·३ ज्योतिष-भूमिका । मरचि यन्त्र सन् १९०६ खीष्टाब्दस्य दिसम्बरमा धाराणस्यां प्राभाकरी. | मुद्रणयन्त्रालये मुद्रितं पश्चाद्वाहस्पत्यस्तस्थापण्डनेन झोपायमैधि. लरन्दमण्डनेन न सर्वत्रैव विख्यातं समादृतं च । इदानी स्वभाध्ये ये ये विशेषा अास्तेषां प्रदर्शनायेदं सोमाकरभाष्यं महताऽऽयासेन संशाध्य समुचितसाधुपाठांश्च टिप्पण्यां निवेश्य सुजनविद्वज्जनरञ्जनाय निजभा. प्यहिर्तामह मुद्रितम् । अस्यान्ते पाठकानां सोयर्याय निनिर्मितमाचं. ज्योतिषभाध्यं मन्दानां बोधाय काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशाला. धापकज्योतिषाचार्यझोपाख्यश्रीमुरलीधरश निर्मितलधुसुधाकरभाष्यधि. वाणं तदीयमङ्गलभाषायां विशिष्टार्थनिरूपणं (Appendix) च निधे. शितम् । याजुय-१८ श्लोकस्य सोमाकरभाष्ये "पर्वणां व्यवस्येत्येक पाहुः" "अन्ये स्याहुः" " इत्यादिलेखन याजुपज्योति बहवो भाष्यकाराः सन्तीति स्फुटम् । परन्तु तेषां भायाणि पदयावधि नापलब्धानि । सोमाकरभाष्यमुद्रणायसरे काशीस्यपण्डितबालमुकुन्दमालवीयस्य पुस्तकद्वयं लब्धं यत्र प्रथमपुस्तके (-बा.प्र.) मध्ये संवत् १८९५, अन्ते च संवत १८२२ लिखितम् । द्वितीयपुस्तके (या. दि.) अन्ते श्लोकेन संवत १८२७ फाल्गुनशुलदशमी रविवारे, तथा गोन संवत १८८३ कार्तिकमणद्वादशीति लेखः । काशीस्यदीतितरामचन्द्रजहीसंउकस्य पुस्तकनुयं लब्धं यत्र प्रथ- मएस्तो सं. १८१७ भाद्रपदप्रुष्णद्वादश्यां भीमे लिखितम् । द्वितीयपुस्तके लिपिकालो नास्ति अन्ते 'दति श्रीशेषनागकृतं ज्योतिःशास्त्रमाग्यं समा. प्तम्" इति लेखः । अवलोकनेनेदं प्राचीन भाति । काशिराजकीयसंस्कृतपाठशालापुस्तकालयाध्यक्षपण्डितधिन्ये. खरीप्रसादस्यातिप्राचीनं पुस्तकं लब्धम् । तत्रान्ते "शके नन्दनसंवत्सरा. (१) खण्डनमयानाय वाराणयां प्राभाकरीमुद्रणयन्त्रालये मुद्रिता मोपाख्य मेयिलवन्ग्दघाटिता चिकित्सा विलोया । 1 ·४ ज्योतिष-भूमिका। न्तर्गतवेथासितदशम्यां शेषनीलकण्ठनलि (खि) तं स्वाय पराध चेति लेखः। एवं पुस्तकपञ्चकं निजं च माधीनं पुस्तकं सयक्ष गणितयुत्तया च मया साधुपाठा विवारिताः । सर्वेषु पुस्तमेषु प्राय एकरूपेण अष्टाः पाठा लिखिताः सन्ति । घा. द्वि पुस्तके फुत्रचित शुद्धः पाठः । सोमाकरभाष्यस्योपलब्धपुस्तकेषु पाठानां कीदृशी दुर्दशति सर्वत्र विदुषां प्रसिदमेवातो मच्छोधितपाठानामधलानेन पक्षपातरहितानां सारासारयाहिणां मुधियामये मदीयः परिश्रमः स्फुट एय भयिता, किमि- हात्मस्तुत्या। याजुपे पार्व पक्ष्योति पाठान्तरयशादध्याहारमा दानामा न्साणघ मदीयभाये या भिवा भिवा ध्याश्यास्ताः पश्यन्तु मुजना मोतिपाठाः समोपीना या सोमाफरसम्मता इति च मध्यस्ययुद्दा भृगं परीचन्तां झिमिह उपयपरिहारेण मन्दोधितमपि मामाकरभाष्य पुनः पुन: परिचिन्त्य मुधिप: माधुराश्वतीकोपकाराय शोधयन्त च । मामाकरभाष्ये श्रुलियाम्पानि यायच्दश्यं शोधितान्यपि मुधीभि. पिपतो विचिन्त्यानि सामाकरः पानातः फायोनियासी फरिदाक्षिणात्या पाल. पो ज्योतिपणावगहनहिषयानभित रति सन्लेग्रेनानुमीयते । अस्प सन्मादिप्तमपाच नायाधि चिदितः। मम्मति जानन दिग्धा पने के सरपभापयिता भारतवर्षायाः प्राय: स्वसिष्टामदगंनाय मस्परथमपहाय दुरायण निधशागतेन ॥ म्योतिपादिदिकपन्यानामन्ययाधान मुन्ति पत. एसपमहरा मुजनान् विदो विनयेन पाये

·५
ज्योतिष-भूमिका
सुष्यन्तु सुजना घुडा विशेषान् मदुदीरितान् ।
अयोधेन हसन मां हि स्वः सन्तोयमेष्यति ।
वेदमागकालघटिकामितिसाधनाय
सर्व व्यलेसि लगधेन यथोक्तमत्र ।
सामाफरया निजनिर्मितभाप्यमध्ये
तथ्यं तदुक्तमिह तर्हि ममायहो न ॥ दति
सुधाकरदिवेदी।

·श्रीजानकीयल्लभो विजयते । अथ सामाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहित याजुषज्यौतिषं प्रारभ्यते। पनसंवत्सरमयं युगाध्यक्षं प्रजापतिम् । दिनर्णयनमासाङ्गं प्रणम्य शिरसा शुचिः ॥ १ ॥ ज्योतिपामयनं पुण्यं प्रपदयाम्पनुपूर्वशः । सम्मतं ब्राह्मणेन्द्राणां यज्ञकालार्थसिद्धये ॥२॥ सोमाफर:- अय्याश्तादाश्तं यत तदानं पथ्यात्म शब्दराशिं विशिष्टः। कालस्य कारणं यजमार भोगामाप्तः साधनं सम्प्रणम्य ॥ १॥ देशस्य कातस्य विपर्ययादा. दुत्त्वाचे पाहुमायं तु शास्त्रम् । ज्योति नामाकुल प्रधान मामारोऽहं विश्वामि गया.॥ सध्या नानं पातिभं वृद्धियोगात सहज भाप्यपदयोऽम्य नाम्सि । না নানি মামি মা ज्योतिर्षिदो प्रणिपम्प मधी। (1) nanान पिलरम् ।

·२ याजुपज्योति यस्मादहं स्वमभावात प्रवृत्तो. अहोरात्रीये गणिते चाप्रगल्मः। तस्मादन्ये वस्तुसारं विदित्या छत्वार्थास फयिष्यन्ति शेषम् ॥ ४ ॥ पञ्चसंवत्सरममिति । एतेन श्लोकद्वयन शास्वकारोऽभिधेषभू- तामिष्टदेवतां नमस्कृत्य यस्तूपन्यासं फर्गति। तदाथा। शुविरह वाङ्मनाका- यशुद्धोज्योतिपामयनं सूर्यचन्द्रनक्षत्राणां गमनं प्रवक्ष्यामि कयिष्यामि। कथम् । अनपूर्वशा यथाक्रमेणेत्यर्थः । कीदृशम् । पुण्यम् । यागमालधि- धिजानतया पापापहम् । तथा सम्मतं ब्राह्मणेन्द्राणाम् | यजमानानामभि. तम् । एते घेयजस्येन्द्रा इति श्रुतेः।किमर्थम् । यनकालार्थसिद्धये । याग. चोदितज्ञालविधानामित्यर्थः । किं कृत्वा । प्रणम्य । नमस्टात्य । कम् । प्रलापतिम् । स्रष्टारम् । फेन । शिरसा ! उत्तमाङ्गेन । कीदृशम् । पञ्च. संवत्सरमयम् । संवत्सरपरिघासीदावमारानुघासीद्वत्सरात्मकम् । तथा युगाध्यक्षम् । तादीनां वेश्याहस्पत्येन्द्राग्नित्याष्ट्रवाहिर्बुध्यपियमी. म्यवैश्वदेवसपोयम्णदायभाग्यान्तानां द्वादशानां च सप्टारम् । तथा दिनर्त्ययनमासागस । कालावयवा दिनादयो मुहूर्तकालपुरुषस्याङ्गानि । तथा म प संवत्सरः प्रनातिः नोडशकलम्तस्याहाराचय एघ पञ्चदश पाता ध्रुधेकास्य पाहशी फलेति । (मासाश्चार्धमासाश्व पघि एतयो- ऽङ्गानि संघसरो महिमेति । एवमहं प्रवृत्त इत्यर्थः ॥ १-२॥ सुधाकर:-'पञ्चसंवत्सामययुगाय' ति पाठः साधुः । अहं शुचिः पवित्र भूत्वा वा शुचिनामा ज्योतियां व्यातियशा. स्वाणामयनं स्थान निधिरूपं निधन्धम् । अनुपूर्वशी यथाक्रमम् । प्रस. (१) यजमानामभिप्रेतम ति पाठान्तरम् । (२) पहितानुसार पियर्यनीयमाम्ययकानलदासमायान्तानाम्- (1) मासाचामासाच पाणि अतयोहानि मंगलरो महिमति । (त्ति- पंधता, अष्टक ५, अध्यापक, अनुयाक ५)। पति पाट: माधुः।

·३ - सोमाकरसुधाकरमाप्याभ्यां सहितम् । 'क्ष्यामि कयिष्यामि । किमर्थम् । यजकालार्थसिद्धये । ज्योतिष्टोमादीनां यज्ञानां ये कालास्तदर्यानां या सिद्विस्तस्यै । किंधत्वा । प्रजापति ग्रह्माणं शिरसा मधी प्रणम्य प्रणिपातपूर्वकै नमस्मात्य । सिंविशिष्टं ब्रह्माणम् । पञ्चसंवत्सरमययुगाध्यतम् । पञ्चसंवत्सरात्म। यागं तदध्यतं तदधिपतिम् । पुनः किविशिष्टम् । दिनत्त्वंयनमासाङ्गम् । दिनानि मृतधः अपने मासाश्चेवाङ्गानि यस्य तम् । किविशिष्टं ज्यो. 'सियामयनम् । पुण्यं पवित्रं पुण्योत्पादमित्यर्थः । पुनः शिविशिष्टम् । ब्राह्मणेन्द्रायां ब्राह्मणेषु श्रेठानां न्योतिर्विदां सम्मतं ज्योतिर्यिदिः स्वी. कृतमित्यर्थः ॥ १-२॥ वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रहत्ताः कालानुपूर्वी विहिताश्च यज्ञाः। तस्मादिर्द कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिपं वेद स वेद यज्ञम् ॥ ३ ॥ सामाकर:-बेटा हि यज्ञामिति । घेदा सादादयः किल यस्मादाजार्थमभिप्ररत्ताः प्रगता उत्पवाः । यथा च स्मृतिः। अग्निवायुरयिभ्यश्च अयं वल सनातनम् । दुदोह यसिद्धार्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥ तथा कालानुपर्वा विहिताश्च यज्ञाः । दिनवधनेषु यता विहि- ता विभक्ताः श्रुताः । यथाह । पुण्याहे दीना धसन्तै न्योतिष्टोमेन यजेत यजेत वाजपेयेन यो दति । तथा पञ्चशारदीय रति सम्मा- दिदं कालयिधानशास्त्रम् । नेन हि कालावया विज्ञायते । यो व्यों- सिपं घेद सद यजम् । ज्योतिःशास्वतः कालस्वरूपतः । तथा यचो. (२) पज्ञान पति पाठः माधुः । (२) पञ्चशादीयो या एक पत्र रति (नियंप्राय, अटक, अध्याय, धनुषाका a ·४ :॥३॥ । यानुपज्योतियं जयनफलभाम्भवतीत्यर्थः । न वे शुविदुरिव मपुष्यननत्रमिति श्रुतिः । तथा । ते असुरा अयना प्रदक्षिणा अनतत्रा यच्च किञ्चाकुर्वत सां कृत्यामेवाकुर्वतेति । ,तथा च परिशिष्टयत । मन्त्रपादपदसन्धिविधिजो धातुनामबचनप्रतिनः । ईदृशोभवति यविधिजः पतमासतिथिवन्द्रगतिनः ॥ इति तृतीयः॥ सुधाकरः-अस्य ज्योतिषशास्त्रस्य कयं वेदाङ्गत्वमित्याशयार वेदा होति । हि यतो वेदा यनाथमभिमरत्ताः सन्ति । यताश्च काला नुपूर्वाः झालाधीनाः सन्ति । तस्मादिदं व्योतिष - कालविधानशास्त्र कालविधिशिवमं यो वेद जानाति स वेदाङ्गजानाद् यज्ञान दर्शपार्ण- मासादीन वेद नानाति । कारोवधायकत्वादस्य किल घेदाङ्गत्वं सि. दुम् । घेदाङ्गत्वादश्श्यमेव द्विरध्येतामिति । तथा च सिद्धान्तशिरोमणी भास्करः । घेदास्तायातकर्मप्रवृत्ता यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण । 'शास्त्रादस्मात् कालयोधी यतः स्यात् घेदाङ्गत्वं ख्यातिपस्योक्तमस्मात-दति ॥ ३ ॥ यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा । तवेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम् ॥ ४ ॥ सोमाकर: :-यथा शिति । यथा मयूराणां शिरवा चूलिका मूर्धनि तिष्ठति । शिरसि यया नागानां साणां मणयो रयानि । तद्व. दन घेदाङ्गशास्त्राणां गणितं क्षेत्रसंप्याविज्ञानं देवयजनादीनाम् । यथाऽऽह विष्णुः । (१) न घे मुविदुरिय नाम पुष्पन मिति युतिः-दृति पाठः साधुः । () व्यातिपति पाठान्तरम् ।

·. । सोमाकरसुधाकरमाप्याभ्यां सहितम् । इष्टका थोपपाकाभ्यां त्रिंशत मात्रा तु हीयते । तत क्षेत्राणि चतुर्भाग विहीने दापर्योच्छरः ॥ इति । एषम. धिसत्याभिधेयमाह ॥ 8 ॥ सुधाकरः-इदानों स्कन्धत्रयात्मकच्योतिषशास्त्रे गणितं प्रशं. सते । यथा शिखेति । यथा मयूराणां शिखा मयूरशिरसि स्थिता। यथा नागानां सपाणां मणयस्तच्छिरोरुपफणासु स्थिताः सन्ति । तद्वत तया वेदाङ्गशास्त्राणां ध्याकरणनियतकल्पशिताछन्दमां शिरसु गणितं ज्योतिपं स्थितमस्ति । सर्वत्र वेदाङ्गेषु संख्याव्यवहारात संख्याविधान- प्रतिपादकं गणितशास्त्रमेव प्रधानमिति ॥ ४ ॥ ये वृहस्पतिना भुक्ता मीनात् प्रभृति राशयः । तेहताः पञ्चभिर्याताः यः शेपः स परिग्रहः॥ सुधाफर:-दानों पञ्चधात्मकयुगे संवत्सरानयनमाह । ये पृहस्पतिति । वृहस्पतिना गुरुणा ये मोनात प्रभृति मीनराशः सका- शाह गयो भुक्तास्ते पञ्चभिर्हता लब्धा याता युगसंख्या नेया । यः शेपः स यतैमाने युगे परियहो याझ ति । अत्र पञ्चयात्मकयुग एय सर्वा गणनाऽत रदं पदा क्षेपकम् । वृहस्पतिभुक्तपसीनां पञ्चाल्पत्वात | सोमाकरभाष्येऽस्य पाठाभावावेति स्फुट न्योतिर्विदामिति । माघशुक्लप्रपन्नस्य पापकृष्णसमापिनः । युगस्य पञ्चवर्पस्य कालज्ञानं प्रचक्षते ॥ ५॥ सोमाकरः-। माघगुलप्रपत्रस्यति । एघमिह ज्योतिर्विदः फालजानं तत्स्वरूपप्रतिपादनं प्रयतते कषन्ति । कस्य । युगस्य । फोट्टः शस्य पञ्चपर्यस्य । संवत्सरादीनां वेशीकृत्य यतश्चत्यारि मानानि वत्यमाणानि सोरसायनवान्द्रासाणि। लेषां च यतः परस्पराम्पेण फालयेपम्यम् । यतः सावनस्य संवत्सरस्य प्रत्येध पइदिनानि नुष्यन्ते सारमानापेक्षया चान्द्रमानापेतया पदिनानि वर्धन्ते युगे घ मानि स्वधिकमासायां पूर्वन्ते । यसस्तो ढो युगमध्ये भवतः । ते घ युगा ·६ .. याजुपज्योतिष द्वादश वणयधार्हस्पत्येन्द्राग्नित्वाष्ट्राहियुध्यपियसाम्यवेखदेवसापा. एमदासभाग्याः । तैः पाठदनिष्पत्तिस्ततः काम्यं भवति । सौरमानाप- या तस्य फुतः प्रवृत्तिरित्याह माघशुशेति । तदादिकालगणनेत्यर्थः । तथा च लोगातिः। माध्याः पार्णमास्याश्चतुरहे संवत्सराय दीवन्त इति । सया व गर्ग:। कालज्ञानं महत्पुण्यं कालरचादिस्य उध्यते । सघ माघस्य शुस्स्य सामवासथयोः सह ॥ महोदयं अधिष्टाभिः मस्यमहामुदङ्मुखे । रति । पघमेय पोषणसमापिनः । सतस्तदा तस्य समापनं पञ्चाना. मन्ते यर । अतः शुरूपतादिकालपतरिति सिद्ध भवति यतः । एवम- तोऽधिमासभूतानां प्यपादिकानपत्त्यपेतयैव मृताहानुष्ठानं फुयन्ति । तथा च गर्ग:। नेपां च सर्वेषां नउत्राणां कर्मसु कत्तिकाः प्रथममावतते। अधि- ठा तु संप्यायाः पूर्या लग्नानाम् । अनुराधं परितमम् । सविधानां रोहि. णी मर्यनताणाम् । मघाः सौर्याणाम् । भोग्यानां धार्यमा । नक्षत्राणां सर्यामा पहागीतानामादिः अविष्ठा । एयं पञ्चवर्षस्य युगस्यादिः संयन्सः । प्रमन्त शूनूनाम् । माघी मासानाम् । पक्षाणां शुरः । अय- नयोरुत्तरम् । दिवसानां शुरूपतिपत् । मुहूतीनों रोदः । फरणानां किं. म्तुरः । यहाणां धुम इति । ननु भयमेपा शातपयो श्रुतिः-या घेणा' फाल्गुनी पार्यमासी मंगत्सरस्य प्रयमा राषिः । यतिरा सा पूर्वमुत्तति मानुपाणां च विषयापेक्षया सतस्तेपो यया चोदनास्ते कालान्यां पाणं. मायां लभन्त तातो नतेषां निकी कालव्यवस्था यस्माद. घमणमत- (UR-नोकटोकाष्टिपदी पिनाया। (2) प्रियानांदसि पाटः माधुः । (1) मां-दमि Hey (.) माझीति जि.पुस्तके पाठ ·. सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । अहोरा सूर्या चन्द्रमसा पुरा कल्पयवस्यया। कालानां च स्थितिः प्राप्ता या सा घेहायधार्यत-दति ॥५॥ सुधाकरः-दवानीमनाझनाकालेंत्र कियत्कालपर्यन्तं गयने- न्याशङ्कयाह माघशुल्लेति । अत्र देवजाः पञ्चधात्ममयुगस्य मध्ये कालानां चान्द्रसारसायननक्षत्राणां ज्ञानं प्रचतते कथन्ति । विशिष्टस्य । माघझापवस्य माघशुलपतिपदि समुद्तस्य । पुनः फिविशिष्टस्य । पञ्चमे व पापण समापिनः पापमप्यामायां यस्य समाप्तिर्वात तस्य । अत्र चान्द्रा मासा एहन्ते येपामारम्भः शुक्लादिः समाप्तिस्तु दर्शान्ते ॥ ५॥ स्वराक्रमेते सोमाका यदा साकं सवासा । स्यात् तदादियुगं माघस्तपः शुल्लोऽयना दक् ॥ ६ ॥ सोमाकर:-स्वराक्रमेते सोमाकीर्शित । स्वर्दिव यस्मिन् काले आक्रमेते ध्यानुतः । को । सामा? । कस्य साझ सह । तथा सवासवी धनिष्ठायांनतर इत्यर्थः । तथा च तत्र यदि वृहस्पतिरास्ते । तदा किमित्याह । स्यात तदादियुगम् । तदार्दियुगप्रारम्भा भवेत् । तथा तदेव माघ मास स्तुरी भवेत् । तथा स एव तपो मासो भवेत् । तपश्च तपस्यरवेति श्रुती । तथा शुरः पत इति वाक्यशेषः । तथा तदेव यस्मादुदगयनं भवेदिति प्रतिज्ञा । ननु यहोवं कथमृतूनां धसन्तो जायते पादास्तत्पूर्वाः सर्वाः श्रुतय इति । उच्यते । तास्तु वर्णानां क्रमा- नुष्ठानाभिधायकत्येन प्रवृत्ताः । यस्माधिशिरस्यैवादां जन्म श्रूयते । शिशिराये प्रानजन्मति । तस्मानिभिसुज्यतेऽभ्याजमाग्निजन्म यतः स्वयमनभिव्यक्तरूपमासीह पश्चान पामभिव्यक्ति गतस्ततोऽस्य पश्चि- मजन्मदित्यभिमतत्वादत एवात्र सर्ववर्णानां समाधिमारस्तस्मासदा- टोघ मुख्यप्रवृत्तिम्तथाप्येवम् ॥ ६ ॥ (6) मसूर्याचन्द्रमसा- पाठः साधुः । (२) सप सपस्यश्च शिरान्त इति । ( तेत्तिहिता भ्रष्टक ४, अध्याय, अनुवाक १९ ·याजुषज्योतिष सुधाकरः-दानी फस्य माघस्य शुलपतिपदि पञ्चदात्मक युगस्यारम्भ इत्याह स्वामेते दति । यदा सवासा धनिष्ठानतर. सहिता सोमाको चन्द्रसूर्यो साझ सह स्वराकाशे आक्रमेते गच्छतस्तदा. ऽऽदियुगं भवति । अत्रेतदुक्तं भवति । "यदा रविचन्द्रनिटानां प्रा. तिरते हो कमेश स्यानं तदाऽऽदियुगस्य । न झन धनिष्ठामन्द्रसूर्यवि. म्बानां युतिरोतता । क्योतिपसिद्धान्त सर्वत्र दर्शादिशब्देन स्थानीय युतियहणात्" इति याहस्पत्यमतम् । कस्यचिििशष्टकालस्य नाम युमिति प्रसिद्धम् । अतो यस्मिन् काले बिम्बाभिप्रायेण भयाणां युतिनाता स एव युगादिरिति यहूनां मतम् । क्रान्तिकृत्तस्य ममाः सप्तर्विति. भागा एव ज्योतिषोदाई नतत्राणि । अतोऽयिमरलोकन विष्ठापदेन क्रान्तियते तत्स्यानमेवातितमतोऽत्र पार्चस्पत्यमतमेव समीचीनमिति मन्मतम् । यदा युगादिस्तदैव माधो माधादिः । य एव माध: स एच सपः । माघस्तपर कार्यवादिनी शब्दावित्यर्थः । तपासस्टेन, सपा नाम सतुरिति पार्हस्पत्यमतं मन्यते न साधु । सपञ्च तपस्यश्व शैशिरास्तू- दति श्रुतेः । यदा युगादिस्तदेय शुरूपलादिः । तथा हीति निश्चयनो. दगयनमुदगयनादिति ॥ ६॥ प्रपोते अविष्ठादा सूर्याचन्द्रमसाबुदक् । सापाधैं ददि णास्तु माघश्रावणयोः सदा॥७॥ सोमाकरः-प्रपटोसे चविष्ठादाविति । सर्वषु युगेषु सूर्याचन्द्र. मसावुद प्रति प्रपोते । यिष्ठादी प्रथमेऽथे। या सापाई लैपा. मध्ये योपान्त मूर्य दक्षिणां प्रपद्यते । एवं तस्यायने माघायणया: सर्वकालं पञ्चायपि संपत्सवित्यर्थः । एवं भूतस्य ॥ ॥ (५) पासपदायिये वाहस्थत्यतामा कविः सन् १९०६ वर्षीय हिन्दुस्तान रिश (Unbartan Rerier) नाम माहिमपत्र मामासात नायपरमासन्त मलभागाणं स्वमत चिनिनेखा (0) दक्षिास्यति पाटः माधुः।

·६
.
सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् ।
सुधाकरः-इदानीमयने माह :प्रपोते इति । सूर्याचन्द्रमसो
पदा अधिष्ठादी निष्ठादी प्रपोते सदोदक - उत्तरमयनम् । तया तो
यदा सापा श्लेपार्ध सदा दक्षिणा दक्षिणमयनं भवति । सदा सर्व-
दाऽर्कस्य सूर्यस्य माघश्रावणयोस्ते उदग्दक्षिणायने भवतः ।
अनोपपत्त्यर्थ तावन्ज्योतिपदाङ्गसम्बन्धिना रविभगणादयः प्रद-
श्यन्ते । घराहमिहिरतपञ्चसिद्धान्तिकायां पैतामहसिद्धान्त ये रवि.
भगणादयो विलिखितास्त एघ ज्योतिषवेदाङ्गीया इति (मत्सता पञ्च-
सिद्धान्तिकाटीका विलोक्या)।
तस्मिन् युगे रधिवपाणि -५ - एतावन्त एव रविभगणाः ।
सौरमासा -६० सारदिनानि० १८०० ।
चान्द्रमासा:-१२। चान्द्रदिनानि- १८६० ।
वयाहा:
सावनदिनानि
भीमा घानतोदया:
चन्द्रभगणा:
चन्द्रसाधनदिनानि
१९६८।
एकस्मिन् सौरव साधनदिनानि
एकस्मिन् सौरवर्ष चान्दनानि
एकस्मिन् सौरव नंतोदयाः
अकस्मादयनाट् द्वितीयायनपर्यन्तं सौरदिनानि- १८० ।
মন মায়া যা ভাৱিনানি মুলমাল ৰয়ায়ায়
सयरी भक्ता लम्यान्ययनयोरन्तरे नतत्राणि - 1 x १८० -
अविष्ठादिगणनया जातं द्वितीयमयनं श्लेपार्धात उपपवर । याय.
नाद द्वितीयायनपर्यन्तं सौरवर्षाधं तब र सप्तविंशत्यमितानि नत-
चाणि पूर्वागतनतासमानि । माघे धनिष्ठागतत्वादयेत्तरमयनम् ।
इलयाधंगतत्वेन किराशिगतत्वाच्च श्रावणे मासि तस्य दक्षिणमंयमिति
A
१८३० ।
६०॥
३६६.
-
३६७
१०
स्फुटम् ॥ ७॥

·द्रोणस्तु खा सोमामरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । दिनरायोईद्वितया भयतः । प्रतं उतरायणारम्भे परमाल्यं दिनमानम- २४ नाडिझाः । दक्षिणायनाराभे च परमाधि दिनमानम् -३६ नाहि. काः । एवं विपर्ययादारिमाने च । पत्रपत्तिः। पोशांश: स्यादाठको द्रोणचतुर्थभागः। प्रस्यश्चतुर्थीश इहाठकस्य मस्याङ्घिरादौः फुडघः प्रदिष्टः । दति भास्करपाटीगणितप्रसिद्धपरिभाषाभिस्तथा पलानि पञ्चाशदपां धृतानि तदाठकं द्रोणमतः प्रमेयम् । निर्भािवहीनं फुटवस्तु.फार्य तवाहिकायास्तु भयेर प्रमाणम् ॥ दति ज्योतिपवेदाचवियरलोन निभिः कुडवेविहीनं द्रोणं नातिकायाः प्रमाणम् । . सया ५० प.०१ढः । ४ पा. - पो.-३०० प.। ४.७१ पा.-५० पप्र. - ११५.। ४ कु.०१. १३५ :- कु. ३३ पनानि अतः ३ कुड-पलानि । एका नाडिका -१द्रो.-३० - २०० प.-.-१०. १९०६ १५२५४३ ६१ प्रस्याः प्रस्याः १२३ ४ ६१ द्वादयटिकासु पस्यमानम् ० १२४ -१८३॥ ४ . अयायनयोमध्ये सूर्यसायदिनानि सौरवर्षसाधनदिनाईसमानि -१३। ततोऽनुपातो यदि १३ साधनदिनः १८३ प्रस्या लभ्यन्ते तदेकन साधनदिनेन किलब्धिः प्रयामती प्रत्यहं दिनराश्याद्विक्षयोभवत i D २ ·२० 1 - . यानुपज्योति 'धर्मतिरपां प्रस्थः पाहास उदग्गता । दक्षिणेता विपर्यासः पपमुहर्पपनेन तु॥८॥ सोमाकर:-धर्मवद्विरपां प्रस्य इति । तस्य सूर्यस्य उटम्गता निमित्ते धर्मदिर्भवतीति वास्यशेषः। धर्म इत्यहनाम । धर्मः । सः। सरत्यहनामसु पठितम । तथा चपाहास: । रात्रिः । सपा। श्यावी । शरी। दति रात्रिनामम् पठितम् । तदामभृति दिनानि वर्धन्त त्रिश्चापचीयते । एवमेव तस्य दक्षिणेता विपर्यास दलि. णायने दिनहासो रात्रिद्धिश्चत्यानं भवति । कियती शुद्धिरित्याह प्रामुहती पगमुहूताः । तथा व गंर्गः । उतऽ मासास्तपावीनामाननाः । फमादात्रयः पसख्या दिनद्विमिति । उदगतेऽर्क यएमासासपाट्या अमानज्ञाः । फमावहां मुहताः स्युः पटसंख्या दिनएद्वयें । एएमयने द्विवासी । हया च सापि कियतीत्या ! पस्यो "द्वात्रिंशत्पुलामित्यर्थः । एवं पञ्चानामपि युगानामहः सामान्यल- उपमाह" सुधाकरः-द्वानीमयनयोदिननिमाने प्रा धर्मविरिति । उदागतायुसरायणे रखापां पयमा मस्यमा प्रत्यहं धर्मद्विनिर्भि पति तथा सदेश पस्यमा पाहासो रायपचयो भर्यात । दक्षिणेता दतियायने छ शिपयामा भति, प्रत्यहं खलपत्यसमो दिनहासत्ता रायुपायो भवतीत्यर्यः । अयनेन यकस्मादपनाद द्वितीयायनेन दिन. गरयः पमहतो । मुहूती टिकादुर्गमस्यनेन द्वादशटिकासुन्यो (3) पति पार मा । (Eofenarutti पाटालामा (1) HINETuक्षामोति पाट माधुः ।

·द्वॉयस्तु साय: -- सोमाफरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । ११ दिनरायोदित्या भयतः । अतं उत्तरायणारी पामान्य दिनमानम्- २४ नाडिशाः । दक्षिणायनाम्भे व परमाधि दिनमानम् - ३६ नाहि. काः । एवं विपर्ययाद्रारिमाने च । प्रतापपत्तिः। पोहशांश: स्यादाठको द्रोणचतुर्थभागः। मस्यश्चतुर्थीग इहाठझस्य प्रस्थाख़िादीः कुडयः प्रदिष्टः । इति भास्करपाटीगणितसिद्धपरिभाषाभिस्तथा पलानि पञ्चाशदपा तानि तवाढ द्रोणमतः प्रमेयम् । निर्भािधडीनं छुडयेस्तु कार्य तवाहिझायास्तु मवेत प्रमाणम् । दति ज्योतिषवेदाङ्गचतुर्विशरलोफेन निभिः फुडवैविहीनं द्रोणं नाडिकायाः प्रमाणम् । म्या ५० प.-१पाठमः। ४ पा.-१द्रो.-३०० प.। ४:०१प्रा.०५० प..-१२६५. । ४ कु.-१० - १२३ . फु.-३१पतानि अतः ३ फुड पलानि । एका नाडिशा -१ द्रो.-३शु. - २००५. प.०१.०१. १५२५४२ ६१ प्रस्या:- मस्या:। ८x२५ ६१ द्वादयटिकामु प्रस्यमानम् - १२४ १३. ४ प्रयायनयोर्मध्ये मूर्यमापनदिनानि सौरवर्षमापनदिनाधसमानि - १८३॥ ततोऽनुपातो यदि १८३ साधनदिने: १८३ पस्या नभ्यन्ते सवेशन सायनदिनेन तिधिः मस्यामतो प्रत्यहं दिनरायोदित्योभयत १६० - ४ - - r .

·१२ याजुपज्योतिष दस्युपपनम् । यथा पयतां पटिपलेः पूर्णा जलघटी प्राचीन श्रीपत्यादि भिनिर्मिता यारिद्रेण प्रतिपल पलमात्रं नलं बहिः पतति तथा ज्योति पदाङ्गसमये तथैकं जलयन्त्रमासोर यज प्रस्यमितं जलमश्छिद्रेणे- फघटीतुल्येन कालेन निरसरत । तत्र प्रस्यमितलनिःसरणकालश्च पानीयपलकालयत प्रस्यसंन उच्यते । एवमाठक्रतुल्यनलनिःमरणात पाठकसंजः । एषमन्येऽपि कालसंजका बोध्या इति। एवमत्र ज्योतिष. घेदाङ्गस्य यत्र रचना नाता तत्र परमं वरघटीमा टिकात्रयं सियति ततो दिगनागमयंशगुणैर्विनिधी' इत्यादिभास्करप्रकारपरीत्येन तत्र देशे स्वल्पान्तगत पलभाऽजुलात्मिका-9-M- अध चापीयरिभुन घरच्या प्रशस्पर्शरेखा x फ्रान्सिस्पर्शरसा : चिन्या । अन माहीत्रयं परमं धरं परमशान्ति जिनांशसमां एहीत्या मूत्मज्याविधिना लघुरिक्यपहणेन लास्पन = लाज्याच- लास्यां + १० । अनेन समीकरणेन मूत्मा प्रांश:-181४५' 18suu प्रथम सप्तमं चाहुरपनाचं प्रयोदश। चतुर्थं दशमं चैव "दियुग्माधं पहुलेऽप्यृती ॥६॥ सोमाकर:- प्रथम सप्तमं पारिति । एतानि मामानि दिनानि हे है युगादानां पञ्चानाम् । फयम् । प्रथम सप्तमं घायाय मायशुस- प्रतिपत पायसागुमसप्तमी व तयोवगमनविणायने मंवत्सास्येत्या गादयः । तया द्वितीयस्य प्रयोदर्थ शुद्ध चतुर्य कृष्यम् । एवं तृतीयस्या दशमं कृष्णम् । टिीयं पुनर्य हुलेऽपृतो कृष्णपतकाले बहुलचन्द्रस्य कला. स्ततो लीयन्ते । ततो बहुतमपप्पतः । कथम् । प्रतिपदादि द्वे द्वे रत्यर्थः। एसस्मिन् श्लोक स्फुटता गर्गयाप्रय: प्रतिपयिष्यामः ॥८॥ (6) हि ति पार: माधुः।

·१३ सोमाकरसुधाकरमाप्याभ्यां सहितम् । सुधाकर:-अयेकस्मिन् युगे दशमु रय्ययनेषु तिथीराद प्रथम- मिति । प्रथम सप्तमं त्रयोदशं चतुर्थ दशमं तिथि द्विवारमाचा अयनाट्यमाहुः । अत्रेतदुक्तं भवति । ११ । १३ । ४ । १० । एतास्ति- थयों दिः स्याप्यास्सदा अयनाशास्तिथयः स्युः । प्रथममयनं प्रतिपदि द्वितीयं सप्तम्यां तृतीयं प्रयोदश्यां चतुये चतुर्यो पञ्चमं दशम्या ! पुनः पष्ठाढां प्रतिपदादिपु भवतीत्यर्थः । तत्र युग्मं तिथिमानं चतुर्थी दशमी च बहुले कृष्णपने जेयम् । अन्यानि तिथिमानानि चानुक्कत्यात शुक्लप योध्यानीति । अपि निश्चयेनेश्मृती पतियो पधिक तियावसायनात घेत्परायनतिधिर्भवतीत्यर्थः । अत्रीपतिः। रसायनादपरायनपर्यन्तं घर्षचान्द्रदिनार्धसमा. तिथयो भवन्ति । एकस्मिन् सारय चान्द्रतिथयः = ३७२ । एतदर्धमा. नम् - १८६। पर मासानां प्रयोजनाभायात् शितप्टें झेकायनतियर- परायनतिधिःपहधिमा तयाश्ते नाता प्रयनाटास्तिथयः।२।। १३ । १९।२५।१०।१३। १८ । २५ ॥ अत्र चतुर्थी पञ्चमी संख्या तया नमी दशमी संख्या च पश्व- दतिविधियोजनेन जाप्ता कृष्णपतीया चतुर्यो दशमी छ । पत्र शुरूप. सादिमास रहीतः सप्तमरला माघथायणयाः सदेत्युक्तस्यात् । प्रध. ममयनाट माघशुनप्रतिपदि । द्वितीयमयनं श्राधणशुरूसप्तम्याम् । तृतीयं माघशुलत्रयोदश्याम् । चतुर्थ श्रायणपणचतुर्याम् । पञ्चमं च माघ प्णदशम्यां भर्यात । एवं नवमदशमे अपि श्रावणाशप्णचतुर्थीमाघप्याद- शम्योः क्रमेण भवत इति स निरयनम् । रदं याहस्पत्याख्यान समीचीनम् । तर एतराष्टेन मासो मन्मते न समीचीनः किन्तु एतुग. देनाच प्रसिद्धा पट संख्या याति ॥en वसुस्त्या भयोऽजश्च मिनः सोऽश्विनी जलम् । घाता फश्चायनाद्याः स्युरर्धपञ्चमभस्त्य॒तुः ॥१०॥ (१) अर्यमा कोयनायाति पाठ साधुः ।

·. यानुषगतिथं सोमाकर:-वसुस्त्वष्टा भशोऽनश्यति । सुर्धनिष्ठा देवतोप. लतिता । एवं त्वष्टा विना ! भयो रुद्र पाद्री।, अज्ञः पूर्वपदाः । मित्रोऽनुराधाः । सर्य प्राश्लेपाः । अश्विनावश्वयुजौ । बलं पूर्वापाठाः । धाता उत्तरफाल्गुनी धातार्यमेति मन्त्रवात । को रोहिणी । एघमेले सवाः । एतेनैव क्रमेणायनामाः म्युभधेयुः । एवमध्यर्धपञ्चमभस्त्वृतः । तो तो साधाश्चत्वार वा भवन्ति । यस्यमाणनजीवादीः । एतस्मिनय प्रतिपत्त्य विसरणाह गर्गः। - सदाचा! अयनान्यतया मासाः पनास्तृतं तिथि टिनम् । सत्यती नाधिगम्यन्ते यदादो नाधिगम्यते ॥१॥ यदा तु तत्त्वतोऽदस्य क्रियतेऽधिगमो युधः । तदेवेपाममेहः स्यात् क्रियाणां चापि सर्वशः ॥२ तस्मात् संयत्मपण तु पञ्चानां लक्षणानि च । कमाघि प्रयायेन देवतानि च घात ॥३॥ पदा माघस्य गुलस्य प्रतिपातरायणम् । सहोदयं प्रायधभिः सामाको प्रतिपटnam सदा नभस्थसप्तम्यां क्रियते दक्षिणायनम् । सापा कुमते युति चित्रपांच निशा ॥५ प्रथमः मानियत्यो नामा संयत्सरः स्मृतः । यदा माघस्य गुरुत्य अयोदश्यामुटयिः ॥६॥ युक्त चन्द्रममा रोने यासत्यं प्रतिपटरले । उतुमी नभमः हो सदाको दर्शवणायनम् ।।७।। मापाधं फुमते मघवजयुम निशाकरे । हितीपश्वायत्य: मनाया परिवत्सरः ॥८॥ व माघन्य दशमी धामयादी दिशाकरः ।

·सोमाकरसुधाकरमाप्याभ्यां सहितम् । उदीधी दिशमातिष्ठेत् मैत्रस्य कृष्णतेजसि ॥६॥ नभसादातिवत शुक्लस्य पथमे तियो । चन्द्राकोभ्यां सुयुक्ताभ्यां साधिं वायुदेवतम् ॥ १० ॥ तदा तृतीयं तं प्राहुरिदासंवत्सरं जनाः ।। सप्तम्यां माघशुतस्य धासशादी दिवाकरः ॥ ११ ॥ अश्विनीसहित सामे पदाशामुसरां व्रजेत । साम्ये चाप्ये च संयुक्त सापार्थस्यो दिवाकरः ॥ १२ ॥ घनेत याम्यां शुक्लस्य श्रावणस्य त्रयोदशीम् । चतुमिन्दुदेवत्वं माहुश्चाप्यनुवत्सरम् ॥ १३ ॥ फाल्गुनीमुत्तर प्राप्त सामे सूर्य द पासवे । ययुक्तरायणं धो धतुर्यो तपसो भवेत् ॥ १४ ॥ श्रावणस्य च कृष्णस्य सापछि दशमों पुनः । रोहिणीसहिते सोमे रखेः स्याक्षिणायनम् ॥ १५ ॥ पद्वत्सरः स विजयः पश्यमो मृत्युदेशप्तः । एयमेतद्विजानीयात् पञ्चवर्षस्य लक्षणम् ॥ १६ ॥ दृष्ट्वा स्वरूपं यातस्य तदुर्माित निर्दियेत् । इति । अर्धपश्वमभस्त्यरितीह प्रतिज्ञा यस्मादृगुप्तंख्यायां विप्रतिपत्ति | राचार्याणाम् । पञ्चर्तयः संवत्सरस्येति च ब्राह्मणम् । तया गर्गस्त्रय सतय रत्याह । कृष्णात्रेय: षट् द्वादशेति । नारदश्चतुर्विशतिरित्याह । | भागुरिस्त्रीणि शतानि सफ्ट्पष्टीनीत्याह । मोटुक्रिः न सर्व होते मता सतब पिभिरिति । एवमिहोतस्तुत च ॥ १० ॥ सुधाकरः-दानीमयनेषु नक्षत्राणि अतुनक्षत्राणि वाह वसु- रिति । यसुर्धनिष्ठा । वटा चित्रा । भयो रुद्र पार । अज एकपात् । . (१) अनुपातेहि-इति पाठ साधुः। (२) द्वादश मासाः पञ्चतंयः संवत्सरः मंत्सर इति । (गवानणाञ्चका , खयड) ·15 । । - - याजुपज्योतिष मियोऽनुराधा । सर्प पाश्लेपाः । अश्विनावश्विनी ।' जलं पूर्वापाठा । अर्यमा उत्तरफाल्गुन्यः । को रोहिणी । एता अपनायाश्चन्द्रोडवः स्युः। स्तुरवार्धपञ्चमभः । पञ्चमभस्य यदधं सार्धवेद-४३. सूर्यनतत्राणि चैकत्ता भन्ति । पत्रोपपत्तिः । एकस्मिन् युगे चन्द्रनतत्राणि-६०४२७१८०६ । दशभिहतानि लब्यान्यकस्मिवपने नवनाणि = १८०%81, सप्तविंशतित. प्टानित १८ । एकद्वित्यादिगुणानि १८१ । ३°FILER || ८४३ | ११३ ।। १३२ । १५१३ । १० १८९ । एतानि सप्तधि- तितष्टानि नातानि १८ । १०।२% 10%। १३३ । ५ २४ । १६ । ८10 । धनिष्ठात एतासंप्यान्तरचन्द्रनक्षत्रेषु अय. नानि भवन्ति । यथा धनिष्ठात एकोनविंतितमनतत्रे चित्राथामन्यदय. नम् । धनिष्टात एकादशे नतत्रे पाद्रीयां ततोऽन्यत । धनिष्ठातस्तृतीये नवने पूर्वभाद्रपदायां ततोऽप्यन्यदयनम् । एयमन्यान्यानीतचन्द्रनतपु भन्ति । अयशस्मिन् वर्ष मूर्यनतत्राणि - २० । पभिर्हतानि लब्धान्ये फर्ता मूर्यनतत्राणि-१-४३ अत उपपवं सर्वम् ॥ १० ॥ एकान्तरेऽह्निमासे च पूर्वीन कृत्या"दिरुत्तरः । अर्धयोः पञ्चपर्याणां मृदू पञ्चदशामा ॥ ११ ॥ सोमाफर:-पुनरकान्ताहि यस्मिबन मूर्यसङ्कमणं तस्मा. दहस्तृतीयेऽहिं एतुरन्यो भवतीति धारयशेषः । फयम् । मासे घमास- मतिमम्य तं द्वितीयं कृत्तीमिति । तस्मादर्धपञ्चमभस्त्यतुरिति द्वाये- बोलो । यस्माद चोदनमायाह । पूर्णन कृत्यादिस्सरः । उत्तर भाद्रादि- त्यमाण: । म एफान्तति मासे चापि भवेत् । तत् अश्विन्यपत. तितमाश्मयुगां सत एझमतिक्रम्यान्तराणां तत्तिकायुक्ता कार्तिको भये. दिस्यतरमेय । अयशान्यो या पतुः । पश्चन्ता छ दिने माघ । एश. PO कायममुमति पाठः माधुः। (3) परिणम्य भाग सा.वि.पुमसके पाटः।

·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । मृतापयस्मिन् । कयम् । पूर्वान् जायादीन पञ्च पूर्वान् हत्या अतिश. | म्येत्यर्थः । । पञ्चपायां पताणामधेसन्धीनां घत्यमाणांशझल्पनया मध्ये पञ्चदशीप्रतिपदर्भिवेदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । नायिति चोदि- साश्विनी यस्मिन् पर्वणि विहिता तस्मादुत्ता पञ्च पञ्चाम् पञ्च पा. पतिशम्य भरण्यादाश्च सतांस्तता ति चोदिता भति । भरण्या. दपश्चान्तरपर्वमु यादयसेवियुक्तं भवति । ते च पुनरेशान्तानि मासे च पार्यापर्यण भवन्ति । तया । यत्र हश्विनी ततः पुनः पहियति पञ्चविंशे वा भवेत् । तया च गर्गः। यावता त्येव कालेन भवगे रिणवात्मकम् । भु चन्द्रः स आता मास्तम्याधं पक्ष उच्यते ॥ • पत्तश्चत्वारि मानानि तानि तु गर्गशाक्यैदयिष्यामि । सवाया। सायनं शापि साये च धान्द्रं नातत्रमेव च । चत्वार्यतानि मानानि ययुगं प्रविभज्यते ॥ १॥ यहोरात्रात्मकं बाश्यं मानं घ साधनं स्मृतम् । पतश्वेतानि मानानि प्रस्तानीह सायनात ॥२॥ सतः सिद्धान्यहोरामाण्युदयारचाप्यधाज्ञाः । विशनाष्टादशशती दिनानां च युगे स्मृता ॥ ३ ॥ मासस्त्रिंशदहोराराः पतोऽध साधनं स्मृतम् । अहोरात्रलवानां तु चतुर्विशं शतात्मकम् ॥ ४ ॥ मार्य तु सूर्यसम्भूतं परिसर्पति भास्करें। यापता हुतरां काष्ठां गत्वा गच्छति दक्षिणाम् ॥ ५ ॥ धालेन सोऽदस्तस्याधमयनं तु प्रयोर्तयः । एसोरधी भन्मास्त्रिंशदागो दिनोऽनः ॥६॥ .

·१८ यानुपज्योति तस्यार्धमर्कतः पतस्तस्मात् पञ्चदशं दिनम् । शत) लबानां पदिय लवाः पञ्चदशस्तथा ॥ 0 . यतश्चाप्ठादशशतं ९८७० युगमादिनः स्मृतम् । द्वितयाभ्यां सम्भूतं चान्द्रं मानं हि चन्द्रतः ॥ ८॥ लवं लवमथानेन साधनेन निशाकरः । तपद्धिमवाप्नोति स चान्द्रा मास उच्यते ॥ ॥ तस्या, पार्वणः परस्तस्मात पञ्चदशी तिथिः । प्रमाणेन नवानां तु द्वाविंशं शतमुध्यते १२२ ॥ १० ॥ सोमस्याप्टादशशती युगे पधिका १८६० स्मृता। यायता त्वत्र कालेन भवर्ग विणवात्मकम् ॥ ११ ॥ भर चन्द्रः स पास मास्तस्या पर उच्यते । 'आतीत पक्षात पञ्चदर्श गात दिनमुच्यते ॥ १२ ॥ प्रमाणेन लबानां तु द्वादशं शत ११२ मुख्यते । पटा तु सप्तपद्यनाधिोऽस्मिन् परो लवः ॥ १३ ॥ दोत्तरे तु सासे २०१० युगमार्दिनैः स्मृतम्। ति । पतदुत्तरतिपत्त्यर्थमावलायनोदाहृतम् । यस्मादेतदेवाभित्येदं शास्त्र प्रस्त्तमा यति च 'उदया वासठस्य स्थ: । इति । एतेनोत्तरमन्य. दूजितुं शक्यते । तेषां वक्ष्यमाणानामृक्षाणां मृदू पञ्चदशाष्टमायन- राधा लिप्यं च । 'अनुराधा चतुस्तारं मृदु मित्रोऽत्र देवतम्' इति । एतर स्वरूपमूचनं करायुयाणि च" वात यस्मादेवं तम्मात् ११ ॥ सुधाकरः-दानी मासान्तरे दिनानय पर्यविशेषं चाह एकान्तगह मामे चेति । प्रधान यारानादि इत्या एकान्तर हि मामे तोत्तरी दिवसो नेयः । यस्मिन् सान्द्रे मासे यो धारस्तदपिमें घान्द्रे मासे सत्तरी धारो जयः । यथा यदि प्रयमचान्द्रमासारम्भे (९) १००+at+:- मयाः। (8) प्राग्वाति पाठः माधुः। - ·૧૪ . । सोमाकरसुधाकरभाप्याभ्यां सहितम् । विवारस्तदा द्वितीयमासारभे चन्द्रवारो , भविष्यात स्वल्पान्तरा. चन्द्रमासस्यैकोनत्रिंशत्सायदिनात्मकत्यास । अत्र पारगणनपा यदि घारेऽन्तरं पतति सदा बारः सेकः कार्य इति ज्योतिर्विदामहगंण. घारानपनवत् स्फुटमेव । यक्ष्यमासचतुर्दशश्लोझे यानि दिवसस्य पञ्चभागामकानि पञ्चपर्याणि तेपामर्धयोः अण्डयाया पञ्चदशा- प्टमा अण्डो तर रस्तेजोमन्दात मृदू नयौ। तो मृदुपनी यावि- स्वयः ॥११॥ दु"हेयं पर्व चेत् पादे पादस्त्रिंशत् तु सैकिका ।, भागात्मनापटज्यांशान् नि दिशेदधिको यदि ॥१२॥ 'सेमाकर:-टुहेपं पर्व चेत् पाद इति । पर्वार्धमासः । यथाह नेरुतः । अर्धमासः पर्य देया अस्मिन् प्रीणन्तीति वचनात् । तन्वादि टुडेयं गाकलबादिकल्पनयाऽधिकमासार्थ विध्यते तत् संप्यायेक कल्पयेत् । यथाह गर्गः। ततः प्रतीयमाणस्य तिथिरित्येध संत्रता । द्विलवानमहोरा सोमस्य गतिमत्तमा ॥ इति । एतटूनं झियदित्याह । पाद इति । तदप्यप्रतीतमित्याह पास्विंयस तु सैक्षिका नाहिति घाम्यशेयः। तचाधिकमासनियत्तिः। यथाह गर्गः। द्विलममयसम्भूता द्वापर्याप्टर्भवते तिथिः । तोरन्तमनुप्राण्य होनराति नामसः । यस्मात तस्मादेतायमानमर्धमासस्याहा इसते तस्य भागात्म. नापज्यांशान निदिशेस सङ्कलितं व्यवस्यायेमत्र मलपेदंश लमानां पुसदधिदिनानां नुप्तत्यादिति चास्यशेषः । एवं नृतभागानां विचितानामुत्ताज धत्यमायानामंशानाम् ॥ १२ ॥ (१) यौनयं-कति पाट: आधुः। () मिलिंद ति पाठः साधुः ।

·२० যথানি सुधाकर:-अय पर्वणि अंशसाघमाह दोरिति । घेद दोदि- नस्य पादे पर्व भवेत ताई गणितागतमेशमान जयम् । यदांशमानं पादतोऽधिकं तदा तोऽशेभ्यः पादांशानपन्य बीयत्या शेपानं- शान गणको निति । पादे कियन्ताऽशा इत्याह । पादस्त्रिंशत तु सेकिति । भागात्मना विभागाययवेन पादे एकत्रिंशद्वर्यास्त । अजेत- दुक्तं भवति । ज्योतिषधेदार सावनदिनस्य नवनादिमानस्य च चतु: पिराधिकशतभागा: प्रताः सन्ति । ते घ भागा अंणा घाच्यन्ते । प्रतो दिनादिवतुर्थोग एकत्रिंशदागा भवन्ति । सायनदिनेन सायन. महोरात्रं रहते । अतः पादांया मध्याह्नपर्यन्तं भर्यान्त । ततोऽधिसभ्य. भागेभ्यः पादांयान विशाध्य शेषांया दिनोसादले बोध्याः। एवं रावा. धपि मिलादीया भागाः साधनीयाः । यया यदि रानिपूर्ण पर्व- माने दरभामितं सटा मूर्योदयात पादद्वर्याम वयपादाधि पर्यमाने पादयोः स्वतो ज्ञानात पणाशा दशममा रत्यय गणका पदन्तीति । अत्र 'दुहे' धा पाईस्पायशोधितं 'दुहेय रति मन्मते न समीची. नमिति ॥ १२॥ निरक बादशाभ्यस्तं विगुषं चाप 'संयुतम् । पष्ट्या पट्या युतं दाभ्यां पर्वणां राशिकच्यते॥१३॥ सोमाफर:-निरस द्वादशाभ्यस्तमिति । अर्धया: पञ्चपर्याणां जावादाक्तं महतं यस्मिन् पर्यणि सस्मिन् धत्पमाणदोदनया याताया भवन्ति हो पपरययारी या तेषां निरंकमे निरस्य त्यावयः। ततः रोपं द्वादशाभ्यस्तं द्वादशभिर्गुणपेत् । योससदा द्वादश । यदि हर सदा समितिः । यदि पादा पटुसि ! सासद द्विगुणं फुयाए । धमुर्यि गतिरष्टपत्यारिंगत द्वामागियो । सश्वापसंपतं फुगए पापो युगा: मादपरवत्यारः । समापानार्मािश घुसः । पस्यारम्सदुपरि भयनस्यन्ये । तसस्तेमामय पष्टा पटा युर द्वाभ्यां तटु. (मपुतग-पति टमा ·૨૧ सोमाकरसुधाकरभाध्याभ्यां सहितम् । परि द्वाभ्यां पष्टिवाष्ट ६२ भवति । एवमेतत्सर्वं तदेकीकृत्य यार. द्वति स पर्वणां यागकर्मणि राशिस्च्यते ज्योतिर्विद्विरापर्वणस्तदा घा समाप्तः । तदुक्तं भवति । टांशस्य चोदितस्य नावादीनां मधार अवस्य मतिनाडिका: 60 पर्वकालराशिः । शंशस्य चतुर्दशाधिक शतम् ११४ । चतुरंशस्य अष्टत्रिंशदधिकं शतम् १३८ 1 तस्य राशेः पर्वसन्धिझालात पूर्व पञ्चदश्युत्तरार्धे कार्यम् । उत्तर प्रतिपदि यागाय । एवं त्वेष पथि: पार्यामास पर पनन्दुसम्बन्धात् । अमावास्यायां तू. परिष्टाढत्यत्यकादशभिरमस्या सूर्यसम्बन्धनान्तरालमृताश्रये। अत प. मुभयमेतत तुं राकाकुहूकालगत इति चोटितेन तत्त्वादनुवादिनापि किञ्चित सङ्गतं विशेपमुत्तरत्र एविधाने दर्शयिष्याम एवमपि ॥१३॥ सुधाकरः-दानों युगादोरेट्रपर्वपर्यन्तं पर्वगणानयनमाह निर- कमिति । अत्र पान्तदशान्तयो: पर्वतंजा जेया। वर्तमानसराब्द- मानं चायाहार्यम् । ततोऽस्य श्लोकस्येवं व्याख्यानं कार्यम् । वर्तमान सोराब्दमान निरकं शेषं द्वादभिरभ्यस्तं गुण्यं गुणनफलं च द्विगुणं फर्तव्यम् । तच्च गतः पर्वभिः संयुक्त कार्यम् । संयुतं च षष्ट्या पटा द्वाभ्यां युतं कार्यम् । संयुतमानं द्विगुणं यष्क्षा विभा निरयल घ संयुतमान एघ योन्यमित्यर्थः । तदेव पर्यणा घान्द्रपयां राशिगंण उच्यते प्राचार्येरिति । अनोपपत्तिः। मामा स्वस्वपति एकयुगे सीराब्दाः-५। सौरमासाः-६० । तारपाणि - १२० । चान्द्रमासा:०६२। चान्द्र- पाणि - १२४ । सौरवान्द्रपान्तरं युगेऽधिपणि -8 | एतानि वि. शाधनयतसारपर्वम् बातानि तेन पष्टिमित सौरपयंसु अधिपर्वमा - (1) सामाझरण्याख्यानेन 'शस्य पशिः २६१२ (-}}+४+ testoमारिकाः। एवं अंशस्य पयः = 80(३-१)} +४+४२ - १९४ ना.। चतुरंशस्य पतिः २ (४-५)}+४+er - मा.

·२२ याजुपज्योतिष नम् -। अथ घर्तमानसीराब्दमानं निरकं गतसौराब्दमानं नातम् । तद् द्वादशगुणं नाता गतसौरमासांस्ते द्विगुणा नाती गतसाराब्दान्ते गतसारपर्वगणः । तत्र घर्तमानचान्द्राब्दीयगतचान्द्रपर्वसंख्यासमा गत. रविपर्वसंख्येव योनिता एवं गतवान्द्रपोये यविष तत्पर्यन्तं धि- पर्वगणो नातः। तस्य चान्द्रपर्वकरणायं त्रैराशिकेनाधिपानयनम् । यदि यष्टिमितः सौरपर्वभिट्ठयमधिपर्वमानं तदा गतसैौरपर्वमणेन शिम् । लवधिपर्वमानं तच्छेपं चयदि गतरविपर्वगणे योन्यते तदा गतसार. पर्वन्ति सावपश्चान्द्रपर्वगो भवेत् । तत्र चान्द्राविपर्यान्तामधिपर्व पसा धियाज्यं तदा निरवयवो मतचान्द्रपर्वगणो भवेत् । एवं स्थिती निरयमधिपर्वमानमेव गतविपर्वगणे योज्यं तवा लाघवेन गतवान्द्रपर्व- गणो भवतीति । यथा सिद्धान्तशिरोमण्यादी सिद्धान्तयन्ये चान्द्रमा. सगणानयनार्थमधिपत्यागकारणं विलिखितं तयेगात्रापि बाध्यमिति स्फुटं व्योतिर्विदाम् । अत्र बाईस्पत्यव्याख्यानं तच्छोधितं पदं च शङ्क- रमालपणटीवितशोधितानुरूपं समीचीनम् । परन्तु तदुपपत्ती च सशेपमधिपर्वमानमागच्छति येन गतरधिपान्ते साययो गतचान्द्रपर्व. राशिरायाति तब समीचीनं चान्द्रपर्वगणस्य निरवयवत्वादिति स्फुट व्यतिर्विदामिनि ॥ १३ ॥ स्युः पादोध त्रिपद्यायाखिद्य केहः कृते स्थितिम् । साम्येनेन्दोः स्तुपान्पे तु पञ्चकाः पर्वसम्मिताः॥१४॥ सोमाकरः-एवं नाधादिचोदितानामृताणामेकस्मिन् पञ्च पञ्च चोदिताः मश्रुताः स्तृण शताः स्यर्भवेयुः । कोदृशाः । पर्वम- म्मिताः । चोदितपसदृशा इत्यर्थः । किमेत एव । न । अन्यदपि । किम् । पियायाः पञ्चदश्याः पादः परितमा दिनभाग उपासनीयः (१) स्युः पादाधारिखपया ये रिवोऽहः कस्थितः । सामनेन्दोमयान्ये तु पञ्चकाः पम्मिताः इति पाट: माधुः।

·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । २३ सोमः सोऽपि भवेत् । तथाऽधमपि । य: पर्वभाविरारुत्तरार्धाधभागः सोऽपि तथैव भवेदित्यर्थः । किमेवारम् । न । ब्रिद्धिः । श्रीन बारा- न । द्विवारान् । पञ्चपीयि पानःपुन्य नेत्यर्थः । तयैवापि त्रिपझाया | स्विपदोपवितायाः प्रतिपदः । “मायाः प्रतिपदस्वयः" इति यदुक्त तदपि भयेत । किमेवं सर्व आहुः । न । एकेडः ते स्थितिम् । | अहो यादवसस्यैवं ते कल्पनायामेतां तिं व्यवस्यामाहुर्न सर्वे । अन्ये तु जावादान व्ययस्यां पञ्चायपि एमाहुः । स्तृण इति धा पष्ठी । तत्सम्बन्धिनी व्यत्रस्येत्यर्थः । तस्य तत्र ॥ १४ ॥ सुधाकरः-इदानों दिनस्याप्टयामेषु पर्वणि गते थामसंजामाह स्युरिति । अहो दिनस्य ये प्रयस्त्रिोके पादाधास्ते त्रिपाखा: पादाधाः स्थः । तत्र कृतस्थितेः ता स्थितिर्यन तस्येन्दोश्चन्द्रस्य माम्येन कारयोन पर्वदिने त्रिपदी योगविशेषो भवतीत्यर्थः । पदार्धद्वितीये यदि पर्व तदा सत्य परयाः पादाध्यापि पर्वसानिध्यात शानदानादी विशेषतः पुण्यमतः पादत्रयस्य त्रिपदी योगशिष्टात पूर्वेः संज्ञा प्रति । एवं तस्मिन् पर्वणि येऽन्ये पञ्च पादाधी अशिष्टास्ते पूर्वसम्मिताः । तेषु सानदानादिनन्यं तथैव पुण्यं यथाऽन्यसाधारणपर्वसु भवती. त्यर्थः ॥ १४॥ भांगः म्युरपृकाः कार्य: पक्षा द्वादशकोद्गताः। (एकादशगुणश्चोनः शुक्लधं चैन्दवा यदि ॥१५॥ सोमाकर:-भांशाः स्युरप्रकाः कार्या इति । यदृत बाधादिः । सस्य यशाः स्युर्भधेयु: । चत्वार ४ स्त्रयो ३ वो २ वा तेऽष्टकाः कार्या यष्टनाहिका इत्ययः । एवं सामान्यध्ययस्या। एवमेव यागकालापेतया कल्पना च ततो व्याप्तिः । तेषामन्यथैधारिष्टाढत्यात ससप्तकं भयुक सोमः' । इति । ढाष्टकाति पाठः । दिवसाष्टभागा इत्यर्थः । तथापि (१) युरिष्टकाः ति पाटः साधुः । (0) एकाटयगुणाश्चन्दोः इति पाठः साधुः। SN ·२४ याजुपज्योतिष पता द्वादशकोद्गता द्वादशदिवसाध्यधिका: साधास्त्रयोदश बा । किं, सर्व । न ! आता एवं वत्यमाणभेदविधानात यती नावादिना ये पञ्च चोदितास्तटा स्थितानि पत पाण्यातक्रम्य आतंचोदना ततश्च घटितमेऽजि इत्यन्त च भवति । धमेशाती घ्यामः पाञ्चधार्षिक्यु. क्न प्रयति तस्मादेव चौदना । किं च एकादशगुणश्चानः । यदि पवादग्गस्तदेशादशगुणे भवेत् एकादशदिश्म इत्यर्थः । किं च शुध भवेदिति घाग्यशेषः । यदि शुलपातस्तदा भवेन्मासस्यति पापधरोपः । एवमैन्दधा यदि । यदि चान्द्रा मासेोऽभिप्रेतस्तदा तियिसंख्या या पूर्व- पादिचोदना सावनमारायां तत एय व्यवस्या ॥ १५ ॥ . सुधाकरः-ददानी पशि चन्द्रनमत्रानयनाचे भांशानयनमाह भांशा ति । वर्तमानाने द्वादशकेषु मासेपु उद्गताः प्राप्ता इष्टका अभीष्टाः पता: कार्या: । 'निर द्वादशाभ्यस्त मित्यादिना पूर्यादितेन प्रकारेणाभीष्टपर्वणि पर्वगण आनेयात एमाझाः पचाः सन्ति । तेच पना एकादशगुण्या इन्दोरचन्द्रस्य भांशाः म्युः । यदि ऐन्दपाश्चान्द्राः पक्षाः शुझे शुरूपचे तदा पूर्वागतभाशयु अध च-शब्दायाव्यम् । भांशानां মিয়ানমননাম ঘিযোভ নয় দুই মায়া म्युरित्यर्थः । । भनोपपत्तिः । एमस्मिन युगे चान्द्रमासा: = ६२। तत्पता:१२४ । चन्द्रभगणाः ०६७ । एते सप्तविंशतिगुणारचन्द्रभुनावत्राणि ८१८०९ । ततोऽनुपाती दि १३४ पचेः पर्वभिया १८०६ नक्षत्राणि तदेपण कि কানাইঘৰ ৰখাযৈ 2018नवाणि + १३ भां. था । यत एकस्मिवन भांया:०१४ । इति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । सतनवाणां प्रपौत्रनाभायात्यागे एकस्मिन् पत भांशाः -०३-६२+११ सतोऽनुपाता यदोकस्मिन् पते पते भांगा. सदा परगणे कियन्तः । लब्धा रष्टपतेषु भांगा:-६२ प + ११५ । पत्र यदि पताः समाः प्रणपते सदा प्रयमण्ड पूर्णानि नसणि नभ्यन्ने १८०४१४ ११ ·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । २५ नयां त्यागेन तदा भांशाः ११दप । अथ यदि यता विममा: शुलपते सदा प्रथमखण्ड पूर्णनक्षत्राणां त्यागाह भांथा: = ६२ । अतस्तदा घा. स्तवा भांशाः -६२+ ११ दए । एथम भाभीष्टे पतान्ते यह शिमपि न तस्य भुक्ता भांशा पागच्छन्तीति सर्व निरयनम् । पर याहस्पत्यव्याख्यनं तदुपत्तश निरयोति । १५ ॥ नवकैरुद्गतोऽशः स्यादूनः सप्तगुणो भवेत् । 'थावापस्त्वयुजे दो स्यात पौलस्त्येऽस्तं गते परम् ॥१६॥ सोमाकर:-नवरुदतोऽशः स्यादिति । स पाण: पक्षयोर. धमासयोनयकैरुदतोऽशः स्यातय नाटिका र एत्यर्थः । ऊनः सप्तगुणः सप्तनायिका स्पर्श : साक्षात्पुले टेस्मात पदि सपोटरवं यो भवेत तदात्ययुजे प्रथमथामणे विका: स्पात "फला एकाच विंशतिः धत्यमाणस्त त्रादी कुर्यात् । कालापेतया तथा परमंशं द्वितीयं पौलस्त्ये "पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदिादिति श्रुतेः । पौलस्ये चन्द्रमस्यस्तं गते द्वितीयमं कल्पयेदृशं दति याक्यार्थयेषः । प्रथम उपयसनीये यज्ञनीय रत्यर्थः । एवमत्र ॥१६॥ सुधाकरः-अधुना पत्यमाणधिशश्लोकागतिथिनक्षत्रभांशेषु द्वितीयखण्डजन्यं संस्काविशेष कथर्यात नरिति । अयुजे विधमे पते शुभपतावसाने पञ्चदतिधो पावापः 'तिथिमर्करशाभ्यस्ताम्'-दत्या' विंशश्लोविधिना लम्याऽ'शी भांशो नवकैनयभिभाशरुनलो धित: कार्यस्तदा वास्तवमांशमानं भवेदित्यर्थः । अथ सदा का भांशष्ट- कास्याने' इत्यादि एकोनविंशश्लोकांवधिना या भादानकलास्तच यतः (१) स्थायुसः इति पाठः साधुः । (3) दुर्गत पाठ साधुः। (1) गते परम इति पाठः साधुः । (४) यस्य पति पुरस्ताच्छन्द्रमा अभ्युदेति पति (तेत्तिसंहिता पटक प्रध्याय ५, अनुवाच ५) ·याजुपज्योतिष सप्तगुण युतस्तदा सुरक्षिसाधनदिनं साधय स्यात् । पीलप्त्ये चन्द्र उक्तं गते दन्ते तु अपरं मान कुदिनमानमेव साधपेठ । तब नया- गतोऽशी न कार्य इति । प्रचोपपत्तिः । धिंगालोकप्रतिपादितनधानपने द्वितीयखण्ड पति यत त्यतन पञ्चदर्शार्तापपु नघ भांगा उत्पदान्ते । अशान्तर उनुपातेन भाशा मानेया इत्यनुत्तमपि 'युद्धिमता जायते । दासे छ नियमावादयं संस्कारः शून्यंसमो भवत्यतः शुरूपत्तान्ते पूधांगता भांशा नभिभावधर्धनीया: । दन्ते यथाऽगताधे याः। अक- स्मिन नक्ष एक भूदिनं सप्तकलाधिकं भवत्यतो मतसंख्या सप्तगुणा तनत्यमादानकलासु युता रविसावन दिनं स्यात् । दन्ते च भांशसं. स्काराभावात सावनं यमानमेव साध्यं तव तिधिनतनाभावात् पर्वभा- धानसमं भवतीति। बाईस्पत्येन पौलस्त्याप्टेन सोमालसम्मताऽर्थश्चन्द्र- पाचक्रः साधुएं होतस्तथाऽप्यन मन्मते न. तहाप्यानं समीचीन- मिति १६॥ जावाद्यशैः समं विद्यात् पूर्वार्धे सपर्वसूत्तराः। भादानं स्थाचतुर्दश्यां दिभागेभ्योऽधिको यदि ॥१७॥ सोमाकरः-जावादांगः समं विटादिति । घल्यमाणं बाबा. दिमृतमशेरसपः स घिदयात। एतदुक्तं भवति । यभृशं चोदायर्यात बी-ट्रा-ग इत्येवं समं विद्यान्नानीयात् । तदा येनावरेण तदेवताकेन मा जोदितस्तम्य तावन्तोऽगा भन्ति । बाधित्यावयुने चत्वारः । द्रा इति द्वौ सटुतस्मिन् निर्देये अत्यामः । तेषां पूर्धि पसु उत्तम संशाः सायाः । परसपादौ यदा तः पञ्चदशी समयाध्याप्यते तदा भादानं प्याच्चतुर्दश्यां तदा तस्याः पूर्ण चतुर्दशीशेपे न्यसेत । दैतत् । विभा. - - (१) पर्य नरे र्शत पाटः साधुः । (०) द्विभागयोऽधि यदि पति पाटः माधुः ।

·२७ सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । गेभ्योऽधिको दि । यदि स सत्तस्यंशश्चतुरंशो वा भवेत् । एतदेवाभि. प्रत्येकादशीगणना राका कुतः इत्यादीनां क्योतिर्विद्धिः कल्पिता । तया च परिशिष्टकृत् । अधं चतुर्दशी यत्र परे पञ्चदशी यदि । चतुर्दश्यवसाने तु पितृपनं तु कारयेत् ॥ इति । तथा च गर्गः। चतुर्दश्यां यदा कृष्ण तपमध्येति चन्द्रमाः । दृश्यो भवति वाप्युच्चैः सिनीवाली ततस्तदा ॥ दति । अमावास्यामदृष्टेऽपि सोमे प्राधान्यकारलार । कविदिच्छन्ति दृष्टोपि चित्तेन गताध्यनि । निगमोऽधाऽप्युच्चरतं वायुपगच्छति । तदा पूर्वेऽप्यतो होतत कार्य चन्द्रवशावेत ॥ इति । एतत्सर्व मूत्रकारापेसमेकावझल्यापे चोत्तरत्र हासदनं पूरी पौर्णमासीमुत्तरां घोपवसेदित्यादि । एतेन जायते चतुर्दशीपञ्चदश्मा (या पूर्णमासी सानुमतिरित्यादी विचिते न पञ्चदशोप्रतिपदो । एवं तु दातायणपसिद्धिः । एवं च पूर्व सत्या उत्तरा सचोदितां स- प्रतिपत्त्या प्रतिपदादो यागः । तति कालस्याग्नेयमेवाग्नेये पनि टते कुर्यादिति चोदना । पूर्वापरार्ध चादित धादिष्टिरिति । एवमेतत सुधिदितं कृत्वोपरमधादिस्वचाले कार्यम् । पूर्वी पार्णमासी- मुपवर्सेदिति यया चोदितम् । अन्यया तु दोषः । ययाह बुतिः । ते यसुरा अयता प्रदक्षिणा अनक्षत्रा प्रदर्शमपार्थ मागमनायययमतिशिषन तं चाहुतमवेखदेवमश्रद्धयाऽविधिना हुतमासप्तमान तस्य लोकं हिन. स्तोति । तस्मादुभयसम्भवे ये चतुर्दशीमुपत्रसन्ति ते निःमलमेवात्मना यागं कृत्वा प्रज्ञानां महान्तं दोपं बनयन्ति । (१) मा पूर्व पार्णमासी सानुमप्तिरिति । (सपाशविका , खयर तघा नित उत्तरण्टा अध्या-५ खण्ड २९) (1) जुहुयादग्नये पधिकते स्वाति ( प्रामणोलका . ) .

·याजुपज्योतिष . याह स्मृतिः। दुरिट्रद्रधीतरच दुराचारटुंगमः। विप्राणां फर्मदीपस्तः प्रज्ञानां नापते भयम् ॥ इति । तस्मानुभयकालसंरक्षणायेदं ज्योतिशास्त्रं महर्षिया पाश. तम् । तर पंञ्चानामपि धायां मासयचोदनायामेकअमृत धतुभिर. स्तरान्तरयमानः सहित निदर्शयति युगपदस्य साया ताथा ॥ १०॥ सुधाकरः-दानीयिमशनोसोनईतेन पवान्ते भांशना. नती नवनमा बाधाशरिति । पर्वसमये अंशभीशः समं तुल्यं ar. पादि नत गणका विमानानीयात् । अत्रेतदुक्तं भवति । पर्यकाल "भांश युरिष्टका कार्य: पता द्वादराकोङ्गताः" इति पूर्वी दिलप्रका. kण ये मांगाः समागतास्तत्सला जी द्रा गः' इत्यादिश्मण गणना पस्मिन नपरे पास तदेव पर्यणि नउत्रं स्यात् । यथा यदि भांगमा. नम् -२ तदा कमगणनया द्वितीयं द्रा आदी में स्यात् । पयं यदि ময়মনঃ -२०॥ तदा कमगणनया सप्तविंशतिध्या हा अधिष्ठाभं म्सात् । यदि भांगमानम् -३८ । तदेवं मप्ततितष्टं येणेकेन मम पुनः क्रमगणनया नो अस्विनी स्यात् । एवं कस्मिरितद्वांयमाने मत- चिंतितष्टतो नव प्यात । तस्य भस्य घानीता भांगा गताः म्युरित्ययः । पप रविमाननदिमम्य पूर्ण मध्याहात पार पर्व भयेत् सदा सस्मिय दिने पर्व यं तदेव घानदानादि कार्यमिति । यदि सारे दिनम्यारा, पर्य तथा द्विभागेभ्यो द्विपादभागेभ्योऽधि भांग. माने तदा सहिन धसुरंग्यामेय विधिनागतस्य भन्यादान यह 1 पता भाग । भागद्वयमतिकम्य मसालानन्तरं यदि प सामने न दरांपामासमा भिन्तु पानदानादिकवि दिने घदरे पदंशो पा प्रविधिनागरस्य यस्यां अनु. पनि हाम् । पं मोशः 'शा दाग' स्पादि सोफाप पात्र QAZÃ falatura: कार्यम ·२६ - . १८०० सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । अनोपपत्तिः । एकस्मिन युगे चान्द्रपाणि वा पता: - १४ । घान्द्रनताणि - १८०६ पर्वमेव पञ्चदशश्लोकभाध्ये लिखितानि । अप पदि पर्धगणमानम् - प, सनत्यगतनमानम् -न । पत्तमाननवत्रस्य गता भांशाश्व -भा, तदा यदि १२४ पतेः पर्वभिर्वी १८०६ नवनाणि सभ्यन्त तदा प-पभिः सिमिति लश्यानि न-नक्षत्राणि पाणि भा. भांशाः । अतो लब्धिगुणो दरः शेषयुतो भाज्यशशिप्तमः । तेव १८०९५- १२४ न+भा । यतः १-१९५न भायर पमानम- भिवम् । अतः कुटझेन रूपतेपे । : ततो लब्धिगुणो १० । २४८ । स्वत्तेपेण भासंजफेन गुणी माता भा-रे लब्धिगुणी १७ मा । घल्ली २४८मा। मान्यतद्वाजमवर्णमाने "रति भास्क- रखोजोक्त्यानम् २४८ भा-(ex२+५)मा । प-१०भा । नतत्राणां सप्तविंगतरल्पत्वात् भा-यशन गवनवाणि- न - ५ मा । अत्र भा-मानस्य हरा-१४ ल्पत्वात भामानं १,२,३,", १२४ । रत्यादिभिरुत्याप्य विष्ठादिगणनया नावादिनसक्रमाएपपप. दान्ते ।। 'यथा यदि भांशमानम-भा-१ तदा गतनसंख्या -न-। अधिष्ठातः क्रमगणनया गतभं रेवती वर्तमाननत पाश्विमा नौ वा । एवं यदि भा-३ तदा'गतनतत्रसंख्या -१० । धिष्ठात: क्रमगण- या गतभं मृगशिरी वर्तमानं चादी चा द्रा-दति । एवमन्यानि पाठ. पठितान्यायान्तीति । अथ यदि भा-२०१+गे तदा गतनसंख्या - २०४५४+५ सप्तविंशतिष्टेन गतनतनसंख्या =५0 । यतः सप्तविंशतितष्ट-भांशमानेन एकदादिममेन पुनः पुनस्तान्येय नक्षत्रा- पिसमायान्ति। एवं लम्धिमानम् "१७ मा" स्मिन भास्याने १,२,३,.", १४ उत्यापनेन पर्वमानं समायाति । यया दिभा-१ तदा पर्वमानम -'१० । युगादितः १० मिते पर्वगो भांशमानं झपं तस्यं नत 'जो' भवतीति । एवं वास्तभांथमानतः पर्यसंख्या तर यितं नवर्ग ·F यानुपज्योतिपं . घ मुनभेनमायते । पूदितेनेव प्रकारेण हा थियो- लिखिता पर्यन सनमूदी उत्पयते । इदं स हि प्रकारान्तरेण पाहस्पत्येन साधु पति- पादितं परन्तु 'नावादांशे' रिति श्लोकस्य तदीयं घ्याय्यानं न साध्यि. ति मुलर्निपुणं विलोक्पमित्यलं पल्लवितेन ॥ १७ ॥ जो वागः खे श्वे ही रो पाश्चिन्मूपण्या सूमाधाणः । रेम (ने)घाः स्वापाजः कृष्योह ज्येष्ठा इत्पृक्षा लिङ८॥ सामाकर:-नी दागः खे श्व इति । सप्तविंशतिभिरतनामदे. पतावयवभूतेनंतयाणि । तेषामययधास्तेषां क्रमस्तस्य च कालव्यवस्या तया सियेरतो तत्रस्य युगस्य बाधिमामसम्भवस्योत्तरनवत्राणां वर्षस्य मानान्येतानि दश वस्तूनि चोदितानि भवन्तीति पाश्यशेषः.,। तपां संख्यात्योतनार्थ स्याननियमाय चैवं निदेशः । यस्य पादातरं यत्सयाकं प्रतिपदादी भर्यात पूर्व पञ्चदश्यन्ते यदि द्वौ तामी घिभन्यो । यथा ढांशमाद्री ट्रेति चोदितम् । एवं सर्वाणि हाताचादितानि । अतराणां तु चोदितातरनिर्दिष्टोऽशः प्रतिपदादौ स यदि द्वितीयस्तदाऽऽठाः पञ्चदश्य न्तद्वायुत्तरे । यथा पेसि घोदिते पाश्लेषा हृतीये तु छोदिती द्वौ पूर्धमुत्ताः प्रतिपदि पधा एप इति भरणी। यदि चतुरंशसादा चोदि- सोऽशः प्रतिपदादी प्रयः पूर्वम् । यथा नावित्यश्वयुनापतिताश्विनी. ति । एतदर्थ भादानं स्णचतुर्दश्यामित्युतम् । पूधार्धे पर्वसूसरा दति बचनात ! संख्यातरचोदितानां पीसरवादितानां तु प्रथमोऽशः पञ्च- दश्यन्ते शिष्टाः प्रतिपदि यावन्तो भवेयुः। यथारा इति रोहिणी एघ. मन्येयो सर्वपाम् । अथवा सेव प्रतिपदादा चोदिता रो रस्पादिलो भवेत तदा तु न नवयासः पञ्चदश्यन्ते "नव रुद्दतोऽ" इति विधानार । प्रयया चोदना । अथवा दर्शप्रधाना चेव या । तेषां तत्र पाचरचोदि. ताऽपेतया च । एवं नायियोश्यन्यन्तेन निर्देश पर्व तदेपार्माप देवता. पतितानां तयोपलखित आश्वयुज्यादा यागकालस्तस्मिन् सत्यपि वा । (१) नवाध्या रति पाट: Bाः, ·सोमासरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । an: प्रति पञ्चपाणि मेघ व्यवस्या कतुं यावत् । न तु . মুe यस पर्वरागिर्भवति । ततोऽर्धभागेनानसप्ततिः ६८ पूर्व पूर्णान्तात पृष्ठे विहाय पर्वतामेकोनसप्रति ८६ रन्या नाडिका यागशालः । एथमेषां धतुरंशानां ध्यवस्या । एपेव तदुत्ताणां चतुर्णामन्येषां पर्वणां व्यवस्यत्ये. के आहुः । यस्मादितदर्थमेवान्यानि चत्वारि नक्षत्रात्यन्त नोक्तानि । अन्य त्याहुर्यस्मात् पञ्चानामपि पर्वणामेकेने प्रत्यनेन सदेय ध्यास्या- प्यते । एकनैयरूपतयण । तस्मादास्य या व्यवस्था साङ्गतया मुख्य याऽऽत्या स्थचोदिते पणि भवत्यन्यत्र तु गाणी । तस्मात पर्वर्तचो. दिशा व्यवस्यायन्येश व्यवस्यामाहुः । एवमुत्तरेषामपि अन्तर्वाधिमासे त्तिकानां नियतयहणं यतस्सयोपलक्षितः कार्तिक । कालचोदनायाम. निर्दिष्टानां भरण्यादीनामपरपतपञ्चदशीषु कालाबालिस्तृतीया। ५०मन्येपाम् । परमेनियन निर्देशेन पञ्च वर्षाणि गम्यन्ते । नेत्याद्री हरयंशी मार्गशीच्या मुलायमन्यत । ग इति भगदेवतापतिता पूर्वाफा. ल्गुनी तस्या दृग्यशो उक्ता व्यवस्था सा तु फाल्गन्याम्। से ति विद्या- मा प्रयोऽशा घेशाघ्यामुक्ता व्यवस्था । श्वे रति विश्वेदेवास्तदुपति- तोत्तरपाठी तस्यां चन्द्रगत्यपेतयांशवल्पनाश्वत्यारो द्वौ घा । एटमेध हिरिहर्बुध्योपतिता प्राप्ठपदा । रो ति रोहिणी व्यंशा द्वितीये वर्ष तसः पञ्चपर्यातम्याधिकमासकल्पनार्थ कालवत्यास: सा कार्तिप्रणाम । या रत्यारलेयास्व्यंगा इत्येव । चिदिति चित्रा तथा सेमा हो । रति मूने हो । -इति शतभिषा चतुरंगाः । एप दसि भरणी यायाः। (ज्येष्ठमां नृतीययादिः)। मू-गति पूनम चतु. रंशोऽधिझमासापेक्षा । मेत्यर्यमापत्तिात्तराफाल्गुनी अंशाः । तयेव धेत्यनुराधा चतुरंयमल्पना । इति श्यं अंशम् । तथैव रे दति रेवती यतु संशत्सरे (प्रथम) गंगाः । पृ रति मृगशिरचतुरंणं तय । ति मघा ग तयेय । स्येति स्याती तयैव । भाप: पूर्णपाठा तव । 1.) समोपा वस्या ति पाटः धाः।

·३२ - याजुपज्योतिष प्रब इति पूर्वप्रीष्ठपदा दृशं चतुरंशं वा । पति कृत्तिका पञ्चम यंशम् । व्यति तिप्पं तय ह रति हस्तं दृशम् । ज्ये इति ज्येष्टा तयेश (ज्येमां) मासापेक्षया नियमः । ठा दति निष्ठा श्राव. एयन्त संयम् । एवमेभिः स्मर्यमाणेश्योगक्षालः प्रशल्प्यः । एवमेध त्वृत चन्द्रगत्यपेक्षया । अपवेतन एवं चोदनायामुत्तरोतर पष्टिसमान- मेणोदाहता । पाद्री पानःपुन्येन पष्टितमा स्यात् । गति तस्मात खे इति एवं सर्व तस्मात तयेव संध्यया पर्व ततस्ततोऽपि प्रकल्प्या: । एवं तु द्विमासान्तावादनाय पूर्ववोदनायेध घ्यश्स्या । चापमाघमासयोर्य- 'धा यतः पञ्चानामृतवस्त्यशात पर्याश्च सप्तविंशतिः । तस्माद- पञ्चमभकाल्पनयैव सर्ये प्रत्यतयाः । तस्मादेयं मध एव प्रयत्यतेऽस्य मासोपल कारवापि भरण्यायाः । तस्मादेष कालसाम्पम् । एवमेते. पाम् ॥१८॥ सुधाकर:-दानों पत्तान्ते पूर्वागतभांशतो नवज्ञानार्थमादी लाघवेन नतनामस्मरणाचे भांगम्मती नवनाथां लघुनामान्याहमाधि. ति। (पाश्याना अश्विनी) । द्रा (माद्री) । गः (भगः- पूर्घका. ल्गुन्यो)। ये ( विशाखे)। ये (उत्तरापाठा- विश्वे) । हिर (उत्तरभा- द्रपदा-पहिर्युभ्यम् ।रो (रोहिणी)।पा (मालपा) चित् (विरा)। म (मलम् ) । पक् । गतभिषा) । एयः (भाण्यः) । मू (पुनर्वसू । । मा ( उत्तरफाल्गुन्यो- अर्थमा) । धा: (अनुराधाः) । यः (वरणः) । (रेवती) । मृ () (मृगशिक)घा (मघाः) । स्वा (स्याती)। प: (पूर्णपाठा - पापः } : ब(पूर्णभद्रपदा - पत्र:- एवापार) । छ (ससिका) या (पुयः)। (इस्सः) । व्ये (पेप्टा) 1 ठा:( अधि- ठा धनिटा:) रति लिने सङ्केतः एता नाणि द्राकम्मरणा पारतिदं विद्यमानानाम छन्दः । समय या दोघी भर्यान्त लाघनेकातरेया नामपरणे सयंपां नामानि मितानि यथाभपुर्यथा । छन्दोमतोऽपि न भयेत तया स्येशा नवनामतः पारये उत्तराये ·. सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । ३३ चल्यानरयहणे नामेश्योपात सत्तवैधतानामतोऽत्तराणि रहीतानि पाचाग । मन्मते विनायामाचार्यण 'चित'-दति एहीतम् तेन 'विन्मूरतिपाठः साधुः । एवं दिकव्याकरणानुसारेण '' इत्यस्यो. ध्यारणं 'मे' रति भवति तेन न छन्दोभद्दोय इति । अन याईस्पत्य. प्पाण्यानं समीधीनम् । युतपरो हि या दोघी भति-दति युद्धा- चार्यण नक्षत्रनाममु प्रादिमध्यान्तामणि रहीतानि यतो नामात. राणां फस्याप्यतास्य यहणेन न कश्चिद्विशेषस्सदतरेण तस्येय ननस्य पणादित्यतम् ॥ १॥ फा भांशाकास्थाने फला एकानविंशतिः । ऊनस्थाने सिसप्तति"मुयपेयुक्तसम्भये ॥ १९ ॥ सोमाफर:-झायर्या भांगति । पामृताण ये (स्यानमुक्तस्ते. अटफाः फापी पप्टनाहिफा रत्यर्पः । उक्तमेतद्विशेषाये पुनरुच्यते । विपस्नु फला एकावमिंगतिराधिका उद्वपेदादायिति पारपशेषः । तथा अनम्याने द्विसप्ततिमपि तत्र दयाह । कि सर्यकालम् । कनात्याने युक्तमम्भ कनर्धचन्दयोग रत्ययः । एवमेतेन प्रशारण चन्द्रगतिमपत्य पर्यतशि: प्रकल्प्य रस्य। एमनेषा यांगझालचोदना मिश्रिताभिप्रा. यानुसारिणी सया एतुपाजी धान्यरवातुर्मास्ययाजीति । तया सामेश पोदितां गणनाभित्य लोगातिया तान्येय पञ्चाकायामातानि। शामरस्य पडतिरिम्पत इत्यादि यया तस्माह पश्चानां पाया. मेकप प्रथमः ॥१९ सुधाफर:-दानों पर्यभायम फलानपनमाह फारति। एक- म्मिन धपष्ट कारवतोभर्यान्त (परनन्ति पितरोऽस्यामिस्यष्टका) वारच "मसिहाम्सेनाष्टकारान्टेन पत्यारि एमन्त । सतोऽस्य पनामास (.) मावटिन पुलाम-दति पाट: हाः। (.) काहि पाद: गाः । (1) प्रसremejमायामटमोगरा या न ·. २४ याजुयज्योति घ्याख्यानम् । भांशानामष्टका भांशाप्टका तत्स्याने एकोनविंशतिः फला: काणः । तथा जनस्याने हीनस्याने हीनजातीयकाष्ठास्याने गयक इनैः मर्यादभिः संयुतां द्विसप्ततिं धतुरशीतिमायपेत महिपेत् । अत्रेतदुक्तं भवति । भांशानां प्रतिश्चतुष्कं एकविंशतिः फलाश्चतुरशीतिः काष्ठारच काया रति अनीपतिः । यदि युगवन्द्रनत: १८०९ युगदिनानि १८३० लम्यन्ते तदेकन चन्द्रनतण किम् । लब्धम् -10-EMOR+हा • एक फुदिनं दिनशेषं च । वनेशस्य दिनस्य हरसमान व्यधिक पट्यमितान भागान तत्वैकस्य भागस्य संज्ञा कला कृता। तत, एक स्मिन् चन्द्रनयने एकं कुदिनं सप्तकला घा ६०३ + 0०६१० कला भन्त । यति चाचार्य: "सप्तप्तकं भयुक सामः" इति। पुनरककलायां धतुशियधिकशतसमान भागान कृत्वा एकभागस्य काष्ठा संज्ञा कृता । इयमपि पश्यति वाचार्यः "काठानां चैध ता: कला" इति । ततोऽनु- पातो यहोशचन्द्रनसण था चतुर्विशत्यधिकशतभाशेः ६१०. मला लभ्यन्ते तदा चतुर्भिमाशैः किम् । लब्धा एकाप्टकायां फलाः - ६१०.४५ १९ फलाः + फाटाअत उपपन्नं सर्वम् । प्रत्र पाईस्पत्यव्याख्यानं तदुपपत्तिश्च न साध्योति ॥ १९ ॥ . तिधिमेकादशाभ्यस्ता पर्वभांशसमन्विताम् । विभज्य भसमूहेन तिधिनक्षत्रमादिशेत् ॥ २० ॥ सोमाकर:-एवमत्र या तिथिचोटना तामाह तिथिमेकादशा. भ्यस्सामिति । पर्यवोदितां तिधिमेकादशाभ्यातां पञ्चदशीमेकादभिर्ग: प्राण्यलायन मूत्रम् । माध्याः पूर्णमास्या उपरि झटका तस्यामष्टमी क्ष्येष्टया संपटाते सामेयाप्टफेत्याचक्षते-ति अपतम्यसूत्रम। जय मापाययपास्तिोष्टशाः । ऐन्ट्री घेण्यठेपी प्राजापत्या पियाति पार. स्थरपनमूत्रम् । मध्या य च तुरीया शाकाष्टका पति तय (१) तिथिमम॑दशाभ्यस्ता ति पाठः साधुः । १२॥ EN २४४० १५४ ·- सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । पिताम् । सगुण्य पञ्चषष्टिः शतं भति । विभज्य भसम हेन सप्तविं. शत्या भागमपहत्य प्रीण्यशिष्यन्ते । एवं पुनस्तृतीयं पर्वते तस्माद्वयति मागुक्तादेकान्तरेऽङ्गीति यदुक्तम् । अथवा तिथिरिमाणमुतरे श्लोक पति तामु सप्तगुणां थिमिति । एवं तिथेः सप्लाययशास्तानेकादश- भिगुणत मसासतिर्भवति । सतः पर्यभांशसमन्यितां फुर्यादिति बा. प्रपोपः । एतदुक्तं भवति । सिव्ययययेपूरि पर्यनवनावधान विन्यसैत हो या श्रीन चतुरो घा तत एकाचाशीति कर रशीति ८० रेकाशीति र घी भयति । ससस्तान विभव्य भसाहेन सतगणेन जातं सप्तविंश. सिम्सेन भागमपहत्य पचविंधे पइिंगं सप्तविणं या नत तस्मिवहनि तिधिनमादिशेह कथदित्यर्थः । सा च संख्या पर्यभांशसान्यतामि. पिचतात तस्मादेय नवादाराम प्रगतले नाविन्यादा एवं चन यो मास उपतितस्तस्मिंस्तस्मादेव गणना प्रयतते । तथा सूतरेषु सर्वेषु स्फुटसरा प्रतिभवति । यतस्तथोपलविसं नक्ष नियमेन सर्पकालं भति। यदि त्येयं सासां तिथीनां नानयमित सदा नष्टफाला. नयनान्यन्यानि फरणान्यमुसत्याहापोहाभ्यां फल्पदम्यारस्वत्यात सेने. होपफाकत । यस्मादिह पर्यचोदनया पतकृयचोदिता यागकाल एय प्रकृतस्तस्मादेसदेयोच्यते ॥ २० ॥ सुधाकर:-रदानीमिष्टतियो नतमानयनमाह सिथिमिति । पदभिर्दशभिरवाभ्यस्ता गुणितां तिथि किििशष्टाम् । पर्यभांग. मन्यिताम् । पणि 'भांशाः स्युरिष्टकाः कार्या: पता द्वादशकोद्गताः' रति विधिना ये भांशाः स्युक्तः समन्यिता युक्तति तां भसमूहेन भाग- मदन धयि शत्यधिकयसेन विभज्य लयं गणशस्तिधिनत तिथिप्स- थन्धिनतरमादिशेत फपदिति। पोपपत्तिः । एरुयुगे चन्द्रदिनानि धातिययः- १८६० । चन्द्र- मवाणि प-१८०९ । नतोऽनुगतो यदि युगतिधिभिगनवनायिय (1) प्रतिमिन हेन । - ·१८६० १९४४१८v8xति १८४० - - १८० ति ३६ याजुपज्योति ततिधिभिः किम् । लण्यानि नवत्राणि - Exति या नतांशाः = (१२० काति ८१२० ति+नि। पर द्वितीयखण्डं त्यतं तदर्थ १६ श्लोके नषरित्यादी संस्कारविशेषः कथित प्राचार्पण । अन्न पर्यभांशयुत्तेनेष्टतियो भांशमानमेशनसभांशमानेन भक्तं तिथिनतनमान स्फुटमत उपपत्रम् । मन्मतेऽस्य श्लोकस्याय एध १६ श्लोकनिवेश उचितः । अब बार्हस्पत्यशोधितपाठस्तवाप्या तटुपपत्तिरति सर्व न साध्विति सुधीभिभृशं विचिन्त्यम् ॥ २० ॥ पाः पर्यभादानफलास्तासु सप्तगुणा तिथिः। उक्तास्तासांविजानीयात् तिथिभादानिकाः कलाः॥२१॥ सोमाकर: :-प्रथमत्र वादितायास्तिथैः परिमाणमाह याः पर्धभावानकला इति । या: पूर्धमुक्ताः फपित्ताः पर्यभादानकलाः । भांशाः स्युरप्टकाः काया इति । सप्तनवकेत्त्वाचापो यदि नेह विचित. स्तिथीनां समूहत्यात । सलापरिमाणभुपरिष्टाढत्यति पर्वणां स्याच्चतु. प्यादी काष्ठानां चैव ताः कला रति। किं तासामित्याह । तासु सप्त. गुणा तिधिदिति घाम्पशेषः । एतदुत्वं भवति । पर्यभांशसमन्यितेरंशः सप्तमिस्तिथिपरिमाणं कल्पयेत । सप्तशानि शिविर्भवतीत्यर्थः । एघमतस्तासापि कारणभूतानां सम्पग धिनानीयात फास्तिथिभादानि- फाः फला या पूर्वचादिताः फलाः । पूर्वार्ध पर्वसूतरा रत्यादी तिथि. भादानिकाः फलास्तस्यां तिया पनवझल्पना तस्यामेय भवित्पः। पूर्वपूर्णमास्यां तवंशवोदितयागकालकल्पनयोपवसथादि कार्यमि- त्यर्थः ॥ १॥ सुधाकरः-दानीमिष्टतिथितुल्ये गतनक्षत्रे तत्कलानयनमाह या ति । पर्चप्रकारेण पर्पसमये या भादानकला मागतास्तासु सप्तगु. अतिथिर्युक्ता ताश्च गणस्तिथिभादानकलास्तियितुल्य गत सति पादानकला यहणयोग्या कला विजानीयात । यदि पर्यतो गतिथि. .. (१) युक्ता ताश्च इति पाठः साधुः ।

·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । संख्यासममेघ गतनतत्रमानं तदा पर्यभादानशलामु सप्तगुणतिधियान्या । योगसमास्तियितुल्ये पर्वतो गतभे तस्यादानकला भवन्तीति । अरोपपत्तिः। तिथितुल्ये पती गत तिथिसंख्यासमा गतनसन- संध्या । एकस्मिन् नत तु एक कुदिनं सप्तकलाधिकं भवति "सस. भयुक सामः" इति यत्यमाणपचनात । अतो दिनस्य प्रयोजनामा. घास पर्यभादानकलासु सप्तगुणा तिथिर्युक्ता तारच तिथिदिने भस्यादा. नक्षता भवन्तीति स्फुटम् । अत्र याहस्पत्यव्याख्यानं न स्फुमिति ॥२१॥ अतीतपर्वभागेभ्यः शोधयेद् निगुणां तिथिम् । सेपु.मण्ठलभागेपु तिधिनिष्ठां गतो रविः ॥२२॥ सोमाफर:-तथा परपसार्थमाह प्रतीतपरभागेभ्य रति । हो प्रयश्चात्यारा या पोटश चतुशितिर्द्वात्रिंशद्वा तेभ्यः शोधयेत पातयेत विगुणां तिचं वो सप्तको चतुर्दशेत्यर्थः । ततः किम् । तेषु मण्डल. भागेषु भायावत्सलाक्षेपु सियिनिष्ठां गतो विधेदिति धापशेषः । एसनु भति । अमावास्यायां पर्यतचोदनाभायास ततः परं पञ्चव पर तवपेत्तयोपयमयादो पत्तिः । पूरे तिनिष्ठा निष्पत्तिगतो रधिः । तद्विधाससूर्यःभागकल्पना एयं धा भन्तु ॥ २२ ॥ सुधाकरः- रवानी तिधिमानमानर्यात प्रतीति । दयार. মাইয়া নয়। য মামা মামা শুনায়া ঐ ধাননি पाधिगत्यधिकशमिता भन्ति तेभ्यो द्विगुणां तिथिं गणः धयेत । ये पु मण्डतभागेषु स्याहोरानरत्तभागेषु यदा रविरागच्छसि तदा सरविस्सिपिनिष्ठां तिथिमानान्तं गतो भात । द्विगुतिथियोधनेन यहोरातभागा पागताम्स एश तिधिभागभागासागसमा यदा वचतम्तदा तिच्यन्ते स्थितो भयतीत्यर्यः । प्रोगपतिः। प्रतीतपर्वभागातदिने पर्ययो भोगभागाः । फरिया रविमाधनभागानयनार्यमनुपातो यदि १८३० तिथिभिः १८३० मापनदिनानि लभन्ते तदेतियो झिमिति लश्चः मायनदिनायययः मिति -ति-त--तिथिममानि दिनानि . १६.

·याजपज्योतिष -२ तिथिभागाः । अत्र दिनानां प्रयानमाभागात द्विगुतिधि- समाभागाः पर्वमागेभ्यो धिोधितास्ते वर्तमानतियभागभागा भवन्तीति यार्डस्मत्यम्यास्यानं गणितं च समीचीनमिति ॥ २३॥ पिपुवन्तं निरभ्यस्त रूपोनं पद्गुणीकृतम् । पक्षा पदध पक्षाणां तिथिः स पिपुवान स्मृतः ॥ २३॥ सोमाफर:-विपुयन्तं द्विरभ्यत्तमिति । द्विरिति वैविध्यमुक्त सहिधत्संज्ञकमुक्तं दिघससंजकमुक्तम् । तदेव पता था तदेव परिमाण चतुर्दश रूपोनमेफेनोनं त्रयोदरा लायन्मार्च दिनद्वयं पहुयीकृतं द्वाद शगुणनया दिनानि पतः साया एव न चान्द्र एतदेवागमती य. तत्तटूपानमध्यधं मध्यतिथेः स विपुवान स्मृतः । तिथिदिनानां तु घान्द्रमस एव न सौर्यः । पता द्वादराका इति यदुक्तं तदेव शुनकाति. पादितं धत्यमाणतत्सवोपयोग्यम् ॥ २३ ॥ सुधाकरः-दानीमभीष्टविपुवत्समये युगादितः पतिध्यानय. नमा विपुर्यादति । "समरात्रिदिर्घ कालं विपुयद धिमं च तत्" इत्यमरः । विषुपच्चैकस्मिन् सरयर्थ सायनमेषादी मायनतुलादो भव- तीति धर्षमध्ये धारदुर्य भति । ज्योतिषधेवा रविचन्द्रादीनां समान. धगेन चलनाद् द्वयो योषितामध्ये समानान्येघ सारवान्द्रदिनानि भयन्तीति प्रसिद्धम् । विषद युगादिलोऽभाप्टवियतः संख्यात्मक यन्मानं भयेर द्विर्द्धिनाभ्यस्त गुण्यं गुणितफन रूपेणेमनानं शेषं पगुणोतं पम्हणं कायम् । इदं गुणनफलं स्यधिपुति युगादितः पक्षा भन्ति तथाऽऽगतानां पताणो यदधै यतं स एष विपुवान तिथि: स्मृतः यावारिति । "सिधिर्टयोः" ति लिङ्गानुशासनात तिथिशनः पुंलिङ्गे पि। भोपपत्तिः । माघशुकादेर्यगादेः सौरमासनयान्तो प्रधर्म धिपु. यत । अतो यदि ६० सौरमासपुगवान्द्रपचा १२४ लभ्यते तदा सौर. (.) यिभुयत सद रति पाठः साधुः।

·३६ सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । मासनयेण फिमित्यनुपातेन लब्धाः पता: --नेपाख्याः। प्रथ द्वयोर्षिपुषतामध्ये षट् मोरा मासा: प्रतत्सदन्तर्गताः पता:- यो. र्षिपुरतामध्ये होकगुणा शिश्चयमध्ये द्विगुणाः अभीष्टमिन्मध्ये घ (वि-१) एतद्नुष्याः पता भवन्ति । यदाभीष्ट विपुत्सदमा - यि । हि विधुश्चन्तर्गसा:- पता:- (वि-१) -धि-क्षेपाययोजनेन जाता पुगादित पक्षा:- "-"+9-१२ वि +4-१२-६+६+3 - १२वि-६+4-1-६ (२यि-१) पता (4)१५ तिथयः। -६ (२धि -१) पता:+३ (२धि-२) तिथयः .६ (२षि -१) पक्षा: +९ वि तिथयः । प्राप्त उपपटाते सर्वम् । प्रन पारस्पत्यतं ध्याख्यानं गणितं च समीधीनं शृङ्करयालकृष्णदीक्षितगणितानुरूपमिति ॥ २३ ॥ पलानि पष्चाशदपा धृतानि तदाढ द्रोणमता प्रमेयम् । प्रिभिर्पिहीनं फुडयैस्तु कार्य सम्मारिकायास्तु भवेत् प्रमाणम् ॥ २४॥ सोमाफर:-यस्मात फलाभिनाहिकानिर्यातस्तस्मादन्यथा. लघुत्यनाह पलानि पञ्चाशदपा तानीति । पञ्चाशदपा तानि स- प्टाम्दानि तस्मिन् परिमाणे साम्रघटेनाठ नाम प्रमाणम् । द्रोणमा सेन ममायोन प्रमेयं प्रमातथ्यम् । तदपि प्रमाण पत्तशमयममा २०० सदेय परधार निभिधिहीनं फुडयेस्तु फार्यम् । पुषजा न्याना शला- फा सयारिद्रयेत सश्विद्रोदकामुया यावन्माचा फलोपगच्छति समाहिकाया घटिकायाः प्रमाणं भप्रेत मा भयतीत्यर्य: ॥ ४ ॥ 10) पटासायति माधुः ।

·४० . - यानुपज्योतिष सुधाकर:-इवानों नाडिफाप्रमाणमाह पलानीति । अपांजल. स्य पञ्चायत पलानि यस्मिन् पनि तानि स्थापितानि तह पाचमा- उभं कथ्यते । अतोऽस्मादाठकमानात पूर्वाधार्यमलेभ्यो द्रोणं द्रोणमाने प्रमेयं प्रमातथ्यम् । तद् द्रोणं निभिः कुहविहीनं शेषं नारिकाप्रमाणं भवेदिति सय वितरतोऽष्टमश्लोकभाध्ये पूर्ण व्याख्यातमिह किं पिष्ट- पेपणेति ॥ २४ ॥ एकादशभिरभ्यस्य पर्याणि नवभिस्तिथिम् । पुगलब्धं सपर्व स्यामर्तमानार्फभकमात् ।। २५ ॥ सोमाकर:-तस्मसनादुत्या यागकालधिधिविशेपमा । प. योति । तदर्यानामयाः कलासमूहा येऽष्टकाः फायरत्युक्ताः पोडश घा चयितात्रिंशवा विनिचतुरंशानेकादभिरभ्यस्य सगुण्य पोह- शानां पट्सप्तत्यधिकं शतं १९६ भवति । चतुर्विशतेः शतद्वयं चतु:- पष्टिः २८४ । द्वात्रिंशतः शतनयं द्विपञ्चाशय ३५२ । तथा नभिस्ति. धिं तिथ्यघयद्यानपि नर्याभरभ्यस्य ते च सप्तानामटकानां पट्पञ्चायत ५६ भयन्ति । तान नघमिरभ्यस्य शतपञ्च चत्वारिच ५०B | ता एकी. छत्य शतपेया द्वापञ्चाशता च स शताष्टकं पट्पञ्चाशच्च भति। तेषां युगलम्ब युगा द्वादशह युगोपन्यासमाधान्यात । तस्तती भागमप- हत्य यलव्यमेकसप्ततिक ०१ स पर्व स्यान्चतुरंशः स्यादिति शेषः । एवं ध्यंशाधयश्चतुःपराधिकेन शतपेन सहाप्टपलाधिक शतसप्तक ०६८ भवति । तस्य तथा भागापहार लब्धं चतुःषष्टिः ६४ । तर ढांशस्य शतपदमशीतिश्च ६८० । लब्धं तयैतत् पट्पञ्चाशत ५६ । प्रत्ये व फदीपयसर्थ पर्यकाल इत्याह वर्तमानार्फभक्रमात् । यस्मिवृते अर्क प्रास्ते सत उत्तरः काल इत्यर्थः । एप एय यागकालः । पयसथे तु पर्यात एघ । प्रयतमेवार्थमन्यथा । तिथि त्रिंशत्संरयाकं नयभिर्गुयायेत तथा सदा द्वापञ्चाशत् पञ्चचत्वारिंशदेकोनिचत्वारिंशत कला एकोनधि. (१) स्यामानार्कभं क्रमात-ति पाट साधुः । (0) नवस्यारिंशत् इति पाटः माधुः।

·૧ सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । शतिमुद्वाप रुस्या एघमेतयोः फालयोरुपमापयगी, यथा भयतस्तया तितध्यम् । तमभ्युदिष्टिपविकृती दशमी प्रकान्त वेदनिष्पत्ति विद्या- दिति श्रुतेश्च । एतदमावस्यामधिष्कृत्योक्तम् ॥ २५ ॥ सुधाकरः-दानी मिष्टतियो रविनतमानयनमा एकादभि- रिति । युगादितो वर्तमानपर्वपर्यन्तं यान्ति पर्वाणि "निरकं द्वाद- शाभ्यस्तम् " इत्यादिना स्युस्सान्येकादभिरभ्यस्य सङ्गुण्य तथा पर्यान- न्तरं या तिथिस्ता तिथि तिथिसंख्यां नभिः सगुण्य द्वयमेकीसत्य युग- लग्धं युगे पान्ति पर्याणि तत्सहग्या चतुर्यि शत्यधिकशतेन ल फलं सपथं पर्वमानेन सहित कार्य तदा तप्त क्रमात 'युगादिभवधिष्ठादितो वर्तमाचार्कभं वर्तमानमूर्यनतनं स्यात् । इदं शङ्करपालमण्यदीक्षितय्या. ख्यानं समीचीनम् । अनोपपत्तिः । युगे सूर्यनतत्राणि -५४२७ - १३५ । घान्द्रपा. णि ध - १२४ । ततोऽनुपातो यदि युगपभियुंगरविनक्षत्राणि नदेष्टप-. भिः किमिति लब्धानि रविनवाणि-10 पर्यणा या पञ्चदतिभिर्यदि रविनतमानम् - ददं तदेष्टति. चिभिः झिमिति लमिष्टतिथिसम्बन्धिविनतत्रमानम् , इति द्वयोर्यागेन जातंयुगादिता रविनतनमानम् = 4+ १५+रति अतः विष्ठादिगणनया वर्तमान तथाधर्कनक्षत्रं स्यादित्युपपत्रम् । अन धाईस्पत्यव्याख्यान न समीचीनं तद्गणितेनापि न घर्तमानार्कभमाया- तीति गणनिपुणे विलोक्यम् ॥ २५ ॥ सूर्यक्षभागान् नवभिविभज्य शेपं निरभ्यस्य दिनोपभुक्तिः । तिथी युता मुक्ति दिनेषु कालो योगो दिनैकादशफेन तद्भम् ॥ २६ ॥ (२) तियुते तिटिने पति पाटः साधुः । 124 १४ १३१४ अति ११x१२७ . । १२४ १४ ४ ·४२ याजुपज्योतिष सोमाकर:-अप भेदेन परिमाणमाह। यस्मिन्नत मर्य:स्थितः स सूर्यस्तिस्य भागान भुक्तान भागान् उक्तानष्टसंख्याकान (अस्य) यावन्तः) तान नभिभिज्य मागं दत्वा ततः शेषं द्विरम्यस्य द्विगुणी. सत्य पोहशानां नव यात्यस्य सप्तांशा अशिष्यन्ते ते द्विगुणाश्चतुः वंश भवन्ति । धयित?। नधासप्टादश सत्य पर्याशध्यन्ते ते द्विगुणा द्वादश भन्ति । तथा द्वात्रिंशतस्त्रीन् नरकान सप्तविंशति (Purrय पञ्चायशिष्यन्ते ने द्विगुणा दश भान्ति । ततः किम् । सा दिनपभुक्तिः सूर्यस्येति धापशेषः । फयम् । शेषं तथैव विभन्योत वर्तते । एतदुक्तं भवति । यावास्याशिष्यते तदद्विगुणं हत्या तथा घिभन्य यस्य यावती भागाधाप्तिस्तस्य तायती सूर्य भुक्तिरित्युक्तं भवति। গঙ্গানা যান যে ভয়াবহ বন্যা হয় না। दिनकालपरिमाणमाह । तिथी युता भुक्तिदिनेषु फालः । तिथियुता सप्तगुणाष्टकाः सा पट्पञ्चाशत्परिमाणा भुक्तिः । सा च भुक्तिः सहिता द्वाभ्यां निभिश्चतुर्भिधा सहिता प्रष्टपञ्चाशत ५८ । एकोनाष्ट: । पष्टिः । ता मागानां सङ्कलनया दिनेषु सं फालो भयतीति वाक्यशेषः । एवं तु स्वकपरिमाणेन दिशादराझेन तद्नम् । एकादभिर्दिवसः सूर्यते व्यामोतीत्यर्थः । एवमेतदमागे समाथे सूर्यस्य घिचामिति वाक्य. शपः ॥ २६॥ सुधाकरः-इदानी फदा वर्तमाननवादी रखेः प्रधेयो जात इत्याह सूर्यभागानिति । अनन्तरीक्तप्रकारेण सूर्यस्य धर्तमानमूर्यन: उनस्य ये भुक्ता भागा भवन्ति तान नविियभन्य फलं पाह्यम् । तत फत द्विविारं द्वाभ्यामभ्यस्य सगुण्य गुणितफलेन दिनांशमानेन पूर्वागत (१) प्रमादधिको च्या (२) पाय पति पाटः साधु (8) पपास्य रति पाटा साधुः । (७) पास्य इति पाठा साधुः ।

·1510 - । सोमाकरसुधाकरमान्याभ्यां सहितम् । १३ घाऽधिके भााधिके पाल्पगते भाधाल्पगत नधनियः परोऽपर एकाउंश भवेस एतदपि मान दो पूर्यप्रकारागतनतत्रसंबन्धिसायनदिन- मानेऽपनयनाय शोधनार्थमुक्तम् । अतदुक्तं भवति । एकनसभोगसाध. नमानं "शो भशेषः" रत्यादिविधिनाऽऽगतमभीष्टनवसंख्यागुण- मभीष्टनरसंन्धिसायदिनमानमागच्छति तत्र नवभिनव भनेटर में दिनमपनेयं तदा तद्वाप्तवं मानं नेपमन्यथा स्यूलमित्यर्थः । प्रोपपत्तिः । रवियुगनतः ५४२७ - १३५ युगसाधनदिनानि १८३० लभ्यन्ते तदेशन किमिति लयमेकरविन साधनमानम् -- १३-१३ +1-1-१३ +3-1- (१४-19-रदमभीष्ट- नवनमानगुणमभीष्टनतनमानसम्बन्धि साधर्नादनमानम् । - (१४-न-न। प्राचार्यण प्रथमं प्रथमण्डमय फलं माधितं तत्र द्वितीयखण्डफलं पत्रभिनभिनभिनतरेकमेकमुपलभ्यते तस्य शोधनं साधक्तम् । अत्र धार्हस्पत्यव्याख्यानादिकं न साध्यिति । तत्र “हाधुत्तमे" तथा अवेदाः" इति शोधतपाठोऽपि न साधु रिति ॥ २७॥ त्रिशत्यहां सपट्पपिरन्दः पवर्तयोऽयने । मासा बादश "सूर्याः स्युरेतत् पञ्चगुणं "युगम् ॥२८॥ सोमाकर:-एवमेतत्पूर्णमासस्य दर्शस्य चन्द्रमूर्यसम्बन्धन पर्व- सञ्चोदनया यागकालं प्रतिपायावयद्यानां संख्या तेन कालनिपत्तिप्रति- पत्त्यर्थमाह त्रिशत्यहां सपष्टिरष्द इति । त्रयाणां शतानां समा- हारस्विराती या सा सपट्पष्टिः । पट्पष्टवाधिकानि त्रीणि शतानीत्युक्तं भवति । ततः किम् । तददी पतिर्भवतीति वाश्यशेयः । स व पञ्चवः पञ्च वा तय इति श्रुसिमभिप्रेत्य निरुक्तमत पञ्चवः संघ- (1) षट् धनयोऽयने पति पाठः साधुः। (3) मेराः इति पाठः साधुः। (३) युगे ति पायः साधुः ।

·४४ यानुषज्गति सोमाकर:-सिन्दग्धकालपरिमाणमार यंशी भयो दिन- 'सांशभाग इति । तद्रवेोदिति शेषः । तत्परिमाणं यंशः। तत्पर 'माणमष्टो । तथा दिवसचोदनाः सप्तगुणाः घट्पञ्चाशत्ममाणं तसंख्या. फां तिधि किं समयाम् । त्र्यंशी भशेपं दियसांशभागं चतुर्दशं चाप्यप- नीय तस्या अपनीय यधेकत्वं प्रागुक्त तथा कल्पनया नवभिवं द्वायुत्तमे तु हां शादापेक्षया पञ्च षट् सप्त वा भवन्ति । तत् । तथा दिवसांश- भागं चतुर्दणं वाप्यपनीय ते अष्टानामधं चत्वार एवं षट्पञ्चाशत । तान् नव या दश वैकादश घा पात्य सप्तचत्वारिंशत् ४० । पट्यत्वा' रिंशत् । पञ्चचत्वारिंथ ४५ द्वाऽशिष्यते । तेषामादो अंशा अप्टी तथा परिष्टादन्यः परोऽशस्तेऽप्यष्टो । एवं युरेकपष्टिापष्टिस्त्रिषष्टिवा नक्षत्रापेतया भयति । एतत्तदा सौरम् । सोमस्य यस्यां तिथिकल्प- नम्यामिह प्रमाणं नतत्रापेक्षया किमेव भवतीति नावनी भुक्तिः । नभे गते नभे नतत्रेऽतीते अधिश च काले धा सति तन किं परोंशी भये- दिति धाग्यशेषः । किं सर्यकाले । न । 'द्व.युसर एव कालगत्यतया पश्चिमे ही पञ्चांशी भवतः । एवमेतस्या कल्पनायां यहणितं तद्वहु. गणितसापेतत्त्वाव पर्यालोचितम् । तत्तु गणितजाः स्फुटतरं फल्पयिष्यन्ति तेषां त्वागमतिपत्तये पदार्थमेवं श्रुतिपुराणप्रतिपादितम् ॥ २० ॥ सुधाकरः इदानी रविभुक्तनचत्रेषु सावनदिनान्याह व्यंश इति। चतुर्दशस्य साधर्नादघसस्य योऽन्तिमस्य शः स भशेष इति कथ्यते भस्य नक्षत्रस्य सम्बन्धेन यः शेषः स भशेष इत्यन्यर्थ नाम तस्ति । प्रसस्तविच खण्डात्मकं मानं चतुर्दशस्य साधनदिवसस्य मध्येऽपनीय हिस्सा मिते चतुर्दशदिनभागे रवेरेकस्य भस्य भोगो भवति । १8-2 --१३ एसेपु सावर्नादनेषु रविकिनउत्रं भुते इत्यर्थः । परं त्वत्र माने. तर पति तदर्थ विशेषं फथति “भार्थेऽधिक" इति। वो भाई (१)अणस्य रति पाठ: माधु: (क) मूले उत्तरार्ध 'चापि स्याने सोमारमतः पाटो 'नमें सपा (३) वायुत्तमे इत्यस्य स्थान 'दायुतरे' इति पाठो यिभाति । ।

·४० सोमाफरसुधाकरमाप्याभ्यां सहितम् । एवं म मानो दिनशिदिति घायशेषः । तथा तत्पञ्चकाः। रुपेश्चन्द्रस्य सपिर्विप्राणामिति मन्त्रवार तस्य स्वनामनिवृत्तः पञ्च- कः । विपञ्चक पति वा पाठः। तदा यह एय । पपिष्टिकोन स्यात प्रत्येकस्यापि तिढीपष्टया भागा हीयते । तया च गर्गः। दिलयोनमहोगनं चन्द्रस्य गतिस्त्तमा-ति । स एप तिविंशत्या सेकया स्तुणाम् । स्तृणामृताणां (ता. स्तभिरिति नक्षमाणामिति नरुक्ताः । तेषामेकविंशत्या होनं स्यादिति धर्तते । तास्तु कला एव स्त्रीलिङ्गनिर्देशात । सथा च गर्गः । दिनराचिषु यः पक्षपादरह्मा चौद्रयः । चरांशममित रेकधितिभिर्दिनः ॥ ति। एवमेतानि मया पूर्वमेध गर्गवार्यिस्सरेण प्रतिपादितानि पहामितमेतदुदाहृतम् । एवमेतस्य युगस्य ॥ ६ ॥ सुधाकरः-उदया इति । पूर्वविधिना युगे यो दिनराशिः सूर्य- साधनार्गणः स सपञ्चकः पञ्चभिः सोहतस्तदा युगेधासवस्य धनिष्ठाया उदयाः स्युः । अत्र निष्ठाहणमुपत्तक्षणार्थम् । तेन पूर्वागता संख्या सर्वेषां नक्षत्राणामुदया भधमा भर्धान्त क्रान्तियत्तस्यानां सपा नक्षत्राणां समानकालेन भ्रमणात् । स दिनराशिपिष्टमा होनस्तदा स्पेश्चन्द्रस्यो- दयाश्चन्द्रसावदिवसा भवन्ति । स एदिनराशि: सैकया विंशत्या एक- विंशत्या होनस्तदा स्तृणां नतमा चन्द्रमामायां मनानि स्युरित्यर्थः । सूत्रोपपत्तिः । 'भधमास्तु भगोर्विवर्जिता यस्य तस्य दिनानि तानि धा" इति भास्करोक्तिपरीत्येन युगे भनमा:- १८३०+५-१८३५॥ (१) पिर्धिाणां मधियोमगाणामिति । (अकुठचिता, श्रष्टक ७, अध्याय ४, घर तथा प्रापस्तम्बोनिषद ९० अनुवाक ) (२) वास्तभिरिति नक्षत्राणार्भाित (निफक्तपूर्वक पाय ३, सबद २० ।

·४ - - याजुपज्योतिष युगे घान्द्रमामा: -६२ । एते रविचन्द्रभंगणान्तरसमा अतो विलोमेन युगे चान्द्रभगणा: = ६२+५-६ धोकभास्करयिधिनेश चन्द्र सावन- दिवसाः-मन-चम- १८३५-६७८३० ६२ - १६ पुगे चन्द्रभगणाः सप्तयिंतिगुणास्तवमा मानम् । -६०४२० - १८० १९३० २१ । इत्युपपन्नं सर्पम् ॥ ८ ॥ पञ्चत्रिंशं शतं पौष्णमेकोनमयनान्यपः। पर्वणां स्थाचतुप्पादी काष्टानां चैवताः फला ॥३०॥ सोमाकरः-पत्रिंशं शतं पाणमिति । यत पाय मारमंय. नमुदगयनाट्यमुक्तं तदृपेश्चन्द्रस्यायनानि पञ्चनिशं शतकानं चतुस्विंग शतं भवतीति पायपशेषः । चन्द्रमासापेतया प्रतिमासं हूँ इस्पतह चान्द्रमासाः सप्तपष्टिस्तन भवति । पर्वणां स्याच्चतुष्पादी । पाटस्विंगत. तु सक्रिकेत्युक्तिम् । तेषां चतुष्पादी घस्वार: पाद पादारचतुर्विशं शतमित्यर्थः। केगा पर्यणां समासानां यस्मादधिक्रमासाभ्यां सह सत्र द्वाष्टि- मामास्तस्मादेतेषां तन्न समस्तत्र समस्तसंख्याप्रसङ्गादाह काठानो वेध ता: कला । काष्ठा पञ्चातरा भर्यादिति यति । तासां चतुष्पादी च फलानिप्पत्तिरित्यः । स चर्षियं कायसं फता भयतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ सुघाफर:-पनियमिति । पानं सारं नतममान पुगे पञ्चायं शतं पञ्चगिदधिकं शतं १३५ भवति । प्तदिदं मान १३५ मसानं सत्पमाणानि युगे पश्चन्द्रस्यायनानि भयन्तिा युगे यानि चन्द्र. पाणि चिंगाधिरातमितान भान्ति पां चतुर्थांश: पयंपादः फरपते तेन युगे पर्यणां चतुष्पादो चतुर्विशत्यधिकशमितानि । एतमि. सानां फाष्टानां का कना भयतीत्यर्थ:। प्रजापतिः । युगे विमगणा: माय म-२०४५-९३५ । युगे चन्द्रभगा द्विगुणा नि:४२-१३४Ram-11 मेपnि: 17 . .

·४६ सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । सावनेन्दुस्तुमासानां पपिः सैकरिसप्तिका । द्वित्रिंशत् सायनस्याधः सूर्यस्तृणां विपर्ययः॥३१॥ सोमाकर:-साधनेन्दुस्तृमासानां पटिरिति । माप्तानां युगे संख्या साधनसंख्यापेक्षया मागणपष्टिय : त्रिविधसमाससंख्यया साध- नानां पटि: सेका एकषष्टिः । तथाधिकमासाभ्यां सह द्विपटिश्चान्द्रा. णाम् । तथा ससप्तिका पष्टिनीतत्राणां समष्टिरित्यर्थः । १ तु सर्वेषां विंशत् । घरहनाम। त्रिंद्विन मास इत्यर्थः । तथा मायनस्य दिनस्य त्रिंगदेवार्धनाहिका ति पापशेषः । सूर्यस्य विपर्यय: पा. तिदिनम् । तथा स्नृणां नवराणां च पार्शतरव स्वकं दिमित्युक्त मासः भवति ॥ ३१॥ सुधाकरः-पष्टिः क्रमेण एकेन टिकेन सप्तभिश्च युता तदा क्रमेण युगे साधनमाससंख्या - ६१ । चान्द्रमाससंख्या - ६२ स्तुमासानां नक्षत्रमासानां संख्या ०६७ युत्रिशत साधनदिनानां निशत सायनी मासो भवति । य: मारोऽब्दः म एव स्तृणां नतचाणां पर्ययो भ्रमः सौगदकालेन रविरक मतगणं मुझे इत्यर्थः । अत्रोपर्यात्तः । चन्द्रो यावता कालेने नत्रगणं भतम एव काली नक्षत्रमास इति साहितिका पदन्ति । तथा च सिद्धान्ततत्त्वधि- | धेके कमलाकरः। “भचकभोगाद्विधाः केचिदाई दन्त्यत्र मासं बुधाः मंहितामु" पति। न चन्द्रभगणा एक युगे नक्षत्रमामाः । एतेन मर्वमु. पयोगयुषपाते । अन्यत स्युटम् । अत्र सर्व बार्हस्पत्यव्याख्यानं समीचीन सच्च पतसिद्धान्तिकायां पैतामहसिद्धान्त लिखितसममिति । एतेषु बहु मया ६-८ श्लोकानां भाष्ये घ्यलेणीति ॥ ३१ ॥ अग्निः प्रजापतिः सोमो रुद्रो दित्तिवृहस्पतिः । सपाश्च पितरश्चैव भगश्चैवार्यमापि च ॥३२॥ (१)विंशत् सावनस्याब्दः सौरास्ता स पर्यपः-दवि पाट साधुः। (2) द्वितियतस्पतो ति पादः साधुः। - ·५० .. . -- . याजुपज्योतिः सविता त्वयाऽध वायुश्चन्द्राग्नी मिन एव च। :: . इन्द्रो निर्गतिरापो.वै विश्वे देवास्तथैव च ॥३३॥ :विष्णुर्वसवो वरुणोऽज एकपात् तथैव च । अहिर्बुध्न्यस्तथा पूपा अश्विनी यम एव च ॥३४॥ सोमाकररा-ग्निः प्रजापतिरिति । प्रसिद्धा, एता देवता स्य प्रतिरूपः सोमः पाठपदयविपर्ययः पाठोपो या: ३२,३४ प्र ..::सुघाकर इदानी यजेऽर्चनाय नतत्रदेवता साह अग्निरिति। कृत्तिकारता नक्षत्रदेवता: संहितायन्येषु सर्वत्र प्रसिद्धाः । अनापूर्वभद्रप-: दाया जो कपादित देवताद्वयं या एकदेवताय नामद्वयम् ॥ ३२-३४॥ नक्षत्रदेवता एता एताभिर्यज्ञकर्मणि ।। यजमानस्य शाखनीम नक्षत्र स्मृतम् ॥ ३५॥ सोमाकर:-ननदेयता एता इति. एतासां. प्रयोजनं यस्मात् । शास्वनेसन्वकार्यहचाना सूक्तयाधयक्षमाननामनोति द्वितीय नाम मतत्रज स्मृतमुदाहृतं यज्ञकर्मणि सस्मादेता उदाहताः ॥ ३५ ॥ सुधाकरः-एताभिर्देवताभिः शास्त्रविदर्यकर्मणि यन- मानस्य नक्षत्र नाम स्मृतं कपितम् । यस्मिवतो यजमानस्य जन्म त. बतायाध यजमानस्य यदाम तचतच नाति । सम्मति देवत. प्राणां त्वारः पादा नियन्ते । यस्मिन् पाद, जातस्य - am भक्ति सत्पादयोधकातरादि नाम बन्मनाम च कथ्यते ॥१५ उग्नांएपार्दा च चिचा प विशाखा श्रवणोऽश्चयुक् । राणि तु मघा स्वाती ज्येष्ठामूलं यमस्य यत् ॥ ३६॥. सोमाकरा-उपाण्याद्री च चित्रेति । नतमस्यरूपजानातधन- प्रतीत्यर्थः श्लोकः याम्य भाणी सेंटेपार्थमा ३६॥ सुधाकरः-रदानी शुभकर्मणि यानि रयाणि फराणि च नह. जाएगाह उपाणीति । अादी । विधा : विशारा । श्रयणः । अश्वयुक अश्विनी । एतानि पट् नवनाणि उयाणि सन्ति । मघा । स्याती।

·.. सोमाकरसुधाकरमाप्याभ्यां सहितम् । ज्येष्ठा । मूलम् । यमस्य यत् नतनं भरणी एतानि फराणि नतत्राणि सन्ति । मुहूर्त्तचिन्तामणी रामेण च "पात्रयं याम्यमघे उर्य र कुज- स्तथा" इत्यनेन उद्यमेध करं कथ्यते । ततद्गुणे झ्योतिप्रदाडोक्तभ्यो धनि भिवानि पठितानीति ॥ ३ ॥ म्यूनं द्विषयिभागेन हेय सूर्यात् सपार्वणम् । यत्कृतावुपजायते मध्येऽन्ते चाधिमासको ॥ ३७ ॥ "सोमाकर:-सत्र मध्येऽन्ते च द्वाधिमासको यत्ताधुपनायो यया कल्पनया भवतम्सद हेयमपहातध्यं कुतोऽवयमिति घाक्यशेषः । कि केवलमानम् । ना सपार्वणम् । पार्वणानतमतिमित्यर्थः । एकान्तरे- ऽह्निमासे चयनियम एतदेवार्थ ( उत्तरसम्याविष्णधानानां परता द्वीद्वी ना एवं मापलसके अत एवेह समसंध्यायाः मणि कालसाम्यमभिप्रेत्य पाञ्चयात्रियुगे उदाहतानि । पर्य तु विभागाये कुतो हेयं मूर्यात मूर्य. मानादिति वास्यशेषः । किमेझदेशो हा द्विटिभागेन प्रत्येक दिन द्वाप- प्टेन भागेन हयेन होनं कृत्येति चास्यशेषः । एतदर्थमेवोतं "दुहेयं पर्व चेत् पाद" दात । तथा व गर्ग: 1. ... समतीयमाणस्य तिधिरित्येप संजिता । 1 . द्विलधोनमहारानं चन्द्रस्य गतिरुत्तमा ॥ इति । - सथा। द्विलपतयसम्मा द्वापष्टया भवते तिथिः ।, तारन्तमनुप्राप्य हीनराति नाम च ॥ इति ॥ ३ ॥ सुधाकर:-दानों चन्द्रपर्यगणात' मूर्यपर्वगणसाधनमाह टून- मिति सार्यणं युगादेवमानपर्यन्तं पर्वगणमानं तच्च द्विषष्टिभागेन द्वानं कार्य सद्विगुणं द्विषष्ट्या भक्तं फलेन तदेवोनं कर्तव्यमित्यर्थः । एवं यं सारं सपार्यम इति पारा साधुः । (२) उत्तरसा-यपुवामानां र्शत पाठः साधुः।

·सके तह - २प यानुपञ्गतिपं सौर पर्वगणमानं स्यात् । इयं सा कृतिः प्रकारो यस्तो छ युगमासानां मध्ये त्रिंशत सौरमासान्त कालथानो पष्टितमसौरमा- सान्ते चान्य इत्यधिमासी द्वाखुपजायते उत्पीते इत्यर्थः । अनोपपत्तिः । त्रयोदशश्लोकभाध्ये प्रदर्शितं यदेकस्मिन युगे मूर्य- पर्वाणि-१३० । चन्द्रपाणि-१२8 । अधिपाणि- तो द्विष्टिच. न्द्रपर्यसु अधिपर्यद्वयम् । ततोऽनुपातो यदि ६२.चन्द्रपर्वभिरधिपर्षद्वयं तदेष्टचन्द्रपभिः किमिति लब्धं सौरचान्द्रपान्तररूपमधिपर्वमानम् । एवं चन्द्रपर्वगणे विहीनं शेषं मूर्य पर्वगणमानं स्यात् । अत्रापि अधिपशेपं त्यान्यम् । त्यांगकारणं व संचय योदशश्लोकभाष्यऽभिहि. सम् । चन्द्रपर्वगणात सौरपर्यगणानयनाथै वा सौरपर्यगणाचन्द्रपर्यगणानय. नायें याऽधिपसंख्या सोभयत्र ममानव तथाऽधिपर्धशेयं चाभयत्र सममेव किन्तु एकर द्विष्टिहरोऽन्यत्र पप्टिहर इति म भास्करण निजे गाला. माये "सौरभ्य: सधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दया:" इत्यादी स्फुटं प्रार्थतमतो लसायासेन किम् । प्रत्र पार्हस्पत्यादिव्याख्याने मन्मतेन समीचीनमिति ॥ ३०॥ कला दश सविंशा स्वाद दे मुहूर्तस्य नाडिफे। दि"त्रिंशस्तकलानां तु पट्शती त्र्यधिका भवेत्॥३८॥ सोमाकर: :-काललक्षणमाह काना दश मधिशा स्यादितिताः फाला इत्युक्तास्ता दश फला विंचभागमदिता शाडिकैति पायपोपः । द्वे मुहर्तस्य नाहिसे भयताति याश्परोप: "महत्तस्तु नाहि"दति गर्गः । से मुरी द्वि निस्त्रिंशन्मत्तं दिनं तर फलानां पयती व्यधिका भघेत। अत्तराणि पशतानि फलानां दिनमित्यर्थः । एतदेव ॥ ३८॥ सुधाकरः-दानीमन्या: परिमाण था कनेति । यिंशा एकस्य यिंगसिभागेन महिला दश फता एका नातिका भात पत्र नाहिकाया पध्यादा माहचपात । महास्यकमरमस्य मध्ये है (क) सचिव एनानो ति myः | - ·। सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । नाडिक भवतः । चिशत तेषां मुहूतानां निशत् यु भूदिनं भवति तत्र भूदिने तु फलानां व्यधिका पट्शती भवेदिति परिभाषा । अनोपत्तिः । एका नाडिका - १० फलाः । मुहूर्स एकः नाडिके -२० कलाः । सायर्नादनमेकम - ३० महू. ०६० नाडिकाः = ६00+8-६०३ कलाः। एकस्मिन चन्द्रनने रपिसावदिनमानम् -452 - १+Ma+रति प्रथममनुमातेन प्रदर्शितम् । तत्र शेषावयाऽस्मिन् गुणहरयादृठत्वादाचायणकाधि. सायदिनस्य हरतुल्यो विभाग: कृतस्तस्यैकभागस्य कला संज्ञान एवं दिन- फलाभिर्धरीत्येनेकनाडिकायां सविंशा दशकला आपान्तीति । अत्र बाई- स्पत्यध्यात्यानं साधु परन्तु 'ध विंशा' इति तच्छोधितपाठस्तु भन्मते न युक्तः । अत्र शङ्करबालकृष्णदोहितादीनामपि घ्याण्यानमेवमेव ।। ३८ ॥ ससस भयुक सोमः सूर्योधूनि प्रयोदश । उत्तमानि तु पवाहः काष्ठा पञ्चाक्षरा भवेत्॥३९॥ सोमाफर:-मसप्तकं भयुक सेमि दति । स सोमः एतो भयुक नवनसमाहितः ससप्तकं सप्तांशसंख्या दिनं तु भुड़े इति धाश्योपः। तथा मूो यानि प्रयोदश । साये दिनं त्रयोदशांशरहितमित्यर्थः । अथवा "दिनकादशकन समिति यदुक्तं तत्स्वमानेनेदं तु मापनेन दिनानि तानि प्रयोदश भन्ति । मूर्यभुक्तापयोत्तमानि पञ्चमाह: भाचान्द्रमानतो नापान्त्युत्तमानि मानान्तणि सारेणाप्तानि । नाहि. का पहरामाश्च पह भवन्ति तानि पञ्च टिकास्त्रिंशत् साधा: । एवं शिना प्रयोदश साधी प्रातभुक्तिरित्यक्तं भवति तान्येय सूप्तमान्यता मानानि पञ्च पञ्च । कापि भाधेन पञ्चायशा सहा पञ्चावधिको तया. रेकधिमासयाहत्तम सपेय तयो क्तिः । तद ध पत्यति विभनेजा. मराशिनेति । अथ च एतुसंवत्सरयुगामना फाष्ठा पञ्चातरा भवेत् । (6) सप्तति पाठ: साधुः। (3) ममामि एति पाठ साधुः।

·५४ •युक्तो भयति स । यानुपज्योति माप्ठानाम परिमाण सर्यकालकलनापामुदाहृतम् । 'मनुगादिभिर्भदेन 'दश वाप्टौ च काष्ठेत्यादिभिवाक्यः सह फौष्टा पश्चातरा यह सेव घोदिता फलनादिभागनियमाथे पर्यवर्धभांशादिकयागकालापेतया व्यवहन्ति तेऽपि च ॥ ३९ ।। सुधाकर:-इदानीं पुनरन्या: परिभाषा :पाहा ससप्तमिति । सोमश्चन्द्रा यावता कालेन भयुक् भेन ,नक्षत्रेण सह.. कालश्च ससप्तेकं सप्तकलाधिकमेकं रविसावदिनम् । चन्द्रः सप्तकला- धिकनैकेन रविसावनदिननै नउत्रं भुनक्तीत्यर्थः । एवं मूर्यश्च यावता कालेनै नतत्रं भुनक्ति स कालश्च योदश यूनि. रविसावन दिनानि अग्रो दिनस्य पञ्च नवभागाश्च । १३ गतः साधनदिने रायरेकभं भुनक्ती- त्यर्थः । पञ्चभितरेका काष्ठा भति । अनोपपत्तिः । यदि युगवन्द्रनतः १८०९ युगभूदिनानि १३० लभ्यन्ते तदैकेन नक्षत्रेण किम् । लश्चमेकनतत्रे माधदिनमानम् = १ +1 = १ दिनम् + फलाः । एवं युगरविनत: १३५ युगसाधर्नादयमास्तदेकेन रविनतत्रेण किं लब्यान्येफनसत्रे भूदिनानि -- 1.9 - ११२ - १३ । पञ्चगुवतरेका झाप्ठेति परिभाषा काष्टातोऽपि मूत्मगणना कृताऽऽचार्यणेति सर्वमुपपत्रम् । अत्रे बोहम्पत्यध्यात्यानं सर्व समीचीन. किन्तु तच्छोधित: "ससप्तम्" इति पाठो. मनाते न साधुरिति ॥ ३८॥ यदुत्तरस्यायनतो गतं स्याः च्छेपं तथा दक्षिणतोऽयनस्य । तदेव" पष्टया द्विगुणं विभक्तं सद्वादशं स्याद् दिवसप्रमाणम् ॥ ४० ॥ :: सोमाफर:-यदुत्तरस्येति । यदुत्तरस्यायनत उत्तरायणादारभ्य यद्तं स्यानायट्टिनं गतमतीतं भवेत् । शेपं तया दक्षिणतोऽयनस्य । (6) तदेकषष्ट्या इति पाठः माधुः। 10 ५८० - ·. सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । एवमेव दक्षिणायने ये विचारयेत् । तदेय संख्याय द्विगुणं पुर्यादिति वाक्यशेषः । ततः पटा विभा सद्वादशं दिखमममा स्यात् । एतदुक्क भवति । उदगपने चतुर्विशतिनाहिका च एका च द्वाविंशतिर्दिनं भवति । ततो मासगर्ने त्रिगन्म दिवसेषु विशद् द्विगुणा पाटभति । ते च वर्षकालेश्च पष्टिघटिका भन्ति पञ्चमासे मासाधे पञ्चविंश तिनाडिकाः । ते चे द्वादशवमय सद्वादश म्याद दिवसमाणम् । एमेतय कलेनयाँ योमासयोरन्य ततोऽयधिक ? नाडिक अतिरि- घ्यतेत्रिध्वन्यास्तिसः एवं विपुर्धात :त्रिंशवाडिकं दिन भिति । उत्तरेवतेनैव क्रमेण शंकल्पयेत् । ततो पति नयाशिं गताभ्य- सं विभजेजज्ञानराशिनेति । तस्मादिह यत मूचितं तदन्यज्योति:- शास्त्रमपत्य प्रकल्प्यमेवं तु ॥ ४० ॥ ! | " Frसुधाकरः-दानी दिनमानमानयति यदुत्तरस्येति । अयनतो- ऽयनारदिनादुत्तरस्यायनस्य यद्गत भूदिनमानं भयेत तया, दक्षिणतो | दक्षिणायनारम्भदिनादयनस्य दक्षिणायनस्य यदतं भूदिनमानं तदयना. न्तर्गतकुदिनमानात पाय यो दिनमान तद द्विगुणं फलमेकपष्टमा विभक्तं लब्धं सादशं द्वादशमुहूर्तसहितं तदा मुहूतात्मक दिनमानं भर्घात। अत्रीपतिः । अष्टमरलोकभाष्ये पूर्वमेय प्रतिपादितं यदुसराय. पारम्भे द्वादशमुहर्ततुल्यं दिनमानं पण्मासान्तरे दक्षिणायनारम्भे घाटा. दशमुहूर्तमानं तदन्तरं यह सहसास्ततोऽनुपातो यदि पणमासदिन. ११) उदगयने धतुधिसिनाटिका दिनमानम् । एका माहिका बियोदाने- भंयति । ततो मासग प्रिंशत्म दिवसेपु द्विगुणा पष्टिाष्टिता नारीद्वयं पूर्वागत माया महितं नाडीवयं भवति, fayषकाने च पिगुण पटिः पष्टिता माडी पूर्यनाडोत्रयतिमेयं पद घटिका भवन्ति । स्वमन्यतमासेषु मामा पज्यटनरका नारिकति पञ्चनारिका: पठे मासे का ता द्वादश । सग्रमेय महादयं म्याटिसमायम् । एप्रयेसयेश कमना पस्मिन मा एमा)ति याट साभाति । मयं सोमाफरेण नाही पतिमा हिगुणचरमपरमानोय पोजनेनेष्ट मा मामाम दिगुणधरमानीसमिति प्रतिभाति । - ·२दि Ex of १८३ ६१ - याजुपज्योतिष १८३ रेतेः पमुहूर्तमममन्तरं सोत्तरायणगतदिनवा दक्षिणायनशेध- दिनैः किं लब्धमन्तरम् ददं द्वादशयुक्तं नातं दि. वसमानम् । इत्युपपत्रम् । रदं सर्व पञ्चसिद्धान्तिकामकाशिकापां पताम- हसिद्धान्तप्रकरणेऽस्माभिः प्रदर्शितमेति ॥ ४०॥ यदर्घ दिनभागानां सदा पर्वणि पर्वणि । ऋतुशेपं तु तद् विद्यात् संख्या"य सह पर्वणाम् ॥ ४॥ सोमाकर:-यदधं दिनभागानामिति । यदधं दिनभागानां द्वा. पटवंशशल्पनया यदर्थ लुप्तमित्यर्थः । तदेकत्र फलति धास्यशेषः। सदा पर्वणि पणि । तत सदा एकत्रिंशचाडिका भति । 'दुहे पर्व चेत पाद' इत्युक्तम् । ततः किम् । ऋतुशेयं तु तद विद्धात । मासद्वये व्यतीते दिनक्रमतिरिच्यते । एवं संख्याय संकलभ्य पर्वणां सर्वेषां ततो- ऽधिकमासनिष्पत्तिरिति वाक्यशेषः। तथा च गर्गः। द्विलयतयसम्मतो द्वापष्टिर्भवते तिथिः। सतारन्तमनुप्राप्य होनराति नामतः ॥ दति ॥ ११ ॥ सुधाकरः-इदानीमृतथेषानयनमा यदमिति । पर्वणि पर्वणि सदा दिनभागानां चान्द्रदिनभागानामधे यळे तच्चान्द्रसारपान्तर पर्वणां संख्यया पर्वगणेन. सह यदागच्छेत तदिष्टपर्यसमये रविचन्द्रप- चीन्तरसममृतुशेपं विद्याज्जानीयाद्गणरु इति शेषः । पर्वगण एकपर्वभ- वेन रविवन्द्रपान्तरेण दिनार्धतुल्येन गुण्यः फलमभीष्टसमये 'आतुशेष भवतीत्यर्थः । मन्मते अधिशेषस्य स्तुशेर्पाति नामकरणे पले विशेषा. भावात सतुशेषपाठे न काचिद्धानिरिति । अनोपपत्तिः । श्योदशश्लोकेन रूपत्तुल्ये पर्वजि पोत्माधि- है । इदं पञ्चदशगुणं नातं घान्द्रदिनात्मकर्माधरोपम् (९) संख्या इति पाठः साधुः। - यमानम् ·एछ ३४२५ EO - . सोमाकरसुधाकरमाप्याभ्यां सहितम् । -१। दर्द पर्वगणगुणमभीष्टचान्द्रसौरपान्तररूपमधिो भयतीति । सौरपान्ते पतुसमाप्तिः । चन्द्रपर्वतोऽऽधिपान्तर रवि. पर्वतमाप्तिातः पूर्वागतमधिशेषं चान्दनात्मकमृतशेयं मयितुं योग्य. मिति न दास्यत्ययाख्यानं प्रायः समीचीनमेष ॥ ४५ ॥ इत्युपायसमुदेशो भूयोऽपहः प्रकल्पयेत्.। ज्ञेयराशिं गताभ्यस्तं विभजेज्ज्ञानराशिना ॥४२॥ सोमाकर:-रत्युपायसमुद्वेश इति । रत्युपायसमशः एयम- सप्रकारेण यागकाललत्यप्रतिपादने भूयोऽप्यः प्रकल्पयेत पानःपुन्य. माहेत सर्वकर्मसु । कंयम् । जेयराशिं गताभ्यस्तं पदाचीन सूचितार्यान संपानि तान विभनेजानराशिना । ज्ञानं वियोगः । अहायोसा. मर्यन प्रन्यानि ज्योति.शास्वाययपेत्य । फम् । अभ्यस्तं ता दृष्य यथार्थमधगत्याऽऽगमेन च फल्पयेत् समित्यर्थः । यथा मुहूसेनाशिफा. फलाangraरकल्पनं तय दिषप्तप्रमाणमिति ॥४२॥ सुधाकर:-दानों धोपायमाह रतीति । रस्येव पूादित. विधिना उपायसमुद्वेशो वेधोपायोपदेश एव योध्यः । बेधेन जातराशा गत मा कर्माप पदार्थ विज्ञाय ततो जेयराशी तत्पदार्थोनयनाय गणको जानराशिसंपन्धिगतेन पदार्थनाभ्यस्तं गुणिसं याशि जानराशिना विभजेत फलं जेयराशिसंशन्धि तत्पदार्थमानं भवति । एवं जानरागिना भूयः पुनः पुनः संर्यान साधनवियसादोन प्रकल्पयदिति । प्रजोपपत्तिः । यथिरिच्छाराथिम्सतस्वराशिशेन पासना स्फुटा ।। ४२॥ इत्पेतन्मासयीणां मुहादयपर्वणाम् । दिनवयनमासानां व्याख्यानं लगधोऽनयीत् ॥ (१) भूपाप्येयं प्रपत-रति पाठः साधुः । ६ ·याजुपज्योतिष सुधाकरः-इदानीमुपमहरति रतीति । रति एयमेतत् पूर्वरक्त मासघर्षाणां महानामुदयपर्वणां चन्द्रादीनामदशाना साधनदिनाना पर्वेषां दिन-रातु-अपनानां मामानां घान्द्राणां च ध्यायानं लंगधाड ऽनयो । सदेवाहं चोकधामिति ,ध्यातिषवेदागरचयिक्तिरिति । इदं पा सीमाकरभाय नास्तीति सोमसूर्यस्तृचरितं पिवान घेद विदक्षुते । सोमसूर्यस्तुचरितं लोकं लोके च सन्ततिम् ॥४३॥ सोमाकर:-धमुपसंहृत्य विज्ञानफलमा: सोमसूर्यस्तृरित मिति । सेाममूर्यनराणां चरितं गतागायनानं यो घेद्ध नानाति सोऽश्नुते भानोति । किम् । सोमसूर्पनछनचरितं लोकं तत्सायुज्यमित्यर्थः । सयेह लोके च सन्ततिमनदिवसन्तानसिहां स्वर्गलोकयान मनावान भवतीत्यर्थः । अभ्यासः 'शास्त्रनिष्पत्तये स ध पक्षमातिथिचन्द्रगतिजा. नादास्यत्ययोग्यत्याच परिपायन एय । एततु बिदाधसांवत्सराणां सिधिनानफल थाभिमानिनो त्यसर्यज्ञानां थोपशिनां' एथानुष्टान- प्रवर्तकानामफालयागशालोदनादफालयागमधर्तकत्वादीपमन्यवादिय. न्मूर्धपातादिदोषपरम्परा 'नवर्यरच नीयती'त्यभटेपत्वं तया प्रदोष- चापक्रत्वाध्य परमासिद्धिः। तथा च स्मृतिः। दुरिप्ठेर्दुग्धोतरच दुरावा? गगमः । विमाणां फर्मदोषस्तः प्रज्ञानां जायते भयम् ॥ दास । सम्मान तथा यागकर्मणि नितव्यं यथोपनमापयाधुभावपि न नश्यतः । अभ्यदिष्टिदर्शनाधकालोपामदोषः । उपसत्समासदर्शनाद- कालापवर्गोपः। तथा पुरा द्वादशाः पुप दीक्षिताप द्वादशामिति पदन्तं न धीयतेति श्रुतिः । तदेतदेवार्थमभिप्रेत्य सूत्रकारः पूर्णमासीमु. परददर्शन माघास्यायामित्याह । तया च अतिःाय एग्रामा पानेपोष्टा. कपालः पार्णमा योऽमायास्यायां तमानये पयिकते पुर्यादिति तस्मा.

·सोमाकरसुधाकरभाष्याभ्यां सहितम् । दकाल उपक्रमापयारेश्ते अपार्यके भयतस्तस्माद्विधार्य यतस्ते अमुप. अयना धनतना यह किं घायंत तां त्यामे प्रायति श्रुतेः । तस्मा. दुभयफालानुरोधयशादेफाइघेरल्यम् । अपि च शास्त्रादी प्रति पामभि. प्रेता परिशिष्टवाक्यानुराधयशात चतुर्दश्ययसाने तु पिवयचं तु फारये. दिति धारागसत्र न पत्तथ्य रत्यपेतमेय । तथा च गर्गः। चतुर्दश्यां यदा कृष्ण जयमयति चन्द्रमाः । दृश्यो भर्याप्त थाप्युनः सिनीशल्यास्सतम्सदा । निम्युनतोऽयथाऽप्युच्चो प्रस्तं थाणुपगच्छति । मतः पूर्णेऽतो होतात कार्य चन्द्रपशादयेत् ॥ इति । पाप्य तथापि य एघामा माग्नेपोष्टाकपाल रति श्रुतोस्ति गागास्यमे प्रतीयो । प्रन्ययेषा श्रुतिरेण न स्यात येषां मु मूरफारी. पिकल्पनाह । पूर्ण पार्यामासीमुपयमेदुतरां घेत्यादि कात्यायनमुना- पेशायन भ्यतया मतिरह तु मूत्रकारस्य प्रति प्रतिजा पूर्ण रत्याया । सम्मादेसत् मुतसं विचार्यम् ।। ४३ ।। मयतमेतत् सकलं दिस्था यागात फलं प्रामुपुरचोदितं यत् । निर्मत्सरीतर्मप्रश्ता दोणन धन प्रामुयुरन्यथान्ये ॥ १॥ मया तं भाष्यमस्य स्यामा यस्मावाप्तमागम पूज्य मानम् । सम्मान्छेषं सद्विदः पापयन्तु नमस्तेभ्यो प्रस्सन्दुभेभ्यः ॥ २ ॥ "मामाफरो पेपिटुक्तकान्तातिभनानागमभादिः । ज्योतिःशाम्बानाकुलझेन ममा निहात समाामना प्रजिप्पन ॥ ३ ॥ रतिरोपमतं ज्योति:शास्त्रमा समाप्तम् । सुधाकरः-दानों ध्यासियदादिं म्सालि मोमेति । माम. मूर्यस्तुचरितं चन्मयनवरवरित यो यिद्वान घेद मानानि म बिद ( मामा तिमामातभानाममा तिः। नाम्या मापन: मम जिलागम मर्थ मारमानां पत्रिपति REE माः । (:) साना व्यानिमायभाय ममाम-लिपाटानाम। .

·६०
याजुपज्योतिष
धिद्वान् सोममूर्यसूचरितं चन्द्रसूर्यनवमेश्वरित प्रचरितं प्रसिद्ध लोक
चन्द्रलोकं सूर्यलाझ नहला चारनुते तर गया तत्सुखं मुझे लाले
संसार च सन्ततिमनुसे पुनपाचादिकं च लभते इति ॥ ४३ ॥ -
श्रीराम जनकामनाकरमर सीतासमेतं घरं
श्रीमल्लक्ष्मणलाललालिसपर्ट कन्दर्पमायाहरम् ।
नत्वा कोशतपालमेय धिमतं वृज्योतिषस्य श्रित
घाईस्पत्यमतं पिचिन्त्य ससस भाप्यं मयतत स्तम् ।
रप्ति सुधाकाद्विदितं ज्योतिःशास्त्रभाष्यं समाप्तम् ।
More

·.. श्रीजानकीवल्लभो विजयते। प्रय सुधाकरभाष्यसहितम्- आर्चज्योतिषम् । श्रीराम सीतया माधे रसिंहासनस्थितम् । नत्या कुरु मनः कार्य सफल समतं मिल ॥ निर्यिनाथमाटो मालमावरति । पञ्चसंवरसरमय-युगाध्यक्ष प्रजापतिम् । दिनार्वयनमासा प्रणम्य शिरसा शुचिः॥१॥ प्रय भाप्यं याजुपज्योतिपथमन्नोमादिति म्फुटम् ॥१॥ प्रणम्य शिरसा कालमभिवाद्य सरस्वतीम् । फालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः ॥ २॥ गिरसा काले कालपुरुपं रयिं प्रणम्य मरस्याप्तीमभिगा अभिनन्दा लगधस्य महात्मनो महः कालज्ञानमहं गुनिः प्रयत्पामियनीति । लग- घ. श्चित प्राचीनोमहरिस्तेन पञ्चधात्मके युगे या फालानां विच. न्द्रमायनदिनादीनां ज्ञानं कृतं तया सदानयनम शुचिमोत्यर्थः ॥२॥ रदानी कि नयीमीस्याह । ज्योतिपामपनं कृत्स्नं प्रवक्ष्याम्पनुपूर्यशः । विप्राणां सम्मतं लोके यज्ञशालार्थसिद्धये ॥ ३ ॥ ज्योतिषां मचन्दनबाणामयनं घननं हत्यं मनं मिपायां ज्योतिपिश समतं प्योतमनुपर्यो। पाम लाग्ने संसार यसका लामितये पयामीति स्फुटम् । पामुगर मिम्चित पाटभेदः ३५०

·आर्चज्योति
रवानी पर्वगणानयनमा ।
निरकं दादशाभ्यस्तं द्विगुणं गतसंयुतम् ।
पप्ठ्या पट्या युतं द्वाभ्यां पर्वणां राशिरुच्यते ॥४॥
थाजुपत्रयोदशश्लोकोऽयमतस्तदेव भाष्यादिकं स्फुटम् ॥ ४ ॥
पदानों युगादिमाह ।
स्वराक्रमेते सोमा यदा साकं सवासवर।
स्थात् तदादियुगं माघस्तपःशुलोऽयनं ह्यदक ॥५॥
याजुपस्य पठश्लोकोऽयमतस्तद्भाष्यमेव द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥
इदानीमयनयारादिमाह ।
प्रपद्यते श्रयिष्ठादा सूर्याचन्द्रमसावुदक् ।
सापाथै दक्षिणाऽर्फस्य माघश्नावषयोः सदा ॥६॥
याजुपमप्तम श्लोकेन सर्व स्फुटमिति ॥ ६ ॥
पदानी दिनरानिमानमाह ।
धर्मवृद्धिरपां प्रस्थः क्षपाहास उदग्गता।
दक्षिणेता विपर्यासः पण्मुहर्त्ययनेन तु ॥७॥
याजुपाष्टमश्लोफेन भाप्यादिकं स्फुटम् ॥ ७॥
इदानीमयनाघमाह ।
प्रथम सप्तम चाहुरयनाथं त्रयोदशम् ।
चतुर्थ दशमं चैव दिर्युग्मं वहुलेऽप्यता ॥८॥
याजुपनसमश्लाकभाष्यादिना स्फुटम् ॥ ८॥
इदानीमयनादिनक्षत्रदेवता ऋतुभानयनं चाह ।
वसुस्त्वा भवोऽजश्च मित्रः सोऽश्विनी जलम् ।
अर्यमा कोऽयनायाः स्युरर्धपत्रमभस्त्रातुः ॥६॥
याजुपदशमरताकभाष्यादिना सर्वे 'स्फुटम् ॥ ८ ॥
रदानीमभीष्टपर्वणि चन्द्रमांशानयनमाह ।
भांशाः स्युरिएका कार्या: पक्षा द्वादशकोद्गताः
एकादशगुणाश्चेन्दो शुक्लेऽध चैन्दवा यदि ॥ १०॥

·६४ श्रार्चज्योतिष - हदानी लाघवेन नतत्रनामान्याह । जादा गः खे श्वे ही रोपा- ' श्चिन्मूषण्यः सू मा धा णः । रो मृ.(में) घाः स्वापो जः कृप्यो ह ज्ये ठा इत्यृक्षा लिङ्गः ॥ १४ ॥ याजुपाष्टादशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ १४ ॥ इदानी भांशता नक्षत्रानयन पर्वणि विशेपं चाह । जावाद्यशैः समं विद्यात् पूर्वार्ध पर्व तूत्तरे । भादानं स्यांचतुर्दश्यां विभागेभ्योऽधिके यदि ॥१५॥ याजुपसप्तदशश्लोकभाष्यादिना स्मुटम् ॥ १५ ॥ इदानों नाडिकादिपरिभाषा आह।" कला दश च विंशा स्याद् दे मुहर्तस्य नाडिके ! तत्रिंशद् धु कलानां तु पदशती त्र्यधिका भवेत् ॥१६॥ दश कला पिंशा व एकमलाविंशतिभागाधिका इत्यर्थः । शेपं याजुपाष्टत्रिंशश्लोकभाष्येणं स्फुटम् ॥ १६ ॥ पुनः परिभापान्तरमाह। नाडिके दे मुहूर्तस्तु पञ्चाशत्पलमाढकम् । 'बाढकात् कुम्भिका द्रोणः कुडवैर्वते त्रिभिः॥१७॥ हे नाडिक एका मुहूत्ती भयति । पाठ में तु पञ्चाशपतं भवति । आठकात प्रसिद्धप्राचीनपरिभाषया कुम्भिका घटिका जेया । द्रोणरच कुम्भिशातस्विभिः कुडवर्धतेऽर्यात कुम्भिकाप्रमाणात निभिः फुडवधि द्रोणप्रमाणं भवति । अतो द्रोणस्विभिः फुडवहाना घटिका वा नाहिका भवतीति याजुपै मोनचयारियश्लोकभाष्येण स स्फुटम् ॥१॥. इदानों चन्द्रसूर्ये जनतन्ने भूदिनान्याह । ससस भयुक सोमः सूर्या धूनि त्रयोदश !.' नवमानि च पञ्चाङ्गः काष्ठा पञ्चाक्षरा स्मृता ॥१८॥ ।" .

·. सुधाकरमाप्यसहितम् । ६५ याजुपैोनचत्वारिंशश्लोकभाष्यादिना स्फुटम् ॥ १८ ॥ पदानों लग्नानयनं चन्द्र साधनं चाह । अविष्ठाभ्यो गणाभ्यस्तान प्रापिलमान विनिर्दिशेत्। : स्वार्थान्मासान पडभ्यस्तान विद्याचान्द्रमसातून ॥१६॥ गणे भगयाः सप्तविंशतिस्तेन विष्ठोदयता ये रष्टकालभागास- ऽभ्यस्ता गुणानीयास्सान भांयान अधिष्ठाभ्यो धनिष्ठाभ्यो गयित्या प्राक प्रादिशि वितानान् भांशान विनिर्दिशेत कयगणक रति शेषः । स्वातीन स्यनावत्रान् मासानेय पडभ्यस्सान पहाणिमान चान्द्रमसान चन्द्रसंघन्धिमा गण मन रियाजानीयादिति । प्रोपपत्तिः। प्रकाय नतमस्य चतुर्विशत्यधिकशतभागाः एता. सांशा नवांशा या भांया उव्यन्ते। एवं भदिनस्यापि मयि शत्यधिक शसमिताभागास्ले भदिनभागांशाः कय्यन्ते । षिक्षात मात्रायेरझा- लभया अंशा भागास्स एयेष्टमातांणा नेयाः । एकस्मिन भदिने वाचतुधि. शत्यधिकशतप्तमेषु दिनभागेषु भवभ्रमणेन प्रादिशि मयां नवना. यां पा २० ४ १२४ भांगानामुदयोऽतोऽनुपातो यदि १२४ भदिनभागेषु २०४१३४ मतभागानामुदयास्तदेटभरिनभागेषु कि लम्बाः वि. छाता मांगा ---दिमां। पत उपप ल- मानयनम् । अब पार्हस्पत्यादीनां व्याप्मान न साधु फिशपि-अभ्य. स्तपदेन योगो न रहात ति । चन्द्रेकमगणकाती दिनमा रतियाजुपैनिंगलाशन स्फुटम् । एकस्मिन चन्द्रभगणकाते च सापड एतयोऽती नतमासा यह गुणास्महतोभयन्तीतिम निस्सनम् ॥१८॥ स्वानों तिधिमानमाह अनीतपर्वमागेभ्यः शोधयेद्विगुणां तिधिम् । तेषु मण्डलमागेपु सिधिनिष्ठां गतो रयिः ॥ २० ॥ पाजुपदाधियरलासमाप्पादिना स्फुटम् ॥२०॥ २७४१४४टिभी १३४

·पार्चज्गति
.
रदानीमिटतिथिसमे नतने भकला पानति ।
याः पर्वभादानकलास्तासु सप्तगुणां तिथिम् ।
प्रक्षिपेत् तत्समूहं तु विद्याद्भादानिकाः कलाः ॥२२॥
थाजुपै मधिशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ।, पत्र किनि-,
त्याठभेटश नार्थान्तरकर इति ॥ २ ॥
इदानी दिनमानमाह !
यदुत्तरस्यायनतो गतं स्या-
च्छेपं तु यद्दक्षिणताऽयनस्य ।
तदेकपष्ट्या दिगुणं विभक्तं
सद्वादशं स्यादिवसप्रमाणम् ॥ २२ ॥
याजुपवत्वारिंशरलोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ २२ ।।
रदानीमृतुशेपमधिशेपं वाह ।
यदर्घ दिनभागानां सदा पर्वणि पर्वणि ।
-ऋतुशेपं तु तदिद्यात् संख्यया सह पर्वणाम् ॥२३॥
याजुपैचत्वारिशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ २३ ॥
इदानों येधोपायमाह।
इत्युपायसमुद्देशा भूयोऽप्येयं प्रकल्पयेत् ।
ज्ञेयराशिं गताभ्यस्तं विभजेज्ज्ञानराशिना ॥२४॥
। याजुपचित्वारिंशश्लोकभाष्यादिना सर्व स्फुटम् ॥ २४ ॥
इदानी नक्षत्रदेवता आहे।
अग्निः प्रजापतिः सेोमा रुद्रोऽदितिवृहस्पती।'
सपश्चि पितरश्चैव भगश्चैवार्यमाऽपि च ॥ २५ ।।
सविता त्वष्ठाऽध वायुश्चन्द्राग्नी मिन एव च ।
इन्द्रो निर्भतिरापो वै विश्वेदेवांस्तथैव च ॥ २६ ॥
विष्णुर्वसयो वरुणोऽज एकपात् तथैव च ।
अहिर्बुध्न्यस्तधा पूधा अश्विनी यम एव च ॥२७॥

·- सुधाकरमाध्यसहितम् । नक्षम्रदेयता एता एताभिर्यज्ञकर्मणि । यजमानस्य शास्त्रज्ञ म नक्षत्रज स्मृतम् ॥ २८ ॥ याजुपम्य ३२-३४ श्लोकभाष्येण सर्व स्फुटम् ॥ २५-२८ ॥ इदानीमुपसंहारमाह। इत्येतन्मासवाणां मुहौदयपर्वणाम् । दिनवयनमासानां व्याख्यानं लगधेोऽत्रयोत् ॥२९॥ याजुपोन्तिमश्लोकभाष्येण स्फुटम् ॥ ३ ॥ रदानों फलस्तुतिमाह ! सोमसूर्यस्तुचरितं लोकं लोके च सन्ततिम् । सोमसूर्यस्तुचरितं विद्वान वेद विदश्नुते ॥ ३० ॥ यामुपारपत्यारिंशश्लोकभाष्येण स्फुटम् । अन्न तराधं. | वोपरीत्यं लेनकदोपत रति स्पष्टम् ॥ ३० ॥ इदानीमिष्टयपुति तिथ्यानयनमाह । विपुवत् तद्गुणं दाभ्यांरूपहीनं तु पड्गुणम् । यल्लब्धं तानि पर्वाणि तदधं सा तिधिर्भवेत् ॥ ३१॥ याजुपत्रयोविंशरलोझमाप्पादिना सधै स्फुटम् । पर फिञ्चि. स्पाटभेदम्सदस्यय दासति नदोपाय ॥ ३१॥ रदानी फस्य युगस्य कालज्ञानमित्याशझपाद । मामलमत्तस्य पीपकृष्णसमापिनः । युगस्य पक्षवर्पस्य कालज्ञानं प्रचक्षते ॥३२॥ पाजुपपञ्चमश्लोकभाप्येण स्फुटम् । पर निश्चित्पाटभेदो नदोपायेति ॥२॥ रदानों दशम विपुवाम तिथीनाए । तृतीयायां नयम्यां च पार्णमास्यां प्रिफयिक । दादरपायिपुयान मोक्तोमादरपां दशम भयेत् ॥३॥ .

·पार्चज्योतिष
३१ श्लोकोतक्रियाया उदाहरणरूपोऽयं श्लोकः । यथा यदि
विपुवत - १। तदा तदुतप्रकारेण सपतिधिमानम् ।
०६(२४१-१)+६(२४१-१)ति-६ पर्याणि+सि.
थयः । पर्वणा मयोतनाभाषात कृतीया तिथिरेध पठिता । एवमन्यास्ति-
घय समायान्ति । अतस्तृतीयायां प्रथमो नवम्यां द्वितीयः पार्णमास्यां
वृत्तीस्विदिके पष्ठमा चतुर्थी द्वादश्यां पञ्चमरच विपुवान प्रोक्त
पाचारिति शेषः । एवं पुनस्तृतोपादायन्यानि यिपुर्वान्त भूत्या द्वादश्यां
लियो दशमं घिपुदिति । अत्र पाहम्पत्यादिघ्याव्यानं न रुचिकर
तयार "वृतीयां नपा चेय पार्णमासी त्रयोदशीम" इत्यादिपाठो
ऽपि न साधुरिति ॥ ३३ ॥
रदानों कदा चतुर्दश्यां यज्ञार्थमुपवासः कार्य रति कथयति ।
चतुर्दशीमुपवसथस्तथा भवे-
यथोदितो दिवसमुपैति चन्द्रमाः।
यादितश्चन्द्रमाश्चतुर्दशी दिवसमुपैति तपोपयसो भयति ।
भनेतदुक्त भवति । यया शुद्वितीयादेः क्रमादितश्चन्द्रश्चतुर्दश-
दिनं प्राप्नोति तथा सा चतुर्दशी यज्ञाय वेदोविधिनोपवसथा याग-
पूर्वदिषसो भवति । अन मन्मते श्लोकोत्तरार्धस्य चुटिः । अत्र परम्परात
उत्तरार्धस्यानुष्टुपूछन्दोऽर्धन पूर्तिरिति न युक्त छन्दर्भिदादिति मुने
भृशं विविन्स्यमिति।।
इदानी द्वितीयघर्षप्रवेशकालमाह ।
माघशुक्लालिफो भुते श्रविष्ठायां च धार्षिकीम् ॥३॥
माघशुप्ताहिको द्वितीयमाघशुरुमतिपसिधायाहिकः फर्मका
विष्ठा मिठायां समा छर्षिकीकर्षन्धिमा यज्ञप्रिमो मुझे
ऽरनुसे । तस्मादिनादन्यवपारम्भोऽसी द्वितीयपाहिनियारम्भो भवती
त्यर्थः । पापि मन्मत पूर्वाधरलीकाय चुरिति दिक यं विचिन्त्य-
मिति ॥ ३४॥

·६६ सुधाकरभाष्यसहितम् । इदानी गणितप्रशंसामाह । यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा । तरवेदाङ्गशाखाणां ज्योतिषमूर्धनि स्थित्तम् ॥३५॥ यजुषवतुर्थश्लोकभाष्येण स्फुटम् । अत्र 'गणित' स्थाने 'ज्योसिपम्' इति पाठो न विशेषार्थप्रद इति ।। ३ ।। रदानों ज्योतिषस्य घेदाङ्गत्वे सयुक्तिमाह । घेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः । तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिष वेद स वेद यज्ञान ।। ३६ ॥ यात्रुपवतीयश्लोकभाष्येण सर्व स्फुटम् ॥ ३६॥ गुणरसाधरामितयत्सऽशत निरोल्य मतान्तरसंयहम् । सितपापदलादासिते वरं रघुवरस्य घलेन सुधाकरः ।। दति सुधाकरभाष्यसहितमार्चज्योतिपं समाप्तम् ।

·श्रीगणेशाय नमः। श्रीमिथिलायै नमः। श्रीमद्गुरुरचित-याजुषार्चज्योतिपवेदाङ्ग- भाष्योपरि लघुविवरणम् । श्रीमद् द्विवेदिगुरुवर्यपदारविन्द. सञ्चिन्तनस्फुरितयोधलयः करोति । झोपाख्य-धानन-सुतो मुरलीधरोऽस्य भाप्पस्य तदविवरणं लघु-संशयनम् ॥१॥ प्रस्ती हास्मिन मत्पधारूठे विमठगूडे 'सुधाकर भाष्ये' प्राचीन रीति धमुखानां ज्योतिसिद्धान्तगहनगोलगणितयञ्चितानां बनानां प्रायो- एया संशयावर इति समाधिक कानशिति-१९०७तमनीटाब्दस्य 'मार्च'-मासीय-हिन्दुस्तान-रिव्य'नायो मासिकपरम्प फस्यचिदङ्गल. भाषामयस्य कोडीशत-माहस्पत्य-लेखाहम्मरस्यावलोकनतो घ्यर्थ गुरुनिन्दा | माठुमदतरस्मद्वेशोयमधिलयन्दैः प्रकाशितायाश्चिकित्साया निश्चित्य सल्लघुभाष्यविवरानमाणमावश्यकमती ममोदामः स्तोकोऽपि सहद- पानां तद्वाप्यरसिकानां मनोमोदकायप्रातः प्रथमं तावदयाजु सुधाकर- प्य तदाह । (१) श्लोके 'पञ्चसंघसरमयम्'-ति पाठे सामाकरण रविते ध्यात्यातऽपि सत्पदस्य युगे सम्बन्धात् तागाध प्रजापति प्रणम्येति विशेष वरीयोऽतो गुरुयोधितः पाठ १३ शोभन: । पने एपयस्ता शुधि-नामा कश्चिदपिरिह का नाम गड्डा । मन्मते गुनिभयस्येय लघु. नाम गुचिरिति । दृष्टध्य गोत्रप्रयनियन्धकदम्यकम् ।

·१२ सुधाकरभाष्ये। (8) श्लोकानन्तरं 'ये बृहस्पतिना' इत्यादि पदोन पञ्चसंवत्स- रात्मके युगे संवत्सरानयनं यत् कृर्तामह वृहस्पतिरिदानों के राशिमा श्रित्य घर्तत इत्यवगमाय न्यौतिपयदा न कश्चित् प्रकारोऽस्त्यत दर्द पदा पसमित्यत्र माया न कस्यापि संशयः। (६) श्लोके 'य एन माघः स एव तपः' इत्यत्र तप रति युग- पटानुरोधतो नपुंसकम् । तस्य माघमासज्ञापन सोमाकरभाष्यानुकूलम् । "तपा माघेऽथ फाल्गुने" इति लिङ्गानुशासनमप्यनुशास्ति । तत्र धिम्यीयमूर्यचन्द्रधनिष्ठायुतितो क्योतिषवेदाङ्गसमयकल्पने वस्तुतो नल्पनमिय। प्रान्तियत्तस्य समानसप्तविंशतिभागानां नवन- कल्पनादिति। (७) श्लोकोपपत्ता ये भगणादयो रहीतास्ते तु पञ्चसिद्धान्ति' कामकोशिकायां गुरुवरलिखिता एव । अतोऽन्यत् स ध्योतिर्यिदा सुस्पष्टमिह मूठभाठिन्यमास्ताम् । (८) श्लोक 'तवाडिझायास्तु भयेत प्रमायाम् इति ज्योतिपदा. गोतयचनमाश्रित्येश स्वभाष्य दिनरानिमानयोर्युक्तिः प्रदर्शिता । यया उत्तरायणतो यदि फिल गदिषप्ता:-२५ तदोसरायणारम्भदिनानन्तरं पञ्चविंशे दिवसे तदारम्भदिनमानात २५ प्रस्थमितं दिनममाणधिकम् । तदारम्मेवेद दिनमान २४ घटिकास्तदातदिने दिनमानम् २४ घनशम (२४ + माघ (२४ + 22(२५+११३८(१२ + मुहू रमेय प्रमाणं 'यदुत्तरस्यायनतो मतं स्यात्'-दत्यादिधाजुष-५० श्लोक- तोऽपि तदन यदि 'यदेय पटा' रह 'सदेकपक्षा' अयं पाठो भयेह । अतोऽनुमीयते दोपतिप्रभृतयः प्राचीना अयमेव व्ययति मनसि निधाय पपमा घटिपलेः पूर्ण झालघटी रयादितः समयविभागाः स्यम्ययायेषु लिलिगुः । न होतेन तुनामापनविभागा युटिदियभायनीया ति। मपत्रेय ज्योतिमिहान्ते चतुशियंशा एथ परमज्ञान्तिमागा: स्यीकृताः ।

·लघुविवरणम् । ततः सावदेश चराझानयनं मुस्पष्टमेध। अहोरात्रहासदितः सम्प्रति प्रवरितां युक्तिमालम्थ्य क्ष्योतिषवेदाङ्गनिमाणदेशातांयोहा गुरुवराणां नि.न्दिग्धाऽपि स्याऽभिमानिनां मोहायैः । (6) श्लोके परम्परातो लेखकादानभिजतया 'द्विरमाधम'दति भ्रष्टपाट.संध्य द्विगमम् इति सयुक्तिकः पाठः सर्वघेवाः। 'गणित- स्कन्धे उपपत्तिमानेयागमः प्रमाणम्' इत्यादृत्येव व्यातिपसिद्धान्तप्रचारो- उन्यथाऽनयोपत्तेः। सर्वत्र एतुशब्दतोऽत्र पट्मंख्या रहोतेह क्षेत्रां मन्दानामाण्डा। | गुरुवरवासनातः 'प्रथम सप्तमम्' इत्यादिपाठादपि पान्तरित तियायय. माया भवन्त्यत पतुशब्देन पटसंप्यायहणे द्विर्युग्मम्' इति पाठे घ ज्योतिषयेदाङ्गनिमासुमर्म मुरतितम् । अन्यया "यन्योऽन्ययाऽन्यथार्थ करणं यच्चान्यया फत्ययुधः । स पितामहमुपगम्य स्तीति नरी शिनायाम " इति वराहोक्तिः फुत्र संघटते । (१०) श्लोके 'धाता क' इत्यत्र धाता कति पदद्वयमेकायें. घधिकमधगम्य तब 'अयंमा' इति पाठः समुचित पय । मामाकरोऽपि निजभाध्ये मन्देहापनादनायव 'धातrsयति मन्त्रपणात इत्युक्तमान् । अयान २० सारनदि ६ एते रयिसायनदियमा लभ्यन्त तदा सारनवः कति लश्या एका रविसाधनाहा:-४-६१। एच. मेकस्मिवतो धदिवसा ढाष्टिः। एतेन १९,५१,५६प्ठेमु द्विनय- घयसम्मतम्' इत्यादि गतिमप्युपपद्यते । (११) श्लोकस्य पूर्वार्ध सामान्यतोऽसण्डदिनानयनाय गुरुयर- भाष्यत एव येहाङ्गमयनं साच्यते । तर सेनिरेककरण सिद्धान्तविदा सुस्पष्टमेशा प्रस्योत्तरार्ध न रिवद्विषः किन्तु एपेश गणितानभिज्ञानां मामाफरादीनां धागाडम्यामिति । २०x ·०४ . । सुधाकरभाष्ये। (१२) श्लोमपि न फश्चिदिशेषः। द्विदिभाष्यतः सर्व स्पष्टमेव । तत्र धूनिप्रतेपणमिव घामात्रवर्षणं कस्य हास्याये न भवेदिति । (१३) श्लोकस्य यागपरं सोमाकरय्याख्यानमास्ताम् । झिन्त्विह स्फुटार्यमेव 'आप' एतत्स्यले 'ग' इति पाठो गुरुवर्गपि स्वीकृतः । अयात्र चन्द्रपर्यरणानयनेऽधिमामशेषत्यागी ज्योतिसिद्धान्तऽतिप्रसिद्ध इति । अथात्र भाप्ये 'शङ्करबालपणदीवितशोधितानुरूपं समीचीनम्' इत्यस्या- यमभिप्रायो यया दीक्षितव्याख्याने त्रुटिस्तथैव पार्हस्पत्यध्याख्यानेऽपीति। "This total, should be farther increased by two for óvery sixty of the total" (see bis Jyotisha Vedangn p.41) * This total should be farther increased by whole number of the quotiont obtained by multiplying by two and dividing by sixty the total. एघमुचितम् । पत्र ज्योतिपमर्मञ्चितस्याधिपर्यय हणं राहुरियेत्यरोदाहरणम् । कल्प्यते तृतीययुगे द्वितायपर्वणि पर्वगणानयनमभीष्टम् । सदा पार्हस्पत्यध्यायातः३-१-२॥ रदं द्वादशगुणम् -२४१२ - २४॥ इदं द्विगुणाम - २४४२०४८ । इदं गतपयन युतम् - ५० । इदं पष्टितो. उल्पमतः पर्यगणः-३० । पाय या इंस्पत्यगणितेन पर्यगणः = [(-१)४१२४२+t] x (१+20) - [(३-१)१२x२+३]४(१) - (४८+२)(१+11-10+x.-+8 एतद्वयममा । यतस्तद्गणितेनाधिपदितः पर्यगण प्रागति सत्यागेन वास्तयः पयंगणः ५१, मोऽयं द्विर्योदयायानेन तटुपपाया । मिट्टातोति प्रत्याशी हि महादूपमिति पिलोकयन्तु गणितासिका ज्योतिर्धिदः।

·लघुपियरमण । (१४) श्लोके पारिभाषिक न कश्चिद्विपस्तथापि द्विदिपा एय श्रेयानिति। (१५) श्लोक पूर्वापरप्रमन भांशानयनमेधोचितमता गुरुघर- शोधितः पाठ एव समुचितः । इह द्वादशपतसन्धिनो भांशा अनुपयुक्ता अपि फेश्वित् साध्यन्ते त्या तपरिश्रमस्तेभ्य एव रोचते। न फेोऽप्यस्य १९ श्लोको सम्बन्धो यस्तदंत दति। अत्रानुवादे 'एकादशगुणः' एतेन 'एकादरायुतः' इत्यर्य: यस्मात तया 'द्वादयकोदताः" इत्यनेन द्वादशभक्ता इति च फस्मा अन्यस्म गशितजाय रोचेत? । अयेताख्याने या रीतिः प्रदर्शिता मा च रलो. कार्यतः कथमपि न सिद्धातीत्यन्यद्भुतमन्ययान्तमिव । अथात्र तत्क. ल्पिताङ्काममाधाने अपि तामेव दयामातम्यते ( sce 48-49 pages of his Jyotishavedanga) अब यदि पता: - १४। तदा तय्याय्यानतो भांशाः ८४११०३४२-८+१४६- १५४ । नतरभांशसष्टतो भांशाः-३० गोरा मिट्यन्ति । गुरुवारतितपाठतश्च भांशाः - १४४ ११-१५४ नभांशतप्टता भांशाः ३० । पले लाघयेन ग्लोशार्थतस्तद्वामनया च सिन्ति । एयं यदि पहाः - १५, सदा तयाध्यानतो मांशाः ८४१३४०३-८+२१८-२२२ नसभांयततो मांगा: -८३1. गुस्थरशोधितपाठसव भांगा: ११४१४+६२-१६५ + CRE. नसभांगतम्तष्टा ८३ लीयोन निझनीति निरयाम् । (१६) ग्लो 'म्यादून:' रस्यत्र ' स्यामः' इति गुरुयोधित. पाटेनेय मत्मगणनाऽन्यथा म्यनगणनेश हस्तगता । पप ज्योतिपयवाई स्लोज्याठानां क्रममा दिझानां फरटेन पाटकरणादिति मयंपाक माम् । सो थिंगरमोकानमा गुमायामिपिनवगनयनामेय स्वभा धितालोमा निगितः । नाप्या घनता - ·'on सुधाकरमाध्यं । साध्वी । तत्र हि सामाकरवदन्यथा ध्याख्यानेन वेदा स्यूलप्रकारका शनेन दोष एवेति । एवमेधावस्य त्रयोदशश्लोकश्च तदर्थप्रतिपादको द्विदिशोधित पर समुचितः । तत्र तिथिनक्षत्रानयनश्लोकत्रुटिलतक धान्त्या पाठकमान्त्या या प्रसिद्धत्वादिति गुरुवरोत क्योतिपसिद्धान्तविदां किमुत न मान्यं वेदाङ्गम्य सूत्मत्वसिर्शित दिक् । (१७) रलोके यदि यागमालपरं सामाकरमाध्यपदन्येषां ध्याय्या. नं गणितयुक्तिरहितं यस्तुनः श्रुतिषिद्धपि श्रुतिसम्मतं तालमस्माक. मायहेण । यत्किञ्चिन्मात्रादिपरिवर्तनेनैव लेषकादिदोयजनिताऽशुद्धिः गुरुधामाथिल्प शोधिता स्फुटार्यप्रवाऽपि वलितं यश्चयतीम । अत्र द्विवेदिमा भांगतो नवनानयनोपपत्तिः प्राचीनकुटकरोतितः मर्यमा न्येन । 'नवनामाणि' अत्र घरयावाचामलिङ्गमान्तियारणाय वाईस्प. त्यो धाचस्पत्य नाथं किमु न पश्यति । (१८) लोके 'म' मदि द्वस्व एव स्यात् तहिं छन्दोमङ्गदोष दानेन ज्योतिषयेदाङ्गकारस्पापकार एय घाईम्पत्येन घिहितः । तत्र घेदाङ्गकारसम्मत-चित-स्थाने 'वि' काणेन तेने याचस्पत्येन मुधा- स्थाने हाताहतं न प्रतिप्तं किमु येन घेदारव्दन्दा एयेन मृतिजा. यत । अयात्र यस्तुम: प्राचीनज्योतिषशास्वापरिचितेन तेनानियतसमी. मरणस्य (Indeterminate equation) गारयश्यियालेनि । अब गुरु. घरलिपिता प्राचीनरोतिः १० श्लोकोपपती प्रोटते पत्र सामाकर. माध्यं हि दर्शनाईम्। (ट्र पस्य पुस्तमस्य पृ. ३०-३२) (१९) अहो येऽष्टमास्वैव विन्तिक पर दिक मिद्धांनमतमाठिन्यमवगन्ति । घेदे एतु-गब्दः घट्मग्यायोधनः पुषित पन्नाधमोऽस्त्यपि मच श्रुतो धतए एयाटमाः । पञ्चदश. लोमन सम्पन्धामाशेऽपि गणितापतिपुतं गुरुपोधित पाटमपाय पलपानभरिपती पायपाठो दुरापहमेत प्रकाशयति । रमा: मा रत्यादिमानुशाधिनः मर्य योसिंपगावे द्वादरामप्यायोगः ।

·9 लघुषिधरणम् । अत्र ब्रह्म या एप इनसपतीति सामाशरभाध्यं शिलोक्यम् (अस्य युस्त- फस्य • ४६, पं. ३) दुनो राजवरतिः समिद्धो रोद्रो दसाय सुपुमा प्रदर्शि (सु. सं., अटक ७. अध्या. ५. वर्ग ३१) (२०) श्लोके २५ श्लोकोत-वर्तमानाभामितियत् तिचिनतन मादिशेत्' इति स्पटमवलोक्यापि घाईस्पत्येन मर्यमन्ययैव व्यधायि । (See his Jyotisha-vedanga p. 58-59). तशुद्धिप्रकाशनाय तदनुसारेण तिथिनक्षत्रानयनाय कल्प्यते पर्यभांशः = १ अत्र 'नाधादांशः समम्'-दत्यादिना 'नो दा ग'-रत्यादिना पाश्विनी । अथ पधान. न्तरं द्वितीयायां तिया नक्षत्रानयनार्थ तद्गणितम्-- सति ११४२-२२॥ इदं पर्वमांशसमन्वितं जातम् -२२+१ • २६ । ददं भसमूहेन सप्तविंशत्या विभज्य लम्यं शून्यमत: पर्यभार गणनया द्वितीयायामश्विनी। माघ पाईस्पत्येन तदनुयायिभिश्चेत्र मान्या । पाश्चयं खलु ! पर्यभमश्विनी तदये द्वितीयायां धाश्विनी दति का स्वीयात् । एवं तहाण्यानरसिका अशुद्धिरसं प्रकामं लिहन्तु । अयात्र गुरुवरसंशोधितपाठव्याख्यानुसार गणितम्-१२०fति - १२०४२०२४१ । इदं पर्यभांशसमन्वितं नातम् - २४०+१=२४१ । इदं भसमूहेन भांश. समन विभज्य लश्चमे कमतः पर्षभगणनाऽश्विनी गत द्वितीयायों भरणो समायाता सा च युकेध । एवमिह सामाकरण्याख्यानबद्याई स्पत्ययाख्यानमल्पनं घालजल्पमित्र गणितविदा विनोदायव । तिधिमेकादशाभ्यम्साम्' इत्यदिवियरयाम । न्योतिपदाड़े शित शुद्धः पाठः तिथिमदयाभ्यस्ताम्' इत्येयासी । लेपकादिदोष. तोयान्यगृहज्ज्योतिषसिद्धान्तयन्यप्रचारात तद्विशोधमजनदृष्टुपेता- तोऽपि फायगतरेको शिकृत्य मझारमस्टगत तेन तिथिमेक दशाभ्यस्ताम्' इति । शसस्तमगुद्वपार्ट फश्चिगणितानभिज: तिथि- महादशाभ्यस्ताम्'-रति परमाद्विमकरोत् । इयमद्धिः सोमा. करभाष्यावनातः पूर्वमेशातीदिति न्योतिपमर्मज्ञा रतिया मतगनय. मतःस्पष्टं विलोम्प समद्विप्रियमलिप्यन्तु । पपै मया शुद्वम्य तत्या.

·सुधाकरमाध्ये । उस्यायमर्गः । तिचि पमिट्टाम् । अदिशाभ्यन्ताम् । अट्ठादभिर्दश. भिश्चाभ्यस्ता गुणिताम् । वाकाणां द्वादशानां दश विंशत्यधिकशत. मये पूर्ववत् । इत्यादाडव्यवहारो गणिते प्राचीनममयतोऽतिपरिचितो ऽस्ति न झन गणितविदा केषां धनाद्वानां वामतो गतिरिति सामा. न्यरीतिमपलब्यानर्थमर्थकरणं युक्तमित्यलम् । (२१) श्लोके गुरुवरभाष्येणैवोपपत्तिमवेदानकयनं भवतीति पुनः पुनः सजना असज्जना अपि गणितधिदोऽधलोकपन्तु । (२२-२३) श्लोकयोयदि गोलगणितयुक्तिरहित सोमाकरव्या. प्याने एव मान्य तत्र नास्माकमायहः । (२४) श्लोके सर्वाणि प्रमाणानि कालमानरूपाणीति मामाकर. भायेगा सङ्गच्छतेऽपि द्विवेदिभाष्यं ज्योतिषशास्त्रकलुपितानां धान्यप्र- माणगङ्गा मुक्त। (२५) श्लोके 'इदं शङ्करवानपणदोलितथ्यारयानं समोधोनम्' पर समीचीनपदेन यथार्थम् । घाम्पत्येन तु स्वध्यातिपदाङ्गव्याख्याने दीतितम्यामानमुत्तमतरं लिमित्या धूलिप्रवेपेया धूमरापित स्वयायाने मालिन्य मालिन्यपि वितिने स्व्यपारि यथा-"I am glad to find that Mr. Dikshit's translation of a (ay) is better than wino" (Sec his Jyotisla-radioga's preface p. ii) पत्र मजनविश्वासार्यमुदाहरणम्-फल्प्यन्ते युगादितो गतप. faae तत्पर्यतो गतास्तियसरव १० । तदा प्रामं पर्यगि भूपेनच. जानपनं तदयितेन- १11-xtree रदमे तन्मते पणि नवममम्भम् । भानवरस्यांग या तदंगमानयोजनं किम् । भांगतात. रचन्द्रनवानयनयत (१-१८ लो.) सूर्यमतमानयने पुत्रापि ज्योतिष- पदारनाम्यवातम्सदनुशाद: मघा रेयः । (See this Jyotisha. redinga, p. 44) एवं दशमोतियापि सदमतानुयादती नवत्रम् ·98 14+दिनि -+ xt+sx10 १४ 660 १६४ लघुषिधरणम् । =60 महाऽसम्भवम् । अत्र गुरुवरभाण्यानुप्तारसः (द्रष्टव्यमस्यैव यन्यस्य पृ.४१) रविन..+ -6+ = E+१+१० नवत्राणि गतानि ११ नतमस्य ६५ अंया गताः । अविष्ठादिगणनया दशमोतियोमर्यनक्षत्रमाद्री यदंशाः६५ गता रति । अत्र यूरोपीयगणितजसुग्णावगमायास्यानुवादः 'Multiply the number of Parvans by eleren and the number of Tithi by.nine. Divide (the sum of two products) by Yuga (124) and add the number of Parvans to the quotient, the result is the Sun's Nakshatra on, the tithi countiog from Sravistha. (२६) श्लोक पाईस्पत्यानुवादे 'शेष'-शब्दो निरर्यकः । अतो न्यौतिषयेदाढ़े निरकं द्वादशाभ्यस्तम्-त्यादी सर्याध्याहारदिदापि गुरुवारध्याहारणय शेपः सार्थको विहित उपपत्त्या पाठश्चापि शोधितः । सत्र पाईस्पत्यव्याख्यान नतकाल-(Hour-angle) प्रदर्शकं निप्पयोनन- | मेवार नतकालचोभायात् । (२०) श्लोके यास्तवमानमवगम्यापि ज्योतिषयेदाङ्गकारो भित्र संप्यात्यागेन फयं स्वाभिप्रायमसतं व्यधास्यदिति कतिपयसमयपर्यन्तं मृतमय ज्योतिषवेदाङ्गं गुरुयाचितसुधाकरभाष्यं प्राप्य सनीमिय स्वस्थानुवादततत्पर्यायस्यामेव लभमान लिमयतायि धाईस्पत्येन- दुराग्रहाच्छचोदनैन मुधा मुधा कथं न मन्येत (See his Jyotisha vedanga p. 46-47) यस्तुतस्तु गुरुयरतितपाठो यन्यकत्तः पाण्डि स्यमेधपतीति 'पुढेः फलमनापहः' इति शिष्टवञ्चनप्रामाण्यात मर्यया स्वीकरणीयः । 'समप्त भंयुझरत्यादिना रविनसभोगकालः प्रदर्शित श्य । पाण्डित्यप्रकाशनमेश स्याभिमतं घेत सहि न्योतिपवेदाङ्गकर्तुम्तत फर्य नेति तूप्यों स्यातथ्यम् । (२८) ग्लोश महतंगधस्य संस्शतजावत्यस्य रक्षणाय 'माराः' ·सुधाकरभाष्ये । युगे रति पाठी समुचिती । न हि 'यस्य कापि गतिनास्ति तस्यं धारा- यसीतिरितिपदाप्रल्पनामे पिता गतिमाश्रित्य ज्ञानलगदुर्तिः दाधनमनःसन्तोषाधमय मुपयादानमात्रसामर्थ्यप्रकाधनमुचितम् । (२८) श्लोझे द्विपमा' गुरुवशोधितपाउँन छन्दोमाई तब्धन्दोभादोपसहिना याईस्पायस्य 'स्वामेते सोमाः' इति लोके तथा पता यदधं पताणाम्'-इति २३ श्लोके च की गतिरिति । सर्वत्र स्फुटार्थ प्रतिपादनामेति सर्वजनमान्ये यायचना मूडतोषप्रदेव । , (३०) श्लोमे सोमाकरभाट्ये सर्वमुल्लिपितमपि द्विदियः स्फुटार्थमेघ व्याप्यातमुपपादितं घ । (३१) श्लोके 'तच्च पञ्चसिद्धान्तिमायां पतामहसिद्धान्ते लिखित सममिति' पञ्चतिद्धान्तिमाटोकायां श्रीमट्टिटिभिः स प्रायोज. मिकाः पदार्या निदर्शिताः। तेभ्योऽन्य मुखेनैवायगम्यन्ते । यथा योदय. योजयाबाधामोगस्य या विधावियोजस्तो वियोगफलस्य ज्ञान सम्प्रति ध्यागणिताध्यामिनामपि मुझर चेह, किमि पाहस्यत्या व्यर्थ संशयमुत्पाटा स्थपरिचितिं मध्यति । पाहास्वित! 'भधमास्तु भगर्षि- घर्जिता यस्य तस्य शुदिनानि तानि घा' इत्यादिधीतिसिद्धान्तपरि- भापा घालायझो । एमित पाठश्चापि भूत: । न हि मुनापि द्विशब्देन दिनयणम् । (३२-३४) श्लोकेषु दितिवृहस्पती' ति पाठे निःसन्दिग्धेऽपि तः सन्देहाहिसंशयिता दुर्वाधान्धकार ज्योतिषशास्त्रमार्ग विरितुं साहसं विदधते । 'प्रजरपभमृगाहनाकुलीरा झपणिनी च दिवाकदि तुङ्गाः' इत्यादिवराहातपारिभाषिकं सम्प्रति दृष्टाऽपि स्यीयधमस्ते?रपि. तथ्यः । यस्तुत इह परम्परया त्रुटियाऽऽसीत् तत्परणायेय महतां गुरुष- रायां दृष्टितपः । 'टपटयाविपर्ययः पाटदोपो वा' इति सोमासरो. ऽपि स्वभाध्ये ध्यतपदिति घाईस्पत्योऽधुना बिलोकतु । तत्र व गुरु- घरभाष्ये 'मत्र पूधभद्रपदाया मजा घेफपादादिति देवतादयं धा एक.

·८५ लघुविवरणम् । | देवताया नामद्वयम्' दमं सुलेरामपि तदेव स धान्येऽपि न्यौतिषशास्त्र. जाः पश्यन्तु । आदी पर्वा न्यौतिषशास्त्रसम्बन्धिनी गणना धनि- हातः । अत्र हित्तिकातोऽतो लगधेन वाऽन्येन फेनापि स्वस्वसमस्य. सिवशेन तत्तयन्येपूक्ताः सर्वा गणनास्तापर्यसमयता: संएस लोकोपमा. राय स्वसमये 'ज्योतिपवेदाङ्ग-नाबाऽयं नियन्धो घ्यधायोति स्फुटम् । (३५) श्लोमे एकस्य नक्षत्रस्य चत्वारश्चत्वारः पादा नरपति- जपचादिस्वरग्रन्येषु 'चु चे, चो, ला इत्यादिकाः शतपदादी प्रसिद्धा (३६) श्लोके ज्योतिपवेदाङ्गे या स्थितिरासीत तस्या भिचा सम्प्रतीति नापनायेय गुरुवर रामदेवजवाययानि विलिख्य पश्चात 'सधैतद्गणे न्यौतिपवेदाङ्गोलेभ्यो पनि भिवानि पठितानि'-दति व्यतेसि तत्राशङ्का ज्योतिषशास्वानभिजतव । (३२) श्लोके घान्द्रपर्वगणात सौरपर्यगणसाधनं 'टूरनं द्विष्टि- भागेन' स्फुटमतः पाम्पाला विकतः पाठो गुरुधरेगणितयुक्त्या शोधितः सवेध स्वाकृतिमलभत । एवं शुद्धपाठं 'यत्तायुपजायते' जात्याऽपि | कोऽन्यथोन्मरा दय प्रलपति । 'सच्च द्विपटिभागेन दान कार्यम्' इति सधै 'पष्टसा पाठमा युतं द्वाभ्याम्' इति १३श्लोफयत स्पष्टमेश । (३८) श्लोफे 'तचिंग रति पाठतो गुरुयरेचदा मुरतित. मन्यथा राहुमुधाकलशनीतिः स्फुटय । 'गुणहरयोदूंठत्यास'-रत्यादिना घेदा? फलाऽभिधानकरणं सम्यक । पत्र परम्परात एव यथार्याभिप्राय. दायके 'सविंशा' इति शुढे पाठे योधनं पिष्टपेपणयदलम् । (३९) ग्लोमे यागझालपरं सामाकरमाप्यं पितोय गुरुवरः शोधितं सापतिझपाटमनुसन्दधतु मुन्जनाः । (४०) रत्तोके रदं पद्म श्लोझे ध्यायातमे। तहनेह देश पहा रस्यत्र 'सदेफपष्टा' रति गोधनं समुचितम् । पर सोमारमा सार गुरुवारविता टिप्पथी च विलोश्या।

·८२ सुधाकरभाष्ये । (४१) श्लोके शोधितः पाठ एव समीचीनः । किन्तु विदि. भारी पत्र वाहस्पत्ययाख्यानं प्राय: समीचीनमेव' रति यदुल्लेखितम. स्ति तत्र प्रायःशब्देनैव चुटिमणगच्छन्तु धीः । अत्र प्रतिपर्य अनुशेषं चान्द्रदिनभागानाममिति 'गुरुवरभाथ्योपपत्त्या स्पष्टम् । वस्तुती वाईस्पत्ययाप्यानुवादी ययार्याभिमाययंतावेयारह रातुशेषशब्देनाधि- पपमिति सदा पणि पर्वणि इत्युल्लेखात स्फुटम् । (४२) श्लोमे सेामाकरभाष्ये न का वन बुटिः । गुरुवरभामिल शान्तिरजापमिति । कतिपयूपललिखितपुस्तकेषु भूयोऽप्य प्रकल्पपेत्' इति पाठो द्विटिसम्मतः । तदेवाहं चोलान्' इति ज्यो. तिपदाहरयितुरुक्ति । एतेनास्य व्योतिपदाङ्गयन्यस्य रचयिता लगधादन्यः कश्चिदिति स्पष्टम् । शिध्येण एटो गुरुः कथति- 'इत्येतन्मासघाणां मुहूतदयपर्वणाम । दिनवंयनमासानां ध्याख्यान लगाऽनधीत' । एतत् परं शिष्यगुरुसंवादरूपं सोमाकरभाष्ये पाठाभावात पक- मतो न्योतिषवेदाङ्गमता लगध एवेति घहूनां सम्मतं युक्तमित्र । (४३) श्लोके गुरुघरमतेन 'धेद विदरनुते' पति पदच्छेदेन 'सोमसूर्यस्तृचरितम्' इत्यस्य पुनरुक्तिदायान्तरेण विनश्यतीति स्पष्टीः क्रियते ज्योतिपदाकारपाण्डित्यं चेति । मार्च- (१) रलोझे काले कालपुरुषम् । कालस्य समयस्य प्रधानंजाप- कत्यात मूर्य कालपदयायलो दोषः । मातमध्याहसायमिति निधा कालभेदेन सूर्यस्य त्रिमूर्तियात कालरूम मूर्यम् । “सूर्य आत्मा लगत. स्तस्युपश्च"इति श्रुतिप्रामाण्यात मर्गत्मकत्वात झालं कालमानमिति यायला तया "कालरदादित्य उच्यते" । इति सोमारमाये गतिश्य (द्रष्टव्यमस्य यन्यस्य ए.६) अत्र 'लगधस्य' रत्युल्लेखात याजुपं लगधा. -- ·लघुविवरणम् । णीतं केनापि संमतः स तत संयक्ष 'पार्चम्' इति नामान्तरं व्यधा. योत्यनुमीयते । (१६) श्लोक परम्परातः समायातः 'च विद्या' इति पाठः साध्यतिपादकः श्रीमट्टिदिभिः परिरवित इति स्फुटं वैदिकानाम् । (१७) श्लोके 'घटिका'-इत्यस्य पयाय: 'कुम्भिका' रति गुरुघरैः सम्पतितः । (१९) श्लोके लानशब्दार्यानवयोधाज्यौतिपशास्वरिभाषावि. | धुरैग पाईस्पत्येन 'गुण'-शब्देन अष्टसंख्या, अभ्यस्तशब्देन योग मत्या प्तिका रहीताः पुनरये 'पडभ्यस्तान' इत्यत्र 'अभ्यस्तपदेन' गुणनमेष | यहोमित्यादि वैचित्र्यं मुजर्विभाव्यम् । सर्वत्रेह वास्तवाची गुरुवर. भाष्ये प्रदर्शितः । अथ गणितयुक्त्या 'गुण'-स्याने 'गण' दति पाठ. श्चातीय युक्तः । उत्तराधं च 'सूर्यास्' इत्यत्र 'मातीन्' इत्येव साधु. पाठः 'चान्द्रमान चतून' रति वन गणितयुक्त्या च सङ्गच्छते । (३३) श्लोके परम्परातो लेखकाध्यापकादिदोपतः 'च समम. दत्यनर्यः श्रीमद्धिदिभिः 'दशमम्' इति यथार्थः पाठो बालेरपि बुध्यते । अयान धास्तवार्थयोधनायेद्य तृतीयाम्' इत्यादी सप्तम्यन्तपाठो निवेधितस्तन चेत केषां तत्पाठस्यैवायहरचेत ते तथैव पटन्तु न ही. दृशामापहिणां प्रयोजनाय गुरुवराणां यत्र इति । (३४) ग्लोझे पूर्वोत्तरार्धपारछन्दोधिभेदाच्छन्दोलवणानभिजा. नां गुरुवरोदिविचार शङ्कर केन निशर्यत । अथापि पुद्धिमतां सन्देहः समयान्तर विवरणदीपिकयाऽपप्तरिष्यत इति । इति श्रीमतसुधाकरभाये झोपाख्यश्रीमुरलीधरपिवितं लघुविवरणं पूर्तिमगात ।

·APPENDIX. In modern times Scholars in Sanskrit Grammar consider the study of the Ashtádhyáyi of Pániai more advantageous and fruitful than the old-fashioned study of the Prátisákhyay of the Vedas, likewise Hrudú astronomers of the present day devote their time to the study of the Síryariddbáats, discardjag Yájusha and Arch. Jyautisha as of no practical use. It is considere: a sin from the Hindu point of view to make any alterations in the syllables of the mizotras of the Vedas; Hiniú astronomers think the same about the readings of the Jyautisha-Vedanga now also, and therefore regard the readings of the Jyantisha-Vedlaga approvel of by Sornákara as authoritative. Old Hindu astrono: mers also inspired with the same religious faaling refrained from disparagiogly discussing, in their works, any subject dealt with in the Jyautisha-Vedánga. Varshmihira has spokea lightly of the Vedhaga in bis Pancha-Siddhantıká, giving it a pseudonymous name of Brahma Siddhanta. I think he took recourge to this iodirect attack on the Vedíoga, simply to avert the much dreaded sin referred to above. Ile has also remarked in the same book that its methods bure been now found defectise. (Vide Pancha-Siddbántiká edited by Dr. Thibaut and Sadbákara Dvivedi r 31 ) Later on, Brahmagupta ventured opoaly to criticise tho. Vedlángs with impunity, thinking its methods to hitro been dus. covered by the authors of Jyautisba Samhitag and Vodka who were no divine personages (Vide Brahmaspbuta Siddhagia edited by Sudhakara Driredi p 147). I Jliava astronomers hul looked into the subject-mattor of the Vejbaga bolore, from a mathematical stao 3-point, Custlog aside religious prejudices, they could have easily carrected the realings of all Slokas by proving the rules embodied in them with the aid of simple processes of Anthmetic, saen as multiplicatiod.

·86 APPENDIX division etc., and explained them by supplying necessary ellipses ( art) in them. But, for them, to do this involved a sin, and they never even dreamed of paying any attention to them. The recitation of them has been regardad with the same religious sanctity as that of the Vedas. la the British reign, Jgautisha-Velänga reached the European country in the same way as tha Veias, and Europeana deroted themselves to the critical study of this astronomical work also as they did to the Vedas with the result that the eluci intory write ings of professor Yeber, Whitney, Colebrooke, Bentley, Davis, Blas Huller and others, on the Velinga appeared. Afterwards, De. Thibaut, baving liimself discovered many new things brougat out his own contribution to the explanation of the Jynulisha- Vedánga in 1877. His work met with wide circulation in India. It was published by the Asiatic Society of Bengal. Every new worker in this Geld of astronomy gave the foremost place to his own writings, severely criticising the views of all thosa who wrote before bim on tlic same subject while eulogizing his owa cmendations of the flolas and consideriog his own explanations of thein quite original. At present, Tadians who have receired English education in the modera form think 100 highly of the researches made by Europ:aos in such braaches of sudy, and brought to their notice through the medium of the English language. This is mainly dae to their inability to pursue the subject in its old and original form. Ooo is patarally surprised to find that what was an impossibility for one, bas been brosgbt within be rigion of possibilities, and is bound to praiso the scholar who makes ibis possible Sone of the Engliib-educated ladinok149, fellowice the cumple rt by these Evropeans in this direction bent their midde towards the Jyuutisbya-Veddge with a view to amuiring much corele fame, and res out to review the contribution of Dr. Thibeat The prominent figere smoon these ladisos * Sapkurs knekşe Dikshit formels, and nos subapatya (L414 ·APPENDIX. 87 Chbote Lál, Esecutive Engineer U.P.). Mr. Dikshit had received an Euglisb education sod was tot well versed in Hindú Astronomy tavghtia the old and inore sound Hindú method, He, therefore could elucidate the true meanings of & few slokas only, Although Bárhaspatya believes that he could interpret all the blokas of the Jyantislia-Vedaoga correctly, I regret to say that lie also, having had the same sort of education as Mr. Diksbit, could take hardly any step further towards the elucidation of the Jyautisha-Vedanga. Aly professor, M. Sudhákara Dvivedi never turned his attention to the Jyautisha-Vedánga before so many people had written about it, and thouglit that there was nothing more to be done in it. He always works hard in bringing to light those unknown things which, when koowo, are likely to benefit the educated public. But at the repeated requests of his several friends and Bárhas patya himself betrok up the task of reviewing Bárhagpatya's explanation and writing his own commentary on the Vedaoge. He fouod many defects in Bárliaspalya's explanations resulting from his ignorance of many technicalities of Hindú Astronomy. I shall point them out later on, He wrote the Sudhakar Bhá. shya to remedy all the defecte an elucid ite the passages which trere risinterpreted by Birhaspatya, and, still remained oligcure. For ibis action of his, Bírhaspatya him self cast aspersions on him in the Preface to his Jyotisha-Vedanga and its appendix, and made his friend, the editor of the Sarasvati also calamniale Dr. Thibaut and my professor. Dr. Thibaut published bis pamphlet in 1877 when my profesor knew pathing about, the Vedánga, and gave explanations of some of the obs. cure passages by his own intellectual efforte, It doo not bebove & map of Mahábir Prasad Drivedi's tuleots to give currency to errors without actually knowing the real facts. He had better apologize to D. Thibaat and my professor for what he has done. II sving founl the numbers of Lupar lays Siderial days, Solar daya eto in lustrum of five years, the dxctrices of the • Sanitati of May, 1907.

·SS APPENDIX. other heavenly phenomena propounded in the Jyantisba-Vedangst are not difficult to grasp. People may think as they like, but we canbear testimnoug to our professor having completed the Bhí." shya in four days. Of course, it dil take a fortnight or so to get it through the press. He considers it the bounden duty of a learnei man to bring forwari nothing but re di tratiis about antiquated things. It is difficult to bring to light any roul fact, it scholars will adhere to their own principles however erron.cous they may be. With all possible respect to European and Indlina scholars both, I beg to submit that they thought too highly of their owa originality specially when they explained the verses which inrolve no astronomical calculation as they did not closely study the Somákara Bbáshya Afy professor bing now edital the Somákara Bhásuya and it is to be considered why the explanations given by Somákara of those flokns should not be accepted which iqvolve no mathematical calculations but defino special parvans by their proper names. Different explanations of such Slokas given by modern scholars or by my professor inay be tho outcome of mental feals, but they can not be invested with any religious authority for divine purposes. I now proceed to substantinte my opinions by briefly eramining the interpretations of Somákara, and the emendations and interpretations of both, Bárhasrity: nad S. Drivodi, ono by ooo aad laç them before learned readers who may form their own opinions about them. (1.4). These verses bave been correctly explained by Somákara Vidc his Bláshya, p. 1-6. a(e). This too las been correctly explained by Somáknra, but he suppliex the ellipsis, Arolt TCRATIF (if there be Jupir cer) without quoting any autorils. ##(1), (2), a (1) etc., denore the first, second, third, etc, Terst of tradition text of the Yajur recension ·APPENDIX 89 a (0-6). These verses have been also correctly explained by Somákara. (C). This too has been explained by somíkars, but he takes ma to mean 31a. Bárhasp «tya's explanation agrees with that of Somakacı, but his observation about my is quite incorrect here.* (Vide his J. V. p. 32–33.) A sensible meaning of en is given by S. Drivedi in his Bluáskya, p 13. () This verse has been explained by Somåkırı Bár. haspatya's explanation of this verso agrees with that of Somákaru. u (14-97) Somakar.i's explanations of these verses are correct, but the different explanations given by Bárhaspatya and S. Dvivedi may be interesting to the reader. (19). Here Somákara's explanıtion of the rule for fiving the time of trepay be right, but it does not stand the test applied to it according to astronomical calculations. The explanation of this verse given by Dikshit runs as follows :- (ia gamtiak galaa gargriet gout) falk mat. 10747 Joteit. AA (#18) gan aurat. fago #4791. apa aitis Eiciat gat sutat. (āršs ) veiai afu muaian Reduce (the number of the current year) by one; multiply (the remain ler) by twelve and add the elapsed (months of the current year). Diablo this total (which should be further) increased by tivo for every siaty of the total doubled. The result thus obtained) will be the total number of parvans (elapseri from the beginning of the lustrum to the end of the current month) (Vide his bustory of Indian astronomy, p. 73.) + • Jyotisha-Yedánya by Báchaspatyah (Lilá Chbute La), Executive Engioeer P. W. D United Pruutuces, Iodu) Printed at the Indian Press, Allahabad, 1907. † This book was published in 1896, and printed at Arya Blúshan Preas, Poool. .

·90 APPENDIX. Here Bárhaapatya supplied the ellipsis, 'parra' (az) instead of 'month,' and correctly multiplied lip twelve and thed by to before ailding Parvad! (Vide hvis J. V. p. 41). He therefore says in the preface to his Jyoti-ha-Yedánga. "I need not quarrel sich dr. Dikshit, though I consider my own explanation better". (Vide lis preface, p ii). Owing to their defective knowledge of Hindú Astronomy, both of them explaioed this verse in a wrong way. Let us take some illustration to show then their methods fail. Suppose we require to know the total number of partans elapseu since the beginning of the lustrum up to and including the tenth month or twentieth parvad of the fourth year. Then, according to Dikshit, the number of parrans = (3x12 +10) ? + 2 trecause (3 x 12+10) x2 or 02 contoios sixty only once. 92 +994............. ............ (A); and according to Bárhaspatya, the number of partads=(3x12x 2+20)+%, (because 3x12x2+20 or 92 contaios sisty only once). =92+2 04..... (B). But here the correct nanber of pareins is 95 and not 04. It may b: as well noted here that the resalt obtained by both the expounders will deffer oaly by one when the number of the current year's partans will be oud. Brio, unacquainted with the option method of Hindu As. tronoms, both have interpreted azt a GhG72217' srongly. the correc explanation this, see Drivedi's Bbáshya, p. 23. According to him, in the above example, the number of parvans=3x12x2 + 20 . (3x12x2+20) + Integral number of 60 x92 5:12+ Integral number of 60 r 592 +3 = 95.

·APPENDIX 91 1 1 Birhaspatya bas made the followiog formula for the cal. calation of the total number of parrads (elapsed since the begioning of the lustrum). "The number of parraus elapsed up tu aud including the ytb parsan of the ztls calendar year ={(x-1)x12x2+y}*(1+86)." According to this, in the above example, the number of parvans ={3x12x2+20}{1+86), (when =4 and y=20) 92 x 2 =92+ 60 =92+1 92+3+ i'r 03 + x's. which is clearly wrong, being fractional and also does not agree with the resu (B) obtained above according to the rule as worded by hitn in his translation of this verse. (**) This verse involves no Astronomical calculations. Somakara's explanation, therefore, must be acceptable. Explanations of Bárbaspatya and S. Drivedi may also be interesting to the reader. (94) Somákara's explanatior of the method for fixing Yága-kál (97818) does ant convey any sense when viewed from an astronomical stand-poiot. Bárhaspatya being ignorant of many technical terms of Hindu Astronomy translates Grazia: into Dividing by twelve' and *%20ga: into 'adding eleven.' His translation of the verge runs as follows:- * Work out the half-months: from every group of twelve half-months there results an aggregate of eight nakshatraarsas. Should the twelve half-months be co-terminous with a complete lunar month, (the moon is) half (oakshatra) and eleven (amsas) behind at the full-moon syzygy." (Vide his Jyotisha-Vedánga, p. 48.) When he knew that in the way in which he attempted to interpret the verse, po rule could be found out in the text for ·02 APPENDIX, the calculation of the moon's ambie, he was obliged to postulate a rule in his explanation (found by the orlinary rule of three) for this purpose which nowhere nppeurs in the text. Here ia the text itself should appear the name of the moon ax docs the name of the sun in a (ay) when a rule could be established for calculating the moon's amśng. From this consideration the emendations applied to tlic corrupt text by S. Drivedi restored it into its original form. Emended text rugs as fullows: wigi: fich zar: - TITTAFAT: 1 Witalyasian gai tam giữ and the traditional text as follows: wiat Fiat For: 181 Gravinar: Richyarêra: yasů azei afc a S Drivodi's translation of the cmended text :- Calculate the number of paksbas (parvans)• elapsed since the begipoing of the lustrum up to the required paksha of any of the treive mouths (of the current year); multiply the number of prakshas by cleven. The prodact will be the Nakshatm-Amfag of the mnoon. In the case of white paksha, 'add half of Hit (24 or 62) to the above product, the result will be the Nakshatra. Amsas of the moon. For the proof of the above translations, "see S. Driredi's Bhashya P. 24-25. I not leave it to learned readers to judge for themselves which of the erro ig correct and more sepsible, either Bárbagpatya's translation or Ş. Drivedi's emendation and translation.** (le). In this verse it is not stated what thing is' to be calculated; different ellipses therefore may be supplied by diff. erent expounders. Bárhaspatga upder. A mistaken idea took anyu to weao serea, (Yide bis Jyotisha-Vedanga, P. 64-55.) Ho secms to think that this rerse explains how to find out the hours angle of any partid. Ar Isaatisha-Vedlánga treats of pothing, * The pumber of partans will be calculated according to the rule of (**).. - + ·APPENDIX, 93 about bour-angles, and as the time occupied in traversing nakshatras is calculated according to a (ne), I think bis trapslation and explapation are both incorrect. S. Dvivedi's emendation and translation tend to remove the obscurity of a ( 20 ). I therefore bold that be is right. (See his Bhashya, p. 23-26.) a(29). Here, the astrological parts of the Vedánga are correctly expounded by Somákara, though they are explained in different ways by Bárhaspatya and S Drivedi. S. Dviredi's explanation of (ataizii: Å farzaną ) is the best of all, as it show s the use of a (as). (Vido Bárhagpatya's Jyotisha-Vedánga p. 67 and S. Drivedi's Bháshya, p 28-30). (15). This verse was correctly explained before liy Somá. kara. (See Somákara Bháchye p. 30-32). The meaning of this veise was discovered by Dr. Thibaut also by tabulation, bat the rule was left unsolved by him. Bárhagpatya has solved it by aid of an indeterminate equation, for he was not aware of the ancient Hindú Kuſtaka method. (Vide bis Jyotisha-Vedánga, p. 51-52) Now S. Dvivedi has worked it out very easily by the ancient Hindú algebraic method. (Vide bis Bháshya, p. 28-30). For See my Vivarana, p. 76. a (9€). Báibaspatya's translation of this verse fixes no rule and his loog explavation produces no proper results, Jyautisba-Vedánga has no trial method; even then be says "It will be found on trial that the figures easiest to handle are those given in the text." (Vide his Jyotisba. Vedánga, p 57-58) In my opinion the trial method was not at all required here. I therefore recommend the reader to consider S Drivedi's Bhashya, p. 33-34. I thiok his emendation can claim the same authority as that of Bárhaspatya. (90). Somákara's explanation of this verse relates to yága-kála, and so nothing is said about it. Bárbaspatya's trabs. lation and explanation are beyond the scope of the text. (Vide his Jyotisha.Vedáuga, p. 58-59).

·ATPCNDTX. As regards his incorrect translation, the reader is referred to the examples giren in my Vivarana, p. 77. In this serie the moon's nakshatra ig calcolated on the given tithi ag the suo's pakshatra in 8 (24). Hence by calculating the tithi-uakshatra by the ordinary method, taking the Jyantisla-Vedánga's elemepis, it is clear that the emendation of S. Dvivedi is right and ingenious. I am sure that this emendation is based ou the same authority as those of u (93), 5(98) and (80). For the meaning of (*TIBITA ), see my Vivarana, p. 77-78. a (=?). Barha«pat ya's translation that 'the sum of these Kata's represents tlic Kala's corresponding to the entry of the moon into tbat tithi's nakshatra' is not correc:. (See lis Jyotisha-Vedioga, p 58). The tithi's nakshatra and its amśas are calculated ly (20) and the kalás corresponding to the entry of the moon into that tithi's nakshatrı can be easily calculated from the nakalatraaméas byu (R). The defect in his translation is shown in my sitaraña, p. 77-78. S Dvivedi's explanation of the rerse is better and his emendation bas the same anbority os those of (13), 9 (90) and (0) Somálara's exposition may be useful to jaga.hsla (2). When viewed from an astronomical stand-point Son hara's explanation of this verso does not contey ang sepse. S Driredi's explanation cractly agrees with that of Dirha paisa. (az). This rerec was translated by S. Dikshit. (See his History of Indian Astronomy. p 81). But in his trauelation the order of farma'aad coat were wrongly changed. S Buredi's cxplaostion autres sitl that of Birla palja. (Vides Diisedi's Blasbra, p95, and BSihvgatya's Jyotislin. Vrlásgi, p 311 ·APPENDIX. 95 +(a). The first half of this verse was correctly explained by Somákara. (Sec his Bhásbya, p. 39). But his inter. prctation of the second half is doubtful, which has been clearly explained in Dikshit's llistory of Indian Astronomy, p. 79-80. Explanations of Bárkaspatya and S. Drivedi follow that of Dikshit. (al). This verse was correctly translated by Dikshit (vide his llistory of Hinda Astronomy, p 85) Bat his interpretation of a' is doubtful which has been now clearly explained by S. Dvivodi, (Vide his Bláshya, p. 41) Birhaspatya's explanation of the verse is quite incorrect. See my vivarana, p. 78-79. árhaspatya in the appendix to his Jyotisha-Vedanga, p vii also admits this. IIo writes. "My translation and explanation aro dcfective, but those given by Mr. Dikshit are correct." The translation should run thus, "Having multiplied the (elapsed) puvans by eleven and the (serial vamber of the current) tithi by ninc, the double result (reduced to nakshatras), together with tho (aumber of claped) parvans, gives the present nakshatra of the sun, reckoned from the beginning of Śraviatha. But I am unable to accept the following readering of granaas giren by P. Sudbákara, "the result obtained by means of 12+ tho number of parvans contained in a yoga The latter portion of this observation of Birhushpatys ja qnito mistaken. P Sulhákara's trioslation and explanation agree with thosc of Ir. Dikslut. dr. Dikshit's translation on mahrathi rung thus "गत पर्यो . मी गुणन या गुणाin सिपोम मे गुपन पानेगा Tuisit lazani, aña 978 ai un, Himia di FAZAT *** (se Faciki) 84 797 faz ő sarā ar gaia où *** DATA I eta agert 91 01a ei ORI SI......" (Wide lis history of Indian Astrogoms, p 38) tultiply the pombs of the clipeed patres by clared and theferint number of the current) tithi by nina, nid them to her > > ** WIR *** ·AG APPENDIX. This gum dirided by 124, together with the number of the elapsed parrans, gives the present nakshatra of the sun. The re-translation of this verse given by Barinaspatya in the appendix to his Jyotisha-Yedánga, p. vii is agaia vague and incorrect. a (). Owing to bis dcfective knowledge of Hindú Astronomy Bárbaspatya translates Ta' into 'quotieat' aud seems to think that this varse lays down a rule for the calculation of the sun'a motion (ia the equinoctial circle) per lunar day. (vide bis Jyotisha-Vedinga, p. 45). In Jyautisha-Veláaga, this motion of the sun is of po vse. Not to speak of Jyautishia-Vedángı, such motion is nowhere mentioned in any treatise op modern Flindú Astronomy. I therefore thiok that S. Driveli's explanation is right. This apraya of this verse too is as clear as those of a (au), a (3€), etc., (See his Bu'sshya, p. 42-43). His emendations are ovolved, as usual from the results obtained by arithmetical calculations. (29) Here it is not stated what calculation in to be made. In interpretia, this verso, therefore, ellipses (FWIETT) supplied by differcat writers may vary according to the ways in which they set out to explain it. Bárhaspatya thinks that the text, here, gives the approri. mate number of lupır days contained in the time of termination of the sun's 133ociation with & baksbatra, If ye reflect for a moment why the author of Jyautisha- Vedáage should take a wrong number when he knew the correct one and why be sboald bera neglect the fraction, sth of a luar day, which is much greater than 7 kalá, in a ( 10 ) vyhere it was not neglected by him, then the whole translation Aal explanation of Birka9p1:full to the grouod and appear fancifal. No such lanse days are of any are in Jyautisha-Vedkoga or malera Ilindú Astronomy. S Driveli's traslation and er. planation of this verze, therefore, should be accepted without the least objection. (Seo bis Bhashya, p. 46-45).

·APPENDIX, 97 I think bis emendations here have the same authority 23 those of (12), (25), o ( 26 ). a (as). This verse has been correctly explained by Somákars. As Jyautisha-Vedeoga trcats of six seasong, Dikshit's emendation of for gra is right. (See his history of Indian Astronomy, p. 85). Other emendations of S. Driredi are meant to keep the text in correct Sanskrit form, as the author of Jyautisha-Vedingu was doubtless a Sauekrit scholar. (at) This verse is very easy. For the emendations of S. Dvivedi, sce my Vivaram, p. 8. a(). This verse was explained by Somákara, (See his Bhishya, p 48) and Dikshit also followed bim, but the explana. tivos of both were defective, as they gave no explamation of Ortung which has been now clearly interpreted by Bírhaspatya, S Dvivedi's explanation agrees with that of Bárhaspatya, a(11) Somákara's explanation of the verse is deſectirc, (see his Bhalıya, p. 49); and Dikslit entirely followed Sorákara. S. Dvivedi's correct explanation agrees with that of Bárhaspatya, but their emendations differ slightly. (Vide, Bárhaspatya's Jyotisha-Vedánga, p. 16 and S. Dvivedi's Dháshys, p 49). (19-3'). These verses are very easy. For S. Dvivedi's emcodations, so my Vivaroņs. (14) "This verse has been correctly explained by Somákara, S Dvivedi's explanation may also bo interesting to the reader. a(16). This rerre has no astronomical significance, and very easy. lloxerer. S Driredi's csplacation is better. (Sec hus Bháshya, p. 50-31.) (19) Somákara's esplanntion of this verse is defective. (Sec his Bháthya, p 51). Rárhagpaiya's explanation does not skor the erat menings of trand de las Letter readino *****3NEX apoils the metre of the Terse. (l'ide his Jyotros. Velkor, 19) Owing to hun par kon lelze of Indú da.

·98 APPENDIX. tronomy he was very fat from the right interpretation as in the case of a (na). See my Vifaraņa, p. 81 and S. Drivedi's Bbáshya, p. 51-52. a(2+). Somákara's explanation of this verse is quite correct. S. Dvivedi's emendation pats the text in a better form. It is no use emending the text where words give real meaaings. Hence ofáar should not be altered which does convey the real sease. (28). Bárhaspatya seems to have accepted S. Drivedi's emendation of this verse which has been explained by Dr. Thibaut (vide the appeadis to his Jyotisla-Vedánga, p. vii.) a(80). This verse has been correctly explaised by Dr. Thibaut and S. Drivedi in their excellent edition of Pancha- Sidhantiká. *(). Here from the words, calfa, vafa and agia it is clear that by a day is meant a lugar day. Parran ends on a lanar day, and up on a Solar day; the difference between the two is adhiparvan as shown by S. Dvivedi in the esplanation of a (12) in his Bhashya, Bírhaspatya explains this verse wrongly by taking nycthemeron ( Baafaa) instead of lunar days. (See his Jyotialia-Vedánga, p. 43.) Learned readers should think over the explanation of this perse given by S. Dvivedi in his Bhí. shya, p. 56-57. For the correct understanding of his remark "7 ATERA. weari ura: maths", see my Vivarana, p. 82. (8). This verse has been correctly explained by Somá. kara. (See his Bháslya, p. 57) Different interpretations given by several expounders may be interesting to the reader, THATATEO This verse is not found in Somálara's Bhásbya. For its explanation, see S. Dvivedi's Bláshya, p. 58 and iny Viranns, p. 82 ·APPENDIX 99 • Lagadha' dors not appear in any ontfada (See #1709 TIRA977x by P. Chentsal Rao, C I C). In my opinion the correct name is the whose sons are imaa:' (See Rio's intent*AFA94ą p 110). * (*?). Tau luas been correctly explaine} by So nákıra. Splitting the word), aziz in'n two words, ope'Veda' (az) and the other, 'Vid' (fax) S Durvedil is explained it in a better form. (P-a). flere 'kála' (17) has been correctly taken to mcaa the sup (tra) by S Duved Birha pitsa way not aware of the passage of Garga, "TRTUTCR " quoted by Somáknrn in his Bhashya p 6, and so he blimes S Drwell for identifying kala with the sun. nie might be a contracted form of gfonto: (See Rio's itraukimatai, p 103, luge 18) In any case it does not belove Bárlia palsa to write about Lim: "Farther, lic considers that fe is the name of the writer of Jyotisla-Verlängt.'' (See the appears to bis Jyutilia- Vedángp. 10) (1) Owing to bus defective knowledge of Hindu Astronomy, Dirhaspatya, in the first half of the verse, truunlatci garan' to 'the eighth group of star,' and 'ainfaaiera' 11. to ' ctorial nahahatra,' and in time cond half of the retso ***12117' intu'n'ltiplied try 'sus' Its tribulat on of this verso ruus as follor "The cloth (group of stars) recinde from sikts' bo do 299:- 1 equal intra Slar 1.south •ltiple l • • • la la vo • 4) tự suy luu tui” (Vile f114 : 0:11n-Pelbog, pºs) • Ther; lies: book *** publ.srt was 11e thesis of shis Gretim-u !! 11 th [us 1,2,4, * More (152) cic.netbe (1+, *vu, etc., trrte fl. truths' tex! + 12: il contro ·100 APPENDIX. It 'krittikas' rere meant by omfamna farafë Ta' then why did not the author of Jyautisla-Vedénga dircctly designato "krittikas' the East star as he directly referred to Srarishtha and Aslesha iu o (?), and why did he make a rule for sucb simple Desition ? Lagna, a well known thing to Hindús, shich fixes fiesven's situation for the performance of religions duties, tras unknota to Bürhaspatya IIence the incorrect translation given by lim. The Ford 'etirmara' sugests 'qua time reckonců fron the rising of Survishtha). 13 the accessary cllipsis ( PDIEN ) to be supplied here It should be noted that in Jyautisks-1'clånga one oychicmeron (finafaa) is divided into 124 parts, each part being called an amla and that a bahslatra is divided into 124 parts, cach part being called "vin' (nakalistra emsa). Now in oncoscthemeron (Argalmay or in its 12+ ansor, all tlic twenty-scs en naksliatras or their 27x 324 mmfas will enter the horizon one ofter the other. Therefore in the R*16 27x120x0 or 27 Xe nakshatra ameas will enter tho 125 horizon. Thus 251 multiplied by 27 gires tho nakabatin-aman Retireen Sraristha and the current nakshatra. This product when divided by 12% will gire the number of stara betteen thein. TW (10**01-27) can be thus taken to dcgote twenty. seven. Therefore, I find that the emnendation, no in place of y cises the true meaning of thic first ball of tho ronc, rolying upon anthmctical calcnlations which are the best guida in clucidating each okrecure passagere The latter lalf of the sesso bas been nlso incorrectls cip'nin. on by Losh Párhusmiya and Dibalatt. (Vidc Bárfınpatya's gubitke Poliamm. 36.34 sad Dakshita luistory of lalian Astrogoroy, p 81). Tlory here for; it all along the Ti! Yrnic of Vája:l«, fton ilin prioriple hoderlyinz wlick it con la inferred tlintono conpler resolution of th no coataia. her six musan: AS **. three of the pun. Put me epipp'ete revolotion of tha e, ·26535 APPENDIX. 101 moon is called arán or flatAIA. (See the 31st verse of Yajushs or tho passage of Garga on the page 17 of this book). Hence multiplying the number of such months by six, we get the number of tlie moon's seasons. From the above facta it will appear that S. Dvivedi's cmendation, prêtą in place of gi17 gives the true meaning of the latter half of the verse. Tho moon's seasons of the kind, explained by Bárhsspatya in his Jyotisha-Vedánga, p. 37-38 are not to be fonod in any Sanskrit book. The explanations of Birhaspatya and Dikshit are quite fanciful and anything but corect (91). This verse gives the same result as found by the rulo given in u (22), # (a?). It hos been correctly explained by Dikslit. (See big history of Indian Astronomy. P 84). S. Dvivedi's emeodations aro meant to keep the words of the verso in proper order and correct form. (24). This vero does not involve any astronomical cal. culation. It has been wrongly Dumbered as the 31th verso of the Nik recension. The first half of tho Ferso is in an altogether different metre from the latter half, which shows that there must be sometbing wanting bere, (Sec S. Dvivedi's Bláslıya, p 69) From Bírhapatya': crplanation of ui (paryan) ne gren in his Jyotisla-Velánga, p 39 16 15 obrious that the meaning of Varlic words are unknona to him, though he considera lumself A scholar in Valdic Astronomy It 18 this pride of his slach actuated late to designate our leurned professor, Maltnshopidh aya l'andit Sudhákara Dvived, "I'rofessor of Dors-Vedic (and not tele alro) astronomy As Benares." (See tho first pago of the preface to his J yoluha-Velibra.) Tho true bening of ad in t'atile mense is given by Somkkara, dar for Arifa unn. (See the p19 of this look) The sono utilits are oursy ·102 APTENDIX. 2 (a). a(45), o (ax), (25), a(+9), 2(80) and 57 (sx) are in different inetres from the other perses of Jyautisha-Vedángs. The verses in different metres seem to have been afterwards added from other sources to Jyautisha-Vedang2, lich was before in the pure metre, to make the meanings of some of the original Ferses of Jsautishia-Vedioca clearer to the reader; for, 7(a) explains a (a) in a better form; a (as) was introduced for the cxplanation of arutzit: in (99); o ( 78) was introduced for the explanation of a (c) and a (as); (22) is another form of o ( a4); a(29) is another form of a (18); (H) is another form of o(s); and the first half of (a) in which the latter balf is wanting is another form of भादान स्याच्चतुर्दश्याम in 2 (१७). Bárbaspatya in the appendix to bis Jyotisha-Tedánga has often criticized S. Drivedi's auvayas, but we had better think more senously of the anvayas of a (95), (15), a (as), a (25), (79) (3€). What aovaya can give the true meaning of Aagh or Faq## (one day plns seren kalas) of (38) until the whole thing be verified by Arithmetical calculations Anvayas of the verses of such books as Jyautista-Vedanga are acceptable only when their results agree with those actually found by cract calcnlations. Conclusion. a(1-2), a (98), 4(89-95), o (3x), a (as), 3 (30-38) - (-) and a (xa-82), were more or less correctly esplained by Somákara. (12). a (??), o (24) Dikshit (45) and (3-40) Dr. Thibaut. Civsely scruimzing ine whole work, it will be found that Bárhaspatya bas done nothing original, except tliat be give the proof of a rule, slreads discovered by Dr. Tbibiut by tabulation, by the aid of an indeterminato equation. 1) n ·शुद्धिपत्रम् । ४ ૧૨ सध्यतय... ... ४ ... ... .. ... रतय शास्त्रे न्तिश्ते ... .. ... प्रथमेश चतुविश ૧૧ ૧ર ... ... १२ २ शास्त्र न्तियत प्रयोऽये चतुर्विश यन्चा तृतीयस्या द्विद्वि आती धिभ्य ... ... ... २० २ १३ ... .. ... पृतीयस्य द्विद्धि पाती धिक्रेभ्यो १८ ११ ... ... ... २० ... ... .. ... ... ३१ ११ रिष्ठ ... ... रिष्ट ... . दाव... ... ... ... ... १० अह्नो १५ -. ... ... प्रहा पूर्व घ्याख्यान पपत्तिस ... ... ध्याख्यान पपत्तिश्च ६ ... ... ... " ... १ ... ... चन्द्र ४ ... ". ... ... ... १६ ... अर्ध विष्ठात: पञ्चदश्यन्ते द्वायुत्तरे निर्देशन अविष्ठातः पञ्चदश्यन्तरवुत्तरे। निदेशन १५ ३० POU ... १२ ... ... ३१ ·21535 शुद्धिपञ्चम् । घ पं. ३२ ५ . शुः त्वृतश्चन्द्र एतचोदना प्रतिचतुष्क ३२ ... ४ ... .. १३ ... ... म है १३ त्वृत चन्द्र ... राव चोदना प्रतिश्चतुष्क पुर মনহরা इतस्तपति. शेषपत्ति त्रिंशत् सौरमासान्ते... पूर्णता, ... म ३ ... ... ... श्चतुर्दशस्या इनस्तपति शेपोपपत्ति त्रिशतमोरमासान्त पूर्वोत्तरार्ध ५२ २ ૧૧ ... ... ... १५ भाप्य ... ... ... ... भाध्य ५० ... यदेव ... ... ... ४० तदेय Sco 08 sec ... ... ७५ १ पा ... ... ... पाठ ... ... ... ૧ ... see Sec আযেন स्पष्टी. ... फातात्मान ૨ याहस्पत्येन ... भ्यष्टीः फालत्मान १० ... .. ... ... ... ... 1555 म