·॥ श्रीः ॥ श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचितो- वेदान्तसारः ** श्रीबादरायणप्रणीतमूत्राणां याधात्म्यप्रतिपादगपरः भीमद्भगवद्वेदव्यासप्रियशिष्यमहर्षिश्रीमद्बोधायन- प्रणीतशारीरकसूत्रवृत्त्यर्थानुसारी च श्रीमवृन्दावनश्रीरङ्गमन्दिरस्थश्रीसुदर्शनाचार्यान्ते- वासिना वेदान्तरसिकवैष्णवजनपरिचर्योत्सुकेन, श्रीबजरामखामिचरणाश्रितेन भागवताचार्यण सम्पाद्याऽऽकरदेशिन्या टिप्पण्या च संयोज्य, संशोधितः श्रीरामानुजीये (८८८) वसुनागेभवत्सरे, श्रीविक्रमीये च (१९६२) द्विरसनवेन्दुवत्सरे, धीवृन्दावनधास्ति खीये श्रीदेवकीनन्दनावमुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राचीनवैष्णवग्रन्थजीर्णोदरणमीप्सुना। प्रकाशितोऽयं श्रीनित्यखरूपब्रह्मचारिणा ॥१॥ वेदान्तार्थशरचन्द्र चकोरायितचेतसाम् । अपूर्वाङ्कामापिमुदं तनुतामवलोकनात ॥ २ ॥ *-*-*-* ई०स०१६०५ मू० रु. ३०

·-॥ श्रीः ॥-
अचगवतां फलमिदम्
I
बजजनसंवैखम
58066 abo
ATA
O
अवलोकयन्तु तावदिम
घेदान्तसारार्थ श्रीवृषभानुतनया-
समेत श्रीरामानुजम्-
AM
SEP
ISHRA

·ॐ समर्पणम् श्रीमते रामानुजाय नमः एतेषाम् भयमन्यत्राद्यावधि, क्वापि देवनागराक्षरेवमुद्रितः शारीरकसूत्रसंक्षिप्तभाग्यरूपः । श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्य-विनिम्मितों- वेदान्तसारः खीयदेवकीनन्दनावमुद्रणालये मुद्रापयित्वा, श्रीभागवताचार्याऽनुमत्या नित्यस्वरूपब्रह्मचारिणा मया राजमान्यराज्यश्रीयुतानाम, नरेन्द्रवर्य- श्री १०८रीवाँधिपतिसमाश्चितपूज्यपादानाम्, परोपकारार्थेकजनुषाम्,महत्ताम,प्राचार्यवर्य- श्री १०८ श्रीरामप्रपन्नखामिनाम् रात्रिन्दिवमालापुस्तकव्यग्रयोः श्रीमत्कारविन्दयोस्समर्पितो हंसीयताम ·মামই হামলায় নমঃ जयति पराशरसूनुः सत्यवतीनन्दनो व्यासः ॥ अस्याऽऽस्यकमलगलितं धाङ्मयममृतं बगत्पिबति ॥ १ ॥ यो नित्यमच्युतपदाम्बुजयुग्मरुक्म- व्यामोहतस्तदितराणि तृणाय मेने ॥ अस्मद्गुरोभंगवतोऽस्यदयै कसिन्धो- रामानुजस्य चरणो शरणं प्रपद्ये ॥२॥ रामानुजमुनि योद्यो हरेमक्तियन्त्रितात् । कलिकोलाहलक्रीडामुभाग्रहमपाहरत ॥ ३ ॥ जयति सकलविद्यावाहिनीजन्मशैलो- जनिपथपरिवृत्तिधान्तविश्रान्तिशाखी में निखिलकुमतिमायाशबरीबालसूर्यो- निगमजलधिवेलापूर्णचन्द्रो यतीन्द्रः ॥ ४ ॥ मूले निविश्य महतां निगमद्रमाणाम मुष्णन्प्रतारकभयं धृतनैकदण्डः ।। रङ्गेशभक्तजनमानसराजहंसो- रामानुजः शरणमस्तु मुनिः खयं नः ॥६॥ तस्मै रामानुजाय नमः परमयोगिने । यः श्रुतिस्मृतिसूत्राणामन्तवरमशीशमत् ॥ ६॥ मविस्तृताः सुगम्भीरा रामानुजमुनेगिरः ॥ दर्शयन्तु प्रसादेन वं भावमखिलं दृढम् ॥ ७ ॥ - ·[ ३ ] ॥ श्रीः ॥ निवेदनपत्रम् हस्थमनभवन्तोषिदाकुर्वन्तु दैवीं सम्पदमभिजाताः !! यदिहार्थ. धर्मकाममामाख्यपुरुषार्थचतुष्टये मोक्षएव परमपुरुषार्थ इत्येव पर- मवैदिकसिद्धान्तः ॥ तादृशमोक्षस्य "तेज्ञानान्नमुक्तिः" "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मविषयज्ञानैकसाध्यत्वात् तद्विषयकं ज्ञानमिह सम्पादनीयम् । तद्विषयकच ज्ञानं, ब्रह्ममीमांसायाः ब्रह्मविचारकरूपत्वाच्छा- रीरकमीमांसाऽध्ययनावलेयम्, इत्यापतितं क्रमे शारीरकमीमां- साध्ययनेन ॥ सम्प्रति च सन्ति बहूनि ब्रह्ममीमांसाविवरणानि तेषु प्रचुरप्रचारं श्रीशाङ्करभाज्यामिति तदेव ब्रह्मजिज्ञासयाऽध्यतव्यमु- ताऽयदिति चिन्तायां तवेति पूर्वः पक्षः ॥ तथाह्यासेतुशीता- चलम् (ब्रह्मैव सत्यं तदतिरिक्तः कृत्स्नप्रपञ्चो-मिथ्या ब्रह्मापि शातृशेयभावशून्यानविशेषमनुभूतिमात्रम् मोक्षश्च जीवभाव- विनाशः) इत्यादितदुर्दितज्ञानस्यैव ( वेदान्तविज्ञानम् ) इति प्रसिद्धिः । तदर्थजातं जानन्त एवं वेदान्तिन इति व्यपदिश्यन्ते तस्मान्मुमुक्षोमोक्षोपयोगिज्ञानोपपत्तये तदध्ययनमेवयुक्तमिति. ॥ अत्र बूमः, ब्रह्मजिज्ञासया न युक्तमिति । तदुदितज्ञानस्य प्रशारणा- यत्वात् पुराणादौ तथैव प्रसिद्धः । तथाहि पुरा त्रयीधर्मपरैनं- मुच्यादिदेस्यैः पराजितान् स्वशरमागतानिन्द्रादिकानमरान रिरक्षिषुणा शरणागतरक्षणकदीक्षण श्रीपुण्डरीकाक्षेण दैत्या- न्मोहयितुम् पाषण्डपथप्रवर्तनाय समाज्ञप्तोभगवान् भवानीपतिः कणादादिजमदग्न्यन्तान्दश महर्षीन् स्वकीयया तामस्या शक्त या समाविश्य,नामसस्मृतिपुराणानि प्रवर्य,चेदविरुद्धधर्मानुपदिश्य, दैत्यान्विमोहयन् स्वयमपि कपाजमस्मास्थिचम्मादीनि वेदवाहा.

·[ ४ ] चिन्हानि दधत् । कङ्कगल शैवपाषण्डमहाशैवादिभेदभिन्नवाह्यम- तप्रतिपादकपाशुपततन्त्रश्चाऽरभत । ततश्च ते दैत्यास्तत्प्रतितपाशु- पततामसस्कृतिपुराणादिप्रतिपादितमतमबलम्ब्य त्यक्तीधर्मा- गो-भगवनिमुखास्तत्वतश्च विमुखास्सन्तः सुखेनैव देवैः परा- भने नीता इति-पाझोत्तरखण्डचत्वारिंशाध्यायेऽभिहितम् ॥ प्रथैकचत्वारिंश । "तामसानि च शास्त्राणि समाचक्ष्व ममा:- नघ ।। सम्प्रोक्तानीह वैविप्रैर्भगवद्भक्तिवर्जितैः ॥ तेषां नामानि क्रमशः समाचक्ष्व सुरेश्वर ! " इति भवान्या पृष्टः श्रीरुद्र उवाच "प्रथमं हि मयैवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् । मच्छत्त्यावेशितैर्विप्रै- स्सम्प्रोक्तानि ततः परम्" ॥ इत्युक्ता, ततो वैशेषिकन्यायसासन्य- लोकायतशास्त्राणां क्रमेण कणादगौतमकपिलबृहस्पतिप्रणी- तत्वम् बौदशास्त्रस्य बुद्धरूपिणा विष्णुनैव प्रणीतत्वञ्चोक्ता पूर्वकलियुगादौ स्वेनैव अपश्चितस्य भविष्यकलियुगे स्वेनैव प्रपञ्च- यिध्यमायणस्य च मायावादास्यस्य प्रच्छन्नबौद्धशास्त्रस्य स्वरूप- माह "मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नम्बौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि! कलौ ब्राह्मणकपिणा ॥ अपार्थ श्रुतिवाक्यानां दर्शयल्लोक- गर्हितम् । कर्मस्वरूपत्याज्यत्वमत्र वै प्रतिपाद्यते ॥ परात्मजीव- योरैक्यं मयाऽत्र प्रतिपाद्यते ॥ ब्रह्मणोऽस्यपर रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया ॥ सर्वस्य जगतोऽप्यत्र मोहनार्थ कलीयुगे ॥ वेदार्थवन्मह- च्छास्त्रं मायावादमवैदिकम् । मयैव कथितं देवि ! जगतां नाश- कारणातू" इत्यादिना ॥ अत्र च शास्त्रे ब्रह्मातिरिक्तस्य माया- मात्रबादित्वं कलौ ब्राह्मणरूपेण फथितत्वं परात्मजीवयोरक्य ब्रह्मस्वरूपस्य निगुगात्वञ्च सम्यगुपलभ्यते ॥ पूज्यपादानां श्रीशङ्करा- चार्याणां श्रीशङ्करांशावतारत्वञ्च लोकशास्त्रोभयप्रसिद्धमेव, इति पूर्वोपन्यस्तजगन्मिथ्यात्ववाद-जीवब्रह्मैक्यवाह-ब्रह्मनिर्विशेषत्व- बांदादिमतस्योकलचणसम्पन्नत्वाशसुरजनमोहनप्रवृत्तवामदेवक ·[५] । ल्पितत्वम, वेदवादाभ्युपगमच्छमच्छन्नत्वात्प्रच्छन्नबौद्धत्वञ्च सुस्प- टम् ॥ एवं हरिवंशे भविष्यपर्वणि चतुर्थाध्याये भविष्यत्कलिधर्म- स्वरूपं पृटोभगवान्बादरायणो वेदबाह्यबौद्धचार्वाकादिमतं प्रदय पश्चादवादच्छाच्छन्नं प्रागुदाहृतमायावादिमतमपि नास्तिक- मतमित्येव निरूपितवान् श्लोकद्वयेन ॥ "नास्तिक्यपरमाश्चापि केचिद्धर्मविलोपकाः । भविष्यन्ति नरा मूढा मन्दाः पण्डितमा- निनः ॥ तदात्वमात्रश्रद्धेयाश्शास्त्र ज्ञानबहिष्कृताः । दाम्मिकास्ते भविष्यन्ति बादशीलकुतूहलाः., इति. अत्र शाङ्करमतानुयायिन एव दूज्यन्ते न बौद्धादयस्तेषांस्वरूपस्य पूर्वमुक्तत्वात ॥ युक्तभेषामेव- नास्तिक्यपरमत्वं वेदाऽभ्युपगमेन-मास्तिकवद्भासमानानामप्ये- तेषां नास्तिक्यमेव परमं प्रयोजनमतस्ते नास्तिक्यपरमाः । तथाहि ब्रह्मातिरेकिणस्पर्वस्य जगतो मिथ्यात्वात्तनास्त्येव । अवशिष्टमे के ब्रह्म तदप्यशेषविशेषैविधुरनिर्विशेषमित्येव वदन्ति । तथाच ब्रह्मा- स्तीत्युक्तौ ब्रह्मणोऽस्तित्वरूपविशेषाक्रान्तत्वापत्तिभिया कथनासम्भवे नास्तिकत्वं पर्यवसानवशादागतामति परमं फलमे. तेषां नास्तिक्यमिति सिद्धमेषामेव नास्तिक्यपरमत्वम्. धम्मविलो- पकत्वञ्च, दैत्यमोहनप्रवृत्तवामदेवमतानुयायित्वात् । तदात्वमात्र- श्रद्धे या इति ॥ वेदद्वादच्छाच्छन्नत्वान्मन्दबुद्धिभिरिमे वैदिका इति तत्कालमात्रविश्वसनीयाः ॥ वस्तुतस्तु, शास्त्रज्ञानबहिष्कृताः । वास्तवशास्त्रतात्पर्यज्ञानविरहिताः दाम्भिकत्वादिकश्च स्पष्टमे- वैषाम् ॥ एवं शाङ्करमतन्दूषयित्वा "कलो खलु भविष्यन्ति नारा- यणपरायणाः" इत्याधुक्तनारायणपरायणाग्रगण्य-श्रीमदादिशे. पावतारभूत--श्रीभगवरामानुजमुनिवर्द्धितसम्प्रदायमेव बहुमेने बादरायणः "तदा विचालिते धर्मे जनाश्शेषपुरस्कृताः । श्रुभान्येवा. चरिग्यन्ति दानसत्यसमन्विताः" इति ॥ अत्र शेषो ह्यादिशेषः पुरस्कृतो यैस्ते शेषपुरस्कृताः श्रीरामानुजार्यरूपेणाऽवतीर्णमादि- तथा ·[] शेष पुरस्कुर्वन्तो जनाः शुभान्याचरिष्यन्तीति निगूढो बादराय. णाशयः ॥ शेषपुरस्कृतत्वञ्च श्रीमनिम्बार्क-श्रीवल्लभप्रभृतिसम्म- दायिनामपि सम्भवदुक्तिकम् ॥ यतः प्रथमतः श्रीरामानुजाचार्य- प्रणीत-श्रीभाष्योक्तिरेवप्रचण्डमार्तण्डप्रमेव गाढायतमसमद्वै- तवादध्वान्तविध्वंसनक्षमा ॥ न तथाऽन्योक्तिरिति स्वस्वसम्प्रदा- यकूटस्थानां सूत्रविचरणानि श्रीभाग्यश्चावलोकयतामद्वैतिप्रति- पनिविपश्चितां हृदि तत्क्षणमेव सशिरस्फम्पमधिरोहति ॥ श्रीरा- मानुजाचार्याणां शेषावतारत्वबोधकमन्यदापप्रमाणमुपलभ्यते । यथा श्रीपञ्चरात्रे बृहद्ब्रह्मसीहतायां द्वितीयपादे सप्तमाध्याये भीरजक्षेत्रवानप्रस्ताव ॥“यत्र मे लोककल्याणकारिणी परमाकक्षा द्विजरपेण भविता मा तु सङ्कर्षणाभिधा ॥ द्वापरान्ते फलेरादौ पाषण्डप्रचुरे जने" । इति अत्र हरिवंशवचनैतद्वचनयोरैककण्ठये- नैककालबोधकतया, श्रीरङ्गक्षेत्रे लोककल्याणकारित्ववर्णनाश्चा- यमेच श्रीरामानुजो मुनिरादिशेषावतारभूत इति सुस्पष्टम् ॥ परञ्च निरवधिपाण्डित्यमत्रभवतां श्रीभगवच्छङ्करपादानां यैस्सर्वश्रु- तिवचसा प्रवाहं परावत्यैतच्छास्त्रस्य निर्विशेषज्ञप्तिमात्रपर्यव- सायित्वमुपदर्शितम् । ततोऽप्यतितराम वैदग्ध्यमुपवर्णनीयं श्रीभा- प्यकाराणां यैःपुनरपि ब्रह्ममीमांसाशास्त्रं कास्न्येन स्वरस- माहिन प्राचीनपन्थानमनायि । अस्ति पुनरेतावान् विशेषः यच्छी भगवच्छङ्करपादैस्सूत्रतात्पर्यवर्णने कस्यापि प्राचीनरुक्तिमा नाधारीकृत्य,स्वातन्त्र्येणाद्वैतशास्त्रं निम्मितम्. भगवद्रामानुचा- येस्तु श्रीबादरायणोपदिष्टस्वसूत्रार्थानुसारिणी श्रीभगवद्बोधाय- नमहर्षिप्रणीतां वृत्तिमनुसृत्य,सूत्रार्थों वर्णित इति.। मद्वैतभाष्यका- रेस्तु प्रत्युत्तोपनिषद्भाध्याची वृत्तिकारमतमसकृत्प्रस्याख्यातम. नात्रभगवदानामनुतिष्ठतां भगवच्छङ्करपादानां दोषले शोऽपि. । परञ्च तत्र श्रद्धारुचिविश्वासादयः “आसुरी योनिमापन्ना मूढा- ·जन्मनि जन्मनि । माममाप्यैव कौन्तेय ! ततो यान्त्यधमाङ्गतिम्" इतिभगवदुक्तासुरप्रकृतीनामेवजायन्ते । प्राक्तनदुश्चरितविपाका- ऽतिरोहितधियान्तु, तत्र श्रवणादौ प्रवृत्तिरपि दुःसाध्या ॥ तथोक्तं श्रीमाध्यकारपरमाचार्यश्रीमद्यामुनमुनीनामपि परमपरमाचाय्य: श्रीमनाथमुनिभिः “निरस्ताखिलदुःखोऽहमनन्तानन्दभाक् स्वराट् । भवेयमिति मोक्षार्थी श्रवणादौ प्रवर्तते ॥ महमर्थविनाशश्वेन्मोक्ष इत्यध्यवस्यति । अपसदसौ मोक्षकथाप्रस्तावगन्धतः ॥ मयि- नष्टेऽपि मतोऽन्या काचिज्ज्ञप्तिरवस्थिता । इति तत्प्राप्तये यतः कस्यापिन भविष्यति" इत्यादिकारिकाभिः॥मपिचास्मिन्नर्थे संश- तामाम कश्चिदविपश्चिन बुधः सन्दग्धुमर्हति ॥ एवञ्च तत्त्वजिशा- सुना मुमुक्षुणा श्रीबादरायणीयशारीरकहार्दावगतये तच्छिष्य- श्रीबोधायनमहर्षिप्रणीतवृत्त्यनुसारिविवरणमेघादरणीयनतु शाङ्क- रमिति सुनिश्चितम-सम्प्रति च तद्वृत्त्यनुसारिणोवेदान्तिनश्श्रीमद्रा- मानुजाचार्या एव.तत्प्रणीताश्च वेदान्तग्रन्थाः "वेदान्तसारो वेदान्त- दीपो वेदार्थसङ्गहः । श्रीमाभ्यश्चापि गीताया भाभ्यं चक्रे यतीश्वरः" इति पद्योक्ताः पञ्चैव सन्ति ॥ तत्र वेदार्थसहस्तूपनिषत्तात्पर्य- वर्णनपरः गीताभाष्यं गीतातात्पर्य विशदयति. अवशिष्टत्रिक वेदान्तसूत्रार्थवर्णनपरं ते च सर्वेऽन्तरावेदान्तसारम्मुद्रिता एव सूत्रव्याख्यानेषु त्रिषु विद्वत्प्रमोद्मादधद् बृहद्धयाख्यानं श्रीभाष्य- मेव वरीवति तच समस्तभारतसंश्लाध्यप्रचण्डपाण्डित्यैः "नहि- तरणिरुदीतेदिपराधीनवृत्तिः" इति न्यायात्वातन्त्र्येण सफलशा- स्त्रीयोत्कटकोटिकखण्डनमण्डनादिलेखनाऽप्रतिरुद्धलेखनीसञ्चारैः पण्डितस्वामि-श्रीराममिश्रशानिमिवेदान्तशास्त्ररसिकजनोपका- रायातिभ्रमेण संशोध्य वाराणस्याम्मुद्रापितम् ॥ द्वितीयस्त- सङ्कहरूपो वेदान्तदीपः । तद्धन्यस्यैतहेशप्रचारप्सुना श्रीमदाचा. मनाथखामिना वाराणस्यामेव संस्कृतपुस्तकावल्यां संशोध- ·[ ८ ] कीभूय मुद्रापितः ॥ तृतीयश्चायं वेदान्तसारो-वेदान्तदीपादप्य- तिसक्षिप्तः सूत्रार्थमात्रमधिजिगांसूनामतिसौकय्यावहो-नाद्या- वधि देवाक्षरैः कापि मुद्रितस्तमिमं वेदान्ततीर्थमवगाहितुमनसा- मादिसोपानततिरूपं अन्यरत्नम्मुद्रापयितुमुत्सुकोऽहम् । श्रीमद- स्मदाचार्याणां श्री ६ बलरामस्वामिनामाशाम्पुरस्कृत्य प्राचीन वैष्णवप्रन्थजीर्णोद्धरणबद्धदीचं श्रीगौडेश्वरसम्प्रदायानुगामिनं सदसद्विवेचनचातुरीधुरीणं श्रीनित्यत्ररूपब्रह्मचारिणम् एत ग्रन्थमुद्रणप्रस्तावमुद्भाव्य न्यवेदयम्, सच श्रुत्वैव सञ्जातहर्ष- प्रकर्षः तत्क्षणमेवैतन्मुद्रणकार्यमनुमेने ॥ ततश्चास्मिन्विक्रमीये (१९६२) द्विरसनवेन्दुवत्सरे जेष्ठशुक्लगुरुपञ्चम्याम्मुद्रणकायं- मारब्धम् एतत्संशुद्धिमभीप्सतामया पुस्तकद्वय नागराक्षर तत्रैक (क) पुस्तकमस्मदीयम् (ख) पुस्तकं श्रीमधुसूदनपगिडता- नाम, एकमान्ध्राक्षरं मुद्रितं श्रीरामानुजपण्डितानामेवे पुस्तकत्रय संगृह्य संशोधनमारब्धम् । तत्रापि नरासाधारण भ्रमप्रमादा. दिदोषेणसाम्प्रतिकसंशोधनसप्रदायविरोधोऽक्षरादिप्रच्युतिदोषो- वा क्वचिदुपलभ्येत सक्षन्तव्यो दोषझैः इति निवेदयति विद्वद्वैष्णवपरिचर्योत्सुकः श्रीमदुभयवेदान्तवासितस्त्रान्त- श्रीसुदर्शनाचार्यान्तेवासी, भवदीयो-भागवताचार्यः SUBUN FROS ·श्रीः ओं विष्णवे नमः ।। श्रीमते विश्व सेनाय नमः ।। नमः प्रातःस्मरणीयेभ्यः श्रीभाग्यकारचरणकमलोभ्यः श्री ६ मद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचितो, वेदान्तसारः॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ समस्तचिदचिवस्तु-शरीरायाऽखिलात्मने ॥ श्रीमते निर्मलानन्दो-इन्वते विष्णवे नमः ॥१॥ श्रीमत्परमपुरुषप्रसादेन वेदान्तसारस्समुद्धियते ॥ श्रीः ॥ अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ श्रीः ॥११॥ अत्राऽयमथशब्द मानन्तर्ये वर्तते अतश्चन्दशिरस्कत्वात्। अत- श्शब्दः पूर्ववृत्तस्य हेतुभावे । पूर्ववृत्तश्च कर्मज्ञानमिति विज्ञायते प्रारीप्सितस्य ब्रह्मज्ञानस्य वेदार्थविचारैकदेशत्वात् । अधीतो- दस्य हि पुरुषस्य कर्मप्रतिपादनोपक्रमत्वात् । वेदानां कर्मम- विचार: प्रथम कर्तव्य-इति"अथाऽतोत्रम्मजिज्ञासा" (क) इत्यु- क्तम् । कर्मणाञ्च प्रकृतिविकृतिरूपाणां धर्मार्थकामरूपपुरुषार्थ- साधनतानिश्चयः। प्रभुत्वादाविज्यमित्यन्तसूत्रकलागेन सङ्कर्षणेन कृतः। एवं वेदस्यार्थवत्व कर्मशाच तदर्थत्वे तेषाञ्च केवलानां निव- गैफलप्रदत्वे निश्चिते सति वेदैकदेशभूतवेदान्तभागे केवलकर्मणाम् * चिन्हमेतइधिकरणारम्भसुचकम् । (क) पू० मी ०१।१।१।

·(२) वेदान्तसारे ०१ থি অঙ্গালগালাজ ततोदृष्ट्वा अनन्तरं सुमुझोस्वधारितपरिनिष्पन्नवस्तुबोधजननशब्द. शक्तेः पुरुषस्य ब्रह्मबुभुत्सा जायते इति “अध्याऽतोब्रह्मजिज्ञासा" इति कर्मविचारानन्तरं ततएव हेतोब्रह्मविचारः कर्तव्य इत्यु- सम्भवति ॥ तदिदमाह श्रुतिः । “परीक्ष्य लोकान् कम्मंचितान ब्राह्मणो-निषेदमामा नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवा- भिगच्छेतू समिपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । तस्मै स विद्वानुपसन्नाथ सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तो तत्वतोनहाविधाम" (ख)इति ब्राह्मणोघेदाभ्यासरतःकर्मचितान कर्मणा सम्पादितान् लोकान् श्राराध्य क्षयिष्णुत्वेन क्षयस्वभावान कर्ममीमांसमा परीक्ष्य अकृतो नित्यः परमपुरुषः कृतेन कर्मणा ना- स्ति न सम्पाद्य इति योनिर्वदमायात् स तद्विज्ञानार्थ गुरुमेवाभिग. च्छेत्समिपाणिः श्रोत्रिय, वेदान्तविद्यानिष्ठम् । ब्रह्मनिष्ठं, साक्षात्कृत- परमपुरुषस्वरूपं स गुरुः सम्यगुपसन्नाय तस्मै येन विद्याविशेषण अक्षरं सत्यं परमपुरुषं विद्यात तां ब्रह्मविद्यां प्रोवाच प्रमादित्यर्थः ॥ स गुरुमेवाभिगच्छेतू । तस्मै स विद्वान् । प्रोवाचेत्यन्वयात अप्राप्तवाश्च विधावपि बिटोविधानात् ॥ छन्दास ललिलिटः ३ । ४ । ६ ॥१॥ इति जिज्ञासाधिकरणम् ॥ श्रीः ॥ जन्माद्यस्थ यतः ॥ श्रीः १।१।२॥ अस्य विचित्र चिदचिन्मिश्रस्य व्यवस्थितसुखदुःखोपभोगस्य जगतोजेन्मस्थितिलया यतस्तब्रह्मेति प्रतिपादयत्ति श्रुतिरित्यर्थः । "यतोवाइमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसं. विशन्ति सद्धिजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म"[ग]इति। सूत्रे यत इति हेतौ पश्चमी (ख) मुण्डकोप ०१।२।११ । (ग) तै ० भृ०१॥

·पा०१ লাঞ্চিংগ্য जनिस्थितिळयानां साधारणत्वात् ॥ जनिहेतुत्वञ्च निमित्तोपादान- रूपं विवनितम् यत इति हि श्रुतिरिहोभयविषया कथमिति चेत "यतोवा इमानि" इति प्रसिद्धवनिदेशाद। प्रसिद्धश्चोभयविषय- त्वात् “सदेव सोम्येदमन्न आसीदेकमेवाद्वितीयम्" [१] "तदेक्षता वहुस्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत” (घ) इत्यत्र सदेवेदमन एकमे- वासीदिति उपादानता प्रतिपाद्य अद्वितीयमिति अधिष्ठात्वन्तरनि- धारणात सच्छब्दवाच्यं ब्रीच निमित्तमुपादानञ्चेति विज्ञायते । तदक्षत वहुस्यां प्रजायेयइत्यात्मन एव विचित्र स्थिदन स्वरूपेण बहुभवनं सङ्कल्प्य तथैव सृष्टिवचनाच । अतः श्रुतावपि यत इति हेतौ पञ्चमी मत्रैव ब्राणोजगणिमित्तत्व पाहमनत्वञ्च प्रतिपादित খৰিীয়াকু "अस्मान्माथी नृजन्डे विश्वमेतद्ध" [] इत्यादिविशे- षश्रुत्या चाक्षिप्य प्रकृतिश्च प्रतिशादृष्टान्तानुपरोधात् १।४।२३ ॥ अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ साक्षाच्चोमयाम्नानात् ॥ २५ ॥ प्रात्मकृतेः ॥ २६ ॥ इत्यादिभिः सूत्रैः परिहरिभ्यते ॥ ननुच ! सर्वशं सर्वशक्ति सत्यसङ्गल्पं नित्यनिरपद्यता निरस्तसमस्ता- पुरुषार्थगन्धं ब्रह्मैवात्मानं विचित्र चिचिन्भिनं जगद्पमिदं सर्वम- सृजतेति कथमुपपद्यते तदेतत्सूत्रका खयमेव परिचोद्य परिहरि- व्यति ॥ अपीतौ तद्वत्प्रलगाइसमास । १।८॥ इतरव्यपदेशा द्विताकरणादिदोषप्रसक्तिः॥१॥२१॥ इति बोद्यम् । परिहारस्तु । न तु दृष्टान्तभावात २११४९॥ अधिकन्तु भेदनिर्देशात २॥१॥ २२॥ इति च "क्षरन्त्वविद्याभृतन्तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोऽ- न्यः" (च) ॥ स कारणं करणाधिपाधिपो न चारूप कचिज्जनितान (घ) छा० उ०६।२।१। [१] छा०६।२१॥ (3) श्वे ० उ०४।१६ ॥

·बेदान्तसारे আম্বিযঃ() “সামনা ,লোনাৰীয়রই অন্ধ (ज)अमृताक्षरंहरः, अचिद्वर्ग खात्मनोमोग्यत्वेन हरतीतिभोक्ताहर- इत्युच्यते ॥ “ द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । चरसा- शि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमा- स्मेत्युदाहृतः । योलोकत्रयमाविश्व विभयव्यय ईश्वरः ॥ यस्मात क्षरमतीतोऽह-मक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि खोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः" (श) इत्यादिश्रुतिस्मृतिगणैः प्रत्यगात्मनो-ब्रह्मणो भेदेन निर्देशात् परमपुरुषार्थभागिनः प्रत्यगात्मनोऽधिकमर्थान्तरभूतं अक्ष तब्ध प्रत्यगात्मशशीरितथा तदाराभूतं प्रत्यगात्मनस्तच्छरीरत्वं ब्रह्म गस्तदात्मत्वञ्च "य" आत्मनि तिष्ठन् । यस्थात्मा शरीरम् [] एष सर्वभूतान्तरात्मापहतपामा दिब्योदेवएकोनारायणाः [] इत्यादिधतिशतसमधिगतं सशरीरस्यात्मनः कायावस्थामा- सावपि गुणदोषव्यवस्थितेदृष्टान्तभावात् ब्रह्मणि नदोषप्रल- क्तिरितिनासामंजस्वं वेदान्तवाक्यस्योत न तु दृष्टान्तमाबाद इत्युक्तम् । दृष्टान्त देवमनुष्यादिशब्दवाच्यस्थ शरीरस्या- रमन, मनुष्यो बालो युवा स्थविर इति नानाविधावस्थामातावपि बालवयुनत्व स्थविरत्वादयः शरीरगतादोषा नात्मानं स्पृशन्ति । प्रात्मगताश्च ज्ञानमुखादयो न गरीरमिति । मतः काया- वस्थं कारणावस्थञ्च ब्रह्म प्रत्यगात्रशारीरितया तदात्मभूत- मिति प्रत्यगात्मवाचिना शब्देन ब्रह्माभिने तच्छब्दसामानाधि- (क) श्व० उ०६।१६। (ज) श्वे उ०१॥ (झ) गी० १५ ॥ १८॥ (अ) मान्ध्यन्दिनपाठे (ट) सुबालोष ०७० ·জ্বাধকছু करपये च हेतुं वक्तुं निरसनीय मतद्वयम् ॥ प्रतिशासिद्धलिङ्गमाश्म- रथ्यः॥ १।४।२० ॥ उत्क्रमिष्यत एवम् भावादित्यौडुलोमिः । २१ । इत्युपन्यस्य । अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः॥२२॥इतिहेतुरुक्तः"तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशत्तदनुप्रविश्य सञ्च त्यश्चाभव" () इत्यादिनाप्रत्य- गात्मनात्मतयावस्थानातू ब्रह्मणस्तच्छब्देनाभिधानं तत्सामाना- धिकरण्येन व्यपदेशश्चेत्युक्तम ॥तथा "वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात ॥२१११३४ ॥ कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वादुपपद्यतेचाप्युप- लभ्यतेच ॥ ३५॥ इतिदेवमनुष्यादिविषमसृष्टेर्जीवकर्मनमित्तत्वम् ।। जीवानां तत्तत्कर्मप्रवाहाणाचानादित्वं प्रतिपाद्य तदनादित्वञ्च "नित्योनित्यानाञ्चैतनश्चेतनानामेको--बहूनां योविदधाति कामान (ड) "शाशौ डावजावीशानशिौ” [6] इत्यादिश्रुतिषूपलभ्यते इत्युक्त्वा तदनादित्वेऽपि प्रलयकाले चिदचिद्वस्तुनोभॊक्तृभाग्य- यो मरूपविभागाभावाद् "मात्मा वा इमेकमेवानआसीन्नान्यत् किञ्चन मिषद्” [ण] इत्यादौ एकत्वावधारणमुपपद्यते इति सूत्रकारेण खयमेवोक्तम् । तथाच । नात्माश्रुतेनित्यत्वाञ्च ताभ्यः २।३।१८॥ इति प्रत्यगात्मनोनित्यत्वादनुपपारी मुक्ता ॥ ज्ञोऽतएव ॥ १६ ॥ इति तस्य ज्ञातृत्वमेव स्वरूपमित्युक्तम् ॥ उत्क्रान्तिग- त्यागतीनाम् ॥ २० ॥ इत्यादिनाणुत्वञ्चोक्तम् ॥ तद्गुणसारत्वात्तु- तद्वयपदेशःप्राज्ञवत् ॥२-८॥ यावदात्मभावित्वाञ्च न दोषस्तदर्शनात ॥३०॥ इति ज्ञातुरेवात्मनोज्ञानशब्दव्यपदेशोज्ञानगुणसारत्वातू ज्ञाने- कनिरूपणीयस्वभावत्वाञ्चेत्युक्तम् ॥ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रस- । (3) ते ० आ छ।४। (ड) श्वे 31 (ढ) श्वे ० उ०१।१।७। (ब) घेत ०१।१।१।

·নাৰাৰ अ०१ ङ्गोऽन्यतरनियमोवान्यथा॥३२॥इतिज्ञानमात्रस्वरूपात्मवादे हेत्वन्त- रायत्तज्ञानात्मवादे सर्वगतात्मवादे च दोष उक्तः ॥ का शास्त्रार्थ यत्वात् ॥ ३३ ॥ उपादानाविहारोपदेशाच्च ॥३४॥ व्यपदेशाञ्चक्रि- यायां न चेनिर्देशविपर्ययः ॥ ३५ ॥ उपलब्धिवदनियमः । ३६ ॥ शक्तिविपर्ययात् ॥३७॥ समाध्यभावाच ॥ ३८॥ यथाचतक्षोभयथा ॥३६॥ इत्यात्मनएव शुभाशुभेषु कर्मसु कर्तृत्वं प्रकृतेरकर्तृत्वं । प्रक- तेश्च कर्तृत्वे तस्याः साधारणत्वेन सर्वेषां फलानुभवप्रसङ्गादिति प्रतिपादितम् । परात्तु तच्छुतेः ॥४०॥ कृतप्रयत्नापक्षस्तु विहितप्र- तिषिद्धावैयादिभ्यः ॥४१॥ इत्यात्मनः कर्तृत्वं परमपुरुषानुम- तिसहकृतमित्युक्तम् । अंशोनानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकि- तवादित्वमधीयत एके ॥ ४२ ॥ मन्त्रवर्णात् ॥ ४३ ॥ अपि च स्मर्यते ॥४४॥ प्रकाशादिवशुनैवम् परः ॥ ४५ ॥ स्मरन्तिच ॥४॥ इति"अनीशया शोचति मुह्यमानः जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्यम- हिमानमिति वीतशोकः [त] क्षरन्त्वविद्या मृतन्तु विद्या विद्याविद्ये इंशते यस्तु सोऽन्यः, प्राशेनात्मना सम्परिवतोन वाद्यं किञ्चन वेद नान्तरम् [थ] तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्म- भन्योऽभिचाकशीति [द 1 शाशौ द्वावजावीशानीशौ, पृथ- गात्मानं प्रेरितारश्च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति [ध] यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण क रमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति[न]स कारणं करणाधि (त) मुण्ड ०३।१।२॥ (थ) वृह ० उ०६।३।२१ । (द) मुण्ड ० उ०३।१।१। (घ) श्वे • उ ९१।१७। (न) मुण्ड ० ड ०३।१।३ ·पा०१ অল্পায়জবাে (७) पाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः [प] यः सर्वशः स सर्वःवित [ फ] परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते । स्वाभाविकी शानबजक्रिया च ब] निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवचं निर- जनम्, [भ] नित्योनिस्यानाञ्चतनश्चतनामेकोबहूनां योविदधाति कामान, [ म] नित्यानाम्बहूनाञ्चेतनानां यएको नित्यश्चेतनः कामान विधातीत्यर्थः "पति विश्वस्यात्मश्वरम् [१] इत्यादिभिः प्रत्यगात्मनः परमात्मनश्च कर्मवश्यत्वेन शोचितृत्वेन असर्वज्ञत्वेन परोपासनायतमुक्तित्वेन निरवद्यत्वने सर्वशत्वेन सत्य सङ्कल्पत्वेन सर्वेश्वरत्वेन समस्तकल्याणगुणाकरत्वादिना च खरूपस्वभाव- नानात्वव्यपदेशात्। तयोरेव"तत्वमसि[य] अयमात्मा ब्रह्म[रयोऽसौ सोऽहं योऽहं सोऽसौ [] अथ योन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽ साब. न्योऽहमस्मीति[व] न सवेद अवरस्नोत्वेषः । आत्मेत्येवोपासीत[] ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्म मेकितवा [प] इति च सर्वजीवात्मव्यापि (प) श्वे० उ०६।१६। (फ) मुण्ड ० उ०१।१।१०। (ब) श्वे० उ०६ (म) श्व उ० (म) श्वे०० (१) ते ० नारा ०६।११ । (य) का ० उ०६।८।७। (र) वृह ० उ०६।४।। (व) वृ० उ०३।४।१०। (श) १० उ०३।४।७।

·। । वेदान्तसारे बेनामेदव्यपदेशाचोभयव्यपदेशाविरोधेग परमात्मांशीजीवात्मेत्य- भ्युपगन्तव्यम् ॥ न केवलं न्यायसिद्धमिदम् । श्रुतिस्मृतिभ्याञ्चांश स्वमुक्त जीवात्मनः ॥ "पादोऽस्य विश्वा भूतानि" [स] "ममैवांशो- जीवलोके जीवभूतः सनातनः [ह] इति । अंशत्वं नामकवस्त्वेक- शत्वम् ॥ तथा सति-उभयोरेकवस्तुत्वेना विरोधो न स्यादित्या शंक्य "प्रकाशादिवत्तु नैवं पर” इति परिहरति अन्य विशेषणतक- खभाव प्रकाश जाति गुणशरीर विशिष्टानग्नि [१] व्यक्तिगु. रयत्मनः प्रति प्रकाशजातिगुणशरीराणां यथांशत्वम् एवम् परमात्मानं प्रत्यगात्मशरीरकं प्रति प्रत्यगात्मनोंशत्वम् एवमंशत्वे यस्वरूपोयत्स्वभाबों शोऽजीवः । नैवमंशी परमात्मा । सर्वत्र- विशेषणविशेष्ययोः खरूपखभावभेदात् । एवञ्च । कर्ताशास्त्रा- थैवत्वात् २।३। ३३ ॥ परात्तुतच्छुतेः २।३।४० इत्वनन्तरातच न विरुध्यते एवं प्रकाशशरीरवतजीवात्मानामंशत्वं पराश- रायः स्मरन्ति च "एकदेशस्थितस्याग्रेज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा ॥ परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथेद्मखिलं जगत् ॥ [क] "यत किञ्चित्सृज्यते येन सत्वजातेन वै द्विज ! ॥ तस्य सृज्यस्य सम्भूता तत्सर्व वे हरेस्तनुः ॥ [ख] ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशसमुद्भवाः” ॥ इति अन्यथा पारमार्थिकाऽपारमार्थिको- पाधिसमाश्रयणे प्रत्यगात्मनोंऽशत्वे ब्रह्मण पव वेदान्तनिर्वत्याः सर्व एव दोषा भवेयुरिति माभास एचच २।३।४९॥ इत्यादि- नोक्तम् ॥ अतः सर्वदा चिचिद्वस्तुशरीरतया तदात्मभूतमेव (स) पुरुषसूक्के ३।२२ [१] पाठा० विशिष्ठादित्यव्यक्ति (ह) गीता। (क) वि० पु. (ख) वि० पु०१।२२।२८।

·पा०१ জমাখগন্ধ ब्रह्मा कदाचिदविभक्त नामरूपचिदचिद्वस्तुशरीरं तत्कारणावस्थ कदाचिञ्च विभक्तनामरूपचिदचिद्वस्तुशरीरं तत्कार्यावस्य ब्रह्म सर्वदा चिचिदस्तुशरीरतया तद्विशिष्टत्वपि ब्रह्मणः परि- णामित्वापुरुषार्थाश्रयत्वे शरीरभूतचेतनाचतनवस्तुगते मात्मभूत ब्रह्म सर्वदा निरस्तनिखिलदोषगन्धानवधिकातिशयासङ्ख्येय- ज्ञानानन्दाद्यपरिमितोदारगुणसागरमवतिष्ठत इति ब्रह्मैव जगन्नि- मिसमुपादानञ्चेति “यतोवा इमानि भूतानि जायन्ते,, [क] इत्यादिवाक्यं प्रतिपादयत्येवेति "जन्माद्यस्य यतः तद्ब्रह्मोति मुष्ठतम् “सदेव सौम्येदमग्र मासीदेकमेवाद्वितीयम् [ख]" तक्षत बहुस्यां प्रजायेय" [ग] इत्यस्य चायमर्थः “यस्यात्मा शरीर यस्याक्षरं शरीरं यस्य पृथिवी शरीरं यस्याव्यक्तं शरीरम् एष सर्वभूतान्तरात्मा पहतपामा दिव्योदेव एकोनारायणः" [] इत्यादिश्रुतेब्रह्मणाः सर्वदा चिदचिद्वस्तुशरीरकत्वात्सदेवेदमि- दानी स्थूलचिचिद्वस्तुशरीरकत्वेन विभक्तनामरूपमने प्रलय- कालेऽतिसूक्ष्मदशापनचिदचिद्वस्तुशरीरतया नामरूपविभागानह- मेकमेवाऽऽसीतू । स्वयमेव ब्रह्म सर्वशं सर्वशक्ति निमित्तान्तरान- पेचमाद्वितीयञ्चातिष्ठत् “तदक्षत बहुस्यां प्रजायेय" इति तन्नामरूपविभागानहंसूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरकतया एकमेवाच- स्थितं नामरूपविभागार्हस्थूखशापत्याबहुप्रकारं स्यामिति ऐक्षत- स्यां प्रजायेय इति व्यष्टिसमष्टि व्यपदेशः चिदचितोः परस्य च प्रलयकालेऽपि व्यवहारानहसूक्ष्मभेदः सर्वैर्वेदान्तवादिभिरभ्यु- (क) ० भृ० १ । १६ । (ख) छा० उ०६।२।१। ग) छा०६।२।३। घ) सुबालोप ०।७ खण्डे [२] ·अ०१ (१०) অৱবৰাই पेतः । विद्यावतभेदस्योपाधिकृतभेदस्य चाऽनादित्वाभ्युपगमात् ॥ इयांस्तु विशेषः ॥ ब्रह्मैवाशमुपाधिसम्बद्धश्चेति सर्वश्रुतिस्मृ- तिन्यायविरोधोऽन्येषाम् । तदभावादविरोधश्चास्माकमिति ॥ २॥ श्रीः॥ शास्त्रयोनित्वात् ॥ श्रीः १।१।३॥ एवं चिरचिवस्तुशरीरतथा तद्विशिष्टस्य ब्रह्मण एव जग. तुपादानत्वं निमित्तत्वच नानुमानादिगम्यामिति शास्त्रैक प्रमाणत्यासस्य "यतो वा इमानि भूतानि” इत्यादि वाक्य निखिल- जगदेककारयं ब्रहोवोत बोधयत्ये वेति सिद्धम् ॥ ३ ॥ इति शास्त्रयोनिवाधिकरणम् । *श्रीः ॥ तत्तु समन्वयात् ॥ श्रीः १ । १॥ ४ ॥ पुरुषार्थतया अन्वयः समन्वयः शास्त्राख्याप्रमाणस्य पुरुषा- येपर्यवसायित्वेऽपि प्रा स्वस्य परस्यचाऽनु भवितुराविशेषण खरूपेण गुणैर्विभूत्या चानुभूयमानम् अनवधिकातिशयाऽनन्द- रूपमिति पुरुषार्थत्वेनाऽभिधेयतयान्वयात ब्रायशास्त्रप्रमाण- कत्वमुपपन्नतरमिति निरवद्यम् ॥ निखिलजगदककारण ब्रह्म वेदाता: प्रतिपादयन्तीयुक्तम् ॥ तस्यैकस्यैकदैव कृत्स्नजगनि मित्तत्वं तस्यैवोपादानतया जगदात्मकत्वञ्च नानुमानादिगम्य- मिति शास्त्रकप्रमाणकत्वात् । तस्य चानवधिकातिशयानन्द- रूपतया परमपुरुषार्थत्वावेदान्ताः प्रतिपादयन्त्येवेति स्थिरीकृतम् ततः परं पादशेषेण जगत कारणतया प्रधानपुरुषप्रतिपाइनानई- तया सर्वज्ञ सबसङ्कल्पं निरस्ताविधादिसमस्तदोषगन्धमप- रिमितोदारगुणसागरं ब्रह्मैव वेदान्ताः प्रतिपादयन्तीत्युच्यते ॥ ४ ॥ इति समन्वशाधिकरणम् ॥ श्रीः ॥ ईक्षतेाऽशब्दम् ॥ श्रीः॥११॥ तत्रतावत्मभानं घेदान्तमतिपादनानईमित्याह ॥ मशब्दमातु:

·पा०१ ईचत्यधिकरण मानिकं प्रधान न ततू दोन्तमचं कुतः, इक्षतेः "सदेव सौन्बे- इमन आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इति সরবরাহ व्यापारवाचिनः, ईक्षतीतोः श्रवणाय "देवतबहुल्याम, इति ॥५॥ श्रीः॥ गौणनात्मशब्दातः ।।श्रीः१६॥ "तत्तेज ऐखत" इबाधचेतनेऽपि वस्तुनि ईशातिः श्रूयते तत्र गौणः, एवमत्रापि प्रधान एवेक्षतिौण इति चेन्नैतदुपपद्यते प्रस्तुत्ते सच्छन्दवाच्ये श्रूयमागचेतनधाचिनः, भात्मशब्दात "स मात्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो” ! [क] इति ह्युत्तरम श्रूयते तेजप्रवृतिश्वीप न गौणमीक्षणं लेज:प्रभृतिशब्दैरपि तमच्छरीरकं ब्रौवाऽभिधीयते ।। भनेन जीवनात्मनाऽनुप्रावण नामरूपे व्याकरवाणि" [स] इति ब्रह्मात्मकजीवाऽनुप्रवेशादेव सर्वस्व वस्तुनो नामरूपभाक्त्वात "तत्सृष्टा तदेवाउनुपाविशत्तदनुप्रविश्य सच त्यञ्चाऽभवत् निरुक्त- ञ्चाऽनिरुता निलयनश्चानिलयनश्च विज्ञानञ्चाऽविज्ञानञ्च सत्य- श्वाऽनृलश सत्यमभवद् [ग] इति ॥ चेतनमचेतनञ्च वृथङ्- निर्दिश्य तदुभषमनुप्रविश्य सत्वच्छब्दवाच्योऽभवदिति हि समा- नप्रकरणे स्पष्ट मभिहितम् ॥ ६॥ श्रीः॥ तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥श्रीः१।१।७॥ इतश्च प्रधानादान्तरभूतम् । सच्छन्दाभिहितं जगत्कारण सच्छब्दाभिहिततत्त्वनिष्ठस्यमोक्षोपदेशातू "तस्य तावदेव चिहे (क ) छा०६।८।७। (C)छा०६।३।७। (ग) ते० मा० ॥

·वेदान्तसारे अ०१ थावन विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये” [क] इति हि तनिष्ठस्य मोच उपदिश्यते ॥ प्रधानकारणवादिनामपि हि प्रधाननिष्ठस्य मोचोनाऽभिमतः ॥ ७॥ श्रीः ॥ हेयत्वाऽवचनाञ्च ॥ श्रीः १।१।८॥ यदि प्रधानमन्त्र विवक्षितं तदा तस्य हेयत्वादध्येयत्वमुच्येत ने सदुच्यते मोक्षसाधनतया ध्येयत्वमेवात्रोच्यते "तत्त्वमसि श्वेतकेतो! इत्यादिना ॥८॥ श्रीः ॥ प्रतिज्ञाविरोधात् ॥ श्रीः १ । १।९॥ इत्तश्च न प्रधानम् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधात् । सच्छन्दवाच्यतत्त्वज्ञानेन तत्कायंतया चेतनाऽचेतनसर्ववस्तुज्ञानं "येनाऽश्रुतं श्रुतं भवति" [क] इत्यादिना प्रतिज्ञातं तद्धिप्रधान- कारणवादे विरुध्यते चेतनस्य प्रधान कार्यत्वाभावात् प्रधानाद- र्थान्तरभूतब्रह्मकारणवादे चिदचिद्वस्तुशरीरं ब्रौच नामरूप- विभागाऽविभागाभ्यां कार्य कारणञ्चति ब्रह्मज्ञानेन कृत्स्नस्य ज्ञाततोपपद्यते ॥ ६॥ श्रीः ॥ स्वाप्पयात् ॥ श्रीः १।१ । १०॥ इतश्च न प्रधानं"खप्नान्तं मे सौम्य ! विजानाहीति यत्रतत्पुरुषः खपिति नाम सता सौम्य ! तदा सम्पन्नो भवति तस्मादेनं खपिती- त्याचक्षते खंद्यपीतोभवति" [ख] इति जीवस्य चेतनस्य सुषु- HARMA (क) छा०६।१।३। (ख ) छा ०६।८।१।

·पा०१ इतत्यधिक म (१३) सस्य सता सम्पन्नस्य स्वाप्ययवचनात् प्रधानादान्तरभूतं सच्छन्दवास्यमिति विज्ञायते स्त्रमपीतोभवति भात्मानमेवजी- वोऽपीतोभवतीत्यर्थः ॥ चिचिद्वस्तुशरीरकं तदात्मभूतं ब्रह्म व जीवशब्देनाऽभिधीयत इति नामरूपव्याकरणश्रुत्युक्तं तज्जीवश- ब्दाभिधेयं परं ब्रोव सुषुप्तिकालेऽपि प्रलयकाल इव नामरूपपरि- ध्वजाभावात्केवलसच्छब्दाभिधेयमिति । सता सौम्य तदा सम्प. नोभवति खमपीतोभवतीत्युच्यते ॥ तथा समानप्रकरणे नामरूप- परिम्बङ्गाभावेन प्राशेनैव परिवङ्गात "प्राज्ञेनाऽऽत्मना सम्परि- वक्तोन वाह्य किञ्चन वेद नान्तरम[क]इत्युच्यते। आमोक्षाजीवस्य नामरूपपरिवङ्गादेव हि खव्यतिरिक्तविषयज्ञानोदयः ॥ सुषु- तिकाले हि नामरूपे विहाय सता परिवक्तः पुनरपि जान- इशायां नामरूपे परिवज्य तत्तानामरूपोभवतीति श्रुत्यन्तरे स्पष्टमभिधीयते यथा “सुषुप्तः खनं न कथञ्चन पश्यति" [ख] तथास्मिन प्राण एवैकया भवति एतस्माद्वा आत्मनः प्राणाय- थायथं विप्रतिष्ठन्ते [ग तथा त इह व्याघ्रोवा सिंहोवा वृकोवा यद्यद्भवन्ति तथा भवन्ति [घ]॥ १०॥ श्रीः ॥ गतिप्तामान्यात् ॥ श्रीः श१॥११॥ सकलोपनिषदतिसामान्यादप्यस्यामप्युपनिषदिन प्रधान कार- रणं विज्ञायते "मात्मा घाइदमेकएबानमासीन्नान्यतू किञ्चनमिषत सईचते लोकान्नुमृजा इति स इमांल्लोकानमृजत [ङ] तस्माद्वा एत- (क ) वृ०६।३।२१ (ख ) वृ०६।३।१९। (ग) (घ ) छा०६।९।३ (ङ) ऐ०१।१।१ ·(१४) द्वान्तसारे म०१ स्मादात्मन आकाशः सम्भूतः”[क]"स कारणं करणाधिपधिपो. नचास्य कश्चिजनिता न चाधिपः,, इत्यादि सकलोपनिषत्सु सवश्वर एव हि जगत कारण मिति प्रतिपाद्यते.॥ ११ ॥ श्रीः ॥ श्रुतत्वाच ॥ श्रीः १ । १ । १२ ॥ श्रुतमेतस्यामप्युपनिषदि "आत्मनः प्राण प्रात्मन आकाश [] इत्यादाबात्मन एव सर्वोत्पत्तिः अतः प्रधानादचेतनादर्थान्तरभूतः सर्वज्ञः पुरषोत्तम एव जगत्कारणं ब्रह्मेति स्थितम् ॥ १२ ॥ श्रीः ॥ अानन्दमयोऽभ्यासात् ॥ श्रीः १।१।१३॥ यद्यपि प्रधानादान्तरभूतस्य प्रत्यगात्मनश्चेतनस्येक्षणायोगः सम्भवति तथापि प्रत्यगात्मा बद्धो मुक्तश्च न जगत्कारणं "तस्माद्वा एतस्मादात्मन माकाशःसम्भूत,इत्यारभ्यरतस्माद्वा एतस्माद्विज्ञान- मयादन्यान्तरमात्मानन्दमय[ग] इत्यस्यानन्दमयत्वप्रतिपादनात कारणतया व्यपदिष्टोऽयमानन्दमयः प्रत्यगात्मनोर्थान्तरभूतःसर्वज्ञः परमात्मैव । कुतः अभ्यासात मानन्दमयस्य निरतिशयदशाशि- रस्कानन्दमयत्वेनाभ्यासात् “ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स मको ब्रह्मण आनन्दः[] यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह आनन्दं ब्रह्मणोविद्वान्न विभेति कुतश्चन" [3] इति वेद्यत्वेनाय. मानन्दमयो ऽनवधिकातिशयोऽभयस्यते ॥ १३ ॥ ( क ) तै० मा० १॥ (ख ) छा० ७॥ १।४। (ग) ते भा० ५। (घ) ते० प्रा० ८॥ (ङ) ते भा०६ ·मानन्दमयाधिकरणम् श्रीः ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ श्रीः ।।१।१४॥ "स वा एष पुरषोन्नरसमयः" [क] इति विकारार्थमयट प्रकर- णादानन्दमय इत्यस्यापि विकायत्वं प्रतीयते, अतोऽयमानन्दमयो नाऽविकाररूपः परमात्मेतिचन्न अर्थविरोधात प्राचुर्यार्थ एबायं मयडिति ज्ञायते "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत" इति घधिकार आत्मा प्रकृतः । प्रकरणे च विकारार्थत्वं प्राणमय एव परित्यक्तम् उक्तन न्यायेनाऽऽनन्दप्राचुर्यादेव परमपुरष एवानन्दमयः ॥ १४॥ श्रीः ॥ तहेतुपयदेशाच्च ॥ श्रीः १।१।१५॥ एष एवानन्दयाह्योति" [ख] इति जीयान् प्रत्यानन्दहेतुरानन्द- मयोऽयं व्यपदिश्यते, अतोनानन्दमयः प्रत्यगात्मा ॥ १५ ॥ श्रीः॥ मान्त्रवाणीकमेव च गीयते ॥ श्रीः१।१।१६ सलं ज्ञानमनन्तं ब्रो"[क]इति मन्त्रवोदित एव तस्माद्वाएत. स्मादित्यादिनानन्दमय इति गीयते भतश्च न प्रत्यगात्मा श्रीः॥नेतरोऽनुपपत्तेः।।श्रीः १।१।१७॥ इतरः प्रत्यगारमा मन्त्रयोंदित इति नाशङ्कनीयं "सोऽश्रुते सर्वानामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता" [क] इति प्रत्यगात्मनो बद्धस्य (क) ते० प्रा०१॥ ( ख ) तै० मा० ७॥

·भ०१ वेदान्तसारे मुक्तस्य च ईदृशावपाश्चत्त्वानुपपत्तेः “सोऽकामयत बहुस्यां प्रजा- येयेति विचित्र स्थिरत्रसरूपबहुभवनसङ्कल्पकपमिदं विपश्चित्त्व- मिति घुत्तरत्र व्यज्यते मुक्तस्य सर्वज्ञस्यामि जगद्यापारा- भावादीहशविपश्चित्त्वाऽसम्भवः ॥ १७ ॥ श्रीः॥भेदव्यपदेशाच॥श्रीः १११८ ॥ দুস্থ বহলারা বেলায়ানমার সামান- मय इति विज्ञानमयात प्रत्यगात्मनो भेदेनायमानन्दमयो व्यप- दिश्यते न च विज्ञानमयविषयतयोदाहृते श्लोके "विज्ञान यज्ञ तनुते" [क] इतिव्यपदेशाद्विज्ञानमयो बुद्धिमात्रमित्याशङ्कनीय यतः सूत्रकार एवमां शङ्करं परिहरिष्यति ॥ व्यपदेशा क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥ २ । ३ । ३५ ॥ विज्ञानंयचं तनुते इति यज्ञादिक्रियायां जीवस्य कर्तृत्वव्यपदेशाच जीवः कर्ता विज्ञान- मयशब्देन जीवस्याव्यपदेशे बुद्धिमात्रव्यपदेशे च विचानेनेति निर्देशविपर्ययः स्यात् बुद्धः करणत्वादित्यर्थः ॥ १८ ॥ श्रीः॥कामाञ्च नानुमानापेक्षा॥ श्रीः ।१।१।१६ ।। इतश्च सोकामयत बहुस्यामिति खकामादेवास्य जगत्सर्गः श्रूयते । प्रत्यगात्मनो हि यस्य कस्यचित्सर्गे अनुमानापेक्षा दृश्यते अनुमानगम्यं प्रधानमानुमानम् ॥ १६ ॥ श्रीअस्मिन्नस्यातद्योगं शास्ति|श्रीः१।१।२० इतनास्मिन्नानन्दमये अस्य प्रत्यगात्मनस्तद्योग शास्ति शास्त्रम "रसो वै सः रसं ह्येवाऽयंलब्ध्वानन्दीभवति [ख] ( क ) तै० मा०५॥ ( ख ) तै० आ०७।

·থাও ২ সন্ধিযামু মুন: ময়মনীখান: অল্প: বুম্বাবল্প সজ্জা যার সলিম: ২০ | মুন্তাজাতি। ল্পীঃস্মনছুলাবালুখ্রীঃ ??? ক্স জান্ধাযজুনানিবনিমঃ জ্বাস্থঙ্কুলিয- विशेषो जीवविशेषो देहयोगात विज्ञायते नायं परमात्मेति न शङ्का- লীয‘ব যুগাত্তি ছিয: ওহঃ, মুগ্ধহস্তান্থী মুখা: হ্রাফাঃ এমাংলা স্কুলীয়ালুৰ হয় না স্ত্রীদ্ধা লালীগ: স্বত্ব জাল্লালাল” [] “নাহার লাম ব হ নয়: ঘণ্ড ওহি: [] গুলি লাজলজ্যান্য স্থা নাম সত্যানেলৗহজুন ছি যgঘবদ্ধ অনু: নামৰ ফৰ সভলু অাবিন না:হান’[] মুত্তাবিষ্টু মিয়ানমন্ত্রীরামনাৰাঘৰ-স্ত্র জালালি সুহৃদ। জুলহুস্বাত্তি জ্ঞান ললল লঙ্কা, ‘হ: মূল:অবৰি, অন্য হাকিৰিন্থিৰ গুন ভাজ্জিী জাল- লঙ্গিয়া প্রান্তি স্থাপত্য যা ৰিহ্মাত্মন। সন্তা- স্বৈর্য নম: বাবু”াহসাবগ্রামান্যকথা- লম্বা ল ৰিক্সাখন। অনাকাদ্ধাৰ “ছিঃ তুম্বী হুজুর इति प्राज्ञः सर्वान्तरः स्थात् लोककामेशोपदेशात् तथोड्यापाम- नामित्युक्त्वा तद्रूपस्य कार्यत्वं मायामयत्वश्चेति स्याद् रूपं कृत- ( জু) জুe । । । ( ) । । । ( ) হক।

·वेदान्तसारे म०१ कमनुप्राहाथै तञ्चेतसामैश्वर्यादिति निरसनीयम् मतमुपन्यस्य रूपश्चातीन्द्रियमन्तःकरणप्रत्यक्ष निर्देशानु"[क]इत्याह । व्याख्याता द्रामिडाचायः नवा मायामात्रमजस्यैव विश्वसृजो रूपम् [ख] न चक्षुषामाझं मनसात्वकल्मषेण साधनान्तरवता ग्राह्यम्, 'नचक्षुषा गृह्यते नापि वाचा, "मनसा तु विशुद्धन,,इति श्रुतेः ॥ स ह्यरूपाया देवताया रूपमुपदिश्यते । यथाभूतवादि हि शास्त्रं यथा महारजतं वासः "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसःपरस्तात्" इति । प्रकरणान्तरनिर्देशाच्च साक्षिण इति हिरण्मय इति रूपसामा- न्याय चन्द्रमुखवत्"[ग] इति च वाक्यम् । तञ्च व्याख्यातं तैरेव न भयडन विकारमादाय प्रयुज्यते अनारब्धवादात्मनः,[] इत्यादिना अतः प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतो निरुपाधिकविपश्चिदनवधिकाति- शयानन्दोऽ प्राकृतस्त्रासाधारणदिव्यरूपः पुरुषोत्तमः परं ब्रह्म जग्ग कारणामेति वेदान्तः प्रतिपाबत इति निरवद्यम् ॥ २१ ॥ श्रीः॥ भेदव्यपदेशाचाऽन्यः ॥ श्रीः ॥ ११॥२२॥ “य प्रादित्येतिष्ठन्नादित्यान्तरो यमादित्यो न बेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयति स त आत्मान्तयाम्यमृत इत्य- धिदेवम्, यश्चक्षुषि तिष्ठन् य आत्मनि तिष्ठन्नित्यध्यात्मम, यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्नित्यधिलोकम, यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठनित्यधि- भूतम, यः सर्वेषु वेदेषु तिष्ठन्नित्यधिवेदम, यः सर्वेषु यशेषु तिष्ठ- नित्यधियज्ञम्" [3] इत्यन्तयामिब्राह्मयो । मुबालोपनिषदि च (क) (ख) इमिडाचार्योंक्तिः । (घ) (ङ) वृ०५।७। माध्यन्दिनपाठेऽपि ·লাঙ্গাসাক্ষিকা "यापृथिवीमन्तरे सञ्चरनित्यारश्या योऽव्यक्तमन्तरे सञ्चरन्, योऽक्ष. रमन्तरे सञ्चरन्, यो मृत्युमन्तरे सञ्चरन्, यस्य मृत्युः शरीरं ये मृत्युनं वेद एक सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव- एको नारायण" इति सर्वदेव सर्वतत्व सर्व लोक सर्वभूत सर्ववेद- सर्वया सर्वात्मोपरि वर्तमानतया तत्तच्छरीरतया तत्तदन्तर्यामि- तथा तत्सदवेधतया तत्तनियन्तृतया चैश्यः सर्वेभ्यो भेदव्यपदेशा- ভাঙ্গবনবৃনা লাহাগ্ৰহ: মালামাললাখালংকনা- निखिल जगदेककारणमिति सिद्धम् ॥ २२ ॥ দুলহাজ্জ । श्रीः ॥ श्राकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ श्रीः १११।२३ ।। श्रीः॥ अत एव प्राणः ॥ श्रीः१।१।२४ ॥ आकाश एव प्राण: * "सवाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशा- दुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तयन्ति"[क]"सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमयुजिहते" [ख]इत्यादौ सदेव सौम्ये- दमन आसीद्" इत्यादिना सामान्येन निर्दिष्टस्य जगत्कारणस्य মুসায়দায্যলার্জিাৰিাষা দিৗৰিঘষাক্কায় सर्वाणि हवाइमानीति प्रसिद्धवनिर्दिश्यमानाजगत्कारणत्वादिलि माद्भताकाशीवाभ्यामर्थान्तरमृतःपरमपुरुष एवाऽत्राऽऽकाशमा- शब्दनिर्दिष्ट इति निश्चीयते । तत्मसिदेस्तु बहुभवनरूपेक्षणाऽन- वधिकातिशयानन्दजीवानन्दहेतुत्व-विज्ञानमयविलक्षणत्व-निखिल भुवनभयाभयहेतुत्व सर्वलोकसर्वकामेशत्व-सर्वपाप्मोदयाऽप्राकृत- स्वाऽप्ताधारणरूपविशिष्टस्य रविकरविकसितपुण्डरीकनयनस्य सर्व- * प्राणइत्यन्तःपाठोनमुद्रितान्ध्राक्षरपुस्तकेऽस्ति । (क) छा ०१।६।१। (ख) छा ०१।११। ५ ।

·भ०१ (२०) वेदान्तसार ज्ञस्य सत्य सङ्कल्पस्य करणाधिपाधिपस्य परमपुरुषस्यैव निखिल- जगदेक कारणत्वादिति स एवाऽऽकाशप्रारशाभ्यां जगत्का. रणरनाभिधीयते इति निश्चयो युक्त एव ॥ २३ ॥ २४ ॥ इति, आकाशाधिकरणप्राणाधिकरणे ।। श्रीः॥ज्योतिश्चरणाऽभिधानात् ॥ श्रीः ॥१॥२५॥ "श्रथ यवतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेश्वनुत्तमेषत्तमेषु लोकेषु इदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्यो. तिः" (क) इत्यत्र सर्वस्मात परत्वेन निर्दिश्यमानतया सकलकारण- भूतज्योतिषः कौशेयज्योतिषैक्याभिधानात् स्त्रवाक्ये विरोधि- बिङ्गादर्शनाच प्रसिद्धमेवज्योतिर्जगत्कारणत्वेन प्रतिपाद्यत इति शङ्कनयां यद्यपि खवाक्ये विरोधिलिङ्गन दृश्यते तथापि पूर्व- स्मिन् वाक्ये “पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" (ख) इति प्रतिपादितस्य सर्वभूतचरणस्य परमपुरुषस्यैव द्युसम्बन्धित- यात्राऽपि प्रत्यभिज्ञानात स एव ज्योतिश्शब्देन सर्वस्मातपरत्वेन सकलकारणतयाऽभिधीयते । अस्य च कौक्षेयज्योतिरेक्याभिधान फलायोपदिश्यत इति न कश्चिद्विरोधः । अखिलजगदेककारणाभूतः परमपुरुषोऽप्राकृतस्वासाधारणादित्यवदिव्यरूपस्तमसःपरस्तात वर्तत इति तस्यैव निरतिशयदीप्तियोगात ज्योतिश्शब्दाभिधे. यत्वम् । विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेश्चनुतमेषत्तमेषु लोकेषु बासश्च युज्यत एव ॥ २५ ॥ श्रीः॥ छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथाचतोऽपरण निगमातथाहि दर्शनम्॥ श्रीः ११॥२६॥ (क) छा ०३।१३।७। (ख) का ०३।१२।६।

·पा०१ ছুতাযকিয (२१) पूर्वत्र "गायत्री वा इदं सर्वम्” (क) इति गायत्र्याख्यछन्दः प्रस्तुतमिति नात्र परमपुरुषाभिधानमिति चेत्, नैतत् । परमपुरु- षस्यैव गायत्रीसाहयानुसन्धानोपदेशान्तस्य छन्दोमात्रस्य सर्व- भूतात्मकत्वानुपपत्तेरेवेति निगम्यते अन्यत्रापिह्यन्यस्य छन्दस- इसारश्याच्छन्दोनिर्देशो दृश्यते "ते वा एते पञ्चान्ये" इत्यारण्य सैषाविराइ, [ख] इत्यादौ ॥ २६ ॥ श्रीभूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम्॥श्रीः१।१।२७॥ भूतपृथवीशरीरहृदयैश्चतुष्पदेति व्यपदेशश्च परमपुरुषे गायत्री शब्दनिर्दिष्टे युपपद्यत इति पूर्वोक्तप्रकार एव सम- असः॥२७॥ श्रीः ॥ उपदेठाभेदानेति चेन्नोभयस्मिन्नप्य- विरोधात्॥ श्रीः ११॥२८॥ पूर्वत्र "त्रिपादस्यामृते दिवि,, इति परमपुरुषो व्यपदिश्यते। अत्र “अथ यदतः परो दिवः" इति पञ्चम्या निर्दिष्टद्युसम्बन्धि ज्योतिरिति न प्रत्याभिशेति चेन्न तदुभयस्मिन्नपि व्यपदेशे विरो- घाभावात् । यथा वृत्ताने श्येनो वृक्षाऽप्रात्परतः श्येन इति व्यप- देशः, मत्र दिवः परत्वमेवोभयत्र विवक्षितमित्यर्थः ॥२८॥ इति जोतिरधिकरणम्॥ श्रीः ॥ प्राणस्तथानुगमात् ॥ श्रीः १०१।२६ ।। आत्मनां हिततमरूपमोक्षसाधनोपासनकर्मतयाप्रज्ञातजीवभा- वस्येन्द्रस्य "प्राणोस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरनृतमित्युपास्व ,, (क) छा०३।१२।१। (ल) छा०४।३।८।

·(२२) वेदान्तसारे प्र०१ (क) इति विधानात्स एव जगत्कारणम् ॥ कारणोपासनं हि मोक्षसाधनम् ॥ तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्प- त्स्ये “इति श्रुतेः । इति नाशङ्कनीयं प्राणशब्दसमानाधिकरणेन्द्र- शब्दनिर्दिष्टो जीवादर्थान्तरभूत उक्तलक्षणः परमात्मैष । कुतः तथानुगमात् परमात्मा साधारणानन्दाजरामृतादिश्वस्येन्द्रमाण- निर्दिष्टस्यानुगमो हि दृश्यते "स एष प्राण एव प्रक्षात्मानन्दोऽ. जरोऽमृत" (क) इति ॥ २६ ॥ श्रीः ॥ नवक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्म. सम्बन्धभूमा ह्यास्मिन् ॥ श्रीः१।१।३०॥ उपक्रमहि "मामेव विजानीहि,, (क ) इति स्वाष्ट्रवधादिना प्रज्ञातजीवभावस्येन्द्रस्योपदेशादुपसंहारस्तदनुगुणो वर्णनीय इति चेत् नैतत् अध्यात्मसम्बन्धभूमाह्यस्मिन् अध्यात्मम् परमात्म- धर्मः परमात्मसम्बन्धबहुत्वमस्मिन्निद्रप्राणशब्दाभिधेये वाक्यो- प्रक्रमप्रभृत्युपसंहारात दृश्यते "ये त्वम् मनुष्यायहिततमं मन्यसे,, (क) इति । हिततमोपासनं प्रारब्धं तच्च परमात्मधर्मः" तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्थाः,, (ख) इत्यादिश्रुतः ।। तथाहि एष एव साधु कर्म कारयति,, (ग) इत्यादिना सर्वस्य कारयितृत्वम् "एवमेवैता भूतमात्रा" इत्यारभ्य प्रज्ञामात्राः प्राणे- ध्वर्पिताः” (ग) इति सर्वाधार तथानन्दादयश्च एष लोका- धिपतिः” (ग) इत्यादिना सर्वेश्वरत्वञ्च ॥ ३० ॥ (क) कौषीतक्युपनिषदि ३ । अ०।१ । ( ख ) पु० सू। (ग) कौ० ३। भ०1।।

·पा०१ দুম্বান্ধিয়া (२३) श्रीः ॥ शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत् ॥ श्री : नामरूपव्याकरणादि शास्त्रात् सबैः शब्दः परमात्मैवाभिधी- यते इति दृष्टया तज्ञापनाथाऽयमिन्द्रादिशब्देन परमात्मोपदेशः शास्त्रस्था हि वामदेवादयस्तथैव वदन्ति” तद्वैतत्पश्यनीषर्चामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्च" (क) इति ॥ ३१ ॥ श्रीः ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रै- विद्ध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥ श्रीः १११।३२ । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनं यावद्ध्यस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायुः,, (क) इत्यादि जीवलिङ्गं मुख्यप्रायलिङ्गञ्चास्मिन् दृश्यते इति नैवमिति चेन्न उपासात्रैविद्ध्या तोर्जीवशब्देन प्राणश- ब्देन च परमात्मनोऽभिधानम् अन्यत्रापि परमात्मनः खरूपेणोपा- सनं भोत्कृशरीरकत्वेन भोग्यभोगोपकरणशरीरकत्वेन इति विविध हि एसात्मोपासनमाभितम् यथा “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म,, इति खरूपेण तदनुप्रविश्य सञ्च त्यच्चाभवत्" इत्यादि "सत्यं चानृतन सत्यमभवत्" इति भोक्तशरीरकत्वेन भोग्यभो- गोपकरणशरीरकत्वेन चेहापि तत्सम्भवादेवमुपदेशः 'जन्माद्यस्य- यतः १।१।२ इत्यादिषु सब्रह्मात्मेति सामान्यशब्दैर्जगत्कारणं (क)वृ०३।४।१०। ( ख ) कौ०।३। मा०।१॥ (गते भृ०६। (घ) छा०३।१४।४।

·अ०१ (२४) वेदान्तसारे प्रकृतिपुरुषाभ्यामर्थान्तरभूतमिति साधितम् ॥ जोतिश्चरणाभिधा- नात् ॥ १ ॥ १ ॥ २५ ॥ इत्यस्मिन्सूत्रे पुरुषसूक्तोदितो महापुरुषो जगत्कारणमिति विशेषतो निर्णीतम् । स. एंव प्रजातजीवबा- चिभिरिन्द्रादिशब्दैरपि कचित् क्वचिच्छास्त्रदृष्टया तत्तच्छरी. रकतया चोपास्यत्वायोपदिश्यत इति ॥ शास्त्रदृष्टयानूपदेशो- बामदेववत् ॥ १ ॥ १ ॥ ३१ ॥ इति । उपासांत्रबिध्यात् इति साधितम् ॥ ३२ ॥ इतीन्द्रप्राणाधिकरणम् ॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति बेदान्तसारे प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः १॥ पादेऽस्मिन् सूत्रसङ्ख्या द्वात्रिंशत् ॥ ३२ ॥ अधिकरणसङ्ख्याचैकादश ॥ ११ ॥ हरिः ओ३म तत्सत -- HTOS HINBIA ·पा०२ सर्वत्र प्रसिद्ध्यधिकरणम् (२५) श्रीमते हयग्रीवाय नमः॥ अथमाध्याये द्वितीयपादाऽऽरम्भः ।। - श्रीः ॥सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ।। श्रीः १ ॥२॥१॥ "सर्व खल्विदं ब्रह्म” (क) इति निर्दिष्टन समानाधिकरण्येन निर्दिष्ट ब्रह्म परमात्मा कुतः, प्रसिद्धोपदेशात तजलान् (ख) इति हेतुतः सर्वात्मकत्वोपदेशादित्यर्थः । प्रसिद्धं हि हेतुतया ज्वपदिश्यते सकलोपनिषत्सु ब्रह्मैव हि जगजानिलय जीवन हेतुतया प्रसिद्धं यतो वा इमानीत्यादिषु ॥१॥ श्रीः ॥ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥ श्रीः १।२।२। मनोमयत्व सत्यसङ्कल्पत्वादयो विवत्तिसगुणाः ब्रह्मण्येवोप- पद्यन्न ॥ २ ॥ श्रीः॥ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ श्रीः ११२॥३॥ दु.खमिश्रपरिमितसुखलवभागिनि शरीरे त्वेषां गुणानामनुप- पन्ने धारीरोऽयम् ॥३॥ श्रीः ॥ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥ श्रीः १।२।४ । "एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि" (ग) इत्यभिलम्भाव्याभि- सम्भवितृत्वेन प्रस्तुतब्रह्मजीवयोपदेशात् अभिसम्भाव्ये ब्रह्म जीवादर्थान्तरम ॥४॥ (ग) छा०३।१४।४। (क ) तै० भृ०६। ( ख ) ता०३।१४।१।

·वेदान्तसारे
अ०१
श्रीः ॥ शब्दविशेषात् ॥ श्रीः १ ।२।५॥
"एष मे यात्मान्तदयः"(क) इति षष्ठया प्रथमया च जीयो ब्रह्म
च व्यपदिश्यते ततश्चार्थान्तरम् ॥ ५॥
श्रीः ॥ स्मृतेश्च ॥ श्रीः १ । २।६॥
अत्रापि प्रथमया निर्दिष्टः पुरुषोत्तम इति मिश्चीयते " सर्वस्य
चाहं हदि सन्निविष्टः” (ख) इति हि स्मृतिः ? ॥६॥
श्रीअर्भकौकस्त्वाचयपदेशाच नेति चेन्न निचा-
व्यत्वादेवं व्योमवञ्च ॥श्रीः १।२।७ ॥
१.९॥
"एष मे आत्मान्तहदये अणीयान् वीहे (क) इत्यादिभाऽल्पायतन-
स्वात वरूपाल्पत्वन्यपदेशाच्च नायं पर इति चेन्न-उपास्यत्वा-
खेतोस्तथा व्यपदेशो न खलपाल्पत्वेग व्योमवतू खरूपमहत्वभावैध
अपदिश्यते "ज्यापान पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षातू, ( क ) इत्या-
दिना ॥ ७॥
श्रीः॥ सम्भोगमाप्तिरिति चेन्न वैशेष्यातू॥
श्रीः१।२।८॥
परोऽप्यन्तश्शरीरे वसति चेत् जीवदत् सुखदुःखभोगप्राप्तिः
स्पादिति चेन्न हेतुबैशेष्यात परस्य हि छन्दतो जीवरक्षायै शरी-
रान्तर्वासः ॥८॥ इति सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम्
(क) ०३।१४।३।
(ब) छा० गी०१५॥१५॥

·पा०२ প্লখিয়ে श्रीः। अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ श्रीः१।२।। यस्य ब्रह्म च चत्रच उभे भवत मोदनः मृत्युर्थस्योपलेचन क इत्था वेद मन से,, (क) इत्यत्रौदनोपजेचनचितोऽसा पर: पुरुषः ब्रह्मक्षत्रोपलक्षितस्य चराचरस्य कृत्स्नस्य मृत्यूपतेचमत्के- नादनीयतया ग्रहशातू ॥६॥ भीः ॥ मकरसाच्य। श्रीः१ ॥२१०॥ "महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति नायमात्मा- प्रवचनेन भ्यः ( ख ) इत्यादिना परस्यैव प्रकृतत्वाबू सएवाऽयम् ॥ १० ॥ श्रीः ॥ गुहाभाविद्यावात्मानौ हि सदर्शनात्। श्रीः १।२।११॥ अनन्तरम् ऋतम्पिवन्तौ सुकृतस्य लोको गुहां प्रविष्टौ परमे परा- ध्ये,, (ग) इत्यादिना जीवपरमात्मानाव प्रयोज्यप्रयोजकमायेन कर्मफलाशनेऽन्वयादुपदिष्टौ तयोरेवाऽस्मिन्प्रकरणे गुहाप्रवेश- दर्शनातू " दुर्दशं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितम" (घ) इति परस्य "या प्राणेन सम्भवत्यदितिवतामयी गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती, (ङ) इति जीवस्य कर्मफलादनादिति वः ॥ ११ ॥ श्रीः॥ विशेषणाच॥श्रीः १।२ । १२॥ जीवपरावेव हि सर्वत्रास्मिनू प्रकरणे विशेष्ते न जायते (क ) कठोपनिषदि २२२५॥ ( ख ) क०२।२२॥ (ग) का ३।१॥ (घ)क०२।२।१२ (ङ) क०२।४।७ ·म०१ 3 (२८) वेदान्तसारे म्रियते वा विपश्चित" (क) इत्यादी जीवः "भणोरणीया- महतोमहीयान" (ज) “महान्तं विभुमात्मानम, नायमात्मा प्रवचनेन बस्या "विज्ञानसारथिर्यस्तु.मनः प्रग्रहवानरः ।। सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्” (ग) इत्यादिषु परः "त्रिपादस्यामृतं दिवि, । 'प्रथयदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेवनुत्तमेषत्तमेषु लोकेषु" इति ॥ विश्वतः प्राकृतस्थानात् परं विष्णोः परस्थानमेव हि संसाराध्वनः पार- भूतं मुमुक्षुभिः प्राप्यम् "तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः, (घ) “तदक्षरे परमे व्योमन्” (ङ) "क्षयं तमस्वरजसः पराके" (च),, "विश्वं पुराणं तमसः परस्तात, (छ) "तेहनाक महिमानः सचन्ते यत्र पूर्व साध्याः" (ज) इत्यादि सकलोपनिषत्सु प्रसिद्धम् ॥ १२ ॥ इत्यत्त्रधिकरणम् श्रीः। अन्तर उपपत्तेः ॥श्रीः १॥ २ ॥ १३॥ “य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म (झ) इत्यत्र अश्याधारः परमपुरुषः निरुपाधिकॉमृत्वाभयत्वसंगद्वामत्वादीनामस्मियोपपत्तेः ॥ १३ ॥ श्रीः ॥ स्थानादिव्यपदेशाच॥ श्रीः १।२॥१४॥ "यश्चक्षुषि तिष्ठन्” (अ) इत्यादिना स्थितिनियमनादिव्यप- देशाचायम् परः ॥ १४ ॥ (क)क०२।२।१८ ( ख ) क०२।२।२० (ग)क २।३।र (घ) पू० सू (अ ) ते ना० ६।२। (ब) का०२ प्र०६ ( छ ) तै० ना०६।५ (ज) पु०म०। ( क ) छा०४।१५।१। (च) बृ०५।७।१८ ·पा०२ अन्ताम्यधिकरणम् श्रीः ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ श्रीः १ । २ । १५ ॥ "कं ब्रह्म खं ब्रह्म” (क) इति पूर्वनाश्यैव सुस्नविशिष्टतया ऽभिधानाचार्य परः ॥१५॥ श्रीः। अत एव च स ब्रह्म॥ श्रीः १॥२॥१६॥ यतस्तत्र भवभीतायोपकोशलाय ब्रह्मजिज्ञासवे "कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इत्युपदिष्टः “यद्वाब कं तदेव खम्" (क) इति सुखरूपः भतः सुखशब्दाभिधेय भाकाशः परमेव ब्रह्म ॥१६ ।। श्रीः॥श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच।। श्रीः११२११७॥ श्रुतब्रह्मस्वरूपाणामधिगन्तव्यायास्त्वचिरादिगतेरक्षिपुरुषं श्रुत. वते "तेचिपमेवाभिसम्भवन्ति" (ख) इत्यादिनाभिधानाचार्य परमपुरुषः ॥ १७ ॥ श्रीः॥ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ॥ श्रीः १ । २ । १८॥ परस्मादितरो जीवादि श्याधारः चक्षुषि नियमेन अवस्थितः अमृतत्वाधसम्भवाच्च ॥ १८॥ इत्यन्तराधिकरणम् श्रीः ॥ अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु नहर्म- व्यपदेशात् ॥ श्रीः १ ।२।१६ ।। यः पृथिव्यान्तिष्ठन्" [ग] इत्यादिश्वधिदैवाऽधिलोकादिपदचिह्नितेषु (ग ) ० ५। ७।३। (क) का४।१०।५। (ख)छा०४।१५।५। १॥

·भ०१ वेदान्तसारे वाक्येषु श्रूयमाणोऽन्तर्यामी परमपुरुषः सर्वान्तरत्व-सर्वाविदितत्व- सर्वशरीरकत्व-सर्वनियन्तृत्वादिपरमात्मधर्मव्यपदेशात् ॥ १६॥ श्रीनचस्मातमतधर्माभिलापाच्छारीरश्च॥ श्रीः।। नाऽवम् प्रधान जीवश्च तयोरसम्भावितसर्वाऽविदितत्वादि- धर्माभिलापातू असम्भावनया यथा न स्मार्त तथा जीवोs. पीत्यर्थः ॥ २० ॥ श्रीः॥ उभयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते ॥ श्रीः १।२ । २१ ॥ उभये काण्षा माध्यन्दिनाश्च “यो विज्ञानेतिष्ठन्” (क) “य मात्मनि तिष्ठनात्मनोन्तरो यमात्मा न वेद । यस्यात्माशरीरं रख आत्मानमन्तरो धमयति” (ख) इति प्रत्यगात्मनो भेदेननम् अन्तर्या- मिणमधीयते अतः पर एवाऽयम् ॥ २१ ॥ *श्रीः॥अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः॥॥श्री:- १। २ । २२ । । "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तद्रेश्चम,,इत्यारक्ष्य "यद्भतयोनि परिपश्यन्ति धीराः" (ग) “अक्षरात्परत परः" [घ] इत्यादौ प्रधानातू प्रत्यगात्मनश्वार्थान्तरभूतोऽदृश्यत्वादिगुणकः परमात्मा प्रतिपाद्यते "यःसर्वज्ञःसर्ववित,,इत्यादिधर्मोक्तः ॥ २२ ।। ( क ) वृ०५। ७।२२ •( ख ) माध्यन्दिनपाठे (ग ) मु०१।१।६ (घ ) मु०२।१ ।२।

·था०२ লালমিয়া श्रीः। विशेषणमेदव्यपदशाभ्याञ्च नेतरौ।। श्रीः १ । १। २३ ॥ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानरूपविशेषणव्यपदेशान्न प्रधानम्। "अक्षरात्परतः परः" इति प्रधानात्परतः प्रत्यगात्मनोऽपि पर इति भेदब्धपदेशान्न प्रत्यगात्मा च । अथवा सामानाधिकरण्येन परतोऽक्षतत्पश्चविंशकात्पर इति भेव्यपदेशः ॥ २३ ।। श्रीः॥ रूपोपन्यासाच्च।। श्रीः १ ॥२॥ २४ ॥ "अभिमूर्दा” (क) इत्यादिना त्रैलोक्यशरीरोपन्पासाच परमात्मा ।। २४॥ इत्यहश्यत्घाधिकरणम् श्रीः॥ वैश्वानरःसाधारणशब्दविशेषात् ।। श्रीः ॥ १।२।२५ ॥ "आत्माममेवेमं वैश्वानरम,, (ख) इत्यादौ वैश्वानरः पर- मात्मा जाठराग्न्यादिषु साधारणस्यापि वैश्वानरशब्दस्यास्मिन् प्रकरणे परमात्माऽसाधारणैः सर्वात्मकत्वब्रह्मशब्दादिभिर्विशेष्य- माणत्वात् ॥ २५॥ श्रीः ॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ श्रीः १२ । २६ । धुलोकादिपृथिष्यन्तं रूपम् अग्निईत्यादिषूक्तम् अत्र प्रत्याभ- ज्ञाबमानस्य परमात्मत्वे अनुमानं लिङ्गमित्यर्थः ॥ २६ ॥ (क)मु०२।१।४ (ब)छा०५।११।६ ·वेदान्तसारे म०१ श्रीशब्दादिभ्योन्तः प्रतिष्ठानाच नेति चेन्न तथादृष्टयुपदेशादसम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ श्रीः १।२। २७ । "स एषोऽग्निर्वैश्वानरः" (क) इत्यग्निशब्दसामानाधिकरण्यात प्राणाहुत्याभारत्वादिभिः "पुरुषन्तःप्रतिष्ठितम्", (ख) इत्यादेश्व नायं परमात्मति चेत् । नैतत् । जाठराग्निशरीरत्वेनोपास्य- त्वोपदेशातू केवलजाठराग्नेबैलोक्यशरीरकत्वाद्यसम्भावाश्च "स- एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः" [ग] इत्येनं वैश्वानरं पुरुषमप्य धीयते वाजिनः । निरुपाधिफपुरुषशब्दश्च परमात्मनि नारायण एव "सहनशीर्ष देवम्" इत्यारण्य "विश्वमेवेदं पुरुषः,, [५] इत्यादिषु प्रसिद्धः। २७ ॥ श्रीमात एव न देवताभूतं च ॥ श्रीः१ ।२।२८॥ यतोऽयं वैश्वानरस्त्रैलोक्यशरीरः पुरुषशब्दनिर्दिष्टश्च ततो नागन्यापदेवता तृतीयमहाभूतञ्च ॥२८॥ श्री। साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः॥श्रीः१।२।२९ । नावश्यमग्निशरीरकत्वेनोपास्यत्वायेदमग्निशब्दसामानाधिकर- एवम् अग्रनयनादियोगेन परमात्मन्येवाग्निशब्दस्य साक्षावृत्तेः सामानाधिकरणयाविरोधं जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ २६ ॥ mar (क) (ख) । (ग) (घ ) तै० ना०६।११ ·पा०३ इन्द्रप्राणाधिकरणम् श्रीअभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः॥श्रीः १ । २ । ३०॥ "यस्त्वेतमेवं ,प्रादेशमात्रम्" (क) इत्यनविच्छिन्नस्य युप्रभृति- परिच्छिन्नत्वम् उपासकाभिव्यक्त्यमिति आश्मरथ्यः ॥ ३० ॥ श्रीः। अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ श्रीः १।२॥३१॥ धुप्रभृतिपृथिव्यन्तानाम् मूर्खादिपादान्तावयवत्वकल्पनं तथाऽ. नुस्मृत्यर्थम् ब्रह्मप्रतिपत्तय इति बाहरिः ॥ ३१ ॥ श्री। सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति॥ श्रीः १।२। ३२ ॥ "उर एव वेदिखोमानि बहिहदयं गाई पत्यः" (क) इत्यादिनापास- कहृदयादीनां वेद्यादित्वकल्पनं विद्याङ्गभूतायाः प्राणाहुतेरग्निहोत्र त्यसम्पादनार्थमिति जैमिनिः । दर्शयति च श्रुतिः “य एवं विद्वानग्निहोत्रं सुहोति,, ( ब ) इति एते पक्षाः खोकताः पूर्जार्थमाचार्यग्रहणम् ॥ ३२ ॥ श्रीः। श्रामनन्तिचैनमस्मिन् ॥ श्रीः १।२।३३ ।। एनं परमात्मानम् अस्मिन् उपासितृशरीरे प्राणाहुतिबेक्षायाम (क ) छा०५॥ १८ | १ (ख) द्वा०५।१८।२ (५) ·अ०१ वेदान्तलारे अनुसन्धानार्थम "तस्य हवा एतस्य-मूर्दैव सुरोजाः, (क) इति आमनन्तिच उपासकस्य मूर्द्धादिरेवास्थ परमात्मनो मुद्धो- दिरित्यर्थः ॥ ३३ ॥ इतीन्द्रप्राणाधिकरणम् । इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ प्रादेस्मिन् सूत्राणि त्रयस्त्रिंशत् ॥ ३३ ॥ अधिकरणानि च षट् ॥ ६ ॥ शृणुत मनाक। निराऽऽलोके लोके निरवधिपरस्नेहभरितो- यतिक्ष्माभृद्दीपो यदि न खलु जाज्वल्पत इह ॥ महङ्कारध्वान्तं विजहतु कथङ्कबर मनघाः ! कुतर्कव्याखौधं कुमतिमतपातालकुहरम् ॥ (क) ५।१८।२ ·पा०३ धुश्माधिकरणाम शिधै नमः॥ प्रथमाध्याये तृतीयपादारस्मः ॥ श्रीः॥ द्युम्वाद्यायतनं वशब्दात् ॥श्रीः१।३ । १ ।। यस्मिन् द्यौः पृथिवीचान्तरिक्षमा (क) इत्यादौ थुपृथिव्या- दीनामायतनमें आधारः परमपुरुषः "तमेवैक जानथात्मानम्,(क) इत्यात्मशब्दान्निरूपाधिकात्मत्वं हि परमपुरुषस्वैध "अमृतस्यैष सेतुः ।, (क) इति तदेव दृढयति “ बहुधा जायमानः,, (ख) इति परत्वं न निवारयति "अजायमानो बहुधा विजायते,, (ग) इति कर्मभिरजायमानस्थैवाश्रितवात्सल्याउछन्दतो जननं तस्य डि श्रूयते ॥१॥ श्रीः।। मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच्चानीः १॥३॥२॥ तदा विद्वान पुण्यपापे विष्य निरञ्जनः परमं सास्यमुपैति" (च) तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम,, (ङ) इति च पुण्यपापनामरूपविनिर्मुस्ताना प्राप्यतया पपदे- " शाचाऽयम् परः॥ २॥ श्रीः॥ नानुमानमतच्छब्दात् प्राशाभृच्च ॥श्रीः१॥३॥३॥ यथा न प्रधानमतच्छब्दात तथा न प्राणभृदपीत्यर्थः ॥ ३ ॥ श्रीः|| भेदव्यपेदशाच्च ॥ श्रीः१।३।४।। "अतीशया शोचति मुहमानः जुष्ट यहापश्यत्ययमीशम,,' च। इत्यादिना प्रत्यगात्मनो भेदेन पदेशाचाय परः ॥ ४ ॥ (क)मु० २।२।५ (ख ) मु२।२।६ (ग) पु० सू० २१ । (घ) मु०३।१।३ (3) मु०।३।३।८ (च) मु०३।१।२ ·वेदान्तबारे प्र०१ श्रीः ॥ प्रकरणात् ॥ श्रीः ११३॥ ५ ॥ अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते,,(क)इयादि परस्थ होम प्रकरणमू॥५॥ श्रीः।। स्थित्यदनाम्याञ्च॥ श्रीः१।३॥६॥ "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्यनननन्योऽभिचाकशीति, इति जोषस्व कर्मफवादनमभिधायाऽननतो दीप्यमानस्थ स्थित्य- भिधानाचार्य परमात्मा ॥ ६ ॥ इतिधुभवावधिकरणम् *श्रीः। भूमासम्प्रसादादध्युपदेशात्॥ श्रीः ११३७ ॥ "मुञ्जन्त्येन विजिज्ञासितव्यम्,, (स) भवसुखम्” (ग) इत्युक्ता भरतः खरूपमाह बत्र मान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति मान्यति. आमाति स भूमा,, (घ) इति यस्मिन् सुखेऽनुभूयमाने तब्यतिरिक किमपि सुखत्वेन न पश्यति न तृणोति न थिआमाति स भमेत्यु- ज्यते"अथ यत्रान्वत्पश्यत्यन्यच्छृणोस्थन्यद्विजानाति सदरूपमा,(घ) इति वचनात् । तथा च महाभारते "दिव्यानि कामचाराणिविमा- नानि सभास्तथा।आक्रीडा विविधा राजन् ! पद्मिन्यश्चामलोदकाः। एते मिरयास्तात ! स्थानस्य परमात्मनः, इति “एष तुबा मतिवदति वः सोमातिवदति” (ङ) इति प्रस्तुतश्चातिवादि. स्वमेष समञ्जसम् । अतिवादित्वं हि स्वोपास्यपुरुषार्थाधिक्यवान दित्यम्,तदल्पमित्यल्पप्रतियोगित्वेन भूमाइत्युक्तप्रकारवैपुल्याभय- (क) मु०।१।१ । ५ ( ख ) छा०।७।२२ (1) छा०।७।२३ (घ ) छा० ७।२४ ( 6 ) छा०७।१४ ·पा०३ अक्षराधिकरणम् (३७) सुखरूपयाची अयं भूमशब्दव्यपदियः परमात्मा । सम्प्रसादाद- ध्युपदेशात, सम्प्रसादः प्रत्यगात्मा "अथ य एष सम्प्रसादः” (क) इति श्रुतेः । एष तुवा प्रतिवदति यः सत्येन' इत्यादिना प्राणशह- निर्दिष्टात प्रत्यगारमन ऊर्द्धमर्थान्तरत्वेनाऽस्योपदेशात् ॥ ७ ॥ श्रीः ॥ धर्मोऽपपत्तेश्च।। श्रीः ॥ १।३।८॥ "स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः स्ने महिम्मि” (ख) इस्मादौ व्यप- दिष्टानां स्वमहिमप्रतिष्ठितत्व सर्वकारणत्व सर्वात्मकत्वादिधर्माणा- परस्मिन्मेवोपपञ्चेश्च भूमा परः ॥ ८॥ इतिभूमाधिकरणम् *श्रीः ।। अक्षरमम्बरान्तधृतेः॥श्रीः १०३९ ।। एसबै तदक्षरं गार्गि! ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थलमनणु" (ग) इत्यादिनाऽभिहितम् अक्षरं परं ब्रह्म अम्बरान्तधृतेः “यदुई गार्गि! दिवः” इत्यारभ्य सर्वधिकाराधारतया निर्दिष्ट माकाशः "कस्मिनोतश्च प्रोतच" (घ) इति पृष्टे "एतद्वै तहदरम्” (ग) इति निर्दिष्टस्याक्षरस्य वायुमदम्बरान्तधृतेः सर्वविकाराधारोह्य. यमाकाशोधायुमदम्बरान्तकारणं प्रधानं तद्धारकं परं प्रम ॥ १। श्रीः॥ सा च प्रशासनात् ॥ श्रीः १। ३।१०॥ सा च धृतिः "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि! सूर्या- चन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः" (ङ) इत्यादिना प्रकृष्टामा क्रियमाणा श्रूयते अत इदमक्षरं प्रत्यगात्मा च न भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ " (क ) छा०८।३।४ ( ख ) छा०७।१४ [ग] छा०५।८।८ [घ ] १०५।८।७ [ ऊ ] वृ०५।८।

·(३८) वेदान्तसारे अ०१ श्रीः ॥ अन्यभावव्यावृत्तेश्च॥ श्रीः १।३ । ११॥ अन्यभावोऽन्यत्वम् "भदृष्टं द्रष्ट" (क) इत्यादिना परमात्मनो- ऽन्यत्वं हस्याक्षरस्य व्यावर्तयति वाक्य शेषः एच ॥ ११ ॥ इत्य क्षराधिकरणम् मतच पर F श्रीः।। ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः।। श्रीः १॥३॥१२॥ - "यः पुनरेत निमात्रेणोमित्यनेनैवाक्षरेण परमपुरुषमभिध्या- यीत"इत्यारभ्य स एतस्माजीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते" (ख) इत्यत्र ध्यायतिपूर्वकेक्षतिकर्म सः प्रशासिता परमात्मेत्यर्थः उत्तरत्र “तमोङ्कारेणैवायनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरम- मृतमभयं परञ्च" (ग) इति परमपुरुषासाधरणधर्मव्यपदेशात् "यत्तत्कवयो वेदयन्ते ,, (ग) इति तदीयस्थानस्य सूरिभिदेश्य त्वव्यपदेशाञ्च ॥ १२ ॥ इतीक्षतिकर्माधिकरणम् श्रीः ।। दहर उत्तरेभ्यः ॥ श्रीः १ । ३ । १३ ॥ "मथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरेदहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोस्मिन्न- न्तर आकशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वष्टम्य तद्वाव विजिशासितव्यम्" (घ)इत्यत्र 'दहराकाशशब्दनिर्दिष्टःपरमात्मा' उत्तरेश्यो वाक्यगतभ्यः तदसाधारणाथर्मेभ्यः उत्तरत्र दहराकाशस्य सर्वाधारतयाऽति- महत्त्वमभिधाय 'एतत्सत्यं ब्रह्माख्यं पुरम्' इति निर्दिश्य तस्मिन् ब्रह्माख्यपुरे दहराकाशे "तस्मिन् कामाः समाहिताः" इत्युक्तः [क] वृ०५।८।११ [ख ] प्रश्नोपनिषदि १५ -- [ग] १०५। ७ [ध ] छा०८।१।१ ·पा०३ গিন্ধ कोऽयं दहराकाशः के च कामा इत्यपेक्षायाम् एष आत्मापहतपाप्मा, इत्यारभ्य "सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" (क)इत्यन्तेनदहराकाश आत्मा कामाश्चापहत्तपान्मत्वादयस्तद्विशेषणीभूतगुणा इति हि विज्ञाप- यति “दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्" (ख) इत्यत्र बहराकाशस्तदन्तति चयत् तदुभयमन्वेष्टव्यमित्युक्तमिति विज्ञायते " अथ य इहात्मानमनुविद्य ब्रजन्येतांश्वसत्यान् कामान,, (ग) इति हि व्यज्यते ॥ १३ ॥ श्रीः ॥ गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्ट लिङ्गश्च ॥ श्रीः १ । ३ । १४ ॥ " एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकन विन्दन्ति” (घ) इत्यहरहः सर्वासां प्रजानामन्तमजानतीनां दहरा- कायोपरि गतिः'वर्तनं दहराकाशसमानाधिकरणोब्रह्मलोकशब्दश्च दहराकाशः परं ब्रह्मेति ज्ञापयति तथाद्यन्यत्र सर्वासां परमात्मो- परिवर्तमानत्वं दृष्टं " तस्मिल्लोकाः धिताः सर्वे” (ङ) "तदचरे परमे प्रजाः (च) इत्यादौ ब्रह्मलोकशब्दश्च "एष ब्रह्मलोकः" (छ) इत्यादी अन्यत्र दर्शनाभावेऽपि इदमेव पर्याप्तम् अस्य परमात्मत्वे लिङ्ग यहहराकाशोपरि सर्वस्व वर्तमानत्वं ब्रह्मलो- कशब्दश्च ॥ १४ ॥ [क] छा०८।१।५ [ख] छा०८।१।१ [ग] छा०८।१।६ (घ ) छा० ८।३!२ [ङ ] कठ२२।६।१ [च ] तै० ना०६।१।३ [छ | वृ०६।३।३३ ·भ०१ (४०) वेदान्त सारे श्रीः॥ धृतेश्र महिम्नोस्यास्मिन्नुपलब्धेः॥श्री. ११३:१५ “अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिः" (क)इति अगवृतेःपरमात्मनो- महिम्नोऽस्मिन् दहराकाश उपलब्धेश्चायं परः । स हि परमात्मनो महिमा " एष सेतुर्विधरणः" (स) इखादिश्रुतेः ॥ १५ ।। श्रीः।। प्रसिद्धेश्च ।। श्रीः १।३।१६ ॥ आकाशशब्दस्य "यहेष आकाश मानन्दः, (ग) इति परमात्म- न्यपि प्रसिद्धेश्वायम् परः सत्यसङ्कल्पत्वादिगुणवृन्होपहिता प्रसिद्धिः भूताकाशप्रसिद्धेशयसीत्यर्थः ॥ १६ ॥ श्रीः।। इतरपरामशत्ति इति चेन्नासम्भवात् ।। श्रीः १३॥ १७ ॥ "मथ य एष सम्प्रसादः" इतीतरक्ष्य जीवस्थ परामात प्रकृताकाशः स इति चेन्नैतत् उत्कगुणानां तत्रासम्भवात् ॥१७॥ श्रीः॥ उत्तराञ्चेदाविमूतस्वरूपस्तु॥श्रीः १॥१८॥ उत्तरत्र “य मारमा अपहतपाप्मा,, (घ) इति जीवस्यापहतपा- प्मत्वादिश्रवणानासम्भवः जागरितनपनसुषुप्त्याद्यवस्थासु बर्तमान. त्वात् स हि जीव इति चेन्नैतत् माविर्भूतस्वरूपस्तु कारब्धशरीर- सम्बन्धित्वेन तिरोहितापहतपाप्मत्यादिकः पश्चात्परं ज्योतिरुप- [क] छा०८।४।१ [ख] वृ०६।४ । २२ [ग] ० मा० ७।७।२ [घ ] छा०८।७।१ ·पा०३ प्रमिताधिकरणम् सम्पद्याविभूतखरूपस्त त्राऽपहतपाप्मत्वादिगुणको जीवः प्रतिपा- दितः दहराकाशस्तु अतिरोहितकल्याणगुणगणसागर इति नार्थ जीधः ॥ १८ ॥ श्रीः॥ अन्यार्थश्च परामर्शः॥ श्रीः १।३।१६ ॥ अस्माच्छरीयत्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते,, (क) इति जीवात्मनो दहराकाशोपसम्पत्या खरूपा. विर्भावापादनकपमाहात्म्यप्रतिपादनार्थोऽत्र जीवपरामर्शः ॥ १६ ॥ श्री।। अल्पश्रुतेरिति चेतदुक्तम्।। श्रीः १ ॥३॥ २०॥ अल्पस्थानत्वखरूपाल्पत्वश्रुते यं परमात्मेति चेत् तत्रोत्तरमु- तं निचाय्यत्वादेवं व्योमवञ्चेति ॥ २० ॥ श्रीः।।अनुकृतस्तस्य च।। श्रीः१।३।२१॥ तस्य दहराकाशस्य परं ज्योतिषोऽनुकरणश्रवणाच जीवस्य न जीवो दहराकाशः “स तत्र पयति जैक्षन कीडन रममाणः,,(ख) इत्यादिस्तदुपसम्पत्त्यावच्छन्दवृत्तिरूपस्तदनुकारः श्रूयते ॥ २१ ॥ "श्रीः।। अपि स्मयते ॥ श्रीः१।३।२२ ॥ " इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साशय॑मागताः ॥ सर्गेऽपि नोपजा- यन्ते प्रलये न व्यथन्ति च” (ग) इति ॥ २२ ॥ श्रीशब्दादेव प्रमितः ॥श्रीः१२३३२३ ॥ "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ॥ ईशानोभूतभव्य- Heaven [ग] गी० १४।२ [क ] छा० ८।३।४ [ख] छ।०८।१२।३ ·अ०१ (४२) वेदान्तसारे स्य” (क) इत्यादौ अङ्गष्ठप्रमितः परमात्मा । ईशानोभूतभव्य स्य । इति सर्वेश्वरत्व वाचिशब्दादेव ॥ २३ ॥ श्रीः॥हृद्यपेक्षयातु मनुष्याधिकारत्वात्।।श्रीः १। ३ । २४ ॥ भनवछिन्नस्याऽप्युपासकहृदि वर्तमानत्वापेक्षमङ्गुष्ठप्रमितत्वं मनुष्याणामेवोपासनसम्भावनया तद्विषयत्वाञ्च शास्त्रस्यमनुष्यह- दयापेक्षयेवमुक्तम् । स्थितं तावदुपरि समापयिष्यते ॥ २४ ॥ *श्रीः। तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ श्रीः १। ३ । २५ ॥ तब्रह्मोपासनमुपरि देवादिध्वस्ति अर्थित्वसामर्थ्यसम्भवा- दिति भगवान बादरायणो मेने । सम्भवश्च पूर्वोपार्जितशानाऽविस्म- रणान्मन्त्रार्थवादेषु विनहादिमत्तया स्तुतिदर्शनाचदुपपत्तये तत्स- म्भवे तेषामेव प्रामाण्येन विग्रहादिमत्वाच ॥२५॥ श्रीः। विरोधःकर्मणीति चेन्नानकप्रतिपत्ते- दर्शनात् ॥ श्रीः १।३।२६ ।। विग्रहादिमत्त्वे एफस्यानेकत्र युगपत्सान्निध्यायोगात्कर्मणि विरोध इति चेन्न शक्तिमत्सुसौभरिप्रभृतिषु युगपदनेकशरीरप्रति- पचिदर्थनात् ॥ २६ ॥ [क] क०२।४।१२ ·पा०३ देवताधिकरणम् श्रीः॥ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानु- मानाभ्याम्॥ श्रीः १।३ । २७ ॥ वैदिके तु शब्दे विरोधप्रसक्तिदेहस्य सावयवत्वेनोत्पत्तिमरवादि- न्द्रादिदेवोत्पत्तेः प्राग्विनाशादूर्द्धश्च वैदिकेन्द्रादिशब्दानामर्थशून्य त्वमनित्यत्वं वास्यादिति चेन्न॥अतो वैदिकादेवेन्द्रादिशब्दादिन्द्रा द्यर्थपृष्टः । न हीन्द्रादिशब्दा व्यक्तिवाचकाः अपितु गवादिशब्दव- दाकृतिवाचिनः पूर्वस्मिन्निन्द्रादौ विनष्टे वैदिकेन्द्रादिशब्दादेव ब्रह्मा पूर्वेन्द्राधाकृतिविशेषं स्मृत्वा तदाकारमपरमिन्द्रादिकं कुलालादि- वतू घटादिकं सृजतीति न कश्चिद्विरोधः कुत इदमवगम्यते ? श्रुति- स्मृतिभ्यां श्रुतिस्तावत् “वेदेन नामरूपे व्याकरोत सतासती प्रजा पतिः" (क) “स भूरिति व्याहरत् स भूमिमसृजत" [ख] इत्यादि । स्मृतिरपि “सबैषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक पृथक् ॥ वेदशब्देश्य एबादौ पृथक् संस्थाश्च निम्मेमे,, (ग) इति ॥ श्री||अत एव च नित्यत्वम्।।श्रीः १ । ३ । २८ ॥ यतहे ब्रह्मा वैदिकाच्छब्दादर्थान् स्मृत्वा सृजति अत एव “मन्त्र कृतोवृणीते,, (घ) “विश्वामित्रस्य सूक्तं भवति,, (ङ) इति विश्वा- मित्रादीनां मन्त्रादिकृत्त्वेऽपिमस्त्रादिभयवेदस्य नित्यत्वं तिष्ठति अनधीतमन्त्रादिदर्शनशक्तान् पूर्वविश्वामित्रादीनू तत्तद्वैदिकशी (क) मष्ट०२ प्र०६०२ (घ) (ङ) का० ५ प्र०२ (ख) प्रष्ट०२ प्र०२ ( ग ) मनुस्मृ० १ । २१ स्तके ·५०१ वेदान्तसारे स्मृत्वा तशकारानपरान् तच्छक्तियुक्तान् सृजति हि ब्रह्मा नैमित्तक- प्रलयानन्तरं ते चानधीत्यैतानेवमन्त्रादीनस्खलितान्पठन्ति मत- स्तेषां मन्त्रादिकृत्वं वेदस्य नित्यत्वञ्च स्थितम् ॥२८॥ प्राकृतप्रलये तु चतुर्मुखे वेदाख्यशब्देच विनष्टे कथं वेदस्य नित्यत्वमत आह- श्रीः।। समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधोद- र्शनास्मृतेश्च ॥ श्रीः १ । ३ । २६ ॥ अत एव ज्यानां समाननामरूपत्वात प्राकृतप्रलयावृत्तावपिन विरोधः मादिक ..परमपुरुषो हि पूर्वरूपसंस्थानं जगत्स्मृ- तदाकारमेनं जगत्सृजति चेदांश्च पूर्वानुपूर्वीविशि- ष्टानाधिष्कृत्य चतुर्मुखाय ददातीति श्रुतिस्मृतिभ्यामादिकर्ता पूर्ववत् सृजतीत्यवगम्यते श्रुतिस्तावत् " सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वम कल्पयत्" (क) इत्यादिका “यो ब्रह्मा विद्धाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" (ख) इति च । स्मृति- रपि । “यथतुवृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु” (ग) इति वेदस्य निम्यत्वञ्च पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमविशिष्टस्यैव सर्वदोच्चार्यमाणत्वम् ॥ २९ ॥ * श्री। मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः॥ श्रीः १ । ३ । ३०॥ मधुविद्यादिषु वस्खादिदेवानामेवोपास्यत्वात्प्राप्यत्वाञ्च तत्र पा (ग) क ) ते० ना०६।११३८ 7) श्व० - ·पा०३ अपशूद्राधिकरणाम (४५) वखादीनां कर्मकर्तृभावविरोधेनोपास्यत्वासम्भवात् वसूनां सतां वनुत्वं प्राप्तमिति प्राप्यत्वासम्भवाञ्च तत्र वखादीनामनाधिकार जैमिनिमैने ॥ ३०॥ श्रीः ॥ ज्योतिर्षि भावाच्च ॥ श्रीः १ ।३। ३१॥ " तन्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुोपासतेऽमृतम्” इति ज्योतिषि परस्मिन् ब्रह्मणि देवानां साधारण्येन प्राप्तत्वेप्यधिकारभाववचना दन्यत्र वखाद्युपासनेऽनधिकारोन्यायसिद्धोऽवगम्यते ॥ ३१ ॥ श्रीःभावं तु बादरायणोऽस्ति हि॥श्रीः १ ॥३॥ ३२ ॥ मधुविद्यादिष्वपि वखादीनामधिकारभानं भगवान् बादरा- यणो मन्यते अस्ति हि वखादीनां सतां स्वावस्थब्रह्मणउपास्यत्व- सम्भवः कल्पान्तरे वसुत्वादेः प्राप्यत्वसम्भवश्व "एकल एव मध्ये स्थाता” (क) इत्यादित्यस्य कारणावस्था प्रतिपाद्य “य पतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद" (ख) इति मधुविद्याया ब्रह्मविद्यात्वमाह-अतः कार्यकारणोभयावस्थं तत्रोपास्य कल्पान्तरे वस्त्रादित्व मनुभूया- धिकारावसाने ब्रह्मप्राप्तिश्च न विरुद्धा ॥३२ ।। इतिमध्वधिकरणम् *श्रीः॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ श्रीः १ । ३ । ३३ ।। ब्रह्मविद्यावैकल्येन स्त्रात्मानं प्रति हंसोक्तानादरता हि सूच्यते (१) "माजहारेमाश्शूद्र!,,(ग)इत्यादौ ब्रह्मविद्योपदेशे शिष्यं प्रति (क ) छा०३। ११ । १ ( ख ) छा०३। ११ । ३ (ग ) छा०४।२।५ (१) इत्यन्तः पाठोनान्ध्रपुस्तके - ·(४६ ) वेदान्तसारे शूद्रेत्यामन्त्रणेन शिष्यस्य ब्रह्मज्ञानाप्राप्त्या शुकसातति सूच्यते शोचनात् शूद्रः न जातियोगेन कुतः ? तदनादरश्रवणात ब्रह्मविद्यावैकल्येन खात्मानं प्रति हंसोक्तानादरवाक्यश्रवणात तदै वाचार्य प्रति आद्रवणात हि शब्दो हेतौ यतः शूद्र इत्यामन्त्रणं न जातियोगेन अत एव शूद्रस्य ब्रह्मोपासनाधिकारो न सूच्यते ॥३३॥ श्रीः ॥ क्षत्रियत्वावगतेश्च॥ श्रीः १३ । ३४ ॥ शुश्रूषोः क्षत्रियत्वावगतेश्च न जातियोगेन शूद्रेत्यामन्त्रणम उपक्रमे "वहुदायी,, (क) इत्यादिना दानपतित्वबहुपक्वान्नदायित्व बहुग्रामप्रदानश्च तस्य हि क्षत्रियत्वमवगम्यते ? ॥ ३४ ॥ श्रीः। उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ श्रीः ११३।३५॥ उपरिष्ठाञ्चास्यां विद्यायां ब्राह्मणक्षत्रिययोरेवान्चयो दृश्यते अथ ह शौनकञ्च कापेयमभिपतारिणश्च" (ख) इत्यादौ अभिप्र तारीहिंचत्ररथःक्षत्रिपः,अभिप्रतारिणश्चत्ररथत्वक्षत्रियत्वञ्चकापे- यसाहचर्याल्लिङ्गादवगम्यते प्रकरणान्तरे हि कापेयसहचारिणश्चै प्ररथत्वं क्षत्रियत्वश्चावगतम् "एतेन चैत्ररथं कापेया अयाजयन्" (ग) इति "तस्माञ्चैत्ररथोनामकः क्षत्रपतिरजायत" (घ) इति अतश्चायं शिष्यो न चतुर्थः ॥ ३५ ॥ श्रीः ॥संस्कारपरामर्शीत्तदभावाभिलापाच्च । श्रीः १ । ३। ३६॥ विद्योपक्रमे "उपत्वानेष्ये" (ङ) इत्युपनयनपरामाच्छूद्रस्य (क) छा:४।१।१ (ख ) छा०४ । ३।५ (ग) (घ) ( ङ छा०४।४।५ ·पा०३ হান্নাম (४७) तभावाभिलापाञ्चनशूद्रस्यब्रह्मविद्याधिकारः न गद्रे पातकं- फिश्चिचच संस्कारमहति (क) इति संस्कारो हि निषिद्धः ॥३६॥ श्रीः। तदभावनिर्धारण च प्रवृत्तः॥श्रीः १३२३७॥ नैतदब्राह्मणोविवुकमर्हति समिधं सोम्याहर"(ख) इति शूद स्वाभावनिश्चय एव उपदेशप्रवृरोश्वनाधिकारः ॥३७॥ श्रीः॥श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्॥श्रीः १।३।३८ ॥ शूद्रस्य हि श्रवणाध्ययनादीनि निषिध्यन्ते “ तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्” (ग) इति अनुपीएचत्तोऽध्ययनादि च न सम्भवति ॥ ३८ ॥ श्रीः ॥ स्मृतेश्च ॥ श्रीः १ । ३ । ३६ ॥ स्मयते हि शूद्रस्य वेदश्रवणादौ दण्ड: "अथहास्यवेदमुप. एषतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम्" उदाहरणे जिव्हाछेदोधारणे शरीरभेदः, (घ) इति स्थितादुत्तरम् ॥ ३९ ॥ प्राकृते परिसमाप्य प्रकृतमनुसरति-- श्रीः ॥कम्पनात् ॥ श्रीः१ । ३ । १० ॥ अङ्गुष्ठप्रमितप्रकरणामध्ये “ यविदंकिञ्चिजगत्सर्वप्राण एजति- निसृतम्,, (ङ) इत्यादिनाअभिहिताङ्गुष्ठप्रमितप्राणशब्दनिर्दिष्टजनि तभयात् वजादिवोद्यतात मग्निवायुसूर्येन्द्रेन्दुप्रभृति कृत्स्नजगत्क- म्पनादङ्गुष्ठप्रमितः परमपुरुष इति निश्चीयते ॥ ४० ॥ क) ( ख ) छा०४।४।५ (ग) । (घ ) गौतमधम्म १२खण्डे१ (ङ) कठोप०२।६।२ ·(४८) वेदान्तसारे प्र०१ श्रीः ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ श्रीः १।३।४१॥ तत्प्रकरणे “न तत्र सूर्योभाती, त्यारभ्य 'तस्यभासासमिदधि भाति,, (क) इतिभाश्शब्दाभिहितस्यानवधिकातिशयज्योतिषोदर्य नादपृष्ठप्रमितः परमपुरुषः ॥ ४१ ।। *श्रीः।। श्राकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ श्रीः १ । ३ । ४२ ॥ * आकाशो ह ने नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म” (ख) इत्यादिना निर्दिष्टआकाशः “धूत्वाशरीरमकृतंकृतात्मा” (ग) इति प्रकृतात्प्रत्यगात्मनः परिशुद्धादर्थान्तरभूतः परमपुरुषः नामरूपयो- निर्वोदृत्वतदस्पर्शरूपार्थन्तरत्वामृतत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४२ ॥ तत्वमस्यादिव्यपदेशात् न प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतः परम. पुरुष इत्याशङ्कयाह..- श्रीः।। सुषुप्त्युत्क्रान्त्यो देन ॥ श्रीः १३।४३ ।। “प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न वाह्य किश्चन वेद नान्तरम्, (४) "प्राज्ञेनात्मनान्वरूढः,, (५) इति सुषुप्त्युत्क्रान्स्योर्वाह्याभ्यन्तर- विषयज्ञानशुन्यस्यप्रत्यगात्मनस्तदानीमेवप्राज्ञतया भेदेनव्यपदेशाद- र्थान्तरभूत एच ।। ४३ ॥ श्रीः॥ पत्यादिशब्देभ्यः॥ श्रीः १।३।४४ ॥ परिवञ्जके प्राज्ञे श्रूयमाणेभ्यः पत्यादिशब्देभ्यश्चायमर्थान्तर- Lई ( क ) क० २।५। १५ (a) छा०८।१४।१ (ग) छ।०८।१३।१ (घ) बृ० ६ । ३ । २१ ( ) वृ०६ । ३ । ३५ भारला मान ·पा०३ अन्तरवाधिकरणम् भूतः "सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः,,(क) इति धुत्तरत्र श्रूयते ऐक्योपदेशोपि अवस्थितेरितिकाशकृत्स्नः(१।४।२२) इत्यनेन जीवस्य शरीरभूतस्यात्मतथावस्थितरिति खयमेव परि- हरिष्यति ॥ ४४ ॥ इत्यर्थान्तरत्वाधिकरणम् ॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३॥ पादेऽस्मिन् सूत्राशि चतुश्चत्वारिंशत् ॥ ४४ ॥ दशाधिकरणानि च ॥ १०॥ -(..:-*-(..)- ARASHION हरिःभोम् । तत्सत हतावद्ये हृद्ये हरिचरणपढेरुयुगे । निवघ्नन्त्यकान्त्यं किमपि यतिभूमृद्भणितयः ॥ शुनाशीरस्कन्दगुहिणहरहेरम्वहुतभुक्- प्रजेशा (१)दिक्षुद्रप्रणतिपरिहारप्रतिभुवः ॥ [क] वृ०६।४।२२ (१) प्रजेशो यमः प्रभेश इति पाठे सूयर्थः । (७) ·वेदान्तसारे म०१ श्रीहरये नमः ॥ प्रथमाध्याये चतुर्थपादारम्भः । *श्रीः ॥ श्रानुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीर- रूपकविन्यस्तगृहीते ईशयति च ॥ श्रीः१४॥१॥ एकपा काठानां शाखायामानुमानिक प्रधानमपि जगत्कारण- खेन महतः परमव्यक्तम्” (क) इत्युच्यत इति चेत्र पूर्वत्र "मात्मानेरथिनं विद्धि” (ख) इत्यादिषूपासनोपायेषु वशीकार्यत्वाय रधिरथादिरूपकविन्मस्तेषु शरीराख्यरूपकबिन्यस्तस्थात्राव्यक्त- शब्देन गृहीतेः "इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्थाः” । ग) इत्यादिना हि वशीकार्यत्वे न हि परा उच्यन्ते तथाचोत्तरत्र श्रुतिरेवदर्शयति "बच्छेवाङ्मनसी प्राज्ञः (घ) इत्यादिना ॥ १ ॥ श्रीः ॥ सूक्ष्मन्तु तदर्हत्वात् ॥ श्रीः १ । ४ । २ ॥ सूक्ष्ममव्यक्तमित्यर्थः अव्यक्कमेव शरीरावस्थं कार्याईमित्य- व्यक्तशब्देन शरीरमेव गृह्यते ॥ २॥ यदि कपकविन्यस्ता नामेव ग्रहणं किमर्थम् ॥ "भव्य तात्पुरुषः परः" (ङ) इत्यतमाह- श्रीः॥ तदधीनत्वादर्थनत् ॥ श्रीः १।४।३॥ पुरुषाधीनत्वादात्मशरीरादिकमर्थवदुपासननिवृत्तये भवति ॥ [फ ] कठोप०३।११ [ख ] क०३।३ [ग]क०३।१०। [घ ] क०३ । १३ [ ] क०३।११ ·पा०४ आनुमानिकाधिकरणम ( १ ) पुरुषोऽन्तर्यामी सर्वमात्मादिकं प्रेरयन्नु पापनोपायत्वेन वशीका- र्यकाष्ठा प्राण्यश्चेति सा काष्ठा सा परा गतिः(क)इत्युच्यते ॥ ३ ॥ श्रीः॥ शेयत्वावचनाच ॥ श्रीः १ । ४ । ४॥ प्रत्राव्यक्तत्य क्षेयत्वावचनाच न कापिलमव्यक्तम् ॥ ४ ॥ श्रीः॥वदतीतिचेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥श्रीः॥४॥५॥ "मशब्दमस्पमित्यारयनिचाय्यतम्,, (ख)इति वदतीतिचन्न "द्विष्णोः परमं पदम्" "एषसर्वेषु भूतेषु गूढोरमा न प्रकाशते" (ग) इत्यादिना प्रकृतः प्राज्ञ एव निचाय्यतमिति शेयउच्यते ॥ श्रीः ॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ।। श्रीः १।४।६॥ उपास्योपासनोपासकानां त्रयाणामेवामिन् प्रकरणे श्रेयस्खे- नोपन्यासः प्रश्नश्च न प्रधानादेः “अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा (घ) इत्यादिरुपन्यासः"यये प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके,, (ङ) इत्यादिकश्च प्रश्नः ॥६॥ M श्रीः ॥ महबच्च॥ श्रीः १।४।७॥ "बुद्धरास्मा महान्परः" (च) इत्यात्मशब्दाद्यथा न तान्त्रिको महान् तथाऽव्यक्तमपीति ॥ ७॥ [क]क०३।११ [ख]०१।३।१५ [ग] ०३।१२ [ घ ] क०२।१२ ] क० १ । २० (4) प.०३।११ ·(५२) वेदान्तसारे म०१ श्रीः ॥ चमसवदविशेषात् ॥ श्रीः१।४॥८॥ "मजामेकाभित्यारण्य'बव्हीः प्रजाः सृजमानाम"इत्यत्र न तन्त्र सिद्धा प्रकृतिः कारणत्वेनोक्ता जन्माभावयोगमात्रेण एव प्रतीतिः “अर्वाग्विलश्चमस,,(क) इतिवत् प्रकरणे विशेषकामा वात"श्येदन्तच्छिर"(क)इति हि चमनोविशिष्यते यौगिकशब्दादि शेषप्रतीतिर्हि विशेषकापेक्षा ?॥८॥ श्रीः ।। ज्योतिरुपक्रमातु तथाह्यधीयत एके ॥ श्रीः १।४।६ ॥ ज्योतिब्रह्म ब्रह्मकारणिकैवेयमजा तथा ब्रह्मकारणिकाया एवं प्रतिपादकमेतत्स्वरूपं मन्त्रञ्च तैत्तरीया भधीयते "मणोरणीयान्" इत्यारण्य “गतः समुद्रागिरयश्च,, (ख) इत्यादिना सर्वस्य ब्रह्मण उत्पत्या तदात्मकत्वप्रतिपादनसमये “ अजामेकाम्” इति पठन्ति अतस्तत्प्रत्यभिज्ञानादियं ब्रह्मकारणिकेति निश्चीयते ॥ ६ ॥ श्रीः ॥ कल्पनादेशाच्च मध्वादिवदविरोधः । श्रीः १।४।१०॥ कल्पना सृष्टिः यथा "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्" (ग) “अस्मान् मायी सृजते विश्वमेतत्,, (घ) इत्यादिना सृष्ट्युप- [ क ] बृ०४।२।३ [ख ] तैना० ६।१०।३ [घ ] है० ना०६।१।३८ [घ ] श्वे०४।९ ·पा०४ सङ्खयोपसङ्ग्रहाधिकरणम् देशात प्रजात्वब्रह्मकार्यत्वयोरविरोधश्च प्रलयकाले नामरूपे विहा याचिद्वस्त्वपि मूक्ष्मरूपेण ब्रह्मशरीरतया तिष्ठतीत्यजात्वं, सृष्टि- काले नामरूपे भजमावा प्रकृतिः ब्रह्मकारणिका । यथादित्यस्य सृष्टिकाले वस्त्रादिभोग्यरसाधारतया मधुत्वं कार्यत्वञ्च,तस्यैव प्रलय काले मध्वादिव्यपदेशानहसूक्ष्मरूपेणावस्थानमकार्यत्वञ्च मधुविद्या थाम प्रतीयते " मसौ वा आदित्यो देवमधु,,(क)नैवोदेतानास्तमेता एकल एव मध्ये स्थाता,,(ख) इति तद्वत्॥१०॥इति चमसाधिकरणम् श्रीः ॥ नसङ्ख्योपसङ्गहादपि नानाभावादति- रेकाञ्च ॥ श्रीः १ । ४ । ११ ॥ "यस्मिन् पञ्चपञ्चजनाः,,(ग)इत्यत्र पञ्चविंशतिसङ्ख्योपसङ्ग्रहा- दपि न तान्त्रिकान्येतानि. यस्मिन्निति यच्छन्दनिर्दिष्टब्रह्माधारतया तेभ्यः पृथग्भावात् एतेषां तत्त्वातिरेकाञ्च यच्छन्दनिर्दिष्टमाकाश- श्चेति द्वयमतिरिक्तं संख्योपसंग्रहादपीत्यपिशब्दान्नात्र पञ्चविंशति- संख्योपसंग्रहः"दिक्सङ्ख्येसंज्ञायाम" (पा।१।५०) इति संज्ञावि षयोऽयं पञ्चजना इति. पश्चनना नाम केचित्ते पञ्चपञ्चजना इत्युच्यन्ते सप्त सप्तर्षय इतिवत् ॥ ११ ॥ श्रीः ॥ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ श्रीः श१२॥ पञ्चजनसञ्जिताः प्राणादयः पञ्चेद्रियाणीति "माणस्य- प्राणमुत चक्षुषचक्षुः, (घ) इत्यादिवाक्यशेषादवगम्यते [क] छा०३।१।१ [ख] छा०३।११।१ | [1] [ग] वृ०६।४।१७ घ ] माध्यन्दिनशाखायाम ·(५४) वेदान्तसारे भ०१ चक्षुःभोत्रसाहचायांत प्राणानशब्दावपि एर्शनादीन्द्रि- यविषयौ ॥ १२ ॥ श्रीः॥ज्योतिषैकेषामसत्यन्न ॥ श्री १।४।१३ ॥ एकेषां शाखिना काण्वानाम् "अन्नस्यान्नम्" (क) इत्यसति "तन्देवाज्योतिषांज्योति:" (ख) इत्युपक्रमगतेन, ज्योतिःशब्देन पञ्चपझजना इन्द्रियाणीति ज्ञायन्ते ज्योतिषां ज्योतिः प्रकाशाका नां प्रकाशकं ब्रह्मेत्युक्वाऽनन्तरम्"पञ्चपञ्चजनाः" इत्युक्तः । ते प्रका• शकाः पञ्चेन्द्रियाणीति गम्यते ॥ १३ ॥ *श्रीः ॥ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा- व्यपदिष्टोक्तः ॥ श्रीः १।४।१४ ॥ आकाशादिषु कार्यवर्गेषु कारणत्वेन सर्वत्र वेदान्तवाक्येषु "प्रसद्वा इदमन आसीत्, "तद्धदंतह्मव्याकृतमासीत,, इत्या- दिषु अनिळतविशेषषु च "मात्मा वा इमेक एवान आसीत्""सई चत लोकान्नुसृजाः” इति विशेषवाचिवाक्यनिर्दिष्टस्यैवोक्तः न तान्त्रिकाऽव्याकृतादिकारणवादप्रसङ्गः ॥ १४ ॥ श्रीः ॥ समाकर्षात् ॥ श्रीः १ । ४ । १५ ।। "सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय"इतिपूर्वनिर्दिष्टस्यसर्वचस्यैव,, असद्धाइदमनमासीद्,,इत्यत्रसमाकर्षात्स एवेतिगम्यते । तद्बदन्ता व्याकृतमासीदिति निर्दिष्टस्यैव “स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः" ( क ) माध्यन्दिन पाठे (ख) वृ०६।४।१६ ·জাতিগায়িকা (क)“पश्यत्यचक्षुः,(ख)इत्यत्र समाकर्षादेष एवाव्याकृतशब्दनिर्दिष्ट इति निश्चीयते असव्याकृतशब्दोहि तदानीं नामरूपविभागाभावा दुपपद्यते ॥ १५ ॥ इतिकारणत्वाधिकरणम् * श्रीः ॥जगदाचित्वात् ॥ श्रीः १ । ४ । १६ ॥ "ब्रह्म ते ब्रुनाणि"इत्युपक्रम्य “यो वै बाबाक एतेषां पुरुषाणां की यस्य चैतत्फर्म स वै चेदितव्यः,, (ग) इत्यत्र कर्मशब्दस्यै- तच्छब्दसामानाधिकरण्येन क्रियत इति व्युत्यत्या जगद्धाचित्वात परमेव ब्रह्म वेदितव्यतयोपदिष्टम् ॥ १६॥ श्रीः ॥जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तदव्याख्यातम् ।। श्रीः१।४ । १७ ॥ "एतैरात्मभि थे, [५] “अथास्मिन्प्राशाएवैकमाभवति., [] इति च जीवादिलिङ्गान पर इति चेदेतन प्रतदनविद्यायामेव परिहतं. पूर्वापरपाखोचनया ब्रह्मपरत्वे निश्चिते तदनुगुणतया नेयमन्यल्लिङ्गमिति ॥ १७ ॥ श्रीः ॥ अन्यान्तुजैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्या- मपि चैव मेके ॥ श्रीः १ । ४ । १८ ॥ "तो ह सुप्तं पुरुषमाजग्मतुः” ( च ) इत्यादिना देहातिरि- तजीवसद्भावप्रतिपादनं तदतिरिक्तपरमात्मसद्भावज्ञापनार्थमिति ( क ) वृ०३।४।७ ( ख ) श्वे०३।११ (ग) कौ० ४।१८ (घ) को०४।२० (3) कौ४।११ (च) को०४८ ·प्र०१ वेदान्तनारे "कैष एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट"[क] इतिप्रश्नात् “अथास्मिन्प्रा- णएवैकधाभवति"सतासौम्य ! तदासम्पन्नोभवति" इति वाक्यस मानार्थकात्प्रतिवचनाच अवगम्यते एके वाजसनेयिनोऽपि एतत्प्र- तिवचनसमानार्थ वाक्यस्पष्टमधीयते च "कैष एतत्"(ख) इत्यादि "यएषान्तहृदय आकाशस्तस्मिन् शेते (ग) इत्यन्तम् ॥ १८ ॥ श्रीः ॥ वाक्यान्वयात् ॥ श्रीः १।४।१४ ॥ "नवा मरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति आत्मनस्तु कामाय"[५] इत्यारब"आत्मा वा परे द्रष्टव्यः"[] इत्यादिनोपदिष्टः परमात्मा "अमृतत्वस्व तु नाशास्ति वित्तेन" [3] इत्यारभ्य 'आत्मनि खल्वरे ईष्टे श्रुते मते विज्ञाते इद सर्व विदितम,, [3] इत्यादि येनेदं सर्व विजानाति,, [च] इत्यन्तस्यकृत्स्नस्य वाक्यस्य परमात्मन्येवान्वयात् ॥ १६ ॥ अस्मिन्प्रकरणेप्रकरणान्तरे च जीवाचिशब्देन परमात्मनो- भिधाने तत्सामानाधिकरण्येच कारणं मतान्तरणाह- श्रीः ॥ प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः । श्रीः १ । ४ । २० ॥ "मात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते,, [५] इत्यादिना परमात्मज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासिद्धये जीवस्य तत्कार्यतया तस्मादनतिरिक्तत्वं झापयितुं जीवशब्देन परमात्माभिधानम् इत्याश्मरथ्यः ॥ २० ॥ ( क ) कौ०४।१८ ( ख ) वृ०४।१।१६ (ग ) वृ०४।१।१७ (घ) वृ०६।५।६ ( 3 ) वृ०४।४।२ (च) वृ०४।४।१४ ·वा०४ प्रकृत्यधिकरणाम श्रीः ॥ उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः ॥ श्रीः १ । ४ । २१ ॥ उत्क्रमिप्यतो मुक्तस्य परमात्मस्वरूपभावादात्मशब्देन परमा- स्माभिधानमित्यौडुलोमिः ॥ २१ ॥ श्रीः ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ श्रीः १।४ । २२ ॥ 'यात्मनितिष्ठनात्मनोन्तरः" इत्यादिना जीवात्मनिपरमा- स्मन आत्मतयावस्थितेरिति काशकृत्स्न आचार्यों मन्यते इदमेव मतं सूत्रकारः स्वयमेव स्वीकृतवानिति प्रतद्वयमुपन्यस्य तद्विरोध्ये तदभिधानादन्यस्यानभिधानाञ्च निश्चीयते ॥ २२ ॥ इतिवाक्यान्बयाधिकरणम् *श्रीः ॥ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ।। श्रीः १ । ४ । २३ ॥ जगदुपादानकारणमपि परं ब्रह्म. न निमित्तमात्रम् "स्तब्धो- स्युततमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतं श्रुतं भवति” ( क ) इति यनादेष्ट्रा निमित्तभूतेन विज्ञातेन चेतनाचेतनात्मकं कृत्स्नं जगद्विज्ञात भवतीति । आदेष्टविञ्चानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा तदुपपादनरूप- मृत्कार्यदृष्टान्तानुपरोधात आदिश्यतेऽनेनेस्यादेश इत्यादेशशब्दे- नादेष्टाऽभिधीयते मादेशः प्रशासनम् एतस्य वा अवरस्य प्रशासनेगार्गि ! " इत्यादिश्रुतेः ॥ २३ ॥ ( क ) छा०६।१।३।

·(५८) घेदान्तसारे श्रीः ॥ अभिध्योपदेशाच्च ॥ श्रीः १ । ४ । २४ ॥ "तदक्षतबदुस्यां प्रजायेथ,, इति निमित्तभूतस्यक्षितुर्विचित्र चिदचिद्रूपजगदाकारेणात्मनो बहुभवनसङ्कल्पोपदेशाम्योपादानम- पीति विज्ञायते ॥ २४॥ श्रीः ॥ साताच्चोभयाम्नानात् ॥ श्रीः १।४।२।। ब्रह्मवनं ब्रह्म स वृक्ष प्रासीद् ब्रह्माध्यतिष्ठद्भुधनानि धार- यन्, [क] इत्युपादानं निमित्तञ्च ब्रह्मैवेति वशध्देने. बोभयाम्नानाञ्च ॥ २५ ॥ श्रीः॥ प्रात्मकृतेः ॥ श्रीः १।४।२६॥ "सोकामचला,, इति निमितभूतस्य स्वस्यैष जगदाकारेण कृतेः "तदात्मानं स्वयमकुरुत" (ख) इत्युपदिश्यमानोयं परः पुरुषोजग- निमित्तमुपादनश्चति विज्ञायते ॥ २६ ॥ परस्य ब्रह्मणो निरवद्यत्व सस्यसङ्कल्पत्यावेस्तविपरीतारन्ता- হাখালগাজ্জাৰামবাষিৰী:জখমিয়াছ श्रीः ।। परिणामात् ॥ श्रीः १।४।२७॥ अनोपदिश्यमानात्परिणामात्तदविरोध एष अधिभक्तनामरूपा. तिमूक्ष्मचिचिद्वस्तु शरीरकः कारणावस्थः परमपुरुषः स्वयमेव "सोकामयत बहुस्याम् प्रजायेय,, इति विभक्तनामरूपचिदचिद्वस्तु शरीरको भबेयमिति सङ्कल्प्य "इदं सर्वमसृजत याददं किञ्च" ( स्व ) खशरीरभूतमतिसूक्ष्मचिदचिद्वस्तु खस्माद्विभज्य “तत्सृष्ट्वा ( क ) मष्ट०२ प्र०८ मनु० ७-८ ( ख ) ते. आनन्द० ७॥१ ·पा०४ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् तदेवानुमाविशत्" इति स्वस्माद्विभक्त चिदचिद्वस्तुनि स्वयमे वारमतयाऽनु प्रविश्य "सश्चत्यञ्चाभवनिरूक्तशानिरुक्तञ्च निलयनं चानिल बनञ्च विज्ञानश्चाविज्ञानश्च सत्यवानृतञ्च सत्यममबद्, इति हि स्वस्य बहुभ जनकपपरिणाम उपदिश्यते अतो न कश्चि- विरोधः, अविभागावस्थायामपि जीवस्तत्कर्म च सूक्ष्मरूपेण तिष्ठतीति वक्ष्यति "न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वातुपपद्यते- चाप्युपलभ्यते च,,२।१।३५ ॥ इति ॥ २७ ॥ श्रीः॥ योनिश्व हि गीयते ॥ श्रीः १।४।२८॥ "बद्भूतयोनिम” (क) इत्यादिषु योनिश्च हि गीयते प्रतश्चो- पादानमपि ॥ २८ ॥ श्रीः ॥ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ श्रीः १ । ४ । २६ ॥ जन्माधस्ययतः "१।१।२॥ इत्यादिना, एतदन्तन ग्यायेन सर्वे वेदान्ताः ब्रह्मपरा व्याख्याताः ॥ द्विरुक्तिरध्यायपरिसमा- विद्योतनाय ॥ २६ ॥ इति सर्वव्याख्यानाधिकरणाम् । इतिश्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४॥ पाऽस्मिन् सूत्राएयेकोनत्रिंशत् ॥ २६ ॥ अधिकरणानि चाष्टौ ॥ ८॥ समाप्तश्चायं समन्वयाध्यायः प्रधमः ॥१॥ हरिः ओम तत्सत् (क) मु०१।१।

·श्रीमते रामानुजायनमः ।। श्री ६ मद्भगवद्रामानुजाचार्यविरविते, वेदान्तसार, द्वितीयाध्यायारम्भः ॥ 000 -:00:- श्रीः॥ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इतिचेंन्नान्य- स्मृत्यनवकाश दोषप्रसङ्गात् ॥ श्रीः २।१।१॥ उपबृंहणापेक्षे घेदान्तार्थनिश्चये सति कपिलस्मृत्युपबृह योन वेदान्तार्थः प्रधानकारणवाद इत्यनभ्युपगमे कापिलस्मृते- रुपबृंहणानन्वयेनाऽनवकाशदाषप्रसक्तिरिति चेन्न. अन्यास वेदाविरोधिनीनां बह्वीनां मन्वादिस्मृतीनामनवकाशदोषप्रसक्तः वेदस्योपबृंहणापेक्षत्वेऽप्यनन्यपराविरुद्धानेकस्मृतिषु सतीषु विरु द्धार्था या वेदोदितार्थविशदीकरणत्वाभावेन तस्या उपबृहण- त्वमन्याय्यमित्यर्थः ॥१॥ योगीन्द्रकपिलस्य तथानुपलब्धेः कथं स्मृत्यन्तरमेतस्य न्याय्यमिति चेत्तत्राह- श्रीः ॥ इतरेषाञ्चानुपलब्धेः ॥ श्रीः २ । १।२ ॥ घेदार्थसाक्षात्कारचतुरमन्वादियोगीन्द्राणां कपिलदृष्टार्थानुप लब्धेः कपिलोपलब्धिर्भम एव ॥२॥ इति स्मृत्यधिकरणम् श्रीः ॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ श्रीः २।१।३॥ योगस्य हैरण्यगर्भस्यापि कापिलस्मृतिवद्वेदविरुद्धरवा- विशेषात्तद्वन्निरासः ॥ ३ ॥ इति योगप्रत्युक्त्यधिकरणम ·पा १ विलक्षणत्वाधिकरणाम (११) श्रीः ॥ नविलक्षणत्वादस्य तथात्वञ्च शब्दात् ।। श्रीः२।१।४॥ विकारास्पदत्धेनाशत्वेनाऽपुरुषार्थाश्रयत्वेन च जगतो ब्रह्मविल- लणत्वात् तत्कार्यत्वं नसम्भवति विलक्षणत्वञ्च शब्दाच्चावगम्यते "विज्ञानञ्चाविज्ञानश्च" इत्यादेः ४ ॥ श्रीः ॥ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ श्रीः २।१।५॥ "तं पृथिव्यवधीत (क) आपो वा अकामयन्त ( ख ) इत्यादी ज्ञानकार्यव्यपदेशस्तत्तदभिमानिदेवताविषय' इति "हन्ताहमि- मास्तिस्रो देवताः" इतिदेवताशब्देवाविशेषितत्वात् “मग्निा- ग्भूत्वा मुखं प्राविशत्” (ग) इत्यादिया तत्तदाचिद्धस्त्वभिमानित्वेन देवतानुगतेश्वाधगम्यते ॥ ५ ॥ श्रीः ॥ दृश्यते तु ॥ श्रीः २ । १ । ६ ॥ विलक्षणयोरपि कार्यकारणभावः सम्भवति मात्तिकादिभ्यः कम्यादुत्पत्तिदर्शनात् ॥ ६॥ श्रीः॥असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् । श्रीः२।१ । ७ ॥ एवं तर्हि कार्य कारणेऽसदिति चेन्न. सालक्षण्यनियमप्रतिषेध- मात्रत्वात् पूर्वोक्तं कार्यकारणयोर्वस्त्वैक्यं न त्यक्तम् ॥ ७ ॥ (ग) ऐतरेयोप० २।४ (क)का०५५०५०२ (ख) अष्ट०.३ प्र०१०५ ॥

·०२ (६२) वेदान्तसारे श्रीः ॥ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमजसम् ॥श्रीः२१०॥ जगतो ब्रह्मकारणत्वेन बस्त्वैक्यन तस्मिन्नत्यादौ जगताप ब्रह्मयोऽपि विकारित्वाद्यनिष्टप्रसङ्गाद्वेदान्तवाक्यं सर्वमसमासं स्थात् ॥८॥ नैततू-- श्रीः ॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥ श्रीः २।१।६॥ “यस्यात्मा शरीरम" (क) यस्याऽध्यक्तं शरीरम् (ख)इत्यादिश्च. तिसिद्धचिदचिद्वस्तुशरीरस्य ब्रह्मणः कार्यकारणभावेनाऽवस्थाने गुणदोषव्यवस्थितेष्टान्तसद्भावात् यथा जीवस्य सशरीरस्य मनुष्याद्यात्मनो बालत्व-युवत्व-स्थविरत्वादिभावपि बालत्वादयः शरीरे तिष्ठन्ति ज्ञानमुखादयश्चात्मन्येव तद्वदत्रापि शरीरभूतचिद- चिद्वस्तुगतान्यज्ञानविकारानिष्टानि ( १ ) प्रात्मभूते तु ब्रह्मणि नित्यनिरषद्यत्वाधिकारित्वसार्वक्ष्यसत्यसङ्कल्पत्वादयः ॥ ६ ॥ श्रीः ॥ स्वपक्षदोषाच ॥ श्रीः २ । १ । १०॥ प्राधनकारणवादे दोषाश्चायमेव ग्राहः प्रधानकारणवादे हि निर्विकारपुरुषसन्निधानात् प्रकृतिप्रवृत्ता इतरेतरधर्माध्यासा- दयो दुरुपपादाः अन्यत्रान्यधर्मानुसन्धानरूपोऽध्यासो निर्विकार- पुरुषस्य न सम्भवति अचेतनायाः प्रकृतेरनुसन्धानरूपोऽध्यासः सुतरां न सम्भवति ॥ १० ॥ श्रीः ॥ तर्काप्रतिष्ठानादपि ॥ श्रीः २ ॥१॥ ११ ॥ प्रधानकारणवादस्य तु तर्कमूलत्वेन तस्थाप्रतिष्ठितत्वादापि त्याज्यम् प्रधानम् ॥ ११ ॥ (क) माध्यन्दिनशाखायाम (ख) सुबालोपनि०७ खण्डे (१)विकारादीनि दोषा इति तेलङ्गपुस्तकपाठः ·भोक्त्रापत्त्यधिकरणम् श्रीः ।। अन्यथानुमेपमिति चेदेवमप्यनि- मोक्षप्रेखङ्गः ॥श्रीः २॥ १ ॥ १२ ॥ आधुनिकानां ताणामप्रतिष्ठितत्वे कृप्ते (२) (क्लप्तप्रकारात् । प्रकारान्तरेण प्रधानमनुमेयमिति चेदेवमपि त्वत्तोधिकतककुशल- सम्भावनया अप्रतिष्ठितत्वादनिर्मोक्षप्रसङ्गो दुर्वारः स्यात् ॥ १२ ॥ श्रीः ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ श्रीः २ । १ । १३ ॥ एतेन साङ्न्यस्मृतिनिराकरण हेतुना तर्काप्रतिष्ठितत्वादिनाऽत्र शिष्टाश्च कणभक्षाक्षपादक्षपणकादिस्मृतयो निराकृताः ॥ १३ ॥ इति शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् । श्रीःभोक्त्रापत्तेरविभागश्चत्स्याल्लोकवत् ।। श्रीशश१४ यदि चिदचिवस्तुशरीरकत्वेन ब्रह्मणोपि सशरीरत्वमिन्यते तहि जीववत् सशरीरत्वेन ब्रह्मणोऽपिशरीरसम्बन्धप्रयुक्तसुख तु:खभोक्तृत्वापसेर्जीवादविभागप्रसक्तिरिति चेन्न. स्यादेव जीवाद्विभागो निरवद्यत्वकल्याणगुणाऽऽकरत्वेन. ब्रह्मणोनहि शरीरत्वप्रयुक्तम् अनिष्टभोक्तृत्वमपित्वन्यवश्यत्वकृतं यथा लोके राज्ञः सशरीरत्वेयनन्यवश्यत्वात्स्त्राक्षाऽतिवृत्तिकृताऽनिष्ट भोत्तृत्व- तरसमानम् ॥ १४ ॥ (२) क्लप्त इत्यन्तः पाठोनान्धपुस्तके । पठ्यते च क्लुप्तप्रकारादित्यधिकम् ॥

·म०२ वेदान्तसारे श्रीः ॥ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ श्रीः २।१।१५॥ कारणभूताच ब्रह्मणोऽनन्यत्वं कार्यभूतस्यजगतो वाचा- रम्भ णशब्दादिभ्यो वाक्येभ्योऽवगम्यते "वाचारम्भणविकारो- नामधेयमृत्तिकेत्येवसत्यम्" [क] सदेवसोम्येदमग्रमासीदे- कमेवाद्वितीयं तदैवत बहुस्यां प्रजायेति' 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व' 'तत्त्वमसी' त्यादिश्यः ॥ १५ ॥ श्रीः ॥ भावेचोपनब्धेः ॥ श्रीः २ । १ । १६ ॥ घटादिकार्यभावेच तदेवेदं मृगव्यमित्युपलब्धेश्च कारणादन- न्यत्कार्यम् ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ सत्वाच्चापरस्य ॥ श्रीः २ । १ । १७ ॥ कार्यस्य कारणे सत्वाञ्च तस्मादनन्यत्कार्यम्, घटशरावादिक पूर्व मृदेवासीदिति हि घटादिदात्मनोपलभ्यते ॥ १७ ॥ श्रीः॥ असदुपदेशान्नेति चेन्न, धर्मान्तरेण- वाक्यशेषात् युक्तेः शब्दान्तराञ्च॥ श्रीः २।१।१८॥ इदं वा अग्रेनैवकिञ्चनासीद्” (ख)इति कार्यस्य तदानीमसद्वय- पदेशात्कारणे कार्यमसदिति चेन्न,स्थूलत्वविरोधिसूक्ष्मत्वरूपधर्मा- न्तरयोगादसत्त्वव्यपदेशः कुतः “ तदसदेव सन्मनोऽकुरुतस्याम" (ख) इति वाक्यशेषादवगम्यते. मनस्कारोहि विद्यमानस्यैव. युक्ति (क) छा ०६।१।५ ( ख ) अष्ट०२ प्र०२ म०५ ·पा०१ দুলহাজিৰ श्वासद्वयपदेशो धर्मान्तरयोगनिमित्त इति गमयत्ति. पिण्डत्वघटत्व कपालस्वादिपरस्परविरोधिभिभावरूपैः धर्मः घटः प्राङ्नासीतू इदानीमस्ति भविष्यति चेति सदा विद्यमानस्यैव मृद्रव्यस्य ह्यस- दादिपपदेशः तथा शब्दान्तरश्च "तद्धेदन्ताव्याकृतमासीतू" इत्यादि. ॥ १८ ॥ श्रीः ॥ पटवञ्च ॥ श्रीः २ । १ । १४ ॥ तन्तव एव संयोगविशेषभाजः पट इति नामान्तरादिकं भजन्ते तद्वत् ब्रह्मापि ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ यथा च प्राणादिः ॥ श्रीः २ । १ । २० ।। यथा च वायुरेक एव वृत्तिविशेषैः :प्राणापानादिनामानि भजते, तथा ब्रह्मापीति तदनन्यस्त्वं जगतः ॥ २०॥ रत्यारम्भणाधिकरणम् *श्रीः ॥ इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोषप्रसाक्तिः ॥ श्रीः २।१ । २१॥ "तत्त्वमसि""अयमात्माब्रह्म"(क)इतिकार्यभूतस्य जीवस्य ब्रह्म- भावव्यपदेशाद्ध्यनन्यत्वमुक्तम्. एवं तर्हि सर्वज्ञस्य सत्य सङ्कल्पस्य ब्रह्मण आत्मनो हितरूपकार्यजगदकरणम्, अहितरूपकार्यकरण श्वेत्यादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ नैततू-- श्रीः ॥ अधिकन्तुभेदनिर्देशात् ॥ श्रीः २।१ । २२॥ कार्यकारणयोरनन्यत्वोपि जीवस्वरूपाब्रह्मस्वरूपमथान्तरम"कर- (क) वृ०६।४। (९) ·घेदान्तसारे भ०२ गणाधिपाधिपः' 'विद्याविध शते रास्तु सोन्य" इत्यादि भेदनिर्देशा- चिदचिवस्तुशरीरं ब्रह्मैव कारणावस्थं कार्यावस्थश्चेति गुणदोष- उपस्थितिरिति नतु दृष्टान्तभावादिति एक “यस्य पृथिवीशरीर" “यस्थात्मा शरीराम” इत्यादिश्रुतिशतसमधिगतं चिदधिद्वस्तुशरी- रकत्वम्. ॥ २२ ॥ श्रीः ॥ अश्मादिवञ्च तदनुपपत्तिः ॥ श्रीः २।१।२३ ॥ अश्म काष्ठलोष्ठतृणादेरचेननस्येव जीवस्य"अनीशया शोचति मुह्यमानः" इत्यादिनात्यन्तविसजातीयतयाभिहितस्य सर्वक्षसत्यस- ङ्कल्पब्रह्मखरूपतानुपपत्तिः सिद्धयत्येवेत्यर्थः ॥ २३ ॥ श्रीः ॥ उपसंहारदर्शनान्नेति चेत्र, क्षीरवहि॥ श्रीः ॥ २ । १ । २४ ॥ कार्यनिताधनेककारकोपसंहारदर्शनाब्रह्मैकमेव जगदाकार- कार्य न भवेदिति चेन्न, क्षीरस्यैकस्यैव दधिभाववत् ब्रह्मणोऽपि सम्भवति. ॥ २४॥ श्रीः : ॥ देवादिवदपि लोके ॥ श्रीः २।१।२५॥ या देवानां शास्त्रावगतशक्तः स्वसङ्कल्पादेव खेखलोके खापे- क्षितनानारूपभावः, एवं ब्रह्मणोऽपि शास्त्रावगतशक्तेः सर्वमुप- पन्नम् ॥ २५ ॥ इति उपसंहारदर्शनाधिकरणम् श्रीगा कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥ श्रीः २।१।२६॥ चिवचिवस्तु शरीरकं ब्रह्मैव कार्याकारेगावस्थितमितियुक्तं तत्र ब्रह्मणा शरीरिणो निरवयवत्वेन कृत्स्तस्य ब्राणः कार्यत्वेनो- ·पा०१ कृत्स्नप्रसत्यधिकरणाम (१७) पयोगप्रसक्किः कार्यावस्थायामप्यशान्तरेणावस्थितमिति च पृचे निरचयवस्वशब्दकोपो वा स्यादतो ब्रह्मान कारणाम. ॥ २६ ॥ परिहरति-- श्रीः ॥ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ।। श्रीः ।। २।१।२७ ॥ श्रुतिप्रामाण्यात नैवं प्रसज्यते. शब्दकप्रमाणकत्वाखरूपस्य सकतरप्रमाणाऽवगतवस्तुविसजातीयत्वेन तत्रतत्रादृष्टशक्ति- योगो ब्रह्मणो न विरुद्धः; अतः कार्यत्वेन कारणत्वेन च परिपूर्णस्यैवावस्थानं सम्भवति. यथा जातिवादिना जातः खण्डमुण्डादिषु. ॥ २७ ॥ श्रीः ॥अात्मनि चैवं विचित्राश्चहि॥ श्रीः ॥१॥२८॥ जीवात्मनि चाचिद्धर्मविरोधिधर्मयोगो घिस जातीयशक्ति- स्वादेव. अग्निजलादयोप्यचिद्विशषा अन्योन्यविलक्षणा नियतश- कयो विचित्रा हश्यन्ते. ।। २८ ।। श्रीः ॥ स्वपनदोषाच ॥ श्रीः २ । १ । २६ ॥ कृत्स्नप्रसत्यादिदोषो निरवयवेचिद्वस्तुसजातीये प्रधान एवेति ब्रह्मैव कारणम्. ।। २६ ॥ श्रीः ॥ सर्वोपता च तदर्शनात् ।। श्रीः २।१॥३०॥ "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते” इति श्रुतेः सर्वशक्तियोगश्च देवताया भवगम्यते. ॥ ३० ॥ श्रीः ॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ श्रीः २॥१॥३१॥ "न तस्य कार्य करणाञ्च विद्यते"() इति ब्रह्मणो विकर- (क) श्व०६८ ·०२ वेदान्तसारे णत्वात्कारणत्वं नेति चेत्तस्योत्तरं शब्दैकमूलत्वेन विसजाती- यत्वादिति पूर्व सूत्रोक्तमेव ।। ६१ ।। श्रीः ॥ न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ श्रीः २। १ । ३२ ॥ "ब्रह्मणोऽवाप्तसमस्तकामत्वेन सृष्टौ प्रयोजनाभावाद् ब्रह्मा न कारणम्॥३२॥ श्रीः ॥ लोकवतु लीलाकैवल्यम् ॥ श्रीः २।१।३३ ॥ अवाप्तसमस्तकामस्यापि लीलाप्रयोजनत्वे नरपेक्ष्यं सम्भ- वति. लोके केवललोलायै कन्दुकाधारम्भदर्शनात् अस्यात्म- तृप्तस्यावाप्तसमस्तकामत्वं हि सदाभिमतसकलभोगोपकरण- सद्भावः, आत्मतृप्ते गतृप्तिर्वि स्वजातीया. लीलारसस्थापि तद्धि- लक्षणस्य त्रिगुणपुरुषाद्युपकरण नित्यमेव. ॥ ३३ ॥ श्रीः ॥ वैषम्पनघण्ये न सापेक्षत्वात्तथाहि- दर्शयति ।। श्रीः २ । १ । ३४ ॥ देवादिविषम(१ सृष्टवैषम्यनैगये स्यातामिति चन्न, कर्मापे- चत्वात्तथाहि "साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पम्पोभवति (क) इति श्रुतिरेव दर्शयति ॥ २४ ॥ श्रीः ॥ न कर्माविभागादिति चन्नानादित्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ श्रीः २॥ १ ॥ ३५॥ "सदेवसौम्येदमन आसीदेकमेव" इत्येकरवावधारणात्तदानी क्षेत्रज्ञाभावात्कर्म न भवतीति चेन्नानादित्वात् क्षेत्रज्ञानां तत्तत्कर्म (क ) बृह० ६।४।१ (१) सृष्टयापक्षपातो नैग्यञ्च नसम्भवति परस्थ क्षेत्रज्ञ- कर्मसापेक्षत्वात् तथाहि । इत्येवन्तैलङ्गपुस्तकपाठः ॥

·पा० १ प्रयोजनवत्वाधिकरणम् प्रवाहश्चात्येव उपपद्यते च तदनादित्वेष्यविभागश्रुतिन मरूपविभा- गाभावात् “तद्धेदन्त व्याकृतमासीत्तन्नामरूपाश्यां व्याक्रियते" इत्यनयै कार्यानुपलभ्यते च श्रुतिषु क्षेत्रज्ञानादित्वं "शाशी द्वाव. जाचीशनीशो" "नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्" इति ॥ ३५ ॥ श्रीः ॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ श्रीः २ । १ । ३६ ।। प्रधानपरमाण्वादिष्वनुपपन्नानां सर्वधर्माणां ब्रह्मणि सकले- तरविलक्षणत्वेन सर्वशक्तिश्रुत्याचोपपत्तेब्रह्मैव सिद्धम्. ॥ ३६ ॥ इति प्रयोजनववाधिकरणम् कारणमिति इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तारे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पाद ॥शा -:*]-*-[*:- main पादेऽस्मिन् मूत्राणि षट्त्रिंशत् ॥ ३६ ॥ अधिकरणानि च दश ॥१०॥ -:---- हरिःोम् । तत्सत paptraRNIRUADRINA ·म०२ (७०) वेदान्तसारे श्रीकृष्णाय परब्रह्मणे नमः द्वितीयाध्याये द्वितीयपाहारम्भः । --*-*-*-:-. *श्रीः ॥ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानं प्रवृत्तश्च ॥ श्रीः३।२।१॥ दादिरचेतनस्य रथासादादिनिर्माणे तदभिज्ञानधिष्ठितस्य रचनानुपपत्तेश्च तज्ञाधिष्ठितस्य रचनाप्रवृत्तेश्च नानुमानगम्यम् प्रधानमचेतनं प्राचानाधिष्ठितन्नजगत्कारणम् ॥१॥ श्रीः॥ पयोम्बुवञ्चेत्तत्रापि॥ श्रीः २।२।२। यथा पयोम्बु च इध्यादिभावेऽनपेक्षं, तद्वत्प्रधानमितिमेतत्रा प्युक्त एव हेतुः, तस्यापि पक्षीकृतत्वात् ॥२॥ श्रीः।। व्यतिरेकाऽनवस्थितश्चानपेक्षत्वात् ॥श्रीः॥२॥३ प्राशाधिष्ठितत्वानपेक्षत्वात् सर्वदा सृष्टिप्रसङ्गाय न प्रधान कारणम्.॥३॥ श्रीः ॥ अन्यत्राभावाञ्च न तृणादिवत् ।। श्रीः २।२।४ ॥ क्षीरीभावे घेनूपभुक्ततृणादिवत् प्रधानमपीति न युक्तं वक्तुं (१) केवलतृणादिश्वदर्शनात् तद्धि प्रासाधिष्ठितम् ॥ ४॥ श्रीः ॥ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि॥ श्रीः २।२।५। पुरुषश्च खसन्निधानात्प्रधानं प्रवर्तयति अन्धपङ्गुपुरुषवत् प्रश्मवत् अयस्कान्ताश्मवादिति न ताज्ञापेक्षेतिचेन्न, तथापि न .( १ ) अनुडुहादिग्धिति तेलङ्गपुस्तकपाठः ॥

·महदीर्धाधिकरणम् (७१) प्रधानप्रवृत्ति सम्भवः अविकृतत्वात् पुरुषस्य पंग्नश्मादेमार्गोपदेश- देशान्तरगमनादिः कादाचित्को विकारो ह्यस्ति ? ॥ ५॥ श्रीः ॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ।। श्रीः २।२।६॥ गुणानामुत्कर्षापकर्षरूपाङ्गाङ्गीभावाद्धि जगन्प्रवृतिः प्रनिसर्गा- वस्थायां साम्याबस्थानां वैषम्यकृताङ्गाङ्गित्वानुपपत्तेश्च, न जगदारम्भः ॥ ६ ॥ श्रीः ॥ अन्यधानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ श्रीः २ । २ । ७॥ सभ्य या शक्तिस्तद्वियोगात् मातृत्वशक्तिवियोगादित्यर्थः उक्तप्रकाराद्वयतिरिक्तप्रकारेगा प्रधानानुमितौ च प्रधानस्य शत्व- शक्तिवियोगाद्रचनानुपपत्त्यादयो दोषास्तदवस्थाः ॥७॥ श्रीः॥ अभ्युपगमेप्यर्थाभावात् ॥ श्रीः २।२।८॥ प्रधानाभ्युपगमेऽपि प्रयोजनाभावान्न तदनुमेयं, पुरुषस्य निर्वि- कारस्य प्रधानदर्शनादिरूपविकारासम्भवात, प्रकृतिधर्माध्यास- निमित्तभोगस्तद्विवेकानुसन्धानकृत कैवल्यश्च न सम्भवति.॥८॥ श्रीः ।। निप्रतिषेधाचासमञ्जसम्॥ श्रीः २।२।३॥ पुरुषस्य द्रष्टुत्वभोक्तृत्वनिर्विकारत्वादिविरुद्धसहनाभ्युपग- भाञ्चासमञ्जसं कापिलमतम् ॥ ६॥ इति रचनानुपपत्त्यधिकरणम् *श्रीः॥ महद्दीर्घवहा स्वपरिमण्डलाम्यां ।। श्रीः२।२।१० असमञ्जसमित्यनुवर्नने. वाशब्दश्चार्यः इश्वपरिमण्डलाभ्यां- महद्दीघंपत व्यणुकद्वयणुकात्पत्तिवदन्यश्च तन्मतमसमञ्जसम् ·(७२) वेदान्तसारे अवयवाः स्वकीयैः षड्भिः पार्थाः संयुज्यमानाः पृथुतरमवयविनमार- भन्ते परमाणूगां निरवयवत्वेन पावनियुपगमातू पानिनपेक्ष्य संयुज्यमानानां पृथुतरद्रव्यारम्भकत्वं न सम्भवति. ॥ १० ॥ श्रीः ॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ श्रीः २।२।११ अणुगताधकर्मासम्भवात्तत्कृताणुसंयोगाभावः क्षेत्रज्ञादृष्टानां- विपाकापेक्षत्वेऽपि न तत्कृतकादाचित्काणुगतकर्म सम्भवः अनपे- क्षत्वे प्रागप्युत्पादकं स्यात् विपाको नामादृष्टगतःकश्चिद्धों न जायते. * कर्मविधिवेलायामेव कालविशेषनियतफलदायित्व यस्य कर्मणश्वोदितं तस्य तत्काबागम एव विपाकः अनियत- कालविशेषाणां कर्मणां प्रवल कर्मान्तरप्रतिबन्धाभाव एव विपाकः अष्टानि च तत्तत्कर्मानुगुमाफलदानस्वभावानि; अनोऽनन्तरात्म- भिर्विविधिकाल फलदायित्वेनाऽनुष्ठितानामेकदैकरूपविपाको सम्मवति. अनुमेयेश्वरासिद्धेस्तदधिष्ठानाश्च न सम्भवति. ॥ ११ ॥ श्रीः॥ समवागाभ्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थितेः ।। श्रीः २ । २ । १२ ॥ समवायाभ्युपगमाञ्चासमञ्जम, समचायस्यापि जातिगुणादेरि- वापृथसिद्धहेत्वपेक्षासाम्पादनवस्थितेः समवायस्य तत्स्वभाव- कल्पनायां जात्यादेरपि तद्वन्याय्यम. ॥ १२ ॥ श्रीः ॥ नित्यमेवचभावात् ॥ श्रीः २ । २ । १३ ।। समवायस्य नित्यत्वाभ्यपगमे च सम्बन्धिनित्यत्वमन्तरेण तदनुपपत्तेरवयवावयविनोरुभयोर्तित्यत्बप्रसङ्गादसदेवेदम् ॥ १३ ॥ भज्ञायते--तपा० ·पा०२ समुदायाधिकरणाम् (७३) श्रीः॥ रूपादिमत्त्वाच विपर्ययोदर्शनातू॥ श्रीः २ । २॥ १४ ॥ परमाणूनां रूपादिमत्त्वान्नित्यत्वादिविपर्ययश्च घटादिषु तथा दर्शनात् ॥ १४॥ श्रीः ॥ उभयथा च दोषात् ॥ श्रीः २।२।१५॥ अनित्यत्वादिभयात रूपादिशून्यत्वे कारणगुणपूर्वकस्वासिद्धि. स्तद्भयाद्रूपादिमत्त्वे चानित्यत्वादिरित्युभयथा च दोषादसमञ्ज- समेव ॥१५॥ श्रीः ॥ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ।। श्रीः २।२। १६ ॥ काणापचे कस्याप्यंशस्य वैदिकैरपरिग्रहादनुपपन्नत्वाश्चात्य- न्तमनपेक्षा. ॥ १६ ॥ श्रीः॥ समुदायउभय हेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ श्रीः ॥२॥ २॥ १७ ॥ अणुहेतुके पृथिव्यादिसमुदाये पृथिव्यादिहेतुके शरीरेन्द्रिया- दिसमुदाये च, सुगताभ्युपगते तदभ्युपगमप्रकारेणैव समुदाबासि- द्धिःक्षणिकत्वं हि तैरभ्युपगम्यते संहतो व्यापृता परमाणवः पृथिव्यादयश्च तदानीमेव नष्टाश्चेत्के समुदायरूपेण संहन्यन्ते॥१७॥ श्रीः। इतरेतरप्रत्ययत्वादुपपन्नमिति चेन्न सङ्घातभा- वानिमित्तत्वात् ॥ श्रीः २ । २ । १८ ॥ अस्थिरेषु स्थिरत्वबुद्धिरूपाविद्यामा रागद्वेषादिपरम्परायाः- (१०) ·(७४) वेदान्तलारे अ०२ अन्योन्यकारणत्वात् सर्वकारणत्वमुपपन्नमितिचेन, भविद्यायाः सातभावानिमिन्तात्वान्न हि शुक्तिकादिषु रजतादिबुद्धिरूपाविद्यया शुक्तिकादिर्व स्तुतोरजतादिकार्य करोति, नत्र विटुषस्तदानीमेव विनष्टत्वादविद्यानिमित्तरागादयो न सम्भवन्ति ॥ १८॥ श्रीः॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वविरोधात् ।। श्रीः२।२।१६॥ उत्तरघटक्षणोत्पत्तौ पूर्वघटक्षणस्यापि नष्टत्वेनाभावस्यैवोत्पा- दकत्वाविशेषेण सर्वदोत्पत्तिश्च स्यात् ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधी यौगपद्यमन्यथा ॥ 'श्रीः २ । २ । २० ॥ असत उत्पत्तावधिपत्तिसहकार्यादीनां ज्ञानहेतुत्वप्रतिज्ञाचिरो. धश्च. तस्यापिस्थित्यभ्युपगमे युगपद्घटद्वयोपलब्धिप्रसक्तिः भव- स्थिती च, संप्रयोगचानापत्तेोगपद्यम् ॥२०॥ श्रीः ॥ प्रतिसङ्ख्याप्रतिसङ्ग्यानिरोधाप्राप्तिरवि- छेदात् ॥ श्रीः २।२ ॥ २१ ॥ प्रतिसंख्याप्रतिसंख्या (१) निरोधोनिरन्वयविनाशः स स्थूलः मुक्षाश्च न संभवति, कपालादिभावरूपावस्थाप्राप्तेरेच विनाशश- ब्दाभिधेयत्वात् सतोद्रव्यस्याविच्छेदात् ॥ २१ ॥ श्रीः ॥ उभयथा च दोषात् ॥ श्रीः २ । २॥ २२ ॥ उत्पन्नस्य तुच्छतापत्तौ तुच्छादुत्पत्तौ च(२)पञ्चावुत्पद्यमानं जग- (१) इत्यन्तः पाठोनान्ध्रपुस्तकेऽस्ति । (२) उत्पत्ती चेत्यनन्तरम् (मभावादुत्पत्त्यसम्भवात) इत्य- धिकमान्ध्र पुस्तके ॥

·पा०२ तस्याश्च समुदायाधिकरणम् तुच्छात्मकं स्यातू. मृदादेरुत्पद्यमानघटादेमंदाद्यात्मवत, अतोऽभा. वात्मककार्योत्पत्तिरूपदोषान्न तुच्छत्वसिद्धिः ॥ २२ ॥ श्रीः ।। आकाशे चाविशेषात् ।। श्रीः २।२।२३ ॥ आकाशे च न तुच्छत्वम् अबाधितप्रतीत्यविशेषात् प्रतीयते ह्याकाशः श्येनादिपतन (१) देशत्वेन ? ॥ २३ ॥ श्रीः ॥ अनुस्मृतेश्च ॥ श्रीः २ । २ । २४ ॥ प्रत्यभिज्ञानाञ्च न चणिकत्वसिद्धिः तदेवेदमिति हि सामाना- धिकरण्येनाऽतीतवर्तमानदेशकालविशिष्टवस्त्वेकमिति प्रतीयते. सामग्री पूर्वाऽनुभवजनितसंस्कारवतः पुरुषस्येन्द्रिय- संयोगः. ॥ २४ ॥ श्रीः ॥ नासतोदृष्टत्वात् ॥ श्रीः २ । २ । २५ ॥ शानाकारवैचित्र्येण ज्ञाने स्वाकारं समय विनष्टमप्यर्थमनु- मिनोतीति वादश्चन सम्भवति,असतोविनष्टस्यधर्मिणो धर्मसङ्क- मणस्याहष्टतात.ज्ञाने नीलाद्याकार उपलभ्यते सविनष्टः । असतोऽर्द्ध- स्याकारो भवितुं नाईति कुतः ? अदृष्टत्वात न खलु धर्मिणि विनष्टे तद्धर्मस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणन्दृष्टम् ॥ २५॥ श्रीः ॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ श्रीः२।२ । २६ ॥ माणिकत्वाभ्युपगमे, मनुष्टातुरम्यत्वात् फलिनां निष्प्रयत्याना- मपि सर्वार्थसिद्धिः स्यात् ॥ २६ ॥ .. (१) हेतुत्वेन ? इतितै० पु० पाठः ॥

·(७६) चेदान्तसारे म०२ श्री ॥ नाभाव उपलब्धेः॥ श्रीः २।२। २७ ।। शानव्यतिरिक्तार्थाभाववादश्च, न सम्भवति. घटमहं मानामीति कर्तुर्ज्ञानकर्मतयार्थस्योपलब्धेन तदभाषः शक्यते वक्तुं. पुरुषस्यार्थ. विशेषव्यवहाराऽनुगुण्यापादकत्वमेव ज्ञानस्याकारः ॥ २७ ॥ श्रीः ॥ वैधम्र्वाचन खनादिवत् ॥ श्रीः २।२।२८|| करणदोषज बाधकप्रत्ययराहित्यरूपवैषम्याच न खनादिवजाग- रितमानस्य मिथ्यात्वम् ॥२८॥ श्रीः ॥ न भावोऽनुपलब्धेः ॥ श्रीः २ । २ । २६ ॥ क्षणिकत्वाञ्च (क) अर्थशून्यस्य ज्ञानस्य सद्भावो न सम्भवति अनुपलब्धेः । खप्नानस्याप्यर्थवत्तोपपादायष्यते. ॥ २६ ॥ इत्युपलब्ध्यधिकरणम् । *श्रीः ॥ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ श्रीः २ । २ । ३० ॥ सर्वशून्यवादश्च न सम्भवति, सदिति प्रतिज्ञायामसदिति प्रति- शायाञ्च तुच्छता न सम्भवति, अनुपपत्तेः सदसद्बुद्धितुच्छत्वादीनां वस्तुगतान्योन्यविरुद्धरूपावस्थाविशेषविषयत्वात्. ॥३०॥ इति सर्वथाऽनुपपत्त्यधिकरणम् । श्रीः ।। नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ श्रीः २ | २ ॥ ३१॥ महंतोमतं न युक्तिमत्. एकस्मिन् वस्तुनि युगपत्सत्त्वासत्त्वनि- त्यत्वानिस्यत्वभेदाभेदानामसम्भवात्, पर्यायरूपाश्च द्रव्यस्यास्ति- स्वादिशब्दबुद्धिविषयाः परस्परविरुद्धपिण्डत्वघटत्वकपालत्वाधव- स्था युगपन सम्भवन्ति.तथा घटत्वशरावत्वाद्यवस्थाश्च पृथिव्यादेः प्रदेशभेदेन, तथा च द्रव्यस्यानित्यत्वमुत्पत्तिविनाशयोगित्वं तद्धि- परीतं नित्यत्वं नैकस्मिन्समवैति. ॥ ३१ ॥ (क ) चाणकत्वाञ्च' इत्यधिकन्देवाक्षर (क) पुस्तके ॥

·वा०२ पशुपत्यधिकरणम् (७७) श्रीः ॥ एवश्वात्माकान्यम् ॥ श्रीः २ । २ । ३२ ।। एवश्चात्मनः शरीरपरिमाणत्वे वृइतः शरीरादल्पीयश्शरीरे प्रविशतः कात्न्यविफलत्वं प्रसज्येत. ॥ ३२ ॥ श्रीः । न च पर्यायादप्यविरोधोविकारादिभ्यः । श्रीः २ । २ । ३३ ॥ तथा सङ्कोचविकासावस्थायोगादपि नाऽविरोध, घटादिव- द्विकारादियोगप्रसक्तः ॥ ३३ ॥ श्रीः ॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः । श्रीः २।२। ३४ अन्त्यस्य मोक्षावस्थपरिमाणस्यैकरूपावस्थितेस्तस्य स्वाभा- विकत्वनात्मतत्परिमाणयोरुभयोनित्यत्वेन पूर्वत्राप्यविशेषः, वि. विघदेहपरिमाणत्वे वैकल्यं स्यादेव. ॥ ३४ ॥ इत्येकस्मिन्नसम्भवाधिकरणम् *श्रीः ॥ पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ श्रीः २ । २ । ३५ ॥ नेत्यनुवर्तते पत्युमंत (१) मनादरणीय वेदविरुद्ध जगन्निमित्तो पादानभेदतद्विरुद्धाचारपरत्वनाऽसामञ्जस्यात् ।। ३५ ।। श्रीः॥ अधिष्ठानाऽनुपपत्तेश्च॥ श्रीः २ । २ । ३६ ।। मनुमेयेश्वराभ्युपगमेन हि केवलाधिष्ठातृत्वमुच्यते ? तथा सत्य- शरीरस्य प्रधानाधिष्ठानानुपपत्तेः सशरीरत्वे तच्छरारोत्पत्त्यनिरूप. णासावयवस्य तस्य नित्यत्वे, महीमहार्णवादेरपि (२) नित्यत्वा विरोधाच. ॥ ३६ ॥ ( १ ) पशुपतेर्मतमितिते० पु० पा० (२) मही महीधरादीनामपि' इतित० पु० पा० ·भ०२ (७८) वेदान्त सारे श्रीः ॥ करणवञ्चेत् न भोगादिभ्यः ॥ श्रीः २।२।३७॥ करणकलेवरायधिष्ठानवदशरीरस्यैवाधिष्ठानमिति चेन्न, पुण्य पापनिमित्तत्वात्तस्य फलभोगादिप्रसक्तिः ॥ ३७ ॥ श्रीः ॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ भीः २ ॥ २॥३८॥ तथा सति क्षेत्रशवदन्तचत्वमसर्वज्ञता च स्यात. ॥ ३८ ॥ श्रीः ॥ उत्पत्त्यसम्भवात्।। श्रीः २ ॥ २ ॥ ३६॥ सासन्यादिवत्पञ्चरात्रमपि जीवोत्पत्त्यभिधानात्' श्रुतिविरुद्ध- त्वेन तदसम्भवादप्रमाणम्. ॥ ३६॥ श्रीः । न च कर्तुः करणम् ॥ २ ॥ २ ॥ ४० ॥ कर्तुर्जीवात्करणम् मनश्च (१) नोत्पद्यते "एतस्माजायते प्राणो. मनस्सर्वेन्द्रियाणि च” इत्यादिश्रुतेः ॥ ४० ॥ श्रीः ॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ श्रीः २ । २ । ४१ ॥ "वासुदेवात्सङ्कर्षणोनामजीवः" (ख)इत्यादौ सङ्कर्षशादीनां विज्ञा नादिरूपवासुदेवत्वसति, तदभिधायिनः प्रामाण्याऽप्रतिषेधः पर. ब्रह्मभूतवासुदेवस्य हि श्रुतावपि “अजायमानो बडुधा विजायते" इतीच्यावतारः श्रूयते. जीवादिशब्दास्तच्छरीरसङ्कर्षणादीनां वाचकाः॥४१ ॥ ( १ ) मनश्चत्यानन्तरं श्रुतावुत्पद्यते' इत्यान्ध्रपुस्तके ॥ ( ख ) पश्चरात्रे॥

·पा०२ মন্থীগীঘি যে (७९) श्रीः॥ विप्रतिषेधाच॥ श्रीः २।२। ४२ ॥ तस्मिन्नपि तन्त्रे व्याप्तिरूपेण सम्बन्ध स्तस्याश्च पुरुषस्य च सह्यनादिरनन्तश्चेति, जीवोत्पत्तिप्रतिषेधाच्च न विरोधः श्रुतितः ॥ ४२ ॥ इत्यु सम्भवाधिकरणम् इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे द्वितीयाध्यायस्य, द्वितीयः पादः ॥२॥ -::- घावेऽस्मिन् सूत्राणि द्विचत्वारिंशत् ॥ ४२ ॥ अधिकरणान्यष्टौ ॥ ८॥ हरिः ओम तत्सत् *:*:* MOS श्रीमन्निगमान्तमहादशिका- एवमभिदधते कपईिमतकई में कपिलकल्पनावागुराम् । दुरत्ययमतीत्य तद्रुहिणतन्त्रमन्त्रोदरम् ॥ कुदृष्टिकुनामुखे निपततः परब्रह्मणः। करमहविचक्षणो जयति लक्ष्मणोऽयम्मुनिः ॥

·(८०) वेदान्तसारे श्रीकृष्णाय परब्रह्मगो नमः तृतीयाध्याये तृतीयपादारम्भः ॥ -*-*-*C- श्रीः॥ न वियदश्रुतेः ॥ श्रीः २ । ३ । १॥ वियन्नोत्पद्यते अश्रुतेः श्रुतिः श्रवणं निरवयवस्यात्मन इवोत्प- तिभवणासम्भवातू ।।१ श्रीः ॥ अस्ति तु ॥ श्रीः २ । ३ । २ । भवणं सम्भवत्येव आकाशः सम्भूतः" इति हि श्रुतिरतीन्द्रिया- थविषया वियदुत्पत्ति प्रतिपादयति. आत्मनोऽपि न जायते मियते वा विपश्चित्" इति प्रतिषेधादनुत्पत्तिः ।।२।। श्रीः ॥ गौण्यसम्भवाञ्छब्दाच ॥ श्रीः २।३।३॥ "तत्तेजोसृजत" ( क ) इति तेजःप्राथम्यवचनात् "आकाशः- सम्भूतः" इति श्रुतिगाणी "वायुश्चान्तरिक्षञ्चैतदमृतम्" ( ख ) इति शब्दाच ॥ ३ ॥ श्रीः ॥ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ २॥ ३॥ ४ ॥ एकस्य सम्भूतशब्दस्याकाशे गौणत्वमन्यत्रमुख्यत्वमनुषड्ने सम्भवत्येव श्रवणावृत्तिवत. यथैकस्य ब्रह्मशब्दस्य "तस्मादेतद्ब्रह्म- नामरूपमन्नञ्च जायत" इति प्रकृती गौणत्वं चीयते ब्रह्म" इति मुख्यत्वमावृत्तौ” ॥ ४ ॥ परिहरति- क) छा०६।२।३ ·पा०३ বিভি (८१) श्रीः॥ प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकात् ॥श्रीः २।३।। "येनाश्रुतं श्रुतम्" इत्यादिना एकत्रिज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया महानिर्वियदादेब्रह्मकार्यत्वन तदव्यतिरेकादेव. ॥ ५ ॥ श्रीः । शन्देभ्यः ।। श्रीः २ । ३।६ ॥ "माकाशः सम्भूतः” इत्यादिशब्देश्योऽवगतां वियदुत्पत्तिम् "तत्तेजोसृजत” इत्यादिवचनाऽवगततेजःप्राथम्यं न निवारयितुं क्षमम् ॥६॥ श्रीः :: ॥ यावद्विकारन्तु विभागोलोकवत् ॥ श्रीः २३॥ ७ ॥ "ऐतदात्म्यामिदं सर्वम्" (क) इत्यादिनाकाशादेरपि विकारत्वा- वगमात् तेज:प्रभृतिविकारबचनं सर्वस्य प्रदर्शनार्थमिति निश्चीयते. यथा लोके 'दश इमे देवदत्तस्य पुत्राः' इत्युक्ता तेषु केषाश्चिदुत्प- तिवचनम्. ॥ ७ ॥ श्रीः ॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ श्रीः २।३।८॥ 'तेजोऽतः' इति वक्तुं वायोः पृथगुपादानम् ॥ ८॥ श्रीः।। असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः । श्रीः २।३।६।। असम्भवस्तु परस्य ब्राह्मण एव, इतरस्य सदेवेत्यवधावणाद्य- नुपपत्तेरुत्पत्तिरेव ॥ ९ ॥ आकाशादिवतू. व्यवहितकार्याणामपि साचादब्रह्मण उत्प- त्ति वक्तुं पूर्वपक्षमाह- Answami (क)का०६।२।१ ·(२) वेदान्त वारे श्रीः।। तेजोऽतस्तथा शाह॥ श्रीः २ । ३ । १० ॥ तेजोयोरेवोत्पद्यते न साक्षादब्रह्मणाः "वायोरग्निः" श्रीः ॥ श्रापः ॥ श्रीः २।३। ११ ॥ "अग्नेरापः" इति श्रुतेरापोऽग्नेः। ११ ॥ श्रीः॥ पृथिवी ॥ श्रीः २ । ३ । १२ ॥ "अद्भूयः पृथिवी" इति श्रुतेः पृथिव्यद्भयः ॥ १२ ॥ श्रीः अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः॥ श्रीः २।३।१३॥ ( "ता अन्नमस्सृजन्त” (क) इत्यन्न शब्देन पृथिव्यवाभिधीयते भूतसृष्टयधिकारात "यत्कृष्णं तदन्नस्य” (ख) इति पृथिवीरूप- विधानात् "अद्भयः पृथिवी" इति पृथिवीशब्दाभिधानाच॥ १३ ॥ राद्धान्तमाह- Mamaword श्रीः ॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥ श्रीः २।३ । १४ ॥ "तत्तेज ऐक्षत" "ता आप ऐक्षन्त इति तदभिध्यानरूपात् "तदक्षत बहुस्याम्" इत्येतत्सरुपात परमात्मकारणत्वलिङ्गात्स एव परमात्मा, तेजःप्रभृतिशरीरकस्तत्तच्छब्दैः साक्षात्कारण- त्वेनाऽभिधीयते. ॥ १४ ॥ (क ) छा०६।४।१ ( ख ) छा०६।२।३ ·पा०-३ तेजोऽधिकरणम् (८३) श्रीः ॥ विपर्ययेणतु कमोऽतउपपद्यते च ॥ श्रीः २।३ । १५ ॥ पारम्पर्यक्रमात विपर्यये "एतस्माजायते प्राणः...खं वायुः" इत्यादिवाक्याद्यः साक्षाब्रह्मणः सृष्टेरुपक्रमः (१) सोप्यत्तस्तेजः प्रभृति शरीरुकब्रह्मण एव सृरुपपद्यते ॥ १५ ॥ श्रीः ॥ अन्तराविज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति- चेन्नाविशेषात् ॥ श्रीः २ ॥ ३ १६ ॥ भूनपाणयारेन्तराले 'इन्द्रिय ग्राममनली, क्रमेणोत्पद्येने इत्येतस्परमिदम् वाक्यम् "खं वायुज्योतिरापः” इत्यादिश्रुतिक्रम- জালালবাজান इहमपि पारम्पर्यक्रमपरमिति चेन्न, "एतस्माज्जायते" इत्यस्य प्राणादिपृथिव्यन्तेषु सर्वेषु प्रत्ये- कमन्वयाविशेषातू. अतस्तेजःप्रभृतीनामपिसाक्षात्परमात्मैव कारणम् ॥ १६ ॥ "तत्तज ऐक्षत" इति तेजःप्रभृतिशब्दाः लोके तत्तद्वस्तुबाचिनो ब्रह्मणि भाका इत्यत्राह-- श्रीः॥ चराचरव्यपाश्रयस्तुस्यातव्यपदेशोऽभाक्त- स्तद्भावभावित्वात् ॥ श्रीः २।३ । १७ ॥ चराचरवस्तुसम्बन्धी तत्तद्वाची शब्दोब्रह्मण्यभाक्तोमुख्य एवं 'अनेन जीवेनाऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि” इति सर्व- स्य वस्तुनोनामरूपभागित्वाय*आत्मतया ब्रह्मानुग्नवेशः भावभा- वित्वात् लौकिकास्त्वेषमजानन्तावाच्यैकदेशे प्रयुञ्जते. ॥ १७ ॥ (१) सृष्टिरुपमः, इति तै० पुस्तके ॥ नामरूपभाकस्योति' ते०पा ·प्र०२ (८) घेदान्तलारे श्रीः || नात्मा श्रुतेनित्यत्वाञ्च ताभ्यः ।। श्रीः २।३ । १८॥ नात्मोत्पद्यते "न जायते म्रियते” इतिश्रुतेः "निस्योनिस्याना- शेतनश्चेतनानाम्" इत्यादिश्रुतिभ्यो नित्यत्वाचगतेच. ॥ १८ ॥ इत्यात्माधिकरणम् *श्रीः ॥ज्ञोऽतएव ॥ श्रीः २।३।१६ ॥ "अथ यो वेदेवञ्जिघ्राणीति स आत्मा मनसैवैतान कामान् पश्यन् ग्मते" ( क ) “य पते ब्रह्मलोकः" ( ख ) इत्यादिश्रुतेः बद्धोमुक्तश्चात्मा ज्ञातव. “मनोस्य दैवञ्चक्षुः” ( ग ) इतिश्रुतेः- स्व अर्मभूतं ज्ञानम्मनः ॥ १९ ॥ श्रीः ॥ उक्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ श्रीः २।३। २०॥ उक्रान्त्यादीनां श्रुतेरणुर्जीवः ॥ २० ॥ श्रीः ॥ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ श्रीः २।३ । २१ ॥ गत्यागयोः स्वात्मनेवसम्पाद्यत्वाप्यणुत्वं निश्चितम् ॥ २१ ॥ श्रीः ॥ नाणुरतश्रुत्तेरिति चेन्नेतराधिकारात् ।। श्रीः २।३ । २२ ॥ "स वा एष महानज आत्मा" (घ) इति श्रुतेनाणुरितिचेन्न. “यस्यानु वित्तः प्रतिबुद्धमात्मा"(ङ) इति परात्माधिकारात्. ॥२२॥ (क) छा ०८।४।१२ ( ख ) छा ८।४।१ ( घ) वृ ०६।४।२४ (ङ ) दृ ० ६ । ४ । २५ ·HapMANI पा०३ झाधिकरणम् (८५) श्रीः ।। खशब्दोन्मानाभ्याच ॥ श्रीः २।३ । २३ ॥ "एषोऽणुरात्मा" (क) इत्यणुशब्दात "भाराग्रमात्रोह्यवरः (ख) इत्युद्धृत्य उन्मानशब्दाचाणुः ॥ २३ ॥ अणोरपि सकलदेहव्यापिवेदनानुभवे, अन्यमतेन हेतुमाह-- श्री ॥ अविरोधश्चन्दनवत् ॥ श्रीः २ । ३ । २४ ॥ यथा चन्दनबिन्दुरेकदेशस्थितोऽपि सकलदेहव्यापि सुखं जनयति तद्वदविरोधः ॥२४॥ श्रीः ॥ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमावृदि हि॥ श्रीः २।३२५ ॥ देशविशेषस्थितेश्चन्दनस्येति चेन्न, आत्मनोपि तदभ्युपगमात "हृदि ह्ययमात्मा" (ग) “योय विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः" (घ) इति श्रुतेः॥२५॥ स्वमतेनाह- श्रीः ॥ गुणाद्वाऽऽलोकवत् ॥ श्रीः २ । ३ । २६ ॥ आत्मा स्वगुयोनशानेन सकलदेहं तथानुभवति यथा मणि- प्रभृतयः स्वकीयेनालोकेन सकलदेशं व्याप्य प्रकाशयन्ति. "प्रशा- मात्रास्वर्पिताः,, (ङ) इति श्रुतेः ॥ २६ ॥ ज्ञानात्मनोय॑तिरेक इत्यतमाहanswer (क) वृ०६।४।२५ (ख) | (घ) (ङ) को ३ ।

·वेदान्तसारे श्रीः॥ व्यतिरेको गन्धवत् तथा च दर्शयति । श्रीः २ । ३ । २७ ॥ गन्धवती पृथवीतिवजानामीति गुणवत्त्वेनोपलब्धेळतिरे- कोस्ति दर्थ यति च श्रुतिव्यतिरेकम् “जानात्येवायं पुरुषः,, (क) इति ॥ २७ ॥ श्रीः ॥ पृथगुपदेशात् ॥ भीः २।३।२८ ॥ आत्मनः पृथक्त्वेन चोपदिश्यत्ते ज्ञानम् "न हि विज्ञातुर्विज्ञाते. विपरि लोपोविद्यते" (ख) इति ॥२८॥ "योऽयम विज्ञानमयः” इति ज्ञानमात्रव्यपदेशः कथम् ? इतिचेतू तन्त्राह-- श्रीः ॥ तद्गुणसारत्वात्तस्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥ श्रीः २ । ३ । २६ ॥ ज्ञानगुणसारत्वादात्मनोज्ञानमिति व्यपदेशः यथा प्राज्ञस्य विपश्चितोऽपि 'सत्यंचानम्' इति. ॥ २६ ॥ श्रीः ॥ यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तदर्शनात् ।। श्रीः २॥ ३ ॥ ३०॥ आत्मस्वरूपानुबन्धित्वाज्ञानक्य तेन व्यपदेशे न दोषः स्वरू- पाऽनुबन्धिधर्मत्वेन गोत्वादीनां खण्डादेगौरित्यादिव्यपदेशो- हि दृश्यते ॥ ३० ॥ ( क ) ते ०५।१ ( ख ) वृ०६।३०

·पा०३
कन्त्रधिकरणम्
(८७)
सुषुप्त्यादिश्वसतोज्ञानस्य यावदात्मभाविन्वं कथमित्यत्राह-
श्रीः ॥ पुंस्त्वाद्रिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ।।
श्रीः २॥ ३ ॥ ३१ ॥
सुषुप्यादिषु सतो ज्ञानस्याऽनभिव्यक्तस्यापि जागरादावभि
व्यक्तिसम्भवाखरूपानुबन्ध्येव ज्ञानम् यथा पुंस्त्वालाधारण-
सप्तमशातोर्खाल्येऽपि सत्तो युवत्वेऽभिव्यक्तिः, जीवात्मनोशातृत्व
भणुत्वञ्चोक्तम् ॥ ३१ ॥
श्रीः ॥ नित्योपलब्ध्यनुपब्धिप्रसङ्गोऽन्तरनियमो-
वान्यथा॥ श्रीः२॥३॥ ३२ ॥
अन्यथा शप्तिधानसर्वगतात्मवान्हे, तावशित्यत्ववत्सर्वदेवोपल.
मि: स्यात्सङ्कोचकाभावात विद्यमानाथा अनुपलब्धराप सैव हतु-
रिति वापि नित्यवत्स्यात् ज्ञाने विद्यमाने हेत्वन्तरेण निवारणा-
सम्भवात् आगन्तुकज्ञानसचंगतात्मवादेपि स एव दोषः, सर्वा-
स्मनां सर्वगतत्वेन ज्ञानहेतूनां मनःसंयोगादीनां सर्वसाधारणत्वात
अदृष्टहेतूनामपि सर्वसाधारणत्वोत्यातेनापि न नियमः अथोपल-
ब्ध्यनुपलब्ध्योर्विरोधातूपलब्धेर्वते हेतवस्युरनुपलब्धेवा; तथास-
त्यन्यतरनियमः स्यातू ॥३२॥
श्रीः ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ श्रीः २।३ । ३३ ।।
ज्ञातासन्नयमात्मा कर्मसु कर्ता, च आत्मनोऽकर्तृत्वे कुर्थान
कुर्यादिति शास्त्रानर्थक्यं स्यात् ३३ ।
श्रीः ।। उपादानाविहारोपदेशाच्च ॥ श्रीः २ ॥ ३ ॥ ३४ ।।
स कर्ता " प्रायान् गृहीत्वा वं शरीरे यथा कामं परि.
धर्तते " इत्युपादानविहारोपदेशाश्चेति ॥ ३४ ॥

·वेदान्त सारे
म०२
श्रीः॥ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः॥
श्रीः २ । ३ । ३५ ॥
"विज्ञानं यज्ञं तनुते” इत्यादिना यज्ञादा कर्तृत्वव्यपदेशाच
कर्ता, विज्ञानशब्दवाच्या बुद्धिर्नात्मेतिचेन्न, तदा विज्ञानेनेतिनि-
देशविपर्ययः स्यात् बुद्धः करणत्वात् ॥ ३५ ॥
श्रीः॥ उपलब्धिवदनियमः॥ श्रीः २ । ३ । ३६ ॥
प्रकृतेरेव कर्तृत्वे तस्याः सर्वसाधारणत्वेन पूर्वोक्तोपलब्ध्य-
नुपलब्ध्यनियमवत् फलानियमः स्यात् ।। ३६ ॥
श्रीः ॥ शक्तिविपर्ययात् ॥ श्रीः २ । ३ । ३७ ।।
प्रकृतेरेव कर्तृत्वे कर्तुरेव भोक्तृत्वमिति सैव भोक्तीस्थादित्यर्थः
:
श्रीः॥ समाध्यभावाच्च ॥ श्रीः २॥ ३ ॥ ३८॥
प्रकृतेरेव कर्तृत्वे "प्रकृतेरन्योस्मि” इति समाध्यभावप्रसङ्गाच
॥३८॥
श्रीः ॥ यथा च तक्षोभयथा ॥ श्रीः २ । ३ । ३९ ।।
मात्मनः कर्तृत्वे इच्छायां करोत्यन्यथा न करोतीति व्यवस्था च
सिध्यत्ति, यथा तत्क्षाखकार्य बुद्धेरिच्छाभावान व्यवस्था चेतन-
धर्मत्वादिछायाः ॥ ३६॥
*श्रीः ॥ परात्तु तच्छुतेः ॥ श्रीः २ ।। ३ । ४०॥
“य मात्मानमन्तरोयमयति" इति श्रुतेरात्मनः कर्तृत्वं पगयत्तम
"सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिञ्जनमोहनश्च" इत्यादि-
स्मृनश्च॥४०॥

·पा०३ আঁখি (८) श्रीः॥ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्या- दिभ्यः ॥ श्रीः । जीवः स्वेच्छया प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतं प्रयत्न करोति जीवन कृतं प्रयत्नं प्रथमप्रवृतिहेतुमपेक्ष्य तदनुमतिदानेन परः प्रवर्तयतीति तद्वि धिनिषेधाऽवैय्यर्थ्यनिग्रहानुग्रहेभ्योऽवगम्यते. यथा गुरुतरदादि भरणामबलः प्रबलप्रयत्नसहकृतं कुर्वन्नपि स्वप्रयत्नेन विधिनिषेध योग्योभवति एवमेव जीवः परमपुरुषाऽनुमतिसहवतः प्रवर्तमानो- विधिनिषेधयोग्य इति, न कश्चिद्विरोधः ॥ ४० ॥ ॥ इति परायत्ताधिकरणम् ॥ श्रीः॥ अंशोनानाव्यपदेशादन्यथा चापिदाश- कितवादित्वमधीयत एके ॥ श्रीः २ । ३ । ४२ ॥ जीवात्मा परमपुरुषांशः “पृथगात्माने प्रेरितारश्च मत्वा" स कारणं करणाधिपाधिपः” इत्यादि नानाव्यपदेशादन्यथा तत्त्वमस्ययमान्मा ब्रह्म" इत्यात्मैक्योपदेशाच 'ब्रह्मदाशाः' इत्यादि सर्वजीवव्यात्प्यैक्यमधीयत एके अंशत्वे झुभयं मुख्यं भवति ॥४२॥ श्रीः । मन्त्रवर्णात् ।। श्री २ । ३ । ४३ ।। "पादोस्य विश्वाभूतानि" इति मन्त्रवर्णाश्च ॥ ४३ ।। श्रीः ॥ अपि स्मयते ॥ श्रीः २ । ३ । ४४ ॥ "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन." इत्यादिना ॥ ४४ ॥ श्रीः।।प्रकाशादिवत्नु नैवम् परः ॥ श्रीः २ । ३ । ४५॥ ब्रह्मांशत्वेपि जीवस्य जीवो यत्स्वरूपो यत्स्वभावश्च नैवम् 6 (१२) ·म०२. (१०) घेदान्तसारे परः निरवधः सर्वक्षः सत्यसङ्कल्प एकः सर्वदा कथं प्रकाशा- दिवत् प्रकाशविशिष्टानां मणिप्रभृतीनां प्रकाशः ? विशिष्टैकदे- शस्वेन यथांशः, आदिशब्दाद्विशेषणतकस्वभावजातिगुणशरी- राणि गृह्यन्ते. विशेषणानां विशिष्टैकदेशतया तदंशत्वेपि विशेष- णविशेश्ययोःस्वरूपस्वभावभेदो न विरुद्धः “यः आत्मनि तिष्ठन् यस्थात्माशरीरम् "इति हि श्रुतिः ? ॥४५॥ श्रीः ॥ स्मरान्ति च ॥ श्रीः २।३।४६॥ चिदचिदात्मकस्य जगतो ब्रह्मांशत्वं प्रकाशादिवदिति परा- शरादयः स्मरन्ति. " एकदेशस्थितस्याग्नेोविस्तारिणी यथा ॥ परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथेदमखिलं जगत् " "तत्सर्व वै हरेस्तनुः" " तानि सर्वाणि तद्वपुः" इत्यादिषु ॥ ४६ ॥ श्रीः ॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्यो- तिरादिवत् श्रीः २।३।४७॥ ब्रह्मांशत्वपि सर्वजीवानां कस्यचिद्वेदादावनुशा-कस्यचित्य रिहार इत्येतो ब्राह्मणादिदेहविशेषसम्बन्धादुपपद्यते, यथान्यादेः श्रोत्रियागारश्मशानादिसम्बन्धात् ॥ ४७ ॥ श्रीः ॥ असन्ततेचाव्यतिकरः श्रीः।। २।३।४८॥ प्रतिदेह भिन्नत्वादणुत्वेन तत्र तत्रापरिच्छिन्नत्वाञ्च ज्ञानसुखा दावव्यतिकरः, अज्ञानोपाधियां ब्रह्मैव सम्बध्यते इति पक्षद्वयोपि न तत्तद्वयवस्था जलसूर्यवत् ॥ ४८ ॥ श्रीः।। आभाता एवच॥ श्रीः २।३।४४ ॥ पक्षद्वयेऽपि हेतपश्चाभासाः ।। ४९ ॥

·पा०३ গান্ধয श्रीः । अदृष्टानियमात् ॥ श्रीः २ । ३ । ५० ॥ सत्यमिथ्योपाधिकृतत्वेप्यात्मनां ब्रह्मण एवाशानमुपाधिश्चेति तत्तत्कृतेनादृष्टादिनापि नाऽनियमः ।। ५० ।। श्रीः॥ अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ।। श्रीः २।३।५१ अदृष्टहेतुभूताभिसन्ध्यादिध्वपि चैवमेव. ॥ ११ ॥ श्रीः॥प्रदेशभेदादिति चेन्नान्तर्भावात्।। श्रीः२।३।५२ उपाधिसम्बन्धिब्रह्मप्रदेशभेदाव्यवस्थितिश्चेन्न, * उपाधिषु गच्छत्सु सर्वप्रदेशानामन्तर्भावातू. ॥ ५२ ।। ॥ इत्यशाधिकरयाम ॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे द्वितीयध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ samvaawwanmonalisha पाहेऽस्मिन् सूत्राणि द्विपञ्चाशत् ॥ ५२ ॥ अधिकरणनि च सप्त ॥ ७॥ हरिः ओ३म् तत्सत् । -::- * व्यवस्था इति चेत् उपाधीश्वस्यादित पा ·(१२) वेदान्त सारे श्रीहयवदनपरब्रह्मणे नमः ।। ROID -*-**-* द्वितीयाऽध्याये चतुर्थशादारम्भः ॥ ANIMHREATE ADMIN -- *श्रीः ॥ तथा प्राणाः ॥ श्रीः २।४।१ ॥ यथा जीवोत्पत्तिनित्यत्वश्रुते!पपद्यते तथा इन्द्रियाण्यपि "प्रसद्वा इदमन मासीत्...ऋषयो वाव तेऽग्रेसदासीत...प्राणा वाच ऋषयः” (क) इति प्रलयकाले प्राणानां स्थित्युपदेशात. ॥१॥ नवम्- श्रीः॥ गौशयसम्भवात्तत्माक्श्रुतेश्च ॥ श्रीः २।४।२ तस्य परमात्मन एव सृष्टेः प्रागवस्थानश्रुतेः ऋषिशब्दः प्राण- शब्दश्च परमात्मन्येव. बहुत्वासम्भवात् बहुवचनश्रुतिौणी. ॥२॥ श्रीः ॥ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ श्रीः २ । ४ । ३ परमात्मनः सृष्टिपूर्वकत्वादितरेषां नामयोगस्थ. तदानीं प्राण- शब्दो नेन्द्रियविषयः ॥ ३ ॥ ॥ इति इति प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् ॥ श्रीः ।। सप्तगतेविशेषितत्वाच्च । श्रीः २।४।४ "सप्तवेन्द्रियाणि सप्त प्राणाः"(ख)"यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानी- नि मनसा सह, बुद्धिश्च" ( ग ) इति सप्तानामेव ग्रहणाद तेषामेव योगे विशेषितस्वाच्च. ॥४॥ (क) शतपथ ब्राह्मणे६।१।१। ( ख ) मुण्डकोपनिषदि २११।७ (ग ) कठोप०:२।६।९ ·पा०४ वायुक्रियाधिकरणम् (६३) श्रीः॥ हस्तादयस्तु स्थितेऽतानवम् ॥ श्रीः २४ाशा हस्तादयोऽपीन्द्रियाणि. जीवे देहान्तरस्थिते उपकारक- स्वाविशेषादतो न सप्तव, अपित्वेकादश "दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः" (च ) इन्द्रियाणि दशैकञ्च,, (छ) इति श्रुतिस्मृ- तिभ्याम, बुद्ध्यादयो मनो वृत्तिविशेषाः, समानां गतिश्रवणं विशे. षणच. तेषां प्राधान्यातू. ॥ ५॥ इति सप्तगत्यधिकरणम् श्रीः ॥ प्रणवश्च ॥ २।४।६॥ तानि चाणूनि “प्राणमनकामन्तं सर्व प्राणा अनूनामन्ति (ज) इति श्रवणात् ॥ ६॥ श्रीः ॥ श्रेष्ठश्च ॥ श्रीः २।४ । ७ ॥ श्रेष्ठः पञ्चवृत्तिःप्राणोऽप्युत्पद्यते,उत्तरचिन्तार्थोऽयमनुवादः।।७॥ ॥ इति प्राणाणुत्वाधिकरणम् ॥ *श्रीः ॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ।। श्रीः २०४८ पञ्चवृतिः प्राणो न वायुमात्र तक्रिया वा एतस्माजायते प्राणः...खं वायुः" इति पृथगुपदेशात् ॥ ८॥ श्रीः॥ चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः॥ श्रीः२।४18 वायोः प्रथग्भूतोयं नाग्न्यादिवद्भूतान्तरं वायुरेव देहधारणथो ग्याफारमा पन्नश्चक्षुरादिवजीवोपकरणं चक्षुरादिभिः सहोपदेश तत्तुल्योपकारतन्मुख्यत्वेभ्यः ॥ ६॥ (च) वृ०५।६।४ (छ) गी० १३ । ५ (ज) बृहदारयणकोप० ।।४।२ ·म० , वेदान्तसारे श्रीः ॥ अकरणत्वाचन दोषस्तथाहि दर्शयति । श्रीः २ । ४ । १० ॥ करणं क्रिया, न जीवोपकाररूपक्रियारहितत्वे दोषः यतः श्रुति- रेव देहेद्रियाद्यशैथिल्यकरणं दर्शयति. प्राणोक्रमणे देहादिशै- थिल्याऽभिधानातू. ॥१०॥ श्रीः॥पञ्चवृतिमनोवयपदिश्यते ॥ श्रीः२।४।११॥ प्राण एक एव स्ववृत्तिभिः पञ्चभिः प्राणापानादिनामभाम् भवति कामादिभिर्यथैकमेवमनः कामः सङ्कल्पः” इत्यारभ्य " एतत्सर्व मनएव " (क) इति ॥ ११ ॥ *श्रीः ॥ अणुश्च ॥ श्रीः २ । ४ । १२ ॥ प्राणोऽनजामति” (ख) इत्युकान्तरणुः ॥ १२ ॥ ॥ इतिश्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम् ।। श्रीः ॥ ज्योतिराधिष्ठानन्तु तदा मननात्माणवता. शब्दात् श्रीः ।।२।४ । १३ ॥ जीवेन * सहाग्निवारिबन्द्राद्याधिष्ठानम् परमात्मनःसङ्कल्पादेव भवति " योऽग्नौ तिष्ठन्नग्निमन्तरोयमयति" इत्यादिशब्दात् ॥१३॥ श्रीः ॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ श्रीः २ । ४ । १४ ॥ सर्वस्य तत्रियाम्यत्वनियमात् ॥ १४ ॥ ॥ इति ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ( क ) बृ०३।५।३ (ख ) बृ० ६।४।२ * खदाग्न्यादेरिन्द्रियाद्यधिष्ठानम् ·संज्ञामूर्तिकृप्त्यधिकरणम श्रीः॥ त इन्द्रियाणि तयपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्। श्रीः२॥ ४॥ १५ ॥ श्रेष्ठादन्यत्र ये प्राणास्त इन्द्रियाशि.तेवेचेन्द्रियत्वव्यपदेशाच, 'इन्द्रियाणि दशैकञ्च,, इत्यादौ ॥ १५ ॥ श्रीः ॥ भेदश्रुतवलक्षण्याच ॥ श्रीः २।४ १६ ॥ " एतस्माजायते प्राणोमनः सर्वेन्द्रियाणिज" इति भेदे नोत्पत्तिश्रुतेरिन्द्रियवृत्युपरमेऽपि प्राणवृत्त्यनु (१) परमाञ्च ॥ १६ ॥ ॥ इति इन्द्रियाधिकरणम् ॥ *श्रीःसंज्ञामूर्तिलप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ श्रीः २॥ ४ ॥ १७ ॥ देवादिनामरूपव्यष्टिसृष्टिश्चतुर्मुखशरीरकात् परमात्मन एव न केवलचतुर्मुखातू " नामरूपे व्याकरवामि-तासां त्रिवृतं निवृत्तमे- कैकां करवाणि,, (क) इति त्रिवृतूकरणं कुचतो नामरूपव्याकरणो पदेशात् त्रिवृत्करणन्तु केवलचतुर्मुखस्य न सम्भवति त्रिवृत्तर्हि तेजोऽवन्नरैण्डमुत्पाद्य पश्चाञ्चतुर्मुखसृष्टिः “तदण्डमभवद्धमम्... तस्मिन् जज्ञे स्त्रयं ब्रह्मा,, (ख) इति स्मृतेः ॥ १७ ॥ श्रीः ॥ मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ श्रीः २।४ । १८॥ "मन्नमशितं त्रेधा विधीयते" इत्यत्र प्रागुक्तनिवृत्करणा- ( १ ) परमवैलक्षगपाश्चेति तै० पा० ( क ) छा०६।३।७ ( ख ) मनुस्म० १।९ ·वेदान्तसारे जिसरब- दर्थान्तरभूतः, अण्डान्तरवर्तिपुरुषोपभुक्तानादीनां परिणामप्रकार उच्यते अन्यथा मांसमनसो पुरीषादणीयस्त्वेनाप्यत्वतेज प्रसक्ति तथा सात "अचमशितं त्रेधा" इति भूमेरेवत्रिधात्वोपक्रमः "अन्नमयं हिसोम्य! मनः" इति मनसोभौमत्वञ्चविरुध्यते तदितरयोर प्तेजलोस्वैविध्यं विरुध्यते. तदिदमाह "मांसादिभौमं यथा शब्द मितरयोश्च” इति पुरीषवन्मांसमनसी अपि भौम इति, इहोच्यते तथा मूत्रवल्लोहितप्राणावप्याप्यो. तथास्थिवन्मजावाचौ तैजसे. ॥१८॥ पूर्वमेव त्रिवृत्कृतं चेत् यात्मकं वस्तु कथमन्नमापस्तेज इत्युच्यते ? इत्यत्राह श्रीः।। वैशेष्यानु तद्वादस्नद्वादः। श्रीः २ । ४ । १६ मन्नादिभूयस्त्वेन वैशेष्यादन्नांदिवादः ॥ १६ ॥ ॥ इतिसंज्ञामूर्ति क्लृप्त्यधिकरणम् ॥ DRA इतिश्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे द्वितीयाऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४॥ . पादेऽस्मिन् सूत्राएयेकोनविंशतिः ॥ १६ ॥ अधिकरणानि चाटी ॥ ८॥ ovemspression समाप्तवायं वाहतविरोधपरिहाराऽध्यायो- द्वितीयः ॥२॥ SHAMIndia Ani ·श्रीमतेरामानुजाय नमः ॥ श्रीश्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः ॥ UMHINDowwwcume mms HOBAPawanNdAN श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते, वेदान्तसारे, ॥ तृतीयाध्यायारम्भः ॥ श्रीः ॥ तदन्तरप्रतिपत्तो रहति सम्परिष्वतः प्रश्ननिरूगाभ्याम् ॥ श्रीः ३ । १ ॥ १ ॥ जीचोदेहादेहान्तरप्रतिपत्तो भूतमूक्ष्मै सम्परिचतोयातीति पञ्चा- ग्निविद्यायां प्रश्नप्रतिवचनाश्यामवगम्यते "वत्थ यथा पञ्चम्यामाहु तावापः पुरुषवचसोभवन्ति"(क) इति प्रश्न; इति तुपञ्चम्यामाहुता चापःपुरुषवचसोभवन्ति"(ख)इति प्रतिवचनम् उत्तरेस्सूत्रैराभि- व्यज्यते. स चायमर्यः जीवो ब्राह्मगाादिदेहस्थः यागदानादि कर्म कृत्वा तत्तत्फलभोगायाऽस्माद् देहादुत्थाय गच्छन्नेतदेहस्था- भिर्भूतान्तरसंसृष्टाभिः सूक्ष्माकाराभिद्भिः सम्परिश्वतोऽग्नित्वेन निरूपितं धुलोकं प्राप्य, ताभिरेवामृतमयदेहाकारपरिणताभिरद्भिः परिष्वक्तो देवानां शेषभावमुपगम्य, तैः सह तत्रत्यागमनुभूय, कावसाने भुक्तशिष्टब्राह्मणादियोनिमापककर्ममा सह पुनरपीम कमलोकमागम्य, कर्म कर्तुताभिः परिवक्तोऽग्नित्वरूपितं पर्जन्य ( क ) छा० ५। ३।३ | ( ख ) शा० ५। ६।१ (१३) ·प्र०३ (८) वेदान्तमारे प्राप्य, वर्षधाराभिः सहामित्वरूपितां पृथिवीमुपगम्य, बीह्यादिश- स्येन संयुज्यानाकारपरिणतेन सहाग्नित्वरूपित पुरुषं प्राप्य, तत्र शुक्राकारपरिणताभिस्ताभिरद्भिः परिष्वक्तोऽग्नित्वनिरूपित्तां योषितं प्राप्य, तत्र गर्भाकारपरिणताभिस्ताभिरद्भिः पुरुषशब्दा भिल्लपनीयाभिः परिश्वतः कर्मानुरूपं ब्राह्मणादिरूपेण जायत इति ॥ १॥ श्रीः ॥ त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ श्री ३॥१॥२॥ सर्वस्य त्रिवृत्करणेन ध्यात्मकत्वाद्भूतान्तरसंसृष्टा भाप एव हि भूयस्त्वेनाप्छब्देनोच्यन्ते ॥२॥ श्रीः ॥ प्राणागतेश्च ॥ श्रीः ३ । १ । ३ ॥ "प्राणमनूत्क्रामन्तं सँधै प्राणा अनूत्क्रामन्ति” इति जीधेन सहेन्द्रियगतस्तदाश्रयत्वेन दहगमनं प्रतीयते ॥ ३ ॥ श्रीः ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरितिचेन, भाक्तत्त्वात् ॥ श्रीः ३ । १॥ ४ ॥ "अग्निं धागप्येति (क) इतीन्द्रियाणामन्यादिगतिश्रुतेने जीवन सह गमनमितिचेन्न, पागाधभिमानिदेवतासु भाक्तत्वात् वागादि- शब्दानाम् “मोषधार्लोमानि” (क) इत्यनप्ययद्भिर्लामादिभिः सह पाठात् ॥ ४ ॥ श्रीः॥ प्रथमे श्रवणादिति चेन्न, ता एव ह्युपपत्तेः ।। श्रीः ३।१।५॥ प्रथमे धुलोकाग्नावपामश्रवणानापो गच्छन्ति “एतस्मिन्नग्नौ (क) वृ०५।२।१३ ·तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरण (१९) देवाः श्रद्धा जुम्हति (क) इति श्रद्धव श्रूयते इति चेन्न, माप एव भद्धाशब्देनोच्यते इत्यासु पृष्टासु तदुत्तरत्वोपपचिगम्यते "श्रद्धा चा भाप (ख) इति श्रूयते ॥ ५॥ श्रीः ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतः ॥ श्रीः ३।१।६ ॥ अत्र प्रश्नप्रतिवचनयोराप एव प्रतीयन्ते न तत्परिष्वक्तो जीव: इतिचेन, उत्तरत्र “अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपालते,, (ग) इत्यादाविष्टादिकारिणां गमनप्रकारवचनात् धुलोकाऽग्नि सम्बन्ध्यप्छन्दवाच्यस्याः “तस्याहुतेः सोमो राजा भवति" (क) इति सोमभूतस्यैव "सोमोराजा"(ङ)इति प्रत्यभिज्ञानोदद्भिः परिवक्तस्त शारीरक एवाप इत्युच्यते इस्रावगम्यते ॥ ६॥ श्रीः ॥ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति ।। श्रीः ३॥ १ ॥ ७ ॥ "एष सोमोराजा...ते देवा भक्षयन्ति"(ङ)इति सोमापनस्य देवै. भक्ष्यमाणत्ववचनम् भाक्तम् । अनात्मवित्त्वेन देवोपकरणात्वा- भिप्रायं तथाहि दर्शयति श्रुतिः " यथा पशुरवं स देवानाम्” (छ) इति पशुबहेवोपकरणत्वं दर्शयति तथा आत्मविदामनात्मविदाञ्च परमपुरुषोपकरणत्वं देवोपकरणत्वश्च स्मयंते " देवान्देवयजा- यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि (ज) इति ॥ ७ ॥ ( क ) का०५।४।२ (ख) (ग) जा०५।१०।३ ( ङ ) का० ५। १०।४ (छ) ( ज ) गी०५७ । २३ ·प्र०३ (१००) वेदान्त सारे श्रीः ॥ कृतात्ययेऽनुशयवान दृष्टस्मृतिभ्यां- यथेतमनवञ्च ॥ श्रीः ३ । १।८ ॥ कृतस्य कर्भगोऽन्ते निवर्तमानो भुक्तशिष्टकर्मनानिवर्त्तते इति श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते "रमणीयचरणा रमणीयां योनिमाप- द्यन्ते" इति "ततः परिवृत्तौ कर्म फल शेषेण जाति रूपम्" (क) इत्यादिका स्मृतिः। मारोहण । प्रकारे मार्गकदेशे प्रकारान्तरेगा चकदेशे च ॥ ८॥ श्रीः ॥ चरणादितिचेन्न, तदुपलक्षणार्थेति- काष्णाजिनिः ॥ श्रीः ३ । १।६ ॥ " रमणीयचरणाः" इति चरणशब्दो नानुशयपरः चरणश- दस्य स्मार्ताचारविषयत्वादिति चेन्नानुशयोपलक्षणार्था, आचार- श्रतिः। तस्यैव सुखसाधनत्वात् ॥ ६ ॥ श्रीः ॥ श्रानर्थक्यमितिचेन तदपक्षत्वात् ॥ श्रीः ३।१।१०॥ स्मार्ताचारस्यानुपयोगात मानर्थक्यमितिचेन्न, तदपेक्षत्वात्सर्व स्य पुण्यकर्मयाः “सन्ध्याहीनोऽशुचिनित्यम्" (ख) इति वचनादिति काष्णाजिनमतम् ॥ १०॥ श्रीः ॥ सुष्कृतदुष्कृत एवेति तु बादरिः ॥ श्रीः ३।१ । ११ ॥ "रमणीयचरणाः...कपूयचरणाः" इति चरणाशब्देन सुकृत ( क ) मापस्तम्ब स्मृतौ| () मनुस्मृ ·वा०१ ময়ামি (१०१) दुष्कृते एवाभिधीयते पुण्यं कर्माचरतीति प्रसिद्धेरिति बादरिभ- गवानेतदेव स्वीकृतवान् । स्मार्ताचारापेचे सर्व पुण्यं कति च स्वीकृतम् ॥ ११॥ इति कृतात्ययाधिकरणम् *श्रीः ॥ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ . श्रीः ३।१ । १२ ॥ इष्टापूर्तीद्यकुर्वतामपि चन्द्रगमनमस्ति “ये वै के चास्माल्लो- कात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते" (क) इत्यविशेषात् ॥ १२॥ श्रीः ॥ संयमने स्वनुभूयेतरेषामारोहावरोही तद्वति दर्शनात् ॥ श्रीः३।११३ ॥ इष्टापू द्यकुर्वतां यमसदने तत्फलमनुभूयारोहादिः "वैवस्व- तं संयमनम्” (ख) इत्यादौ तद्वतिदर्शनात् ॥ १३ ॥ श्रीः ॥ स्मरन्ति च ॥ श्रीः ३ । १ । १४ ॥ "सर्व चैते वशं यान्ति यमस्य" (ग) इति ॥ १४ ॥ श्रीः ॥ अपिच सप्त ॥ श्रीः ३ । १ । १५ ॥ सप्त रौरवादीनपि स्मरन्ति ॥ १५ ॥ श्रीः ॥ तत्रापि तद्व्यापारादविरोधः ॥ श्री३।१॥१६॥ तत्रापि यमव्यापारादेव यमवश्यताया अविरोधः ॥ १६ ॥ श्रीः||विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥श्रीः३।१।१७॥ विद्याकर्मयोः फलं ब्रह्मगमनं चन्द्रगमनञ्च कथम् ? "तद्य इत्थं (ग) (ख) मारण प्र २ प १ ·म०३ (१०२) वेदान्तसारे विदुः...तेऽर्चिषमभिसम्भवन्ति"(क)इष्टापूर्ते दत्तमित्युपसत्ते से घूम मभिसम्भवन्ति"(ख)इति प्रकृतत्वात् ब्रह्मचन्द्रगमनयरितः पापिगा न तद्गतिप्रसङ्गः ॥ १७ ॥ श्रीः ॥ न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ श्रीः ३ । १।१८॥ नच पापिनां धुलोकगमनाय चन्द्रलोकगमनापेक्षा, तेषां द्युलो- कगमनाभावोपलब्धः "प्रथैतयोः पयोन कतरेण च" इत्यारण्य "एतत्तृतीय स्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते” (ग) इति तृती- यस्थानं हि ? पापकर्मण उच्यते ॥ १८॥ श्रीः ॥ स्मर्यतेपि च लोके ॥ श्रीः ३।१ । १६ लोके च दौपद्यादीनां पुण्यकर्मणामपि पञ्चम्याहुत्यनपेक्षदेहा- रम्भः स्मर्यते ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ दर्शनाञ्च ॥ श्रीः ३ । १ । २० तथा श्रुतावपि दृश्यते "भूतानां त्रीण्येव बीजानि वभ- न्त्याण्डज जीवजमुद्भिजम्" (घ) इति खेदजोद्भिजयोस्त्वनपे- क्षत्वम् ॥ २० ॥ श्रीः ॥ तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ श्रीः ३।१ । २१॥ खेदजस्योद्भिजशब्देन संग्रह इत्यर्थः ॥ २१ ॥ इत्यनिष्टादिकार्यधिकरणम् - (क) छा० ५। १०११ (ख) का०५।१०।३ (ग) छा०५।१०।८ (घ) ·पा०१ अन्याधिष्ठिताधिकरणम् (१०३) की श्रीः ॥ तत्स्वाभाब्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ श्रीः३।१ । २२ ॥ "यतमाकाशम्" (क) इत्यादिनाकाशादिसादृश्यापतिः प्रत्य- वरोह उपदिश्यते. तत्र सुखदुःखानुभवाभावोपपत्तेः तदनुभवार्थ हि तच्छरीरता २२ । इति तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम् *श्रीः ॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥श्रीः३।१।२३॥ बीह्यादिप्राप्तः प्रागाकाशादिषु नातिचिरं तिष्ठति “अतो वै. खलु दुनिष्पपतरम" (ख) इति ब्रीडादावेव विशेषवचनात् ॥ २३ ॥ इति नातिचिराधिकरणमे श्रीः॥ अन्याधिष्ठिने पूर्ववदभिलापात् ॥ श्रीः ३।१ । २४ ॥ "त इह व्रीहियवाः" (ख ) इत्यादौचान्यजीवाधिष्ठिते ब्रीह्यादौ संश्लेषमात्रमेवावरोहत आकाशादिग्विव जननहेतुविरहिताभि- जापात् "जायन्ते” इति वचनमौपचारिकम् यत्र ब्राह्मणादिजन्मा- स्ति तत्र" रमणीयचरणाः" इति हेतुरभिलप्यते ॥ २४ ॥ श्रीः ।। अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ श्रीः ३।१।२५॥ • अवरोहतः पूर्वानुष्ठितयागादिध्वग्नीषोमीयाईसागर्भत्वेनाशुद्धं कर्मास्तीतिचेन्न "हिरण्यशरीर ऊर्द्धस्स्वर्गलोकमेति"( घ) “न वा उ एतम्रियसे नरिण्यास" (ङ) इति पशुमंझपनस्याहिंसात्व शब्दात् ॥ २५ ॥ (क) छा०५।१०।५ ( ख ) का०५।१०। ६ (घ) (ङ) ·चेदान्तसारे भ०३ श्रीः ॥ रेतः सिग्योगोऽथ ॥ श्रीः ३ । ११२६ ॥ “यो यो हन्नमत्ति यो यो रेतः सिञ्चति" (क) इत्यनेन संसृष्टस्य रेतःसिग्योगमात्रमनन्तरमुच्यते अतः पूर्वमपि ब्रीह्यादियोग- मात्रम् ॥ २६ ॥ श्रीः ॥ योनेः शरीरं ॥ श्रीः ३।१।२७ ॥ योनिप्राप्तेः पश्चादेवावरोहता शरीरं प्राप्यते ॥ २७ ॥ इति अन्याधिष्ठिताधिकरणम् इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तहारे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ PANDITERaman पादेऽस्मिन् सूत्राणि सप्ताचंशतिः ॥ २७ ॥ भधिकरणानि च षट् ॥ ६ ॥ हरिःमोम् । तत्सत् maratpemansomnilaweeMeams नन्वत्यल्पेयं व्याख्पेति, नैत्रम् यत एवं देशिकगिरः कुमतिविहितग्रन्थगन्धिप्रभूतमतान्तर - अहिलमनसः पश्यन्त्यल्पां यतीश्वरभारतीम् ॥ विकटमुरभिद्वक्षःपीठीपरिष्करणोचितः । कुलगिरितुलारोहे भावी कियानिव कौस्तुभः । (क ) छा० ५।१०।६ ·SHNA श्रीमतेरामानुजाय नमः -*-*-*-*- श्रीमहालक्ष्मीसमेताय श्रीरङ्गराजाय नमः ।। तृतीयाध्याये द्वितीयपादारम्भः । -*-*-*- *श्रीः ॥ सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ श्रीः ३ । २ । १ ॥ सन्ध्ये स्वपने "अथ रचान रथयोगानु पथः मृजते" क)इत्यादि- नाभिहिता सृष्टिर्जीवकृता "पुष्करिण्यः सवन्त्यः अमृजते सहि की" (क) इति स्वामहशं जीवमेव कर्तारमाह हि श्रुतिः ॥ १॥ श्रीः ॥ निर्मातारञ्चके पुत्रादयश्च ॥ श्रीः ३।२।२ ॥ “य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः” (ख) इति एनं जीवं स्वाप्नार्थनिर्मातारमेके शाखिनो ऽधीयते अत्र कामशब्द- निर्दिष्टाः काम्यमानतया पुत्रादयः। पूर्वत्र सर्वान्कामान छन्दतः”(ग) इत्युक्ता " शतायुषः पुत्रपौत्रान्” (घ) इति विवृतत्वात् ॥ २ ॥ श्रीमायामात्रं तु कास्न्यैनाऽनभिव्यक्तखरूपत्वात्। श्रीः ३।२।३ ॥ खप्ने या रयादिसृष्टिस्तादिदमीश्वरकृतं मायामाचं स्वप्नदृशैके- Manyata ( क ) वृ०६।३।१० (ख) कठापे०२।५।८ | (ग)क०१।२५ (घ) ११.२३ ·( १०६) घेदान्तसारे नैवानुभाव्यं तत्कालमात्रावसानमित्याश्चर्यतया माये युक्तं जीवस्य सत्यसङ्कल्पत्वादिस्वाभाविकं स्वरूपं संसारदशा कात्स्न्यनाऽन शिवयसमिति न तस्य सङ्कल्पमात्रात्सृष्टिरूपपद्यते. “स हि कर्ता" "पुरुषो निर्मिमाण;" इति न जीवविषयम् “ तस्मिन् लोकाः सृताः सर्वे,, (क) इति वचनात् ॥ ३ ॥ स्वाभाविकस्थाऽनभिव्यक्तिहेतुमाह श्रीः ॥ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततोह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॥ श्रीः ३ । २।४ ॥ अथ जीवस्यामाधपचारप्रवाहेगा पराभिध्यानादेव तिरोहितं तदपचारासदनुवृत्तरस्य बन्धमोचौ “अथ तस्य भयं भवति” (ख) अथ सोऽभयङ्गतो भवति" (ख) इति श्रुतेः॥४॥ श्रीः ॥ देहयोगादा सोऽपि ॥ श्रीः ३।२।५॥ सोऽपि तिरोभावो देवमनुष्यादिदेहाफाराचिद्योगात् सृष्टिवे- लायां नामरूपविभागानहसूक्ष्माकाराचिद्योगात्प्रलये ॥५॥ श्रीः ॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ श्रीः ३।२।६ ॥ "मथ स्वप्ने पुरुष कृष्णादन्तम्” (ग) इत्यादि श्रुतेः शुभाशुभ- सूचकश्च हि स्वप्नः स्वप्नविदश्चाचक्षते अतो न जीवः स्रष्टास्वा- पनार्थनाम् ॥ ६॥ इति सन्ध्याधिकरणम् (ग) (क) क°२।५।८ ( ख ) तैमा० २।७।२ ·पा० २ मुग्धाधिकरणाम (१०७) श्रीः ॥ तदभावो नाडीषु तच्छुतेरात्मनि च ॥ श्री ':३।२ । ७ ॥ स्वप्नाभावः सुषुप्तिः आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति"(क)"सता सोम्य ! तदा सम्पन्नो भवति" इति श्रुतेनाडीषु परमात्मनि च पुरीतति शेते” (ख) इति श्रुतेः । पुरीतति च प्रासादखट्वापर्य- बदविरोधः ॥७॥ श्रीः ॥ अतः प्रबोधोऽस्मात् ।। श्रीः ३ । २।८॥ सत मागम्य न विदुः" (ग) इति ब्रह्मणः प्रबोधे श्रुतिरत- एव ॥८॥ इति सदभावाधिकरणाम् श्रीः ॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ श्रीः ३।२।६ ॥ सता सपन्नोऽपि सुप्त एव प्रबुद्ध उत्तिष्ठति ज्ञानवैधुर्येण कृत- कर्मणस्तेनानुभाव्यत्वात् पूर्वानुभूतप्रत्यभिज्ञानात “ त इह व्याघ्रो वा" इत्यादि "यद्यद्भवन्ति तथा भवन्ति” इति शब्दान्मोक्षोपाय- विध्यानर्थक्याञ्च ॥ ९॥ इति कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् *श्रीः॥ मुग्धेऽईसम्पत्तिः परिशेषात्॥ श्रीः३।२।१०॥ मच्छिते पुरुषे याऽवस्था सा मरणायार्द्धसम्पत्तिरिति हेतुभेदा दाकारभेदादपुनरुन्धाननियमाभावाच ज्ञायते ॥ १० ॥ (क) छा०८।६।३ (ग) छा०६।१०।२ । (ख) वृ०४।१।१६ ·वेदान्तलारे श्रीः ॥ न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ श्रीः ३।२।११ ॥ जागरादिषु चतसृथ्ववस्थास्वन्तरात्मतया स्थितेरपि परस्य ब्रह्मणो न कश्चिद्दोषो यतः सर्वत्र श्रुतिस्मृतिषु निरस्तनिखिलदोष सम्बन्धत्वसमस्तकल्याणगुणाकरत्वरूपोभयलिङ्गं ब्रह्मणः श्रुतम "अपहतपाप्मा...सत्यसङ्कल्पः” "निरवद्यम्"'यः सर्वज्ञः सर्ववित्" "समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौं" (क) “सकला न यत्र क्लेशादयः" (ख) इत्यादिषु ॥ ११॥ श्रीः॥भेदादितिचेन्न प्रत्येकमतवचनात् ॥ श्रीः ३ । २ । १२ ॥ जीवस्य स्वतोऽपहतपाप्मनोऽपि शरीरसम्बन्धित्वावस्थाभेदा- बथा दोषसम्बन्धस्तथा परस्यापि. “ यस्य पृथिवी शरीरम्" इति शरीरसम्बन्धित्वाद्दोष इति चेन्न, यस्य पृथिवीशरीरम्" इत्यादिषु प्रतिपर्यायम् “सत आत्मान्तर्याम्यमृतः" इति निर्दो- षत्ववचनातू ॥ १२ ॥ श्रीः ॥ अपिचैव मे ॥ श्रीः ३ । २ । १३ ॥ एफस्मिन् शरीरेऽवस्थितयोर्जीवपरयोर्विशेषउक्तः एवमेके स्वशब्देनाधीयते"द्वासुपर्णा" इत्यारश्य"अन्यःपिप्पलं स्वाद्वस्यनन- प्रन्योऽभिचाकशीति” ॥ १३ ॥ श्रीअरूपवदेव हि तत्मधानत्वात्।।श्रीः ३।२।१४ ॥ मनुष्यादिशरीरेषु शरीरित्वेपि रूपरहितवस्तुवदेव वर्त्तते ( क ) वि० पु०६।५।८४ | (ख ) वि० पु०१।२।१० ·"पा २ उभयलिङ्गाधिकरणाम (१०९) तद्ब्रह्म, जीवनामरूपयोनियोंढत्वेन प्रधानत्वात्. तथाहि श्रुतिः "नामरूपयोभित्रहिता ते यदन्तरा" ( क ) इति नामरूपयोरन्तरा अस्पृष्टो मध्ये वर्तते अवश्य इत्यर्थः ॥ १४॥ श्रीः ॥ प्रकाशवञ्चावयात् ॥ श्रीः ३।२।१५ ॥ यथा “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इति वाक्यावैयर्थ्यात् स्वप्रका. शतया ज्ञानस्वरूपं ब्रह्म; तथा "निरवद्यम्" "यः सर्वज्ञः सर्ववित्" "परास्यशक्तिर्विविधैव श्रूयते । स्वाभाविकी ज्ञानबल्न क्रिया च" इत्यादिपरशतवाक्यावैयात् । निरवा कल्याणगुणाकरं चेत्युभयलिङ्गमेव ।। १३॥ श्रीः ॥ प्राह च तन्मात्रम् ॥ श्रीः३।२ । १६ ॥ "सत्यं ज्ञानम्" इति ज्ञानस्वरूपतामात्रमाह-नान्यन्निवारयति अविशेषाद्विरोधाभावाच ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ दर्शयति चाथोअपि स्मयते ॥ श्रीः ३ । २ । १७ ॥ दर्शयति च निदोषत्वं कल्याणगुणाकरत्वञ्च वेदान्तगयाः निष्कलं निष्क्रिय शान्तम्" "तमीश्वराणाम्" इत्यादि “यो मामजमनादिम” (ख) इत्यादिना स्मयते च तत् ॥ १७ ।। श्रीः ॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ।। : ३ । २ । १८ ॥ यतः पृथिव्यादौ सर्वत्र स्थितस्यापि निदोषत्वं कल्याणगुणा (क) छा०८।१४। | ( ख ) गी० १०।६ ·STTO 3 (११०) वेदान्तसारे करत्वञ्च, प्रतएव शास्त्रेषु.जलसूर्यकादिवदित्युपमा "माकाशमेक हि यथा...जलाधारेविधांशुमान" (क) इति ॥१। श्रीः ॥ अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ श्री ३।२।१६ ॥ अम्बुनि सूर्यो यथा गृह्यते न तथा परमात्मा-पृथिव्यादौ, मत्र परमार्थतः स्थितः । अतो न निर्दोषत्वम् ॥१६॥ इतिचेत् परिहरति- श्रीः ॥ वृद्धिहासभाक्तमन्तर्भावादुभयसामञ्ज- स्यादेवं दर्शनाञ्च ॥ श्रीः ३।२।२०।। नेति वर्तते नैवं पृथिव्यादिश्वन्तर्भावात्परस्य तद्गतवृद्धिहा. सभाक्तदृष्टान्तेन निवर्त्यते इत्युभयदृष्टान्तोपादानसामञ्जस्यादव- गम्यते आकाशमेकं हि यथा इति वस्तुतः स्थित माकाशं वस्तुतोऽनवस्थितञ्च सूर्यकमुभयं ह्यपादसे, अनव- स्थितस्य यथा न दोषस्पर्शस्तथा स्थितस्यापि हेत्वभावादिति ज्ञापयितुं विवक्षितधर्मसाम्यज्ञापनाय सिंह इबेति हि दृष्टान्ती दृश्यते अथवा दर्शनाञ्चेति " अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" (ख) इत्यादौ विविक्षितसाम्यान्वयो हि दाष्टान्तिके दृश्यते, अश्वोहि रोमाणि सहजानि स्वावयवभूतानि मूर्तद्रव्याणि, स्वशरीरं क- पयन कानिचित् विमुञ्चति, आत्मा तु स्नेन कदाचिदनुष्टितानि तयाध्वंसितया विनष्टानि कर्माणि भगवदप्रीतिकरागीति भगवता खाप्रीतिकृतदुःखानि दातुं प्रवृत्तेनोपासनप्रीतिकृतानुग्रहान्निध- तितानीति तत्सम्पाभावमनुसन्दधाति ॥ २० ॥ (स ) छा०८।१३ ·पा२ उभयलिङ्गाधिकरणम (१११) "अथात मादेशो नेति ते नेति" ( क )इति सकलविशेषप्रतिषेधा- नोभयलिङ्गमिक्षेत्राह- श्रीः ॥ प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ श्रीः ३।२।२१ ॥ "वे वाव ब्रह्मणो रूपे" इति प्रकृत्य कृत्स्न प्रपञ्चस्य ब्रह्मणो रूपत्वेनाप्रज्ञातस्य रूपत्वमुपदिश्य, पुनस्तस्यैव प्रतिषेधास- म्भवात् प्रकृततावन्मात्रं न भवति ब्रह्मणि । ब्रह्मणः प्रकृते- यत्तां नेति नेतीति प्रतिषेधति. ततः पश्चात्पूर्वमनुक्तं गुणगणं ब्रवीति च "नह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति" (क) इति नेतिनि र्दिष्टाब्रह्मणोऽन्यन्न हस्तीत्युक्त्ष्टम् मथनामधयम् "सत्यस्य सत्यम् (क) इति च तन्निर्वचनम् "प्राणा वै सत्यं तेषां मेषसत्यम्"(क)इति प्राणा जीवात्मानः।वियदादिवदुत्पत्त्यभावात सत्यम तेश्योप्येष सत्यं शानसङ्कोचाद्यभावात् अतः प्रकृतेयत्ताप्रतिषेधादुभयलिङ्गमेव॥२१॥ प्रत्यक्षेण सन्मानं ब्रह्मैव गृह्यते अन्यत्सर्व भ्रान्तमिति "नेति नेति इति" निषेधार्थ इत्यत्राह - श्रीः ॥ तव्यक्तमाह हि ।। श्रीः ३ । २ । २२ ।। - ब्रह्मखरूपं न फेनाऽपि प्रमाणेन व्यज्यते तथाह हि श्रुति- न सन्हशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्च. नैनम्" (ख) इत्यादिः प्रत्यवादिना घटपटादेरेवास्तित्वं गृह्यते न ब्रायाः॥२२॥ (क) बृ०४।३।६ | (ख ) ते ना० ६।१।१० ·(११२) वेदान्तसार म०३ श्रीः ॥ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ।। श्रीः ३।२ । २३,॥. प्रपिचात्यर्थप्रियानुध्यानरूपसम्यक्प्रीणने सति ब्रह्मखरूपं गृह्यते इति श्रुतिस्मृतिश्यामवगम्यते " नायमात्मा प्रवचनेन" इत्यादि श्रुतिः "नाहं वेदैः ,,(क) इत्यादिस्मृतिश्च २३ ।' श्रीः ॥ प्रकाशादिवञ्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्य- भ्यासात् ॥ श्रीः ३।२।२४ ॥ संराधनकर्मण्यश्यासात येषां ब्रह्मवरूपदर्शनं जातं तद्दर्शने- ज्ञानानन्दादेरिव जगदैश्वर्गस्याप्यवैशेष्यं प्रतीयते "अहं मनुर- भवं सूर्यश्च,, इत्यादौ २४॥ श्री||अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्॥ श्री:३।२।२॥ अतो "द्वे वाब ब्रह्मयो रूपे,, इत्यादिनोपदिष्टेनानन्तकल्या. णगुणगणेन योगो ब्रह्मणः सिद्धस्तथा सत्युभयलिङ्गमेव हि ? ब्रह्म ।। २५ ॥ श्रीगोदादेवीसमेतश्रीकृष्णाय परब्रह्मणे नमः श्रीः ॥ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॥ श्रीः ३ । २ । २६ ॥ मात्मैवेदं सर्वम् ," अस्मान्मायीसृजते ,, इत्येकत्वनाना- स्वव्यपदेशादहिकुण्डलभावादिवत् ब्रह्मखरूपस्यैव " द्वे बाव ब्रह्म- णो रूपे,, इत्यादिनोक्तः पृथिव्यादिभावः २६ । " (क) गी० ११ । ५३ ·যষিদ্ধয श्रीः ॥ प्रकाणाश्रयवहा, तेजस्त्वात् ॥ श्रीः३।२।२७।! प्रकाशतदाश्रययोर्यथा.स्वरूपभेदेऽपि तेजस्त्वयोगेनैक्यम् एव- मचिद्राह्मणोश्चैकजातियोगेन ॥ २७ ॥ श्रीः ।। पूर्ववता ।। श्रीः ३ । २ । २८ ॥ वा शब्दः पक्षद्वयव्यावृत्त्यर्थः यथा पूर्व जीवस्य प्रकाशजा- तिगुणशरीरवत् तद्विशेषगतकस्वभावतमा विशिष्टैकदेशत्वेना- शत्वमेवमचिद्वस्तुनोऽपि "मात्मेवेदं सर्वम्,, इति चिदचितोरेके- नैव शब्देनैक्याभिधानमित्यंशत्वमध्येकदेशरूपमिति पूर्ववद्वेत्युक्तम् इतरपक्षयोब्रह्मणः सदोषतादि दुर्वारमित्यर्थः अस्य पृथिवीशरीरं,, “यस्यात्माशरीरम्” इति चिचिद्वस्तुनोश्शरीतया तद्विशेषण- लभावता सिद्धा ॥२८॥ श्रीः ॥ प्रतिषेधाच ॥ श्रीः ३ । २ । २६ ॥ "नाऽस्य जरयैतज्जीयते" ( क ) इत्यादिना चिद्धर्मप्रतिषे- भाञ्चैधम् ॥ २६॥ इत्यहिकुण्डलाधिकरणम् । *श्रीः ॥ परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यप- देशेभ्यः ॥ श्रीः ३।२।३० ॥ "जन्माद्यस्य यतः"१।१।२ इत्यादिना “प्रतिषेधाच" ३१२। २९ । इत्येतदन्तेन यत्परमकारणम् ब्रह्म प्रतिपादितम् अतः परमपि किश्चित्तस्वमस्तीति युक्त्याभासेनाशक्यते "अथ ग मात्मा स सेतुः (ख)"एतं सेतु तीवा, (ग)"चतुष्पाद्ब्रह्म, (घ) अमृतस्यै- SH (क ) छा०८।१।५ ( ख ) छा० ८।४।१ ( ग )का.८।४।२ (घ) छा०३।१८।२ - ·अ०३ ( ११४ ) वेदान्तनारे पसेतुः" (क) इत्यादिभिरस्य ब्रह्मणः सेतुत्वतरित व्यत्व परिमितत्व- प्रापकत्वव्यपदेशेभ्यः "तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व संतोयवृत्तरतरम्" इत्येतस्माद * ात्परत्वव्यपदेशाचान्यपरभस्तीति ।। ३० ॥ श्रीः ॥ सामान्यात्तु ॥ श्री ३ । २ । ३१ ।। तुशब्देनैतद्वयावर्तयति नैतद्युक्तम्, कुतः ?, “न तस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति" (ख) इतिमूर्तामूर्तप्रपञ्चप्रकारत या तद्विशिष्टादति नेतिनिर्दिष्टाद्ब्रह्मणोऽन्यत्परं नास्तीत्यादिनिषेधसहसात् परस्य ब्रह्मणः सेतुत्वव्यपदेशः प्रकाशनातू सर्वलोकासडूरकरत्वेन सेतु- सामान्यान्तु तथाह “अथ थमात्मा ससेतुर्विधृतिरेषांलोकानामसं- भेदाय,, (ग) इशि "सर्व खल्विदं ब्रह्म तजलानिनि शान्त उपा- सीत,, इत्यारभ्य, उक्तजगन्निमित्तोपादानभूतस्यैव ब्रह्मणः “एत- मितः प्रेत्याऽभिलम्भवितास्मि,, इति परमप्राप्यत्ववचनातू तरतिरपि.प्राप्तिवचनः (१) वेदान्तं तरतीति बत् ॥ ३१ ॥ श्रीः ॥ बुद्धयर्थः पादवत् ॥ श्रीः ३ । २ । ३२ ॥ "चतुष्पाद" इत्युन्मानव्यपदेशोपि"वाक्पाद:...चक्षुष्पादः"(ङ) इति व दुपासनार्थः ॥ ३२ ॥ श्रीः ॥ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवतू ॥ श्रीः ३ । २ । ३३ ॥ अपरिमितस्यापि स्थानविशेषसम्बन्धात् अवच्छिद्यानुसन्धान ( क ) मु० २।२।५ (ग) छा०८।४।१ * अर्थान्तर व्यपदेशाञ्चति- ( १ ) वेदान्त मित्यादिनान्ध- ते . पु० पा० ( ख ) बृ०४।३।६ । (ङ) छा० ३।१८।२ पुस्तके ·থামিয্যে युज्यते प्रकाशाफाशादेरिव विततस्यापि वातायनघटादिना ॥३३॥ श्रीः ॥ उपपत्तेश्च ॥ श्रीः ३ । २ । ३४ ॥ पपत्तेश्च : प्राप्यस्यैवपरमात्मनः प्रापकत्वोपपत्तेः यथाह "यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः,,(क) इति ॥ ३४ ॥ श्रीः ॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥ श्री: ३।२ । ३५॥ "यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मानागीयो न ज्यायोस्तिक- श्चित,,(ख ) इत्यस्मिन् वाक्ये पुरुषादन्यस्य ज्यायस्त्वप्रतिषे- धादितोऽधिकं नास्ति "ततोय दुत्ततरम्, इति तु यतः पुरुषतत्त्वा- दन्यदुत्कृष्टं नास्ति तत उत्तरतरम् पुरुषतत्त्वमेवारूपमनामयम् "म एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति भयेतरे दुःखमेवापियन्ति” (ग) इत्युपक्रमप्रतिज्ञातं सहेतुकमुपसहतम् "तमेवं विदित्वातिमृत्युमोति नान्यः पन्थाः” इत्युपक्रमे प्रति ज्ञातम्. अन्यथोपकमविरोधश्च ॥३५॥ श्रीः ॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ श्रीः ० । ३ । ३६ ॥ "अणोरणीयान्महतोमहीयान्,, "तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" "व्याप्य नारायणाः स्थितः, “नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मम्" इत्यादिशब्दैः, अनेन ब्रह्मणा खव्यतिरिक्त * व्यापय त्वमवगतं तत्तु तस्मात्परमिति वारयति ॥ ३६ ।। ( क ) मु०३।२।३ ( ख ) श्व०३।। (ग ) श्वे०३।१० * व्यापकत्वमिति तपा० ·( ११६) वेदान्तसारे म०३ *श्रीः ॥ फलमत उपपत्तेः ॥ श्रीः ३१२ । ३७ ३।। २ । ३७॥ अतः परस्माद् ब्रह्मण एव कर्मभिरुपासनेन चाराधितात भो- गापवर्गरूपफलं सिध्यतीति. कर्म हि क्षणध्वंसि न कालान्तर. भाविफजायाऽलमिति, सर्वशात्परमकारुणिकाव फलसिद्धरुप. पद्यते ॥ ३७॥ श्रीः ॥ श्रुतत्वाञ्च ॥ श्रीः ३ । २ । ३८ ॥ श्रुतमेव हि “मन्नादो वसुदानः" (च) “एष ह्येवानन्दयाति" इत्यस्यैव फलदायित्वम् ॥ ३८॥ श्री। धर्म जैमिनिरत एव ॥ श्रीः ३ । २ । ३६॥ धर्ममेवात उपपत्तेः श्रुतत्वाश फलदायिनं जैमिनिमैने. उप- पत्तिस्तु कण्यादेमंदनादेश्च कर्मणःसाक्षात्परम्परया वा फलसिद्धि- दर्शनम्. श्रुतश्च कामिनः कर्तव्यतया कर्म, विधानान्यथानुपपत्त्या कमैवा पूर्वद्वारेण तत्तत्फलसाधनमिति निश्चयः ॥ ३६॥ श्रीः ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ।। श्रीः ३ । २ । ४० ॥ पूर्वोक्तं परमपुरुषस्यैव फलदायित्वं भगवान् बादरायणो- मन्यते वायव्यं श्वेतमालभेत"(क)इत्यादिषु स एवैनं भूतिं गमयति" (छ) इति * भगवदात्मकतया वारवादेः फार्मविधिवेव फलहेतुत्व (च) बृ०६।४।२४ * भगवदात्मकवाचा (छ) का०२ प्र०१ प०१ देरिति (ख) पुस्तके ·पा०२ কাঘিযা व्यपदेशात् * वाक्यशेषो विध्यपेक्षितं वक्तीति"प्रतितिष्ठन्ति हवा" (च) इत्यादिषु स्वीक्रिते "यो वायौ तिष्ठन्” इति श्रूयते ॥ ४० ॥ * इति श्रीमद्भगवद्वामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे तृतीयाध्यायस्य, द्वितीयः पादः ॥२॥ पादेऽस्मिन् सूत्राणि चत्वारिंशत् ॥ ४० ॥ अधिकरणान्यष्टौ ॥८॥ हरिः ओ३म् तत्सत -20- श्रीवेदान्नाचार्यसूक्तिः जडमनिमुपादन्तादन्तिव्यथौषधिसिद्धयः । प्रमितिनिधयः प्रज्ञाशालिप्रचालनयष्टयः ॥ श्रुतिसुरभयः शुद्धानन्दाभिवषुकवारिदाः । यमगतिकभाविच्छदिन्यो यतीश्वरसूक्तयः ॥ ( * ) वाक्यशेषस्थं विध्यपेचितहि, इति तै० पा० (च) ·( ११८) वेदान्तमारे भ०३ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ भीलक्ष्मीवेन्टेशाय नमो नमः ॥ ne ॥ तृतीयाध्याये तृतीय पादारम्भः ॥ श्रीः ॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनादयविशेषात् ॥ श्रीः ३ । ३ । १॥ ( सर्ववेदान्तप्रत्ययम् ) * दहराधुपासनमेकमेव "विद्यादु- पासीत,, इति कर्मविधिष्विवचोदनाफल संयोगरूपाख्यानामविशे- षातू ॥१॥ श्रीः॥ भेदान्नेति चेदैकस्यामपि॥ श्रीः ३ । ३॥ २ ॥ अविशेषपुनःश्रुति:दापादिकेति नविद्यैक्यमितिचेत. विद्यै- क्यपि शाखान्तरे प्रतिपत्तृभेदान्न भेदः ॥ २॥ श्रीः।। स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकारा- च सववच्च तन्नियमः ॥ श्रीः ३ । ३।३ ॥ अथववदे"तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत" इति शिरोव्रतवतां नि. यग: शिरोवतस्य खाध्यायाङ्गत्वन नैतदचीव्रतोऽधीयीत (क) इतितस्याध्ययनसम्बन्धावगमात. समा चाराख्यग्रन्थे इदमपि वेदव्रतत्वेन व्याख्यातमिति वेदव्रतत्वावगमाश्च" ब्रह्मविद्याम् इत्यधिकन्तै० पुस्तके ·पा०३ मन्ययात्वाधिकरणम इत्यत्र ब्रह्मशब्दो वेदविषयः. यथा सवहोमास्तेषामेव, तथा शिरो. व्रतमपीति तन विद्याभेदलिङ्गम् ॥ ३॥ श्रीः ॥ दर्शयति च ॥ श्रीः च॥ श्रीः ३।३।४॥ श्रुतिरेव विद्यै क्यं दर्शयति छान्दोग्ये दहरविद्योक्तं गुणा- टकं तैत्तिरीके केवलम् "तस्मिन् यदन्तः" इति वदति ॥ ४ ॥ श्रीः ॥ उपसंहारोऽर्थाभेदाविधिशेषवत्समाने च ॥ श्रीः३।३।५॥ एवं सर्वत्र विद्यै क्ये अन्यत्रोक्तानामन्यत्रोपसंहारस्तद्विद्योपका- ररूपार्थक्यात यथैकविधिशेषतया * विहिताङ्गानामुपसंहारविधि शेषतया विहिताङ्गानामिति ॥ ५॥ इति सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम पूर्वकाण्डोदितं (१) स्थिरीकृत्यात्र वक्तव्यमाह- श्रीः ॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ श्रीः ३।३ । ६॥ वाजसनेयिनां छन्दोगानां चोद्गीथे प्राणदृष्टयोपासनं शत्रुपरा- भवफलं विहितं तत्र विद्यैक्यं पूर्वपक्षं हृदि निधाय राद्धान्तच्छायया चोदयति,वाजसनेयिनां प्राणदृष्टयोपासनम उद्गीथकर्तृविषयमितरत्र कर्मविषयमिति शब्छादेव प्रतीयते "अथ हेममासनं प्राणमूचुस्त्वं * यथैक विधिशेषतयाविहिताङ्गानामिति, इत्यन्तमेवान्ध्र- पुस्तके । (क) पुस्तके तु 'विहितोपसंहार्य विधिशेषेत्यादि (ख) पुस्तकेतु यथामुद्रितमेवेति । (१) स्वीकृत्येति तै०पा० ·(१२०) वेदान्तसारे न उगायति स तथति तेभ्य...उदगायद्” (क) इत्यादिनोद्रीयकर्तृ- विषयं वाजिनाम छान्दोगानान्तु " यएवायं मुख्यः शास्तमुद्गी- थमुपासाश्चक्रिर" (स्त्र) इत्युद्गीथविषयमितिचे नदिदमाह-अन्यथा त्वं शब्दादितिचेदिति न उपक्रमाविशेषात् 'हन्तासुरान् यज्ञ उद्गी- येनात्ययाम, (ग) इति अन्यत्रापि तद्ध देवा उद्गीथमाजहुरने. नैनाननिहनियामः,, (घ) इति ॥ ६॥ श्रीः ॥ न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥ श्रीः ३ । ३ । ७ ॥ नैवं प्रकरणमप्युभयत्र भिद्यते "मित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासी त,, (ङ) इत्युद्गीथाक्यवभूतप्रणवविषयं छन्दोगानाम् "हन्तासुरान् यज्ञउदीथेनात्ययाम,, इति तु वाजिनाम् कृत्स्नोद्गीथविषयमिति रूपमेदाद्विद्याभेदः. यथैकस्यामपिशाखायामुद्गीथोपासने हिरगम- यपुरुषदृष्टेः "परोवरीयस्त्वादिविशिष्टष्टिर्भिद्यते ॥ ७ ॥ श्रीः।। संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि॥श्रीः३॥३॥८॥ उद्गीथविद्योति संझैश्यावुभयत्र विद्यैक्यमुक्तमिति चेद्विधेय. भेदपि संज्ञक्यमस्त्येव, यथानयमिकाग्निहोत्रे कुण्डपायिनामयना- ग्रिहोत्रे चेत्येवमादिषु ॥८॥ श्रीः ।। व्याप्तेध समञ्जसम् ॥ श्रीः ३।३।६॥ प्रथमप्रपाठके उपक्रमवदुत्तराखपि प्रणवस्योपास्यत्वव्याप्तेः (क) वृ०३।३।७ ( ख ) छा०१।२।७ (ग) वृ०३।३।१ (घ) छा०१।२।१। ( 3 ) छा०१।१।१ ·पा०३ मानन्दाधिकरणम (१२१) मध्ये च "उद्गीथमुपासाश्चक्रिरे" इति प्रणवविषयत्वमेव स. मञ्जसम्॥६॥ श्रीः ॥ सर्वाभदादन्यत्रमे ॥ श्रीः ३।३ । १० ॥ “योह वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च वेद...प्राणोवाच ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च" (क) इति वाजिना, छन्दोगानां कौषीतकिनाञ्च प्राणविद्यायां वागादिकरणग्रामस्थितेस्तकार्यस्य च प्राणहेतुकत्वेन तिसृष्वप्ये- करूपेण प्राणज्यैष्ठयमुपपादितं. वागादिगतवसिष्ठत्वादिसम्बन्धि- स्वमपि प्राणस्योभयत्रोक्तं कौषीतकिनान्तु तन्नोक्तम्। तथापि सर्वत्र ज्यैष्ठ्योपपादनप्रकारस्य सर्वस्याभदाद्विद्यै क्यामिति कौषीतकिमा- णविद्यायामपि वसिष्ठत्वादय उपसंहार्याः ॥ १० ॥ इति सर्वाभदाधिकरणम् *श्रीः ॥ अानन्दादयः प्रधानस्य॥श्रीः ३।३।११।। अभेदादिति वर्तते ब्रह्मस्वरूपनिरूपणान्तर्गतामल त्वज्ञानान- दादयो गुणाः सर्वासु परविद्यासूपसंहार्या गुणिनो ब्रह्मणः सर्व- बाभदात् ।। ११ ॥ श्रीः॥ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ श्री: ३।३ । १२ ॥ "तस्य प्रियमेव शिरः" ( क ) इति प्रियशिरस्त्वादीनामप्रा- प्तिब्रह्मगुणत्वाभावात् तेषां शिरःपक्षादिभेदे ब्रह्मगुणे सति ब्रह्मण उपचयापचयप्रसक्तिः ॥ १२ ॥ MaMHAR ( क ) तैत्ति मा० २।५।२। (१६) ·०३ (१२२) वेदान्तसारे श्रीः ॥ इतरे त्वर्थसामान्यात्॥ श्रीः ३॥ ३ ॥ १३॥ आनन्दादयः स्वरूपनिरूपणान्तर्गततया ब्रह्मसमाना इत्युप. संहार्या एच । १३ । श्रीः॥ श्राध्यानाय प्रयोजनाभावात्॥श्रीः।३।३।१४॥ प्रयशिरस्त्वाधुपदेशो ब्रह्मणोऽनुचिन्तनाथः प्रयोजनान्तराभा. . वात् । १४॥ श्रीः ॥ प्रात्मशब्दाच ॥ श्रीः ३।३।१५॥ अन्योऽन्तरात्मानन्दमयः,, "इत्यात्मशब्दाच शिरःपक्षादयो न ब्रह्मगुणाः ॥१५॥ C श्रीः॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्॥श्रीः ३।३।१६॥ आत्मशब्देन ब्रह्मण एच ग्रहणमिति "सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय"इत्युत्तरातू बहुभवनसङ्कल्पाभिधायिनो वाक्यादवगम्यते "मारमा वाइदमक एवान भासीत्" इत्यात्मशब्दवत् ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ।। श्रीः ३ । ३ । १७ ॥ पूर्व प्राणमयादिध्वात्मशब्दान्वयात्फथमुत्तरानिर्णय इति चेद् आत्मन आकाशः सम्भूतः” इत्यवगतस्थात्मन एव प्राणमयादि- अवधारणास्थादेव परमात्मैवेति निर्णयः ॥ १७ ॥ *श्रीः॥ कार्याख्यानादपूर्वम्।। श्रीः ३।३।१८॥ “यो ह वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च वेद"(क)इतिप्राणविद्यां विधायाऽपाम् (क) वाजसनपके ·ঘান্বিন্ধ (१२३) प्राणवासस्त्वहुवा तस्मादविशिष्यन्नाचा मेदशिया चाचा - * तदन्नमनग्नं कुरुते"(क)इत्या चमनस्याबारप्राप्तत्वादाचमनमनू- द्याचमनायानामपा प्रायानामस्त्वानुसन्धातममा विधीयते इति युक्तम् । अप्राप्तस्यैव विधेयतया ख्यापनात् जनानुवादस्वरूपो विधिः कल्प्येत इत्यर्थः ॥१८॥ इति कार्याख्यानाधिकरणम् श्रीः|| समान एवं चाभेदात्। श्रीः ३ । ३ । १६॥ अग्निरहस्ये (वाजसनेय के) *बृहदारण्यके चाम्नाताहि शाण्डि- ल्यविद्या एकत्र समात्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं सत्यसङ्कल्पमाकाशात्मानम्” (ख)इति, इतरत्र “मनोमयोऽयं पुरुषो भास्सत्यं तस्मिन्नन्तहृदये यथा ब्रीहिर्वा योवा स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति' (ग) इति उभयत्र मनोमयत्वादिके समाने सति वशित्वादेः सत्यसलपत्व- विततिरूपेणाभेदाद्विद्यैक्यम् ॥ १६॥ इति समानाधिकरणाम श्रीः ॥ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि॥ श्रीः ३।३। २० ॥ "ब एफ एतस्मिन्मण्डल्ले पुरुषो यश्चायं दक्षियोऽक्षिणि" इत्युपक्रम्य सत्यस्य ब्रह्मण प्रादित्यमण्डलेऽक्षिणि, चोपास्यत्व- तस्योपनिषदहरित्यधिदैवतम् “तस्योपनिषदहमि- * देतमेव तदनमनग्नमित्यादि ते० पा० (क ) वाजसनेयके * (वाजसनेयके) इत्येतन्नान्ध्रपुस्तक. (ख) अग्निरहस् ( ग } बृ०४६ ·(१२४) वेदान्तसारे त्यध्यात्मम"(क)इति वे जामनी भारतायेते उभयग्रेकस्योपास्यस्य- सम्बन्धाद्विद्यैक्यमित्युभयत्रोभे नामनी ॥ २० ॥ श्रीः॥ नवा विशेषात् ॥ श्रीः ३।३ । २१ ॥ न ह्यादित्याक्षिस्थानसम्बन्धभेदातुपास्यभेदात् विद्याभेद्*इति तत्र नियते नामनी ॥ २१ ॥ श्रीः। दर्शयति च ॥ श्रीः ३।३ । २२॥ दर्शयति च श्रुतिर्विद्याभेदं "तस्यैतस्यैतदेव रूपं यदमुष्य रूपम्" इति रूपातिदेशातू ॥ २२ ॥ * श्री॥ सम्भृतिाव्याप्त्यपि चातः ॥ श्री ३।३।२३॥ " ब्रह्मज्येष्ठावीर्यासम्भृतानि ब्रह्माज्येष्ठं दिवमाततान" (ख) इत्यादिज्येष्ठानां वीर्याणां ब्रह्मणि सम्भृतिर्वव्याप्तिश्च ब्रह्मण इत्येत. दनारख्याधीतमपि, न सर्वोपासनशेषभूतम् । अतो दुव्याप्तिसाम- ादल्पस्थानव्यतिरिक्तेषूपासनेषु प्राप्नोति. सम्भृत्याद्यपि युव्या- प्तिसहपठितं तत्रैव ॥ २३ ॥ इति सम्भृत्यधिकरणम् अधीः ॥ पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ।। श्रीः ३ । ३ । २४ ॥ छान्दोग्ये तैत्तिरीयके चाम्नाता पुरुषविद्या भिन्ना यजमान पत्न्यादीनां यज्ञावयवानामितरेषां सवनत्रयादीनाञ्चकत्राऽम्नाताना- मन्यत्रानाम्नानात् फलभेदाच तैत्तिरीयके प्रात्मादीनां यजमान- (ख ) अष्ट०२ प्र० ४ अनु०७ ( क ) ०७।५।३ *उपास्यस्यविद्याभेद इति तै०पा० ·पा०३ है हान्यधिकरणम् (१२५) त्वादिकल्पनं सायंप्रातमध्यन्दिनानां सवनत्वादिकल्पनं ब्रह्ममहिम- प्राप्तिफलम्, अत्र * फलस्याश्रवणात्पूर्वप्रस्तुतफलं ब्रह्मविद्याङ्गं छान्दोग्ये चाशिषादीनां दीक्षात्वकल्पनं त्रेधाविभक्तपुरुषस्थायुषः सवनत्रयत्वकल्पनम् “शतं जीवति" (क) इति च फलम् ॥२४॥ इति पुरुषविद्याधिकरणाम श्रीः ।। वेधाद्यर्थभेदात् ॥ श्रीः ३।३ । २५ ॥ उपनिषदारम्भेश्वधीतम"शुक्रं प्रविध्य हृदयं प्रविध्य,,(ख)इत्यादि- मन्त्रवत् महाप्रतादि(ग) कर्मवश्च "शन्नो मित्रः" (घ) “सहनाववतु" (ङ)इति मन्त्रावपि मन्त्रसामयन *प्रयोजनभेदावगमादध्ययनशे- षभूताविति न विद्याङ्गभूतौ ॥ २५ ॥ इति वेषाद्यधिकरणम् *श्रीः॥हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाच्छन्दस्तुत्यु- पगानवत्तदुक्तम् ॥ श्रीः ३।३ २६ ॥ विदुषो ब्रह्म प्राप्नुवतः पुण्यपापयोर्विमोचनमेकस्यां शाखामां विदुषस्तश्चिन्तनाथमधीतं विमुक्तयोःप्रवेशस्थानमेकस्यां शाखायां पुण्यप्रवेशस्थान सुहृदः दुष्कृतस्य शत्रव इति एकन्यां शाखायां विमोचनं प्रवेशनं चेत्युभयमाम्नातं सधै तश्चिन्तनाथै हानाविति प्रदर्शनार्थ हानाबुपायने चेत्यर्थः । हानिर्विमोचनमुपायनं प्रवेशनं केवलहानाबाम्नातायां केवले चोपायने माम्नाते इतरेतरसमुचयो- * महाव्रतादीनांकर्मणाञ्चाभिचारद्वादशाहादि षुविनियोगवत् ॥ (क) छा०३।१६ । ७ (ख) ग ) मन्त्रवञ्चति तै० पा० (घ ) तैत्ति शिक्षाव०११ . ( 3 ) तैत्ति० भ०।१। * ऋतंवदिष्यामि तेजस्विनावधीतमस्त्यिातमन्त्रसामर्थेन ।

·(१२६) वेदान्तसारे न्याय्योन विकल्पः। उपायनशब्दस्य हाशिवाक्यशेषत्वात् तच्छषन्वं च त्यक्तयोः प्रवेशस्थानवाचित्वेन तदपेक्षत्वातू या "वानस्पत्याः कुशाः"(क)इत्येतद्वाक्यशेषभूतम्"औदुम्बर्ष कुशा:"(ख) इति तद्वि- शेषपरम् * प्रदेशान्तरस्थम् यथा च "देवासुराणां छन्दोभिः (ग) इत्येतद्वाक्यशेषभूतम "देवच्छन्दांसि पूर्वम्" (घ) इति प्रदेशान्त- रस्थम्, यथा च "हिरण्येन षोडशिनः स्तोत्रमुपीकरोति" (ङ) इत्येतद्वाक्यशेषभूतम् “ समयाविचिते सूर्य षोडशिनः स्तोत्रम् " (च) इति, यथाच ऋत्विज उपगायन्ति" (छ) इत्येतच्छेषभूतम् "नाध्वर्युरुपगायेत्” (ज) इत्येवमुपायनवाक्यस्य हानिवाक्य. षतया सम्भवन्त्यां गतौ न विकल्पोन्याय्यः । तदुक्तम् “अपितुवा- क्यशेषस्स्यादन्याय्यत्वाबिकल्पस्य" (श ) इत्यादिना ॥ २६ ॥ श्रीः ॥ साम्पराये तव्याभावात्तथा धन्ये ॥ श्रीः ३ । ३ । २७ ॥ सुकतदुष्कृतयोहानिः "अश्व इव रोमाणि विधूय धूत्वा शरी- रम" (अ)इति देहवियोगकाबे श्रुता शास्त्रान्तरे "सागच्छति विर- जां नहीं तत्सुकृतकृते धुनुते” (ट) इत्यध्वन्यपि श्रुशापि साम्प- राये चरमदेहवियोगकाले एव चिन्तनीया. देहवियोगादूर्व ब्रह्म- प्राप्तिव्यतिरेकेण तरितव्यभागाभावात्. तथा धन्ये शाखिनः । WADI (च) का०६प्र०प०४३ (क) (ख) * तद्विशेषपरमितिनान्ध्र- पुस्तके ॥ (ग) (घ) ( ज । का०६:०३१०६ (झ) पूर्व मीमा (३)छा०८।१३ ( ट ) कौषी०१।४ ·पा३ MANOR साम्पराचाधिकरणम (१२७) "तस्य ताक्देव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये” इति देहवियोगसमरन्तर ब्रह्मप्राप्तिरभिधीयते ॥ २७ ॥ श्रीः ॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ श्रीः ३८॥ देहवियोगकाले पुण्यपापविमोचनश्रुतेदेहवियोगादूई ब्रह्म- प्राप्तिश्रुतेश्चेत्युभयचत्यविरोधाद्धेतोः सुकृतदुष्कृते धुनुते इत्येव श्रुतिखण्डः छन्दतो नेतव्यः “एतं देवयानं पन्थानमापद्यते" (क) इति वाक्यखण्डात्प्रागनुगमयितव्य इत्यर्थः ॥ २८॥ चोदयति- श्रीः ॥ गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः ॥ श्रीः ३ । ३ । २६ ॥ देवयानगतिश्रुतेरर्थवत्त्वमुभयत्र चिन्तायामेव अन्यथा देहवि. योगकाले एव चिन्तायां तस्मिन्नेव सर्वकर्मचयाइहाभावेन गति- पपद्यते इति गतिश्रुतिविरोधः ॥ २६ ॥ परिहरति- श्रीः ॥ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेलोकवत् ॥ श्रीः ३ । ३ । ३० ॥ देहवियोगकाले सर्वकर्मक्षयेऽपि गतिविधिरुपपन्नः ब्रह्मोपासी- नानामकर्मलश्यार्थोपलब्धेः "स खराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति"(ख)इत्यादौ यथा लोके राजानमुपासीनानामित- रपुरुषासाधारणसर्वार्थसिद्धिहि ॥ ३० ॥ ( क ) कौषी०१३ । (स्त्र ) ७ ॥ २५ ॥ २ ·वेदान्तसारे प्र०३ (१२८) श्रीः॥ यावदधिकारमस्थितिरधिकारिकाणाम् ।। श्रीः ३ । ३ । ३१ ।। वसिष्ठादीनां ज्ञानिनामपि देहपातादू फलान्तरानुभवः प्रार- ब्धाधिकारहतुकीविनाशात् . अतो गावदधिकारसमाप्तिस्तद्धेतु- कर्मफलानुभवाय तेषां तत्रैव स्थितिः नाचिरादिप्राप्तिः ज्ञानिना- मपि हि प्रारब्धकर्माऽनुभवेनैव नश्यतीति वक्ष्यते ॥ ३१ ॥ श्रीःअनियमः सर्वेषामविरोधः शब्दानु मानाभ्याम् ॥ श्रीः ३ ॥ ३ ॥ ३२ ॥ एकूपकोशलादिष्पासनेष्वर्धिरादिगतिराम्नाता, तन्निष्ठानामेव तया प्राप्तिरिति तश्चिन्तनमपि तेषामेवेति नियमाभावः । भपि तु सर्वोपासननिष्ठानां तथा सत्येव श्रुतिस्मृतिश्यामविरोधः श्रुति- स्तावत् पश्चाग्निविद्यायाम "येमेऽरण्येश्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चि- षमभिसम्भवन्ति,, (क)इत्यविशेषेण श्रुता. स्मृतिरपि "अग्निज्यों- तिरहः शुक्लः” (ब) इत्यादि का ॥३२॥ हत्यनियमाधिकरणम् श्रीः॥अक्षरघियां त्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्या- मौपसदवनदुक्तम् । श्रीः ३ । ३ । ३३ ॥ एतद्वै तदक्षरम" मथ परा यया तवक्षरम्" इत्यारश्य, प्रस्थूलमनरावहरूमदीर्घमलोहितं यत्सदद्रेश्यमन्नाह्यम्" इत्याद्य- स्थूलत्वाद्रेश्यत्वादिविषयाणामक्षरब्रह्मसम्बधिनीनां धियां सर्वासु ( क ) वृ० ८।२। १५ । (ख ) गी० ८ । २४ ·पा०३ अन्तत्वाधिकरणाम परविद्यासु सङ्गहः, गुणिनो ब्रह्मणाः सर्वत्रैकत्वात, एतगुणैर्विना सकलेतरव्यावृत्तब्रह्मानुसन्धानानुपपसेश्व. हेयसम्बधानहानन्दाद- यो हि प्रत्यगात्मनो ब्रह्मव्यावर्तफाः प्रधानानुवर्तित्वं हि गुणानां खभावः. यथा जामदग्न्यचतुरात्रपुरोडाश्युपसद्गुणाभूतमन्नस्य प्रधानभूतोपसदनुवर्तित्वेन उपांशुगुणकत्वम् तदुक्तम. “गुणमुख्य- व्यतिक्रमे” (क) इत्यादिना ॥ ३३ ॥ नैतावता सर्वत्र सर्वोपसंहारप्राप्तिरित्याह - श्रीः ॥ इयदामननात् ॥ श्रीः ३ । ३ । ३४ ॥ आमननमाभिमुख्येन मननम्. इयदेव गुणजातं सर्वत्रोपसंहार्यम्, येन गुणजातेन सकलेतरव्यावृत्तब्रह्मामननम् (ख) तदेव सर्वत्रानु- सन्धेयम् ॥ ३४॥ इत्यक्षरध्यधिकरणम् * श्रीः॥अन्तराभूतग्रामवत् खात्मनोन्यथाभेदाऽनुप- पत्तिरिति चेन्नोपदेशव ॥ श्रीः ३ । ३ ॥ ३५॥ “य आत्मा" (ग) इत्युषस्तिप्रश्नीभूतग्रामवतू प्रत्यगात्मविषयः मन्यथा “यः प्रायन प्राणिति सत मात्मा" इति प्रतिवचनस्य कहोलविषयादशनायाद्यतीतत्वादेर्भेदानुपपत्तिरितिचेन्न, “या- स्मासर्वान्तरः” इत्युभयत्र प्रकरूपत्वातू परमात्मैवोभयत्र. प्रति- वचनगतप्राणानादिहेतुत्वमशनायाद्यतीतत्वञ्च, परमात्मन्येवोपपद्यते ( क ) पूर्वमी० ( ख ) तदेव सर्वत्रानुसन्धेयमिति नान्ध्रपुस्तके । (ग) बृह० ५।४।१ (१७) ·marpranner ( १३०) वेदान्तमारे प्राणनादिहेतुत्वं हि परात्मन एव " को ह्येवान्यात् कः प्राण्यातू" इत्यादिश्रुतेः सद्विद्योपदेशवतू, प्रश्नप्रतिवचनावृत्तिरेकविषया ॥३५॥ पृष्टभेदेऽपि न भेद इत्याह- श्रीः ॥ व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ॥ श्रीः ३ । ३ । ३६ ॥ मर्थक्ये निश्चिते सति पृष्ट्रोर्बुद्धिव्यतिहारः कार्यः, उपस्तिनाऽश- नायाद्यतीतत्वधीः कार्या, कहोलेनापि प्राणनादिहेतुत्वधीः कार्या. उभयत्र प्रकरणगतवाक्यानि परमात्मानमेव विशिषन्ति. यथेतरत्र सद्विद्यायामपि ॥ ३९ ॥ प्रश्नाद्यावृत्ती कधमक्यमित्यत्राह- श्रीः ॥ सैव हि सत्यादयः ॥ श्रीः ३।३ । ३७ ॥ " सेयन्देवतेक्षत" (क) इति प्रस्तुता देवतैव सर्वत्र प्रश्नगता. प्रतिवचनेषु च " तत्सत्यं स प्रात्मा" इत्यादय इत्यैक्यम् ॥ ३७ ॥ *श्रीः ॥ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ।। श्रीः ३।३ । ३८ ॥ दहरोस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्"इत्युक्ता एष मात्माऽपहतपाप्मा" इत्यारभ्य, सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः इति छान्दोग्ये, वाजिनाञ्च “य एषोन्तहृदय आकाशस्तस्मिन्छेते" "सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः" इत्युभयत्र हृदयायतनत्वसत्यसङ्कल्पत्व- तद्विशेषरूपवशित्वादिभिर्दहरविद्याप्रत्यभिज्ञानात सत्यसङ्कल्पत्व- ( क ) छा० ६ । ३ । १ ·पा०३ নাম্বাসামৰিযমাখিয়ে ( १३१ ) सहचारिणोऽपहतपाप्मत्वादिसत्यसङ्कलपत्वपर्यन्ता उभयत्रोप- संहर्तव्याः ॥ ३८॥ श्रीः ।। पादरावलोपः ॥ श्रीः ३।३।३६ ॥ "नेह नानास्ति किञ्चन,, "सएषनतिनेत्यात्मा" (क)इति निषेधो न वशित्वादिगुणविषयः"सर्वस्य वशीसर्वस्येशानः" इति तेषामशा- तानां* गुणानामादरेण विधानात. अतो न लोप: सर्वस्थ ब्रह्मकार्य- त्यैक्यात "नेह नानास्ति" इत्यत्राऽ ब्रह्मात्मकनानात्वं प्रतिषिध्यते "स एष नेति नेत्यात्मा" इति च प्राकृतविशेषनिषेधविषयः ॥३॥ श्रीः ॥ उपस्थितेतस्तद्वचनात् ॥ श्रीः ३ । ३ । ४०॥ उपस्थिते ब्रह्मोपसम्पन्ने, अतः सम्पत्तेरेव हेतोः"यक्षन क्रीडन रममाणः” इत्यादिना छन्दतो जात्यादिप्राप्त्यभिधानात्साक्षान्माक्ष- फलं तत् न सांसारिकफलमिति परविद्यैवैषा सगुणा ॥ ४० ॥ इतिकामाधिकरणम् *श्रीः ॥ तन्निर्धारणाऽनियमस्तदृदृष्टेः ॥ श्री ३।३ । ४१ ॥ (पृथक्कृत्य प्रतिबन्धः फलम्) (१) उद्गीथाधुपासनस्थ क्रतुषु गोशेहनादिवदुपासनाऽनियमः"तेनोभो कुरुतोयश्चैतदेवं घेद यश्च न वेद, (ख) इत्युद्गीथोपासनरहितस्थापि तदनुष्ठानदर्शनात “यदे- व विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरम्" इति वर्तमाननिदेश- ऽपि तोवयंवत्तरत्वसाधनतया उपासनविधिः कल्प्यते । वीर्य- ( क ) बृ०६ । ४ । २२ * गुणानामिति नान्ध्रपुस्तके (१) इत्यन्तः पाठः केवलं (ख) पुस्तके । ( ख ) छा०१।१।१० ·प्र० (१३२) वेदान्तसारे धत्तरत्वं नाम प्रबचकर्मान्तराप्रतिबन्धन विलम्बितफलस्वम्.भतः ऋतुफलात् पृथक् फलमुद्गीयोपासनमित्यनियमः ॥४१॥ *श्रीः॥ प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ श्रीः ३ । ३ । ४२ ॥ दहरविद्यायाम भपहतपाप्मत्वादिगुणविशिष्टोपासने,तसगुण विशिष्टखरूपभेदात् प्रतिगुणं गुण्यावृत्तिः “इन्द्राय राशे,, (क) इत्यादिषु विशिष्टखरूपभेदातू प्रदानावृत्तिवतू. तदुक्तम् "नाना वा देवता पृथक्त्वाद" (ख) इति ॥ ४२ ।। इतिप्रदानाधिकरणम् *श्रीः ॥ लिङ्गभूयस्त्वात्तद्वि बलीयस्तदपि ॥ श्री ३ । ३ । ४३ ॥ "सहस्रशीर्षे देवम्,, (ग) इत्यत्र नारायणशब्देन प्रकृतद्- हरविद्योपास्यमात्र न विशिष्यते, अपि तु सर्वपरविद्यासूपास्यम्, तचिन्हभूतवाक्यभूयस्त्वादेवाक्षरशिवशम्भुपरब्रह्मादिशब्दैःसर्वो- पाश्याननूध नारायणत्वं हि विधीयते, 'प्रकरणाद्धि वाक्यं बलीयः तदपि “श्रुतिलिङ्ग” (घ) इत्यादिनोक्तम् ॥ ४३ ।। इतिलिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् श्रीः ॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया- मानसवत् ॥ श्रीः ३ । ३।४४ ॥ "मनश्चितो वाञ्चितः प्राणचितः" (ङ) इत्यादि साम्पादिका- (क)काण्ड०२प्र०३ अनु०६ ( ख ) साङ्कर्षणे (ग) ० ना० ६ । ११ (घ ) पूर्वमी ( 3 ) वाजसनेयके । मग्निरहस्ये ·पा०३ पूर्वविकल्पाधिकरणम नीनाम "असता इदमन ग्रासीत् इत्यादिना पूर्वप्रकृतेष्टकचिताग्नि- शेषिभूतक्रियामयक्रत्वनुप्रवेशः स्यात, एषामग्नित्वेनेष्टकचिता- ऽग्निना विकल्पः, द्वादशाहाङ्गभूतमानसमवदेषाम्मानसानामपि- क्रियामयक्रत्वङ्गत्वं न विरूद्धम् ॥ ४४ ॥ श्रीः ॥ अतिदेशाच ॥ श्रीः ३ ३ । ४५ ॥ "तेषामेकैक एव तावान यावानसौ पूर्वः” (क) इतीष्टकचि- ताग्निकार्यातिदेशाच्च तदङ्गत्वम् ॥ ४५॥ श्रीः ॥ विद्यैव तु निर्धारणात् दर्शनाञ्च । श्रीः ३ । ३ । ४६ ॥ विद्यैवैते, विद्यामयक्रत्वङ्गभूता इत्यर्थः साम्पादिकाग्नित्वेनैषां विद्यामयत्वे सिद्धेऽपि "ते हैते विद्याचित एव"(ख) इति निद्धारणं हि विद्यामयक्रत्वन्वयेन विद्यामयत्वख्यापनाय. दृश्यते चात्र- विद्यामयः ऋतुः "मनसैघुग्रहाः अगृह्यन्त” (ग) इत्यादिषु ॥ ४६ ।। श्रीः ॥ श्रुत्यादिबलीयस्त्वाञ्च न बाधः ॥ श्रीः ३।३। ४७॥ "ते हैते विद्याचित एव विद्यया हैवैते एवंविदश्चिता भवन्ति' (घ)इति श्रुत्या वाक्येन चाऽवगतविधामयक्रत्वन्वयस्य दुर्बलप्रक- रोन न बाधः ॥४७॥ (ग) (क) (ख) - ·घेदान्तसारे श्रीः ॥ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्तुवद दृष्टश्च- तदुक्तम् ॥ श्रीः ३ । ३.१ ४८॥ "मनसैषु ग्रहा अगृह्यन्त ,, (क) इस्मादिकत्वनुबन्धः "ते है। विद्याचितएव” इति श्रुत्या चात्र विद्यामयक्रतुबिधि: कल्प तांत. दहरविद्यादीनां क्रियामयत्वात्पृथक्तवत, अस्यापि विद्यामयतोः सानुबन्धैः पृथक्तमवगम्यते. दृष्टश्चानुवादसरूपेऽपि*विधिः “यदेव विद्यया करोति,इत्यादौ तदुक्तम् “वचनानि त्वपूर्वत्वात,, (ख) इति ॥४८॥ श्रीः ॥ न सामान्यादप्युपलब्धर्मृत्युवन्न हि- लोकापतिः ॥ श्रीः ३ । ३ । ४६ ।। "तेषामेकक एच तावान यावानसौ” इतीष्टकचिताग्नि- फलसामान्ये नातिदेशः इष्टकचिताग्नेः खक्रतुद्वारेण यत् फलम, तदेवैषां विद्यामयक्रत्वनुप्रवेशेन फलीमति; न पुनरिष्टकचिता- तिदेशकत्वमप्यषामिति. येन केनापि सामान्येनाप्यतिदेशो- पलब्धेः यथा स एष एव मृत्युर्य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः,, (ग) इति सर्वहरत्नमात्रेण न हि तत्र मसडलपुरुषस्य मृत्यु- देशत्वम् ॥ ४६॥ श्रीः ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वा- त्वनुबन्धः ॥ श्रीः ३ । ३ । ५० ॥ परेण च ब्राह्मणेनास्य मनश्चितादिवाचिनः शब्दस्य विद्यामय- (क) (ख) पूर्वमी * सरूपोविधिरितिपाठान्तरम् (ग) ·परविद्यासु पा०३ বাঘিমু ( १३५ ) ऋतुप्रतिपादित्वमवगम्यते "अयं वाव लोक एषोऽग्निचितस्तस्याप एव,, ( क ) इत्यादिना पृथक्फला विद्यैव विधीयते, क्रियाप्रकरणे अग्निरहस्ये मनश्चितादीनामनुबन्धस्तु सम्पादनीयानामग्न्यङ्गानां भूयस्त्वातू॥५०॥ *श्रीः ॥ एक अात्मनः शरीरे भावात् ॥ श्रीः ३।३। ५१ ॥ शरीर वर्तमानत्वादुपासितुस्तस्य च कर्तृत्वभोक्तृत्वादिस्वरू- पत्वात, तथावस्थितस्यात्मतया परमात्मोपास्य इति केचन मन्यते ॥ ११ ॥ श्रीः॥ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्नतूपलब्धिवत् ॥ श्रीः ३।३। ५२ ॥ नैवम्, यत्कर्तृत्वादिस्वरूपस्यैवोपासितुरात्मतया परमात्मानु- नन्धय इति. अपि तु उपासितुः सांसारिक * स्वरूपान्मुक्त खरू- पस्य यो व्यतिरेकः अपहतपाप्मत्वादिगुणकत्वरूपः सोऽनुसन्धेयः तथानुसन्धानसद्भावभावित्वात्स्वरूपोपलब्धेः यथावस्थितखरूपन. मानुसन्धानमाविब्रह्मोपलब्धिस्तद्वत्"यथा ऋतुरस्गिलोके पुरुषः,, (ख) इत्यादिश्रुतेः ॥ ५२ ॥ इति शरीरेभावाधिकरणम् श्रीः।। अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ श्रीः ३ । ३ । ५३ ॥ उद्गीथादिक्रत्वङ्गाश्रया उपासना यासुशांखासु श्रूयन्ते,ताखेव ( ख )का०३।४।१। (क) * खभवान्मुक्तस्वरूपस्येति ते पु० पा० ·वेदान्तसारे भ०३ कार्या इति नेहास्ति नियामकम्; पत उद्गीथाऽनुबन्धित्वात प्रतिशास्त्रां कार्याः॥५३॥ श्रीः॥ मन्त्रादिवहाऽविरोधः ॥ श्रीः ३।३।५४॥ वा शब्दोऽवधारणे यथा क्रत्वङ्गभूतानां मन्त्राणामेकैकशाखा- गतानामपि सर्वशाखा गतकृत्वन्वयेनाविरोधः ॥ ५४॥ *श्रीः ॥भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥ श्रीः३।३। ५५॥ वैश्वानरविद्यार्या त्रैलोक्मशरीरतया उपास्यस्य स्वलोका- दिपृथिव्यन्तानां वैश्वानरात्मनो मूर्द्धादिपादान्तावयवत्वमभिधाय, “यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु"(क)इत्यादिना ब्रह्मानुभवः फलञ्चाभिहितं तत्र मूर्द्धा- द्यवयवोपासनाद् भूम्नः समस्तोपासनस्य ज्यायस्त्वं प्रामाणि- कमस्ति तत्रैव ब्रह्मानुभव फलाभिधानात् तत्रावयवोपासनंतत्र तत्र फलकीर्तनं च क्रताविव द्रष्टव्यं यथा “वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्व पेत् पुत्रे जाते” इत्युक्ता "यदृष्टाकपालोभवति” (ख) इत्यादौ तथा समस्तोपासनस्य श्रैष्ठ्यं दर्शयति श्रुतिः "दिवमेव भगवो रा जन् (ग) इत्यवयवोपासनेऽभिहिते मूर्द्धा ते व्यपतिष्यत् यस्मानागमिष्य” (घ) इत्यादिना अनर्थ ब्रुवन्ती ॥ १५ ॥ ५॥१८॥ ( क ) का० ५। १८।१। (ख) का०२ ०२ अनु०५ (ग ) छा०५।१२।१। (घ) छा०५।१२।२।

·पा०३ यथाश्रयभावाधिकरणम् भूमध्यायस्त्वाधिकरणम श्रीः ॥ नालाशब्दादिभेदात् ॥ श्रीः ३ । ३ । ५६।। सद्विद्याभूमविद्यादीनां ब्रह्मण एकस्यैवोपास्यत्वे तत्प्राप्ोरेव फलत्वेऽप्युपास्यप्रकारभेदाद्विद्याभेदः। प्रकारभेदश्च, शब्दान्तराद्य- नुबन्धभेदादवगम्यते. पूर्वकाण्डोदितमपि ज्ञानस्याविधेयतां ब्रुवतां निरसनाय पुनरारब्धम् ॥ ५६ ॥ इति शब्दादिभेदाधिकरणम् श्रीः ।। विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ।। श्रीः ३ । ३ । ५७ ॥ एकस्मिन्नुपालके सर्वासां परविद्यानां विकल्पः। अपरिच्छिन्ना- बन्द रूपब्रह्मानुभवफलस्थाविशिष्टत्नात् ॥२७॥ श्रीः । काम्यास्तु वधाकामं समुचीयरन वा पूर्वहेत्वभावात् श्रीः ३ । ३ । ५८ ॥ ब्रह्मव्यतिरिक्तविद्याफलस्य परमितत्वाद्भूयस्त्वापेक्षया समु- श्चयः सम्भवतीति यथाका समुञ्चीयेरन्. विकल्पेरन्न वा ॥ ५८ ॥ इति विकल्पाधिकरणम् श्रीः॥ अङ्गेषु यथाश्रयभावः॥ श्रीः ३ । ३ | ५६॥ "उद्गीथपासीत,, (क) इत्युदीयाद्यनेपाश्रितानासुद्गीथादिवतू ऋत्वङ्गभाव एव. गोदोहनादिवत् खवाक्ये फलान्तराश्रवणात उद्रीथादिसम्बन्धितया क्रत्वङ्गभावो न विरुध्यत इति ॥ ५६ ॥ (क)छा०१।१।१। (१८) ·बेदान्तसारे ०३ श्रीः ॥शिष्ठेश्च ॥ श्रीः३।३।६० ॥ "उद्गीथमुपासीत,, इति विधेः " यदेव . विद्यया करोति,, इत्यत्र विध्यभावाश्चाङ्गभावो न विरुद्धः ॥ ६०॥ श्रीः ॥ समाहारात् ॥ श्रीः ३।३।६१ ॥ "उदीयमनुसमाहरति,, (क) इति वेदनहानावप्यन्येन समाधानं ब्रुवत् वेदनस्याङ्गतां द्योतयति ॥ १॥ श्रीः ॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ श्रीः ३।३ । ६२ ।। प्रकृतस्योपासनस्यैव "मोमित्याश्रावयति ओमितिशंसन्द्रि ओमित्युदायति” (ख) इति सर्वत्र सञ्चरतः प्रणवस्य गुणत्वे. नोपासनस्यापि सञ्चारातुपासनापादाननियमोऽवगम्यते अतः पूर्वोक्तोपादानानियमो न सम्भवतीति ॥ १२ ॥ श्रीः। न वा तत्सहभावाश्रुतेः॥ श्रीः ३।३।६३ ॥ नैतत. अङ्गभानाश्रुतेः । अङ्गभावो हि सहभावः “यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरम्" इति फलान्तरसाधनतयाऽवगतस्यो- पासनस्यानङ्गभावः (ग) “उद्गीथमुपासीत" इत्युद्रीथाश्रयतामात्र- प्रतिपादनात् ॥ ६३ ॥ (क) का०१।४।५ ( ख ) छा०१।१।६ (ग ) उपासनस्याङ्गमावासम्भवादिति ते. पु० पा० ·पा३ অখামাগাঘিজৰ (१३९) श्रीः ॥ दर्शनाच॥ श्रीः ३ । ३।६४ ॥ "एवंविद्ध. ब्रह्मा, यज्ञं यजमान सर्वाश्चतिजोऽभिरक्षति" (क) इति ब्रह्मणो धेदनेन सर्वरक्षणं ब्रुवन्ती श्रुतिरुद्रातृप्रभृती- नां वेदनस्यानङ्गतां दर्शयतीत्युपासनोपादानानियमः सिद्धः॥ १४ ॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे तृतीयाध्यायस्य तृतीय : पादः । ३ ।। salcuman पादेऽस्मिन् मूत्राणि चतुःषष्टिः ।। ६४ ॥ प्रधिकरणानि च षड्विंशतिः ॥ २६ ॥ हरिः मोम् सत्सत् । श्रीमद्वेङ्कटनाथार्याः खल्वेवमाहुः जडमतिमुपादन्तादन्तिव्यथौषधिसिद्धपः । प्रामीतनिधयः प्रज्ञाशालिप्रचालनयष्टयः ।। श्रुतिसुरभयः शुशानन्दाभिवर्षकवारिदाः । यमगतिकथाविच्छेदिन्यो यतीश्वरसूक्तयः ॥ -*-*-*-*- मुकुन्दाध्रिश्रद्धाकुमुदवनचन्द्रातपनिभाः । मुमुक्षामदोश्यां ददति मुनि वृन्दारकगिरः ।। स्वसिद्धान्तध्वान्तस्थिरकुतुकदुर्वादिपरिषदिवामीनधा- दिनकरसमुत्थानपरुषाः ॥ Marcter (क ) छा०४।१७ । १० ·(१४०) घेदान्तसारे श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ श्रीपार्थसारथये नमो नमः॥ -*--*- ॥ तृतीयाध्याये चतुर्थपादारम्भः ॥ श्रीः।। पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः।। श्रीः ३।४।१ ॥ विद्यातः पुरुषार्थ इति भगवान बादरायणो मेने "ब्रह्मविदा. प्नोति परम्” “यो बेद...सोऽश्नुते सर्वान्कामासह ब्रह्मया" इत्यादिशब्दात् ॥ १॥ श्रीः॥ शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येषिति जैमिनिः ॥ श्रीः ३ । ४ । २ ॥ "तत्त्वमसि,, इत्यादिसामानाधिकरगयेन कर्मसु कतुरेव ब्रह्मा- त्वाऽवगमातू, तद्वदनस्य तत्संस्कारतया कर्मशेषत्वात, द्रव्यादि- विध फलश्रुतिर र्थवादः ॥ २॥ श्रीः॥ आचारदर्शनात् ॥ श्रीः ३।४।३॥ अश्वपतिः केकयोब्रह्मवित्"यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहम्"(क) इत्यादौ ब्रह्मविदः कर्मप्रधानाचारदर्शनातू विद्याकमाङ्गम् ॥३॥ श्रीः ॥ तच्छ्रुतेः ॥ श्रीः ३ । ४ । ४ ॥ "यदेव विद्यया करोति, इतिश्रुत्यैव विद्यायाः कर्मसु विनियो- (क) छा० ५। ११ । ५ ·पा०४ पुरुषार्थाधिकरणम (१४१) गातू. यत्करोति तद्विद्यया,, इति हि. श्रुतिः यद्विद्यया सामनमू- तया कर्म करोति तत्कमे वीर्यवत्तरमिति वा ॥४॥ श्रीः :॥ समन्वारम्भणातू ॥ श्रीः ३।४।५॥ "तं विद्याकर्मी समन्वारमेते" ( क ) इति विद्याकमंगोरे- कास्मिन् पुरुषे साहित्यदर्शनाच, विद्याकङ्गिम् ॥ ५॥ श्रीः ॥ ततो विधानात् ।। श्रीः ३ । ४ । ६ ॥ "आचार्यकुब्जावेदमधीत्य...अभिसमावृत्य कुटुम्बे" (ख)इत्यादी अर्थज्ञानपर्यन्ताध्ययनवतः कर्मविधानाच्च, अध्ययनं ह्यर्थज्ञान- पर्यन्तम् ॥ ६॥ श्रीः ॥ नियमाच॥३।४ । ७॥ "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः,, (ग) इत्यात्मविदो जीवनस्य कर्मसु पिनियागाच ॥ ७ ॥ श्रीः ॥ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनातू ।। श्रीः ३।४८॥ न विद्या कर्माङ्गम्, अपि तु विद्यात: पुरुषार्थ इत्येवमेव भगवतो- बादरायणस्य मतम्. कर्तुःप्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतस्यैव वेद्यतयोप. देशात् तत् कथम् ? "बहुस्यां प्रजायेयेति” "सकारणं करणाधि- पाधिपः” इत्यादिवाक्येषु वेधस्माधिक्यदर्शनात् ॥ ८॥ श्रीः ॥ तुल्यं तु दर्शनम् ॥ श्रीः ३।४।। विद्यायाः प्राधान्ये तुल्यमाचारदर्शनम् "ऋषयः कावधेयाः (ग) ईशावास्योप०२ ( क ) ०६।४।२ (ख) छा०८।१५। १ ·वेदान्तसारे म० ३ किमी वयमध्येण्यामहे" (कोइत्यादौ ब्रहाविदा कर्मत्यागोहि दृश्यते अनुष्ठानं तु फलाभिसन्धिरहितस्य विद्याङ्गत्वेन. त्यागस्तु फलाभि- सन्धियुक्तस्य विरोधिस्वादिति न विरोधः ॥ ६॥ श्रीः ॥ असार्वत्रिकी ॥ श्रीः ३।४।१०॥ "यदेव विद्यया करोति" इति न सार्वत्रिकी विद्योच्यते "यदेव- विद्ययाकरोति" इति प्रसिद्धवनिदेशात. प्रसिद्धिश्चोद्गीथविद्यायाः "यदेव विद्ययाकरोति...तदेव वीर्यवत्तरम्भवति,,इति प्रकृतोदीथ- विद्यायुक्तस्य कर्मणो हि वीर्यवत्तरत्वसाधनभावो विधीयते ॥१०॥ श्रीः ॥ विभागः शतवत् ॥ श्रीः ३।४ । ११ ॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते,, इति विद्याकर्मगोभिन्न- फलत्वेन खस्मै खस्मै * फलायान्वेतीति विभागः यथा क्षेत्ररत्न- बिक्रयिणे शतद्वयमन्वेतीत्यत्र क्षेत्रार्थ शतम् रत्नार्थ शतमिति॥१९॥ श्रीः ॥ अध्ययनमात्रवतः ॥ श्रीः३।४ । १२ ॥ "वेदमधीत्य" (क) इत्यध्ययनमात्रवतः कर्मविधानातून विद्या कर्माशम् अध्ययनविधिोतरराशिग्रहणमात्रे पर्यवस्यतीत्युक्तम् प्रांववोधपर्यन्तत्वेऽप्यर्थज्ञानादर्थान्तरभूता 'विद्यादुपासीत, इति विहिता विद्या प्रत्ययावृत्तिरूपा ॥ १२ ॥ श्रीः ॥ नाविशेषात् ॥ श्रीः ३ । ४ । १३ । "कुर्वन्नेवेह कर्माणि" इत्यत्र स्वतन्त्रे कर्मणि विद्वदायुषो विनि- योग इति विशेषहत्वभावात् “ईशावास्यमिदं सर्वम्" (ख) इति * तै० पुस्तके वीप्साभावः॥ (क ) छा०८।१५।१ (ख) ईशोपनिषदि १ ·पाक पुरुषार्थाधिकरणम् (१४३) प्रकरणाच विद्याङ्गभूतमेव तत् कमैति द्वायते अतो न विद्या- कर्माकम् ॥ १३ ॥ श्रीः ॥ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ श्रीः ३।४ । १४॥ विद्यास्तुतये कर्मानुमतिर्वा. विद्यामाहात्म्यात्सर्वदा कर्म कुर्व- अपि तैर्न लिप्यते इति हि विद्या स्तुता स्यात्.*"न कर्मणालिप्यते नरः" (क) इति वाक्यशेषः ॥ १४॥ श्रीः ॥ कामकारेण चैके ।। श्री ३।४ । १५ ।। "किं प्रजया करिष्यामः"(ख)त्यादिना कामकारेण गार्हस्थ्य न्यागमधीयत एके; मतश्च विद्यैव प्रधानभूता ॥ १५ ॥ श्रीः॥ उपमईश्च ॥ श्री ३।४ । १६ ॥ विद्यया कोपमर्दै चाधीयत एके “तीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" (ग) इत्यादिना ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ उडेरेतस्सु च शब्दे हि ॥ श्रीः ३ । ४ १७ ॥ उर्द्धरेतस्खाश्रमेषु च विद्यादर्शनातेषु चाग्निहोत्रादिकर्मामा- वात् न विद्या कर्माङ्ग ते चानमाः सन्त्येव "त्रयो धर्मस्कन्धाः"(घ) इत्यादौ वैदिके शब्दे दृश्यते ॥ १७ ॥ * नकर्मलिप्यतेनरे इतिपाठा० (ख) पुस्तकेतुनकर्मभिरितिपा० (क) ईशोप०१ ( ख ) बृ०६।४। २२ (ग ) मुणुकोप० २।२।६ . (घ छ।०२। २३ । १ ·वेदान्तसारे ०३ श्री परामर्श जैमिनिरचोदनाचाऽपवति हि ॥ श्रीः ३ । ४ । १८॥ प्रयो धर्मस्फन्धाः" इत्यत्र चोदनाभावादुपासनस्तुत्यर्थमनु- वादमेवेति जैमिनिमैने. "वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्धासयते" क) इत्यपवदति चाश्रमान्तरम् ॥ १८ ॥ श्रीः ॥ अनुष्ठेयं बादरायणाः साम्पश्रुतेः ।। श्रीः ३ । ४ । १९ गृहस्थाश्रपबदाश्रमान्तरमप्यनुष्ठेयमिति * भगवन्मतम्"यो- धर्मस्कन्धाः" इति साम्यश्रुतेः ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ विधिर्वा धारणवत् ॥ श्रीः ३।४ । २० ।। उपरि हि देवेश्यो धारयति” (ख) इत्यत्राप्राप्तत्वेन यथा विधिस्तद्वत् ॥२०॥ श्रीः ॥ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ श्रीः ३ । ४ । २१ ॥ उद्गीथादिषु रखतमत्वादिदृष्टिविधिर्न सम्भवति । इयमेव जुहूस्खो लोक आहवनीयः" (ग) इतिषत, काङ्गभूतोद्रीथापा- दाय तस्य रसतमत्ववचनं तत्स्तुतिमात्रमिति चेन्नैतत. जुह्वादिवि- धिवदुद्गीथादिविधेरत्रासन्निधानात, रसतमत्वादश्चाप्राप्तत्वाद्र- सतमत्वादिदृष्टिविधिरेव ॥ २१ ॥ (क ) क.० १५०५मनु०२ * बांद्रावणामतगितितपा० ।

·(१४५) 'अग्नीन्त्रनाधिकरणम् पा०४ श्रीः ॥'भावशब्दाच ॥ श्रीः ३ | ४ । २२ ।। उद्गीथमुपासीत" इति विधिप्रत्ययाश्च ॥ २२ ॥ इति स्तुतिमात्राधिकरणम् *श्रीः॥ पारिपुवार्था इति चेन्न, विशेषितत्वात् । श्रीः ३ । ४ । २३ ॥ वेदान्तेषु तत्तद्विद्यारम्भे अधीताः प्रतर्दनो हबै" (क) इत्याद्याख्यायिकाः पारिप्लवार्थाः माख्यानानि शंसन्ति " (ख) इति तत्र विनियोगादिति चेन्न, तत्रैव "मनुवैवखतः” (ग) इत्याचा- ख्यानानां विशोषितत्वात् तेषामेव तत्र विनियोगः ॥ २३ ॥ श्रीः ॥ तथा चैकवाक्यतोपबन्धात्॥ श्रीः ३।४।२४॥ विद्याविधिनकवाक्यत्वाश्च "सोऽरोदीत्"(घ इत्यादिवाद्विद्यास्तु- त्यर्था एताः ॥ २४ ॥ इति पारिप्लबाधिकरणम *श्रीः। अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ।। श्रीः ३।४ । २५ ॥ ऊद्धरेतसाम् “एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति" (ङ) इत्यादिश्रुतेरेव तेषां विद्यावत्त्वात्तेवग्न्याधानाद्यनपेक्षा विद्या ॥२५॥ श्री लक्ष्मीकान्ताय नमः . m EMAIL ( क ) कैषी०३।१ ( ङ ) वृ०६।४।२२ (ग) (१६) ·वेदान्तसारे : अ०३ श्रीः ॥ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतरश्ववत् ॥ श्रीः ३।४ । २६ ॥ कर्मवत्सु गृहस्थेत्रग्निहोत्रादिसर्वकर्मविद्धयपेक्षा विद्या. "ब्राह्मणा विविदिषन्ति यशेन दानेन तपसाऽनाशकेन" (च) इत्या- दिश्रुतेः यथा चाश्वो गमनसाधनभूतोऽपि वपरितकरबन्धापेक्षगमने ऊर्द्धरेतस्सु च विद्या स्वाश्रमकर्मापेक्षा ॥ २६ ॥ इति सर्वापेक्षाधिकरणम् * श्रीः ॥ शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्त- दङ्गन्तया तेषामप्यवश्याऽनुष्ठेयत्वात् ॥ श्रीः३।४।२७॥ गृहस्थो विहितकर्मव्यावृत्तोऽपि "शान्तोदान्तः"(छ।इत्यादिना शमदमादिविधस्तद्युक्तः स्यात. विद्यानिष्पत्तये शमदमादी- नामवश्यानुष्ठेयत्वातू. शान्त्युपरतिप्रभृतिभिर्विना विद्योत्पत्त्य नुपपत्तेः ॥ २७ ॥ इति शमदमाद्यधिकरणम् * श्रीः ।। सर्वाऽन्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ श्रीः ३।४ । २८ ॥ प्राणविद्यानिष्ठस्य “न ह वा एवंचिदि किञ्चनाऽनन्नं भवति" (ज) इति सर्वाऽनानुमतिने सर्वदा. अपि तु प्राणात्ययापत्तावेव प्रतिशयितशक्ते ब्रह्मविदोऽप्युच्छिष्टभक्षणादि प्राणात्ययापत्तावेव 'तदर्शनात् ॥२८॥ ( च ) बृe६।४। २२ (0) बृ०६।४।२३ ( ज ) छा०५।२।१ ·विहितत्वाधिकरणाम श्रीः ॥ अबाधाच ॥ श्रीः ३ । ४ । २६ ॥ "माहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः" ( झ ) इत्याहारशुद्धिविधेरबाधाच प्रायासंशय एवेति ॥ २६॥ श्रीः ॥ अपि स्मयते ॥ ३।४ । ३० ॥ "प्राणसंशरमाएन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः” (अ) इत्यादि गा स्मयते च प्राणसंशय एचति ॥ ३० ॥ श्रीः ॥ शब्दश्चातोऽकामकारे ॥ श्रीः ३।४ । ३१ !! "तस्माद्राह्मणः सुरां न पिबेत्" (ट) इति कामकारे निवृत्ति- शब्दश्चात एव. यतः प्राणसंशय एत्र सर्वाऽन्नानुमतिः ॥ ३१ ॥ इति सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् श्री। विहितत्वाञ्चाश्रमकर्मापि॥श्रीः३।४ । ३२॥ यज्ञादि कर्म "यावजीवमग्निहोत्रम्" ( 3 ) इत्यादिना विहित- स्वाद्विद्यारहित केवलाभमिणाऽप्यनुष्ठेयम् ॥ ३२ ॥ श्रीः ॥ महकारित्वेन च ॥ श्रीः ३ । ४ । ३३ ।। "तमेवं वेदानुवचनेन" इत्यादिना विद्याङ्गतया विधेविद्यास- हकारित्वेन विदुषां चानुष्ठेयम् ॥ ३३ ॥ श्री'। सर्वधापित एवोभयलिङ्गमत् ॥ श्रीः ३४॥३४॥ उभयत्र विनियोगेऽपि यज्ञादयस्त एच उभयत्र प्रत्यभिज्ञानाख्या- लिङ्गात. कर्मस्वरूपैक्येऽपि विनियोगपृथक्वेन श विरोधः ॥ ३४ ॥ anaiyews (झ) छा० ७।२६ । २ (ज) (ट) (3) ·म०३ (१४८) वेदान्तलारे श्रीः ॥ अनभिभवञ्च दर्शयतिनाश्रीः ३।४।३॥ धर्मेण पापमपनुदति,, (ड) इति विद्योत्पत्तिप्रतिबन्धकपाप. निवर्तनेन विद्याया अनभिभवं कर्मानुष्ठानकाय च दर्शयति ॥ ३५ ॥ *श्रीः ॥ अन्तरा चापि तु तदृष्टः ॥ श्रीः ३।४।३६॥ आश्रमान्तरा * वर्तमानो विधुरादिरनाश्रमी, तस्यापि विद्या- धिकारोऽस्ति, रक्तादिधनाश्रामिषु ब्रह्मविद्यादर्शनात् ॥ ३६ ॥ श्रीः॥ अपि स्मयते ॥ श्रीः ३ । ४ । ३७ ।। अनाश्रमिणोऽपि जपादिना विद्यानुग्रहः स्मर्यते "जप्येनापि च संसिद्धयेद्,(ढ) इति ॥ ३७ ॥ श्रीः॥ विशेषानुग्रहश्च ॥ श्रीः३।४।३८॥ आश्रमाऽनियतधर्मविशेषेण विद्यानुग्रहश्च श्रूयते "तपसा ब्रह्म- चर्येण श्रद्धया विद्यथा चात्मानम्” (ण) इत्यादिना ॥ ३८ ॥ श्रीः। अतस्त्वितरज्ज्यायोलिङ्गाच॥श्रीः ३।४।३६ ॥ अनामित्वादाश्रमित्वं ज्यावः धर्मभूयस्त्वात् “ अनाश्रमी न -तिष्ठेत्तु ” (त) इति स्मृतेः ॥ ३६॥ इति विधुराधिकरणम् ( 3 ) ते० ना ६ । ५० * माश्रमानन्तरेति तै० पा (या) (त) ·पा०४ सद्भूताधिकरणम ( १४६) श्रीः ।। तदूतस्य तु नातद्भावोजैमिनरपि नियमानद्रूषाभावेभ्यः ॥ श्रीः ३।४।४० ॥ नैष्ठिकादिनिष्ठस्य प्रच्युत्य स्थितिर्न सम्भवत्येव, नियमात तद्रूप- निवृत्तिभ्यः तथा नियच्छन्ति हि "अत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसा- दयन,, (थ) इति “अरण्यमियात् ततो न पुनरियात,, (द) इति च "संन्यस्याग्नीन पुनरावर्तयेत्” (घ) इति च. मतस्तेषां- प्रच्युत्य स्थित्यभावाविद्याऽनधिकारः । जैमिनेरप्येवम् ॥ ४० ॥ श्रीः ॥ नचाधिकारिकमपि पतनानुमानाच- दयोगात् श्रीः ॥३। ४ । ४१ अवकीर्णी पशुश्च तद्वत,, (न) इत्यधिकारलक्षणोक्तं प्रायश्चित्तमपि तस्य न सम्भवति, तस्य प्रायश्चित्तानधिकारस्मृ- तेस्तदसम्भवात."भारुढो नैष्ठिकं धर्मम्,,इत्यारण्य "प्रायश्चित्तन- पश्यामि" (प) इत्यादिस्मृतेः ॥ ४१ ।। श्रीः ॥ उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तदुक्तम् ।। श्रीः ३।४ । ४२ ॥ उपपातकत्वात्प्रायाश्चत्तमके, मध्वशननिषेधस्तत्प्रायश्चित्तव. दिति. तदुक्तम् "उत्तरेषाञ्चैतदविरोधि" (फ) इति ॥ ४२ ॥ (थ) (न) , (प) (फ) (ध) ·(१५०) वेदान्तमारे भ०३ श्रीः ॥ बहिस्तूभयथापि स्मृतराचाराच ॥ श्रीः ३।४।४३॥ उपपातकत्वेऽप्यन्यथापि कर्माधिकाराच बहिष्कृता एव ते. तथा स्मृतेः "प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धयेत्स आत्महा,, (ब) इति शिष्टबहिष्काराच ।। ४३ ॥ *श्रीः ॥ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यत्रियः ॥ श्रीः ३ । ४ । ४४ ॥ स्वामिनः यजमानस्य * उद्गीथाद्युपासनं यजमानेनानुष्ठेयम, कुतस्तस्यैव क्रतुवीर्यवत्तरत्वादि फलश्रुतेरित्यात्रेय आचार्यों मन्यते ॥४॥ श्रीः ॥ अात्विज्यमित्यौडुलाोमिस्तस्मै हि ॥ परिक्रियते ॥ श्रीः ३ । ४ । ४५ ॥ कर्मखरूपवत्तदङ्गाश्रयमप्यात्विज्यं साङ्गफलसाधनकर्मानुष्ठा- नाय हि ऋत्विक परिक्रियते ॥ ४५ ॥ इति स्वाम्यधिकरणम् *श्रीः ॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ श्रीः ३ । ४ । ४६ ॥ "तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यनिर्विद्य,, इत्यारभ्य "अथ मुनिः (भ) इत्यत्र विद्यावतो व्यज्ञादिवत् बाल्यपाण्डित्ययोस्तृतीयं सहकार्यान्तरं (ब) ( भ ) बृ०५५ * इत्यन्तन्नान्धपुस्तके।

·पा०४ अनाविष्काराधिकरणम् (१५१ ) मौनं विधीयते, पक्षण प्रकृष्टमननशीले मुनिशब्दप्रयोगात. विद्या- भ्यासरूपमननमिदमप्रातमेव ॥ १६ ॥ श्रीः ॥ कृत्स्नभावानु गृहिणोपसंहारः ।। श्रीः ३।४ । ४७॥ कृत्स्नेष्वामिषु विद्यासद्भावात् । छान्दोग्ये "अभिसमावृत्याथ कुटुम्बे" (म ) इत्यारभ्य “स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकम (म) इति गृहिणोपसंहारः सर्वेषां प्रदर्शनार्थः तुशब्दो हि गृहिण एवेति शङ्काव्यावृत्त्यर्थः * ॥४७॥ श्रीः॥ मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥ श्रीः ३ । ४ । ४८ ॥ "प्रथ मुनिः,, इत्यत्रापि “अथ भिक्षाचर्य चरन्ति,, (य) इति- पारिवाज्येनोपसंहारः प्रदर्शनार्थः मौनभिक्षाचर्यादिवदिनराश्रम- धर्माणां यज्ञादीनामप्युपदेशात् ।। ४८ ॥ इति सहर्कायन्तरविध्यधिकरणम् *श्रीः ॥ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ श्रीः ३।। || "पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेतू" ( ) इति बाल्याम- त्यविशेषेण श्रुतावपि बालस्य कर्म, खमाहात्म्यानाविष्करणरूप- विद्यान्वययोग्यतया विधीयते ॥४९॥ ( 2 ) वृ०५।५ (म ) छा०८।१८।१ * इत्येतदधिकं तै० पुस्तके ·है। - 19 , भ०३ ( १५२) वेदान्तला * श्रीः ॥ ऐहिकमत्रस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात् ॥ श्रीः ३।४। ५०॥ अभ्युदयफलमुपासनं स्वसाधनभूतपुण्गकानन्तरमुत्पद्यत इति नायं नियमः प्रबलकान्तरप्रतिबन्धाभावे तदनन्तरं प्रति- बन्धे तु तस्मिन्समाप्ते तदेव वीर्यवत्तरमिति प्रतिबन्धाभावे फल- दर्शनातू ॥ ५० ॥ इत्यैहिकाधिकरणम् *भीः ॥ एवं मुक्तिफवानियमस्त दवस्थावधृते- स्तदवस्थावधृतेः ॥ श्रीः ३ । ४ । ५१ ।। एवं मुक्तिफलोपासनस्यापि प्रतिबन्धाभावाभावयोरित्यनि- यमः प्रतिबन्धाभाव एवति फलोदयावस्थाऽवधृतेः ॥ १ ॥ इति मुक्तिफलाधिकरणम् HIMSNORINE इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे तृतीयाध्यायस्थ, . चतुर्थः पादः ॥ ४॥ S पादेऽस्मिन् सूत्राययेकपञ्चाशत् ॥ ५१ ।। अधिकरणानि पञ्चदश ॥१५॥ R HARDHANSammelan समाप्तश्चायम् ब्रह्मविद्याचिन्तनपर: साधनाध्यायूस्तृतीयः ॥ ३॥ हरिः ॐ तत्सत -::- ·श्रीमते रामानुजाय नमः भीसीतादेवीसमेतश्य श्रीरामचन्द्राय नमः -C*-*-*-* श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते, वेदान्तसारे, ॥ चतुर्थाध्यायारम्भः ॥ *श्रीः। श्रावृत्तिरसदुपदेशात्। श्रीः ४।१।१॥ "ब्रह्मविदाप्नोति परम् " इत्यादिषु मोक्षसाधनं घेदन- मसकृदावृत्तम् “ विद्यादुपासीत" इति विद्युपास्त्योरुपक्रमोपसं हारयाव्यतिरेकेणोपदेशात् ॥ १॥ श्रीः ।। लिङ्गाच ॥ श्रीः ४ । १ । २ ॥ लिङ्गं स्मृतिः "मान्ध्यायन्त उपासते । तेषामहं समुद्धी" (य) "तपप्रत्यये चैको सतन्तिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्धयानम् " (र) इत्यादिस्मृतेश्च ॥ २॥ इत्यावृत्त्याधिकरणम् श्रीः॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ।। श्रीः ४ । १॥ ३॥ यद्यपि “ अधिकं तु भेदनिर्देशाद् "२।१ । २२ “ अधिकोप- देशाद् " ३।४।८। इत्यादिषु प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरत्वं ब्रह्मणः (ब) गी० १२।२ | वि० पु० ६ । ७१ ५१ . (२०) ·अ०४ घेदारससारे प्रतिपादितं तथाप्युपासिता "अहं ब्रह्मास्मि" (र) इत्येवोपासीत यतः पूर्व उपासितारः"त्वं वा महमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि भगवो देवते" (ल) इत्यात्मत्वेनावगच्छरित * उपासितुरन्तरमपि ब्रह्म, तानुपासितॄन खात्मभूतं ग्राहयन्ति शास्त्राणि “य मात्मा नितिष्ठन्नात्मनोऽन्तरोयमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरंब आत्मान- मन्तरो यमयति त आत्मा"(व) इत्यादीनि यथा मनुष्योहामिति मनुष्यशरीरस्य खात्मप्रकारतैकखभावतया प्रफारिणि खात्मन्यहं- शब्दस्य तद्बुद्धश्च पर्यवसानम् ; तथा स्वात्मनोऽपि परमात्मशरी. रतया तत्पकारस्वभावत्वेनाऽहंशब्दतबुद्ध्योः परमात्मनि पर्यवसा. नमिति "महं ब्रह्म"इत्येवोपासीत ॥३॥ इत्यात्मत्वोपासनाधिकरणम श्रीः ॥ न प्रतीकेन हि सः ॥ श्रीः ४।१।४॥ "मनो ब्रह्म" (श) इत्यादि प्रतीके तु नात्मेति ग्रहणम् न हि तत्र परमात्मोपास्यः परमात्मदृष्टया हि मनःप्रभृतीति ॥ ४॥ श्रीः ॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ श्रीः ४ ॥ १॥ ५॥ ब्रह्मण उत्कर्षात तदृदृष्टया मनमाधुपासनं हि मभ्युदयाय भवतीति ॥५॥ इति प्रतीकाधिकरणम् (र) वृ०३।४।१० ( ल ) * इत्यात्मेत्येवोपगच्छन्तीति ते पा० (व) माध्यन्दिनशाखायाम (श ) छा०३।८।१ ·आसीनाधिकरणाम श्रीः ॥ श्रादित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ।। श्रीः४।१॥६॥ "य एवासौ तपति तमुद्रीथमुपासीत,, (प) इत्यादेरेवोत्कृष्ट- स्वाद उद्गीथादौ तदृष्टय एव कार्याः ॥ ६ ॥ इत्यादित्यादिमत्यधिकरणम् श्रीः ॥ अासीनः सम्भवात् ॥ श्रीः ४।१।७ ॥ मासीन एत्रोपासनं कुर्यात् तस्यैवैकाग्न्यसम्भवात् ॥ ७ ॥ श्रीः ।। ध्यानाञ्च ॥ श्रीः ४ ॥ १८ ॥ "निदिध्यासितव्यः” (स) इत्युपासनस्य ध्यानरूपत्वाचा- सीनः ॥ ८॥ श्रीः ।। प्रचलत्वं चापेक्ष्य ॥ श्रीः ४॥ १ ॥ ९ ॥ पृथिव्यादेरचलत्वमपेक्ष्य "ध्यायतीव पृथिवी" (ह) इत्यादिप्रयो- गाव मनसो निश्चलत्वमासीनस्यैव ॥ ९ ॥ श्रीः ॥ स्मरन्ति च ॥ श्रीः ४ । १।१० ॥ उपविश्यासने युञ्जयाद" (च) इत्यादिना ॥ १०॥ श्रीः। यत्रैकोग्रता तत्राविशेषात् ॥ श्रीः ४।१।११ ।। यत्र देशे यत्र काले मनस एकाग्रता तत्रोपासीत देशकावधि- शेषाश्रवणात् । ११ ॥ (प) का०१।२।१ (स) ०६।५।५ * [] | ७।६।१ [A] गी०६।१२ ·SON म०४ (१५६) वेदान्तसारे : *श्रीयाप्रयाणातत्रापि हि दृष्टम्॥ श्रीः ४।१।१२॥ आप्रयाणादहरहरुपासनं कार्यम् “स खल्वेवं वर्तयन यावदायुषम" (त्र) इत्यादिवर्थनाञ्च ॥ १२॥ श्रीकेशवाय नमः इत्याप्रयाणाधिकरणम् *श्रीः ॥ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरेश्लेषविनाशी तयपदेशात् ।। श्रीः४।१।१३ ॥ उपासने प्रारब्धे तत्सामादेव पूर्वकृताधविनाशः उत्तरकृता- धाश्लेषश्च भवति “एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते" (ञ) “एच. मेवंविदि पापं कर्म न लिप्यते" (ॐ) इति श्रुतेः ॥ १३ ॥ इति तदधिगमाधिकरणम् श्रीः ॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु॥ .. श्रीः४।१।१४ ॥ पाते तु* विदुषः पुण्यस्यापि मोक्षविरोधित्वेनानिष्टफलहेतुसा- म्यादेवमन्लेषविनाशो वृष्टयन्नायुरारोग्यादिविद्याऽनुगुणफलस्य- कर्मणः शरीरपातादूर्द्धमफजत्वम् ॥ १४ ॥ श्रियै नमः জুনাবষিদ্ধয [त्र ] छा०८१५। १ [5] छा०५।२४।३ [2] छा०४।१४।३ [*] पातेत्वित्यधिकं [क] पुस्तके ।

·पा०१ मग्निहोत्राधिकरणम् ( १५७ ) *श्रीः ॥ अनारब्धकायें एव तु पूर्वे तदवधेः । श्रीः ४।१ । १५॥ विद्याधिगतेः पूर्वकृते पुण्यपापे फलदानायाप्रवृत्ते एव विनश्यतः " तस्य तावदेव चिरम्" इति शरीरपातावधिश्रुतेः ॥ १५ ॥ इत्यनारब्धकार्याधिकरणम् *श्रीः ॥ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ श्रीः ४।१।१६॥ अग्निहोत्राधाश्रमकर्मविद्योत्पत्त्याख्यकार्यायैव आप्रयाणादनु- ठेयम् "तमतं वेदानुवचनेन" इत्यादिना विद्योत्पत्तिकार्यत्वमाश्रम- धर्मस्य दृष्टम् ॥ १६ ॥ श्रीः॥ अतोऽन्यापि छेकेषामुभयोः॥श्रीः ४।१।१७॥ "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति" (क) “सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्” (ख) इति वचनस्याग्निहोत्रादेरन्याप्यनादिकालप्र- वृत्ता साधुकृत्या प्रबलकर्मप्रतिबद्धफला, उत्तरान्यापि*विद्यानुगु- णफला प्रतिवद्धफला चेति पूर्वोत्तरकृत्ययोरुभयोरपि अस्त्येव विषयः ॥ १७ ॥ श्रीः॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ श्रीः ४ । १ । १८॥ * यदेव विद्यया" इत्यत्र फलप्रतिबन्धोऽस्तीत्युक्तम् ॥ १८ ॥ [क] [ख] *उत्तरावृष्टयनादिविद्यानुगुणफलाप्रतिबद्धाचेति इति तै पा.

·(१५८) वेदान्तसारे प्र०४ *श्रीः ॥ भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पद्यते ॥ श्रीः४।१।१६ ॥." भारब्धकार्ययोः पुण्यपापयोर्यत् फलं तदेकरारीरावसा- नमनेकशरीरावसानं वा भुक्दैव तदनन्तरं ब्रह्म प्राप्नोति ॥ १६ ॥ इतीतरक्षपणाधिकरणम् इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।१।। -०-* --*-- पादेऽस्मिन् सूत्रायकोनविंशतिः ॥ १६ ॥ अधिकरणनि चैकादश ॥ ११ ॥ हरिः ओ३म तत्सद manorant प्रतिष्ठा ताण प्रतिपदमृचां घाम युजुषाम् ॥ परिकारः साम्नां परिपणमथर्वाङ्गिरसयोः प्रदीपस्तत्त्वानां प्रतिकृतिरसौ तापसगिराम् । प्रचि सवितः प्रविशतु यतीशानभणितिः ॥

·(१५६) श्रीमत रामानुजनय नमः ॥ भीत्रिविक्रमाय भगवते भूयो नमः -:---- चतुर्थाध्याये द्वितीयपादारम्भः ॥ -: --.-:- *श्रीः॥ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच॥ श्राः ४।२।१|| भस्य सोम्य ! पुरुषस्य प्रयतो वाङ् मनसि सम्पद्यते" (ग) इति शब्दावुत्क्रान्तौ मनसः प्रागेव वाच उपरति दर्शनाश्च वाङ्- मनसि सम्पद्यते संयुज्यत इति ॥ १ ॥ श्रीः।। अत एव सर्वाणयनु ॥ श्रीः ४ । २ । २ ॥ अतः " सर्वेन्द्रियैमनसि सम्पद्यमानैः” [घ]इति शब्दादुपरति- दर्शनाच पाचमनुसर्वाणीन्द्रियाणि मनसि संयुज्यन्ते ॥ २॥ इति वागधिकरणाम् *श्रीः॥ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ श्रीः ४ ॥ २॥ ३॥ "मनः प्राणे" (ग) इति शब्दात्सर्वेन्द्रिययुक्तं मनः, प्राणे संयु- ছাৰ মনায্যিম *श्री सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः।। श्रीः ४॥ २ ॥४॥ सःप्राणोऽनन्तरं जीवे संयुज्यत " एवमेवमात्मानमन्तकाले सर्व प्राणा प्रभिसमायन्ति” (ङ) इति प्राणस्य जीवोपगमादि- श्रुतेः ॥ ४॥ इत्यध्यक्षाधिकरणाम ज्यते ॥३॥ [3] बृ०६।३.१ ३८ [ग] छा०६।८।६ [घ] ·म०४ (१६०) বাবা *श्रीः॥ भूतेषु तच्छुतेः॥ श्रीः ४ । २।५॥ "प्रामास्तेजसि" (च) इति भूतान्तरसंस्धतेजो विधीयते इति प्राणा भूतेषु संयुज्यन्ते. * एतदविरोधाय जीवे संयुज्य पश्चात्तेजः संयोग प्राणस्तेजसीति वदति ॥५॥ श्री। नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ श्रीः ४।२।६॥ " तेजसि" (च) इति न तेजोमात्रे, निवृत्करणश्रुतिस्मृतिभ्यां केवलस्य तेजसोऽनवस्थानात् ॥ ६ ॥ इतिभूताधिकरणम् श्रीः ।। समानाचामृत्युपक्रमादमृतत्वञ्चानुपोष्य ॥ श्रीः ४ । २।७ ॥ अचिरादिगत्युपक्रमात्मागुक्ता उत्क्रान्तिर्विद्वदविदुषोः समाना. विदुषोऽचिरादिगत्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः “यदा सवै प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः अथ मोऽमृतोमवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते"(छ)इत्य. त्रैवामृतत्वब्रह्मप्राप्तिवचनं शरीरन्द्रियादिसम्बन्धमदग्ध्ववोपासना- पुरम्भाभिप्रायमित्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥ श्रीः ।। तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥श्रीः२८॥ अचिरादिगमनेन ब्रह्मप्राप्तः प्राक् शरीरसम्बन्धव्यपदेशात तदमृतत्वादिवचनमुक्तप्रकारमेव ॥८॥ [व] छा०६।८।६ [*] इतः परमेतदविरोधावत्यादिपाठो नाम्धपुस्तके Ta] काठोप०२। ६ । १४ ·पा०२ आमृदयुपक्रमाधिकरणम श्रीः। सूक्ष्म प्रमाण लश्च तथोपलब्धेः ॥श्रीरा॥ शरीरादुत्क्रान्तस्यापि सूक्ष्मशरीरमनुवर्तते अन्यथा गत्यनुपपत्तः न केवलं गत्यनुपपत्तिमात्रं सूक्षाशरीरवत्त्व प्रमाणम, चन्द्रमसा * संवादित्वं प्रमाणान्तरतश्च सूक्ष्मशरीरवत्त्वोपलब्धेः तं प्रतिबया- त्सत्यं ब्रूयात्" [ज] इति ॥ ६ ॥ श्रीः ॥ नोपमर्दैनातः ॥ श्रीः ४ । २ । १० ॥ अत उक्ताद्धेतोः"मथ मोऽमृतो भवति,, (झ) इत्यमृतत्ववचन न देहसम्बन्धोपमर्दन ॥ १० ॥ श्रीः॥ अस्यैव चोपपत्रूष्मा ॥ श्रीः ४ । २ । ११ ॥ अस्य सूक्ष्मशरीरस्य विद्यमानत्वोपपत्तेश्च न तदुपर्देन उप- जयते यत्क्रमतो विदुषः सूक्ष्मदेहगुण ऊष्मा अन्यत्रानुपलम्भात न स्थूलगुणः ॥ ११ ॥ श्रीः। प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरास्पष्टो होकषाम् ।। श्रीः ४ । २ । १२ ॥ "प्रथाकामयमानो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति"(अ) इति विदुष- उत्क्रान्तिनिषेधादवसाक्षाद्ब्रह्मप्राप्तिरिति चन्नैतत,विदुष उत्क्रम- माणस्वार्चिरादिकया गमनाय प्राणा न विश्लिष्यन्ते इति ह्यच्यते "न तस्य प्राणाः उत्क्रान्ति,, [अ] इत्ययमों माध्यन्दिनानां * संवादिप्रमाणेत्यादि तपा० . ३०प० ( क ) कठोप० २।६।१४ (अ) वृ०६।४।६ ·वेदान्तसारे पाठे स्पष्टो विधीयते "यो कामो निष्कापमाप्तकाम मात्मकामो न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्ति" (2) इति ॥ १२ ॥ श्रीः ॥ स्मर्यते च ॥ श्रीः ४ । २ । १३ ॥ विदुषोऽपि मूर्धन्यनाड्यागमनं स्मयते च "ऊर्द्ध मेकस्थित स्तेषां बोभित्वा मर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति परां गतिम् " (8) इति ॥ १३ ॥ श्री। तानि परे तथा शाह।। श्रीः ४ । २ । १४ ॥ "तेजः परस्यां देवतायाम्" (ड) इति श्रुतेः परदेवतासम्पत्तिरु. क्रममाणस्य विश्रामस्थानभूमिः * तानि भूतानि जीवसंयुक्तानि परदेवतायां सम्पद्यन्ते ॥ १४ ॥ इति परसम्पत्यधिकरणम्। श्रीः ॥ अविभागो वचनात् ॥श्रीः ४ । २ १५ ॥ परदेवतासम्पत्तिवचनमविभागमात्रपरम्"वाङ्मनसि सम्पद्यते" (ड) इति सम्पत्तिपदस्यैवात्रानुसक्तस्यार्थान्तरत्वे प्रमाणाभावात् मनःप्रभृतिषु हि प्रलयासम्भवादविभागमात्रपरम् ॥ १५॥ इत्यविभागाधिकरणम् *श्रोः॥ तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्या- सामर्थ्याचच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच हादर्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ श्रीः ४ । २ । १६ ॥ हार्दपरमपुरुषारीधनरूपविद्यासामर्थ्यात्तदङ्गगतिचिन्तनेन च, प्रीतपरमपुरुषाऽनुगृहीतस्तदनुग्रहतः प्रकाशिततहारो जीवः शता- ( ट ) माध्यन्दिनपाठे (3) (ड) छा०६।८६ * विश्रमस्थानमिती तिते ·पा०.२ दक्षिणायनाधिकरणाम धिकया मूर्द्धन्यताड्या गच्छति. तदनुग्रहादेव जीवस्थानमने प्रकाशवद्भवति. हार्दः परमात्मा परमपुरुषः "तस्याः शिखाया- मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः” (ढ) “सर्वस्य चाई हृदि सन्निविष्टः" (ण) इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् ॥ १६ ॥ इति तदोकोऽधिकरणम् श्रीः ॥ रश्म्यनुसारी ॥ श्रीः ४ । २ । १७ ।। मथैतैरेव रश्मिभिरुद्धमाक्रमते" (त) इति श्रुतेः विद्वान रश्स्यनुसार्येव गच्छति. निश्यपि रश्मयः सन्स्यव. * निदाघादा- वूम्मोपलब्धेः हेमन्तेऽनुपलब्धिस्तु हिमाभिभवात् ॥ १७ ॥ इति रश्म्यनुसाराधिकरगाम *श्रीः ॥ निशि नेतिचन्न सम्बन्धस्य यावद्दे ह. भाविवादर्शयति च ॥ श्रीः ४ । २ । १८ ॥ विपरीतं तु गहितम (च) इति निशामरणनिन्दनातू,निशि मृतस्य न ब्रह्मप्राप्तिरिति चेन्न, कर्मसम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वात, प्रारब्धस्य यावञ्चरमदेहावसा- नभावित्वाच्च, ब्रह्ममाप्तिविघ्नहेत्वभावातू, दर्शयति च "तस्य ताव- देव चिरं यावन्न विमोचे अथ सम्पत्स्ये” इति निशानिन्दा, इतरपुरुषार्थविषया ॥ १८ ॥ इति निशाधिकरणम् श्रीः अतश्चायनेऽपि दक्षिणे॥श्रीः ४ । २ । १६॥ (अतो बन्धहेत्वभावादेव) * दक्षिणायने मृतस्यापि विदुषो ब्रह्मप्राप्तिरस्त्यव ॥ १९॥ " "दिवा च शुक्लपक्षश्च इत्यारक्ष्य (ढ) तै० ना०६ । ११ (ग ) गी० १५ । १५ (7) छा०८।६।५ * सम्भवन्त्येवेति ते० पा० (थ) * इत्याधिकमान्ध्रपुस्तके ·वेदान्तसारे श्रीः ॥ योगिनः प्रति स्मयते स्मार्त चैते ॥ श्रीः ४।२।२०॥ “यत्रकाले स्वनावृत्तिमावृत्रिं चैव योगिनः"(द) इति न मरण- कालः स्मयते, अपितु योगिनोविद्यानिष्ठान्प्रत्यचिरादिका तशिप- रीता चेत्येते गती स्माते स्मृतिविषयभूते स्मर्येते "नैते सृती पार्थ ! जानन्योगी मुह्यति कश्चन" (घ) इति वचनात् ।। २०॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे चतुर्थाध्यायस्य, द्वितीयः पादः ॥ २॥ SOMANSAR पादेऽस्मिन् सूत्राणि विंशतिः ॥ २० ॥ बाधिकरणानि चैकादश ॥ ११ ॥ हरिः ॐ तत्सत -::- HD (द ) गी० ८१२३ (घ ) गी० ८] २७ ·पा०३ (१६५) श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ श्रीयदुगिरीशपरब्रह्मणे नमो नमः ॥ - चतुाध्याये तृतीयपादारम्भः ॥ श्रीः॥ अचिरादिना तत्प्रथितेः ॥ श्री ४।३।१॥ अर्चिरादिनैकेन विद्वान् गच्छति, सर्वासु श्रुतिषु तञ्चिन्है- स्तत्प्रत्यभिज्ञानात् ॥ १॥ इत्यर्थिरायधिकरणम् *श्रीः॥ वायुमब्दादविशेषविशषाभ्याम् ।। श्रीः ४ । ३ । २॥ "मासेभ्यः सम्वत्सरं सब्वत्सरादादित्यम्' (न) इत्यब्दादित्य- योमध्ये द्वयोः प्रकरणान्तरयोरेकत्र देवलोकश्रुतिरितरत्र वायु- शब्दः, तत्र देवलोकशब्दोऽपि देवानां लोक इति वायोरविशेषेण वाचकः, वायुशब्दश्च तस्यैव विशेषणवाचक इत्यविशेषविशेषाभ्यां देवलोकवायुशब्दाभ्यां वायुरेक एवाभिहित इत्यब्दादूर्द्धमादित्या- त्पूर्व वायुमेकमेवेति निवेशयेत् ॥ २॥ इति वाय्वधिकरणाम *श्रीः॥तडितोऽधिवरुणः सन्बन्धात्॥श्री ४ ॥३॥३॥ तडितोऽनन्तरं वरुणो निवेश्यः मेघोदकवर्तित्वात् * विद्युतो- मेघस्थजलात्मकत्वने लोकवेदयोवरुणस्य विद्युत्सम्बन्धावगमात, तदनन्तरमिन्द्र प्रजापतिपाठक्रमात, प्रबलविशेषामावाञ्च ॥३॥ (न ) छा० ४। १५ * मेघोदरवृत्तित्वादिति तै० पा ·०४ ( १६९) वेदान्तमारे इति वरुणाधिकरणम् m श्रीः॥ातिवाहिकास्तल्लिङ्गात्॥ श्रीः ४।३।४॥ (अचिरायः)(*) मर्चिराद्यभिमानिदेवताविशेषाः, विदुषामा- तिवाहिकत्वेन परमपुरुषनियुक्ता इति विज्ञायते "स एतान् ब्रह्म गमयति, (प) इति तेवेकत्र गमयितृत्वदर्शनाल्लिङ्गात् ॥ ४॥ श्रीः ॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छुतेः॥ श्रीः ४ । ३ । ५॥ "चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एतान् ब्रह्म गमयति" (फ) इतिश्रुतेः वैद्युतपुरुषात्परतः स एव ब्रह्म गमयिता. वरुणे. न्द्रप्रजापतीनां तदनुग्राहकत्वमेव ॥ ५ ॥ इत्यादिवाहिकाधिकरणम् *श्रीः।कार्य बादरिरस्य गत्युपपतेः॥ श्रीः ४ । ३।६॥ कार्य हिरण्यगर्भमुपासीनचिरादिनयति. अस्यैव गत्युपपत्तेः नहि सर्वगतं परं ब्रह्मोपासीनानां गतिरस्तीतिबादरिमेने ॥ ६ ॥ श्रीः ॥ विशषितत्वाच ॥ श्रीः ४।३।७॥ "तत्पुरुषोऽमानवः स एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति" (ब )"प्रजा- पतेः सभां वेश्म प्रपद्ये" (भ) इति च विशषितत्वात् हिरण्य- गर्भमेव ॥ ७॥ ( * ) इत्यधिक(क)पुस्तके ( प ) छा० ४। १५ (फ) छा०५।१०।२ (ब ) बृ०८।२।१५ (भ ) छा०८।१४ ·पो०३ জায়গাম্বিয়া ( १९७ ) श्रीः॥ सामीप्यानु तव्यपदेशः ॥ श्रीः ४।३।८॥ ("ब्रह्म गमयति" इति ब्रह्मव्यपदेशः) * तत्सामीप्यादरय "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्"( म ) इति सामीप्यमस्ति हि ॥ ८॥ श्रीः ॥कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमविधानात्।। श्रीः ४ । ३ । ६॥ हिरण्यगर्भप्राप्तावप्यपुनरावृत्ति श्रुत्यविरोधः हिरण्यगर्भलोका- त्यये तदध्यचेण सहातः परं गच्छति “ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे” (य) इति श्रुतेः ॥ ६ ॥ श्रीः ॥ स्मृतेश्च ॥ श्रीः ४ । ३ । १० ॥ "ब्रह्मणा सह ते सर्वे" इत्यारभ्य “प्रविशन्ति परं पदम्" (र) इति स्मृतेश्च ॥ १० ॥ श्रीः।। परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ श्रीः ४३११ ॥ परमुपासीनान्नयतीति जैमिनिः ("ब्रह्म गमयति" इति) *तत्रैव ब्रह्मशब्दस्य मुख्यत्वात् ॥ ११ ॥ श्रीः ॥ दर्शनाच्च ॥ श्रीः ४ । ३ । १२ ॥ "अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य" (ब) इति "श्रुतेश्च ॥ १२ ॥ * इत्यधिकं तै० पुस्तक (म ) ख०६ । ३५ * इलाधिकमान्ध्रपुस्तकेपठ्यते ·MAHATE ०४ ( १६८) वेदान्तमरि श्रीः ॥ नच कार्ये प्रत्यभिसन्धिः। श्रीः ४ ॥३॥१३॥ "प्रजापतेः सभाम,, इति प्रत्यभिसन्धिश्च न कार्ये प्रजापति- शब्दस्य "पति विश्वस्यात्मेश्वरम्" ( ब ) इत्यादि श्रुतेः परस्मि- न् ब्रह्मण्येव मुख्यत्वात् ब्रह्मलोकशब्दश्च कर्मधारयवृत्या तत्रै- वेत्यभिप्रायः "ते ब्रह्मलोके,, इति श्रुतिः ब्रह्मैव लोक इति पर- ब्रह्मविषयैव" ब्रह्मणा सह ते सर्वे "इति स्मृतिश्च "तदुपर्यपि" १।३।२५ इति न्यायन चतुर्मुखलोकस्योपासीनयिषया ॥ १३ ॥ श्रीः।। अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात्तक्रतुश्च ।। श्रीः ४ । ३ । १४ ॥ अप्रतीकालम्बना हि नामादिप्राणशब्दनिर्दिष्टप्रत्यगात्मखरूप. पर्यन्तं सर्व चिदचिवस्तुजातं ब्रह्मदृष्टया स्वरूपेण वा उपासते तेऽप्रतीकालम्बनास्तद्वयतिरिक्ताः ये पश्चाग्निविः * '(आत्म- स्वरूपं ब्रह्मात्मकमुपासते, ये च परं ब्रह्मोपासते तान्नयत्यनिरा- दिरिति भगवान् बादरायणो मन्यते. कार्यमिति "पते परमेवेति घ पक्षे सकलोपनिषद्विरोधरूपदोषः प्रसज्यते कार्यपक्षे "ब्रह्म गमयति” “परं ज्योतिरुपसम्पद्य,, इत्याद्याः प्रकुप्येयुः परमेवेति ( व ) तै० ना० ६ । ११ * ) आत्मस्वरूपं ब्रह्मात्मकमुपासत इति पाठो नान्धपुस्तके ·पा०.३ कार्याधिकरणाम ~ च पचे *"तयइत्थं विदुर्येचमेरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिषभ- भिसम्भवन्ति” (श) इति श्रुतिः प्रकुप्येत । कार्यपक्षे तत्- ऋतुन्यायश्च विरुध्यतः मर्चिरादिना गतानां हि ब्रह्मप्राप्ति पुनरावृ- तिश्च श्रूयते पञ्चाग्निविदस्तु*मुक्तात्मस्वरूपम्“य मात्मनि तिष्ठन्" इत्यादिनाऽवगतब्रह्मात्मकत्वमुपासते इति बप्रतीकालम्बनत्वम्, तत्क्रतुन्यायाविरोधश्च उभयेऽपि हि परिपूर्ण ब्रह्मोपासते मुख- भेदेन. स्वात्मशरीरकं ब्रह्म केचन ब्रह्मात्मकं स्वात्मानमितरे इति ॥ १४॥ [श्रीजगदीशपरब्रह्मणे नमः] श्रीः ॥ विशेषं च दर्शयति ।। श्रीः ४ । ३ । १५ ॥ कार्यमुपासीनानां ब्रह्मप्राप्तिव्यतिरिक्तपरिमितदेशकाजफल- विशेषञ्च दर्शयति श्रुति: “यावन्नाम्नो गत्तम् ()इत्यादिका ॥१५॥ इति कार्याधिकरणम् ---*०*०*-:-- इतिश्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे चतुर्थोऽध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ -:--.--:- पादेऽस्मिन् सूत्राणि पश्चदश ॥ १५ ॥ अधिकरणानि च पञ्च ॥ ५ ॥ * 02HRS * य एवमेतद्विदुरित्यादितै० पुस्तकपाटः [ श ] बृ०८।२।१५ * प्रकृतिवियुक्तात्मस्वरूपमिति तै० पु० पा० [ष ] का० ७।१।५ (२२) ·भ०४ (१७०) भीमते.रामानुजार्य नमः श्रीभूनीलादेवीसमेताय श्रीवैकुण्ठनाथाय नमः चतुर्थाध्याये तुर्यपादारम्भः श्रीः ॥ सम्पद्याविर्भावः खेन शब्दात् ।। श्रीः ४।४।१॥ "एवमेवैष समासादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय पर ज्योतिरुप- सम्पद्य खन रूपेशाभिनिष्पद्यते" (स) इति सिद्धम्य *सर्वप्रत्यगा- स्मस्वरूपस्यानादिकर्मणा तिरोहितस्थ परञ्जयोतिरुपसम्पद्यावि- भोक उच्यते खन रूपेणेति विशेषेण विधानात् ॥ १ ॥ श्रीः ॥ मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ श्रीः ४ । ४ । २॥ मात्मस्वरूपमात्रस्य प्रागेव सिद्धत्वेऽपि कर्मबन्धविनिर्मुक्ता- परिच्छिन्नशानादिखरूपस्य यत्राविर्भाव उच्यते "एतं त्वेव ते भूयोऽ- नुव्याख्यास्यामि"(ह)इति जागरिताद्यवस्थातिरोभानविनिर्मुक्तस्यैव वक्तव्यतया प्रतिज्ञानात् ॥२॥ श्रीः ॥ आत्मा प्रकरणात् ॥ श्रीः ४।४।३॥ "भूयोऽनु व्याख्यास्यामि"(ह)इति प्रकृतापहतपाप्मत्वादिगुणक आत्मति प्रकरणादवगम्यते “य आत्माऽपहतपाप्मा विजरः [स] छा० ८।१२।२ * सिद्धस्यैव प्रत्यगात्मेत्यादि तै० पा० [६] छा०८।६।३ ·पा०१ हरयारश्य মাখিযমু (१७१) सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः” (१) इति हि प्रकृत्य " एतं त्वष ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि” इत्युक्तम् ॥ ३ ॥ इति सम्पद्याविर्भावाधिकरणम् श्रीः ।। अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ श्रीः ४ । ४ । १॥ आविर्भूतस्वरूपो यो मुक्तात्मा खात्मशरीरं परं ब्रह्म खात्मनोऽ- यात्मतयाऽहंब्रह्मास्मीत्यविभागेनैवानुभवति मात्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ४।१।३ इति तथारूपोपासनेन तथाविधखरूपस्य दृष्टत्वात् “यात्मनि तिष्ठन्...यस्यात्मा शरीरंस त मात्मा” (त्र) "तत्त्वमसि” इत्यादिशास्त्रसिद्धमेव ह्युपासितम् ॥ ४॥ इत्यविभागेनदृष्टत्वाधिकरणम् श्रीः॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ।। श्रीः ४।४। ५॥ अस्य स्वरूपस्थाविर्भावो ब्राह्मणापहतपाप्मत्वादिगुणकखरू- पेण तेऽपि ब्रह्मगुणाः प्रत्यगात्मनोऽपि स्वाभाविका गुणा इति "य- आत्मापहतपाप्मा” इत्यारण्य, उपन्यासादिश्यः, भवगम्यते त एव, "यक्षन् क्रीडन् रममाण:"इत्यादिनोच्यन्ते इति जैमिनेर्मतम् ॥ ५॥ श्रीः॥ चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः ।। श्रीः ४।४।६॥ "विज्ञानघन एव"[३] इत्यवधारणात विमानमात्रखरूप इत्यौ- डुलोमिः ॥ ६ ॥ [३] [ ] छा०८।७।१ [ ] माध्यन्दिन शाखायाम ·(१७२) वेदान्तसार श्रीः। एवमप्युपन्याप्तात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः॥ श्रीः ४।४।७॥ विज्ञानधन एव" इति खप्रकाशबलप इत्यवगमेऽपि “य मा- स्मारहतपाप्मा" इत्युपन्यासादिना पूर्वेषामण्हतपामत्वादीनामपि सद्भावावगमादुभयश्रुत्यवगतोभनखरूपस्य परस्परविरोधाभा- वात् रूपद्वयं नान्योऽन्यपरिहार्यमित्युभयरूपसमुश्चयं भगवान् बादरायगो मेने ॥ ७॥ इति ब्राह्माधिकरणम् श्रीः।। सङ्कल्पादेव तच्छुतेः ॥ श्रीः ४ । ४ । ८॥ "स यदि पितृलोककामः,, (३) इत्यादिनावगताः पित्रादयः * “सङ्कल्पादेवास्य" () इति श्रुतेः सङ्कल्पादेव भवन्ति, यथा परमपुरुषस्य लीलाप्रवृत्तस्य दशरथचसुदेवादयः सङ्कल्पादेव भवन्ति; एकमेव परमपुरुषलीलान्तर्गतस्य मुक्तस्यापि तदुपकरण- भूताः पित्रादयः सङ्कल्पादेव भवन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥ श्रीः। अत एव चानन्याधिपतिः। श्रीः ४ । ४।९॥ अत एव अपहत्तपाप्मा... सत्यसङ्कल्पः” इत्यादिश्रुतेन कदा- चिदपि कर्माधीनोऽयम् ॥ ६॥ इति सङ्कल्पाधिकरणम श्रीः।। अभावं बादरिराह ह्येवम्।। श्रीः ४।४।१०॥ तस्य देहेन्द्रियाद्युपकरणाभावं वादरिमने “न ह वै सशरी- रस्य ,,(ॐ) इत्यादिश्रुतिस्तद्भावमाह ॥ १० ॥ [श ] छा० ८।२।१ * अवगतज्ञात्यादयः इति [ख] पुस्तके [ॐ] छा०८।१२।१ ·प०४ : अभावाधिकरणम् (१७३) . श्रीः भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ श्री: ४।४।११ ॥ शरीरादिभावं जैमिनिमैने * “एकधा भवति,, (क) इत्या- दिना देहेन्द्रियादिभिर्विविधताश्रुतेः ॥ ११ ॥ श्रीः ॥ द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः ।। श्रीः ४।४ । १२ ॥ उभयश्रुतेः सशरीरत्वमशरीरत्वं चेच्छातः यथा द्वादशाहे उभयश्रुतेः सत्रमहीनं च भवति ॥ १२ ॥ श्रीः।। तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः।। श्रीः ४।४॥ १३॥ स्वेनैव सृष्टतन्वाद्यभावे, स्वप्ने “मथ रथान रथयोगान् पथः सृजते” इति परमपुरुषसृष्टभोगवन्मुक्तोऽपि परमपुरुषसृष्टैरेव लीलारसं भुङ्क्ते ॥ १३ ॥ श्रीः ॥ भावे जाग्रहत् ॥ श्रीः ४ । ४ । १४ ॥ खेनैव सृष्टोम्पकरणभावे जाप्रत्पुरुषवद्भुङ्क्ते ॥ १४॥ श्रीः॥प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति ।। श्रीः ४ । ४ । १५ ॥ एकदेशस्थितस्यापि खप्रभारूपज्ञानव्याप्त्या सर्वाऽनुभवः * तै० पुस्तके शरीरादिभावं जैमिनिमन इत्यस्य स्थाने विवि. पताश्रुतेरित्यस्यान्ते [ देहाझुपकरणसद्भाव जैमिनिमने ] इति वर्तते ॥ [क] छा० ७ । २६ । २ ·(१७४) वेदान्तसारे सिद्ध्यति "बालानशतभागस्य" इत्यारश्य “स चानन्त्याय कल्पते" [ख] इति हि दर्शयति ॥ १५॥ . . श्रीः।। खाप्ययसम्पत्त्पोरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि। श्रीः ४ । ४ । १६ ॥ प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्य किञ्चन पैद नान्तरम् इति वेदनाभाववचनं सुषुप्तिमरणयोरन्यतरापेक्षेणेत्युक्तम "नाह खल्व यमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मि" (ग) इत्यादिना सुषु- प्ल्यादावकिश्चिज्ज्ञत्वमाविकृतं हि ॥ १६ ॥ भीः ॥ जगद्व्यापारवज प्रकरणादसन्नि: हितत्वाच ॥ श्रीः ४ । ४ । १७॥ अपहतपाप्मत्वादिसत्यसङ्कल्पत्वपर्यन्तं गुणनाम्यं मुक्तस्य जगजन्मादिकारणत्वजम् “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यारभ्य तद्ब्रह्म,, इत्यादिर्जगत्सृष्टयादि परस्यैवेति प्रकरणादव- गम्यते सृष्टयादिप्रकरणेषु मुक्तस्यासान्निहितत्वाञ्च. मुक्तस्यातिरो- हितखमाहात्म्यस्याऽनवाधिकातिशयानन्दपरिपूर्णपरत्रमानुभवएव. ब्रह्मणो जगद्यापारो लीलामात्रमिति "लोकवतु लीलाकैवल्यम" २।१।३३ इत्युक्तम् ॥ १७ ॥ श्रीः॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारि- कमण्डलस्थोक्तः ॥ श्रीः ४ । ४ । १८ ॥ इमाँ लोकान्कामान्त्रीकामरूप्यनुसञ्चन्" (घ) इत्युपदेशात [घ ] तै० भृ० १०।५ [ख] [ग] छा० ८।११।२ ।

·पा०४ जयन्यापारवजाधिकरणम (१७) जगद्यापारोऽध्यस्तीति चेन्न, हिरण्यगर्भाधाधिकारिकमण्डलस्थ- भोगोक्तेः न हि तत्र नियमनं श्रुतम् ॥ १८ ॥ श्रीः।। विकारांवति.च तथा हि स्थितिमाह || श्रीः ४ । ४ । १६ ॥ विकारासंसृष्परिपूर्णपरब्रह्माऽनुभव एव तस्य सुत्रे तथास्य स्थितिः "रसो वै सः रसं होवायं लब्ध्वानन्दी भवति” (ङ) इत्याह ॥ १६ ॥ श्रीः।। दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ श्रीः ॥२०॥ उक्तमर्थ श्रुतिस्मृती च दर्शयतः"तस्माद्वा एतस्मादात्मन मा- काशः सम्भूतः एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि !"इत्यादिका श्रुतिः । स्मृतिरपि “अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते" (च) इति ॥ २०॥ श्रीः ॥ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च ॥ श्रीः ४/४।२१ ॥ सोऽश्नुते सर्वान्कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता, इति ब्रह्मा- नुभवरूपभोगम्लत्रसाम्यलिङ्गाच्च ॥ २१ ॥ [ ] ते० प्रा० २।७।१। [च ] गी० १०।८ कणादपरिपाटिभिः कपिलकल्पनानाटकैः । कुमारिलकुभाषितैर्गुरुनिबन्धनग्रन्थिभिः ॥ तथागतकथाशतैस्तदनुसारिजलपैरपि । प्रतारितमिञ्जगत्मगुणिते यतीन्द्रोक्तिभिः ।।

·(१७६) वेदान्तसारे श्रीः॥ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिःशब्दात् ॥ श्रीः ४।४ २२ ॥ "स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसस्पद्यते न स पुनरावर्तत" इति निश्चीयते इति सर्व समञ्जसम् ॥ २२ ॥ इति जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम. RA इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीमति वेदान्तसारे चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ -:-: --:-:- पादेऽस्मिन् सूत्राणि द्वाविंशतिः ॥ २२ ॥ अधिकरणानि च षट् ॥६॥ हरिः ओ३म् तत्सत समाप्तश्चायं फलाध्यायश्चतुर्यः ॥ ४ ॥ ----- परिसमाप्ता चेयं समन्वयाऽविरोधसामनफलविषया, उत्तरमीमांसाचतुरध्यायी SINGE परिसमाप्तश्चार्य श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्य- विरचितो- वेदान्तसारः ॥ श्रीः ॥

·( १७७) १ ॥ सूत्राणामकारांद्यनुक्रमणिका । भूत्राणि पृष्ठसंख्या. सूत्राणि पृष्ठसंख्या গানঃ থানা অল্পৱিন্ধান জলব अदृश्यत्वादिगुण সামান্য १२८ কাছানিয়া अग्निहोत्रादित तत्का० १५७ अधिकन्तुभेदनिदेशात १५ अग्न्यादिगतिश्रुतेरि० মজাজ খাত अङ्गावबद्धास्तुनखा० १३५ भधिकोपदेशा बा अङ्गित्वानुपपत्वेश्च मधिष्ठानानुषपतेश्व अङ्गेषु यथाश्रयभावः अध्ययनमात्र वतः १४२ प्रचलत्वंचापेक्ष्या अनभिमवश्वशं० १४८ अगावच अनस्थितरसम्भवा अनारब्धकार्य एव. बात एव च नित्यत्वम् ४३ अनाविष्कुर्वन्न अनावृत्तिः शब्दाद अतएव च सह्य मतएव चाग्नीन्धना भ्रनियमः सर्वेषाम १२८ अतएव चानन्याधिक मनिष्टादिकारिणा प्रतएव चोपमा सूर्य० १०६ गनुकतेस्तस्य च ४१ अतएव न देवता अनुशापरिहारी १० प्रतएव मागा: अनुपपत्तस्तु अतएव सबाख्यनु १५१ अनुबन्धादिश्यः पर १३४ अतः प्रबोधोऽस्मात् १०७ मनुस्मृतेर्बादरिः अतश्चायनेऽपि दक्षिसे अनुस्मृतेश्च मतस्त्वितरज्ज्या अनुष्ठेय बादराय अतिदेशाच अनेन सर्वगत्तत्वमा अतोऽनन्तेन ताहि लि० ११२ গৎ অরে: २८ मतान्यापिहोग अन्तश चापितु त. সুনানু ইসহায় प्रम्तराभूत प्राम १२५ ·( १७८ ) सू० पृ० सू० গনহা লিজা ६३ अन्तर्याम्यधिदेवा अन्तवत्यमसर्वज्ञतावा अन्तस्तद्धर्मोपदेशात अन्त्यावस्थितेश्वो ७७ अन्यत्राभावाचा अन्यथात्वं शब्दा० अन्यथानुमितौच० ७१ अन्यथानुमेयभितिक ६३ अन्यभावव्यावृत्तेश्व अन्यार्थन्तुजैमिनि ५५ मन्यार्थश्चपरामर्शः .४१ अन्याधिष्ठितेपू० अन्वयादिति चेत्स्या १२२ अपरिग्रहाश्चात्य ७३ अपिचैवमेके० १०८ प्रपिसप्त १०१ अपिसराधने प्र० ११२ ४१ पिस्मयते अभिसन्ध्यादिष्व० अभ्युपगमे० ઉર अम्बवग्रहणात्तुन ११० अरूपवदेवहि त. १०८ अचिरादिना त० १६५ अर्भकौकस्त्वान्तव अल्पश्रुतेरितिचेत्तदु० ४१ अवस्थितिवशे० अवस्थितेरितिका ५७ अविभागेनदृष्टत्वात १७१ अविभागोवचनातू १६२ अविरोधश्चन्दनवत् ८५ अशुद्धमितिचेन्नः १०३ अंशोनानाव्यपदे० ममादिवश्चत अश्रुतत्वादितिचे असति प्रतिज्ञोपरो० ७४ असदिति चन्न प्रति० मसदुपदेशान्नेनिचे प्रसन्ततेश्चाव्य Eo असम्भवस्तुसतो. असार्वत्रिकी १४२ १४८ अपीतीतद्वत्प्रस० मप्रतीकालम्ब মবিন্ত ८० १४७ १७२ अभावंबादरिराह अभिध्योपदेशाच अभिमानिव्यप्रदेश भभिव्यक्तरित्याश्म अस्मिन्नस्यचतद्योग १६ अस्यैवचोपपत्तरमा० १६१ प्राकाशस्तल्लिगात माकाशेचाविशेषातू माकायोन्तिरत्वा ७५ ३३