·प्रस्तावना. जयन्तु कवयो मान्याः सूक्तिरत्नाकरश्रिया। येपां मुखारविन्देषु रमते सा सरस्वती ॥ जयन्तु वश्यवचसां कवीनां सूक्तयो भुवि। यासामास्वादनाञ्चित्ते व्यज्यते स परो रसः॥ जयन्तु ते सहृदया काव्यामृतनिपेविणः । येपामाह्वादनान्नान्यत् कवीनां स्वकृतेः फलम् ॥ अयं खलु निबन्धः सुभापितसङ्ग्रहैकस्वरूपः सूक्तिमुक्तावलीति नाम्नाऽन्वर्थेन ख्यायमानः काव्यामृतशरीरेणाद्यापि जीवतः कवीन बहून श्रुतचरानश्रुतचरांश्च अद्यतनानां सहृदयानां दृष्टिपथे समवतारयन् प्लावर सुभाषितसुधारसैरवगाहमानानखिलान् समुल्लासयन् सकलसुमनोमनासि समुपदर्शयश्चैकैकस्मिन्विषये कीनामुपवर्णनवैचित्र्य कमप्यावादमुपजनयति सहृदयानाम । ईदृशा निबन्धाः सदुक्तिकर्णामृतकवीन्द्रवचनसमुच्चयप्रभृतय इतः प्राक्तनाः । शार्द्धधरपद्धतिप्रभृतय इतः पश्चात्तना अपि सन्ति नाम। अस्याः सूक्तिमुक्तावल्याः कर्ती जल्हण इति व्यक्तं विज्ञायते । उपक्रमे ह्यस्याः पद्यमिदम्- 'तेनेयं क्रियते वीक्ष्य सत्सुभाषितसंग्रहान् । सूक्तिमुक्तावली कण्ठकदलीभूषणं सताम्' इति । (५.१.) उपस्थापयतिचेतत् जल्हणम् । पूर्वमस्यान्वयो हि समनुवर्ण्यत-'तस्यान्वयेऽभूत् । इत्यादिना की. यस्ये 'त्यन्तेन पयजातेन ( ५ पृ.) अन्तिमश्लोकश्चायमनुक्रमणिकाप्रकर- णस्य 'श्रीमता भगदत्तेन जल्हणेन व्यरच्यत' इति । (७) यदा पुनरादाविवान्तेऽपि दृष्टिः प्रसार्येत तदा तु निबन्धस्यास्य कर्ता कविवरोऽन्य एव विज्ञायते । तथाचान्ते श्लोकाविमो-'शाके शादीश्चरपरिमिते ++H जल्हस्यार्थे व्यरचि भिषजा भानुना सेयमिष्टा ॥ शश्वत्कृष्णमहीपस- म्पदवृद्धोनिशानायकः +++ भिपजों वरो विजयते श्रीभास्कराख्यः सुधीः' इति । (पृ. ४६३) तदिदं श्लोकद्वयमवहितेन मनसा विमृशन्तो वयमिहेवं संभावयामः कविरयं वैद्यभानुः जल्हणं प्रीणयन् विरच्य सूक्तिमुक्तावलीमिमा तस्मै समर्प्य तमेवास्याः कर्तारं जगति ख्यापयन आदो तस्य वंशमनुवर्णयन् 'तेनेयं क्रियते +++ सूक्तिमुक्तावली कण्ठकदलीभूषणं सताम्' इति तमेव जल्हण. मस्याः कर्तारं कण्ठरवेण प्राहेति । पुरा रालु बहवः कवयः प्रभु समाराधयन्तः काव्यानि विरच्य तमेव प्रभु तस्य काव्यस्य कर्तारं काव्यारम्भे ख्यापयन्तः सम्मानिताच तेन प्रभुणा धनकनकादिभि- रभूवनिति विख्यातमेतत्। चि सेयं पूक्तिमुक्तावलिः आदावन्ते च वेयभानुकवेः सूक्तिरत्नेः समपितषियोतमाना सूचयतीय कीर येग्रभानुकविम् । संमुद्रितेव हीयं भाति कविना स्वक्तिभिरावावन्ते च । आदो- 'नाहगुलीयर्न केयरेः न वेयर्न च कहूणेः । तथा भाति यषा विद्वान् कण्ठसद्तयाऽनया' इति (५१.) अन्तेर 'शौर्य सायाविहीन xx शङ्कर स्वन्प्रसादात्' (४५३) इति । (ोका. विमो धेषभानुकोः) यपपि-तेनेयं क्रियते वीक्ष्य xxx सताम्' इत्यस्य श्लोकस्य समनन्तरं ·सूक्तिमुक्तावली . . प्रथितैः 'विबुधैः सनिवेशः सङ्ग्रहीतान्यनेकशः,। सुधारससनाभीनि सन्ति सूक्तानि यद्यपि । तथाऽपि सर्वतां नीत्वा विबुधैर्गर्वपर्वतम् । शश्वदालोकनीयोऽयं मत्सरः किं गुणेष्वपि । साहित्य- विद्या हृदयं ज्ञातुमिच्छसि चेत्सुखम् । तत्पश्य जल्हणकृतां सूक्तिमुक्तावलीमिमाम् । नाङ्गुलीयर्न केयू. पर्ने वेयर्न कङ्कणेः । तथा भाति यथा विद्वान् कण्ठसंगतयाऽनया।' इत्येतैः वैद्यभानुपण्डितस्येति नामनिर्देशसहितरेतद्विज्ञायते-कर्ता जल्हणः, स्तौति वैद्यभानुकविस्तस्य कृतिमिति । तथाऽपि निद- शितेन 'जल्हस्याथै व्यराचि भिपजा भानुना सेयमिष्टा ।' इत्यनेन श्लोकेन वयमेवं संभावयामः- वेद्यभानुकविरेव स्वकृतिमपि सूक्तिमुक्तावली 'तेनेयं क्रियते' इत्यन्तेन श्लोकेन जल्हणकर्तृकतयैव ख्यापयन् तामिमां स्वात्मना स्तोति तेरेतेश्चतुर्भिः श्लोकैरिति । अथ वयमधुना कवेरस्येव मतेन कर्तृतयाख्यायमानं जल्हणमेवास्याः कर्तारं भावयन्तश्चरित. मस्यानुवर्णयामः । आसीत् पुरा कोऽपि यादववंशसमुत्पन्नः मैलुगि ( मल्लुगि ) नामा क्षोणिपालः । तस्मिन प्रशासत्ति पृथिवीमासीकस्यैव करिवाहिनीपतिः दादा नाम वात्स्यः कोऽपि प्रथितनयपराक्रमः। तस्यासन चत्वारः पुत्राः-महीधरो जल्हा साम्बो गङ्गाधरः इति । तेषु यश्चरमो गङ्गाधरस्तस्य नप्ता जनार्दनस्य पौत्रः लक्ष्मदेवस्य पुत्रः सोऽयं जल्हणः । एवेते तस्यैव राज्येऽन्वयक्रमेण करिवाहिनी- पतय आसन्। अयमन्वयक्रमः दादाः अनन्तः महीधरः गदाधरः जनार्दनः स्वमदेवः । जन्हणः अयं च क्रमः अस्या एव सूक्तिमुक्तावल्या आरम्भे. विज्ञायते- तस्यान्वयेऽभूत् करिवन्दनायो दादाः सदा दाननिशनभूतः।' चत्वारस्तस्य सातास्तनया नयशालिनः । ख्यातो महीधरो जल्हः साम्बगदाधराधुभो।' धाश्रियमस्या मान करय महापर. सुरया।' किंचित्रं यदि भोगीन्द्रोऽनन्तस्तत्तनयो महान् ।' 'ददाह काम न जनस्य उष्टस्तथापि गदाधर एव सोऽभूत् ।' तस्याभवत् सनुरनूनसत्वोजनार्दनारख्यः करिशहिनीशः।' 'तस्मादमविकमः (सममवत् ) श्रीरामदेवः मुधीः ।' 'तस्यास्ने तनयो नयोदधिविधु: ++ श्रीज-हणाम्यः सुधीः ।'ति । पेर्या राशा करिशाहिनीपतय एते अभूवन, ते गजानववार इहैव निर्दिश्यन्ते मैटुगिः भिडमः Fireff) कृष्णदेव इति । तर मैलुमिझोणिपालस्य राज्य माधानहसाबगहापौभातुभिरपि काले काले राज्य राज्ञः संपूर्ण माराप्यमाचादिः समदनि(नवरिवः परामुमति गमितम् । ..

·प्रस्तावना तेषु महीधरः मैलुगेर्महीपतेरिणं बिनणं विजित्य वीरश्रियासमाश्लिष्टः सर्वेषामेव मान्यतमा- ऽभवत् । अस्य पुत्रोऽनन्तः विजित्य शत्रून् तदीयकरिसैन्यं समानीय स्वस्वामिने ददौ । अथ मिलमे राज्य प्रशासति जल्हः प्रधानः करिवाहिनीपतिरभूत् । सिंह (सिंघणे) राज्यं प्रशासति गंगाधरस्य पुत्रो जनार्दनः करिवाहिनीपतिरासीत् । यस्यैव बलेन संप्रवृद्धपराक्रमेण सिंहेनार्जुनो नाम रिपुः समुन्मू- लितः। अथ कृष्णमहीपती प्रशासति जनार्दनस्य पुत्रो लक्ष्मदेवः करिवाहिनीपतिः समभृत् । यस्यैव मन्त्रैः कृष्णमहीपते राज्यं स्थिरमभूत् । तस्मिन्नेव कृष्णमहीपतो राज्यधुरं निर्वहति लक्ष्मदेवस्य पुत्रो जल्हणोऽयं करिवाहिनीपतिरासीत् येनेय सूक्तिमुक्तावली संग्रथिता प्रथते । तथा चोपक्रमे श्लोकाः- 'उपायैरिव तैः काले चतुर्भिःसुप्रयोजितः । मैलगिक्षाणिपालस्य राज्यं जातं समुन्नतम् ।' 'विजणजलराशि विमथ्य भुजमन्दरेण यः कृतवान् वीरश्रियमङ्कस्थां स न कस्य महीधरः स्तुत्यः ।' 'किंचित्रं यदि भोगीन्द्रोऽनन्तस्तत्तनयो बहून् । आनीय बलिसद्मस्थान नागान स्वस्वामिने ददौ" 'विजित्य विजणं याते सुरलोकं महीधरे । निनाय मिलमं जलहो राजतां क्षयवार्जिताम् ।' आसीत् गङ्गाधरस्तस्य भ्राता गङ्गाधरोपमः । तस्याभवत् सनुरनूनसली जनार्दनाख्यः करिवाहिनीशः । 'सिंहोऽप्यध्यापितस्तेन गजशिक्षा तदद्भुतम् । यथार्जुन लसत्पत्रं समूलमुदमूलयत् । 'तस्मादद्भुतविक्रमः समभवत् श्रीलक्ष्मदेवः सुधीः । “राज्यं कृष्णमहीपतेरविकलं दत्त्वा स्थिरं योव्यधात् " "तस्यास्ते तनयः x x श्रीजल्हणाख्यः क्षितो । मत्पित्रादत्तमस्मे x x राज्यं प्राज्यप्रयितगुण भृताकृष्णराजाय भक्त्या । तन्निर्वाह्य मयेति xx विधत्ते सर्व यः स्वामिकार्यम् ।" इति । राज्ञां चैपामयमन्वयक्रमः मल्लुगिः . अमरगाड्नेयः (अमर ) मगिः (मैलुगिः) मिल्लमः (११८७-११९१) A. D. काटीयवसाला जैत्रपालः (११९१-१२१०) A. D. । सिंह: (सिंघणः) १२१०-१९४७A. D. जनुगिः प्पाः (१२४७-१२६०) A. D. महादेव ·सूक्तिमुनाबली विज्ञायते चायमन्वयक्रमो हेमाद्रिविरचिते चतुर्वचिन्तामणी व्रतसण्टे रामप्रशस्तावत: . 1 ततो मल्लुमिपुत्रोऽभूत् भूपालोऽमरमल्लुमिः । अथ फालीयवसाला पालयामास मेदिनीम् ।। महीपतेस्तस्य विहाय पुत्रान् गुणानुरका यदुवंशलामी: * श्री भिल्लम तस्य ततः पितृव्यमव्याजराजलुनमाजगाम ॥ यः श्रीवर्धनमाससाद नगर क्षोणीपतेरन्तलात् यः प्रत्यण्डकभूभृतं च समरे दुष्टं ध्यचेष्ट क्षणात् । यो वा मङ्गलवेटकं क्षितिपति श्रीविणं जनिवान् कल्याणश्रियमप्यवाप्य विदधे यो होसलेशं व्यसुम् ।। स दण्डिकामण्डलमण्डयित्रीमकम्पसम्पद्विभर्विलासः । चके पुरं देवगिरि गिरीशप्रसादसंसादितदिव्यशक्तिः ॥ तदनु मदनमूर्तिः कार्तिकीचन्द्रसान्द्रातिविशदयशोभिः शोभिताशावकाशः । अभवदनिपालो जैत्रपालः करालपहरणरणरिङ्गतुङ्गदुनुट्सगः । दीक्षित्वा रणरंगदेवयजने प्रोदस्तशमुवः श्रेणीमिर्जगतीपतीन हुतरता येन प्रतापानले । तिचिङ्गाधिपतेः यशोविशसनं रौद्रस्य रुद्राकृतेः कृत्वा पूरुषयज्ञमेधविधिना लन्धमिलोकीजयः ॥ तस्मादभूदभिनवस्मरचारुकीतिः कतिः पदं स किल सिंघणदेव भूपः । उद्दण्डदोर्युगलगर्वितरिवीरसीमन्तिनीबदनकरवचण्डभानुः ॥ येनानीयत मत्तवारणपटामज्जालभूमीपतेः कुक्कूलावनीपतेरपदता येनाधिराज्यश्रियः । येन क्षोणिभृदर्जुनोऽपि वलिना नीतः कथाशेषतां । येनोद्दामभुजेन भोजनृपतिः काराकुटुंबीकृतः ॥ +कृष्णो महादेव इति प्रतीतो जातो ततः सिंहपस्य पोत्रो । तयोस्तु पूर्वप्रभवः पुरस्तात् कृष्णोऽतिविख्यातमति पोऽभूत् ।। येनाकारि विशालबीसलचमूसंहारकालानले हेलोन्मूलितमूलराजसमरे निर्वीरमुर्वीतलम् । येनानेकमहाफलऋतुकृता संवय॑मानोऽनिशे क्षीणः कालवशात् पुनस्तरुणतां धर्मोऽपि संप्रापितः ॥' इति । अयमपरश्च पाठक्रमस्तस्मिन्नेवार्थ-~- 'वंशो हिमांशो यति प्रसिद्धो यस्मिन् स राजा यदुराविरासीत् । बभूव यस्मिन्नसुरावतारभारापहाराय पुरा मुरारिः ॥ *अयमेन मिटमः 'निनाय मिटम जल्दी राजतो क्षयवर्जिताम्।' इत्यननाऋत्येन श्लोकेन प्रत्यभिज्ञायते ॥ १ इदमेव चरितं सिंघणस्य ( सिंहस्य) 'सिंहोऽप्यध्यापितस्तेन गजशिक्षा तदद्भुतम् । येनार्जुनं लसत्पत्र समूळमुदमूलयत् ॥ + अयमेव कृष्णमट्टीपति --राज्यं कृष्णमहीपतेरविकलं दत्वा स्थिर या व्यधात्' इत्यनेनारत्येन श्लोकेन प्रत्यभिज्ञाप्यते।

·प्रस्तावना निन्ये नाशं वैरिभूभृत्पतङ्गान् यस्यानेकद्दीपदीपः प्रतापः ॥ वंशे तस्मिन् कंसविध्वसनस्य क्षोणीपालो भिल्लमः प्रादुरासीत् ।। नम्रीभवत्सकलराजसमाजमौलिमाणिक्यदीधितिविबोधितपादपद्मः ॥ उद्दामदपरिपुसर्पविहङ्गाराजः श्रीभिल्लमादवनिपोऽजनि जैत्रपालः ॥ तस्मादभूदभिनवस्मरचारुकीर्तिः कीर्तेः पदं जगति सिंघणदेवभूपः ॥ उद्दण्डदोर्युगलगर्वितवैरिवर्गसीमन्तिनीक्दनकैरवचण्डभानुः ।। अथ सकलकलानामालयः पालनाय क्षितितलमवतीर्णः पौर्णमासीशशीव ॥ अभवदवनिपालो जैतुगिनीम तस्मादसमसमरधीरो पिभूपालकालः ॥ स भूमिपालो जनयांबभूव कृष्णं मदादेवमहीपतिं च ॥ + + + + + + + + धर्मार्थाविव तौ साक्षात्पालयन्तौ वसुन्धराम ॥ विलोक्य लोकः सस्मार राजानौ रामलक्ष्मणो ।' इति । भामतीव्याल्यां कल्पतरुमारभमाणः श्रीमानमलानन्दस्तानी कृष्णमहादेवावुपवर्णयन्ति- 'कीर्त्या यादववंशमुन्नमयति श्रीजैत्रदेवात्मजे । कृष्णे माभूति भूतलं सह महादेवेन संबिभ्रति ॥ भोगीन्द्रे परिमुञ्चति क्षितिभवप्रोद्भूतभूरिश्रमं । वेदान्तोपवनस्य मण्डनकरं प्रस्तोमि कल्पद्रुमम् ॥' इति अन्ते चैवं वर्णयति- 'शास्त्राम्बुधः पारगता विजेन्द्रा यहत्तचामीकरवरिराशेः । ज्ञातुं न पारं प्रभवन्ति तस्मिन् कृष्णक्षितीशे भुवनेकवीरे ॥ भ्रात्रा महादेवपेण साकं पाति क्षितिं प्रागिव धर्मसूनो। कृतो मयाऽयं प्रवरः प्रबन्धः प्रगल्भवाचस्पतिभावभेदी।।' इति । अमेन श्रीमदमलानन्दवचनेन राज्यभारनिर्वहणे भ्रात्रोरनयोः साहित्यं गम्यते । 'धर्मार्था- विव तो साक्षात् पालयन्तो वसुन्धराम् । विलोक्य लोकः सस्मार राजानौ रामलक्ष्मणौ' इत्यनेन हेमाद्रे- बचनेन च साहित्यमिदमवगम्यते । एतेन वयमिदं भावयामः-अग्रजे भ्रातरि महाराजपदवीं सम- लइकृत्य राज्यं प्रशासति अनुजो युवराजपदवीमलकुर्वन् राज्यभारनिर्वहणे चामजस्य सहायोऽभू- दिति । अयमपि भानुकविः साहित्यमिदं योतयति-मत्पित्रा दत्तमम्मै xxxxx साध यः स्वामि- कार्य हितमनयहृता भावुकेनानुगेन' इति ।जल्हणस्यास्यान्वयं जिज्ञासमानान, आलक्ष्य भिट्टमादीन्- विमर्शसरण्या यादवान्वयमिममनुप्रविष्टानस्मान, महादेवेन लब्धप्रतिशो हेमाद्रिः श्रावयति आभिश्वमादा- महादेवं स्वभुनवलनिर्जितारातिमण्डलान् अनुदिनमभिवर्धमानराज्यलक्ष्मीसंपन्नान् । अयं भिषग्वरो भानुकविः जहणेन लब्धप्रतिष्ठः तानेतान् यादवकुलालङ्कारभूतान मौलुगिभिल्लमसिंहकृष्णान् महीधर- जल्ह गङ्गाधर जनार्दनलक्ष्मदेवजल्हणानां अन्वयक्रमानुवृत्तानां कृरिवाहनीशानां प्रज्ञापराक्रमबलेनेव क्रमशः समभिवृद्धराज्यलक्ष्मीकान् श्रावयति । वयं पुनर्जल्हणस्य कुलं विमृशन्तः कुलमस्य यादयकुलभूपालानां वाहिनीनायकत्वेन पर्रा प्रति प्रापति मन्महे ।

·१२ सूक्तिमुक्तावली . अर्थेषों राज्ञा चरितात् प्रासङ्गिकात्प्रतिनिवृत्य जल्हणस्यास्य देशकालावुत्पश्यामिः । अस्मि- न्नन्वये अस्मादयमजनीतिवदयमस्मिन् देशे अजनीति विशेषावबोधक वचनं नैकमप्युपलभ्यते, अतोऽयं यस्य राज्ञः करिवाहिनीपतिरासीत् तस्य देश एवास्य देश इति स्वरसतः संभाव्यते। राज्ञश्च तस्य देवगिरिः आभिल्लमात पूर्वपुरुषानुवर्तमाना राजधानीति हेमादेवचनेनावगम्यते । समय श्वास्यामेव सूक्तिमुक्तावल्या अन्त्येन श्लोकेन- शाकेऽङ्काद्रीश्वरपरिमिते ( ११७९) वत्सरे पिङ्ग- लाख्य चैत्रे मासि प्रतिपदि तिथौ वासरे सप्तसप्तेः । पृथ्वी शासत्यतुलमहसा यादवे कृष्णराजे जल्ह- स्यार्थे व्यराचे भिषजा भानुना सेयमिष्टा' इत्यनेन विज्ञायते । (A. D. 1258) प्राचीनानेकसुकविसूक्तिसंग्रहरूपेऽस्मिन् निबन्धे प्रयस्त्रिंशदधिकाः शतं पद्धतयः सन्ति संविभक्ताः । कविरेवायमारम्भे तासा पद्धतीनामनुक्रम विषयनिर्देशमुखेन ज्ञापयति । तेनेवानु क्रमणिकाप्रकरणेन विषयाश्चास्याः सूक्तिमुक्तावल्याः प्रायो विज्ञायेरन् । वयमपि विषयान विवेच. विष्यामो विषयसुच्याम् । कविरयं वैद्यभानुर्विशेषकविकाव्यप्रशंसायां प्रथ्यमाने व्यासवाल्मकिपाणिनिप्रभृतिकविरत्न- हारे आत्मानं प्रथयत्यन्ते-नव्या न व्याकरणसरणिर्यस्य माधुर्यधुर्यं नो सौन्दर्य नवनवरसः स्रोतसो न प्रवाहः । याहमीत्या कथयति गिरा देवता देव तादृक् काव्यं श्राव्यं कथयति भिष- गभानुनामा स एषः।' इत्यनेन श्लोकेन । उपसंह्रियते च कविकाव्यप्रशंसासमनन्तरं ' इत्थं कवि. कुटुंबस्य वासि विचिनोति यः ।' इत्येनन (४९) आयां विशेषकविकाव्यप्रेशंसायां ये वर्णिताः कवयः प्रायस्ते निवन्धेऽस्मिन् तत्तत्सुभा- पितस्य कर्तृतया तत्र तत्र नामनिर्देशमुखेन निर्दिश्यमानेष्वन्तर्भवन्ति । तेषां च कवीनामकारादि क्रमेणानुक्रमणी तत्तत्कृतसुभाषिताकरप्रदर्शनपूर्वक निबन्धस्यान्ते ( परिशिधभागे ) प्रदर्शिता नाम । तत् कविकाव्यप्रशंसायामुपवर्णितानां कवीनामनुक्रमणी नास्माभिः पृथक प्रदर्श्यते । प्रसङ्गादिदं स्मारयामः । तादृशः कोऽपि समयोऽभूत्-यस्मिन् स्त्रियोऽपि कवीनां सदसि प्रतिष्ठिता आसन्-शिटाभट्टारिका, विकरनितंबा, विजयाला, प्रभुदेवी, बिज्जाका, इत्यायाः । एवं जात्या अवरेष्वपि कविवरैरपि श्लाघनीयाः कवय आसन् । यानधिकृत्येयमुपवर्णना-'शब्दार्थयोः समो. गुम्फः पाबाली रीतिरुच्यते । शिलाभट्टारिकावाचि वार्णोक्तिषु सा यदि ॥ के वैकटनितम्बेन गिरी गुम्फेन रञ्जिताः । निन्दन्ति निजकान्तानो स्वमोग्ध्यमधुरं वचः । सरस्वतीव कर्णाटी विजयाङ्का जयत्यसो । या वैदर्भगिरी वास: कालिदासादनन्तरम् । सूतीनां स्मरकेलीनां कलानां च विलासभूः । प्रभुदेवी कविाटी गताऽपि ददि तिष्ठति ॥ (४६) ' सरस्वतीपवित्राणां जातिस्तन्वं न देहिनाम् । व्यामधी कुठालोऽभूत् यत् प्रोणो भारते कविः । अहो पभावो वाग्देव्या यच्चण्डालदिवाकरः । श्रीहर्पस्याभवत् सभ्यः समो वाणमयूरयोः। (४५.प.) अनेन विज्ञायते सरस्वती पश्नियति जात्या अपश्विमपि । यसो कवीनां सभी समलकुर्वन् मननीयो भवति महतामपीति । ननु केयमपवित्रता, वियया तदपनोदनप्रकारश्च कः, इतिनिशामा काऽपि समुदत्यत्र । अथापि प्रासङ्गिकादामात् प्रता. नपेक्षितात विचारादपगरामो वयं प्रकृतं परिसमापयन्तः । अपास्मिन् निरन्धे तत्र तत्र पद्यमनूय अमुकमवेरिति कर्तुनाम निर्दियते । त एते निर्देशाः प्रापो न विमंदिनः । कतिचन विसंवादिनोऽपि, यदन्यस्य कृतिरन्याय नाम्ना निर्दिश्यते ।

·प्रस्तावना १३ । - । यथा-आयाते दयिते मनोरथशरितीदं पद्यं (२७७) अमरुशतकस्थं अद्भुतपुण्यस्येति निर्दिश्यते तथा 'एकत्रासनसङ्गतिरित्येतत् ( १९७) अमरानन्दस्येति । श्रीहर्षविरचितं 'प्रणयविशदा'मित्येतत् ( २५६) अमरोरिति । 'पञ्चत्वं' इत्येतत् (१५३) चोरपञ्चाशिकास्थं आकाशपोलेरिति । एवमन्यदपि । कविनामानुक्रमानुरोधेन निरूपितायां श्लोकानुक्रमण्यामस्माभिः पद्याकरप्रदर्शनावसरे अन्यदीयत्वज्ञापनाय [ ] एवमुभयतोरचितयो रेखयोरन्तराले [ रत्नावली ] [चोरपश्चाशिका] इत्यनेन प्रकारेण यथोपलम्भमाकरः प्रदर्शितो वर्तते । तदयं कर्तृनिर्देशः तानि तानि पद्यानि संगृ- हता निबन्धकारेणेव कृत इति नावधारयितुं शक्यते । तथासति ईदृशः प्रमादः कथं युज्येत । तत् अर्वाचीनः क्वचित् कचिदयं निर्दशः कृतः स्यात् । द्वयोः श्लोकयोरेककर्तृकतायां 'एतो' अमुक- कवेरिति, त्रयाणां चतुर्णा वा एककर्तृकत्वे 'एते' अमुककवेरिति निर्देशो वर्तते । एतो' 'एते' इति विशेषनिर्देशं विना कर्तुर्नाममात्रं यत्र निर्दिश्यते तत्र तस्य श्लोकस्यैकस्यैव स कविः कर्तेत्य. बधार्यते । कचित् लेखकप्रमादतः 'एतो' 'एते' इत्यनयोर्वेपरीत्यमपि दृश्यते । परिशिष्टे वेधा पद्यानुक्रमणी समुपनिबद्धाऽस्माभिः । एका निबन्धेऽस्मिन् संग्रहीतानां सर्वेषां पद्यानामकारादिक्रमे- णानुक्रमणी । अपरा अकारादिक्रमनियततत्तत्कविनामानुक्रमानुसारिणी तत्तत्कविकृतपद्यानु- क्रमणी आकरप्रदर्शनगर्भा । अन्या अनिर्दिष्टकर्तृकाणां यथोपलम्भमाकरप्रदर्शिनी । सूक्तिवि. शेपान आकरविशेषान् कविवरांश्चैतन्निबन्धानुबन्धिनो विचिन्वतामनायासेन तदवबोधनेनोपकारिणी नाम सेयमनुक्रमणी । इमां सूक्तिमुक्तावली तत्र तत्र निगूढामलब्धप्रचारां प्रथितविद्यावैभवाः श्रीमन्तो भण्डरकर महाशयाः समधिगत्य परिचयमस्याः सुमनसामापादयन्तः स्वीये विविधविमर्शप्रकाशके निबन्धे (Bhandarkar's Reports on search for Sanserit manuscripta Vol. II) अनुक्रमणिका-सामान्यकविप्रशंसा-विशेषकविप्रशंसापद्धत्यनुवादपूर्वक तचत्कविकर्तृकतत्तत्पय- प्रथमवाक्यमनुवदन्तः स्वरूपमस्याः सामान्यतः प्रादर्शयन् । ततोऽप्यस्माभिरुपलब्धेषु मातृका. कोशेषु ( manuscripts ) अधिकानि पद्यानि अधिकाश्च कर्तारः कवय उपलभ्यन्ते । नचैता- वन्मात्रेण सूक्तिमुक्तावली जल्हणेनाविस्तृता विस्तृताचे तिद्वेधा प्रथितेति समुत्प्रेक्षणं युज्येत । यत्तेर्महाशयः कर्तृनामनिर्देशपूर्वकमुपानानामेव श्लोकानामनुक्रमः प्रदर्श्यते । नामनिर्देशरहिताः श्लोका वहबस्तै परिदृष्टेऽपि पुस्तके ( manuscripte ) स्युः । अस्माभिरुपलब्धेषु पुस्तकेषु निर्दिष्टककतया उपलभ्यमानास्तरुपलब्धेऽनिर्दिष्टकर्तृका अपि स्युः । तत् यावत्तेर्महाशयेरवलोक्तिं पुस्तकं ( manuscripte) नास्माकमवलोकनपथमुपयाति तावत् देधा प्रथितेति कथं वयं संभाव- यितुं शक्नुमः । अस्याः सूक्तिमुक्तावल्याः समुद्धृत्य सारभूतानि पद्यमोक्तिकानि केनचिदन्येन मर्थितः सूक्तिमुक्तावलीसंग्रहनामा निवन्धो वर्तते । तस्य लिसितपत्रात्मकं पुस्तकद्वयं बहोदारानकी- यप्राच्यवियालयतः समुपलब्धमेतत्संशोधनकर्मणि सहायतया स्वीकृतमभूत् । सचान्य एव संग्रहः । यन्यने नामेयमेाऽव संभावनार्ददृशेषु सूक्तिसंपहनिबन्धषु प्राचीनाः कतिवन सुमनसस्तन- त्य करणेषु समुचितान सारतमान् श्ोकाननुस्मृत्य स्वयं योजयेयुरिति । किन्तु वयमिदमित्यमेवेति निभेतुमय न भानुमः । अश्या मूक्तिमुकारल्यामनूदिताना मुभापितानामाकरमवगमयितुं प्रवृत्ता वयं महताऽपि यत्नेन कास्न्येन प्रदर्शयितुं न पारयामः। यत् वनि हि कवीनां सुभाषितानि हारात्मतामनापमानि विकणांनीच कुसुमानि संगृपन्ते तेस्तः संप्रहकारः। येषामाकरः सरस्वनी निगराभूतं तत्तन्महा.

·. सूक्तिमुक्तावली कवीनां वदनारविन्दमेव, ईदृशः सुभाषितसंग्रहो वा। निबन्धा अपि कतिचन महाकवीनामलब्धप्रचाराः नाम्नाऽप्यप्रत्यभिज्ञायमानाः कचन विलीना इव सन्ति । ईदृशेषु कर्नाम श्रुतमपि कथमाकराव. धारणाय पर्याप्तं स्यात् । अनिर्दिष्टकर्तृकाणां तु पद्यानां विषये किमु वक्तव्यम् । तथा नाम्ना निर्दिष्टानामपि नम्मैयनाचिराजकृष्णपिल्लप्रभृतीनामप्रसिद्धानां च । अथाप्यनेककाव्यावलोकनेन यावदवधारितं तावदस्माभिरिह प्रकटीकृतम् । तावता गुणेकपक्षपातिभिः सन्तोष्टव्यमित्यभ्यर्थयामः । ये पुनरनवरतं नवं नवं काव्यमवलोकयन्तः कालमखिलं नयन्ति काव्यरसास्वादेकपरायणास्ते अनिर्दिष्टाकराणा पद्यानामाकरं यथोपलम्भमावेदयन्तः पुनः संस्करणसमयेऽस्था उपकन्विति च प्रार्थयामः। अस्यां सूक्तिमुक्तावल्यां ग्रथितेषु सूक्तिमौक्तिकेषु कानिचित् सुभाषितावली-सदुक्तिकर्णामृत-- कवीन्दवचनसमुच्चयप्रभृतिषु सुभाषितसंग्रहरूपेषु निबन्धेषु संग्रथितानि नाम । तत्तत्स्थानप्रदर्शनं नातिप्रयोजनकमिति ततो वयं प्रतिनिवर्तामहे । आकरोपदर्शनमेव त्वत्यन्तमपेक्षितम् । दृश्यते चावत्यानामनिर्दिष्टकर्तृकाणां निर्दिष्टकर्तृकाणां च पद्यानां केषांचिदनुवादः काव्यप्रकाश ध्वन्यालोक कविकण्ठाभरणसुवृत्ततिलक औचित्यचर्चाप्रभृतिषु प्राचीननिबन्धेषु । न च ते तेषामाकरभावमर्हन्ति । कवीन्द्रवचनसमुञ्चयप्रस्तावनायो सदुक्तिकर्णामृतप्रस्तावनायां चातिविस्तृतायाम् इदमिदं पर्व सूक्ति- मुक्तावल्यामस्तीति सूच्यते । तत एव सूक्तिमुक्तावल्या प्रथितमिदमिदं पर्व सदुक्तिकर्णामृतादि- सुभाषितसंग्रहनिबन्धेष्वस्तीति विज्ञायतएवेति तदर्थः प्रयासोऽपि न पृथगस्माकमपेक्ष्यते । अस्मिन् निबन्धे तानितानि पद्यान्यनूय कर्ता अयमयमिति कवयो निर्दिश्यन्ते । तत्र केचित् असिलक्षितितलप्रकृतसौरभाः निजनिजकाव्यसौरभाः सर्वतः प्रसिद्धा नाम कालिदासप्रभृतयो महा- कवयः । अपरे पुनरनतिप्रसिद्धाः नाचिराज नम्मेय कृष्णापिल्लप्रभृतयः । तत्र ये प्रथमे, तानधिकृत्य किंवा वक्तुमस्माकमवसरोऽस्ति वाचाम, तदनुन्धि किं वा को वा न वेद विवुधः । ये पुनर्द्वितीया- स्तदनुबन्धि किंवा वयं जानीमः । अथापि यथोपलम्भमिह किमप्यावेदयामः- अचल:-कविरयं कदा कुत्राभत्किंवा काव्यमेतत्कृतमित्येतन विज्ञायते । परमस्य को सनिरत्नान्यान्यपि श्रीधरदासप्रभृतिभिः सूक्तिसंग्रहकारः संगृहीतानीमानि समुपलभ्यन्ते- 'रेवानिरवारिविन्दुशिशिरः प्रेयानिवायं सखे ( सदु. १.९०.४). प्रभाते सन्नद्धस्तनिततनिमान जलधरं' ( स. १-१२-२). 'कनभूपणसंग्रहणोचितो यदि मणिपणि प्रतिरुध्यते' (सद. ४-३६.१). 'हाश्रपितविलोचनया मयाऽय किं तस्य तत्ससिनिमपितमनमगर ' (कवी ३२०). तुमेव हर्षाषिते'सि पयं सदुक्तिकर्णाने अचलदासस्येति निर्दिश्यते । अस्पो सूक्तिः मुकावल्यामनूदितं "परमृतशिशो' इत्येतत्पर्य माक्तिकर्णामृते अचरसिंहस्येति निर्दिश्यते । तत् संभाव्यते अचराइस इति अचटसिंह इति चाचलस्येव नामान्तरमिति । अचलसिंहस्पेवाचल इति नाम निर्देशो मुख्यो नाम । नानः पूर्वाधयोन निर्देशोहि रोके रुदः। अचलदास इति दासान्तनिर्देशो रेराप्रमादेनावि संभाव्येत । अचलसिंहस्पेति पूर्णाख्यया समुपलक्षितानि यहूनि पयानि सक्तिन गांभूत ममुपरम्यन्ते। कविरपं नाचीनः, यत् प्राची कालिदासादीनां महाकवीनां श्रेणादेव ·प्रस्तावना . गण्यते । अस्यामेव सूक्तिमुक्तावल्यां पद्यमिदमुपलभ्यते 'कविरमरः कविरचलः कविरभिनन्दश्च कालिदासश्च । अन्ये कवयः कपयश्चापलमात्रात्पदं दधति ॥ इति (४७ प.) अनङ्गहर्पः--मात्रराजापरनामाऽयमनगाहर्पस्तापसवत्सराजचरिताख्यस्य नाटकस्य कर्ता ध्वन्यालोकप्रणेतुरानन्दवर्धनात्प्राक्तमः । यत् तापसवत्सराजचरितस्यैकं पद्यं 'उत्कम्पिनीमय- परिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्तीत्येतत् ( अङ्क २ श्लो. १६) ध्वन्यालोके अनूयते ( उ.३) अस्मात्तापसवत्सराजचरितात्समुद्धृतानि बहूनि पद्यानि ध्वनिलोचनकाव्यमीमां- साकाव्यप्रकाशकाव्यानुशासनशृङ्गारप्रकाशसरस्वतीकण्ठाभरणादिप्रबन्धेपु समुपलभ्यन्ते । अभिनन्दः-अयमभिनन्दः शतानन्दस्य सूनुः रामचताख्यस्य महाकाव्यस्य कर्ता पालान्वय- संभवस्य हारवर्षस्य राज्ञः प्रसादपात्रं सुप्रथितो महाकविः । कविरयं रामचरिते प्रतिसगै सर्गान्ते हारवर्ष स्तौति स्वस्य नाम निर्दिशति च-~ 'तथा तूर्णं कवेः कस्य निर्गतं जीवतो यशः । हारवर्षप्रसादेन शातानन्देर्यथाऽधुना ॥' ( स. ४) पालान्वयाम्बुजवनकविरोचनाय तस्मै नमोऽस्तु युवराजनरेश्वराय । कोटिप्रदानघटितोज्वलकीर्तिमूर्तिः येनामरत्वपदवीं गमितोऽभिनन्दः ( स. ७ 'जयति जगन्ति भ्रमती कीर्त्या सह हारवर्पतपशशिनः । शिरसि कृता कृतविद्यैः कृतिरियमार्याविलासस्य ॥' ( स. ३२) इति नामान्तरं चात्मनो निर्दिशति तत्रैव। अस्यामेव सूक्तिमुक्तावल्यां कविरत्नैः कालिदासा- दिभिः सहनमभिनन्द संग्रथयन् स्तौति कश्चित् । 'कविरमरः कविरचलः कविरभिनन्दश्च कालिदासश्च । अन्ये कवयः कपयः चापलमात्रात्पदं दधति'। इति । श्लाघते चैप महाकविः राजशेखरम्- 'सौजन्याकुरकन्दसुन्दरकथासर्वस्वसीमन्तिनी- चित्ताकर्षणमन्त्रमन्मथसुहृत्कलोलवाग्वल्लभ । सौभाग्यैकनिवेश पेशलगिरामाधार धैर्याम्बुधे धादिवमा राजशेखरको टोऽसि कामो क्यम्' (सपु. १. ११. २.) अत्र 'यामो वयामिति बहुवचनान्तनिर्देशात् 'राजशेखरकवे दृष्टोऽसी' त्येकवचनान्त- निर्देशाञ्च राजशेखरादस्याभिनन्दस्य वयसा ज्येष्ठ्यं गम्यते । स्तौति चार्य महाकवीन प्राक्तनान्- 'उन्नीतो भवभूतिना प्रतिपदं वाणे गते यः पुग यवीर्णः कमलायुधेन सततं ये नागमत् केसटः । यः श्रीवाक्पतिराजपादरजसां संपर्कभूतिश्चिरं दिष्टया श्लाघ्यगुणस्य कस्यचिदसो मार्गः समुन्मीलति ।' सदु. (५-२६.४) ·सूक्तिमुक्तावली कादम्बरीकथासारकर्ता अभिनन्दस्तु जयन्तभट्टतनयोऽस्मादभिनन्दादन्यः । यस्य श्लोकोऽ- यमन्यते मुवृत्ततिलके क्षेमेंद्रेण 'कथाप्रसने यथाऽभिनन्दस्य-- तस्यो निजभुजोयोगविजितारातिमण्डलः । आरसण्डल इव श्रीमान राजा शुद्रक इत्यभूत् ।। इति । यायानुभुप्छन्दसि प्रागल्भ्यमुपवर्ण्यते च तत्रैव तेन- अनुप्सततासक्ता साऽभिनन्दस्य भारती। विद्याधरस्य वदने गुलिकेव प्रभावभूः । इति । ( उ. ३) अस्यां सूक्तिमुकावन्या अभिनन्दकर्तृकतया निर्दिष्प श्लोकेपु केचन रामचरिते नोपलभ्यन्ते । रामचरिते अनुपलभ्यमाना बहवोऽभिनन्दस्यास्य श्लोकाः सदुक्तिकर्णामृते समुपलभ्यन्ते । तत् एपामाकरभूतेनास्यैव कृत्यन्तरेण भाव्यम् । वासिधरामायणसंग्रहश्च दृशानामाकरता नाहति । नापि तत्रोपलम्पते । जयन्ततनयस्याभिनन्दस्य वा कृतिप्वन्वेषणीया नाम । समयञ्चारय स्तन. वमशतकम् (A. D. 850-900) अभिनयंगुतः-अयमभिनरगुताचार्यः आनन्दवर्धनकृतध्वन्यालोकस्य लोचमास्यव्याख्या. फर्ता सन्त्रसारतन्त्रालोकपरमार्थसारमभृत्यनेकान्यानां रचयिता प्रख्यातः प्रत्यभिशादर्शन प्रतिप्रणेता माहेश्वराचार्यः । अस्योपाध्यायो भन्दुराजः । लोचनमारममाणोऽयं मलमारचय- अनुस्मरति महेन्द्ररानम्- 'भन्दुरानधरणाजकृताधिवासदयश्रुतोऽभिनवगुतपदाभिधोऽहम् ।' इति । निर्दिशति च 'अस्मदुपाध्यायभन्दुराजस्येति । (वन्यालोकलोचने प. ४३) इति । उत्पसाचार्यः अस्य परमगुरुगसीत् । लोचन एवेतदुरयते- यदुनमस्मत्परमगुरुभिरुत्पत्पाद रिति । (मन्या. ३०.१. काम्यमाटा. गु. २५) समयमास्य कस्तं दशमशतकम् । पाय यः पारामित्येष शोक सूक्तिमुनापल्यामस्यो (१२०५.) इन्दुगगस्पोननिदिश्यते । मनपाट मानन्दानाचायवादतोऽयं श्लोकः (पन्न्या. १ उ. प.५३) कमियनुगमय भरत, पान्दुरानस्य, घमर्ष सन्यानोककारादर्शचीनस्य टोचन कारस्याभिनागस्य गुर्भ- ATHERIालो उदारतस्य शोकस्य फर्ना पन्यालोकादानन्दवर्धनामानिन र भाप दिलानापति मिशः प्रामादिक । मनिकाने पोहो: गल्लेखित निद. पनि माद शेषु सकिरहमन्येषु पशो पर्नन । - सुभगियारामनियन्दिनः नयापन नमर्ननदे:- 'HAKTE HEIR गाना गार भागविल्या न्यानो विग।' TAमायामा कोमोरानतिन पना' तो आHATitlो हो । सपमा भानदानावीनः । प्राप . . . .

·प्रस्तावना १७ . समयेनाष्टमशतकेन भाव्यम् । अस्यामेव सूक्तिमुक्तावल्यामन्यकर्तृकतया उदाह्रियमाणाः ‘सा यावन्ति' पदान्यलीकवचनैः भ्रूभने रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्दीक्षते' इत्यादयः श्लोका अमरुशतके समुपलभ्यन्ते । संभाव्यते च कश्चित्-आट वासुदेव पुलिंन रत्नाकप्रभृतीनां श्लोकाः पश्चात्तनैरमरुशतके सङ्कलिता इति । अमृतदत्ता-[ भागवतामृतदत्तः ] कविमिमं सक्तिकर्णामृतस्य कर्ता श्रीधरदासः सुभा- पितावल्ल्याः कर्ता वल्लभदेवः सूक्तिमुक्तावल्याः कर्ता जल्हणश्च समुपस्थायति नश्वेतःपदे कांश्चन तदीयान् श्लोकानुदाहरन् । नान्यमेतदुपस्थापकमुपलभामहे अतश्चैनममृतदत्तं जल्हणवल्लभदेव श्रीधरदासेभ्यः केवलं प्राचीनं मन्महे । श्रीमान पीटरसन Peterson महाशयः-सुभाषितावल्या. मुदाहृतं 'काश्मीरान गन्तुकामस्य मीरशाहाख्यभूपतेः । शाहाबुदीनभूमीन्द्रः प्राहिणोदिति लेखकम् ।' ६०८ 'किमेवमविशङ्कितः शिशुकुरङ्ग लोलक्रम परिक्रमितुमीहसे विरम नेव शून्यं वनम् । स्थितोऽत्र गजयूथनाथमथनोञ्चलच्छोणितच्छटापटलभासुरोल्कटसटाभरः केसरी ॥' इति श्लोकद्वयमबलम्ब्य, काश्मीरानभियोर्बु प्रवृचाय मीरशाहमहीपतये शहाबुदीनभूपीतना प्रहितोऽयं 'किमेवमविशङ्कितः' इत्यममृतदत्तविरचितः श्लोक इत्यवधारयन् शाहाबुद्दीनसभायां समवस्थितः पण्डितामृतदत्तस्त- समकालिक इति संभावयति, समयं च तस्य निर्दिशति (1352 A. D.) इति । यद्येवम् अस्थामृतदत्तस्य श्लोकाः सूक्तिमुक्तावल्या सदुक्तिकोभृते च कथमवकाश लभेरन् । जल्हणश्रीधरौ हि चतुर्दशशतकतः प्राक्तनौ ।जल्हणस्य समयः त्रयोदशं शतकम् ( 1258 A. D.) श्रीधरस्य च समयो द्वादशं शतकम् ( A. D. 1178) यदपि- तस्योक्तश्लोकव्यविमर्शनेन शाहाबुदीनसमकालतासमुत्प्रेक्षणं तदप्यालोचनीयम् । तत्र हि- 'शैलश्रेणिगुहागृहेषु निवसन् जीवन निजाडम्बरैः अव्याजोर्जितविक्रमो मृगपतिवीरेन्द्र मा कुप्यताम् । अस्मात् कुअरकुम्भसंभववसापानैकहेवाकिनो यल्लब्धं व्यसनाकुलेन मनसा स्वेनैव तश्चिन्त्यताम् ॥' (पं. मसकस्य) इत्यस्य समनन्तरमयं श्लोको वर्तते- काश्मीरान गन्तुकामस्य मीरशाहारव्यभूपतेः । शाहावुदीनभूमीन्द्रः प्राहिणोदिति लेखकम् ॥ इति । एतत्समनन्तरमयं श्लोको वर्तते- किमेवमविशङ्कितः शिशुकुरङ्गलोलेकम . परिक्रमितुमीहसे विरम नैव शून्य वनम् । स्थितोऽत्र गजयूथनाथमथनाच्छलच्छोणित- च्छटापटलभासुरोत्कटसटाभरः केसरी ॥ इति ॥ ( भा. अमृतदत्तस्य) अत्र मइसकश्लोकामृतदत्तश्लोकयोर्मध्ये समुपलभ्यमान: 'काश्मीरान गन्तुकामस्य xxx प्राहिणोदितिलेखकम्' इत्ययं श्लोकः इतिशब्देन अव्यवहितपूर्व परामुशति ? उत अव्यवहितानन्तरं श्लोकम् ? । स्वरसतःपूर्वोक्तप्रकारपरमर्शितैव तु समुचिता। वक्ष्यमाणाइतो हि बुद्धावुपसर्पति प्रथमम्। ३ ·सूक्तिमुक्तावली -- सति बाधे वक्ष्यमाणमुपस्थाप्यतां नाम। समयबाधश्च इयो: पक्षयोः समः मलइयामृतदनोऽपि संभाव्यते प्राक्तनः। प्राचीनस्येव कवेः कृतिः किं लेखपदं नार्हति । अर्थानुरूप्यमेव स्वपेक्ष्यते । इदमेव तु विवक्षितं काश्मीरदेशविजिगीषया त्वया न गन्तव्यमिति' । पूर्वश्लोके चेदमेव गम्यते । हे वीरेन्द्र-त्वमसि वीरेन्द्रः, वाराणा परदेशाक्रमणे प्रकृत्या भवेदेव प्रवृत्तिः । पर विचार्य तत्र यतित. ध्यम् । तत्र यो निवसति ससिंहः, सचाव्याजोर्जितविक्रमः । प्रकृत्या पराक्रमसंपन्नः पराभवासहः, सच मापराध्यति, यदस्य परदेशाक्रमणादिषु न प्रवृत्तिः । निजेष्वेव शैलश्रेणिगुहागृहेषु निवसति, निजैराड.. म्बरैर्जीवति केवलम्, स एष मा कुप्यताम, तमेनं मा कोपयेति यावत् कोप्यतामित्येव वा पाठः । कुप्यत' किं तावता इत्यवाह-अयं हि कुञ्जरकुम्मसंभववसापानकहेवाकी- गजघटाविदलनक्षमः । अस्मात् युद्धव्यसनाकुलेन परेण यल्लब्धं तत् स्वेनैव मनसा चिन्त्यताम् । इति लेखाशयः । तत् यक्तं नाम 'इतिशब्दस्य पूर्वोक्तमकारबोधकत्वम् । वक्ष्यमाणपकारपरत्वे 'शिशुकुरड्ोति संबोधनं किमनेरूपम् ? लोलक्रम परिक्रमितुमीहसे विरम नैव शुन्यं वनम् । इतिशैशवसमुचितलोलक्रमपरिक्रमणापदेशेन युद्ध यात्रायाः कथनं किं युज्यते । वस्तुतस्तु-मइकामततदत्तसुभाषितयोमध्ये 'काश्मीरान् ' इत्ययं श्लोकः केनचिदवीचीनेन योजित इत्येव प्रतिभाति । पूर्वीपर श्लोकवत् काश्मीरानित्ययं श्लोको न कस्यचित् सुभ पितम् । सुभाषितसङ्गह एव तु सुभाषितसंग्रहकृतां शैली, नेदृशः सुभाषितप्रवृत्तिचरित्तोपसंग्रहः अर्गट:-अस्य श्लोका अपरेऽपि सुभाषितावल्यां समुपलभ्यन्ते । सेप्वन्यतमः 'उरसिनिहित- स्तारोहारः कृत्ताजघने घने x x किमिदमपरंत्रासोत्कंपं दिशो मुहुरीक्षसे' इत्ययं श्लोकः सदुक्ति. कर्णामृते अमरुककर्तृकतया निर्दिश्यते । पीटरसन महाशयः सुभाषितावल्या आटस्येति निर्दिश्यमानं वपुरनुपमं नाभेरूज़ विधाय मृगीदृशो ललितललितरङ्गन्यासैः पुरा रभसादिव तदनु सहसा खिन्नेनेव प्रजापतिना भृशं पृथुलथुला स्थूलस्थूला कृता जघनस्थली।' इत्येतं श्लोक 'काव्यालङ्कारटीकायां नमिसाधुना (काव्यालङ्कार. ११ अ. श्लो. ७.) समुदाहृतं समवलम्य नमिसाधोः 'प्राचीनमेनं निर्धारयति । नमिसाधोः समयश्च तेनेव टीकायाः समानौशाप्यते- 'पञ्चविंशतिसंयुमरेकादशसमाशतैः । विक्रमात् समतिकान्तैः प्रावृपीदं समर्थितम ।' इति । ( संवत् ११२५) सूक्तिमुकावल्यामस्यां वपुरनुपममित्ययमेव श्लोक, 'जधनस्थलीबटकस्येति निर्दिश्यते । यद्यस्मिनिर्देशे दृष्टिदीयेत तदा नेमिसाधुकृततच्छोकानुवादेन जघनस्थलीबटुकस्य समयो व्यज्येत । नवर्गटस्य । यदि पुनरेवं समावयामः-पृथुलपृथला स्थूलस्थूला कृता जघनस्थली' इति जघन- स्थलीशब्देन समाप्यमानं जपनस्थलीवर्णनपरं श्लोकं शृण्वता केनचिदुपहासेन कृतं तस्यैव साङ्केतिक नाम। यथा- ·प्रस्तावना '१९ विश्रान्तो दिवसस्तटीमयमटत्यस्ताचलस्यांशुमान संप्रत्यङ्कुरितान्धकारपटलेलम्बालकाद्यौरभूत् । एह्यन्तर्विश वेश्मनः शशिमुखि द्वारस्थलीतोरण- स्तम्भालम्बितबाहुवल्लि रुदती किं त्वं पथ: पश्यसीति (सूक्ति. प. १४.) श्लोकस्यावसाने 'रुदती किं त्वं पथः पश्यसीति निर्देशात् रुदतीब्राह्मण इति साङ्केतिक नामैतच्छोककर्तुः योगेश्वरस्य प्रवृत्तमिति । तर्हि अर्गटस्यैव समयस्तेनावधार्यत। श्लोकश्चायं सदुक्तिकर्णामृते योगेश्वरस्य कृतिषु अनूयते । (२-५८-२) अर्जुनवर्मदेवः-अयममरुशतकव्याख्यानस्य प्रणेता सुभदवर्मनरेन्द्रस्य पुत्रः भोजमहाराजवंशे समुत्पन्नः,अस्योपाध्यायो मदनः। श्रावयति चैनत्स्वयमेवामरुशतकव्याख्याने-क्षिप्ताशुभःसुभटवर्मनरेन्द्र- सूनुः,वीरवती जगति भोजकुलप्रदीपः । प्रज्ञानवानमरुकस्यकवे :प्रसारश्लोकान् शतं विवृणुतेऽर्जुनवर्मदेव ॥ इति ॥ 'यदुक्तमस्मदुपाध्यायेन बालसरस्वत्यपरनाम्ना मदनेन' इति च । उदाहरति च बहून मदनस्य श्लोकानमरुशतकव्याख्याने । अस्यार्जुनवर्मदेवस्यायमन्वयक्रमः-श्रीभोजदेवः, उदया- दित्यः, नरवर्मा, यशोवर्मा, अजयवर्मा, विन्ध्यवर्मा, सुभटवर्मा, अर्जुनवर्मा, इति । अयमन्वयक्रमः पीटरसन महाशयेन सुभाषितावलीप्रस्तावनायामनूदितः शिलालेखस्थैः 'परमारकुलोत्तंसः कंसजिन्महिमाभुवि । श्रीभोजदेव इत्यासीन्नासीराक्रान्तभूतलः ॥' इत्यायैः श्लोकैर्विज्ञायते। समयश्चास्य संवत् ( 1272 A. D. 1216) अवन्तिवर्मा-असौ काश्मीरमहाराजः । अस्य सभायां मुक्ताकाणप्रभृतयः कवय आसन् । विज्ञायते चैतत् राजतरङ्गिण्याम्- मुक्ताकाणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः । प्रथा रत्नाकरश्चागात् साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः ॥' इति ॥ समयश्चास्य-853-884 A. D. आनन्दवर्धनः-स्तूयते चायमानन्दवर्धनो ध्वन्यालोकस्य कर्ता राजशेखरेण--'ध्वनिनाऽति- गीरेण काव्यतत्त्वनिवेशिना । आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ।' इति । (सूक्ति. प. ४६) अयं च काश्मीरमहाराजस्य समये आसीत, तथाच राजतरङ्गिण्याम्- मुक्ताकाणः शिवस्वामी कविरानन्दवधनः । प्रभा रत्नाकरश्चागात् साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः ॥ इति । अन्तिम पच्परपरफे, स्वयं श्लल (855-884 A.. D.) मलन्दनः त्यस्य पितुर्नाम स्वयमेव देवीशतकस्यान्ते नोण इति निर्दिशति- 'देव्या स्वप्नोगमादिष्टदेवीशतकसंज्ञया । देशितानुपमामाधार अतो नोणमुतो नुतिम् । विषमवाणीलादयोऽपरे च निबन्धाः सन्त्यनेन विरचिताः । उदाहरति च यथाच ममेव- विषमयाणलीलाया 'मिति ध्वन्यालोकटोचने। उत्पलदेवः-भट्टोत्पल इत्यप्यसो ख्यायते । परमगुरुरयमाचार्याभिनवगुप्तस्य । यदयमा. चार्याभिनवगुप्त एव ध्वन्यालोकलोचने एक्माह-यदुनामस्मत्परमगुरुभिरुत्पलपारिति । (धन्या ·. . . २० सूक्तिमुक्तावली ३० प.) गम्यते च परमगुरुशब्देन गुरोर्गुरुरिति । विज्ञायते चैतदीश्वरमत्यभिज्ञाप्रस्तावनायाम, आचार्याभिनवगुप्तस्य गुरुस्तस्यैव पिता, तस्यायमुत्पलदेवो गुरुः । अयं च गुरुशिष्यभावो माहेश्वरदीक्षाधिगमनिमित्तक इति । ईश्वरप्रत्यभिज्ञाकारश्चायमेवाचार्योत्पलः पिता चास्योदयाकरः अवार्य श्लोकः- जनस्यायत्नसिद्धयर्थमुदयाकरसूनुना । ईश्वरप्रत्यभिज्ञेयमुत्पलेनोपपादिता ॥ इति । (ई. प्रत्य. अ. ४ आ. २ श्लो. ३) अस्या एवेश्वरप्रत्यभिज्ञाया व्याख्या प्रत्यभिज्ञाविमर्शिनीनाम्नी अभिनवगुप्ताचार्यविरचिता लघ्वी बृहती च वर्तते । अयमुत्पलाचार्यः प्रत्यभिज्ञादर्शनप्रवर्तकाचार्येषु प्रधानः । अतएव सर्वदर्श- नसंग्रहे प्रत्यभिज्ञादर्शननिरूपणप्रकरणे विवक्षितार्थे प्रमाणतया 'तदुक्तमुत्पलाचार्ये:- भक्तिलक्ष्मीसमृद्धानां किमन्यदुपयाचितम् । एतया वा दरिद्राणां किमन्यदपयाचितम् ॥ तदुक्तमुदयाकरसूनुना- कर्तरि ज्ञातरि स्वात्मन्यादिसिद्ध महेश्वरे । अजडात्मा निषेधं वा सिद्धिं वा विदधाति कः। किंतु मोहवशादस्मिन् दृष्टेऽप्यनुपलक्षिते ॥ शक्त्याविष्करणेनेयं प्रत्यभिज्ञोपदयते ।' तदुक्तं चतुर्थे विमर्श- 'तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनतस्तस्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा । लोकस्यैष तथाऽनवेक्षितगुणः स्वात्माऽपि विश्वेश्वरे नैवायं निजवेभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ।' (ई. प्र. ४ अ.) 'इति तस्यास्य श्लोका उदाह्रियन्ते । अयमेव तस्तै' रिति श्लोको ध्वन्यालोकलोचने अभि- नवगुप्ताचार्येण समुदाहतः । (ध्वन्या. ३० प.) अयमुत्पलदेवः क्रेस्तदशमशतकपूर्वभागे काश्मीरेष्वासीत् । उत्पलराजस्येति कर्तृनामनिर्देशेन समुपलक्ष्यमाणाः श्लोकाः कविकण्ठाभरण-सुवृत्ततिलक- औचित्यचर्चा-सक्तिकर्णामृतकवीन्द्रवचनसमुच्चयेषु समुपलभ्यन्ते । सचोत्पलराजोऽस्मादुत्पला- चादिनन्यइति पण्डितप्रवरस्य श्रीदुर्गाप्रसादस्याशयः प्रतिभाति । यदयमौचित्यचर्चायां समुदाहृतं "अहो वा हारे वे'तिश्लोकं अभिनवगुप्तपरमगुरुश्रीमदुत्पलराजकृतं वदति । (काव्य. गु. १५. १३१) अन्यते चैतदेव सक्तिकर्णामृतकवीन्द्रवचनसमुच्चयप्रस्तावनयोः'। अमितगतिविरचितसुभाषितरत्न- सन्दोहसंशोधकश्रीभवदत्तमहाशयस्तु-तस्यैव प्रस्तावनार्या भोजराजपितृव्यस्य सिन्धुराजामजस्य मुद्रापरनामस्वाक्पतिराजस्य श्रीमदुत्पलराज इति नामान्तरं प्रथितं मन्यते। (काव्यमा. गु. ८२) नवसाहसावरित-श्रीमद्वाक्यतिरामोऽभूत् अग्रजोऽस्याग्रणी: सभामित्यस्मिन् श्लोके (नव. स. ११ श्लो. ,९२ ) श्रीमदास्पतीतिस्थाने 'श्रीमदुत्पले'ति पाठान्तरमुपलभ्यते । तया-औचित्यचर्चा .

·प्रस्तावना । यां श्रीमदुत्पलराजकर्तृकतया निर्दिश्यमानः 'अहो वा हारेवेति श्लोकः सदुक्तिकर्णामृते मुञ्जकर्तः कतया निर्दिश्यते । स. प्र. ५...वी. ६० श्लो. ५ तदिदं पण्डितश्रीभवदत्तशर्मणः,पक्षं दाति, आभ्यामपरः काश्मीरेषु भागवतः कश्चिदुत्पलाचार्यः कैस्तदशमशतके आसीत् । योऽयमेव स्पन्द. प्रदीपिकाटीकाकारः । यमेव श्रीमद्रामानुजाचार्यपरमगुरवः श्रीमयामुनाचार्याः काश्मीरोत्पलेनेति निर्दिशन्ति । केचिदन्यमेव वैष्णवमुत्पन्नं मन्यते । उत्प्रेक्षावठभः---कवेरस्य नाम गोकुल इति । उत्प्रेक्षावल्लभ इतीयमभिख्या सरस्वतीप्रसाद समुपलब्धा । कविरयमेव स्वकृतौ सुन्दरीशतके प्राहेदम्-( काव्य० गु. ९). 'भारत्येव क्रियते स्तोत्रैः सन्तुष्टया द्विजद्वारा। श्रीगोकुलस्य सुकवेरुत्प्रेक्षावल्लभेत्यभिधा ॥ इति ' (श्लो. १११) अयमेव कविः स्वकृती भिक्षाटनकाव्ये प्रथमपद्धतेरन्ते- 'वृत्तं वसन्ततिलकं विषयस्य [ योऽस्य ] जीव- भिक्षाटनं कविरसो शिवभक्तदासः । श्रृङ्गार एव हि रसः तदिह प्रबन्धे श्रद्धा न कस्य, यदि सूक्तिविनोदशीलः ॥' (प० १. श्लो. १७) इत्यस्मिन् श्लोके शिवभक्तदास इत्यात्मानं ख्यापयति । किमिह नाम्ना ख्यापयति, उतगुण- विशेषयोगेन । नाम्नाचेत् गोकुल इतिवन्नामान्तरमिदं स्यात् । अहमस्मिशिवभक्तानां दास इति शिवभक्तिप्रकर्षोऽत्रज्ञाप्यते इति वयम् । अस्य कर्देशकालविशेषावधारक नेकमपि लिङ्गमुपलमामहे । जल्हणादस्मात्प्राचीन इत्येतावदिहावधारयामः । यदि सुभाषितावलीकागे जल्हणादपि प्राक्तन इति मतमाद्रियेत तदाऽयमुत्प्रेक्षावचभस्ततोऽपि प्राचीन इत्यपि निश्चेतुं शक्येत, यत् सुभाषितावल्या- मस्य केचन श्टोका उदाह्नियन्ते । अग्रे वल्लभदेवविमर्शसमये तं मतभेदं निरूपयामः । उमापतिधरः-अयमुमापतिर्बट्राधिपतेर्लक्ष्मणसेनस्य सभायां सभासमलङ्करणं कविवर आसीदिति. 'गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितो लक्ष्मणस्य च ॥ इत्यनेन लोकेन विज्ञायते । लोकश्चायं तस्यैव राज्ञः सभास्थाने शिलायसमुत्को दृश्यते। उपवयते चायमुमापतिधरः टोकेऽस्मिन्- पाचः पाहवयत्युमापतिपरा, सन्दर्भशाद गिरी जानीते जयदेव एव, शरणः श्लाघ्यो दुरुहद्रुतेः। शृङ्गारोत्तरमत्मयन्धरचनैराचार्यगोवर्धन स्पर्धी कोऽपि न, विभुतः श्रुतिधरो धोयीकविमापतिः । इति । समयचास्य रमणसेनस्येति ध्यतम् । टमणसेनस्य समयः स्तिकादशशतामिति श्रीमान पण्डितपारो दुर्माप्रसादः प्राह साहित्यदर्पणप्रस्तावनापामा श्रीमान् पण्टिनहाउत्तशामि - ·८ २२ सूक्तिमुक्तावली महाशयः (एम. ए. पि. एच. डी) सदुक्तिवर्णामृतप्रस्तावनायां-श्रीधरदासेनात्मनः लक्ष्मणसेन- समकालीनता स्वकृतेः सक्तिकर्णामृतस्य समयं च ख्यापयता निबन्धान्ते विरचितं 'शाके (११२७) सप्तविंशत्यधिकशतोपेतदशशते शरदाम् । श्रीमलक्ष्मण सेनक्षितिपस्य रसैकविशेऽब्दे । (२७) 'श्रीधरदासेनेदं सदुक्तिकर्णामृतं चक्रे ॥' इतीमें श्लोकं समवलम्ब्य श्रीधरदाससमकालीनतामुमापतिधरस्य संभावयति । संभाव्यतेवं सति गोवर्धनोमापतिधगदीनां द्वादशं शतकं समय इति । इदमेव हृदयंगममिति नः प्रतिभाति । स्तौति चायमुमापतिधरः श्रीधरदासस्य पितरं लक्ष्मणसेनस्यान्तरङ्गमित्रं वदुदासम्- 'अलमादिवराहण वटुदासं परं स्तुमः । जगदुद्धरता येन न वकीकृतमाननम् ॥' इति सदु. प्र. ५ वी. ७६ ) 'प्रणयिवचनं दीना दृष्टिः शिरोनिहितोऽञ्जलिः चरणपतनं देव्याः सन्ति प्रसादनहेतवः । कुसुमविशिखज्वालातापस्फुटन्मृदुमानसा वरतनुरसौ केन प्राप्या स एव तु नास्ति मे॥' 'वाचः परं भजन्त्येता देवि प्रणयचातुरीम् । हृदयस्य तु सर्वस्वं त्वमेवैका प्रिया मम ॥' (सदु. २८१ ४।५) इदं च श्लोकद्वयं दृश्यप्रबन्धस्य कर्तारमेनमवगमयति । प्रथमेन श्लोकेन-अन्यस्यां नायि- कायां बद्धानुरागमात्मानमालक्ष्य जातु देवी चेत् कुप्येत् तत्प्रसादनोपायानां बहूनां करस्थतां स्वस्मि- अत्यन्तमनुरकायाः प्रियतमायाः प्राप्तावुपायस्य दुर्लभतां च कस्यचिप्रियवयस्यस्याने कश्चिन्महा- राजो नायको निवेदयति । द्वितीयेन तु कुपिताया देव्याः प्रसादनं क्रियते । तदिदं मालविकायों वद्धानुरागममिहोत्रमनुस्मारयति । अप्रतिमवीरमात्मानं ख्यापयतः कस्यचिद्धीरोद्धतनायकस्य वीरपोषणारूपोऽस्पेव कवेः श्लोकोऽयम्- आलङ्कानाथनारीस्तनतरलपयोवीचिमुद्रात् समुद्रात् आस्वर्गातरडावलिविरलशिलादुस्तरादुत्तराद्रेः। आप्राकशैलात् सुरखीसुरतगतिविदो ममभास्वन्मृगाथात् आच प्राचेतसाब्धेर्भवतु मम पुरः कोऽपि यद्यस्ति वीरः ।। सदु. ५१८४ कपोलकविः-नेतेन नाम्ना कविः कश्चित् विख्यातः । 'दिधाविधाय शीतांशुं कपोलो कृतवान् विधिः । तन्व्यास्तद्रसनिष्यन्दधिन्ददो रदनावली ॥ सू. १८१ इति कपोलवर्णनवीचञ्यमूलकं साङ्केतिकं नामेवेदं कस्यचित्कवेरिति प्रतिभाति । कमलाकरर-अस्य कमलाकरस्य दावेव श्लोकावस्यां सूक्तिमुक्तावल्यामन्येते । तत्रेकस्तु कमलायुधस्येति श्रीधरदासेब सदुक्निकर्णामृते निर्दिश्यते । अथैकस्या किं कविमर्शन । इदं तु ब्रमः सुभाषितावल्या. प्रस्तावनायर्या पीटरसन मदाशयः काव्यप्रकाशिकाया व्याख्याकारमेनं मन्यते।

·प्रस्तावना २३ AAP IMALAnnAAMA । - . व्याख्याश्च काव्यप्रकाशिकाया बह्वयः। तास इतरव्याख्याभ्योऽर्वाचीना कमलाकरव्याख्या। प्रायःकैस्तत्रयोदशशतकतोऽर्वाचीना । तस्यास्य श्लोकस्यानुवादः सुभाषितावल्याः कर्तुशभदेवस्य ऊस्तद्वितीयशतकं समयं समुत्पश्यतां पक्षे नैव घटेत । अस्यां सूक्तिमुक्तावल्यां कैस्तत्रयोदश शतकपूर्वार्धसंभूतायामपि नेव घटेततदीयश्लोकानुवादः । तत् अन्यैनेव कमलाकरेण भाव्यम् । कमलायुधः-कविरयमभिनन्देनोपश्लोक्यते- 'उन्नीतोभवभूतिना प्रतिपदं बाणे गते यः पुरा यश्चीर्णः कमलायुधेन सततं येनागमत् केसटः।' इति ( सदु.) अनेन श्लोकेनायं कविर्वाणात् समनन्तरभव इति विज्ञायते । गोडवकाव्यकाक्पतिराज- स्यायं गुरुः क्रैस्तसप्तमशतकोनरार्धे समजनीति पण्डितश्रीभवदत्तशर्मविरचितसुभाषितरत्नसन्दोह- प्रस्तावनातो विज्ञायते । आह च वाक्पतिराजो गौडवधे- अप्पा एजियमेत्तेणणवरविरसोविजस्स पडिहाइ । सिरिकमलाउहचलणेहिं कहविजंगहियबहुमाणो ॥' ७९८ इति । श्रीकमलायुधचरणेरित्येष निर्देशः कमलायुधे गुरुभावनां ज्ञापयति । कर्णोत्पल-इदं चकस्यचित कवेः साङ्केतिकं नाम । तत्र च मूलम् - 'अंसाकृष्टदुकूलया सरभसं गूढो भुजाभ्यां स्तनों आकृष्टे जघनांशुके कृतमधः संसक्तमूरुदयम् । नाभीमूलनिबद्धचक्षुपि तया बीहानताङ्गन्या प्रिये दीपः फूत्कृतिवातवेपितशिसः कर्णोत्पलेनाहतः । सू. २७५ इत्यस्य श्लोकस्यावसाने कर्णोत्पलेनाहत इतिवाक्यविन्यास एव । अयमेव श्लोकः सदुक्तिक- र्णामृतेऽप्यस्यैव कवेर्नाम्ना समुपलक्षितः समुपलभ्यते । तदयं कविः श्रीधरदासात् प्राक्तन इति विज्ञा- यते । नेतो विशेषःकोऽपि । कर्पूरकविः-दाहालाघीशस्य कर्णस्य सभायामासीत् । विज्ञायते चैतत् मेरुतुगाचार्यविर. चिते प्रबन्धचिन्तामणो । तथाच तत्रत्यं वचनम्-'श्रीकर्णस्यामे इदं काव्यमुक्त कपूरकविना- मुसे हारावाप्तिनयनयुगले कङ्कणभरो नितम्बे पत्राली सतिलकमभूत्पाणियुगलम् । अरण्ये श्रीकर्ण त्वदरियुवतीनां विधिवशात् अपूर्वोऽयं भूपाविधिरहह जातः किमधुना ।'ति । विकमा देवचरिते विल्हणः कर्ण वर्णयति--- काल काटनरगिरिपते xxx श्रीदाहालक्षितिपरिवृतः सोऽपि यं प्राप्यवृत्तं कर्णः कर्णाम. रसास्वादमन्तस्ततान' इति । १८९३ तदयं कविधिहणसमकालः। (फेस्तकादशशतकस्योत्तरार्ध) आसीय नाचिराजीनाम कविः कर्पूरकवेः समये। .

·सूक्तिमुक्तावली - . तथाचेदं पयं नाचिराजकविपशंसापरं कर्पूरकवेः- 'कन्ये काऽसि, न वेसि मामपि कवे कर्पूर, किं भारती, सत्यं किं विधुराऽसि, वत्स मुषिता, केनाम्ब, दुर्वेधसा । किं नीतं तव, मुञ्जभोजनयनद्वन्दं, कथं वर्तसे दीर्घायुभेजतेऽन्धयष्टिपदवीं श्रीनाचिराजः कविः। (प्रबन्धचिन्तामणों ) कलश:--कविरयं काश्मीरमहाराजः श्रीमदनन्तराजस्य सूनुः अस्य राज्यसमयः स्तमे- कादशशतकम् । (1080-1088 A. P.) तनयोऽस्य हर्षदेवः । बिल्हणो विक्रमादेवचरिते यमेन वर्णयति- 'पुण्यैरैरावतकरिकरोचण्डदोर्दण्डशाली देव्यां तस्यां कलशनृपतिस्तस्य जातस्तनूजः । वि. १८.५१ इत्यादिना । कवित्वं चास्य निरुपममाह तत्रैव- यस्यापूर्वा पदपरिणतिः कोऽपि चर्याविचारे वाक्चातुर्ये प्रसरति गतिदिनां मौनमुद्रा। प्रख्यातं तत्रिजगति पुनः सर्वभाषाकवित्वं यस्यास्वादे भवति सिकताकर्कशा शर्कराऽपि ॥ इति । कल्याण:-कविरयं काश्मीरः काश्मीराधीश्वर श्रीसुस्सलदेवनंदन श्रीजयसिंहसमकालः अलक- दत्तात् समधिगतकाव्यकलाकौशलः । स्वामजस्य लङ्ककस्य सभायां समवस्थिातान् पण्डितान वर्णयता मङ्गसकेन श्रीकण्ठचरिते समनुवर्ण्यते चायम्- 'श्रीमानलकदत्तो यमनल्प काव्यशिल्पिपु । स्वपरिश्रमसर्वस्वन्याससभ्यममन्यत ।। तयोपचस्करे येन निजवाइमयदर्पणः । बिल्हपामोदिसंक्रान्तो यथा योग्यत्वमग्रहीत् । तत्वदाम्याटिपरिश्रमनिरङ्कुशम् । तं प्रप्रपश्यत्नेन कल्याणं संममीनत् ॥ इति ॥ २५-७८५८० कैस्तदादशशतकस्य पूर्वार्ध श्रीजयसिंहराज्यसमयः। कविरत्नम-गक्तिकर्णामृते भोजकर्तृकं पयमिदमुपलभ्यते- 'अस्तंगतमारविरवि कारवशात्कालिदासविधुविधुरम् । 'निर्वाणवाणदीपं जगदिदमयोतिरत्नेन । प्र.५, पी. २६ श्लो.२ पपमिदं विमृगता मा प्रतिमाति, रत्नममास्यया भोजेन कीय॑मानः कविगसीत् तस्यैव समये । म एनापं विलमिति । सदुनिफर्णामृतमस्तावनायां विसुधाकरण श्रीहरदनशर्मणा कशिन पशिशाय यदुष्यने तदप्यम्यताम् ।

·प्रस्तावना कालिदासः--कविकुलसार्वभौममेनं कालिदास को वा न वेद भुवनतले । कृतिरस्य कस्य वा न चेतः समासादयति सहृदयस्य, क वयं कृतेरस्य विमर्श, ते हि रसिकसार्वभोमाः काव्यरसा- स्वादैकपरायणाः काव्यस्वरूपविमर्शका विरला नाम । कालदेशविमर्श चास्य क वयम् । ऐतिहासि- कृपयानुगामिनो हि वहवो विवदन्तेऽस्य समयदेशनिर्णये । कृतिष्वपि । शाकुन्तलादि दृश्यप्रबन्ध- त्रयस्य रघुवंशादिश्राव्यप्रवन्धत्रयस्य च कर्तारमेनं वहवः, अपरे च कतिच न विमर्शका दृश्य प्रबन्धमात्रस्य कर्तारमेनमपरं च श्राव्यप्रबन्धकतारं मन्यन्ते । तत्र केचन-समयमस्य समुत्प्रेक्षन्ते ऊस्ताब्दतः प्राचीनम् । अपरे चार्वाचीनम् । तत्र नेकतर पक्षनिर्णयाय वयं प्रयतामहे । किन्तु ऊस्तादर्वाचीनोऽयमिति पक्षे विमर्शकानामाशयमनुवदामः- उज्जयिन्यां समधिष्ठितसार्वभौमसिंहासनस्य प्रथितपराक्रमस्य श्रीमद्राजाधिराजस्य विक्रमादित्यस्य सभायां तन्माननेकपदं सरस्वतीप्रसादपात्रमेष कविकुलललामभूतः कालिदास आसीत् । रामचरित- काव्यस्य प्रणेता अभिनन्द इदमाह- "हालेनोत्तमपूजया कविवृषः श्रीपालितो लालितः' ख्याति कामपि कालिदासकवयो नीताः शकारातिना श्रीही विततार गद्यकवये बाणाय वाणीफलम् । ' इति । शकारातिर्विक्रमादित्य इति सुप्रथितम्। आख्यायिका चेयमत्र-'यो रुक्मदेशाधिपतिं शके. श्वरं जित्वा गृहीत्वोजयिनी महाहवे। आनीय संभ्राम्य मुमोच तं त्वहो श्रीविक्रमार्कः समसह्य विक्रमः' इति । कालिदासकवय इति बहुवचनं माननायाम् । यञ्च महाकाव्यं सेतुबन्धारव्यं प्रवरसेनविरचितं विरव्यायते, उपस्तूयते च का यादर्शकारेण दण्डिना- महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥ इति । बाणेन च-'कीर्तिः प्रवरसेनस्य प्रयाता कुमुदोज्ज्वला ॥ सागरस्य परं पार कपिसेनेव सेतुना ॥ इति । तत काव्य कालिदासो विक्रमादित्यनियोगेन प्रवरसेनस्यायें विरध्य प्रवरसेननामा प्रख्या- पयामास । तदिदं तस्य व्याख्याता रामदासो व्यक्तमाह व्याख्यारम्भ- धारणा काव्यच चतुरिभाविषये विक्रमादित्यवाचा यं चके कालिदासः कविकुमुदविधुः सेतुनाम प्रबन्यम् । तमास्यासोउवा परिपदि कुरते रामदासः सएप मन्य जहालदीन्द्रशितिपतिवचसा राममेनुप्रदीपम् ॥ रह तावन्महारानवरसेनानिमितं महाराजाधिरामाशया निसिटकवियकचूडामणिः पाटिदारामाशपः सेनुसन्धयन्, विकीपः। इति । प्यार? प-अहिणवराभारदानगरि- पगुशितिरिविमा तिमि सोरम- अभिनन गशा प्रबरसेनेनाया । काटिदागदाग । तर कृतिरित्याशयः । युनोनहितः कविः तस्य परिपु-पन्दीभद्रदिनानानाने, पिहिता स्ती परिकार प्रतिा ' इति । पपंटोचीपंचना तर विज्ञायते विक्रमादियः ·. २६ सूक्तिमुक्तावली कालिदासः प्रवसरसेनश्च समकालिक इति । ऐतिहासिकदृष्टया च * विशेषत इदमवगम्यते । अयं प्रवरसेनो द्वितीयः वाकाटकान्वयजः, प्रथमः प्रवरसेनः अस्य प्रपितामहस्य रुद्रसेनस्य पितामहः । अयं ( A. D. 284-344 ) पष्टि संवत्सरं यावद्राज्यधुरमवहत् । ततस्तस्य पौत्रो रुद्रसेनः ( A. D. 344-348 ) राज्यधुरमवहत् । अयमेव गुप्तवंशसमुन्द्रवेन प्रथमचन्द्रगुप्तस्य पुत्रेण गुप्तविक्रमादित्यस्यास्य पित्रा मगधदेशाधीशेन चक्रवर्तिना युद्धे विनिहतः। तस्यास्यपुत्रः पृथ्वीसेनः, सोऽयं कुन्तलेश्वरः ( 348-375 A. D.) अष्टाविंशतिवर्षाणि राज्यधुरमवहत् । अस्य पुत्रो रुद्रसेनः (द्वितीयः) (375-395 A. D.) विंशतिवर्षाणि राज्यधुरमवहत् । योऽयं विक्रामा- दित्यस्य पुयाः प्रभावत्याः पतिः । प्रभावतीरुद्रसेनावस्य पितरौ । रुद्रसेने दिवंगते प्रवरसेनस्य- बालभावेन राजी प्रभावती (335-415 A. D.) राज्यपदमलञ्चकार । अयं च प्रवरसेनो बाल- भावे मातामहेनावेन विक्रमादित्येनानुवीक्ष्यमाणो विनीयमानश्च विद्यानीतिपथेष्वासीत् इति । तयुक्तं दुहितृस्नेहातिशयतो दौहित्रे प्रेमातिशयतश्च प्रवरसेनस्यास्य मनोरथं पूरयन् कीर्तिचास्य संपादयन् कालिदासं प्रवरसेननाम्ना सेतुबन्धकाव्यकरणे न्ययुद्धेति । अन्यच्चेदं गम्यंत-प्रवरसेनस्य पितामहः पृथ्वीसेनो विक्रमादित्येऽस्मिन्नन्तर्निगूढवैरोऽपि कालिदासेन विक्रमादित्यादेशात स्त्रीकृत- दोत्येन प्रशमितवेरः परं प्रणयमस्मिन् विक्रमादित्ये वबन्धेति । इदं चात्र गमकम् क्षेमेन्द्रविर- चितायामौचित्यचर्चायाम्-' अधिकरणौचित्यं यथा कुन्तलेश्वरदौत्ये कालिदासस्य- इह निवसति मेरुशेखरः माधराणा- मिह विनिहितभाराः सागरा: सप्त चान्ये । इदमहिपतिभोगस्तम्भविधाजमान धरणितलमिहैव स्थानमस्मद्विधानाम् । अत्र महाराजदूतोऽपि सामन्तास्थाने स्वप्रभुसमुचितगौरवपूजाहमासनमनासाद्य कार्यवशेन भूमावेवोगविदः प्रागल्भ्यगांभीर्णवं ब्रूते ' इति । भोजविरचिते शृङ्गारप्रकाशे अष्टमे प्रकाशे-'यथा कालिदासः किं कुन्तलेश्वरः करोतीति विक्रमादित्येन पृथः उक्तवान् असकलहसितत्वात् क्षालितानीव कान्न्या भकुलितनपनत्वात् व्यककर्णोत्पलानि । विवति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥ इदमेवोहयित्वा विक्रमादित्यः प्राह-~ पिबतु मधु सुगन्धीन्याननानि प्रियाणां भपि विनिहितभारः कुन्तटानामधीशः।' इति । इदमेव परं रानशेसविरचितायां काव्यमीमांसायामप्यन्यते । आभ्यो क्षेमेन्द्रभोजकृतानु. पादाम्या विकमादित्यादेशेन पुन्तरेश्वरप्रवरसेनसन्निधो कालिदासस्य गमनं समाहित कार्य सापयतः कालिदामस्य समयानुसारेण वर्तनं कुन्तलेश्वरविक्रमादित्ययोः प्रणयापानं च व्यक्त J, B.O. R. S. yolume XIX pts I and Il Reconstructed by sur. K. P. Jayashal.

·प्रस्तावना ક गम्यते । येन प्रणयातिरेकेण पुत्रीदानप्रतियहलक्षणः सम्बन्धविशेषश्च समजनि तयोः । इत्थंच कालिदासस्य समय: कैस्तचतुर्थशतकस्योत्तरार्घः पूर्वार्धस्य प्रथमो भागः पञ्चमस्येति चावसीयते । अयं च विमर्शः वडोदराराजकीयप्राच्यविद्यालये औतपण्डितपदमधिवसद्भिः भीमांसा- शिरोमणिभिः श्री. रामस्वामिशास्त्रिभिः सप्तमे भारतीयप्राच्यविद्यासंमेलने सभायां प्रकटीकृतः । विशेषस्तत्र द्रष्टव्यः । कुन्तलेश्वरदौत्यानुबन्धि यदिदं चरितं क्षेमेन्द्रभोजराजकृतिभ्यां गम्यमानं तत् श्रीयदुगिरियातिराज सम्पत्कुमाररामानुजमुनिभिश्चशृङ्गारप्रकाशप्रस्तावनायां-'इदमन्यदप्रतीत मेतावता महिततममितिवृत्तमुपलभ्यते-इत्यादिना महाकवेरितिवृत्तमित्यन्तेन प्रकाशि । अत्र प्राचीनपथानुसारिणः कतिचन विमर्शकाः केचन 'एकोऽपि जीयते हन्त कालिदासो न केनचित् । शृङ्गारे ललितोद्गारे कालिदासत्रयी किमु ॥' इतीमं राजशेसरकवेः श्लोकं सुभाषितहारावलीसूक्तिमुक्तावल्यादौ समुपलभ्य राजशेखरतः प्राक्त्रयः कालिदासाः कविकुलावतंसभूताः आसन् इति संभावयन्ति । शाकुन्तलादेदृश्यप्रबन्धस्य कतीरं तेषु प्रथमं रघुवंशादेः काव्यस्य कर्तार द्वितीयं ऋतुसंहारादैः कर्तारं तृतीयं सर्वानेतान् चतुर्थशतकतः प्राक्तनान वदन्ति । कतिचन पठशतकतः प्राचीनान वदन्ति । निजनिजपक्षेषु किमपि लिङ्गं च प्रदर्शयन्ति । कुमारदासः-अयं कविः कुमारइति नाथकुमारः कुमारदासः भट्टकुमार इतिच तत्र तत्र निर्दिश्यते । अयंच सिंहलदेशीयः । विज्ञायते चैतत् 'इति जानकीहरणे महाकाव्ये सिंहलकवे- रातिशयभूतस्य कुमारदासस्य कृता'वित्यनेन समुल्लेखेन। 'जानकीहरणं कर्तुं रघुवंशे स्थिते सति कविः कुमारदासो वा रावणो वा यदि क्षमः ॥' इत्यनेन राजशेखरवचनेन रधुवंशकर्तुः कालिदासात् पश्चात्तन इति विज्ञायते । विज्ञायते च वामनात्प्राक्तन इति । यदयमुदाहरति जानकीहरणस्थं 'सपदिपतिविहङ्गमनामभृत्तनयसंवलितं बहुशालिना । विपुलपर्वतवपिशितैः शरैः प्लवगसैन्यमुलूकमृता जितम् ॥' इत्येतत्पद्यं स्वकृतावलङ्कारसूत्रवृत्तौ । वामनश्चायं भवभूतितोऽर्वाचीनः । यदुदाह्रियतेऽनेन भवभूतेः कृतेमहावीरचरितात् 'दोर्दण्डाश्चितचन्द्रशेसरधनु' रितिपयम् । तदृष्टमशतकसमुद्भवात् वामनात्माक्तनस्यास्य कुमारदासस्य समयः प्रायः सप्तमस्तशतकं स्यात् । क्षेमेन्द्रेणीचित्यचर्चाया- 'अयिजहिहिदृढोपगहनं त्यज नवसंगभीरु वल्लभम् । अरुणकरोद्म एप वर्तते । वरतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः ॥ इतीदं पयं नायकुमारस्येति नामनिर्देशपूर्वकमुदाहियते । महाभाष्ये पतञ्जलिना 'व्यक्तायां- वाचि' इति सूत्रव्याख्याने 'वरतनुसंप्रवदन्ति कुक्कुटाः' इत्येकः पादः समुदाहृतः । नचैतावता कुमारदासस्य भाष्यकारतः प्राक्तनता निश्चेतुं शक्येत । पादेक्यं कृतिभेदेऽपिहि समुपलभ्यते । यावन बाधकं लिङ्गं तावत् कृतिभेदोऽपिनावधार्यत। पद्यमिदं सरस्वतीकण्ठाभरणे भोजेनाप्युदाइतम् । जानकी- .

·- मुक्तिमुकायली हरणस्य श्लोका उणादिस्त्रमत्तायुगलदत्तेन वहमः समुपाहताः । मिश:मिन विशेषतो निशासमाने: कवीन्द्रवचनसमुच्चयप्रस्तावनार्या मुभापितावनीप्रस्तारनायो प दिया । फुमुदचन्द्रः-अयमाहतमतानुपायी दिगम्बरः मयितो वादाहरेषु विनितानेकवेताम्बराचार्यो गुरेश्वरस्प सिद्धराजस्य जयसिंहापरनाम्नो मातामहगुरुः सिद्धगजराभाया श्वेताम्यरममपान- यायिनः मुमथितस्य हेमचन्द्राचार्यस्य गुमश्चन्द्रस्य च मियो विजिगीषया यादः मममूत् । तदा श्रीपालकविराजो हेमचन्दाचार्यपक्षमनुप्रविश्य कुमुदन्द्रेण मह वादमकरोत् । पगस्तभ, हेमचन्द्राचार्येण कुमुदचन्द्र इतीदं वृत्तं यशचन्द्राते मुद्रितकुमुदचन्द्रनाटके प्रभावकारित घ निगद्यते । सिद्धाजस्य हेमचन्द्राचार्यस्य श्रीपालकविरानस्य स समयः स्तिवादशतकपूर्वार्धम् । स एवास्य कुमुदचन्द्रस्य समयः। फुलशेखरः-अपमार्यमञ्जर्याः कर्तुः काश्मीरात् कुरोसरवर्मणोऽन्यः फेरलदेशाधीनः । एतद्विरचिताया मुकुन्दमालाया अन्ते श्लोकोऽयम्- यस्य पियो श्रुतिधरी कविलोक [रविलोक] धीरो मित्रे दिजन्मवरपयशरा [पारशवा ] पभूताम् । तेनाम्बुजाक्षचरणाम्बुजपट्पदेन राशा कृता कृतिरियं फुलशेरसरेण !' इति । अनेन श्लोकेनायं मुकुन्दमालायाः कर्ता कुलगेसरः पार्थिवति विज्ञायते । आसीत् पुरा कस्तेऽष्टमे शतके वैष्णयानेसरः परममक्तो विरक्तश्च राज्यलक्ष्म्याः, यमयापि वेमवा. प्रतिदिनमनु. स्मरन्ति पूजयन्ति चारूपेण प्रतिष्ठापितं तत्र तत्र देवालयेषु । सोऽयमित्येके । नवमशतकरामुद्भवः सोऽयमिति च केचित् । नवमशतकसमुद्भवस्ततोऽन्यः केरलाधीशः कुलशेयरोऽस्या मुकुन्दमा- लायाः कर्ता इति च परे। 'यस्य प्रियो ' इत्यस्मिन् श्लोके प्रथमपादे रविलोकवीरो इति, द्वितीय- पादे 'द्विजन्मवर पारशवो' इति च केरलीयः पाठभेदः । रविन म कश्चित् द्विजवरः, (रवेः पुत्रः वासुदेवः) लोकवीर इति फश्चित् पारशः (वारियर इति कश्चन जातिविशेषः फेरलेषु प्रथितः) तत्समुद्भवः तावतो यस्य मित्रे इति तदर्थः । युधिष्ठिरविजयस्य त्रिपुरदहनस्य च कर्ता सोऽयं रविभूरिति च वदन्ति । - कृष्णमिश्रः-कविरयं प्रबोधचन्द्रोदयाख्यस्य नाटकस्य कर्ता। ओपनिषदेऽप्यद्वैतविज्ञाने काव्यरसास्वादव्यामुग्धानामपि रुचिं संपादयन् औपनिषदमद्वितीयात्मावबोधं तदुपकरणं विवेकादिक च दृश्यप्रबन्धमुखेन प्रकाशितवान् । स एष कविः गोपालकीर्तिवर्मभ्योमात्मानमारादभिज्ञापयति । तथाच तत्र प्रस्तावनायाम- - अस्ति प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिबलविपुलारण्यमूर्छत्प्रताप- ज्योति लावलीशत्रिभुवनविवरो विश्वविश्रान्तकीर्तिः । *Vaishnan Bhapta Kel Vichar ( first rolume. ) By Mr. Afu. Raghavaingar. Ramnathpuram Madras University Tamil section Head pandit. * ·प्रस्तावना २९ गोपालो भूमिपालान् प्रसभमसिलतामात्रमित्रेण जित्वा साम्राज्ये कीर्तिवर्मा नरपतितिलको येन भूयोऽभ्यपेचि । 'येन xxx कर्णसे ना सागरं निर्मथ्य मधुमथनेनेव क्षीरसमुद्र मासादिता समरविजयलक्ष्मीः । 'विवेकेनेव निर्जित्य कर्ण मोहमिवोर्जितम् । श्रीकीर्तिवर्मनृपतेर्बोधस्येवोदयः कृतः॥' 'आदिष्टोऽस्मि x x x श्रीमता गोपालेन यथा खल्वस्य सुहृदोराज्ञः कीर्तिवर्मदेवस्य दिग्वि- जयव्यापारान्तरितपरब्रह्मानन्दरसरस्मामिः xxx अतिवाहिता दिवसाः। इदानीं तु कृतकृत्या वयम् । xxxx तद्वयं शान्तिरसप्रयोगाभिनयेनात्मानं विनोदयितुमिच्छामः । ततो यत्पूर्वम- स्मद्गुरुभिस्तत्रभवद्भिः श्रीकृष्णीमश्रेः प्रबोधचन्द्रोदयनाम नाटकं निर्माय भवतः समर्पितमासीत् तदद्य राज्ञः श्रीकीर्तिवर्मणः पुरस्तादभिनेतव्यं भवता । इति । अनेन विज्ञायते--गोपालकीर्तिवर्मणोर्मंत्री कीर्तिवर्मणोराज्यलक्ष्मीप्रतिष्ठायां गोपालपराक्रम- प्रकर्षस्य कारणता गोपालस्य कृष्णमिशिष्यताच । गम्यते चैषां समकालता गोपालसमकालताच कृष्णमिश्रस्य । इदं चरितमवलम्ब्य कृष्णमिश्रस्य समयः एकादशं कैस्तं शतकं गण्यते । अपरेच दादशं शतकं मन्यन्ते । सदुक्ति कर्णामृतप्रस्तावनायां सुभाषितावलीप्रस्तावनायांच दृष्टिर्दया । केटस:-केशट इति स्थाने केटस इत्ययमत्र निर्देशः । अस्यामेव सूक्तिमुक्तावल्या समुदाहृतोऽयं 'विस्तारो यदि नेदृशः' इति श्लोकः सदुक्तिकर्णामृते केशट इति नाम्ना समुप लक्ष्यते । तस्यास्य कवेरन्येऽपि श्लोकाः सदुक्तिकर्णामृते समुदाह्रियन्ते । अब्जंत्वजमथाब्जभूस्तत इतो ब्रह्माण्डमण्डादभूत् ' शैत्यं नाम गुणास्तवैव सहजः स्वाभाविकी स्वच्छता' इतीदं श्लोकद्वयं केशटनाम्ना सदुक्तिकर्णामृते समुपलक्ष्यमाणमस्यां सूक्तिमुक्तावल्या अविज्ञातकर्तृनामकं कस्यचिदिति निर्दिश्यते । कविरयमभिनन्दात्माचीन इति विज्ञायते । यदेनमभि- नन्दः समुपवर्णयति- उन्नीतोभवभूतिना प्रतिपदं बाणे गते यःपुरा यश्चीर्णः कमलायुधेन सततं येनागमत् केशटः ।' इति ( सदु. ४-२६-५) वसुकल्पश्चनमभिवर्णयति- 'वाणः प्राणिति केशटः स्फुटमसो जागर्ति योगेश्वरः प्रत्युज्जीवति राजशेखरगिरां सौरभ्यमुन्मीलति । इति ( सदु. ३-२६-५). कर्पूरमञ्जय कोटिस इति (अं.१) निर्दिश्यमानः कविरयमेव भवितुर्हति । लेशताक्षरवे- परित्यन । केसटः केटस: कोटिस इति त्रिविघोप्येकस्मिन् समाव्यते निर्देशः । तदयं नवमशतकतो नार्वाचीन इत्योताबदवगम्यते । 1 Subhashitarali, Introduction (Peterson.) Sadaktikarnāmirta. Introdaction By Hardatta Sharma, U.A.Fh.D..

·३० मूक्तिमुक्तावली क्षेमेन्द्रः- स एष काश्मीरः कृषिमार्वभोमः । पिताऽस्य प्रकाशेन्द्रः । आहब भारत- मञ्जयः समाप्ती- काश्मीरकोगुणाधारः प्रकाशेन्द्राभिषोऽभवन् । नानार्थिसार्थसङ्कल्पपूरणे कल्पपादपः ॥ संपूर्णदानसन्तुष्टाः माहुस्तं बाह्मणाः सदा । इन्द्रएवास्ति किं वेकः प्रकाशस्ते गुणोऽपिकः ॥' क्षेमेन्द्रनामा तनयस्तस्य विद्वत्सपर्यया । प्रयातः कविगोष्ठीषु नामग्रहणयोग्यताम् ' ॥ इति । सोऽयं कविपुङ्गवः अभिनवगुप्ताचार्यात् प्राप्तसाहित्यविद्यः भागवताचार्य श्रीसोमपादात्प्राम- भागवतदीक्ष इति च गम्यते । यदयं तत्रैवेदमाह- 'आचार्यशेखरमणेर्विद्याविवृतिकारिणः । श्रुत्वाऽभिनवगुप्तास्यात्साहित्यं बोधवारिधः ॥ श्रीमद्भागवताचार्यसोमपादाब्जरणाभिः । धन्यता यः परां प्राप्तो नारायणपरायणः ॥ इति । व्यासदास इत्यपरं चास्य नाम । आह चौचित्यचर्चायाअन्ते- तस्यात्मजः सर्वमनीपिशिष्यः श्रीव्यासदासापरपुण्यनामा । क्षेमेन्द्र इत्यक्षयकाव्यकीर्तिश्चक्रे नवोचित्य विचारचर्चाम् ॥ इति । मित्रं चास्य श्रीरलसिंह इति विज्ञायते । आह च तत्रैव-- 'श्रीरत्नसिंह सुहृदि प्रयाते शार्व पुरं श्रीविजयेशराशि। तदात्मजस्योदयसिंहनानः कृते कृतस्तेन गिरा विचारः ॥' इति । अयं महाकविः काश्मीरान् प्रशासत्यनन्तमहाराजे तचनये च कलशभूभृति आसीत् । आह तत्रेव स्वयम- 'यस्यासिः परिवारकृत्रिभुवनप्रख्यातशीलश्रुतेः सर्वस्यावनतेन येन नितरां प्राप्ता विशेषोन्नतिः। आशाः शीतलता नयान्त्यविरतं यस्य प्रतापानला- त्तस्य श्रीमदनन्तराजनृपतेः काले किलायं कृतः । (औचित्यवी) 'एकाधिके ब्दे विहितः चत्वारिंशे स कार्तिके। राज्ये कलशभूभर्तुः काश्मीरेष्वच्युतस्तव' । इति च दशावतारचरितान्ते । अयं च कलाः अनन्तस्यपुत्र हर्षदेवस्य पिता । तस्यास्य कवेः समय एकादर्श कैस्तशतकम् । कृतयश्चास्य सहृदयहृदयाह्नाहकाः काव्यरसामृतकपरायणानामादरणीयतमा भारतमझरी रामायणमञ्जरी दशावतारचरित कविकण्ठाभरणमुवृत्ततिलकौचित्यविचारचर्चा कलाविलासदोलन- प्रभृतयः बढ्यो वर्तन्ते ।

·प्रस्तावना . . गणपति'-कवेरस्य देशकालनिर्णये, नैकमपि लिङ्गमुपलभामहे । राजशेखरस्तु महामो- दाख्यस्य निबन्धस्य कर्तारमेनमवगमयति । तथाचास्य श्लोक:- 'अथो गणपति वन्दे महामोदविधायिनम् । विद्याधरगणैर्यस्य पूज्यते कण्ठगर्जितम् ॥ इति (सूक्तिमु. प. ४५) 'वन्दे' इति निर्देशः कवेरस्य कमपि पूज्यभावमवगमयति । विद्याधरगणैरितिश्लेषगर्भो निर्देशः कवेरस्य गान्धर्वविद्यायामपि वैदुष्यं धनयति । गोपादित्यः--अयं काश्मीरमहाराजः, यमेनं बिहणो विक्रमाङ्कचरिते निजान्वयमहत्तराणां पूर्वपुरुषाणां काश्मीरेषु प्रतिष्ठापकं वर्णयति- 'कर्तु कीर्तिप्रणयिकुशलाः कौशिकं गोत्रमुच्चैः तत्र ब्रह्मप्रवणमनसो ब्राह्मणाः केचिदासन् । यान काश्मीरक्षितितिलकता मध्यदेशावतंसान गोपादित्यक्षितिपतिरसौ पावनानानिनाय ॥' इति ( स. १८) तदयं दशमशतकतो नार्वाचीनः । राजतरङ्गिण्यां च दृष्टिविधेया ( १. ३४४) गोभटः-अस्यां सूक्तिमुक्तावल्लयां समुदाहृतेभ्यः श्लोकोभ्योऽप्यपरे द्वित्राः श्लोकाः कवेरस्य श्रीधरदासविरचिते सक्तिकर्णामृते समुपलभ्यन्ते । तदयं श्रीधरदासान्नार्वाचीन इत्येतावत्तु विज्ञा यते । सदुक्तिकर्णामृतप्रस्तावनायां गोभटस्य पद्यानि सूक्तिमुक्तावल्ल्याः समुद्धृत्य प्रतीकग्रहणेन कानिचित् ज्ञाप्यन्ते, तेषु 'उपकारमसंप्राप्य' इत्येषः श्लोकः अस्माभिरस्याः सूक्तिमुक्तावल्ल्याः प्रकाशनाय समादृतेषु पुस्तकेषु नैवोपलब्धः । गोयिधोयिकविराजौ-द्विवचनान्तोऽयं निर्देशःकवी दावुपस्थायपति । श्रीमद्भिर्भण्डरकरमहा- शयस्तु 'गोयिधोयिकविराजे ' त्येव निर्दिश्यते । सदुक्तिकर्णामृतप्रस्तावनायां श्रीमान हरदत्तशर्मा (पि. एच. डी.) पवनदूतकर्तारं धोयीकं वङ्गदेशाधिपश्रीलक्ष्मणसेनसमकालिके प्रस्तुवन् 'गोथि- घोयिकविराजे' त्येवनाम निर्देशमनुवदन् 'निजनयनप्रतिबिम्बै' रितिश्लोकं सूक्तिमुक्तावलीस्थमनु- वदति । पवनदूत प्रस्तावनायां विशेषो द्रष्टव्य इति च वदति। धोयीकविरेव धोयीक इतिच निर्दिश्यते- 'गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितो लक्ष्मणस्य च ॥' इत्यस्मिन् श्लोके कविराज' इतिनिर्दिश्यमानः सोऽयं धोयीकविरेवेति व्यक्तमेतत् गीतगोविन्दे- 'वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरा जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुते । श्रृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धन. स्पर्धीकोऽपि न, विश्रुतः श्रुतधरो धोयी कविधमापतिः॥" * The cant has been re-edited in the Sanskrit Sabitya Parisat Series, by Mr. Chintabaran Chakravarti. See Introduction, - ·३२ सूक्तिमुक्तावली अत्र धोयी कविमापतिः' इत्ययं निर्दशः कविराजसंज्ञकं घोयीकं प्रत्यभिज्ञापयति । अयमेव गोयिधोयीति निर्देशेनापि कचित् ज्ञाप्यते । समयश्च लक्ष्मणसेनस्येतिव्यक्तम् (1100 शक. 1178 A. D.) गोवर्धनाचार्यः-कविरयं वङ्गदेशाधिपस्य लक्ष्मणसेनस्य समये आसीत् । विज्ञायते चैतद- नेन श्लोकेन- 'गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः कविराजश्च रत्नानि समिती लक्ष्मणस्य च ॥ इति । कविरयं स्वकृतावार्यासप्तशत्यां लक्ष्मणसेनमुपवर्णयति- सकलकलाः कल्पयितुं प्रभुः प्रबन्धस्य कुमबन्धोश्च । सेनकुलतिलकभूपतिरेको राकाप्रदोषश्च ॥ इति । सेनकुलतिलको लक्ष्मणसेनः । पिताचास्य कवेनीलाम्बरः । कविरयं तात ग्रन्थादो प्रणमन् नामच निर्दिशति- 'यं गणयन्ति गुरोरनु यस्यास्ते धर्मकर्म सङ्कुचितम् । कविमहमुशनसमिव तं तातं नीलाम्बरं वन्दे ।' इति । लक्ष्मणसेनस्य समयः (118. A. D.) चन्द्रकः-कविरयं नाट्यप्रबन्धस्य कर्ता काश्मीरमहाराजस्य इंजीनस्य समये आसीत् । आह च कल्हणो राजतरङ्गिण्यां द्वितीये तरङ्गे- नाट्यं सर्वजनप्रेक्ष्यं यश्चक्रे स महाकविः । द्वैपायनमुनेरेशस्तत्काले चन्द्रकोऽभवत् ॥ इति । अस्यैव चन्द्रकविरित्यपि कचिनिर्देशः । दुञ्जीनस्य राज्यसमयं कैस्तचतुर्थशतकं मन्यते (श्री) कनिंगह्याम् । अपरे तु द्वितीयं शतकम् । अस्य कवेः कृतेः केचन श्लोकाः क्षेमेन्द्रेण औचित्यचर्चायामुदाहियन्ते । चन्द्रगोमी–सुभाषितावल्यां वल्लभदेवविरचितायां चन्द्रगोपीति कस्यचित् कवेर्नाम निर्दिश्यते । अयमेव चन्द्रगोमीति अस्यां सूक्तिमुक्तावलयां निर्दिश्यते उतान्यएवेति न विज्ञायते । एकाक्षरामात्रे भेदात् स एवायं स्यादिति सुभाषितावलीप्रस्तावनाकारस्याशयः। व्याकरणस्य कर्ता चन्द्रः किं स्यादेष इति च तेषामभ्यूहः । चन्द्रसूरिः-विक्रमद्वादश शताब्दयां चन्द्रसूरिनामानो बहव आसन् । तत्रैकः सूक्ष्मार्थविचा- रापरनामकस्य सार्धशतकस्य चुर्णिकारो मुनिचन्द्रसूरिः, अपरश्च यशोदेवसूरः पिण्डविशुद्धिप्रकरण वृत्तिकृतो गुरुः श्रीचन्द्रसूरिः,न्यायप्रवेशव्याख्याकारश्चापरश्चन्द्रसूरिः, सर्व एतेपि आर्हतनयनिष्णाताः प्रख्याताः । तेष्वायमन्यतमो वा अपरो वा न विज्ञायते । चित्तपः-(छित्रपः) अयं महाकविर्भोजमहाराजस्य सभायामासीत् । यदयं स्तौति तम्- 'स्वामिन्नम्बुजनाथ घूर्जटिशिरश्चूडामणे चन्द्रमः पादो वां प्रणतोऽस्मि साधु वदतं क्षत्रप्रसूती युवाम् ।

·प्रस्तावना nx . . राजा यदुपसेवितांविरखिलक्ष्मापालचूडाशते- रासीदस्तिभविष्यति क्षितितले श्रीभोजदेवोपमः ॥' सदु. ३. १.१ 'वाल्मीके कतमोऽसि कस्त्वमथवा व्यासस्य येनैपभोः श्लाघ्यः स्यात्तव भोजभूपतिभुजस्तम्भस्तुतावुद्यमः ।...... पङ्गुः पर्वतमारुरुक्षसि विधुस्पर्श करणेहसे दोा सागरमुत्तितीर्षसि यदि ब्रूमः किमत्रोत्तरम् ॥ सदु. ३.८.१ पर्यको राजलक्ष्म्याः हरितमणिमयः पौरुपाब्धेस्तरंगो xxxx समिति विजयते मालवाखण्डलस्य ॥' सदु. ३.३०.१ इति । भोजस्य समयस्तु कैस्तदशमशतकस्यान्तिम एकादशशतकस्यादिमा भागः । अस्य कवेः श्लोका अपरेऽपि सक्तिकर्णामृते समुदाह्रियन्ते । जयगुप्तः-अस्य कवेःश्लोकमपरं च समुदाहरन् सुभाषितावल्याः कर्ता वल्लभदेवोऽप्येनं प्रत्यभिज्ञापयति । नेतोऽन्यत् विज्ञायते। जयदेवः-प्रप्तन्नराघवाख्यस्य नाटकस्य कर्ता जयदेवोऽयं कविः वनदेशाधीशस्य लक्ष्मण सेनस्य सभायामासीदित्येतत् सुव्यक्तम् - 'गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितो लक्ष्मणस्य च ॥ इति । स्तौति च जयदेवो लक्ष्मणसेनम्-- 'लक्ष्मीकेलिभुजङ्ग जगम हरे सङ्कल्पाकल्पद्रुम श्रेयः साधक xxx वङ्गाप्रिय । गोडेन्द्र xx प्रत्यर्थिक्षितिपाल xx दृष्टोऽसि तुष्टा वयम् ।' सदु. ३-११-५.इति । (1178A.D. जयमाधवः अस्य कृतेः कतिचन श्लोकाः सुभाषितावढ़यां समुदाह्रियन्ते । परिशील्य- मनाः कस्यचिन्महाकाव्यस्य कर्तारमेनमवंगमयन्ति । यत्कुसुमोचय-सूर्यास्तमय-पानकेलि प्रभृतीनि वर्यन्ते । इदं हि महाकाव्यलक्षणम् । तत्रकुमुमोच्चयवर्णनम् - 'उञ्चित्य प्रथममवस्थितं मृगाक्षी पुष्पोचं श्रितविटपं ग्रहीतुकामा । आरोढुं चरणमदादशोकयटे रामलं तनुरपि तेन पुप्पिताऽसो ॥ अनास्मिन सुरत (तनु) लतागृहेऽस्तिरम्यं मालत्याः कुसुममनुचितं परेण । इत्युक्त्वा मृदुकरपडवे गृहीत्वा मुग्धाक्षी रहसि निनाय कोऽपि धूर्तः । (सुभा. १८६५-१८६६) दयोः भोकयोरपि वृवैश्यं च । अथ सूर्यास्तमयवर्णनम्- ·सूक्तिमुक्तावली ......... 'अंशुमानाप विपाकपिशङ्गं रूपमाप परितो दिवसान्ते । कापरोऽत्र न विकारमुपेयात् परिवेलित मूर्तिः। प्रोज्य मित्रमपवर्जितदोषं नाशयप्रकटनं मम युक्तम् । नूनमेनमवमृश्य तदानों मीलितं हृदयमम्बुरुहेण । मित्रमुज्झितवताऽऽलि निराशं स्वाशयाद्विदितवैभवहीनम् । ईदृशेन महता नमसाऽन्तः शून्यता प्रकटिताऽतिशयेन ॥ ( सुभा. १८९४-१८९६) इहापि वृत्तेक्यम् । अथ पानकेलिः- मूर्तिमन्तमिव रागरसी, ते परस्परसमर्पितबका। आननासवमिषेण तदानी- माक्षिपन्त हृदयेषु युवानः। अर्धपीतमधुरा मणिपारी शोभतां कथमितीव तरुण्या । चुम्दितैरधिकपाटलभासा पूरिताधरमयूसभरेण ॥' (मुभा. २०१६-२०१७) तदेव वृत्तमनुवर्तते । वर्पावर्णनम्- अथमनसिजदिग्जयाभिशंसी जलधरदुन्दुभिराततान शब्दम् । तदनु तदनुजीविभिः कदम्बैः कवचितमुन्मदपट्पदच्छलेन ॥ अयेत्ययं निर्देशः पूर्ववृत्तान्वयं शापयति । अयं च कवेस्तस्य काव्यमारभमाणस्य श्लोकः- 'किं तेन किल काव्येन मुद्यमानस्य यस्य ताः। उदघेरिव नायान्ति रसामृतपरम्पराः ' इति ( मुभा. १३३ प्रायः कविभिः काव्यारम्भे (प्रथमसमें) अनुष्टुप्वृत्तमाद्रियते । तरेतद्भिःकस्यचिन्महाकाव्यस्य परिमेनं संभावयामः। तस्यास्य दोश्तोको श्रीपादासेन सदुक्निकर्णामृते समुदाहियेते । तदर्य श्रीधरदासात्माचीन इत्येतत ध्यतम् । . .

·प्रस्तावना . जयवर्धनः-काश्मीरोऽयं । कविरयमेव भागवतजयवर्धन इति च कीर्त्यते । अस्य कवेरेकः श्लोकः सदुक्तिकर्णामृतेऽपि समुपलभ्यते । तदयं श्रीधरदासान्नावाचीनः । नान्यविज्ञायते । जयसिंहदेवः-अयं गूर्जराधीशः । अयमेव सिद्धराज इति सिद्धचक्रवर्तीत्यपि ख्यातः । अस्य सभायां श्रीपालनामा कविरासीत् । अस्य राज्यसमयः (विक्रमसंव) ११५०-१२०० जलमानुपीरुद्रः--अस्यां सूक्तिमुक्तावल्यामेतन्नाम्ना समुपलक्ष्यमाणः 'एतस्माजलधे' रित्ययं श्लोकः क्षेमेन्द्रेण औचित्यचर्यायां मालवरुद्रस्येति निर्दिश्यते-'अपादानौचित्यं यथा मालबरुद्रस्य-एतस्माजलधेरिति' । तथा तेनैव तत्रैव 'अभिनववधुरोपस्वादुः' इत्ययं श्लोकः यथावा मालवरुद्रस्येति कर्तृनामनिर्देशपूर्वकमुदाह्रियते । अयंच श्लोकः काव्यमीमांसायां राजशेख- रेणापि समुदाह्रियते । तदयं राजशेखरात्प्राचीन इति व्यक्तम् । अस्यैव मालवरुद्रस्य जलमानुपीरुद्र इति साङ्केतिकं नामेति प्रतिभाति । निमित्तमेतत्-यदयं ' एतस्माज्जलधेरित्यस्य श्लोकस्य चतुर्थे पादे 'प्राप्येकां जलमानुषी त्रिभुवने श्रीमानभूदच्युत ' इति लक्ष्मी जलमानुपीत्वेनोत्प्रेक्षते तदिदं वैचित्र्यमभिप्रेत्य जलमानुपीरुद्रइति साङ्केतिकंनाम प्रवृत्तीभीत । जितनागः-जीवनागादनन्योऽयम् , सुभाषितावल्या जीवनागस्य नाम्ना समुपलक्ष्यमाणेष्व- न्यतमः 'विकचकुमुद रित्ययं श्लोकः अस्यां सूक्तिमुक्तावल्यां 'कुमुदशबले' इति भिन्नपाठः जितनाग- नाम्ना समुपलक्ष्यते । यस्त्वस्या जीवनागस्येति समुलक्ष्यते 'सख्यस्तानि' इत्ययं श्लोकः, स चामरुकस्य । नास्य कालदेशादि प्रत्यभिज्ञायते । झलंझलवासुदेवः-वासुदेव इत्येवास्य नाम, अस्यायं प्रहरविरताविति' श्लोकः 'सबाष्पझलं- झलेरितिपरिसमाप्यते। झलंझलेरित्यस्मिन् प्रयोगे दृष्टिं निदधता केनचित् तदेवेदं पदं नाम्नोऽस्योपपदी- कृतम् । वासुदेवस्यास्य बहवः श्लोकाः सुभाषितावल्यां सदुक्तिकर्णामृते च समुपलभ्यन्ते । तदयं श्रीधरदासान् नार्वाचीनः । डिवोकः--अयमेव तत्रतत्र विम्भोकः हिम्बोकः इत्यपि निर्दिश्यते । अस्यकवेः श्लोकाः सदुक्ति कर्णामृते कवीन्द्रवचनसमुच्चये च समुपलभ्यन्ते । 'जाने विक्रमवर्धन त्वयि धनं विश्राणयार्थना भावी शोण इवोपलेरुपचितो रत्लेरगाधोऽम्बुधिः । उत्पश्यामि च रोहणेमगिभरेरामायमानोदरः पाकोत्पीडितदाडिमीफलदशां कैश्चिदिनास्पति ।' श्लोकोऽयं सदुक्तिकर्णामृते (३-१८-३) हिम्बोकस्य नाम्ना समुपलभ्यते । अनेन विज्ञायते कविरयं विक्रमवर्धनस्य राज्ञः सभायामासीदिति । विमृशत विक्रमवर्धनस्य समयदेशी । त्रिलोचन:-कविर्य पार्थविजयस्य कर्ता । अनुवर्णयति चैनं राजशेसरः- 'कर्तुं विटोचनादन्यो न पायविनयं क्षमः। तदर्थः शक्यते द्रष्टुं लोचनदायिभिः यमः' इति (सूक्ति.प.४५) त्रिविक्रमः-अर्यकविनलचम्पूयबन्धस्य कर्ता । कवेरस्य श्योकमनुवदति नमिसाधुः काव्या समरटीकायाम् । टीकाकारभायं ब्रैस्तैकादशशतकोत्तरार्धे आसीत् । ज्ञापपतिचार्य स्वसमयम्- ।

·सूक्तिमुक्तावली 'पञ्चविंशतिसंयुक्तरेकादशसमाशतेः । विक्रमात् समतिकान्तैः प्रावृषीदं विनिर्मितम् ' इति । टीकासमाप्तो। दण्डी-काव्यादर्शस्य दशकुमारचरितादेश्च कर्ता सुप्रथितः । अस्य महाकवेः प्रबन्धान श्लाघते राजशेखर:- 'त्रयोऽग्नयस्त्रयो देवालयो वेदास्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिपु लोकेषु विश्रुताः ॥ इति ( सूक्ति. प. ४५). समयं चास्य शालीवाहनस्य पञ्चमशताब्दी केचन मन्यन्ते । ऊस्तसप्तमशतकप्रथमपादं परे। दामोदर गुप्तः-महाकविरयं कुट्टिनीमतस्य कर्ता काश्मीरमहाराजस्य जयापीडस्य मन्त्रि- प्रवर आसीत् । तथाच राजतरङ्गिण्याम्- "सदामोदरगुप्ताख्यं कुट्टनीमतकारिणम् । कविं कविं कलिरिव धुर्यं धीसचिव व्यधात् । इति । जयापीडमहाराजस्य राज्यसमयस्तु उस्ताष्टमशतकस्योत्तरार्धम् । (७५५-७८६ A. D.) अयं च महीपतिः स्वयमपि समधिगतविद्यः पण्डितप्रवर आसीत् । तथाच तत्रैव- 'क्षीराभिधात् शब्दविद्योपाध्यायात् संभृतश्रुतः। बुधैः सह ययो वृद्धिं स जयापीडपण्डितः ॥' इति अपरे च बहवः कवयः पण्डिताश्चास्य महाराजस्य सभायामासन् । तथा च तत्रैव---- 'अवस्थावेदकास्तत्र गृहीताः पृथिवीभुजा । आर्द्रान्तःकरणेः श्लोकाः स्मर्यन्तेऽद्यापि सूरिभिः ॥ विद्वान् दीनारलक्षेण प्रत्यहं कृतवेतनः । भट्टोऽभूदुद्भटस्तस्य भूमीभर्तुः सभापतिः ।' 'मनोरथः शवदत्तश्चटकः सन्धिमांस्तथा। बभूवुः कवयस्तस्य वामनायाश्च मन्त्रिणः ॥' इति ॥ दीपकः-अस्य कवेः केचन श्लोका: क्षेमेद्रकृतावचित्यचर्चायां । समुपलभ्यन्ते । दुर्लभराजः-अयं सामुद्रिकतिलकस्य कर्ता प्राग्वाटाख्यवंशसंभवः चाहिलस्य नमा श्रीपाल- राजस्य पौत्रः सिंहस्य पुत्रः । कविरयं सामुद्रिकतिलकस्य समाप्तो स्वयमेवमाह- 'अबास्ति कोऽपि वंशः प्राग्वाटाख्यप्रिलोकविख्यातः। आसीत् तत्र विचित्र श्रीमज्ञाहिलमझाया जातः । नपसंपदि वृद्धायामारंवनयीष्टरभवयः । व्ययकरणपदामात्यो मृपतेः श्रीभीमदेवस्य । समगनि तददजन्मा प्रथितः श्रीपालराज इतिनामा । प्रतिपक्षदिनसिंह [नरसिंहास्यः ] सुतस्तस्य । श्रीमान पुर्नमराजः तदपत्यं बुद्धिधाम मुकविश्यम् । यंश्रीकुमारपाटो महत्तम शितिपतिः कृतगन् ।' 'तेनोपशातमिदं पुरुपनीलक्षणं तदनुxxकदिना।इति । . .

·प्रस्तावना... ३७ . विज्ञायते चानेन कुमारपाल समकालिकोऽयममिति। कुमारपालस्य समयस्तु स्तं द्वादशशतकम् देवगुतः-हरिगुप्तशिष्योयं देवगुप्तः । अयंच महाकवित्रिपुरुषस्य कर्तेति च उद्योतन सूरिविरचितकुवलयमालातोऽवगम्यते । उद्योतनसूरिश्च वैक्रमे नवमे शतके आसीत् । देवबोधिः-अयं महाकविः सत्यवतरुक्माङ्गदाख्यस्य नाटकस्य कर्ता । नाटकेऽस्मिन् प्रस्तावनायां 'परमहंसपरिव्राजकाचार्य ' देवबोधियमिन इति आत्मानं वर्णयति । इदंच पा प्रत्यभि- ज्ञापयत्येनम्- यद्योगः परविग्रह निज इव स्वेच्छाप्रवेशावधि- र्यदयानं व्यपनिद्रचिन्मयरसज्योतिःप्रबन्धावधिः । यद्वाग्बन्धघनादयो रसनीकल्लोललीलावधिः तस्यास्मिन् यतिदेवबोधियमिनः कोवा गुणस्यावधिः ॥' इति । सूक्ति ४७ आख्यायिका चेयं श्रूयते 'एकदा देवबोधिनामा कश्चित्भागवतमतानुयायी कविवरः अणहिल्लपुरं गतः, तदा एनं द्रष्टुं राजा श्रीपालेन सह ययो । तयोश्च तदा संवादः समभूत्' इति । अतोऽयं सिद्धराजसमकालिक इति विज्ञातते । धनक्षयः-दशरूपकस्य प्रणेता धनञ्जयो मुञ्जस्य सभायामासीदेकः । अपरश्च दिःसन्धाना- ख्यस्यकाव्यस्य कर्ता । ये राजशेखरः श्रीपते द्विःसन्धाने निपुणतां सतांचके धनञ्जयः यया जातं फलं तस्य सतांचके धनंजयः । इति । सू. ४६ अन्यश्च विपापहरणादिस्रोत्रप्रणेता । तेषु कोऽयमिति न निर्धारयितुं शक्यते । धनपाल:-कविरयं काश्यपगोत्रः सर्वदेवस्य पुत्रः। तिलकमऑर्याः कर्ता । उपोदात- प्रकरणे पधानीमानि वर्तन्ते- 'आकीर्णायितलः सरोजकलशच्छत्रादिभिलाञ्छनेः स्तस्याजायत मांसलायतभुजः श्रीभोज इत्यात्मजः । प्रीत्या योग्य इति प्रतापवसतिः ख्यातेन मुञ्जाख्यया यः स्वे वाक्पतिराजभूमिपतिना राज्येऽभिषिक्तः स्वयम् ॥' आसीत् द्विजन्माऽखिलमध्यदेशे प्रकाशशङ्काश्मनिवेशजन्मा। अलब्ध देवर्षिरिति प्रसिद्धिं यो दानवार्पित्वविभूषितोऽपि ॥ शानेष्वधीती कुशलः कलाम बन्धे च बोधे च गिरां प्रकृष्टः । तस्यात्मजन्मा समभूत् महात्मा देवः स्वयंभूरिव सर्वदेवः ॥

·३८ सूक्तिमुक्तावली - तजन्मा जनकांघ्रिपङ्कजरजःसेवाप्तविद्यालवः विप्रः श्रीधनपाल इत्यविशदामेतामबन्नात् कथा- मक्षुण्णोऽपि विविक्तसूक्तिरचने या सर्वविद्याब्धिना श्रीमुझेन सरस्वतीति सदसि क्षोणीभूता व्याहृतः । इति : एतेरस्यान्वयः समयच स्पष्टं विज्ञायते ( कैस्तकादशशतकस्यादिमोभागः ) धनिकः-दशरूपकाबलोककारोऽयम्, कर्ता च काव्यनिर्णयस्य, यदयमवलोके यथाऽवोचाम काव्यनिर्णये' इत्यनुवदति । 'इति श्रीविष्णुसुनोर्धनिकस्य कृती दशरूपकावलोके' इत्युल्लेखात विष्णोः सूनुरयमिति च गम्यते । उहाहरति चायमवलोके नवसाहसाङ्कचरितात् पद्यमेकम् 'यथा पद्मगुप्तस्य' इति । तदयं पद्मगुप्तात्परिमलापरनाम्नोऽवाचीनः । तत् संभाव्यते चास्य स्थितिर्दशमश- तकस्त्योत्तरार्धे । अयं विष्णोः सूनुः शाली बाहनस्य नवमशताब्दयामासीदिति श्रीमान दुर्गाप्रसादः साहित्यदर्पणप्रस्तावनायां प्राह । धर्मकीर्ति:---सौगतसमयधुरन्धरेण्यमन्यतमो भिक्षुः । न्यायबिन्दुप्रमाणवार्तिकादिप्रबन्ध- कारः । दिइनागादर्वाचीनः, शान्तरक्षितात्तत्वसंग्रहकारात् प्राचीनः वासवदत्ताकारातसुबन्धोरपि । समयोऽस्य कैरत पठं शतकम् । धर्मदासः-विदग्धमुखमण्डनस्य कर्ता । धर्मदेवः-अस्यापरोदोश्लोको सुभाषितावल्यां समुपलभ्यते । धर्माशोका-कविमिमं श्रीधरदासः सदुक्तिकर्णामृते 'अनुदुधः शब्दे' रित्यनेन लोके- नेकेन समुपलक्षयति। धेमियः-'दिव्यचक्षुरहम्' इत्ययमेवैका श्लोकः सुभाषितावल्यामपि कवेरस्य नाम्ना समुपलक्ष्यते। नन्दनः-येन श्लोकेनायमिहोपलक्ष्यते सतु श्लोको विद्धसालभनिकायां वर्तते इति नन्दन. स्पास्य विचारो नास्मा प्रकृतः। मरदेववर्मा-कोऽयम् !, अस्य कवेर्नाम्ना अस्यां सूक्तिमुक्तावल्या 'आदाय मांस' मित्येक एव श्लोकः समुदाहियते । श्लोकमार्य सक्तिकर्णामृते छित्तपस्यनाम्ना समुदाहियते । सुभाषिता- पदीसाई घरपद्धत्योः कस्यचिदिति । नरसिंहा कवेरस्य श्लोकाः कवीन्द्रवचनसमुश्चयसक्तिकर्णामृतसुभाषितावलीप्वपि ममुपटम्यन्ते । तब मुभाषितावल्या समुदादत:-स्मररसनदीपूरेणोता. पुनर्गुरुसेतुभि रित्येप कवेरस्य टोको पन्याटोके , अलारान्तरसङ्घीणों यथा-मरनव (रस) नदीपूरेणोताः इत्यादिः श्लोकः' प्रति प्रतीकमहणेनानूपते । तत् संभाव्यते कविश्यमानन्दवर्धनात्माचीन इति । माधिराज:-भय कविः कपकवेः प्रसहे प्रागेशस्माभिः सामान्यतो शापितः । सोऽयं राहतापीय कर्णस्य समायामागीत् । स्तुतमार्य कोंक्षेन- ·प्रस्तावना .................. 'कुक्षेः कोटरएव कैटभरिपुर्धत्ते त्रिलोकीमिमा- मन्तभूरिभरं बिभर्ति तमपि प्रीतो भुजङ्गाधिपः । श्रीकण्ठस्य स कण्ठसूत्रमभवदेव त्वया तं हृदा बिभ्राणेन परेषु विक्रमकथा श्रीकर्ण निर्णाशिता ॥ इति । कपूरकविना चायं नाचिराजः संस्तुत:-- 'कन्ये कासि न वेरिस मामपि कवे कपूर किं भारती ..श्रीनाचिराजिः कविः ॥ इति । सोयं भोजराजकर्णराजयोः काले आसीत् निद्रादरिद्रः-कोऽयं कविरिति न विज्ञायते । नामाप्येतत् साङ्केतिकम् । सङ्केत्तेच निमित्त- मिदमेव । यदयं 'भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः' इति निद्रादरिद्रतामाह । जानेकोपपराइमुखो..........निद्रादरिद्रीकृत इत्येप श्लोकः कामप्रकशिकायां मम्मटभटेन समुदाहतः । तदयं मम्मटभट्टान्नार्वाचीनः । मम्भटभट्टस्य समयः शालीवाहनस्यैकादश शताब्दयाः पूर्वो भागः। निशानारायणः-एतन्नाम्ना समुपलक्षिताः श्लोका वेणीसंहारे समुपलभ्यन्ते । तदयं कविवेणी संहारस्य कर्ता भहनारायणः । वेणीसंहारतो बहवः श्लोका ध्वन्यालोके आनन्दवर्धनाचार्येण समुदाहियन्ते । तदयं कैस्त नवमशतकमध्यभागतः प्राक्तन इति समाव्यते । परशुरामः-अस्यां सूक्तिमुक्तावल्यामेक एव श्लोकोऽस्यनाम्ना समुपलक्ष्यते । सच श्लोको बिल्हणस्येति पाठभेदः । सदुक्तिकर्णामृते एतन्नामा कश्चन श्लोकः समुदाह्रियते । नेतान्यदस्य प्रत्यभिज्ञापकं किमपि । परिमल:- नवसाहसाङ्क चरिताख्यस्य महाकाव्यस्य कर्ता पद्मगुप्तो नाम महाकविः । अस्यत्र परिमल इत्यपरं नाम । नवसाहसाङ्कचरिते सर्गसमाप्तो इति परिमलापरनाम्नः पद्मगुप्तस्य कृतावित्युछेसः प्रतिसर्ग श्यते । परगुप्त इति नेज नाम काव्यान्ते ग्रन्यप्रशस्ती स्वयमेवाह- 'एतदिनिद्रकुमदद्युति परगुप्तः श्रीसिन्धुराजनृपतेश्चरितं ववन्ध' इति । अस्मादेव महाकाव्यात 'नमोऽस्तु साहित्यरसायतस्मे निपिक्तमन्तः पृपताऽपि यस्य । सुवर्णता वसमुपैति साधो दुवर्णतां याति च दुर्जनस्य ॥ १. १४ इतीदं पयं समुदृत्य परगुमनामा समुदाहियते मुभाषितावल्याम । तया दरूपावलोके पि- चित्रपतिभ्यपि पे तागवेगेन चेतसि । ग्रीडावरितं च मुसेन्दुमवशेष साति स. ६ सो. ४२ 'परिमर काटिदासस्य कृती' इति तत्र महामाये चित्र सचित्र सगसमाती पाउभेदः समुपलभ्यते । पाउभेदभापं नारपनामाइरणपिः । प्रापमासानाय केनचित तोयं कालि ·१० सूक्तिमुक्तावली दास इत्युहेसः । अस्यां सूक्तिमुक्तावल्या परिमलनाम्ना समुपलक्ष्यमाण: 'आते सीमन्तरत्ने' इत्ययं शोकः काव्यप्रकाश समुदाहियते । सोऽयं श्लोकः अन्ये च क्षेमेन्द्रण औचित्यर्चादी समुदाहताः परिमलनानोपरक्षिताः श्लोकाः साहसाचरिते न सन्ति, परमेते मालवाधीशस्तुतिपरा एवेति नव- साहसाइपरनाम्नःनिन्धगजस्य योऽमनः श्रीदारातिराजः, तस्मिन् प्रणयातिरेकमस्य कवेः सूच. यन्ति । अस्मिन्नेव नवसाहसाचरिते पयानीमानि तस्मिन्नस्य कवेर्भक्ति सूचयन्ति । सरस्वतीकल्परतेककन्द वन्दामहे वाक्पतिराजदेवम् । . यस्य प्रसादादयमप्यनन्य फीन्द्रवाणे पथि सबरामः । १.७ दिवं पियासुर्ममवाचि मुद्रामदत्त या वावपतिराजदेवः । तस्यानुनमा कयिवान्धवस्य मिनत्ति हा संप्रति सिन्धुरानः ॥ १.८' 'श्रीमदायपति रानोऽभूत अपनोऽस्याग्रणी: सताम् । सगरापत्यदत्ताधिपरिमायाः पतिर्भुवः ॥ अतीते विक्रमादित्य गतेऽस्तं शातवाहने । कमिये विशाम यस्मिन देवी सरस्वती ॥' ११.९२-९३ • न्यानानि यानि मयि मतिसुधान्ति देवेन तेन कतिचित् कयियान्धवेन पदातपनपितमानिकसोदराणां तेषामिदं विटसितं नासाहसाङ्क। (काव्यान्ते पन्यप्रसस्ती) समस्या - 'मीसानामन्तमहीतटेन्द्र रियाग्निागमणिदर्पण सिन्धुरान । एमन्नपा पटिनमुन्यन्ति काव्यमाणिश्यण्डलमिह प्राणे विपक्षिति नाय कातिगम गिन्धुरामगमत्राटीन इति चिनिभापते (पेस्तदशमरात. पोन) (A. D. 950-1010) पानिन:-गिरमिजिन मान इन पेमेन्द्रः प्राह गानतिनो- पानीपरि पनपनातिभिः । पोटामिरदाना निमिः'। FOR Esticाम पनिननन्या उमान्य निमानि चिनिनः । : माननाय ने बायसदिन, तास जमिन THEIR दर- नाममा म:। *EXERI rtent:-- Emgita iiiitrition ·प्रस्तावना ४१ जांबवतीजयस्य कर्ता पाणिनिरित्यनेन गम्यते । सच व्याकरणस्य कर्तेति । काव्यालङ्कार- व्याख्यायां नमिसाधुर्महाकवीनामप्यपशब्दपातं निदर्शयनः पाणिनेः श्लोकद्दयमुदाहरति-पाणि- नेमहाकाव्ये पातालविजये- सन्ध्यावधू गृह्यकरण' गतेऽर्धरात्रे xxx अपश्यती वत्समिवेन्दबिम्ब' मिति । अनेन च पाताल विजयस्य कर्ता पाणिनिरिति विज्ञायते । यद्येष व्याकरणप्रवर्तकादनन्यः स्वयं कथं शब्दान व्याकुर्वन् अपशब्दं प्रयुञ्जीत । यद्येवमनन्यत्वे बाधकं लिङ्गमुत्पश्यामः, कथं राज- शेखरवचनस्य भ्रान्तिमूलकत्वं सहेमहि । किंञ्च-जाम्बवतीजयात्पातालविजयोनन्यःउतान्यः विचारयन्तु विमर्शकाः । पाणिनेः श्लोकाः कवीन्द्रवचनसमुच्चय सदुक्तिकर्णामृत सुभाषितावली ध्वन्यालोका- दिपु समुदाहृता नाम। पुनरुक्तपद.. पश्चादन्यत् पुरश्चान्यत् पुनरुक्तभयादिव' इत्येप कवेरस्य श्लोकः । अत्र. पुनरुक्तभयादित्यस्मिन् प्रयोगे दृष्टिं समर्पयता केन चित् कृतं साङ्केतिक नामैतत्-कोऽयम् का चास्य कृतिरिति न विज्ञायते। पुष्टिकर:-~-अस्यां सूक्तिमुक्तावल्यां योऽस्यकवेः 'इदानींतीवाभि' रित्येप श्लोकः समुदाहृतः स कवीन्द्रवचनसमुच्चये समुन्द्धृतः । प्रकाशवर्ष:--अयं कविः शिशुपालवधव्याख्याकारात्वलभदेवान्नार्वाचीनः । सानन्य. गुास्तवेति श्लोकं (माघ. १ स. ३५ श्लो) व्याचक्षाणः प्राह-'शाश्वतिकाभावादिति उपाध्यायः प्रकाशवर्षः' इति । उपाध्यायशब्दश्रवणादेनं प्रकाशवर्ष वल्लभदेवस्योपाध्यायं केचन मन्यन्ते । अस्मद्- पाध्याय इत्यस्मत्पदघटितश्चेदुपाध्यायशब्दस्तथैव संभाव्येत । केवलोऽयमुपाध्यायशब्दः उपा- ध्यायपदसमलंकृततां तस्यावेदयतीत्यपि संभावनं सुशकम् । 'श्रुत्वा प्रकाशवर्षात्तु व्याख्यातं तावदीदृशम् । विशेषतस्तु नेवास्ति बोधोऽत्रानुभावाहदे ॥' इतीदं टिप्पणे क्वापि परिदृश्यमानमवलभ्य प्रकाशवर्ष वल्लभदेवसमकालमपरे मन्यन्ते। अन्यदेतत् । प्रकाशवर्षस्तस्मानार्वाचीन इतितु सिद्धम् । मल्लिनाथ:--अनन्यगु-रिति श्लोके सुरा. सुरानित्यत्र बहुवचनस्य साङ्गत्ये संपादयन्-' सुरासुरविरोधस्य कार्योपाधिकत्वेनाशाश्वति. फत्वात् xxx x न देकवद्भाव इत्याहुः' इति प्रकाशवर्षाभिमतं पक्षमेवानुवदति । अनेन प्रकाशवर्षेण विरचिता शिशुपालवधव्याख्या काप्यस्तीत्यपि गम्यते । वच्चमदेवोऽयं मल्लिनाथात् प्राचीनः। मल्लिनाथो हि द्वितीयसगै 'अन्यदा' (स. १ श्लो. ४) इति श्लोकव्याख्याने 'वसभोन प्रत्युतमिति वदति । काव्यालंकारकर्तृरुद्रटादाचीनोऽयं वहभः । यदयं तत्र तत्र मदटमनुस्मरति । न केवमनुस्मरति । व्यारन्यातारं च रुद्रटकाव्यालङ्कारस्यात्मानमवगमयति तंत्र 'अस्माभिः रुद्रटारजरे विवचितमिति ।' (स. ४ श्लो. २१ ) आनन्दवर्धनाचार्यविरचित. देवीशतकव्याख्याकर्तुः केयटस्य पितामही या वहभदेवः म एवायमिति प्रत्यमिजानता तम्यव कपडम्य वचनेन ममयोऽप्यस्य व्यक्तं विनिधीयते-प्राय: कैानदामशतकस्यायः पाद इति न देवीशतक प्यास्यानापमाने केयटम्य वचनम् । ६ ·मुनिमुकावली - वल्लभदेवायनितश्चन्द्रादित्यादवाप्य जन्मेनाम । कैयटनामाऽरचयत् विवृत्ति देवीशतकस्तोत्रे ॥ घसमुनिगगनोदधिसमकाले यात कलेस्तथालोके । इति । कैयटस्य समयः (कली. ४०७८) (के. ९७७ ) एवं च सति बलभस्यास्य समयः मस्त. दशमशतकस्यायः पादः प्राय: स्यात् । स एव ततः प्राक्तनो याऽस्य प्रकाशवर्षस्य समय इति सिद्धम् । अपरं चेदमवधेयम्। माघव्याख्यानाव साने वहभदेवस्येदं पद्यमेकमशुद्धसंवलितं समुपलभ्यते (चौखाबासीरियस् बनारसे)- 'सूनुरानन्ददेवस्य रणभून्योमतास्यवः ।। व्यपत्त टीका काव्येऽस्मिन् वल्लभः सूरिवल्लभाम्' इति अशुद्धिपितेऽस्य द्वितीयपादे दीयतां दृष्टिः । अपाकृत्याशुद्धिदोषमर्थोऽस्य समुन्नेयः । भौमत्यस्य व्योमेति संशोधनं स्वरसम् । तथा रणेत्यस्य रसेति संशोधनंच । एवंच सति रसभूव्यो- भेत्येतत्पदत्रय संख्याङ्कलक्षकमिति व्यक्तं विज्ञायते । रसेति पद भूरित्येकं, व्योमेति बिन्दुः। अङ्कानां वामतो गतिरितिन्यायेन बिन्दुना गणनोपकमस्य दुर्घटतया 'व्योमे' त्यतः परं विद्यमाननादि- संख्योपलक्षकेन भाव्यम् । तस्मात् तास्यवः इति स्थाने तोयपाविति संशोधनं समुचितमिति प्रतिभाति । तथाचायमर्थः- रसभूव्योमतोयध्युपलक्षिते ( ४०१६) कलेः समये टीको व्ययत्तेति । कैयट तत्पितामहयोः पष्टिवर्षपरिमितं व्यवधान न्याय्य नाम । परमियमाशङ्काऽत्र समुद्भवति- शिशुपालवधे परिसमाप्ते विंशतितमे सगें, समातेच काव्वे वंशवर्णनपर महिनाथेनाध्याख्यातं ध्याख्यातं वल्लभेन श्लोकपञ्चकं समुपलभ्यते । तत्र पचमश्लोकव्याख्याने 'सुकविकीर्ति दुराशया- सुकवीनां श्रेष्ठ विदुषां वररुचि xxxx बिल्हण भारविवाणमयूरादीनां' इति व्याख्या समु. पलभ्यते । अत्र बिल्हणग्रहणं माघस्य विल्हणादाक्तनत्वं स्फोरयति । इदंतु व्याहतं, माघस्य कृति. रानन्दवर्धनेनानूद्यते सचनवमशतकस्थः, बिल्हणस्त्वेकादशशतकस्थः । व्याख्याता स्वदृष्टया कथयतीतिचेत् विभाव्येत, तदा वल्लभस्यास्य दशमशतकप्रथमपादे स्थितिः कथं सम्भाव्येत । कैयटस्य पितामहो वल्लभदेव इतोऽन्य एव किं न स्यादिति । वयमिह संभावयामः-- वंशवर्णनपरं श्लोकपञ्चकं माघस्यकृतिरिति न विसम्भपदंभवति । यन्मछिनाथेनाव्याख्यातम् । शैलीच न माघकृतेः। सुकविकीर्तिदुराशयेत्यत्रोपसर्गग्रहणं व्यर्थम् । सुकवीनां श्रेष्ठविदुषाभिति- व्याख्यानं च न रमणीयम् । कवीनामित्यस्य विदुषमिति न पर्यायः । काव्यरचनासामथ्र्य वेदुध्या- विशिष्यते । तत् बिल्हणेति वा लेखकप्रमादायातम् । यदि विसंभो वंशवर्णने व्याख्याने बिल्हणग्रहणे च, तदा स्यादयं वल्लभः बिल्हणादाक्तनः कश्चिदन्यः। प्रकाशवर्ष ममयस्यायमुपलक्षक इत्यविवादम्। प्रती[दीपवसुन्धरः-~-वसुन्धरादनन्योऽयम्, अस्यैव साङ्केतिकं प्रदीपेत्युपपदम् । 'विलासि- मासीने त्वयि xxx प्रदीपो xxx तया किं न शमितः ( सूक्ति. १६१)' इति प्रदीप्रशमनो. पायवर्णनावैचित्र्यंभूलकमेतत् । अपरे चास्य श्लोका वसुन्धरानाम्नोपलक्ष्यमाणा अस्यामेव सूक्तिमुक्ता- वल्यां सुभाषितावलौ सदुक्तिकर्णामृते च समुपलभ्यन्ते । फल्गुहस्तिनी-नास्याः श्लोक एकोऽप्यस्या सूक्तिमुक्तावल्याम् । यस्तु एतन्नाम्ना समुपलक्ष्य- माणः श्लोकः सतु भर्तृहरिविरचितनीतिशतके वर्तते । तदस्या विचारो नेह प्रकृतः । बलावतः -अस्य नाम्ना समुदाह्रियमाणा अपि भर्तृहरिनीतिशतक एव ।

·प्रस्तावना ४३ बाणः-स्तौति कविपुंगवमेनं राजशेखरः- बाणेन हृदि लगेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः । प्रायः कविकुरगाणां चापलं तत्र कारणम् ॥ इति । स्तौति च गोवर्धनाचार्य:- जाता शिखण्डिनी माकू यथा शिखण्डी तथाऽवगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति ॥' इति । धर्मदासोऽपि विदग्धमुखमण्डने- 'रुचिरस्वरवर्णपदा रसभाववती जगन्मनो हरति । तत्किं तरुणी नहि नहि वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य ॥ इति । 'बाणः सृष्टिमपूर्ववस्तुविषयामेकोऽत्र नियूंढवानिति च भवानन्दः। जन्मभूमिरस्यामहारः प्रीतिकूटाख्यः, पितरौ चास्य राजदेवीचित्रभानू । पुलिन्दो नाम कश्चित् कविरस्य मित्रमासीत् । आह च धनपाल:-- केवलोऽपि स्फुरन् बाणः करोति विमदान कवीन् । किं पुनः कृतसन्धानः पुलिन्दकृतसन्निधिः ॥' इति आसीदयं श्रीहर्षस्य सभायाम् । प्रथितः स मयूरकविरपि । अपरश्च चण्डालदिवाकरः। आह राजशेखरः- 'अहो प्रभावो वाग्देव्या यञ्चण्डालदिवाकरः। श्रीहर्पस्याभवत् सभ्यः समो बाणमयूरयोः ॥' इति। अनेन विरचिताः प्रबन्धाः प्रथिता नाम । श्रीहार्पचरितं कादम्बरी चण्डीशतकं मकुटताडि. तकं चेति । राजशेखरश्चेदमाह- 'सहर्षचरिताशश्वत् कृतकादम्बरीस्यदा । बाणस्य वाण्यनार्येव स्वच्छन्दा चरति क्षितौ ॥' इति पार्वतीपरिणयमप्यस्यैव कृति केचन मन्यन्ते । समयश्चास्य श्रीहर्षस्य यः समयः स एव (क्रेस्तं सप्तमं शतकम् ) बिजाकः--अयमेव बिज्जाकभट्टः बीजकः इत्यप्युल्यते । अस्य नाम्ना सूक्तिमुक्तावल्यां समुदाहृतेष्वेकः 'असौ मरुचवित चारुकेसर' इत्येप श्लोकः अपरे च श्लोकाः सुभाषितावली समुदाहियन्ते । सदुक्तिकर्णामृते चास्त्यस्य श्लोकः। बिज्जाका-कोऽपि कविवर्णयतीमार-- 'नीलोत्पलदलश्यामा बिज्जाकां तामजानता। वृथैव दण्डिनाऽप्युक्तं सर्वशुक्ला सरस्वती।' इति । (सूक्ति ४७) विजाका विजा विद्या विद्याका इत्यप्यस्या नामनिर्देशो दृश्यते । बिनाकाया नाना सूक्ति- मुक्तावल्यां समुदाह्रियमाणः 'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि ' इति श्लोकः कवीन्द्रवचनसमुच्चये सक्तिकर्णा- ·. सूक्तिमुक्तावली मृते च विद्याया इति निश्यिते । सुभाषितावल्यां चास्याः श्लोका बहवः समुदाहियन्ते । धन्याऽसि या कथयसि' इत्येष बिज्जाकायाः श्लोकः (सूक्ति. २९९) काव्यप्रकाशे चतुर्थे उल्लासे समुदाहियते । तदियं शालीवाहनेकादशशतकस्यात् मम्मटात् पाचीना । बिल्हण:-काश्मीरः कवीन्द्रोऽयमात्मनो जनपदं जन्मस्थानमाप्रपितामहादन्वयक्रममा• बाल्यादेव काश्मीरेष्वेव समधिगतं पाण्डित्यं नानादेशसञ्चरणं तत्र तत्र राजसदसिकविवरसमधिष्ठिते विजयं निजकवितारसास्वादसन्तृप्तानेकक्षितिपालप्रसादलब्धं गजान्तमैश्वर्य कर्णाटेन्द्रात् चौलुक्य . कुलतिलकात् संप्राप्त विद्यापतिपदमन्यच्चात्मनः कीर्त्यावहं चरितं विक्रमाङ्गचरिते निजकृती (अष्टादशेसर्गे) विशेपेण वर्णयति । कविरयं चालुक्यकुलतिलकं विक्रमादेवं प्रीणयन् तदीयचरित काव्यरूपेण निवप्रन् काव्यान्ते ने काश्मीरदेश, तद्देशाधिपतिं च कलशं सात्मजं सजनकं सम- नुस्मरन्नुपवर्णयति विशेषण । यस्येव समये काश्मीरात् कर्णाटमभिप्रतस्थे स्वयम् । आत्मीयभावने. वात्र मूलम् । प्रदर्शयतिचायं श्लोकः । आत्मीयेषु स्नेहविशेषम्- लब्धा लक्ष्मीदिशिदिशि कृताः संपदः साधु भोग्याः प्राप्तायोग्यैः सह कलहतः कुत्र नोञ्चेजयश्रीः । गोष्ठीवन्धः सपदि सुजनः सारनिष्कपदक्ष- प्रज्ञालब्धस्तुतिभिरचिरादस्तु काश्मीरकर्म ॥ इति ॥ स. १८. १०३. लब्धप्रतिष्ठस्यास्यान्ते निर्वेदश्चैश्चर्येषु-- आरुक्षाम नृपप्रसादकणिकामद्राम लक्ष्मीलवान् किञ्चिद्वाड्मयमध्यगीष्महि गुणेः कांश्चित् पराजेमहि । इत्यज्ञानमयीमकार्म कियती नानर्थकन्थों मनः स्वाधीनीकृतशुद्धबोधमधुना वाञ्चत्यमापगाम् ॥ इति ।। समयश्चास्य एकादश शतकस्योत्तरार्धम् । कविरयं मुक्तिकलशस्य नप्ता, राजकलशस्य पोवो, ज्येष्ठकलशस्य पुत्रः । कर्णसुन्दरीप्रभृतयः कृतयोऽप्यपराः कवेरस्य वर्तन्ते । विशेषो विक्रमाङ्कदेव- चरितप्रस्तावनायां द्रष्टव्यः। ( Introduction ok George Bubler ) भट्टजयन्तः-न्यायमञ्जर्याः प्रणेता वृत्तिकार इति प्रथितः । सोऽयं मुक्तापीढसचिवस्य शक्तिस्वामिनोनप्ता कल्याणस्वामिनः पत्रिश्चन्द्रस्य पुत्रः पिता कादम्बरीकथासारकर्तुरभिनन्दस्य अनेनानन्दवर्धनोपज्ञोध्वनिमार्गा न्यायमझा निरस्यते- 'एतेन शब्दसामर्थ्यमहिम्ना तन्निरस्यते । यमन्यः पण्डितमन्यः प्रपेदे कञ्चन ध्वनिम् ॥' मानान्तरपरिच्छेद्यवस्तुरूपोपदेशिनाम् । शब्दानामेव सामर्थ्य तत्र तत्र तथा तथा ॥ अथवा नेदृशी चर्चा कविभिः सहशोभते । विद्वांसोऽपि विमुह्यन्ति वाक्यार्थगहनेऽध्वनि ।। तदलमनया गोष्ठया विद्वज्जनोचितया चिरं परमगहनस्तर्कज्ञानामभूमिरयं नयः। - ।

·प्रस्तावना . प्रकृतमधुना तस्मात् ब्रूमो न भात्यनुमानतः तनुमपि न तेष्वार्थापत्तेविशेष इति स्थितम् ॥' इति । प. ५८ तस्यास्य जयन्तभट्टस्य समयः प्रायः स्तं नवमं शतकम् । आनन्दवर्धनस्य प्रायः समकाल: स्यात् । यद्यपि जयन्तभट्टस्य नाम्ना समुपलक्ष्यमाणो यः श्लोकः स भर्तृहरिशतके समुपलभ्यते। अथापि तच्छतकंभर्तृहरेरेव कृतिरिति न विश्वासस्य पदम् । यदन्यदीया अपि कृतयस्तत्र दृश्यन्ते तदयमस्यां सूक्तिमुक्तावल्यां समुदाहृतः श्लोकोजयन्तस्य भवेन्नाम । भट्ट गोविन्दराजः-कविमेनं श्लाघते देवेश्वरः- 'इन्दुप्रभारसविद विहगं विहाय कीरानने स्फुरसि भारति का रतिस्ते । यदि श्रयसि जल्पतु कौमुदीनां गोविन्दराजवचसां च विशेषमेपः॥' इति ( शाङ्ग घर ) अपरे चास्य श्लोकाः सुभपितावल्यां समुदाहृताः । भट्टनायक:-अयं हृदयदर्पणस्य कर्ता ध्वनिनिरसने प्रवृत्तः । आचार्याभिनवगुप्तः स्वकृती ध्वन्यालोके तत्र तत्रास्य पक्षमनूय निरस्यति । तद्यथा-'तेन यद्भट्टनायकेन द्विवचनं दूषितं तत् गजनिमीलिकयेव' इति । अनेनायमभिनवगुप्तात्प्राक्तन इत्यवगम्यते । दूषितं यद्दिवचनं तत्- व्यक्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः' (ध्वन्या उ. १. का. १३) इतिकारिकास्थं व्यङ्ग इत्येतद्विवचनम् । तदयमानन्दवर्धनान प्राक्तनः । 'द्विजस्तयो यकाख्यो गौरीशसुरसझनोः । चातुर्विधः कृतस्तेन वाग्देवीकुलमन्दिरम् ॥ इति राजतरङ्गिणीवचनं प्रमाणयन् सुभाषितावलीप्रस्तावनाकारः अवन्तिवर्मणः पुत्रस्य शङ्कर- वर्मणः समयमस्य भट्टनायकस्य संभावयति । आनन्दवर्धनस्त्ववन्तिवर्मणः सभायामासीदिति सुव्यवस्थितम् । मीमांसकश्चायमित्यपि गम्यते- यदस्य मतं निरस्यन्नभिनवगुप्तः सोपहासमिदमाह- 'भट्टनायकेन तु यदुक्त xxx तत् श्लोकार्थमपरामृश्य xxx नच निःश्वासान्ध इबाद: स इव चन्द्रमा इति कल्पना युक्ता । जैमिनीयसूत्रे ह्येवं योजना, 'न काव्येऽपीत्यलम् । इति । (ध्वन्या. प. ६३) उपहसतीव ह्येनम् ‘जैमिनीयस्त्रेष्वेव ईदृशी ते योजना शोभेत, न काव्येऽपीति। भट्टमयूरशङ्करः-शङ्कर इति लेम्बकप्रमादकृतः पाठः। शकुक इत्येव पाठो युक्तः श्रीभण्डारकर महाशयदृष्टः पाठस्तु मयूरपुत्रशइकुक इति । शइकुको मयूरपुत्र इतिविशेषणमेत- द्विचार्यम् । अस्यां सूक्तिमुक्तावल्या मयूरशकरनाम्ना समुपलक्ष्यमाणः श्लोकः सुभाषितावल्यां शङ्क- कस्य नाम्ना समुदाहियते । शङ्खकः प्रथितः कश्चिदलङ्कारनिबन्धस्य कर्ता प्राक्तन इति विज्ञायते मम्मटभट्टः काव्यप्रकाशे रस निरूपयन् 'इति भट्टलोल्टटप्रभृतयः, इति श्रीशङ्ककः, इति श्रीभट्टनायकः, इति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादाः । इति मतभेदान निरूपयति । अनेन निर्देशकमेण भट्टनायकात्प्राक्तनत्वं गम्यते । भुवनाभ्युदयास्यस्य प्रणेताऽयमिति च राजतरङ्गिणीतो विज्ञायते- ·सूक्तिमुक्तावली - अथ मम्मोत्पलयोरुदभूत् दारुणो रणः रुद्धप्रवाहा यत्रासीत् वितस्ता सुभटैर्हतैः ।। कविर्बुधमनःसिन्धुशशाङ्कः शङ्कुकाभिधः । यमुद्दिश्याकरोत् काव्यं भुवनाभ्युदयाभिधम् ॥' इति (राज) समयश्चास्य कैस्तं नवमं शतकम् । परमत्र मयूरपुत्रनिर्देशः के मयूरमवलंबते इति तु विचा' यम् । सूर्यशतककर्ता मयूरस्तु वाणसमकालः । भट्टवाचस्पतिः-कविरयमन्यो वाचस्पतिमिश्रेभ्यः, यैः न्यासवार्तिकतात्पर्यटीकाप्रभृतयो बहवो दार्शनिका निबन्धा विरचिताः । अस्य श्लोका बहवः सदुक्तिकर्णामृते समुदाहृताः । अस्यां समुदाहृतः 'जनस्थाने भ्रान्तं ' इति श्लोकः सदुक्तिकर्णामृते शूलपाणेरित्युपलक्ष्यते । अयमेव श्लोकः क्षेमेन्द्रेण कविकण्ठाभरणे 'रामायणपरिचयो यथा-भवाचस्पतेः' इति समुदाहृतः । यश्चायमपर: कवेरस्यश्लोक: ' मृगशिशुदृशस्तस्या' इति, सदुक्तिकर्णामृते समुदाहृतः, सदशरूपके द्वितीयप्रकाशे समुदाहृतो वर्तते । तदयं कविर्धनिकात्प्राचीन इति संभाव्यते । महश्यामल:-कवेरस्य कृतेः केचन श्लोकाः सुवृत्ततिलके औचित्यचर्चायांच क्षेमेन्द्रेण समुदाहियन्ते । अयं कविः प्रणेता पादताडिताख्यस्य माणस्य । राजशेखरेण काव्यमीमांसायामेष श्यामदेव इति निर्दिश्यते। भट्ट सोमेश्वरः-न्यायसुधायाः कर्ता भट्टसोमेश्वरो मीमांसक एकः अपरः काव्यप्रकाशि- काव्यख्यायाः कर्ता भट्टसोमेश्वरः, अपरस्तु सोमेश्वरः सुरयात्सवस्य कीर्तिकीमुद्याश्च कर्ता अपरस्तु सोमेश्वरदेवो मानसोल्लासकर्ता । एप्वन्यतमोवाऽन्यो वेतिविचार्यम् । भट्टस्वामी-अयमेव भट्टिरिति प्रथितो महाकवियाकरणशिरोमणिः । यस्य कृतिर्भट्टि- काव्यमिति प्रथते । अयं श्रीस्वामिनः सुनुाह्मणः सौराष्ट्रपु श्रीधरसेननरेन्द्रे राज्यं प्रशासति वलभी पुरे समभूत् । काव्यस्यान्ते स्वयमिदमाह- 'काव्यमिदं विहितं मया पलभ्यां श्रीधरसेननरेन्द्रपालितायाम् । कीतिरतो भवतात् नृपस्य तस्य प्रेमकरः क्षितिपो यतः प्रजानाम्' इति । व्याख्याता आरम्भे प्राह-श्रीस्वामिसूनुर्भहिनामा कविः रामकथाश्रयमहाकाव्यं चकार' इति । अस्यों मूक्तिमुक्तावल्या समुदादतः 'पीतोष्टरागाणी ति श्लोकः ( भट्टिकाव्ये एकादशसर्गे) (२१) समुपलभ्यते । मुभाषितावल्याम परे चास्य श्लोकाः समुपलभ्यन्ते । श्रीधरसेनशिलालसतः स्तिपठशतकस्योत्तरार्धमस्य समयः स्यादिति संभाव्यते । (काव्यमालागुच्छे ८० प्राचीनलेसमालायो (३) दो लेसो १६४-१६५) वर्तते ) महेन्दुराज:-अभिनवगुप्तस्यायमुपाध्यायः । कैस्तदशमशतके काश्मीरेष्वासात ध्वन्यालोके मटमापरन् अभिनवगुप्तो भन्दुरानधरणावनुस्मरति-'भट्टेन्दुराजचरणान्नकृताधिवासे' ति। उदाहरति पारप हंकास्तर तब टोचने । 'यया अस्मदुपाच्यायमलुराजस्य-प्राणा येन समपिता परमादिभिः । क्षेमेन्द्रेणास्य सोका भौचित्यच दो समुदादताः । 1 ·प्रस्तावना ४७ . भद्देन्दुराजस्य-'यः कालागुरु ( सूक्ति. २६५) (ध्वन्यालोकलोचने प. ११६) भट्टोत्कटः-कोऽसावुत्कटः !, उद्भट इति तु भवेत् प्रसिद्धश्चायमलङ्कारनिबन्धकारः । भट्ठोपमन्यु:-'सान्ध्यरागरुचिरारुणमारात्' इति श्लोक एक एवायं सूक्तिमुक्तावल्यां सुभाषितावल्यां च कवेरस्येति समुदाह्रियते । नेतोऽस्याधिकं किमपि ज्ञापकमुपलभ्यते । भदन्तविशाखदेवः-मुद्राराक्षसकर्तुर्विशाखदेवादन्योऽयमिति संभाव्यते । पूज्यवाचकस्य भदन्तशब्दस्यभूरिप्रयोग आहेतसमयनिष्ठेष्वेव । मुद्राराक्षसकर्ता तु नतत्समयानुयायी । कोऽयमिति विचार्यम् । भदन्तहरिभट्टः--बहवोऽस्य कवेः श्लोकाः सुभाषितावल्यां समुदाहृताः । अस्यां तु सूक्तिमुक्तावल्यां सक्तिरस्यैकेव । सूक्तिश्चास्य प्राचां महाकवीनां शैलीमनुसरति । भदन्तारोग्यः-यदेव श्लोकद्वयमस्यां सूक्तिमुक्तावल्यामस्य कवेः कृतिरिति समुदाहृतं तदेव सुभाषितावल्यामप्येतस्यैवेति समुदाहृतम् । कविमेनं न विशेषतः प्रत्यभिजानीमः । भर्चुः-भर्चुः भRः इत्यपि नाग्नि भेदः पठ्यते । कविरयं बाणस्य गुरुः । स्तौति च कादम्बयाँ बाण एनम् । 'नमामि भत्र्सश्चिरणाम्बुजयं सशेखरैर्मोरवरिभिः कृतार्चनम् । समस्त सामन्तकिरीट वेदिका विटङ्कपीठोल्लुठितारुणागुलि ॥' इति । (कादम्बरी) राजशेखरश्चेनं श्लाघते- 'अवन्तिः काव्यमानर्च भमिखिरिशेखरः शिष्यो बाणश्च सङ्कातकान्तवेद्यवचाः कविः ।' (सूक्ति. ४४) कवेरस्य काव्यं किमप्यस्तीत्यनेन श्लोकेन विज्ञायते काव्यस्य नाम न व्यक्तम् । कविं काव्यं च निरूपयन राजशेखरः काव्यनामन किं ब्रूयात् ? । अपि स्यादवन्तिकाव्यमित्येकं पदम् । सुव्यक्तः समयोऽप्यस्य । अस्य श्लोका बहवः सुभाषितावलौ समुदाहृताः । भर्तृहरिः-अयं वाक्यपदीयस्य प्रणेता प्रणेताच शतकत्रयस्य । यद्यपि भर्तृहरेः कृतिरिति ख्यायमाने शतकत्रये सङ्कलितानाम परेषां श्लोकाः । अथापि प्राधान्यान् भर्तृहरिकृतिरेव सा। केचन मन्यन्ते-आचार्यामिनवगुप्तो यथाह भगवान भर्तृहरि रित्यादिना यं वाक्यपदीयकार निर्दिशति तस्मादन्य एवं शतककर्ता इति । अस्य समयः स्तं सप्तम शतकम् । भर्टमेण्ठः - श्लाघते धनपालः कविमेनम्- 'वक्रोत्या भर्तृमेण्ठस्य वहन्त्या मृणिरूपताम् । आविद्धा इव धन्वन्ति मूर्घानं कविकुञ्जराः।' (सूक्ति. ४४ ) राजशेखरो बालरामायणे सबहुमानमेनं निर्दिशति- 'बभूव वल्मीकभुवः पुरा कवि- स्ततः प्रपेदे भुवि भर्नुमण्ठताम् । इति ।

·सूक्तिमुक्तावली क्षेमेन्दश्चेदमुदाहाति सुदृत्ततिलके-आरम्भे यथा भर्तृमेण्ठस्य- 'आसीद्देत्या हयग्रीवः सुहृवेश्मस यस्य ताः । प्रथयन्ति बलं बाव्होः सितच्छत्रस्मिताः श्रियः ॥' इति' अयं कविर्हयग्रीववधस्य काव्यस्य कर्ता, यस्य सारम्भे श्लोकोऽयम् । शाकुन्तलव्याख्याने • राधवभट्टश्चानुवदति- 'उदाहृतंच हयग्रीववधस्थम्- 'ये प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुञ्झिता । मदेनैरावण मुखे मानेन हृदये हरेः॥' इति ।। अयं च काश्मीर: । मानुगुप्तस्य समये आसीत् । तस्य च समयः कैस्त चतुर्थशतकस्य प्रथमोभागः । अस्यापरे श्लोकाः सदुक्ति, कर्णामृते सुभाषितावल्यां च समुदाहृताः । भल्लटः अस्य श्लोकान् बहून समुदाहरति क्षेमेन्द्रः । अभिनवगुप्तश्च लोचने श्लोकानस्यो- दाहरति, तदयंमभिनवगुप्ताचार्यतः प्राक्तनः प्रायोऽस्य समयो नवमशतकानार्वाचीनः । भवभूतिः-मुप्रथित एष महाकविः। महावीरचरितादिषु नाटकेषु कविरयमात्मानं 'श्रीकण्ठ- पदलाञ्छनः पदवाक्यप्रमाणज्ञो भवभूतिर्नाम' 'अस्ति खलु तत्रभवान् काश्यपः श्रीकण्ठपदला- अनः' 'मश्रीकण्ठपदलाञ्छनोभवभूतिर्नाम' इति सूत्रधारवचनैः खापयति । तत्र श्रीकण्ठ इति पित्कृतं नाम । साम्बा पुनातु भवभूतिपवित्रमूर्तिः' गिरिजायाः स्तनौ वन्दे भवभूति सितान- नौ' इति भवभूतिपदघटितादर्णनादस्य साङ्केतिक भवभूति ' रितिनाम प्रवृत्तमिति केचित् । अपरे तु भवभूतिरित्येवास्य नाम । वश्यवाक्त्वलक्षणा सारस्वतश्रीः कण्ठे यस्य सोऽयं श्रीकण्ठ इति गुणकृतमभिपानमस्येति मन्यन्ते । अनुरूपं चतत् श्रीकण्ठपदलाञ्छन इति प्रयोगस्य । 'कविक्पितिराज श्रीभवभूत्यादिसेवितः । जितो ययो यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥ इत्यनेन रामतरगिणीवचनेन यशोवर्मणः समकाल इति विज्ञायते । यशोवर्मणः समय स्तसप्तमशतकस्यान्तिमोऽष्टमशतकस्यादिमश्च । (693-730 A. D.) अस्येवोचक इत्यपि नामान्तरम । शिष्यभायं कुमारिलभट्टस्य । प्राचीने हस्तलिखिते मारतीमाधवे-' इति श्रीकुमारिलवा- मिप्रसाद प्राप्तवाग्वैभवश्रीमदुवकाचार्यविरचित मालतीमाधव पोः' इति वाक्यं हि समुपल भ्यते । आह च चिरगुप्ताचार्यस्तत्वप्रदीपिकाया ( निर्णयमागरमुद्रितायां २६५ पत्रे ) भवभूतिर्हि उथेक इति । अनेन कुमारिलश्लोकवार्तिकस्य व्याख्या व्यरचीत्यपि विज्ञायते । येनाम कैचिदिह नः प्रथयनयवज्ञा' मित्येपश्लोको मालतीमाधवस्थःश्लोकवार्तिकव्याख्यायमपि हि समुपलभ्यते । मण्टन. मिअविचितभावनाविषयस्य ज्यास्पाकाप्युचेकन विरनिताऽस्ति । प्रसिद्धाभारय दृश्यप्रबन्धाः भागवतजयवर्धनः---अयं जयवर्धनादनन्यः । अस्य कवरेपरेऽपि श्लोकाः सुभाषितावल्या भक्तिरामृते च ममुपरम्यन्ते । भारयि:-किरातार्जुनीयस्य का कविकुलावतंमभूतोऽपम् । नापतेनेनं रानशेगरः 'कृस्नप्रयोगदाणी भारदग्वि भाग्यः।' म. ४४ ·५० सूक्तिमुक्तावली भीमपंडितः -अस्य नाम्नाऽस्यां सूक्तिमुक्तावल्यां समुदाहतोलोको सुभाषितावल्या भीम स्येति । समुदाहियेते ! कोऽयं भीमः । । सुभाषितावलीप्रस्तावनायां पीटरसन महाशयो मन्यते रावणार्जुनीयस्य कर्तारम् । नाम्निच भीमभट्टः भूमभट्टः इति प्रयोगभेदान प्रदर्शयन् भूमभट्ट इत्येव स्थापयति । तदर्शयति प्रमाणतया वाक्यमिदम्-'काव्येऽत्र भूमोदिते ' इति । काश्मीरश्चायमिति । भीमटः-राजशेसरो वर्णयत्येनम्- 'कालञ्जरपतिश्चके भीमटः पञ्चनाटकीम् तेषु प्रबन्धराजत्वं प्राप स्वमदशाननम् ॥' इति (सूक्ति. ४६ ) भूतिमाधवः--जयमाधवात् पूर्व विचारितादनन्य एवायम् । योऽयमस्यां सूक्तिमुक्तावल्या- मस्य नानोपलक्षितः श्लोकः स सुभाषितावल्या सदुक्तिकर्णामृते च जयमाधवस्येत्युदाह्रियते भेरिमांकार:-कवेरस्य भेरीभाङ्कार इति साङ्केतिकमभिधानमिति प्रतिभाति । देशकाला- वस्य न ज्ञायते । सूक्तिमुक्तावल्यां समुदाहृतान् कवेरस्य श्लोकान् पश्यतां नः प्रतिभाति कविरयं कस्य चिद्राज्ञः सभायामात्मनो वयः पूर्व समतिवाह्य चरमे वयसि निर्विष्णो वाराणस्यां निवसन ईश्वरपरा- यणोऽभवत् । इति । इमे चास्य श्लोकाः । सप्तानामयुगान्तसङ्गतिरिहस्यादर्णवानां न किं ( ३४० ) इ यं च राज्ञः स्तुतिः । 'कतिपयपुरस्वामी कायव्ययैरपि दुर्ग्रहः मितवितरिता मोहेनाहो मयाऽनुस्तः पुरा । त्रिभुवनपतिर्बुद्ध्याऽऽराध्योऽधुना स्वपद प्रदः । पुनरधिगतस्तत्प्राचीनो दुनोति दिनव्ययः ॥' (४६०) अयं राजसेवा निवेदमवगमयति श्लोकः । 'ये तृष्णालहरीपरीतमनसस्ते मानवा निर्भर देशेऽन्यत्र वसन्तु हन्त सहसाऽवज्ञाय वाराणसीम् । अस्माभिः पुनरत्र शङ्करपुरीमध्ये स्थिर स्थीयते स्थातव्यं त्रिदिवापमानलमिलगण्डूष सन्तोषिभिः । ( ३८०) लोकोऽयं कवेाराणसीनिनिवासे दृढाध्यवसायं सूचयति । अन्यांश्चास्य श्लोकानवोदाढतान् परामृशतां नः प्रतिमाति वारणस्यामवस्थितेन महादेव. तेरेका व्यरचीति । भागवर्मा-( कामरिक भोगवर्मा ) कोऽयम् ? । सूक्तिमुक्तावल्यो सुभाषितावल्यां सदुक्ति- कर्णामृते च श्लोकेनेकेनेवायमुपलक्ष्यते । भोजदेवः धाराधीशः सोयं सरस्वतीकण्ठाभरणश्रृङ्गारप्रकाशयोः कर्ता काव्यमीमांसाका- रात् पश्चात्तनः भावप्रकाशकारात् शारदातनयात्प्राक्तनः कैस्तकादशशतके आसीत् । अस्या सूक्तिमुक्तावल्या कवीन्द्रवचनसमुच्चयादौ च सूक्तिसंग्रहनिबन्धे भोजदेवनामा समुपलक्ष्यमाणाः श्लोकाः सरस्वतीकण्ठाभरणशृंगारप्रकाशोनोपलभ्यन्ते तदस्य कृत्यन्तरेषु अन्वेषणीयाः। विशेषश्चास्य कवीन्द्रवचनसमुच्चयप्रस्तावनायां द्रष्टव्यः । ७ ·प्रस्तावना 52/58 मलण:-अयं काश्मीरा महाकविः, प्रवराख्यं पुरमस्य जन्मस्थानम् । पिता विश्ववर्ताख्यः अग्रजावस्य शृङ्गारालङ्कारनामानौ । अलङ्कारस्य लङ्कक इति नामान्तरम् । सुस्सलदेवनन्दनेनश्रीजय- सिंहमहाराजेन प्रजापरिपालनकर्मणि नियुक्तोऽयं मइसकस्तस्यराज्ञः समये कैस्तद्वादशशतकस्य पूर्वाधं आसीत् । अस्य समये लङ्ककस्य सभायां वहवः पण्डिता अभूवन, नन्दनः रम्यदेवः रुय्यकः लोप्टदेवः श्रीगर्भः मण्डन. श्रीकण्ठः गर्गः देवघर: नागः त्रैलोक्यः दामोदरः जिन्दुकः जल्हणः श्रीगोविन्दः कल्याणः भुडुः श्रीवत्सः श्यानन्दः पद्मराजः श्रीगुन्नः लक्ष्मीदेवः जनकराजः प्रकटगुप्तः आनन्दः (शम्भुमहाकवेः सुतः) सुहलः गोविन्दचन्द्रः जोगराजः अपरादित्य इत्यादयः । तदिदमखिलं करस्य मसणस्य कृतोश्रीकण्ठचरिते व्यक्तं समुपलभ्यते । महामनुष्यः ( काश्मीरक महाभनुष्यः) बहवः श्लोकाः कवेरस्य समुदाह्रियन्ते सुभाषिता- वल्याम् । सदुक्तिकर्णामृते च । नास्य देशकालादिपरिचायकं किमपि । माधः-शिशुपालवधस्य कर्ता सोऽयं महाकविः । श्लाघते चैनं राजशेखरः- 'माघेनेव च माधेन कम्पः कस्य न जायते । माधेन विनितोत्साहा न सहन्ते पदक्रमे ( मम् )। स्मरन्तो भारवेरेव कवयः कपयो यथा' इति । सू. ४४ अस्य कवेः पिता दत्तकः सर्वाश्रय इति च पितुरस्य नामान्तरम, पितामहश्चास्य सुप्रभः । 'सोऽयं सुप्रभः श्रीवर्मलाख्यस्य राज्ञः सर्वाधिकारी समभूत् । तस्य राज्ञः समयः स्तिसप्तमशतकस्य पूर्वार्धम् । (625 A. D.) सुप्रभदेवस्य चायमेव समय: । एतत्पोत्रस्य माघस्य ततः प्रायः पञ्चाशदर्पय॑वहितः समयः स्यात् । कैस्तसप्तमशतकस्यान्त्यो भाग इति तु निर्विवादम् । अस्य कवेः श्लोका बहवः सुभाषितावल्यादिसूक्तिनिवन्धेपु समुदाह्रियन्ते । आनन्दवर्धनाचार्यर्ध्वन्यालो केऽस्य श्लोकः समुदाहियते ॥ मजुघोषः-अस्य कवेर्नामाऽस्यां सूक्तिमुक्तावल्यां समुपलक्ष्यते श्लोक एक एव । सच सोमप्रभाचार्यविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां वर्तते प्रकाशितं चैतत् अस्माभिः कविनामानुक्रमिण्याम् । तत् नेह निबन्धे क्वेरस्य कृतिः, सोमप्रभाचार्यस्यैव वा मञ्जुघोष इति नामान्तरं तदिति मन्तव्यम्। मदनः-अयममरुशतकव्याख्याकारस्यार्जुनवर्मदेवस्य गुरुः । अर्जुनवर्मदेवः स्वकृताय- मरुशतकव्याख्यायामिदमाह- यदुक्तमस्मदुपाध्यायेन वालसरस्वत्यपरनाना मदनेन' इति । उदाहरति च तस्य लोकांस्तत्र तत्र । तांश्च श्लोकानायां सूक्तिमुक्तावल्यां मदनकर्तृकतया निर्दि- टेषु पश्यन्तो वयं तमेनमेव मदनं सम्भावयामः । अलङ्कारनिबन्धस्य कस्यचित् कर्ताऽयमित्यपि विज्ञायते । समयश्चास्य स्तित्रयोदश शतकत्यायो विभाग इति संभाव्यते । मायुराजः - रानशेसरः साधते कविमेनम् - मायुरानसमो जज्ञे नान्यः कलचुरिः कविः । उदन्वतः समुतायुः कति वा तुहिनादावः । इति ( मुक्ति ४६) अनेन राजशेखरवचनेन कविमनं कटगुरिकुटालधारभूतं चेविदेशसंभवं मन्यते महामहो. पाध्यायो दुर्गाप्रसादः । संभावयति चैनं रामायणकयानुसारिणो नाटकस्य करिम । (परमधरी. मस्तावनायाम ) रामशेसरात प्राचीन इति तु न्यान् । तर नवमशतकतो नाचानः ।

·- . ~ પર सूक्तिमुक्तावली मारुला-इयं मारुला कदा कुत्रासीदिति न विज्ञायते । सीकविमालायामियं यध्यते धनददेवेन- शीला-विजा-मारुला-मोरिकायाः काव्यं कर्तु सन्ति विज्ञाः खियोऽपि । विद्यां वेत्तुं वादिनो निर्विजेतुं विश्वं वक्तुं यः प्रवीणः स वन्यः ॥ इति । ( शार्ङ्गधर) माहिल:-अस्यां सूक्तिमुक्तावल्या माहिलस्येत्यनूदितः 'कचग्रहमनुमहम्' इत्ययं श्लोक सुवृत्ततिलके क्षेमेन्द्रेण साहिलस्येत्यनूद्यते । स्यादयं साहिलः । क्षेमेन्दात्प्राक्तनोऽयमित्येतावदेव विज्ञायते । मुक्ताकाण:-कविरयं काश्मीरेष्ववन्तिवर्मणोराज्यसमये आसीत् विज्ञायते चैतद्राज- तरङ्गिणीवचनेन- 'मुक्ताकाणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः । प्रथा रत्नाकरश्चागात साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः ॥' इति समयोऽस्य स्तं नवमशतकम् (855-884 A, D) अस्य श्लोका बहवः क्षेमेन्द्रेण सुवृत्ततिलकादावुदाइताः। मुभावाक्पतिराज इत्यस्यैव नामान्तरम् । धाराधीश्वरस्य श्रीभोजराजस्य यः पिता सिन्धुराजस्तस्यायमग्रजः श्री सीयकमहाराजस्यपुत्रः अनेककविवरसमलङ्कृतसमः स्वयं च सुलील- तवाग्वैभवनिधिः कविलोकप्रियः । समयश्चास्य कैस्तदशमशतकस्योत्तरार्धम् मुरारि:-अन(राघवस्य कर्ता । पितरावस्य तन्तुमतीवर्धमानको । रत्नाकरो हरविजये. मुरारिमधिकृयंदमाह- अझोत्थनाटक इवोत्तमनायकस्य नाशं कविय॑धित यस्य मुरारिरिस्थम् ।' इति ( हरविजय.६७) तेनायं रत्नाकरात्प्राचीन । इति गम्यते । रत्नाकरस्य समयः स्तं नवमं शतकम् । मोरिका--सुभाषितावल्यामपरे चास्याः श्लोकाः समुदाहताः । धनदः कविरेनां निर्दिशति-~- 'शिलाविज्जामारुलामोरिकाबा' इति । यशोवर्मा-अयं कान्यकुब्जाधीश्वरः कर्ता रामाभ्युदयनाटकस्य । गीयते चार्य राजतरंगिण्याम् । कृविवाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः । जितो ययो यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्यताम् ॥' इति । आनन्दवर्धनेन ध्वन्यालोके रामाभ्युदयनाटकात् कवेरस्य श्लोकोऽयमुदाहियते-- 'आकन्दाः स्तनिर्विलोचनजलान्यश्रान्तधाराम्बुभिः' इति । 'कृतककुपिते' रित्यादिश्लोकश्च । तथा लोचनेच- रामाभ्युदये यशोवर्मणा-स्थितमिति यथा शय्याम ।' इति । क्षेमेन्द्रेण च सुवृत्ततिलकादावस्य श्लोकाः समुदाह्रियन्ते । भोजेनाप्युदाहि- यन्ते श्रृंगारप्रकाशे । अस्य च यशोवर्मणः समयः कस्तारमशतकस्य प्रथमः पादः ।

·प्रस्तावना ५३ --- - योगेश्वर:-कविमेनं भवानन्दः श्लाघते वाणः सृष्टिमपूर्ववस्तुविषयामेकोऽत्र नियूंढवान् निष्णातः कविकुञ्जरेन्द्रचरिते मार्ग गिरा वा गुरुः । वेधा विन्ध्यपुलिन्द पामर वधू भूगोल झंझा निल- प्रायेऽर्थ वचनानि पल्लवयितुं जानाति योगेश्वरः ॥' इति । तथा वसुकल्पश्च- वाणः प्राणिति के शटः स्फुटमसो जागर्ति योगेश्वरः प्रत्युज्जीवति राजशेखरगिरां सौरभ्यमुन्मीलति ।' इति । (सदु. ५-२६. १-३) कवीन्द्रवचनसमुच्चये सदुक्तिकर्णामृते चास्य श्लोकाः समुदाहियन्ते । विशेषः कवीन्द्रवचन- समुच्चयप्रस्तावनायां सदुक्तिकर्णामृतप्रस्तावनायां च बोध्यः । रत्नाकरः-अस्य राजानकरत्नाकर इति रत्नाकरवागीश्वर इति रत्नाकर विद्याधिपतिरिति च प्रथितं नाम । कविरयं हरविजयस्य वक्रोक्तिपञ्चाशिकायाश्च कर्ता, अवन्तिवर्मणः समये आसीत् । तथाच राजतरङ्गिण्याम- मुक्ताकाणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः । कवी रत्नाकरंश्चागात् साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः । श्लाघते चैनं राजशेखरः- मास्म सन्तु हि चत्वारः प्रायो रत्नाकरा इमे । इतीव स कृतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ॥ इति । (सू. मु. ४६) समयोऽस्य कैस्तं नवमं शतकम् (855 A. D.) विशेषः सुभाषितावलीप्रस्तवनायां द्रष्टव्यः। रविगुप्तः–कविरयं चन्द्रप्रभाविजयकाव्यस्य कर्ता । आह च यशोधरो वात्स्यायन- प्रणीतकामसूत्रन्याख्यायां जयमंगलायाम्-' तथा आचार्यरविगुप्तेन चन्द्रप्रभाविजयकाव्ये प्रकरणं पृथक्कृतम् । यथोक्तम्-- गहनप्रसन्नसर्वा कतिपयसूत्रामिमामनन्तमुखीम् । अनधीत्याक्षरमुद्रा वादसमुद्रे परिप्लवते' । इति अन्योऽप्यनेन लोकसंव्यवहारनामक निवन्धोऽस्ति विरचितः । सोऽयं यशोधरात् प्राक्तनः राजशेखरः- कविरयं विद्धसालभञ्जिका वाटभारत बालरामायण प्रभृतिनाटकानां कर्ता, कर्ताच पाकृतभाषात्मकस्य कर्पूरमार्याख्यस्य सहक स्य, प्रणेताच काव्यमीमांसायाः पधित: कविकुठे । जन्म चास्य यायावरकुले । आह च स्वयम्- यायावरीयः संक्षिप्य मुनीनो मतविस्तरम् । व्याकरोत् काव्यमीमांसा कविभ्यो राजशेखरः ॥' इति । (काव्यमी. प.२) गुरुवायं महेन्द्रपालस्य । तया च कर्पूरमअर्याम्-- माव कहिनदु एवं कोभनाई रअनिववाहसिहण्डो। रहुउलयूडामणिणो महेन्द्रपाटस को अ गुरू इति ·५४ सूक्तिमुक्तावली स्तुतश्चायमपराजितेन मृगाङ्कलेखाकारण-( कर्पूरमञ्जर्याम ) बालकई कइराओणिम्भयराअस्स तह उव ज्य़ाओ । इति- अस्य कवेर्जीया भवन्तिसुन्दरी । आहच कविः कर्पूरमञ्जर्याम्- चाउहाणकुलमौलिमालिया राअसेहरकइन्दगहिणी । भत्तुणो किदिभवन्तिसुन्दरी सापउज्ज इदुमेदमिच्छदि । कवेरस्य पिता दर्दुकः, माता शीलवती अकालजलदः प्रपितामहः । पूर्वपुरुषा सु. प्रभुतयः तथाच बालरामायण नाटके प्रस्तावनायाम्- 'समूतॊ यत्रासीद्गुणगण इवाकालजलदः सुरानन्दः सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा । न चान्ये गण्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो महाभागस्तस्मिन्नयमानि यायावरकुले । तदामुष्यायणस्य महाराष्ट्रचूडामणेरकालजलदस्य चतुर्थो दोर्दुकिः शीलवतीसूनुः उपा- ध्यायश्रीराजशेखरः।' इति । 'सौजन्याकुरकन्द xxx राजशेखरकवे दृष्टोऽसि यामो वयम्' इति (सदु. ३.११२) वदति चाभिनन्द:- अस्प कके कृतिभ्यः केचन श्लोकाः सरस्वतीकण्ठाभरण ध्वन्यालो. कलोचन काव्यप्रकाश साहित्यदर्पणादिपु समुदाह्रियन्ते । अस्य समयः ऊस्तनवमशकस्यान्तिमः आयश्च दशमशतकस्य । विशेषः कर्पूरमञ्जरीप्रस्तावनातः काव्यमीमांसा प्रस्तावनातश्चावगन्तव्यः । रामः--कोऽयं कविः ।। 'अमुष्मिन् लावण्यामृतसरसि' इत्येक एव श्लोकोऽस्यो सूक्ति- मुतवल्या अस्य नाम्ना समुपलक्ष्यते । अयमेव सुभाषितावल्पामप्यस्यैव नाना समुपलक्ष्यते । काव्यप्रकाशे चायमनूद्यते । तदयं कोऽपि कविः काव्यप्रकाशकारात्प्राचीन इत्येतावद्गम्यते । 'एका गगा प्रयागे' इत्येष एकः श्लोकः कवेरस्यैव समुदाह्रियते सदुक्तिकर्णामृते । रामिलसोमिली-दाविमो शूद्रककथाकारौ । आह च राजशेखरः- तौशूद्रककथाकारी रम्यो रामिलसोमिली । काव्यं ययोद्वयोरासीदर्धनारीश्वरोपमम् ॥' इति (सूक्ति. ४३) कालिदासस्तयोरन्यतरं सोमिलं निर्दिशति मालविकामिमित्रे प्रस्तावनायाम् । 'परपुरुषादिव सवितुः' इत्ययं रामिलश्लोकः सुभाषितावल्यामुदाह्रियते । तावेतो कालिदासात्प्राचीनावित्येतावत् व्यक्तमवगम्यते । रिस्सका क्षेमेन्द्रः 'विपरीतं यथारिस्सोः' इति नामनिर्देशपूर्वकं श्लोकमेकमुदाहरति- आस्ते ते कलिकालकल्मषमपीप्रक्षालनेकक्षमा कीर्तिः संनिहितवसातभुवनस्वच्छन्दमन्दाकिनी।' इति ।

·प्रस्तावना vn vvv सोऽयमेव रिस्सुकः । अयं च श्लोकेनानेन कस्यचिद्राज्ञः सभायामासीदिति विज्ञायते । रुदतीब्राह्मणः- 'विश्रान्तो दिवसस्तटीमयमटत्यस्ताचलस्यांशुमान संप्रत्यङ्कुरितान्धकारपट लैलम्बालका द्यौरभूत् । एछन्तर्विश वेश्मनः शशिमुखि द्वारस्थलीतोरण- स्तम्बालम्बितबाहुवल्लि रुदती किं त्वं पथः पश्यसि । (सूक्ति. १४०) इत्ययमेकएव श्लोकोऽस्य नामा समुदाह्रियते । रुदती किं त्वं पथः पश्यसीति श्लोकसमाप्ती दृष्टिं विदधता केनचित्कवेरस्य कृतं सादिकं नामैतत् । नेतो विज्ञायते किमप्यधिकम् । रुद्रः-सूक्तिमुक्तावल्यां रुद्रस्य नाम्ना निर्दिश्यमाना बहवः श्लोकाः शृङ्गारतिलकात् काव्या- लङ्कारादपि समुदाह्रियन्ते । सदुक्तिकर्णामृते शङ्गारतिलकस्य श्लोका बहवो रुद्रटस्य नाना समुदाह्रि- यन्ते । तत् विज्ञायते काव्यालङ्कारस्य कर्ता शृंगारतिलकस्य च कर्ता एक एवेति । रुद्रस्यैव रुद्रट इति च नामेति । अत्र केचन मन्यन्ते-काव्यालङ्कारस्य कर्ता 'रुद्रट' इति स्वनाम काव्यालङ्कारे (अ,५) अष्टभिः श्लोकः संपादिते महाचक्रे श्लोकनिबद्धं ज्ञापयति । सचायं श्लोक:- शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥ इति । व्याख्याता नमिसाधुरपि- पूर्वमहामतिविरचितवृत्यनुसारेण किमपि रचयामि । संक्षिप्ततरं रुद्रट काव्यालङ्कार टिप्पणकम् ॥ एवं रुद्रटकाव्यालङ्कृतिटिप्पणकविरचनापुण्यम् । आदावन्ते च रुद्रट इत्येव नाम निर्दिशति । काव्यप्रकाशे साहित्यदर्पण च रुद्रटमतमन्यते । रुट इत्येव च तत्रापि नाम्नो निर्देशः । भोजः सरस्वतीकण्ठाभरणे काव्यालङ्कारस्थं 'किं गौरिमा प्रति रुपा' इति श्लोकं समुदाहरति । तदयं दशमशतकतो नार्वाचीनः । व्याख्याता नमिसाधुः कैस्ते- कादशशतकोचरार्ध आसीदिति तस्य व व्याख्यान्त वर्तमानेन 'पञ्चविंशतिसंयुक्तरेकादशसमाशतेः विक्रमात समतिकान्तैः प्रावषीदं समर्थितम् । इत्यनेन वचनेन विज्ञायते । स एव वदति व्याख्यारम्भे पूर्वमहामति विरचितवृत्त्यनुसारेण किमपि रचयामीति । ततश्च विज्ञायते काव्यालङ्कारवृत्तिकारानमिसाधोः प्राक्तनात् काव्यालङ्कार- कारो रुद्रटः प्राक्तन इति । तत् प्रायो रुद्रटो नवमशतकानार्वाचीनः । श्रृङ्गारतिलकस्य कर्ता तु रुद्रो रुद्रटादन्य एव, नाम्न्येव भेदात् । अयं हि रुद्रः । तथा च श्रङ्गारतिलकान्ते- त्रिपुरवधादेव मतामुलासमुमा समस्तदेवनताम् । श्रृङ्गारतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसाधयति । इति । अनेन लोकनायं रुद्रः त्रिपुरवधारख्यस्य कस्यचित् काव्यस्यापि कति विज्ञायते । यदि काव्यालङ्करस्य कर्ता अयमेव स्यात् विमिति त्रिपुरवधस्यय तस्य सूचनं नाकरिष्यत् । यदि ·सूक्तिमुक्तावली काव्यालङ्कारः पश्चात्तनः, तस्मिन् अङ्गारतिलकं त्रिपुरवधं वा किमिति न सूचितवान् । प्रथते च काव्यालङ्कारो रुद्रटकृतिरिति । रुद्रकृतिरित्येव तु प्रयते शृंगारतिलकम् । सदुक्तिकर्णामृतादि सूक्तिसंग्रहग्रन्थेतु क्रियमाणो नामनिर्देशस्तु प्रस्खलनभूयिष्ठतया नातीव प्रामाण्यमर्हति । नामनिर्देशो हि पश्चात्तनैरप्युल्लिखितः स्यात् । निबन्धकारास्तु काव्यालङ्कारकारं रुद्रटनाम्नव निर्दिशन्ति । तथाच काव्यप्रकाशे-'तथायुक्तं रुद्रटेन ' (१२५ प. उ. ९) इति । साहित्यदर्पणेच-- 'रुद्रटस्तु ) इति । रुद्रश्वायं पञ्चतन्त्रसंग्रहकारात् विष्णुशर्मणः प्राचीनः । श्रृंगारतिल- कस्थः ' सार्धं मनोरथशरित्ययश्लोकः पञ्चतन्त्र चतुर्थ तन्त्रे अनूयते । विष्णुशी तु कैस्ताष्टमश- तकमध्यभागतो न प्राचीनः । यत् जयापीडसमकालिकदामोदरविरचितकुहिनीमतस्थः पर्य स्वास्तरण इत्येष श्लोकः पञ्चतन्त्र प्रथमे तन्ने अनूयते । जयापीडश्च काश्मीरेषु अष्टमशतकोत्तरार्धे आसीत् । इति । लक्ष्मणः :-सेनकुलतिलको वङ्गदेशाधीशो लक्ष्मणः किमन्यो वा ? लक्ष्मीधरः-कोसलेषु कोऽप्यस्य कवेर्यामः । कुलं चास्य भट्टावटङ्कम् । भट्टनरवाहनस्य पुत्रो भट्टाजितः । तस्यायं प्रपौत्रः, वैकुण्ठस्य पौत्रः, श्रीस्तम्भस्य पुत्रः कर्ता चक्रपाणिविजयाख्यस्य काव्यस्य । भोजसमकालिकश्चायम् । तथाच स्वयं चक्रपाणिविजये ( स. १) वदति- 'ग्रामोऽस्ति शांडिल्यकुलोद्गतानां गौडेषु भट्टाङ्कितकोसलेपु । गनेव नैवोज्झति यत्प्रसूतिरेकान्ततः केशवपादसेवाम् ॥ तत्राननश्रेणिशुचौ विरिश्चर्बभूव भट्टो नरवाहनाख्यः । श्रुतेः समस्कन्धतयाऽऽश्रितानि श्रुत्यन्तराणीव वासि यस्य । देवो विवस्वानिव कश्यपस्य तस्याजितो नाम बभूव सूनुः । त्रयीमयस्य ज्वलतस्तपोभियस्यायेमादत्त समस्तलोकः । आकण्ठवृत्तं प्रशमामृतैः स वैकुण्ठनामानमकुण्ठविद्यम् । असूत सूनुं स बभूव यस्य विद्यातपोधामसु तत्सनामा (१) नत्वोपनीतामपि पार्थिवेन्द्रेर्गुणानियं न क्षमते शठेति । द्वारिश्रियं स्तम्भयतो बभूव श्रीस्तंभ इत्येवहि यस्य नाम ॥ लक्ष्मीधरो नाम तदाद्यसनुरनुप्रविष्टः मुजनस्य कक्षाम् । ओजाविहीनाऽपि विनाऽपि कान्ति कृता हरेः कीर्तिसमाधिनेति । चन्द्रोदयध्यानपरायणेव कुमुद्दती यस्य न नीरसागीः । श्रीभोजदेवेन्दुविराजितायां तस्यां सभापञ्चदशीनिशायाम् । विगऽपि मुद्रामतिबाह्यमे व (?) दुरीकृतं दुर्जनताकरण । आकर्ण्यतां काव्यमिदं तदीयं जितं यदप्यादिकविप्रबन्धैः । इति इतश्चास्य समयः ऊस्तमेकादशशतकम् ॥ लीलाशुकः-कृष्णकर्णामृतस्य कर्ता कर्ता च बालगोपालस्तुते: नाना बिल्लभङ्गलः कैस्ते एकादशशतके आसीन् । विशेष: A, B. कीथमहाशयेन विरचिते संस्कृतग्रन्थचरिते द्रष्टव्यः ।। 1 ·प्रस्तावना लोटसर्वज्ञः-मङ्खकः स्वकृतेः श्रीकण्ठचरितस्यान्ते स्वसमकालं यं लोप्टदेवं रम्यदेवसनं काश्मीरं वर्णयति-- वाग्देवतालिनीलीलाघुतपक्षतिचातुरीम् । वदनाम्बुरुहे यस्य भाषाः पडतिशेरते॥ खलानां यत्प्रवन्धेपु दृढव्युत्पत्तिवमसु । प्रोयच्चोयमया दूरेकुण्ठिता इव पत्रिणः॥' इति । स एवायं सर्वज्ञपदविशेपितो लोप्टकमहाकविः । श्रीमान् दुर्गाप्रसादः पण्डितप्रवरः प्राह-'जल्हण- संकलितसूक्तिमुक्तावलौ च प्रकृत्येवातिवक्रेण गुणदेय वितन्वता । मया शरासनेनेव बाणो दूरं निरस्यते ।। इत्ययं श्लोको लोप्टदेवनाम्ना समुद्धृतो वर्तते' इति । अस्मदुपलब्धेषु पुस्तकेषु लोप्टदेवस्येति स्थाने लोष्टसर्वज्ञ इति । तत् लोप्टदेवात् लोप्टसर्वज्ञोऽनन्य एव । समयश्चास्य स एव मसकस्य । वत्सराजः- कविरयं रूपकपटकस्य कर्ता । समयश्चास्य 1163-1203 A. D. रूपक. पटकप्रस्तावनायां विशोषो द्रष्टव्यः (G. O. S. No. 8) वररुचिः-असो शब्दशास्त्रप्रवर्तकेप त्रिपु मुनिपु पाणिनिप्रभृतिष्वन्यतमः प्रथितो वार्तिक- कारः-वार्तिकं च सूत्रमनुप्रवृत्तं शाब्दं शास्रम् । अनेन काव्यमप्यकं व्यरचीति ख्यायते नाम । आह राजशेखरः- यथार्थता कथं नाम न स्यादररुचेरिह । व्यधत्तकण्ठाभरणं यः सदारोहणप्रियः । इति (सू. ४३) तथा-महाभाष्ये 'बाररुचं कव्य' मितिच पतञ्जलेनिर्दशेः । सुभाषितावलीप्रस्तावनायां विशेषो द्रष्टव्यः । प्रायः पाणिनेः समकालो वा पश्चात्तनो वा महाभाष्यकारात् पतञ्जलेः प्राक्तनः । स्ततः पूर्व शतकत्रयतो नार्वाचीनः । वराहमिहिर-प्रथितोऽयं निवन्धकारोज्योतिःशास्त्रविदामग्रेसरोबृहज्जातकस्य बृहत्संहिता. याश्च कर्ता । अस्य समयः केस्त षष्टं शतकम् ('Isr A. D.) अस्यैवाचार्यस्य बृहत्साहतास्थ: 'आर्तस्य यानमशनं च बुभुक्षितस्य ' इत्येप लोक एकः अस्मदुपलब्धेप सूक्तिमुक्तावल्याः पुस्तके नेकस्मिन्नप्युपलभ्यमानः श्रीमद्भिर्भण्डरकरमहाशयैः कचन सूक्तिमुक्तावलीपुस्तके परिदृष्टः प्रकाश्यते । (Collected Works of Sir R. G. Bhandarkar Vol. II Page 401) वर्धमानः कोऽयम् ? यो वर्धमानसरिराहतः उपदेशपट्टीकाकारः पवाधिकपभाशयक संवत्सरसहने आसीत् । उत मुरारेः पिता वर्धमानः ! वल्लभदेवः-यो व्याख्याता देवीशतकस्यानन्दवर्धनविचितस्य, तस्य यस्य पितामहोऽयं प्रायोऽयं स्यात् । स ह्याह-देवी सतकन्याख्यानान्ते-' वहभदेवायनि- तश्चन्द्रादित्यादवाप्य जन्मेमाम् । स्यटनामारचयत् व्याख्या देवीशतकस्यान्ते । बमुनि- ·सूक्तिमुकम्पली गगनोदधिसमकाले याते फलेस्तथालोके । शपयशे वर्षे रचितेयं भीमगुतन।' इति अनेन विज्ञायते कैयटसमयः केस्तं दशमं शतकमिति । (977 A. D.) अस्य पितामहनानन बलभदेवेन (300 A. D. ) समये भाव्यम् । मूक्तिमुक्तावल्या: समहकारो वनुभदेवस्थितोऽर्वाचीन यातु वल्लभदेवो माघादिव्याख्याकारः प्रायोऽयंस्यात् । स एवायमिति न किममध्यवधारकं लिङ्गमुपलभ्यते । प्राक् प्रकाशवर्प विचारावर माधव्याख्यान्तिमश्लोकममुन्दिसंवरितमवरंब्य कथमपि संशोध्य कालसंभावनामत्रेण प्रायः कैपटस्य पितामहो मापव्याख्याता भवितुमर्हतीत्येतावत् संभावितमामामिः अत्र विशेषः सदुक्तिकर्णामृतप्रस्तावनायामवलोकनीयः । बलालसेनः-अयं वङ्गदेशाधीशः पिता लक्ष्मणसेनस्य अद्भुतसागरस्य निबन्धस्य रच. यिता, असमाप्त एव निबन्धे पुत्रे लक्ष्मणसेने विन्यस्तराज्यमरोदिवं ययो। सच रक्ष्मणसेन: तन्मनोरथ पूरयामास तथा च श्लोकाः- " शाके नवसेन्ददे आरेमेऽद्भुतसागरम । गोहेन्द्रकुञ्जरालानस्तम्भवासुमहीपतिः । ग्रन्थेऽस्पिन्नसमाप्त एव तनयं साम्राज्यरक्षामहा- दीक्षापर्वणि दीक्षक्षणानिजकृते निष्पत्तिमभ्यर्य सः नानादानचिताम्बुसंचलनतः सूर्यात्मनासंगमं गंगायो विरचय्य निर्जरपुरं भार्यानुयातो गतः । श्रीमलक्ष्मणसेनभूपतिरतिश्लाघ्यो यद्योगतो निष्पन्नोऽद्भुतसागरः कृतिरसो वद्धालभूमीभुजः ॥ इति । समयश्वस्य कैस्तमेकादशशतकम् । विशेषः सदुक्तिकर्णामृतमस्तावनायमवलोक नीयः ।। वसुनाग-~एतन्नाम्ना समुपलक्ष्यमणः श्लोक एकएव । सच राजशेखरकृतावुपलभ्यते । आकरेऽवलोक्यताम् । अथैवं सति कवेरस्य विमर्श न नः प्रयोजनम् । वसुन्धर:-कवेरस्यापरेऽपि श्लोकाः श्रीधरदासेन सदुक्तिकर्णामृते संगृह्यन्ते । तदयं श्रीधर- दासाहक्ष्मणसेनसमकालात्याक्तन इत्येतावदतुं शक्यते । नतोधिकम् । वस्तुपाल:--अयं गुर्जरमण्डलेश्वरस्य वीरधवलदेवस्य प्रधानामात्यः, भ्रातास्य तेज.पालः, वैक्रमे ( सं ) त्रयोदशशतके आसीत् । विज्ञायते चैतत् गिरिनारपर्वतस्थशिलालेखैः ( काव्य- माला ८० प्राचीनलेखमालाभागः ३ लेखाङ्कः-१६८-१७३) याकूटः--अस्य श्लोकाः सक्तिकर्णामृते कवीन्द्रवचनसमुच्चय च समुदाहृताः नास्य देशकालादिविशेषो विज्ञायते । कवीन्द्रवचनसमुच्चयप्रस्तावनायो सदुक्तिकर्णामृतप्रस्तावनायां च द्रष्टव्यम् । वाक्पतिनाथः-कोऽयम्? वाक्पतिराज एव वा अन्योवा ? । परमस्य नाम्ना समुपलक्ष्यमाणाः श्लोकाः स्खण्डपशस्तो हनुमत्कृतायां समुपलभ्यन्ते । तदिह वाक्पतिनाथः कोऽयमिति विचारोऽपि नापेक्ष्यते।

·प्रस्तावना ~ वाग्भटः-अलङ्कार शास्त्रस्य प्रणेता वाग्भटएकः, अपरो वाग्भटः अष्टाङ्गहृदयाख्यस्य वैद्यशा- स्त्रस्य प्रणेता। तयोरलङ्कारशास्त्रप्रणेता वाग्भटः अणहिलपाटकपुराधीश्वरस्य जयसिंहदेवस्य कर्णदेवनृप- सूनोः अमात्यः कविप्रवरश्वासीत् । अस्यैव बाहड इति च नामान्तरम् । पिताऽस्य सोमः। 'वंभण्ड सुत्तिसंपुड xxx सिरिवाहडेत्ति तणयो आसि वुहोतस्स सोमस्स !' इतीम वाग्भटालङ्कारस्थं सङ्करालङ्कारो- दाहरणं व्याचक्षाणेन दिनवर्धन सूरिणा इदमभिहितम्-'एतद्ग्रन्थकारेण स्तनामसहितं सङ्करालङ्का- रोदाहरणं भणितम् ।' इति । समुच्चयालङ्कारोदाहरणे नगरी राजानं च वर्णयति-'अणहिल्छ- पाटकपुरमवानिपतिः कर्णदेवनृपसूनुः' इति । प्रभावचन्द्रमुनीद्रविरचितप्राभाविकचरित्रे विशेषतोऽस्य चरित्रमुपवर्ण्यते । समयश्चास्य स्तं द्वादशशतकम् (1123. A. D.) अष्टाङ्गहृदयप्रणेता वाग्भटस्तु सिंहगुप्तसूनुः कैस्तसप्तमशतकपूर्वार्धतोनार्वाचीनः । (671) सप्तमशकोत्तरार्धे भारतदेशं सञ्चरन इसिङ्गनामकस्तमेनं वाग्भटं प्रस्तौतीति कीथ महाशयो वदति । वात्स्यायन:-कामसूत्रस्य प्रणेता सोऽयं प्रायः स्ताब्दीतः प्राक्तन इति संभाव्यते । वादीश्वरकाश्चन:-धनञ्जयविजयव्यायोगस्य कर्ता काञ्चनः, वादीश्वरापरनाम्नो नारायणस्य सूनुर्जयदेवनाम्नो राज्ञः समायामासीत् । वामनः-अयं काव्यालङ्कारसूत्राणां प्रणेता भवभूतेः कृतीरुदाहरति, धन्यालोकलोचने प्रथमोयोते 'वामनाभिप्रायेणायमाक्षेपः भामहाभिप्रायेणतुसमासोक्तिरित्यमुमाशयं हृदये गृहीत्वा समासोक्त्याक्षेपयोरिदमेकमेवोदाहरणं व्यतरत् ग्रन्थकृत् । इति व्याचक्षते अभिनवगुप्ताचार्याः, तेनायं भवभूतेः पश्चात्तनः प्राक्तनश्चानन्दवर्धनात् इति विज्ञायते । 'मनोरथः शङ्खदत्तश्चटकः सन्धिमांस्तथा । बभूवुः कवयस्तस्य वामनायाश्च मन्त्रिणः' इति राजतरङ्गिणीवचनतो जयापीड- समये सोऽयमासीदिति च विज्ञायते । जयापीठस्य समयः स्तिमष्टमशतकम् । काशिकावृत्तिकारस्तु इतोऽन्यः । यतः काशिकावृत्तेः पठनपाठनप्रचारः सप्तमशतकएवासीत्, भारततीर्थयात्रार्थचीनादेशतः समागतस्य हुएनत्सङ्गनाम्नश्चरिते चैतद्विज्ञायते । पण्डितमहामहोपाध्यायदुर्गाप्रसादाविरचित काव्यालङ्कारप्रस्तावनायर्या व्यक्तम् । विकटनितम्बा--राजशेसरो वर्णयत्येनाम् 'के वैकटनितंबेन गिरीगुम्फेन रञ्जिताः । निन्दन्ति निजकान्तानां न मोरध्य मधुरं वचः॥' इति । (मूक्ति. ४७) इममेव राजशेखरलोकं भोजः श्रृङ्गारमकाश — पुन भूविषये यत्युदशहरति । सुभापि- तावलाप्रस्तावनायों कवीन्द्रवचनसमुच्चयप्रस्तावनायां च विशेपो द्रष्टव्यः । विक्रमादित्यः यस्य सभायां कालिदासो महाकविरासीत् अस्य समयदेशादि प्राक् निरू- पितेन काटिदासदशकालविमर्शनिवव्यतम् । विज्ञानात्मा-अस्य नाम्ना समुपलक्ष्यमाणः 'रम्य हम्पतटमिति श्लोकः सक्तिकर्णा- मृतेऽपि अस्पैव नाम्ना समुपायते । महरिशतके चायमुपलभ्यते । चियापतिः-अनेन दाहायधीश्वरस्य कर्णमहाराजस्य मुदसि समवस्थितेन टवविधा- पतिपदेन कनचित् करिना भाव्यम् । यत् स्तौति विपापतिः कर्णन- ·प्रस्तावना तस्यास्य कर्णस्य समयएवास्य विद्यापतेः । कै. एकादशशतकस्योचरामिति । विभाकरवर्मा-अयं कदा कुत्राभूदिति न विज्ञायते । अस्य श्लोकाः सदाक्त कर्णामृते सुभाषितावल्यां च समुदाह्रियन्ते । विशाखदेवः-मुद्राराक्षसनाटकस्य कर्ता कश्चिन्महाराजः, पृथोः पौत्रः वटेश्वरदत्तस्य पुत्रः, विशाखदत्त इत्यपि नामान्तरम् । अस्य श्लोकः काव्यप्रकाशे समुदाहृतः । तमेनं अष्टमशत- कस्थं संभावयन्ति। विश्वेश्वरः-वाराणस्यां कश्चित् विश्वेश्वरनामा कविः वैक्रमत्रयोदशशतकप्रथमभागे आसीत् । विज्ञायते चैतत् मेरुतुङ्ग सूरिविरचिते प्रबन्धचिन्तामणो । तथाहि तत्रत्यं वाक्यम्-'कस्मि- नप्यवसरे विश्वेश्वरनामाकविर्वाराणस्या. श्रीपत्तनमुपागतः श्रीहेमसूरीणां संसदि प्राप्तः, तत्र कुमारपालपतो विद्यमाने सः' इत्यादि । तथा कुमारपालचरितमहाकाव्ये- 'पञ्चलक्षणि द्रम्माणां दशचोच्चैस्तुरंगमान् । विश्वेश्वराय कवये तुष्टः श्रीकुमरो ददौ ॥ सार्धं नृपतिना सोऽथ विश्वेश्वरकविर्ययो । श्रीहेमसूरिशालायां विद्गोष्टीरसेरितः ॥' इति । कुमारपाल नृपतेश्च समयः स्तं द्वादशशतकम् । वैद्यभानुपण्डित:--सूक्तिमुक्तवल्या अस्याः जल्हणस्य नाम्ना प्रथितायाः प्रणेता । आक- रसूच्यां अस्य श्लोकाः सूक्तिमुक्तावल्यामेव वर्तन्ते अतः पृथगाकरो न प्रदर्शितः। अस्य काल- देशादि प्रस्तावनारम्भे निरूपितम् । शकवृद्धिः-अस्य श्लोकाः सुभापितवल्या शार्ङ्गधरपद्धतौ च समुपलभ्यन्ते । शगरगणः-कवेरस्यापरोऽपि शोकः मुभाषितावल्यमुपलभ्यते सरस्वतीकण्टाभरणे श्लोकोऽस्य समुदादतः। शहरवा-अयमवन्तिवर्मणः पुत्रः, अस्य नाम्ना समुपलक्ष्यमाणः शोकस्तु रानशेखर- कृती बालरामायणं वर्तते । तदवास्य न प्रसनः । शादिल्या :--अस्य नाम्ना अस्यां सूक्तिमुक्तावल्या समुपलक्ष्यमाणः श्लोकः सुभाषिताव- ल्यामप्यस्ति नेतोऽधिकं विज्ञायते । शिलाभद्वारिका-रानशेखरः समुपवर्णयत्येनाम् । 'शब्दार्ययोः समो गुंफः पावासीरीतिरुत्यते । शिलाभट्टारिकावानि यागोतिषु च सा यदिः' इति (मुं. १७) धनदेव प्रस्ताति-शीटा विना मारूला मोरिकायाः इति । विशेष: मुभाषिताप-प्रस्ताप- नापो सदुक्ति कर्णामृत प्रस्तारवायां च द्रष्टव्यः । शिवस्वामी-अपमान्तिवमंगः मुभायामामीत् ।

·६२ सूक्तिमुक्तावली AmmmmmAnamom 'मुक्ताकाणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः । अथां रत्नाकरश्चागात् साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः । इति राजतरंगिण्याम् । समयश्चास्य 855-885A. D. श्रीपालकविराजः-अयमार्हतमतानुयायी कविराजः कविचक्रवर्ती च ख्यातः गुर्जरेश्वरस्य सिद्धराजापरनाम्नो जयसिंहदेवस्य बालमित्रं समयश्चास्य संवत् ११५१-१२१० कैस्त द्वादशशतक- पूर्वार्धम् । समुपवर्णितश्चायं कविः । 'प्राग्वाटान्वयसागरेन्दरसमप्रज्ञः कृतज्ञः क्षमी वाग्मीसूक्तिसुधानिधानमजनि श्रीपालनामा कविः । यं लोकोत्तरकाव्यरंजितमतिः साहित्यविद्यारतिः श्रीसिद्धाधिपतिः कवीन्द्र इति च भ्रातेति च व्याहरत् ।' इति कुमारपालप्रतिबोधप्रान्ते । एकाहनिष्पन्नमहाप्रबन्धः श्रीसिद्धराजप्रतिपन्नबन्धुः । श्रीपालनामा कविचक्रवर्ती सुधीरिमंशोधितवान् प्रबन्धम् ।। इति च हेमचन्द्रसूरीयद्विसन्धानकाव्यप्रान्ते । श्रीहर्ष:-अयं हर्षदेवोमहाराजः कविकुलमणिः रत्नावल्यादेर्नाटकस्य कर्ता, यस्य सभायां बाणमयूरादयः कवयः आसन् । विप्रतिपद्यन्त केचन नायं रत्नावल्यादेः कर्ता, किन्तु बाणोमहाराज प्रीणयन स्वयं विरच्य तन्नानाख्यापितवानिति । इदं तु न मन्यन्ते प्रमातारः । बिल्हणश्च विक्रमाङ्क- देवचरिते १८ सर्ग ६४ श्लोके हर्ष वर्णयन् काव्यरचनायां श्रीहदिप्यधिकनिपुणं कथयति । सुभाषितावली-सदुक्तिकर्णामृत-कवीन्द्रवचनसमुच्चय प्रस्तावनामु विशेषो द्रष्टव्यः । श्रीहर्पपण्डितः-अयं नैपधीयचरितस्य सण्डनखण्डखायस्य च कर्ता पण्डितकुलमण्डनं कविप्रवरः, पिताऽस्य श्रीहरिः, माता मामल्लदेवी, कान्यकुब्जाधीश्वरेण जयन्तचन्द्रेण आसनताम्बूलप्रदानन संमानितः । समयश्चास्य ( 1169 A. D.) केस्तं दादर्श शतकम् । इति नेपधीयचरितप्रस्तावनायां श्रीमान् शिवदत्तशर्मा । केचन नवमं शतकं दशम शतकं वा मन्यन्ते, सर्वमेतत् तस्यामेव प्रस्तावनायां विस्तरशो निरूपितम् । सुभाषितावलीप्रस्ता- वनायां सदुक्तिकर्णामृतप्रस्तावनायां च विशेपो द्रष्टव्यः । श्रुतधरः-अयं कवि/यीक इति स्वनाम्ना ख्यातो लक्ष्मणसेनस्य वनदेशाधीश्वरस्य समये आसीत् । 'गोवर्धनच शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समिती टक्ष्मणस्य च ॥ इति श्लोकेन निरूपितान् रक्ष्मणसेनसभायां समवस्थिताम् कवीश्चतुरोऽपि वर्णयनयं श्लोकः प्रवर्तते- . .

·प्रस्तावना ६३ Wwwwww. vovrwww ~~ vvvvvvvvvvvv 24h , . वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः, सन्दर्भशुद्धिं मिरां जानीते जयदेव एव, शरणः श्लाघ्यो दुरूह द्रुतेः । श्रृंगारोत्तरसत्प्रबन्धरचनैराचार्यगोवर्धन- स्पर्धी कोऽपिन, विश्रुतः श्रुतधरो धोयी कविक्षमापतिः ॥' इति । अनेन श्लोकेन धीयीकविः श्रुतधर इति कविराज इति विश्रुत इति च विज्ञायते । सदुक्ति. कर्णामृतप्रस्तावनायां च दीयतां दृष्टिः । समयोऽस्य लक्ष्मणसेनस्येति व्यक्तम् । सीत्काररत्नम्-कोऽयम् ? समादिष्टं शिष्टेः परममिहयन्निवृत्तिपदम् xxx स सीत्कारः पायादमृतविजयी सुन्दरदृशाम् ।' सू. २७७ इति सीत्कारवर्णनवैचित्र्यमूलकमिदं सीत्काररत्न इति साङ्केतिक नाम । सुबन्धुः-वासवदत्ताख्य काव्यस्य कर्ता प्रथितः कविः वासवदत्तायां धर्मकीर्तिविरचित बौद्धसंगतिग्रन्धोऽन्यते । पष्ठशतकस्थाद्धर्मकीर्तः पश्चात्तनः समयोऽस्य सप्तमशतक पूर्वार्धम् सुभाषितावलीप्रस्तावनायां सदुक्तिकर्णामृतप्रस्तावनायां चावलोक्यताम् । सोमकविः-अयमेव सोमदेव इत्यपि प्रथितः । कथासरित्सागरस्य कर्ता काश्मीरमहा. राजस्य समकालः समयश्चास्यक्रेस्तमेकादशं शतकम् । सुभाषितावलीप्रस्तावनायामालोक्यताम् । सोमप्रभसूरिः ( सोमप्रभाचार्यः) सूक्तिमुक्तावल्याः कर्ता च कर्ता च कुमारपालप्रतिबोधस्य । समयोऽस्य कैस्तद्वादशशतकस्योत्तरार्धम् । हनुमान्–महानाटकस्य सण्डप्रशस्तेश्च कर्ता प्रथितः । सक्तिकर्णामृतादावस्य श्लोकाः समुपलभ्यन्ते। हरिहरः-शिवदत्तशर्मविरचितनेपधीयचरितप्रस्तावनायामिदमनूयते-'राजशेखरोऽपि स्वय- ब्धेकखण्डे प्रसङ्गतोऽवर्णयत्, नैपधीयस्य प्रथमपुस्तकं हरिहरो गुजरातेति ख्यातदेशं वीर धवलनामनि राजनि वसुमती शासत्यानयत्, तत्पुस्तकाञ्च वीरधवल प्रधानामात्यो वस्तुपालो नामान्यदेकं पुस्तकमवतारयामासति, तेनास्य समयो वस्तुपालसमय एवेति विज्ञायते । वस्तुपाल- समयश्च प्राकनिरूपितः। हेमचन्द्रसूरिः-अयं प्रख्यात अर्हतमतानुयायी साधुप्रवरः समधिगताचार्यपदः । अयमेव हेमसूरिः । समयोऽस्य ऊस्तैकादशशतकस्योत्तरार्धम् ' दादशशतकप्रथमभागश्च । असो सिद्धराज समय कुमारपालसमयेचासीत् । अनेन वहवोनिबन्धा विरचिताः । एतावता निबन्धेन विचारपदवीमुपनीतेभ्य: कविभ्योऽन्येऽपि कवयोऽस्यां सूक्तिमुक्तावल्या. निर्दिष्टानाम, परं येषां देशकालकृत्यादि न किश्चिदुपलभ्यते तान निर्दिश्य 'न किश्चिद्दिज्ञायते' इति विलसने न लाभ इति तेऽस्मिन् सन्दर्भ न गृहीताः। आकरानुक्रमण्यां तेषां नामानि व्यक्तानि नाम । यद्यपि सूच्याः सूचीपत्रे (Catalogus Catalogoram) अत्रत्यानां कोषांचिदस्ति नामनिर्देशः, नाम्ना ·३४८-३५४ ३५५-३५६ ... ... ... ... सूक्तिमुक्तावली २२६-२३१ राजवर्णनम् २३१-२३५ | चित्रपद्धतिः २३६-२३८ | वक्रोक्तिपद्धतिः २३९-२४१ रथवर्णनपद्धतिः २४१-२४२ | गजवर्णनम् २४२ | अश्ववर्णनपद्धतिः २४३-२४४ पर्वतवर्णनम २४५-१४७ | समुद्रवर्णनपद्धतिः २४८-२५१ । नदीवर्णनपद्धतिः २५२-२५४ | सरोवर्णनम् २५४-२५६ नगरीवर्णनम् २५७-२५९ | भैरवादिस्तवनम् २६०-२६५ | सर्वपदार्थ संस्तुतिः २६६-२६७ | नीतिपद्धतिः २६८-२७० विद्यापद्धतिः २७१-२७२ | देवपद्धतिः ... ३५८-३५९ ३६०-३६१ ३६२-३१६ ३६७-३६८ ३६९-३७४ ३७५-३७६ ... ३७७-३८१ ३८२ ३८३-४०२ ... ... ... ... ४११-४१२ ४१३-४१४ ४१५ शरत्पद्धतिः हेमन्तप. शिशिर. पद्धतिः कुसुमापचयः मदनपूजा, पद्धतिः डोलाकेलि. पद्धतिः कन्दुकक्रीडा जलक्रीडा. पद्धतिः सूर्यास्तमय वर्गनम् अन्धकार वर्णनम् कामिजनप्रलाप. प. अमिसारिका. पद्धतिः चन्द्रोदयवर्णनम् पानगोष्ठी प्रियचाटु. पद्धतिः सुरतप्रशंसा सखीवाक्य. पद्धतिः नववधूरत. पद्धतिः सुरत केलि. पद्धतिः विपरीतरत पद्धतिः मुरतनिवृत्तिः नायकानुनयः प्रभातवर्णनम् प्रभातवायुः कलहान्तरिताप्रलापः नायकशिक्षा. प संभोगाविष्करणम् कुलटा. पद्धतिः संकीर्णपद्धतिः हासपद्धतिः करुणपद्धतिः रोद्रपद्धतिः वीररसपद्धतिः भयानक.प. वीभत्सपद्धतिः अद्भुतपद्धतिः जातिपद्धतिः ४१७-४१९ ४१९-४२१ ४२२-४२३ ४२३-४२४ ४२५-४२६ ४२७-४२८ ४२९-४३० २७३ पुरुषकारप. २७४-२७५ | साहसपद्धति. २७६-२७९ | श्रीवर्णनप. २८०-२८१ पानपद्धतिः २८२-२८३ कुलसीपद्धतिः २८४-२८५ कुलवधवृत्तम् २८६-२९१ | अपत्यपद्धतिः २९२ मित्रपद्धतिः २९३-२९४ । गुणपद्धतिः २९५-२९६ कलापद्धतिः २९७-२९९ | सेवापद्धतिः ३००-३०२! धर्मपद्धतिः ३०१-३०५ | अर्थप्रशंसापद्धतिः ३०६-३११ तृष्णापद्धतिः ३१३-३१६ | दारिद्यपद्धतिः ३१७ सन्तोषपद्धतिः ३१८-३२५ क्षमाप-द्धतिः ३२६-३२७ दयापद्धतिः ३२८-३२९ वैराग्यपद्धतिः ३३०-३३१ | हरिस्तुतिः पद्धतिः ३३२-३३३ | हरस्तुतिपद्धतिः ... ४३२-४३६ ४३५-४३६ ... ४३-८४४० ४४१-४४२ ४४३-४४४ ४४७-४५६ ४५७-४५८ ४५९-४६३ ·सूक्तिमुक्तावली यत्पादाम्भोजसेवारुचिशुचिमनसां प्रातिभं तत्तिरश्वां चक्राङ्गानामपि द्राग्विलसति मिलितक्षीरनीरमभेदे । उद्दामाज्ञानरूपमवलतमतमास्तोमसोमस्वभावां देवीमानन्दकन्दा विधुमणिविशदां शारदां तां नमामि ॥१॥ जनयतु नतिभाजामेप सन्तोपपोपं कुवलयदलकान्तिः कालिकायाः कटाक्षः । प्रकटयति पुरारेः केतकीगर्भपत्र- त्विपि वपुपि लिपि यः पञ्चवाणप्रशस्तेः॥२॥ लसन्मृणालागुरकोमलानि स्फुरत्सुधाधामकलामलानि । पीयूपसारकनिकेतनानि जयन्ति मुक्तानि महाकवीनाम् ॥३॥ गीर्वाणासुरमौलिरत्ननिकरप्रेसन्मपूखाम्भसः संसेकादिव पादमूलकलितः स्निग्धैः प्रभापल्लवैः । आश्वास कृपयेव शश्वदकरोन्मुग्धणसार्थस्य यः सोऽभूद्वत्समुनिः पवित्रचरणन्यासेन पूतावनिः ॥ ४ ॥ स्यान्वयेऽभूत्करिवृन्दनाथो दादाः सदा दाननिदानभूतः । यस्येक्षणाद्विजणभूपसैन्यं दैन्यं गतं संयति विक्रमेण ॥ चत्वारस्तस्य सञ्जातास्तनया नयशालिनः। भुजा इव हरेः शश्वविक्रमश्रीविभूपिताः ॥ ५ ॥ चतुर्मुखमुखोद्गीर्णा निगमा इव ते वभुः । ख्यांतो महीधरो जल्हः साम्बगङ्गाधरावपि ॥ ६॥ उपायैरिव तैः काले चतुर्भिः सुप्रयोजितः । मैलुगिशोणिपालस्य राज्यं जातं सदोन्नतम् ॥ ७ ॥ 9. This verse is found in R. G. Bhandarkar's description of the BIS. in his Report 1887-91. २. ता. क. ३ मे. ख. ४ गिमपाल स.

·सूक्तिमुक्तावली। [अनु०१ 'विजणवलजलराशि विमध्य भुजमन्दरेण यः कृतवान् । वीरश्रियमङ्कस्यां स न कस्य महीधरः स्तुत्यः ॥ ८॥ किं चित्रं यदि भोगीन्द्रोऽनन्तस्तत्तनयो बहून् । आनीय पलिसद्मस्थानागान् स्वस्वामिने ददौ ॥ ९॥ विजित्य चिजणं याते सुरलोकं महीधरे । निनाय भिल्लमं जल्हो राजतां क्षयवर्जिताम् ॥ १० ॥ घुर्जरभूभृत्कटके कष्टकविपमेऽतिदुर्गमे येन । भगदत्तकीर्तिभाजा दुष्टगजः स्वेच्छपा नीतः ॥११॥ मल्लः पल्लवितोरुभौतिरमितस्त्रस्पदलो मैलुगि- मुखः खञ्जितविक्रमत्रिभुवनब्रह्मा किल ब्राह्मणः । अन्नो नुन्नपराक्रमो विजितभूभ्रू रणमागणे येनाकारि मुरारिविक्रमभृता किं किं न तस्योर्जितम् ॥ १२ ॥ हारं हारं रिपूणां समिति गजघटा भिल्लमार्यादितासा- वाशामाशागनानामपि हरणविधी साम्प्रतं "ही विधत्ते । स्मारं स्मारं सुराणामधिपतिरिति यद्विक्रमाणां स्म भीत- शङ्के सङ्केतभूमौ नियमयति निनं कुञ्जरं कुरन्धे ॥ १३ ॥ यदसिनिहतदन्तिवातरक्ताक्तमुक्ता-. फलविहितविभूपा मत्तवेतालयोपाः। रिपुनृपतिकवन्धान्नृत्यतोऽद्यापि दृष्ट्वा करकलितकपालास्तालयन्ति ।। १४ ।। आसीद्गङ्गाधरस्तस्य भ्राता गङ्गाधोपमः । एकान् ववन्ध यो व्यालान् मुमोचकान् यहच्छया॥१५॥ सङ्ग द्विजिने चकार दुदैरुवाह मृi न जडं कदाचित् ।' ददाह काम न जनस्य रुटस्तथाशी गङ्गाधर एव सोऽभूत् ॥१६॥ सि. क. २ विजित्य.क. ३. सिनणं क. ४ मल्ली के. ५ भक्ति. क. ६ पुजित. ख. ७ विधुत, ख नृपाणो, ख. ९ तिभीता. क. १० ममि.क. ११ स्त्रीमियन्ते १२ रेन्द्र. के. १३ द्धाटयन्ति. क. ८ ·अनु० २५] अनुक्रमणिका। तस्याभवनसूनुग्नूनसत्त्वो जनार्दनाह्वः करिवाहिनीशः । समुद्रवद्यो भुवनं धभार सह श्रिया चित्रमशेपमेतत् ।।-१७ ॥ उत्पन्न सुधियां कुले यदखिलैस्त्यक्तं चुधैनै क्षणं यन्नो विस्मृतपेकदापि सुजनयद्यन्न युक्तं खलैः दौर्गत्यस्य तथाविधस्य महतस्तस्यापि केनापि नो यद्दानाम्बुसरित्सवाहपतितस्याकारि हस्तार्पणम् ॥ १८ ॥ सिमोऽप्यध्यापितस्तेन गजशिक्षा तदद्भुतम् । ययाऽर्जुनं लसत्पत्रं समूलमुदमूलयत ।। १९ ।। विश्वत्राणपरायणः स्फुग्दुरुस्वर्ण चिंतार्थिवज स्तस्मादद्भुतविक्रमः समभवच्छ्रीलक्ष्मदेवः सुधीः । मन्त्रनिर्जितदेवमन्त्रिधिपण ग्रन्नये.पक्रमै राज्यं कृष्णमहीपतेरविकलं दत्वा स्थिरं यो व्यधात् ॥ २० ॥ अगस्त्य इव यस्यासियश्चितक्षितिभृतभी । चित्रं सोऽप्यकरोन्नृत्यत्कबन्धं समरार्णवम् ॥ २१ ॥ यद्रवितोद्यानश्रीः परिपाकस्फुटितदाडिमव्याजात् । विहसत्यनेकरम्भा प्रकटितदशनैव नन्दनं विपिनम् ॥ २२ ।। जटोत्कटं लसत्कुत्यं नीलकण्ठोपशोभितम् । भाति यद्रचितांद्यानमुत्तमाङ्गमिवश्वरम् ॥ २३ ॥ तक्षारत्वं परिहृतमहो दूरमूरीकृता द्राक् पीयूपस्य प्रकृतिसुभगा माधुरी सा धुरीणा। इत्यं यातः सरिदधिपति मवेपोऽन्यदेशं भीत्याऽगस्त्यादिति जन दस्तकर्यते यत्तहोंगः ॥ २४ ॥ तस्यास्ते तनयो नयोदधिविधुर्वन्धुयुधानां मुघीः सारासारविनारणामु चतुरः श्रीजल्हंणारख्यः क्षिती । यदानोदकवादिनीभवनवाम्भोघेर्यशश्चन्द्रमा जातोऽन्यः मतनोस्तिो धवलयत्युर्जगन्युल्वणः ॥ २५ ॥ १ सपा, रा. २ दरि.१.३ नयागः ग.४ कि.पार.फ.टारः,क.६ मत.क.दिनारमः क. युप्पणम्.क ·सूक्तिमुक्तावली। [अनु०३४ For AnMMV मत्पित्रा दत्तमस्मै प्रतिहतवलबहेपिवर्गोपसर्ग राज्यं प्राज्यप्रभावप्रथितगुणभृता कृष्णराजाय भवत्या । तनिर्वावं मयेति द्विगुणितधिपणाशक्तिभक्तिर्विधत्ते सर्व या स्वामिकार्य हितमनयहता भावुकेनानुजेन ।। २६ ॥ धुवं यस्यास्ति हस्तान्जे मदान्धा करिवाहिनी । दानोदकमवाहोऽत्र दृश्यते कथमन्यथा ॥ २७ ॥ यद्गुथितः शुद्धरमितम्रह्मगोलकः । विधत्ते कीर्तिकन्यायाः क्रीडाकन्दुकविभ्रमम् ॥ २८ ॥ महे किमगावत्वं यत्कृपाणपयोनिः । मैग्ना यत्रारिवाहिन्यो न लक्ष्यन्ते परम्शताः ॥ २९ ॥ निर्दलितराजमापैराईकखण्दैः ससैन्धवक्षोदः । यदसिगुणो रसवत्यां संयति भक्ष्यं करोति कालस्य ॥ ३०॥ न्यञ्चद्भवलय चलक्षितिधरं क्षुभ्यत्समस्तार्णवं प्रस्यद्वरिवधूविलोचनजलपारम्पधपोद्गमम् । मोदञ्चनुरगावलीखुरपुटव्याधुतधूलीपट- छिन्नादित्यपथं कथं न विदितं यजत्रयात्रादिनम् ॥ ३१ ॥ परिवीरसिखण्डिताः समुत्सुकाभिः सुरसुन्दरीभिः । वैशीक्रियाचूर्णमिव प्रकीर्णमाभाति धूलीपटलं समीके ॥ ३२ ॥ क्षणं फान्तारांगप्रकटितमनौवैकृतयुतः क्षण शालोत्सङ्गे दिनकुलरवाकटहादयः । क्षणं पत्रध्वानश्रुतिपुलकितो यद्भयभरा- दूसन प्राप्तोऽरण्ये रिपुरवनिपालस्थितिमिर ।। ३३ ।। याश्चान्यलकृतास्तृणपिव शिमं निरालम्बना नीयन्ते प्रतिसम मार्गणगणा दीर्गत्यवातेन ये । तेषां येन तयाकृतोऽतिगारमा स्वर्णोच्चपुआर्पण- यस्मात्सम्पति तेऽपि चित्रकटक तुला विभ्राति ॥ ३५ ॥ १रमा... २ मिशा. रा. शकिया. रा. राम.क. ५ ते वि.क.ल.क. .

·[अनु०४५ अनुक्रमणिका। - कोऽप्यन्यः कल्पवृक्षोऽयं चकास्ति वसुधातले । यत्पाणिपल्लवोऽप्येकः कुरुतेऽधः सुरद्रुमम् ॥ ३५ ॥ की. यस्य जगत्त्रये धवलिने सद्याचले मन्दरे विन्ध्ये हेमगिरी हरक्षितिधरे नो भाति रूपान्तरम् । नो चेदर्थिजनाय तेन ददता स्वर्ण जगत्यूजितं विख्यातः कनकाचलः कथमिव स्वैरं न विश्राणितः ॥ ३६॥ तेनेयं क्रियते वीक्ष्य सत्सुभापितसङ्ग्रहान् । सूक्तिमुक्तावली कण्ठकदलीभूपणं सताम् ॥ ३७ ॥ विबुधैः सन्निवेशज्ञः सङ्ग्रहीतान्यनेकशः। सुधारससनाभीनि सन्ति सूक्तानि यद्यपि ॥ ३८ ॥ तथाऽपि खर्वतां नीत्वा विबुधैर्गर्वपर्वतम् । शश्वदालोकनीयोऽयं मत्सरः किं गुणेष्वपि ॥ ३९ ॥ साहित्यविद्याहृदयं ज्ञातुमिच्छसि चेत्सुखम् । तत्पश्य जल्हणकृतां सूक्तिमुक्तावलीमिमाम् ॥ ४० ॥ नाङ्गुलीयर्न केयूरैर्न वैयन कङ्कणैः । तथा भाति यथा विद्वान् कण्ठसङ्गतियाऽनया ॥ ४१ ॥ श्रीवैद्यभानुपण्डितस्यते । आदी नमस्कृतिः पवादाशंसावचनानि च । सुभाषितप्रशंसा च फर्विकाव्यस्तुतिस्ततः ॥ ४२ ॥ कुकवीनां ततो निन्दा सन्मनास्वखलास्ततः । फदर्यपद्धतिरयो द्विविधाऽन्योक्तिपद्धतिः ॥ ४३ ।। कृताः खेचरभूचारिभेदास्तेप्यादितो रविः । खेचरेषु ततश्चन्द्रवातमेघास्ततः खगाः ॥४४॥ तेषु प्राक् कोकिलो हंसः शिखिवांक्षवकालयः । खद्योतक्षातकः पयादित्युक्ताः खेचरास्ततः ॥ १५ ॥ मदती, रा, २ नायानि, ग. ३ ते पाक. क, ·सूक्तिमुक्तावली। [अनु०५७ भूचरास्तेपु सिंहः प्राक् ततः कुञ्जरपद्धतिः । दासेरकवलीवर्दमृगपद्धतयः पृथक् ॥ ४६॥ जलधिर्मणिशस्तटिनीसरभीपमद्रुमाश्च शिखिमरवः । सङ्कीर्णवस्तुवर्णनभित्यन्योक्तिधिाऽथ शृङ्गारः ॥ ४७ ॥ प्रथमोऽत्र विभलम्भस्तदनु च सम्भोगशृङ्गारः । तत्र वियोगः प्रथम प्रियसङ्गः स्त्रीपु मर्दनजाऽवस्था ॥४८॥ प्रश्नः सखीनां विविधाः प्रलाश वियोगिनीनामथ दूतिकायाः । सम्प्रेपणं मन्मथजाऽप्यवस्था सह प्रलापेन वियोगिनश्च ॥४९॥ दूतीवचः प्रियं प्रति सन्देशो विरहिणः प्रियतमायाः । तस्या विरहावस्था कथन दूत्या प्रियापश्नः ॥ ५० ॥ दूत्युपटासस्तदनु मियस्य कान्तावलोकने वाचः। वाल्यं वयसः सन्धियोवनमखिलाङ्ग वर्णनं क्रमशः ॥ ५१ ॥ माने मानिन्यवस्था तु नायिकातिथ्यपूर्विका । सख्या चानुनयः पश्चादुक्तिमत्युक्तयस्ततः ।। ५२ ॥ प्रसादोऽथ च सम्भोगे ऋतवः कुसुमोचयः । फन्दुकोदकयोः क्रीडा रवेश्यास्तमयस्ततः ।। ५३ ॥ मलापाः कामिनामादापभिसारेऽभिसारिका । चन्द्रोदयः पानगोष्ठी प्रियाच दुरतः परम् ॥ ५४ ।। सुरतेषु तत्पशंसा नवयोपित्सङ्गमे सखीराक्यम् । निधुरनमथ नववध्वा रतिकेली रतिविपयांसः ॥ ५५ ॥ निवृत्तिः सुरतस्यादी कलहः प्रणयम्य च । नायिनुनयः पश्चात् प्रभातं तत्समारणः ।। ५६ ॥ फलहान्तरिताप्रलपनमतः परं नायकस्य शिक्षा व । सम्भोगाविष्फरणं कुलटा मङ्कीर्णमिति च शृङ्गारः ।। ५७ ॥ 1 गमनं म. २ मदनावस्था. क.३ पा. के, ·अनु०६२) अनुक्रमणिकां। Orwwwwwwwww V/vvvvvvv Vvvvv रसा हास्यादयो जातिस्ततो भूपतिवर्णनम् । क्रियागुप्त्यादिचित्राणि तथा वक्रोक्तिपद्धतिः ॥ ५८ ॥ स्थकरिगिरिवारिधिनदीसरोनगरवर्णनं क्रमशः ॥ कूर्मादीनां स्तवनमर्थ सर्वपदार्थसंस्तुतिविविधा ॥ ५९ ॥ [ भैरवकूर्मादीनां स्तवनं मृगयादिवर्णनं चाथ । ] नीतिर्विद्या दैवं सपुरुपकारं च साहसं लक्ष्मीः । दानं कुलजा नारी तद्वृत्तमपत्यकं च मित्रगुणौ ।। ६० ॥ कला सेवाऽथ धर्मार्थों तृष्णादारिद्रयपद्धती । सन्तोपक्षान्तिकरुणा वैराग्यं तदनु स्तुतिः ॥ ६१ ॥ हरीशयोस्त्रयस्त्रिंशत्पद्धतीनामिदं शतम् । श्रीमता भगदत्तेन जल्हणेन व्यरच्यत ॥ ६२ ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तजल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्ता. चल्यामनुक्रमणिकाप्रकरणम् ॥ "slele १.मुपानामनगरमुन्यादा २. २. निबन्धसरीरराचिने ने। पाटेन भनित २. तृप्ति. रा. लि. प्रतिमानि ·८ सूक्तिमुक्तावली। manawwammar (१) नमस्कारपद्धतिः ODANOc- शिवः नमस्तुइशिर चुम्विचन्द्रचामरचारवे । त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शम्भवे ॥ १ ॥ माणस्य । सुमहदिणगोविन्दचन्द्रन्द्रधनदादिषु । कल्पान्तरात्रिपु नमो यामिकाय यमारये ॥२॥ राजशेखरस्य । आदाय चापमचलं कृत्वाहीनं गुणं विपमाएः । यश्चित्तमच्युतशरो लक्ष्यमभावीनपस्तस्मै ॥३॥ श्रीभोजदेवस्य । वाणीभूतपुराणपूरुपधृतिमत्याशया धाविते विद्रा [ तीक्षेणगा ] शुशुणिकणक्लान्ते शकुन्तेश्वरे । नम्रौनम्रभुजङ्गपुडवगुणच्याकृष्टवाणासन. क्षिप्तास्त्रस्य पुरद्रुहो विजयते सन्धानसीमाश्रमः ॥ ४ ॥ नमस्तुभ्यं देवासुरमकुटमाणिक्यकिरण- मणालीसम्भेदस्लपितचरणाय स्मरजिते । महाकल्पस्वाहाकृतभुवनचक्रेऽपि नयने निरोढुं भूयस्तत्मसवमिव काप हुनयते ॥ ५॥ एतौ श्रीमुरारेः। चूडोत्तसितचारुचन्द्रकलिकानञ्चलिखामासुरो लीलादग्धविलोलकामशलभः श्रेयोदशाग्रे स्फुरन् । अन्तढदुरन्तमोहतिमिरमाग्भारमुच्छेदयं- श्वेतासमनि योगिनां विजयते बोधप्रदीपो हरः ॥ ६॥ १ विदातिक्षणमा. क. स.

·५ १-१२j नमस्कारपद्धतिः। अर्धनारीश्वरः सन्ध्यानतो नतपुरन्धितनोः सरोपमुत्सारित गिरिजया निजपाणिपो । उत्सर्पिकङ्कणफणीन्द्रफणार्पणेन पूर्णोऽञ्जलिर्जयति वालमृगाङ्कमौलेः॥७॥ वन्दे तदकं शिवयोः शरीरं यद्वामभागे कुचकुम्भदम्भात् । अवाप्तमृत्युः किल लिङ्गरूपी वीरः स्वयम्भूरभवन्मनोभूः ॥ ८॥ करस्पर्शारम्भात्पुलकितपृथूरोजकलशे श्रमाम्भो वामार्दै वमति मदनाकृतिसुलभैंम् | विभोरं वारं कृतसमधिकोठूलनविधे- स्तनौ भस्मस्नानं कथमपि समाप्तं विजयते ॥ ९ ॥ मौनादस्तमितब चाटुभणितिः सस्तैकहस्ताद्गत दूरेऽप्यञ्जलिबन्धनं प्रणमनं स्तब्धार्द्धमूर्ध्नः कुतः। इत्यं सघटितैकविग्रहतया व्यग्रो गिरिग्रामणी जाता जातरुपं जयत्यनुनयन् देवत्रिलोकीगुरुः ॥१०॥ कस्यापि । देहार्द्ध कुरु पार्वति स्थिरपदं हिस्ते] धनुर्धारय : स्वेदाई यदि मृज्यतां करतलं भस्माङ्गरागेण मे । एवं जल्पत एव वाणशिखिनि प्रोड्डीय शिक्षाफणि श्वासै: प्रज्ज्वलिते पुरेपु जयति स्मेरं पुरारेमुखम् ॥ ११ ॥ बिल्हणस्य । हरस्य जटाभरणं पन्नगः कण इव पुरी बढेर्भस्मावधूलनसतो जयति बदलालोकस्फारावघृतनिशोदयः । स्मरदरजटाबन्धग्रन्धिर्भुजङ्गन्फणामणि- निदेशतटिनीपूरानीतः स्फुरनिव तारकः ॥ १२ ॥ मट्टसोमेश्वरस्य । -------नर. साधरपद्धती. २श क. ३ त. स. ४ मा स. ५ते. स. णाजायां. क, देहं क..रा. न्ये, क.स.१. शिखा. क. स."णे.क. स. १२ रमर. क.स्त्र, २ ·सूक्तिमुक्तावली। [१-१४ हरस्य ताण्डवम् उच्चरुत्तालखेलद्भुजवनपवनोद्भूतशैलौघपात- फारोदश्चत्पयोधिप्राटितमकुदस्वधुनीसङ्गमानि । जीयासुस्ताण्डवःनि स्फुटविकटजटाकोटिसङ्घभूरि- भ्रश्यनक्षत्रचक्रव्यवहितसुमनोवृष्टिपातानि शम्भोः ॥ १३ ॥ भेरीमाङ्कारस्य । हरस्य ललाटलोचनम् नीललोहितललाटलाञ्छने लोचने जयति कोऽपि पावकः । रक्षितस्य जगदन्तहेतवे यस्य संज्वलनमात्मभूरभूत् ॥ १४ ॥ मुरारेः। हरस्य जटा जयति हरजटाभरो यदन्तर्वहति निराकुलमेव देवसिन्धुः । लहरिपु तरलेन्दुराजहंसा विततविरिञ्चिकपालफेनमाला ॥ १५ ॥ हरविलोचने प्रणमत नयने हरस्य पूजाकमलकुलं पदयोः कृतं कृतार्थः । विकसनविनिमीलने विचित्रं युगपदुपैति ययोर्विलोकनेन ॥ १६ ॥ क्तिमहस्रादेतौ । हरमटाभरणं चन्द्रकला स जयति हिमकरलेखा चकास्ति यस्योमयोन्मुखी विहिता । नयनपदीपकज्जलजिघृक्षया रजतशुक्तिरिव ॥ १७ ॥ सुबन्धोः । लसल्लीलाचन्द्रवरणगत्तमौले स्परनितः किरद्भिः सुज्योत्स्ना नखमगिभिरापूरितकलः। व्यलोके पार्वत्याः परिलघुलबरतनजुपः पतद्भिप्पिस्य क्रमलिखितलक्ष्मा विजयते ॥ १८ ॥ कस्यापि। १ मुकामिहिता. क. २ ज्योत्स्नाभिर्नरा. क, ·१-२३] नमस्कारपद्धतिः। ११ श्रीकण्ठस्य कपर्दवन्धनपरिक्लान्तोरगग्रामणी. सन्दष्टां मकुटावतंसकलिका वन्दे कलामैन्दवीम् । या विम्वप्रतिपूरणाय परितो निष्पीड्य संदशिका- यन्त्रेणेव ललाटलोचनशिखिज्वालाभिरावय॑ते ॥ १९ ॥ मुरारेः। पार्वती हरकण्ठग्रहानन्दमीलिताक्षी नमाम्युमाम् । कालकूटविपस्पर्शजातमू गमामिव ॥२०॥ बाणस्य। क्रीडासरोपगिरिजाचरणारविन्द वन्दे यदापतिता हरिणाङ्कलेखा । कामानहस्तितरपध्वजधैर्यलक्ष्मी- पातावभमवलयाईनिमा विभाति ॥ २१ ॥ गोत्रानन्दस्य । प्रातः कालाजनपरिचितं वीक्ष्य जौमातुरोष्ठं कन्यायाच स्तनमुकुलयोरमुग्लीभस्ममुद्राम् । मेमोल्लासाजयति मधुरं सस्मिताभिः सखीभि- गौरीमातुः किमपि किमपि व्याहृतं कर्णमूले ॥ २२ ॥ कस्यापि । गजाननः उच्चम्रह्माण्डखण्डद्वितयसहचरं कुम्भयुग्मं दधानः मेनागारिपक्षप्रतिभटाविकटोरतालाभिरामः । देवः शम्भोरपत्यं भुजगपतितनुस्पर्चिवर्दिष्णुहस्त- लोरपाचर्यमनिः स जयति जगतामीश्वरः कुअरास्यः ॥ २३ ॥ विश्वेश्वरस्प। मा. रा.२ भिरिस.स. विवायरो. ग. ४ दुग्न.क.

·सूक्तिमुक्तावली। [१-२९ गङ्गा गौरीविभज्यमानार्द्धसङ्कणे हरमूर्धनि । अम्ब द्विगुणगम्भीरे भागीरथि नमोऽस्तु ते ॥ २४ ॥ मन्मथः कुलगुरुरवलानां केलिदीक्षाप्रदाने परमसुहृदनगने रोहिणीवल्लभस्य ।। अपि कुसुमपृपत्कैर्देवदेवस्य जेता जयति सुरतलीलानाटिकासूत्रधारः ॥ २५ ॥ राजशेखरस्य । स एप भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करो विभर्ति वपुपाऽधुना विरहकातरः कामिनीम् । अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं करेण परिताडयन जयति जातहासः स्मरः ।। २६ ।। कस्यापि । रतिः देवी रतिबिजयते मृगनाभिचित्र- पत्रावली पृथुपयोधरसीम्नि यस्याः । भाति त्रिलोकविजयोपनतस्वकान्त- प्रक्रान्तसायकनिशाननकालिकेव ॥ २७ ॥ मदनस्या हरिः लक्ष्मीलतासमाश्लिष्टं कौस्तुभस्तवकोज्वलम् । स्वर्गापवर्गफलदं हरिकल्पद्रुमं नुमः ॥ २८ ॥ कस्यापि । जयति स नाभिसरोरुहमधुकरपटलैरिवासिताकारः । शौरिः श्रीमुखचन्दे यत्कान्तिाञ्छनच्छाया ॥ २९ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । १ ममुग्य. १.२ फरालिकेव, स. ३ वनमारा, स.

·नमस्कारपद्धतिः। AM अतिविपुलं कुचयुगलं रहसि करैरामृशन् लक्ष्म्याः । तदपहृतं निजहृदयं जयति इरिगथमाण इव ॥ ३० ॥ अरसिठक्करस्य । कनककलशस्वच्छे राधापयोधरमण्डले नवजलपरश्यामामात्मद्युति प्रतिविम्विताम् । असितसिचयप्रान्तभ्रान्त्या मुहुर्मुहुरुत्क्षिपन् जयति जनितव्रीडाहासः प्रियाहसितो हरिः ॥ ३१ ॥ दृक्पातः कमलासनेऽस्तु भवतु ज्ञानं मनाङ् मारुते श्रीकण्ठोऽयमितः सुरानिति नास्ताक्ष्येण विज्ञापितः । प्रेयस्याः क्व तदासनं क्व च रुतं कण्ठः क्व चेत्युल्लपन लक्ष्म्यावासितमानसो विजयते सुप्तप्रबुद्धो हरिः ॥ ३२ ॥ कस्यापि। विरमति महाकल्पे नाभीपैदैकनिकैतन- त्रिभुवनपुरीशिल्पी यस्य प्रतिक्षणमात्मभूः । फिमिह करणं कीहक् कस्य व्यवस्थितिरित्यसा- वुदरमविशद्रष्टुं तस्मै जगन्निधये नमः ।। ३३ ।। मुरारेः । जीयासुः शकुलाकृतेर्भगवतः पुच्छच्छटाच्छोटना- दुद्यन्तः शतचन्द्रिताम्बरतलास्ते विन्दवः सैन्धवाः । यैरुत्पत्य पतद्भिरौर्वशिखिनस्तेजोजटालं वपुः पानाध्मानवशादरोचकरुजां चक्रे चिरायास्पदम् ॥ ३४ ॥ न पहरालेपं कलयति धरित्रीव्ययवशा- न मुस्तामन्विप्यत्युरगनगरभ्रंशचकितः । न धत्ते ब्रह्माण्डस्फुटनभयतो घुर्घरवं वराहो माहात्म्यादिति जयति सङ्कोचितवपुः ॥ ३५॥ एतो हनूमतः। १ अरसिकरस्य. फ. १ धैक. स.

·१४ सूक्तिमुक्तावली। [१-१ जयन्ति नरसिंहस्य स्फुरन्नखशिखाकुराः। हरिणकोधकृष्टेन्दुकलाखण्डेरिवाङ्किताः ॥ ३६ ॥ कस्यापि । दैत्यानामधिपे नखाहरकुटीकोणप्रतिष्ठात्मनि स्फारीभूतकडारकेसरसदासङ्घातघोराकृतेः । सक्रोधं च सविस्मयं च सगुरुत्रीडं च सान्तस्मितं क्रीडाकेसरिणो हरेविजयते तत्कालमालोकितम् ॥ ३७॥ इन्द्रकवेः। वपुर्दलनसम्भ्रमात् स्वनखरं प्रविष्टे रिपो क्व यात इति विस्मयात् प्रहितलोचनः सर्वतः । वृयेति करधूतिभिर्निपतितं पुनर्दानवं निरीक्ष्य भुवि रेणुवजयति जातहासो हरिः ॥ ३८॥ कस्यापि। लक्ष्मीपाणिद्वयपरिचितं मूलमूर्द्धश्रुतीनां व्यक्तं वन्दे कमलचरणद्वन्दमाद्यस्य पुंसः । यत्रैकस्य व्यधित वलिना पायतोयर्वितीर्णे- राईस्यैव प्रणतितरलः क्षालनं पद्मयोनिः ।। ३९ ।। सूक्तिसहस्रात् । दिड-मातपटाविभक्तचतुरापाटा मही साध्यते सिद्धा सा च वदन्त एव हि वयं गेमाञ्चिताः पश्यत । विमाय भतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मादाविरभूत् कयाद्भुतमिदं यत्रय चास्तं गतम् ॥ ४० ॥ कस्यापि। खिोऽसि मुश्च भारं विभृमो वयमिति वदत्सु शिथिलभुजः । भरभुनवितयवाहुपु गोपिषु इसन् हरिजयति ॥ ४१॥ हरिहरस्प। किसा::रा.२ पादा,ग, ·१-७] नमस्कारपद्धतिः। के यासि खलु चौरिके प्रमुपितं स्फुटं दृश्यते द्वितीयमिह मामकं वहसि कञ्चुके कन्दुकम् । त्यजेति नवगोपिकाकुचयुगं निमनन् बला- ल्लसत्पुलकपिञ्जरो जपति गोकुले केशवः ॥ ४२ ॥ दीपकस्य । हेलोदस्तमहीधरस्य तनुतामालोक्य दोषणो हरे- हस्तेनांसतटेऽवलम्ब्य चरणाधारोत्पतत्पादकम् । शैलोद्धारसहायतां जिगमिपोरस्पृष्टगोवर्धना राधाया गगने जयन्ति सुचिरं वन्थ्याः करभ्रान्तयः ॥४३॥ ब्रह्मा तं वन्दे पासमानमुपवीतच्छटाच्छलात् । गङ्गास्रोतस्त्रयेणेव यः सदेवाभिषिच्यते ॥ ४४ ॥ रानशेखरस्य। मूर्तिः स्मर्तृतमोहरा सहचरी वाचां परा देवता व्याहागः श्रुतयः कुटुम्बकमिदं विश्वं चरस्थावरम् । यस्यैतच्छ्रुतिमूलमूलफतया सन्दर्शितभक्रियं स्त्रारम्भ भगवन्तमन्तरहितं ब्रह्माणमीडामहे ।। ४५॥ सारस्वतम् सूक्ष्माय शुचये तस्मै नमो वाक्तत्त्वतन्तये । -विचित्रो यस्य विन्यासो विदधाति जगत्पटीम् ॥ ४६ ॥ अयं जयतुद्धोदयात् । ज्योतिस्तमोहरमलोचनगोचरं त- जिदादुरासदरसं मधुनः प्रवाहम् । दूरं त्वचः पुलकवन्धि परं प्रपधे सारस्वतं किमपि कामदुधं प्रपद्यम् ॥ ४७ ॥ सक्तिसहसात् । इति सूक्तिमुक्तावल्यां नमस्कारपद्धतिः। १लयासि. क.१ चौरिम. क. ३ दोगा. क. ४ योः क. स.५त्कृति, क.

·सूक्तिमुक्तावली। (२) आशीर्वादपद्दतिः तत्र अष्टमूर्तेरम्मयं वपुः जगजीवनमच्यादः शम्भोरम्भोमयं वपुः । ब्रह्माण्डमपि यस्यान्तस्तरत्तुम्वीफलायते ॥१॥ कस्यापि । हरजटा सधूर्जटिजटाजूटो जायतां विजयाय वः । यत्रैकपलितभ्रान्ति करोत्यद्यापि जाह्नवी ॥२॥ 'शिवस्वामिनः । शिवः हिमगिरितनयामयार्द्धमूर्तिस्तुहिनशिलास्तसिन्धुबदमौलिः । शिशिरफरकलाकृतावतंसो हरतु शिवः परितापमान्तरं वः॥३॥ उमापतिधरस्य। असोहा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपस: कथानां विस्रम्भेष्वय च रसिकः शैलदुहितुः । ममोदं वो दिश्यात् कपटबटुवेपापनयने. स्वराशथिल्याभ्यां युगपदभियुक्तः स्मरहरः॥४॥ कस्यापि । पाणी कट्टणमुत्फणः फणिपतिने ज्वलत्पावक कण्ठः कुण्ठितकालकूटकुटिलो वा गजेन्द्रानिनम् । गरिलोचनलोभनाय मुभगो वेषो हरस्येति में गण्डोठासपिभावितः पशुपते सोद्गमः पातु वः ॥ ५ ॥ रद्रस्य - दिया करा. २ युना. म.लि.क. ४ रय..

·२-१० ;.; नमस्कारपद्धतिः। १७ vv… vvvvvvvvvvvv शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तग्रहमोल्लस- द्रोमाञ्चादिविसंस्थुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्युचिवान् सर्वत- शलान्तःपुरमात्रमण्टलगणदृष्टोऽवतादः शिवः ॥ ६ ॥ कस्यापि । चुडाभस्मकणाङ्किताविध जटापत्राञ्चलेनामृशन् नेत्रागिद्युतितापिताविव करः सिञ्चन सुधादीधितेः । नागव्यासकलङ्किताविव मुहुर्गङ्गाजल क्षालयन मानिन्याधरणी गिरीन्द्रदुहितुर्भूत्यै गिरीशोऽस्तु वः ॥ ७॥ उमापतिधरस्य । दूरे दारुवनाभिसारक स्थाचानि मुश्चाधुना भूयस्त्वं पुनरप्यहं यदि तदा चन्द्रः सिति यास्यति । इत्युक्तः शनिमालिरदिमुतया चूहेन्दुभूलम्बन- व्याजव्यञ्जिनपादपमपतनीतिमियः पातु वः ॥ ८॥ हर्षपण्डितस्य । सहसाक्षरङ्गर्नमसितरि नीलोत्पलमयी- मिवात्मानं पालामुपनयति पन्या दिविपदाम् । नियुक्षी चं मोटारभामिनि कुमारे सह गण- हसन वो भद्राणि दनयु मृडानीपरितः ॥९॥ मुरांगः । विलिटेभिनय कप रचपतः सम्पादित शंसनो गेमाशं वहतः म्यास्तरचिनस्यानक्रियास्पर्शनम् । पिनों मासपन गलतनयां गादः ममानिन- नांनामावरमालकं पशुपनेराचार्य पातु यः ।। १० ||. मीनियरिणी गनिम्दयम्बिनाईनन्द्रामृत- मन्युपिनदेवदन्यभिरमामन्योन्यविपिणाम् । ............म, ·सूक्तिमुक्तावली। [२-१६ जाते वाकलहे महासनपरे तन्द्रायितारे पर किं कुर्यादिति( १ )नद्वचःस्मितमुखः पायात्स वः शङ्करः ॥ ११ ॥ कयोरप्येतौ । कपालदाम भूत्यै वोऽस्तु कपालदाम जगतां पत्युर्यदीयां लिपि क्यापि क्यापि गणाः पठन्ति पदशो नातिप्रसिद्धाक्षराम् । विश्व स्वक्ष्यति वक्ष्यति क्षितिमपामीशिप्यते शिष्यते भोग राशिपु स्यनेऽत्स्यति जगन्निश्यति धामिति ॥ १२ ॥ छित्तपस्य । निटिलनयनाग्निः पापात्कृतानङ्गपतगदाहः वढाजिनो नेत्रशिखिमदीपः । यस्यान्तिके शुभ्रदशानिवेशश्रियं किरीटेन्दुकलाः श्रयन्ते ॥ १३ ।। मसणस्य । नेत्रत्रयम एक ध्याननिमीलनान्मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । अन्यदूरविकृपचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोभिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥ १४ ॥ कण्ठः पायाः शितिकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्युदोपमः । गौरीभुजलता यत्र विद्युल्लेखेव राजते ॥ १५ ॥ कयोरप्येतौ । शिवम्यानम् शक्षाणां भूरिधानां श्रितमधिपतिना प्रस्फरद्धीमतारं स्फारं नेत्रानलेन प्रसभनियमिनोचापमीनध्यनेन । दोपने ग. २ नागे. ग. ३ मिम्प. स रतस्य. क. ४ ने चिर.क.

·२-२२] नमस्कारपन्नतिः। रामायत्तं पुरारेः कुमुदशुचि लसन्नीलमुग्रीवमनं पाव सैन्यमन्यद्दशवदनशिरच्छेदहेतु श्रिय वः ॥ १६ ॥ धनपारस्प ( हरसानरसन्ययोः ऋषः) अर्धनारीश्वरः नहः पुनातु गिययारर्धनारीश्वरं वपुः । भवेदिव यदद्य यः शिव एव शिंवर वा ॥ १७ ॥ अर्धाङ्गिनापुंचपुपः पुगग्मृत्तिः श्रियं नौरिच यस्तनोतु । प्रेमानिमारादपरं यदधै ममन्ज ागाररसाम्रागी ॥१८॥ मेरल फन्माणमावदतु यः शिययोः शरीरमे यदीयमगिननाविरुष्ठमून्दम् । यामतर:पि कुमने सिनमामि भागे मारण्यगेलननयापरिणामाम् ॥ १९ ।। उत्साहमाया वेदायापायमण्टनपत्रभङ्ग- संगोपिदक्षिणफराइटिमरमरपुः । गीनपुंगरुपदन्यनिलानी [:] गम्भोग्ननुः मुग्ययन प्रहनिमी ॥ २०॥ मापन्देकाननधारमयमननिरन्मौरिचन्द्रः फणीन्द्र- पानांना गुगनु मावान नागनगे। पम्पा निभदायमनविसमायोनिकोय सामान्यायोगारनिमिमिमियागार मनायम् ।। २१ ।। मुमो भाषारीनुमानमामिलायोगी नादियान गुम जान गागानम् । Phitimarit: नगर २२॥ Faritri............

·सूक्तिमुक्तावली। [२-२८ गिरितनयकपयोधरनिहितकरः पातु पश्चिरं गिरिशः । विश्वासयितुं मनसिजमिव स्पृशन् काञ्चनं लिङ्गम् ॥ २३ ॥ जयदेवस्य । कल्पान्तरुद्रः कल्पान्ते शमितत्रिविक्रममहाकङ्कालवद्धस्फुर- च्छेपस्यूतनृसिंहपाणिनखरप्रोतादिकोलामिपः । विश्वकार्णवताविशेपमुदिती तो मत्स्यकूर्मावुभी कर्पन धीवरतां गतोऽस्यतु सतां मोहं महाभैरवः ॥ २४ ॥ छित्तपस्य । स्पष्टव्याकृष्टदंष्ट्राविकटमुखतटोचालदंष्ट्रान्तराल- न्यस्तब्रह्माण्डखण्डग्रसनघनढणात्कारकोलाहलिन्यः। चण्डीनाथस्य युप्मानविरलविलसजैत्रलालाटनेत्र- ज्वालाहेलानिपीतप्रलयजलधयः पान्तु कल्पान्तलीलाः ॥ २५॥ कल्पान्तकोधनस्य त्रिपुरविजयिनः क्रीडया सञ्चरिष्णोः कृत्वाऽपि प्राणिजातर्निजमुखकुहरातिथ्यमप्राप्ततृप्तेः । दिभित्तीः प्रेक्ष्य शून्याः प्रलयजलनिधिपेक्षितात्मीयमूर्ति- ग्रासव्यासक्तिमोधश्रमजनितरुपः पान्तु वो गर्जितानि ।। २६ ॥ एती भेरीभाङ्कारस्य । ईश्वरताण्डवर अस्थीन्यस्थीन्यजिनमजिनं भस्म भस्मेन्दुरिन्दु- गङ्गा गोरग उरग इत्युल्लसत्सम्भ्रमाणाम् । भूपावेपोपकरणकरणमापणव्यापूतानां नृत्तारम्भमणयिनि शिव पान्तु वाचो गणानाम् ॥ २७॥ धनरावस्य। इन्दोः किं द्रुहिणस्य या मुरपतेः किंवा कृतान्तस्य का किं भूतेश दिशास्थि भूपणगणेवाकप्य[ देयं मया । इत्यं मण्डनमन्दिरोदरचरव्याहारतो भीकरान् भीता यस्य मुराः प्रसाधनविधी पायात् स वः शङ्करः ॥ २८ ।। १धनरस्य क, २ पते यन्म.क, स.

·२-३३] नमस्कारपद्धतिः। आर्दी कण्ठे मुखाजस्रजमुपनयत्यम्बिका जानुलम्बा स्थाने कृत्वेन्दुलेखां निविडयति जटाः पन्नगेन्द्रेण नन्दी । कालः कृत्तिं निवघ्नात्युपनयति करे कालरात्रिः कपालं शम्भोत्तावतारे परिपदिति पृथग्व्यापृता वः पुनातु ॥ २९ ॥ कयोरप्येतो। भो' [ भो] दिक्पतयः प्रयात परतः खं मुञ्चताम्भोमुचः पातालं ब्रज मेदिनि प्रविशत क्षोणीतलं भूधराः ब्रह्मन्नुनय दूरमात्मभवनं नाथस्य नो नृत्यतः । शम्भोः सङ्कटमेतदित्यवतु वः प्रोत्सारणा नन्दिनः ॥ ३० ॥ महानाटकात्। सन्ध्याताण्डवडम्बरप्रणयिनो भर्गस्य चण्डभ्रम- व्याहत्तोद्भुजदण्डमण्डल वो अझानिलाः पान्तु वः । येपामुच्चलतां जयेन झटिति व्यूहेषु भूमीभृता- मुड्डीनेषु विडोजसा पुनरसौ दम्भोलिरालोकिनः ॥ ३१ ॥ सोमनाथप्रशस्तेः । उद्दामभ्रमिवेगविस्तृतजावल्लीप्रणालीपत- स्वर्गङ्गाजलदण्डिकावलयि[ २ ]निर्माय नत्पञ्जरम् । सम्भ्राम्यद्भजपण्डपक्षपटलन्टेन इंसायिन- स्त्रैलोक्यन्ययनाटिकाजवनटस्वामी जगत्त्रायताम् ।। ३२॥ यन्नाट्यभ्रमिपूर्णमानवमुधाचनाधिरूढे भृगं मेरी पार्थनिवेशिवासरनिगाच परिभ्राम्यति । तेजस्यस्तडितो भवन्ति मतमो दृष्टा हि जाताः कथं तामस्योऽपि स वः पुनातु जगतामन्तेष्टियज्या विभुः ॥ ३३ ॥ तो मुरारेः । संरम्भादविभावितत्रिभुवनायासम्य कामद्विपा नृत्तारम्भविजृम्भिरवयीयाण्डमुनिन्दनः । भैया. क. स. २ पवितो. क.ग, ३ दः रा, ४ लोक्या,५च र६.क.

·सूक्तिमुक्तावली । २२ [२-३९ .Mr avvvvvv निर्यन्मौलि विनिर्गताग्रचरणं प्रोल्लासिदोःपल्लवं पायाद्वो वहिरम्भसः प्रविचलत्कृमीयमाणं वपुः ॥ ३४ ॥ कर्मचाहतस्य । भद्रं चन्द्रकले शिवं सुरनदि श्रेयः कपालावले कल्याणं भुजगेन्द्रवल्लि कुशलं विप्वक्जटासन्तते । इत्याहुर्मिलिताः परस्परममू यस्मिन् प्रशान्ति गते कल्पान्तारभटीनटस्य भवतात्तदः श्रियै ताण्डवम् ॥ ३५॥ कस्यापि । पार्वती गोनासाय नियोजिताग द रजाः सर्पाय बद्धोपधिः कण्ठस्थाय विपाय वीर्यमहतः पाणौ मणीन् विभ्रती । भर्भूतगणाय गोत्रजरतीसन्दिष्टमन्त्राक्षरा रक्षत्वद्रिसुता विवाहसमये पीना च भीता च वः ॥ ३६ ॥ राजशेखरस्य। प्रत्यासन्नविवाहमण्डनविधौ देवार्चनव्यग्रया दृष्ट्वाऽग्रे परिणेतुरेव लिखितां गङ्गाधरस्याकृतिम् । उन्मादस्मितरोपलज्जितधिया गौर्या कथञ्चिचिरात वृद्धस्त्रीवचनात् प्रिये विनिहितः पुष्पाञ्जलिः पातु वः ॥ ३७॥ पादारस्थितया मुहुः स्तनभरेणानीनया नम्रता सम्भोः सस्पृहलोचनत्रयपथं यान्त्या तदागधने । 'हीमत्या शिरसीहितः सपुलकस्वेदोदमोत्कम्पया विग्लिप्यन् कुसुमाञ्जलिगिरिजया क्षिप्तोऽन्तरे पातु वः॥ ३८ ॥ औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्त्तमाना हिया तैस्तन्धुवधूजनस्य बचनैनीताऽऽभिमुख्य पुनः । दृष्ट्वाऽग्रे धचमात्तसाध्वसरसा गौरी नये सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसता दिलष्टा सुखायान्तु वः ॥ ३९ ॥ श्रीहर्षस्यैनौ । १गोशनाय. स. गोनाथाय, क. २ गत, क, ख, ३ श्रीमन्या क ४ मरा. के.

·२-४५) ३ नमस्कारपद्धतिः। व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता शार्दूलचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेपरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । मीलझूः सुरसिन्धुदर्शनविधा म्लाना कपालोदरे पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥ ४० ॥ भासस्य । भूलास्योत्सविनी सविभ्रमगतिम॒च्छेभितम्बस्थली सङ्कीर्णे वयसि स्मिताईफणितिः सा पार्वती पातु वः । यस्याः कर्णतट दृशारगमता तूर्ण तदन्तःपथे गत्वा द्रष्टुमिवेश्वरं हृदि कृताधिष्ठानमुत्कण्ठितम् ॥ ४१ ॥ मदनस्य। १०मुखः अर्चिप्मन्ति विदार्य वक्त्रकुहराण्यामुकतो वासुके- स्तर्जन्या विपकवुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताकुरान् । एकं त्रीणि नवाट सप्त पडिति प्रध्यस्तसड्सयाक्रमा वाचः क्रौञ्चरिपोः शिशुत्वविकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥ ४२ ॥ स्वेच्छारम्यं लुठित्वा पितुरुरसि चिताभस्मधूलीसिताङ्गो गङ्गावारिण्यगाघे झटिति पृथुजटाजूटतो दत्तझम्पः । सद्यः सीत्कारकारी जलजडिमरणद्दन्तपतिर्नुहो वः कम्पी पायादपायाज्ज्वलितशिखिशिखे चक्षुपि न्यस्तहस्तः॥४३॥ बाणस्यैतौ विकसदमरनारीनेत्रनीलाञ्जपण्डा- न्यधिवसति सदा यः संयमाधाकृतानि । नवरुचिरकलापे वर्त्तते यो मयूरे वितरतु स कुमारो ब्रह्मचर्यश्रियं यः ॥ ४४ ।। विनायक: पायाद्गजेन्द्रवदनः स इमां त्रिलोकों यस्योद्गतेन गगने महता करेण । मूलावलासितदन्तविसाकुरेण नालायितं तपनविम्बसरोरुहस्य ।। ४५ ।। (गणपतेः) ·wwwnavr सूक्तिमुक्तावली। [२-५१ सुवणगिरिकर्णिके तरलतारकासरे चलजलदपट्पदे स्फुरदिगन्नपत्राष्टके । स वः प्रथमनायकः मदिशतु श्रियं यत्करः करोनि जगदम्युने बलितनाललीलायितम् ॥ ४६ ।। क्षेमेन्द्रस्य । दानस्रोतरसहस्रर्दशनरुचिचयैः कुम्भसिन्दूरपूर- रुद्भूतरेककालं प्रकटितरजनीवस्त्रसन्ध्यापिलासाः । आस्फालस्फारघण्टावालकल कलव्याकुलाहीन्द्रद्वारा हेरम्बस्याङ्गहारप्रचलदवनयः पान्तु यो नृत्तलीलाः ॥ ४७ ॥ कुंभी[ पान्तात्पत द्भिर्मदजलनिवर्लब्धसेकातिरेका पोन्मीलद्वालचन्द्राकृतिददानमिपादकुरं धारयन्ती । आलालत्कर्णतालमचलमधुकरा शीकरासारपुष्पा विस्तीर्णा हस्तवल्ली दिशतु गणपतेः पार्थ्यमानं फलं वः ॥ १८ ॥ ते दूरीद्दण्डगुण्डाकुहरफलितोक्षिप्तसप्ताब्धिलब्ध- स्वेच्छासेकप्रमोदप्रभवनवरवद्राविताशागजेन्द्राः । देवस्याकाण्डकण्डूकरकरटतटाटोपसङ्घभग्न- क्षोणीभृत्तुङ्ग गृङ्गाः पुरमथनशिशोः पान्तु वो दुर्विलासाः ।। ४९ ॥ विश्वेश्वरस्यते । विघ्नेशो यः स पायाहितिषु जलधीन पुष्कराग्रेण पीत्वा यस्मिन्नुद्धृत्य नोयं यमति बहुत्तरं दृश्यते व्याम्नि देवः। काप्यम्भः क्वापि विष्णुः कचन कपलभूः क्वाप्यनन्तः क्वचिच्छी: क्वाप्याः क्वापि शैलाः क्वचन मणिगणाः क्वापि ननादिसत्त्वाः॥५०॥ चन्द्रकला दिश्यादूजेटिजूटकोटिसरिति ज्योत्स्नालवोद्भासिनी "चान्द्री यः कलिका जलभ्रमिवशादाकृष्टनष्टा मुदम् । यां चञ्चच्छफरीभ्रमेण मुकुलीकुर्वन् फणाली मुहु- मुंबल्लक्षमहिर्जिघृक्षतितमामाकुञ्चनमोञ्चनैः ॥ ५१ ॥ १ स्काल ख.२ अम्भोत्पातं स्यज के. कुंभोलान्तं त्यज ख.

·आशीर्वादपद्धतिः। anman .. देहमविष्टाद्रिसुतामुखेन्दुद्वितीयखण्डार्धमिवागतो यः। अवाप्तुकामः परिपूर्णभावं स पातु वः शम्भुजटार्धचन्द्रः ।। ५२ ।। बिरहणस्य । गङ्गा मुक्ताभा नृरूपालशुक्तिषु जटावल्लीपु मल्लीनिभा वह्नौ लाजनिभा दृशो मणिनिभा भोगोत्करे भोगिनाम् । नृत्तावर्तविवर्तनेरितपयःसम्मूर्छनोचोरिताः खेलन्तो हरमादि पान्तु भवतो गङ्गापयोधिन्दवः ।। ५३ ।। · कृष्णमिश्रस्य । जङ्घालस्फर्जदूर्जस्वलकरिमकरौढसम्मखेल- कल्लोगफल्लविन्दुस्तबकतिलकितव्योमकुक्षिम्भरीणि । बारीणि स्वर्गसिन्धोखिपुरहरजटाजूटरभ्याध्वनीना- न्यु चैरुच्चण्डजायत्कलिकलुपमपाशीपमुत्पोपयन्तु ॥ ५४॥ वेदव्यासस्य । चण्डिकाभृङ्गिरिटी देवी सूनुमस्त नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युद्भजे हाङ्गिरिटाववाश्चितगिरा( १ ) चामुण्डयाऽऽलिङ्गिन्तै । अव्यावो इतदेवदुन्दुभिधनवानातिरिक्तस्तयो- रन्योन्यप्रचलास्थिपञ्जरजरत्कालजन्मा स्वः ॥ ५५ ॥ सूर्यः सिन्दूरस्पृहया स्पृशन्ति करिणां कुम्भस्थमाधोरणा. भिल्ली पल्लवशङ्कन्या विचिनुते सान्द्रं द्रुमद्रोणिषु । कान्ताः कुडमकाया करतले मृगन्ति लग्नं च यद तत्तेजः प्रथमोद्भवं भ्रमकरं सौरं चिर पातु यः॥ ५६ ॥ त्रिविक्रमपदृस्य । शालि. म. २ मोपमुद्धोपयन्त. ग. शेषमुपोषयन्द्र ख ३. पपारित, स.

·२६ ------- सूक्तिमुक्तावली। एफस्मिन्नयने भृशं वपति यः पाले से दाममा । यैनातन्यत यसमागसमये नैशं पदं दुर्लभम् । सव्योमावयवस्य यस्य विदिता लोके प्रकाशस्थितिः श्रीर्यः क्षणसेवितोऽपि हि महादेवः स वस्त्रायताम् ॥ ५७ ।। (हरसूर्पयोः इलेगः ) कस्यापि । खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये चानखोद्भासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमधिसिताजभासथ ये।. ये मुर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्पाक्रामन्त्पुभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रियै सन्तु नः ।। ५८ ॥ आनन्दवर्धनस्य । अवतु वः सवितुस्तुरगावली स्फुरति मध्यगतारुणनायका । समभिलम्भिततुङ्गापयोधरा मरयतैकलतव नभश्रियः ॥ ५९ ॥ कस्यापि । पृथ्वी भागीरथीहारलता कालिन्दीकवरीभरा। सुमेरुशेखरा पृथ्वी पातु वः सागराम्बरा ॥ ६० ।। राजशेखरस्य। विष्णोराशिषः हृदयं कौस्तुभोद्भासि हरेः पुष्णातु वः श्रियम् । राधाप्रवेशरोधाय दत्तमुद्रमिव श्रिया ।। ६१ ॥, कुमुदस्य । १ पदाइ.स. २ नो, क. ३ लम्बिन स.

·आशीर्वादपद्धतिः। प्रत्यग्रोन्मेपजिल्ला क्षणमनभिमुखी रत्नदीपप्रभाणा- मात्मव्यापारगुर्वी जनितजललवा जृम्भणैः साङ्गभङ्गः । नागाडू मोक्तुमिच्छोः शयनमुरुफणाचक्रवालोपधानं निद्राच्छेदातिताम्रा चिरमवतु हरेदृष्टिराकेकरा कः ॥ ६२ ।। विशाखदेवस्य । पायोघेः परिमथ्यमानसलिलादौत्यितायाः श्रियः सानन्दोल्लसितभ्रुवा कुटिलया दृष्टयव पीताननः । अज्ञातस्वकरद्वयीविगलितव्यागोलमन्योरग- शून्ये वाहुगतागतानि रचरनारायणः पातु वः ॥ ६३ ॥ भक्तिमतविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानालम्बनतो समाधिनिरतीते हितमाप्तये । लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीहशोस्तन्वती युप्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः ।। ६४ ॥ (वचनश्लेपः ) मागेवतामृतदत्तस्य । वत्से मागा विषादं श्वसनमुरुजवं सन्त्यजोमवृत्त कम्पः को वा गुरुस्तै भवतु वलभिदा जृम्भितेनात्र यादि । प्रत्याख्यानं सुगणामिति भयशमनच्छद्मना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमदादः स दहतु दुरितं मन्यमूढा पयोधिः ।। ६५॥ कस्यापि । मस्यः आदिमत्स्यरस जपतायः श्वासोल्लासितैर्नले। विदथे गगनेऽम्मोपिं गगनं च महोदधौ ।। ६६ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । १ ग. पाद:

·सूक्तिमुक्तावली। [२-७२ कर्मः यनिश्वाससमीरमेदुरतया दूरं समुल्लासिता धने शेपभुजङ्गभोगकलिता भूरातपत्रश्रियम् । स्तोत्रे यस्य चतुर्मुखी श्रुतिकवेः कुण्टत्वमभ्यस्यति क्रीडाकूर्मतनुर्जगन्ति स विभुः पायादपायाद्धरिः ।। ६७ ।। मेधी(१)भूय महाब्धिमन्थनविधौ पृष्ठे निजे भ्राम्यतो माऽभून्मन्दरपर्वतस्य च परिभ्रंशः समुद्रस्य च । इत्यङ्गः सह सञ्जहार किल यः श्वासान् स वो रक्षतात स्वेच्छावर्तितकच्छपायिततनुखैलोक्यरक्ष्यो हरिः ॥ ६८ ॥ कयोरप्येतो। पृष्ठभ्राम्यदमन्दमन्दगिरिग्रावारकण्डयना-: निद्रालोः कमठ कृतेर्भगवतः श्वासानिलाः पान्तु वः । यसंस्कारकलानुवर्तनवशाटेलाच्छलेनाम्भसा यातायातमतन्द्रितं जलनिधर्नाद्यापि विश्राम्यति ।। ६९ ।। हनूमतः । वराहः हरेलीलावराहस्य दंष्ट्रादण्डः स पातु यः। हेमादिकलशा यत्र धाश्री छत्रश्रियं दधौ ॥ ७० ॥ वादीश्वरकाञ्चनस्य । मुस्तैर्यास्यति कुत्रचिद्वसुमती दंष्ट्राङ्करस्थेयसी . कुक्षौ सोम] मवाप्स्यति त्रिभुवनं रुद्धरमीभिः किल । इत्यस्वल्पविकल्पमीलितमतेः कण्टे लुइन्तो ज्वल- कोलाकारघरस्य फैटभनितः श्वासोर्मयः पान्तु वः ॥ ७१ ।। विभाणोऽभिनवेन्दुकोटिफुटिलं दंगाकुरं लीलया फ्रोडाकारघरो हरिः स भवतो भूयाद्विभूतिपदः । यस्योरिसप्ततिः क्षमाफमलिनीपालम्बमानः क्षणं लोलद्धालमृणालान्तु रन भेजे भुजङ्गेश्वरः ॥ ७२ ॥ १.१.३ सश्यो. क. ३. क्षेम, क. स. ४ कलनाम. स. - ·२-७] आशीर्वादपद्धतिः। AwmanwarRArwwwwwwwne पातु त्रीणि जगन्ति सन्ततमकूपारत्समभ्युदरन् धत्री कोलकलेवरः स भगवान् यस्यैकदंष्ट्राङ्कुरे । कूर्मः कन्दति नालति द्विरसनः पत्रन्ति दिग्दन्तिनो मेहः कोशति मेदिनी जल जति व्योपापि लोलम्वति ॥ ७३ ॥ हन्मतः। लीने श्रोत्रैकदेशे नभनि नयनयोस्तेजाम कापि याते श्यारग्रासोपभुक्ते मरुति जलनिधौ पादरन्ध्राद्धपीते । पोत्रमान्तकोमान्तर विवरगतां मार्गतः शापाणे: क्रोडाफारस्य पृथ्वीमविकलविं-[] वैभवं वः पुनातु ॥ ७४ ॥ वराहमिहिरस्य । नृसिंहः चन्द्रार्धायितरिक्षयान(1)दशनो व्योमायितान्तर्मुखो वालायितचनः सुरधनुलालायितभूलतः । अन्तर्नादनिरोधपीवरगलन्यकापनियत्तडि- तारस्फारसटावरुद्धगगनः पायानृसिंहो जगत् ॥ ७५ ॥ हनूमतः। किं किं सिंहस्ततः किं नरसदृशवपुर्देव चित्रं ग्रहीतो नेवाधाप प्रचण्डो द्रुतमुपनयतायं ननु प्राप्त एव । चापं चापं नखाँ [] त्वरितमहहहा कर्कशत्वं नैखाना- मित्येवं दैत्यगज निजनखकुलिशनिवान् यः स वोऽव्यात् ॥ ७६ ॥ चटिच्चरिति चर्मणि च्छमिति चोचलच्छोणिते धगिद्धगिति मेदसि स्फुटरवेऽस्थिनि ठादिति । पुनातु भवतो हरेरमरवैरिनायोरसि कागकर जपञ्जरक्रकचकोपजन्मा रवः ।। ७७॥ वाक्पतिनाथस्यैतौ । १. व..क. २ विभवो. क, स. ३ , क. स. ४त्वान 5. स ·सूक्तिमुक्तावली। क्वेदं गर्जितमेप किन्नु दलति स्तम्भो नगिहस्तत- स्सोऽत्राधावति कोऽत्र भो धनुरसी हुँहेति दैत्येश्वरम् । जल्पन्तं निजगजितेन बलवत् स्तम्भानिरीयावधी- देकस्मिन् क्षण एव हा नरहरिखाता स एवास्तु वः ॥ ७८ ॥ सूक्तिसहस्रात् । सन्ध्यारञ्जिनशीतदीधितिकल सौन्दर्यभानो नखाः प्रीति पीवरयन्तु कैटभारपोः काडानसिंइस्य वः । दैत्योरस्थलपीउकुण्ठिततया दीनेन दम्भोलिना सासूयं सकुतूहलं सविनयं साश्चर्यमालोकिताः ॥ ७९ ॥ बालसरस्वत्याः। पूर्यन्ते जलराशयो वसुमती मज्जत्यो लुप्यते पातालं शतधा गतं निपतति ब्रह्माण्डखण्डं दिकः । निक्षिप्तेन सुरद्विपोऽस्य वपुषा मत्त्वेति मन्ये वह घुत्सङ्गेन हतं हिरण्यकशि सिंहो हरिः पातु वः ।। ८० ॥ कस्यापि । वामनः अपसर पृथिवि समुद्राः संवृणुताम्बूनि भूधरा नमत । वामनहरिलघुतुन्दे जगतां कलहः स वः पायात् ।। ८१॥ कस्यापि । आकए: शिखया नखघिलिखितः स्पृष्टः कपोलस्थले मोली दाममिराहतः प्रतिदिशं कामन् सलीलं पयि । उत्यं वागविलासिनीकृनपरीहासस्य दैत्यावरे विष्गोमिनपविभ्रममृतो हासोमयः पान्तु वः ।। ८२ ॥ फस्त्वं ब्रह्मन्नपूस्त्वदनुचरजनो नास्त्यनायोऽहमेशः किं दयामीप्सितं ते त्रिपदविहरणस्थानमेतत् कियत्ते । प्रैलोरयं तद्विजातर्मम शमनिरतस्पेति संमू(गृ?) भाका विष्णोः मुराग कृतकपटपदन्यासमुग्धाः पुगन्तु ।। ८३ ॥ एतो हनूमतः ।

·२-४] आशीर्वादपद्धतिः। wwwwwwwwwwwwwwww त्रिविक्रमः हरिपादः स वः पायाल्लम्भितो यः स्यम्भुवा । यस्यासन्नरवेरासीत् स्त्रंदरेखेव जाह्नवी ।। ८४ ॥ रानशेखरस्य । किं छत्रं किन्नु रत्नं तिलकमुत तथा कुण्डलं कौस्तुभो वा चक्रं किं वारिजं वेत्यमरयुवतिभिर्यद्वलिद्वेपिदेहे । । अर्व मौलौ ललाटे श्रवसि हदि करे नाभिदेशे च दृष्टं पायात्तद्वोऽबिम् स च दनुजरिपुर्वर्धमानः क्रमेण ॥ ८५॥ हनूमतः। ब्रह्माण्डच्छत्रदण्डः शतधृतिभवनाम्भोरुहो नालदण्डः क्षोणीनाकुपदण्डः क्षरदमरसरित्पट्टिकाकेतुदण्डः । ज्योतिश्चक्राक्षदण्डस्त्रिभुवनभवनस्तम्भदण्डोऽशिदण्डः श्रेयस्त्रविक्रमस्ते वितरतु विबुधद्वेपिणां कालदण्डः ॥ ८६ ॥ दण्डिनः । चन्द्राकौं यावदधुद्भवदमरसरिचोयताम्यत्रिलोकी- केदारे देवलक्ष्मीपुनरुदयविधौ बीजभावं भजन्त्यः । वित्रस्यद्भूर्भुवःस्वाक्रमणकुतुकिनो निप्पतन्त्यः समन्ता- दीयासुर्दानवारेः पदकमलरजोरानयो मङ्गलं वः ॥ ८७॥ देवबोधेः। परशुरामः लीलोन्मूलितमौलिमस्तचरणं मूर्यस्वपि क्ष्माभूता- मास्कन्धादपवाहुशाखमभितः कृत्वा सहस्रार्जुनम् । यश्चक्रे भुवने तमेव विजयस्तम्भं कुगरायुधो दत्तां वः शिवमाहवारसिको रामा स राजान्तकः ॥ ८॥ दाशरथी रामः कूर्मो मूलबदालबालवदां नायो लतावदिशो मेघाः पल्लववत्समनफलवनक्षत्रमूर्यादयः ।

·AAAA सूक्तिमुक्ताचली। स्वामिन् व्योमतरु ममाक्रमवतः श्रुत्वेति गा मारतेः सीतान्वेषणमादिशन् दिशतु वो रामः सलज्जः श्रियम् ॥ ८९ ॥ . कृष्णः गीतीर्वणवमैन्द्रगानमधुराः सम्भावयनिर्भर- खेदाम्बुस्नपितं विलोक्य पुरतो राधामुखाम्भोरुहम् । उत्कम्पस्खलदगुलिः पग्गिलद्वेणुर्निमीलध्वनिः स्विद्यत्पाणिरपाकरोतु दुरितं गोपालवेपो हरिः ॥९॥ मावशीलस्य । रामो नाम बभूव हुँ तदवला सीतति हुँ तो पितु- वाचा पञ्चवटीवने विहरतस्तस्याहरद्रावणः । कृष्णेनेति पुरातनी निजकथामाकर्ण्य मात्रेरिता सौमित्रे क्व धनुर्धनुर्धनुरिति व्यग्रा गिरः पान्तु नः ॥ ९१ ।। वसुन्धरस्य। यामिन्यां परिवृत्तिभाजि चरिते चाराय इन्दे गवां गोपानां च विषाणवणुतुपुलवाने समुत्सर्पति । गाढालिङ्गिन्तराधिकाभुनलताबद्धस्य कंसहिपो यातुं स्यातुमनीश्वरस्य मनसो डोलायितं पातु धः॥ ९२ ॥ • • मदनस्प। दृष्टया केशव गोपरागभूतया किश्चिन्न दृष्टं मया तैनव सवलिताऽस्मि नाथ, पतितां किन्नाम नालम्बसे । एकरत्वं विपमेषु खिन्नमनसां सर्वाबलानां गति.. गोप्येवं मदितः सलेशमवतादोष्ठे हरिविरम् ॥ ९३-१ अपराध न शृणुमो न चासत्यं त्वयोदितं । गोप्थेति गदितः कृष्णस्तूष्णीं तिष्ठन् पुनातु कः ॥ ९४ ।। कयोरप्येतो। . १ तहमैम मतलं ग. २ यन्त्रदा क, ख, गानमन्द ग ३ माधवशिवस्य - क. मालतीमावस्य. ग. लया. क. ५ त्रिभुवनपालस्य. ग. ५ (९४ श्लोकमात्रम् )।

·५-५.j आशीर्वादपद्धतिः। ध्यानव्याजमुपेत्य चिन्तयासे कामुन्मील्य चक्षुः क्षणं पश्यानङ्गशरातुरं जनमिमं आताऽपि नो रक्षसि । मिथ्याकारुणिकोऽसि निघृणतरस्त्वत्तः कुतोऽन्यः पुमा- नित्यं मारवधूभिरित्यभिहितो बुद्धो हरिः पातु वः ॥ ९५ ॥ श्रीहर्षस्य । नेमिः-जिनाश्च प्राज्यप्रभावप्रभवो धर्मस्यास्तरजस्तमाः। मुक्तात्मानः शिवं नेमिरन्येऽपि ददतां जिनाः ॥ ९६ ॥ वचनश्लेषः । धनपालस्य । लक्ष्मी पायात्पयोधिदुहितुः कपोलामलचन्द्रमाः। यत्र संक्रान्तत्रिवेन हरिणा हरिणायितम् ।। कस्यापि । युक्तं मानद मामनन्यमनसं वक्षस्थलस्थायिनी भक्तामप्यवधूय कर्तुमधुना कान्तासहस्रं तव । इत्युक्त्वा फणभृत्फणामणिगता स्वामेव मत्वा तनुं निद्राच्छेदकर हरेरवतुं वो लक्ष्म्या विलक्षस्मितम् ॥९७ ।। पीनश्रोणि गभीरनाभिनिभृतं भूभृमृशोचस्तनं पायादः परिरब्धमन्धिदुहितुः कान्तेन कान्तं वपुः । स्वावासानुपघातनिर्दृतमनास्तत्कालमीलदृशे यस्मै सोऽच्युतनाभिपद्मवसतिर्वेधाः श्रियं ध्यायति ॥ ९ ॥ केषामप्यते। मान. स. २ जनाः क. रा. ३ पनपालस्येति ग. घ. पुस्तस्योः पादः ४ भयं श्लोकः सूक्तिमुक्तावली- सद. ग. पुस्तके श्यते, तदस्य सूचिमुकावल्या पाठो न्याथ्यः ।

·सूक्तिमुक्तावली। 12-101 AAAAAAN- रुक्मिणी श्लाघ्याशेषतर्नु सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यो चरणारविन्दचलितेनाकान्तलोको हरिः। विभ्राणां मुखमिन्दुसुन्दररुचं चन्द्रार्द्धतुल्पालिका । स्थाने 'यो स्वतनोरपश्यदधिका सा रुक्मिणी वोऽवतात ॥ ९९ ।। आनन्दवर्धनस्य । राधा राधा पुनातु, जगदच्युतदत्तदृष्टि- मन्यानिकां विदधती दधिरिक्तपात्रे । तस्याः स्तनस्तबकच्चुकैलोलदृष्टि-, देवोऽपि दोहनधिया ,पभं निरुन्धन् ॥ १० ॥ लीलोशकस्य । देवकी अव्यात्स्वर्लोकचूडामणिपटलशिखाश्रेणिशोणीकृतार्ड्सि: क्षोणीभारं विनेतुं जठरजुपि जगद्धान्धवे देवकी कः। राज्ञामुद्दामदोषणा रणशिरसि रणत्कीकसच्छेदभीमाः शस्त्राणां खण्णकाराः मतिहतिगुरवो यच्छुतेर्दोहदोऽभूत् ॥ १.१ ॥ कयोरप्येतो। गृहीतरखण्डः शशिशेखरेण प्राप्तः शशीवोदरपूरणाय ।.. भुजेन(पुञ्जन १.)लक्ष्मीमुखचन्द्रमासां स पातु वः श्रीपतिपाञ्चजन्यः॥ १०२ ।। हरिहरौ स्फटिकमरफतश्रीहारिणोः प्रीतियोगात तदवतु वपुरेकं कामकंसद्विपोषः । भवति गिरिसुतायाः सार्द्धमधेहित्रा । सदृशमहसि कण्टे यत्र सीमाविवादः ॥ १०३ ।। कविरत्नस्य । चित्ता. क. २ मन्थानमाकलयते. क. स. ३ चञ्चललोचनालिः, ग. धवलं. ग. ५ लीलाशकस्येति. क. पुस्तकीयपाठः ६ ताट्री, ख, ७ कविरलस्येति ग, पुस्तके, ·२-१०८] आशीर्वादपद्धतिः। womantiharninnr येन धस्तमनोभवेन वलिजित्कायः पुरस्त्रीकृतो. यश्चोनभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पापात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदो-माधवः ।।.१०४-१ चन्द्रकस्य । ब्रह्माशिषः जातस्तेऽधरखण्डनात् परिभवः कापालिकादम्व.यत् तब्रह्मादिपु कथ्यतामिति वचो वाल्याच्छिशी जल्पति । । गौरी पाणियुगेन पण्मुखवचा रोद्धं निरीक्ष्याक्षमा लक्ष्याचतुराननस्य वदनात्तिश्चिरं पातु वः ।। १०५॥ आगस्कारिणि कैटभप्रमथने तत्ताडनार्थ रुपा- नाभीपङ्कजमत्रतां गमयितुं जाते मयस्ने श्रियः । स्वावासोन्मथनोपपादितभयभ्रान्तात्मनस्तत्क्षणा- दब्रह्मण्यपराः पुरातनमुनेवाग्रत्तयः पान्तु वः ॥१०६ ॥ सरस्वती वासि वाचस्पतिमत्सरेण साराणि लब्धं ग्रहमण्डलीव । मुक्ताक्षसूत्रत्वमुपैति यस्याः सा सप्रसादाऽस्तु सरस्वती वः ॥ १०७ ॥ विरहणस्य । . - " वारण: कुम्भवयं तदमरद्विरदस्य वोऽध्यादुद्भिद्यमानमुदधेर्मथनावसाने । : प्रायद्वितीयकमलाकुचशङ्किनीभिः सेप्यं यदेक्षत सुरामुरसुन्दरीभिः ॥१८॥ भद्देन्दुराजस्य । इति श्रीमदारोहकभगदत्तजल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यामादशी पद्धतिः समाप्ता. १चन्द्रकस्येति ग. पुस्तके।

·सूक्तिमुक्तावली। [३-७ अथ सुभापितप्रशंसा (३) सुभाषितरसास्वादनातरोमाञ्चकञ्चुकाः । विनाऽपि कामिनीसङ्ग कवयः सुखमासते ॥१॥ कस्यापि । शान्तमपोज्झति खेदं तप्तं निर्वाति चुभ्यते मृढम् । स्थिरतामेति च सङ्कुलमुपयुक्तमुभापितं चैतः ॥२॥ फथमिह मनुष्यजन्मा सम्माविशतु सदास विशुधगणनापाम् । येन न सुभापितामृतमालादि निपीतमातृप्तः ॥ ३ ॥ तुष्टिर्न राज्ञो धनसञ्चयेन तृप्तिन [मी]नस्य महाजलेन । तृप्तिर्न सूरेश्व सुभाषितेन तृप्ति दृष्टयोः प्रियदर्शनेन ॥ ४ ॥ पुंसां तदेव भूपणमुपकारकमवसरे धनं मुख्यम् । मूक्तं दधति सुवर्ण कल्याणमनर्घमिह धन्याः ॥ ५॥ नृपसभसरसी परितः पूर्णाऽपि जडेन कान्तिमुद्दति । मुखकमलानि न यस्यां सूक्तालिक्वणितमधुराणि ॥६॥ वल्लमदेवस्यैते। किं हारैः किमु कङ्कणः किमसमैः कर्णावतंसरलं केयूरैर्मणिकुण्डलरलमलं साडम्बरैरम्परैः। पुंसामेकमखण्डितं पुनरिदं मन्यामहे मण्डनं यनिष्पीडितपार्वणामृतकरस्यन्दोपमाः सूक्तयः ॥७॥ कस्यापि। इति भगदत्तजहणरवितायां सूक्तिमुक्तावल्यां सुभापितप्रशंसापद्धतिः । ख. पुस्तके भयं श्लोको नास्ति । कृष्टिक २. यस्माः स. ३ किम् ममः क.

·४-८] कविकाव्यमशंसापद्धतिः। द wlwoo-11- Arr कविकाव्यप्रशंसा (४) [ तत्र-सामान्यकविकाव्यप्रशंसा ] कं पृच्छामः सुराः स्वर्गे निवसामो वयं भुवि किं वा काव्यरसः स्वादुः किं वा स्वादीयसी सुधा ॥१॥ कस्यापि । तेभ्यो नमः कविभ्यो येषां विमलानि पद्यानि । श्रुतिमधिरोहन्ति सतां कण्ठेऽपि गुणैः पदं दधति ॥ २ ॥ वल्लभदेवस्य । कवीनां मानसं नौमि तरन्ति प्रतिभाम्भास । यत्र हंसवयांसीव भुवनानि चतुर्दश ॥ ३ ॥ राजशेखरस्य । लङ्कापतेः सङ्कुचितं यशो यद्यत्कीर्तिपात्रं रघुराजपुत्रः । स सर्व एवादिकवेः प्रभावो न कोपनीयाः कवयः क्षितीन्द्रः ॥ ४ ॥ महीपतेः सन्ति न यस्य पार्थे कवीश्वरास्तस्य कुतो यशांसि । भूपाः कियन्तो न यभूवुरुवा॒ नामापि जानाति न कोऽपि येषाम् ॥ ५ ॥ विल्हणस्यैतौ । श्रमं चण्डाभ्यासे दधति कवयः केवलममी नरेन्द्राणां वृत्तैः शुचिभिरुपयोगः स तु गिराम् । असा चोहुँ कण्ठः परमधिकृतः पक्ष्मलदशा- मलङ्कारो हारः कुचकलशयोरेव भवति ॥ ६॥ श्रीमुरारेः। श्रुतसम्पदः कवीनामुक्तिभिरेव प्रकाशतां यान्ति । सिन्धोरपारजळभरमुगारा एव कथयन्ति ॥ ७॥ वक्तार एव कवयः मुक्तानि महार्यतां नयन्त्यन्ये । प्रभवः पयोधिरुपचितिरीश्वरभवनेषु रत्नानाम् ।। ८॥ १ बदामो, क. २ रस क.

·सूक्तिमुक्तावली। [४-१८ rand .IN.-1 अनवहितः किमशक्तो विबुधरभ्यर्थितः किमतिरसिका। सर्वकपोऽपि कालस्तिरयति मूक्तानि न कवीनाम् ॥ ९ ॥ बलभदेवस्यते । संस्पर्धिनः पीनपयोधराणां जयन्ति ते सत्कवयः सुवृत्ताः । अन्तर्मुखत्वेन समुल्लसन्तो हरन्ति ये सर्वजनस्य चेतः ॥१०॥ असौ रसौचित्यगुणोज्ज्वलोऽपि गुम्फो न काव्यव्यपदेशयोग्यः । धत्ते खलस्यापि न दुर्विपाद्वेषग्रहोत्सारणमन्त्रतां यः ॥ ११ ॥ विल्हणम्य। कर्तव्या चार्थसारेऽपि काव्ये शब्दविचित्रता । विना घण्टाटणत्कारं गजो गच्छन्न गोभते ।। १२ ।। रानशेखरस्य । अविदितगुणाऽपि सुकर्भणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगतपरिमलाऽपि हि हरति दृशं मालतीमाला ॥ १३ ॥ सुबन्धोः । पदविखलता कापि स्पृहणीया भवति सत्कवीन्द्राणाम् । घनजघनस्तनमण्डलभारालसकामिनीनां च ॥ १४ ॥ मदनस्य। परितुष्यन्ति महान्तः कान्यः सुकुमारमधुरसुश्लिष्टः कपटवकोटककीकटभटनटतुल्यो टैरपरे ॥१५॥ काव्यं चापि रसिकपीतिकरं भवति नैकरसबदम् । सुरतमनाहितकलई हरिणदृशो नाभिनन्दयति ॥ १६ ॥ सुकविश्रमानभिज्ञे श्रोतरि वचनानि विफलता यान्ति | भर्तरि मुग्धे प्रौढप्रमदारतविलसिनानीव ॥ १७ ॥ दत्ता तेनै कविभ्यः पृथिवी सर्वैव कनकसंपूर्णा । अनवद्यक्तिरंचनाश्रममेपो यो विजानाति ॥ १८॥ वल्लभदेवस्यैते। १ थ. ग. २ पै. स. ३ नेन-स. ।

·६-२ अर्गटस्य । -- कविकाव्यप्रशंसापद्धतिः। विपुलहृदयाभियोग्य खिद्यति काव्ये जडो न मौख्ये स्वे | निन्दति कञ्चुकमेव मायः शुष्कस्तनी नारी ॥ १९ ॥ . व्याकरणादधिगतमपि विवदने शब्दवृन्दमन्याहा । नटशिक्षितमपि करणं तरुणीकरणे तदन्यदिव ॥२०॥ मालतीमाधवस्य। जुगुप्सितमिदं धात्रा'कृतं द्वितयमेव हि । खलोपसर्गः काव्यानां पद्मानां च हिमागमः ॥ २१ ॥ सूक्तिसहस्त्रात् । काव्ये भाव्यं गुणस्तत्र दुर्जना दूपयन्ति यत् । न दुर्गतगृहे सन्धिीयते जातु दस्युभिः ॥ २२ ॥ राजशेखरस्य । जडेषु जातप्रतिभाभिमानाः खलाः कवीन्द्रोक्तिषु के वराकाः । प्राप्ताग्निनिर्वापणगर्वमम्बु रत्नाकुरज्योतिपि किं करोति ॥ २३ ॥ बिल्हणस्य । प्रियामुखं कोपकपायितं च जलावमृष्टश्व मणिप्रदीपः । खलाभियुक्ताऽपि कवीन्द्रवाणी सौन्दर्यमेवाधिकमुदहन्ति ॥ २४ ॥ सिहालकवेः। सन्त्येव सूक्तिरसिका बहवो मनुष्याः स्वगौंकसो नवसुधारसनिस्ताश्च । तो दुर्लभी कविवचःस्खलितस्य सोडा मत्येषु सागरगरस्य च यः सुरेषु ॥ २५ ॥ उत्प्रेक्षावल्लमस्य सत्काव्यपीयूपसमुद्रमध्ये न वाडवामिर्न च कालकूटः । तस्यावगाहेन तथाऽपि चित्रं खलस्य तापः परमोऽभ्युदति ।। २६ ॥ वत्सरानस्य रत्नाकर.क.

·४० av... I.wwrr.. 1. सूक्तिमुक्तावली। [४-३३ कर्णामृतं मूक्तिरसं विहाय दोपेषु यत्नः सुमहान् खलस्य । अवेक्षते केलिवनं प्रविष्टः ऋमेलकः कण्टकिजालमेव ॥ २७ ॥ कुण्ठत्वमायान्ति गुणाः कवीनां साहित्यविद्याश्रमवार्जितेपु । कुर्यादनापु किमङ्गनानां केशेषु कृष्णागरुधूपवासः ॥ २८ ॥ बिल्हणस्यैतौ । निरवद्यानि पद्यानि यद्यनार्यस्य का क्षतिः । भिक्षुकक्षचिनिक्षिप्तः किमिक्षुर्नीरसो भवेत् ॥ २९ ॥ मालतीमाधवस्य । क्वचिद्वस्तु स्फारं कतिपयपदैरर्पितगुणं क्वचित्सवितेऽर्थे प्रचुरवचनरेव रचना । यथावाच्यं शब्दाः क्वचिदपि तुलायामिव धृता- त्रिभिः कल्पैरेवं कविपु खलु शब्दार्थनियमः ॥ ३० ॥ कस्यापि । येषां कोमलकाव्यकाशलकला लीलावती भारती तेपां कर्कशतर्फवक्रवचनोद्वारेण किं हीयते । यैः कान्ताकुचमण्डले कररुहाः सानन्दमागेपिता- स्तैः कि मत्तकरीन्द्रकुम्भशिखरे नारोपणीयाः शराः ॥ ३१ ॥ अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलासः स्वकीयः परभणितिषु तोपं यान्ति सन्तः कियन्तः । निजरसमकरन्दस्यन्दपूर्णालवालः कलशसलिलसेकं नेहते किं रसालः ॥ ३२॥ जयदेवस्यैतौ । शाणोत्कीर्णमिवाज्ज्वलद्युति पदं बन्धोर्द्धनारीश्वर- श्लाघालवनजाविको दिवि लतोद्भिन्नेव चार्थोद्मः । किञ्चित्खण्डितचन्द्रमण्डलगलत्पीयूपहयो रस- स्नत्किश्चित्कविकर्ममर्म न पुनर्वाडिण्डिमाडम्बरः ॥ ३३ ॥ मदनस्य । काव्ये. ख. २ विष. स ·'४-३८] कविकाव्यप्रशंसा। M यदेतद्वागर्थव्यतिकरमयं किञ्चिदमृतं प्रमोदप्रस्यन्दैः सहृदयमनांसि स्नपयति । इदं काव्यं श्राव्य स्फुरति तु यदत्राणु परमं तदन्तर्बुद्धीनां स्फुटमथ च वाचामविषयः ॥ ३४ ॥ पदव्यक्तिव्यक्तीकृतसहृदयानन्दसरणी कवीनां काव्ये न स्फुरति बुधमात्रस्य धिषणा। नवनीडावेशव्यसनपिशुनो यः कुलवधू- कटाक्षाणां पन्थाः स खल्ल गणिकानामविषयः ॥ ३५ ॥ हरिहरस्य ।. अनुदुष्टः शब्दैरथ घटनतश्च स्फुटतरः पदानामात्मा सुखयति न तूत्तानित्तरसः । यथा किश्चिकिश्चित्पवनचलचीनांशुकतया कुचाभोगः स्त्रीणां सुखयति न तूद्घाटितमुरः ॥ ३६ ॥ धर्माशोकस्य । या केवलं सरसता तदपण्डित्वं व्युत्पत्तिरेव यदि नीरसता तदा स्यात् । योगस्तयोस्तु घनसारकुरङ्गनाभिमेलापवत्परिमलं कमपि प्रमते ॥ ३७॥ विद्यापतेः। वनजल[धि]महीभृत्सिंहमातंगपूर्वो भवति पुरुपभीमः प्रेक्षितो भाववर्गः । ननु भवति स एव भीतिहेतुः कुतोऽपि श्रुतिपथमुपनीतः मुक्तिभिः सत्कवीनाम् ॥ ३८॥ 'सूक्तिसहस्रात् । इति सामान्यकविकाव्यप्रशंसा । १वेश क. स. . स्य च घटनातः कु. ग घ. ३ धर्म. म. ४ मरलना ग. ५६.क., ६ ·सूक्तिमुक्तावली। [४-१५ विशेषकविकान्याप्रशंसा। यस्मादियं प्रथमतः परमामृतापनि|पिणी सरसमूक्तितरङ्गभङ्गिः। गरेव धूर्जटिजटाश्चलतः प्रत्ता तत्वेन वाक्तमहमादिकविं प्रपद्ये ॥ ३९ ॥ वामननागस्या व्यासादिभिः कविवरैरवसादितोऽपि शून्यत्वमाप कलयाऽपि न वामपञ्चः । आनन्दनिर्भरचकोरसहस्रपीतं चान्द्रं महः क्षयमुपैति न मात्रयाऽपि ॥ ४०॥ भट्टसोमेश्वरस्य । चर्चाभिश्चारणानां क्षितिरमण परां प्राप्य संमोदलीला मा कीर्तेः सौविदल्लानवगणय कविधातवाणीविलासान् । गीतं ख्यातं न नाम्ना किमपि रघुपतेरद्य यावत्मसादा- द्वाल्मीकेरेव धात्री धवलयति यशोमुद्रया रामभद्रः ॥ ४१॥ तभूषि मनुप्पलोकमवेशविश्रामशारिपनं वाचाम् । सुरलोकादवतारमान्तरखेदच्छिदं वन्दे ॥ ४२ ॥ एतौ(श्री )मुरारेः । भास्ववंशवतंसकीर्तिरमणीरङ्गप्रसङ्गस्वन- द्वादित्रप्रथमध्वनिर्विजयते चल्मीकजन्मा कविः । पीत्वा यद्वदनेन्दुमण्डलगलत्काव्यामृताधेः किम- प्याकल्पं कविनूननाम्बुदमयी कादम्बिनी वर्पति ॥ ४३ ॥ जयदेवस्य । यदाननेन्दोरमृतमवाहिनी विनिस्मृता पञ्चमवेदचन्द्रिका । तमश्च तापं च निहन्ति देहिनां ननु श्रुतीनां व्यसिता से नकशः ॥ ४४ ॥ मृक्तिसहस्त्रात् । स्वस्ति पाणिनये तस्मै यस्य रुद्रप्रसादतः । आदी व्याकरणं काव्यमनु जाम्बवतीजयः ॥ ४५ ॥ १ नुति का इति. स. २,नने.

·कविकाव्यप्रशंसा। १३ यथार्थता कथं नाम न स्याद्वररुचेरिह । व्यवत्त कण्ठामरणं यः सदारोहणप्रियः ॥ ४६॥ राजशेखरस्यैतौ सूत्रधारकृतारम्भनाटकैर्वहुभूमिकैः ।। सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥ ४७ ॥ बाणभट्टस्य। भासनाटकचक्रेऽपि च्छेकै क्षिप्त परीक्षितुम् । स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः ।। ४८॥ तो शूद्रिककथाकारौ रम्या रामिलसोमिली। काव्यं ययोदयौरासीदर्धनारीश्वरोपमम् ॥ ४९ ॥ राजशेखरस्यैतौ । सम्यक् बाणद्वितीयेन नमदाकारधारिणा । धनुपेव गुणाढ्येन निश्शेपो रञ्जितो जनः ॥ ५० ॥ त्रिविक्रममट्टस्य । मन्ये बृहत्कथाम्भोधेविन्दुमादाय निर्मिता । तेनेतरकथाकन्था न विभान्ति तदग्रतः ।। ५१ ॥ धनपालस्य। हुता शिखिनि गौणाढ्या स्तोकशेषाऽपि सा कथा । सुरलोदेन्दुलेखेव लोके पूज्यतमाऽभवत् ॥ ५२ ।। जगत्यां ग्रथिता गायाः शातवाहनभूभजा। व्यधुर्द्धतेस्तु विस्तारमहो चित्रपरम्परा ॥ ५३ ॥ राजशेखरस्यैतौ । कवीनामगलदो नूनं वासवदत्तया शक्त्येव पाण्डुपुत्राणां गतया कर्णगोचरम् ।। ५४ ।। माणस्य। । श्रोत्रेतराणि भुवने करणान्यसहय- चत्वारि तृप्तिमहतां विपयर्लभन्ते । श्रोत्राय पकमुकृतस्य जनस्य पुण्याः श्रीकालिदासगिर एव दिशान्ति तृसिम् ।। ५५ ॥

·४४ सूक्तिमुक्तावली। [४-६५ MARA -vivorrhy अन्तरं कियदाख्यान्ति सन्तो रघुकिरातयोः अन्तरं तावदाख्यान्ति सन्तो रघुकिरातयोः ॥ ५६ ॥ शूरदशास्त्रविधेाता साहसारः स भूपतिः । सेव्यं सकललोकस्य विदथे गन्धमादनम् ।। ५७ ।। कस्यापि। कृत्स्नप्रयोपदाणी भा वेरिव मारवः। मायेनेव च मान कम्पः फस्य न जायते ।। ५८ ।। माधेन विधितोत्साहा न सहन्ले पदक्रमम् । स्मरन्ति भारवेरेव फवयः फपयो यथा ॥ ५९ ।। एकोऽपि जीयते हन्त कालिदासो न फेनचिन् । शृङ्गारे ललितोद्गारे कालिदासत्रयी फिमु ॥ ६० ॥ रानशेतरस्यैते। वोक्तया मर्तृमेण्ठस्य वहन्त्या सूणिरूपताम् । आविदा इव धन्वन्ति मूर्यानं फविरुअराः ॥ ६१॥ धनपादस्य। फीतिः प्रयरसेनस्य प्रयाना कुमुदोज्ज्वला । सागरस्प परं पारं फपिसेनेव सेतुना ॥ ६२ ॥ बागस्य। दृष्टा याक्पतिराजस्य पक्तिं गोटयधोराम् । पुदिः भोसोपरन्देव बान न प्रतिपयते ।। ६३ ।। धनपटिप। अवन्तिः कापमान भीमापारियरः (१)। निप्पो पागय संगनमान्नोपरगाः पतिः॥ ६४ ॥ मदर्षारिता प्रधानकादम्बरीपदा । पाणप पापनार सरन्दा परति शिनी ॥६५॥ गनशेगाना। १.. ... ..........

·४-७६] कविकाव्यप्रशंसा। केवलोऽपि स्फुरन् बाणः करोति विमदान कवीन् । किं पुनः कृप्तसन्धानः पुलिन्दकृतसन्निधिः ॥६६॥ : धनपालस्य। बाणेन हृदि लग्नेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः । प्रायः कविकुरगाणां चापलं तत्र कारणम् ॥ ६७ ॥ दर्प कविभुजङ्गानां गता श्रवणगोचरम् । विषविद्येव मायूरी मायूरी वानिकृन्तति ॥ ६८ ॥ सरस्वतीपवित्राणां जातिस्तन्त्रं न देहिनाम् । व्यासस्पर्धी कुलालोऽभूत् यद्रोणो भारते कविः ॥ ६९ ।। अहो प्रभावो वाग्देव्या यच्चण्डौळदिवाकरः। श्रीहर्पस्याभवत् सभ्यः समो बाणमयूरयोः ॥ ७० ॥ कर्तुं त्रिलोचनादन्यो न पार्थविजयं क्षमः । तदर्यः शक्यते द्रष्टुं लोचनयिभिः कथम् ॥ ७१ ।। अथो गणपतिं वन्दे महामोदविधायिनम् विद्याधरगणैर्यस्य पूज्यते कण्ठगर्जितम् ॥ ७२ ॥ प्रद्युम्नान्नापरस्येह नाटके पटवो गिरः। प्रद्युम्नानापरस्येह पाप्पा अपि शराः खैराः ॥ ३ ॥ त्रयोऽग्नयस्त्रयो देवात्रयो वेदास्त्रयो गुणाः। प्रयो दण्डिमवन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ ७४ ॥ राजशेखरस्यैते । जाते जगति वाल्मीको शब्दः कविरिति स्थितः। व्यासे जाते कवी चेति कवयवेति दण्डिनि ॥ ७५ ॥ कारिदासस्य । जानकीहरणं कर्तुं रघुवंशे स्थिते सति । कविः कुमारदासश्च रावणश्च यदि क्षमः ॥ ७६ ।। . १. यन्मातदेति शाईधरपद्धती पाठः, २. नर, क स । ३. सगाः क.स.।

·*. भूक्तिमुक्तावली। [४-८७ मा स्म सन्ति दि चत्वारः मायो रत्नाकरा इमे। इतीव सं कृतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ॥ ७७॥ ध्वनिनाऽतिगभीरण काव्यतत्त्वनिवेशिना ! आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ।। ७८ ॥ रामशेखरम्यते । रत्नावलीपूर्वकमन्यदास्तामासीमभोगस्य वचोमयस्य । पयोधरस्येव हिमाद्रिजायाः परं विभूपा भवभूतिरेव ।। ७९ ।। वाक्यं च द्विपदीशतान्यय महाकाव्यानि सप्त क्रमात ध्यक्षमत्यहनिर्मितस्तुतिकथालक्षाणि चैकादश । मूत्वा नाटकनाटिकाप्रकरणमायान्मवन्धानबहून् विश्राम्यत्यधुनाऽपि नातिशयिता वाणी शिवस्वामिनः ।। ८० ॥ कयोरप्यतो। कालखरपतिश्चके भीमटः पश्चनाटफीम् । प्राप प्रवन्धराजत्वं तेषु स्वप्नदशाननम् ।। ८१॥ मायुराजसमो जझे नान्यः फलंचुरिः कविः उदन्वतः समुत्तस्युः कति वा तुहिनाशवः ॥ ८२॥ अकालजलदेन्दोः सा इया बदनचन्द्रिका । नित्यं विचकोरयों पीयते न च हीयते ।। ८३ ॥ अकाळजसदनलोचित्रमात्मकृतरिव । . जानः कादंबरीरामो नाटके प्रबरः कविः ।। ८४ ॥ अनुमासिनि सन्दर्भ गोनन्दनसमः कुतः । यथार्थनामतवास्य पदा बदनि चारनाम् ॥ ८५॥ दूरादपि सता पिते लिखित्वाऽऽअर्पमरीम् । कुलशेसरर्याऽऽन्यो चकारार्यमवरीम् ॥ ८६ ।। दिसमन्याने निपुणता स तो चक्र धनक्षयः पया नातं फलं तस्प मतां च धनंजयः ।। ८७]] १.पाटो...पु. १.३१,६,७.४, साम्पा...

·४-९.] कविकाव्यप्रशंसा . नदीनां मेखलसुता नृपाणां रणविग्रहः । कवीनां च सुरानन्दश्चेदिमण्डलमण्डनम् ।। ८८ ।। यायावरकुलश्रेणेमुक्तायटेश्च मण्डनम् ।' सुवर्णवन्धरुचिरस्तरलस्तरलो यथा ॥ ८९ ।। स्थिता माध्वीकपाकत्वान्निसर्गमधुराऽपि हि । किमपि स्वदते वाणी केपाश्चिद्यदि शाङ्करी ॥ ९० ॥ , शब्दार्थयोः समो गुंफः पाञ्चाली रीतिरुच्यते । शीलाभट्टारिकावाचि वाणोक्तिषु च सा यदि.॥ ९१ ।। के वैकटनितंबेन गिरी गुंफेन रञ्जिताः। निन्दन्ति निजकान्तानां न मौग्ध्यमधुरं वचः ।। ९२ । सरस्वतीव कर्नाटी विजयाङ्का जयत्यसौ । या वैदर्भगिरां वासः कालिदासादनन्तरम् ॥ ९३ ।। मूक्तीनां स्मरकेलीनां कलानां च विलासभूः । प्रभुर्देवी कविाटीगताऽपि हृदि तिष्ठति ॥ ९४ ॥ पार्थस्य मनसि स्थानं लेभे लघु सुभद्रया कवीनां च वचोरत्तिचातुर्येण सुभद्रया ॥९५ ॥ रानशेखरस्यैते । नीलोत्पलदलश्यामा बिज्जाकां तामजानता। ध्यैव दण्डिनाऽप्युक्तं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥ ९६ ॥ कविरमरः कविरचलः कविरभिनन्दश्च कालिदासश्च । अन्ये कवयः कपयश्चापलमात्रं पदं दधति ॥ ९७॥ यद्योगः परविग्रहे निज इवं स्वेच्छाप्रवेशावधि- र्यदयानं व्यपनिद्रचिन्मयरसज्योतिःप्रबोधावधि । यद्वाग्बन्धघनोदयो रसनदीकल्लोललीलावधि- स्तस्यास्मिन्यदि देवघोधियमिनः को वा गुणस्यावधिः ॥ ९८ ॥ १. शालिः, स.२कि. क. ३. नितम्विनीव. क. ४ मुर. क. ५ वपु. क.

·कविकाव्यपेशंसा। PM विन्दुद्वंद्वतरंगिताग्रसरणिः कर्ता शिरोबिन्दुकं कर्मेति क्रमशिक्षितान्वयकथा ये केऽपि तेभ्यो नमः । तु ग्रन्यसहस्रशाणकपणत्रुट्यकलंकैगिरा- मुल्लेखः कवयन्ति रेल्हणकविस्तेष्वेव सन्नद्यते ॥१०६ ॥ प्रकृत्यैवातिवक्रेण गुणदैर्घ्य वितन्वता । मैया शरासनेनेव चाणो दूरं निरस्यते ॥ १०७॥ फेचिद्गगलग्रहेण विषमद्वेषज्वरेणापर फेचिन्मौर्यमलेन सन्ततममी मीलन्ति शान्तोत्तराः । सद्भो मन्दिरभित्तयो भवत नस्सूक्तेषु सभ्याः पुन- स्तत्पाठे वरमस्ति वो धमुधमुपायं किमप्युत्तरम् ॥ १०८॥ लोटसर्वज्ञस्यैतौ । नव्या न व्याकरणसरणिर्यस्य माधुर्यधुर्य नो सौन्दर्य नवनवरसस्रोतसो न प्रवाहः। यारीत्या कथयति गिर्रा देवता देव ताक् काव्यं श्राव्यं कवयति भिषक् मानुनामा स एपः ॥१०९ ॥ इत्यं कविकुटुम्बस्य वांसि विचिनोति यः। अनिद्धवचनस्यापि तस्य वश्या सरस्वती ॥ ११० ॥ भासो रोमिलसोमिला वररुचिः श्रीसाहसांकः कवि- मेंण्ठो भारविकालिदासतरलाः स्कन्दः मुपन्धुश्च यः। दण्डी पाणदिवाकरी गणपतिः कान्तय रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती यदि भवेत्से तस्य सर्वेऽपि ते ॥ १११ ।। यस्यादचारदिनपुरनिकरः कर्णपूरो पपुरो हासो भासः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः । हो हो हृदयवसतिः पत्रवाणस्तु याण: केपी नेपा कविषु कविनाकामिनी कौतुकाय ॥ ११२॥ नयदेवस्य । इति श्रीमहारोहरुमगदत्तनल्हगदेवरिमितायां मूक्तिमुक्कापन्यां विशेषकरप्रशंमा ॥ १.समन्ति. ग.लि.ग. रा. ४. ने.क. ग. व. ५२ व ना. निगम ग...cle:1 .

·सूक्तिमुक्तावली। achana कुकविनिन्दा (५) F द्राधीयसा धाष्टगुणेन युक्ताः कैरप्यपूर्वः परकाव्यखण्डः । आडम्बरं ये वचसा वहन्ति ते केऽपि कन्याकवयो जयन्ति ॥१॥ क्षेमेन्द्रस्य । धिक्त्वा रे कलिकाल याहि विलयं केयं विपर्यस्तता हा कष्टं श्रुतिशालिनां व्यवहृतिम्लेच्छोचिता दृश्यते । एकैः] वाङ्मयदेवता भगवती विक्रेतुमानीयते निश्शङ्करपरः परीक्षणविधौ सर्वाङ्गमुद्धाट्यते ॥ २ ॥ रहणस्य । शिशिरयति वखवसती कश्चित्सुकुमारपदसुधास्यन्दैः । तक्ष्णोतीव तथाऽन्योऽभीक्ष्णं तीक्ष्णाक्षरक्षारः ॥ ३ ॥ वल्लभदेवस्य । काव्यं करोपि किमु ते सुहृदो न सन्ति ये त्वामुदीर्णपत्रनं विनिवारयन्ति । गव्यं घृतं पिव निवातगृहं भविश्य वाताधिका हि पुरुषाः कवयो भवन्ति ॥ ४॥ कस्यापि । गाहन्त कविचक्रवर्तिपदवीमेके युधाः पंचपः श्लोकरेव महाश्रमेण घटितयत्तल्लघीयः पदम् । ताहग्या मनसोऽवरोधकलया ध्यायन्ति चेदीश्वरं तत्तेषां कर एव किं न विलसन्त्यष्टौ महासिद्धयः ॥५॥ हरिहरस्य । ध्यासादीन्कविपुङ्गवाननुचिताक्षेपं सलील हसन् उच्चनल्प निमीत्य लोचनयुगं श्लोकान् सगर्व पठ। काव्य स्वीकुरु यत्परविरचितं स्पर्धस्त्र साथै थुप्रैः पद्यभ्यर्थयसे श्रुतेन रहितः पाण्डित्यमाप्तुं बलात् ॥ ६ ॥ कस्यादि। १.एका.क.स. २. वा. स. ३. बभीषणतीक्ष्णा, स.

·कुकविनिन्दा 52158 ग्रीवास्तम्भभृतः परोन्नतिकथामात्रे शिरश्शूलिनः सोगभ्रमणप्रलापविपुलक्षोभाभिभूताकृतेः । अन्तद्वेषविषप्रवेशविषमक्रोधोणनिःश्वासिनः कष्टा नूनमपण्डितस्य विकृतिभीमज्वरारम्भभूः ॥ ७ ॥ ये संसत्सु विवादिनः परयशश्शल्येन शूलाकुलाः कुर्वन्ति स्वगुणस्तवेन गुणिनां यत्नात गुणाच्छादनम् । तेषां रोपकपायितोदरदृशा कोपोप्णनिःश्वासिना दीप्ता रत्नशिखेव कृष्णफणिनां विद्या जनोद्वेजिनी ॥ ८ ॥ क्षेमेन्द्रस्यैतौ । स्वाधीनो रसनाञ्चलः परिचिताः शब्दाः कियन्तः कचित् क्षोणीन्द्रो न नियामकः परिपदः शान्ताः स्वतन्त्रं जगत् । तयूयं कवयो वयं वयमिति प्रस्तावनाह (हु?)वृति - स्वच्छन्दं प्रतिसद्मा गर्जत वयं मौनव्रतालम्बिनः ॥९॥ उमापतिधरस्य। उक्तं च वक्ष्यमाणं च भर्सनं तिर्यगीक्षणम् । कचिद्यथार्थकथनं व्याख्यातन्त्रस्य पडियाः ॥१०॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तमल्हणविरचिताया सूक्तिमुक्तावल्यां कुकविनिन्दा । १. अभिगः स.१.१.मान, राव.३ निःस..

·५२ सूक्तिमुक्तावली। सुजनपद्धतिः (.६) चन्दनं चंद्रिकाचक्रं विपञ्ची चंपकलनः । पञ्चमः पश्मश्चेति पञ्चभ्योऽजनि सज्जनः ॥१॥ नूनं दुग्धाब्धिमध्योत्याविमौ सज्जनदुर्जना । किन्त्विन्दोस्सोदरः पूर्वः कालकूटस्य चेतरः ॥ २ ॥ राजशेखरस्यैतौ । गोत्रस्थिति न मुञ्चन्ति सदा सन्नतिमाश्रिताः । उदन्वन्तश्च सन्तश्च महासत्वतयाऽनया ।। ३।। अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति करद्वयम् । मायस्सुमनसा वृत्तिमिदक्षिणयोस्समा ॥ ४ ॥ कयोरप्यतो । स्थित्यतिक्रान्तिभीरूणि स्वच्छान्याकुलितान्यपि । तोयानि तोयराशीनां मनांसि च मनस्विनाम् ॥ ५॥ भारवः । जडात्माऽपि भवत्युचराश्रयन्महा पदम् गंगोपः शंभुमूर्धानमाप विष्णुपदाश्रयात् ॥ ६॥ प्रह्लादनस्य । न मुखेनौगिरत्यू हृदयान नयत्ययः ।। जरयत्यन्तरे साधुपिं विपमिवेश्वरः ॥ ७ ॥ कस्यापि । महात्मानोऽनुगृहन्ति भजमानान् रिपूनपि । सपत्नीः प्रापयन्यन्धि सिन्धवो नगनिम्नगाः ॥८॥ माघस्य। अपकुर्वनापि प्रायः मामोति महतः फलम् । आर्व दहन्तमेवानि सन्तर्पयति सागरः ॥९॥ १.ताने ध...

·सुजनपद्धतिः। -- मूचीदण्ड इयासी फुपितस्सुजनो मुख पर तीक्ष्णः छिद्रपिधानकपरः प्रगुणः पश्यात्परं भवति ॥ १० ॥ अनुपुरुतः खलमुजनावग्रिमपाचात्यभागयोस्मूच्याः । एंकः कुरुते छिद्रं गुणवानन्यश्च पिदधाति ॥ ११ ॥ गोभटम्यैतौ । सुजनी न पाति 'विकृतिं परदितनिरतो विनाशकालेऽपि । रहेदेऽपि चन्दनतरुः सुरमयनि मुखं फुलारस्य ॥ १२ ॥ अण्वपि गुणाय महतां महदपि दोपाय दोपिणां सकतम् । तृणमपि दुग्धाय गयो दुग्यमपि विषाय सर्पाणाम् ॥ १३ ॥ सब पर न विनस्पति तनुरपि या श्रीनिवेशिता सत्म। अवशिष्यते हिमांशी: सेव कया गिरसि या मोः ॥ १४ ॥ निवसम्मपि सममितररभिमानमियाने न दुर्वचनम् । चशिविरावी न पिरः स्थितवानपि पलिभुना भवने ॥ १५॥ भगदपहनिपु सता रनिरितरजनो विभवपात्रसन्तुएः । भ्रपति भवनानि भारतान् धनपतिरपिवसनि फेलासम् ॥ १६ ॥ मम्मूलान्पनु निहितं नटमानिर्भवति पहराया। निभृतं यदुपनिषतं तदपि महान्नी पानयुगः ॥१७॥ बलरामले। पदी दानि मना रमना तस्मादफमपामोनि । मानियिं परंगाना रियन्ति पदापसाप ॥ १८॥ . ঘয়ামি গাগম पापोन्सरः परननः सम प्रशीति। मागापरीनदिति सिनिलित फा पानपराप पारपति॥१९॥ 1.:..Amr.R ...

·सूक्तिमुक्तावली। [६-२५ दानोन्नता श्रीः श्रुतमप्रमादं शक्तिर्दयार्दा विनयी प्रभावः। निर्व्याजवदग्ध्यनिधिस्सतां घी: परोपकाराभरणस्वभावा ॥२०॥ क्षेमेन्द्रस्य । ते साघवो भुवनमण्डलमौलिभूता ये साधुतामनुपकारिषु दर्शयन्ति । आत्मप्रपोजनवशीकृतखिनदेहः पूर्वोपकारिषु खलोऽपि हि सानुकंपः ॥ २१ ॥ रत्नाकरस्या हप्पंति चारुचरितस्सुननस्य सन्तः क्षुद्रत्वमाशु पिशुनादपि सन्त्यजन्ति । रत्नं न केवलमलङ्करणाय लोके यूरग्रहादिशमकं च भवेत्प्रभावः ॥ २२ ॥ त्रिलोचनम्य । विपदि पर्यमाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुना युधि विक्रमः । यशसि चाभिरतिर्व्यसनं श्रुती प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ २३ ॥ भर्तृमेष्ठस्य । न च भवति वियोगः स्नेहविच्छेदहेतु- गति गुणनिधीनां सजनानां कदाचित् । घनपटलनिरुदो दूरसंस्थोऽपि चन्द्रः किम कुमुदवनाना मेममङ्गं करोति ॥ २४ ॥ फयमपि हि भवन्ति क्षेत्रसदीजयोगा- जगदुपातिदनी महत्त्वं फलन्ति । दपाने फससमृदपा दूरमानम्रमावं ननु नगनि मुगकाः साधवाचालयथ ।। २५ ॥ मामा नस्य।

·सुजनपद्धतिः। ५५ व्यपगतजडिमानः क्षिप्तदोपाभिपङ्गाः परिगलितकलंका वक्रभावा न जातु । समुदयमपि मित्रेणव साध दधाना- स्तुहिनकिरणविम्वादन्य एते महान्तः ॥ २६ ॥ अन्तः कोपकपायितेऽपि हृदये साधोरसचेष्टितै-. भंद्राण्येव वहिः क्रियासु वचनान्याविर्भवन्त्यर्थतः । मध्येऽत्यन्तकरालवाडवशिखाशोपेऽपि वारांनिधेः कल्लोलाः प्रकटीभवन्ति सततं मुक्ताफलोद्गारिणः ॥ २७ ॥ कयोरप्येतो। अभेदेनोपास्ते कुमुदमुदरे वा स्थितवतो विपक्षादम्भोजादुपगतवतो वा मधुलिहः । अपर्याप्तः कोऽपि स्वपरपरिचर्यापरिचय- मवन्धस्साधूनामयमनभिसन्धानरसिकः ॥ २८ ॥ श्रीमुरारेः । : मज्जन्तोऽपि विपत्पयोधिगहने निरसङ्गवीरवताः कुर्वन्त्येव परोपकारकरणं सन्तो यथाशक्तितः । राहोरुनकरालचक्रहरग्रासाभिभूतोऽप्यलं चन्द्रः किं न जनं करोति सुखिनं ग्रस्तावशेषः करैः ॥ २९ ॥ ये दीनेषु दयालयः स्पृशति यानल्पोऽपि न श्रीमदो व्यग्रा ये च परोपकारकरणे हृप्यन्ति ये याचिताः । स्वस्यास्सन्ति च यौवनोदयमहाव्याधेः प्रकोपेऽपि ये तैः स्तमैरिव सुस्थिरैः कलिभरक्रान्ता धरा धार्यते ॥ ३० ॥ 'ति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्कावल्यां सुननपद्धतिः॥

·सूक्तिमुक्तावली। [७.. मनस्विपद्धतिः (७) ब्रह्माण्डमण्डलीमात्रं किं लोभाय मनस्विनः । शफरीस्फुरितैर्नाब्धेः क्षुब्धता जातु जायते ॥१॥ कुसुमस्तबकस्येव यी वृत्तिर्मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य विशीर्येत वनेऽथवा ॥२॥ भर्तृहरेरेती। धूत नूतनकूश्माण्डफलाना के भवन्त्यमी । अङ्गुलीदर्शनायेन न जीवन्ति मनस्विनः ॥ ३ ॥ . कस्यापि । अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्ययत्येव पौरुपम् । मनस्विनो दरिद्रस्य वनादन्यत्कुतस्सुखम् ॥ ४ ॥ पुंसामुन्नतचित्तानां सुखावहमिदं द्वयम् । सर्वसङ्गानिवृत्तिर्वा विभूतिर्वा सुविस्तृता ॥ ५ ॥ भगवतो व्यासस्यैतौ । नाल्पीयसि निवघ्नन्ति पदमुन्नतचेतसः । येपां भुवनलाभेऽपि निःसीमानो मनोरथाः ॥६॥ कस्यापि। असमानमिवाजांसि सभायां गौरवेरितम् । नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विपोऽपि स पुमान् पुमान् ॥ ७॥ कस्यापि। अभिमानवतो मनस्विनः प्रियमुच्चपदमारुरुक्षतः । विनिपातनिवर्तनक्षम मतमालंबनमात्मपौरूपम् ॥ ८॥ अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्थास्नु यशश्विचीपतः । अचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुषङ्गिन्कम् ॥ ९॥ भारवेरेती। कचित्कन्धाधारी' कचिदपि च दिव्याम्बरपरः कचिद्भूमौ शेते कचिदपि च पर्यडूशयनः । कपिन्छाकाहारः क्वचिदपि च मष्टाशनरुचिः मनस्वी कालज्ञो गणपति न दुःखं न च मुखम् ॥१०॥ कस्यापि। 1 इति श्रीमदारोहकमगदत्तनल्हणविरचितायां मूक्तिमुक्तावल्या मनस्विपद्धतिः ।। सामाय. क. २. माली, कस. ३ शाल्योदन, ध, ·८-६) 1 awaram दुर्जनपद्धतिः। दुर्जनपद्धतिः (८) यथा यथैव स्नेहेन भूयिष्ठमुपचर्यते । धत्ते तथा तथा तापमहो वैश्वानरः खलः ॥१॥ कस्यापि । अपवादादभीतस्य समस्य गुणदोपयोः । असदृत्तेरहो वृत्तं दुर्विभाज्यं विधैरिव ॥ २॥ भारवः। नौश्च दुर्जनजिह्वा च प्रतिकूलविसर्पिणी । परमतारणायैव निर्मिता केन दारुणा ॥३॥ रिसुकस्य। छिद्रबृन्दारतेऽप्यन्तःशून्येऽपि खलचेतास । चित्रमेकोऽपि मात्यन्तन गुणावयवोऽपि हि ॥ ४ ॥ भट्टगोविन्दराजस्य । विभेति दुर्जनाल्लोकः सौजन्येऽपि क्षणं स्थितान् । का सौनिकस्य प्रत्येति क्रीणतो दोग्धुमप्यताम् ॥ ५ ॥ नीचस्समुत्थितोऽवश्यमनवाप्य पराश्रयम् । छिदं न रतिमामोति दृष्टान्तोत्रं कटीमवः ॥६॥ स्वभावकठिनस्यास्य कृत्रिमा विभ्रती नतिम् । गुणोऽपि परहिंसाय चापस्य च खलस्य च ॥ ७ ॥ केपामप्येते। अपकारमसंप्राप्य तुष्येत्साधुरसाधुतः । एप साभी मुजङ्गन वेष्टितो यन्न दश्यते ॥ ८॥ भगवद्व्यासमुनेः। सवर्षाशनिराकाशः ससज्जनखला मही। गुणा दोषाश्च विद्यन्ते इन्त मो महतामपि ॥९॥ सूक्तिसहस्रात् । १.भप्राधा.सं.

·सूक्तिमुक्तावली। ie- वन्दितोऽप्येप दोपाय तद्वरं निन्दितः खलः । स्तुतोऽप्यर्दिशत्येव न दृढं पीडिताननः ॥१०॥ अपूर्वः कोऽपि कोपामिः सज्जनस्य खलस्य च । एफस्य शाम्यति स्नेहाद्वर्धतेऽन्यस्य वारितः ॥ ११ ॥ गोमटस्य । वैरस्यैकनिधेः क्रूरसत्वस्य च जहात्मनः। पयोऽप्यपेयं भवति क्षारांभोधेः खलस्य च ॥ १२ ॥ कस्यापि। पश्चादन्यत्पुरश्चान्यत् पुनरुक्तभयादिव ! परापवादविद्वांसो वदन्त्पविकलाः खलाः ॥ १३ ॥ पुनरुक्तपदस्य (पण्डितस्य)। पीडनं बहुधान्यस्य विधातुं लब्धजन्मनाम् । खलानामुचितं ग्रामात् बहिरेव निवेशनम् ॥ १४ ॥ 1:ये वर्धयन्ति पापर्धिकौतुकं पृथिवीपतेः । विशेषः कतरस्तेषां पिशुनानां शुनामिव ॥१५॥ श्रुतघररामस्यैतौ । खलः सक्रियमाणोऽपि दधाति कलहं सताम् । दुग्धधौतोऽपि किं याति वार्यसः कलहंसताम् ॥१६॥ स्नेहेन भूतिदानेन कृतस्वच्छोऽपि दुर्जनः । दर्पणश्चान्तिके तिष्ठन् करोत्येकमपि द्विघा ॥१७॥ दर्पणस्य खल दुर्जनस्य च ब्रूत हन्त सुजनाः किमन्तरम् । यावदेव पुरतो वसेज्जनस्तावदेव हृदयेऽस्य वर्तते ॥ १८ ॥ केषामध्येते । अन्यस्माल्लब्धोप्मा क्षुद्रः भायेण दुस्सहो भवति । रविरपि तपति न तादृग्याक्सन्तप्तसिकतीयः ॥ १९ ॥ दुर्वचनमनभिजाताः स्वजनं प्रत्युत्सृजन्त्युपेत्यापि । अश्वतरास्ती भसि दूरादागत्य मेहन्ति २० ।' वल्लमदेवस्यैतौ त्र मपिक पाठभेदः।

·दुर्जनपद्धतिः। .vwrowuaruna.ww.oranorananewwwwdonrn.mmun www.rr. अप्यात्मनो विनाशं गणयति न खलः परव्यसनहष्टः. मायस्सहस्रनाशे समरमुखे नृत्यति कबन्धः ॥२१॥ 'स्वगुणानिव परदोपान वक्तुं न सतोऽपि शक्नुवन्ति बुधाः । स्वगुणानिव परदोपानसतोऽपि खलास्तु कथयन्ति ॥ २२ ॥ .. रविगुप्तस्यैतौ । उज्ज्वलगुणमप्युदितं क्षुद्रो द्रष्टुं न कथमपि क्षमते । हित्वा तनुमपि शलभः शुभ्रं दीपार्चिरपहरति ॥ २३ ॥ वल्लभदेवस्य । ऋजुरेप पक्षवानिति काण्डे भीति खले,च माका....... प्रायेण त्यक्तगुणः फलेन हृदयं विदारयति ।। २४॥ .. एते स्निग्धतमा इति मा मा क्षुद्रपु यात विश्वासम् । सिद्धार्थानामेपा नहोऽप्यधूणि पातयति ॥ २५॥:.... सचिगोमटस्यैती । विध्वस्तपरगुणानां भवति.खलानामतीव मलिनत्वम् ।। • अन्तरितशशिरुचामपि सलिलंमुवा मलिनिमाऽभ्यधिकः ।।२६ ।। विषधरतोऽप्यतिविषमः खल इति नै मृपा वदन्ति विद्वासः ।. यदयं नकुलद्वेपीस कुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ २७ ॥ हस्त इव भूतिमलिनो लंघयति यया यया खलरसुननम् । दर्पणमिव तं कुरुने तया तथा निर्मलच्छायम् ।। २८ ।। सुगन्धोरते। शिरसि निहितोऽपि नित्यं यत्लादपि सेवितो यहुम्नेहः । तरुणीकच इव नीचः कौटिल्यं नैव विनहाति ॥ २९ ॥ विकसितवदनः पिगुनः मोत्फुल्लविलोचनो यदा भ्रमति । मन्ये तदाऽस्य जातस्सदाहितकरणश्रमस्सफलः ॥ ३०॥ १.त.. पाटभेट २.स. २. ३ सर्व र. पाटमेः ४ दुरक पारदः ·१ सक्तिमुक्तायली। [-11 अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मास्म तात हप्यः । ननु सन्ति भवादशानि भूयो सुचनेऽस्मिन् धवनानि दुर्जनानाम् ॥ ३१ ॥ केपामप्यते। समर्पितास्तेन न कस्य दोषाः ठाद्गुणा वा न हृताः खलेन । तयापि दोपैन वियुज्यतेऽसौ सन्तोऽपि नेफेन गुणेन चित्रम् ॥ ३२ ॥ वर्धमानस्य । ते तावत्कृतिनः परार्थघटकाः स्वार्थान्परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतस्स्वार्याविरोधेन ये। तेऽमी मानुपरांक्षसाः परहित स्वार्याय निम्नन्ति ये । ये तु प्रन्ति निरर्यकं परहितं ते के न जानीमहे ॥३३ ।। कस्यापि । जाड्यं हीमति गण्यते धृतरुची दंभः शुचौं फैतवं शुरे निघृणता मुनी विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि । तेनस्विन्यवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्ति स्थिरे तत्को नाम गुणो भवेत्स विदुषां यो दुर्जन!कितः ॥ ३४ ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या दुर्जनपद्धतिः ।

·९-११] कृपणपद्धतिः। १ कृपणपद्धतिः (१) anno असंभोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः। अस्येदमिति संबंधो हानौ दुःखेन गम्यते ॥ १॥ व्यासस्य। वीणेच श्रोत्रहीनस्य लोलाक्षीव विचक्षुपः । . व्यसोः कुसुममालेव श्रीः कदर्यस्य निष्फला ||२॥ यत्करोत्परुचि क्लेशं तृष्णां मोहं प्रजागरम् । न तद्धनं कदर्याणां हृदयव्याधिरेव स॥३i.. उक्तं परस्यामिषतामनुक्तं यात्यदृश्यताम् । हृदये शल्यतां धत्ते निधने धनिनां धनम् ॥ ४॥ व्यर्य श्रुतमशीलस्य वलं फापुरुषस्य च । व्युत्थानं मन्दभाग्यस्य धनं कृपणजीविनः ॥५॥ यदय॑ते परक्लेशेरर्जितं यंन भुज्यते । विभज्यते यदन्तेऽन्यः कस्यचिन्मास्तु तद्धनम् ॥ ६॥ क्षेमेन्द्रस्यैते । . गृहमध्यनिखातेन धनेन रमते यदि । सतु तेनानुसारेण रमते किं न मेरुणा ॥७॥ कृपणेन शवेनेव मृतेनापि न दीयते । मांसं वर्षयता तेन काकस्योपकृतिः कृता ॥ ८॥ प्रायेण धनिनामेव धने तृष्णा गरीयसी। पश्य कोटिद्वयोपेतं लक्षाय प्रवणं धनुः ॥९॥ केपामप्येते। मृत्युश्शरीरगोतारं धनरसं वसुन्धरा । दुधारिणीव इसति स्वपतिं पुत्रवत्सलम् ॥ १० ॥ साधुना दीनमनसा प्रार्थितो विभवे सति । ददाति यदि नो तस्मै पृष्टस्यास्य किमुत्तरम् ॥ ११ ॥ व्यासस्यैती। तनानुमानेन क स ग प.

·मूक्तिमुक्तावली। [९-२० शरणं किं प्रपन्नानि विषवन्मारयन्ति किम् । न त्यज्यन्ते न भुज्यन्ने कृपणेन धनानि यत् ॥ १२ ॥ रिमकस्य । दृढतरनिवद्धमुष्टेः कोशनिषण्णस्य सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेदः ॥ १३ ॥ सूचिगोमटस्य। धनमर्थिनामभोग्यं चिरसंचयदूषितं कदर्याणाम् । स्रोतोजलमिव रुचिरं सततागमनिर्गमें महताम् ॥ १४ ॥ ने पर धनानि दारास्तनुरप्यन्योपकरणां याति । कृपणस्य नन्दनरपतिरत्रार्ये स्पष्टदृष्टान्तः ॥१५॥ नन्दनरेन्द्रविणैर्दुष्कृतमित्र किमपि विहितमैतिधोरम् । वसुधातलोप्मपाको विरमति नाथापि यत्तेभ्यः ॥ १६ ॥ [चौ] इअणकरपरंपरपरिवत्तणखेयवसणपरिसन्ता । अत्या किवणघरत्या सत्यावत्या सुवन्ति विय ॥ १७॥ अभ्युपयुक्तास्सद्भिर्गतागतरहरहः प्रविन्दानाः । ! कृपणजनसन्निकर्ष मायार्थाः स्वपन्तीव ।। १८ ।। 'वल्लभदेवस्यैते। प्राप्तानपि न लभन्ते भोगान् भोक्तुं स्वकर्ममिः कृपणा । द्राक्षामपाकसमये मुखपाको भवति काकानाम् ।। १९ ॥ रविगुप्तस्य । निद्राच्छेदसखेदवान्धवजनः सोद्वेगवैद्योज्झितः पककायकदर्थितः परिजनैस्तन्द्रीभयात्सोभित ।' भगव्यायपोरया. लिप्तामत्यष्टभ्यपत्रस्यः पर्यन्ते कृपणः करोति विवशः किं शल्पतुल्यर्धन: 2011. . " । • . क्षेमेन्द्रस्य । इति श्रीमदारोहकभगदत्तमहणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या कृपणपद्धतिः । १.न पर धनानीत्यादि टोप्रयं पुस्तकान्तरे नास्तीति क. पुस्तके -सूच्यते । २..मिल, . ३. मपि स. ४.बा.वं. ।

·१०-५j. सूर्यान्योक्तिः। अन्यापदेशः। खेचराः। ३० : रविपद्धतिः (१०) उत्पाद्य यत्स्वयमपि भवलानुरागभाजस्तयाऽनुसरतोऽपि दिवाकरस्य। छाया प्रसर्पति सुदूरमनेन मन्ये क्लप्तं तया सदृशमेव कुलीनतायाः ॥१॥ श्रीभोजदेवस्य । देवो हरिर्वहतु वक्षसि कौस्तुभं तमन्यव काचन पुनघुमणेः प्रतिष्ठा । यत्पादसंगतितरंगितसौरभाणि धत्ते स एव शिरसा सरसीरुहाणि ॥ २ ॥ श्रीरानपितामहमहादेवस्य । तुच्छस्यापि समेष्यतोऽस्य तमसो दृष्टाऽपि तेजस्विता-: मुन्मुत्य त्यजति स्वमण्डलमहो यस्सोऽपि भासां पतिः ।। • शम्भूर इति स्वतन्त्रवचसा लोकेषु यकीयते ख्यातिस्तत्र गरीयसी न पलवद्रूपं पुनर्वास्तवम् ।।३।। श्रीमोनदेवस्य। यत्पादाः शिरसा न केन विधृताः पृथ्वीभृतां मध्यत- स्तस्मिन्मास्वति राहुणा. कवळिते लोकत्रयींचक्षुपि । खद्योतः स्फुरितं तमोभिरुदितं ताराभिरुज्जृभितं सूपरुलिया किस करने कि केन को रेटिनम् ॥ ४॥ श्रीमुनस्य । पातः पूष्णो भवति महतो नोपतापाय यस्मात् काले प्राप्ते क इहै न ययुर्यान्ति यास्यन्ति चास्तम् । एतावत्त व्यययतितरां लोकबास्तमोभि- स्तस्मिमेव प्रकृतिमहति व्योनि कम्योऽवकाशः ॥ ५॥ .. 1.वि.स.२.पा.स.

·६४ सूक्तिमुक्तावली। 120-10 गते तस्मिन् भानौ त्रिभुवनसमुन्मपविरह- व्ययों चन्द्रो नेष्यत्यनुचितमतो नास्ति किमपि । इदं चेतस्तापं जनयतितरामत्र यदमी मंदीपास्सातास्तिमिरहतिवद्धोद्धशिखाः ।। ६ ।। भभउटस्यैतौ। आगत्यव कुतश्विदेव गगनाभोगं च कृत्वाऽऽत्मसाद भावाभावविलोकनास्पदममून्नीत्वन्दुमुख्यानपि । जाज्वल्यं जगतो विधाय किमपि प्राप्तः प्रियोहां पति. विस्त मविशत्वयाब्धिमथवा मेरो परिभ्राम्यतु ।। ७ ।। श्रीकल्याणस्य। न्याय्यं यत्तमसः समूलदलनं भास्वत्तया तन्यते नेतचारु परं सजातिसकलज्योतीपि मुष्णासि यत् । युक्तं वाऽखिललोकमूर्धपदवीपादातुमिच्छोर्यतः किन्तेजः किमु पूर्णता किमुदयस्तुल्ये परे जीवति ॥ ८॥ विधेशानस्य। न तेजस्तेजस्वी प्रस्तमपरेपी विपदते स तस्य स्वो भाषः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः । मपूसरयान्तस्तपति यदि देवो दिनकरः किमायो ग्रावा निकृत इव तेनो वि [कि रति ॥९॥ भवभूतेः। साम्यं निनोनतानामभवंदपइता नेत्रनिर्वाणसंप- मार्गालोके न लोकः प्रभवति विदधे ध्वान्तमेकानपत्रम् । काळेनाशेपमेवाभकातिमिति () दिनाधीपरस्योपकारा. दस्य दीपान्तरेप पसमसरमसं किन्तु सेजस्तदेव ॥१०॥ वस्तुपालप) पनि श्रीमदारोहकमगदत्तमल्हणदेवभिनायां सूक्तिमुत्वावत्या रविशतिः । मारपी, स.पा... पति. स.

·चन्द्रान्योक्तिः। ६५ चन्द्रपद्धतिः (११) आलोकवन्तस्सन्त्येव भूयांसो भास्करादयः । कलावानेव तु ग्रावद्रावकर्माण कर्मठः ॥१॥ प्रह्लादनस्य। दैवाद्यद्यपि तुल्योऽभूत् भूतेशस्य परिग्रहः । तथाऽपि कि कपालानि तुला यान्ति कलानिधेः॥२॥ मालतीमाधवस्य । राजशब्द स एवैकः काममिन्दुनिषेवताम् । कलङ्ककल्पमप्येणमानितं न जहाति यः ॥ ३ ॥ कस्यापि । पीयूषं वपुपोऽस्य हेतुरुदयो विश्वस्य नेत्रोत्सवः प्लुष्टं भानुकरैरयं त्रिभुवनं ज्योत्स्नाजलैस्सिञ्चति । सर्वाशाप्रतिरोधकान्धतमसध्वंसाय बद्धोद्यमो घिग्धातारमिहापि लक्ष्म लिखितुं यस्य प्रवृत्तं मनः ॥ ४ ॥ कस्यापि । यद्यपि शिरोऽधिरोहति रौद्रः क्रोधेन सिंहिकातनयः । तदपि न शरणं यातं सागरसूनुर्मगं त्यजति ॥ ५॥ मदनस्य। विरम तिमिर साहसादमुप्माद्यदि रविरस्तमितः स्वतस्ततः किम् । कलयास न पुरो महामहोमिद्युतिनिधिरभ्युदयत्ययं शशाङ्कः ॥ ६॥ बल्लाळसेनस्य। एकैच साऽमृतमयी सुतरामना काऽप्यस्त्यसी हिमकरस्य कला ययैव । आरोपितो गुणविदा परमेश्वरेण चूडामणी न गणितोऽस्य कलङ्कन्दोपः ॥ ७ ॥ कस्यापि । १रुद्ध कसरोद इति शाईधरीयः पाठः। २ ·सूक्तिमुक्तावली। [११-१२ रत्नाकरो जनायता सहजच वर्ग: किं कथ्यताममृतकौस्तुभपारिजाताः। फिन्तरचिन्त्यमिह तत्पुनरन्यदेव तत्त्वान्तरं कुमुदवन्धुरसौ यदिन्दुः ॥ ८॥ श्रीमुरारेः । नानाविधं विदधतोऽपि जगद्विधातु. रक चिराकिमपि सचरितं बभूव । मित्रोदयविपि विकासिनि तद्विपत्ती दोपाकरे शशिनि यनिदिनः कलङ्कः॥९॥ कस्यापि । किमोनों पुत्रः किमु न हरचूडामणिरस न कि हन्ति ध्यान्तं जगदुपरि किंवा न वसति । यदेनम्यान्नरसा विलसति लघुर्लक्ष्मकणिका विधातुदापोऽयं न तु गुणनिधेस्तस्य किमपि ॥ १० ॥ वहमस्या आशाः पनि श्रियं चिनानि प्रलोक्यनापं हर- स्यव्यानामृतमननं विदधति मीनिं पगं तन्वनि । एनेन प्रम निरं नलपुना कालेन दूरीने पूणे राननि जानमुन्वयनमस्तोमारोपं जगत् ॥ ११ ॥ हरिहरस्य। मंद ये जनपनि येदिति सि जगमीरगं हा मिनिमदिनः मुपनमा निग्मायुनांगरः । বানাব নিনমুনা বা ডিলা विचरणाम्य मुपापाप मानापानमा धुरि म्याग्निः ॥ १२ ॥ धीमानामा ·११-१६] चन्द्रान्योक्तिः। ६७ प्रम्लानिं दधते दिशः परिमलाकृष्ठालिगुंजारवः क्रन्दन्ते कुमुदानि सोमदृपदः स्वेदं त्यजन्त्याकुलाः । एकोऽयं हरिणस्तुपारकिरण त्वद्गासकाले पुनः स्वर्भानूत्कटदन्तपीडनभवं धत्ते न चित्ते भयम् ॥ १३ ॥ कस्यापि । उच्चैःस्थानकृतोदयैर्वहुविधैयोतिभिरुद्यत्मभैः शुक्राद्यैः किममीभिरत्र विततां प्रौढिं दधानैरपि । यावल्लोकतमोपहेन भवता लक्ष्मीन विस्तार्यते तावचन्द्र कथं भयाति परमामृद्धिं स रत्नाकरः ॥ १४ ॥ त्रिलोचनस्य । चन्द्रार्को । कः पश्यति खरमहसः सम्मुखमपि तेजसां सहस्रस्य । कलितं शशभृद्धि]म्नो यो मण्डलखण्डनं सहते ॥१५॥ श्रीवल्लभदेवस्य । रविरविकलश्लाघापात्रं किमत्र विचार्यते सकलजगतः सत्तामुनीवयन्ति यदंशवः । पुनरितरथा तापैः पापः स केन विलुप्यता- मयमपि सुधारश्मिस्तस्मिन्न संरभते यदि ॥ १६ ॥ प्रहादनस्य। ॥ इति चन्द्रपद्धतिः॥ १ तो क.स. २ यो क. स. ३ मुष्टः पातः क. स.

·सूक्तिमुक्तावली। [१२-७ वायुपइतिः (१२) वरतरुविघटनपटयः कटवश्वञ्चन्ति वायवो बहवः । नत्कुमुमबहळपरिमलगुणविन्यासे कृती त्वेकः॥१॥ वैद्यभानुपण्डितस्य । परपो मरुत्सखानेस्तेमोदि तनाति संग्ज्वलतः । दीपं हरति तदस्य ज्ञातं प्रतिपन्ननिर्वहणम् ॥ २॥ कस्यापि । अलिपटलरनुयाता सहृदयहृदयज्वरं विलुम्पन्तीम् । मृगपदपरिमललहरी समीर पामरेपु रे फिरासि ॥३॥ मालतीमाधवस्य स्वार्यानपेक्षं जनतापशान्त्य नित्योदितास्सन्ति पयोमुचोऽमी । . विपिणस्तानवगृहते ये सत्येव ते फेऽपि महानुभावाः ॥ ४॥ कस्यापि । यं जात्या लयवः सदैव गणनां माता न ये कुत्रचित् पद्यामेव विपर्दिताः प्रतिदिनं भूमौ विलीनाविरम् । उतिसायपलामयेन मरना पत्यान्तरिस सखे तुङ्गानामुपरि स्थिति क्षितिभृतां कुवन्स्यपी पासवः ॥५॥ फोऽयं भ्रान्निमसारस्नव परन पदं लोरपादादनीनां मनस्विनानमेव्यै नमसि नपसि यत्पांमुपूर प्रतिष्टाम् । मरिमन्नुत्याप्यमाने जननयनपदयापदरमन्तु तार- केनोपापन समा चपि मलिननत्सेप दोपस्तव ॥६॥ अमृतदतस्या शापाभि[परिनो] दिशा पालयनारही संविभागोत्सव न गेलेपाटुम्बक मपयतात्पान्पानिपीममा। स्पं [पान्य मनोग्यपिमभिरमा मद मुदा तीन पिपाततान नदिदं पा रगा भान् ॥ ७॥ महानागत पनि पापुरततिः ।। भरतस्य।

·१३-८] मेघान्योक्तिः। मेघपद्धतिः (१३) re+ चातकः [ स्वांस्य ] मानेन जलं प्रार्थयतेऽम्बुदम् । स [ तूदौर ] तया नित्यं प्लावयत्यम्बुना महीम् ॥१॥ नभसि निरवलम्वे सीदता दीर्घकाळं त्वदभिमुखनिपण्णोत्तानचञ्चूपुटेन । जलधर जलधारा दूरतस्तावदास्तां ध्वनिरपि मधुरस्ते न श्रुतश्चातकेन ॥२॥ कयोरप्येतो। एकस्य तस्य मन्ये धन्यामभ्युन्नतिं जलधरस्य । विश्व सशैलकाननमाननमालोकते यस्य ॥३॥ प्रह्लादनस्य। जलदस्समुद्रसेवामाचरति समग्रभुवनभरणाय । कुरुते तामपि हतमतिरात्मम्भरिरनिशामिः ॥ ४ ॥ वल्लभदेवस्य । संप्रति न कल्पतरवो न सिद्धयो नापि देवता वरदाः । जलद त्वयि विश्राम्यति सृष्टिरियं भुवनकोशस्य ॥ ५॥ वस्तुपालस्य। जलधर जलभरनिकरैः परिहर परितापमुद्धरं जगतः । नो चेदपसर दूरं हिमकरकरदर्शनं वितर ॥ ६ ॥ चन्द्रकवेः। आये जलद याद न दास्यसि कतिचित्त्वं चातकाय जलकणिकाः । तदयमचिरेण भविता सलिलाञ्जलिदानयोग्यस्ते ॥ ७॥ कस्यापि। यद्भूभुता लघु [ तर ] रपि बद्धमूलमासादितानि सहसैव तृणशिरांसि । अभौमुचः प्रचुरवर्षविशृङ्खलस्य तचेष्टितं दुरवधारगतेलस्य ॥८॥ मागवतजयवर्धनस्य । १. स्वानु के. रा. ग. घ. २ स्वौदार्य. क. स. ग, घ, ३ Bhandarkar's Report ascribes this to Prahladans, ४, तृणे. क. स. गुणेरिति मुभापिनावली पाटः ५. Bhandarkar's Report ascribes the vers: to Prakāsavarsha.

·सूक्तिमुक्तावली [१३-१४ एतदत्र पथिककजीवितं पश्य शुष्यतितरां महत्सरः। रे मुधाऽम्बुधर रुद्धसद्गतिर्वर्धिता किमिति घट्टवाहिनी ।। ९॥ 'प्रकाशवर्षस्य । स क्षारो जलघिस्सरसि वितरन्त्यभ्यागतेभ्यो मितं गृह्यन्ते सरितः श्रमेण परितोऽप्याधाय वन्धं वलात् । प्राप्यं कृपकतः कथंचन किमप्यारोप्य कण्ठे पदं तत्वां त्यागिनमेकमेव ( भगव ) पर्जन्य मन्यामहे ॥१०॥ प्रह्लादनस्य । हृया नद्यः कमलसरसी राजहंसावतंसा पुण्यं स्रोतो हिमगिरिभुवस्त्वत्कृते येन मुक्ताः । सम्माप्तेऽस्मिन् जलद दहनोचण्डदाहे निदाघे पर्जन्य स्वीकुरू तमधुना चातकं पातकं वा ॥११॥ दीपकस्य । अये हेलावेलाकुलितकुलशैले जलनिधी कुतो घारामोघं वत जलद मोघं वितसि । समन्तादुत्तालज्वलदनलकीलाकवळनलमो. पेतानेतानुपचर पयोभिर्विपिनः ॥ १२ ॥ कस्यापि । अमुं कालक्षेपं त्यज जलद गम्भीरमधुरैः किमभिनिर्योपः सूज झगिति झुत्कारि सलिलम् । अये पश्यावस्थामकरुण समीरव्यतिकर- ज्वलद्दावज्वालावलिजटिलमूर्तेविटपिनः ॥ १३ ॥ सद्यः क्षिप्तं व्रजति सलिलं यत्र मुक्तामयत्वं ख्यातस्सोऽयं जगति जलधिर्वल्लभस्ताम्रपाः । शुक्तिव्याजाद्विस्तवदनेऽप्यंत्र वीतादरस्त्वं कष्टं स्वातीजलद खदिरारण्यसैकाकुलोसि ॥ १४ ॥ अचलस्य । मल्लटस्य। इति मेघपद्धतिः । क्रमेण. व. २. तत्र.स ·१४-६ कोकिलान्योक्तिः। ७१ पक्षिणः कोकिलपद्धतिः (१४) तदेतद्वाचि माधुर्यं जाने कोकिल कृत्रिमम् । यः पोपितोऽसि तानेव जातपक्षो जहासि यत् ॥१॥ श्रीभोजदेवस्य । चुते समीपवर्तिनि मधुकरकुलकलितमंजरीनिवहे । कोकिल तिमारू मूढं त्वां मन्यते लोकः ॥२॥ श्रीवैद्यमानुपण्डितस्य श्रुत्वा कर्णज्वरदं करटकदंवस्य कर्कशं विरुतम् । सुस्वरवैदग्धीमपि कोकिलपोतो विसस्मार ॥३॥ श्रीभीमसिंहपण्डितस्य । मलिनात्मना विरागः प्रकटीकृत एव कोकिलखलेन । जीवनदानामुन्नतिसमये वाचंयमीभवता ॥ ४ ॥ कचिझिल्लीनादः कचिदपि च काकोलकलहः कचित्काकारावः कचिदपि कपीनां कलकलः। कचिोरः पेरुध्वनिरयमहो देवघटनात् कथंकार, तारं क्षणति चकितः कोकिलयुवा ॥५॥ कयोरप्यतो । अफेकी कि केकी वचसि चतुरः किन्न कुरैरः शुकः किंवा मुकः स च कलरवः किं क्षतरवः । त्वयाऽगण्यैः पुण्यैः पिक मधुरिमा धीरगरिमा यतो लब्धः स्तब्धः किमास रुचिरं नेह सुचिरम् ॥ ६ ॥ १.कुरवःख.

·७२ सूक्तिमुक्तावली। [१४-१२ अपि स्वस्सर्चस्वः पुनरपधि नः कैरपि (धन: परित्राणः प्राणैर्यदपि च विधेयं परहितम् । तदद्यतच्छब्दात्परभृत भवत्येव भवत- स्ततश्शब्दालस्यं कथमपि निरस्यं क्षणमपि ॥७॥ अन्धवैद्यनाथस्यैतौ । अमृतवचनलीलाविभ्रमरन्नपान रचय चतुर कीर भ्रान्तचित्तेषु तेषु । अकलितपरसेवातापपापः पिकोऽसा भजतु विपिनवाटीमेप पीयूपकण्ठः ॥ ८॥ कस्यापि। परभृतशिशो मौनं तावाधेहि नभस्थलो- स्पतनविषये पक्षी स्यातां न यावदिमा क्षमा । ध्रुवमितरथा द्रष्टव्योसि स्वजातिविलक्षण- ध्वनितकुपितध्वाक्षत्रोटीपुटाहतिजर्जरः ॥ ९॥ अचलस्या . रे रे काय बराक साकममुना पुस्कोकिलेन ध्वनि- स्पर्धावन्धमुपेयुपस्तव कथं वक्षो न यानि द्विधा । यस्याकर्ण्य वचस्सुधाकवचितं वाचंयमानामपि व्यग्राणि प्रथयन्ति मन्मथकयां चेतांसि चैत्रोत्सवे ॥ १० ॥ भल्लटस्य। उद्याने सहकारकोरफरसप्रत्याशया कोकिल: स्यातुं वाञ्छति चित्तजन्मनृपतेर्मित्रश्च मन्त्री यतः । किन्तु ध्वांशविजृमितेषु च पिकमारब्धगानेषु च कारपु च पञ्चमध्वनिपु च श्रोता न वेत्त्यन्तरम् ॥ ११॥ उत्कृजन्तु वटे बटे वत धकाः काका वराका अपि कांकुर्वन्तु सदा निनादपटवस्ते पिप्पले पिप्पले । सोऽन्यः कोऽपि रसालपल्लवलवग्रासोल्लसत्पाटव- क्रोडकोफिलकण्ठजनकलालीलाविलासक्रमः ॥ १२ ॥ कयोरप्येती। १५. क.स. २. घ. इ. स. ३ विभ्रमः कर्णानं इति क. पुग्नदीयः पाठः ४ का.स.

·१४-१५] कोकिलान्योक्तिः। येनानन्दमये वसन्तसमये सौरभ्यहेलामिलद्- भृङ्गाळीपुखरे रसालशिखरे नीताः पुरा वासराः । आः कालस्य वशेन कोकिलयुवा सोऽप्यद्य सर्वा दिशो भ्राम्यद्वायसचञ्चुघातविदलन्मूर्धा मुहुर्धावति ॥ १३ ॥ भेरीमांकारस्य। दात्यूहास्सरसं रसन्तु सरसं गायन्तु केकाभृतः कादम्बाः कलमालपन्तु मधुरं कूजन्तु कोयष्टयः । दैवाद्यावदसौ रसालविटपिच्छायामनासादय- निविण्णः कुटजेषु कोकिलयुवा संजातमौनव्रतः ॥ १४ ॥ कस्यापि। तृप्णी तिष्ठ चकोर संहर गिरं त्वं कीर पारावत त्वद्वाचो विरमन्तु वर्हिण भवत्कंठोऽपि विश्राम्यतु । एतन्नूतनचूतपल्लवलवग्रासोल्लसन्मञ्जुल- व्याहारः कलकण्ठ एप किरति श्रोत्रे सुधाशीकरान् ॥ १५ ॥ ॥ इति कोकिलपद्धतिः ॥ १कोलादलःख..

·७४ सूक्तिमुक्तावली। हंसपद्धतिः (१५) गाङ्गमम्यु सितमम्बु यामुनं कजलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस तब सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥१॥ अम्भोजिनीवननिवासविलासमेव हंसस्य हन्तु नितरां कुपितो विधाता । न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां चैदग्भ्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ॥२॥ तरी तीरोद्भूते कचिदपि दलाच्छादिततनुः- • पतद्धारासारां गमय विपमा प्रारपमिमाम् । निवृत्तायां त्वस्यां सरसि सरसोत्फुल्लनलिने स एव त्वं हसः पुनरपि विलासास्त इह ते ॥ ३ ॥ केपामप्यते । यस्सन्तापमपाकरोति जगतां यश्वोपकारक्षमः सपाममृतात्मकेन वपुपा प्रीणाति नेत्राणि यः। तस्याप्युन्नतिमंधुदस्य सहसे यन्न त्वमेतावता वर्णेनैव परं मराळ धवलः कृष्णचरित्रैरसि ॥४॥ श्रीभोजदेवस्य । हंस त्वं शरदिन्दुधामधवल पक्षद्वयमोन्नतो धात्रीमण्डलमण्डनस्थिरपदः श्लाघ्यं न वा किं तव । किं त्वैक्यं गतयोर्यदङ्ग कुरुपे भेदं च दुपाम्भसो- नूनं सर्वगुणोन्नतस्य भवतस्तन्नैव युक्तं मनाक् ॥ ५॥ अन्या सा सरसी मराळ मुनिभिर्यत्तीरसोपानिका. विन्यस्तान वलितण्डुलान् कवलयन्टष्टोऽसि हर्मुखैः। एपा पाकणवापिका कमलिनीखण्डेऽत्र गुप्तात्मभि- यस्त्यिद्विधमुग्धबन्धनविधौ किं नाम नासूध्यते ॥६॥ मालाना नलिनी जलानि किरणरसूर्यस्य शोपं ययु- नाशं प्राप विहंगमावलिरियं तृष्णाविशीणेक्षणा। एते तीरमदीदा अपि पतत्पत्रश्रियोऽद्यापि रे कोऽयं राजमाल शुष्पसरसीत्तीरे रतिप्रक्रमः ॥७॥ गतं तहांभीयं तमपि वृतं नालिकरातः सखे इंसोनिष्ठ प्रथमममुत्तो धाव सरसः । नयावत्पङ्कम्भानुपितवपूर्भूरिनि लपन्यकोऽसौ वाचावरणयुगलं मूनि कुरुताचा ·१५-१४] हंसान्योक्तिः। ७५ यो दिव्याम्बुजलीनमत्तमधुपमोद्गीतिरम्यं सर- स्त्यक्त्वा मानसमल्पवारिणि पदं वधाति केदारके। तस्यालीकसुखाशया परिभवक्षेत्रीकृतस्याधुना हंसस्योपरि टिट्टिभो यदि पदं धत्तेऽत्र को विस्मयः ॥९॥ विश्वाभीष्टरसं प्रवन्धविधुति स्नेहस्य पात्रं, जडै- युक्तं यद्यपि कुर्वते हतधियो दुग्धं विमुग्धाशयाः। तिष्ठन्त्यत्र तथापि केचन गिरा-गत्या च लोकोत्तरा नीरक्षीरविवेकधीरधिपणास्ते राजहंसाः कुतः ॥१०॥ काके कायॆमलौकिकं धवलिमा हंसे निसर्गस्थितो गांभीर्ये महदन्तरं वचसि यो भेदस्स किं कथ्यते । एतावत्सु विशेपणेप्वपि सखे यत्रेदमालोक्यते के काकाः खलु के चा हंसशिशवो देशाय तस्मै नमः ॥ ११ ॥ सन्त्यन्यत्रापि वीचीचयचफितचळवाश्चचञ्चुमभिन्न- मोनिद्राम्भोजरेणुप्रकरविरचनाहारिवारिभवन्धाः । किन्तु स्वच्छाशयत्वं जगति न सुलभं तेन गत्वा विदूरं बद्धोत्कण्ठानुरागादनुसरति सरो मानसं राजहंसः ॥ १२ ॥ आकारः कमनीयताकुलगृहं लीलालसा सा गति- संपर्कः कमलाकरः कलतया लोकोत्तरं कूजितम् । यस्येयं गुणसंपदस्ति महती तस्यापि भन्यस्य ते संरपत्वमसमद्गुकलहे नाहं सहे हंस है ॥ १३ ॥ केपामप्यते । गतमनुतट पने पद्ये निवेशितमाननं पतिकमलिनीपत्रच्छायं मुहुर्मुहुरासितम् । नयनसलिलरुष्णः कोष्णाः कृता जलबीचयो जलदमलिनां हंसेनाशां विलोक्य गमिप्यता ॥ १४ ॥ इति हंसपद्धतिः । १. कृति. स. २. ऽपि.स. ३.द्क, ·७६ सूक्तिमुक्तावली। [१६-८ मयूरपद्धतिः (१६) व्यजनरातपत्रैश्च भूत्वा पिच्छैः कलापिनाम् । स्थानभ्रष्टैरपि कृतं परेपा तापवारणम् ॥ १॥ क्रमगलितशिखिपिन्डैमण्डनमास्तां वधेन किं शिखिनः । कुतुकिनि पुनर्न लाभो विपघरगहनं वनं भविता ॥२॥ गोयिदोयिकविराजयोः। रे रे मयूर शवरीकरतालिकाभिः किं मुन्ध नृत्यसि वृथा विततोरुबईः । त्वद्धई विस्तृतितिरोहितमूर्तयोऽमी त्वां घातयन्ति निभृतं कितवाः किराता॥३॥ भ्रातर्जीवनदायिनस्तु जगतामेते घनास्त्वत्प्रिया वन्धुस्ते हरनन्दनस्स च सखा कण्ठश्रिया शंकरः । इन्द्रयापि सुहृत्तवाङ्गन्नयनरेतेपु मित्रेवपि प्रायो वायुभुजो मयूर भवतो ग्रासाय किं कल्पिताः ॥ ४॥ भ्रातः पत्ररथेश्वरोऽसि फटके त्वं भूभृतोऽप्यग्रणी- नाट्ये नेत्रसहस्रदर्शनपटुस्त्वं नीलकण्ठोऽपरः । भद्र श्रीशभुनङ्गवन्दिघटना गीतस्त्वया छिद्यते शुक्लापाङ्ग तथापि कालवशतो मान्यास्तवते गुणाः ॥५॥ केपामप्यते । एतस्मिन्मलयाचले बहुविधः किं तैरकिञ्चित्करः काकोलककपोतकोकिलकुलरेकोऽपि पार्थस्थितः । फेकी कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीवन्धनः सेव्यः स्यादिह सर्वलोकमनसामानन्दनश्चन्दनः ॥६॥ वसुन्धरस्य । अस्मान्विचित्रवपुपचिरपृष्ठलग्नान् को चा विमुञ्चति सखे यदि वा विमुञ्च । हा हन्त केकिवर हानिरियं तवैध भूपालमूर्धनि पुनर्भविता स्थितिनः ॥७॥ अये नीलग्रीव क कथय सखे तेध्य मुनयः पर तोपं येपो तव वरविलासो वितनुते । अमी दूरात्राः कणितमिदमाकर्ण्य सहसा त्वरन्ते हन्तुं त्वामहद्द शवराः पुहितशराः ॥ ८॥ कस्यापि। ।। इति मयूरपद्धतिः॥

·१७-६] काकान्योक्तिः। ७७ काकपद्धतिः (१७). अहो मोहो वराकस्य काकस्य यदसौ रसाव । नरीनति सरीसति समीपे शिखिहंसयोः॥१॥ आमरणादपि विरुतं कुर्वाणाः स्पर्धया सह मयूरैः। किं जानन्ति वराकाः काकाः केकारवं कर्तुम् ॥२॥ कयोरप्येतो। श्रुतराजहंसवचसो युक्ता तूष्णीकतैब कोकस्य । आकर्णितकलकोकिलरुतमपि मुखरं च धिक् ध्वाक्षम् ॥ ३ ॥ श्रीवल्लमदेवस्य । काक त्वं फलनम्रमाम्रविपिनं दैवात्समासादयन् . किं कर्णी बधिरीकरोपि परुपैः केंकारकोलाहलैः । मौनं चेदवलम्बसे रतभरपक्रान्तपुंस्कोकिल- भ्रान्त्यापि त्वयि सञ्चरन्ति न कयं मुग्धाकटाक्षछटाः ॥४॥ हरिभट्टस्य । चित्रं चित्रं यत वत महचित्रमेतद्विचित्रं जातो देवादुचितरचनासंविधाता विधाता । यन्निवानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चतस्याः कवलनकळाकोविदः काकलोकः ॥ ५॥ पाणि पथि निपतितां शून्ये दृष्ट्वा निरावरणाननां यदि दधिघटी गर्वोतन्धः समुद्भुरकन्धरः । निजसमुचिनास्तास्ताश्चेष्टा विकारशताकुलो यदि न कुरुते काणः काकः कदा नु विधास्यति ॥६॥ मल्टस्य। १ कहस्य. ग १ स्फूर्ति.क.

·सूक्तिमुक्तावली। ।१७-१ रथ्यावस्करचत्वराचटवहिभूपाचटनीक्षणं, सञ्चायकमितस्ततो भ्रमिवशात्माप्यैकमा मृतम् । काकः पश्यत कोटरे कटु स्टन् संग्रामभग्नामर- प्रत्यक्षापहतामृतेन समतां ताक्ष्येण संश्लायते ॥ ७॥ महरुद्रनाथस्य । किं केकीच शिखण्डमण्डिततनुः किं कीरवत्पाठकः : किं वा हंस इवाङ्गनागतिगुरु शारीव किं सुस्वरः । कि वा इन्त शकुन्तपालपिकवत् कर्णामृतस्यन्दनः काका केन गुणेन काञ्चनमये व्यापारिता पञ्जरे ॥ ८ 1 नो चारू चरणौ न चापि रुचिरा चञ्चुन वाच्यं वचो नो लीलाललिता गतिर्न च शुचिः पक्षग्रहोऽयं तवः। क्रूरकृतदुर्भगा गिरमिह स्थाने सतामुहिरन मर्व ध्वाक्ष न लजसे विसदृशं हंसत्वमुन्नाटयन् ॥ ९॥ इति काकपद्धतिः। मौ रट. क.१,२ नामस्य ग, ·बकान्योक्तिः। '७९ वकपद्धतिः। (१८) जीवतोपि गिलन्मत्स्यान्मुनिवदृश्यते वकः । मृतानपि न गृध्रोऽत्ति धिगाकारदुरन्तताम् ॥ १ ॥ कस्यापि। निजकुलोचितचेष्टितमात्मनो यदपहाय यियाससि हंसताम् । बक पकवतमेव तथाऽपि ते चलति चेत्तदिमां त्यज यन्त्रणाम् ॥ २ ॥ भट्टगोविन्दराजस्य । किरति मुखगृहीतं भुक्तशेपं पुरीपं विलिसति चरणाग्रुर्देवतानां शिरांसि । विहरति हतमानः साधुमूर्धस्वशङ्क किमिव न कुरुतेऽयं प्राप्य खं कङ्कपोतः ॥ ३ ॥ हो बकोट यदिहोद्धरकन्धरत्वं त्वं नाटयन् वहसि रे धवलत्वमेतत् । ग्रासातिमात्रघटनाकुलितोदकोऽसि चञ्च्चा न कि मुहुरनेन समोऽस्तु कस्त।।४।। आधाय द्रुतमाकृतैरुपशमाद्विश्वासनं सन्निधा- वेक शफर बकोट कपटाचार्यों जिघृक्षन्मुहुः । औदासीन्यनिवेदनाय निदधदिक्षु क्षणं चक्षुपी चञ्चा किञ्च परामृशन वपुरयं गाम्भीर्यमभ्यस्यति ॥५॥ श्रीमोमदेवस्यैतौ । रेरै शिष्ट वकोट नाकतटिनीतीरे तपस्विवतं ध्यानेनानिमिपोपभोगमनसा युक्तं करोपीदृशम् । एवं यलिल मानसस्य पदवी फांसस्ययुक्तं हि त- भीरक्षीरविवेकनिर्मलधियो इंसस्य नान्यस्य सः॥६॥ कस्यापि।

·सूक्तिमुक्तावली। 1१८-१ तद्वदग्ध्यं समुचितपयस्तोयतत्वं विवक्तं संल्लापास्ते स च मृदुपदन्यासहृयो विलासः । आस्तां तावद्धक यदि तथा वेत्सि किञ्चिद्विधांश तूप्णीमेवासितुमपि सखे त्वं फथं मे न हंसः ॥७॥ मट्टमल्टस्य। जातिस्तस्य न मानसे न शुचिभितिर्पणालाकुर- ने ब्रह्मोहिनेन निर्मलयशःमातिर्न वाचः कलाः । जीवत्सत्त्ववधेन बाघधवलो भ्राम्यन सगर्व पुन- मिध्ययोनतकन्धरः शठयको हंसस्सह सर्धते ॥ ८ ॥ यकोट मस्त्वां लघुनि सरसि काऽपि शफर- स्तव न्याय्या वृत्तिन पुनरवगाई समुचितः । इंतश्वेतश्चाभ्रंलिहलहरिहेलातरलित- क्षितिध्रनासैकग्रहिलतिमिपोतः पतिरपाम ॥९॥ कयोरप्येतो इति वकपद्धतिः।

·१९-४] भ्रमरान्योक्तिः। । १ rvvwwwwwwVANvr... vvvvvvvvvvvvvvvvvvvv भ्रमरपद्धतिः (१९) गुम्फन्तु मालतीमालां विचित्रां चित्रकारकाः। तदामोदपरिच्छेदकोविदः कोऽपि पट्पदः ॥१॥ यद्यपि वदनसरोरुहसौरभलोभेन पट्पदोऽभ्येति । तदपि तमुत्पलनयना दंशाय समागतं मनुते ॥ २॥ मदनस्य। जाति यथाऽनुसरसि त्वमिह द्विरेफ तद्विजातिमिह यन्निविडानुरागः । ताम मूढ न परं वपुरेव कृष्णमित्थञ्चरित्रमपि रे तव कृष्णमेव ॥३॥ श्रीभोजदेवस्य । मागा विषादमलिपोतक केतकीनामन्तर्निगूढमनवाप्य मधुमकर्षम् । लाभस्स एव भवतो यदि कण्टकानां श्रेणीभिरक्षतशरीरतया प्रयासि॥४॥ भट्टमल्लटस्य। रात्रिमिप्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेप्यति भविष्यति पङ्कजश्रीः । इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनी गज उज्जहार ॥५॥ श्रियो वासाम्भोजे त्रिदिवसरिदम्भोजकुहरे हरेर्नाभीपने मधु मधुकरो यः किल पपी । स दैवादुन्मीलत्तपनकरतापव्यतिकर- व्यथाकम्मः सम्पत्यतरुमरुभूमौ विचरति ॥६॥ यद्यप्यानंतरोरमुष्य तरुणीकर्णावतंसोचिता- मानियनवमञ्जरी मधुप है जातोऽसि पूर्णोत्सवः । विस्मर्तु भवतस्तयाऽप्यनुचितं तद्वन्यमिन्दीवर यस्यास्वाध मधूनि धूनितशिरो मञ्ज त्वया गुञ्जितम् ॥ ७॥ केपामप्यते । १. प्रमति क. पाठभेदा २ माप. क. पाठभेदः ३. मि. क. पाटभेदः ·८२ [१९-१ सूक्तिमुक्तावली। निरानन्दः कौन्दे मधुनि विधुरो वालयकुले न साले सालम्बे लवमपि लवङ्गे न रमते । प्रियङ्गो नो सङ्ग रचयति न चूते विचरति स्मरन लक्ष्मीलीलाकमलमधुपानं मधुकरः ॥ ८॥ छित्तपस्य । यस्यास्सङ्गगवाञ्छ्या न गणिता वाप्यो चिनिद्रोत्पलाः यामालिङ्गन्य समुत्सुकेन मनसा यातः परां नितिम् । भग्नां तामवलोक्य चन्दनलतां भृङ्गण यजीव्यते धैर्य नाम तदस्तु तस्य न पुनः स्नेहानुरूपं कृतम् ।। ९॥ दूरादुज्झति चम्पकं न च भजत्यम्भोजराजीरजो नाजिघत्यपि पाटलापरिमलं धत्ते न चूते रतिम् । 'मन्दारे यदनादरो विचकिट प्रान्ते न सन्तृप्यते तन्मन्ये कचिदङ्ग भृङ्गतरुणेनास्वादिता मालती ॥१०॥ कयोरप्येतौ। सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोचापलं दृष्टिस्सा मदविस्मृतस्वपरदिफ् किं भूयसोक्तेन वा । सर्व विस्मृतवानसि भ्रमर है यद्वारणोऽद्याप्यसा- चन्तश्शून्यकरो निपेव्यत इति भ्रातः क एप ग्रहः ॥ ११ ॥ भल्टस्य । इति भृङ्गपद्धतिः। १ ब्रान्त. ख.

·२०-७] खद्योतान्योक्तिः। खद्योतपइतिः (२०) सूर्यादन्यत्र यच्चन्द्रेऽप्यसंस्पर्शि तस्कृतम् । खद्योत इति कीटस्य नाम दुष्टेन केनचित् ॥ १ ॥ भल्लटस्य। कापि गतः पतिरां जलदान्तरितः शशी सनक्षत्रः । शून्ये नभसि भवानपि खद्योत द्योततां नाम ॥२॥ इन्दुः प्रयास्यति विनङ्ख्यति तारकश्रीः स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न मणिप्रदीपाः। अन्धं समग्रमपि कीटमणे भविष्यत्युन्मेपमेष्यति भवानिति दूरमेतत् ॥ ३ ॥ युष्मादृशाः कृपणकाः कृमयोऽपि यत्र भान्ति स्म सन्तमसमय्यगमन्निशाऽसौ । सूयाँशुदीपदशदिग्दिवसोऽधुना तु भात्यत्र नेन्दुरपि कीटमणे किमु त्वम् ॥ ४॥ केपामप्यते । भ्राजिष्णवो नभसि मेघकृतान्धकारे स्वल्पप्रभा अपि परैरनिरुद्धभासः। खद्योतकाः प्रकटितोरुतरमभावास्तावन्न सप्ततुरगस्समुदेति यावत् ॥ ५॥ हेविधनसोरस्य । अष्ट्रिव्यापारं गतवति दिनानामधिपती यशश्शेषीभूते शशिनि गतधाम्नि ग्रहगणे । तथाऽन्धं सञ्जातं जगदुपनते मेघसमये यथाऽमी गण्यन्ते तमसि पटवः कीटमणयः॥६॥ आनन्दवर्धनस्य । तेजो दर्शयसि त्वमीशमपि क्षुद्र स्फुरन्यासु ताः खल्यन्याः प्रततातिसान्द्रतिमिरच्छन्नावकाशा निशाः। खद्योतोऽत्र स कोपि तिष्ठति पुनस्तेजस्विनामग्रणी- रन्येषां भुवनेपि यस्य पुरतः शाम्यन्ति तेनाकथाः ॥७॥ श्रीभोजदेवस्य । इति खद्योतपद्धतिः। देन्दुगुरु. क, ख, रतौरगुरु, इति मुभाषितावत्या पाठः २. किशोरस्य. इति मुभाषितायत्या. ३. सदा स.

·सूक्तिमुक्तावली। [२१-६ चातकपद्धतिः (२१) kan चातक धूमसमूहं दृष्ट्वा मा धार वारिधरपुद्धया । इह हि भविष्यति भवतो नयनयुगादेव वारि परम् ॥१॥ तत्स्वोनतेरसमुचितं समयोचितं च तचातकाप जलदेन वितीर्णमम्यु । तच्चान्तरेण च पपौ पवनस्स कोऽपि यथेष्टदेशमनु तस्य चर्प वर्षम् ॥२॥ यस्योदये गुरुमनोरथमन्तरेण सञ्चिन्तितं किमपि चेतास चातकेन । हा काष्टमिष्टफलदानविधानद्देतोरम्भोघरास्पतति सम्मति वनवाहिः ॥३॥ केपामप्यते। अये वापीहंसा निजवसतिसङ्कोचपिशुनं कुरुध्वं मा चेतो वियति चलतो वीक्ष्य विहगान् । अमी ते सारङ्गन भुवनमहनीयवतभृता निरीहाणां येषां तृणमिव भवन्त्यम्बुनिधयः ॥ ४॥ आकाशपोलेः। कालातिक्रमणं कुरुप्प तडितां विस्फूर्जितेस्त्रासय स्फारीपय गर्जितैरनितरां कार्यं मुखे दर्शय । यस्यानन्यगतेः पयोद मनसो जिज्ञासया चातक- स्पाहि त्वमिदाखिलं तदपि न लत्तः परं याचते ॥ ५॥ यः कृष्णं कुरुते मुखं जनयति त्रासं तडिद्भिश्च यो यश्च प्रार्थयतः परं दलयति श्रोत्रं निजितः । सत्यं चातक तथाविधमपि भ्रातस्त्वया याचता जीमूतं कृतमेव तुल्यपनयोरपित्त्वतिर्यक्त्वयोः ॥ ६ ॥ श्रीभानदेवस्यैतौ ।

·११-१०] . चातकान्योक्तिः। - त्यक्त्वा पुष्करिणीविहाय सरितस्सन्त्यज्य पायोनिधीन् कूपश्रेणिमपास्य साम्मतमहो त्वामेकमेवाश्रितः । तद्भो वारिद मुद्यतः मलपतः संशुष्यतस्तृप्यतः सारङ्गस्य विमुञ्च चञ्चुपुटके द्विवान् कणानम्भसः ॥ ७॥ कस्यापि। सन्ति कूपाः स्फुरद्रूपाः परितः सरितः शुभाः। तथाऽपि चातकस्यैकः फलदो जलदोदयः ॥८॥ त्यक्त्वा तापनिवारिवारिनिकरान् पद्माकरान् सर्वतः पीयूपप्रतिरूपरूपनिवहानुज्जागरान् सागरान् । भ्रातश्चातक यं समीक्ष्य नभसि मामोपि तृष्णाकुल: सोऽयं किं त्वयि वजवह्निमहहा सज्जीकरोत्यम्बुदः ॥९॥ श्रीवैद्यभानुपण्डितस्य । अनुसर सरस्तीरं वैरं किमत्र सहात्मना कतिपयपयःपानं मानिन् समाचर चातक । मलयपवनरस्तं नीतः पुरातनवारिदो यदयमदयं कोलाजालं विमुञ्चति नूतनः ॥ १० ॥ ॥ इति चातकपद्धतिः ॥

·सूक्तिमुक्तावली। भूचराः। सिंहपद्धतिः (२२) । उद्वन्ध [नं दृढं गाढं ] सिंहोऽपि सहते यदि । फयं करटिनस्तर्हि नृपचिह्नानि विभ्रति ॥ १॥ कस्यापि। खरनखराशिखरदारितमदकरिरक्तात कैसरस्यास्य । भपि भूरि भूरिमायो जनयति परुपा रुपं न हरे ॥२॥ अन्धनाथस्य। कथमप्यधिगतरन्धरध्युपिता यदि गुहाऽऽखुभिः क्षुद्रः। इयतैव किं मृगाधिप निजविक्रमनिर्विदं वहसि ॥३॥ श्रीवल्लभदेवस्य । यद्यपि विधि वैगुण्यात् सिंहः पैतितोऽतिदुस्तरे कूपे । तदपि हि वाञ्छति सततं करिकुम्भविदारणं मनसा ।। ४॥ कस्यापि । नास्योच्छ्रायवती तनुर्न दशनी स्थूली न दीर्घः करः सत्यं वारण नैप फेसरिशिशुस्त्वां डम्बरैः स्पर्धते । तेजोवीजमजय्यमेव हृदये न्यस्त पुंरा वेघसा ताक् त्वायमेव येन सुतरां भोज्यं पशुं मन्यते ॥५॥ आनन्दवर्धनस्य। मातङ्गाः किमु वलिगतः किमफलराडम्बरर्जम्बुका- स्सारङ्गा महिपा मदं त्यजन किं शून्येऽय शूरा न के। कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटेरिभारेशनः सिंधुषानिनि हुकृते स्फुरति यत्ततिं गर्जितम् ॥ ६॥ कस्यापि । म्य.क.न राम, ना राहा ग. २ मा गाढा. २. सरेन्यस्य वय कमिश्वित्पुस्तके पाटो भेनि. क. पुस्तके य... धीगु ग. च.४, पति मुन स्.च. ५. समुद्धतो च. ६.सिंहत्याधुनिकृतः क ·२२-१०] सिंहान्योक्तिः। स्मेरास्सन्तु सभासदः फरिचमूदर्पज्वरोत्सारिणा पारीन्द्रेण समं स जम्बुकयुवा युद्धाय बद्धादरः । तत्रापि प्रथयन्ति तुल्यवलतामेके तयोरुचकै- रन्ये संशयशंसिनस्तदपरे वाढं विपर्यासिनः॥७॥ भीमपण्डितस्य । येनानर्गलफालकेलिदलितप्रत्ययकादम्बिनी- धाराधोरणिधौतधातुपु पुरा शैलेषु लीलायितम् । सोऽयं शृङ्गनिपातभग्नचरणः स्फोरस्फुरत्फेरवी- फेत्कारैः कुपितोऽद्य खादति पुनः पाणी मृगग्रामणीः ॥ ८॥ मेरीमाङ्कारस्य । ग्रामाणामुपशल्यसीमनि मदोद्रेकस्फुरत्सौष्ठवाः फेत्कारध्वनिमुद्रिरन्तु परितः सम्भूय गोमायवः । अन्यः कोऽपि धनाधनध्वनिधनः पारीन्द्रगुजारवः शुष्यद्गण्डमलोलशुण्डमचलत्कर्ण गर्यः श्रुतः॥९॥ रल्हणस्य। अस्मिन्नम्भोदवन्दध्वानजानतरुप मेक्षमाणेऽन्तरिक्ष मा काकै व्याकुलो भूस्तरुशिरसि शवकव्यलेशानशानः । धत्ते मचेभकुम्भव्यतिकरकरजग्रामवज्राग्रजाग्र- द्रासव्यासक्तमुक्ताधवलितकवलो न स्पहामत्र सिंहः॥१०॥ महीपतिमण्डलीकस्य ॥ इति सिंहपद्धतिः ॥ , पार्ष. ग. २ मुहुः ग. ३ दा. क. भ. प. ग. पुस्तऽयं नामनिर्देशः ।

·सूक्तिमुक्तावली। गजपद्धतिः (२३) कोपे पयसि लघीयसि तापेन करः मसारितः करिणा । सोऽपि न पयसा लिप्तो लाघवमात्मा परं नीतः ।।१।। कस्यापि । यदि मत्तोऽसि मतङ्गज किममीभिरसारसरलतरुदलनैः । हरिमनुसर खरनखरं व्यपनयति स करटकण्डतिम् ॥२॥ वल्लभदेवस्य । भद्रा जाति वहतो मदकरिणश्चन्न डिण्डिमस्तत्किम् । मदमुदितमधुकरालीझङ्कृतिकोलाहलेनालम् ॥ ३ ॥ मालतीमाधवस्य । त्यक्तो विल्यगिरिः पिता भगवती मातेच रेवा नदी त्यक्ताः स्नेहनिवन्धवन्धुरधियस्तुल्योदया दन्तिनः । त्वल्लोभाननु हास्तनि प्रतिदिनं वन्धाय दत्तं वपु- स्त्वं दूरे ध्रियसे लुठन्ति च शिरःपीठे कठोरानुशाः ॥ ४ ॥ काकारो गिरिसनिमः क च गतिवेगेऽपि लीलालसा हेलाकुड्मलितेक्षणाः क नु दृशः किं वा क ते बृंहितम् । वमाघातरसः क ते क च करः कष्टं यदेवंविधं त्वामारुह्य शिशुः पदा परवशं संचारयत्याज्ञया ॥५॥ कयोरप्येतो सणे सरकारकम्बुकलिका काळे मणीनां गणाः सिन्दूरमकरविर परिसरे पान्तिके किङ्किणी । लब्धश्नृपवाहनेन करिणा बढेन भूपाविधि- स्तत्किं भूघरधूलिधूसरतनुर्मान्यो न वन्यः करी ॥ ६ ॥ रहणस्य । . , मद्रामित्यस्य कस्मिवित्पुस्तके पाठोनेति. क. पुस्तके ज्ञाप्यते । २ रिन् क. पाठभेदः ३ विल्ह. क.

·४९ २३-१०] 'गजान्योक्तिः। यत्मत्यग्रदलावलीकवलनैर्जातोऽसि शैलोपमो यच्छायासु कदर्थितोऽसि न-कदाऽप्यकांशुभिः कर्कशः। घोराघातकिरातपत्रिपतने यैारवाणायितं . , तान्मातङ्ग मदान्ध पाटयसि किं विन्ध्याटवीपादपान् ॥ ७॥ पीतं यत्र हिमं पयः कवलिता यस्मिन्मृणालाङ्करा- स्तापातेन निमज्ज्य यस्य सरसो मध्ये विमुक्तः श्रमः । धिक्तस्यैव जलानि पलियतः पाथोजिनर्मितः । कूलान्युत्खनतः करीन्द्र भवतो लज्जाऽपि नोज्जागरः ॥८॥ दूरे यूथकथा प्रिया सकलभा साऽपि कचिद्विद्रुता सा विन्ध्याद्विवनावली विधिवशाद्धयानावशेपाऽभवत् । प्राप्तो बन्धपराभवस्तदपि रे दन्तीन्द्र धन्यो भवान्' यद्दन्तव्यवसायसंश्रयवशात्साम्राज्यभाजो नृपाः ॥९॥ केपामप्यते । तापो नापगतस्तृपाऽपि न कृशा धौता न धूली तनो- ने स्वच्छन्दमकारि कन्दकवला का नाम केलीकथा । दूरोन्मुक्तकरण हन्त करिणा स्पृष्टा न वा पमिनी मारब्धो मधुपैरकारणमयं झंकारकोलाहलः ॥१०॥ उमापतिधरस्य । ॥ इति गजपद्धतिः॥ १ विनीतः क. पुस्तके पाटान्तरम् । २ नो जायते इति शाईधरीयः पाटः । ३. पनं श्र. स. F ·९० सूक्तिमुक्तावली। [२४-५ करभपद्धतिः (२४) तुभ्यं दासेर दासीयं बदरी यदि रोचते । एतावत्येव किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रपा ॥१॥ कर्पूरकवेः। वपुर्विपमसंस्थानं कर्णज्वरकरो रवः । करमस्याशुगत्या सा छादिता दोपसंगतिः॥२॥ मछटस्य। आकारालापसंमोगैर्यदीयलेजते जनः । अहो वनोद्धरग्रीवस्तैरेव फरमोऽधपः ॥३॥ दीपकस्य । रूसं वपुर्न च विलोचनहारि रूपं न श्रोत्रपोरमुखदमारटितं कदापि । इत्यं न साधु तव फिश्चिदिदं तु साधु तुल्ये रतिः फरम कण्टफिनि द्रुमे यत् ।। ४॥ श्रीभोनदेवस्य । यस्याननस्य भवनः खलु फोटिरपा फष्टारिका यदि भवेदाविशीर्णपर्णा । योग्याक ते फरम फल्सतरोलनापा- से पटरा विमलपिद्रुममङ्गभानः ॥ ५॥ न भनि पिपूनानो प्रेप लारपयोगा- मनपति मुसपन्नः फस्यचित्कोपि रए । पनि रिति टिदग्पदामेरफाणा नस्तमुपासीरिजरामु स्पष्टी ॥६॥ पोरप्येती। १.मोर.

·२४-१.] करमान्योक्तिः। ११ कुमुदशवलैः फुल्लाम्भोजः सरोभिरककृतां मरकतमणिश्यामाशङ्कां विहाय वनस्थलीम् । स्मरति करभो यद्रूक्षाणां चरन् मरुवम॑नां परिचयरतिः सा दुर्वारा न सा गुणवैरिता ॥७॥ जितनागस्य । करभदयिते यत्तत्पीतं सुदुर्लभमेकदा मधु वनगतं तस्यालाभे विरोपि किमुत्सुका । कुरु परिचितैः पीलोः पत्रैधृति मरुगोचरै- जगति सकले कस्यावाप्तिस्सुखस्य निरन्तरा ॥८॥ करभ रभसात् क्रोष्टुं वाञ्छस्यहो श्रवणज्वरं शरणमथवाऽनृज्वी दीर्घा तवैव शिरोधरा । वहुगलविलानिधान्तोचलिप्यति वाङ्मुखा- कियति समये को जानीते भविष्यति कस्य किम् ॥९॥ मल्लटस्यैतौ । यस्यास्संभृतमालवालवलयं भूपालशृङ्गारिणी- भृङ्गारोदरविप्रलम्भविधुरैनीरस्सुघाबन्धुभिः । तामेतां मृदुलमवालललिता द्राक्षालतामारट- अद्रीवः प्रकटीकृतार्धदशनो दाशेरका कुन्तति ॥ १० ॥ उमापतिघरस्य । इति करमपद्धतिः। १.सी. रा १. यदित रा.प.दि.य.

·२ [-२५७ सूक्तिमुक्तावली। घवलपद्धतिः (२५)... गुणानामेव दौर्जन्याधुरीणो यो नियुज्यते । असञ्जातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौलिः ॥१॥ व्यासमुनः। अध्वा न यदि निस्सङ्गपङ्कसङ्कुलितो भवेत् । ततः कुतस्ते धौरेय धुर्यता व्यज्यतामियम् ॥ २॥ वसुपालस्या नास्य भोरग्रहे शक्तिर्न च वाहगुणः कचित् । देवागारवलीचर्दस्तथाऽप्यनाति शोभनम् ॥ ३ ॥ दन्तारसप्त चलं विषाणयुगलं पुच्छाञ्चलः कर्तुरः कुक्षिश्चन्द्रकितो वपुः कुसुमितं सत्त्वच्युतं चेष्टितम् ।। अस्मिन् दुष्टपे पानिमगुणग्रामानभिज्ञात्मनी ग्रामीणस्य तथाऽपि चेतसि चिरं धुर्यभ्रमः स्फूर्जति ॥ ४॥ ... गुरुर्नायं भारः क्वचिदपि न पन्थाः स्थफुटितो न ते भग्ना शक्तिर्वहनमपि नाङ्गेन विकलम् । इह देने नान्यस्तव गुणसमानस्तदधुना धुनानेन स्कन्धं धवल किमु मुक्तः पथि भरः ॥ ५॥ यया भनः पन्थाः परुपविषमयावंगहनो गैलीनां गात्राणि स्पृशति च यथा सारथिरयम् । यथा चैते दृप्ताः खुरलितभुवो यान्ति पभा- स्तथा दूरीभूतस्स खलं धवलो नूनमधुना ॥६॥ यस्यासीद्जमण्डनस्य वहतो दुर्गऽपि गुंवी धुरां धारयः प्रगुणीकृतो न युगपत्स(स्कन्धस्समस्तरपि(१) । तस्यैव श्लयकवलस्य धवलस्योत्थापने समितं द्रङ्गेऽच जरावसादिततनोर्गोपण्यमुद्रुप्यते ॥७॥ १. फाले. स. च. २. दाइ. स. ग. च... क्षिती. स. च. ४. तेऽ शाईघरपस्तीयः पाठः ५. गडे. स. च. सहे. क. द इति माइपरपस्तीयः पाठ । ६ गलनागान्याणि क. रा. च. ५ मुद्दे. क. स. च. :

·२६-५] हरिणान्योक्ति पूतः[ श्रौतसुसं ] स्क्रियाभिर [नघी ] भावाय यो दीक्षित- देवेन त्रिपुरारिणा च हरिणा यः स्वीकृतोऽखाईन्नैः । यत्सितः पदपांसुभिः पितृगणा गीर्वाणलक्ष्मीभुजो धिक् दैवं स तुरुप्कसद्मनि पुरा कण्ठालवाही कृपः ॥ ८॥ केपामप्यते । इति धक्लपद्धतिः।. हरिणपद्धतिः (२६) इ. कामं वनेषु हरिणास्तृणेन जीवन्त्ययत्नसुलभेन.. धनिपु न दैन्यं विदधति.ते किल पशवो वयं सुधियः ॥१॥ तृणयाणस्तृणधन्वा तृणघटितः कपटपुरुषोऽयम् । तदपि च कुरङ्गशायक केदारे कलममञ्जरी त्यजसि ॥२॥ कयोरप्येतो। स्वच्छन्दं हरिणेन या विहरता दैवात्समासादिता भगमतदुग्धविन्दुमधुरा शालेनवा मञ्जरी । निश्वासानलदग्धकोमलतृणप्रख्यापितान्तर्व्यथ- .. स्तामेना प्रतिवासरं मुनिरिख ध्यायन वने गुप्यति ॥३॥ धर्मकीर्तः। कति कति न पुनश्वरन्ति हन्त प्रतिशिखरं प्रतिकाननं कुरङ्गगः । तदपि जनमनोविनोदहेतुर्विलसति कैप्वपि कोऽपि नाभिगन्यः ॥४॥ रोमन्यमारचय मन्यरमेत्य निद्रा मुश्च श्रमं तदनु सञ्चर रे यथेच्छम् । दूरे स पामरजनो मुनयः किलामी निष्कारणं हरिणपोन विभेपि फरमान ॥५॥ क्योरप्येती। धौपुर, क. रा. व. २ ठही. क. रा. प.

·सूक्तिमुकावली। (२६-१ सेयं स्थली नवनृणाकुरजालमेत- सेयं मृगीति हदि जातमदः कुरङ्गः। नेदं तु वेत्ति यदिहान्तरितो लताभि- रायाति सजितकारशरः किरातः ॥६॥ इन्द्रक्वेः । पातक्षुण्णसुरस्य थाणपतनमव्यक्तरक्तच्छा- छन्नाङ्गस्य दवानिदाइविकलस्यासेदुपोऽप्याश्रमम् । धिग्दैवं विषमा मृगस्य दिवसाः सर्वानुकम्पामयो मा भैपीरिति भापणेऽपि यदभृद्वावंयमोऽयं मुनिः ॥७॥ व्योमाचे ज्वलितो रविः कवलितं दावानलः काननं धूम्याभिर्न दिशः स्फुरन्ति परितः पन्याः शिलादन्तुरः । इत्यं लोहितसिक्तस्कणि यथामाणं मृगे धापति व्याघेनापि शरासने करुणया नारोपिताः पत्रिणः ॥८॥ निरालम्ब व्योमाप्ययमशरणो हन्त हरिणः क यातु क्यायातु क च विहरतु क प्रविशतु । दिशो जाज्वल्यन्ते [मुं] गुणिगण [शून्या च वसुधा ] मिपाकांक्षी काल: प्रहरति पुनः पामरपतिः ॥९॥ केपामप्यते। ।। इति हरिणपद्धतिः। १६.क. व. ग. २ म. क, ख. भ. ३ स. के. ख. च. ४ गुप्त ·२७-७] समुद्रान्योक्तिः। समुद्रपदतिः (२७) ++ जीवानामपि जीवनस्य महतस्त्वं चाश्रयः सर्वदा मर्यादां न जहासि सन्ति भवतो गर्भ मणीनां गणाः । एवं ते महिमा महान् जलनिधे मध्ये किमर्थं कृतः पापीयांस्तव जीवनक्षयकरस्त्वावः स्वकुक्षिभरिः॥१॥ चतुर्मुखमहादेवस्य । नावशा नाप्यवैदग्भ्यमुदधैर्महिमव सः । यत्तीरपङ्कममानि महारत्नानि शेरते ॥२॥ कस्यापि । न पालयति मर्यादा वेलाख्यामम्युधिस्तथा । तृष्यतां नोपकर्तव्यमितीमामपरां यथा ॥ ३ ॥ भागवतामृतदत्तस्य। यद्यपि वद्धः शैलपद्यपि गिरिमयनमुपितसर्वस्वः । तदपि पविभीतभूधररक्षायां दीक्षितो जलधिः ॥४॥ आदाय वारि परितस्सरितां मुखेभ्यः किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन । क्षारीकृतं च वढवावदने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ।। ५ ।। रीसुकस्य । स्वस्त्यस्तु विद्रुमवनाय नमो मणिभ्यः कल्याणिनी भवतु मौक्तिकशुक्तिमाला । प्राप्तं मया सकलमप्यमुतः पयोधे- र्यहारुण लचर्न विदारितोऽस्मि ॥ ६ ॥ इन्द्रकवेः। लज्जामहे भृशमद्दो वयमप्यनेन सांयात्रिकास्सलिलराशिममी विशन्ति । सन्याधिरोपिततदीयनयेपरण्ठ- कांपेयकाम्युह्तयो यदुदीर्णतृष्णाः ॥७॥ १.प.क.स.स.

·[२७-१३ J सूक्तिमुक्तावली। पायोनाय जगत्यहइंतिभृतो लोकत्रयीघस्मराः सन्त्यन्येऽप्यपकारिणः किमु भवानेकोऽत्र तेषां धुरि । आकांक्षन् जगतः क्षयाय सपयं दोपाकरैकमियो यस्तं हन्त सदा वहस्यगणितस्वाङ्गव्ययो वाडवम् ॥ ८॥ श्रीभोजदेवस्य । यचन्द्रार्धविभूपणः पशुपतिर्यञ्च श्रियाऽलङ्कृतो विष्णुर्यच दिवाकसां पतिरभूदरावताधिष्ठितः । प्राप्त मोतिविकासितेक्षणयुगैर्यचामरत्वं सुरै- स्तत्सर्वं हि परोपकारवसतेः सिन्धोः प्रभावाद्भुतम् ॥ ९॥ इन्द्रकवेः। लक्ष्मीकौस्तुभपारिजातमदिरानागाश्वखड्गामृत- त्यागिन् को भुवनेश्वरोऽत्र भवता नार्थी कृतार्थीकृतः । किन्तु क्षीरनिधे यदिन्दुकुसुमेनाभ्यर्च्य देवं शिवं पार्श्वस्थ प्रतिपादितोऽसि गरलं तेनैव दूयामहे ॥१०॥ अये वारांगशे कुलिशकरकोपप्रतिभया- दसौ पक्षे प्रेम्णा गिरिवरसुतस्त्वामुपगतः । त्वदन्तवास्तव्यो यदि पुनरयं वाडवशिखी शिखाभिः प्रत्यङ्गं ग्लपयति नैदा कोऽस्य शरणम् ॥ ११ ॥ है हेलाजितचोधिसत्व वचसा कि विस्तरस्तोयधे नास्ति स्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतततः । तृप्यत्पान्धजनोपकारपटनाचमुख्यालब्धायशी- भारमोहने करोषि कृपया साहायकं यन्मनः॥ १२ ॥ किं व्याप्ताखिलदिक्तटेन विसरगर्जलठद्विस्फुर- संक्षुभ्यन्नमदुनमत्परिवहद्दीचीविलासेन ते । ग्रीष्मोप्पालपिताध्वगस्य भवतो जातं न तृशान्तये धिक्त धर्मविचारि पारि जलधे क्षारं महत्केवलम् ॥ १३ ॥ १. तरी क.स.२ २.मि. रा.च. ३ मात्यये, ख. च.४ विदूर, इति. क. पाठान्तरम् ।

·७ २७-१0j समुद्रान्योक्तिः। यद्वीचीभिः स्पृशसि गगनं यच्च पातालमूलं रत्नरुद्दीपयसि पयसा यत्मिघत्से धरित्रीम् । धिक् सर्वं तत्तव जळनिधे यद्विमुच्याश्रुधारां तीरे नीरग्रहणरसिकैरवगैरुज्झितोऽसि ॥ १४ ॥ द्यामारोहति वाञ्छति स्थगयितुं तेजोऽपि तेजस्विना- मुञ्चति पूरयन्नपि महीमम्मोभिरम्भोधरः । कांश्चिद्रागुपजीव्य तोयचुल्कान् सिन्धो भवत्सन्निधेः पानीयमंचयेषु सत्स्वपि न ते तेजोविकारः क्वचित् ॥ १५ ॥ कासारेऽपि पयः पिबन्ति पथिका न पवापि वारि त्वयि क्षारत्वादुदधेस्समुद्र इति से नामैतदेवोचितम् ।। न त्वेतानि निरर्थकानि भवतो नामान्यनान्तरा- ण्यम्बोधिर्जलधिः पयोधिरुदधिर्वारॉनिधिर्वारिधिः ॥ १६ ॥ केषामप्यते । विस्तारो यदि नेशो यदि न दांभीर्यमम्भोनिधे- ने स्याद्वा यदि सर्वसत्त्वविपयस्तादृग्दयानुग्रहः । अन्तः प्रज्वलता पयांसि दहता ज्वालावली मुञ्चता [ के न स्यु वडवानलेन बलिना भस्मावशेपीकृताः ॥१७॥ केटसस्य । अयं पारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः । क एवं मानी निजकरपुटीकोटरगवं क्षणादेनं ताम्यचिमिनिवहमापास्यति सुनिः ॥ १८॥ यररुचेः। ॥ इति समुद्रपद्वतिः॥ 1. आतो. शारभरपरतायः पारः२. मन्यु.स, ते मन्यु. मन्यु.च.

·-- सूक्तिमुक्तावली। रलपद्धतिः (२८) काचाः काञ्चनभूपिताः कति न वा मुष्णन्ति रत्नश्रियं मौली वा कति नोदहन्त्यपधियस्तानेव रत्नभ्रमात् । अक्षणां ये पुनरुन्मृजन्ति तिमिरं यैर्नाम रत्नाकरः सिन्धुस्ते पृथगेव इन्त मणयस्तेष्वप्यभिज्ञाः पृथक् ॥ १॥ लाक्षाभिः कुरु कङ्कणं रचय वा काचेन चूडामणिं . शिल्पिन्कतवकोविदोस विपणी ग्राम्येयमशः प्रभुः । नन्वेतत्तव साहसिक्यमधिकं निष्कम्प यत्तत्वतो. दाहारोपणशाणघर्षणविदामग्रेऽपि गर्वायसे ॥२॥ एतौ विमलसरस्वत्याः । विशुद्धिः कीदृशी तस्य जडस्य स्फटिकाश्मनः । भिद्यतेऽनु प्रविश्यान्तर्यो यथारुच्युपाधिना ॥ ३॥ मल्लटस्य । सोमकान्तो मंणिः स्वच्छस्मूर्यकान्तस्तथा न किम् । उद्गारे तु विशेपोऽस्ति ]तयोरमृतवाह्निभिः ॥ ४ ॥ समाजनि तदेकमेव हि रत्न रत्नाकरेऽपि जलराशी। स्थितमुरसि यन्मुसरेर्न भ्रमति कुनृपतिभवनेषु ।। ५ । अमृतांशोः फिरणेभ्योऽनायत वृद्धिर्महोदधेरुदरे । कथयन्ति हारमणयो हदि तापमुपः स्पृशन्तोऽपि ॥ ६॥ वल्लभदेवस्यैतौ । वपुःपरीणाहगुणेन तेभ्यो यशस्विनः किं मणयो भवन्ति । तथापि चूडामु महीपतीनो त एव खेलन्ति न गण्डशैलाः ॥७॥ कस्यापि। किं मूह ताइयसि तापयसे किमन्ध किंवा हताश परिपीडयसीन्दुरलम् । एतस्य केवलमनल्परसममूतिर्धातस्मुधामयकरमणयैकसाध्या ॥ ८॥ इन्द्रक्वे. । मिले..स.च. २ बोनते क.स.च, गुमेन इति गार्डधरपद्धतीयः पाठः ·२८-१३] रत्नान्योक्तिः। ९९४ अङ्गीकृताः [] तिमिमामपि ये विषह्य गोप्तुं गुणान् किमिति वाञ्छसि तान्मुधैव ।....:.. मुक्तामणे [विमलरूपतया नितान्त- मेते तव स्वयमपि प्रकटीभवन्ति ॥९॥ कस्यापि । अमीपां मोहाद्वा धरणिपरचूडाञ्चलभुवा- [मैं ]भाग्यावा कैश्चिन्मरकतमणिश्वेन गणितः । तथाऽसौ रथ्यायामपि निपतितः किं न कुरुते समुन्मीलन्नीलद्युतिलहरिलिप्ता इव दिशः॥१०॥ जयदेवस्य । केनासीनस्सुखमकरुणेनाकरादुद्धृतस्त्वं विक्रेतुं वा समभिकपितः केन देशान्तरेऽस्मिन् । यस्मिन् वित्तव्ययभरसहो ग्राहकस्तावदास्तां नास्ति भ्रातर्मरकतमणे त्वत्परीक्षाक्षमोऽपि ॥ ११ ॥ सर्ववर्मणः यामस्ते शुभमस्तु रोहणगिरे मत्तः स्थितिमच्युता वर्तिप्यन्त इमे कर्यकथमपि स्वमेऽपि मैवं कृयाः। तस्ते मणयो वयं यदि भवन्नाम(म्ना)मसिद्धास्ततः फे शृङ्गारपरायणा नृपतयो मौली न घास्यन्ति नः ॥ १२ ॥ सिंहपेयस्य । यत्रानुल्लिखिताख्यमेव निखिलं निर्माणमताधेि. रुत्कर्षपनियोगिकल्पनमपि न्यकारकोटिः परा। याताः प्राणभृतां मनोरपगतीरुल्लहप यत्सम्पद- छापामात्रमणीकृताश्ममु मणेस्तस्याश्मनवोषिता ।। १३ ॥ 15.ग.१.२ १.१.स. 5.1 महो मा.स.स. प... मनि दर ५. मिति ने ५. माडिया. गोविन्दास, ममापिदारतीयाः पनः । 1... .

·१०० सक्तिमुक्तापली। [२९-३ यस्य वज्रमणेदे भिद्यन्ते लोहसूचयः । करोति तत्र किं नाम नारीनखविलेखनम् ।। १४ ॥ कयोरप्येतो। स्वच्छस्यास्य प्रथितमहस: शुद्धजातेरतुल्यं वनस्यैव स्फुरतु भुवने दायमेकस्य तस्य यस्य छिद्रप्रणयनविधौ सप्रयत्नोऽपि नित्यं सर्वः कुण्ठीभवति विकटस्पष्टटटोऽपि लोकः ॥ १५ ॥ श्रीभोजदेवस्य इति रत्नपद्धतिः। शहपतिः (२९) अन्तः कुटिलता विभ्रच्छहस्स खलु निष्ठुरः । हुंफरोति यदा मावस्तदैव बहु गण्यताम् (d) ॥ १ ॥ कस्यापि। किं चुम्बितेन जड वाहिक नीरसोऽयं । किं पाणियुग्मपरिपीडनसालनाभिः । प्राणैरपि प्रतिदिनं परिपूर्यमाणो हुङ्कारमेव हि परं विदधाति शङ्कः ॥२॥ सर्वाशापरिपूरि हुंछ [ तमहो ] जन्मापि दुग्धोदधे- गोविंदानननुम्पि सुन्दरतरं पूर्णेन्दुविम्वादपुः । श्रीरपा सहजा गुणाः कति परं गण्यन्त एते हि यत् कौटिल्यं हृदि पाञ्चजन्य भवतस्तेनातिलज्जामहे ॥३॥ महेन्दुरानस्यतो । 1.तिमनो.क.रा..तिमी, ग, घ, ·२९-८] VID ARATHI . LIBRA शान्योक्तिः। तातः क्षीरनिधिः स्वसा जलधिजा भ्राता सुरेशद्रुमः सौजन्य सह कौस्तुभेन शुचिता यस्य द्विजेशादपि । धिक्काणि स एव कम्बुरधुना पापण्डकान्ताकरे 5215 BOMBAY विश्रान्तः प्रतिवासरं प्रतिगृहं भक्षेण कुक्षिभरिः॥४॥ जन्मस्थानं मणिगणनिधिर्वारिधिर्वन्धुरिन्दु-. जर्जामिः पद्मा वपुपि शुचिता विश्ववन्यो निनादः । भ्रातः पंचो निरवधिकुटुंबोऽपि जात्पन्धसङ्गात् गेहं गेहं भ्रमसि यदहो नापराधस्तवायम् ॥५॥ कयोरप्येतौ । प्रबलतरतरङ्गैर्दूरमुत्सारितोऽपि प्रथयति तव कीर्ति दक्षिणावर्तशसः। परिकलय पयोधे पद्मनामार्घ्ययोग्य- स्तव निकटनिपण्णः क्षुल्लकै लाध्यता का ॥६॥ पद्मनामस्य। शहास्सन्ति सहस्रशो जलनिघेवींचिच्छटापट्टिताः पर्यन्तेषु लुठन्ति ये दळशतैः कल्मापितक्ष्मातलाः । एकस्तेषु स पाञ्चजन्य उदभूदायर्यमूतः सतां यस्संवर्तभरसमर्मधुरिपोः मासानिलः पूर्यते ॥७॥ कविरत्नस्य । इति शहपद्धतिः ·सूक्तिमुक्तावली। [३०-६ नदीपद्धतिः (३०) कुरु गम्भीराशयतां दिनानि कविचिन्वाधृष्या। विगतपयोधरलक्ष्मीः कस्य न चरणविलवयास ॥ १ ॥ कतिपयदिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतोऽपि चण्डरवः । तटिनि तटद्रुमपातनपातकमेकं चिरस्थायि ॥२॥ पायंपायं पिब पिव पयस्सिञ्च सिञ्चाङ्गमङ्गं 1. भूयो भूयः कुरु कुरु सखे मज्जनोन्मज्ननानि । एपाऽशेपश्रमशमपदुर्दुःखिताध्वन्यवन्धुः सिन्धु¥रीभवति भवतो मारवः पान्थ पन्थाः ॥३॥ प्रशान्ताः कल्लोलाः स्तिमितममणं वारि विमलं विनीतोऽयं वेषः शममिव नदीनां कथयति । । तथाप्यासा तेस्तैस्तरुभिरभितस्तीरपतित- स्स एवाग्रे युद्धौ परिपतति रुद्धोऽप्यविनयः ॥ ४ ॥ आजन्मस्थितयो महीरुह इमे काम समुन्मूलिताः कल्लोलाः क्षणभङ्गुराः पुनरमी नीताः परामुन्नतिम् । अन्तर्ग्राहपरिग्रहो वहिरपि भ्राम्यन्ति गन्धद्विपाः भ्रातः शोण न सोऽस्ति यो न हसति त्वत्सम्पदो विप्लवान् ॥५॥ केपामप्यते । नदीतीरे शाखिन्नभिनवतरङ्गाग्रसलिल- हुर्मूले सिक्तः कलयसि दैलाइम्बरपिदम् । न चवं जानीपे सरल यदल लूनधरणिः सुखस्पर्शच्छनो गुरुपतनहेतुर्व्यतिकरः ॥ ६ ॥ सिंहपैय्यस्य । इति नदीपद्धतिः। r बोत. गपरिणमति. स. च ३. किमा. ग. ४ यदयं.ग.५ पर्यस्य..

·सरोन्योक्तिः। सर पद्धतिः (३१.) अयमवसरः सरस्ते सलिलैरुपकर्तुमर्थिनामनिशम् । इदमपि च सुलभमम्भो भवति पुरा जलपराभ्युदये ।।१।। वल्लभदेवस्य । कस्य तृपं न क्षपयसि पिवति न कस्तव पयो निमज्यतत् । यदि सन्मार्गसरोवर नको न क्रोडमधिवसति ॥ २ ॥ कस्यापि । आगच्छतां च तुच्छानामतुच्छानां च गच्छताम् । यदध्वनि न सङ्घटो घटानां तथा सरः॥३॥ हरिहरस्य । वीचीविमर्दशीतैर्यत्सुखयत्यनिलैरपि । सरसस्तस्य माधुर्यं ज्ञातमेवावगाहने ॥४॥ यदल्गस्यभितो वृथा तटभुवो वीचीशतैस्तादयन् लब्ध्वा काश्चिदपि क्षणं जलधरोद्वान्ताः पयोविप्लुपः । तन्मन्ये भवतस्तडाग निविडक्रीडार्करोचिश्चय- प्लुष्टाम्युप्रसरो मनागपि न स ग्रीष्मः स्मृति रोहति ।। ५ ।। श्रीमोजदेवस्य । सौवर्णः कमलाकरश्शशिशिलास्सोपानबद्धक्रमाः वारि क्षीरसहोदरं तटतरुश्रेणीसुखाः क्षोणयः। सर्वं ते रुचिरं सरोवर परं निन्यः कुतोऽयं विधि: क्रूरग्राइभयात्प्रयान्ति विमुखाः पान्या निदाघेऽप्यमी ॥६॥ वैद्यनायपण्डितस्य । विपनं पग्रिन्या मृतमनिमिपर्यातमलिभिः खगैरप्युहीन स्थचरणसमभृतिभिः । दशां दीनां नीते सरसि विपमग्रीप्मदिवसः कुलीनत्वादास्ते तटरुहतरुः कोऽपि तदपि ॥ ७॥ नागपैय्यस्य ।

·३०४ [0-1 सूक्तिमुक्तायली। रे पद्माकर यावदरित भवतो मध्ये पयः परितं तावचक्रचकोरईसकुररश्रेणीस्समुल्लासय । पश्चात्त्वं समटरकोटचटुलबोटीपुटव्याइति- त्रुट्यकर्कटकपरव्यतिकरनिन्दास्पदं यास्यसि ॥ ८ ॥ वलीयांसो हंसान् प्रसभमपहत्य प्रभुतया बभूवुर्यत्काकाः कमलवनवासव्यसनिनः । तटस्थः पाठीनः परिलुटति कङ्कान् कबलयन् न जाने किं भाव्यं सरसि विपरीतव्यतिकरे ॥ ९॥ फयोरप्येतौ । स्तोकाम्भापरिवर्तिताङ्गशफरणासार्थिनः सर्वती लप्स्यन्ते चकटिभिप्रभृतयः स्वल्पेऽपि साधुस्थितिम् । सद्यशोपमुपागतेऽद्य सरसि श्रीसमपद्माकरे तस्मिन् पङ्कनिनीविलासरुचयो हंसाः क यास्यन्त्यमी ॥१०॥ इन्द्रक्वेः । माद्यदिग्गजदानंदिग्धकरटप्रक्षालनाक्षीमिता व्योम्नस्सीम्नि विचेरमतिहता यस्योर्मयो निर्मलाः । कटं भाग्यविपर्ययेण सरसः कल्पान्तरस्थायिन- स्तस्याप्येकवकाचारकलुपं कालेन जातं जलम् ॥११॥ विनाकायाः। उपाध्वं तत्पान्याः कथमपि सरोमार्गातेलफं यदासाथ स्वच्छं विलसथ विलीनलमभराः। इतस्तु क्षाराधैर्जरठमकरचण्णपयसो निवृत्तिः कल्याणी न पुनरवतारः कथमपि ॥ १२॥ पायाकस्य । हात सरःपद्धतिः ॥

·१२-.] कमलान्योक्तिः। कमलपद्धतिः (३२) अन्तश्छिद्राणि भूयांसि कण्टका बहवो बहिः । कथं कमलनालस्य माभूवन् भगुरा गुणाः ।।१॥ भल्लटस्य। लक्ष्मीसंपर्करूपोऽयं दोषः पद्मस्य निश्चितम् । यदेप गुणसन्दोहधामनीन्दौ पराङ्मुखः ॥२॥ प्रकाशवर्षस्य । मसारितकरे मित्रे जगदुद्योतकारिणि । किन्न कैरव लज्जा ते कुर्वतः कोशसंदृतिम् ॥३॥ एते हि गुणाः पङ्कज सन्तोऽपि न ते प्रकाशमायान्ति । यल्लक्ष्मीवसतेस्तव मधुपैरुपजीव्यते कोशः ॥ ४ ॥ किं कुप्यसि कस्मैचित्सौरभसाराय कुप्य निनसधुने । यस्य कृते शतपत्र प्रतिपत्रं मृग्यते मधुपैः ॥ ५॥ दघेत नाम्बुगतमिति पझिन्या संश्रितं सरस्तत्र । दहतीमा हिममथवा क नु याति विधेरवस्कन्दः ॥६॥ किं वर्ण्यतेऽम्युजस्य थियो निवासो यदन्वई देव्याः । यत्सेव्यतेऽथिभृङ्गविकसति मित्रोदये यच ॥ ७ ॥ युक्तं मित्राभ्युदये प्रीति द्वेष समुदइन्त्वनिशम् । कमलानि कैरवाणि च भवन्ति सश्रीण्यपश्रीणि ॥८॥ मकरन्दरसस्यन्दिनि पद्मिनि मन्ये तवैव सुभगत्वम् । पुष्पवतीमपि भवतीं त्यजति न वृद्धः शुचिहंसः ॥९॥ कामं भवन्तु मधुलम्पटपट्पदोघ- संघट्ट घुमघनध्वनयोज [सद्धाः] । गायत्यतिश्रुतिसुखं विधिरेव यत्र भृङ्गास्स कोऽपि धरणीधरनाभिपमः ॥१०॥ श्रुतपरस्य। १.पि. क.स.च. १, गन्धाः क ख. च. १४ ·१०६ worwari ar सूक्तिमुक्तावली। यन्माता विष्णुनाभिः पतिरपि च सुतो यस्य साक्षात्मनाना लक्ष्मीर्यत्संश्रयाऽभूयदपि करतले भारती संवभार । भानुर्यस्यापि मित्रं तदपि सरसिज क्षीणमिन्दोमयूखै- खातुं नैवोत्सहन्ते गतसुकृतफलं प्राप्तकालं सहायाः ॥ ११ ॥ फस्यापि। न पङ्कादुद्भतिर्न जडसहवासव्यसनिता वपुर्दिग्धं कान्त्या स्थलनलिन रत्नातिमुपा । व्यधास्यदुर्वेधा दयलघिमानं यदि न ते त्वमेकं लक्ष्म्याः परममभविष्यः पदमिह ।। १२ ।। जयवधनस्या मित्रोन्मुखस्य विमलस्य गुणान्वितस्य लक्ष्मीपदस्य पुरुषोत्तमवल्लभस्य । फेनाशयेन जडयोगमयोग्यमस्प धाता करोति कमलस्य घयं न विद्यः ॥१३॥.. . इति कमलपद्धतिः।

·वृक्षान्योक्तिः। ... . . वृक्षपद्धतिः ( ३३:):. [.तत्र वृक्षमात्रवर्णनम् ] . शाखाशतचितवियतस्सन्ति कियन्तो न कानने तरवः। परिमलभरमिलदलिकुलदलितदलाः शाखिनो विरलाः ॥१॥ वैद्यमानुपण्डितस्य । दीर्घा निदाघसमयो बहुपथिकजनश्च मारवः पन्थाः। मार्गस्थस्तरुरेका किया संतापमपहरंतु ॥ २॥ पान्याधार इति द्विजाश्रय इति स्थानं गुणानामिति -स्निग्धच्छाय इति मियो दृश इति श्लाघ्यस्तरुणामिति । 'पर्यालोच्य महातरो तव घनच्छायां वयं संश्रिताः तत्त्वत्कोटरवासिनो द्विरसना दूरीकरिष्यन्ति नः ॥३॥.... ..कयोरप्येतो किं जातोसे चतुप्पथे घनतरं छन्नोसि.किं छायया ......... छन्नश्चेत्फलितोस किं फलभरैराढ्योस कि सनतः । हे सक्ष सहस्व संप्रति सखे शाखाशिखाकर्षण- शोभामोटनभञ्जनानि जनतः स्वरेव दुश्चेष्टितैः ॥ ४ ॥ मदन्तज्ञानवर्मणः । गतास्ते विस्तीर्णस्तवकभरसौरभ्यलहरी- परीतन्योमानः प्रकृतिगुरवः केऽपि तरवः । इहोद्याने संमत्यहह परिशिष्टाः क्रमवशा- दमी वल्मीकाद्या भुजगकुलं लीलावसतयः ॥ ५॥ कल्याणं नः किमधिकमितो जीवनार्थ यदस्मान् लूत्वा वृक्षानदह दहसि भ्रातरङ्गारकार !..... नन्वेतस्मिन्ननिपिशुनैरातपैराकुलांना-..........::: मध्वन्यानामशरणमस्मान्तरे कोऽभ्युपायः ॥ ६ ॥ तरो, ग, तर. फ.स.

·सूक्तिमुक्तावली। . आमोदैमरुतो मृगाः किसलयो दै ] स्त्वचा तापसा: पुष्पैः पट्चरणाः फलैदशकुनयो धर्मादिताश्छायया । स्कन्धैर्गन्धगजाच विश्रमरुचः शश्वद्विभक्तास्त्वया माप्तस्त्वं गुम बोधिसत्वपदवीं सत्यं कुभाताः परे ॥ ७॥ केषामप्येती। "सौदमौदहिमालमानि शनकैः पत्राण्यधः कुर्वते संभाव्यच्छंदवाञ्छंया हि तरवः केचित्कृतपर्वता। नामन्यन्त तदातनीमपि निजच्छायांक्षति तैः पुन- स्तैपामेव तले कृतज्ञचरितः शुष्यद्भिरेवास्यते ॥८॥ बिल्हणस्य। मुक्तानि येस्तव फलानि पचेकिमानि 5 : क्रोडस्थितैरहह वीतभयैः प्रसुप्तम् । ते पक्षिणो जलरयेण विकायमाणं पश्यन्ति पादप भवन्तममी तटरस्याः ॥९॥ 'रामपितामहमहादेवस्य । . . इति वृक्षमात्रवर्णनम् । [वृक्षविशेपवर्णनम् ] कल्पवृक्षः शांच्या ध्वस्ताध्वगाळानेः करीरस्य मरो स्थितिः। चिोरी कल्पवृक्षाणामवसन्नार्थिनां श्रियः ॥१०॥ कस्यापि । १.न. ग. देमस.स. घ. २. विभ्रमावा. क. रा. व. ३. मदस्य. रा.

·वृक्षोन्योक्तिः। 52158 स्वर्णैः स्कन्धपरिग्रदो मरकतैरुल्लासिता पल्लवा। मुक्ताभिः स्तवकश्रियो मधुलिहां इन्दानि नीलोत्पलैः । संकल्पानुविधायि यस्य फलितं फस्तस्य धत्ते तुला धिग्जाति डैमसंकयासु येदयं कल्पद्रुमोऽपि द्रुमः ॥ ११ ॥ रहणस्य। पारिजातः परे परश्शतास्सन्तिं महान्तो भव्यभूरुहाः पारिजात त्वयकेन नन्दनं नन्दन पुनः ॥ १२ ॥ प्रह्लादनस्य। परिमळसुरभितनभसो बहवः कनकाद्रिपेरिसरे तरवः । तदपि सुमनसा नन्दनमिति सत्यं पारिजातेन ॥ १३ ॥ वल्लमदेवस्य । चुतः गीता कोकिळ एव ज्ञाता च रसाल एव नियतमिदम् । यः पश्चममुद्गायति यस्यास्थिषु पुलकमुकुलानि ॥ १४ ॥ वहसि पलिमुजां कुलानि मौलौ यदि सहकार वेदत्र को निपेद्धा । परमुदयति पल्लवाञ्चलेषु स्फुरदलिभिस्तव सौरभसिद्धिः॥१५॥ कयोरप्येतौ । उत्तंसकौतुकरसेन विलासिनीनां लनानि यस्य न नखैरपि पल्लवानि ।। उधानमण्डनतरो सहकार स त्वमङ्गारकारकरगोचरतां गतोऽसि ॥ १६ ॥ * यो दृष्टः स्फुटदस्थिसंपुटमुखान्निर्यत्सवालाकुरो दैवात्स द्विदलादिकनमवशादारूढशाखामतः । स्निग्धं पल्लवितो घनं मुकृलितः स्फारच्छदं पुष्पित- स्सोकप फलितो भृशं विनमितः कोऽप्येष चुन्द्रुमः ॥ १७ ॥ 1 - हर्पस्य। * उपलराजपति शायरपरती।

·सूक्तिमुक्तावली। मूर्तिनेत्ररसायनं यदि कुतः छायेयमच्छेतरा चक्रे सापि ततः कुतः फलभरः पीयूपगंजागृहम् । एवं सर्वगुणाद्भुतं यदि भवानाम्रद्रुमं निर्ममे '. सर्वत्र प्रगुणीकृतः कथमसी दुर्दैव दावानलः ॥ १८॥. प्रह्लादनस्य। अर्काः केचन केचिदक्षतरवः केचिद्दलक्ष्मारुहाः निवाः केचन केचिदत्र विपिने क्रूराः करीरद्रुमाः । माकन्दा मकरन्दतुन्दिलमिलगृङ्गालिशृङ्गारितः कोऽप्यत्रास्ति न मित्रं यत्र तनुते कर्णामृतं कोकिलः ॥ १९ ॥ उमापतिपरस्य। एतस्मिन्वनमार्गभूपरिसरे सौन्दर्यमुद्राडिन्तः प्रोयद्भिः फलपत्रपुप्पनिवहै वृतस्स एकः परम् । यं वीक्ष्य स्मितवक्रमुद्गतमहासंतोपमुल्लासित- स्फारोत्कण्ठमकुण्ठितक्रमममी धावन्ति पान्थवजाः ॥२०॥ भट्टनायकस्य । विशाळशाखाभिः किमपि कमनीयः किसलयः फलैरप्यानम्रः स्तवकमधुगन्धेस्मुरमितः । त्वमेकः क्षोणीरुहकुलधुरीणोऽसि तदर्य रसाल प्रस्तावादिह हृदि निधेयः पिकयुवा ॥ २१ ॥ कस्यापि । चन्दनः धिक् चेष्टितानि परशो परिशोचनीयबालमवालमलयाद्रिरुद्रुहस्ते । निर्भिधमानहुदयोऽपि महाप्रभावः स त्वन्मुखं पुनरभीरसुरभीकरोति ॥२२॥ वासशलशिलान्तरेषु सहजस्सङ्गो भुगरसह 'मेगुरक्षारपयोधिवीचिभिरभूदुद्भूतिसेकक्रिया। जानीमो न वयं प्रसीदतु भवान् श्रीखण्ट तत्कथ्यता फस्मात्ते परतापखण्डनमहापाण्डित्यमभ्यागतम् ॥ २३ ॥ १.दुर. क. रा. - ·३६-२९ वृक्षान्योक्तिः। .. आमोदैस्ते दिशि विधि गतर्दूरमाकृप्यमाणा- स्साक्षाल्लक्ष्मी तव मलयज द्रष्टुमभ्यागताः स्मः। किं पश्यामसुभग भवतः क्रीडति क्रोड एव व्यालस्तुभ्यं भवतु कुशलं मुञ्च नः साधयामः ॥ २४ ॥ भ्रातचन्दनपादप प्रतिदिनं पश्येदमाचेष्टितं यस्त्वां सिञ्चति शीतनीरनिकरस्तस्यावकेशी सदा । एवं यस्तु परश्वधः शकलयत्युग्रेवथ ग्रावसु प्रौढ चानुपिनष्टि तस्य हि भवेः सर्वाङ्गमालादकः ॥ २५ ।। केपामप्यते । भ्रातचन्दन किं ब्रवीमि विकटस्फूर्जत्फणाभीपणा गन्यस्यापि महाविपाः फणभृतो गुप्त्यै यदेते कृताः । देवात्पुप्पफलान्वितो यदि भवानग्रेऽभविष्यत्तदा नो जाने किमकल्पयिष्यदधिकं रक्षार्थमस्यात्मनः ॥२६॥ श्रीमोमदेवस्य । सा छाया [ स चै] सुन्दरः परिमलस्ते कोमलाः पल्लवा भ्रातचन्दनपादपस्य शतशः सन्त्येव किन्तैर्गुणः । सर्पदृष्टभुजङ्गसङ्गतिवादापादमूलं गते- रानीतं फळमन्यतोऽपि पथिकः साशङ्कमास्वायते ॥ २७ ।। कस्यापि । चंपंकः कुन्दे कुष्ठय कौतुकं त्यन मचिं न्यग्रोधरोपग्रह मा यलं फरवीररोहणविधी कापीरसपोचिते । भ्रातः फाननपाल चंपतरू कुत्राप्यसो मृग्यता यस्यामोदवान् स्परमियनमा मायन्ति चत्रश्रियः ॥ २८॥ वैयनापपण्डितस्य । फनापि चंपतरो पन रोपिनोस कुग्रामपामरननान्तिस्वाटिकापांम् । यत्र प्रदानशाकविरदलीभादोभानवाटयटनोचितपद्धयोमि ।। २९ ।। १.न.एस. मोर..........मो.म.प.म.न.

·सूक्तिमुक्तावली। साधारणतरुयुध्या न मया रचितस्तवालवालोऽपि । लज्जयसि मामिदानी चंपक सौरभ्यनिर्भरः कुसुमैः ॥३०॥ अशोकः अकेशिनोऽस्य युक्तं जानामि तरोरशोक इति नाम । फलपाकविधुरितात्मा यतोऽन्यथाऽसौ सशोकः स्यात् ।। ३१ ।। कस्यापि । किन्ते नम्रतया किमुन्नततया किं वा धनच्छायया किंवा पल्लवलीलया किमनया चाशोक पुप्पश्रिया। यत्त्वन्मूलनिपण्णखिन्नपथिकस्तोमः स्तुवन्नन्वहं न स्वादूनि मृदूनि खादति फलान्याकण्ठमुत्कण्ठितः ।। ३२ ॥ श्रीभोजदेवस्य । पनाम: गरीयस्सौरभ्यं रसपरिचये नौईति सुधा मुधा मृद्वीकाऽपि प्रथिमाने निममः फलभरः। परार्थे कोशश्रीरिति पुलकितः कण्टकमिपा- दहो ते चारित्रं पनस मनसः कस्य न मुदे ॥ ३३ ॥ नालिकेरः 'मयमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः शिरसि निहितभारा नालिकेरा नराणाम् । सलिकममृतकल्पं दधुराजीवितान्त न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ॥ ३४॥ कदली तालीतरोरनुपकारि फलं फलिला लजावशादुचित एव विनाशयोगः । एतत्तु चित्रमुपकृत्य फलैः परेभ्यः प्राणानिनान् शडिति यत्कदली जहाति ॥ ३५॥ १. पुस्तके. अधिकः पाठः । २ शोकि. , स. च. ३. ति. क. स. ४ उदक.स. व. ददति फलमनस्पस्वादमा. म.

·३३-४.] वृक्षान्योक्तिः। दाडिमः आपुप्पमसवान्मनोहरतया विश्वास्य विश्वं जनं हंहो दाडिम तावदेव सहसे वृद्धिं स्वकीयामिह । यावन्नति परोपभोगसहतामपा ततस्ता तथा ज्ञात्वा ते हृदयं द्विधा देलति यत्तेनैव वन्यो भवान् ॥ ३६ ॥ श्रीभोजदेवस्य । भूनः कुर्वन्तु नाम जनतोपकृति प्रसून- छायाफलैरविकलैस्सुलभै?मीयाः । सोढास्तु कर्तनरुजः पररक्षणार्थ- मेके न भूर्जतरुणा करुणापरेण ॥ ३७ ।। श्रीवैद्यमानुपण्डितस्य । अगुरुः अगुरुरिति वदति लोको गौरवमत्रैवं पुनरहं मन्ये । दर्शितगुणैव वृत्तिर्यस्य जने जनितदाहेऽपि ॥ ३८ ॥ वल्लभदेवस्य । मालती कुसुमस्तबकानम्राः सन्त्येवं परितो लताः। अथापि भ्रमरभ्रान्तिं हरत्येकैव मालती ॥ ३९ ॥ कस्याप । कि मालतीकुसुम ताम्यसि निष्ठुरेण फेनापि यत्किलं विलनमितो लताग्रात् । एतेन शुद्धमधुराकृतिगौरवण को नाम मूर्धनि निजे न कारेप्यति त्वाम् ॥ ४०॥ नम्मैयस्य । १.रे.क.स च. २. मव.क.स. व. ३.ते. क.स.च, ·११४ ३३-४५ सूक्तिमुक्तावली। केतकी एतासु केतकि लतासु विकासिनीपु सौभाग्यमद्भुततरं भवती विभर्ति । यत्कण्टकैर्व्यथितमात्मवपुर्न जान- स्त्वामेव सेवितुमुपक्रमते द्विरेफः ॥४१॥ राजपितामहमहादेवस्य । ताल अध्वन्यध्वनि भूरुहः फम्भृतो नम्रानुपेक्ष्यादरा- दूरादुनतसंश्रयव्यसनिनः पान्थस्य मुग्धात्मनः । यन्मूलं समुपागतस्य स वृथाच्छायः फले का कथा शीर्णेनापि हि नोपयोगमगमत्पर्णेन तालद्रुमः ॥ ४२ ॥ कस्यापि। अश्वत्थः वधितरसेवितः किं तैस्सत्यश्वत्थेऽन्यपादपैः । वर्धितो नरकाद्रक्षेत्स्पृष्टो रिष्टानि हन्ति यः ।। ४३ ॥ माधवमागधस्य। न्यग्रोधः फलभरविततसमुन्नतशाखाशतलीनशकुनिसार्थेन । जननी क्षितिः प्रकामं न्यग्रोधेनास्तु सच्छाया ॥४४॥ वल्लभदेवस्य । मधूकः सत्तेजस्तरणेनिंदाघसमये तद्वारि मेघागमे तज्जाड्यं निशिरे मदेकशरणस्सोहं पुरा यदलः। आयातोऽप्यधुना फलस्य समयः कोऽयं विना तरिति स्मृत्ला तानि शुचेव रोदिति गलत्पुप्पैर्मधूकद्रुमः ॥ ४५ ॥ कस्यापि । १षमनकाश.व.

·३३-५१] वृक्षान्योक्तिः। शाल्मलिः कायः कण्टकदूपितो न च घनच्छाया कुतः पल्लवाः पुष्पाणि च्युतसौरभाणि न दलद्रोणी मनोहारिणी । किं चूमः फलपोकमस्य यदुपन्यासेऽपि लज्जामहे तद्भोः केन गुणेन शाल्मलितरो जातोऽसि सीमद्रुमः ॥ ४६ ॥ निर्गन्धं कुसुमं फलं क्षुधि वृथा पत्रं न कार्यक्षमं वाटः कण्टककपरैः परिवृतं निस्सारमेतद्वपुः । वृद्धिध्रपरिग्रहाय किमहो वक्तव्यमस्मात्परं भ्रातश्शाल्मलिक्ष नास्ति भवतः किंचिन्महत्त्वोचितम् ॥ ४७ ॥ 'कयोरप्येतो। बब्बुलः स्वयमफलवान् छेदं भेदं क्षितौ च विकणं कुहरपतनं वधूलोऽयं विपा वृतीभवन् । खल इव फलान्यन्यस्यापि प्रभूततराण्यहो न दिशति सर्ता भोक्तुं धुम्नान्वितः पटुकण्टकैः ॥ ४८ निम्नः। निम्ब कि बहुनोक्तेन फलानि विफलानि ते । यानि संजातपाकानि काका निश्शेपयन्त्यमी ।। ४९ ॥ यश्च निम्बं परशुना यश्चैनं मधुसर्पिपा । यश्चैनं गन्धमाल्याभ्यां सर्वस्य कटुरेव सः ॥ ५० ॥ केपामप्यते । खदिरः चन्दने विपधरान सहामहे वस्तु सुन्दरमगुप्तिमत्कुतः । रक्षितुं वद फिमात्मसौष्ठवं फटकाः खदिर संचितास्त्वया ॥५१॥ मट्टदस्य। जात. ग. २ स्थि. क.स.च.

·सूक्तिमुक्तावली। [.३३-५७ पदं तदिह नास्ति यन्न खदिरैः खरैराहतं न तेऽपि खदिरा न ये कुटिलकण्टकैराहताः । न ते कुटिलकण्टकाः किमपि ये न मर्मच्छिद- स्तदुज्झत घ्या श्रमं यत सहध्वमध्वश्रमम् ॥ ५२ ॥ शालिः शाखासन्ततिसन्निरुदनभसो भूयास एवावनी विद्यन्ते तरवः फलैरविकलरातिच्छिदः माणिनाम् । किन्तु द्वित्रदलैरलङ्कन्ततनोः शालेः स्तुमस्तुगता दत्वा येन निजं शिरस्सुकृतिना को नाम न मीणितः ॥ ५३॥ नम्मैयस्य । येन स्मो जनिता वयं प्रतिदिनं स्नेहन संवर्धिता येनास्मस्तृिणंपीडनादपि पुरा सोढुं न शक्तस्तु यः। ज्ञात्वा सोऽप्यधुना फलस्य समयं छेत्तुं शिरो वाञ्छति क्रन्दन्तीच तुपारवाप्पविगलद्विन्दूत्करैः शालयः ॥ ५४॥ .. कापासः श्लाघ्यं कार्पासफळ यस्य गुणैः स्वीकृतानि विमलानि । मुक्ताफलानि तरुणीकुचकलशे सुष्टु विलसन्ति ॥ ५५ ॥ निप्पेपोऽपि च यस्य दुस्सहतरः कष्टं तुलारोहणं ग्राम्यस्त्रीनखलुञ्छनव्यतिकरस्तन्त्रीप्रहारव्यथा । मातनोक्षितमण्डवारिकणिकापानञ्च कूर्चाहतिः कार्यासन परार्थसाधनधिया किं किं न चाङ्गीकृतम् ॥ ५६ ॥ केपामप्यते । राणः भूनः परोपकृतये निनकवचविकतना सहते । परपन्धनाय तु गणः मेसध्वामिहान्तरं कीदृक् ।। ५७ ॥

·३३-1] वृक्षान्योक्तिः। धतरः मद्देशस्त्वां धत्ते शिरसि रसराजस्य जयिनी विशुद्धिस्त्वत्सङ्गात्कनकमयमेतत्रिभुवनम् । तनोति त्वत्सेवा ननु कनकक्ष त्वदपरः परस्तको नु स्याद्यदि न सुलभीभावमभजः ॥ ५८ ॥ उन्मत्त कण्टकिंफलपतियोगिबुध्या वैरं वृयैव कुरुपे पनसेन सार्धम् । सन्तो इसन्ति न भजन्ति भजन्ति चेत्त्वां भ्रान्ता भवन्ति सहसा न पुनर्भजन्ति ॥ ५९॥ तृणम् जातस्य सिन्धुतटमनु तस्य तृणस्यापि जन्म रमणीयम् । यत्सलिलमज्जदाकुलजनहस्तालम्बनं भवति ।। ६०॥ वल्ला उत्तुङ्गस्तरुभिः कियेभिरफलराकाशसंस्पर्शिभि- धन्योऽसौ नितरामुलूपविटपो नद्यास्तटे तिष्ठति । एवं यः कृतयुद्धिरुत्थितजलव्यालोलवीचीवशा- मज्जन्तं जनमुद्धरामि यदि वा तेनैव मज्जाम्यहम् ॥ ६१ ।। राणकस्य। इति वृक्षविशेषवर्णनम् । इति श्रीमदारोहकभगदत्तजल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां वृक्षपद्धतिः । जननी, क. स. ग. घ. च, जयिनी. शाधरपद्धती. २. अयं श्लोकः, क पुस्तके अधिकपाटतया दश्यते। ३ ग. पुस्तके।

·सूक्तिमुक्तावली। [३४-७ दावानलपतिः (३४) है दावानल शैलाग्रवासिनः साधुशाखिनः । मुग्ध व्यर्थ त्वया दग्धाः प्रेरितेन प्रभञ्जनैः ॥ १॥ बनमनिवारितसवं द्विजसार्थानी विभिन्नजातीनाम् । दहतः कृपीटयोने [ौ] तं माहात्म्यमेतस्य ॥२॥ यस्या महत्त्वभाजो भवन्ति गुणिनोऽपिता धनुर्दण्दाः । दहतस्तां वंशालिं को वनवह्नविवेकोऽस्य ॥ ३ ॥ अभ्युन्नतेऽपि जलदे जगदेकसारसाधारणपणयहारिणि हा यदेते । उल्लासलास्यललितं तरवो न यान्ति हे दावपावक स तावक एव दोषः॥४॥ विध्वस्ता मृगपक्षिणो विधुरता नीताः स्थलीदेवता धूमैरन्तरिताः स्वभावमलिनैराशा मही तापिता । भस्मीकृत्य सपुप्पपल्लवफलानेतान् महापादपा- नुवृत्तेने दवानलेन विपिनं वल्मीकशेपं कृतम् ॥ ५॥ केपामप्येते। दिक्चकं तृणभस्मना मलिनित मूलान्यपि मारुहा निर्दग्यानि न चार्भकोऽपि हरिणीयूथेऽवशेपीकृतः । हा कष्ट विपिनौकसोऽपि मुनयः प्लुटाः कृतान्तक्रिया कृत्वत्यं वनवाहिना किममुना शान्तेन दीन वा ॥६॥ उमापतिपरस्य । आरोहत्यपनीरुहः भविशति श्वभ्रं नगैः स्पर्धते खं व्यालेहि विचटते क्षितितलं कुलोदरे लीयते । अन्तर्धाम्यति कोटरस्य विवरे व्यालम्बते वीरुषः किं तद्यन्न करोनि मारुतवशं यातः कृशानुर्वने ॥ ७ ॥ मुन्धरस्य। १बा.क.स.२.२सो.क.स.च.

·मर्वन्योक्तिः। दिग्दाइकरते वनान्तकर ते ज्वाला न मे रोचते दग्धुं स्वाश्रयमुद्यतस्य भवतो नेच्छन्ति दृद्धिं जनाः । मूलान्यस्य महीभृतो वलयितुं दुर्वेधसा निर्मिते को वा न त्वयि शङ्कन्ते स्म जगतः खेदावहे दाव है ॥ ८ ॥ । इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां दावानलपद्धतिः ॥ मरुपद्धतिः (३५) इतः काकानीकं प्रतिभयमितः कौशिकरुता- दितो गृध्रव्यूहः कुलमिदमितः कङ्कवयसाम् । श्मशानावस्थेऽस्मिन्नखिलगुणवन्ध्ये हतमरा- वपि दिनाः केचिन्न खलु कलवाचः शकुनयः ॥ १ ॥ गतमतिजवादान्तं सर्व समुत्खनिता च भू- श्विरतरमहो निवासाः सदैन्यमवस्थितम् । किामेव न कृतं पान्थेनेत्यं तथाऽपि शठो मरुः प्रकृतिविरसः कष्टं यातो मनागपि नाताम् ॥ २ ॥ कयोरप्येती। फिमास विमनाः किञ्चोन्मादी क्षणादपि लक्ष्यसे पुनरपि पुनः प्रेक्षापूर्वी न फाचन ते क्रियाः । स्वयमजरदा जानानोऽपि प्रविश्य मरुस्थली शिशिरमधुरं वारि माप्तुं यदधग वाञ्छसि ॥ ३॥ नरसिंहस्य। दिनमवसितं विश्रान्ताः स्मस्त्वया मगप रे परमुपानं शेपं वक्तुं दिया न वयं क्षमाः । भवतु मुनरध्वन्यानामगोपनलो भवा- नियमपि पनच्छापा भूयारोपटं भी ॥ ४ ॥ यध्यारे। १६स. म ....... स.ग. NTRE.....

·सूक्तिमुक्तावली। ३५ -- परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेऽपि मधुरो यदीयस्सर्वेपामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न संप्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षादोंपोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ ५॥" .. इन्दुरामस्य । भो भोः किं किमकाण्ड एव पतितस्त्वं पान्थ काऽन्या गति- स्तत्तादृक्तृपितस्य ते खलमतिस्सोऽयं जलं गृहते । अस्थानोपनतामकालसुलभा तृप्णां प्रति क्रुध्य भोः त्रैलोक्यमथितमभावमहिमा पन्थाः पुनर्मारवः ॥ ६ ॥ अभिनवगुप्तस्य । आम्राः किं फलभारनम्रशिरसो रस्याः किमूष्मच्छिदः सच्छायाः कदलीद्रुमाः सुरभयः किं पुष्पिताश्चम्पकाः । एतास्ता निरवग्रहोगकरभोल्लीढावरूढाः पुरः शम्यो भ्राम्यसि मूढ निर्मरुति किं मिथ्यैव मर्तु मरौ॥७॥ - प्रकाशवर्षस्य । । इति श्रीमदारोहकभगदत्तजह्वणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां मरुपद्धतिः।

·सङ्कीर्णवस्त्वन्योक्तिः। १२१ संकीर्णवस्तुवर्णनपद्धतिः (३६) त्वञ्चेत्संचरसे पेण लघुता का नाम दिग्दन्तिनां व्यालैः कङ्कणकुण्डलानि कुरुपे हानिन हेम्नः पुनः । मूर्धा चेदहसे जांशुमयशः किं नाम लोकत्रयी- दीपस्याम्बुजवान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं घूमहे ॥ १ ॥ उमापतिघरस्य । विष्णो त्वया द्विजपति विमलद्विपक्षं हित्वा महान् द्विरसने निहितस्स्वभारः। पायो विमोहितधियो न विदन्ति लक्ष्म्या निस्संशयं किमिति कार्यमकार्यमेतत् ॥ २ ॥ चतुर्मुखमहादेवस्य । उदस्योः पुच्छं शिरसि निहितं जीर्णजटिले यदृच्छाव्यापनद्विपपिशितलेशाः कवलिताः । गुहागर्भे शून्ये सुचिरमुपितं जंबुक सखे तदेतत्ति कुर्मो यदसि न गतः सिंहसमताम् ॥३॥ भद्देन्दुराजस्य । कान्तारं परितो ज्वलत्यतिवले दावानले दैवतो गोमायोर्गहनां गुहां परिपतन दर्पोद्भुरः केसरी । यद्यापादयति स्म तं न कृपया तेनैप तस्मिन्बने सिंहानामभयपदोऽहमधुनेत्युत्पुच्छमुद्धावति ॥ ४ ॥ अभिनवगुप्तस्य । तत्पश्चाननकानने विलसितं तदी]र्णदन्तिद्रव- म्मेदाकर्दमकुर्दनं कृतमलं तत्पानलीलासरः । आयुःशेषतया त्वया कलुपितं तत्कोल मन्ये क्षणं तस्मिन् क्वापि गते तदीयशयने स्वापः पुनर्नोचितः ॥ ५॥ १.रे.क.स.च...यतिकरे, क. स. च. ३. वी. क. स. च.

·१२२ सूक्तिमुक्तावली। निष्कन्दामरविन्दिनी स्थफुटितोद्देशा कशेरुस्थली जम्बालाविलमम्बु कर्तुमितरा मूते वराही सुतान् । दंष्ट्रायां चतुरर्णवोम्पिटलराप्लावितायामियं यस्या एवं शिशोः स्थिता वसुमती सा पुत्रिणी पोत्रिणी ॥ ६ ॥ जम्भारिरेव जानाति रम्भासंभोगविभ्रमम् । घटचेटीविटः किन्न जानात्यमरकामिनीम् ॥ ७ ॥ केषामप्यते । दामोदरमुदराहितभुवनं यो वहति लीलया गरुडः । कस्य तरोरुपरिष्टात् खिन्नोऽसौ श्रान्तिमपनयतु ॥ ८॥ मालतीमाधवस्य । रतिरसवर्धननन्दनचन्दनतरुदलनदुर्नयशतानि । संसहते हरिरनिशं केनापि गुणेन सुरकरिणः ।। ९ ।। अहिरहिरिति संभ्रमपदमितरजनः किमपि कातरी भवतु । विहगपतेराहारः स तु सरसमृणालदलरुचिरः॥ १० ॥ यद्यपि विलसति वासुकिरधिरूदः शिरसि नाम गिरिशस्य । श्लाघ्यतरो भुवनानां तथापि खलु भरसहः शेपः ॥ ११ ॥ वल्लभदेवस्य । रोहणाचल शैलेषु कस्तुलां कलयेत्तव । यस्य पापाणखण्डानि मण्डनं मेदिनीभृताम् ॥ १२ ॥ प्रह्लादनस्य । रत्नानां न किमालयो जलनिधिः किन्न स्थिरा मेदिनी 'किन्न व्योम महत्पदं सुकृतिनां किं नाम नवोन्नतम् । इंहो रोहण किन्तु याचकचमूनिश्शङ्कटङ्कक्षति- शान्तिस्वीकरणेन गोत्रतिलक त्रैलोक्यवन्यो भवान् ॥ १३ ॥ कस्यापि ।

·३६-२०] सङ्कीर्णवस्त्वन्योक्तिः। १२३ ये सन्तोपसुखप्रयुद्धमनसस्तेपामभिन्नो मृदः केचिद्ये धनलोभसंकुलधियस्तेषां तु दूरे नृणाम् । इत्थं कस्य कृते कृत्तस्स विधिना तादृक्पदं सम्पदा स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुन मे रोचते ॥१४॥ विद्यापतेः। एकस्यायमुदेति मूर्धनि गिरेरन्यस्य चैव क्रमा- दस्तं याति कलानिधिस्तदुभयोरस्तः प्रशस्तोऽचलः । को नामोदयिनं करोति न शिरोमाणिक्यमस्तं पुन- यातं यः कुरुते भवानिव स दुप्पापोऽयमुच्चैश्शिराः ॥१५॥ कस्यापि । श्लाध्यं महत्त्वमेकस्य नभसो भुवनत्रये । परस्य द्धय यन्नैव गणयत्यात्मनः क्षयम् ॥ १६ ॥ महत्त्वं विग्धिगेतस्य गगनस्यात्मवृद्धये । उद्वीक्षमाणमेवास्ते यत्परस्य परिक्षयम् ॥ १७ ॥ यः पीयूपसहोदरः स्नपयति ज्योत्स्नाजलैस्सर्वतो यश्च त्वामधिकाधिकं ज्वलयति प्रोद्दामतापैः करः । भ्रातोम तयोरपि स्थितिमिह व्यातन्वतो विक्रिया- निर्मुक्तस्य महत्त्वमेतदसमं दूरेऽधिलं तव ॥ १८ ॥ श्रीभोजदेवस्यैतौ । अन्ज त्वजमथाजभूस्तत इदं ब्रह्माण्डमण्डात्पुन- विश्वं स्थावरजंगमं तदितरत्त्वन्मूलमित्थं पयः । धिक् त्वां चोर इव प्रयासि निभृतं निर्गत्य जालान्तर- चंद्धयन्ते विवशास्त्वदेकशरणास्त्वामाश्रिता जन्तवः ॥ १९ ॥ शैत्यं नाम गुणस्तवैव तदनु स्वाभाविकी स्वच्छता किं ब्रूमः शुचितां वजन्त्यशुचयस्सङ्गेन यस्यापरे । किंवाऽतः परमस्ति ते स्तुतिपदं त्वं जीवनं माणिनां त्वं चेन्नीचपथेन गच्छसि पुनः कस्त्वां निरोढुं क्षमः ॥२०॥ १ तदिति रे. ग. घ. २ जीवितं. क. स. च. जीवनमिति शाईधरपद्धती.

·३६-३४] सङ्कीर्णवस्त्वन्योक्तिः। १२५ vivourMARA - ते सन्ति हन्त बहवो भुवि ये परेपां रन्ध्राण्यवाप्य विदधत्यपकारमुद्राम् । छिद्रेण यः परमुपेत्य पुनर्निजेन पीडां करोपि हतश्रृङ्गक स त्वमेकः ॥ २८ ॥ स्नेहायत्त्वमिहावसज्य निविड कर्पस्यसग्देहिना- मन्तःशून्य न कश्चिदेव भवतस्स्वार्थोऽमुना सेत्स्यति । सम्यक्पूर्णमवेत्य हन्त निपुण लोकः पुरा तद्यत- स्त्वामुद्गालयति प्रसह्य विगतातङ्कः क्षणात्तुम्बक ॥ २९ ॥ अमी तिलास्तैलिक नूनमेतां स्नेहादवस्था भवतोपनीताः । देषोऽभविष्यद्यदमीपु नूनं तदा न जाने किमिवाकरिप्यः ॥३०॥ यत्सद्गुणोऽपि सरलोऽपि तटस्थितोऽपि वंशोनतोऽपि विदधासि नृशंसकर्म । वक्रात्मनो बडिशदण्ड तदेतदस्य जानामि संगतिफलं तव कण्टकस्य ॥ ३१ ॥ सदंशस्य प्रविततगुणश्लाघिनः सन्नतस्य त्वं चापस्य त्यजसि यदहो सङ्गमङ्गीकृतोऽपि । तेन भ्रातर्विशिख नियतं भीतिकर्तुः परेप मर्मच्छेदि प्रकृतिकठिन युक्तमेतत्फलं ते ॥ ३२ ॥ अस्पृश्यसंगतिमिह प्रविधाय सोढा दण्डाहतीः पटह वन्धमपि प्रपद्य । दो प्रकाशयोस यत्पतिरथ्यमेव लोकस्य तद्विमुखतां प्रकटीकरोपि ॥ ३३ ॥ गम्भीरस्य महाशयस्य सहजस्वच्छस्य सेव्यस्य ते सर्व साध्विह कूप किन्तु तदपि स्नोकं किमप्युच्यते । पात्रं दूरमधः करोपि गुणवद्यः सोऽपि [ तृष्णाश्रम-] पौहिमोन्मथने भवानतिपटुर्यत्तेन लज्जामहे ॥ ३४ ॥ १. द. ग घ... संग, क. स. च. ३. तोऽसि. क. ख च. ४. तक्ष्माक्षम. क. स. च.

·१२६ सूक्तिमुक्तावली। [३६-४१ भीमश्यामप्रतनुबदनारपातालकुक्षि- क्रोडमान्तोपहितविभवस्याथ ते किं ब्रवीमि । येन त्वत्तसमभिलपतो वांछितं क्षुद्र कूप- क्लाम्यन्मूर्तेर्भवति सहसा कस्य नाधोमुखत्वम् ॥ ३५ ॥ सान्द्रज्योतिःपटलदलितध्वान्तचक्रोऽपि वाह तस्माल्लोके भवसि न खलु स्पर्शयोग्यः प्रदीप । मामोपि त्वं नियतमधिकं येभ्य एवात्मलाभ तेपामेव प्रशमविधिना यत्तनोपि स्वतेजः ॥ ३६ ॥ श्रीभोजदेवस्यैते । न यत्र गुणवत्पात्रमेकमप्यस्ति सन्निधौ। ततस्ते पान्थ कः कूपाजीवनग्रहणे ग्रहः ॥ ३७॥ रक्ष पात्रगतं स्नेहं प्रदीप श्रीविवर्धनम् । प्रयास्यन्ति विनाऽनेन भस्मभूयं भवद्गुणाः ॥ ३८ ॥ एतौ राजपितामहमहादेवस्य । इदमपटु कपाटं जर्जरः पञ्जरोऽयं विरमति न गृहेऽस्मिन् क्रूरमानारयात्रा । शुक मुकुलितजिदं स्थीयता किं वचोमि- स्तव वचनविनोदे नादरः पामराणाम् ॥ ३९ ॥ कृष्णमिश्रस्य । अमुग्मिन्नुयाने विहगखल एप प्रतिफलं विलोलः काकोलः कणति कटु यावत्पटुतरम् । सखे तावत्कीर द्रढय हृदि वाचंयमकलां न मानेन न्यूनीभवति गुणमानां गुणगणः ॥ ४० ॥ किं सीत्कृतमधुसुधानिधिभिर्मुधैव किं कूजितः कलरवरलमायताक्षि । जानात्युलुम्बपृथुकामलकालमेय- भेदानयं नवधनविरपामरोऽयम् ॥ ४१ ॥ १. स्यास्य, क. स. च. श्यामेति शाईधरपद्धती. १ मे, क, ख च, ·३६-४७] सङ्कीर्णवस्त्वन्योक्तिः। १२७ वक्रां नैप तनूविवर्तनगतिं जानाति साचिस्मित- स्निग्धैर्टग्वलनैरमुष्य न मनाक्चेतः परावर्तते । पाणौ त्वं मुनिदारकस्य पतिता कल्याणि तन्नीयता वेदीमार्जनवहिरर्पणवषट्कर्तव्यपाकैर्वयः ॥ ४२ ॥ ऐणं चर्म पलाशवेश्म पुरतो दृष्ट्रव कृष्णाजिनं भिक्षार्थी क्षुधितस्तपोवनधिया किं धार्मिक भ्राम्यसि । एनां भिल्लपुरीमवैहि सुरभीश्रृङ्गेण यत्र स्थितैः पीयन्ते वनवह्निदग्धमहिपीमांसोपदंशं सुराः ॥ ४३ ।। वंशः प्रांशुरयं घुणवणयुतो जीर्णा वरत्रा इमाः कीलाः कुण्ठतया विशन्ति न महीमाहन्यमाना अपि । आरोहव्यवसायसाहसमिदं शैलप सन्त्यज्यता दूरे श्रीनिकटे कृतान्तमहिपौवेयघण्टारवः॥४४ ॥ दुर्गा नदी शिथिलबन्धविडम्बिनी नौ- रभ्युन्नता जलमुचो विपमस्समीरः। आरूढवान्निजकुटुम्बयुतोऽध्वनीन- स्तत्कर्णधार कुरु यत्सदृशं कुलस्य ॥ ४५ ॥ शुक्लो वा मलिनोऽस्तु वा मृगमदः किं तावता तादृशः कोऽप्यस्यानवधिश्चमत्कृतिनिधिः सौरभ्यमेको गुणः । येनायं स्मरविभ्रमकवसतिः फाले कपोलस्थले दोर्मूले कुचमण्डले च लभते सङ्ग कुरङ्गीदृशः ॥ ४६ ।। केषामप्येते जन्मस्थानं न खलु विमलं वर्णनीयो न वर्णो दूरे पुंसां वपुपि रचना पङ्कशङ्कां करोति । यद्यप्येवं सकलसुरभिद्रव्यगर्वापहारी को जानीत परिमलगुणः कोऽपि कस्तूरिकायाः॥४७॥ विद्यापतेः। १. कस्तु. रा. ग. च.

·सूक्तिमुक्तावली।
अलमन्ध भुजायटिभ्रान्त्या भ्रात डस्य ते ।
दंशाय दंदशकोऽयं देशमुद्रां न मुञ्चति ॥ ४८ ॥
कस्यापि।
किं नाम दर्दुर दुरध्यवसाय सायं
कार्य निपीड्य निनदं कुरुपे रुपेव ।
एतानि फेलिरसितानि सितच्छद्राना-
माकर्ण्य कर्णमधुराणि न लज्जितोऽसि ॥ ४९ ॥
महणस्य ।
उचर्दवादिह पशषता भूपणीभूप तिष्ठन
कालव्याल प्रथथसि फणो भीपणो तावदेव ।
देवे दूरादविनयभयायावदेवं गरुत्मान
कोपाटोपं कथमपि तिरोभावयन् मानमास्ते ॥५०॥
पृथ्वीधरस्य ।
पापव्याल परोपकारकरणे नामापि ते दूरतः
शक्तिथैव परापकारजनने निप्पाणिपादस्य ते ।
इत्यश्चेद्विपिरेव तालुनि जगद्व्यापकरं कण्टक
नाधास्यन् ध्रुवमेवमेनदपि ते जन्माऽभविष्यदृथा ।। ५१ ।।
अध्यापिनोऽसि फेनैनां पगक क्षुद्रनामिह ।
यस्येव कणं लगसि पीडां तस्य करोपि यन् ।। ५२ ॥
श्रीमानदेवस्यता।
मिदिकागुतसन्त्रस्नः रामगीतांमुपाश्रितः ।
अग्रसत्साश्रधं तत्र तमन्यम्मिहिफामुनः ।। ५३ ॥
वापन फलमन्पुमालानी मानापनीनमुपलभ्य ।
पुक्तं तं यगप्पसि दृष्यामि ननत्त हास्पतग्म् ॥ ५४॥
पररने।
एप रविनमानी रायांतोऽप्यप न्न नम्बी।
एर रमाबमापी शाखी नामोटोप्यपः ॥ ५५ ॥

·३६-६.] सङ्कीर्णवस्त्वन्योक्तिः । पिव पयः प्रसर क्षितिपान्तिके कलय काञ्चन काञ्चनहलाम् । इदमवद्यतमं तु यदीहसे भपक संपति केसरिणस्तुलाम् ।। ५६ ॥ श्रीभीमसिंहपण्डितस्यैतौ । शतपदी सति पादशते क्षमा यदि न गोप्पदमप्यतिवर्तितम् । किमियता द्विपदोऽस्य हनूमतो जलनिधेः क्रमणे विवदामहे ॥ ५७ ॥ भल्लटस्य। सततमुलूखलमुसलवीयाघातादिकी श्रुतिस्सुलभा । कान्ताकरतलताडितवीणारणितं तु दुरवापि ॥ ५८ ॥ वेदव्यासस्य । अचिन्त्याः पन्थानः प्रकृतिमहतामन्धकरिपो- र्यदक्ष्णोऽभूत्तेजस्तदकृत कथामप्यमदनाम् । मुनेनॆत्रादत्रेर्यदजनि घनज्योतिरहह प्रतेने तेनेदं मदनमयमेतत्रिभुवनम् ॥ ५९॥ , कस्यापि । भ्रातः काञ्चनलेपगोपितवहिस्ताम्राकृते सर्वतो मा भैपीः कलश स्थितो भव चिरं देवालयस्योपरि । ताम्रत्वं गतमेव काञ्चनमयी कीर्तिः स्थिरा तेऽधुना नान्तस्सारविचारणप्रणयिनो लोका बहियुद्धयः ॥ ६०॥ आदित्यमट्टस्य। इति श्रीमदारोहकमगदत्तजल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां संकीर्णवस्तुवर्णनपद्धतिः । १.रो. ग. प.च.

·सूक्तिमुक्तावली। [३७-५ १३० शृङ्गारपद्धतयः दयितगमनपद्धतिः (३७) अनङ्गेन्नावलासङ्गाजिता येन जगधयी। स चित्रचरितः कामः सर्वकामप्रदोऽस्तु वः ॥ १॥ क्षेमेन्द्रस्य। दृशा दग्धं मनसिज जीवयन्ति दृशव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुचे वामलोचनाः ॥ २ ॥ राजशेखरस्य । तत्र कवेरुक्ति:- गन्तुर्विवस्वदुदये हृदयेश्वरस्य प्रत्यूपपक्षिनिनदप्रयवद्धकम्पा । निद्रां जलरशिशिरैर्नयनान्तवान्तः कान्ता तदसशिखरे पतितैहार ॥ ३॥ शक्नोमि नासितुमहं विरहाभितप्ते तप्तायसीव वपुपि क्षणमप्यनुप्याः । इत्यं मनो निपंदनाक्षमवन्मृगाक्ष्याः प्रातिष्टत प्रवसता सह वल्लभेन ॥४॥ सूक्तिसहस्रादेती। लग्ना नांशुकपल्लचे भुजलता न द्वारदेशेऽर्पिता नो वा पादयुगे तया निपतितं तिष्ठेति नोक्तं वचः । काले केवलमम्बुदालिमलिने गन्तुं प्रवृत्तश्शठ- स्तन्व्या वाप्पजलौघकल्पितनदीपूरेण रुद्धः प्रियः ॥५॥ दृष्टः कातरनत्रया चिरतरं वध्वाऽजलिं याचितः पश्चादशुकपल्लवेन विधृतो निर्व्याजमालिङ्गिन्तः । इत्याक्षिप्य यदा समस्तमघृणो गन्तुं प्रत्तदशः पूर्व प्राणपरिग्रहो दयितया मुक्तस्ततो वलुभः ॥६॥ अमरुकस्यैतौ । प्रहरविरती मध्ये पाहस्ततोऽपि परेऽथवा किमुत सकले याते वाह्नि प्रिय स्वमिप्यसि। इति दिनशनमाप्यं देशं पियस्य सियासतो हरति गमनं घाला वाश्यैरसवाप्पझलझलैः ॥७॥ झलझलवासुदेवस्य । प्रातत्य.स. २. विपद.क.स. च. ३ समस्तमर्थ, ग. ४. अमरक. १२.

·३७-४ दयितगमनपद्धतिः। कान्ते कथंचित्कथितमयाणे क्षणं विनम्रा विरहार्दितागी । ततस्तमालोक्य कदाऽऽगतोऽसीत्यालिङ्गाय मुग्धा मुदमाससाद ।। ८॥ नायिका प्रति नायकोक्तिः- दुःखानि मे निरवशेषमपन्नतीं त्वां दुःखे निधाय फिमहं कलयामि गन्तुम् । पातोऽम्भसामयमदृष्टचरस्तवाक्ष्णोः पाताय मे नियतमद्य भवेदसूनाम् ॥९॥ कुर्वाणस्सुकृतानि रक्ष्यमखिलं रक्षन्निगृह्णन् द्विप- स्तन्वानच यशस्मुखेन विपयान् भुढे पुमानुत्तमः। अन्यो जङ्गमकाष्ठमत्र नियतं तत्सर्वमुत्साहतो कभ्यं तत्कतिचिदिनानि विरहस्सह्यो भवत्या मम ।।१०।। संक्तिसहस्रादेतौ । स्मर्तव्या वयमिन्दुसुन्दरमुखि प्रस्तावतोऽपि त्वया स्यादेवं यदि नाथ दास्यति विधि तिस्मरत्वं मम । एकस्मिन्नपि जन्मनि प्रियतमे जातिस्मरत्वं कुतः प्राणाः पान्य सह त्वयैव चलिताः काद्यापि जन्मकता ॥ ११ ॥ कस्यापि। नायके प्रति नायिकोक्तिः- लोलैर्लोचनवारिभिस्सशपयैः पादप्रणामः परै- रन्यास्ता विनिवारयन्ति कृपणाः माणेश्वरं प्रस्थितम् । पुण्याहं ब्रज मङ्गलं सुदिवसः प्रात: प्रयातस्य ते यत्स्नेहोचितमीहितं मियं मयों तन्निर्गतः श्रीप्यांस ॥ १२ ॥ अमरुकस्य। नायिकासखीः प्रति नायकोक्तिः- एतत्सर्व शृणुत वचनं संग्रहादत्र सख्यः प्राणानां नः फलमविकलं नूनमेपा सखी वः। विश्लेपेऽस्मिन् प्रचलति भृशं दीपिकव प्रवाते सत्यामस्यां वयमतमसस्सर्वथा रसतनाम् ॥ १३ ॥ सूक्तिसहस्रात् । नायकं प्रति सखीवाक्यम्- अस्यास्त्राणमहो वियोगदुरितादस्मासु कृत्वा कृती स्वरं गच्छसि तत्तु किं विमृशसि त्रासावहं हन्त नः । वाचालेपु दिनेषु कोकिलरुतैरुत्पश्चममक्रमः सज्योत्स्नासु च यामिनीवशरणाः किं नाम कुमो वयंम् ।। १४॥

·सूक्तिमुक्तावली। [३७-१९ किं भद्रं पथि गच्छतस्तत्र ययं ब्रूमः किमस्या स्वयं प्राणानामिह गच्छतामिति हि नः सन्देहमुग्धा धियः । किन्तु स्वस्तिफलमवासमिह च प्रत्यागतं नः शुभ- स्त्वां पश्येम गताः पुनः कथय किं प्राणाः परावर्तिनः ॥१५॥ सूक्तिसहसात् । यद्विम्वोष्ठरुचिः क विद्रुममाणिः स्वमेऽपि तो सध्यवान् हासश्रीसदस्तपोभिरपि कि मुक्ताफलभूयते । तत्कान्तिः शतशोऽपि वह्निपतनैन्नः कुतस्सेत्स्यति त्यक्त्वा रत्नमयी प्रयासि दयितां कस्मै धनायाध्यग ॥ १६ ॥ सूक्तिसहतात् । लं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीय त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्ग । इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य तन्वी तामेव शान्तमयवा किमतः परेण ॥१७॥ भवभूतेः। सखी प्रति नायिकोक्तिः- न याचदिसम्भं चिरपरिचयाधाति हृदयं मुखं हस्तोप्माणं न च निरवशेषं विसृजति । अभी वेणीभगः प्रियसखि न यान्त्येव समता तथाऽप्यथैवायं मयि निरनुकम्पः प्रवसति ॥ १८॥ कस्यापि । स्वनीवितं प्रति नायिकोक्तिः- प्रस्थानं वलयः कृतं प्रियसखैरौरजसं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं वित्तेन गन्तुं पुनः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित प्रियसुहत्सार्थः किमुत्पृश्यते ॥ १९ ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां दयितगमनपद्धतिः । या विम्बोष्टरुविन, ग, २ अमरक. ३६, ·३८-६] विरहिण्यवस्थापद्धतिः। विरहिण्यवस्थापद्धतिः (३८): - निक्षिप्य कापि शयने विवशं शरीरं संविश्य तत्र झटिति स्वयमेव यत्नात् । उत्थाय सौधमधिरुह्य गवाक्षरन्धः पत्युर्विलोक्य पदवीं भजति प्रमोहैम् ॥१॥ श्रुत्वा वहिः कचन कंचन काऽपि शब्द मत्वा निवर्तनमहो दायितस्य मुग्धा । तल्पादुदीय च नियम्य च पार्श्वशब्दान् धत्ते ततः श्रुतिमनल्पकुतुहलाक्षी ॥२॥ सूक्तिसहस्रादेतौ । सा तोरणान्तिकमुपेत्य दिशो विलोक्य निःश्वस्य दीर्घमुपधाय कर कपोले । मत्वाऽय तं पुरत एव ससंभ्रमाऽभूत् ज्ञात्वा मृपा च लिखितेव न किं किमासीत् ॥ ३॥ पृथ्वीधरस्य। तस्याः स्तनान्तरे न्यस्तं चन्दनं तापशोपितम् । मनोभवाग्निदग्धस्य वी भस्मेव चेतसः ॥४॥ । कस्यापि । खण्डिता मा भवन्त्वेताः कदापीत्यनुकम्पया । मनिनीयरीत्याल्यि साझुलिरन्तरैः ॥ ५॥ श्रीवैद्यमानुपण्डितस्य । तापापनोददक्षाणि मृणालानि नतभ्रवः । नाभूवन् दीर्घसूत्रेभ्यो चाञ्छितं प्राप्यते कुतः मवृद्धः। रोई.क. स. च.

·१३४ सूक्तिमुक्तावली। [३८-१४ दद्यमानेऽपि हृदये मृगाक्ष्या मन्मथामिना । स्नेहस्तथैव यत्तस्यौ तदाचर्यमिवाभवत् ॥ ७ ॥ शकवृद्धः। लिखति न गणयति रेखा निर्भरवाप्पाम्बुधातगण्डतला । अवधिदिवसावसानं माभूदिति शान्तिा याला ॥८॥ मोरिकायाः । दुःखानि सन्दिशन्त्यास्तस्याः कण्ठं मुहुर्मुहुर्चाप्पः स्वल्पावशेपनीवितनिर्वाणभियेव निरुणद्धि ॥९॥ माणस्य। नलिनीदलमाहितं सखीभिः परितापोपशमाय यद्यदङ्गे। अकृतपतिकारलज्जयेव परितो म्लानिमुपैवि तत्तदस्याः ॥१०॥ कस्यापि। मदफलकलकण्ठकण्ठनादव्यतिकरभैरवदिङ्मुखानि तन्वी । कथमिव गमयेद्विदग्धमल्लीपरिमलकञ्चुकितानि वासराणि ॥ ११ ॥ तरुणबाणस्य। परिच्युतस्तत्कुचभारमध्यात् किं शोपमायासि मृणालहार । न सूक्ष्मतन्तोरपि तावफस्य तत्रावकाशो-भवतः किमु स्यात् ।। १२ ।। श्रीहर्षस्य । विद्धतापोपशमार्थमङ्ग न्यस्तं यदिन्दीवरदाम तस्याः । मुक्तेषुणा पञ्चशरेण भाति व्यापारितं धौतमिवासिपत्रम् ॥ १३ ।। देवगुप्तस्य । परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रतिः कथमपि परिवारमार्थनाभिः क्रियासु । •कलयति च हिमांशोनिष्कलङ्कस्य लक्ष्मी- मभिनवकरिदन्तच्छेदगौरः कपोलः ॥ १४ ॥ भवभूतेः। १हम, ग.

·३८-२०] विरहिण्यवस्थापद्धतिः। १३५ । मदनदहनशुप्यत्कान्तकान्ताकुचान्त- नवमलयजपडू गाढवद्धाखिलाधिः । उपरि विटतपक्षो लक्ष्यतेऽलिर्निमग्न- श्शर इव कुसुमेपोरेप पुढावशेषः ॥१५॥' कस्यापि । अस्त्रं विमुच्य सकलं प्रथमप्रयोगे भूयोऽपि हन्तुमवलां विहितोद्यमस्य | पुप्पायुधस्य वपुरेव तदीयमेक लक्षश्च हन्त शरधिश्च तदा बभूव ॥ १६ ॥ स्थितमुरसि विशालं पद्मिनीपत्रमेतत् कथयति न तथान्तर्मन्मथोत्यामवस्थाम् । अतिशयपरितापम्लापिताभ्यां यथाऽस्याः स्तनयुगपरिणाहं मण्डलाभ्यां ब्रवीति ॥१७॥ परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत. स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनममाप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं श्लयभुजलताक्षेपवलन: कृशाङ्गन्याः सन्तापं वदति विसिनीपत्रशयनम् ॥ १८ ॥ श्रीहर्षस्यैतौ। यदेतनेत्राम्भः पतदपि समासाद्य तरुणी- कपोले व्यासङ्ग कुचकलशमस्याः कलयति । पुनः श्रोणीविम्यं समुचितविलासं तदुचितं स्वभावस्वच्छानां विपदपि सुखं दन्तुस्यति ।।१९।। कस्यापि । तन्वङ्गया गुरुसन्निधौ नयनयोर्यद्वारि संस्तमित तेनान्तर्गलितेन मन्मथशिखी सिक्तो वियोगोन्नयः । मन्ये तस्य निरस्यमानकिरणस्यैपा मुखेनोगता श्वासायाससमागतालिसरणिग्याजेन घूमावली ॥२०॥ अमरूकस्य।

·[२८-२५ सूक्तिमुक्तावली। एतस्या विरहज्वरः करतलस्पर्शः परीक्ष्यो न यः स्निग्धेनापि सखीजनेन भयतः प्रस्थम्पचः पाथसाम् । निश्शक्तीकृतचन्दनौपधिविधौ तस्मिंस्तडत्कारिणो लाजस्फोटममी स्फुटन्ति मणयो विश्वेऽपि हारसनः ॥ २१ ॥ रामशेखरस्य । वक्के यां मृगनाभिपङ्करचनां खिन्नेव धत्ते पर यस्यास्सान्द्रमुरःस्थले निपतितं भारायते चन्दनम् । अङ्गान्यप्पतिलालसा वहति या क्लेशेन तस्यामपि न्यस्तश्शोकभरोऽपरः कथमहो निस्त्रिंशता वेधसः ॥ २२ ॥ श्रीमानुषेणस्य । मुग्धा स्वमसमागते प्रियतमे तत्पाणिसंस्पर्शनं रोमाञ्चान्तिया शरीरलतया संभाव्य रोपात्किल । मा मा वल्लभ संस्पृशेति सहसा शून्यं वदन्ती मुहुः सख्या नो हसिता सचिन्तमसकृत्संशोचिता मत्युत ॥ २३ ॥ रुद्रस्य। अस्मिन्वर्पमहे न घर्तत इदं यत्कामदेवोत्सवे स्थेयं पुत्रि निरन्नया तदधुना किञ्चिन्मुखे दीयताम् । इत्युक्ते जरतीजनेन कथमप्यध्वन्यवध्या ततः पर्यस्तेऽहनि कल्पितश्च कपलो धौतश्च धाराश्रुमिः ॥ २४ ॥ कस्यापि। विश्रान्तो दिवसः प्रपश्चितरुतैर्वाचालितः कोकिल: सख्यसंपति निर्भयाऽस्मि जहत प्राणेषु मे संशयम् । इत्पन्ने दिवसस्य हन्त विगतत्रासामिवाभापिणी ज्योत्स्नाकरवभैरवो नयति तां मोहं प्रदोपो हतः ॥२५॥ सूक्तिसहस्रात् ।

·.१३८ सूक्तिमुक्तावली। [३९-५ सखीप्रश्नपद्धतिः (३९.) यत्संभापणलालसेव कुरुपे वकेन्दुमर्धानतं धरसे बाहुलतागलान कुचतटे निक्रान्तिभीत्येव यत् । किंवा मन्त्रयते जनोऽयमिति यत्सर्वत्र तेज्ञातं हृदि कोऽपि तिष्टाते युवा मोदय गूढय ते ॥ १॥ त्रिवणस्य। यचालीदलपारपाण्डु पदनं पन्नेत्रयोईदिन गण्डः पाणिनिपेवणाच यदयं संकान्तपश्चाजुलिः। गौरी अध्यंतु वर्तते यदि न ते तत्कोऽपि चित्ने युवा शिक धिरत्वां सहपां मुखेलनसखीलोफेऽपि यन्निन्यः ॥२॥ आहार विरतिः समाविषयग्रामे नितिः परा नासाग्रे नयनं यदेतदपरं यकनिष्ठ मनः । मौनं चेदमिदं न शन्यमखिलं यदिशामापसे ग्रूपास्त्वं सति योगिनी किमसि भीः किं वा वियोगिन्यसि ॥ ३ ॥ रानशेखरस्य। भनसानिनः प्रेमादिमामालीन: समभिमुखलेजालोनिमपपराससः। दपनिनि भाग पनिरिक्षणे: फरसगुठनी कोऽयं मधे सयाम्प पिलोरपने ॥ ४ भगमय। सम्माननमुमत्रता मोरपरनं दाम्मसरितारपटि गिरी गोसायपा। पन्या पांगरपुरा म गरम दिने मरिनामा सो पानिपटप फया || ५॥ Hamal ...:42. *' *. s. tariral ·१३८ सूक्तिमुक्तावली। सखीप्रश्नपतिः (३९.) यत्संभापणलालसेव कुरुपे बन्दुमर्धानतं वत्से बाहुलतागंलान कुचतटे निष्क्रान्तिभीत्येव यत् । किं वा मन्त्रयते जनोऽयमिति यत्सर्वत्र शङ्काकुला तज्ज्ञातं हृदि कोऽपि तिष्ठति युवा प्रौढच गूढच ते ॥ १॥ बिहणस्य । यत्तालीदलपाफपाण्डु बदनं यन्नेत्रयोईदिनं गण्डः पाणिनिपेवणाच यदयं संक्रान्तपञ्चाङ्गुलिः । गौरी अध्यंतु वर्तते यदि न ते तत्कोऽपि चित्ते युवा धिक् धिक्त्वां सहपांसुखेलनसखीलोकेऽपि यन्निन्दवः ॥ २ ॥ आहारे चिरतिः समाविपयग्रामे नितिः परा नासाग्रे नयनं यदेतदपरं यचकनिष्ठ मनः । मौनं चेदमिदं च शून्यमखिलं यद्विश्वमाभापसे ब्रूयास्त्वं सखि योगिनी किमसि भोः किं वा वियोगिन्पसि ॥ ३ ॥ राजशेखरस्य। अलसवलिनेः प्रेमामुहालीकृतः क्षणममिमुखैलज्जालोलेनिमेपपराङ्मुखैः । हृदयनिहितं भावाक्तं वमद्भिरिवेक्षणैः सुकृती कोऽयं मुग्धे त्वयाऽद्य विलोक्यते ॥ ४ अमरुकस्य। म्भाननमुल्लसत्कुचत लोलद्धमलत स्वेदाम्भन्नपिताङ्ग-यष्टि विगलांडे सरोमाञ्चया । धन्यः कोऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारितासांप्रतं मुग्धे दुग्धमहान्धिफेनपटलमख्याः कटाक्षच्छटाः ॥ ५॥ धनिकस्य । 1 तमाने ग... कृत्यत क, ख छ, माहाति के..स. माभाति के.ख, च.माभाति ते इति शाधस्पद्धत अयं नामनिर्देशो. ग. पुस्तके.

·१९-११] सखीप्रश्नपद्धतिः। १३९ www.--- [भ्यस्तेऽपि नितम्यभारफलके खेदालसेयं गतिः किंचित्संवलितार्धपक्षमविरलालोका दृशोऽन्तर्गताः। तन्मन्ये निभृतं त्वयाऽद्य हृदये कश्चिद्धृतो वल्लभो निश्वासाः कथमन्यया द्विगुणतामेते तवैवं गताः ॥ ६॥ कस्यापि । मगिनि मदनः श्रीमानेप त्वया यदि लिख्यते [मपि सुमुखि व्यग्रासीति ब्रजामि निजालयम् । यदपि मकरोऽयस्तात् पाप्पं करे च शरासन तदपि परितो दृष्टिया जनः सखि नागरः ।।७।। पाले मियेण विरहात्तव कर्शिताया. हस्तच्युतं वळयमेतदलब्धदेशम् । हस्ते पुनः स्थितिमगादिदमङ्गुलीयं स्थानच्युतिर्महत एव भवत्यनर्थः ॥८॥ मुग्धे कं हृदये निघाय सुचिरं रोमाश्चितागरी मुहु- जृम्भामन्यरतारका सललितापानां दधाना दृशम् । मुसेवालिखितेव शून्यहृदया लेखावशेपीभव- स्यात्मद्रोहिणि कि हिया कथय मे गाद निहन्ति स्मरः ॥९॥ कस्यापि । को धन्यस्सखि सुस्थितेन मनसा को वैषसा निर्मित: फः पान्मदनस्य कस्य फलितः प्राचीनपुग्यद्रुमः । एतपस्य कुने दिवानिशमविश्रान्तरवलदारिभि- माँनालोचनगदुगः स्नपयसे वीजरिङ्गदयम् ॥१०॥ पक्ष्मानप्रयितायुरिन्दुनिमुक्ताफलरपधिभिः मुरत्या घरहामहारि हदये हारावलीम्पगम् । पाने वारमृणालनारवलयारङ्कारकाने करे विन्यस्याननमापनाक्षि मुन्नी कोयं त्वया म्मने ॥११॥ सारे................

·सूक्तिमुक्तावली। १४२ [१०-१४ चन्द्रो न चैवजति तत्सखि किश्चिदेव चक्रं कथञ्चिदपसारय तारकाणाम् । एताः कदाचिदशुभैः पतिखण्डितानां पिण्डत्वमैत्य रचयन्ति विधुं द्वितीयम् ।८।। ज्योत्स्ना पिवेयुः कियती चकोराः किं नात्र धात्रा करिणो नियुक्ताः । शीघ्रं यदेषां करपूरणेन जायेत चन्द्रः प्रभया विहीनः ।। ९ ।। विह्वणस्यते । किं ते न सन्ति गिरंयशिखरेषु येपा- मुत्सङ्गालोलतडितो विहरन्ति मेधाः । किं तस्य वर्मनि न सन्ति वनानि तानि प्रस्थानसाहसरसैकपरायणस्य ॥ १० ॥ भयं [जय ] तुङ्गोदयात् । निश्वासैस्सह सांप्रतं सखि गता वृद्धि ध्रुवं रात्रयः साधु लोचनवारिणा विगलितं तत्प्राक्तनं मे सुखम् । प्राणाशा तनुतामुपैति च मुहुनूनं तनुस्पर्द्धया कन्दर्पः परमेक एव विजयी यातेऽत्रि कान्ते स्थितः ।। ११ ।। रुद्रस्य। श्वासो वापतरङ्गितस्सकरुणा मार्गे च नेत्राणा फेनेदं न कृतं प्रियस्य विरहे कस्यासको निर्गताः। सख्येवं यदि तेन नास्मि कथिता पान्थः कथं प्रोपितः प्राणास्संप्रति मे कलङ्कमलिनास्तिष्ठन्तु वा यान्तु वा ।। १२ ।। यास्यामीति समुद्यतस्य गदितं विखब्धमाकर्णितं गच्छन्दूरमुपेक्षितो मुहुरसी व्याहत्य तिष्ठन्नपि । तच्छून्ये पुनरास्थिताऽस्मि भवने भाणास्त एते दृढा- स्सख्यस्तिष्ठत जीवितव्यसनिनी दम्भादहं रोदिमि ॥ १३ ॥ यात्रामङ्गल [ संवि] धानरचनाव्यग्रे सखीनां गणे पाप्पाम्भापिहितेक्षणे गुरुजने तद्वत्सुहन्मण्डले । माणेशस्य मदीक्षणार्पितदृशः कृच्छादतिकापतः किं नीडाजडया पया मुजलतापाशो न कण्ठेऽपितः ।।१४।। १६मागच.२ त्रिकान्त. क. स. च. ३ संनिधान. क.स.च.

·.४०-१९] वियोगिनीप्रलापपद्धतिः। १४३ स्वमेनाद्य मया पुरः प्रियतमो दृष्टश्चिरादागतो यत्नेनाप्यनुकूलयन्नपि मया मानान्न संभावितः । पश्चाद्या [ वैदुपैमि] मन्मथपथारूढा तमालिङ्गितुं तावन्मे सहसैव मृत्युसदृशः प्राप्त प्रबोधोदयः ॥ १५ ॥ केषामप्यते । गतोऽस्तं धर्मांशुव्रज सहचरीनीडमधुना सुखं सुप्या भ्रातः स्वजनचरितं वायस कृतम् । मयि स्नेहात् बाप्पस्थगितनयनायां गतघृणो रुदन्त्यां यो यातस्त्वयि स विलपत्येप्यति कथम् ॥ १६ ॥ शिवस्वामिनः। दुर्वाराः स्मरसायकाः प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुक गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकठिनाः माणाः कुलं निर्मलम् । स्त्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहृत्कालः कृतान्तोऽक्षमी सोढव्याः सखि सांगतं कथममी सर्वेऽग्नयो दुस्सहाः ॥ १७ ॥ भट्टमयूरशंकरस्य। प्रसरशिशिरामोदं मन्दं समीर समीरय प्रकटय शशिनाशाः कामं मनोभव मुंभताम् । अवधिदिवसः पूर्णस्सख्यो विमुञ्चत तत्कयाँ हृदयमधुना किश्चित्कर्तु ममान्यदिहेच्छति ॥ १८ ॥ रुद्रस्य। अवधिदिवसः प्राप्तश्चायं तनोविरहस्य वा रविरयमुपेत्यस्तं सख्यो ममापि च जीवितम् । तदलमफलराशाबन्धैः प्रसीद नमोऽस्तु ते हृदय सहसा पाकोत्पीड विडम्बय दाडिमम् ॥१९॥ . क्षेमेन्द्रस्य। ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां विरहिणीप्रलापपद्धतिः ॥ -~~~-1 मदुपैति. क. ख. च. २वं तनो. क. ख. च. वं वय इति साईघरपद्धतो पाठा मोई.प:या पुस्तकयोरत्र पदं विगलितम् ४ क्षमेश्वरस्य ग.

·११४ [88- सूक्तिमुक्तावली। दृतीप्रेपणपद्धतिः (४१) दुर्वारा कुमुमशरव्यां वहन्त्या तन्वङ्गया यदभिहित पुरस्सखीनाम् । तद्भूयः शुकशिशुसारिकाभिरुक्तं धन्यानां श्रवणपयातियित्वमेति ॥ १॥ श्रीहर्पस्य । विरक्तमन्यप्रमदानुरक्तं विमुक्तदाक्षिण्यलवं शठं च । या संदृणीते खलु दूतिका सा कोऽस्याः समम्णि जने प्रकर्षः ॥ २ ॥ आपूभितवास्तु गिरीन्द्रकन्या किं पक्षपातेन मनोभवस्य । यद्यस्ति दूती सरसोक्तिदक्षा नायः पतेत्पादतले वधूनाम् ॥ ३ ॥ तस्य त्वया कर्कशवादिनोऽपि प्रकाशनीयं ममृणत्वमेव । भेम्णोऽस्ति भग्नस्य न हि प्ररोहः पुष्पस्य इन्तादिव विच्युतस्य ॥४॥ सौ इति धत्ते यदि रोपणत्वं तद्रूपणत्वेन न शङ्कनीयम् । साधुत्वमायाति रसान्तरेण करम्धिता पुण्डूकशर्कराऽपि ॥ ५॥ वृया गाथाश्लोकैरलमलमलीका मम रुज कदाचिद्भूतॊऽयं कविवचनमित्याकलयति । इदं पार्थे तस्य महिणु सखि लगाञ्जनलव- स्रवद्वाप्पोत्पीडग्रथितलिपि ताटङ्कयुगलम् ॥ ६ ॥ बिल्हणायैते । माणेश विज्ञप्तिरियं मदीया तत्रैव नेया दिवसाः कियन्तः । सम्पत्ययोग्यस्थितिरेप देशः फरा यदिन्दोरपि तापयन्ति ॥ ७॥ उत्प्रेक्षावल्लभस्य । उल्लथ्याऽपि सखीवचस्समुचितामुन्मूल्य लजामलं भित्ता भीतिमरं निरस्य च नि सौभाग्यगर्व मनाक् । आशा केवलमेव मन्मथगुरोरादाय नूनं मया त्वं निश्शेपविलासिवर्गगणनाचूडामणिः संश्रितः ॥८॥ रुद्रस्य। १,बदा पतिः पाद, क. पाठभेदः २. स. क, म. ग. घ. च. ३. स्वा.क, पाठभेदः ·१४५ ४१-११] दूतीप्रेपणपद्धतिः। पत्रं न श्रवणेऽस्ति वाप्पगुरुणोनों नेत्रयोः कजलं रागो नाधरपल्लवे चरणयोर्युग्मे न चालक्तकः । वातोंच्छित्तिषु निष्ठुरेति भवता मिथ्यैव संभाव्यते सा लेख लिखतु च्युतोपकरणा न्यायेन केनाधुना ॥ ९ ॥ अमरुकस्य। जीवामीति वियोगिनी यदि लिखेत्तेनैव वृत्ताः कथाः अद्य श्वोऽथ मरिप्यतीति मरणे कालात्ययः किं कृतः । आगन्तव्यमिति संप्रति पुनः संभावना निष्फला दूति त्वं तमुपैहि नास्ति लिखितं तद्रूहि यत्तत्क्षमम् ॥ १० ॥ लोहितकस्य । दूति त्वं तरुणी युवा स चपलः श्यामास्तमोभिर्दिश- स्सन्देशस्स रहस्य एव विजने सङ्केतकापासकः । भूयोभूय इमे वसन्तमरुतश्वेतो नयन्त्यन्यतो गच्छ क्षिमसमागमाय निपुणं रक्षन्तु ते देवताः ॥ ११ ॥ शिलाभट्टारिकायाः । ॥ इति विप्रलम्मे दूतीप्रेषणपद्धतिः ।।

·[४२ १४६ सूक्तिमुक्तावली। वियोग्यवस्थापइतिः (४२) प्रियाविरहितस्यास्य हृदि चिन्ता समागता । इति मत्वा गता निद्रा के कृतघ्नमुपासते ॥१॥ कस्यापि। गमनमलसं शून्या दृष्टिश्शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किंो(न्वे)तत्स्यात् किमन्यदतोऽथवा । भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥ २॥ यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते व्यनक्त्यन्तस्तापं तदयमतिधीरोऽपि गहनम् । प्रियशश्यामाङ्ग प्रकृतिरपि चापाण्डुमधुरं वपुः क्षामं क्षामं वहति रमणीयश्च भवति ॥३॥ धत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणकोकिले पालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति वैकुलामोदगर्भस्य वायोः । दावप्रेम्णा सरसविसिनीपत्रमात्रान्तरीय- स्ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ॥ ४॥ एते भवभूतेः। प्रत्यादिष्टविशेपमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठे श्लथं विभ्रत्काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासापरक्ताधरः। चिन्ताजागरणमतान्तनयनस्तेजोगुणादात्मन- संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणोऽपि नो लक्ष्यते ॥५॥ रम्यं देष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते शय्योपान्तत्रिवर्तनगिमयत्युन्निद्र एव क्षपाः । १.वि.क.स.च, ३. मुक.कस.च. ३. दाम, क, ख, च. ४.न्तरा. क.ख. ग, घ, च, ·४२-१०] वियोग्यवस्थापद्धतिः दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यथा गोत्रेभ्यस्खलितस्तथा भवति च ब्रीडावनम्रश्विरम् ॥६॥ कालिदासस्यैतौ । हुयोद्यानमरुत्तरङ्गितसरस्तीरे तरूणामध- स्तल्पेऽनल्पसरोजिनीनवदलमायेऽपि खिन्नात्मनः । धीरस्यापि मनामनस्तृणकुटीकोणान्तराले बला- लग्नोऽस्येति विभाव्यते परवंशरङ्गरनदानलः ॥७॥ कर्पूराम्युनिपकभाजि सरसैरम्भोजिनीनां दलै-- रास्तीर्णेऽपि विवर्तमानवपुपोः सस्तस्रजि खस्तरे। मन्दोन्मेपदृशोः किमन्यदभवत्सा काऽप्यवस्था तयो- यस्यां चन्दनचन्द्रचम्पकदलश्रेण्यादि वह्नीयते ॥८॥ त्रिविक्रममदृस्यतौ । सा तन्वीति घनस्तनीति विकसल्लीलाब्जनेति च स्वरं संचरतीति वक्ति मधुरां वाचं विचित्रामपि । इत्यं विद्रुमपाटलाधरपुटां सीमन्तिनी ध्यायतो रोमाञ्चो रुदितं स्मितं मलपितं पान्थस्य संजायते ॥ ९॥ देशैरन्तरितः शतश्च सरितामुहिां कानन- यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि । उद्रीयश्वरणाद्धवसुधः कृत्वाऽश्रुपूर्णे दृशा तामाशां पथिकस्तथाऽपि किमपि ध्यायन् मुगुवक्षिते ।। १० ।। अमरकस्य । ॥ इति विप्रलम्मे वियोगिनोऽवस्थापद्धतिः ॥ १ मिति, क. पाठभेदः २ भूता... प्रलम. ४ संमृग्य साने, क. पटभेदाः ५ अयं नामनिदेशः क.पाठभेदः ·सूक्तिमुक्तावली। (३३-७ वियोगिप्रलापपद्धतिः (१३) याणाः पञ्च मनोभवस्य नियतास्तेपामससयो जनः प्रायोऽस्मद्विध एव लक्ष्यमिति यल्लोके प्रसिद्धिं गतम् । दृष्टं तत्त्वयि चिप्रतीपमधुना यस्मादससरियं विद्धः कामिजनश्शरैरशरणो नीतस्त्वया पञ्चताम् ॥ १॥ श्रीहर्पस्य । अहो अहं नमो मां यदहं वीक्षितोऽनया । वालया प्रस्तसारङ्गाचपलायतनेत्रया ॥२॥ बिय्याकस्य । सा दृष्टा येर्न दृष्टा वा मुपितास्सममेव ते । हुतं हृदयमेकेपामन्येपां चक्षुपः फलम् ॥ ३ ॥ प्रभाकरदेवस्य । दिव्यचक्षुरहं जातः सरागेणापि चेतसा । इहस्थो येन पश्यामि देशान्तरगतां प्रियाम् ॥४॥ धैर्य मित्रस्य । स्त्रीति श्रुते गतं धैर्य मुरूपेति किमुच्यते । कष्टं सहृदया सा चैत्सस्पृहेत्यतिदुस्सहम् ॥ ५॥ साभिमायं मणयसरसं प्रौढमारूढरागं पश्यन्ती मां विकचामलश्रीमुपा लोचनेन । सख्याः कर्णे किमपि किमपि व्याहरन्ती हसन्ती मन्दं मन्दं ललिनललितं मन्दिरं सा जगाम ॥६॥ वैद्यचक्रवर्तिनः। अविदितपरवेदनो मनोभूधुंव मयमेव]मनङ्ग एव नित्यम् । यदि पुनरमविष्यदस्य चाङ्ग न खलु तदाऽव्ययायप्पदन्यदेहम् ॥७॥ कस्यापि। १. ६.परभेदः २ शि. क. पाटभेदः ३ मेगप. क. स.

·४३-१२] वियोगिप्रलापपद्धतिः। १४९ अभिमुखे माय संहृतमीक्षित हसितमन्यनिमित्तकयोदयम् । विनयबाधितत्तिरतस्तया न वितो मदनो न च संदृतः ॥ ८॥ स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्मेरयन्त्या तया यातं यच नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव । मागा इत्यवरुद्धया यदपि सा साम्यमुक्ता सखी सर्व तत्किल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति ॥ ९॥ कालिदासस्यैती। कि पकं सुकृतं किमंद इति मे नाद्यापि संविद्युत] तन्न्यावेतसि किंस्विदस्मि कलितः किं नेति नैव स्फुटम् । एतत्किश्चिदभूत्तदा मयि सकन कृत्वा कटाक्षं ततः निग्यच्याकुललोचनं तरलया सख्यस्तया बीक्षिताः ॥१०॥ मदालसकुवलयानाटकात् । लीलाताण्डवितभु विभ्रमचलनं कुरङ्गीशा सातं च सकौतुकं च मुचिरं न्यस्ताः किलास्मान् मति । नीलान्जव्यनिमिश्रकेनकिदलद्राचीयसीनां सना सोदर्यस्मुहदः स्मरस्य सुधया [दिग्याः फटासच्छटाः ॥ ११ ॥ कस्यापि । तरत्तारं तावत्सयममय चित्रापितमिय मादेवापाई सहनमिव लीलामुरुलितम् । ततः फिचित्फुलं तदनु धनवाप्पाम्युलहरी- परिक्षापं चक्षुः पतनु मयि तम्या मृगमः ॥ १२॥ योगभिप्राय प्रेमाद्रीः प्रणयपृश्यः परिचयाहाहरामोदया- नास्ता सम्पागो निमगधुगधेटा भवेयुमयि । १ ......

·सूक्तिमुक्तावली। [४३-१८ यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणच्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः॥ १३ ॥ संभूयव सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते यत्रालोकपथावतारिणि रतिं प्रस्तौति नेत्रोत्सवः । यद्वालेन्दुफलाचयादपचितैस्साररिवोत्पादित तत्पश्येयमनङ्गमङ्गलगृहं भूयोऽपि तस्या मुखम् ॥ १४ ॥ एतौ भवभूतेः । यदैवारभ्यान्तः पदमुपहितं पक्ष्मलदृशा तदेवेदं चेतः कचिदपि [ न रम्येऽपि ] रमते । इदं चान्यज्जातं स्मरणपुनरुक्तव्यसनिन- स्तदाकाराः सर्वे मम खलु पदार्थाः परिणताः ॥१५॥ यत्सारैरिव पङ्कजस्य घटितं यच्चन्द्रग दिव प्रोत्कीर्ण यदनङ्गसायकशिखामागेन संवर्धितम् । यत्संसिच्य सुधारसैरिव रतेरास्थानभूमीकृतं तद्भूयोऽपि कदा सरोरुहदृशः पश्यामि तस्या मुखम् ॥ १६ ॥ रुद्रस्य। तेस्तैश्वाटुभिराज्ञया किल तदा वृत्ते रतिव्यत्यये लजामन्थरया तया निवसिते भ्रान्त्या मदीयेशुके । तत्पांशुकमुद्रहन्नहमपि स्मित्वा यदुक्तोऽधुना वेपो युज्यत एप एव हि तवेत्येतन विस्मयते ॥ १७ ॥ अमरुकत्य। प्रियायाः प्रत्यूपे [ग] लितकवरीवन्धनविधा- युदयदौर्बल्लीदर [7] लितचेलाञ्चलमुरः। बनाकृतं पश्यत्यय मयि समन्दाक्षदसितं नमन्त्यास्तदनं यदि लिखितुमीशो मनसिनः ॥ १८ ॥ उमापतिधरस्य। निगम्येति क.२ दलि, क..च, ३ दलि, क. स.च, ·४३-२३ वियोगिप्रलापपद्धतिः। १५१ पादाङ्गुष्ठेन भूमिं किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती भूयोभूयः क्षिपन्ती मयि सितशवले लोचने लोलतारे । वक्त्रं ह्रीनम्रमीपत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भ दधाना यन्मा नोवाच किञ्चिस्थितमपि हृदये मानसं तदुनोति ॥ १९ ॥ कस्यापि। याताः किन्न मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरां कृशाऽसि कथयत्येवं सवाप्पे मयि । लज्जामन्थरतारकेण निपतत्स्फीताश्रुणा चक्षुपा दृष्ट्वा मां हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया मूचितः ॥२०॥ अमरुकस्य ब्रीडायोगान्नतवदनया सन्निधाने गुरूणां बद्धोत्कम्प स्तनकलशयोर्मन्युमन्तनिरुध्य । तिष्ठेत्युक्तं किमिव न तया यत्समुत्सृज्य वाप्पं मथ्यासक्तश्चकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभागः ॥२१॥ कस्यापि वाणान् सहर मुश्च कार्मुकलता लक्ष्यं तव त्र्यम्बकः के नामात्र वयं शिरीपकलिकाकल्पं यदीयं मनः। तत्कारुण्यपरिग्रहात् कुरु दयामस्मिन्विधेये जने स्वामिन्मन्मथ तादृशं पुनरपि स्वनामृतं दर्शय ॥२२॥ राजशेखरस्य। अस्पाने जलसङ्कटे पयि मला काली समास्यन्दति व्यालोले रशनांशुके विगलिते नीते च नाभेरधः । धन्योऽयं स फरः कुरङ्गकदृशा तस्मिन्नवस्थान्तरे कम्पातङ्ककरविताङ्गलतया यस्यावकाशः कृतः ॥२३ । निकारकणिका कृता हरिणलोचने नो मया मुधैव करसंपुटे मुखविधुः किमावासितः । - मृदु, क, पाठभेदः २ पि. क. स. च. मन्युमिति शाईधरीयः पाठः ३ नेत्रत्रिभागब्रह्मयशस्विनः, शाध, ·१५६ सूक्तिमुक्तावली। [६३-२९ इत्तीयत्ति मयोदित तरलिताड्डलीकोटर- विलोक्य विहितस्तया रभसहासकण्ठग्रहः ॥२४॥ भट्टवामनस्य। जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वमेध दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदत्ती गन्तुं प्रत्ता ततः । नो यावत्परिरभ्य चाटुशतकराधासयामि क्षणं भ्रातस्तावदई शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥२५॥ निद्रादरिद्रस्य . निद्रार्धमीलितदृशो मदमन्थराणि नात्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि । अद्यापि मे मृगदृशो मधुराणि तस्या- स्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥ २६ ॥ कलशस्य। पुरस्तन्व्या गोत्रस्खलनचकितोऽहं नतमुखः प्रवृत्तो लक्ष्यात्किमपि लिखितुं दैवह(त)कः । स्फुटो रेखान्यासः कथमपि स सादृक् परिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयवैः सैव तरुणी ॥ २७ ॥ डिमोकरय । प्रयमविरहखेदव्यापिनी यत्र वाला वसति नयनवान्तरश्रुभिधौतगण्डा । प्रहतमुरजटन्दभ्वानवद्भिः पयोदः कथालिगुलनार माऽपि दिवसंनिरूदा ७, २८॥ बियाकस्य । सन्तापो हृदय स्मरानलकृतः स प्रत्यहं साता नास्त्येवोपशमोऽस्य संमति पुनः किं वं मुघा ताम्यसि । यन्मूदेन मया तथा कथमपि माप्तो गृहीत्वा पर विन्यस्तस्त्वयि सान्द्रचन्दनरसस्पों न तस्याः करः ॥ २९ ॥ श्रीहर्षस्य ।

·४३-1] वियोगिप्रलापपद्धतिः। १५३ काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोपाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखं । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतस्स्वास्थ्यमुपैहि का खलु युवा धन्योऽधरं पास्यति ॥ ३० ॥ कौलिदासस्य । हे यामिनीश जडिमा कतमस्तवैप संघर्षमावहसि येन मुखेन तस्याः । त्वं वहिमुद्रिसि तद्विरहे करोति पीयूपवर्षमिह तद्भवता विनापि ॥ ३१ ॥ गोत्रानन्दनत्य । पश्चत्वं तनुरेतु भूतनिवदाः स्वाशं विशन्तु प्रभो त्वां याचे द्रुहिण प्रणम्य शिरसा भूयोऽपि मे सन्विति । तद्वापीपु पयस्तदीयमुकुरे ज्योतिस्तदीयालय- व्योम्नि व्योम तदीयवर्त्मनि घरा तत्तालवृन्तेऽनिलः ॥ ३२ ।। आकाशपोले। आफन्दाः स्तनितविलोचननकान्यधान्तधाराम्बुभि स्तद्विच्छेदभवाश्च शोकशिखिनस्तुल्यास्तडिद्विभ्रमः । अन्तर्मे दयितामुखं तव शशी वृत्तिस्समैवावयो- स्तकि मामनिशं सखे जळघर त्वं दग्धुमेवोद्यतः ।। ३३ ।। यशोवर्मणः। भ्रमय जलदानम्भोगर्भान् प्रमोदय चातकान् फलय शिखिनः फैशागर्भान् कठोरय केनकान् | विरहिणि जने मृच्छी लब्ध्वा विनोदयति व्यया- मकरुण पुनस्संज्ञाव्याधि विधाय किमीइसे ॥ ३४ ॥ [ भवभूतेः । 1. भयं नामनिर्देशः क. पुष । २. संह रा. ग. य. केसनिने मारतमले। २० ·१५४ सूक्तिमुक्तावली। [१३-१४ .. रक्ताशोक कृशोदरी क्व नु गता त्यक्त्वाऽनुरक्तं जनं नो दृऐति मुधैव कम्पयसि किं वातावधूतं शिरः । उत्कण्दाघटमानपट्पदघटासंघदष्टच्छद- स्तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुप्पोद्गमोऽयं कुतः ॥ ३५ ॥ वसुनागस्य । मृणालीदारोऽयं न भुजगपतिश्चन्दनरसो न भस्मेदं कण्ठे कुवलयदलाली न गरलम् । सिताम्भोज पाणी लसति न कपालं मयि मुधा पुरारातिकोधात स्मर फिमनभिज्ञः महरसि ॥ ३६ ॥ उमापतिधरस्य । ज्योत्स्ना भ्यामलिमानमानयत भोः सान्द्रर्पपीकृर्चक- मन्त्रं तन्त्रमय प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां स्मितम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमई क्षमे दशदिशस्तद्वनमुद्राङ्किताः ॥ ३७ ॥ राजशेखरस्य । स सन्तापः क्रूरः कुसुमसुभगा साऽङ्गगलतिका विपक्षात्तत्तावत् भयपतनु लज्जासहचरम् । फयं तन्न प्राणानहह दयिता गान्तमथवा शिवं शिल्पाचर्ये नियतमिह [नि ] ध्यास्यति विधिः ॥ ३८ ॥ गोत्रानन्दनस्य । दलति हृदयं गाढोगं दिया तु न भिद्यते वहति विकलः कायो मोई न मुश्चति चेतनाम् । अलपनि तनूपन्नः करोति न भस्मसात् प्रहरनि विधिमपन्दी न यन्तति जोषितम् ॥ ३९ ॥ . चिमिममन..भ्यिा..स.. .

·४३-४४] वियोगिप्रलापपद्धतिः। १५५ परिच्छेदातीतः स किल वचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननु भवपथं गो न गतवान् । विवेकमध्वंसादुपचितमहामोइगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥ ४०॥ एतौ भवभूतेः । धर्माशुभगवानमूत यमुना ताप्या (१) कृतं गङ्गन्या पाथोऽस्याः कथितं पुरारिमुकुटे नेत्रानलज्वालया । स्यन्दैश्चन्दनशाखिनां शतमुखैः किम्मीरनीरोमयः सेवायै मलयाचलेन्द्रसरितः संभूय तिष्ठन्तु मे ।। ४१ ॥ भालेयाद्रिस्त्वरितमुरसि क्षिप्यतां शत्यहेतो- रास्तां यद्वा स खलु निखिलः स्याद्विलीया[स्मै शेपः त्यक्त्वा क्षारं जलधिसलिलं जाह्नवीतोयपूर्णा- स्तूर्ण गात्रे मम जलमुचः कञ्चुकत्वं प्रयान्तु ॥ ४२ ॥ बिल्हणस्थती । शीतांशोरमृतच्छटा यदि करास्त(क)मान्मनो मे दृशं सप्लुप्यन्त्यथ कालकूटपटलीसंवाससंदूपिताः । किं प्राणान्न हरन्त्युत प्रियतमासअल्पमन्त्राक्षर रक्ष्यन्ते किमु मोहममि हहहा नो वेनि केयं गतिः ॥ ४३ ॥ श्रीमदभिनवगुप्तस्य । विलीयेन्दुस्साक्षादमृतमयवापी यदि भवेत् कलङ्कस्तत्रत्यो यदि च विकचेन्दीवरवनम् । ततः स्नानक्रीडाजनितजडभावरवयवः कदाचिन्मुश्यं मदनगिरिखपीडापरिभवम् ।। ४४ ॥ रामशेखरस्य । ॥ इति श्रीमदारोहकमगदत्तमहणविरचितायां मूक्तिमुक्तावल्यां वियोगिरापप्रकरणम ॥ मरा.क.रा. न. २ संपुयाय. प.च.

·सूक्तिमुक्तावली। [४४-५ नायकस्याग्रे दूत्युक्तिः (४४) स्मरदवयुनिमित्तं गृहमुन्नेतुमस्याः सुभग तब कथायां मस्तुतायां सखीभिः । वदति विततपृष्ठोदस्तपीनस्तनाग्रा वत वलयितवाहूज्जृम्भितरसाङ्गभङ्गः ॥१॥ कस्यापि । मा गच्छ प्रमदानिय प्रियशतैरभ्यर्थितस्त्वं मया वाला प्राङ्गणमागतेन भवता मामोत्यवस्था पराम् । किं चास्याः कुचकुम्भपीडनपरैरङ्गरनङ्गातुर- खुश्यत्कञ्चुकजालकैरनुदिनं निस्सूत्रमस्मद्गृहम् ।। २ ।। मोरिकायाः। गन्तुं प्राङ्गणतो ददाति न मुहुःस्तम्भः कुरङ्गीदृशः साक्तं स्वरभङ्गविभ्रमकला दत्ते न वक्तुं कियत् । मार्गे यान्तमवेक्षितुं न सहते त्वां वाप्पवारिप्लव- स्तस्याः कञ्चुकिनो भवन्ति सुभग त्वदर्शने सात्त्विकाः ॥३॥ हरिहरस्य । श्वासस्नुध्यति वेगिभिर्नयनयोरुग्णाम्युभिः क्लाम्यति स्वेदाम्भोलववाहिना करतलेनावर्जिता म्लायति । इत्यालोक्य तया चलद्वदनया तिर्यपतन्नेत्रया दूरोत्सारितहस्तया तब सखे क्रीडालता सिच्यते ॥४॥ रत्नचन्द्रस्य । त्वद्देशागतमारुतेन मृदुना सञ्जातरोमाञ्चया • त्वद्रूपाङ्कितचारचित्रफलकेनावनयन्त्या दृशम् । खन्नापामृतसिक्तकर्णपुटया त्वन्मार्गवातायने नीचेः पञ्चमगीतिगर्मितगिरा नक्तं दिवं स्थीयते ॥५॥ त्रिविक्रमस्थ। चन्द्रावरिति क. पाठभेदः ·४४-१०] नायकस्याग्रे दूत्युक्तिः। अङ्गेऽनङ्गन्ज्वरहुतबहश्चक्षुपि ध्यानमुद्रा कण्ठे जीवः करकिसलये दीर्घशायी कपोलः । अंसे वेणी कुचपरिसरे चन्दन वाचि मौनं तस्यास्सर्वं स्थितमिति नतु त्वां विना कापि चेतः ॥६॥ रोजशेखरस्य । विलिम्पत्येतस्मिन्मलयजरसद्रोणमहसा दिशां चक्रं चन्द्रे सुकृतमथ तस्या मृगदृशः ! दृशोर्वाष्पः पाणौ वदनमसवः कण्ठकुहरे हृदि त्वं हीः पृष्ठे वचसि च गुणा एव भवतः ॥ ७॥ राजशेखरस्य। श्वासेषु प्रथिमा मुखं करतले गण्डस्थले पाण्डिमा मुद्रा वाचि विलोचनेऽश्रुपटलं देहे च दाहोदयः। एतावत्कथितं यदस्ति हृदये तस्याः कृशाङ्गयाः पुन- स्तजानासि ननु त्वमेव सुभग श्लाघ्या स्थितिस्तत्र या ॥८॥ गोत्रानन्दनस्य । 'चन्द्रं चन्दनकर्दमेन लिखितं सा मार्टि दष्टाधरा कामः पुष्पशरः किलेति सुमनोवर्गान् लुनीते च यत् । वन्यं निन्दति यच्च मन्मथमसौ भक्त्वा ग्रहस्ताङ्गुली- स्तत्काम सुभग त्वया वरतनुर्वातूलतां शिक्षिता ॥९॥ नन्दनस्या अस्मिन चन्द्रमसि प्रसन्नमहसि व्याकोचकुन्दविपि प्राचीनं खमुपेयुपि त्वयि गते दूरं निजप्रेयसि । श्वासः कैरवकोरकीयति मुखं तस्यास्सरोजीयति क्षीरोदीयति मन्मयो दृगपि च द्राक् चन्द्रकान्तीयति ॥१०॥ भीमैटस्य । १.क्षेमेन्द्रस्य, ग. घ. २. अयं नामनिर्देशः क.पु ·१५८ सूक्तिमुक्तावली। [४४-१६ निवसति यदि नव हृदये सा वाला सुभग वज्रघटितेऽस्मिन् । तत्खलु कुशलं तस्या मदनशरैस्ताड्यमानायाः ॥ ११ ॥ तस्याः स्मरन्त्याः सुभग त्वदीयं मुहुर्मुहुर्मन्मथचेष्टितं तत् । वभूव दृष्टिः क्षणमात्तझम्पा क्षणं प्रफुल्ला क्षणमश्रुमिश्रा ॥ १२ ॥ श्रीवैद्यभानुपण्डितस्यैतौ । उन्मीलन्ति नख नीहि वहति क्षौमाञ्चलेनाणु क्रीडाकाननमाश्रयन्ति वलयकाणैस्समुत्रासय । इत्थं वजुलदक्षिणानिलकूहकण्ठीपु साङ्केतिक- व्याहारास्सुभग त्वदीयविरहे तस्यास्सखीनां मिथः ॥१३॥ . कस्यापि। वाचस्तावदपेक्षते पिकयुवा लम्बालकानां श्रियः भृङ्गाली विरुणद्धि चूतकलिका सौभाग्यमाशंसति । किनान्यत्कथयामि निर्दय दशा तस्यास्तथा वर्तते निश्वासानपि इन्तुमिच्छति यथा क्रूरो वसन्तानिलः ॥१४॥ परशुरामस्य । धत्ते दृष्टिमधीतविभ्रमलयां सा पुष्पलावीजने चैत्रस्य क्षणमादरेण महता मौहूर्तिकान् पृच्छति । म्येना[?]तुप्यति कोकिलध्वनिम्पा सन्त्यज्य लीलागुकान निश्शोक त्वयि दुर्लभे किमपरं शक्यं वराक्या तया ॥१५॥ नीरागा मृगलाञ्छने मुखमपि स्वं नेक्षते दर्पणे •स्ता कोकिललितादपि गिरं नोन्मुद्रसत्यात्मनः । चित्रं दुस्सहदाहदायिनि धृतद्वेषाप पुप्पायुधे मुग्धा सा सुभग स्वयि प्रतिपदं प्रेमाधिक पुष्यति ।।१६।। माजम्मा. रा. २ मन्पमिश्रापति, साईधरपस्ती।

·४४-२२]
नायकस्याने दूत्युक्तिः।
१५९
uvananwww
स्पृशन्त्याः क्षामत्वं मदनशरटङ्कन्व्यतिकरात्
कुरङ्गगक्ष्यास्तस्याशृणु सुभग कौतूहलमिदम् ।
अपूर्वेति त्रासात् परिहरति तां केलिहरिणी
न विश्वेऽप्यावासं दधति गृहलीलाशकुनयः ॥ १७ ॥
गृहीतं ताम्बूलं परिजनवचोभिः कथमपि
स्मरत्यन्तः शून्या सुभग विगतायामपि निशि ।
तथैवास्ते हस्तः कलितफणिवल्लीकिसलय-
स्तथवास्यं तस्याः मुकफलपालीपरिचितम् ॥ १८ ॥
तीवः कोऽपि विजृम्भते वरतनोस्त्वद्विप्रयोगज्वरः
किं ब्रूमः सुभग त्वया परिजनः कौतूहलादृश्यताम् ।
कण्ठे शेपमधैर्यगद्गदगिरा कृत्वा सखीनां तया
गौराङ्गिन्त्वमनङ्गतापसुहृदः सर्वाः परित्याजिताः(१)॥१९॥
गलत्येका मूर्छ भवति पुनरन्या यदनयोः
फिमप्यासीन्मभ्यं सुभग निखिलायामपि निशि ।
लिखन्त्यास्तत्रास्याः कुसुमशरलेखं तव कृते
समाप्ति स्वस्तीति प्रथमपदभागोऽपि न गतः ॥ २० ॥
विहणस्यते ।
चित्राय त्वयि चिन्तिते तनुभुवा सज्यं वितेने धनु-
वति धर्तुमुपागतेऽङ्गुलियुगे याणा गुणे योजिताः ।
आरब्धे तय चित्रकर्मणि धनुर्मुक्ताखभि(खि)मा भृशं
मिति द्रागवलम्ब्य निर्दय चिरं सा तत्र चित्रायते ॥ २१ ॥
सिंहलपतेः।
त्वामन्तः स्थिरभावनापरिणतं मत्वा पुरोऽवस्थितं
यावदोवलयं करोनि रभसामुग्धा समालिङ्गितम् ।
तावत्ता निजमेव देहमचिरादालिनय बाधातुरां
या दृष्टिनलम्सलेन रुदिनं मन्ये पयोदरपि ॥ २२ ॥

·१६० सूक्तिमुक्तायली। [४-२८ स्वां चिन्तापरिकल्पितं मुभग सा संभाव्य रोमाञ्चिता शून्यालिङ्गनसञ्चलद्भुजयुगेनात्मानमालिङ्गति । फिश्चान्यविरहव्ययाप्रशमनीं समाप्य मूच्छा चिरात् प्रत्युजीवति कर्णमूलपतितस्त्वन्नाममन्त्राक्षरः ॥ २३ ॥ तन्वङ्ग धास्त्वमिति प्रसादविशदं नासीति खेदालसं चक्षुरपथावतारिणि जने व्यापारयन्त्या मुहुः । इपीर्तिमभवाः प्रतिक्षणभुवः स्वेदाम्बुदाहज्वरे नेत्राम्भःकणिकाः पयोधरतटे पुप्यन्ति गुप्यन्ति च ॥ २४ ॥ केपामप्यते । तस्यास्तापमहं नृशंस फययाम्येणीदृशस्ते कर्य पमिन्यास्सरसं दई विनिहितं यस्यास्सतापोरसि । आदी शुष्पति संकुचत्यनु ततश्चूर्णत्वमापयते पश्चान्मुर्मुरतां दधदहति च श्वासावधूतं सखीम् ।। २५॥ [ग]हादगाणमङ्गग्णादपि वहिवामाचलन्ती मृदं तामाति यदि वेत्ति सँव मुमुखी किशान्यदाचक्ष्महे । पर्योऽपि तवाङ्गसङ्गमुभगः स्वेदाम्भसा निझर- (रामण्डपनापनीयत तया तस्मिन्टुउन्त्या मुहः ।। २६ ॥ तस्पास्सदा विरहवानिशिखाकलाप- तप्त स्थितोऽसि हदये सतनं प्रियापाः । मालेयशीकरसमे हदि सा कृपालो पाला क्षणं पसनि नव खल त्वदीये ।। २७ ।। सीमिता याचे पन ननगिरास्स्यामिपमई 'न दस्ति मेमा युग तदपि कारण्यकणिकाम् । भास्या मा नायागमनमा पस्याः फिमपरं प्रमौर रियामम्त्वपथ मरणं या प्रतिनिः ॥ २८ ॥ सामने ।

·४४-१३] नायकस्याग्रे दूत्युक्तिः। १६१ nerwww अच्छिन्नं नवनाथु बन्धुषु कृतं तापस्सखीवाहितो न्यस्तं दैन्यमशेषतः परिजने चिन्ता ,गुरुभ्योऽर्पिता। अद्य श्वः किल निति व्रजति सा श्वासः परं खिद्यते विस्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया ।। २९ ।। अमरुकस्य। संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणमसौ त्वम॑वातायनं वारं वारमुपेत्य निष्कृप तया निश्चित्य किञ्चिचिरम् । संमत्येव निवेद्य केलिकुररीः सात्रं सखीभ्यः शिशो- माधव्यास्सहकारकेणं करुणं पाणिग्रहो निर्मितः ॥ ३० ॥ कस्यापि। विलासिन्नासीने प्रतिवसतिमध्यं त्वयि तदा दर्शा दीप्तां कृत्वा गृहमनु पदान्येत्य कतिचित् । मरु[व न्तर्वाति द्रुतमिति भवदर्शनधिया प्रदीपो [ द्वा ]राणां शत[मिति] तया किं न शमितः ॥ ३१ ॥ प्रदीपवसुन्धरस्य । तन्वी सङ्केन्तवेश्मन्यतनुतरुतले सा त्वदर्थं शयाना जानीते नोपधांनीकृतमपि भुजगं कुण्डलीभूतमन्तः । तस्या धम्मिल्लवान्तमसवपरिमलश्वाससौरभ्यलोभात् सोऽपि श्रीखण्डलीला सुचिरमनुभवन्नाविरासीदकम्पः ॥ ३२॥ चित्रोत्कीर्णादपि विषधराद्भीतिभाजो निशायां किं तद्रूमस्त्वदभिसरणे साहसं नाथ तस्याः । ध्वान्ते यान्त्या यदतिनिभृतं मुग्धयाऽऽत्मप्रकाश- त्रासात्पाणिः पथि फणिफणारत्नरोधी व्यधायि ॥ ३३ ॥ हरिहरस्यैतौ । ॥ इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचितायां मूक्तिमुक्तावल्यां विप्रलम्भे दूत्युक्तिः ॥ १.वा.क.स. च. २ मपि. क.स, च.

·१६२ सूक्तिमुक्तावली। [१५-६ नायिका प्रति विरहिसंदेशः (४५) जीमूतप्रथमाम्खुशीकरवहनशीतः पुरी मारुतः पृथ्वी पौढनिदाघचण्इकिरणप्लोपावसन्नामिव । तामावासमलम्भयत्कृशतनुं प्रस्थापितः प्रेयसा सन्देशः परिपीडितः प्रणतिभिस्तस्याः सखीनामपि ॥१॥ वेणीवन्धनशेपितविलालितरुत्तसितः कुन्तलै- विन्यस्तः कुचकुम्भयोरशिशिरैर्याप्पाम्बुभिस्तप्तयोः । अक्ष्णोस्सन्ततरोदनादरुणयोराश्लेपिताश्लाधितो लेखः किं तदकारि यन्न सदृशं मेम्णोऽतिसीम्नस्तया ॥२॥ उद्वेष्टय स्वयमेव लेखमुदितपस्वेदकम्पाङ्गुलि- स्तस्मिन्सेकविलुप्तशेपशिथिलं दृष्ट्वा लिपिप्रक्रमम् । एतत् किन्नु हताऽस्मि सम्मति दशा तस्यैवमासीदयं वाप्पो इन्त करस्य कम्पितमिदं इन्तेति सा रोदिति ॥३॥ वापस्तस्य न जायते किमु न कि लेखे करः कंपते जानीपे किमु सांप्रतं त्वयि तथा निघ्नं तदीयं मनः । इत्यं नामभिधाय तत्करतलादादाय पत्रं सखी काचिद्वाचयति प्रगल्भवचना कौतूहलेऽपि ऋमात् ॥ ४ ॥ मार्गे में निरपायता परिणति कार्यस्य भद्रोत्तरी श्रुत्वा लेखहराननान्पम परात्तिं च नेदीयसीम् । स्वस्थवास्त्र तव लमे मम दशा या पूर्वमुक्ता मया भूयस्संस्मर तां च मानिनि परो माभूहिपामुत्सवः ॥५॥ शृंगारकिन्नरानाटकादेते। स्थानानिर्गत्य दूरं प्रगति माये चिरं मुक्तकण्ठं रुदित्वा पनादुन्मृज्य नो प्रणतिमुपगता चैपमानाङ्गन्यष्टिः। कान्ते यन्मामवोचः प्रलययनबटाटोपबद्धान्धकारे फाले फापालियोऽपि भवसति न गृहात्तन्मनो मे दुनोति ॥६॥ धनुरा. क. पाठभेदः ·४५-११] नायिकां प्रति विरहिसंदेशः। त्वद्रूपामृतपानदुर्ललितया दृष्टया क विश्रम्यता त्वद्वाक्यश्रवणाभियोगपरयोः श्राव्यं कुतः श्रोत्रयोः । एभिस्त्वत्परिरम्भनिर्भररसैरङ्गः कथं स्थीयतां कष्टं त्वद्विरहेण सम्प्रति वयं कष्टामवस्थां गताः ॥ ७॥ कयोरप्येतो। यत्त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवर मेघेरन्तरितः प्रिये तब मुखच्छायानुकारी शशी । येऽपि त्वद्गमनानुकारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे देवेन न क्षम्यते ॥ ८॥ श्रीयशोवर्मणः । नित्यं त्वगुणकीर्तनेन निविडं रोमाञ्चितरङ्गक- स्त्वद्वन्दुविलोकनैकमनसः कान्ते सुखेनास्महे । किन्तु त्वद्विरहोत्थितीद्धरशिखिच्चालाटताङ्गे मयि मस्थाप्यः कृपया निजाशिकमलोदन्ताम्बुदः शान्तये ॥९॥ कस्यापि । संक्षिप्यन्ते क्षणमिव कथं दीर्घयामास्त्रियामा. स्सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दात स्यात् । इत्यं चेतवटुलनयने दुर्लभप्रार्थनं मे गाढोमाभिः कृतमशरणं त्ववियोगव्ययाभिः ॥ १० ॥ एतस्मान्मां कुशलिनमभिशानदानादिदित्वा मा कोलीनादसितनपने मय्यविश्वासिनी भूः। नेहानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनस्ते छायोगा- दिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति ॥ ११ ॥ कालिदासस्येती। ॥ इति भगदत्तनल्हणविरचितायां मूक्तिमुत्तमपल्या पिरहिसंदेशानिः ॥ रितिक.ग.२.२ मा.ग.व.

·१६४ सूक्तिमुक्तावली। [१६-६ नायिकां प्रति विरहिणोऽवस्थाकथनम् (४६) पृष्ठो लेखहरस्स निर्गमदिनादारभ्य यं प्रेयसो वृत्तान्तं तमखण्डितं मृगदृशो निर्व्याजमाह क्रमात् । कुर्वाणः कथयव तस्य करुणातङ्कप्रमोहोत्तरां तस्यास्तस्य सखीजनस्य च दशां प्रेमप्रकर्पोचिताम् ॥ १॥ संसक्तेपु दृढ़ मिथस्तरुलताइन्टेषु चिन्तामयीं प्रायो पाप्पमयी शकुन्तमिथुनक्रीडामु कुर्वन् दृशम् । पश्यन्दुःखदशामिव प्रणयिनीयन्योपकण्टान्मृगान् कुर्वाणः करुणव्यथाभयमयानस्मान् स मार्गानगात् ॥ २ ॥ ब्रूमः किं परमत्यगात्तव पतिस्तास्ता निशाचन्द्रिका- मल्लीकैरवगन्धमन्दमरुतां मध्येऽपि शान्तव्यथः । स्वा सङ्कल्पपणे समक्षयति यद्राधीयसी जागरा यच्चाहन्ति दुरन्तदुस्सहतरां मोहो मनोवेदनाम् ॥ ३ ॥ तत्रकं करिणीवियुक्तमतटाघातक्रियाकौतुकं चिन्तादीनमसल्लकीकिसलयग्रासाभिलापं गजम् । दृष्वा लोचनवारि भूरि विसृजन ब्रूते स्म ते वल्लभः प्राचीनं गजराम पातकमहो नौ तुल्यमासीदिति ॥ ४ ॥ शृणु परमिदमन्त्ये यामिनीनां स यामे कथमपि सुकृतनः किञ्चिदायातनिद्रः । सुतनु किमिदमस्यास्त्वदाः कापि नान्न: किमिति वलितवाहुाहरन् योधमेति ॥ ५॥ मुक्तिसहस्रादेते। पदशब्दलीनदयो रूपालङ्कारभावनानिपुणः । फविरिव पश्चितनिद्रस्तरुणि तवायें भृशं स युचा ॥६॥ ॥ इति मगदत्तनम्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां विरहिणोऽवस्याकपनम् ॥

·॥ इति भगदत्त जल्हणविरचित्तायां मूक्तिमुक्तावल्यां दूती प्रति नारिकाना प्रियतमकथाः स्वल्पेऽप्यर्थे प्रयान्ति न नष्टताम् ॥२॥ अलमलमघृणस्य तस्य नाम्ना पुनरपि सब कथा गतस्मशः। कथय कथय वा तथाऽपि दृति प्रतिवचनं द्विपतोऽपि माननायम् ॥३॥ ३७-३] दूती प्रति नायिकामना। दृती प्रति नायिकाप्रश्नाः (४७) किं त्वं दूति गता गताऽस्मि मुभगे तस्यान्तिकं कामिनः दृष्टः किं सुचिरं करोति किमसौ वीणाविनोदक्रियाम् । सौभाग्योदयगर्वितः किमबदन्नवोत्तरं दत्तवान् कि गर्वान्न हि वाप्पगद्गद्वतया धूर्तस्य माया हिंसा ॥ १ ॥ कथय निपुणे कस्मिन् दृष्टः कथं नु कियचिर किमभिलिखितं किं तेनोक्तं कदा स इहैप्यति । इति बहुविधप्रेमोल्लासमकल्पितविस्तराः १.भिलप. क.स च. १. कान्तेनो , स... निमि. साईपरपस्तीयाः।

·सूक्तिमुक्तावली। [१८-७ Armww anwnNow AAAAAPur दूत्युपहासपद्धतिः (१८) . अनेन वीतरागेण बुद्धेनेवाधरेण ते । दूति निर्यानमाख्याता सर्ववस्तुपु शून्यता ॥१॥ निश्शेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मुष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनछुने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति वान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापी स्त्र तुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥२॥ कयोरप्येतो। अघरेणानतिभाजा भुजङ्गपरिपीडितेन ते दूति । संक्षोभितं मनो मे जलनिधिरिव मन्दरागेण ॥ ३ ॥ विशल्यस्य । बहुनात्र किमुक्तेन इति मत्कार्यसिद्धये । स्वांसान्यपि दत्तानि वस्तुष्वन्यपु का कथा ॥ ४॥ वररुचेः। भ्यासः किं त्वरितागतात्पुलकिता कस्मात्मसादः कृतः सस्ता वेण्यपि पादयोर्निपतनात् नीवी गैमादागमात् । स्वेदाई मुखमातपाकुलतया क्षामा किमत्युक्तिभिः ति म्लानसरोरुहृद्युतिधरस्योष्ठस्य किं वक्ष्यसि ।।५।। शिलामट्टारिकायाः। नायातो यदि तादृशं स शपथं कृत्वाऽपि दूति प्रिय- स्तरिक कोपनया त्वया स्वदशनैरग्रारः खण्डितः। स्वेदाम्भाकणदायि वेपितमिदं त्यक्त्वा भज स्वच्छता को लोकस्य सखि स्वभावकुटिलस्यान्तर्गतं ज्ञास्यति ॥ ६॥ हिबोकस्य । रंजन्यामन्यस्यां मुरतपरिवादनुचितं मदीयं यद्वासः कथमपि हुतं तेन मुहृदः । त्वया मत्यानीतं निजयसनदानान् पुनरिदं कुतस्त्वाहा दूनि स्वलितशमनोपायनिपुणा ॥७॥ ॥ इति भगदत्तनल्हणविरचिनायां मूक्तिमुगावस्यां विप्रदर्भ इत्युपहासः ।। १.जा.. पाउमेरः १. स्वस्थ. क. पाठभेदः ३. अयं टी बीमामास्येतिवापरता ·४९-९] नायिकानायकयोरवलोकनम् । १६७ नायिकानायकयोरवलोकनम् (४९) तत्र नायिकावलोकनम् नामापि स्त्रीति संह्लादि विकरोत्येव मानसम् । किं पुनर्दर्शनं तस्या विलासोल्लसितभुवः ॥१॥ कामन्दकस्य । मियादर्शनमेवास्तु किमन्यदर्शनान्तरः। प्राप्यते तेन निर्वाणं सरागेणापि चेतसा ॥२॥ अस्यां नेत्रपथं मन्ये गतायां लोलचक्षुपि । भवन्ति पञ्चवाणस्य स्ववागा एव वैरिणः ॥३॥ कयोरप्येतौ । यनिप्पीड्य विरिञ्चेन स्यन्दितपा मधुसुतिः । मन्ये तत्क्षौद्रपटलं त्यक्तं तेनेन्दुमण्डलम् ॥ ४ ॥ तापकाठिन्यचलतापरिम्लानीरकल्पयत् । दीपरत्नतडित्पुप्पेवस्याः प्रव्यक्तये विधिः ।। ५ ।। कैस्सुरैः फेन शैलेन कुतोऽन्धेर्मथनादियम् । अजायत नवा लक्ष्मीरमृतेन्दुकलामयी ॥ ६ ॥ न त्वरा श्रेयसे पुंसां किमद्य क्रियतां हरिः॥ इमामजानन्नेष्यन्ती जग्राह सहसा श्रियम् ॥७॥ हन्त मोहादिमामल्पं कालमप्रतिपालयन् । स्मरशम्भी विचक्राम गौरीमात्रावलम्बनः ॥ ८ ॥ एते पञ्चेन्दुलेखायाम् । क्षीरसागरकल्लोललोललोचनयाऽनया । असारोऽपि हि संसारः सारवानिव लक्ष्यते ॥९॥ आकाशपाले। हदि. क. स्मृति. क. पाठान्तरम् ।

·१६८ सूक्तिमुक्तावली। [४९-१५ लीलावधूतपमा कथयन्ती पक्षपातमधिकं नः । मानसमुपैति केयं चित्रगता राजहंसीच ॥ १० ॥ श्रीहर्षस्य। अये केयं लीलाधवलगृहवातायनतले तुलाकोटिकाणः कुसुमधनुपं जागरयति । अहो नेत्रद्वन्दं विलसति विलवय श्रुतिपथं कथं न त्रैलोक्यं जयति मदनः स्मेरवदनः ॥११॥ पुरः स्थित्वा किंचिदलितमुखमालोकय सखे सखेदाः स्थास्यन्ति ध्रुवमिदमदृष्टास्तव दृशः ।। इतश्चश्चत्काचीरणितमुखरान् सौधशिखरा- नराकायर्या केयं कवचयति चान्द्रेण महमा ॥१२॥ बिल्हणस्यतौ। उपप्राकाराग्रं प्रहिणु नयने तर्कय मना. गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणशीतकिरणः। सुधावद्धग्रासरुपवनचकोररनुसना किरन्ज्योत्स्नामच्छा नवलबलिपाकपणपिनीम् ॥१३॥ राजशेखरस्य । विनवाम्भोवाइं वहलरुचिलिप्ताम्बरतला. तडिल्लेखा हेमद्युतिविततिरम्या विलसति । विनव स्वर्गङ्गा नभसि रभसव्यग्रशफरी- परवतस्सार्घ स्फुरति विकचेन्दीवरवनम् ॥ १४॥ जयदेवस्य । अमृतममृतं चन्द्रश्चन्द्रस्तयाऽभ्युजमम्बुजं रतिरपि रनिः कामः कामो मधूनि मधून्यपि । इति न भगते वस्तु मायः परस्परसंकयों तदियमवला लक्ष्मी पत्ते कृतस्सकलामिकाम् ॥१५॥ रानपुत्रविनयपालस्य । १. लालिफमा राति दाघरपद्धती।

·war
४९-२१] नायिकानायकयोरवलोकनम् ।
फमलमनम्भसि कमले कुवलयमेतानि कनकलतिकायाम् ।
मा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥ १६ ॥
श्रीशंकरगणस्य।
लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते ।
उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कमलफाण्डमृणाल दण्डः ॥१७॥
विक्रमादित्यस्य ।
उभी रम्भास्तम्भावुपरि विपरीता कमलयो-
स्तदूध्वं रत्नाश्मस्थलमय दुरुहं किमपि तत् ।
ततः कुम्भा पयाद्रिसकिसलये फन्दलमयो
तदन्विन्दाविन्दीवरमधुकराः किं पुनरिदम् ॥१८॥
कस्यापि ।
तमस्तोमः पूर्व तदनु सकलशीतलरुचिः
सतः कोकद्वन्दं तदनु न च किश्चिद पुनरभूत ।
अनम्भस्यावर्तस्तदनु कदलीकाण्डयुगलं
ततोऽयाचा पगा किमिदमतिचित्रैव रचना ॥ १९ ॥
देवबोधेः।
मन्ये पाणचन्द्रमध्यगरलेनासूत्रितपा चिग-
दरगुनमगिभिः परिणनव्युत्पत्तिना घसा ।
योपित्सर्गविलक्षणाकृतिरियं यदृश्यते भानि च
उिदारविलीग्यमानगगनेवाधापि चान्द्री तनुः ॥२०॥
विस्मय।
सररयामतस्यामुदरबनितीनीविलिन
पण मारण्याम्भी जयनपुलिनादनपग्म ।
यथा सक्ष्यमापं चमनयनपीनम्यनिकर-
मया मन्ये पा मारापरम्भः परगनः ॥ २१ ॥

·१७० [४९-२५ सूक्तिमुक्तावली। कृच्छ्रणोरुयुगं विलय सुचिरं भ्रान्त्वा नितम्वस्थले मध्येऽस्यास्त्रिवलीतरङ्गचिपमे निष्पन्दतामागता । मदृष्टिस्तृपितेव संमति शनैरारुह्य तुङ्गनै स्तनौ साक्षि मुहुरीक्षते जललचास्यन्दिनी लोचने ॥ २२ ॥ श्रीहर्षस्य । आनन्दोमिव्यतिकरदरस्मेरसंसक्तपक्ष्म प्रेमोद्गारप्रवणमसृणारेचितस्निग्धतारम् । अन्तश्चिन्ताभरपरिचयाकुञ्चितभ्रूलतान्तं चक्षुश्वेतो हरति हरिणीलोचनायास्तदेतत् ॥ २३ ॥ कस्यापि । जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुरास्सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यदियं योता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविपयं जन्मन्येकरस एव महोत्सवः ॥ २४ ॥ मवभूतेः । इति नायिकावलोकनम् अथ नायकस्यावलोकनम् । कृच्छ्रेण फापि गुरुणव जनेन रोपादुल्लवय नायकसमीपभुवं प्रतस्थे । हा हन्त शीघ्रगमनप्रतिरोघहेतुस्तस्या घनस्तनतटोऽपि गुरुर्बभूव ॥ २५॥ फाचिनियारितयहिर्गमना जनन्या द्रष्टं प्रियं भवनजालफमाससाद । तस्पा विलोचनमदृश्यत दाशदत्तयन्त्रोपरुद्धशफरोपमितं सणेन ॥ २६ ॥ फाचिदिहत्य फिळ कन्दुकफेलरङ्गारेणुभूपिततनुर्निरगान्मृगासी । उत्फुल्लपङ्कनयने मुचिरं पिहृत्य किंजल्फरेशुपरिधूसरित लक्ष्मीः ॥२७॥ उत्प्रेक्षावद्धमायते ॥ इति श्रीभगदत्तमहणविरचिठायों सूचिमुकावल्या नायिकानायकयोरखयोग्नप्रकरणम् ॥ 1.In..न.स.भ...ति, क. पाटभेद ·५०-०] स्त्रीवाल्यावस्थापद्धतिः १७१ स्त्रीवर्णने वाल्यावस्था (५०) अमन्दानन्दनिष्पन्दमपास्तान्यक्रियाक्रमम् । जगज्जन्मोत्सवे तस्याः पीतामृतमिवाभवत् ॥ १॥ सर्गच्यापारखिन्नस्य वहोः कालाद्विधरपि । आसीदिमां विनिर्माय श्लाघ्यः शिल्पपरिश्रमः ॥२॥ दग्धो विधिविधत्ते न सर्वगुणसुन्दरं जनं कमपि । इत्यपवादभयादिव हरिणाक्षी वेधसा विहिता ॥ ३ ॥ लावण्यपुण्यपरमाणुदलं तदन्यदन्यस्स चापि निपुणः खलु कोऽपि वेधाः । येनाद्भुत्ता कृतिरियं विहिता विशिष्टकार्येषु कारणविशेषगुणोऽनुमेयः॥४॥ त्रिविक्रमस्यते । घुणाक्षरन्यायतया विधात्रा विनिर्मितेयं मृगशावकाक्षी । जाने पुनः कौशलमेतदीयमेतादृशीं यद्यपरां विधत्ते ॥५॥ कस्यापि । चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा रूपोचयेन विधिना मनसा कृता नु । स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः ॥ ६॥ लिदासस्य । वक्रं निर्मलमुन्नता कुचतटी मध्यप्रदेशः कृशः श्रोणीमण्डलमङ्गन्नाकुलगुरोदेवस्य सिंहासनम् । कृत्वा चारुदृशश्चतुष्टयमिदं तुष्टाव मन्ये विधि- हाद्गदगद्यपद्यरचनागर्भश्चतुर्भिर्मुखैः ॥ ७ ॥ विल्हणस्य । दृशः पृथुतरीकृताः जितनिजाजपत्रत्विप- श्वतुर्भिरपि साधु साध्विति मुखैः समं व्याहृतम् । शिरसि चलितानि विस्मयवशाद्रुवं वेघसा विधाय ललनां जगत्रयललामभूतामिमाम् ॥ ८॥ १ भिन्न, क. स. च. २ घटिता. क. स. च.

·१७२ सूक्तिमुक्तावली। [५०-१४ लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्लेगो महान स्वीकृतः स्वच्छन्दस्य सुखं जनस्य वैसतश्चिन्ताज्वरो निर्मितः । एपाऽपि स्वयमेव तुल्यरमणाभावाद्वराकी हत्ता कोऽर्थश्वेतसि वेघसा विनिहितस्तव्यास्तनुं तन्वता ॥९॥ भदन्तधर्मकीर्तेः। आस्यमोञ्छिझि]तपार्वणेन्दुयशसं नेत्रावधृतोत्पल- श्रीगर्वी दशनच्छदव्यवहिताशोकप्रवालद्युतिम् । एतां दृष्टिसुधाप्रपा त्रिजगतः शिल्पी विधाय स्वयं मन्ये इर्पवशादजायत निजस्तोत्रप्रचण्डः कविः ॥१०॥ एकान्तसुन्दरविधानजडः क वेधाः सर्वाङ्गकान्तिचतुरं क च रूपमस्याः । मन्ये महेश्वरभयान्मकरध्वजेन प्राणार्थिना युवतिरूपमिदं गृहीतम् ॥ ११ ॥ लावण्यामृतदीर्घिका कुलगृहं सौभाग्यसौन्दर्ययो- त्रैलोक्याकररत्नकन्दलिरियं जीयात्सहस्रं समाः। लोकालोकनकौतुकाय बहुना शिल्पश्रमेणादरा- न्मन्ये यां विधिना विधाय विहितं सृष्टिध्वजारोहणम् ।। १२ ।। । केपामप्यते । भजन्नासीनिद्रापरिचयमुपेन्द्रः खलु तदा यदा नाभीपड्केरुहवसतिनाऽसर्जि विधिना । इयं यद्यायाता क्षणमपि भवेल्लोचनपथं कथं तस्य स्वान्ते निवसति तदद्यापि कमला ॥ त्रिविक्रमस्य । निर्माल्यं नयनथियः कुवलयं चक्रस्य दासश्शशी भ्रूयुग्मस्य सनाभि मन्मथधनुर्योत्स्ना स्मितस्याञ्चलः । सङ्गीतस्य च मत्तकोकिलरुतान्युच्छिष्टमेणीश- स्सर्वाङ्गीणमहो विधेः परिणतं विज्ञानचित्रं चिरात् ।। १४ ॥ रानशेखरस्य । इति श्रीभगदत्तमल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या स्त्री] शल्यप्रकरणम् ॥ १.२.३.४.प. नाश्रितः, न्दं घरतो, हृदये, स्वगुणानुरूप, स्तन्वीमिमा-इत्येते कमात्ततस्थाने, क. पाठ, भेदाः ६.रोप. साधरपद्धती ।

·५१-६] वयःसन्धिपद्धतिः। वयस्सन्धिपद्धतिः (५१) अनाकृतैरेव मियसहचरीणां शिशुतया वचोभिः पाश्चालीमिथुनमधुना सङ्गन्मयितुम् । उपादत्ते नो वा विरमति न वा केवलमियं कपोली कल्याणी पुलकमुकुलैर्दन्तुरयति ॥ १॥ मुरारेः। समं विलासोऽवरितः स्तनाभ्यां त्रपा विलासेन सदावतीर्णा । अवर्त्ततास्यास्त्रपर्यव सार्धे कान्तः प्रकारो वचसां कृशाङ्गन्याः ॥ २ ॥ जयतुझोदयात् । परिहरति वयो यथा यथाऽस्याः स्फुरदुरुकन्दलशालि बालभावम् । द्रढयति धनुपस्तथा तथा ज्यां स्पृशति शरानपि सन्जयन्मनोभूः ॥३॥ त्रिविक्रममट्टस्य । लीलाताण्डवितभ्र चारुवदनं किञ्चित्लगल्भे दृशी स्तोको दनिवेदितस्तनमुरो मध्यं दरिद्राति च । अस्या यन्नधनं घनं च कलया प्रत्यङ्गमणीशः सत्यं [चौ ?]र इव स्मरकमुहृदा तयौवनेनापितः ॥ ४॥ आकण्ठापितकञ्चकाश्चितमुरो हस्ताहुलीमुद्रणा- मात्रामूत्रितहास्यमास्यमलसाः पाञ्चालिकाकेलयः । तिर्यग्लोचनवलिगतानि बसां कोक्तिसंक्रान्नयः तस्यारसीदति नगरे पनिकलं फोऽप्येप फेलिक्रमः॥५॥ दृष्टिगंगवमण्डना प्रतिफलं प्रागल्भ्यमभ्यस्यने पूर्वागारमुरस्तयापि फुचयोदशोमा नामीहने । नो घर्ग गुगला नयाऽप्युपचिनाभौगा निनम्बस्यची तन्म्याः सीनमन्मयं विनयने नरपेयं वयः ॥६॥ ....... इन रम्य पारी मुगान्त रिफमाई- र प. प.पुजन् यो ।

·१७५ ५१-१७] ययासन्धिपद्धतिः। लास्याभ्यासमिपेण चित्रमनया गात्रार्पणं शिक्षित लीलापश्चमडोलनेन दलिता कण्ठस्य कुण्ठा गतिः । किं व्यावर्णनया समस्तलटभालडूगरतामेष्यति स्वल्पेनैव परिश्रमेण रमणी देवस्य रामागुरोः ॥ १३ ॥ दोलायो जघनस्थलेन चलता लोलेक्षणा लज्जते धत्ते दिक्षु निरीक्षणं स्मितमुखी पारावतानां रुतः । स्पर्शः कण्टफकोटिभिः कुटिलया लीलावने नेप्यते सन मौनध्यविसर्जनाय सुतनोः शृङ्गारमित्रं वयः ॥ १४ ॥ बिल्हणस्यैते । कुरगीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिपु य- रसखी कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नपति यत् । अनिद्रा यचान्तः स्वपिति तदही घेश्यभिनवा महत्तोऽस्यारसक्तुं हदि मनसिनः प्रेमलतिकाम् ॥ १५॥ त्रिविक्रममहस्य। पाञ्चालीमिथुनेषु नानिरसिका टोला विभूपावियाँ सोत्कण्ठा फलगीतिपु मियतमालापेषु लजालसा । स्मारस्मारमहर्निग प्रियसखीसंभोगवानी पुन- स्सन्दिष्टा मदनेन तत्र विदुपा याला चिरं नीयते ॥ १६ ॥ आराममोलेः। मायो दास्यनि नो पयोधतरटी गन्तुं पुररतादिनि ध्यानेनर चकास्ति साचिगमने शिक्षारमानापोः । भन्तःस्यानभित्र प्रदातुमधुना यस्यापि पुत्पात्मनो निर्गन्तुं पहिरनन सनन विस्तारि समयने ॥ १७ ॥ इति श्रीमदत्तनन्दसिपिठापा धिमुक्त्यां परितः। articusertrit trimeera ·सूक्तिमुक्तावली। (५३-५ 발 तारुण्यपतिः (५२) दृशोरसीमावादः श्रवणयुगलेन पतिकलं स्तनाभ्यां संरुद्ध हदि मनसिजास्तिष्ठति बलात् । नितम्वः साक्रन्दं क्षिपति रशनादाम परितः मवेशस्तन्वङ्गया वपुपि तरुणिनो विजयते ॥१॥ बिल्हणस्य । पर्याप्तस्तनभारपीडितमरस्तेनैव मध्यो हतः पुंसां चित्रवधं धृतेर्विदधते काश्चित् दृशोर्टत्तयः। किं भूयः कथितेन पक्ष्मलदृशः पूर्णे तथा यौवने कन्दर्पः परिपूर्णविश्वविजयः किं दर्पतो नाचरेत् ॥ २॥ कस्यापि । मुखं विकसितस्मितं वैलितवक्रिम प्रेक्षणम् समुच्छसितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः। उरो मुकुलितस्तनं जघनमण्डलं वन्धुरं घतेन्दुवदनातनी तरुणिमोदमो मोदते ॥ ३॥ रुमस्य। पद्या मुक्तास्तरलगतयस्संश्रिता लोचनाभ्यां श्रोणीविम्बस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः। धत्ते वक्षः कुचसचिचतामद्वितीयं च वक्त्रं तद्गात्राणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन ॥ ४॥ शारी तफलाकुतूहलि मनश्छेकोक्तिशिक्षारतिः हयं दर्पणपाणिना स्थायरीवन्धेन चाचार्यकम् । पोटखीचरितानुत्तिषु रसो वाल्ये च लज्जा मनाक् स्तोकारोहिणि यौवने भृगशः कोऽप्येप फेलिक्रमः ॥५॥ रानशेखरस्यैतौ। १परित. रु. १ मंशबन्योनुर. ग. प. मोति शापरतो।

·१७७ ५२-११). तारुण्यवर्णनपद्धतिः। तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यजलधौ प्रथिनः प्रागल्भ्यं स्तनजघनमुन्मुद्रयति च । दृशोर्लीलारम्भारस्फुटमपवदन्ते सरलता- महो सारङ्गक्ष्यास्तरुणिमनि गाढः परिकरः ॥६॥ कुम्भकस्य । गतं कर्णाभ्यर्ण प्रसरति तथाऽप्यक्षियुगलं कुचौ कुम्भारम्भौ तदपि चियुकोत्तम्भनरुची । नितम्बप्राग्भारो गुरुरपि गुरुत्वं मृगयते कथञ्चिन्नो तृप्तिस्तराणिमनि मन्ये मृगदृशः ॥७॥ ऊरुद्वन्द्वमनिन्दितं प्रथयता श्रोणी समातन्त्रता रोमाली सूजता समागमयता नाभिं गभीरश्रिया। मध्यं क्षामयता स्तनी धनयता कान्त्या मुखं लिम्पता तन्वङ्गया नवयौवनेन किमपि प्रत्यङ्गमुन्मीलितम् ॥ ८॥ तरत्तारं चक्षुः क्षपयति मुनीनामपि दृशः कुचद्वन्दाक्रान्तं हृदयमहृदः कान कुरुते । गतिर्मन्दीभूता इरति गमनं मन्मथवता- महो तुल्यं तन्व्यास्तरुणिमनि सर्व विजयते ॥९॥ रुद्रस्य। भ्रमणः कुटिलः स्तने च गरिमा दृष्टेगतिर्मन्थरा विसब्ध हसितं कपोलफलके वैदग्ध्यवक्रं वचः । नोदिष्टं गुरुणा न बन्धुकथितं दृष्टं न शास्त्रे कचिन् घालायासस्वयमेव मन्मयकलापाण्डित्यमुन्मीलति ॥१०॥ स्मितपरिश्ता त्तिर्वाचामपान्तरङ्गिन्तं नयनचरितं पादन्यासो नितम्बभरालसः। हहह मुतनोलीलामूत्रः कृतं पदमङ्ग के बहतु मदनः शोभामा धनुर्ननु संप्रति ॥ ११ ॥ घोरकस्य । ।। इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचिताया सूक्तिमुक्तावल्या तारुण्यवर्णनपद्धतिः।। २३ ·१७८ सूक्तिमुक्तावली। {५३-० awanMAN स्त्रीणामङ्गवर्णनपद्धतिः (५३) तत्र प्रथम केशपाशः। स्नेहं परित्यज्य निपीय धूमं तन्व्याः कचा मोक्षपयं मपनाः । नितम्बसङ्गात्पुनरेव बद्धा अहो दुरन्ता विषयेषु सक्तिः॥१॥ कस्यापि । स्नानामुक्तेष्वनु धूपवासं विन्यस्तसायन्तनमल्लिकेषु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे पदमङ्गनानाम् ॥२॥ कालिदासस्य । उन्मीलदनेन्दुकान्तिविसरैर्दूरं समुत्सारित भग्नं पीनकुचस्थलस्य च रुचा हस्तप्रभाभिईतम् । एतस्याः कलविंककण्ठकदलीकल्पं मिलत्कौतुका- दमाप्ताभिमुखं रुपेव सहसा केशेषु लग्नं तमः ॥३॥ कस्यापि। हृतं यद्यपि नीलानं हृता मदमपी गजात् । अलकानां तथाऽप्यस्याः मापुः कान्ति न पट्पदाः॥४॥ वैद्यमानुपण्डितस्य । कौटिल्याच्छन्नमाहात्म्यस्तदीयोऽलकसञ्चयः । कृष्णद्युतिः पुरस्तिष्ठन्नादधे कं समाकुलम् ॥ ५॥ शकवृद्धः ललाटम् । अस्या ललाटे रचिता सखीभिर्विभाव्यते चन्दनपत्रलेखा। आपाण्डुरक्षामकपोलमित्तावनङ्गवाणत्रणपट्टिकेव ॥ ६॥ . मासस्य। भ्रुवौ। भ्रूलेखायुगलं भाति तस्याश्चदुलचक्षुषः । पत्रद्वयीय हरिता नासावंशीविनिर्गता ॥ ७॥ विस्य ।

·५३-१४] स्त्रीणामङ्गवर्णनपद्धतिः। १७९ जडस्येन्दोर्लक्ष्मी गतमपि मदान्धस्य करिणः [कि] शोरस्य छायां हरतु हरिणस्येक्षणगताम् । इदं तु श्यामाङ्गयाः किमपि ललितं यन्मदनतः समक्षं भूक्षेपैर्धनुरपि विदग्धादपहृतम् ॥ ८॥ यत्रता लहरीचलाञ्चलदृशो व्यापारयन्ति ध्रुवं यत्तत्रैव पतन्ति सन्ततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः। तच्चक्रीकृतचापसैञ्चितशरमेशत्करः क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरस्सज्यं यदासां स्मरः ॥९॥ नेत्रे- नूनमाज्ञाकरस्तस्यास्सुभ्रुवो मकरध्वजः । यतस्तन्नेत्रसंचारसूचितेषु मवर्तते ॥ १० ॥ यथा यथाऽस्याः स्तनयोः समुन्नतिस्तथा तथा लोचनमेति वक्रताम् । अहो सहन्ते वत नापरोदयं निसर्गतोऽन्तर्मलिना मनागपि ॥ ११॥ कयोरप्येतौ । सन्मार्गे तावदास्ते मभवति पुरुषस्तावदेवेन्द्रियाणां लज्जा तावद्विधत्ते विनयमपि समालम्वते तावदेव । भ्रूचापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपथजुपो नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुपो दृष्टिवाणाः पतन्ति ॥ १२ ॥ बाणस्य। नासा- पुराणवाणत्यागाय नृतनास्त्रकुतूहलात् । तन्नासा भाति कामेन तृणीवाधोमुखीकृता ॥ १३ ॥ विरहणस्य। पुण्डरीकमिवाभाति नासावंशगमौक्तिकम् । कुचसिंहासनस्थस्य स्मरभूपस्य सुभ्रवः ॥१४॥ १शिक, स. च. २ लहरीथला चलवाया, क ३ मचितशिरः क. ४, म. पुस्तके भयं निर्देशः ।

·सूक्तिमुक्तावली। [५३-२१ नासादसीया तिलपुष्पतॄणं जगत्रयन्यस्तशरत्रयस्य । श्वासानिलामोदभरानुमेयां दधहिवाणी कुसुमायुधस्य ॥ १५ ॥ श्रीहर्षपण्डितस्य । ललाटे लोलाक्ष्यास्तिलकमिपधारी विधुरयं स्वमापूर्ण वाञ्छन्नधरसुधया देवहितकृत् । अतो नासाग्रेऽसौ तदुपहतये मौक्तिकर्मिपात् स्फुटं दैत्यामात्योऽधरशशभृतोरन्तरगतः ॥१६॥ कर्णपाश:- सौन्दर्यपात्रे वक्रेन्दो कुरङ्गासङ्गभीतया । सूचितौ श्रोत्रपाशाभ्यां पाशाविव मृगीदृशा ॥ १७ ॥ बिल्हणस्य । कपोली- आवघ्नन्परिवेषमण्डलमलं वक्त्रेन्दुविम्बादाहिः कुर्वचम्पकजृम्भमाणकलिकाकर्णावतंसक्रियाम् । तन्वङ्गन्याः परिनृत्यतीव हसतीयोत्सर्पतीवोल्वणं लावण्यं ललतीव काञ्चनशिलाकान्ते कपोलस्थले ॥१८॥ त्रिविक्रमस्य । वेत्रत्वचा तुल्यरुचा वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापतिप्यन् कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि ॥१९॥ अधरः- दिनसङ्गतिमासाद्य सर्वो रागाद्विमुच्यते । रक्तस्तथाऽपि तन्वङ्गन्या पिम्पोष्टः केन हेतुना ॥२०॥ रक्ष्मणस्य । रसबदमतं फस्सन्देदो मनि मधून्पयो मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकदपि पुनर्मध्यस्पस्सन् रसान्तरविजनो वदतु यदिहान्यत्स्यादु स्यात्मियारदनच्छदात् ॥ २१ ॥ कस्यापि।

·५३-२९] स्त्रीणामङ्गवर्णनपद्धतिः १८१ अधरक्षतम्- सर्वस्यैव हि रत्नस्य व्रणेऽर्थः परिहीयते । दयिताधररत्नं तु वणितं यात्यनघतां ॥ २२ ॥ अयि मृगाक्षि तवाधरपल्लवे दयितदन्तपदं न भवत्यदः । भुवनमोहनमन्त्रपदान्तिं किमुत यन्त्रमिदं स्मरयोगिनः ॥ २३ ॥ कयोरप्येतो। दन्ताः-- भाति दन्तच्छदेनास्यास्स्वच्छा दशनमल्लिका । सरस्वत्यक्षमालेव पूजापद्मदलाञ्चिता ॥२४॥ बिल्हणस्य । द्विधा विधाय शीतांशुं कपोलो कृतवान्विाधिः । तन्व्यास्तद्रसनिष्यन्दविन्दवो रदनावली ॥२५॥ कपोलकवेः। कपोलो लोलाक्ष्या मधुमुकुललीलाविजयिना- चुरोजी रेजाते कनककलशाभोगसुभगी। दृशी बातोत्खेलत्तरलतरनीलोत्पलरुची वचो नो जानीमः किममृतमयं किं विषमयम् ॥ २६ ॥ मुखम्- तस्या बदनचन्द्रस्य कान्तिरन्येव जायते । कलङ्कतुलनां धत्ते यत्र नासाग्रमौक्तिकम् ॥ २७ ॥ मानुपण्डितस्य । विधायापूर्वपूर्णेन्दु मुखमस्या अभूद्भवम् । घाता निजासनाम्भोजविनिमीलितदुःस्थितः ॥२८॥ श्रीहर्पस्य । आरब्धे दयितामुखमतिसमे निर्मातुमस्मिन्नपि ध्यक्तं जन्मसमानकालमिलितामंशुच्छटो वर्पति । आत्मद्रोहिणि रोहिणीपरिष्टे पर्यङ्कपङ्केरुहः संकोचादतिदुःस्थितस्य न विधेस्तच्छिल्पमुन्मीलितम् ।। २९ ।। मुरमः।

·१८२ सूक्तिमुक्तावली। [५३-१६ विभ्राणो मृगसख्यमेव किमपि प्रौढं तपस्तप्यता- माराधोतु निरन्तरं दिविपदः पीयूपसत्रेण च । देहार्थेन पुनः करोतु यदि वा भूतेश्वरस्यार्चनं तद्वक्रेण समस्तथापि भविता शङ्के न शीतद्युतिः ॥ ३० ॥ गोत्रानन्दनस्य । यदपि विबुधैस्सिन्धोरन्तः फयश्चिदुपार्जितं तदपि सकलं चारु स्त्रीणां मुखेषु विभाव्यते । सुरसुमनसः श्वासामोदे शशी च कपोलयो- रमृतमधरे तिर्यग्भूते विषं च विलोचने ॥ ३१ ॥ भोसस्य । अनाकाशे चन्द्रस्सरसिजदलद्वन्द्वसहितो गृहीतः पश्चार्थे कुटिलकुटिलेस्सोऽपि तिमिरैः। सुधा मुश्चत्युच्चैरनिशमय संमोहजननी किमुत्पावालीयं वदत जगतः कर्तुमुदिता । ३२ ।। जनानन्दश्चन्द्रो भवति न कयं नाम सुकृती प्रयातोऽवस्थाभिस्तिसभिरपि यः कोटिमियतीम् । भ्रुवोलीलो घालः श्रियमलिकपट्टस्य तरुणो मुखेन्दोरसर्वस्वं हरति हरिणाक्ष्याः परिणतः ॥ ३३ ॥ व जेप्यामि चन्द्रः प्रतिदिवसमसौ कान्तिमभ्येति गुर्वी नेत्रच्छाय रप्या मिति विकसत्युत्पलं दीर्घिकायाम् । कुर्वाणे ते तथापि श्रियमधिकतरां वीक्ष्य लोलेक्षणाया वैलक्ष्यात् क्षीण एको विघटितमपरं मत्सरे नास्ति भद्रम् ॥ ३४॥ साधु चन्द्रमसि पुष्करः कृतं मीलितं यदमिरामताधिके । उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साइसमनुष्ठितं पुनः ॥ ३५॥ अमिनन्दस्य । म तमस्तवामुलपपाच्यास्त्वमेणं त्यनास्य विपले नयने गृहाण । लोलालकं तरलचीक्षितमायताक्ष्यारसामान्मुखं यदि भवाननुफर्तुफामः ॥ ३६ ॥ केवामप्यते। 1, ६.१.१. पुन भयं नि।

·५३-४४] स्त्रीणामङ्गवर्णनपद्धतिः। - कण्ठ:-- कण्ठस्य विदधे कान्ति मुक्ताभरणता यथा । तस्यास्स्वभावरम्यस्य मुक्ताभरणता तथा ॥३७॥ शकवृद्धः। मातङ्गकुम्भसंस्पर्शजातपातकशन्या । । स्नातीच मुक्ताहारोऽस्याः स्फुरत्कान्तिजले गले ॥ ३८॥ श्रीवैद्यभानुपण्डितस्य । अयं त्रयाणां ग्रामाणां निधानं मधुरध्वनिः । रेखात्रयमितीवास्याः सूत्रितं कण्ठकन्दले ॥ ३९ ॥ बिल्हणस्य । बाह- दयिताबाहुपाशस्य कुतोऽयमपरो विधिः । जीवयत्यर्पितः कण्ठे मारयत्यपवर्जितः॥४०॥ शब्दवद्भिरलङ्कगरैरुपेतमतिकोमलम् । सुटतं काव्यवद्रेजे तद्बाहुलतिकाद्वयम् ॥ ४१ ॥ शकवृद्धेरेतौ । सरले अपि दोलेंखे चित्रं चञ्चलचक्षुपः । अमुग्धाभ्यो मृणालीभ्यः कथमाजहतुः श्रियम् ।। ४२ ॥ विल्हणस्य । हस्ततलम्- कान्तिप्रकर्षे दशनच्छदेन सन्ध्याघने बद्धपदं हरन्त्याः । तस्या गृहोद्यानसरोगतस्य हस्तस्थ एवाम्बुरुहस्य रागः ॥४३॥ कुमारदासस्य । अमुल्यः- अङ्गुलीभिः कुरङ्गाक्ष्याः शोभते मुद्रिकावली । प्रोतव वाणः पञ्चेपोः सुक्ष्मा लक्ष्यपरम्परा ॥ ४४ ॥ बिल्हणस्य । नास्था इति शायरपद्धती। - ·(५३-५२ सूक्तिमुक्तावली। सुदीर्घा रागशालिन्यो बहुपर्वमनोहराः। तस्या विरेजुरगुल्या कामिनों संकथा इव ॥४५॥ शकवृद्धः। स्तनौ- मुखेन्दुचन्द्रिकापूरष्ठाव्यमानौ पुनः पुनः । शीतभीताविवान्योन्यं तस्याः पीडयतः स्तनौ ॥४६॥ तत्कुचौ चरतः किश्चिन्नूनं मनसिजव्रतम् । योन्मुखौ यदासाते मौलिरत्नस्य भास्वतः ॥४७॥ बिल्हणस्यैतौ । तस्याः स्मितपणयिपूर्णमुखेन्दुविम्वा- निर्गच्छदच्छदशनांशुसुधा निधातुम् । पानस्तनद्वयमिपात्तपनीयकुम्भी लोभादधः प्रगुणिताविव पद्मजेन ॥४८॥ नाचिराजस्य। नायं शशी तत्पतिरूपमन्यद्यस्मान्न विश्लेपयति द्वयं नौ। इति स्म तर्कादिव पश्यतस्तौ तस्या मुखेन्दं कुचचक्रवाकौ ॥४९॥ कुमारदासस्य । पोद्भवत्वपरिवादभयान्मृगाक्ष्या जातं सराजयुगलं कुचवेपधारि । वाक्यं न धातृविहितं परिहर्तुमस्य भूयोऽपि येन घनचन्दनपङ्कयोगः ॥५०॥ उत्प्रेक्षावमस्य । तदात्वनोन्मीलन्म्रदिमरपणीयात् कठिनता विचित्य प्रत्यङ्गादिव तरुणभावेन घोटनी । स्तनाराविभ्राणाः क्षणविनययात्यमरण- सरोन्मेपाः फेपामुपरि न रसानां युवतयः ।। ५१ ॥ श्रीमुरारेः निखिलैनिरस्तमानीकत्यापि भाविपरिमर्दम् । पारणागनामिव रसनि काठिन्यं कुचपुगं तन्म्याः ।। ५२ ॥ माटतीमावस्य ·५३-६..] स्त्रीणाममयर्णनपद्धतिः। 52/58 धृतघनरुचिरद्युतिना विलसद्धारेण मण्डलाग्रेण । दलयति कं नाभिमुखं वाला कुचमण्डलाग्रेण ॥ ५३ ।। विजयशर्मणः। स्तनराजी तथाऽन्योन्यं मण्डलाक्रमणोद्यतौ । कर्तुं यथैतयोस्सन्धिर्विधात्राऽपि न शक्यते ॥ ५४॥ तन्वङ्गयाः स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् । हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ।। ५५ ॥ काठिन्यमङ्गैनिखिलैनिरस्तं स्तनौ कृशाङ्गन्याः शरणं जगान । अधः पतिप्याव इतीव भीत्या न शक्नुतस्तावपि हातुमेतत् ॥ ५६ ॥ केपामप्यते । मध्यम्- निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि । अन्यथा नोपपद्यत पयोधरभरस्थितिः ॥ ५७ ।। कस्यापि । अंशुकेन जघनं तिरोदधे कञ्चुकेन च कुचौ मृगीदृशाम् । पीयमानमनिशं प्रियेक्षणः क्षामतामिव जगाम मध्यमम् ॥ ५८॥ माधवमागघस्य। वपुःमकदुपचीयमानस्तनद्वयस्योद्वहनश्रमेण । अत्यन्तकाभ्यं वनजायताक्ष्याः मध्यो जगामति ममैप तर्कः ॥ ५९॥ कुमारदासस्य । सुहृत्तमाकत उन्नती स्तनी गुरुनितम्योऽप्ययमन्यतः स्थितः । फयं भने कान्तमितीव चिन्तया ततान तन्मध्यमतीव तानवम् ।। ६०॥ अनुपपत्त्येव च. २. मदिरेक्षणायाः स. हरिणक्षणायाः च ३. कुमारिराजस्य स. च.

·सूक्तिमुक्तावली। [५३-१४ मध्येन तस्या विजितः कृशाङ्गन्याः- पश्चाननः काननलब्धवासः । तस्याः स्तनद्वन्द्वतटीधियेव कुम्भीन्द्रकुम्भी कुपितो भिनत्ति ॥११॥ अरसिठकरस्य । वलित्रयम् । तत्रिविष्टपमाख्यातं तन्वगन्धा यदलित्रयम् । येनानिमिपदृष्टित्वं नृणामप्युपजायते ॥ ६२ ।। विशाखदेवस्य । दरिद्रमुदरं दृष्ट्वा चक्रे लावण्यपूर्णयोः । पन्यानं स्तनयोस्तव्याखिवलीविपमं विधिः ॥ ६३ ॥ बिल्हणस्य । तनुत्वरमणीयस्य मध्यस्य च भुजस्य च । अभवनितरामस्या वलयः कान्तिद्धये ॥ ६४ ॥ (वचन श्लेषः ) कस्यापि । मध्येत्रिवलित्रिपयं पावरकुचचत्वरे च धवलशाम् । दलयति मदनपिशाचः पुरुपं हि मनागपि स्खलितम् ।। ६५ ।। त्रिविक्रममट्टस्य । रोमावली- भानि रोमावली तस्याः पयोधरभरोन्नती। जाता रत्नशलाकेव श्रोणीवर्यभूमितः ।। ६६ ।। बिल्हणस्य । आनीलचूरशिलीमुखमुन्नतकरोमावलीविपुलनालमिदं प्रियायाः । उत्तुङ्गसङ्गन्तपयोधरपमयुग्मं नाभेरधः कथयतीव महानिधानम् ॥ ६७ ।। । कस्यापि । गम्भीरनाभिहदसन्निगे रान तन्व्पा नवरोमरानिः । भुवन्दुभीनस्ननचक्रवाकदन्दोमिता गवलपरीव ॥ ६८॥ समीधरस्य ।

·स्त्रीणामङ्गवर्णनपद्धतिः। १८७ अमुमिन् लावण्यामृतसरसि नूनं मृगदृशः स्मरदशतुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः ॥ ६९ ॥ रामस्या माभिः- मन्ये समाप्ते लावण्यसारसँगै मृगीदृशः। अपूरयित्वेव गतो नाभिरन्धं चतुर्मुखः ॥ ७० ॥ बिल्हणस्य । कुचकुम्भौ समालम्ब्य तरन्ती कान्तिनिम्नगाम् । प्रमादतस्ततो भ्रष्टा दृष्टिनर्नाभौ निमज्जति ॥ ७१ ॥ नायं हारस्य मध्ये तरलमरकतो नाभिदेशे कृशाङ्गन्याः नेपाऽप्यत्र त्रियामारमणशुचिरुचिः पद्धतिमौक्तिकानाम् । नाभीलावण्यवाप्यामयमसमशरस्भ्यक्षकोपामिदग्धो मग्नस्तस्यापि झम्पापतनसमुदिता शीकरगिरेपा ।। ७२ ॥ नितंत्र:- तन्नितम्बस्य निन्दन्ति वृद्धि परिजनाङ्गनाः । काञ्चीनवनवग्रन्धिग्रथनेन कदर्थिताः ।। ७३ ॥ स कथं न स्पृहणीयो विषयरतस्तनितम्बविन्यासः । शान्तात्मनाऽपि विहितं विश्वसृजा गौरवं यत्र ।। ७४ ।। कस्यापि । अमृतमधुरः काञ्चीनादैः कृताभयडिडिमे त्रिवलिलहरीलावण्याम्भःकणोत्करकर्युरे । विपमनयनमालामालावलीढपराक्रपो लुति मदनस्तन्वङ्गीना नितंयशिलातले ॥ ७५ ॥ भट्टमोमेश्वरस्य । पार, साईपरपना गर्ने, क. रा. प.

·१८८ सूक्तिमुक्तावली। [५३-८१ जघनम्- वपुरनुपम नाभेरूज़ विधाय मृगीदृशो ललितललितरङ्गन्यासः पुरा रभसादिव । तदनु सहसा खिन्नेनेव प्रजापतिना भृशं पृथुलपृथुला स्थूलस्थूला कृता जघनस्थली ॥७६ ॥ जघनस्थलीघटकस्य । तस्याः पद्मपलाशाक्ष्या स्नात्यास्तजयनं धनम् । दृष्टं सखीभिर्याभिरताः पुंभावं मनसा ययुः ॥ ७७ ॥ वाल्मीकेः। मुक्तेगपि प्रियतमानयनोपभोगः श्रेयान मृग्यमिह वस्तुनि नः प्रमाणम् । यत्पश्यतायतदृगो रशनाकलापे मुक्ता अपि स्वयमहो पुनरेव वद्धाः ॥ ७८॥ उत्प्रेक्षावल्लभस्य । मन्ये तदूरू संभाव्य हस्तसर्वस्वहारिणी । वदन्त्यस्पृश्यताइतोर्मातङ्गत्वं मतङ्गजाः ॥ ७९ ॥ बिल्हणस्य। पश्पन्हतो मन्मथराणपानः गको विधातुं न निमल्यि चक्षुः । उरू विधाता नु कयं कृनी नावित्यास तस्यास्मुमतेर्वितर्कः ॥ ८० ॥ कुमारदासस्य। गरे- हेपमवीरमानाभ्यां भानि जहानंताग्यम् । लावण्याय नं स्थानं कुहमेनेव मुर्धरः ॥ ८१॥ मिल्हणस्य । लीगतिाला निममिदा मत्तो न दन्नी मुपिनी नसः। उनी नहागरं यदीपं यर तुला कोयाधिरोहणानि ॥ ८२॥ फस्यापि। 11.... -RR गुना. मग ·५३-९.] स्त्रीणामङ्गवर्णनपद्धतिः तदीयजई सन्तापं यज्जनस्यातिरागिणः । जनयाञ्चऋतुस्तीनं तत्र हेतुर्विलोमता ॥ ८३ ॥ शकवृद्धेः। चरणयुगलम् - अमूल्यस्य मम स्वर्णतुलाकोटिद्वयं कियत् । इति रोपादिवातानं पादयुग्मं मृगीदृशः ॥ ८४ ॥ जाग्रतः कमलालक्ष्मी यजग्राह तदद्भुतम् । पादद्वयस्य मत्तेभगतिस्तये तु का स्तुतिः॥ ८५॥ यस्याः पादनखश्रेणी शोभते लटहभ्रवः । रत्नावलीव लावण्यरत्नाकरसमुद्धृता ॥ ८६ ॥ बिल्हणस्यैते । प्रसीद मैवं परिभूदखण्डं ताराधिपं ते बदनामृतांशुः । इतन्दुमुख्याः पतितेव पादे ताराततिर्दीप्तनखच्छलेन ॥ ८७ ॥ कुमारदासस्य । गतम्- सलीलमियमायान्ती कामिनी गजगामिनी । उन्नताशिनखज्योति:पुप्पैर्भुवमिवार्चति ।। ८८ ॥ कस्यापि । दूरयन्त्या जनं सर्वं निरागसमयज्ञया । मातङ्गानां गतिर्यादृक् तादृगासीदसंशयम् ॥ ८९ ॥ शकवृद्धः। कान्तिः- अवयवेपु परस्परविंवितेष्वतुलनिर्मलकान्तिपु तत्तनोः । अयमयं प्रविभाग इति स्फुटं जगति निश्चिनुने चतुरोऽपि कः ॥९० ॥ श्रीमीमसिंहपण्डितस्य । १मारय, क. स. च. २. कामिनी, क. स, च, ·१९० [५३-५० सूक्तिमुक्तावली। तदा तदङ्गस्य विभर्ति विभ्रमं विलेपनामोदमुचः स्फुरद्रुचः । दरस्फुटरकाश्चनकेतकीदलारसुवर्णमभ्यस्यति सौरभं यदि ॥९१ ॥ श्रीहर्षपण्डितस्य आकारस्सुमनोहरस्स महिमा तवैभवं नद्वयः सा कान्तिस्स च विश्वविस्मयकरस्सौभाग्यभाग्योदयः । एकैकस्य विशेपवर्णनविधी तस्यास्स एव क्षमो यस्यास्मिन्नुरगप्रभोरिव मवेजिदासहस्रद्वयम् ॥ ९२ ॥ त्रिविक्रमभट्टस्य! इति अवयववर्णनम् । सामान्यतः स्त्रीस्वरूपवर्णनम् । पदे वाक्ये प्रमाणे च परां काष्ठामुपागता । अतो विद्वज्जनस्यापि स्पृहणीया मृगेक्षणा ॥ ९३ ॥ गुरुणा स्तनभारेण मुखचन्द्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्यां पादाभ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ ९४ ॥ माणानां च प्रियायाय मूढास्सादृश्यकारिणः । प्रिया कण्ठगता रत्यै प्राणा मरणहेतवः ॥ ९५ ॥ स्तनतदमतीव तुङ्ग मध्यो निम्नः समुन्नतं जघनम् | विपमे मृगशावाक्ष्या वपुपि नवे क इव न स्खलति ॥ ९६ ॥ केषामप्यते । मुखेन चन्द्रकान्तन महानीलंशिरोरुहै। पादाभ्यां पद्मरागाभ्यां रेजे रत्नमयीव सा ॥ ९७॥ गतिर्वेणी च नागेन वपुरूरू च रंभया । पाणी बालरोष्ठी च तस्यास्तुल्यत्वमाययुः ॥ ९८॥ शकवृद्धरेतौ। १. स मुखे, क. स. च, ·५३-१.] स्त्रीस्वरूपवर्णनपद्धतिः। स्वभ्यस्तरूपापि नवैव नित्यं विनाऽपि हासं हसतीच कान्त्या । मदादृतेऽपि स्खलतीच भावाचं विना व्याहरतीय दृष्टया ॥ ९९ ॥ मगवतो व्यासस्य । तकं यदि मुद्रिता शशिकथा तचेस्मितं का सुधा तचक्षुर्यदि हारित कुवलयस्ताश्चेगिरो घिमधु । धिक्कन्दर्पधनुर्बुवौ यदि च ते किं वा बहु ब्रूमहे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविषयस्सर्गक्रमो वेधसः ॥ १० ॥ राजशेखरस्य । तद्वनस्य कलङ्क एव तुलना पीयूषधाम्नाऽपि यत् कन्दर्पस्य धनुनिदर्शनमिदं निन्दास्पदं तद्भवोः । सा तल्लोचनयोस्त्रपा कुवळयस्साधर्म्यचिन्ताऽपि या तस्यास्तत्मतिविम्बमेव नियतं मात्राविसंवादिनी ॥११॥ गोत्रानन्दनस्य । सौरभ्यं मृगलाञ्छने यदि भवेदिन्दीवरे वक्रता माधुर्य यदि विद्रुमे तरलता कंदर्पचापे यदि । रम्भायां यदि विप्रतीपपलनं प्राप्तोपमानं तदा तकं तदुदीक्षणं तदधरस्तद्भस्तदूरुद्वयम् ॥ १०२ ।। कस्यापि । कमलशरधिरंभासकतानुक्रमान्य फनफफलशभाराकान्तसौदामिनीकम् । किसलयितमृणालं हारगर्भपवालं कुवलयितशशाडूं- कौशलं सा विधातुः१०३ मूक्तिसहस्रात् । यतो यतोऽङ्गादपयाति फस्तनस्तारस्वर्णमरीचित्रीचयः । यतो यतोऽस्या निपतन्ति दृष्टपस्तनस्तनः श्यामसरोनष्टयः ॥ १०४ ॥ ॥ इति सामान्यतःपापानम् ।। इति श्रीभगदत्तनहगावनितायां मुचिमुकल्या अविष्टलवर्गनपतिः ।। मह.. ग ..

·सूक्तिमुक्तावली। [५४-६ .१९२ . नायकातिथ्यम् (५४) स्फुरसि वाहुलते किमनर्थकं त्वमपि लोचन चाम भव स्थिरम् । तमहमागतमध्यपराधिनं न परिरन्धुमलं न च चीक्षितुम् ॥ १॥ कस्यापि। श्रुत्वा गर्जितमम्बरे जलमुचः सद्यो भयादुन्मुखी यावन्मुश्चति नाश्रु मुश्चति तथा यावन्न मेघो जलम् । ताबदाइनपांसुचितपतिप्रत्यागतिरस्वा तर्नु रोमोढ़ेदवती निपिश्चति वधूरानन्दवाप्पोर्मिभिः ॥ २ ॥ सूक्तिसहस्रात् । वाला बैन्दनमालिकाकिसलयग्रन्थीनधः कुर्वती श्रुत्वा शब्दमभीष्टवाइनविभोर्दाशेरकस्याङ्गणे । आक्रन्दात्सुहृदो वनाद्गुरुजनं नासाग्रसङ्गादसून् कान्तं स्त्रीवधपातकात्स्मरमसत्कीः परावर्तयत् ।। ३.॥ कस्यापि । .आयाते दयिते मरुस्थलमुवामुत्प्रेक्ष्य दुरध्यता गहिन्या परितोपवाप्पतरलापासज्य दृष्टिं मुखे । दत्वा पीलुशमीकरीरकवलान् स्वेनाञ्चलेनादरा- दुनमष्टं करभस्य केसरसटाभारावलनं रजः ॥ ४ ॥ अद्भुतपुण्यस्य । आगच्छन् सूचितो येन येनानीतो गृहं प्रनि । प्रथमं सखि कः पूज्यः किं काकः किं क्रमेलकः ॥ ५॥ सोमकवेः । दीर्घा, वन्दनमालिका विरचिता दृष्टयेव नेन्दीवरः . पुप्पाणां प्रकरः स्मितेन रचितो नो कुन्दनात्यादिभिः । दत्तं स्वेदमुचा पयोधरभरेणाध्यं न कुम्भाम्भसा स्वरेवावयवैः पियस्य विशतस्तन्व्या कृतं मङ्गलम् ॥ ६ ॥ अमरकस्य । १. चन्दन, ग, २. कुर्वतः क.व.च, ३. वाभवाइनस्य रहितं. शाईवरपरतो.

·५४-1.] नायकातिथ्यपद्धतिः। किश्चित्कम्पितपाणिकङ्कणरवः पृष्टं ननु स्वागत बीटानम्रमुखान्जया चरणयोबस्ते च नेत्रोत्पले द्वारस्यरतनपुग्ममङ्गलघटे दत्तः प्रवेशो हदि स्वामिन् कि न तवातियेस्समुचितं सख्याऽनयाऽनुष्ठितम् ।। ७ ॥ त्रिविक्रममस्य । येनत्र मूचितनवा पुदपमसा मीनाइतिस्फारिततामरसोपमेन | अन्यं निमील्य नपनं मुदितंय मुभूमिन सेन नपनेन ददर्ग फान्तम् ॥८॥ उत्प्रेक्षागामध्य आनन्दीद्तयाप्पपूरपिहिनं गाः सम नेक्षित याह स्वेदितपैर कंपविधुरी शक्ती न यप्लग्रहे । पाणी साध्वसगद्दारपदा संशोभलोलं मनः सत्यं यन्मियसमाऽपि गुचिराज्जातो वियोगायने ।।९।। ययारि। फेयूरीनाणारभिरमा कर्णावतंसीहत- प्यायोगलफपदनिः पथि पुरो यदाअमिः पानि । पापकदिन्नमाम्मकमितृप्तावत्स एपेत्यय माधवधिनायकान्टमपला पिमा न. रमः॥१०॥ गानगरमा MAHEATER गित निमाविणार | ·सूक्तिमुक्तावली। [.५५-५ माने मानिन्यवस्थापइतिः (५५) स्फुटतु हृदयं कामः कामं करोतु तनुं तनुं न सखि चटुलप्रेम्णा कार्य पुनर्दयितेन मे । इति सरभसं मानावेशादुदीर्य वचस्तया रमणपदवी सारङ्गाक्ष्या निरन्तरमीक्षिता ॥१॥. चलतु तरला दृष्टिभ्रष्टा खला सखि मेखला स्खलतु कुचयोरुत्कम्पान्मे विदीर्यतु कञ्चकम् । तदपि न मया संभाव्योऽसौ पुनर्दयितः शठः स्फुटति हृदयं मौनेनान्तन मे यदि तत्क्षणात् ॥ २॥ .. दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभापिणि स्फारित संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाश्चितभूलतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाप्पाम्पूर्ण क्षणा- चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥ ३ ॥ भ्रूभेदो गुणितश्चिरं नयनयोरभ्यस्तमामीलितं रोद्धं शिक्षितमादरेण हसितं मौनेऽभियोगः कृतः । धैर्य कर्तुमपि स्थिरीकृतमिदं चेतः कथंचिन्मया , - बद्धो मानपरिग्रहे परिकरस्सिद्धिस्तु दैवे स्थिता ॥ ४ ॥ तदक्राभिमुखं मुखं विनमितं दृष्टिः कृता पादयो- स्तत्सल्लापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्ध मया । पाणिभ्यां च तिरस्कृतरसपुलका स्वेदोद्गमो गण्डयोः सख्यः किं करवाणि यान्ति शतथा मत्कञ्चुकीसन्धयः ॥ ५॥ . अमरुकस्य। एकत्रांसनसङ्गतिः परिहृता प्रत्युद्गमादूरत- स्ताम्बूलानयनच्छलेन रभसालेपोऽपि संविग्नितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतवतुरया कोपः कृनार्थीकृतः ॥ ६ ॥ अमरानन्दस्य। पुलिन्दस्य. ग.

·५५..] मानिन्यवस्थापद्धतिः। १९५ भ्रूभङ्ग सहसोगतेऽपि यदनं नीतं परानम्रता- मीपत्तं प्रति भेदकारि हसितं नोक्तं यचो निष्ठुरम् । अन्तर्वाप्पनीकृतं प्रभुतया चक्षुर्न विष्फारितं कोपश्च.प्रकटीकृतो दयितया मुक्तथ न प्रश्रयः ॥ ७ ॥ श्रीहर्षस्य । भूभङ्ग रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुदीक्षते गद्धापामपि वाचि सस्मितमिदं दयाननं जायते । फार्यस्यं गमितेऽपि चेतसि तनू रोमानमालम्बने दृष्टे निर्वहणं भविष्यति कथं मानस्य तस्मिन् जने ॥ ८॥ मदन्तारोग्यस्य । किचिदापजन्दावलिसन्निने नेत्रे मनाभिने रागो विस्फुरणानुबन्धविरः सन्दगिनो गयो। फम्पमापरपर विरचितः फामं कुरङ्गीदना नो माने किमयं मियं पनि कतः कोपोऽभिलापोऽयया |॥९॥ पारनो सम्वि गोचरं नयनयोरायानि तापवं गत्वा यूहि ययाम्प ने दपिनया मानम्ममानचितः । दृष्टे पूर्नविष्टिने नु दपिन नम्मिनायं मम स्वदमाननगेनिभरननो: मेरं मुखं नायने ॥ १० ॥ in भागप मननि पानपिनी पाटी पगन्गादग- एलानपानि पिनं पर पप्पामति समना माया म भारत पानि निभग्मपिता माना गयः॥११॥ Preragement ·, सूक्तिमुक्तावली। सख्यनुनयपइतिः (५६) यत्पादं प्रणतः प्रियः परुपया वाचा स निर्घाटितो यत्स [ख्यान ] कृतं वचो जडतया यन्मन्युरेको धृतः । पापस्यास्य फलं तदेतदधुना यचन्दनेन्दुयति- भालेयाम्बुसमीरपङ्कजविसर्गात्रं मुहुर्दह्यते ॥१॥ रुद्रस्य। . स्मितज्योत्स्नाभिस्ते धवलयति विश्वं मुखशशी दृशस्ते पीयूपद्रुतमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं किरति मधुरं दिक्षु तदिदं कुतस्ते पारुप्यं सुतनु हृदयेनाद्य गुणितम् ॥२॥ पादानते प्रणयपेशलवाचि कान्ते त्यक्तस्त्वया यदतिकोपनया न मन्युः । तीवानुतापगलितः स्वयमेव मन्ये निर्याति ते तदयमथुजलच्छलेन ॥ ३ ॥ कयोरप्येतो। विमुचामुं मानं सफलय वचस्साधु सुहृदों मुधा सन्तापेन ग्लपयसि किपङ्गं स्मरभुवा । पियं पादपान्तप्रणतमधुना मानय भृशं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ ४ ॥ रुद्रस्य। लिखन्नास्ते भूमि पहिरवनतः प्राणदयितो निराहारास्सख्यरसततरुदितोच्छननयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पञ्जरशुफै- स्तवावस्था चेयं विगुज कठिने मानमधुना ॥५॥ सन्त्येवात्र गृहे गृहे युवतयस्ताः पृच्छ गत्याऽधुना प्रेयांसः प्रणमन्ति कि तव पुनासो यथा वर्तते । आत्मद्रोहिणि दुर्जनः मलपिनं कर्णे या मा कयाः छिनम्तहरमा भवन्नि पुरुपा दुःखानुसत्या पुनः ॥६॥ यान, ६.स. १६व.क. पाठभेसि....

·५६-१२] सख्यनुनयपद्धतिः। अमुल्यग्रनखेन वाप्पसलिलं विक्षिप्य विक्षिप्य किं तृष्णी रोदिपि कोपने बहुतरं फूत्कृत्य रोदिप्यसि । यस्थास्ते पिशुनोपदेशवचनैर्मानेऽतिभूमि गते निर्विष्णोऽनुनयं प्रति प्रियतमो मध्यस्थतामेष्यति ॥ ७॥ पादासक्ते सुचिरमिह ते वामता कैव मुग्धे मन्दारम्भे प्रणयिनि जने कोपराधोपरोधः। इत्यं तस्याः परिजनकाकोमलालापवेगे वाप्पोद्भेदस्तदनु सहसा न स्थितो न प्रवृत्तः ॥ ८॥ अमरकस्य । अनालोच्य प्रेम्णः परिणतिमनादृत्य सुहृद- स्त्वया कान्ते मानः किमिति सरले संप्रति कृतः । समाकृष्टा एव प्रलयदहनोद्भासुरशिखाः स्वहस्तेनाङ्गारास्तदलमधुनाऽरण्यरुदितः ॥९॥ बाँकूटस्य । असद्वृत्तो नायं न च खलु गुणरेप रहितः मियो मुक्ताहारस्तव चरणमूले निपतितः । गृहाणनं मुग्धे बजतु तव कण्ठपणयिता- मुपायो नास्त्यन्यस्तव हृदयसन्तापशमने ॥१०॥ पुरश्चरागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता तनोानिर्यस्य त्वयि समभवद्यत्र च तव । युवा सोऽयं प्रेयानिह सुवदने मुश्च जहां विधातुर्वदग्ध्यं विलसतु सकामोऽस्तु मदनः ॥ ११ ॥ मवमतेः । भकारो मानस्य प्रियसखि यदीहर पचिदपि श्रुतो वा दृष्टो वा कथयत तदाऽयं परिजनः । प्रियं पादमानप्रणतमधूय त्वमधुना रनिच्छिद्रः पश्यन्त्यपसर हसिघ्यन्त्यमुहृदः ॥ १२ ॥ . ॥ इति श्र भगदत्तन वनितमूक्तिमुवावस्यां सम्यनुनयः ॥ 1.रने का, २. निरागे प्रसन्टेक, पटा. वाटाय. १. पारो माय, Bhandarkar's Report ·सूक्तिमुक्तावली। [५७-५ नायिकानायकयोरुक्तिमत्युक्तिवर्णनपइतिः (५७) वाले नाथ विमुञ्च मानिनि रूपं कोपान्मया किं कृतं खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि । तरिक रोदिपि गद्गदेन वचसा कस्याग्रतो रुद्यते नन्वतन्मम का तत्रास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुयते ॥१॥ श्रीकुमारदासस्य । नयननिपातेऽझुरितः पल्लवितो वंचसिं पुष्पितो हसिते । फलतु कृशानि तवाङ्गस्पर्शेन मनोरथोऽस्माकम् ॥ २ ॥ यद्वाचः प्रचुरोपचारचतुराः यत्साग्रहं दूरतः मत्युत्थानमिदं स्वहस्तनिहितं यद्भिन्नमप्यासनम् । उत्पश्यामि यदेवमेव च मुहुर्दृष्टिस्सखीसंमुखं तच्छङ्क तब पङ्कजाक्षि बलवान् कोपप्रसादोदयः ॥३॥ -रुद्रस्य । तथाऽभूदस्माकं प्रथममविभक्ता तनुरियं ततो नु त्वं प्रेयान् वयमपि हताशाः प्रियतमाः। इदानी नाथस्त्वं वयमपि कलत्रं किमपरं मया माणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥ ४ ॥ अमरुकत्य। पेन श्रोरसायनं मम हठावाचस्तयामीलिताः भग्नं येन तब भ्रुवोविलसितं नेत्रोत्सवारम्भि मे मयेतोनिलयश्च यस्त्वदधरः श्वासानिलाध्यते प्रत्यर्थी स मम प्रिये फयमयं मानस्त्वया स्वीकृतः॥५॥ - गोत्रानन्दनस्य । १. रथमो. क. पाटभर २.पोप्य, ग. ३. मयि, ग. ४. पुरा. ५. मिना, .ताना time ·५७-११] नायिकानायकयोरुक्तिमत्युक्तिवर्णनपद्धतिः। भवतु विदितं व्यर्थालापरलं प्रिय गम्यता तनुरपि न ते दोपोऽस्माकं विधिस्तु पराङ्मुखः । तव यदि तथा रूढं प्रेम प्रपन्नमिमा दर्ता प्रकृतितरले का नः पीडा गते हतजीविते ॥६॥ धर्मकीर्तेः । व्यारत्तं खलु सर्वतो विपयतस्त्वय्येव लीनं मनो नित्यं च त्वदधीनमेव नियतं मज्जीवितं मानिनि । मत्वं मयि नूनमन्यविषयाशडून त्वया त्यज्यतां किं वाऽन्यत्र निशाकरोऽभिरमते त्यक्त्वा क्षणं कौमुदीम् ॥ ७ ॥ कृतं मिथ्यावादविरम विदितः कामुक चिरात् मियां तामेवोचरभिसर यदीयैर्नखपदैः। विलासैश्च प्राप्तं तव हृदि पदं रागवहुलै- मया कि ते कृत्यं ध्रुवमकुटिलाचारपरया ॥ ८॥ रुद्रस्य। अकरवमधिपौलि पादपद्मावपनय मानिनि मानितामकाण्डे । यदि पररमणीं गतस्तदाऽयं स्तनयुगलिङ्ग-युगं स्पृशामि तन्धि ॥ ९ ॥ कस्यापि। कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना विग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः। तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं त्वं पादान्ते लुसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥१०॥ वामनस्या दासे कृतागसि भवेदुचितः प्रभृणां पादप्रहार इति सुन्दरि मास्मि दूये । उद्यत्कठोरपुलकाङ्कुरकण्टकार्यखिद्यते तव पदं ननु सा व्यथा मे ॥११॥ श्रीमुंजस्य । १दः कुचशिवलिद ग. दस्तबकुलिक क. पाठभेदः ·[५५-१० २०० सूक्तिमुक्तावली। वधूनां सर्वासां चरणहरणैपितमिदं शिरस्ते स्पर्शाई सकृदपि न पादस्य हि मम । प्रहारः पादैस्त्वां रमयति स मत्तो न सुलभ- स्तदुत्तिष्ठ स्वामिन् भवतु तव सौभाग्यमतुलम् ॥ १२ ॥ सर्वदासस्य । आताम्रतामपनयामि विलक्ष एप लाक्षाकृतां चरणयोस्तव तन्धि मूर्ना । कोपोपरागजनिता तु मुखेन्दुम्चेि हर्तु क्षमा यदि परं करुणा मयि स्यात् ।। १३ ॥ श्रीहर्षस्य। किं पादान्ते पतसि विमनाः स्वामिनो हि स्वतन्त्राः कश्चित्कालं कचिदभिरतस्तेन कस्तेऽपराधः । आगस्कारिण्यहमिह यया जीवितं त्वद्वियोगे भर्तुः प्राणास्त्रिय इति ननु त्वं ममे(यै ?)वानुम(ने?)यः ॥ १४ ॥ कस्यापि । कामस्यापि शराहतिर्न गणिता त्वं जीवनं संस्मृता नो दग्यो विरहानलेन झटिति त्वत्संगमाशामृतः । नीतोऽयं दिवसो विचित्रलिखितैस्सङ्कल्परूपैर्मया किश्चान्यन्मनसि स्थिताऽस्ति भवती [तत्र) स्वयं साक्षिणी ॥१५॥ राजपुत्रयशोवर्मणः । सार्ध मनोरयशस्तव धूर्त कान्ता सैव स्थिता मनसि कृत्रिमभावरम्या । अस्माकमस्ति न कश्चिदिहावकाशस्तस्मात्कृतं चरणपातविडम्बनाभिः१६॥ रुद्रस्य। सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ताः कथा योपितो दूरादेव मयोज्झितास्मुरभयः स्रग्गन्धधूपादयः । फोर्प रागिणि मुश्च मय्ययनते दृष्टे प्रसीदाधुना संघस्त्वदिरहे भवन्ति सुभगे सर्वा ममान्धा दिशः ॥१७॥ कस्यापि। १. विधि स. च. २ ताऽमि. क. पाठभेक्ष. १ वार्ता, क. पाठभेदः. ४. रा. क. स. च. ५. सत्य ल. ६. हान ५. दयिते. क. पाठभेदाः ·37MBAY-7. ५७-२२] उक्तिमत्युक्तिवर्णनपद्धतिः। प्रातः मातरुपागतेन जनिता निर्निद्रता चक्षुपोः मन्दाया मम गौरवन्यपनयादुत्पादितं लाघवम् । किन्तधन्न कृतं त्वया मरणभीर्मुक्ता मया गम्यतां दुःखं तिष्ठसि यच्च पथ्यमधुना कर्ताऽस्मि तच्छ्रोष्यसि ॥१८॥ अमरुकस्य। शीतांशुमुखमुत्पले तब दृशौ पदानुकारौ करी रम्भास्तम्भनिभं तदूरुयुगळं वाहू मृणालोपमौ । इत्याह्लादकराखिलागि रभसान्निःशङ्कमालिङ्ग मां- मङ्गानि त्वमनङ्गन्तापविधुराण्येोहि निर्वापय ।। १९ ॥ श्रीहर्षस्य । यदा त्वं चन्द्रोऽभूहिमकरकलापेशलवपु- स्तदाऽहं जाता द्राक् शशधरमणीनां प्रतिकृतिः । इदानीमर्कस्त्वं खररुचिसमुत्सारितरसः फिरन्ती कोपानीनमपि रविग्रावघटिता ॥ २० ॥ अचलस्य। फठिनहृदये मुश्च भ्रान्ति व्यकीककयाश्रिता पिशुनवचनैर्दुःखं नेतुं न युक्तमिमं जनम् । किमिदमयवा सत्यं मुग्धे त्वयाऽध विनिश्चित यदभिरुचितं तन्मे कृत्वा प्रिये सुखमास्यताम् ॥ २१ ॥ अमरकस्य। त्वं तावद्हुवल्लभो नववयाः कान्तरमुखी निघृणो नो जानासि परच्या शमते नवासि दुःखी यतः । किं त्वन्याः परिपृच्छ मन्मय पीडामसयामिमा किया (घाता) नो भव येन सन्नन जनः कापालिको नोच्यसे ।।२२।। कस्यापि । १.प.क.पाठभेट २. न.स.पाउस २६ ·२०२ सूक्तिमुक्तावली। [५७-२८ प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं सन्त्यज रुपं प्रिये शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वपुः । निर्धानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ २३ ॥ चन्द्रकस्य। कृतककृतकायाशाठ्यस्त्वयाऽप्यतिवर्तितं निभृतनिभृतः कार्यालापर्मयोऽप्युपलक्षितम् । भवतु विदितं नेष्टा तेऽहं वृथा परिखिद्यसे त्वहमसहना त्वं निस्नेहः समेन समं गतम् ॥ २४ ॥ किं कण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाशः प्रमादान्मया निद्राच्छेदविवर्तनेष्वभिमुखं नाद्यापि संभावितम् । अन्यस्त्रीजनसङ्कन्थालघुरहं स्वप्ने त्वया लक्षितो दोपं पश्यसि किं प्रिये परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥ २५ ॥ निशानारायणस्य । अर्घोक्त भयमागतोऽसि किमिदं कण्ठश्च किं गद्गद- वाटोरस्य न च क्षणोऽयमनुपक्षियमास्ता कथा । ग्रूहि प्रस्तुतमस्तु संप्रति महत् कर्णे सखीनां मुखै- स्तृप्तिनिर्भरमेभिरक्षरपदैः प्रागेव मे संभृता ॥ २६ ॥ कस्यापि । विनिश्वेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोदो निद्रा वा किमु विपविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्श स्पर्शे मम हि परिमूटेन्द्रियगणो विकारः कोऽप्यन्तडयति च तापं च कुरुते ॥ २७ ।। भवभूतेः । यत्रार्कायितमिन्दुना सरसिरङ्गारपुजापित क्रुद्धायां मयि नाय ते फदलिकारखण्डैरलातापितम् । फालोऽन्यः खलु कोऽपि सोऽमृतमयो जातो विपाक्तोऽधुना धिक्माणानिति निर्यदश्रुरवला मोई बदन्नी गता ॥ २८ ॥ . १.मुसं.क.रा.प. २. दाने.क.स.च.

·५७-३३] उक्तिप्रत्युक्तिवर्णनपद्धतिः। दृष्टिं रुपा क्षिपसि भामिनि यद्यपीमां स्निग्धेयमेष्यति तथापि न रूक्षभावम् । त्यक्त्वा त्वरां व्रज तद(वी) स्खलितैरयं तु खेदं करिष्यति गुरुर्नियतं नितम्बः ॥ २९ ॥ यद्गम्यं गुरुगौरवस्य सुहृदो यस्मिन लभन्तेऽन्तरं यद्दाक्षिण्यवशाझ्याच सहते मन्दोपचारानपि । यल्लज्जा निरुणद्धि यत्र शपथैरुत्पाधते प्रत्यय- स्तरिक प्रेम स उच्यते परिचयस्तत्रापि मानेन किम् ।। ३०॥ अमरुकस्य। एवं यथाह भवती मम सर्वदोपाः कः स्वामिना कुवलयाक्षि सहानुवन्धः । एपोञ्जलिविरचितः कुरु निग्रहं मे दासेऽपराधवति कोऽवसरः क्षमायाः ॥ ३१ ॥ मान निराधारस्त्वं गच्छास्तु शिवस्तु पन्थास्ते । अमुना बद्धाञ्जलिना हृदयमशेपं निपीतं मे ॥ ३२ ॥ कयोरप्येतौ। सुतनु जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित् कोप एवंविधोऽभूत् । इति निगदति नाथे तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किञ्चित् ॥ ३३ ॥ अमरुकस्य । इति विप्रलंभे उक्तिप्रत्युक्तिवर्णनपद्धतिः । "निधानाधारस्त्वं गच्छ शिवोऽस्तु' इति पाठः सम्यक् प्रतिभाति ।

·२०४ [५८-५ सूक्तिमुक्तावली। प्रसादवर्णनपद्धतिः (५८) परिम्लाने माने मुखशशिनि तस्याः करधृते मयि क्षीणोपाये प्रणिपतनमाकशरणे । तया पक्ष्मप्रान्तध्वजफ्टनिरुद्धेन सहसा प्रसादो वाप्पेण स्तनतटविशीर्णेन कथितः ॥ १ ॥ अमरकस्य । दृष्ट लोचनयन्मनाङ्मुकुलितं पार्थस्थिते चक्रव- न्यम्भूतं घहिरासितं पुलकवत् स्पर्श समातन्वति । नीवीबन्धवदागतं शिथिलता संभापमाणे क्षणा- न्मानेनापसृतं हियेव सुदृशः पादस्पृशि मेयसि ॥२॥ कस्यापि । सत्यं दुर्लभ एप वल्लभतमो रागो ममास्मिन्पुन: कोपोऽस्यातिगुरुर्न चातिनिपुणास्सख्योऽपि संवोधने । सञ्चिन्त्येति मृगीदृशा प्रियतमे दृष्टे श्लयां मेखला वघ्नन्त्या न गतं स्थितं न च चलद्वासो न वा संहतम् ।। ३ ॥ सत्यं भामिनि दुर्जनोऽस्मि दयिते पाल्यस्तथाऽपि त्वया तद्दोपश्शतशो मृगाक्षि नियतं दीने मयि क्षम्यताम् । इत्थं जल्पति वल्लभे मृगदृशा चक्षुर्लसत्संभृतं रक्तत्वं विरलीकृतं च वदने दत्तं न किञ्चिद्वचः॥४॥ रुद्रस्यैतौ। आगत्य प्रणिपातसान्वितसरखीदत्तान्तरे सागसि स्वरं कुर्वति तल्पपानिभृते धूर्तेऽङ्गसंवादनम् । ज्ञात्वा स्पर्शवशात्तयों किल सखीभ्रान्त्या स्ववक्षशनः खिन्नाऽसीत्यभिधाय मीलितदृशा सानन्दमारोपितः ॥ ५॥ कस्यापि । १. मा. क. पाठभेदः २. ३. ४. वास्यवद्, संभृतम्, तदा इति यथाक्रम क. पादभेदा बोच्याः ।

·प्रसादवर्णनपद्धतिः। २०५ वाचौ वाग्मिनि किं तवाद्य परुपाः सुभ्र भ्रुवोर्विभ्रमो- ऽप्युद्धान्तः कृत एप लोलनयने कि लोहिते लोचने । नास्त्यागो मयि किं मुधैव कुपितेत्युक्ते पुरः प्रेयसा मानिन्या जलविन्दुदन्तुरपुटा दृष्टिस्सखीप्वाहिता ॥ ६ ॥ रुद्रस्य। चक्षुर्खप्तमपीकणं कवलितस्ताम्बूलरागोऽधरे विश्रान्ता कबरी कपोलफलके ध्वस्ता च गात्रात् धुतिः । जाने संप्रति भामिनि प्रणयिना कैरप्युपायक्रमै- भनो मानमहातरुस्तरुणि ते चेतस्थलीवर्धितः ॥ ७ ॥ कस्यापि। सा यावन्ति पदान्यलीकवचनरालीजनैः पाठिता तावन्त्येव कृतागसो द्रुततरं संलप्य पत्युः पुरः । पारेभे परतो यथा मनसिजस्येच्छा तथा वर्तितुं प्रेम्णो मौग्थ्यविभूपणस्य सहजः कोऽप्येप कान्तः क्रमः॥८॥ मद्देन्दुराजस्य ॥ इति प्रसादवर्णनपद्धतिः॥ १.१.३.४.मा, गामिना, प्याट्य, पृ. इति ययाकर्म क. पाठभेदाः ।

·२०६ सूक्तिमुक्तावली। [५९-५ संभोगपद्धतयः । तत्र ऋतुपटूम्। वसन्तवर्णनपतिः (५९) तत्र ऋतुस्वमाव:- आताम्राः किरणा रखेर्नवदलत्वपल्लयाः पादपाः वल्लयस्तारकतुल्यकान्तिसुमनस्सौरभ्यसंभाविताः । वात्यस्मिन्मधुमत्तपट्पदपदव्याधूतचूतद्रुम- प्राग्भारंभपतत्परागपटलामोदी मरुद्दाक्षिणः ॥ १॥ विष्फूर्जत्कालनेत्रानलबहलशिखासञ्चयर्दशितोष्ण्यः प्रोन्मीलनीलकण्ठद्युतिभिरभिनवाम्भोदलीलों दधानः । चञ्चच्चडाग्रजाग्रत्तुहिनकरकरोद्गीर्णशैत्यस्समन्ता- दित्यं प्रोल्लासिकालत्रितयमयवपुः पातुवश्चन्द्रमौलिः ॥२॥ श्रीवैद्यपानुपण्डितस्यैतौ । यत्मारम्भविजृम्भितो रतिपतिः शृङ्गारसञ्जीवनी धत्ते हृद्यपिशृङ्खला त्रिभुवनप्रक्षोभणी प्रक्रियाम् । उत्सर्पत्सहकारपुष्पमधुरामोदनपश्चाञ्चिते तस्मिन्सन्तु वसन्त एव सुलभस्थानाः कवीनां गिरः ॥ ३ ॥ मूक्तिसहस्रात् । असा मरुच्चुंबितचारुकेसरः प्रसन्नतारापतिमण्डलाग्रणीः । वियुक्तरामातुरदृष्टिचीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ॥ ४॥ मट्टविज्जाकस्य । गर्भग्रन्धिषु वीरुधा सुमनसो मध्येऽडुरं पल्लवाः वाञ्छामात्रपरिग्रहः पिकवधूकण्ठोदरे पश्चमः । कि त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैदिवमनोजन्मनो देवस्यापि चिरोज्झितं यदि भवत्यभ्यासवभ्यं धनुः ॥५॥ रानशेखरस्य । १.ग.क.स.च. २.क.रा.छ.

·५९-११] वसन्तवर्णनपद्धतिः। २०७ माकन्देषु न यद्यपि प्रतिदिनं गर्भाङ्करग्रन्थयो भिद्यन्ते न च यद्यपि प्रतनुते पुप्पाण्यशोकद्रुमः । धत्ते नान्यभृतस्य यद्यपि कला कण्ठे पदं पञ्चमो भ्रातः पश्य तथाऽप्ययं हतमधुश्चेतः करोत्युत्सुकम् ।। ६ ॥ श्रीमोजदेवस्य । वाणानङ्कुरयन्ति पुष्पधनुपो वीरस्य चूतद्रुमाः वासन्तीमुकुलानि संमति मुखैमिन्दन्ति भृङ्गाङ्गनाः । गण्डूपं प्रतिपालयन्ति सुदृशां पुप्पोद्गमे केसर- स्तासां च स्तनमण्डलैः कुरवका गाढं तदालिङ्गनम् ॥ ७॥ नाथकुमारस्य । अग्रे स्वीनखपाटलं कुरवकं श्याम द्वयोर्भागयो- लाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । ईपद्धरजःकणाग्रकपिशा चूते नवा मञ्जरी मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुश्रीः स्थिता ॥ ८॥ कालिदासस्य । मन्दोऽयं मलयानिलः किसलयं चूतद्रुमाणां नवं माद्यत्कोकिलकूजितं विचकिलामोदः पुराणं मधु । वाणानित्युपदीकरोति सुरभिः पञ्चैव पञ्चेपवे यूनामिन्द्रियपश्चकस्य युगपत्संमोहसंपादिनः ॥९॥ श्रीराजकविरानस्य । जाहिद्वाकारितामा निरलस्तानां निपं विनतो भृङ्गालीविरुतैः कलैरविशदव्याहारलीलाभृतः । घूर्णन्तो मलयानिलाइतिचल शाखासमूहर्मुहु- भ्रीतिं प्राप्य मधुमसङ्गाजनिता मत्ता इवामी द्रुमाः ॥१॥ श्रीहर्षस्य । मालतीविरहाकान्ताः पश्य भृङ्गा मुमूर्पवः । आत्मानं मक्षिपन्तीव किंशुकमभवानले ॥ ११ ॥ कस्यापि।

·२०८ सूक्तिमुक्तावली। किंशुककलिकान्तर्गतमिन्दुकलास्पर्धि केसरं भाति । रक्तनिचोलकपिहितं धनुरिव जतुमुदितं वितनोः ॥ १२ ॥ बिज्जाकायाः। निर्वाणगार संघरिव मधुपकुलैः कालिमानं वहद्भि- र्भस्रावातैरिवोद्यन्मलयगिरिगुहानिर्गतस्तमरुद्भिः उद्दीप्योदाममन्तर्विरहहुतभुजं निर्मिमीतेऽत्र पोप्पान् वाणानक्षुण्णधारान्मधुरयमधुना लोहकारः स्मरस्य ॥ १३ ॥ नाचिराजस्य । स्थाने स्थाने मलयमरुतः पूरयन्त्यङ्कपाली पुष्पालीपु स्मरगजरजस्तानयोग्याः परागाः । जातं ते मधु मधुकरप्रेयसीनानुदघ्नं निर्विघ्नत्वं सपदि भजते रागराज्याभिषेकः ॥ १४ ॥ मानग्रन्थिकदर्थनाय फथितारसर्वत्र पुस्कोकिलाः क्रीडाकर्मणि दाक्षिणात्यमरुतामध्यक्षभावोऽर्पितः। पुष्पास्त्रस्य जगत्रयेऽपि विरहिमत्यूहहेवाकिनः सम्बद्धोऽयमसाध्यसाधनविधौ साम्राज्यमन्त्री मधुः ॥१५॥ बिल्हणस्यैतौ। कोकिलालाप:- स्तोत्रं चैत्रगुणोदयस्य विरहिमाणप्रयाणानक- एंकारः स्मरकार्मुफस्य सुदृा शृङ्गारदीक्षागुरुः । डोलाकलिकलासु मङ्गलपदं वन्दी वनान्तश्रियां नादोऽयं कलकण्ठकण्ठकुहर#खोलितः श्रूयते ॥ १६ ॥ श्रीपालकविराजस्य । यः श्रोत्रामृतनिझेरैकवसति निर्व्याजमारूढवान् यस्सञ्जीवनमन्त्रिता त्रिणयनप्लुष्टस्य चेतोभुवः । वीणाचन्ममृणो ध्वनिश्चतसृणां पात्रं श्रुतीनामभू- सोऽयं कोकिलकण्ठवेणुविवरव्यापारितः पञ्चमः ॥ १७ ॥ बिल्हणस्य । १.२.१.४. मत्रैः, भारों, शिक्षा, क्रीडा इति यथाक्रम क, पाठभेदाः ।

·वसन्तवर्णनपद्धतिः। यञ्चताङ्करकन्दलीकवलनात कर्णामृतग्रामणी- च्छायामात्रपरिग्रहोऽपि जगृहे पञ्चेपुजत्रेषुताम् । ताम्यत्तालुविटङ्कसङ्कटवटीसंचारितः पञ्चमः सोऽयं कोकिलकामिनीगलबिलादामूलमुन्मीलति ॥ १८ ॥ सृष्टा वयं यदि ततः किर्मियं मृगाक्षी सेयं वयं यदि ततः किमयं वसन्तः । सोऽप्यस्तु नाम जगतः प्रतिपक्षभूतथूतद्रुमः किमिति निर्मित एप धात्रा ॥१९॥ कस्यापि । किं द्वारि दैवहतिके सहकारण संवर्धितेन विपक्षक एप पापः । यस्मिन्मनागपि विकासविकारभाजि घोरा भवन्ति मदनज्वरसन्निपाताः ॥ २० ॥ विकटनितंबायाः। नेयं चूतलता विराजति धनुर्लेखा स्थितेयं पुरो नासी गुञ्जति भृङ्गपद्धतिरिय मौर्वी टणत्कारिणी। नेते नूतनपल्लवाः स्मरभटस्यामी स्फुट पत्रिणः -शोणास्तत्क्षणभिन्नपान्यहृदयप्रस्यन्दिभिश्शोणितैः ॥ २१ ॥ श्रीपालकविराजस्य। पत सखि कियदेतत् पश्य पैरं स्मरस्य प्रियविरहकृशेऽस्मिन् रागिलोके तथाहि । उपवनसहकारोद्भासिभृङ्गच्छलेन प्रतिविशिखमनेनोदश्चितं कालकूटम् ।। २२ ।। पुष्पपोरत्रकोशः शुकपउनमः स्वस्तिवासः पिकाना- मानः साम्राज्यलक्ष्मीमनुभवतुतमामत्र कान्ते वसन्ते । पाकमाप्तिमकारुणगुणगुरुणा यत्फलाना रसेन श्रीसौभाग्येन जिग्ये परफतकुतुपकोडजाम्बूनदाम्बु ॥ २३ ॥ कयोरप्येतो २७ ·२१० सूक्तिमुक्तावली। ५९-३९ mor aviwand मदमधुरविलासानल्पभृङ्गाभिरामा ललितमुकुललीलोनिमदन्ताद्गुरथीः । मलयपवनवेल्चत्पर्णकांग्रभागा लसति पत वसन्ते मञ्जरी कुखरीच ॥ २४ ॥ वामननागस्य। वसन्तवायवः- कृतमकोपाः पवनाशनानां निवासदानादिव पन्नगानाम् । विनिर्ययुश्चन्दनशैलकुञ्जादाशामुदीची प्रति गन्धवाहा ॥ २५॥ मलयगिरिसमीराः सिंहलद्वीपकान्ता- मुखपरिचयलब्धस्फारकर्पूरवासाः। इविडयुवतिदोलाकलिलोलनितम्ब- स्थलशिथिलितवेगास्सेव्यतामामुवन्ति ॥ २६ ।। पानीयं नालिकेरीफलकुहरकुहकारि कल्लोलयन्तः कावेरीतीरतालद्रुमचरितसुराभाण्डभाङ्कारचण्डाः । एते तन्वन्ति वेलावनललितलताताण्डवं द्राविडस्त्री- करापाण्डुगण्डस्थललुलितरया वायवो दाक्षिणात्याः ॥ २७ ॥ तन्वानश्शीतलत्वं जलघितदधनोत्तालतालासवाना दोलाव्यालोलचोलीगुरुरमण(चरण?)भरोत्फालहेलासहायो । पायुर्वात्येष दन्तवणमधरदले लालयन् केरलीना- भुमीसलपशिक्षाश्रमासुमपर्दक्षिणो दाक्षिणात्य: २८ । बिल्हणस्यैते ये दोलाकेलिकाराः किमपि मृगदृशा मानतन्तुच्छिदो ये सयशृङ्गारदीक्षाव्यतिकरगुरवो ये च लोकत्रयेऽपि । से फण्ठे लोलयन्तः परभृतवयसां पञ्चमं रागराज पान्ति स्वैरं समीराः स्मरविजयमहासाक्षिणो दाक्षिणात्याः ॥ २९ ·५९-१५] वसन्तवर्णनपद्धतिः। सुरतभरखिनपन्नगविलासिनीपानकेलिजर्जरितः। पुनरिह विरहश्वासैमलयमरुन्मांसलीक्रियते ॥ ३० ॥ राजशेखरस्यैतौ सललितमलकानां वल्लरी तयन्तो मधुसुरभिमुखाजोच्छासगन्धानुबन्धाः । परिसुरतभाजो योपितो स्वेदविन्दून् सतृप इव पिवन्तो वान्ति मन्दं समीराः ॥ ३१॥ स्मेराम्भोरुहपत्तने परिमलस्तेयी वसन्तानिल- स्तत्रत्यैरपि यामिकर्मधुकरैराबद्धकोलाहलः । निर्यातस्त्वरया व्रजनिपतितः श्रीखण्डपङ्कद्रवै- लिप्त पिच्छिलकेरलीकुचतटे खञ्जन शनैर्गच्छति ॥ ३२ ॥ कयोरप्येतो। कावेरीवारिवेललहरिपरिफरफ्रीडन क्रान्त]शीताः स्फीतश्रीखण्डपण्डभ्रमणभरभवदरिसौरभ्यगर्भाः। चोलस्त्रीलोलचेलाञ्चलचलनकलाक्रान्तकान्तास्तनान्ता धान्ति मेयोवियोगातुरतररमणीवैरिणोऽमी समीराः ॥ ३३ ॥ कृष्णपिल्लस्य । वसन्तपथिका:- लतानामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयं मतं लास्यं दत्वा श्रयति भृशमामोदमसमम् । लतास्त्वध्वन्यानामहह शमादाय सहसा ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥ ३४ ॥ कस्यापि । सा व्याधेः कृशता क्षतस्य रुधिरं दष्टस्य लालासुतिः सर्व नैतदिहास्ति तत्कथमसौ पान्यस्तपस्वी मृतः । आः ज्ञातं मधुलम्पटैर्मधुकररारब्धकोलाहले नूनं साहसिकेन चूतमुकुले दृष्टिस्समारोपिता ॥ ३५ ॥ रामिलसोमिलयोः। पिन क. स. प. २ रत, क. स. च. ३ श्रीर, क, स, च, ·सूक्तिमुक्तावली। [५९-४. अमी हेलोन्मेपव्यसनिपु पलाशेपु परितः पिबन्ति स्वच्छन्दं मधु मधुलिहो माद्यति जनः । अयं च प्रत्यग्रं दशति सहकारं परभृतो यदीदं मर्मान्तर्विदलति क एप व्यतिकरः ॥ ३६ ॥ कटकादित्यस्य । अध्वन्यस्य वधूर्वियोगविधुरा भर्तुस्स्मरन्ती यदि प्राणानुज्झति तस्य तत्खलु महत्सञ्जायते पातकम् । यावन्नो कृतमध्वगेन हृदये तावत्तरोर्मुर्द्धनि प्रोढुष्टं परपुष्टया तव तवेत्युच्चैर्वचोऽनेकशः ॥३७॥ अस्थिक्षोदवतीव कुन्दमुकुलैः फुल्लः पलाशद्रुपैः सागरमकरेव धूमकलुषेवोत्पातिभिः पट्पदैः । रक्ताक्षघुतिभिस्सशेपददनालातेव पुंस्कोकिल- दृष्टा माणसमाचितेव पथिकैरारादनान्तस्थली ॥३८॥ कयोरप्येती। बधिरितचतुराशा प्रीति (त) हारीतनादै- बहलपकुलपुष्पैरन्धपुष्पन्धयाऽसौ । निधुवनविधिमोहान्मूककोका वनश्रीः कथमिव पथिकानां नैव [वैक ल्यहेतुः ॥३९॥ श्रीपालकविराजस्य । अध्ययर्मकरन्दशीकरसुरामत्तकणकोकिले मार्गे मार्गनिरोधिनी परिहृता शङ्के शुभाशङ्कया । पान्थस्त्रीवधपातकादुपगतं चण्डानिचिह्न मधो- रेषा किङ्किणकेत्र पट्पदमयी झङ्कारिणी संहतिः ॥४०॥ कस्यापि । ॥ इति भगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या वसन्तवर्णनपद्धतिः ॥ १ऐष. क. स्व. ग. प. २. विषु ३ विघु. ४ नमक, ५. कोपा, क.स. च. ६. कोल.क. ख. ग. प.च, ·.६०-७] ग्रीष्मपद्धतिः। . ११३ W ग्रीष्मपद्धतिः (६०) 'तत्र ऋतुस्वभाव:--- वर्पत्यग्निकणानिवोष्णकिरणः काष्ठास्तु दावानल- ज्वालाजालजालभूधरमिलद्धम्यान्धकाराविलाः। वृक्षा जीर्णविशीर्णपर्णपटलाः शुष्पलतालिङ्गिन्ता नद्यस्तप्तकरीन्द्रकलिकलुपा ग्रीप्मे मरुतः ॥१॥ वैद्यमानुपण्डितस्य। ततः माविरभूद्वीप्मस्तपन्वसुमतीमिमाम् । सपिण्ड: कालकूटस्य सप्तजिदस्य सोदरः ।। २ ॥ तपनं बिभ्रदाफाशो जगत्कायविशृङ्गलम् । स्फुरल्ललाटनयनं हरं नाटयति स्फुटम् ॥ ३॥ कापि कापि दिगन्ते कृशधवलः कोऽपि कोऽपि घनलेशः। तिग्मद्युतिदग्धानां ताराणां भरमवद्भाति ॥ ४ ॥ सूक्तिरत्नाकरादेते। प्रतिगतथिजनानां विच्छिन्नाशं समूहमवलोक्य । स्फुटितमपयशस्तापादिव हृदयतलं तडागस्य ॥ ५॥ कस्यापि । रवेस्समस्तक्षितिमध्यगं रसं निपीय पीनत्वमतीव विभ्रतः। भरेण वानिष्विव मन्दगामिपु क्रमेण देय दिवसाः मपेदिरे ॥ ६ ॥ .बिहणस्य । भ्रमन्न्यः परित छाया: पत्ततां भ्राम्यतां दिवि । विभान्ति धर्मततो स्पर्शजातव्यथा इव ॥ ७ ॥ सविसइयात् ।

·२१४ सूक्तिमुक्तावली। [६०-७ तप्ता मही विरहिणामिव चित्तवृत्ति- स्तृष्णाऽध्वगेषु कृपणेष्विव वृद्धिमेति । सूर्यः करैर्दहति दुर्वचनः खलो नु छाया सतीव न विमुञ्चति पादमूलम् ॥ ८॥ कस्यापि । पच्यन्ते स्थलचारिणः क्षितिरजस्यङ्गारभूयंगते कथ्यन्ते जलजन्तवः प्रतिनदं तापोल्वारिभिः । भय॑न्ते शि(खच)राः खरातपशिखापुञ्ज तदेभिर्दिन- मौसा(स्पा)क: (१) क्रियते दिनेऽय नियमाद्वैवस्वताय ध्रुवम् ॥ ९॥ श्रीपालकविराजस्य । अङ्गाः खचितेव भूर्वियदपि ज्वालाकराल[लैः]कर--- स्तिग्मांशोः फिरतीय तीव्रमभितो वायुः कुकालानलम् । अप्यम्भासि नखम्पवानि सरितामाशा ज्वलन्तीव च ग्रीष्मेऽस्मिन्नववह्निदीपितमिवाशेपं जगद्वर्तते ॥ १० ॥ श्रीमोजदेवस्य । निना कायच्छायां श्रयति महिपः कर्दमधिया च्युतं गुजापुञ्ज रुधिरमिति काफः कलयति । समुत्सर्पन सर्पः सुपिरविवरं तापविवशः ससीत्काराधूतं मविशति करं कुञ्जरपतेः ॥ ११ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । विशुष्यत्तीयान्तश्शयितमहिपघाणकुहरं भतिश्यायलिन विशति शफरस्तापविवशः। अनिच्छन्तो धर्मकयनपरूपं वारि सरिता लिहन्ति स्वाङ्गानि श्रमजलफणाणि हरिणाः ॥ १२ ॥ तापावसनशयितं सरणी तरक्षुमुल्लय धावति मृगे मृगतृष्णिकार्य । तत्कोपितो मुखमुदश्चितमेप धर्मलोपावसभवनमय्य तथव शेते ॥ १३ ॥ सर्वदासस्यैतौ । १.कुति ईधरीय पाइ।

·६०-१९) ग्रीष्मपद्धतिः। कानि स्थानानि दग्धान्यतिशयगहनास्सन्ति वा के प्रदेशाः किं वा शेपं वनस्य स्थितमिति पवनासङ्गविस्पष्टतेजाः । चण्डज्वालावलीढस्फुटिततरुलताग्रन्थिमुक्ताहासी दावाग्निश्शुष्कटले शिखरिणि गहनेऽधिष्ठितः पश्यतीव ॥ १४ ॥ भीमस्य। उद्भूय धूलीर्धवला रसातला- द्वात्या लगन्ती गगने व्यवर्तत । फूत्कारयन्त्येव भुवोद्धृता भुजा निदाघतापाकुलंया तपात्यये ॥ १५ ॥ कविकले। -“अपि तरुवनान्यूप्मायन्ते तपस्यपि यामिनी दहति सरसीवातोऽप्येप ज्वलन्ति जलान्यपि । इति समधिकं ग्रीष्मे भीष्मे न पुण्यवतां भयं मलयजरसैदिग्धं लब्ध्वा वधूस्तनमण्डलम् ॥ १६ ॥ श्रीपालकविराजस्य। अत्यच्छं सितमंशुक शुचि मधु प्रच्छायमच्छं रजः कर विधृताईचन्दनकुचद्वन्द्वाः कुरङ्गीदृशः। धारावेश्म सपाटलं विवकिलस्रग्दाम चन्द्रत्विपो घातस्मृष्टिरियं रयैव तव न ग्रीप्मोऽभविष्यद्यदि-11 १७ ॥ मध्याहः- "दुस्सहसन्तापभयामिति मध्ये स्थिते दिवसनाये । छायामिव वाञ्छन्ती छायापि गता तरुतळानि ॥१८॥ श्रीमदवन्तिवर्मणः । आदी मानपरिग्रहेण गुरुणा दूरं समुत्सारिता पश्चात्तापभरेण तामतिकशां नीतां परं लाघवम् । उत्सङ्गान्तरवर्तिनीमनुगतां संपीडिताङ्गीमिमा सर्वाङ्गप्रणयमियामिव तरुश्छायां समालम्वते ॥ १६ ॥ [ अनमहर्षस्य ] १ध्ययम् क, ख, स्ययम् च, त्यये क, पाठभेदः ·. सूक्तिमुक्तावली। [0-२२ उद्दामधुमणिद्युतिव्यतिकरप्रक्रीडदोपल- ज्वालाजालजटालजाङ्गलतीनिष्कूनकोयष्टयः । भीमोष्मप्लवमानसूरकिरणक्रूरप्रकारां दृशो- रांयुकर्म समापयन्ति घिगमूर्मध्याह्नशून्या दिशः ॥ २० ॥ श्रीमुरारेः । धचे पडूजिनीदलेच्छुपरि स्वं कर्णतालं द्विपः शप्पस्तम्बधिया नियच्छति शिखी मध्येशिखण्डं शिरः। मिथ्या लेढि मृणालकोटिकुटिलं दंष्ट्राकुरं सूकरो मध्याह्ने महिपश्व वाञ्छति निजच्छायामहाकर्दमम् ॥ २१ ।। राजशेखरस्य । सौहित्यस्तिमितरुर्दश्चदलसंग्रीवाभिरामं मुहु- मध्याह्ने स्फुरदकर्कशरुचि प्रान्तस्थलीवर्तिभिः । दत्ताः सिन्धुपु माहिपैः क्रमशस्रोतस्मु पङ्कोदरे निद्रामीलितपक्ष्मपद्धतिपरिव्यक्तारुणा दृष्टयः ।। २२ ॥ सर्पद्वारिणि वारिशीतलतले विन्यस्तपुप्पोत्करे नीरन्धे कदलीयने गुरुदलच्छायाहतात्विपि । कर्पूरांगरुपङ्कपिच्छिलपनोत्तुङ्गस्तनालिङ्गिभिः फान्ताकेलिरतैरहो सुकृतिभिर्मध्यन्दिनं नीयते ॥ २३ ॥ कयोरप्येती। ग्रीष्मवायव:---- सारी जयन्त निजनरस्वन्यजिता शीजकोशी- रुत्पाकाकृष्णकानां पृथुसुपिरगतान शिम्बिकान् पाटयन्तः । मिल्लीकाझल्लरीणां पधिरितभुवनं झंकृतं खे क्षिपन्तः शिआनापत्यपत्रप्रकरमणझणाराविणो वान्ति वाताः ॥ २४ ॥ . माणस्य। सारि.ग.प. शिसर, ग, घ, ·ग्रीष्मपद्धतिः। आध्मातोद्धतदाववतिसुहृदः कीर्णोष्णरेणूत्कराः सन्तप्ताध्वगमुक्तखेदविपमधासोप्मसंवादिनः। तृष्णार्ताजगरायतास्यकुहरक्षिप्रमवेशोत्कटाः भ्रूभङ्गैरिव तर्जयन्ति पवनाः प्लुटस्थलीकजलः ॥ २५॥ क्षेमेन्द्रस्य। ग्रीष्मपथिक:- सर्वाशारुधि दग्धवीरुधि सदा सारङ्गपद्धधि क्षाममारुहि मन्दमुन्मधुलिदि स्वच्छन्दकुन्दद्रुद्दि । शुप्यत्स्रोतसि तप्तभूरिरजसि ज्वालायमानार्णसि ग्रामे मासि ततार्कतेनसि कथं पान्थ वजन जीवसि ।। २६॥ ग्रीष्मोप्मप्लोपशुप्यत्पयसि वकभयभ्रान्तपाठीनभानि प्रायः पङ्क्षकगेपं गतवति सरसि स्वल्पतोये लठित्वा । फूल्ला कृत्ला जलाद्रीकृत परि जरत्कर्पटाधै मपायो तायं पीत्वाऽपि पान्यः पथि वहति इहाइति कुर्वन् पिपासुः ॥ २७॥ भ्राम्यचीत्कारिचक्रभ्रममरितघटीयंत्रचक्रममुक्त- स्रोतापूर्णमणालीपथसरणिसिरासारिसीत्कारि(१) वारि । फोपं पान्याः मकाम सितमणिमुसलाकारविस्फारिघारं विक्षिणमुक्ताफणनिकानिभासारपातं पिबन्ति ॥ २८ ॥ महवाणस्यते । वाताकोणविशीर्णबीरणतणश्रेणीमणकारिणि ग्रीष्मे सोप्पणि चाडसूर्यकिरणमकाप्यमानासि । चित्तारोपितकामिनीमुखमनिग्योत्स्नाहुनमान्तयो पध्यादपि मुखं प्रयान्ति पथिकाः व देशमुत्कन्टिनाः ॥ २९ ॥ फरयारि। मनिपट: १.इन... ग... मात्र.... ..... मेमर....

·सूक्तिमुक्तावली। [१७-३॥ प्रपापालिका- भशल्पग्रवि(नि)रोघतस्तनुतरां धारामियं कुर्वती कर्कर्या [ सुचिरं] पयो निपुणिका दातुं प्रपापालिका । विश्लिष्टाङ्गुलिना करेण दशनापीड शनः पान्थ हे निष्पन्दोविलोचनस्त्वमपि तजानासि पातुं पयः ॥ ३० ॥ कस्यापि । पिवन्नम्भा प्रपापालीमनुरक्तां विलोकयन् । अगस्त्यं चिन्तयामास चतुरस्साऽपि सागरान् ॥ ३१॥ कस्यापि । शं पापालिकया प्रकाशित निवेशयन कुम्भधिया कुचद्वये । विवेद पान्या कलशात्परिच्युता न वारिधारां मुखसङ्गिनीमपि ॥ ३२ ॥ बिल्हणस्य । दूरादेव धृतोऽञ्जलिर्न तु पुनः पानीयपानोचितो रूपालोकनकौतुकात्मचलितो मूर्धा न शान्त्या तृपः । रोमाञ्चोऽपि निरन्तरं प्रकटितः प्रीत्या न शैत्यादपा- मक्षुण्णो विधिरध्वगेन विहितो वीक्ष्य प्रपापालिकाम् ॥ ३३ ॥ कस्यापि । ॥ इति मगदत्तनम्हणविरचितायां सूक्तिमुक्कावल्यां संमोगशृंगारे ग्रीष्मवर्णनपद्धतिः ॥ १.

·७ वर्षापद्धतिः। वर्षापद्धतिः (६१) विद्युत्पङ्कजपण्डपड्कापटळी व्योमस्थलीशाला केदारः कलमाङ्गुरप्रतिभुवां धारातलानामयम् । शैवालावलिरदिमूर्ध्नि सरिता सूर्येन्दुकारागृह फन्दोत्सववैजयन्ति भवतु भीत्य तवाम्भोधरः॥१॥ बिल्हणस्य । व्याप्तं मिनेन्द्रनीलघुतिभिरिव घनघजालविशाल- रुविधुदिलासैः सुरपनुरनुगव्योम चेल्लद्धलाकः । उर्वी गुर्वी शिलीन्द्रार्जुनकुटजतृण ति सस्यैः मनस्यः कादम्यामोदवाही जलधरसमये वारुणो वाति वातः ॥२॥ श्रीवैधमानुपण्डितस्प। अथ मनसिजदिग्नयाभिशंसी जलघरदुन्दुमिराततान शब्दम् । तदनु तदनुजीविभिः कदम्यैः फरचितमुन्मदपट्पदच्छलेन ॥३॥ शीतलादिव संत्रस्तं मारपेण्यानभस्वतः । नभो मार नीरन्ध्र जीमृतकुलकम्बलम् ॥ ४ ॥ अर्थेन जलदभ्याममघैनातपपिङ्गलम् । अर्धनारीश्वराकारं न को मन्येत वासरम् ॥ ५॥ सर्वदासस्यौ। फगाभिरिव हमोभिर्विद्भिरिय ताडितम् । अन्नम्ननिननिर्घोपं सवेदनमियाम्यरम् ॥ ६ ॥ मेयरुष्णाजिनपरा पागयोपतिनः । मारुतापूरितगुः प्राधीना इस पर्वताः ॥७॥ समारती।

·वर्षापद्धतिः। मन्दं मुद्रितपांसवः परिपतझंकारिझंझामरु- • द्वेगध्वस्तकुटीरकाग्रनिपतच्छिद्रेपु लब्धान्तराः । कर्मव्यग्रकुटुम्बिनीकुचभरस्वेदच्छिदः पाटप: प्रारम्भे मदयन्ति कन्दलदलोल्लासाः पयोविन्दवः ॥ १३ ॥ अमरुकस्य। किञ्चिन्मुद्रितपासवः शिखिकुलैरुत्पक्ष्ममालोकिता जीर्णावासरुदद्दरिद्रागृहिणीश्वासानि' लैजराः । एते ते निपतन्ति नूतनधनाः पाठट्समारम्भिणी विच्छायीकृतविप्रयुक्तवनितावकेन्दवो विन्दवः ॥ १४ ॥ कस्यापि। आकर्ण्य स्मरयौवराज्यपटहं जीमृतनूत्नध्वनि नृत्यत्केकिकुटुम्बकस्य ददतं मन्द्रां मृदङ्गक्रियाम् । उन्मीलन्नवनीलकन्दलदलव्याजेन रोमाञ्चिता हर्षेणेव समुच्छ्रितान्वसुमती दधे शिलीन्ध्रध्वजान ॥१५॥ त्रिविक्रमभट्टस्य । दिग्भस्रामुखमुच्यमानपवनप्रेसोलनावर्वित- ज्वालानालजटालवैद्युतशिखिप्रद्योतमानात्मभिः । नीरन्धं रसगर्भितेरकलुपव्योमार्कचन्द्रान्मुहुः कालोऽयं धमतीव तोयदमहामूपासहदिवि ॥ १६ ॥ श्रीपालकविराजस्य । अस्थिरमनेकरागं गुणरहितं नित्यवक्रदुपापम् । प्रारपि सुरेन्द्रचापं विभाव्यते युवतिचित्तमिव ॥ १७ ॥ कस्यापि। क्षपाः क्षामीकृत्य प्रसभमपहृत्याम्बु सरिता प्रताप्योधी कृत्स्ना तरुगहनमुच्छोप्य सकलम् । क संप्रत्युष्णांशुर्गत इति तदालोकनपरा- स्तडिद्दीपाकोका दिशि दिशि चरन्तीय जलदाः ॥ १८॥ . पाणिनेः । १, शापावि. फ, स, च, २. धीर, शाधरीयः पाठः ·२२२ सूक्तिमुक्तावली। [६१-१४ जलविवारि निपीतवतो भृशं वनमुचो रुधिरसवलोहिताः। अतिभरस्फुटितोदरनिर्गता विवभुरन्त्रलता इव विद्युतः ॥ १९ ॥ जलधरस्य तटे तडितो वभु- ग्रहगणग्रसनानि वितन्वतः। उदरमाशु विभिद्य विनिर्गता रविकरा इव काञ्चनरोचिपः ॥२०॥ कुमारदासस्यैतौ । देवे कुति दुर्दिनव्यतिकरं नास्त्येव तन्मन्दिरं यत्राहारगवेषणाय बहुशो नासीद्गता वायसी । किन्तु पाप न किञ्चन कचिदपि प्रस्वापदेतोस्तथा. ऽप्युद्भिन्नार्भकचक्षुपु भ्रमयति स्वं रिक्तचनूपुटम् ॥ २१॥ देवे वर्पत्यशनपचनव्यापृता वहिहेतो. गैहाद्नई फलकनिचितस्सेतुभिः पङ्कभीताः । नीध्रमान्तानविरलजलान् पाणिभिस्ताडयित्वा शूर्पच्छत्रस्थगितशिरसो योपितरसञ्चरन्ति ॥ २२ ॥ कयोरप्येती। यो गात्रापरमध्यमं निविशते मेघाम्बुधाराभया- श्रातुं पोतपचञ्चलैब करिणी तं वत्सला भ्राम्यति । तत्कुम्भस्थलपातिनं परिहरन्नासारमम्भोजिनी- पत्रच्छत्रमुदस्य गर्जति मुहुः कुप्यन् घनेभ्यो गजः ।। २३ ।। अम्भोदस्ननितं निशम्य करिणां व्हेनि रहोयुत- स्सयस्त्यक्तमहीध्रकन्दरगृहः कौतुहली निर्गतः । एतस्मिन क्षण एव चण्डमशनेराकर्ण्य शब्दं क्रुधा तं प्रत्युत्पतनि स्वगजितजितं धीरो मृगाणां पतिः ॥२४॥ . १.वियफ.स.च.

·११-१९) वर्षापद्धतिः। wwwmummarwA अन्योन्यवारिघटितौ धनवारिपाता- भीती भृशं मृगवधूर्मगयूथपथ । वित्तस्तया घटनया कृतसौख्यमोही नैवा[[]वाहजलशीकरपातपीडाम् ।। २५ ॥ स्कन्धं तरोपनदलस्थगिता भाग- मध्यास्य नाटकलितश्शिशुवल्लभाभ्याम् । अम्भो यतः पतति मूर्धि निजे कपिस्त- सत्रं विलोकयति हुंकृतिपूर्वलोल्यः ॥ २६ ॥ मुक्तिसहलावत असरदलकाकीणे कर्णे न केफिरुतं श्रुतं श्वसितविजितो वातो घातो नवा कुटजोत्कटः । न च परिचिता शंपासम्पत्नुताश्रुणि लोचने तदपि किमपि प्रावृट् पापा दुनौति वियोगिनीम् ॥ २७ ॥ कस्यापि । सोत्साहा नववारिभारिगुरवो मुञ्चन्तु नादं घना वाता वान्तु कदम्बरेणुशबला नृत्यन्त्वमी वहिणः । मनां कान्तवियोगदुःखजलधौ दीनां विलोक्याङ्गना विद्युत्मस्फुरसि त्वमा करुणा स्त्रीत्वेऽपि तुल्ये सति ॥ २८ ॥ बिज्जाकायाः। वर्षावायवः- पाराधोतं धुत्रानाश्शशधरधवलं केसरं केतकीनां फैलासे किन्नरीणां चलदलकलतालास्यलीला दधानाः । आमूल मानिनीनां मनसि विनिहितं मानमुन्मूलयन्तो वान्त्येते वारिवाइव्यतिकरशिशिराः मारपेण्याः समीराः ॥ २९ ॥ कम्पापि । . १. साया. पाथरीयः पाठः २. श्यामा, शाई पाठः ३.धुना. क. पारभेदः।

·२०४
इंट
पक्तिमुक्तावाटी।
एत फेतकचिसारभजुपः पारमात्मानना-
व्यालोलालफवल्लरीविलुलनव्यानोपभुनाननाः ।
किश्वोग्निद्रकदम्पपलटीलीटपट्पद-
प्यूहय्याहनिहारिणो विरहिणः कर्पन्ति यानिलाः ॥३०॥
योगेश्वरस्य ।
आमोदेन कदम्बमन्दलसुवा लिम्पन्न नभः
मीतिस्फीनमपूरवृन्दनटनप्रस्तावनापण्डितः ।
अम्भोदमयमोदविन्दुरचनानिमष्टयर्मशन-
यु_ति भयङ्करः प्रवसना मेयङ्कराम्बरः ॥ ३१ ॥
कस्यापि ।
एते ते दुरतिक्रमकममिलदोमिममछिदः
कादम्येन रजोभरेण ककुभो रुन्धन्ति जंमानिलाः ।।
गाहारम्भनिरुद्धनीरदयटासंघहनीलीभव-
द्योमकोडकटाहपातुरुपयोवेणीफणग्राहिणः ॥ ३२ ॥
कृष्णपिटम्य ।
प्रावृट्पथिकः-
उपरि घनं घनपटलं निर्यगिरयोऽपि ननितमपूराः ।
क्षितिरपि कन्दळधवला दृष्टिं पथिकः क पातयतु ॥ ३३ ॥
भर्तृहरेः।
उपरि पयोधरमाला दूरे दयिता किमेतदापतितम् ।
हिमवति दिव्योपश्यः कोपाविष्टः फणी गिरसि ।। ३४ ।।
धीभोजदेवस्य ।
निशीथे लीनानां झटिति तडितां वीक्ष्य विपयं
घनानामाभोग रसिम्पथिकनोन्मुखशा।
न गीतं मोत्कण्ठं न च रुदितमुत्कम्पनरलं.
न निश्वासा मुक्ताः स्फुय्दनुमतं किन्तु हृदयम् ॥ ३५॥

·२२५ 52158 वर्षापद्धतिः। का तारर्मम गजितरुपरता घाराम्बुभिः का हता का मोहं गमिता वियोगविधुरा का वा कदम्बानिलः । नीता का च विलोलतां मदकल: केकारवाहणा- मित्थं पान्थगृहेषु पश्यति घनो विद्युत्मदीपरिव ।। ३६ ।। कयोरप्येतो। वाता वान्तु जलस्पृशो नवधनो विद्युद्भिद्योततां बाप्पं माय पान्थ हे त्वरयतां द्रष्टासे लम्बालकाम् । बाला गर्भगृहोपितो परिजनमारब्यकर्णद्वय- च्छिद्रामुद्रणकर्मणः श्लयतया गर्जी न चेच्छोप्यति ॥ ३७॥ श्रीरुद्रस्य। रात्री वारिभरालसाम्बुदरवोदिमन जाताश्रुणा पान्येनात्मवियोगदुःखपिशुनं गीतं तथोत्कण्ठया। आस्तां जीवितहारिणः प्रवसनालापस्य संकीर्तन मानस्यापि जलाञ्जलिस्सरमसं लोकेन दत्तो यथा ॥३८॥ अमरुकस्य। यया रन्ध्र व्योम्नश्चलनलदधूमः स्यगयति स्फुलिंगाना रूपं दधति च यया कीटमणयः। यया विधुजालोलसनपरिपिङ्गलाच फकुभ- स्तया मन्ये लमः पयिकतरुपण्डे स्मरदवः ॥ ३९ ॥ उद्यदर्हिपि दर्दुगरवपि प्रक्षीणपान्यायपि प्रच्योतदिमुपि चन्द्ररुअपि सखे हंसद्विपि प्रारपि । मा मुश्चोचवायसन्ततपतद्वापारी यालियां काले फालकरालनील जलदव्यालमभास्वचिपि ।।४।। भहमाणम्य। तहिदुल्कामुरखा मेघार्विज्ञानां रियोगिनाम् । उदमन्न्यास्थिखानि करकाम्मरसलादमी ॥४१॥ मदनम्या इति पापनातिः। ३९ ·२२६ सूक्तिमुक्तावली। शरदर्णनपद्धतिः (६२) ऋतुस्वभाव:- शुभ्राभ्रं व्योम सोमः स्फुरदमलकल: पिङ्गालस्तिग्मरोचि- मेंघव्यूहव्यपायालसदसिसदृशः सावकाशा इवाशाः । कासाराः स्वच्छनीराः कमलवनमिलट्टङ्गबद्धान्धकाराः मेघान्ते वान्ति सप्तच्छदकुसुमरजोवाहिनो गन्धवाहाः ॥१॥ श्रीवैद्यमानुपण्डितस्य । आसादितप्रकटनिर्मळचन्द्रहास: प्राप्तश्शरत्समय एप विशुद्धकान्तिः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतवन्धुजीवः ॥ २ ॥ तीनं रविस्तपति नीच इवाचिरान्यः पिञ्छं शिखी त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः । तोयं प्रसीदति मुनेरिच चित्तवृत्तिः कामी दरिद्र इव शोपमुपैति पङ्कः ॥ ३ ॥ अतिश्लथालम्बिपयोधरेयं शुभ्रीभवत्काशविकासिकेशा । अतीतलावण्यजलमवाहा पाट् जरा माप शरच्छलेन ॥४॥ कयोरप्येती। अयोपगूढे शरदा शशाङ्के प्रारडययो शान्ततारित्कटाक्षा। कासा न सौभाग्यगुणोऽङ्गनाना नष्टः परिभ्रष्टपयोधराणाम् ॥ ५॥ बिल्हणस्य । कदा नु कन्यागमनमवादं प्रक्षालयेयं जगति प्ररुटम् । इतीव भास्वान् परिदृद्धतापस्तुला विशुद्धयर्थमिवारुरोह ॥६॥ मास्करस्य। भाम.स.

·६२-१३]
शरत्पद्धतिः।
जीमूतेषु महत्सु लोकमपरं यातेपु तद्वान्धवाः
केचिद्वारिमुचः कृशाः मवलतस्तन्नाशशोकादिव ।
मौनस्था इव शान्तगर्जिततया भस्मानुलिया इव
श्वेताः माप्य तपोमयीमिव दशामाशान्तभाजोऽभवन् ॥ ७॥
सूक्तिसहस्रात् ।
अपामुद्वृत्तानां निजमुपदिशन्या स्थितिपदं
ददत्या शालीनामवनतिमुदारे सति फले ।
मयूराणामुग्रं विपमित्र हरन्त्या मदि] हो
कृतः कृत्स्नस्यायं विनय इव लोकस्य शरदा ॥८॥
विशाखदेवस्य ।
चेतः कर्पन्ति सप्तच्छदकुसुमरसासारसौरभ्यलुभ्य-
दृङ्गीसङ्गीतभङ्गीश्रुतिमुभगदिशो वासराः शारदीनाः ।
किश्च व्याकोचपड्केरुमधुरमुखी संचरचञ्चरीक-
श्रेणीवेणीसनायां रमयति तरुणः पद्मिनीमंशुमाली ॥९॥
श्रुतधररामस्य ।
यशसो वर्धमानस्य जयतामिव भूभुनाम् ।
अवकाशाय वैपुल्यं प्रापुर्वीतपना दिशः ॥ १० ॥
शोणः परिश्तः पनहसो हव्यवहरिव ।
घरमिव तपो भाति लम्धुं वरवधूगतिम् ॥ ११ ॥
व्योनि विश्रान्तनीमने तारकाः मचकाशिरे ।
प्रणिधानहतध्यान्ते चेनसीव नगि(चिनि ?)भा ॥१२॥
मतिमहनादेते।
विद्युमिनिसावरी लिसिन निर्वाप्य सर्वात्मना
मिला फजलवालिकामगपिनीमम्मीदम्पामपि ।
उन्मीरचन्दपार [पिपा संमानरागोम्पल.
श्रीमान रमपिन्डमेप महमा वर्षात्ययः कपनि ॥ १३ ॥

·२२८ सूक्तिमुक्तावली। [६२-२. दूरं तोयधरान्धकारकरिणां यूथेषु नष्टेष्वितो निष्क्रामन्नुदयाद्रिकन्दरभुवः कृत्वैकमङ्के मृगम् । तत्क्षोदक्षतरिवारुणकरप्राप्तमकृष्टोदय: पश्यायं शरदिन्दुरद्य कुरुते शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १४ ॥ सिद्धचक्रवर्तिनी जयसिंहदेवस्यैतौ । क्षुण्णमौक्तिकपरागपाण्डुरः शोभते स्म दिवि चन्द्रिकाभरः । मेघवन्धनविमुक्तमीक्षितुं क्षीरनीरधिरिवेन्दुमागतः ॥१५॥ इनश्चन्द्ररसान्द्रः स्मरमयवयस्सन्धिमधुरः स्फुरन्मुग्याकेलिस्मितमिव मयूखः सुखयति । चकोराणां चक्रं कुमुदसमुदायोऽपि च शर- निशारम्भेऽमुमिन् समसमयमन्तर्विकसति ॥१६॥ मयूखैरेफद्वैः कलभदशनच्छेदविशदै- लिखद्भिर्मेघान्ते तिमिरमुरसा प्रर्यमधुना । हरिन्माद्देन्द्रीयं नवनिकपनियूहरजत- स्फुरद्वर्तीवणैः कथयति निशाभर्तुरुदयम् ॥ १७ ॥ सम पान्यः कान्तर्घनसमयसडून्तपटित- चिरोत्कण्ठापानापुनिकरतनिर्मूढमनसाम् । करः पीयूपादैश्शरदि शरदण्डद्युतिहर- मंगाक्षीणां क्षीणां तनुमुपचरत्योपधिपविः ॥ १८ ॥ मदनस्यैते । नीलनौरदनिचोलफोझिने व्योमदर्पणतले शरद्वः । चन्द्रमाननमिव व्यलोकपत्तत्क्षणोनिमपितकरवेक्षणा ॥ १९ ॥ बिरहणस्य । नयो वहन्ति कुटिलकमयुक्तिशुक्तिरेखाङ्क-बालपूलिनोदरसुप्तकूर्माः। एतास्तरहितनुतीयपलायमानपीनानुसारिवकदनकरालफालाः ॥ २० ॥ कस्यापि । १. दलियो, क, च.

·६२-२५] शरत्पद्धतिः। पूर्व वारिघरममङ्गसमयेनापूरितः कुक्षिभि- र्या गर्भिण्य इवातिभारगुरवो निस्सेव्यतामागताः । एतारसंपति ता विभान्त्यकलुपाः क्षामाभिरामाणिका: कूजत्सारसपोतपीतपयसो नद्यः प्रसूता इव ॥ २१ ॥ श्रीभोगवर्मणः। कापि कापि तिरोहितं भुवि भयादम्भौमुचामागते- [ज्यों ] स्नासञ्चयमिन्दुना गतघनास्कन्दाय तस्मै [ पुनः] पृथ्वी सर्वमदीदृशत्त [6] मिव प्रक्षीयमाणाम्भसा सिन्धूनां पुलिनच्छलेन कुमुदप्रस्ताररूपेण च ॥ २२ ॥ कस्यापि। द्वयमिदमत्यन्तसमं नीचप्रभविष्णुता शरच्चेयम् । क्षेत्रेभ्योऽपास्य फलं खलेषु विक्षिप्यते यस्याम् ॥ २३ ॥ जयगुप्तस्य । केदार एव कलमाः परिणामनम्राः प्राचीनमामलकमर्थ ( मध्य ? )ति थालनीलम् । उर्वारुकं स्फुटति निर्गतगर्भगन्ध- मम्लीभवन्ति च जरनपुसीफलानि ॥ २४॥ कस्यापि । चश्चत्कादम्बपक्षप्रचलितकुमुदस्तीमसौरभ्यलुभ्य- ब्राम्यगन्मसङ्गमकटितयुगपत्कौमुदीध्वान्तपूरे । कासारे क्षालिताङ्गः शुचिसिचयहिमोशीरकर्पूरमुक्ता- मालाशाली प्रदोपे शरदि शशिकरानाश्रयत् सोधपृष्ठे ॥ २५ ॥ वैद्यमानुपण्डितस्य । २.ज्यो.क, स.च.३.नम, क. स.च.४,ट.क.स्व.च, ·सूक्तिमुक्तावली। [६९-३१ शरद्वायु:- इसितकमलगन्धाकर्पिणो वासरेपु स्फुटितकुमुदगर्भामोदवन्तः क्षपासु । जगदभिरमयन्तः शारदा वान्ति सद्यसुटितयुवतिमानग्रन्थयो गन्धवाहाः ॥२६॥ गतो यो वर्षासु क्रकचनिशिता केतकवनी- मिदानी खञ्जत्वं दधदिव सपालम्ब्य निभृतम् । करान् पीयूपांशोः किमपि पवनः शारदनिशा- मुखेऽमुस्मिन् सप्तच्छदमृदुलमार्गे विलसति ॥ २७॥ मदनस्य। कुर्वाणा: कैरवाणां मधुकणहरणं कूजितं रञ्जयन्तो इंसालीकण्ठनालीप्वविकलकलमामोदमैत्रीपवित्राः । शेफालीफुल्लपालीपरिमलमिलनाच्चुम्बिताश्चश्वरीको फल्हारालादकाराः कुषलपसुहृदयशारदा बान्ति वाताः ॥ २८॥ राजशेखरस्य । शरत्पथिक:- पङ्कानुपङ्गं भुवि विस्मरन्त्यां कथावशेपे च पयोदछन्दे । मार्गेषु चन्द्रातपपिच्छिलेषु पदे पदे चस्खलरध्वनीनाः ॥ २९ ॥ शरच्छालिगोप्यः- इह निचुलनिकुझे वंशसंभारभाजि स्वपिमि यदि मुहूर्त पश्यसि क्षेत्रमतत् । इति पधिकपकरमान्मार्ग एवोपविष्टं वदति तरुणकान्तं गोपिका साङ्गभङ्गम् ॥ ३० ॥ विगतसस्पनियत्समघयत्फलमगोपाधून मृगग्रजम् । भुतनदीरितकोमलगीतकम्वनिमिपेऽनिम्पिक्षणमग्रतः ॥ ३१ ॥ . माघस्य।

·६२-३३ ] शरत्पद्धतिः। २३१ कलमावण्डिनी- विलासमसृणोल्लसन्मुसललोलदोकन्दली- परस्परपरिस्खलदलयनिस्वनोद्धन्धुराः । लसन्ति कलहुंकृतिमसभकम्प्रितोरस्थल-- त्रुटद्गमकसङ्कुलाः कलमखण्डिनीगीतयः ॥ ३२ ॥ विजाकायाः। गीतं पान्थमनोहरं क्त शरत्काले वितन्वत्यलं सोत्कण्ठस्तनभारवन्धुरगलत्रुट्ययतिव्याहृतिः । शालिं ग्रामवधूननूतसमपि व्यालोकयन्ती दृशा सद्यः कोकनदच्छदच्छविजुपा नोत्कण्डनं मुञ्चति ॥ ३३ ॥ कस्यापि । इति जल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या (सं)भोगशृंगारे शरद्वर्णनपद्धतिः । . १. र. क. स. च २. रकुर्कुर, क. कुक्कुर स. कुक्स ग, घ, ·[६३.५ सूक्तिमुक्तावली। हेमन्तपतिः (६३) ऋतुस्वभावः- प्रांशुः प्रालेयपूरः प्रसरति गगने प्रामृताशार्कचन्द्र- स्तोयाधाराः सबाप्पास्तुहिनधनघटालीनमीनद्विजौघाः । दृशास्सप्तीभकोलच्छगलवलिभुनः कुन्दपुन्नागलोधाः प्रोत्फुल्लाः शीतकाले हिमकणगणभृद्वात्युदीच्यरसमीरः ।। १ ॥ श्रीवैद्यभानुपाण्डितस्य । शरत्कालातपलान्तकान्तावक्रेन्दुवल्लभः । आजगामाथ हेमन्तः सामन्तस्मरभूभुजः ॥२॥ बिल्हणस्य । अव्युत्पन्नस्वभावानां नारीणामिव सांपतम् । सीत्काराचार्यकं कर्तुमयं प्राप्तो हिमागमः ।। ३ ॥ महामनुप्यम्य । द्वित्रिमुचुकुन्दमुकुलत्रिचतुरकुसुमक्रमेण लवलीषु । पश्चपफलिनीकलिको जयति हिमतुनावतरः॥४॥ अभिनववधूरोपस्वादुः करीपतनूनपा- दसरलगनाश्लेपक्रूरस्तुपारसमीरणः । गलितविभवस्या वाद्य द्युतिर्मसृणा रवः विरहिवनितावक्रलव्यं विभर्ति निशाकरः ॥ ५॥ कस्यापि । हिमघवलदन्तकेशी मन्दद्युतितारका गृहत्तिमिरा । द्विगुणीभूता रजनी रदेव शनशनर्याति ॥ ६ ॥ भट्टवीजकस्य । महात्माऽपि स्वकालोत्यः लिभाति बलिनोऽप्यरीन् । आनापति सहसांगुं हिमो हेमन्तजूंभितः ॥ ७ ॥ १.पाम.रा. ग. प २. पनपना धीन.क.स.व ·६३-१५] हेमन्तवर्णनपद्धतिः। समक्षमपि सूर्यस्य पर्यभूयत पद्मिनी । तेजस्विनोऽपि कुर्वन्ति किं कालवशमागताः॥८॥ मद्वैरिणः कठोसंशोरियं प्रणयभूरिति । रोपादिव तुपारेण पर्यभूयत पमिनी ॥९॥ विल्हणस्यते । आसत्यलोकादाभूमेः स्वरचारकृतश्रमाः । तनुरिन्दुकराः खेदं इतनीहारभूमिकम् ।। १०॥ अहो कथमसीमेदं हिमनाम विजृम्भते । चरत्येव सहस्रांशी धवलं तिमिरान्तरम् ॥११॥ गिरन्ति ननु कल्पान्ते जलाना निधयो जगत् । कल्पमध्ये गिरत्येप कथमन्यो महार्णवः ॥ १२ ॥ सूक्तिसहस्रादेते। न प्रस्तावस्तपनमहसा ना[न] लस्यावकाशो नैव क्षेमं किमपि च धनैः कंवले कञ्चुकर्वा । नैवान्योन्यं प्रभवति जनो वीक्षितुं वीतसीमा हैमः पूरो हरति भुवनव्यक्तिमा[:] किन्नु कुर्मः ॥ १३ ॥ सर्वदासस्य । अभवनद्भुतोप्माणः शीतल्याप्ते जगन्नये । स्तनोत्संगा मृगाक्षीणो स्थानं मन्मथतेजसः ॥१४॥ बिल्हणस्य। लघुनि तॄणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकलमपलालमस्तरे सोपधाने | परिहरति सुपुतं हालिकद्वन्दमाराव- कुचकलशमहोप्मावद्धरेकस्तुपारः॥ १५ ॥ कमलायुषस्य । १.गल.क.स.गला च. ३०

·सूक्तिमुक्तावली।
अन्ये हि दुःखमृतवः प्रथयन्त्यहोभिः
सूर्यांशुलप्सतिमिरैरभिसारिकाणाम् ।
हेमन्त एप हिमरुद्धसहस्रधामा
कामं करोति दिवसेष्वपि शर्म तासाम् ।। १६ ॥
सर्वदासस्य ।
कम्पन्ते कपयो भृशं कृतजई गोजालकं म्लायति
श्वा चुल्लीकुहरोदरं क्षणमपि प्राप्तोऽपि नवोज्झति ।
शीतार्तिव्यसनातुरः पुनरयं दीनो जनः कूर्मव-
रस्वान्यङ्गानि शरीर एव हि निजे निहोतुमाकांक्षति ॥ १७ ॥
लक्ष्मीधरस्य ।
हेमन्तवायु:-
हूणीसीमन्तमुद्रा सपदि तरलयन् केरकान्ताकुचान्त-
स्वच्छन्दस्रस्तवस्त्राञ्चलचपलतया लोकयन् हारवल्लीम् ।
पालेयावासपृथ्वीधरशिखरचलच्चारुवारिप्रवाह-
प्रक्षोभप्रातिभश्रीः प्रसरति परितो हैमनो गन्धवाः ॥ १८ ॥
कलिंगस्य।
अन्तर्गृहं नयति वर्धितरोमहर्प
स्पर्शेन सीत्करणगर्भमुखीः करोति ।
किश्चाधरव्रणवतीः कुरुले पुरन्ध्री:
कि बल्लभः किमुत हैमन एप वातः॥ १९ ।।
सूक्तिसहस्त्रात् ।
आग्नेयीमति शीतादिव दिशमरुणो वासरारसंकुचन्ती.
वासंस्तऽपि तोयावहति तनुशिखी शीतपीडा प्रमाटि (१)।
तल्पेऽनस्पप्रकोपप्रविदलित दृढालिङ्गन्नग्रन्धिवन्धे
लब्ध्या सन्धानरन्धं निविडयति जडो दम्पती मातरिश्वा ॥२०॥

·६३-२५] हेमन्तवर्णनपद्धतिः। नीत्वोचनिक्षिपन्तः कृततुहिनकलासारशङ्कान् परागान् कौन्दाना नन्दितालीनतिभरसुरभीन भूरिशो दिङ्मुखेषु । एते ते कुङ्कुमाङ्कस्तनकलशतटास्फालनादुच्चलन्तः पत्विा सीत्कारि वक्रं हरिणशिशुदृशां हैमना वान्ति वाताः ॥ २१ ॥ अमरुकस्य । गौरीविभ्रमधृपधूमपटलश्यामायमानोदराः कण्ठक्षोदभयान ये कवलिताः श्रीकण्ठकण्ठोरगैः। स्फारोन्मीलितशारदागृहबृहद्वाराग्रघण्टारवा- स्ते श्लाघामलभन्त संततममी कैलासशैलानिलाः॥२२॥ बिल्हणस्य । हेमन्तपथिक:- आहृतोऽपि सहायरेमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । आगन्तुकोऽपि पथिकः शैथिल्यं नैव विनहाति ॥ २३ ॥ भोंः। शीतार्तिपसरलथाकुलपदन्यासस्समुत्कम्पिभिः पान्यनिर्यदतुच्छगोधननदद्भण्टास्वैस्सूचिताः। प्राप्यन्ते हिमपिण्डितातिनिभृतप्रोद्गाढधूम्याधन- स्तोकालक्ष्यकुटीरकाः कथमपि प्रातगिरिग्रामकाः ॥ २४ ॥ भोजदेवस्य । अन्योन्यादतदन्तनादमुखरमहं मुखं कुर्वता नेत्रे साश्रुकंणे निमील्य पुलकव्यासङ्गि कण्डूयता । हाहेति स्खलितां गिरं विदधता वाहू प्रसार्य क्षणं पुण्याग्निः पथिकेन पीयन इव ज्वालाहतम्मश्रुणा ॥ २५ ॥ बाणस्य। इति श्रीमदारोहकभगदत्तमल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या हेमन्तवर्णनपद्धतिः । १ रोमि, १ पि. ३ गन्तुमना अपि. क. पाठमेदाः ४ सं. धृ. क. ग.

·२३६ सूक्तिमुक्तावली। [६४-६ शिशिरवर्णनपइतिः (६४) ऋतुस्वभावः । वढेशक्तिर्जलमिव गता दर्शनादाइत्तेः नित्योद्गन्धे नवमरुवके वर्तते घुप्पकार्यम् । शीतत्रासं दधदिव रविति पार्थ कृशानोः नीहाराता इव च दिवसाः सांप्रतं सङ्कुचन्ति ॥ १॥ राजशेखरस्य । शिशिरमासमपास्य गुणोऽस्य नः क इव शीतहरस्य कुचोष्मणः । इति धियाऽस्तरुपः परिरेभिरे घनमतो नमतोऽनुमतान् प्रियाः ॥२॥ माघस्या अङ्गारहासिषु विलासगृहोदरेषु तल्पेषु तूलपटकल्पितवेष्टनेषु । उप्णेषु च प्रणयिनीकुचमण्डलेपु शान्तिं जगाम शिशिरस्य तुपारवर्गः ॥३॥ बिल्हणस्य । कारणोत्पन्नकोपोऽपि समितं ममदाननः । निशि शीतापदेशेन गाहमालिङ्गति प्रियम् ।। ४॥ महामनुप्यस्य । धूपितेषु पुरन्ध्रीणामलकेषु कृतास्पदाः । यान्ति शीतालवः स्मेरमपि कुन्दं न पट्पदाः ॥५॥ चिरतसुकतपाका चान्दनी इन्त चर्चा भवति वरतनूनां दूर एव स्तनेभ्यः। उपननफलपुण्यस्तेषु लब्धप्रतिष्ठो मदपति युवलोकं फुङमालेप एव ॥ ६ ॥ मुक्तिसहस्रादेती। मालिक. पाटोदा।

·ArvinArrnama ६४-११] शिशिरपद्धतिः। खटा नितान्तल घुका शिथिलमताना द्वेष्यः पतिस्स च निरन्तरचाटुकारी । तत्रापि दैवहतिकाः खलु माघराज्यो हा सह्यतां कथमयं व्यसनप्रपश्चः ॥७॥ कस्यापि । शिशिरवाय:- फेशानाकुलयन् दृशो मुकुलयन वासो चलादाक्षिपन् व्या] तन्वन् पुलकोगमं प्रकटयन्नङ्गे मुहुर्वेपथुम् । वारंवारमुदारसीत्कृतरवैर्दन्वच्छदं पीडयन् मायश्शेशिर एप संपति मरुत् कान्तासु कान्तायते ।। ८॥ चुम्वन्तो गण्डभित्तीरलकवति मुखे सीत्कृतान्यादधाना धुन्वन्तः कञ्चुकानि स्तनभरपुलको दमापादयन्तः । करूनाकम्पयन्तः पृथुजघनतमसंसयन्तोऽशुकांच- व्यक्तं कान्ताजनानां विटचरितभृतश्शैशिरा वान्ति वाताः ॥९॥ बंकलावर्तकस्यैतौ । स्पृष्टाः स्तोकं वितस्तातटतुहिनकणैः पिण्डयन्तः पयोष्णी चश्चन्तचन्द्रभागाळहरिपु यमुनावीचिमैत्रीपवित्राः । धूवानास्सिद्धसिन्धोरुभयतटगतां देवदारुद्रुमालि लोकप्रीत्यै वभूवुस्तुहिनगिरित { दी ] केलिकारास्समीराः ॥१०॥ विल्हणस्य । शिशिरपथिक:- पृष्ठारोपितकपटस्य विसरद्वाप्पाम्युसिक्तात्मनः कुब्जीभूततनोनिविष्टबदनस्याभ्यन्तरे जानुनोः । निस्सङ्ग भुनयुग्मपीडनवशाच्छश्वत्कबोष्णो रसः पान्यस्योद्गतबहिराशिनिचये याति क्षपा शशिरी ॥११॥ कस्यापि । १.पौडयन्तः, पाठभेदः ·२३८, सूक्तिमुक्तावली। [६४ १३ www पुण्यानो पूर्णवाञ्छः प्रथममगणितप्लोपदोपः प्रदोपे पान्यस्सुप्त्वा यथेष्टं तदनु तनुतणे धामनि ग्रामदेव्याः । उत्कंपी कर्पटार्धे जरति परिजडे छिद्रिणि छिन्ननिद्रो वाते वाति प्रकामं हिमकणिनि रणन् कोणतः कोणमेति ॥ १२ ॥ बाणस्य। सविष्टो ग्रामदेव्याः कटघटितकुटीकुट्यकोणकदेशे शीते संवाति वायो हिमकाणिनिरिणइन्तपतिद्वयायः । पान्थः कन्या निशीथे परिकुधितजरत्तन्तुसन्तानगुवीं ग्रीवापादाग्रजानुग्रहणचटचटकपटं प्राणोति ॥ १३ ॥ कस्यापि । ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तजल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां शिशिरवर्णनपद्धतिः॥ इति संमोगशृंगारे पट्टतवर्णनम् ॥

·६५-८] कुसुमापचयादिपद्धतिः। २३९ कुसुमापचयादिपद्दतिः (६५) उचित्य प्रथममधः स्थितं मृगाक्षी पुप्पोघं श्रितविटपं ग्रहीतुकामा । आरोहुँ चरणमदादशोकयटेरामूलं पुनरपि तेन पुष्पितोऽसौ ॥१॥ जयमाधवस्य। आस्कन्दितो भुजलता चलितानशाखमालिङ्गिन्तो युवतिभिः कलिकार्थिनीभिः । धन्योऽसि चम्पकतरो कुसुमानुरूपैरासा धनस्तनफलैः फलितोऽसि यच ।।२।। सन्तु द्रुमाः किसलयोत्तरपुप्पभाराः प्राप्ते वसन्तसमये कथमित्यमेतत् । न्यास खद्युतिमतोः पदयोस्तदेयं भूः पुष्पिता तदनु पल्लविता च भाति ॥३॥ एपा जिगीपति पृथुस्तबका लता त्वां पर्याप्तपीननिविडस्तनभारखिन्नाम् । अस्याः प्रिये विचिनुमः स्तवकांस्तथाऽन्या: कर्तु यथा न हि तथा( कदा)ऽपि लताः स्मरेयुः ॥ ४॥ आरादसौ तरुवरस्तव कुन्तलानामाकल्पमात्मकुसुमैरभियाचमानः । भूयस्समादयति या कलकण्ठनादरारोहभारमृदुगामिनि तत्र यामः॥५॥ सूक्तिसहस्रादेते। अताडयत्सल्लवपाणिनैको पुप्पोचये राजवधूमशोकः। तच्छेदहेतोरलिपङ्गिभङ्ग या व्याकृष्यतेवासिलता स्मरेण ॥ ६ ॥ असङ्खयपुप्पोऽपि मनोभवस्य पश्चैव वाणार्थमयं ददाति । एवं कदर्यस्वमिवावधार्य सर्वस्वमग्राहि मधोर्वधूभिः ॥७॥ बिल्हणस्यैतौ । चलापाङ्गं दृष्टः स्पृशसि बहुशो वेपथुमती रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । व्याधुन्वन्त्याः पिबसि रतिसर्वस्वमवरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥८॥ करौ ·सूक्तिमुक्तावली। [६५-१६ अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु । विम्वाधरं दशसि चैद्भमर प्रियायाः त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम् ॥ ९ ॥ कालिदासस्यैतौ। पाणी पद्मधिया मधूककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयो- नीलेन्दीवरशडून्या नयनयोर्बन्धृकबुध्याऽधरे । लीयन्ते कबरीपु बान्धवजनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियन्ति मुतनु स्थानानि रक्षिष्यास ॥१०॥ कस्यापि । कर्णोत्पलान्नयनमाप गतिच्युताते तन्मीलने मुखमयं न जहाति भृङ्गः। येनैवमद्य विनिवारयसि ममने तस्मिन्करेऽपि न फिमम्युजसाम्यदोपः ॥ ११ ॥ पूर्व द्विरेफपरिभूनिभयाद्भवत्या यत्केशपुप्पभरणं हरिणाक्षि मुक्तम् । व्पषं तदद्य पुनरप्पलकेषु भृङ्गाः पुञ्जीभवनिनकुलभ्रमतः पतन्ति ॥ १२ ॥ उत्प्रेक्षावल्लभस्यैतौ। यतो यतः पट्चरणो विवर्तने ततस्ततः प्रेरितलोललोचना। विवर्तितभूरियमद्य शिक्षते वलादकामाऽपि हि दृष्टिविभ्रमम् ॥१३॥ लोला दृष्टिमितस्ततो वितनुते] सभ्रूलताविभ्रमा- माभुमेन विवर्तते वलिमता मध्येन फम्पस्तनी । एस्तान विधुनोति पल्लवनिभं सीत्कारधूताघरा जातयं भ्रमरालिलइनभयावाविना नर्तकी ॥ १४ ॥ कालिदासस्यैती ।

·६५ २२] v MAANNA Alwww w-on-wwwwwwnom wnhvarwwwwwwwwwwwwwwws कुसुमापचयादिपद्धतिः। आकर्षन्ति न केपामन्तःकरणं प्रबालशालिन्यः । ललना इवात्र लतिकाः कुसुमेषु शिलीमुखनिचिताः ॥१५॥ अत्रास्मिन् सुतनु लतागृहेऽस्ति रम्यं मालत्याः कुसुममनुचितं परेण । इत्युक्त्वा मृदुकरपल्लवं गृहीत्वा मुग्धाक्षी रहसि निनाय कोऽपि धूर्तः ।। १६ ।। भूतिमाघवस्य । अपचितकुसुमा विहाय वल्लीर्युवति' कोमलमाल्यभारिणीषु । पदमुपदधिरे कुलान्यलीनां न परिचयो मलिनात्मनां प्रधानम् ।। १७ ।। मुहुरुपइसितामिवालिनादेवितासि नः कलिकां किमर्थमेताम् । वसतिमुपगते न धाम्नि तस्याः शठ कलिरेप महांस्त्वयाऽद्य दत्तः ॥१८॥ माघस्यैतौ । सुभ्र त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनश्शोभातिरस्कारिणा पश्यान्जानि विनिजितानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम् । श्रुत्वा ते परिवारवारवनितागीतानि भृङ्गाना लीयन्ते मुकुलान्तरेषु शनकैः सञ्जातलज्जा इव ॥ १९ ।। श्रीहर्षस्य । ॥ इति कुममापचयः॥ मदनपूना-- प्रत्यग्रमजनविशेषविविक्तकान्तिः फांमुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता । विभ्राजते मारफेतनपर्चयन्ती वाला मवालविरपिपमा लते ॥ २० ॥ कुमुममुकुमारमूर्तिर्दयती नियमेन तनुतरं मध्यम् । आमाति मारतोः पार्थस्था चापयष्टिरिव ॥२१॥ स्पृष्टस्त्वयत्र दयिते स्मरपूनाव्यापृतेन एस्तेन । उद्भिन्नापरमृदुतरफिसलय इव लक्ष्यतेऽशांकः ॥ २२ ।। . १. धन्यः फ. पाठभेद ·सूक्तिमुक्तावली। [६५-२९ अनङ्गोऽयमनङ्गत्वमद्य निन्दिप्यति ध्रुवम् । यदनेन न संमाप्तः पाणिस्पर्शोत्सवस्तव ॥ २३ ॥ श्रीहर्पत्यैतौ । विचलितमणिहारं किश्चिदुन्न(दान)म्रमध्यं कणितवलयमीषदृष्टसीमन्तरेखम् । अलसनयनमर्धसस्तकर्णावतंसं युगपदुरसि वद्धं मन्मनश्वाञ्जलिश्च ॥ २४ ॥ श्रीहर्षस्य । इात मदनपूना । डोलाकेलि:- चलत्कुचतटांशुकश्रवणपत्रहारा गुणाः पतत्कुसुममुत्क्रमभ्रमरपड्किलोलालकाः । उदीर्णमणिमेखलारणितमिश्रीताः कथं हरन्ति हरिणीदृशो न हृदयानि डोलाजुपः ॥२५॥ प्रत्यासन्नसखीकराम्बुजयुगमेवोलितां प्रेलिका- मारुह्येयमुदस्तहारलतिका व्याविद्धतुङ्गस्तनी । . दृष्टादृष्टमुखी गतागतवशादालोलमानालका तन्वङ्गी परितः करोति गगने शातहदं विभ्रमम् || २६ ।। नाथकुमारस्य । सौन्दर्यमिन्दीवरलोचनाना डोळामु डोलासु यदुल्ललास । यदि प्रमादाल्लभते कवित्वं जानाति तद्वर्णयितुं मनोभः ॥ २७॥ प्रसार्य पादौ विहितस्थितीनां डोलासु लोलांशुकपल्लवानाम् । मनोरथानामपि यन्न गम्यं तद्रष्टुमापुरसुदृशां युवानः ॥ २८ ॥ उनम्य दूरं मुद्रानमन्त्यः कान्ताः श्लीभूतनितम्बनाड्याः । होलाविलासेन जितश्रमत्वात्मकर्पमापुः पुरुषायितेप ॥२९ ।। विल्हणस्यते । इति श्रीमदारोहकमगदत्तजहणदेवविरचितायो सूक्तिमुक्तायल्या कुसमापयादिपद्धति .

·कन्दुककीडापद्धतिः। २४३ कन्दुकक्रीडापद्धतिः (६६) प्रेत्कुण्डलभारशीर्णकुसुमोद्रान्तद्विरेफः कण- स्काञ्चीनूपुरपारिहार्यमुखरो भ्रातः कयं कथ्यते । अस्याः कन्दुककेलिरेप करयोदृष्टयोश्च नानाविधः क्षेपैर्नङ्गमपल्लवोत्पलमयीचके दिशस्साम्बराः ॥ १ ॥ कस्यापि । चञ्चचलाञ्चलानि मतिसरणि रयव्यंग्रवेणीनि बाहो- विक्षेपादक्षिणस्य प्रचलितबलयास्फालकोलाहलानि । श्वासत्रुट्यद्वचासि द्रुतमितरकरोत्क्षिप्तलोलालकानि सस्तस्रञ्जि प्रमोद दधति मृगदृशां कन्दुकक्रीहितानि ॥२॥ रानशेखरस्य । संश्लेपे कुचयोर्मुखोपगमने कर्णान्तिकाभ्यागमे स्पर्श कुण्डलमण्डलस्य परतो याने च तन्व्याः करः। निघ्नं कन्दुकमाशु हन्ति किमु वा तस्मात्करादन्यतः साध्यं तस्य तदेकसङ्गफलिते प्राचीनपुण्यद्रुमे ।। ३ ॥ किं वात्याचलिता लता मणिमयी लौल्यं निजं गृह(विभ्र)ती विभ्रत्यक्षणनश्वरीमपि दशा विद्युत्किमुषर्षी गता । नैवं नाम नतोन्नतांसचलिता पर्यन्तपश्चात्पुर- थारीवारिविशृङ्खला वरतनू रोहत्यसौ कन्दुकम् ॥ ४ ॥ सूक्तिसहस्रादेते । पयोधराकारधरो हि कन्दुकः करेण रोपादपहन्यते मुहुः । इतीव नेत्राकृतिभीतमुत्पलं तस्याः प्रसादाय पपात पादयोः ॥५॥ कालिदासस्य । . कुन्त. क पाठभेदः १. र य व्यस्त, ग, चक्रव्यस्तेति शाहधरीये। २ ग.

·२४४ सूक्तिमुक्तावली। [६६-१० अमन्दमणिपुरकशनचारुचारक्रम झणझणितमेखलं स्खलिततारहारच्छटम् । इदं तरलकणावलिविशेषवाचालितं मनो हरति सुभ्रवः किमपि कन्दुकक्रीडितम् ।। ६ ।। कस्यापि । वनिताकरतामरसाभिहतः पतितः पतितः पुनरुत्पतसि । ध्रुवमस्ति हि कन्दुक ते हृदयं प्रपदाधरसङ्गमलुब्धमिव ॥ ७ ॥ दण्डिनः। एकोऽपि त्रय इव भाति कन्दुकोऽसौ कान्तायाः करतलरागरक्तरक्तः । भूमौ तच्चरणनखांशुगौरगौरः स्रस्त्र(खस्थ ?)स्तन्नयनमरीचिनीलनीलः॥८॥ भारवेः । भ्रमरक्रीडा- चेलाञ्चलेन चलहारलताप्रकाण्डवेणीगुणेन च वलादलयीकृतेन । हेलाहितभ्रमरकभ्रममण्डलीभिः छत्रत्रयं रचयतीव चिरं नतभ्रूः ॥ ९ ॥ रामशेखरस्य । निमीलनक्रीडा- न पाणिपच्छाद्यं नयनयुगमत्यायतमिदं नितम्बस्यौदार्यात्त्वरितगतियोगोऽप्यसुलभः । अपि स्वल्पी पाणी स्तनमरनिरोधान्न मिलिता निमीलक्रीडायां कलुपयसि मुग्धे किमिति नः ॥१०॥ इति श्रीमदारोहकमादत्तमहणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां वन्दुकभ्रमरनिमीलनक्रीडापद्धतिः । १ विदिन ननु के पाठभेद २ चित्र. ग, ·६७-६] जलक्रीडापद्धतिः जलक्रीडापद्धतिः (६७) प्रथममनुसरन्तीष्वम्भसि प्राणनाथं प्रतियुवतिपु सेाहत्तयस्सुभ्रुवोऽपि । सललितमवतरुस्साङ्कमन्यासभीत- स्खलितचरणगुञ्जनपुराः कौतुकेन । १ ॥ अय कृतकविहङ्गः पार्थिवौड्लयन्तै (छूतयन्त्र) (2) स्तुमुलमुपरिपातादम्बुवानसन्त्यः । अविगलितसपत्नीगात्रसम्मर्ददुःखाः प्रणयिनमभि[प]तुनिनादेन देव्यः ॥२॥ प्रणयिनि सति सिञ्चत्यम्बुभिः काचिदन्या-] मुखशशिनमम्यासाचि वक्र निवर्त्य । निकटकमलगन्धाघ्राणनिधा किलोच्चैः श्वसिततरलिताङ्गी तत्स्वबाप्पैस्सिपेच ॥ ३ ॥ ललितमभिहतका तेन राजीवपत्रः भतिहननविहारं नैव यावत्करोति । अकरुणमभिजघ्नुस्तावदेवापरास्त कुटिलगतिभिरुद्यकोपरागैः कटाक्षः ॥ ४ ॥ सूक्तिमहस्रादेते । विशन्तीनां स्नातुं जघनपरिणागदशा यदम्भस्संप्राप्तुं प्रमदवनवाप्यास्तदभुवम् । गभीरे तन्नाभीकुहरपरिणाहाध्वनि सरत्कुहकारः स्फारं रमयति च नादश्च कुरुते ॥५॥ रानशेखरस्य । अन्तर्जलावारितमूर्ति यातो बालापरिषङ्गसुखाय पत्युः। विघ्नाय वैमल्यमा वभूव व्यर्थः [प्रसादोऽ] पि जहाशयानाम् ॥ ६ ॥ कुमारदासस्य । १. कृतिषु च. क. स. च. २. न्या. क, स. च. ३ प्रयासोऽ क स ग घ च ·२४६ सूक्तिमुक्तावली। [६७-१४ लीलातामरसाहतोऽन्यवनितानिश्शङ्कन्दष्टाघरः कश्चित्केसरदूपितेक्षण इच व्यामील्य नेत्र स्थितः । मुग्धा कुड्मलिताननेन दधती वाप्पं स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या धूर्ततयाऽथवा नतिमृते तेनानिशं चुंविता ॥ ७ ॥ अमरुकस्य । तथा न पूर्व कृतभूपणाधरः मियानुरागेण विलासिनीजनः । यथा जलादो नखमण्डनैश्रिया ददाह दृष्टीः प्रतिपक्षयोपिताम् ॥ ८॥ प्रियेण संग्रन्थ्य विपक्षसनिधायुपाहिता वक्षसि पीवरस्तने । खर्जन काचिद्विजही जलाविला वसन्ति हि प्रेम्णि गुणाय वस्तुनि ।।९।। करी धुनाना नवपल्लवाकृती पयस्यगाधे किल जातसंभ्रमा । सखीपु निर्वाच्यमाष्टर्यदूपितं प्रियाङ्गसंश्लेपमवाप मानिनी ॥ १० ॥ भारवेरते । आत्तमात्तमधिकान्तमुक्षितुं कातरा शफरशङ्किन्नी जहाँ । अञ्जली जलमधीरलोचना लोचनप्रतिशरीरलाञ्छितम् ॥ ११॥ कलशस्य। अविरतमिदमम्भः स्वेच्छयोचालयन्त्या विकचकमलकान्तोत्तानपाणिद्वयेन । परिकलित इवार्घ्यः कामवाणातिथिभ्यः सलिलमिव वितीर्णं चाललीलामुखानाम् ॥ १२ ॥ त्रिविक्रमभट्टस्य । निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता काऽपि । सत्योत्पलेऽपि विमृशति फरमर्पयितुं पुरः पत्युः ॥ १३ ॥ गोयिघोयिकविराजयोः । ललितमुरसा तरन्ती तरलतरङ्गीपचालितनितम्या । विपरीतरतासक्तेच दृश्यते सरसि सा सख्या ॥१४॥ अमरकन्य।

·६७-१९] जलकीडापद्धतिः। २४७ -PwMAMAN एतस्याः [क] रिकुम्भसन्निभकुचमाग्भारपृष्ठे लुठद्- गुजागर्भगजेन्द्रमौक्तिकसरश्रेणीमनोहारिणि । दुरादेत्य तरङ्ग एप पतितो वेगाद्विलीनः कथं को वाऽन्योऽपि विलीयते न सरसः सीमन्तिनीसङ्गन्मे ॥१५॥ निम्ननाभिकुहरेपु यदम्भः पावितं चलदृशां लहरीभिः । तद्भवैः कुहरुतर्नतमध्या [:] स्मारिता [:] सुरतकण्ठरुतानाम् ॥ १६ ॥ प्रच्योतद्भिः परिमलमयैः केशपाशाग्रपायो- लेशब्याजैरमृतपुपतेः सुभ्रवः स्नानसीम्नि । शंभोः कोपज्वलनशिखया दीप्तया भस्मशेषां नीतं काटा कुसुमविशिखं जीवयन्त्यो जयन्ति ॥ १७ ॥ केषामप्यते। जलनिबिडितवस्त्रव्यक्तनिनोनताभिः परिगततटभूमिः स्नातमात्रोत्थिताभिः। रुचिरकनककुम्भश्रीमदाभोगतुङ्ग- स्तनविनिहितहस्तस्वस्तिकाभिर्वभिः ॥ १८ ॥ भवभूतेः । मन्दायते दिनमिदं मदनोऽपि सज्जस्तत् किं न गच्छत गृहानिति पमिनीभिः । मीलसरोजगतभृङ्गारवैरियोक्ताः स्नात्वा शनैरनुसरन्ति पुरं तरुण्यः ॥१९॥ इति श्रीमहारोहकभगदत्तजल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां जलक्रीडापद्धतिः । १. समफलीति शाईधरीयः पाठः... कुलः क. स. च.

·[६८-६
सूक्तिमुक्तावली।
सूर्यास्तमयवर्णनम् (६८)
यातास्मि पद्मनयने समयो मर्मप
सुप्ता मयैव भवती प्रतिवोधनीया ।
प्रत्यायनामयमितीव सरोरुहिण्याः
मुर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ॥ १॥
श्रीहर्षस्य ।
सैरन्ध्रीकरकृष्टपत्रकसरत्तारध्वनिः सञ्चर-
इतीमूत्रितसन्धिविग्रहविधिः सोल्लासलीलाभरः ।
वारस्वीजनसजमानशयनः सन्नद्धपुष्पायुधः
श्रीखण्डद्रवधीतसाधशिखरो रम्पक्षणो वर्तते ॥ २ ॥
रानशेखरस्य ।
अनुरागवन्तमपि लोचनयोर्दधतं वपुस्मुखमतापकरम् ।
निरकासयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्गणिका ॥३॥
माघस्य।
शुचिरिति परितः प्रसिद्धिभाजि प्रकटिततेनसि दुर्जये कृशानी ।
निजयमुनिकुरुम्बमस्तवेलाव्यनिकरवानिदधे सरोजवन्धुः ॥ ४ ॥
विरहणस्य ।
पूर्वाऽहं विहितोदयाऽहमसत्तनमा विहायाधुना
यस्यामस्तमुपैति तो कथमसी रागी जघन्यामगात् ।
इत्येवं इलपिता के दिनपती याते दिशं पश्चिमा-
मीर्यारोपचिपादिनीव तपमा माची फकुन्लक्ष्यते ।। ५ ।।
श्रीत्रिविक्रममदृस्य ।
गगनकबन्धम्कन्यचक्रं किमेनन्
किमु रुधिरकपालं कालकापालिकस्य ।
फलनभरिनपन्नः किं नु ताश्याण्डाबण्ड
मननपनि विनर्क सान्गस्य बिम्बम् ॥ ६ ॥

·६८-१२1 सूर्यास्तमयवर्णनपद्धतिः। द्वावप्येतावभिनवजपापुष्पभासो निवासी तिष्ठत्येतदयमपि वियन्मण्डलस्योपसन्ध्यम् । अस्तं को यात्युदयति च क को रविः का शशाङ्क: का च प्राची तदिह न वयं का प्रतीचीति विद्मः ॥ ७ ॥ कयोरप्येतो। अस्तावलम्बिरविविम्बतयोदयादि- चूडोन्मिपत्सकलचन्द्रतया च सायम् । सन्ध्यापनृत्तहरहस्तगृहीतकांस्य- तालद्वयेच समलक्ष्यत नाकलक्ष्मीः ॥ ८॥ रत्नाकरस्य। विश्लेपाकुलचक्रवाकमिथुनरुत्पक्षमाक्रन्दितैः कारुण्यादिव मीलितासु नलिनीष्वस्तं च मित्रे गते । शोकेनेव दिगङ्गानाभिरभितः श्यामायमानर्मुखै- निश्वासानळधूमवर्तय इवोद्गीर्णास्तमोराजयः ॥ ९ ॥ त्रिविक्रममदृस्य। पवेलिमं दाडिममर्कविम्बमुत्तार्य सन्ध्या त्वगिवोज्झिताऽस्य । तारावलिबाजभुजाऽदसीयं कालेन निष्ठयूतमिवास्ति यूथम् ॥१०॥ दिनावसाने तरणेरकस्मानिमजनाद्विश्वविलोचनानि । अस्य प्रसादादुडुपस्य नूनं तमोमयद्वीपवती तरन्ति ॥ ११ ॥ श्रीहर्षपण्डितम्यैतौ । एकेनाक्ष्णा पविततरुपा पाटलेनास्तसंस्थं पश्यत्यर्क सजललुलितेनापरेण स्वकान्तम् । अह्नश्छेदे दयितविरहाशङ्किनी चक्रवाकी द्वौ सङ्कीर्णो रचयति रसौ नर्तकीय प्रगल्भा ॥ १२ चन्द्रकस्य। 1. स्थि, क. स. २. मन्ये, क. पाटभेदः ।

·[६८-16 am-ronmARAN सूक्तिमुक्तावली। आपृष्टाऽसि व्यथयति मनो दुर्बला वासरश्री- रेद्यालिङ्ग क्षपय रजनीमेकिका चक्रवाकि । नान्यासक्तो न खलु कुपितो नानुरागच्युतो वा दैवाधीनस्तदिह भवतीमस्वतन्त्रस्त्यजामि ॥ १३ ॥ कस्यापि । मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने रद्धानने ताम्यति क्रन्दत्सु भ्रमरपु वीक्ष्य दयिताश्लिष्य पुरस्सारसीम् । चक्राङ्गेन वियोगिना विसलता नास्वादिता नोज्झिता वो केवलमार्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥ १४ ॥ मट्टवामनस्य । उद्गाहप्रणये रुचा परियढे विस्रंसमाना(ने?)म्वर- श्रीचूडामणिभूमिकामधिगते चक्षुःपथं मुश्चति । मीलत्तामरसमाविष्टमधुपव्याजेन हालाहल- ग्रन्थीनम्युजिनी विधाय कवलान्मूर्छामिवागच्छति ॥ १५ ॥ गोत्रानन्दस्य । दिनभर्तुरस्तमयतः स्यन्दनतुरगेषु घनतमोमहिपः । घाताव सरमिवेच्छन् पृष्ठे निभृतं परिभ्रमति ॥ १६ ॥ मदनस्य। सान्ध्यरागरुचिरारुणमारान्निष्पपात रविमण्डलमधौ । क्रूरकालकरवालविलून वासरस्य सहसैव शिरो नु ॥ १७ ॥ महोपमा प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिप्यतः करसहयपपि ।' प.व.च.२२ क.स.च.३.रा क.ग ·52150 ६८-२१] सूर्यास्तमयवर्णनपद्धतिः। २५१ चूडारत्नैः स्फुरद्भिविषधरविवराण्युज्ज्वलानुज्ज्वलानि प्रेक्ष्यन्ते चक्रवाकीमनसि निविशते सूर्यकान्तात्कृशानुः । किंचामी शल्ययन्तस्तिमिरमुभयतो निर्भराइस्तमिस्रा- संघहोस्पिष्टसन्ध्याकणनिकरपरिस्पर्धिनो भान्ति दीपाः ॥ १९ ॥ श्रीमुरारेः। नो रविन च तमो नतमीशो न द्युतिहगणो न च सन्ध्या । यादृशं प्रथमतः किल सृष्टं ताडगेव भुवनं श्रियमूहे ॥२०॥ कस्यापि । निश्शेषपीते शर्वर्या सन्ध्यारागासवे शनः । नभःपात्रतलालक्ष्यनक्षत्रकुसुमं वभौ ॥ २१ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । इति श्रीमदारोहकभगदत्तमल्हणदेवरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या सूर्यास्तमयवर्णनपद्धतिः ॥ क ·. २५१ सक्तिमुक्तावली। अन्धकारवर्णनम् (६९) अविज्ञातविशेषस्य सर्वतेजोऽपहारिणः । स्वामिनो निर्विशेपस्य तमसथ फिमन्तरम् ।। १ । श्रीमदयन्तिवर्मणः । शुद्धमाविलमवस्थितं चलं वक्रमार्जवगुणान्वितं च यत् । सर्वमेव तमसा समीकृतं घिङ्महत्त्यमसतो हतान्तरम् ॥ २॥ कालिदासस्य। लिम्पतीव तमोऽङ्गानि पर्पतीवाजनं नमः । असरपुरुपसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥३॥ विक्रमादित्यस्य । नीताः यवाप्यभिसारिका इव दिशोऽप्युद्गाढरागोदया येनोल्लावितमन्मधेन तदिदं निःशङ्क-मुज्जृम्भते । संभोगान्तशयालुशैलतनयादो पानित्सितो- न्मीलनीलिमनीलकन्धरगलस्पर्धावलिप्तं तमः ॥ ४ ॥ मदनस्य। उन्मुक्ताभिर्दिवसमधुना सर्वतस्ताभिरेव स्वच्छायाभिर्निचुलितमिव प्रेक्ष्यते विश्वमेतत् । पर्यन्तेषु ज्वलति जलधौ रत्नसानी च मध्ये चित्रागीयं रमयति तमास्तोमनीला धरित्री ॥५॥ मुरारे। इदं नभसि भीपणभ्रमदुलूककोलाहले निशाचरविलासिनीनिवहदत्तनेत्रोत्सवे । परिस्फुरति निर्भरप्रचुरपङ्कमग्नोल्लस- द्वराहकुलमांसलं प्रयलयन्धमन्धं तमः ॥ ६ ॥ Pram.

·२५१ ६९-१२] अन्धकारवर्णनपद्धतिः। चिन्वयोरचिकीर्पितानि घटयदेतालगोष्ठीसुर्ख तन्वानं शवसाधनोत्सवरसं निर्व्याजधीरात्मनाम् । कुर्वत्कामकृशानुतप्तमनसां गुप्ताङ्गन्नासङ्गम शर्यास्तिमिरं परोपकृतये बद्धक्रय धावति ।। ७ ।। 'किं भूमौ परितः स्फुरन्ति करिणः कस्तूरिकाया रसैः सिक्ताः किं निखिला दिशः किमखिलं लिप्तं मपीभिर्नभः । किं व्याप्तं भुवनं समस्तमपि च श्रीकण्ठकण्ठविपा कालिन्दीजलकान्तिभाजि निबिड जातेऽन्धकारऽधुना ॥८॥ कयोरप्येती। यच्चेदम्बुधिमामनन्ति कवयस्तद्विन्दुता विभ्रते वैकुण्ठान्तककालकायजलदश्रीकण्ठकण्ठादयः। लुप्तालोकमुलूकदृष्टितिमिरप्रध्वंसिसिद्धाञ्जनं तद्गडूपितभूदिगन्तरमिदं नैशं तमो अम्भते ॥९॥ भवति इरिरगूढः कौस्तुभीर्यमयूखैः पतिमपि च पशूनां शेखरेन्दुर्व्यनक्ति । इति मनसि न कश्चिनिश्चयो यत्तदन्य- जगदिद तमसैव ग्रस्तमव्यक्तमास्ते ॥ १०॥ . सूक्तिसहस्रादेतौ । नाकाशं न दिशो न भूघरकुलं नाम्भोधयो न क्षितिः न द्यौर्नाम्बुधरा न तीव्रकिरणो नेन्दुर्न तारागणः । पतैः पट्पदकायकान्तिपटलीपाण्डित्यवैवाण्डिकैः कल्लोलेस्तमसामसाम्मतमयं विश्वव्ययः कल्प्यते ॥११॥ वेदन्यासस्य। सद्यस्सान्द्रमपीविलिप्तमकुमः स्निग्धेन्द्रनीलद्रव- व्यामीटनभसो निरन्तरपिलनीलीरसच्योतिनः। एते कोकिलकायकालिमभृतो लुम्पन्ति वृत्तिं दृशो- रुनिद्रान्चनपुञ्जमेचकरुवो भीमास्तमासक्रमाः ॥ १२ ॥ सर्वज्ञवासुदेवस्य ।

·२५४ सूक्तिमुक्तायली। [७०-1 धनतरतिमिरघुणोरकरजम्बानामिव पतन्ति काष्ठानाम् । छिद्ररमीभिरुडुभिः फिरणव्याजेन चूर्णानि ॥ १३ ॥ श्रीमुरारेः। आभाति धूसरतरं तिमिरं पुरस्ता. दन्तःस्फुरद्विरलतारफभारमेतत् । दग्धुं वियोगिविपिनं सितरश्मिवढे. धूमो ज्वलिप्यत इवानुगतस्फुलिङ्गः ॥ १४ ॥ ट्युबलमवासुदेवस्य । इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणदेवविरचितायां मूक्तिमुक्तावल्या अन्धकारवर्णनपद्धतिः। अभिसारे कामिजनप्रलापः (७०) यद्यलोकविरोधि यच्च बहुशः फ्लेशावहं सर्वथा यच्चात्यन्तसुदुर्लभ यदपि वा पापप्रधानं सदा । तत्तत्कामिजनस्य वाञ्छति मनः स्वैराचारोत्सुकं मुक्तायुक्तविचाररोधि तदहो वामं मनः कामिनाम् ॥१॥ मधुर्मासो रम्यो विपिनमजनं त्वं च तरुणी स्फुरत्कामावेशे वयसि वयमप्याहितभराः । व्रज त्वं वा मुग्धे क्षणमिह विलम्बस्व यदि वा पुनस्तावजातः पिशुनवचसाप विषयः ॥ २॥ विल्हेणस्य । किमु कुवलयनेत्राः सन्ति नो नाकनार्यः त्रिदशपतिरहल्या तापसी यत्सिपेवे । हृदयतृणकुटीरे दीप्यमाने स्मराना- बुचितमनुचितं वा वेत्ति का पण्डितोऽपि ॥३॥ विफलयति कलाकुशलं हसति शुचिं पण्डितं विडम्पयति । अपरयति धीरपुरुषं क्षणेन मकरध्वनो देवः ॥४॥ १.र.क.ख.प. १. २. ग, घ.

·५५६ सूक्तिमुक्तायली। [02 प्रणयविशद को दृष्टि दोति न शङ्किता घटयति धनं कण्ठाश्येपे वलान्न पयोधरी। वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताऽव्यहो रमयतितरां सङ्केतस्था तोऽपि च कामिनी ॥१०॥ अमरकस्य । आयाताऽसि विमुश्च वेपथुभरं दृष्टाऽसि कि केन चि. नीलं चोलममुं विमुश्च हरतु स्वेदं निशीयानिलः। इत्यन्तर्भयसनकण्ठमसयामीति तल्पातिथि- पन्ती परिरभ्यते सुकृतिना स्वरं नवस्वैरिणी ॥११॥ आकाशपोले। तडिद्वा पङ्को वा तिमिरमथवा गर्निरथया निशा वा दृष्टिोऽभिनवसरितां श्रेणिरथवा । यथेष्टं चेष्टन्तां यदि न दयितः प्रेमविमुखः प्रदीपः स्नेहान्यो न खलु पवनायविरमति ॥ १२ ॥ श्रीठक्कुरस्य । कृत्वा नूपुरमूकतां चरणयोः संयम्य नीवीमणी- नुदामध्वनिपण्डितान परिजने किंचिच्च निद्रायिते । कस्मात् कुप्यसि यावदस्मि चलिता तावविधिप्रेरितः काश्मीरीकुचकुम्भविभ्रमधरः शुभ्रांशुरभ्युद्यतः ॥ १३ ॥ काश्मीरीबिल्हणस्य । इति श्रीभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यामभिसारे कामिजनप्रलापपद्धतिः । -- १. ददा. क, पाठभेदः २. रसा. क सच ३ तथाऽपि दि. क. पाठभदः ४.च.मु. क. स्व. च.

·७१-4)
अभिसारिकापद्धतिः।
१५७
अभिसारिकापद्धतिः (७१)
हृदये दयितेन हृते वपुषि सवेपथुनि पयि निरालम्ये ।
अयि कथय कथमनङ्ग प्रियगृहमभिसारिका नयसि ॥१॥
मार्गे पङ्कचिते धनान्धतमसे निदशब्दसश्चारया
गन्तव्याऽद्य मया प्रियस्य वसतिर्मुग्धति कृत्वा मतिम् ।
आजानूद्धृतनपुरा करतलेनारछाय नेत्रे भृशं
कृच्छणाचपदस्थितिः स्वभवने पन्धानमभ्यस्यति ॥२॥
मूर्तिनीलदुकूलिनी मृगमदः प्रत्यापप्रक्रिया
चाहू मेचकरत्नकङ्कणभृती कण्ठेऽम्युसारावली ।
व्यालम्बालकमञ्जरीकमलिक कान्ताभिसारोत्सवे
यत्सत्यं तमसा मृगाक्षि विहितं वै तवाचार्यकम् ॥ ३॥
जनो दुर्वच्योऽयं कुलममलिनं वर्म विषमं
पतिश्छिद्रान्वेपी प्रणयिवचनं दुष्परिहरम् ।
अतः काचिनन्त्री रतिविहितसद्देन्तगतये
गृहातारं वारं निरसरदय माविमदय ॥ ४ ॥
छिद्रान्वेपणतत्परः पियसखि मायेण लोकोऽधुना
रात्रिश्यापि धनान्धकारबाहुला गन्तुं न ने युज्यते ।
मा मैत्रं सखि बल्लभः पियतमस्तस्योत्सुका दर्दने
युक्तायुक्तविचारणा यदि भवेन् मेहाय दतं जलम् ॥५॥
नमः मान्नं गाम्यत्वयमुदित एवेन्दु दिया-
मिया गम्यं तत्र मियससि स यत्र रियनमः।
यामाहोत्सई शतामिय युगानां गतमहो
निशा पेट्वं स्यादपि कथय को मृत्युरपरः ॥६॥

·૨૮ सूक्तिमुक्तावली। [७४-१५ निरीक्ष्य विद्युन्नयनः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः। धारानिपातः सह किन्नु चान्तश्चन्द्रोऽयमित्याततरं ररास ।।७।। मन्दं निधेहि चरणी परिधेहि वासो नीलं पिधेहि वलयावलिमंशुकेन । मा जल्प साहसिनि शारदचन्द्रकान्त-- दन्तांशवस्तव तमांसि समापयन्ति ।।८।। हरिहरस्य । अभिसरणरसः कृशाङ्गन्यष्टे- रयमपरत्र न वीक्षितः श्रुतो वा । अहिमपि यदियं निरासता(ना) नियिडितनूपुरमात्मनीनबुद्धया ॥९॥ कस्थापि । नपस्त्र पारं पुलिनद्वयानुगो तरङ्गन्डोलामधिरोप्य मामितः । प्रसीद यावन्न निशा प्रदीयते यासि ते गायतु पासुलाननः ॥ १० ॥ बिल्हणस्य । अंग्रे धनुश्शरकरः स्वयमस्ति कामः पश्चात्वरा शशधरोदयसंगयोत्या। ध्वान्तं दिनान्तविकसद्विभवं समन्तात् कि केवला पयि वध्र्दयिताभिसारे ॥ ११ ॥ सूक्तिरस्नाकरात । चानादूतमरमणटतिलका तोयानीलांशुका नेपानी निनदेन भीतहदया गत्या प्रियस्यालयम् । द्वार नेच्छनि लजया मलपितुं देहीति वर्षाहता पादा नपुरपर्दमपनिहनी संगन्दगन्ती स्पिना ॥ १२ ॥ 1.वि. पाटभेद । गी...

·७१-१५] अभिसारिकापद्धतिः। २५९ अम्भोजाक्ष्याः पुरवनलताधाम्नि संकेतभाज-- श्वेतोनाथे चिरयति भृशं मोहनिद्रां गतायाः । स्वच्छं नाभिदवलयितं कान्तरत्नांशुजालं तोयभ्रान्त्या पिवति हरिणी विस्मये च प्रयाति ॥ १३ ॥ ज्ञातं ज्ञातिजनैः प्रघुष्टमयशो दूरं गताऽधीरता त्यता धीः प्रतिपादितोऽप्यविनयः साध्वीपदं भोज्झितम् । लुप्ता चोभयसाधुलोकपदवी दत्तः कलङ्क: कुले भूयो दूति किमन्यदस्ति यदसावद्यापि नागच्छति ॥ १४ ॥ उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथाऽपि नायातः । याऽतः परमपि तिष्ठेज्जीवितनाशो भवेत्तस्याः ॥१५॥ केपामप्यते । इति श्रीमगदत्तनरहणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यामभिसारिकापद्धतिः ॥ रमन चिर. ग..

·२ [७२-५ २६० सूक्तिमुक्तावली। चन्द्रोदयवर्णनम् । (७२) शेतेऽद्यापि न पद्मिनी कुमुदिनी सान्त:स्मिता वर्तते रागाव किश्चन किंचिदेव गणयत्येप स्पृशत्यम्वरम् । इत्युद्भिन्नमृणालकोमलकरे शीतद्युतौ तत्क्षणा- द्यामिन्या नवयोपितेव शमितो दीप्तस्त्विपामीश्वरः॥१॥ बिल्हणस्य। उदयतटान्तरित्तभियं प्राची सूचयति दिनिशानाधम् । परिपाण्डुना मुखेन प्रियमिव हृदयस्थितं रमणी ॥२॥ श्रीहर्षस्य । क्रमादेकद्वित्रिप्रभृति]परिपाट्या प्रकटयन् कलाः स्वरं स्वरं नवनलिनकन्दाकररुथः । पुरन्ध्रीणां प्रयोविरहदहनोद्दीपिता कटाक्षेभ्यो विभ्यन्निभृत इव चन्द्रोऽभ्युदयति ॥३॥ प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकमभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । प्रभवति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसविसिनीफन्दच्छेदच्छविर्मगलाञ्छनः ।।४।। . कयोरप्येती। उपाठरागेण विलोलतारक तथा गृहीतं भशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुक तया पुरोऽपि रागाद्वलितं न लक्षितम् ॥५॥ " पाणिनेः। 1. दीर. ग.५ २.२.१.पाटभेदः, ·७२-10] चन्द्रोदयवर्णनपद्धतिः। अद्यापि स्तनदुर्गशैलविपमे किं मानिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एप झटिति क्रोधादिवालोहितः । उद्यरतरमसारितकरः कर्पत्यसौ तत्क्षणा- त्फुल्लत्कैरवकोशनिस्सरदलिश्रेणीकृपाणं शशी ॥६॥ कस्यापि । अमुष्मिन् पञ्चपोस्त्रिभुवनजिगीपोरसहचरे मुखं रात्रेरनेस्तनु वि] रहश्चुम्बति सति । ज्वलन्तीर्यारोपोदयमयतयेवोपधिलताः पतङ्गीभङ्ग्या दधति कुमुदिन्यः कलपताम् ॥ ७ ॥ शुचीना हंसानां हरति मलिनानां मधुलिहां मनो वेश्यादेश्या द्रविणमखिलं या कमलिनी । तमस्येवाद्रव्ये भवति विमुखी तच्छ्यिमसी कलावानादत्ते प्रथममनुरागमकटनैः ॥ ८॥ समुन्मीलत्पूर्वाचलशिखरदूर्वावनमृगी- परीरम्भीडारसपुलकितीत्सङ्गहरिणः । पुलिन्दीकन्दर्पलममपनयन्नंशुपटले. पतिनक्षत्राणामहह भगवानभ्युदयते ।। ९॥ मदनायैत । इन्दुर्यादयाट्रिमूनि न भवत्यद्यापि तन्मास्मभू- नासीरेऽपि तमासमुच्चयममूरुन्मूलयन्ते विपः । अप्यक्ष्णोर्मुदमुदिरन्ति कुमुदरामोदयन्ते दिशः संप्रत्यूर्वमसा तु लाञ्छनमभिव्यॉ प्रकाशिष्यते ॥ १० ॥ उन्मीलन्ति मृणालकोमलरुचो राजीवसंवर्तिका- संवृत्तवतवृत्तयः कतिपये पीयूपभानोः कराः । अप्यस्रर्धवलीभवत्सु गिरिषु क्षुब्धोऽयमुन्मज्जवा विश्वेनेव तमोमयो निधिरपामह्नाय फेनायते ॥ ११ ॥ १. रहि. क, रा. ग.५ च.

·सूक्तिमुक्तावली
[७२-१६
यत्पीयूपमयूखमालिनि तमास्तोमावलीढायुषां
नेत्राणामपमृत्युहारिणि पुरः सूर्योढ एवातिथौ ।
अम्भोजानि पराश्चि तन्निजमघं दत्वेव तेभ्यस्ततो
गौराङ्गीवदनोपमासुकृतमादत्ते पतियज्वनाम् ॥ १२ ॥
एते मुरारेः।
ख्याता वयं समधुपा मधुकोशवत्य-
श्चन्द्र प्रसारितकरो द्विजराज एषः ।
अस्मत्समागमकृतोऽस्य पुनर्द्वितीयो
माभूत् कलङ्क इति सङ्कुचिता नलिन्यः ॥ १३ ॥
कस्यापि ।
तन्तुभ्रमेण रशनामणिगुम्फनाय
विद्याधरीभिरभितः क्षणगृह्यमाणः।
आशोभते शकवधूवदनांशुफल्पैः
प्राचीमुखं शशभृतः प्रथमर्मयूरवः ॥ १४ ॥
सूक्तिसहस्रात् ।
सद्यःपाटितकेतकोदरदलश्रेणीश्रियं विभ्रती
येयं मौक्तिकदामगुम्फनविधी योग्यच्छविः मागभूत् ।
उन्मेया कलशीभिरञ्जलिपुटयाह्या मृणालाकुरैः
पातव्या च शशिन्यमुग्धविभवे सा चन्द्रिका वर्तते ।। १५॥
कस्यापि ।
फैलासायितमदिभिविटापिभिः श्वेतातपत्रायितं
मृत्पङ्केन दधीयितं जलनिधी दुग्धापितं वारिभिः ।
मुक्ताहारलतायितं व्रततिभिः शदापितं श्रीफल:
श्वतदीपननायितं जनपदैर्जाते शशाङ्कादये ॥ १६ ॥

·७२-२३] चन्द्रोदयवर्णनपद्धतिः। कपाले मार्जारः पय इति कराँल्लेहि शशिन- स्तरुच्छिद्रप्रोतान् विसमिति करेणुः कलयति । रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताऽप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विप्लवयति ॥ १७॥ मासस्य। जाते यौवनपीनधान्नि शशिनि भ्राम्यन्तमारादपि भ्रान्त्या श्वेतपतत्रिणं सहचरं कोकाङ्गन्ना मुञ्चति । कुर्वन्नस्तमितोपलम्भविधुरो हंसः प्रियान्वेषणं होत्सङ्गितमानसः पुनरिमामालोक्य सजायते ॥ १८ ॥ गोत्रानन्दस्य । एकिकेव निजवृन्दमध्यगाऽपुच्चुकून सभयं सितच्छदी । दन्तमूलमसकृच्च संशयादाममर्श करिणः करेणुका ॥ १९ ॥ लोन कुमुदं स्म पीयते चन्द्रिकातपतिरोहितच्छदम् । मादुरास परमुत्पिपन्नालिः सौरभं निरवलम्बमम्युनि ॥ २० ॥ अभिनन्दस्यैतौ । .. दूरमंशुप्रभाजालं प्रसारयति चन्द्रमाः । रात्री नवययाः फामी मनोरथमिवाचनः ॥ २१॥ कुमुदेवाधिक भान्ति पतिताश्चन्द्ररश्मयः । अतिप्रकृष्टशीलेषु कुलेप्पिय समृद्धयः ।। २२ ॥ महामनुष्यास्यते।। पिनष्टीव तरङ्गाग्रन्दधिः फेनचन्दनम् । तदादाप कररिन्दुलिंम्पतीव दिगङ्गानाः ॥ २३ ॥ (भगवती) त्यासस्य । 1.म मुदं न मायनशन रामरिने पाठः १.ल.प. प.

·२६४ सक्तिमुक्तावली। यथा ताराचक्र चरति परितः शीकरनिर्भ कलङ्कव्याजेन स्फुरति यदयं धूमनिवहः । तथा मन्ये चण्डीपतिनयनचण्डानिवशग- श्वकारास्मिन् झम्पा हिमकरतटाके मनसिजः ॥२४॥ बिल्हन किन्नु ध्वान्तपयोधिरेव कतकक्षोदेरिवेन्दोः करै- रत्यच्छोऽयमधश्च पङ्कामखिलं छायापदेशादभूत् । किंवा तत्करकर्तरीभिरभितो निस्तक्षणादुज्ज्वलं व्योमेवेदमपश्चलन्ति पतिताश्छायाच्छलेन त्वचः ॥२५ ।। कमितुरभिसृत्वरीणां गोराङ्गीणामिहेन्दुधवलासु । उड्डयमानानामिव रजनिषु परमीक्ष्यते छाया ॥ २६ ॥ मृगराजकरजभद्रकिंशुककुसुमावतसिकाः सुदृशः। भयसाचदडू मग यहलोज्ज्वलमिन्दुमीक्षन्ते ।। २७ ।। एनस्य कलामकाममृतमयूखस्य पार्वतीरमणः । वर्णावलिमित्र वहति प्रतिमासं घश्यमानस्य ।। २८ ॥ इन्दोरेकफलाया रुद्रेणोद्धृत्य मूर्धनि धृतायाः । स्थानमिव तुच्छमेतत् कलङ्करूपेण परिणमति ॥ २९ ।। पीपाश्रयणं जगप्रयाशामालातलेसालवो विश्वोन्मादहुताशनस्य ककुभामुद्घाटिनी कृश्चिका । वीरेषु प्रथमा च पुष्पयनुपो रेखा मृगाक्षीमुस- श्रीणां च पतिरानबीनमधिकानन्दी नश्श्चन्द्रमाः ॥ ३० ॥ एते श्रीमुरारेः ।

·७६-३३) चन्द्रोदयवर्णनपद्धतिः। २६५ विद्यापीठं स्मरस्य त्रिपुरहरजटावल्लिसन्तानवान- प्रस्थो मानद्रुपाणामुपशमपरशुः पासुलावन्दिकारः। नेत्राणां बन्धुरंधुगंगनमरुभुवः कोकलोकपणाद- स्वाध्यायाध्यापकोऽयं विलसति कुलटाकालपाशो हिमांशुः ॥३१॥ कस्यापि। यः कालागरुपत्रभङ्गरचनावासकसारायते गौराङ्गीकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि । विच्छेदानलदीपितोत्करनिताचेतोऽधिवासोद्भवं सन्ताप] विनिनीपुरेप वितरङ्ग ताजि] स्मरः ॥ ३२ ॥ मद्देन्दुरानस्य । अवाप्य मागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये कलङ्कने नवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुपि । अमुप्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाहमुरसि ॥३३॥ २ ॥ इति श्रीमदारोहकमगदत्तनल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां चन्द्रोदयपद्धतिः ॥ 1.न.म.स. ३ ...ग.प, ·[७३-४ २६६ सूक्तिमुक्तावली। पानगोष्ठीपद्धतिः (७३) हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेपाः । चक्रिरे भृशमजोरपि वध्वाः कामिनेय तरुणेन मदेन ॥ दत्तमिष्टतमया मधु पत्युर्गाढमाप पिवतो रसवत्ताम् । यत्सुवर्णमकुटोशुभिरासीचेतनाविरहितैरपि पीतम् ॥ १॥ माघस्यैतौ । न म[2]संस्कार कुसुममपि वाला विपहते न निश्वासः सुपूँजनयति तरङ्गव्यतिकरम् । नवोढा पश्यन्ती लिखितमिव भर्तुः प्रतिमुखं प्ररोहद्रोमाञ्चा न पिवति न पात्रं चलयति ॥२॥ पिपि प्रिय ससस्वयं मुमु मुखासवं देहि मे ततस्य न दुदु द्रुतं भभजभाजनं काञ्चनम् । इति स्वलितजल्पितं मदवशास्कुरङ्गीदृशः मगे हसितहेतवे सहचरीभिरयायत ॥ ३ ॥ कयोरप्येती। सस्तः सग्दामशोमा त्यजति विरचितामाकुलः केशपाशः सीवाया नपुरी च द्विगुणतरमियाक्रन्दतः पादलना। व्यस्तः कम्पानुबन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्याः फ्रीडन्त्याः पीडयेव स्तनमरविनमन्मध्यभागानपेक्षम् ॥ ४ ॥ श्रीहर्षभ्य। १. झिा क. ग. च, २. घेदन साईधरीय पाट प. प. य. ग.

·७३-७ पानगोनीपद्धतिः। २६७ कान्तानवाधररसामृततृप्णयेव विम्ब पपात शशिनो मधुभाजने यत । निशेपिते मधुनि लज्जितचित्तवृत्ति तत्तन्मुखापजितकान्तितयेव नष्टम् ॥ ५॥ विभाकरवर्मणः। नियतमिह पतन्ति दन्तधारा मदनमदोद्धतयोरितीच भीत्या । अधरकिसलयं विहाय यूनो- मधु पिवतोनयनान्युपास्त रागः ॥ ६॥ कुमारदासस्य । दृश्यते पानकलीपु कान्तावक्रगतं मधु । स्मरं सहायमासाद्य प्रस्तो राहुरिवेन्दुना ॥ ७ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तमहणदेवविरचितायो सूक्तिमुक्तावल्या पानगोष्ठीपद्धतिः ॥

·सूक्तिमुक्तावली। [७४.५ प्रियचाटुपद्धतिः (७४) यथा वहिः कण्टकितं वपुस्तव नितम्बिनि । तथा निष्कण्टकं राज्यं वर्ततेऽन्तर्मनोभुवः ॥ १॥ लघुवल्लभवासुदेवस्य । उद्भिन्ना कलकण्ठकण्ठकुहरात् कर्णामृतस्यन्दिनी हृद्या यद्यपि मार्दवैकवसतिः सा काकलीहुंकृतिः । अन्यस्तन्वि तथाऽपि ते त्रिणयनप्लुष्टस्य भीवार्पण: पश्चेपोचितप्रपश्चितरसः पाकाञ्चितः पञ्चमः॥२॥ लोष्टसर्वज्ञस्य । स्मितपुप्पोद्रमोऽयं ते दृश्यतेऽघरपल्लवे । फलं तु जातं मुग्धाक्षि चक्षुषोर्मम पश्यतः ॥३॥ उदयो/भृत्संस्थस्त्वदनापहृतकानिसर्वस्वः । फूत्कर्तुमिवोर्ध्वकरः स्थितः पुरस्तानिशानाथः ॥ ४॥ कि पद्मस्य रुचि न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धि वा झपकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् । वनेन्दी तब सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्यतो दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥५॥ श्रीहर्षस्यतो । यत् पद्ममादित्सु तथाननीयां कुरङ्गालक्ष्मा च मृगाक्षि लक्ष्मीम् । एकालिप्साकृत एप मन्ये शशाङ्कपड्केरुहयोविरोधः ॥ ६॥ श्रीहर्षपण्डितम्य। मुधामयोऽपि क्षयरोगमान्य नासाग्रयुक्ताफलफच्छलेन । अनङ्गसञ्जीवनदृष्टाक्ति मुखामृतं ते पिवत्तीव चन्द्रः ॥७॥ वैद्यनाथस्य।

·७४-१३] पियचाटुपद्धतिः। द्वेषा विधाय विधुमण्डलमानताङ्गि कर्तुं विधातरि कपोलयुगं प्रवृत्ते । तत्खण्डयुग्मगलितामृत [विन्दु ] पति- सन्दोहवत्तव विराजति हारवल्ली (1८॥' कात्यापि। लावण्यपूरपरिपूरितदिङ्मुखेजस्मन् ।' स्मेरेऽधुना तव मुखे तरलायतीक्षि । क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये । सुव्यक्तमेव जडराशिरयं पयोधिः ॥ ९॥ भौगवतजयवर्धनस्य । न तावद्धिम्बोष्ठः स्फुरति न च रागोऽयमधरे' न चामी ते दन्ताः सुदति जितकुन्देन्दुमहसः । इमां मन्ये मुद्रामतनुतरसिन्दूरसुभगा- मिदं मुक्तारत्नं मदननृपतेर्मुद्रितमिच ॥ १० ॥ कस्यापि। अनेन रम्भोरु तवाननेन तुपारभानोस्तुळया धृतस्य । ऊनस्य नूनं परिपूरणीय ताराः स्फुरन्ति प्रतिमानखण्डाः ॥११॥ गोत्रे साक्षादजनि भगवानप यत्पद्मयोनिः शय्यात्यायं यदाखिलमहः मीणयन्ति द्विरेफान् । एकाग्रं यद्दधति भगवत्युष्णभानौ च भक्तिं" तत्मापुस्ते सुतनु वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ १२ ॥ एती मुरारे। उन्मेषं यो मम न सहते योऽतिवेरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलशा तस्य सौन्दर्यदर्पः । नीतः शान्ति प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्षा-- ल्लमा मन्ये ललिततनु ते पादयोः पद्यलक्ष्मीः ॥ १३ ॥ १. दन्त. फ. स. च, २. भगवतो. क. ३. कृत. क पाठभेदः - ·सूक्तिमुक्तावली। [७४-10 विसृज दयिते हासज्योत्स्ना निमीलतु पङ्कज विकिर नयने नष्टच्छायं भवत्यसितोत्पलम् । वद सुवदने लजामूका भवन्त्वपि कोकिलाः परपरिभवो मानस्थाने न मानिनि सह्यते ॥ १४ ॥ कयोरप्येती। तरङ्गय दृशोऽङ्गणे भवतु भिन्नमिन्दीवरं स्फुटीकुरु रदच्छदं ब्रजतु विद्रुमः श्वेतताम् । क्षणं वपुरपावृणु स्पृशतु काञ्चनं कालिका- मुदश्चय मुखं मनाग्भवतु च द्विचन्दं नमः ।। १५ ॥ राजशेखरस्य । तल्लोकोऽतिशयोक्तिमेव वदतु स्तोत्रं पुनर्मन्यता स्रष्टुं त्वां सुभगे चकार मदनो भूतानि चैतानि यत् । पृथ्वी चम्पकपारिजातममृतं पाथो महः शारदः प्रालेयांशुरथानिलो मलयभूज्योत्स्नावलिप्तं नमः ॥ १६ ॥ हरिहरस्य । अन्तैनार्जुनता दधाति नयनं मध्ये तथा कृष्णता द्वैरूप्यं दधताऽमुना विरचितः कर्णेन ते विग्रहः । तत्कर्णार्जुनकृष्णधिग्रहवती साक्षात्कुरुक्षेत्रता यातासि त्वदवाप्तिरेव तरुणि श्रेयः परं गण्यते ॥१७॥ मुग्धे धानुष्कता केयमपूर्वा तवं दृश्यते । यया विध्यसि चेतांसि गुणरेव न सायकैः ॥ १८ ॥ कयोरप्येतौ। ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तमल्हणदेवविरचितायो सूक्तिमुक्तावल्यां प्रियचाटुपद्धतिः ॥ १. सेय... त्वयि.३ विद्धानि, क पाठभेद., ·७५-५] सुरतप्रशंसापद्धतिः। २७१ सुरतप्रशंसापद्धतिः (७५) यत्र न मदनविकारः सद्भावसमर्पणं च गात्राणाम् । तस्मिन्नुद्धतभावे पशुकर्मणि पशव एव रज्यन्ते ॥ १॥ यत्र स्वेदजलैरलं विलुलितालुप्यते चन्दनं सच्छदमणितैश्च यत्र रणितं नियते नौपुरम् । यत्रायान्त्यचिरेण सर्वविपयाः कामं तदेकाग्रता सख्यस्तत्सुरतं भणामि धृतये शेपा तु लोकस्थितिः ॥२॥ रुद्रस्यैतौ। गिरो यत्राधीरा भुजयुगलमाश्लेषचतुरं लुठद्धाप्पापीई प्रसरति च चक्षुरसरभसम् । न तन्मन्ये प्रेम प्रणयिनि चिराष्टिपथगे क्षणं मूकोऽन्धो वा भवति न जडो यत्मियजनः ॥ ३ ॥ कस्यापि। दुर्यत्र न निन्द्यते न च कलं दूीवनः श्रूयते नोच्छासा हृदयं दहन्त्यशिशिरा नो याति कार्य वपुः । स्वाधीनामनुकूलिनी पियनमामालिन्य यत्सुप्यते तत्कि प्रेम गृहाश्रमवतमही कष्टं हि तच्चर्यते ॥४॥ आश्लेपे प्रथम क्रमेण विनिते हुयेऽधरस्यार्पणे केलियूनविधौ पणं प्रियतमे कान्तां पुनः पृच्छति । सान्तासनिरुद्धसंभृतरसोद्भेदस्फरगण्डया स्वर सारिविसारणाय निहितः स्वेदाम्युगर्मः करः ॥ ५ ॥ १ नर्म दाईधरीयः पाठः।

·सूक्तिमुक्तावली। [७५-1. अक्षयूतजिताधरग्रहविधावीशोऽसि तत्खण्डना- दाधिक्ये बद को भवानिति मृपा कोपाश्चितभूलतम् । स्विद्यविनारा कुड्म]लपरायत्तीकृतास्यस्य मे स[ग्याँक्षी] प्रतिकृत्य तत्कृतवती धूतेऽपि यन्नार्जितम् ॥ ६॥ गोपादित्यस्य । आश्लेपचुम्बनरतोत्सवभूपणानि क्रीरादुरोदरपणः प्रतिभूरनङ्गः। भोगः स यद्यपि जये च पराजये च यूनोर्मनस्तदपि वाञ्छति जेतुमेव ॥ ७ ॥ श्रीमुरारेः। असदेवनपणीकृतेऽधरे फान्तयोर्जयपराजये सति । अत्र वक्तु यदि वेत्ति मन्मयः फस्तयोर्जयति जीयतेऽपि वा।॥ ८॥ भागवतनयवर्धनस्य । गाटालिङ्गनपूर्वमेकमनया धूते जिनं चुम्बन तत्किंचित्परिरभ्य दत्तममुना प्रत्यर्पित चानया । ननत्नागिदं न तापिनि प्रत्यर्पणमत्र- 'नोगुम्बनमेकमेव यहुपा रात्रिर्गता तन्यतोः ॥९॥ उनीयकवेः। गामीत्या प्रसक्त मनसि परिनये चिन्यमानाभ्युपाये रागे याने गुरुज्यं मविशति निनरा गोचर दूनिझायाः । आग्ना दूरण नारत्सरभरादपिनालिगन्नानन्दलाभ- स्नोपान्तरप्पाभ्रमणमपि पा निनि सन्ननानि ॥१०॥ यस्यापि । गति धीमताहामगदानाहगदेवविनितायो मतिमुशारत्या सुरनाशंमारदतिः ॥ ....... लाग....... .: मिर्च .

·७६-४) नववधूसङ्गमे सखीवाक्यपद्धतिः। नववधूसङ्गमे सखीवाक्यपद्धतिः (७६) कण्टकिततनुशरीरा लज्जामुकुलायमाननयनेयम् । तब कुमुदिनीव वाञ्छति नृवन्द्र बाला करस्पर्शम् ॥१॥ यचापयन्ति शिशिरांशुरुचो यदेते त्वां मोहयन्ति च विनिद्रसरोजवाताः । यतिखद्यते तनुरियं च तदेप दोपः सत्यं तवैव सुतनु प्रचुरत्रपायाः ॥ २॥ रुद्रस्य। घाला तन्वी कृशतनुरिति त्यज्यतामन शङ्का दृष्टा काचिद्भमरभरतो वलरी भज्यमाना । तस्मादेपा रहसि भवता निर्दयं पीडनीया मन्दाक्रान्ता विसृजति रसं नेक्षुयष्टिः समग्रम् ।। ३ ।। विकटनितम्बायाः। नीरन्धं परिरभ्यते प्रियतमो भूयस्तरा चुम्व्यते तबादं क्रियते यदस्य रुचिरं चाहत्करः स्तुयते । सख्या मुग्घवधूरसौ रतिविधी यत्नेन संशिक्षिता निर्धान्तं गुरुणा पुनः शतगुणं पुष्पेषुणा कारिता ॥ ४ ॥ ॥ इति श्रीमहारोहकभगदत्तजल्हणदेवविरचितायां मूक्तिमुक्तावल्या नववधूमनमे सखीवाक्यपद्धतिः ॥

·૭૪ [७७-६ AAAAAAAAA सूक्तिमुक्तावली। नववधूरतपद्धतिः (७७) प्रायो नववधूः कान्तमालिङ्गति शनैः शनैः । चित्ताङ्गुरितकन्दर्पकदलीभङ्गशङ्काया ॥१॥ कस्यापि । दृष्टा दृष्टिमधो दधाति कुरुते नालापमाभापिता शव्यायां परिवृत्त्य तिष्ठति पलादालिङ्गिन्ता वेपते । निर्यान्तीपु सखीपु वासभवनानिर्गन्तुमेवेदते वाला वामतया प्रियस्य सुतरां प्रीत्यै नवोढा प्रिया ॥२॥ श्रीहर्षस्य । हादुत्पुलकं विकासि रभसादुनामितं कौतुका- छुहारादलसं भयात्तरलदृशमं च लज्जाभरात् । आसीत्तमवसङ्गन्मे मृगदृशः कान्तार्पणायोत्सुक किंचित्काञ्चनगौरगण्डगलितस्वेदाम्यु रम्यं मुखम् ॥ ३॥ कस्यापि। विरम नाथ विमुश्च ममाञ्चलं गमय दीपमिमं स[मियां] सखीम् । इनि नवोढवधूवचसा युवा मुदमगादधिको सुरतादपि ॥ ४ ॥ रुद्रस्य। समाकृष्टं वासः कथमपि हठात्पश्यति तदा ऋपादूम्द्वन्दं जरठशरगौरं मृगदृशः। तया दृष्टिं दत्वा महति मणिदीपे निपुणया निरुद्धं हस्नाभ्यां झगिनि निननेत्रोत्पलयुगम् ॥ ५॥ कस्यापि। हदनिविडनव्यानात् काशीलता गफलीकना मियनयनयोस्ती हस्ती नदा नग्लाडुली। जयननिहिनो रुद्धः पाणिः श्यं न निरारितः प्रथिनमुभयं लजागगागा नवयोपिना ॥६॥ महन्दुरानस्य । १. मला..गम ·७७-११] नववधूरतपद्धतिः। २७५ पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेपं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम् । न शक्नोत्याख्यातुं स्मितमुखसखीदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपैतिभोगे नववधूः ॥७॥ अमरुतस्य। निर्वाणतां नयसि किं हरिणाक्षि दीप- माविर्भवनवरतत्रपया विलोला। ज्योत्स्ना वितन्वति सदा तव वक्त्रचन्द्रे गौराङ्गि तर्कप कुतस्तिमिराक्कायः ॥८॥ त्रिलोचनस्य । अङ्गाकृष्टदुकूलया सरभसं गूढो भुजाभ्यां स्तना- धाकृष्टे जघनांशुके कृतमतः संसक्तमूरुद्वयम् । नाभीमूलनिवद्धचक्षुपि तया ब्रीडानताझ्या प्रिये दीप: फत्कृतिवातवेपितशिखः कर्णोत्पलेनाहतः ॥ ९॥ कर्णोत्पलस्य। चुम्बनेप्वधरदानवर्जितं सन्नहस्तमदयोपगृहने । लिष्टमन्मथमपि प्रियं सदा दुर्लभप्रतिकृतं बघूरतम् ॥ १० ॥ कालिदासस्य। काच्या गाढतरावबद्धवसनमान्ता किमर्थं पुन- मुग्धाक्षी स्वपिनीति तत्परिजनं स्वरं प्रिये पृच्छति । मातः सुप्तिमपीह लुम्पसि(ति?) ममेन्यारोपितक्रोधया पर्यस्य सपनच्छलेन शयने दत्तोऽवकागस्नया ॥११॥ अमरवस्या १. परिहाणे क.ग च. २. नोफ पार. ३. सुम्पायु परिवार हम्गघि सानानि । शिलि. तयानपि तम्य गांवो मन्मन्धनमानम् ॥ इति दाधर पाटः ·सूक्तिमुक्तावली। [७८-४ प्रयच्छाहारं मे यदि तप रहोत्तमखिलं मया वाच्यं नोच्चैरिति गृहशुके जल्पति शनैः । वधूव(?)क्त्रं ब्रीडाभरनमितमन्तर्विकसितं हर(वह)त्योन्मीलन्नलिनमलिना वर्जितमिव ।। १२ ॥ कस्यापि । ॥ इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां नववधूरतपद्धतिः ॥ सुरतकेलिपद्धतिः (७८) टङ्कारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो झङ्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहों केलीचकोरीस्वनः । तन्व्याः कञ्चुलिकापसारणभुजाक्षेपस्फुरत्कङ्कण- क्वाणः प्रेम तनोतु को नववयोलास्याय वेणुध्वनिः ॥ १ ॥ कस्यापि। प्रतिक्षणसमुल्लसनवकलाकलापान्वित- क्षपाकरविलोकने यदि तवास्ति फौतृइलम् । विलोकय तदा सखे सुरतसङ्गारामूत्रण- प्रहृष्टदयितामुखं निविडकञ्चुकोत्तारणे ॥२॥ भट्टसोमेश्वरस्य । तृपितः स्पृशति प्रेयान्यद्यदङ्ग मृगीदृशः । तत्तत्सद्चति स्वैरं मन्मथः प्रसरत्यहो ॥ ३ ॥ वसुन्धरस्य । नान्दीपदानि रतिनाटकविप्रशान्ता- साझाक्षराणि परमाश्यथया स्मरस्य । दऐश्वरे प्रणयिना विधुताग्रपाणे: सीत्कारवन्ति [रणितानि जयन्ति तन्व्याः ॥ ४॥ वामनभ्य। १.६तिक. स. प.

·७८-१०] सुरतकेलिपद्धतिः। २७७ समादिष्टं शिष्टेः परममिह थनितिपदं पुनर्दग्धोऽप्याशु प्रभवति यतो मन्मथतरुः । श्रुते यस्मिन् कामी भवति कृतकृत्यो रतिमुखं स सीत्कारः पायादमृतविजयी सुन्दरदृशाम् ॥ ५॥ सीत्कारत्नस्य । आयात दायते मनोरथशतैर्नीत्वा कर्थचिदिनं वैदग्ध्यापगमाज्जडे परिजने दीर्घा कथां कुर्वति । दष्टाऽस्मीत्यभिधाय सत्वरपदं व्याधूय चीनांशुकं तन्वङ्ग्या रतिकातरेण मनसा नीतः प्रदीपः शमम् ॥ ६ ॥ अद्भुतपुण्यस्य । कचग्रहमनुग्रहं दशनखण्डनं मण्डनं दृगञ्जनमवश्चनं मुखरसार्पणं तर्पणम् । नखार्दनमर्दनं निविडपीडनं क्रीडनं करोति रतिसङ्गमे मकरकेतनः कामिनाम् ॥ ७ ॥ माहिलस्य । स्वैरं पश्यति वल्लभे सरभसं हत्वा दुकूलं बला- दङ्गाना रतिसङ्गारव्यतिकरे सौन्दर्यरेखाक्रमम् । यत्तन्व्याः परिरभ्यमाणमदनब्रीडाविलासालस- रङ्गैरङ्गपिधानमुत्पलदृशः कस्यापि तद्रोचरम् ॥ ८॥ कस्यापि। स्वेदजलपिच्छलाभिस्तनुभियूनां च शिथिलमाश्लेपम् । विपुलं पुलकशलाफापटलं झटिति प्रतिकरोति ॥ ९॥ श्रीमुरारेः। सन्दाघरपल्लया सचकितं हस्ताग्रमाधुन्वती मा मा मुञ्च शठेति कोपवचनैरानतितभ्रूलता। सीत्काराश्चितलोचना सपुलकं यश्चुम्विता मानिनी प्राप्तं तरमृतं श्रमाय मथितो मूहस्सुरस्सागरः ।। १०॥ अमरकस्य।

·२७. सूक्तिमुक्तावली। [७८-१६ दीपितस्मरमुरस्युपपीड वल्लभे धनमभिप्वजमाने । वक्रता न ययतुः कुचकुम्भौ सुभ्रवः कठिनतातिशयेन ॥११॥ माघस्या नेपा वेग मृदुतरतनुस्तावकीनं विसोई शक्ता मैना चपल सुहृदं खेदयेन्दीवराक्षीम् । रत्यम्यासं विदधत इति प्राणनाथस्य गत्वा कर्णोपान्ते निभृतनिभृतं नूपुरं शंसतीव ॥ १२ ॥ धूर्नस्य। दशा सपदि मीलितं दशनरोचिपा निर्गतं कोण परिवेपितं वलयफैरथाक्रन्दितम् । प्रियैः समदयोपिता ननु विखण्ड्यमानेऽधरे परव्यसनकातराः किमु न कुर्वते साधवः ॥१३॥ शिवस्वामिनः। पाणिः कम्पमवाप काञ्चिरपतत् विस्तो त्रपा] नूपुरै- रामन्दाचिकुरैर्दधे विधुरता यत्रातिशीर्णोऽधरः । एको वीरतरस्स कामसमरे वक्षोभवः सुभ्रुवा येनात्याहतिनझरेग न मनाक्रैथिल्यमालम्बितम् ॥ १४ ॥ कस्यापि । धम्मिलो भङ्गन्मेतु मविशतु तिलक केशपाशान्धकार पत्राली गण्डपाली त्यनतु च विवरं कर्णयोर्गन्तुकामा । थामायाः कान्तदन्तक्षतततिसहने त्वेक एवाधरोसा धीरः कामास्वस्मिन्निति बदति चलन्नपुरक्षाणभङ्ग्या ॥ १५ ॥ पूणे मन्मयसङ्गारे रणनिता सत्कारमातन्वनी यासोऽदाजघनस्य पीनकुचयोहार ध्रुनेः कृण्डलम् । विम्योष्ठम्य च चोटिको मणिमये पाण्या रणकङ्कणे पृष्ठालम्बिनि फेशपागनिचये युक्ती हि यन्धनमः ॥ १६ ॥ श्रीपेचमानुपण्टिनस्य।

·७८-२२) सरसकेलिपद्धतिः। २७९ पश्यनर्धनिमीलितालियुगलं वक्त्रारविन्दं मुहुः बिम्बोष्ठामृतमाषिवन्मृगहशो जिघन्मुखे सौरभम् । आलिङ्गन्नतिनिर्भरं स्तनतट सीत्कारमाकर्णय- नेवं पञ्चभिरिन्द्रियनिधुवने प्राप्नोति धन्यो मुदम् ॥ १७ ।। कस्यापि । चिरविरहिणोत्कण्ठाल् श्लथीकृतगात्रयो- नवमिव जगज्जातं भूयश्चिशदभिनन्दतोः । कथमपि दिने दीर्घे याते निशामधिरूढयोः प्रसरति कथा वही यूनोर्यथा न तथा रतिः॥ १८ ॥ अमरुकस्य। अकृत्रिमविलासाडूमशिक्षितकलाक्रमम् । अविभागाङ्गसुभगं बभूव सुरतं तयोः ॥ १९ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । नखदशननिपातजीराङ्गी रतिकलहे परिपीडिता महारः। सपदि मरणमेव किं न यायायदि न पिवेदधरामृतं प्रियस्य ॥ २० ॥ तस्यैव । किमपि किमपि मन्दं मन्दमासक्तियोगा- दविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण । सपुलकपरिरम्भव्यापृतककदोप्णो- रविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् २१॥ भवभूतेः। गाढोहनरसालसलोचनाना- मेणीमा पुलकदन्तुस्कुङ्मलेषु । गण्डस्थलेषु बदनानि निवेशयन्तो धन्याः सुसेन दिवानतिबाहयन्ति ।। २२ ॥ नायकुमारस्य ।। ॥ इति श्रीमहारोहकभगदतमणदेवविनितायां मूक्तिमुक्तावस्यां सुरतटिपद्धतिः ।।

·सूक्तिमुक्तावली। [७९-६ ॥ विपरीतरतपद्धतिः॥ (७९). विपरीतरतायासननिताः स्वेदविन्दवः । पतन्तु तब गात्रेषु कामिनीवदनच्युताः ॥१॥ कस्यापि । पततु तबोरसि सततं दयिताधम्मिलमल्लिकानिकरः । रतिरसरभसकचग्रहललितालकवल्लरीगलितः ॥ २॥ बाणस्य। गादापविशीर्णचन्दनरजापुञ्जमकर्पादियं शुध्या संपति कीमलागि परुपेत्यारोप्य मां यक्षसि । गाढोष्ठग्रहपूर्वमाकुलतया पादानसन्दंशके- नाकायाम्यरमात्मनो यदुचितं धूर्तेन तत्प्रस्तुतम् ।। ३ ।। अमरकस्य। आहत कुचतंटेन रमण्याः साधु सोढपमुनेति पपात । श्रुध्यतः मियतमोरमि हारात्पुष्पदृष्टिरिव माक्तिपष्टिः ॥ ४ ॥ माघस्या लीलांचामरसम्बगे रनिपतेनीलाम्युवाहागमो रागोद्वारशिसण्डिनो मुखबिर्नस्नमोरिभ्रमः । तारुण्योन्मददन्तिदानपिसगे रोलम्बमालााली धम्मिलो हरिणीशी विजयने सस्तो रतिव्यत्यये ॥५॥ वामनास्य मुग्धे नामि दपिता पुरुषो भव स्व- पिरपुतीया नहि नहीनि तिरो विश्य । वामान् फरान् विपकरे पलयं सिपन्या धार विनामभ्युपगमः कधितो मगाश्या ॥ ६ ॥ ............

·७९-२ विपरीतरतपद्धतिः। आचम्याधरसिन्धुवारि कवरीसंभारसम्मानिते स्वेदाम्भातपिते कपोलविगलत्काश्मीरपङ्कोज्ज्वले | काञ्चीमन्त्ररुतेन निर्भरगलन्मुक्ताकलापस्रना धन्यस्योरसि घूर्णपाननयना पश्चेपुमभ्यर्चति ॥ ७ ॥ चलहारलताश्रिया चिरं रमणारःस्थलरङ्गनर्तनेन । मणितध्वनिडम्बरेण सा कृतवाद्येव वभूव कामिनी ॥ ८ ॥ कचित्ताम्बूलाक्तः कचिदगरुपकाङ्कमलिनः कचिच्चूर्णोद्गारी कचिदपि च सालक्तकपदः । वलीभङ्गाभोगैरलकपतितः कीर्णकुसुमैः स्त्रियाः सर्वावस्थं प्रथयति रतं प्रच्छइपटः ॥९॥ केपामध्येते । ॥ इति श्रीमदारोहकमगदत्तमल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां विपरीतरतपद्धतिः ॥ Falcole ·२८९ [८०-५ RAMANANAM सूक्तिमुक्तावली। सुरतनिवृत्तिः (८०) वीतोष्ठरागाणि हृताजनानि भास्वन्ति लोलरलकैर्मुखानि । प्रातः कृतार्थानि यथा विरेजुस्तथा न पूर्वेद्युरलङ्कृतानि ॥ १ ॥ भट्टस्वामिनः । नेपथ्यादपि राजते किमपि सा व्यालुप्तभूपा तनुः संभोगश्रममीलितं विजयते चक्षुः कटाक्षादपि । गाढालिङ्गनकातुकादपि नवं दोल्लिविउसने प्रीत्यालापरसादपि मियतम मौनं कुरङ्गीदृशः ॥ २ ॥ हरिहरस्य ॥ करकिसलया धूत्वा धूत्वा विमार्गति वाससी क्षिपति सुननुमालाशेपं प्रदीपशिखां प्रति । स्थगयति मुहुः पत्युनेत्रे विहस्य समाकुला सुरतविरती इम्यं तन्व्या मुहुर्मुहुरीक्षितम् ॥ ३ ॥ सुरतविरता बीडावेशश्रपालथहस्तया रहसि गलितं तन्व्या प्राप्तुं न पारितमंशुकम् । रतिरसजरङ्गमङ्ग पिधातुमशक्तया मियतमतना सर्वाङ्गीणं प्रविष्टमधृष्टया ॥ ४ ॥ अमहास्येती ॥ आरवाना झटिति जयनं सा दुकूलाञ्चलेन मेहत्कोडालिनकररीश्वनव्यग्रपाणिः । ऊवाच्छासस्फुटनखपश्चिद्विताभ्यां स्तनाभ्यां दृष्टा पाटर्घस्मृतिनतमुखी मोहनान्ते मियेण ॥५॥ कस्यापित । तन्वी. ५. क्षेत्र 1.य. २. एमनो. क. पाटभेद. ३ रम्दा तन्वी पुन. पतिमाभिता. शारीय. पाट ६.पाउभे ·८०९] . सुरतनिवृत्तिः। स्वामिन् भङ्गुरयालक सतिलकं फालं विलासिन् कुरु प्राणेश त्रुटितं पयोधरतटे हारं पुनर्योजय। इत्युक्त्वा सुरतावसानसुखिता संपूर्णचन्द्रानना स्पृष्टा तेन तथेति जातपुलका प्राप्ता पुनर्मोहनम् ॥ ६ ॥ रुद्रस्य । प्रियकृतपटस्तेय क्रीडाविडम्बनविह्वलां किमपि कृपणालापा वाला विलोक्य ससंभ्रमः । अपि विचलितस्कन्धावारो गते सुरताहने त्रिभुवनमहाधन्वी स्थाने व्यवर्तत मन्मयः ॥ ७॥ कस्यापि । व्याधूतहारमणयः परिधृतमाल्याः मन्दस्मितमसरसत्रपदृष्टिपाताः । तस्या जयन्ति लुलितश्रमवारिलेशाः सीत्कारमुग्धमणितध्वनयो रतान्ताः ॥ ८ ॥ सर्वज्ञवासुदेवस्य । लुलितकुसुमसम्पत्केशपाशस्तरुण्या मुकुलितनयनान्तं नीडया नम्रमास्यम् । करतलपरिधानं नाभिमूलं रतान्ते पुनरपि रतलीला प्रेयसः सन्तनोति ॥ ९ ॥ कस्यापि। इति श्रीमदारोहकमगदत्तमल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या सुरतनिवृत्तिपद्धतिः ।

·૮૪ सूक्तिमुक्तावली। .[८१-६ vụ tư tư: प्रणयकलहे नायकानुनयः (८१) क्षीणांशुः शशलाञ्छनः शशिमुखि क्षीणो न कोपस्तव स्मरं पद्मवनं मनागपि न ते स्मेरं मुखाम्भोरुहम् । पीतं श्रोत्रपुटेन पट्पदरुतं पीतं न ते जल्पितं रक्ता शक्रदिगङ्गाना रविकरैर्नाद्यापि रक्तासि किम् ॥१॥ महिणु रमणि मानं मौनमुन्मुच्य साची. कृतशिरसि ममास्मिन्नर्पयस्वाधियुम्मम् । अयि सुमुखि मयूखाः पश्य पीयूपभानो- वरुणनगरनारीनेत्रपात्रीभवन्ति ॥२॥ गतमाया रात्रिः कृशतनु शशी शीर्यत इव प्रदीपोऽयं निद्रावशमुपगतो घूर्णत इव । प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथापि क्रुधमहो कुचमत्यासच्या हृदयमपि ते चण्डि कठिनम् ॥३॥ माणिक्यैर्दशनश्रियं घटयता विम्वाधरं विद्रुमै- मुक्ताभिः स्मितमिन्द्रनीलशकलक्षोदश्च केशोच्चयान् । इत्यं रत्नमयं विधातुमखिलं दुर्मेधसा वेधसा तेनैवाचनताङ्गल्लि विहितं वज्रेण चेतस्तव ॥ ४ ॥ अस्तं याति शशी शशाङ्कवदने मानं विमुञ्चाधुना किं मानेन मुधा नतभ्र गगनाद्मश्यन्त्यभूस्तारकाः। इत्यं त्वामनुशिक्षयन् तितितलादुन्नम्य पादं शनैः क्षीणां वीक्ष्य निर्धा निसर्गसुभगं गायत्यसौ कुक्कुटः ॥५॥ जाते केलिकलाकृते कमितरि व्यर्थानुनीती चिरा- न्माने म्लायति मन्मथे विकसति क्षीणे क्षपानेहसि । स्वमव्याजमुपेत्य तन्निपुणया निद्रान्ध्यमाचेष्टितं मानम्लानिरभृन्न येन च नचा प्या]सीद्रहाखण्डनम् ॥ ६ ॥ केषामप्यते।

·८१-८] प्रणयकलहे नायकानुनयः। २८५ एकस्मिन् शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सधः कोपपराङ्मुखग्लपितया चाहनि कुर्वन्नपि । आवेगादवर्धारितः प्रियतमस्तूष्णी स्थितस्तत्क्षणे माभूत् सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनीक्षितः ।। ७ ।। एकस्मिन्नयने परामुखतया बीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यस्य हदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौरवम् । दम्पत्योः शनरपाङ्गवलनान्मिश्रीभवचक्षुपो- भयो मानकलिः सहासरंभसव्याटत्तकण्ठग्रहम् ॥ ८॥ अमरूकस्यैती ॥ इति श्रीमगदत्तनरहणविरनितायां सूक्तिमुक्तावल्यां नायकानुनयपद्धतिः ।।

·सूक्तिमुक्तावली। [८१-५ . 'AnmAAAAvM www ॥ प्रभातवर्णनम् ।। (८२) द्वियोनि पुराणमौक्तिकमणिच्छायः स्थित तारकैः ज्योत्स्नापानभरालसेन वपुपा सुप्ताश्चकोराङ्गनाः । यातोऽस्ताचलचूल मुद्वसमधुच्छत्रच्छविश्चन्द्रमाः प्राची चालविडाललोचनरुचां जाता च पात्रं ततः ॥१॥ राजशेखरस्य । यः सैन्ये स्मरपार्थिवस्य विरहिमत्यार्थिनामग्रणीः ज्योत्स्नानिर्झरमुज्झति स्म जगता यस्तापनिर्वापणम् । सोऽयं तारकनायकः किमपरं गृङ्गारसञ्जीवनं जातः पिष्टपरागपाण्डुरजरत्कृमाण्डपिण्डाकृतिः ॥ २॥ विल्हणस्य । पत्या पात्रे कलानां ब्रजति विधिवशादस्तमिन्दौ क्रमेण अन्दन्ती पत्रिनादेविंगलिततिमिरस्तोमम्मिल्लभारा । पभ्रश्यत्स्थूलमुक्ताफलनिकरपरिस्पर्धिताराश्रुविन्दुः प्रोन्मीलत्पूर्वसन्ध्याहुतभुजि रजनी पश्य देहं जुहोति ॥ ३ ॥ कस्यापि । तमोभिः पीयन्तै गतवयसि पीयूपत्रपुपि ज्वलिप्यन्मार्ताण्डोपलपटलधूमैरिव दिशः । सरोजानां कर्षन्नलिमयमयस्कान्तमणिवत् क्षणादन्तःशल्यं तपति पतिरद्यापि न रुचाम् ॥ ४ ॥ श्रीमुरारेः। भिन्दानो मानिनीनां पतिषु रुपमयं हर्म्यपारावतेभ्यो वाचालत्वं ददानः कवितृषु कविताप्रातिभं सन्दधानः । प्रातस्त्यस्तूर्यनादः स्थगयति गगनं मांसल पांसुतल्पा- दस्वल्पादुत्थितानां नरवरकरिणां शृङ्खलागिजितेन ॥ ५॥ रामशेखरस्य ।

·८२-११] प्रभातवर्णनपद्धतिः। २८७ -/-~~ ये कुण्ठीकृतबल्लभप्रणतयः शखरनङ्गस्य ये न प्राप्ताश्च निशीथिनीपतिकरः शैथिल्यवीथीमपि। ते निश्शङ्कविटङ्कतालुतुमुलप्लोतप्लुतप्लावित: छिन्नाः कुक्कुटकूजितैर्मुगदृशां मानग्रहग्रन्थयः ॥ ६ ॥ . बिल्हणस्य । उत्यायोन्नतवासयटिशिखरे विस्तारिताकुञ्चितं विभ्रत्पादमुदस्तकेसरसटः किञ्चिद्विनिद्रेक्षणः । दूरादश्चितकन्धरः शमवशायाधूय पक्षद्वयं मानम्लानिकरः कुरङ्गका कोकूयते कुक्कुटः ॥७॥ कस्यापि । चिरतररतखेदप्राप्तनिद्रासुखाना चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणा- मशिथिलभुजचत्राश्लेपभेदं तरुण्यः ॥ ८॥ अधिरजनिमुखे यः सान्द्रलाक्षानुराग- य॑तिकरित इवोच्चःपाटलत्वं दधानः । उपसि स खलु दीपः पाननिधूतराग। स्फुरदधर इवायं धूसरत्वं विभर्ति ॥ ९ ॥ मावस्या आये जग्गुपि ताम्रचूडरहिते श्रोत्रं प्रचुद्धा जवात् किंचिद्वासवदिङ्मुखं पविकमदृष्ट्वा गवाक्षाध्वना । सन्त्रासेन समीरिता प्रियतमप्रेम्णा च रुद्धा शन- रुत्थानोपनिवेशनानि कुरुते तल्पे मुहुः पांमुला ॥१०॥ निर्यान्त्या रतिवेग्मनः परिणतप्रायां विलोश्य क्षपा गाहालिङ्गनचुम्वनानि बहुशः कृत्वाऽप्यसन्तुष्टया । एकं भूमितले निधाय चरणं तल्पे प्रकल्यापर तन्वया परिवर्तिताङ्गलतया प्रेयांश्चिरं चुम्बितः ॥ ११ ॥ .

·२८८ 14-16 सूक्तिमुक्तावली। इतः शोचिःमाच्या दिशि दिशति भानोररुणता- मितो भृङ्गः जन्नभिकमलिनी पोचलति च । इतो निर्यान्त्युचविहितसुरतमान्तिशिथिल- स्खलत्पादन्यासक्षणरणितपश्चीरमबलाः॥१२॥ श्रीमुरारे। प्रियवसतेरपयान्त्यो मिय: करम्बितकराम्बुजन्मानः । करजत्रणपदविरलस्तनपुलकममा किमपि विषदन्ते ॥ १३ ॥ तौ (स्यै!) व पालेयांशुरितश्चकोरविपदामाईमरोहर्जरत्- काश्मीरीवदनादनाकुलतया दर्भािग्यमभ्यस्यति । भासां भर्तुरितश्च कोकसुकृतरुद्वीविका विभ्रति द्विवाः कुसुमकेसरकसुहृदो मन्दं मयूखाडुराः ॥ १४ ॥ अपयान्तीनामधुना सङ्केतनिकेतनान्मृगाक्षीणाम् । कासस एव न केवलपभवन्मनसोऽपि परिवर्तः ॥ १५ मदनस्यैतौ । चन्दनं स्तनतोऽधरविम्बे यावकं धनतरं च सपल्याः । प्रातरीक्ष्य कुपिताऽपि कामिनी सागसि प्रियतमे परितुष्टा ॥६॥ लाहालक्ष्म ललाटपट्टमभिनः केयूरमुद्रा गले নজ স্বামি সাগং। दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्विरं प्रेयसो लीलानामरसोदरे मृगशः वासाः समाप्तिं गताः ॥१७॥ अमरुकस्य । स्तोकारक्तनखत्रणा स्तननटी क्वापि स्खलचन्दनं वक्षः कयुरिताञ्जने च नयने विश्रान्तरागोऽधरः। आयासोदयमन्धरं च गमनं मातः प्रभङ्गालसं जीयादगमनङ्गसङ्गरपरिच्छेदे कुरङ्गीदृशः ॥१८॥ उमापतिधरस्य ·टर-२४ प्रभातवर्णनपद्धतिः। प्रयातवति यामिनीरमणचन्द्रिकापाथसि प्रशान्तमिव भासते सरसकर्दमाभं नमः । प्रवेष्टुमिह शङ्कितरिव रवेस्तुरङ्गधृतः क्षणं त्यजति नोदयाचल विटङ्कवीयर्थी रथः ॥ १९ ॥ लुठत्यपरवारिधी कमठनिर्विशेषः शशी प्ररूढमुदयाचले चुलकमात्रमुणं महः । क्षणं गगनवेदिकामिदमनशं गाइते कलिन्दगिरिकन्यकातटतमालनीलं तमः ॥२०॥ बिल्हणस्यैतौ । बजत्यपरवारिधि रजतपिण्डपाण्डः शशी नमन्ति जलयुद्बुदद्युतिसपश्यस्तारकाः । कुरण्डकविपाण्डुरं दधति धाम दीपाकुर- चकोरनयनारुणा भवति दिक् च सौत्रामणी ॥ २१ ॥ राजशेखरस्य । उत्कालं हेलयैव द्रुतमभिपततः पूर्वपृथ्वीधराग्रा- दुचरचिंचपेटाइतिभिरिव हरे_न्तदन्ती विदीर्णः । रक्ताः कुम्भर्विमुक्ता इव सकलशा विस्मयं सन्दधानाः सन्ध्याशोणविपस्ताः सपदि निपतितास्तारकास्ता समस्ताः ॥ २२ ॥ नाचिरानस्य । निर्जाशुकाटतां माची चुम्पत्य तिरागिणि। लज्जयेव ययौ क्वापि श्यामा मीलिततारका || २३ ।। कविदर्पणरायवस्य । आसीस्त्वं निशिराजरक्तहृदयेतीालुना वन्त्रिणा प्रातः शङ्किन्तयेव दिव्यपदवीं गत्वाऽऽत्मनः शुद्धये । आर्वोत्तापितवार्धितापकतलादादाय मुक्तो बहिः माच्याऽसा दिवि तप्तपापक इव प्रद्योतनो द्योतते ॥ २४ ॥ कस्यारि।

·. सूक्तिमुक्तावली। चरमगिरिकुरङ्गीगृङ्गकण्ड्यनेन स्थापित्ति मुखमिदानीमन्तरिन्दोः कुरङ्गः। परिणतरविगर्भव्याकुला पौरुहूती दिगपि धनकपोतीहुंकृतः नन्दतीय ॥ २५॥ चञ्चत्काञ्चनकान्तिभिर्जलाजिनीजीवेश्वरज्योतिपा- मोधर्माधवती ककुप् कपिलतामालम्बते संपति । यामुवीक्ष्य गवाक्षवमनि मनाङ्मानान्तशान्तज्वराः कामिन्यः कुचकुम्भसीनि दयितान गावग्रहं गृहने ॥ २६ ॥ प्रत्यग्रज्वलितः पतङ्गन्माणभिनीराजिता भानवः सावित्राः कुरुविन्दफन्दलरुचः माचीमलकुर्वते । प्रौढध्यान्तकरालितस्य वपुपश्छायाच्छलेन क्षणा- दमक्षालितनिर्मलं जगदहो निर्मोकमुन्मुञ्चति ॥ २७ ॥ पीत्वा भृशं कमलकुदलशुक्तिकोशात् दोपातनी तिमिरवृष्टिमय स्फुटन्तः । निर्यन्मधुव्रतकदम्बमिपाद्वमन्ति विभ्रन्ति कारणगुणानिव मौक्तिकानि ॥ २८ ॥ विकसितमंकुचित पुनर्विकस्वरयम्बुजेषु दुर्लक्षाम् । कलिका कथयति नूतनविकासिनी मधुलिहामर्घः ॥ २९ ॥ एते मुरारेः। यद्रात्री रहसि व्यपेतविनयं वृत्तं रहः कामिनो- न्योन्यं शयनीयमीहितरसावाप्तिमवृत्तस्पृहम् । तत्सानन्दमिलहशोः कथमपि स्मृत्वा गुरुणां पुरो हासोद्भेदनिरोधपन्थरमिलत्तारं कथश्चिस्थितम् ॥ ३०॥ अमरुकस्य।

·८२-३२]
प्रभातवर्णनपद्धतिः।
यद्गुतं गदितं रतिप्रणयतो रात्री विलोलभ्रुवा
तत्संस्मारयति प्रिये स्मरमयं प्रातः प्रतिच्छन्दकैः ।
लोलाक्ष्या स्मितधौतगण्डफलके पत्रावलीतालिका-
व्यापारविनिवारणाक्षरभराकारा विकीर्णा दृशः ।। ३१ ।।
भवामनस्य ।
नक्तं निरङ्कुशतया कुशमुचिभेद्यो
यः सर्वतस्त्रिभुवनेऽपि ममौ कथञ्चित् ।
माति स्म सोऽपि दृशि घृकविहङ्गमस्य
भानार्भयाज्झटिति सङ्कुचितोऽधकारः ।। ३२ ॥
अरसिठक्कुरस्य ।
इति श्रीमगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां प्रभातवर्णनपद्धतिः ।।

·सक्तिमुक्तावली। प्रभातवायवः (८३) रामाणां रमणीयवक्त्रशशिनः स्वेदोदविन्दुप्लुत- व्यालोलालकमञ्जरीः प्रचलयन्धून्वनितम्बाशुकम् । प्रातर्वाति नवातिकृष्टविकसदाजीवराजीरज:- पुञ्जामोदमनोहरो रतिरसग्लानि हरन्मारुतः ॥ १ ॥ कस्यापि । विकचकमलगन्धैरन्धयन् भृङ्गमालाः कवलितमकरन्दं मन्दमावाति वायुः । प्रमदमदनमायद्यौवनोदापरामारमणरभसखेदस्वेदविच्छेददक्षः ॥२॥ माघस्य । अङ्गैरनङ्गसपरश्रममुहद्भिः संप्रार्थितोऽप्यनुसरन् सरल: समीरः । 'निन्दापदं भवति संमति सुन्दरीणामम्भोजगन्धकथितक्षणदावसानः ॥३॥ कृष्णपिल्लस्य । प्रातः सीमन्तिनीनां निधुवनलुलितान् लासयन् फेशपाशा- नुन्मीलत्पङ्कजान्तःपरिमलसुरभिः स्फारयन् कामलीलाः । स्वच्छावश्यायबिन्दून्दिशि दिशि विकिरन स्थूलमुक्ताफलाभान् धूलीभिः केतकीनां धवलितभुवनो वाति मन्दं नभस्वान् ॥ ४ ॥ मनसि निविशते स कोऽपि तापः प्रणयिनि बाहुलतान्तरस्थितेऽपि । सकमलमकरन्दगन्धवन्धुर्वहति यदेप शनैः शनैः समीरः ॥५॥ ॥ इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां प्रभातवातवर्णनपद्धतिः ॥

·फलहान्तरिता प्रलापपद्धतिः। Lovinvanuva कलहान्तरितापलापाः (८४) गते प्रेमावन्धे प्रणयवहुमाने विगलिते निवृत्ते सद्भावे जन इव जने गच्छति पुरः । तदुरपेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियसखि गतांस्तांश्च दिवसा- न जाने को हेतुर्दलति शतधा यन्न हृदयम् ॥ १ कथमपि सखि क्रीडाकोपाद्रजेति मयोदिते कठिनहृदयस्त्यक्त्वा शय्यां बलागत एव सः। इति सरभसध्वस्तप्रेम्णि व्यपेतघृणे स्पृहों पुनरपि हतबीडं चेतः करोति करोमि किम् ॥ २॥ इदं कृष्णं कृष्णं प्रियतम ननु श्वेतमथ किं गमिष्यामो यामो भवतु भवने नाथ भवतु । पुरा येनैवं मे चिरमनुसृता चित्तपदवी स एवान्यो जातः सखि परिचिताः कस्य पुरुषाः ॥ ३॥ अमरुकस्यते । मया ताबद्गोत्रस्खलितहतकोपान्तरितया न रुद्धो निर्गच्छन्नयमतिविलक्षः प्रियतमः । अयं त्वाकृतज्ञः परिणतिपरामर्शकुशल: सखीलोकोऽप्यासील्लिखित इव चित्रण किमिदम् ॥ ४॥ पदोपान्ते कान्ते लुठति तमनादृत्य भवना- न्मया निष्क्रामत्या सखि किमपि नालोचितमभूत् । अयं श्रोणीभारः स्तनयुगमिमौ निर्भरगुरू तदानीमेताभ्यां कथमिव विलम्बो न विहितः ॥ ५ ॥ १. क. पाठभेदः, २ गमने क. स. प. ३. चा. क. पाटभेदः ।

·सूक्तिमुक्तावली। [८४.५ मानोन्नतेत्यसहनेत्यतिपण्डितेति मय्येव धिक्कृतिरनेकमुखी सखीनाम् । दाक्षिण्यमात्रमणेन विचेष्टितेन धूर्तस्य तस्य हि गुणानुपवर्णयन्ति ॥ ६ ॥ कोपो यत्र भृकुटिरंचना निग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं लं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥७॥ केपामप्यते । इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या कलहान्तरिता प्रलापपद्धतिः ॥

·८५-५j नायकशिक्षापद्धतिः। नायकशिक्षा (८५) सालक्तकेन नवपल्लवकोमलेन पादेन नूपुरवता मदलालसेन । यस्ताडयते दयितया प्रणयातकोपा- नोपेक्षितो भगवता मकरध्वजेन ।।.१ ॥ अमरुकम्य। कोपात् किंचिदुपांनतोऽपि रभसादाकृष्य केशेष्वल 1. • 'नीत्वा मोहनमन्दिरं दयितया हारेण वध्वा दृढम् । भूयो यास्यसि तद्गृहानितिं मुहुः कण्ठार्धरुद्धाक्षरं :: जल्पन्त्या श्रवणोत्पलेन सुकृती कश्चिद्रहस्ताड्यते ॥ २॥ रुद्रस्य। कोपात् कोमललोलवाहुलतिकापाशेन वध्वा दृढं नीत्वा मोहनमन्दिरं दयितया स्वैरं सखीनां पुरः । भूयो नैवमिति स्खलन्दुगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निद्भुतिपरः प्रेयान् रुदन्त्या हसन ॥३॥ अमरकस्य। सा वादं भवतेक्षितेति निविडं संयम्य वाह्वो सजा भूयो द्रक्ष्यसि तां शठेति निविडं सन्तय॑ सन्तय॑ च । आलीनो पुर एव निहुतिपरः कोपाद्रणन्नूपुरं मानिन्या चरणमदारविधिना प्रेयानशोकीकृतः ॥ ४ ॥ (रुद्रस्य)। पादे मूर्धनि ताम्रतामुपगते कर्णोत्पले चूर्णिते छिन्ने हारलतागुणे करतले संपातजातवणे । अमाप्तप्रियताडनव्यतिकरा इन्तुं पुरश्चेतसा वाञ्छन्ती मुहुरेणशायनयना पर्याकुला रोदिति ॥ ५॥ कस्यापि। १. पराधात्, १ सोऽशी. ३. कत क. पाठभेदाः ·२९६ सूक्तिमुक्तावली। 1 ८५-७ अधिरजनि जगाम धाम तस्याः मियतमयेति रुपा सजाऽववद्धः । पदमपि चलितुं युवा न सेहे किमिव न शक्तिहरं ससाध्वसानाम् ॥ ६॥ करजदशनचिह्न नैशमङ्गेऽन्यनारी- जनितमिति सरोपामीर्पया शङ्कमानाम् । स्मरसि न खलु दत्तं मचायतत्त्वयंव नियमनुनयतीत्यं ग्रीडमानां विलासी ॥ ७ ॥ माघस्यैतौ । ॥ इति श्रीमदारोहकमगदत्तनरहणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां नायकशिक्षापद्धतिः ॥

·८६-७
सम्भोगाविष्करणपद्धतिः।
९
७
AAAAAAMAA
4.....
सम्भोगाविष्करणम् (८६)
दर्पणेषु परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुपः ।
वीक्ष्य विम्बमनुबिम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लज्जया ॥ १॥
कालिदासस्य ।
ताडीदलं काचन कर्णपाशे निवेशयन्ती सुतनुः कराभ्याम् ।
रराज कर्णान्तविसर्पिदृष्टिः शाणे ददानेव कटाक्षवाणान् ॥२॥
बिल्हणस्य ।
यावद्यावत्कुवलयदशा मृज्यते दन्तपाली
तावत्तावद्विगुणमधरच्छायया शोणरोचिः ।
प्रत्यासन्नमियसहचरीदर्शितादर्शभित्ती
दर्श दर्श न विरमयते पाणिमद्यापि वाला ॥ ३ ॥
कस्यापि ।
एकावलीकलितमौक्तिककतवेन कस्याश्चिदुन्नतपयोधरयुग्मसेवाम् ।
चर्मनांसि यमिनामतिनिर्मलानि कन्दर्पमुक्तशरपातकृतान्तराणि ॥ ४ ॥
न्यस्तानि शङ्खवलयानि करे कयाचित् तानीन्दुरखण्डघटितानि ममैप तर्कः ।
अस्या निसर्गमदुपाणिसरोजमेपामामोचने झटिति यन्मुकुलीवभूव ॥ ५ ॥
हारेण च स्तनयुगं परिहत्य पीन-
मत्यायतं च जघनं रशनागुणेन ।
मध्यस्य मण्डनविधि न चकार काचि-
द्विक्तः सनाभिरपि नैव हि माननीयः ॥६॥
लाक्षां विधातुमवलम्बितमात्रमेव
सख्याः करेण तरुणाम्युनकोमलेन ।
फस्याश्विदग्रपदमाशु बभूव रक्तं
लाक्षारसः पुनरभूत् पुनरुक्तदूप्यः ॥ ७ ॥

·सूक्तिमुक्तावली। [८६-१३ अर्काभिमुख्यसलिलस्थितिसाधनानि रक्ताम्बुजस्य फलितान्यधुना तपांसि । यीरु तस्य परिभूतिकरं पदं त्वं लाक्षारसाङ्कुरितरागमिमं करोपि ॥ ८॥ यानि द्रवन्ति विरहे विदलन्ति यानि योगे हरेण सखि किं वलयः फलं ते । नवास्ति यर्विपदि सम्पदि चोपयोग- स्तैः सङ्गमं न खलु वाञ्छति कोऽपि मर्त्यः ॥९॥ पडेते उत्प्रेक्षावल्लभस्य । मुग्धा त्वं सुभगे न वेत्सि मदनव्यापारमध्यापित नूनं पद्मदलैपिणाऽयमलिना दष्टो न भाऽधरः । सख्येदं हसितं वधू प्रति तदा सानन्दमाविर्भव- द्वक्त्रान्तर्घनशीधुगन्धरसिकै ङ्गर्यदा गुज्जितम् ॥ १० ॥. कस्यापि । अहं तेनाहूता किमपि कथयामीति विजने समीपे चासीना सरलहृदयत्वादवहिता । ततः कर्णोपाने किमपि वदताऽऽयाय वदनं गृहीत्वा धम्मिल्ले ममै सखि निपीतोऽधररसः॥ ११ ॥ अमरकस्य। सख्यस्तानि वर्चासि यानि बहुसोऽधीतानि युष्मन्मुखा. द्वक्ष्येऽहं बहुशिक्षिता क्षणमपि ध्यात्वाऽस्मि मौनं गता । धूर्तेनैव च मण्डलीकृतकुचं माह परिष्वज्य मां पीतान्येव सहाधरण सहसा वक्रस्थितान्येव मे ।। १२ ।। जीवनागस्य। अयमेकोऽहमेकेति ज्ञानं तत्सङ्गमे न मे । राग एवाधिकस्तत्र हरिद्राचूर्णयोरिव ॥ १३ ॥ सच सखि मया गाडमधरे के ख. च ·८६-१९] सम्भोगाविष्करणपद्धतिः। २९९ मा गर्वमवह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेहपुपि वेपथुरन्तरायः ॥ १४ ॥ कयोरप्येतौ। धन्याऽसि या कथयसि मियसङ्गमेऽपि नोक्तिचाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किञ्चिदिह स्मरामि ॥१५॥ बिज्जाकायाः । पादन्यासं कृतवति बहिः श्रोत्रयोरस्मि लीना प्राप्ते दृष्टिपसरपदवीं दृष्टिरेवाहमासम् । तल्पान्तस्थे हसितपुलकस्वेदकम्पाकुलाङ्गी संजाताऽहं तदनु सखि मे विलुप्तो विवेकः ॥ १६ ॥ कस्यापि । कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं वन्धनात् वासश्च श्लयमेखलागुणधृतं किंचिनितम्बे स्थितम् । एतावत् सखि वेनि केवलमहं तस्याङ्गसङ्ग पुनः कोऽसौ कास्मि रतं च किं कथमिति स्वल्पाऽपि में न स्मृतिः ॥११॥ कस्यापि। कान्ते सागसि यापिते प्रियसखीवेप विधायागते भ्रान्त्याऽलिङ्गन्य मया रहस्यमुदितं तत्सङ्गमाकाङ्क्षया । मुग्धे दुष्करमेतदित्यतितरामुक्त्वा सहासं बला- दालिङ्ग्य च्छलिसाऽस्मि तेन कितवेनाद्य प्रदोषागमे । १८ ॥ सुप्तोऽयं सखि सुप्यतामिति गताः सख्यस्ततोऽनन्तरं मेमावेशितया मया तरलया न्यस्तं मुखं तन्मुखे । जातेऽलीकनिमीलने नयनयोधूर्तस्य रोमाञ्चतो लज्जाऽऽसीन्मम तेन साऽप्यपहता तत्कालयोग्यः क्रमः ॥१९॥ अमरूकस्यैतौ। ॥ इति श्रीभगदत्तमल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्कावल्यां संभोगाविष्करणपद्धतिः ।।

·३०० सूक्तिमुक्तावली। [८७.५ कुलटापद्धतिः (८७) न उदासः खण्डखण्डस्तरलितहृदये मूकता भूपणाना- मुक्तिमत्युक्तियन्धोऽप्यभिनयविहितः पांमुला भूस्सुशय्या । तूष्णीमेव प्रसादानुनयनकलाश्चुम्बनं शन्दन्यं यत्रैतत् स्वस्ति तस्म निभृतनिधुवनायेति नान्दी नमोऽस्तु ॥ १ ॥ अये को जानीते निजपुरुषसङ्गो हि न तथा यथा चेतस्त्रीगो परपुरुपसङ्गने रमयते । अपि स्वैरं भुक्ता दिवसमखिलं वासरक्ता करस्पर्शादिन्दोर्मुकुलयति नेत्राणि नलिनी ॥२॥ देवरामस्य । भ्रूभेदैः फतिचिदिरा कुटिलया काश्चित्कियत्यः स्मितः स्वैरिण्यः प्रथयन्ति मन्मयशरव्यापारवश्यं मनः । कासाचित्पुनरङ्गका मसृणच्छायेषु गर्भस्थिती भावः कांचपुरेषु पुष्करमिव प्रव्यक्तमालोक्यते ॥ ३.।। अभिनन्दनस्य । अये कोऽयं मृद्धो गृहपरिवृढः किं तव पिता न मे भर्ता किन्तु व्यपगतहगन्यद्य चघिरः। हुई श्रान्तोऽद्याहं शिशयिपुरिहैवापररके क यामिन्यां यापि स्वपिमि ननु निर्देशमशके ॥ ४ ॥ श्रीमोजदेवस्य । शून्यं चेम, चिरागतो. गृहपतिजीताऽधुना. शर्वरी स्थातुं नोचितमत्र गच्छ निपुणं लोकरनालोकितः । इत्यं लोलशा ह्यसावभिहिती दासीमुखेनाध्वगः स्मित्वा किश्चिदिव का यामि रजनी यातेत्युदीर्य स्थितः ॥ ५॥ कस्यापि । १.त क. पाठभेद।

·BHARA कुलटापद्धतिः। BRAR L-ABNos. आकारर्न विदन्ति व[फणितीर्योढुं न मेधाविन- 521ST शब्दाख्येयनिजाशयं कुलवधूवर्गस्य नैतहतम् । ग्रामेऽस्मिन् ऋजुवाच्यवाचकहतात्मानो युवानो जडा- Nvavi स्तत्त्वज्ञोपगताध्वगावधिरयं कामज्वरः सह्यताम् ॥ ६॥ हरिहरस्या दृष्टिं हे मतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसा कॉपीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद्वनमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थयः ॥ ७॥ विजाकायाः। एपां गोपवधूविलाससुहृदां राधारहस्साक्षिणा भद्रं भद्रकलिन्दशैलतनयातीरे लताशाखिनाम् । विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनविधिच्छेदाय योगेधुना ते जाने जरठीभवन्ति विलसन्नीलत्विपः पल्लवः ॥८॥ कस्यापि । यः कौमारहरः स एच हि वरस्ताश्चन्द्रगर्भा निशा: मोन्मीलनवमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । • सा चैवास्मि तथाऽपि चौर्यसुरतव्यापारलीलाविधी रेवारोघसि वेतसीतरुतले चैतः समुत्कण्ठते ॥९॥ शिलामट्टारिकायाः। व्यपेतन्याहारं गतविविधशिल्पव्यतिकरं करस्पारम्भे विगलितदुकूलान्तवसनम् । मुहुर्वद्धोत्कम्पं दिगि दिशि मुहुः प्रेक्षितशो- रहल्यासुत्राम्णोः क्षणिकमिव तत्सङ्गतमभूत् ॥ १०॥ कस्यापि । १. सत्वरनिति शाईपरीयः पाठः ।

·सूक्तिमुक्तावली [८७.१२ एकाकिनी यदवला तरुणी तथाऽह- मास्मिन् गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशम् । कं याचसे तदिह वासमियं वराकी श्वश्रूर्ममान्धवधिरा ननु मूढ पान्थ ॥११॥ अम्बा गेतेऽत्र वृद्धा परिणतश्यसामग्रणीरत्र तातो निश्शेपागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथाऽत्र । अस्मिन् पापाऽहमेका कतिपयदिवसमोपितमाणनाथा पान्यायेत्यं तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ॥ १२ ॥ रुद्रस्यैतौ । ॥ इति श्रीमगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां कुलटापद्धतिः ॥, ·सङ्कीर्णपद्धतिः। ३०३ सङ्कीर्णपद्धतिः॥ (८८) नखपदशवलेपु कामिनीनां पृथुलतरेपु नितम्बमण्डलेषु । पुलकितमनसा जयन्ति यूनां नयनसरोजगतागतानि तानि ॥ १ ॥ नायकुमारस्य। लक्ष्मीयामरभासिनी परिचयस्मेरा सुहृत्सङ्कया रूपं पुष्पशरोपर्म [रतिपतेलीलो]पमं यौवनम् । पायें जीवित जीवितं प्रियतमाः श्यामाः शशाङ्काङ्किता गेयं श्रोत्ररसायनं मुकृतिनां सम्पूर्णपुण्योत्सवः ॥२॥ कुलाभिमाने विभयो विभवेऽभिनवं वयः । यौवनेऽभिमता कान्ता भोगोऽयं भाग्यसम्पदाम् ॥ ३ ॥ उद्यानं कौमुदी गीतं कान्ता केलिः मुहकया । कृतिनों मुकृतक्रीतः स्वर्गभोगो भुवि स्थितः ॥ ४ ॥ क्षेमेन्द्रस्यैती । अस्मा सखि वाससी न रुचिरे ग्रेवेय नोग्ज्वलं नो वका गतिरुद्धतं न हसितं नेवास्नि फश्चिन्मदः । फिन्त्वन्येऽपि जना वदन्नि मुभगो पस्याः पनि न्यतो दृष्टिं पानपतीति विश्वमिपता मन्यामहे दुस्थिनम् ॥५॥ पधु म विकसितोपलानिंग शिकरपटरिनं ग पर्यपृष्टम् । मदनमनितविभ्रमा च कान्ना फलमिदमर्पता विनयोऽन्याः ॥६॥ ममष्टाय। प्रनिरननि प्रतिदिनसं परिवारयनि रिपिंदता । फागरानमिति पुनरालीमनम् ।। ७ ।।

·३०४ . सूक्तिमुक्तावली। [८८-१४ कोपं संवृणु कोपनेऽश्रुसलिलीताजने किं दृशी किं कोपादलकावली विलुलिता स्विन्नाऽसि किं मन्युना । कर्णोत्तसितपद्मरागशकलप्रत्यर्पितरशोणिमा फालेऽस्मिन् सुभगस्य नान्यवनितापादाम्बुजालक्तकः ॥ ८॥ हरिहरस्यैतौ । संसारः प्रतिभाति येन सरसः सर्वाण्यहानि क्षणा- यन्ते जीवितयौवने सफलतां दत्तः सरूपश्रिणी । चन्द्रोद्यानवसन्तकोकिलकुहूलापादिकानामुपा- देयत्वं कुरुते च यद्विजयते तत् प्रेम यूनोश्चिरम् ।। ९ ॥ श्रीमीमसिंहपण्डितस्य । नमस्यं तत्सखीप्रेम घण्टारणितसोदरम् । क्रमक्रशिमनिःसारमारम्भगुरुडम्वरम् ॥ १०॥ दम्पत्योः पाक्षिकात्म्णः प्रेमाभावः मुखावहः । एककर्णस्थताटङ्कादताटङ्कं वरं मुखम् ॥ ११ ॥ कयोरप्येती। अन्यमुखे दुर्वादो यः पियवदने स एव परिहासः । इत्तरेन्धनजन्मा यो धूमः सोऽगरुभवो धूपः ॥ १२ ॥ गोवर्धनाचार्यस्य । नद्या इत्र प्रवाहो विषपशिलासङ्कन्टस्खलितः। विधितसमागममुखो मनसिशयः शतगुणी भवति ॥ १३ ॥ कालिदासस्य । खामा प्रथमाया रूपाधिमपं मिथ्या भिषस्तप्यते प्रेम्णे स्वस्ति मनोभवैकसुहदे यस्य प्रसादादिह । दम्पत्योरनपेक्षितमियसखीचित्रप्रकारोक्तयों जायन्ते प्रहरान्तरेऽपि शतशः कोपप्रसादादयः ॥ १४ ॥ रामशेखरस्य । प्रियतम.क.पाठभेदः ।

·MarwAAN- ८८-३०] सङ्कीर्णपद्धतिः। तारुण्यातिशयः स कोऽपि विकसत्सौन्दर्यमुद्राङ्कित- श्चातुर्य नवभङ्गिन्सङ्गि तदहो यस्यां समुज्जृम्भते । एकाऽप्यस्ति किमीदृशीन्दुवदना सोऽप्यस्ति किं यत्कृते सास्रं शुष्यति मुह्यति प्रलपति प्रेम्णा तदप्यद्भुतम् ॥ १५ ॥ श्रीवैद्यभानुपण्डितस्य । यत्पराधीनयोः प्रेम देवात किमपि जायते । तत्रानुत्सृज्य लज्जा वा जीवितं वा कुतः सुखम् ॥१६॥ यत्रावकाशलेशोऽस्ति नोपचारविचारयोः । तद्धयानं प्रेम चाशेपदुःखहयोगिभोगिनोः ॥ १७ ॥ प्रज्ञानन्दस्य। अवचनं वचनं मियसन्निधावनवलोकनमेव विलोकनम् । अवयवावरणं च यदंशुकव्यतिकरेण तदनसमर्पणम् ।। १८ ।। स्त्रीमुद्रा मकरध्वजस्य परमों सर्वार्थसम्पत्करी- मेना ये प्रविहाय यान्ति कुधियः स्वर्गापवर्गेच्छया । तदोपविनिहत्य ते द्रुततरं नग्रीकृता मुण्डिताः केचिद्रक्तपंटीकृताश्च जटिलाः कापालिकाश्चापरे ॥ १९ ॥ एको पाणः स्फुरति बलितालोकन कामिनीना कामस्यान्यो मलयपवनः कामिनां मर्मभेदी । वीणावेणुक्वणितमपरशूतपुप्पं तुरीयः सर्वोत्कण्ठप्रथपसचिवः पञ्चमः पञ्चमोऽपि ॥ २०॥ केयामप्येते । इति श्रीमदारोहकमगदतनल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां सङ्कीर्णपद्धतिः ।।

·सूक्तिमुक्तावली। [.८९-५ हासपद्धतिः (८९) मातस्तातस्य मौलो निवसति किमिदं पुत्र शीतांशुलेखा फाले किं नेत्रमेतज्ज्वलितशिखिशिखं कि गले कालकूटः। नाभेर्मूले किमेतत्तदिति तनयजा भारती भावयित्वा तिर्यग्व्यामीलिताक्षी करपिहितमुखी पार्वती वैः पुनातु ॥१॥ ॥ कस्यापित गत्वा द्वारवती नयामि दिवसानाराधयन्ती हरि दृष्ट्वा चाऽनशनेन जीवितमिदं मुञ्चामि भागीरथीम् । प्रातः मातरितिमवर्तितकथा निर्वेदमातन्त्रती 'रण्डा नक्तमनन्तनिर्भररतमीता सुखायास्तु वः ।। २ ।। ऋची दृष्टिरनुल्वर्ण विहसितं मन्दं परिस्पन्दितं द्वेपो नर्मणि दूरतीर्थगमने यत्नो रतिलिङ्गिषु । यस्यास्त्यक्तसुखस्पृहं किल वपुः पीनाल्पलम्बस्तनी संक्षीरा विटचेटकैकमहिपी रण्डा शिवायास्तु वः ॥३॥ ॥ हरगणस्य ॥ लभ्यान्यङ्गविलेपनानि सुलभारताम्बूलसम्पत्तयः क्लप्यन्ते च मृदूनि चीनवसनान्यभ्येति फाऽपि प्रतिः । किं चोचर्घटते विमर्दमुलभः संभोगलीलारसो रण्डा वित्तयतीति हन्त महतः पुण्यस्य पायनमः ॥४॥ अभ्यस्तेपि हि नाम वस्तुनि चिरादज्ञानयंभावनं 'शौचाशीच विवादिता विशफलस्मृत्यक्षरावर्तनम् । वारं वारणारयातायनं कोऽप्येप हम्मात्मनां मायो दम्पदुरीश्वशनविधी जागर्त्यपूर्वः प्रमः ॥५॥ १.२.२. स्पश्यामिन.पारदीप प्यभिराम. क. पाठभेदः ·८९-१२] हासपद्धतिः। :३०७ भ्रातस्तर्क कर्थितोऽसि.कविते याताऽसि दीनां दशा : मीमांसे सखि.वञ्चिताऽसि मुहृदो वेदाः कुतः शर्म कर धूनिःस्पृहतामिपेण भवतामाधाय मौलौ पदं हुत्वा वित्तवतां धनानि सुचिरं साम्राज्यमातन्यते ॥ ६.॥ पाणी ताम्रघटी कुशाः करतले धौतोज्ज्वले वाससी फाले मृत्तिलकः सचन्दनरसो न्यस्तैकपुष्पं शिरः। दूरोक्षिप्तपदा गतिर्दृढतरव्याश्लिष्टदन्ता गिरः सोऽयं वञ्चयितुं जगद्भगवतो डम्भस्य देहक्रमः ॥७॥ स्नायं स्नायमनारतं धनवतामने निरीहवताः प्रायो मृत्तिलदर्भसंग्रहधनोः सम्मोहयन्तो जगव । अम्भालिकृतावतारतरुणीनीरन्धवक्षोरुह- द्वन्द्वालोकनकृणितेक्षणयुगं ध्यायन्त्यमी डाम्भिकाः ॥८॥ वैराग्यभनिरचनावचनः मतार्य रण्डाश्चिराय विकटस्तनसन्नताङ्गनीः । ब्रह्मोपदेशमिपसङ्गतगण्डभित्ति निःशङ्कचुम्बनरस: कितवा द्रवन्ति ॥ ९ ॥ करफनलपूतभूतलनिहितपदो विहितविकृतहुंकारः। अपि वितथमन्त्रगणनाव्यग्रसमग्राजुलीपर्वा ॥ १० ॥ वेश्यावेश्मसु सीधुगन्धिललनावकासवामोदिते- नीत्वा निर्भरमन्मयोत्सवरतरुन्निद्रचन्द्राः क्षपाः । सर्वज्ञा इति दीक्षिता इति चिरंभाप्ताग्निहोत्रा इति ब्रह्मज्ञा इति तापसा इति दिवा धूर्तर्जगदृश्यते ॥ ११ ॥ कृष्णमिश्रस्य । चेभ्यः कदाचन कदाचन पण्यनार्यः कन्याः कदाचन कदाचन चण्डरण्डाः। इत्यं चिरं विहरतोऽपि सखे परस्त्री- पाञ्चारसे न परितृप्यति चान्तरात्मा ॥ १२ ॥ कामप्यते । १.रतास. पाटसः। २.न.प. प...दुर. ग..

·૨૦૮ सूक्तिमुक्तावली। [८९-१९ न विद्या न च वक्तृत्वं नैपा काऽपि विदग्धता । तथाऽपि धत्ते पात्रत्वमप्रतिग्रहभावना ॥ १३ ॥ सर्वज्ञवासुदेवस्य । स्नानं सिन्धुजले विधाय जनतासन्ने निषण्णस्तटे कापायेण धनावकुण्ठिततनुः प्राप्तः परिव्राजकः । सूपापूपघृतोत्तरा मधुमती भिक्षा यतो लभ्यते यस्मिन् वा गतभर्तृका युवतयस्तत्तद्गृहं ध्यायति ॥ १४ ॥ सूक्तिसहस्रात् । कन्या वहसि दुर्बुद्धे गर्दभैरपि दुर्वहाम् । शिखायज्ञोपवीताभ्यां भारः कस्ते भविष्यति ॥१५॥ 'कस्यापि । प्रामाण्यमाक्षिपति साधयतां शिवादीन् देवानभीः किमपि दुर्मतिरागमानाम् । पुत्रे शिशौ विकृतिमीपदवेक्ष्य भीतो धावत्ययं प्रतिनिशं सवालः श्मशानम् ॥ १६ ॥ श्रमणः श्रावकटद्धासुरतविधौ दशति नाधरं दत्तम् । मदिराक्षि मांसभक्षणमस्मत्समये विरुद्धमिति ॥१७॥ केशोल्लुञ्छनसाम्येऽपि हन्त पश्यैतदन्तरम् । उपस्थाः कीटमश्नन्ति घृतभक्तं दिगम्बराः ॥१८॥ केषामप्यते । वन्दै पामीन धर्मलाभ भवती माता जिनेन्द्रलयं कि मेऽन्यत्र किमुच्यते तव मनःश्रद्धा भवन्तो विदुः। इत्याकूतमृदुस्मितेन वच]सा जल्पन्ति ये श्रावकी तन्नाभीनिपतदृशः करचटेलेसेवडेकेपटे (१) ॥ १९ ॥ मदनस्य। १. दुर्भराम, क पाइभेदः २. काह. क. स. च कटि. क. पाटमेदः ·८९-२८] हासपद्धतिः। . अभ्यस्य पचनविजयं व्याख्याय च शैवसंहिताः सकलाः । मरणसमये गुरूणां पर्दवदसवो विनिष्क्रान्ताः ॥ २० ॥ इच्छालस्य। कृपीवलानां भुवि कालवादकालवद्भिपजां प्रमोदः।' सस्यप्रद्धिं कुरुते हि पूर्वः प्रजासु रोगभचयं द्वितीयः ॥२१॥ दृष्टे रची सरसिज कुमुदं हिमांशी . नीलाम्बुवाहनिविडे गगने शिखण्डी। मायस्तथा न हि वहन्ति विकासलक्ष्मी व्याधौ यथा धनवतो भिपजा मुखानि ॥ २२ ॥ धत्सेऽना(ङ्गानि न धार्यसे च बहुभिर्वेत्सि स्वयं सङ्गवान् पद्भया यासि वचो ददासि शिरसः शक्नोपि संचालने । निर्मुक्तो गुरुलचनव्यतिकरात्तृष्णा न चोष्णा(प्मा)पि ते सानन्दोऽद्य वियोगरोगरहितो दृष्टोऽसि जीवन्पुनः ॥ २३ ॥ कासकोशीज्ज्वलफेशसञ्चया पयोधरालिङ्गिन्तमन्मथालया। गल्ली जरदल्लकसन्निभावुभौ तथापि रण्डा सुरतं न मुञ्चति ॥ २४ ॥ पर्कटमुखि मरिचस्तनि मुरजोदरि मुष्टिपेयकटिदेशे । मार्जारशावनयने स्मरामि कान्ते तवाङ्गानि ॥२५॥ कटिसृष्टिग्राह्या द्विपुरुषभुजग्राह्यमुदरं स्तनौ घण्टालोली जघनमित्र गन्तुं व्यवसितो। स्मितं भेरीनादो मुखमपि च पत्युभयकरं तथाऽप्येपा रण्डा परिभवति सन्तापयति च ॥ २६ ॥ भक्ते द्वेपो जडे प्रीतिः प्रवृत्तिर्गुरुलड्यने । मुखे कटुकता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव ।। २७ ॥ कोशं कुशेशय विकासय संश्रिताली प्रीति कुरुप्प यदी दिवसस्तवास्ते । दोपागमे निविडराजकरमपातदुःस्थ समप्यनि पुनस्तव का समीपम् ॥२८॥ १. तलस्योपरि दृश्यते च महनी प्रीतिन चोप्माऽस्ति तन् हास्वास्थ्यं च (नि)वियोगरनिहितो हटोऽसि जीवन् सखे ॥ पाठान्तरम् क. स. च. २. कागो. क. पाटभेदः ·सूक्तिमुक्तावली। [८९-३५ आलिङ्गिन्ता परैर्यान्ति प्रस्खलन्ति सम पधि । अव्यक्तानि च भापन्ते धनिनो मद्यपा इव ॥ २९॥ अधिकाराभिपेकेषु मृदङ्गवचनं शृणु । वद्धा दण्डहता रिक्ता भविष्यास यथा वयम् ॥ ३०' कस्यापि । सवाणं लोलनेत्रं कुलयुवतिमुखं दृश्यते सोनुकम्प रण्डानामधलज्जाश्चितमधिपुलकं स्पृश्यते पीनमङ्गम् । क्लीवानां खाद्यतेऽन्तश्चिरविहितधनं काष्ठमूलानितोयैः . पूर्व विद्याकलानां सकलसुखनिधिवैद्यविद्याभिवन्या ।। ३१ ।। दीपकस्य । आपूर्यमाणपलितं सुभगत्वकामः सार्थ प्रयाति दयिता पलिताधिकेन । पुष्पेक्षणत्वमपि शश्वदपोह्य पा(सा ?) याति मियो निकटमेव विलोचनेन(?) ॥ ३२ ॥ सूक्तिसहस्रात् । यस्मिन्नास्ति कचग्रहव्यतिकरो यस्मिन्न पीनस्तन- द्वन्द्वाश्लेपरसो न यत्र करजैरुचावचाः केलयः। प्रत्यङ्ग न च यत्र चुम्बनविधि! यत्र कण्ठध्वनिः तत्पुंसः कुलगेहिनीरतमिति स्पष्टो हि विष्टिक्रमः ।। ३३ ।। ससंभ्रमकचग्रहव्यतिकराकुला वेपते नखक्षतिपु निर्भर स्फुरितयाप्पमारोदिति । दिशः समयमार्जवस्तिमितलोचनं वीक्षते पशुश्च कुलगेदिनी चतसृणामनन्तरम् ॥ ३४ ॥ सर्वज्ञवासुदेवस्यैतौ । काकाल्लोल्पं यमात् कार्य स्थपतेढघातिताम् । एकाक्षरमादाय कायस्थः केन निर्मितः ॥ ३५ ॥ १. नान, ख. च. २. भेदि. क पाठभेदः ·VARNamaha ८९-४५ हासपद्धतिः। ३११ लेखनित्यतकर्णस्य कायस्थस्य न विश्वसेत् । येनोनिदश्चितोघेन गकारान्तररेखका. ( १ ) ॥ ३६॥ कलमान्तनिर्गतमपीविन्दुव्याजेन साञ्जनाश्रुकणा । कायस्थलुण्यमाना रोदिति खिन्नेव राजश्रीः ॥३७॥ शतवेदी मे सिद्धः सहस्रवेदी रसोऽपि निर्यातः । इति वदति घातुवादी ननो मलिनः कृशो रूक्षः ॥ ३८ ॥ प्रथम स्ववित्तमखिलं कनकार्थी भस्मसात् स्वयं कुरुते । पश्चात्स्वधनादधिकं विनाशयति वञ्चनानिपुणः ॥ ३९ ॥ उत्तिष्ठति नमति वणिक् पृच्छति कुशलं ददाति च स्थानम् | निक्षेपपाणिमाप्तं दृष्ट्वा धाः कथाः कुरुते ॥ ४० ॥ क्षेमेन्द्रस्य । पितरि मृतेऽपि हि वेश्या रोदिति हा तात तात तातेति । उपभुक्तखदिरवीटिकजनिताधररङ्गभङ्गभयात् ॥ ४१ ॥ उच्छठस्य। 'तल्पे नितम्वतलमात्रनिरस्तवस्त्रां सङ्गत्य धृष्टवनितां हतकामवेगः । नित्यमन्ध इव मन्मथनं समग्रं लज्जानतो भवनतः सपदि व्यपैति ॥४२॥ सर्पज्ञवासुदेवस्य । अविदग्धः श्रमकठिनो दुर्लभयोपियुवा जडो विभः । अपमृत्युरुपक्रान्तः कामिव्याजेन मे रात्रौ ॥४३॥ शृणु सखि कौतुकमेकं ग्रामीणककामिना यदद्य कृतम् । सुरतसुखमीलिताक्षी मृतेति भीतेन मुक्ताऽस्मि ॥ ४४ ॥ दामोदरगुप्तस्यैतौ । दुर्दशैंः कृपणः पणो यदि भवेद्वाला बलाद्भुज्यते कन्दर्पमतिमोऽपि हन्त तरुणो निष्कास्यते निर्धनः। आस्ते लोहमयार्गलेच भवनद्वारे विरं जायती- यूंनोर्भाग्यविपर्ययेण जरती नायापि मृत्युं गता ॥ ४५ ॥ नायकुमारस्य । ५. वेधी, के. पाठभेदः २. वे धी क. पाठभेदः ३ प्रसिकान् क. ख, च, ·३१२ - ArueARMAAVG सूक्तिमुक्तावली। 1८९-५५ कांश्चिचाटुवचाशतैनिजसुताप्रेमातिरेकैः परा- नन्यान्वक्रवाक्रमैनवतः प्रापय्य गेहं निजम् । पाग्दत्तग्रहणप्रगल्भकितवव्याजादवष्टभ्य तान् कुटिन्यः स्फुटमप्रगल्भचरितानेतानिहन्तुं क्षमाः ॥ ४६ ।। सर्वज्ञवासुदेवस्य । भगदत्तप्रभावाद्या कर्णशल्योत्कटस्वना । सेनेव कुरुराजस्य कुट्टनी किन्तु निष्कृपा ॥ ४७ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । प्रेमद्रुमोद्दलनतीक्ष्णकुठारधारा रूक्षाक्षिवीक्षणविरूक्षणचित्तवृत्तिः । नाभवन्मरुधरेव महाप्रवन्धर्वजं पिनष्टि कठिनं खलु कुट्टनी सा ॥ ४८ ॥ स्फुरत्कुन्दश्रेणीविशददशना धौतवसनाs- मले फाले किंचित्तिलकरचना चारुवचना । इयं यूनां चेतःमहरणधरा सम्यगधरा प(व?)राका(की १)रा केन्दुप्रतिमवदनाऽतिप्रवदना ॥ ४९ ॥ कस्यापि । भार्याय पतिदेवतापरगति शंसत्यसत्य पुमान् कश्चित्ता नियमैनियन्तुमपटुः कोपेन संन्यस्यति । अन्यो गच्छति जाह्नवीमय परो राजानमप्यावयो- वैशं दूपय नेति भोः कथय मे कस्तेपु मानोन्नतः ॥ ५० ॥ सूक्तिसहस्रात् । नाई स्वर्गफलोपभोगतृपिना नाभ्यर्थितस्त्वं मया सन्तुष्टस्तुणभक्षणेन सततं साधो न युक्तं तव । स्वर्ग यान्ति यदि त्वया विनिहता यज्ञे यदि(ननु ? )प्राणिनो यज्ञं किं न करोपि मातृपितृभिः पुत्रः सदा वान्धवैः॥ ५१ ॥ कस्यापि । ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या हास्यरसपद्धतिः ॥

·करुणपद्धतिः। ३१६ Aav.viru" nown-nr vWAranMMMARAammnavvanxnnn करुणः (९०) आदाय मांसमखिलं स्तनवर्जमङ्गे मां मुश्च वागुरिक यामि कुरु प्रसादम् । सीदन्ति शप्पकवलग्रहणानभिज्ञा मन्मार्गवीक्षणपराः शिशवो मदीयाः॥१॥ नरदेववर्मणः । हृदयानापयातोऽसि दिक्षु सर्वासु दृश्यसे । वत्स राम गतोऽसीति सन्तापादनुमीयसे ॥२॥ लक्ष्मणस्त्यक्तवान् माणान्मदर्थे मयि जीवति । अहमणि मुञ्चामि पश्यतान्तरमावयोः ॥ ३ ॥ अभिनन्दस्यैतौ (!)। मातस्तातः क यातः सुरपतिभवनं हा कुतः पुत्रशोकात कोऽसौ पुत्रश्चतुर्णा त्वमवरजतया यस्य जातः किमस्य । भोप्तोऽसौ काननान्तं किमिति नृपगिरा किं तथाऽसौ वभापे मद्वाम्बद्धः फलं ते किमिह तब घराधीशता हा हतोऽस्मि ॥ ४ ॥ कृतककुपितर्वाप्पाम्भोभिः सदैन्यविलोकितै- वनमसि गता यस्य प्रीत्या धृताऽपि तयाऽभ्यया । नवजलधरश्यामाः पश्यन्दियो भवती विना फठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये स तव प्रियः ॥ ५ ॥ भिग्यश्यामलफान्तिलिवियतो वेल्लमलाका धना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दफेका [रवौः]। कामं सन्तु एवं कठोरहदयो रामोऽस्मि सर्वसहो वैदेही तु कयं भविष्यति इहा हा देवि धीरा भव ॥ ६॥ क्योरप्येतो। . १. मातो. २.ने. क. पाठ मेदौ १. लकाः इ.स.च. 80 ·सूक्तिमुक्तावली। (९०-११ कोऽहं ब्रूहि सखे स एव हि भवानार्यः स को राघवः के यूयं वत नाथ नाथ किमिदं दासोऽस्मि ते लक्ष्मणः । कान्तारे किमिहास्महे पद वृथा देव्या गतिमग्यते का देवी जनकाधिराजतनया हा जानकि क्यासि हा ॥७॥ महानाटकात् । सौमित्रे ननु सेव्यतां तरुतलं चेण्डांशुरुज्जृम्भते चण्डांशोनिशि का कथा रघुपते चन्द्रोऽयमुन्मीलति । वत्सतद्विदितं कथं नु भवता धत्ते कुरङ्गं यतः क्यासि प्रेयसि हा कुरङ्गनयने चन्द्रानने जानकि ॥ ८॥ नयदेवस्य । हा वत्स क्व गतोऽसि देहि वचनं केनाधुना मदिरा भज्यन्तामतिदारुणाः फणिपुरद्वारार्गलाकोटयः । पौलस्त्योऽस्य न लवते वचनमित्यागत्य पत्या समं पौलोमी क्य करोतु रावणरुपः शांत्यर्थमभ्यर्थनम् ॥ ९ ॥ चिरहणस्य । गण्डूपाशोषितान्धिप्रकटजलचरोत्फालजातस्मिताना हेलाकृष्टार्कचन्द्राभिनवकृतमहाकुण्डलाभोगभानाम् । पीनासस्थापिताशाद्विरदमदमपीमांसलस्थासकानां दूरं यातस्य (स्स ?) वत्स स्मरति दशशिरास्त्वच्छिशुक्रीडितानाम् ॥१०॥ मायूराजस्य । भयान्मन्दं यस्याः क्लमवति कपोले परिलुठ- न्मरुत्पत्यासन्नामलकरचना ताण्डवयति । समाकृष्टा केशेष्वियमशरणा राससवधूः प्लवगर्जन्तूनां दुरधिगमघोरा परिणतिः ॥ ११ ॥ मदनस्य। १वित्र क सच ·९०-१७] । करुणपद्धतिः। रामस्य हृदयाम्बोधौ विरहागस्त्यशोपिते । और्ववत कोऽपि कामाग्निरन्तवलति केवलम् ॥ १२॥. तस्यैव । भूयिष्ठानि मुखानि चुम्वति भुजैर्भूयोभिरालिङग्यते चारित्रव्रतदेवताऽपि भवता कान्तेन मण्डोदरी । हा लम्बोदरकुम्भमौक्तिकमाणिस्तोमर्ममेकावली- शिल्पे वागधमर्णकस्य भवतो लङ्केन्द्र निद्रारसः ॥ १३ ॥ . श्रीमुरारेः। हे गोदावरि रम्यवारिरसिका पम्पे न दृष्टा त्वया सा सीता कमलानि वा हृतवती नूनं विनोदाय ते । इत्येतत्मतिपादपं प्रतिलतं प्रत्यापर्ग प्रत्यगं प्रत्येणं प्रतिबहिणं तत इतस्ता मैथिली पृच्छति ॥ १४ ॥ महानाटकात् । यः स्फीतैरवधीरितः सुरतरुस्त्वच्यागलीलायिते-- स्तस्या[धो) भवितासिं नन्दनवनक्रीडाप्रसङ्गादपि । यश्च स्फारविलासविक्रमकलासूत्रस्य पात्रं न ते तेनार्धासनमाश्रितोऽसि हरिणा कस्ते प्रतिष्ठालवः ॥ १५ ॥ अक्षत्रारिकृताभिमन्युनिधनप्रोद्भूततीत्र[क्रुधः] पार्थस्याकृतशात्रवप्रतिकृतेरन्तःक्रुधा मुह्यतः । कीर्णा वाप्पणः पतन्ति धनुपि ब्रीडाजडा दृष्टयो हा वत्सेति गिरः स्फुरन्ति न पुनर्निर्यान्ति कण्ठाहिः ॥ १६ ॥ निशानारायणस्य । आपूर्णश्च कलाभिरिन्दुरमलो यातश्च राहोर्मुखे सञ्जातश्च धनाधनो जलधरः शीर्णश्च वायोर्जवात् । उद्भिन्नश्च फलेग्रहि?मवरो दग्धश्च दावाग्निना खं चूडामणितां गतश्च जगतः मामोऽसि मृत्योर्वशम् ॥ १७ ॥ १वः क, ख.च.

·सूक्तिमुक्तावली। [९०-२१ सम्पाद्यः सखि चम्पकस्य लतया सार्धं विवाहोऽनया नायं केलिमृगः प्रदाय हरिणीं हाहा गृहस्था कृतः । एवंप्रायमगादि गद्गदगिरा निर्गत्य यत्सीया तेनाभूदभिभूय धैर्यमिह कः पुर्या न पर्याकुलः ॥१८॥ अत्राकण्ठं विलुठ सलिले निर्जला भूः पुरस्ता- ज्जाः शोपं वदनविहितेनामलक्याः फलेन । स्थाने स्थाने तदिति पथिकस्त्रीजन[:] क्लान्तगात्री पश्यन् सीतां किमु न कृपया वर्धितो रोदितश्च ॥ १९ ॥ बिल्हणस्य । यस्य त्वया व्रणविरोहणमिड्डदीनां तेलं न्यपिच्यत मुखे कुशमूचिभिने । श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति सोऽयं न पुत्रकृतकः पदवीं मृगस्ते ॥२०॥ मया प्रत्यादिष्टा स्वजनमधिगन्तुं व्यवसिता स्थिता तिष्ठेत्युच्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे । पुनदृष्टिं याप्पप्रसरकलुपामर्पितवती मयि क्रूरे यत्तत्सविपमिव शल्यं दहति माम् ॥ २१ ॥ कालिदासस्यैतौ । ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां करुगरसपद्धतिः ॥

·९१-५] रौद्रपद्धतिः। ३१७ रौद्रः (९१) कृतमनुमतं दृष्टुं वा यैरिदं गुरु पातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा साध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमदमसभेदोमांसः करोमि दिशा पलिम् ॥ १॥ यत्सत्यव्रतभङ्गन्भीरुमनसा यत्नेन मन्दीकत यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्यैच्छता । तद्तारणिसंभृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणः क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिरं ज़ुभते ॥२॥ निशानारायणस्यैत येन स्वां विनिहत्य मातरमपि क्षत्रासमध्वासव- स्वादाभिज्ञपरश्वधेन विदधे निःक्षत्रिया मेदिनी । यदाणत्रणवमना शिखरिणः क्रौञ्चस्य हंसच्छला- दद्याप्यस्थिकणाः पतन्ति स पुनः क्रुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥३॥ त्रैलोक्यप्राणशण्डः सरसिजवसतेः संप्रसूतो भुजाभ्यां यः क्षत्रं नाम वर्णः कुलिशकठिनयोर्यस्य वादोविलीनः । ज्वालाजिदालकालानलकपिलभयभ्रान्तदेवासुराणि व्यातन्वानो जगन्ति ज्वलति भृगुरयं पार्वतीधर्मपुत्रः ॥ ४ ॥ न्यश्चभ्यश्चद्धरित्रीकृतचरणभरश्चन्द्रहासकदृष्टि- यावल्गयोगपद्योत्सुकसकलभुजक्रान्तदिक्चक्रवालः । क्रोधङ्क्राक्षिरतोत्पलरचितवियत्तोरणसञ्जि विभ्र- द्वकाणि प्रत्यनीकमसरसरभसो निनिहीते दशास्यः ॥ ५॥ एते श्रीमुरारेः॥ ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तमल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या रौद्ररसपद्धतिः ।।

·सूक्तिमुक्तायली। [९२-५ वीरः ( ९२) Pet प्रायेण मुकरं दानं मायेण मुकरं तपः। प्राणानपेक्षव्यापारः पुनवीरस्य दुष्करः॥ १॥ कस्यापि । क्षुद्राः सन्त्रासमेनं विजहन हरयो भिन्नशक्रेभकुम्भा गुप्मद्गात्रेषु लजां दधनि परममी सायकाः संपतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रुपो नन्वहं मेघनादः किंचिद्भूभङ्गालीलानियमितजलधि राममन्वैपयामि ॥ २ ॥ फपोले जानक्याः फरिकलभदन्तयुनिमुपी स्मरस्मेरं गण्डोहभरपुलकं वक्रममलम् । मुहुः पश्यन यन् रजनिचरसेनाकलफलं जटाजूटग्रन्थि द्रव्यति रघृणां परिटः ॥ ३ ॥ महानाटकादेती। जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशस्यपापि पत्से गदा मां दुशासनकोष्णशोणितमुराशी रिपुं मापसे । दन्धिो मधुकैटभदिपि हगवप्युदतं चेष्टसे पवासापगो विहाय सपरं पद्देशुना लीयमे ॥ ४ ॥ निशानारायणाय । भासयमावफर्तनरूपा प्यानम्रमूभिर- दोषन्पनिम्मु यस्य दहन जिनं शिरा जुदनः । प्रणा नसमेर मन्त्रपारामाम्यारमिन्पामिन- म्यागं पद्विमुपः मरिचमगुरदीरः कय गन्ने ।। ५॥

·९२-nj
वीरपद्धतिः।
--
-
निस्विंशप्रतिविम्वितेन यदु(उ?)र:कम्पेन वीरव्रत-
मौढिस्से(ने?)ति न चन्द्रहासमधुनोत्कण्ठच्छिदापर्व(कर्म)णि ।
जुद्यः स्वशिरांसि शङ्करपुरो हाकारवरेण न
स्वाहाकारमुदाहरन्न स दशग्रीवो गिरां गोचरः॥६॥
किश्चित्कोपकलाकलापकलनाहङ्कारविभ्रद्धवो-
विक्षेपादकरोदसौ रघुपतिर्लङ्करपतेः पत्तनम् ।
क्रन्दत्फेरु रटत्करेणु विचटदार स्फुटद्गुग्गुलु
प्रक्रीडकपि निश्वसत्फणि रणज्झिल्लि भ्रमहीपि च ॥७॥
महानाटकादेती।
मूले पञ्च ततश्चतुष्टयमिति सक्सन्निवेशैः शिरः-
पुप्पैरन्यतमावलोकनमितैरुच्छोणितरचितः ।
हस्तस्पर्शवशेन मृर्ध्नि दशमं मूर्धानमारोपयन्
शंभोरद्भुतसाहसैकरसिकः कैन श्रुतो रावणः ॥ ८॥
कस्यापि ।
सन्तुष्टे तिसृणो पुरामपि रिपी कण्डूलदोमण्डल-
फ्रीडाकृत्तानामरूदशिरसो वीरस्य लिप्सोवरम् ।
याच्नादैन्यपराश्चि यस्य कलहायन्ते मिथस्त्वं वृणु
त्वं वित्यभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्ण्यते ॥ ९ ॥
स्वेपूत्कृत्य हुतेषु मूर्धसु जवादग्नेः स्फुटित्वा वहि-
प्कीर्णेष्वलिकेषु देवलिपिभिदृष्ट्वाऽपि रामायणम् ।
चित्तेनास्खलितेन यस्तदधिकं ब्रह्माणममीणयत्
कस्तस्मै प्रथमाय मानिषु महावीराय वैरायते ॥१०॥
एती श्रीमुरारेः ।
कण्ठश्रेणिविशीर्यमाणरुधिरमाग्भारभनाते-
येन स्पेरमुखेन होमशिखिनः सन्धुक्षणाकाविणा ।
भ्रूभङ्गः शितिकण्ठकण्ठफणिने फूत्कारहेतोः कृतः
शौण्डीर्यत्रततुष्टधूर्जटिरयं किं वय॑ते रावणः ॥ ११ ॥

·सूक्तिमुक्तायली। १९२-१७ वीरोऽसौ फि वर्ण्यते दशमुखश्छिन्नैः शिरोभिः स्वयं यः पूजास्रजमुत्सुकं घटयितुं देवस्य खटाङ्गिनः । सूत्रार्थी हरकण्ठमूत्रभुजगव्याकर्षणायोधतः साटोपं प्रमथैः कृतभृकुटिभिः स्थित्वाऽन्तरे वारितः ॥ १२ ॥ अर्धासने समधिरोप्य सुरद्विपस्य शत्रोऽपि यद्युधि शची कवचीकरोति । धीरस्य तस्य सहते दशकन्धरस्य कस्साहसैकरसिकः करवालधाराम् ॥ १३ ॥ शूराः श्रोत्रपथे न नः कति कति प्राचः पदं चक्रिरे तेपामेव विलङ्घय साम्यसरणिं जागर्ति लङ्काभटः । यद्दार्मण्डलगाढपीडनवशानिष्ठयूतरक्तच्छटा- शङ्कामकुरयन्ति शङ्करगिरेरद्यापि धातुद्रवाः ॥ १४ ॥ कलिङ्गस्य । येऽहंपूर्विकया प्रहारमभजन खगस्य मां छिन्धि मां छिन्धीत्युक्तिपराः पुरारिपुरतो लङ्कापतेमालयः । ते भूमौ पतिताः पुनर्भवनवानालोक्य मूनों वरं याचिप्यन्त इमे हि नो वयमिति प्रीत्याऽट्टहासं व्यधुः ॥१५॥ ये लङ्काधिपतिमतापदहनैः प्लुटास्त एव ग्रहा दिक्पालाश्च कदम्बकेन हनुमनिर्दग्धलङ्कार्चिषाम् । आलीदाम्बरदिङ्मुखेन दधिरे सन्तोषमित्यग्निना दग्धस्योपधमनिरित्युपचयं स्थाने जनोक्तिर्गता ॥ १६ ॥ मदनस्यैतौ रामः किं कुरुते न किश्चिदपिच प्राप्तः पयोधेस्तटी कस्मात्साम्प्रतमेवमेव हि ततो वद्धः किमम्भोनिधिः । कीडामिः किमसौ न वेत्ति यदयं लङ्कापतिवर्तते जानात्येव विभीषण[स्व] निकटे लङ्कापदे स्थापितः ॥ १७ ॥ . १.भिन्छि, क.स.चा. मा २. ण ·३२५ ९९-२४ चीरपद्धतिः। स्वरं कुरुत ' तावद सुमनःपातमाहवे । अन्यथा सुमनःपातं कुम्भकर्णः करिष्यति ॥ १८ ॥ काकुत्स्थस्य प्रतापानिर्दीपिॉलीमुखैः । निर्वाणो राक्षसेन्द्रस्य मन्ये नीलनिशाचरः ॥ १९ ॥ धीवरा माल्यवानेकः प्रविष्टो वाहिनीमपि । यनीतिगुणजालान्तः पतन्त्यनिमिपाः क्षणात् ॥ २० ॥ एकस्मिन्ननु पातितेऽपि शिरसि क्रोधोपशान्तिः कुतः स्यायेत्किन्तु तथा स्वमूर्धपतनं दृष्टं न यत्रारिणा । एतन्मूर्घबहुत्वतः फलमिदं त्वत्तो मया लप्स्यते छिन्नं छिन्नमवेक्ष्य राक्षसपते यस्मादमूस्त्यक्ष्यसि ॥ २१ ॥ ॥ राजशेखरस्य ।। सन्धानक्षण एव राघवशरैये वाहवः खण्डिता- स्तद्राणान् परिहत्य शीघ्रमपरे कर्पन्त्यमद्धिनुः । मारब्धा तु दशाननस्य विदलवर्णामपूर्णा गिरं मूर्धानः परिपूरयन्ति विशिखैरन्यत्र नीता अपि ॥ २२ ॥ । बिल्हणस्य ॥ अस्त्राणि प्लवगाधिपेन विहिताः पौलस्त्यवक्षास्थली- संघटानलदत्तदावविपदः सीदन्ति भूमीरहः । उपाय पहितय शैलशिखरो लरेन्द्रहस्तावली- पिष्टोऽयं निजकुञ्जनिझरजलम्बालपिण्डायते ॥ २३ ॥ यवत्कृतं दशमुखशिरस्तस्य तस्यैव कान्ती संक्रामन्त्यापतिशयवती शेपवस्वपु लक्ष्मीः। यो यः कचो दशमुखमुनस्तस्य वस्यव वीर्य लम्बा स्प्यन्त्यधिकमधिकं पाहकः शिष्यमाणाः ॥२४॥ ११ ·३२५ VV सूक्तिमुक्तावली। प्रागुचरिशरसं क्षुरमनखरैः क्रौञ्चाद्रिदन्तावलं भित्वा हंसमयानि मौक्तिकफलान्याकीर्य पर्यापिताम् । सही वृत्तिमधिष्ठितेऽपि हि मयि क्षात्रेण कल्पेन ते दिष्टया कौतुकमाभिरामिकमसि त्वं कोऽपि धीराङ्करः ।। २५ ।। आजन्मब्रह्मचारी पृथुलभुजशिलास्तम्भाविभ्राजमान- ज्याघातश्रेणिसंज्ञान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्तिः । वक्षपीठे घनास्त्रवणकिणकठिने संक्ष्णुवानः पृपत्कान् प्राप्तो राजन्यगोष्ठीवनगजमृगया कौतुकी जामदग्न्यः ॥ २६ ।। एते श्रीमुरारेः । नियन्तव्याः केन स्ववशरसनावल्लिसुभगाः स्वगाथा गायन्तो निजसदसि के नाम न भटाः । न तानुद्रक्ष्यामो य इह करवालद्वयमिल~ ज्झणकारे चक्षुर्झटिति न विलुम्पन्ति मिलिताः ॥ २७ ॥ वीररसे बलप्रोत्साहः स्वर्गस्य मार्गा वहवः प्रदिष्टास्ते कृच्छ्रसाध्याः कुटिलाः सविनाः । निमेपमात्रेण महाफलोऽयमृजुश्च पन्याः समरे व्यसुत्वम् २८ ।। जीवतोऽपि निहतस्य वा रणे धर्म एव हि नरस्य योधिनः । निश्चयान्न मरणं रणानिरे नैव भीरुरजरामरः क्वचित् ॥ २९॥ एफतश्च सुरमुन्दरीजनः श्रीः प्रतीच्छति युयुत्सुमन्यतः । पाप्मना सह पलायतोऽयशवकतः फुलकलङ्ककारणम् ॥ ३० ॥ न पाहि पाहीति यदब्रवीदमुं मपोष्ठ तेनैवमभूदिति क्रुषा । रणक्षितावस्य विरोधिमूर्धभिर्विदश्य दन्तैर्निजमोष्टमास्यते ॥ ३१ ॥ हा तात तातेति स वेदनातः कणन् शकुन्मूत्रफानुलिप्तः । वरं मृतः किं भवन किमाजी सन्दष्टदन्तच्छदीमयक्तः ॥ ३२ ।। 1. पारमेर दि.क. पाटभेदः ·९२-४.] बीरपद्धतिः। लोकोऽशुभस्तिष्ठतु तावदन्यः पराङ्गाखानां समरेपुं पुंसाम् । पन्योऽपि ते न ड्रिया मुखानि पुरः सखीनामवलोकयन्ति ॥३३॥ संमूर्छितं संयति संप्रहारैः पश्यन्ति सुसप्रतिबुद्धकल्पम् । आत्मानमङ्गे(३)पु सुराङ्गनानां मन्दाकिनीमारुतवीजिताङ्गाः ॥ ३४ ॥ उरः कृत्वाऽध्य मणिफलकगाढस्थितकुचं भुजावालम्ब्यहीत्यमरवनिता व्योपगृहगाः । अपद्वारेणैव त्वरितपदमाभाष्य सहसा हतं इस्तालम्बईरति सुरलोक रणभुखात् ॥ ३५॥ ससैते राहमिहिरस्य। भर्तृपिण्डानृणकरो यशःक्रममहापणः । सुराङ्गन्नास्वयंग्राहो रम्यः कालोऽयमागतः ॥३६ ॥ शाण्डिल्यस्य । क्षत्रियस्योरसि क्षत्रं पृष्ठे ब्रह्म व्यवस्थितम् । तेन पृष्ठं न दातव्यं पृष्ठदो ब्रह्महा भवेत् ।। ३७ ॥ हतोऽपि लभते स्वर्ग हन्ताऽपि लभते यशः । उमयं वो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे ॥ ३८॥ न यदक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया । न गच्छति तथा स्वर्ग यथा मत्यों रणे हतः ।। ३९ ।। मगवतो व्यासस्यैते। तुमुलयुद्धम् । शुण्डादण्डमहारमपदविघटिताः केपि फैचिच दन्त- मान्तमत्युप्तगात्रक्षरदसगरुणाः कुम्भियुद्धे निपेतुः । फैचित्साचिस्थयोघोद्धरफरविलसचण्डकोदण्डवल्ली- ज्यामुक्तानेकभल्लीशतहततनवः सिद्धनारीश्वापुः ।। ४०॥ 1.:.क.ग. २.पु. ग. ३.शा.प.ग. य.

·३२४ सूक्तिमुक्तावली। .[ ९२.४८ रक्तं नक्तञ्चरोधः पिवति वमति च ग्रस्तकुन्तः शकुन्त: क्रन्यं नव्यं गृहीत्वा प्रणदति मुदितो मत्तवेतालबालः। क्रीडन्त्यबीडमस्मिन् रुघिरमधुवशात्पूतना नूतनाङ्गयो योगिन्यो मांसपेदाप्रमुदितमनसः शूरशक्तिं स्तुवन्ति ॥४१॥ कवीश्वरस्यैतौ । कश्चिन्मू मेत्य गाढमहारः सिक्तः शीतैः शीकरैर्वारणस्य । उच्चश्वासपस्थिता तं जिघृक्षुर्व्याकूता नाकनारी मुमूर्छ ।। ४२ ॥ वृत्तं युद्ध शूरमाश्लिप्य काचिदन्तुं तूर्ण मेरुकुखं जगाम | त्यक्त्वा नानौ देहमेति स्म यावत् पत्नी सधस्तद्वियोगासमर्या ॥ ४३ ॥ माघस्यैती। परस्परं सायफविक्षताङ्गास्ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः । कुम्भेषु लगाः सुपुपुर्गनानां स्तनेषु लीना इव कामिनीनाम् ॥ ४४ ॥ भूरेणुदिग्यान्नवपारिजातमालारजोवासितबागुमध्या। गाहं शिवाभिः परिरभ्यमाणा[-] मुराङ्गनाश्लिष्टभुनान्तरालाः ॥४५॥ सशोणितः कव्यमुजा स्फुरद्भिः परः खगानामुपवीज्यमानान् । संवीनिताश्चन्दनवारिसेफैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ १६ ॥ विमानपर्पन्तले निपण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानान ललनाडुलीभिर्वीराः स्वदेहान् पविनानपश्यन् ॥४७॥ भगवतो व्यासस्यते । पान्मे दन्तिदन्तमयसदसुरयं वल्लभो मे विपसः कुन्तपोतोऽपि योऽयं स्फुरति मम रुचिस्ताण्डवीपरफवन्धः । अवारपत्मेमपदभ्रुटिमुरामिदं यस्य लूनेऽपि यावे पुदे देवाङ्गनानामिनि वरवरणे न श्रुनाः फेन यायः ॥४८॥ रानशेता।

·९२-..] वीरपद्धतिः। कोऽप्येप खण्डितशिरा विकसन्मुखश्रीः प्रारब्धताण्डवविधिः सुस्कामिनीभिः । आलोक्यते निजकराभिनयानुरूप- व्यापारितेक्षणनिवेदितसत्वचारः।। ४९ ।। वादीश्वरकाञ्चनस्य। एकेनोद्धृत्य खङ्गं हदि पतितमिपुं पाणिनैकेन भञ्जन् भ्रूभेदालतास्यः सरभसनयनः स्पष्टदष्टाघरोष्ठः । भीतैः कन्यादवृन्दैरनुपहततनुः कुञ्जरेन्द्रोषधानः शेते योधमधानो यदि मरणमिदं लभ्यते किं जयेन ॥ ५० ॥ कस्यापि। इति श्रीमदारोहकभगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां वीररसपद्धतिः ॥ १, वादी. क, पाठभेदः- ·सूक्तिमुक्तावली [९३-५ भयानकपद्धतिः (९३) ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पश्चानं प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । दभैरावलीः श्रमविटतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा पश्योदग्नप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुव्या प्रयाति ॥ १ ।। कालिदासस्य । अकृतकवलारम्भैर्वक्र्भयस्थगितेक्षणाः किमपि वलितग्रीवं स्थित्वा मुहुर्मगपङ्क्तयः । गगनमसकृत्पश्यन्त्येतास्तथाऽश्रुधनैर्मुखै- निपतति यया शृङ्गाग्रेभ्योऽक्रमं नयनोदकम् ॥ २॥ कस्यापि । निर्मजञ्चक्षुरन्तर्भमदतिकपिशङ्करतारा नरास्थि- ग्रन्थि दन्तान्तरालपथितमविरतं जिलया घट्टयन्ती। ध्वान्तेऽपि व्याचवक्त्रञ्चलदनलशिखाजरे व्यक्त कर्मा निर्मान्ती गृध्ररौद्री दिवमुपरि परिक्रीडते ताटफेयम् ॥३॥ श्रीमुरारेः। प्रचण्डं चामुण्डागृहमिदमुदग्राभिरभितः पताकाभिोरं यममहिपजिह्वाकरिणि(नुकृति?)भिः । किमेकाकिन्यत्र प्रविशसि न किं पश्यसि पुरः शिरोभिः पान्यानां पथि विरचितां तोरणततिम् ॥४॥ अत्रावासपरिग्रहं गृहपतेराचक्ष्व चण्डोद्यमः चण्डालम्पसेविताः सखि धनुईस्तैः पुरस्तादिमाः । उत्कालाकुलसारमेयरमनालेलिह्यमानोनत - द्वाराग्रत्वगवास्थिसासशकलसम्बल्लयः पल्लयः ॥५॥ . विहणस्य । १.प्र.स.च.१.न. स. ६. च.

·९३-१. भयानकपद्धतिः। एताः शार्दूलहेलादलितमृगकुलव्यक्तरक्ताभिपिक्त- क्ष्मापीठास्वादलुब्धस्फुटतरकलहस्फारफेरण्डचण्डाः । वेल्लन्निर्मोकवल्लीवलयनिगडितानोकहकोडनीड- क्रीडनिश्शूकधूकव्यतिकरमुखरा भूमयो भीपयन्ति ॥ ६ ॥ महानाटकात् । मन्त्रान्मृत्युजितो जपद्भिरसकृद्धयायद्भिरिटान सुरान् शुप्यत्तालभिराकुलाकुलपदैनिर्वाग्भिरुत्कम्पिभिः। अध्वन्यरिह जीवितेशमहिपव्याधूम्रधृमाविला लङ्घयन्ते करिमांसघस्मररणकॉलेयकाः पल्लयः ॥ ७ ॥ कस्यापि । रक्ताभ्यक्तोरुसक्यागुरुकवलचलज्जाङ्गलव्यग्रतालु: फेत्कारैः पुल्लगल्लव्यतिकरगुरुभिः कम्पयन्ती जगन्ति । अन्योन्येनाप्रपाणिप्रणयिशवयुगं ताटका ताटयन्ती सेयं द्रावस्पष्टदंष्ट्राङ्कुरकपणरणद्भीमभीमाभ्युदेति ॥८॥ रानशेखरस्य । विश्वक्षोभं विदधदइहा कुण्डलभ्रंशभङ्गन्या प्रभ्रष्टाभ्यां तपनशशवन्मण्डलाभ्यामिवाभ्याम् । पालस्त्यस्त्रीकरकिसलयक्षिप्रमुक्ताक्षतं तत् रामच्छिन्नं चरति गगने कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ ९॥ विल्हणस्यैपः । मौढच्छेदानुरूपोचलनस्यवशात् सैहिकेयोपमेयं त्रासाकृष्टाश्वतिर्यग्वलितरविरयेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । कुर्वकाकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुतां कन्धरारन्ध्रभाना भाङ्कनरीममेतन्निपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥१०॥ श्रीयशोवर्मणः । इति श्रीभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां भयानकरसपद्धतिः॥ १. श.ग.

·। ९४-६ सूक्तिमुक्तावली। वीभत्सपद्धतिः (९४) उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोभभूयासि मांसा- न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्डायवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । अत्तस्नाय्चान्त्रनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥१॥ निष्टापस्विद्यदस्थः कथनपरिणमन्मेदसः मेतकायान् कृष्ट्वा संसक्तधूमानपि कुणपभुजो भूयसीभ्यश्चिताभ्यः । उत्पकस्रसि मांसं प्रचलदुभयतः सन्धिनिर्मुक्तमारा- देते निष्कृष्य जवानलकमुदयिनी मज्जधारा पिवन्ति ॥२॥ अन्तप्रोतवृहत्तपालनलककूरववणत्कङ्कण- प्राय मेशिन्तभूरिभूपणरवैराघोपयन्त्यम्बरम् । पीतच्छर्दितरक्तकर्दमयनप्राग्मारघोरोल्लस- द्यालोलस्तनभारभैरववपुर्दोद्धरं धावति ॥३॥ अन्त्रः कल्पितमङ्गलपतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोतंसभृतः पिना सहसा हृत्पुण्डरीकसनः । एताः शोणितपङ्ककुङ्कुमजुपः संभूय कान्तः पित्र- न्त्यस्थिस्नेहसुराः कपालचपकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥ ४ ॥ एते भवभूतेः । सद्यो जग्ध्वार्धदग्धं पसुपिशितलसस्थूलमेदाकबन्ध- स्कन्यस्थोदामरोयद्गुरुडमरुडमत्कारनृत्यच्छवेन्द्रम् । निर्यवानान्त्रजालीवलयवलयितग्रीवनोपरुद्धं दयानीति परेतप्रवरकिलकिलाघस्मरं का श्मशानम् ।।५।। नश्चत्यक्षाभिघातग्लपितहुतभुजा मादधानवितायाः क्रोधव्याकृष्टमूर्तेरहमहमिकया चण्डचञ्चुग्रहेण । सयस्तप्तं शवस्य ज्वलदिव पिशितं भूरि जग्वार्धदग्धं पश्यान्तः प्लुप्यमाणः प्रविशति सलिले सत्वरं गृध्रसाः॥६॥ 1.भा.क.स.न. २. पदमतमपि.क, सच, ·९४-. -~- वीभत्सपद्धतिः। ३२९ उत्कृत्य ज्वलितात् शवान कथमपि प्रेताशनः पशिती पेशीमग्निमयीं निगार्य सहसा दन्दामानोदरः। धावत्युत्प्लवते मुहुर्निपतति मोतिष्ठति प्रेक्षते विपक्रोशति संपिनष्टि जठरं मुष्टया हते मस्तकम् ।। ७ ॥ केषामप्येते । विध्वस्तहस्तयुगलं गलितान्त्रतन्त्र- मुन्मुक्तरक्तततिखण्डितकालखण्डम् । उत्कृत्तत्ति च शर रचितं शरीर- मार्येऽखिलाङ्गपरिताडिनि ताटकायाः ॥ ८॥ राजशेखरस्य । राधोद्धान्तनितान्तनिस्सरदमुग्धाराश्चमत्कारिभि- देशालोलितनिढविलमुखज्वालैलिइन्नी दिवं । भूयो निम्नकडारतारनयनद्वन्द्वन सुन्दरिया माप्नेयं ज्वलितान्तरिक्षकहरबूरेण नक्तंचरी ॥९॥ कस्यापि । विकीर्णहरिचन्दनद्रविणि यत्र लीलालसा निपेतुरलिचश्चलाश्चतुरकामिनीदृष्टयः। तदेतदुपरिभ्रमग्निविटगृवाजालं] जनै- लवकृमि कलेवरं पिहितनासिकचीक्ष्यते ॥ १० ॥ इन्द्राषिः। নি শাসফসিলিকায় মুকিষা গীপাঠি: " ·३३० सूक्तिमुक्तावली। अद्भुतः (९५) एके कुटीरकोणेऽपि न लक्ष्यन्ते स्थिताः क्वचित् । अन्येषां विभवस्यैतद्ब्रह्माण्डमपि सङ्कटम् ॥१॥ कृष्णेनाम्य गतेन रन्तुमधुना मृद्भक्षिता स्वेच्छया सत्यं कृष्णक एवमाह मुसली मिथ्याऽम्य पश्याननम् । व्यादेहीति विदारिते च वदने दृष्ट्वा समस्तं जग- न्माता यस्य जगाम विस्मयपदं पायात् स कः केशवः ॥ २॥ कयोरप्येतो। दोर्दण्डाश्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोय- टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनापण्डितः । द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्रह्माण्डभाण्डोदर भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कयमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥ ३ ॥ भवभूतेः । मारब्धां तरुपुत्रकेषु सहसा सन्त्यज्य सेकक्रिया- मेतास्तापसकन्यकाः किमिदमित्यालोचयन्त्याकुलाः । आरोहन्त्युटजद्रुमांश्च वटवो वाचंयमाः सत्वरं सद्योमुक्तसमाधयो निजसीप्वेवोचपादं स्थिताः ॥ ४॥ श्रीयशोवर्मदेवश्य । पक्षोत्क्षेपमसर्पत्मवलमरुदपव्यस्तवाराकराम्भाः पातालोद्रीवदवींकरभयचकितप्रेक्षणीयावतारः । उच्चश्चयञ्चुकोटीविदलितजलदालीकवल्मीकनिर्य- विद्युमिथ्याभुजङ्गीकवलनचपलस्तूर्णमायाव सुपर्णः ॥ ५ ॥ महानाटकात् । १.ते.म२. मगमा... मनगा, च... क.स च.

·९५-९] अद्भुतपद्धतिः। लीलामीलनतो विलोचनयुगे गच्छन्ति मूर्छामी वन केचन मुद्रणादधरयोः सीदन्ति शाखामृगाः । ये नासापुटचारिणः श्रवणयोये च स्थिताः कोटरे युद्धव्यग्रकरस्य ते यदि परं स्वस्थाः क्षणं रक्षसः ॥६॥ काकुत्स्थेन शिरसि यानि शतशाश्छिन्नानि मायानिधेः पौलस्त्यस्य विमानसीमनि तथा भ्रान्तानि नाकौकसाम् । तान्येवास्य धनुःश्रमप्रशमनं कुर्वन्ति सीतापतेः क्रीडाचामरढम्बरानुकृतिभिलोलायमानः कचः॥७॥ पश्यन्तु कौतुकमिदं सकलाः कवीन्द्राः क्षिप्रं हिमादिशिखरं रजनीचरेशः । चामे करे रजतकुम्भवदेप धृत्वा धत्ते करेण हिमनिर्झरपानलीलाम् ॥ ८॥ बिल्हणस्यैती। सद्यः पीत्वा दरीभिर्जलघिमय चिरं दृष्टमैनाकबन्धु- प्रीतिमीदाश्रुपूरद्विगुणमहिमभिनिझरः पूरयन्तः । ये विन्यस्ताः पुरस्ताग्निशि निशि निवहरोपीनां ज्वलगि- स्ते दृश्यन्ते तदात्वोपितकपिशिविरस्मारिणः सेतुशैलाः ॥९॥ श्रीमुरारेः। ॥ इति श्रीभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यमद्भुतरसपद्धतिः ॥

·३३२
सूक्तिमुक्तावली।
[९६-५
जातिपद्धतिः (९६)
अङ्के कृत्वोत्तमाङ्ग प्लवगवलंपतेः पादमक्षस्य हन्तु-
दत्वोत्सङ्गे सलीलं त्वचि कनकमृगस्याङ्गशेपं निधाय ।।
वाणं रक्षाकुलघ्नं प्रगुणितमनुजेनादरातीक्ष्णमक्ष्णः
कोणेनावेक्षमाणस्त्वदनुजवचने दत्तकोऽयमास्ते ॥१॥
महानाटकात् ।
भद्रं ते सदृशं यदध्वगशतैः कीर्तिस्तवोटुप्यते
स्थाने रूपमनुत्तमं सुकृतिना दानेन को जितः ।
इत्यालोक्य चिरं दशा करुणया शीतातुरेण स्तुतः
पान्थेनैकपलालमुष्टिरुचिना गर्वायते हालिकः ॥२॥
कस्यापि।
पातधर्मपरे दयां कुरु मयि श्रान्तेऽध वैदेशिके
द्वारालिन्दककोणकेपु निमृतं यातास्मि सुप्त्वा निशि ।
इत्युक्त्या सहसा प्रचण्डगृहिणीवाक्येन निर्भत्सितः
स्कन्धन्यस्तपलालमुष्टिविभवः पान्यः पुनः प्रस्थितः ॥३॥
रविगुप्तस्य।
वामस्कन्धनिपण्णशाईकुटिलमान्तार्पिताधोमुख-
स्यन्दच्छोणितलम्बमानशशकान् वेणीस्खलचामरान् ।
ज्यान्तप्रोतकपोतपोतनिपत्तद्रक्ताक्ततूणीरकान्
सोऽपश्यत् करिकुम्भभेदजनितास्कन्दान पुलिन्दान् पुरः॥४॥
क्षेमेन्द्रस्य ।
माल्यं मूर्धनि कर्णिकारकलिका पिष्टातर्फ चन्दनं
मुक्तादाम गले च काचमणयो लाक्षामयाः कङ्कणाः ।
रागोऽङ्गेपु हरिद्रया नयनयोरत्युत्वणं फजलं
वैपोऽयं विरसस्तथापि हृदयं ग्राम्या हरन्ति खियः ॥५॥

·९६-११] जातिपद्धतिः। लीढव्यसविपाण्डुराग्रनखयोराकर्णदीर्णं मुखं विन्यस्याग्रिमयोयुगे चरणयोः सयो विभिन्न द्विपः । एतस्मिन्मदगन्धवासितसटस्सावज्ञतिर्यग्वल- त्सकान्ताहतिधूतलोलमधुपः कुञ्जषु शेते हरिः॥६॥ कयोरप्येतौ ।। पार्धास्फालावलेपाचटुलितचरणोल्लेखिताकाशदेशा संघटाटोपकोपप्रकटितरसनापल्लवालीढसूक्वा । किंचित्ताचीकृतास्यः स्फुरदधरपुटः स्फारिताताम्रचक्षु- |रायाताभिलापादपसरति रुपं दर्शयन्नेप मेपः ॥ ७॥ शङ्करवर्मणः। नयनपथनिरोधक्रोधनिधूतमालभ्रमदविरलरोमस्तोमवद्धान्धकारः । कृमिकबलनलोभोत्वातवल्मीकरन्ध्रोत्थितफणिफणघातरुञ्चलत्यच्छभल्गादा मदनस्य। पण्यान्यादाय वेगाचटुलतरक[रो' भायायित्वा किराटी डिम्भैर्दत्तोच्चतालेविहितकलकलै रतो हन्यमानः । त्यक्त्वा वीथीस्थिताभिः सचकितनयनं वीक्ष्यमाणोऽङ्गनाभि- धात्कृत्योत्पत्य याति द्रुतमहतगतिर्वक्रितास्यः प्लवङ्गः ॥९॥ न्यञ्चच्चञ्चलचञ्चुचुम्बनचलच्चूडामुग्रं पत- चनाकारकरालफेसरसटास्फारस्फुरत्कन्धरम् । वारं वारमुदडिचश्चलयनभ्रश्यन्नखक्षुण्णयो- ईशा कुक्कुटपोयो स्थितिरिति क्रूरकर्म युध्योः ॥१०॥ वररुचेः। हन्ति स्थूणाश्चरणहननर्हन्ति दोग्धी सपात्रां वत्सं इन्ति स्तनपरिसरालोफिनं हन्ति भूमिम् । दामग्रन्धित्रुटनवलितग्रीवमुत्प्लुत्य लोकं हंभाशब्देश्यलयति शकुन्मूत्रिणी गौरदुग्या ॥ ११ ॥ १ रैल क. म. रेवा. च नाय. ग २ टान. ग. घ. ४ द. ग. घ ·३३४ सूक्तिमुक्तावली। [९६-१६ भरालोके भूमो पतति दहनायैः प्रपतन- रुदस्तः प्रोदलगन् स्वमयमखिलं व्योम कुरुते । जले पङ्के गुल्मे पथिकजनसङ्घातनिबिडे नदन्नुक्षा भारं क्षिपति विपिने धावति ततः ॥ १२ ॥ पुरो नुन्नः पश्चाद्जति विधृतश्चक्रितवपुः समुत्पत्योत्तानः पतति पथि कच्छान् प्रविशति । इयः किंचिद्गच्छेद्यदि नयति नः कन्दुकदशां कशाघाते तिष्ठत्यथ चरणघातैर्निखनति ॥ १३ ॥ सूक्तिसहस्रादेते । अङ्गुष्ठानिमवक्रितानुलिधरः पादार्धनीरुद्धभूः पाश्चोंद्वेगकृतो निहत्य कफणिद्वन्द्वेन [६] शान्मुहुः । न्यग्नानुद्ययन्त्रयन्त्रितघटीवक्रान्तरालस्खल- द्धाराध्या न मनोरमं पथि पयो गां दोग्धि गोपालकः ॥१४॥ मो(घो?)यिकस्य । लोलद्वेणितलं लसत्कुचतटं प्रेङ्खनितम्बस्थलं पर्यस्ताश्चितनेत्रवलिगतभुजं विद्यत्कपोलस्थलम् । मयन्त्यो दधि इन्त गोपवनिताश्चित्तः समं कामिना- माकर्पन्ति दृशो दृशां श्रुतिपयादाकुम्चनमाञ्चनैः ॥ १५ ॥ कस्यापि । दधिमथनविलोलल्लोलदृग्वेणिदम्मा- दयमदयमनङ्गो विश्वविश्वकजेता । भवपरिभवकोपत्यक्तवाणः कृपाण- श्रममिव दिवसादी व्यक्तशक्तिय॑नक्ति ॥१६॥ अरसिठाकुरस्य । ॥ इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचिताया सूक्तिमुक्तावल्यां नातिपद्धतिः ॥

·राजपद्धतिः।
राजवर्णनम् ( ९७)
रत्नाकरोअप ते कोशचन्द्रग्रीविराज्ज्वलः ।
प्रयात्यछिन्नदानस्य न कदाचिन् समुद्रताम् ॥ १॥
महत्यागर्दयायुक्तः सत्यभामासमन्विनः ।
भवान्या भगवान्वापि गनो भेदः परस्परम् ।। २ ।।
किं चित्रं यदि देवन भूभृनः फरदीकृताः ।
दयोऽपि दापिनः किं तर्न पुनः पृष्टतः फरम् ॥ ३ ॥
मसामने।
मागनद्रपुरामुखेन्दु समनः मष्टः ममास्त्वि
फोगा चोपमगादगापनगनीशिल्येऽप्यनत्यापितः ।
निम्पनिमन्टलम्पपपगादीपलभैरेप वा
पः फलमयः किमन्यतमसस्नोमानतो निर्मिनः ॥ ४ ॥
हरविता।
भापता गुमनी दहिनं रिपूरः
मोहना पटाना पसिराननक्ष्मीः ।
पकर जन्मनि कतं मानेन पूना
नन्य पदकगन् पुरुषः पुराणः ॥ ५॥
पांग भारप पुरमित नवापना रिम
पाईसा पाठपुमामि दीपा ममम्पुर ।
माली भूनिट निरमय भर ग्यापान विर.
निरमाया मातमनगि ॥६॥

·सूक्तिमुक्तावली। १९७-१२ प्रेयानेव कृपस्तवापि सततं भूविस्तवापि स्थिरा दुर्गाया भवताऽपि भूधरभुवः सम्यगृहीतः करः। निर्व्याज परमेश्वरत्वमियता नो यासि वक्तुं जनै- हेलोल्लासितवाहिनीशमथने यनो विपादी भवान् ॥ ७॥ ते गच्छन्ति महापदं भुवि पराभूतिः समुत्पद्यते तेषां तैः समलङ्कृतं निजकुलं तैरेव लब्धा क्षितिः । तेपा द्वारि नदन्ति वाजिनिवहास्ते भूपिताः सर्वदा ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता रुष्टेन तुष्टेन वा ॥८॥ कयोरप्येतो। सन्धानानि विसन्धयः प्रकृतयस्ताभ्यः परं प्रत्ययो देव व्याकरणादभेदकमिदं वैधर्म्यमेतत्तव । आदेशो न विकल्प्यते न च कृतं किंचित्कचिल्लुप्यते नो वृद्धिगुणवाधिका न पुरुषः कार्ये क्वचिन्मध्यमः ॥ ९ ॥ श्रीहर्षपण्डितस्य । अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाऽम्भोधय- स्तानेतानपि विभ्रती किमिति न क्लान्ताऽसि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण पुनः पुनः स्तुतिमिति प्रस्तामि यावद्भुव- स्तावद्विभ्रदिमा स्मृतस्तत्र भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ १० ॥ श्रीहनूमतः । उन्मीलन्मणिरश्मिनालजटिलच्छायं रणकङ्कणं विभ्राणस्तव देव वैरिकदनक्रीडाकठोरः करः । त्यवत्वा संयति जीवितानि रिपवो ये स्वर्गमार्गे गता- स्तानाकष्टुमिवाविवेश रभसाचण्डद्युतर्मण्डलम् ॥ ११ ॥ श्रीमुरारेः। केषां त्वचरितैनिसर्गशुचिभिश्वेतो न चित्रीयते नान्यस्यापि मनायलीमसतया येस्संस्लवस्सह्यते । पश्योल्लासितसन्तताश्रुसरितामेषां द्विपन्नायिका- नेत्रेप्यञ्जनमञ्जुनामलिना मा? कियानुद्यमः ॥ १२ ॥ मुक्काकणस्य।

·९७-१८] राजवर्णनपद्धतिः। ३३७ आलानं जयकुञ्जरस्य दृपदा सेतुर्विपद्वारिधेः पूर्वादिः करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रियः । संग्रामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्थरो राजन राजति वैरिवीरवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥ १३ ॥ भट्टश्यामलस्य। आबाल्याधिगमान्मयव गमितः कोटि परामुन्नते - रस्मत्संकथयापि पार्थिवपतिः संप्रत्यहो लज्जते । इत्थं रुट इवात्मजेन यशसा दत्तावलम्बोऽम्युधेः पारे तीरतपोवनानि भजते वृद्धो गुणानां गणः ॥ १४ ॥ श्रीहनूमतः । देव त्वगुणकीर्तनेन मुखयत्याखण्डलं नारदे किन्तु श्रोत्रकटु क्वणन्ति मधुपास्ते पारिजातस्रजः । चार्यन्ते यदि वाऽप्सगेभिरभितस्ने चामगडम्बर- रुदेल्लद्भुजवल्लिफङ्कणझणत्कारस्तथा दुःश्रवः ॥ १५ ॥ कस्यापि। स्वर्गागोपाल कस्माईजसि सुरमुने भूनले कामधेनो- वत्सस्यानेतुकामस्तृणवयमधुना मुग्ध दुग्यं न तस्याः। श्रुत्वा श्रीभोजदेवक्षितिपवितरणं जीडशुष्कस्तनी सा तर्हि व्यर्थः प्रयासस्तदपरमखिलं चर्षितं तत्सपत्नैः ॥ १६ ।। संख्यातुं यदि दानमस्य नृपतेः कौतृहलादीहसे तत्पूर्व पति वालुकाः कथय भोः स्वहिनीरोधसः । कुण्ठश्वेदसि तत्र कणि तब भ्रातस्तदानीमसी कृपानिक्रमकातरस्य जलीयमोल्लनायोधमः ॥१७॥ लूतामूत्रपिनद्धजीर्णपटलच्छिद्रपलब्यानर- येपो वेग्ममु नेन्दुधामभिरपि व्यालुममन्धं तमः । तेपी सन्मुखवीक्षणेन मुधियां साधेपु मुग्याङ्गन्ना- फर्णेन्दीवरताउनेऽप्पविफल रत्नः प्रदीपायिनम् ।। १८॥ गेल्दुकस्यैती । म. पाटभेत ४३ ·३३८ सूक्तिमुक्तावली। [९७-२५ मुक्ताः केलिविमूत्रहारगलिताः सम्माजनीभिः कृताः पानः प्राङ्गणसीम्नि मन्यरचलद्वालाशिलाक्षारुणाः । दूरादाडिमवीजन्तिधियः कर्पन्ति केलीशुकाः यद्विद्वद्भवनेषु देव भवतस्तत्त्यागलीलायितम् ।। १९ ॥ दरिद्रान् सृजतो धातुः कृतार्थान् कुर्वतस्तव । श्रीकीतीश न जानीमः कः श्रमेण विरंस्यति ॥२०॥ कयोरप्येतो। सुतलं चरणद्वन्दं पृथ्वी जयनमण्डली । यस्कीमध्यमाकाशः सुमनोवासभूः शिरः ॥ २१ ॥ लघुवल्लभवासुदेवस्य । अध्याहारः स्मरहरगिरश्चन्द्रशेपस्य शेप-- स्याहेर्भूयः फणसमुचितः काययष्टीनिकायः। दुग्धाम्भोधेर्मुनिचुलकनत्रासनाशाभ्युपायः कायव्यूहः क जगति न जागर्त्यदःकीर्तिपूरः ॥२२॥ आस्ते दामोदरीयामियमुदरदरी याऽवलम्ब्य त्रिलोकी संमातुं शक्नुवन्ति प्रथिमभरवशादत्र नतद्यशांसि । तामेतां पूरयित्वा निरगुरिव मधुध्वंसिनः पाण्डुपम- च्छमापनानि तानि द्विपदशनसनाभीनि नाभीपथेन ॥ २३ ॥ अन्तःसन्तोषवाप्पैः स्थगयति न दृशस्ताभिराकर्णयिष्य- बङ्गे नानस्तिरोमा रचयति पुलफश्रेणिमानन्दकन्दाम् । न क्षोणीभङ्गभीरुः कलयति च शिरकम्पनं तन्न विद्मः शृण्वन्नेतस्य कीर्तीः कथमुरगपतिः प्रीतिमाविष्करोति ॥ २४ ॥ भूशक्रस्य यांसि विक्रमभरेणोपार्जितानि क्रमा- देतस्य स्तुमहे महेभदशनस्पर्धीनि कैरक्षरः लिम्पद्भिः कृतकं कृतोऽपि रजतं राज्ञां शि:पारद- रस्य स्वर्णगिरिः प्रतापदहनः स्वर्ण पुनर्निर्मितः ॥२५॥ खण्डनकारश्रीहर्षस्यते । । १.पृथिवी जघनस्थली क.स २ २ शक्तिमान्न क.स व ·९७-३१] राजवर्णनपद्धतिः। स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाः। चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवत्तो रिपुस्त्रीणाम् ।। २६ ।। महबाणस्य । शत्रूणामयशो यशश्च भवतः श्यामं च शुक्लं च यत् • व्याप्य द्यां च दिशश्च देव रभसादासागरं गच्छतः । दृष्ट्वा तत्सहसा कलिन्दतनयामन्दाकिनीसङ्गम- भ्रान्त्या स्नान्ति मुधैव मुग्धमुनयो मृद्दर्भग: करैः ।। २७ ।। रिस्सुकस्य । भ्रान्त्वा दिम्बलयं क्षितीश्वर दिवं त्वत्कीर्तिहसी गता साऽपि ब्रह्ममरालसंगतिवशात्तत्रैव गर्भिण्यभूत् । पश्य व्योमतरङ्गिणीपरिसरे कुन्दावदातं तया मुक्तं भाति विशालमण्डकमिदं शीतयुतेर्मण्डलम् ॥ २८ ॥ श्रीहनूमतः । मुक्तावनात्मसूता रणभुवि निहतारातिमत्तेभकुम्भ- स्रस्ताहिकागदन्तैनि हितशतशिफा स्थूलभोगीन्द्रकन्दा। विस्फूर्जतारतारागणकुसुमचया वर्धिता दानतोय- देव त्वत्कीर्तिवल्ली नक्कफलमिदं चन्द्रविम्ब विभर्ति ॥ २९ ॥ वीर क्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुप- स्त्वत्कीर्तेस्तुलना कलङ्कमलिनो धता कथं चन्द्रमाः। स्यादेवं त्वदरातिसौघशिखरपोद्भूतर्वाङ्कर- ग्रासव्यग्रमतिः पतेद्यदि परं तस्याङ्कशायी मृगः ॥ ३०॥ यः कालः केरलानां निजकुलधवलो धर्मशास्त्रेषु रक्तः पीतः स्त्रीनेत्रनालेरपि जगति चतुर्वर्णविश्रामभूमिः । चश्चद्यण्डीशहासप्रमुदितकुमुदणिशीतांशुगौरः स्वः स्वामिन् कीर्तिपुजः कथमसि कृतवानेकवर्ण जगत्वम् ।।३१ ।। . १.वि. क. पाठभेदः ·सूक्तिमुक्तावली। [९७-३८ कर्कन्धूफलमुचिनौति भवरी मुक्ताफलाकाङ्क्षया गृध्रोलकदम्बकस्य पुरतः काकोsपि हंसायते । फीया ते धवलीकृते त्रिभुवने मापाल लक्ष्मीः पुनः कृष्णं वीक्ष्य बलोऽयमित्युपहितवीडं शननल्पनि ॥ ३२ ॥ देव वं मलयाचलोऽसि भवतः श्रीखण्डशाखी भुज- स्तस्मिन् कालभुजङ्गमो निवसति स्फूर्नत्कृपाणच्छलान् । एप स्वाङ्गमनर्गलं रिपुतरुस्कन्धेषु संघटयन् दीय व्योपविसारि निर्मलयशोनिॉकमुन्मुश्चति ॥ ३३ ॥ चिन्तागम्भीरकृपादनबरतचलरिशोका [२] घट्ट- च्याएं निम्बसन्त्यः पृथुनयनपटीयन्त्रमुक्ताशुधारम् । नासाशमणालीविपमपयपनद्वाप्पपानीयमत- देव त्वरिनार्यः स्तनकलशपुगेनाविरामं वदन्ति ।। ३४ ॥ यथा यया नाय यशो विवर्धते सितां त्रिलोकीपिच फर्तुमुद्यतम् । नया नया मे हृदयं विदूयने मियालकालीधवलवडूया ॥३५॥ गीतं पभो तव पारिदमागनाभिः शृण्वन्नतृप्तिचपलः मुरलोकपालः । पूर्व विलोचनसहमरीमहन्यां भूयोऽपि चिन्नयनि कर्णसहसकामः ॥३६॥ शामप्यते। यायाधी गगनं रसाननमुपर्यम्भाषयोऽभ्यन्तरे पन्चारपधिमदक्षिणोचदिशः कृत्वाऽन्यथा वर्तने । पाप धानमनुषणरम्भिाचयो नीलाम्नयाोपला देव सशसोदतावनतस्तम्य म्नुनी के वयम् ॥ ३७॥ नित्तरस्य। रना पीलियामनतरं दो गित गाने- रापपाम्रपानपनियों युक्तमतपः (न)। पर पापनुपीपने न भरनं नो पुरतं ना मान रंगीन दिनगनपान शिघ्रानमा जनः ॥ ३०॥ वैपनादिनस्य।

·९७-४४] राजवर्णनपद्धतिः। मातुः खेदमयं ततान पृथुकः क्रोडेऽपि धान्याश्चरन् रागाढ्यस्तरुणः पुरन्दरपुरश्रीन्यस्तकण्ठग्रहः । ज्यायानप्यभजत्पितामहपदं नित्याविनीतस्तनू- जन्मा ते यशसा गणस्तदुचितवीडोऽसि तत्कीर्तनात् ॥ ३९ ॥ हनूमतः। खद्योतद्युतिमातनोति सविता जीर्णोर्णनाभालय- च्छायामाश्रयते शशी मशकतामायान्ति यत्राद्रयः । इत्यं वर्णयतो नभस्तव यशोजातं स्मृतेर्गोचरं तद्यस्मिन् भ्रमरायते नरपते वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ ४० ॥ कुमदचन्द्रस्य । दिग्वारणे सुरवधूपरिगीयमानयुष्मद्यशःश्रवणनिश्चलकर्णताले । निर्विघ्नमापिवति भृङ्गकुलं मदाम्पु कल्याणमावहति कस्य न चेष्टितं ते ॥४१॥ नितमन्योः । सिद्धाङ्गन्नास्तव यशोसि रतान्तरेषु गायन्ति येन रतखेदमपाकरोति । उत्सङ्गसङ्गन्तकुरङ्गकरोमहर्पघर्षलवन्नवधनामृतबिन्दुरिन्दुः ॥ १२ ॥ उग्रग्राहमुदन्यतो जलमतिकामत्यनालम्बने व्योन्नि भ्राम्यति दुर्गम क्षितिभृतां प्राग्भारमारोहति । कीर्ण याति विषाकुलैरहिकुलैः पातालमेकाकिनी कीर्तिस्ते नयनाभिराम कृतकं मन्ये भयं योपिताम् ॥४३॥ बिल्हणस्यैती। निस्सत्याहवसागरादनु पुनः संसृत्य पृथ्वीतलं कृत्वाधो हिमलिमीश्वरशिरःशीतांशुलेखामपि । गङ्गेव स्मृतजन्मभूमिरमरैः साश्चर्यमालोकिता त्वत्कीर्तिः प्रतिलोम लड्डितवती ब्रह्माण्डमारोहति ॥४४ ॥ धमाशोकस्य । .क.

·३४२ सूक्तिमुक्तावली। [९७-५. सिन्दूरं सीमन्तात् स्मितं मुखारिराजवनितानाम् । यस्य प्रतापयशसी हरतः स्म समान गुणासहने ॥४५॥ वैद्यनाथप्रशस्तेः। अत्युक्तौ यदि न प्रकुप्यसि मृपावादं न चेन्मन्यसे तद्रूमोऽद्भुतकीर्तनाय रसना केपां न कण्डूयते । देव त्वत्तरुणपतापदहनज्वालावलीशोपिताः सर्वे वारिधयस्तवारिवनितानेत्राम्युभिः पूरिताः॥४६॥ गुणेश्वरस्य। कर्मः पादोऽस्य यष्टि नगपतिरसौ भाजनं भूतधात्री तैलोत्पूराः समुद्राः कनकगिरिरयं वृत्तवर्तिप्ररोहः । अर्चिश्चण्डांशुरोचिगंगनमलिनिमा कजलं दह्यमानः शत्रुश्रेणी पतङ्गो ज्वलति रघुपने त्वत्प्रतापमदीपः ॥४७॥ चित्तपस्य । तादग्दीर्घविरिश्चिवासरविधी जानामि यत्कर्तृतां शङ्के यत्प्रतिविम्बमम्युधिपयःपूरोदरे वाडयः । व्योमव्यापिविपक्षराजकयशस्तारापराभावुकः । कासामस्य न स प्रतापतपनः पारं गिरां गाहते ॥४८॥ अस्यासिजगः स्वकोशसुपिराकष्टः स्फुरस्कृष्णिमा कम्पोन्मीलदरालनीलबलनस्तेषां भिये भूभुजाम् । सट्टामेषु निजाडलीमयमहासिद्धौपधीवीरुधा पर्यो तिल्लेिख मालिका याम मालम्बिता ।। ४९ ॥ उद्दण्डकोकनदकोमलकोशकान्तिः कान्ताकचग्रहणकण्टकिनप्रकोष्ठः । मित्रद्विजातिरिघुवर्गविलासिनीनां सम्मानदानभयभोगकरः करस्ते ॥ ५० ॥ श्रीहर्षस्यैतौ ।

·९७-५६] राजवर्णनपद्धतिः। ३४३ viu AMw.. तुल्या वाणकृपाणयोरनुगतिः क्षीणा न नौ कुत्रचित कोशं में हरति प्रयच्छति पुनर्लक्षं रणे पत्रिणे । इत्यं देव कुनायकत्वमसकृद्धव युद्धप्वसिः कृत्वा सन्धिमुपोढवेपथुरथ क्रोधाद्विवेश द्विपि ॥ ५१ ॥ कस्यापि । तब दिग्विजयारम्भे बलधुलीवहलकोपजनितेषु । गगनस्थलेषु भानोश्चक्रमभूदु ....भिज्ञम् ।। ५२ ।। रुद्रस्य। यद्येतत्सयवह्निधूमपटलं ज्वालाः किमन्तन त- न्मेघानामियमुनतिर्यदि तदा किं नात्र विद्युच्छटा । ध्वान्तं चैदिदमुद्गतं तदमुना प्रच्छाद्यते किं रवि यद्यात्रोद्यतधूलिभिदिर्विपदामेवं विकल्पाः कृताः ॥ ५३ ।। वैद्यश्री(श्रीवैद्य ?)नाथप्रशस्तेः। सप्तानामयुगान्तसङ्गतिम्हि स्यादर्णवानां न कि पभ्रश्यतिनिगोललोललहरियजत्रयात्रोत्सवे । न स्याचेचलितोञ्चकन्धरहरिव्यूहपकामोचल- दूलीजालनियद्धपङ्कपटली संस्त्यायमेषां पयः ॥ ५४॥ भेरीमाङ्कारस्य । यद्यात्रासु प्रचुरतुरगणिवल्गत्खुराः प्रोद्यद्भूलीपटलपिहितः खे न नष्टः खरांशुः । तन्मन्येऽहं भुवनविवरव्यापिनस्तूर्योपा- वस्तरवरपहृतरथः क्वापि नीत्वा निरस्तः ॥ ५५॥ आदित्यमस्य । तुरगखरखुरोत्यांसलैः पांसुपूर- गंगनमपि तथाऽभूदाकुलं तस्य युद्धे । न निपतति ययाऽस्मादन्तराले निरुद्धा कुसुमेनिकरदृष्टिः स्वर्वधूभिर्विमुत्ता ।। ५६ ।। श्रीवैद्यमानुपण्डितस्य । १ म. क. स. च. २, दृइत, क पाठभेदः ·३४४ सूक्तिमुक्तावली। [९७-६३ nwar यस्याशाविजये तुरङ्गमखुरक्षुण्णक्षमामण्डल- क्षोदोद्भूतरजःपरागपटले दिक्चक्रमाक्रामति । अक्षणां पड्किशतानि निन्दति नि हस्तद्वयं निन्दति स्वां निन्दत्यनिमेपतां परिपतद्वाप्पाम्बुपूरो हरिः ।। ५७॥ देव त्वद्विजयप्रयाणसमये गम्भीरभेरीरवा- नाकारिमहीभुना प्रविशता दुर्गा बनान्तःस्थलीम् । फाल[प्रान्त] विलग्नकण्टकतरुच्याजेन राज्याक्षर- श्रेणीमात्मकृतां निकृन्तति भवद्भीत्या विहस्तो विधिः ।। ५८ ॥ देव त्वविजयप्रयाणसमये सहाजिराजीखुर- क्षुण्णक्ष्मातलपीनपांसुपरलव्याप्तानिमेपेक्षणः । सुत्रापा बहु मन्यते फणिपतिं पातालमूलस्थितं सोऽप्युद्दामकरीन्द्रदुर्धरभराक्रान्तः सहस्रेक्षणम् ।। ५९ ॥ केपामप्यते । श्रुत्वा त्यां सहसाऽऽगतं निजपुरात्रासेन निर्गच्छता शत्रूणामवरोधनैर्जललवप्रस्यन्दनश्यत्पुटाः । शुभ्रे समनि पल्लविन्युपवने वाप्ये नवाम्भोरुहे क्रीडाद्री च सशाहले विवलितग्रीवं विमुक्ता दृशः ॥ ६॥ घनपालस्य । असिन्द्रश्च सीमन्तो माऽभूनो योपितामिति । अतः परिहरन्त्याजावसिं दूराय तेऽरयः ॥ ६१ ॥ कस्यापि । हारानाहर देव चन्द्रधवलानो चेत्पयोधेस्ती संभाप्ते स्वयि सैन्पवारणगर्मजद्भिराक्षोभितम् । सिन्दूरारुणमन्यु मेघपटलः पीत्वोज्झिनं शुक्तिषु स्वल्परेच दिनः करिष्यति महीमाताम्रमुक्ताफलाम् ।। ६२ ॥ धर्मदेवस्य । १.ध्यात्र.क.स.च.

·९७-६८ राजवर्णनपद्धतिः। ३६५ राज्ञामस्य शतेन किं कलयतो हेतिं शतघ्नी कृति]- []ोर्लक्षभिदो दृशैव जयतः पमानि पौरलम् । कर्तुं सर्वपरच्छिदः किमपि नो शक्यं परापेन बा तत्सङ्ख्यापगमं विनाऽस्ति न गतिः काचिद्वतैतविपाम् ॥ ६३ ॥ अस्यारिपकरश्शरश्च नृपतेः समये पतन्तावुभौ सीत्कारं च न संमुखं स्वयतः कम्पं च न प्राप्नुतः। तयुक्तं न पुनर्निवृत्तिरुभयोर्जागर्ति यन्मुक्तयो- रेकस्तत्र भिनत्ति मित्रमपरश्वामित्रमित्यद्भुतम् ॥ ६४ ॥ यः पृष्ठं युधि दर्शयत्यरिभटश्रेणीपु यो वक्रता- मस्मिन्नेव विभर्ति यश्च किरति क्रूरध्वनिर्निष्ठुरः । दोपं तस्य तथाविधस्य भजतश्वापस्य गृह्णन् गुणं विख्यातः स्फुटमेक एप नृपतिः सीमा गुणग्राहिणाम् ॥ ६५ ॥ ऋजुत्वमौनश्रुतिपारगामिता यदीयमेतत् परमेव हिंसितुम् । अतीव विश्वासविधायि चेष्टितं बहुमहानस्य स दाम्भिकः शरः ॥ ६६ ॥ श्रीहर्षपण्डितस्यैते । स्वनिविंशहतोद्गतररिशिरश्चर्बभूव क्षणं लोके चान्द्रमसे विधुन्तुघटावस्कन्दकोलाहलः । किश्चामीभिरपि स्फुरन्मुखतया शीतांशुकोटिभ्रमं विभ्राणैरजनिष्ट राहुभुवने भूयान सुभिक्षोत्सवः ।। ६७ ।। कस्यापि । देव स्वस्तुतिरस्तु नाम हृदि वः सर्वे च सन्त्यागमा- स्तीर्थ न कचिदीदृशं भवति किं त्वत्खङ्गधारा यथा । यामेकस्स्वशरीरसिद्धिरसिको मूर्ध्नि प्रतीच्छन् क्षणं वैविध्यादनु पञ्चतां तदनु च त्रैदश्यमाप क्षणात् ।। ६८ ॥ धर्माशोकस्य । . १ते. क. स. व. २ ले. क. य. च, ३ व. के. पाठभेदः ·राजवर्णनपद्धतिः। ३४७ दिश गतिमतिशीघ्रां त्वं मृमि द्रारगृहाण श्वसनचलितनीलाम्भोजलीलादृशं स्वाम् । इति पथि विलपन्ती मान्तराफ्रान्तखिन्ना त्वदसिनिहतवरिप्रेयसी कैन दृष्टा ॥ ७४ ॥ श्रीवैद्यमानुपण्डितस्य । []च्छिय मियतः कदम्बकुसुमं त्वद्वैरिदार यात्रामङ्गविधायिना जलमुचा कालस्य चिह्न महत् । हुप्यद्भिः परिचुम्वितं नयनयोय॑स्तं हृदि स्थापित सीमन्ते निहितं कथंचन ततः कर्णावतंसीकृतम् ॥ ७५ ॥ स्नाता प्रापि वारिवाहसलिलै संख्दशप्पार- व्याजेनात्तकुशाः प्रणालमलिलैर्दत्वा निवापाञ्जलीन् । प्रासादास्तव विद्विषां परिपतत्कुड्यस्थपिण्डस्थलाः कुर्वन्ति प्रतिवासरं निजपतिप्रेताय पिण्डक्रियाम् ॥ ७६ ।। हाणामुपका(हा १)रफर्म कुसुमैरुत्सङ्गशाखाभृता वन्यानां मदशीकरण करिणां राजाङ्गणाभ्युक्षणम् । वासो वासगृहेषु धूपशिखया दावाग्निदग्धाकुरो यस्य प्रागिव सस्क्रिया रिपुगृहे शून्येऽपि संपाद्यते ॥ ७७ ।। द्वारं खङ्गिभिरावृतं बहिरपि प्रतिनगण्डैगंजै- रन्तः कञ्चुकिभिः स्फुरन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः । आक्रान्तं महिपीभिरेव शयनं त्वद्विद्विपां मन्दिरे राजन् सैव चिरन्तनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्यस्थितिः ।। ७८॥ राजन राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णी स्थिताः कुब्जे भोजय मां कुमारसचिव द्यापि किं भुज्यते । इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वः पञ्जरान् चित्ररयानवलोक्य शून्यवलभानककमामापते ॥ ७९ ॥ १ अच्छेय, क. स, अच्छेद्यः च, मच्छिय. क. पाठभेदः ·सूक्तिमुक्तावली। [९८-५ कोण कोणकः कवाटनिकटे लाटः कलिङ्गोऽङ्गणे त्वं रे गूर्जर नूतनो मम पिताऽप्यत्रोपितः स्थण्डिले । इत्थं यस्य विवर्धते निशि मिथः प्रत्यर्थिनां प्रस्तर- स्थानान्यत्र(त्व )भवो विरोधिकलहः कारानिकेतस्थिते ॥ ८ ॥ केपामप्यते । ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां राजवर्णनपद्धतिः ।। क्रियागुप्त्यादिचित्रपद्धतिः (९८) तत्र क्रियागुप्तम् पामारोगाभिभूताङ्ग श्लेष्मव्याधिनिपीडित । यदि ते जीवितुं वाञ्छा तदहो शीतलं जलम् ॥१॥ ( मा पाः इति क्रिया) प्रापि स्फारपर्जन्यगोजुपि मदद्विपि । अनेहसि मनोनाथमहं मानवती मुहुः ॥ २ ॥ प्रावृपीति क्रिया। आलिङ्ग्य मन्दिरे रम्ये सदानन्दविधायिनि । कान्ता कान्तं कुरङ्गाक्षी कुम्भिकुम्भपयोधरा ॥३॥ असदिति क्रिया । कावेरीतीरकर्पूरपरामामोदसोदराः । रतिवेदलवानेते पुरन्ध्रीणां समीरणाः॥४॥ अपुरिति क्रिया। अहं च देवनन्दी च कुशाग्रीयधियायुभो । नव शब्दाम्बुधैः पारं किमन्ये जइयुद्धयः ॥ ५॥ एवेति क्रिया। १. पन् पानोदंडि उनमपुरषकवचनम् अापनि । २ परा. स्व. लड् असत् । ३ पाधाताईदि प्रथमपुरुष- पदवनान्तम् अपुरिति ४. इगतो.

·९८-११] क्रियागुप्त्यादिचित्रपद्धतिः। ३४९ निधुवनविनोदसमये किमकारि नवोढया पुरो भर्तुः । अत्रापि कथितमुत्तरमवबुध्यन्ते नहि भवन्तः ॥६॥ अत्रापि इति क्रिया। स्तनजघनभराभिराममन्दं गमनमिदं मदिरारुणेक्षणायाः। कथमिह सहसा विलोकयन्तो मदनशरज्वरजर्झरा युवानः ॥७॥ न स्तै इति क्रिया। केपामप्येते कर्मगुप्तम् । शीकरासारसंवाही सरोजवनमारुतः। प्रक्षोभयति पान्थस्त्रीनिश्वासैरिव मांसलः ॥८॥ सर इति कर्म । करणगुप्तम् । पूतिपङ्कमयेऽत्यर्थ कासारे दु:खिता अभी । दुरा मानसं हंसा गमिप्यन्ति धनागमे ॥ ९॥ दुर्वारा इति करणम् । संप्रदानगुप्तम् । अम्भोरुहमये सात्वा वापीपयसि कामिनी । ददाति भक्तिसम्पन्ना पुष्पं सौभाग्यवर्धनम् ॥ १० ॥ अये इति संप्रदानम् । अपादानगुतम् । शिलीमुखैस्त्वया धीर दुर्वारविनितो रिपुः । विभेत्यत्यन्तमलिनो वनेऽपि कुसुमाकुले ॥ ११ ॥ अलिन इत्यपादानम् । धर्मदासस्यते । 1. मसालो: पर्मनिदान न इति पद ३. दुस. दुसरेन. ४, -कामः तम्मे भये.

·३५० । सूक्तिमुक्तावली। [९८-10 अधिकरणगुप्तम् । क वसन्ति श्रियो नित्यं भूभृतां वद फोविद । असावतिशयः कोऽपि यदुक्तमपि नोह्यते १२॥ असौ इत्यधिकरणम् । वाग्मटस्य । संबोधनगुप्तम् । वटवृक्षो मदानेप मार्गमाटत्य तिष्ठति । तावदत्रैव तिष्ठामि यावदन्यत्र यास्पति ॥ १३ ॥ वटो इति संबोधनम् । पिवतस्ते रावण वारि फल्हारशीतलम् । केनेमा दुर्विदग्धेन हृदये सन्निवोशती ॥ १४ ॥ एणेति संबोधनम् । कयोरप्येतौ । को वा दग्पत्रिपुरजयिना कय कर्णस्य हन्ता नद्याः कूलं विघटयति कः कः परस्त्रीरतश्च । का संग्रामे परिभवकरो भूपणं किं फुचाना फो दुस्सङ्गे भवति महतां मानपूजापहारः ॥ १५ ॥ फीरो भवति जनः क्षिती सुखाशः फः कालो विदित इहान्धकारहेतुः । फः प्रेयान् कुमुदवनस्य को निहन्ति भ्रातृव्यं वट शिरसा नितस्त्वया कः ॥ १६ ॥ विधुरविरहितः । संबन्धगुप्तम् । नया गोरसाभिनं चेतः फस्मात्यकृप्यसि । अस्थानरुदितरेभिरलमालोदितक्षणे ॥ १७ ॥ १. भगी. गो २ वटो-रस ही पविभागः. गे एग इति पदविभाग ४ मार: नरःपुर: भारः परमानामारदारीमा प्रतिारनानि पोयानि. ५ रिवगे पिरहिनश, विपु-रविरदिनः, मित्र, भी,१५,मि मेगनायनानि ।

·52158 क्रियागुप्त्यादिचित्रपद्धतिः। । केपामप्यते । मे आगः इति संबन्धः । दण्डिनः । पानीयं पातुमिच्छामि त्वत्तः कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामि नो दास्यासि पियाम्यहम् ॥ १८ ॥ दासी असीति गूढम् । कान्तयाऽनुगतः कोयं पीनस्कन्धो मदोद्धतः । मृगाणां पृष्ठतो याति शंवरो रूढयौवनः ॥ १९ ॥ शम्बर इति बिन्दुच्युतकम् । काले विद्युत्मभानाले शिखिताण्डवमण्डिते । कान्तः सर्वजनाभीष्टो पोलेन्दुः खे न लभ्यते ॥ २० ॥ बालेन्दुरिति बिन्दुच्युतकम् । महानपि सुवीरोऽपि बहुरत्नयुतोऽपि सन् । विरसः कुपरीवारो दीनः केनोपसेव्यते ॥ २१॥ नदीन इत्यक्षरगुप्तम् । मत्यशीलदयोपेतो दाता शुचिरमत्सरः । इनः सर्वात्मना सेव्यः पदमुचैरभीत्सता ॥ २२ ॥ जिन इति व्यजनच्युतकम् । सर्वदासस्यैतौ प्रश्नोत्तरभेदाः ॥ काऽहमस्मि गुहा वक्ति प्रश्नेऽमुप्मिन् किमुत्तरम् । कथमुक्तं न जानासि कदर्थयसि यत् सखे ॥ २३ ॥ दर्यतीत्येतत्प्रतिवचनम् । श्लोक त्रादौ विनिर्दिष्टं विजानन्ति महाधियः । कुतः कस्मिन् समुत्पन्ने सरागं भुवनत्रयम् ॥ २४ ॥ आत्झौ इति च प्रतिवचनम् । १. पाले दुःसेन इति पदविभाग: २. क-य-मुक्तम् ककारधाराम्या रहितं कदर्थयसीति पदम् दर्यसीति पर्यवस्यति । ३. आदा-आत् औ इति पदच्छेदः, अः-विणुः, तस्माद, कुतोभुनायमिन्यस्य प्रभस्येदं प्रतिवचनम् , -कामः, तम्मिन्, कस्मिन् समुत्पन्ने सरागं भुवनत्रयमिन्यस्य प्रश्नस्येदं प्रतिवचनम् ।

·सूक्तिमुक्तावली। [९८-३० ram- भद्र माणवकाख्याहि कीदृशः खलु ते पिता । वातान्दोलितकल्लोलः कीदृशश्च महोदधिः ॥२५॥ अत्र मजन्मकरः। का हरिरभैरव सूकररूपः कामरिरहितामिच्छति भूपः । केनाकारि च मन्मथजननं केन विराजति तरुणीवदनम् ॥ २६ ॥ अत्र कुटमेनेति । विभूपणं किं कुचमण्डलानां कीदृश्युमा चन्द्रमसः कुतो भाः । सीता कथं रोति दशास्यनीता हाँराम हादेवर तात मातः ॥ २७ ॥ केषामप्येते। कः खे गच्छति का रम्या का जप्या किं विभूषणम् । को वन्यः कीदृशी लङ्कग वीरमर्कटकम्पिता ।। २८ ॥ का लक्ष्मीः पदमुन्नतं किमु पदं यद्गारवं स्वामिनः किं तद्वौरवमन्तरायरहिताऽपूर्वैव गुर्वी स्थितिः । का चासौ स्थितिरात्मभूपणपरव्यापारसंभावना कस्यैतत्सकलं समस्ति शशिनः श्रीकण्ठचूडामणेः ॥ २९ ॥ विद्येशस्य। अथ प्रहेलिका सर्वस्वापहरो न दस्युकुलनः खदाङ्गभन्नेश्वरी टोपानिष्टकरो न धर्मनिरतः कीलालपो नासुरः। नृणां पृष्ठपलाशनी न पिशुनः शीघंगमो नो हयः शश्वद्रात्रिचरो न राक्षसगणः कोऽयं सखे ब्रूहि मे ॥ ३०॥ मस्कुणः । धनञ्जयस्य । १ मत् जन्म कर.-मम जन्मनः कारणभूत इनि प्रथमप्रश्नप्रतिवचनम् मनन् मकर इति द्वितीयप्रभस्य प्रतिवचनम् । २ बभार हर, क. म. च ३ कुम्, कुम्, एन, कुखुमेन, इति क्रमाप्रतिवचनानि ४ हाराः, महादेवाना, नमानः-निशान, हा राम हा देवर तान मान., इति क्रमाप्रतिवचनानि. ५. चगति. क. पाटभेदः, १.वि., रमा, ऋक्, कटकम, पिता, वीरमटकम्पिता, इनि कमा प्रतिवचनम् ।

·३५३ ९८-३६] कियागुप्त्यादिचित्रपद्धतिः। या मौनेन विरौति दुर्बलतया वध्नाति मेरे गले श्रान्ता धावति पर्वतेषु तृपिता ग्रीष्मे मरी लीयते । शीतार्ताऽप्सु निमन्जते हुतवहं धर्मातुरा सेवेत नग्ना नेच्छति चाम्बरं वद सखे कि नाम नार्या भवेत् ॥ ३१ ॥ (छाया) अनेकसुपिरं कान्तं वादि स्त्रीमुखपङ्कजम् । पश्य कान्ते वनस्यान्ते नेत्रश्रुतिमनोरमम् ॥ ३२ ॥ (वल्मीकम् ) अप्यत्युचो भूमिसमः पार्थिवोऽपि न पार्थिवः । मानाय जीवितं तस्य कृते माने न जीवति ॥ ३३ ॥ प्रमाणार्या समुन्नता मः। कामुजहार हरिरम्बुधिमध्यलग्ना किं दुः(वि)श्रुतं भवति निर्मलमागमानाम् । आमन्त्रयस्व वनमग्निशिखावली य(ता.चापि का(को?)दहति के मदयन्ति भृङ्गान् ।। ३४ ॥ कुन्दमकरन्दविन्दवः । कैपामप्यते । दृष्टं न दृश्यते स्पष्टं वक्ति न श्रूयते ध्वनिः । चेष्टते जीवहीनोऽपि कथ्यता यदि कौशलम् ॥ ३५ ॥ ( दर्पणच्छाया ) भट्टसोमेश्वरस्य । अथामाणकः यहोशेऽल्पफलदे फायें भाव्यं न सादरैः। विदार्य गिरिशृङ्गाणि भूपकाकर्षणेन किम् ॥ ३६ ॥ १.भी... परमेरः १. अन्युखोऽसि क. रा.व. 1. न. समम् दरिन्, मन्दमन्दपिन्दर, इति ·३५४ सूक्तिमुक्तावली। [ ९८-४० पूर्वमेव परीक्ष्यं स्याद्रीडाकरमिदं न था। नृत्ते तु संप्रवृत्तस्य शिरप्रावरणेन किम् ॥ ३७ ॥ रत्नघोपस्यैती। महता पीडितो भूयः कुर्यादेव तदाश्रयम् । अग्निरेवाग्निदग्धस्य भेपनं लोकविश्रुतम् ॥ ३८ ॥ निजामशक्ति जानानो नावष्टम्भं त्यजेन्नरः । जरत्फणिफणाटोपो दंष्ट्राहीनोऽपि भीपणः ।। ३९ ।। भगवतो व्यासस्यैतौ । यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावच दूरे जरा यावच्चेन्द्रियशक्तिरमतिहता यावत् क्षयो नायुपः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुपा कार्यः प्रयत्नो महान् संदीप्ते भवने तु कूपखननप्रत्युद्यमः कीदृशः ।। ४० ॥ कस्यापि। ।। इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां कियागुप्स्यादिचित्रपद्धतिः ।।

·९९-५] चक्रोक्तिपद्धतिः। वक्रोक्तिपइतिः (९९) धन्या केयं स्थिता ते शिरसि शशिकला किं नु नामैतदस्या नामैवास्यास्तदेतत्परिचितमपि ते विस्मृतं कस्य हेतोः। नारी पृच्छामि नेन्दु कथयतु विजया न प्रमाणं यदीन्दु- देव्या निहोतुमिच्छोरिति सुरसरित शाठ्यमव्याद्विभोर्वः ॥१॥ फेयं मूर्ध्यन्धकारे तिमिरमिह कुतः सुभु कान्तेन्दुयुक्ते कान्ताऽप्यत्रैव कामिन्ननु भवति मया पृष्टमेतावदेव । नाहं द्वन्दं करोमि व्यपनय शिरसस्तूर्णमेनामिदानी- मेवं मोक्तो भवान्या प्रतिवचननडः पातु चो मन्मथारिः ॥२॥ नादेयं किमिदं घटस्थमुदकं नादेयमेवोह्यते तत्किं नाम पिवामि कत्यपतृपः पीतेन नाम्नाऽभवन् । किं वर्णा अपि सन्ति नाम्नि नै च किं किं तैरलं त्वं कुती यस्मादेव भवान् भगिन्यसि ततस्तेनैव मां वापसे ॥३॥ वर्षाकाले सांप्रतमपतितया नैव शक्येत स्थातुम् । उत्कण्ठिताऽसि वरले नहि नहि सखि पिच्छिला पन्याः॥४॥ यातीतः पान्य फ्या प्रगति ननु कपं स्थावरं वर्त्म मुन्धे मार्ग पृच्छामि पृच्छ स्थितमिदमिह ने विस्मितं वीक्ष्य नेत्र । अघानं पतध्वनि भवति पवित्रमुदाप्पनेत्रा हास्यन्ते मामूढाः परि पथिकवितस्त्वर्षाि नाय नार्यः ॥ ५॥ केपामध्येते । १ सय... २१ परः ·सूक्तिमुक्तावली। (९९-८ किं गौरि मा प्रति रुपा न तु गौरहं किं कुप्यामि का प्रति पयीत्यनुमानतोऽहम् । जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य- मित्थं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥६॥ रुद्रस्य। नगच्छाया हि रम्येयं वसतिः परिगृह्यताम् । ग्रीष्मे काचिजनोपेता पान्थमित्यमजीवयत् ॥ ७ ॥ मकरन्दस्य। के यूयं स्थल एव संपति वयं पश्नो विशेपाश्रयः किं पे विहगस्य वा फणिपर्यस्यावतारो हरिः । वामा यूयमहो विडम्बरसिका कीहक् स्मरो वर्तते येनास्मिन् सुविवेकशून्यमनसा पुंस्येव योपिझमः ॥ ८॥ ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या वक्रोक्तिपद्धतिः ।

·१००-६] रथवर्णनपद्धतिः। स्थवर्णनपद्धतिः (१००.) यदालोके सूक्ष्मं ब्रजति सहसा तद्विपुलतां यदधे विच्छिन्नं भवति कृतसन्धानमिव तत् । मकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयोः न मे दूराव किंचिन्नं च भवति पार्थे रयनवाद ॥ १॥ मुक्तेषु रश्मिपु निरायतपूर्वकाया निष्कम्पचामरशिखा निभृतोलकर्णाः । आत्मोद्भवरपि रजोभिरलङ्घनीया धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव रथ्याः ॥२॥ अयमरविवरेभ्यश्चातकैनिप्पतद्भि- हरिभिरचिरभासां तेजसा चानुलिप्तः। गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः ॥३॥ कालिदासस्यैते। विच्छिन्ना रथचक्रपद्धतिरियं हेलाप्लुतर्वाजिना- मायान्तीव जवेन सम्मुखममी मार्गस्थिताः शाखिनः । खेदं पादतलोद्गतेरिव गतो गन्तुं पुरो नेहते वाहानामनुकूलमारुतमरानीतोऽपि धूलीबजः ॥ ४॥ आलिङ्गन्ते वसुधां निजखुरदलितामिवानुनेतुममी । वदनविनिर्गतचरणा इव संलक्ष्यन्ते जवादश्वाः ॥ ५॥ वादीश्वरकाशनस्यैतौ । अग्ने यान्ति रयस्य रेणुवदमी चूर्णीभवन्तो धना- अभ्रान्तिररान्तरेषु घटयत्पन्यामिवारावलिम् । चित्रन्यस्तमिवाचलं हयगिरस्यायामवचामरं यष्टयग्रे च समस्थितियनपटः मान्ते च वेगानिलाव ॥६॥ (कालिदासस्य ।) ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तनम्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावस्यां रथवर्णनासतिः ।। १.रे. २. समरि न. १. धित... पाटी.

·[१०१-६ ३५८ सूक्तिमुक्तावली गजवर्णनपद्धतिः (१०१) उच्चकुम्भः कपिशदशनो बन्धुरस्कन्धसन्धिः स्निग्धाताम्रधुतिनखमणिर्लम्बवृत्तोरुहस्तः । शूरस्सप्तच्छदपरिमलस्पर्धिदानोदकोऽयं भद्रः सान्द्रद्रुमगिरिसरित्तीरचारी गजेन्द्रः ॥१॥ कस्यापि । भूयस्त्रिभङ्गिकुटिळोन्नमितेन गृह- नग्रेसरं जलमुचामुदकं करेण । स्तम्बरमः प्रतिघनध्वनि हमाणी धाराहतं गलितधातु शिरो धुनोति ॥२॥ शर्वदासस्य । महीचर इवाम्भोदश्चरन्निव महीधरः । अयमायाति मातङ्गः स्थिराङ्ग इव सागरः॥३॥ राजस्तथा मुअकृपाणशरासनेषु सान्निध्यमस्ति रणरङ्ग जयश्रियो न। दन्तद्वये दलितशात्रवकुम्भिकुम्भमस्तिष्कगन्धिनि यया मदकुंअरस्य ॥ ४ ॥ मेरोः पोतमुदन्वतः प्रतिनिधि पाडण्मुखोत्थायिनां मेघानां प्रकृति युगान्तमरुतामध्यापकं रहसः । पश्यनं करिणां पतिं धनमदामोदोपहृतानलि- व्यूहान् कर्णझलज्झलाभिरभितः प्रेहालयन्तं मुहुः ॥ ५॥ सूक्तिसहस्रादेती। क्षिप्तं पुरो न जगृहे मुहुरिक्षुकाण्डं मापीतते स्म निकटोपगतां करेणुम् । सस्मार वारणपतिः परिमीलितास- मिच्छाविहारवनवासमहोत्सवानाम् ॥ ६ ॥ माघस्य।

·१०१-९) गजवर्णनपद्धतिः। स्तम्भ महान्तमुचितं सहसा मुमोच दानं ददावतितरां सहसाग्रहस्तः। बद्धापराणि परितो निगलान्यलावीत् स्वातन्त्र्यमुज्वलमवाप करेणुराजः ॥७॥ तस्यैव । सिन्दूरातिमुग्धमूर्धनि धृतस्कन्धाव(घि) श्यामिके व्योमान्तस्पृशि सिन्धुरेऽस्य समरारम्भोद्धरे धावति । जानीमोऽनुपदं पदोपतिमिरव्यामिश्रसन्ध्याधिये- वास्तं यान्ति समस्तवाहुजभुजातेजस्सहस्रांशकः ॥ ८॥ श्रीहर्षपण्डितस्य । तीत्राघातपतिहततरुस्कन्धलग्नकदन्तः जोडाकृष्टवततिवलयासङ्गसजातपाशः। मूर्तो विघ्नस्तपस इव नो भिन्नसारङ्गन्यूयो धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यन्दनालोकभीतः ॥९॥ कालिदासस्य। रोहकमगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां गमवर्णनपद्धतिः ।। ॥ इति

·।
सूक्तिमुक्तावली।
[ १०२-५
अश्ववर्णनपद्धतिः (१०२)
SHARE
फियत्पदं विष्णुपदं फ्रमेऽस्य में धरा चराकी च पयोधिरोपिता ।
इतीय हेलापरिनम्रकन्धरः करोत्ययं पण्डलिकारयं यः॥१॥
उमापतिघरस्य ।
अनूनवेगादयमद्वितीयम्च्छापातुरङ्गादिव लजमानः |
खुरोद्भुतीर तुरङ्गमस्ने रजोभिरहां पनिपाटणोनि ॥ २ ॥
प्रज्ञानन्दनस्या
आवर्तिनः शुभफलप्रदशुक्तियुक्ताः
सम्पन्नदेवमणयो भृतरन्ध्रभागाः
अवाः प्यधुर्वसुमतीमतिरोचमाना-
स्तूर्ण पयोधय इचोमिभिरापतन्तः ॥ ३ ॥
माघस्य।
पश्चादनी मसार्य त्रिकनतिविततं द्रापयित्वाऽङ्गमुच्च-
रासज्याभुग्नकण्ठो मुखमुरसि सटाधूलिधूनां विधाय ।
घासग्रासाभिलापादनवरतचलत्योथतुण्ठस्तुरङ्गो
मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थितः क्षमा खुरेण ॥ ४ ॥
मट्टवाणस्य ।
द्विपद्भिरेवास्य विलड्डिता दिशी यशोभिवाब्धिरकारि गोप्पदम् ।
इतीव धारामवीर्य मण्डलीक्रियाश्रियाऽमण्डि तुरङ्गमैः स्थली ॥५॥
चलाचलपोथतया महीभृते स्ववेगदानिय वक्तुपुत्सुकम् ।
अलं गिरा वेद किलायमाशयं स्वयं यस्येति च मौनमास्थितम् ॥ ६॥
हरेर्यदक्रामि पदैककेन खं पदेश्वतुर्भिः क्रमतां तदेव नः ।
प्रपा हरीणामिति ननिताननर्व्यवर्ति तैरर्धनभाकृतक्रमः ॥ ७॥

·१०२-१.j अश्ववर्णनपद्धति। AAM प्रयातुमस्माकमियं कियत्पदं धरा तदम्भोधिरपि स्थलायताम् । इतीच वाईनिजवेगदर्पितैः पयोधिरोधक्षममुद्धतं रजः ॥ ८॥ अजस्रभूमीतटकुटनोद्गतरुपास्यमानं चरणेषु रेणुभिः । रयमकाध्ययनार्थमागतर्जनस्य चेतोभिरिवाणिमान्तिः ।। धूलीमिर्दिवमन्धयन् वधिरयन्नाशाः खुराणां रवै- तिं संयति खञ्जयञ्जवजयैः स्तोतॄन् गुणकयन् । .. ... धर्माराधनसनियुक्तजगता राज्ञाऽमुनाधिष्ठितः सान्द्रोत्फालमिपाद्विगायति पदा स्पष्टुं तुरङ्गोऽपि गाम् ॥ १० ॥ एते श्रीहर्षपण्डितस्य । ॥ इति श्रीमगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यामश्ववर्णनपद्धतिः ॥ .

·(१०३-4
सूक्तिमुक्तावली।
सर्वपर्वतवर्णनपद्धतिः ( १०३)
तन मेरुः ।
मेरोमेंदुरयन्ति सम्पदमयः सञ्चारिभिज्योतिपा-
माटोपैटिपोपरिस्थिततरुच्छायाभृतोऽधित्यकाः।
निष्पीतामु च मासि मासि विबुधैरिन्दोः कलासु क्रमा-
दुद्दामप्लवमानलाञ्छनमृगच्छिन्नाप्रदर्भाकुराः ॥१॥
भूमेः स्वर्णतया फलोत्तरतरुस्मेरस्य मेरोस्तटी-
सीमन्तोऽयमनूरुसारथिरथमस्थानघण्टापथः ।
अस्मिन्नुद्भियते कयश्चन परुद्दामचण्डातप-
ज्वालाजालविलीनकाञ्चनशिलाजम्बालमनः प्रधिः॥२॥
एतौ श्रीमुरारेः।
उपर्यंशुमतः सिद्धाचरन्तो यस्य सानुषु ।
छत्राण्यातपसंत्रासादवाचीनानि विभ्रति ॥ ३ ॥
भर्तृचिन्तापरा यत्र वासकालङ्कृताः स्त्रियः ।
गृहते मुकुरभ्रान्त्या चन्द्रमासन्नवर्तिनम् ॥ ४ ॥
यद्दरीषु सुरस्त्रीणां हारमुक्ता रतोत्सवे ।
शीर्णास्तारानुपङ्गेण व्यज्यते स्तनकुकुपैः ॥ ५ ॥
सूक्तिसहस्रादेते ।
कैलासः ।
स्वस्तिमानस्ति कैलासः पाटिको धरणीधरः ।
नमःमयाणे स्वास्त्रीणां दीर्घदर्पणतां गतः ॥ ६ ॥
यो धरित्रीमरश्रान्तः क्षीरगोरो रसातलात् ।
विश्रान्तुं सफणाशृङ्गः शेपाहिरिव निर्गतः ॥ ७ ॥
भूगोलप्रतिविम्बस्य महादों निशाकरः ।
यः शैलः शङ्खधवलो विधोस्तस्यापि दर्पणः ॥८॥

·१०३-१४] सर्वपर्वतवर्णनपद्धतिः। मन्ये हिमांशुः प्रान्तेऽपि यदि स्याद्हणागमे । तं लभेत कथं राहुर्यच्छिलाखण्डपाण्डुरम् ॥ ९ ॥ राजशेखरस्यैते। सोऽयं कैलासशैलः स्फटिकमणिभवामशुजालैः स्फुरद्धि- श्छाया पीताऽपि यत्र प्रतिकृतिभिरुपस्थाप्यते पादपानाम् । यत्रोपान्तोपसर्पत्तपनकरधृतस्यापि पद्मस्य मुद्रा- मुद्दामानो दिशन्ति त्रिपुरहरशिरश्चन्द्रलेखामयूखाः ॥१०॥ गिरिः कैलासोऽयं दशवदनकेयूरविलस- मणिश्रेणीपत्रावरमकरमुद्रान्तिशिलः । अमुष्मिन्नारुह्य स्फटिकमयसर्वाङ्गाविमले निरीक्षन्ते यक्षाः फणिपतिपुरस्यापि चरितम् ॥ ११ ॥ एतौ श्रीमुरारेः। हिमवान् । पुरा पालेयशैलोऽयमस्मिन् मकरकेतने । मृतसञ्जीवनी दुर्गा महौषधिरजायत ॥ १२ ॥ श्रीमुरारे। श्रीकण्ठश्वशुरः स एप भगवान्मेनापतिः पर्वतः पुत्रीमानुपया पुनः किमपरं हेरम्बमातामहः । यस्पायं महिमा यदत्र शमिनः श्यामाकमुष्टिंपचा- स्तास्वेवाश्रमभूषु दिव्यवपुपः क्रीडन्ति कामानया ॥ १३ ॥ राजशेखरस्य । विन्ध्यः। अखर्वपर्वगर्तेषु विच्छिन्नो यस्य पारिधिः । ही स एव मुनेः पाणिरघस्ताद्विन्ध्यभूभृतः ॥ १४ ॥ कस्यादि।

·सूक्तिमुक्तावली। (१०३-१९ सद्यास्यन्दनचक्रभङ्गचकितननाच[हेषो]त्तरं इच्यातन्निरिवर्षिताम्बरसरिनिर्मजदेरावतम् । किं. चौ] भापितचन्द्रमण्डलाश शृङ्गोत्तरस्थैः शी- मेरोधितमत्सरः मधे विन्ध्यो गिरियोमनि ॥ १५॥ . सूक्तिसहस्त्रात् । अवाप्तैपिम्णा परिचयमुदन्वत्तटभुवा- . मसौ भाति श्यामद्युतिभिरुदफैमेखलभुवः । अगस्त्यस्याकाद्विचनमिति कोपादुदधिना गृहीतः केशेषु प्रसममिव चिन्थ्यक्षितिधरः ॥ १६ ॥ करिकवलनशिष्ट शाखिशाखाप्रपत्र- ररुणसरणयोऽमी सर्वतो भीपयन्ते । 1. चरितशवरसेनादचगोशङ्गचण्ड- ध्वनिचकितवराहव्याकुला विध्यपादाः ॥ १७ ॥ कमलाकरस्य। विपक्षोणीघरपरिसरोत्सङ्गन्सझवणा- श्रेणीसंवर्गणरणरणङ्गत्वाचालिताशाः । 'पम्पाझम्पारसिकशवरीपीनवक्षोजकुम्भ- क्षुभ्यद्वीचीपरिचयचमत्कारिणो वान्ति बाताः ॥१८॥ मदनस्या , सह्यः। गुञ्जकुञ्जकुटीरकाशिकघटाघूत्कारवत्कीचक-- स्तम्बाडम्बरमूकमोकुलिकुलः सह्यादयोऽयं गिरिः। एतस्मिन् प्रचलाकिनां प्रचलतामुद्वेजिता कूजित- रुदेलन्ति पुराणरोहणतरुस्कन्धेषु कुम्भीनसाः ॥ १९ ॥ भवभूतेः । इयों, क, ख, च, २, वा, क, ख..

·१०३-२४] सर्वपर्वतवर्णनपद्धतिः। श्रीपर्वतः । शैलः सोऽयं गिरिशनिलया श्रीगिरिनाम सिद्धः कुञ्ज कुछ कृतवसतिभिः सेवितः सिद्धयोगैः। यस्य व्यक्तं शिरसि परमं ज्योतिरुवीक्षमाणाः संगच्छन्ते जननमरणस्कन्धहीनाः शिवेन ॥२०॥ सूक्तिसहस्रात् । मलयाचलः। माद्यदिग्गजगण्डभित्तिकपणैर्भिन्नस्रवञ्चन्दनः क्रन्दत्कन्दरगहरो जलनिघेरास्फालितो वीचिभिः । पादालक्तकरक्तमौक्तिकशिलः सिद्धाङ्गनानां गतः सेव्योऽयं मलयाचलः किमपि मे चेतः करॊत्युत्सुकम् ॥ २१ ॥ श्रीहर्षस्य । रमयति मलयाचलोऽयमस्मानुपनमता पवनेन मानिनीनाम् । दयितविनयकूटसाक्षिणीभिः स सल सखीभिरदुष्करप्रसादः ॥ २२ ॥ मुरारेः । . मैनाकः । अम्भोधी विहरन्तमन्तरहितैः कीर्ति वहन्तं गुणे- स्तं मैनाकमवज्रगर्वविषयौ पक्षी दधानं नुमः । आसने सुरलोकमानुपजगत्पातालपारात्यये यः पायोनिधिलाविनः पथि मरुत्मनोयनपीत् क्लमम् ॥ २३ ॥ माल्यवान् । चटुचटुलफरेणुस्पर्शलीलानिमील- नयनयुगमतङ्गारब्धनिद्राविनोदम् । शुकहरितनितम्वं पश्य वंशीनवान्त- स्तरलमखिलपृथ्वीमाल्यवन्माल्पवन्तम् ॥ २४ ॥ रामशेखरस्य ।

·सूक्तिमुक्तावली। [१०३-२६ मौली जलदजालेन सान्द्रघम्मिल्लशालिना। बलाकाकुसुमैर्जातः सान्त्रयो माल्यवान् गिरिः ॥ २५ ॥ मदनस्य। नाधन्यानां निवासं विदधति गिरयः शेखरीभूतचन्द्राः शृद्धेयोत्स्लामवाहं धृतमिव तुहिनं दिङमुखेषु क्षिपन्तः । येपामुच्चस्तरूणामपिहतगतिना वायुना कम्पिताना- माकाशे विप्रकीर्णः कुसुमचय इवाभाति ताराग्रहोघः ॥ २६ ॥ भट्टबाणस्य। ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावस्यां सर्वपर्वतवर्णनम् ।। .

·१०४-५] समुद्रवर्णनपद्धतिः। Firmww.ran.montv समुद्रवर्णनपद्धतिः (१०४) 0:- ग्रावाणो मणयो हरिर्जलचरो लक्ष्मीः पयोमानुपी मुक्तायाः सिकताः भवाल लतिका शैवालमम्भस्सुधा। तीरे कल्पमहीरुहः किमपरं नामाम्युधेर्वर्ण्यते दूरात् कर्णरसायनं निकटतस्तृप्णापि नो शाम्यति ॥ १ ॥ कस्यापि। उद्दर्जज्जलकुञ्जरेन्द्ररभसस्फालानुबन्धोद्धत: सर्वाः पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन् प्रतिध्वानिनीः । उचैरुचरति ध्वनि श्रुतिपयोनिमाथी] यथाऽयं तथा प्रायः प्रेहदसवयशङ्खधवला वेलेयमागच्छति ॥ २ ॥ श्रीहर्षस्य ॥ दत्ते यत्किलिकिश्चितैकगुरुतामणीदृशां वारि[गा] वैधुर्य विदधाति दम्पतिरुपां यञ्चन्द्रिकाई नमः । यत्पीयूपमुजां च मन्मथसुहृन्नित्यं [वैयसिम्पदा यल्लक्ष्मीरधिदेवतं च जलधेस्तचित्रमाचेष्टितम् ॥ ३॥ राजशेखरस्य । यन्मध्ये दनुजाः सुराश्च निवितोरत्नैर्वराटैश्च यत् च्यामिव्याम्नि च भूतले च वसतिवद्वेश्च तीयस्य च । दानादानमपां घनेषु च नदीस्रोतस्सु चाधास्थित पीयूषं च विपं च यत्तदुदधेचित्रं चरित्रं महत् ।। ४ ।। उत्तंसीकृतचन्दमा)सभुजगान्वीचीन परावर्तयन् ज्योत्स्नाभस्मविलेपने निरवधिस्फीते महिम्नि स्थितः । प्रेसच्छाकरोटिकोटिहननैः स्वस्सिन्धुमुद्धोपय- अत्यन्तं पथि गर्जिताइसितो रुद्रं हसत्यर्णवः ॥ ५॥ सूक्तिसहस्रात् । . १.जी. क.ख.च. २. चय.

·सूक्तिमुक्तावली। [१०४-१० आकण्ठदृष्टशिरसाऽप्यविभाव्यपार्श्व- पृष्ठोदरेण चिरमृम्भिरुपास्यमानः । नाभीसरोरुहजुपा चतुराननेन शेते किलात्र भगवानरविन्दनाभः ॥६॥ लक्ष्मीरस्य हि यादः कृष्णोर स्थापि सुभदभुजवसतिः । इन्दुः स च मृडचूडामणिरपि जगतामलङ्कारः ॥ ७ ॥ यथा दूरापातित्रिदिवयुवतीनेत्रसुलभा- मा भर्ता हारावलिवलयलक्ष्मी वितनुने । तथाऽयं माणिक्यस्फटिककनकग्रावशिखर- रशुन्यात्मा सेतुर्विलसति महानायक इव ।। ८ ॥ एते मुरारेः । एतस्माजलधेर्जलस्य कणिकाः काश्चिद्गृहीत्वा ततः पायोदा: परिपूरयन्ति जगती रुद्धाम्बरा वारिभिः । भ्राम्यन्मन्दरकूटकोटिघटनाभीतिभ्रमत्तारकां प्राप्यैको जलमानुपी त्रिभुवने श्रीमानभूदच्युतः ॥९॥ जलमानुषीरुद्रस्य । किं ब्रूमो जलधेः श्रियं स हि खलु श्रीजन्मभूमिः स्वयं वाच्यः किं महिमाऽपि यस्य हि नवद्वीपं महीति श्रुतिः । त्यागस्तस्य स कोऽपि विभ्रति जगद्यस्यार्थिनोऽप्यम्बुदाः शक्तिः काऽपि तथा हि यस्य भवति क्षोभेण कल्पान्तरम् ॥ १०॥ कस्यापि ॥ इति श्रीमदारोहकपगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावस्या समुद्रपद्धतिः ॥

·नदीवर्णनपद्धतिः। नदीवर्णनपद्धतिः (१०५) गङ्गा। उत्कलिकावाहुल्यं तत्तत्स्वाभाविकं द्रवत्वं च । स च निरुपाधिस्नेहस्तेनेशस्य प्रिया गङ्गा ॥१॥ मालतीमाधवस्य । देवस्याम्बुजसंभवस्य भवनादम्भोधिमागामिका सेयं मौलिविभूपणं भगवतो भर्गस्य भागीरथी । उद्यातानपहाय विग्रहमितः स्रोत प्रतीपानपि स्रोतस्तीव्रतरत्वरा गमयती द्राग्ब्रह्मलोकं जनान् ॥ २॥ बलिद्विपत्पादनखांशुराजिभिः पुरारिमौलीन्द्रमरीचिवीचिभिः । हिमाद्रिनिप्यन्दजलैः पदे पदे विवर्धते वैयुधसैन्धवी रुचिः ॥ ३ ॥ एतौ श्रीमुरारेः। अजाड्डिानिर्दत्तरजश्वयाऽपि कपालिना बद्धरसाऽपि कामम् । ततोऽप्यधोधः पतिताऽपि नित्यं गङ्गा कुसङ्गाऽपि पुनाति लोकान् ॥ ४ ॥ कियरे तीरद्रुमकुसुमसौरभ्यरभस- भ्रमभृङ्गीगीतध्वनिहतकुरङ्गीपरिगतम् । पयो मन्दाकिन्याः सुरपुरपुरन्ध्रीकुचतटी- विटङ्कगध्यारोहमवरमणिसोपानसरणी ॥५॥ मातः शैलसुतासपत्नि वसुधाशृङ्गारहारावलि स्वर्गारोहणवैजयन्ति भवती भागीरथीं प्रार्थये त्वत्तीरे वसतस्त्वदम्यु पिवतस्त्वहीचिषु प्रेसत- स्त्वन्नाम स्मरतस्त्वदर्पितशरस्यान्म शरीरव्ययः ॥६॥ . १. उदोचि.क.स च. ४७ ·सूक्तिमुक्तावली। [१०५-१२ देवि त्वत्सकतेषु त्रिपवणविशदश्रोत्रियश्रेणिसाम्ना- माम्नायासलेपून्मदुलदललसद्वेतसीशाहलेषु । मूर्छादाई कदाऽहं स्मरदहनपदद्वन्द्वमन्दारधूली- खेलद्वाचालपुष्पंधयकुलखुरलीखेलनं मानयिष्ये ॥ ७॥ अमुस्मिन् संसारे परिकलितसारेतरतया तदा विद्योत्कर्षः परिणतिमुपैति श्रुतिविदाम् । यदा मन्दाकिन्या मधुरवमरालीकलकल- प्रणालीवाचाले परिसरतटे यान्ति दिवसाः ॥ ८॥ काकैनिकुपितं श्वभिः कवलितं वीचीभिरान्दोलितं स्रोतोभिश्वलितं तटान्तमलिनं गोमायुभिलोंडितम् । दिव्यत्रीकरचारुचामरमरुत्संवीज्यमानः कदा द्रक्ष्येऽहं परमेश्वरि त्रिपथगे भागीरथि स्वं वपुः ॥ ९ ॥ त्वत्तीरे तरुकोटरान्तरगतो गङ्गे विहङ्गोऽप्यह त्वन्नीरे नरकान्तकारिणि वरं मत्स्योऽथवा कच्छपः । नैवान्यत्र मदान्धसिन्धुरघटासंघटघण्टारण- कारत्रस्तसमस्तवैरिवनितालब्धस्तुतिर्भूपतिः ॥ १० ॥ भेरीमाङ्कारस्य । सरयः । यूपाडुरमकरदन्तुरतीररेखासंख्यायमानमनुसन्ततिसप्ततन्तुः । इक्ष्वाकुरानमहिपीपदपट्टलक्ष्मीदेंच्या भुवो भगवती सरयूरियं नः ॥ ११ ॥ श्रीमुरारेः। यमुना। फालिन्दीयं द्विरददलिताम्भोजिनीरेणुरम्या यस्याः कृष्णः शिशिरपयसस्तीरफेदारचारी। गायन्तीनां फिमपि मधुरं वालगोपालिकानां लीलालोलः कमलकलिकाः कर्णपूरीचकार ।। १२ ।।

·१०५-१७] नदीवर्णनपद्धतिः। રૂ૭૨ देव्या भूमर्मगमदमयं मण्डनं सिद्धसिन्धोः सध्रीचीयं जयति यमुना यां तटैकाग्ररचीन् । प्रेमोत्कर्षादिव पितृपते/तुराच्छिय हस्ता- द्रौधोन्मुक्तं गमयति पितुर्मण्डलं भास्करस्य ॥ १३ ॥ श्रीमुरारेः। सेयं सुभ्र पुरः कलिन्दतनया गीर्वाणसिन्धोः सखी वासः कालियपन्नगस्य यमुना दृग्गोचरे वर्तते । बन्दस्वार्यमणीमिमा दुहितरं वैवस्वतस्यानुभा यस्याः स्वर्णपरीक्षणक्षमदृपत्तापी स्त्रसा सोदरी ॥ १४ ॥ राजशेखरस्य । नर्मदा। एपा सा विन्थ्यमध्यस्थरविपुलशिलोत्सङ्गरगन्तरङ्गा संभोगान्ततीराश्रयशवरवधूशर्मदा नर्मदा च । यस्याः सान्द्रद्रुमालीललिततरमिलत्सुन्दरीसनिरुदैः सिद्धः सेव्यन्त एते मृगमृदितदलत्कन्दलाः कूलकच्छाः ॥१५॥ त्रिविक्रममट्टस्य । हेलोन्मूलितनर्तितप्रतिहतव्यावर्तितमेरित- व्यक्तस्वीकृतनिहतप्रकटितपोभूततीरटुमाः। एते मेखलकन्यकामणयिनः पाताल मूलस्पृशः सन्तासं जनयन्ति बन्धपिदुरा धारो प्रवाहाः पुरः ॥ १६ ॥ धर्मस्य । उदेशोऽयं कनरूसिस्ताकोमटेकान्तकान्ता- लीलावासीकृततरुतला फामिभिर्नर्मदायाः । किंचतस्मिन् सुरतसचिवास्तन्धि ते वान्ति वावा येपामने सरनि कलिताकण्ठरोपी मनोभूः ।। १७ ॥ मन्दुरामस्य । १.प.ग.

·सूक्तिमुक्तावली। [१०५-२२ तापी । एते पल्लिपुरन्ध्रिनिर्भरजलक्रीडाहताम्भःकण- क्षोदक्षालितलग्नपान्थवनितानिश्वासतीव्रातपाः । धान्ति स्वरविहारकुञ्जरकरच्छिद्रोदराघूर्णन- प्रारब्धोच्चमृदङ्गानादमुखरास्तापीनिकुञ्जानिलाः ॥ १८ ॥ भट्टसोमेश्वरस्य । गोदावरी । पातुं गौतमि वारि तावकमिदं पीयूपनिर्दूपणं शङ्के पङ्कजबान्धवो वितनुतेऽजस्रं सहस्रं करान् । तैरेव त्वयि सञ्चरिष्णुभिरिति इलाध्यः कृतार्थीकृत- स्तीर्थानां निवहः पुनाति भुवनान्येतानि कि स्तूयसे ॥ १९ ॥ मातगौतमकीर्तिकल्पलतिके कल्लोलडोलायितै- रम्भःसंभृतमेतदेत्य मरुता दिक्चक्रमाक्रामता । स्पर्शदस्य दुरन्तदीपगुरुता सर्वस्य निर्वास्यते नो चेद्भूरि भरं सहेत भुवनाभोगं न भोगीश्वरः ॥२०॥ पृथ्वीधरस्यैतौ । चैतण्डश्रवणप्रचण्डपबनव्याधृतरोधोलता- पुष्पश्रेणिपतत्परागपटलीजम्बालिताम्बुप्लवा । जागर्ति स्फुटजूर्तिपान्थपरिपन्निपिमुष्टिंधया छोया पादपपश्मला नयनयोर्मोदाय गोदावरी ॥ २१ ॥ कलिङ्गस्य । उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगाः सरणिमपरो मार्गस्तावद्भवद्भिरवेक्ष्यताम् । इह हि विहितो रक्ताशोकः कयापि हताशया चरणनलिनन्यासोदश्चन्नवाकुरकञ्चुकः ॥ २२ ॥ मद्देन्दुरामस्य । 1.नि. रूस. २ प्राहा.क.स.च, ३. जा.क.स च.

·१०५-२५] नदीवर्णनपद्धतिः। ३७३ कावेरी । कावेरी कवरीव भामिनि भुवो देव्याः पुरो दृश्यता पूरी गलताश्रितरुपदिशत्याश्लेपविद्यामिव । कर्णाटीजनमज्जनेषु जघनैर्यस्याः पयः प्लावित पीत्वा नाभिगुहाभिरुर्मिततिभिः प्राची दिशं नीयते ॥ २३ ॥ राजशेखरस्य । ताम्रपर्णी । रत्नप्रमूरिति समस्ततरङ्गिणीपु वारांनिधेर्भगवतः सुभगं कलत्रम् । अस्मिन्नियं तव नितम्बिनि ताम्रपर्णी चक्षुःपथं भजतु मौक्तिककामधेनुः ॥ २४ ॥ रोधोरेखा चन्दनारण्यहृया वारि स्वाधं नालिकेराम्भसोऽपि । यच्चाप्यद्भधः संभवो मौक्तिकानां तेनाम्भोधेवल्लभा ताम्रपर्णी ॥ २५ ॥ राजशेखरस्यैतौ । सामान्यनदी । जस्वच्छस्वादुमकृतिरुपतेन्द्रियगणो गुणो यद्यप्यासामयमयुतसिद्धो विजयते । तथाऽप्युत्कय स्फुरति सरितामाश्रमसदा- मिदानी वानीरद्रुमकुमुमजन्मा परिमलः ॥ २६ ॥ मुरारेः। इह समदगन्ताकान्तवानीरमुक्ता- प्रकरमुरभिशीत स्वच्छतोया वहन्ति । फलभरपरिणामझ्यापजम्बूनिकुञ्ज- स्खलनमुखरभूरिसोतसो निरिण्यः ॥ २७ ॥ भवमः ।

·३७४ सूक्तिमुक्तावली। [१०५-३० इह शिखरकरालक्षोणिभिद्ण्डशल- स्खलनदलनगर्गरफेनिलो बुद्धदीयः । पवनधृतशिरीपश्रेणिरेणुप्रणाली- सुरभिसलिलमा द्वीपवत्यो वहन्ति ॥ २८ ॥ उत्सङ्गे(और) सैकतानां शकुनिशतपदन्यासरेखान्तिानां जम्बूपण्डानि नद्यो दधति परिणमल्लम्बिलम्बालकानि । यत्तोयान्दोलदोलः पुलकयति तनुं तीरकस्तृरिकण- प्रक्रान्तग्रन्धिपर्णग्रसनपरिमलोत्कन्धरो गन्धवाः ।। २९ ।। स्कन्धासक्तैरिह हि विपिने शुष्कशवालजालैः प्राप्टट्यूरोच्छ्रयमभिदधत्युद्भिताः शाखिनोऽपि । येषां मूलेवसरलनटास्फालवाचालवीचि- क्षोभत्रासात्तरलशफरा निर्झरिण्यो वहन्ति ॥ ३०॥ मदनस्यैतौ । ॥ इति श्रमदारोहकमगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या सर्वनदीवर्णनपद्धतिः ॥

·सरोवर्णनपद्धतिः। सरोवर्णनपतिः (१०६) तेनाखानि जलावगाहनरसव्यासक्तपौराङ्गना- पर्यस्यत्कवरी विशीर्णकुसुमस्मेरोमिमालं सरः । यस्मिन्नच्छतया निधाय नयने मत्यैः सकौतूहलं लक्ष्यन्ते भुजगाधिराजनगरीवामभ्रुवां विभ्रमाः ॥१॥ उमापतिधरस्य । अन्यः कः क्षारवार्धे त्वमिव नियमितो वानरर्वा नरैर्वा विप्रेणकेन कोऽन्यः करकुहरपुटीपात्रमात्रे निपीतः । जल्पनित्यं पृथूमिध्वनिभिरवतरत्फेनकूटाट्टहासः स्पर्धी धत्ते पयोधेरधिकमधिपुरं निर्मितो यत्तटाकः ॥२॥ चित्तपस्य । उन्मीलल्लीलनीलोत्पलदलदलनामोदमेदस्विपूर- क्रोडक्रीडविजालीगरुदुदितमरुत्स्फालवाचाळवीचिः। एतेनाखानि शाखानिवहनवहरित्पर्णपूर्णद्रुमाली- व्यालीढोपान्तशान्तव्यथपथिकदृशां दत्तरागस्तटाकः ॥३॥ वृद्धो वार्धिरयं तरङ्गवलिभं बिभ्रदपुः पाण्डुरं इंसालीपलितेन यष्टिकलितस्तावद्वयोवृहिमा । विभ्रचन्द्रिकया च कविकचया योग्यस्फुरत्सङ्गतं स्थाने स्नानविधायिधार्मिकशिरोनत्यापि नित्याहतः॥४॥ श्रीहर्षपण्डितस्यैतौ । अयमुपगतकृष्णः कृष्णसाराक्षिपाते- यमक(विकसि ?)तनवनीलाम्भोजवक्रयकास्ति । जलयुवतिकुचानुपासितोत्तुङ्गकुम्भ- स्थलमदकलगर्जनीरनागस्तटाकः ॥५॥ मदनस्य । १.तृ.क.स.च.

·३७६ सूक्तिमुक्तावली। [१०६-१. प्रचण्डवातोपरमेन निश्चलं प्रसन्नमन्तलदृष्टतारकम् । सदैव दृष्टया पतितं महीतले सरो नभावण्डमिव व्यराजत ॥६॥ कुमारदासस्य। नो लावण्यविदूपितो न विपवानो [म]न्दरक्षोभितः पीतो यो व्यथते न वाडवशतैर्यश्वाति] वेलोदकः । कर्ता मेघनतेरिति प्रतिनरं बुद्धिर्यतो जायते जातः कोऽप्यपरः पयोनिधिरसौ मन्ये तटाकच्छलात् ॥ ७ ॥ श्रीवैद्यभानुपण्डितस्य । तेऽमी केलिकृतावतारतरुणीपीनस्तनालोकन- अस्ताम्भोगजगजितनितजनस्तोमास्तटाकोत्तमाः। ये रोलम्बकदम्बडम्बरमिलाम्बुवाहभ्रम- त्रासो[डी]नमरालपक्षविधुतैरम्भोरुहराटताः ॥८॥ कस्यापि। एतद्भीमपराक्रमेण रचितं संसारसारं सरः पायोनाथकथापहस्तनकलावैचक्षणे दीक्षितम् । यन्माहात्म्यविलोकनाद्भुतरसाताम्बरश्रीशिरः- सस्तं कुण्डलमम्युविम्बितरविव्याजेन विद्योतते ॥९॥ विश्वेश्वरस्य । वापिका । क्वास्ते शीतांशुरंशूनमृतपरिणतान् व्याकिरन स्वर्वधूनां क्वाऽसौ पीयूपपानामघरमधुरिमा कुत्र वाचः कवीनाम् । इत्यं भूयो निमन्जदटनिवहमुखोद्गारिभाकरराव- व्याजादुद्गर्जतीव स्फुरदसमरसोल्लासिका वापिकेयम् ॥ १० ॥ हरिहरस्य । ॥ इति श्रीमदारोहकभगदत्तमल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां सरोवर्णनपद्धतिः ॥ १.यं. क. स.च २. पि. क.ख च ३.न्थी, क, ख, च.

·१०७-६] नगरीवर्णनपद्धतिः। २७ नगरीवर्णनपद्धतिः (१०७) विललास जलाशयोदरे क्वचन द्यौरनुविम्बितेव या । परिखाकपटस्फुटस्फुरत्मतिविम्बानवलम्विताम्युनि ॥ १॥ अश्रान्तश्रुतिपाठपूतरसनाविर्भूतभूरिस्तवा- जिह्मब्रह्ममुखापविनितनवस्वर्गक्रियाकेलिना । पूर्व गाधिसुतेन सामिघटिता मुक्ता नु मन्दाकिनी यत्मासाददुक्लवल्लिरनिलान्दोलरखेलदिवि ॥२॥ सममेणमंदर्यदापणे तुलयन् सौरभलोभनिश्चलम् । पणिता न जनारवरवैदपि गुञ्जन्तमलिं मलीमसम् ॥ ३ ॥ श्रीहर्षपण्डित्तस्यैते । कनककलशश्रेणी यत्र प्रभाकरचुम्बनै- रतिखरकराघतिर्मध्यन्दिने शिथिलीकृता । द्रवति भजते दाम्यं सिक्ता समीरणकम्पित- ध्वनपटसमानीतस्वर्गापगाजलबिन्दुभिः ।। ४ ।। वैद्यभानुएण्डितस्य । ते चण्डीशमुरारिचण्डमहसां यस्मिन् लसन्त्यद्भुताः प्रासादाः पृयुशातकुम्भकलशज्योत्स्नाविलिप्ताम्बराः । तत्रोपान्तचररक्षपाकरमुधासंसिपतवंशवन- मोघत्पल्लवनाललालसहयव्यग्रोऽणस्ताम्यति ॥५॥ विश्वेश्वरस्य । जननीनिमुदितमनसा सननं मुस्वामिना कृतानन्दा । सा नगरी नगतनया गौरीच मनोहरा मानि ॥ ६ ॥ त्रिविक्रममाय ।

·३७ सूक्तिमुक्तावली। [१03-10 फुरतुपारांशुमयूख मालधिनिहुताः स्फाटिकसाघपलीः । नार्यः क्षणदासु यस्यां नभोगता देश्य इव पराजन् ।। ७ आरुत माघस्य। स्थिता[स्तु] यत्रोपरि भूमिहिमस्थलीषु तुङ्गामु निरन्तरा[प] सु । त्यजन्ति मार्गे तुरगा वियत्यपि ध्रुवं निरालम्बगतेः श्रमं रकः ॥८॥ निशासु यत्र प्रतिविम्ववर्मना समागतश्चारुशां निशाकरः । विलासडोलायितकुण्डलाहतः कपोललावण्यनले निमन्नति ।। ९॥ बिल्हणम्यैतौ। यत्साघशृङ्गारसरोजरागरत्नमभाविच्छुरितः शशाङ्कः । जगाम रोपादिव लोहितलं पाराङ्गनावश्कतावमानः ॥१०॥ नायकुमारस्य । नक्तं शशाङ्कोपलकुट्टिमेषु यस्यामुनि प्रतिविम्बिताने । पुप्पन्धयाः पुष्पधिया धयन्तः सुघामरन्दीदमुहन्ति ॥ ११ ॥ सोमकवेः। यत्रोन्मुखं चातकवृन्दमभ्रभ्रमेण साँपस्थितधूपधूम । वेल्लापताकाग्रगृहीतमुक्तनभोनदीविन्दुभिरेति तृप्तिम् ।। १२ ॥ वस्तुपालस्य । ऑष्मायपाणनवयौवन मुग्धभावाः शृङ्गारसागरमनोज्ञतरङ्गलेखाः। कन्दर्पकालिरसलब्धयशःपताकाः पण्याङ्गनाः पुरमिमामपिवासयन्ति ॥ १३ ॥ नायकुमारस्य । मन्ये विशालायतवेशवीथीन्याजेन देवः सहकारवाणः । गम्भीरसंभोगमयापवर्गप्रवेशमार्ग रचयाञ्चकार ।। १४ ॥ १रीचि. क. पाठभेद. २ मु के ख. च ३ तोप ग. ४ ॐ के. पाठभेदः ।

·१०७-२.] नगरीवर्णनपद्धतिः। प्रत्यष्टमि प्रतिचतुर्दशि देवयात्राच्याजेन दिक्षु च विदिक्षु च सञ्चरन्त्यः । एणीदृशः प्रणयकन्दलितैः कटाक्षरातन्वते रतिपतेरिह दीर्घमायुः ॥ १५ ॥ सर्वज्ञवासुदेवस्यैतौ । यस्मिन् पुरे निवसतामयमेव लाभो यत्मातरेव सुदृशो गृहवेदिकासु । धम्मिल्लभारनियमोन्नतबाहुमूलसन्दर्शनेन नयनानि कृतार्थयन्ति ॥ १६ ॥ बिल्हणस्य । उद्वसनगरम् । एतरछान्तविचित्रचत्वरपथं विश्रान्तवैतालिक- श्लाघाश्लोकमगुञ्जिमञ्जुमुरज विध्वस्तगीतध्वनि । व्याहत्ताध्ययनं निवृत्तसुकविक्रीडासमस्यं नम-- द्विद्वद्वादपथं कथं पुरमिदं मौनव्रते वर्तते ॥ १७ ॥ राजशेखरस्य । मुखरमुरज पौरस्त्रीभिर्न लास्यमुपास्यते सरसमधुरं नाट्यागारे न कूजति वल्लकी । अहह पिहितद्वारं कस्मादिदं परितः पुरं [विरैतसुस्त व्यापारत्वात्मसुप्तमिवाखिलम् ॥ १८ ॥ बिरहणस्य। द्वारवती। श्रियः पदं द्वारवतीति नान्ना पुरी पर्शता लवणार्णरेन । अस्त्यारतेवामरराजधानी निखिंशनीलेन नभस्तलेन ॥ १९ ॥ वाराणसी। प्लबमानरपारोऽयं जनः संसारसागरः । द्वीपे वाराणसीनाम्नि विश्रान्तरिहतीयते ॥२०॥ मुरारेः। १.गरतरत. ग.. ग ·२८० सूक्तिमुक्तावली। [१०७.१५ यदायमचयः फिमपरं नीवारमुष्टिंपचाः सत्यं रुपमुपासते च कृतिनो द्राय संबदन्ते च नः । नित्यासमतयात्तरखण्डपरधाराणसीवासिनः संभोगैरपि मुभ्रा तदनरं चिन्दन्ति नि(न?)न्दन्ति च ॥२१॥ रामशेखरस्य । ये तृष्णालहरीपरीतमनसस्ने मानवा निर्भर देशेऽन्यत्र वसन्तु इन्त सहसाऽयक्षाय वाराणसीम् । अस्माभिः पुनरत्र शङ्करपुरीमध्ये स्थिरं स्थीयते स्थातव्यं त्रिदिवापगाजलमिलगण्डपसन्तोपिभिः ॥ २२ ॥ भेरीमाङ्कारस्य । प्रयागः। प्रयागस्सर्वतीर्थेभ्यस्तीर्थमुञ्चेस्तरामयम् । संसारस्य परं पारमिहस्यरक्लोक्यते ॥ २३ ॥ आयुवायुव्यथितनलिनीपत्रमित्रं किमन्यत् सम्पच्छम्पाद्युतिसहचरी स्वैरचारी कृतान्तः । कस्मादस्मिन् भ्रमसि तमसि त्वं प्रयाहि प्रयागं पौनःपुन्यं भुवि भगवती स्वधुनी ते धुनीते ॥ २४ ॥ मेरीमाङ्कारस्य । . उज्जयिनी। खेलं सञ्चरितुं तरङ्गन्तरलभ्रूलेखमालोकितुं रम्यं स्थातुमनादरार्पितमनोमुद्रञ्च संभावितुम् । संत्यज्योजयिनी जनविवदितुं हृद्यं च हे मानवाः प्रत्यङ्गार्पणसुन्दरं च न जनी जानाति रन्तुं परः ॥ २५॥ १. लेख. के. ख. च, ·२०७-२७] नगरीवर्णनपद्धतिः। +vvv ranam अयोध्या । वृन्तैरिव ऋतुसहस्रभुवां फलाना- मालोक्य यूपनिकरमधुरामयोध्याम् । राज्ञामिह प्रभवतां च विचिन्त्य सिद्धिं देवश्शचीसहचरोऽपि न रोचते नः ॥ २६ ॥ मुरारेः । अलका। कैलासाचलकर्णिकेयमलका नेत्रकपेया पुरी देवस्य द्रविणप्रभोः किमपरं शृङ्गारसारस्यभूः। अस्यामस्तमिते हि राक्षसपतौ यक्षाङ्गन्नानाममी वर्तन्ते प्रतिचत्वरं प्रतिगृहं प्रत्यापणं चोत्सवाः ।। २७ ।। राजशेखरस्य। इति श्रीभगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां नगरवर्णनपद्धतिः १.३... स.व ·३८२ सूक्तिमुक्तावली। [१०८-४ AMANG HAMAARANAA भैरैवादिस्तवनपद्धतिः (१०८) तत्र महाभैरवः- सौवर्णो गिरिरासनं भगवती विश्वंभरा भाजनं भूतान्योदनमामिपाण्यनिमिपकोटाहिकर्माधिपाः । चन्द्राविपि साशुष्कवटको मरेयमम्भोधयो देवः फल्पदिनायसानसमये भोक्ता महाभैरवः ॥ १ ॥ कस्यापि । आदिकूर्मः । भ्रमति गिरिराट् पृष्ठे गर्जत्युपश्रुति सागरो दहति विततज्वालाजालैर्जगन्ति विपानलः । स तु विनिहितग्रीवाकाण्डः फटाहपुटान्तर स्वपिति भगवान कूर्मों निद्राभरालसलोचनः ॥२॥ शरयैकस्य । आदिवराहः । अस्ति श्रीस्तनपत्रपङ्गमफरीमुद्रान्तिोसस्थलो देवः सर्वजगत्पतिर्मधुवधूवक्त्राब्जचन्द्रोदयः । क्रीडाकोटतनोनवेन्दुसदृशे दंष्ट्राङ्करे यस्प भू- भांति स्म प्रलयाब्धिपल्वलतलोत्खातैकमुस्ताकृतिः ॥ ३ ॥ हनुमतः । पृ(द ? )टात् स्थूलतरा दंष्ट्रा ततः पोत्रं ततो हनुः । ततः स्कन्धस्ततः पृष्ठं हे वराहस(कि?)मीहि(त?)म् ॥ ४॥ वराहमिहिरस्य । इति श्रीभगदत्तजल्हणदेवाविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां भैरवादिस्तवनम् । १ अनुक्रमणिकायां 'भैरवकूर्मादीनां स्तवनम् अथ सर्वपदार्थमस्तुतिर्विविधा ' इति अथशब्दश्रवणेन सर्व पदार्थसंस्तुतेभैरवादिस्तवनात्पार्थक्यमाश्रित्याय विभाग आहत. । वस्तुतः-शीर्षश्यलेखस्तु सर्वपदार्थसंस्तु- तिरित्येवोपलभ्यते, तत् भैरवादिस्तवनस्य न पृथक्पद्धतिता, तथासति त्रयस्त्रिंशपद्धतीनामिदं शनम्' इति संख्या वर्णनस्य कविकाव्यप्रशंसाया सामान्यकविविशेषकविभेदेन द्वैवियमाश्रित्य सागत्य बोध्यम् ।

·१०२-६]
सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः।
सर्वपदार्थसंस्तुतिः ( १०९)
आकाशम् ।
किं मो जलधेरनन्तमहिमस्थानस्य किं महे
किं ब्रूमो व्रतिनस्तथा परिकर(ततः?) पीतस्स एवार्णवः ।
आस्तां तापदिय द्वयोरपि कथा तदर्यतामम्बरं
यस्मिन् सोऽपि मुनिः प्रतीतिविपयः खद्योतपोतायते ॥ १ ॥
कस्यापि ।
ब्रूमः किं नमसो निसर्गमहतस्तत्तद्विभृत्यद्भुतं
यस्यान्तर्भवनान्यमूनि दधति क्षुद्राभिस्तुल्यताम् ।
किं चान्यद्भुवनत्रयकनयनं देवो निघिस्तेजस
यस्मिन् विस्मयधाम्नि सोऽपि तरणिः खद्योतक्त् द्योतते ।। २ ।।
श्रीभोजदेवस्य ।
तद्ब्रह्माण्डमिह कचित्कचिदपि क्षोणी कचिनीरदा-
स्ते दीपान्तरशालिनो जलधयः कापि कचिद् भूधराः ।
आचर्य गगनस्य कोऽपि महिमा सर्वरमीभिः स्थितः
दूरे पूरणमस्य शून्यमिति यन्नामापि नाच्छादितम् ॥ ३॥
येपो पामुकण: कुलादिनिचया विषुभिरम्भोधयो
दीपादशभानवः प्रबहता तुल्यास्त एतेऽनिलाः ।
कल्पान्ते गगनस्य कुतिहरे दुर्लक्ष्यसंचारिणः
पश्यावर्यमहो स्वभावमहतो नान्तः कचिल्लभ्यते ॥ ४ ॥
कयोरप्यती।
कुमारः।
कठोरपारावतकण्डमेचकं वपुर्वपस्सन्धमुबन्धुरांसकम् ।
प्रसनसिंहस्तिमितं च वीक्षितं वनिय माङ्गल्यमृदङ्गमङ्गलः ॥ ५॥
रष्टिस्नृणीहननगघ्रयमन्चमारा रोदना नमयनीच गनिरिणीम् ।
कौमारकऽपि गिरियगुरुना दधानी वीगे ग्मः फिमयपत्युत दर्प पर ॥ ६॥

·३८४ सूक्तिमुक्तावली। [१०९-1 त्रातुं लोकानिय परिणतः कायद्यानस्रवेदः क्षात्रो धर्मः श्रित इब तनुं ब्रह्मकोशस्य गुप्त्य । सामर्थ्यानामिव समुदयः सञ्चयो वा गुणाना- माविर्भूय स्थित इव जगत्पुण्यनिर्माणराशिः ॥ ७ ॥ भवभूतरेते । मृगया। द्विधा कृत्वा क्षीणं निजसहजशत्रु शशधरं दधानं तुण्डेन स्फुटविकटदंष्ट्राद्वयमिपात् । यदेतस्माद्भानोरिव निविभीतिव्यतिकर करीकुञ्जानां करितिमिरमन्तः प्रविशति ॥ ८॥ कस्यापि । किं स्यादञ्जनपर्वतः स्फटिकोदं दधदीर्घयो- रम्भोमेदुरमेर एप किमुत श्लिप्यद्धलाकाद्वयः । शुन्यः किन्नु करेण कुञ्जर इति भ्रांतिं समुत्पादयन् दंष्ट्राद्वन्द्वकरालकालबदनः कोलः कुतोऽप्यागतः॥९॥ किमश्वः पार्थेषु प्लवनचतुरः किन्नु नृपतिः शरान्मुश्चन्नुश्चैश्चलतरकराकरधनुपा । किमालोलः कोलः परिहृतशरशौर्यरसिको न जानीमस्तेपां क इह निपुणो वर्ण्यत इति ॥ १०॥ त्रिविक्रमभट्टस्यैतौ । भयभ्रष्टमेयोविरहनिरहंकारहरिणी- मुखालोकोन्मीलद्गुरुकरुणरुणां सहचरीम् । विलोक्य म्लेच्छन्तीमलमलमिति मा मणिहिता भरव्याल्लुब्धानां हृदयमपगढ़ न तु शराः ११ ॥ श्रीमरारेः।

·सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः। व्याघानभीरभिमुखोत्पतितान् गुहाभ्यः फुटासनाग्रचिटपानिव वातरूग्णान् । शिक्षाविशंपलघुइस्ततया निमेषा- तणीचकार भरपूरितवक्त्ररन्ध्रान् ।। १२ ।। लक्षीकृतस्य हरिणस्य हरिमभाषः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरी व्यवधाय देहम् । आफर्णकष्टमपि कामितया स धन्धी याणं कृपामृदुमनाः प्रतिसंनहार ॥ १३ ॥ अपि तुरगसमीपादुत्पनन्तं मपूर न स रुचिरकला पाणलक्षीवकार । सपदि गतपनसभित्रमात्यानुकीर्ण रनिविगलिनयन्धे फेशपारी प्रियायाः ॥ १४ ॥ मददगोदरं लघु भवत्युत्यानयोग्यं वपुः सत्यानामुपलक्ष्यने विकृनिमपित्तं पपक्रोधयोः । वकपः स च धन्विना यदिपकः सिद्धचन्नि लक्ष्ये चले मिथ्या हिपसनं वदन्नि मृगयापीदग्विनोदः कुनः ॥ १५ ॥ काभिमस्यते । एतस्मिन मृग गनेऽपि धनुषा पाणे ममारोपित - प्यान्नानेऽपि मुर्शिवितेऽणालप्रेऽपि च । न प्रस्तं न पलायिनं न ननिन नामानि नोरनं मुम्पा पनि फरानि दगिनं कापोऽयमिन्यागया ॥१६॥ मनर्भमाय। संगजभिागमाय बनम्पनी पाएम्पतः किरि नाय भालपामीन । पम्मापमानननपी गगगनपुत्रः पहाननं तु निगरान अनुगडपम् ।। १७ ॥ विधा ·३८६ सूक्तिमुक्तावली। [१०९-२६ उद्यानम्। क्वचिवटुलकोकिलाकलितनुत्नचूताङ्करं कुरङ्गकुलसेवितं प्रवाटलोलमूलं क्वचित् । क्वचित्मवरसञ्चरत्सुरवधूपः पावनं वनं नयति विक्रियामिह मनो मुनीनामपि ॥ १८ ॥ पटलमलिकुलानामुन्नमन्मेघनीलं भ्रमदुपरि तरूणां पुष्पितानां विलोक्य । मृदुमदकलकेकानिर्भरो नृत्तसक्त- स्तरलयति कलापं मन्दमन्दं मयूरः ॥१९॥ स्कन्धशाखान्तरालेषु पश्य जीमूतपश्यः । लम्बमाना विलोक्यन्ते चलद्वलति(लगुलि?)का इच ॥ २० ।। त्रिविक्रमभदृस्य । दृश्यन्ते मधुमत्तकोकिलवधूनिभृतवृताहर- प्राग्भारप्रपतत्परागसिकतादुर्गास्तटीभूमयः । या कुन्छादतिलवय लुब्धकमयात्तरेव रेणूकर- धारापातिभिरस्ति लुप्तपदवी निश्शङ्कमेणीकुलम् ॥ २१ ॥ प्रियहुल्यामागने य इह विहरत्यम्युनवने विनिटे व्यागुञ्जन्मधुप इति तं जन्मतु जनः । अहं गङ्के पङ्केलकुहरवासव्यसनिनी श्रियं भृङ्गच्छमा मुररिपुरुपेतो रमयितुम् ॥ २२ ॥ एती मुरारेः । जम्मूनां कुमुमोदरे नवमधुन्यावदपानोत्सवाः 'कोराः पकफलाशया मधुकरी नुम्बन्ति मुश्चन्ति च । एनेपामपि जातकि.मुकदलरोभिः समानविपा पुप्पभ्रान्निभृतः पिबन्ति महमा चधूप मानाः ।। २३ ।। नमाम्य ।

·१०९-३०]
सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः।
निष्यन्दश्चन्दनाना शिशिरयति लतामण्डपं कुटिमाना-
माराद्धारागृहाणां ध्वनिमनुतनुते ताण्डवं नीलकण्ठः ।
यन्त्रोन्मुक्तश्च वेगाचलति विटपिना पूरयन्नालवाला-
मायातात्पीडहेलाहृतकुसुमरजःपिञ्जरोऽयं जलौघः ॥ २४ ॥
श्रीहर्षस्य ।
अमन्यतासौ कुसुमेपु गर्भग परागमन्धकरणं वियोगिनाम् ।
स्मरेण मुक्तेपु पुरा पुरारये तदङ्ग भस्मेव शरेषु सङ्गतम् ॥ २५ ॥
विनिद्रपत्रालिगतालिकैतवान्मृगाङ्क-चूडामणिवर्जनार्जितम् ।
दधानमाशासु चरिष्णु दुर्यशः स कौतुकी तत्र ददर्श केतकम् ॥ २६ ॥
विचिन्वतीः पान्थपतङ्गहिंसनैरपुण्यकर्माण्यलिकज्जलच्छलात् ।
व्यलोकयचम्पककोरकावलीः स शम्बरारेवलिदीपिका इव ॥ २७ ॥
एते श्रीहर्षपण्डितस्य ।
जीर्णोद्यानम् ।
विपर्यस्तं सौधं कुलमित्र महारम्भरचनं
सरः शुष्कं साधोर्हदयमिव नाशेन सुहृदः ।
फलहीना वृक्षा विगुणविधियोगादिव नया-
स्तृणैश्छन्ना भूमिर्मतिरिव कुनीतेरविदुषः ।। २८ ॥
क्षताङ्गीनां तीक्ष्णः परशुभिरुदग्रक्लमभृता
रुजा कूजन्तीनामविस्तकपोतोपरुदितः ।
स्वनिर्मोकच्छेदः परिचितपरिक्लेशकुपथाः
श्वसन्तः शाखानां व्रणमिव निबध्नन्ति फणिनः ॥ २९ ।।
विशाखदेवस्यैतौ ।
आश्रमवर्णनम् ।
चालेयतण्डुलविलोपकथिताभि-
रेताभिरमिशरणेषु सघर्मिणीभिः ।
उत्त्त्रासहेतुमपि दण्डमुदस्यमान-
माघातुमिन्उति मगे मुनयो हसन्ति ॥ ३०॥

·૨૮૮ सूक्तिमुक्तावली। (१०९-३६ तर्मेधाजननवतप्रणयिभिव्यूहटूनामियं सिक्ता नित्यवसन्तविभ्रमवती रम्या पलाशावली । एतस्यां हरिणारिपाणिजमणिश्रेणित्रियः कोरकाः गोपायन्ति तपोवनं वनकरिक्रीडाकराकर्षणात् ।। ३१ ॥ एतौ श्रीमुरारेः । नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः मस्निग्धाः कचिदिगुदीफलभिदः मुच्यन्त एवोपलाः । विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा- स्तोयाघारपयाय वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः ॥ ३२ ॥ वल्मीकाग्रनिमनमूर्तिरुरगत्वग्ब्रह्मम्बाम्बरः कण्ठे जीर्णलनामतानवलयेनात्यर्थसंपीडितः । अंसव्यापिशकुन्तनीडनिचितं विभ्रजटामण्डलं यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कविम्बं स्थितः ।। ३३ ॥ माणानामनिलेन तिरुचिता सङ्कल्परक्षे द्रुमे तोये हेमसहस्रपत्रमुभगे धर्माभिपेफक्रिया। ध्यानं रत्नगिलातलेपु वियुधस्सीसन्निधी संयमो यकांक्षन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्पिस्नपस्यन्त्यमी ॥ ३४ ॥ कालिदासस्यते। वासोऽयं दययैव नातिपृथवः कत्तास्तरूणां स्वचो [भ]माल[य] नरकमण्डलु नभास्वच्छं पयो नरम् ।। हम्पन्ने घटिताग्मिनाय यदुभिर्माज्यः कचिन्मेपला नित्याफर्णनया मुकेन च पर साम्नामिदं पश्यते ॥ ३५॥ श्रीहर्षस्य। पध्या पसामनानि स्थिरतरतनयः श्वासमंरोपाख- रात्मानं पीरपन्नो मुसलिननयनाः पादपाना नलेषु । प्रनिरालोरपमाग बदुभिरनिन येष्टिता हागरक्षिः फो(क)नानुकार दपनि र फापो योगमाना मुनीनाम् ॥ ३६ ।। मारमंगः ·१०९-४३] सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः। अथ सामान्यर्पिवर्णनम् । तेजसा तपसी दीप्तः स्निग्धश्च करुणागुणात् । समं सन्दर्शितादित्यचन्द्रोदय इवार्णवः ॥ ३७ ।। शिरःप्रदेशलम्बिन्या कुर्वन् रुद्राक्षमालया। फलिता इव तीर्थाम्भस्सेकपुष्पजटा लताः ।। ३८ ॥ कुमारदासस्यैतौ । पूरयित्वेव सर्वाङ्गन्मतिरिक्ताः सिराततीः । जटारूपेण विभ्राणः शिरोभिर्गहनं सदः ।। ३९ ।। . अविद्यापीजविध्वंसादयमार्पण चक्षुपा । काली भूतभविष्यन्ती वर्तमानमिवाविशत् ॥ ४० ॥ एतौ मुरारः। एते व्योमनि शोपयन्ति हरिणत्रासाचिरं चीवरे सन्ध्याकर्मविधी कमण्डलुमिमे पश्यन्ति रिक्तं भृतम् । भिक्षन्ते च फलान्यमी करपुटीपात्रेण चानोकहा- नेपामर्यविधी च सन्निधिगताः पुप्यन्त्यकाण्डे लताः ॥४१॥ रानशेखरस्य । शार्दूली स्नेहगर्भ मुकुलितनयना लेडि शावं हरिण्याः बन्धुपीत्या शिखण्डी तिरयति फणिनामातपं कीर्णबहः। सिंही रक्षत्यपत्यं स्वकामिर कलभं निर्गतायाः करिण्या मंग्या येषां निवासे गिरिगिरवरदरीशालिनस्ते जयन्ति ।। ४२ ।। मदन्तगोपदत्तम्य । परशुरामः । उत्पत्तिमदानितः स भगवान् देवः पिनाकी गुरुः बार्य यत्तु न तद्विगं पथि ननु व्यक्तं हि तत्कर्मभिः । त्यागस्मतसमुद्रमदिनमीनियाजदानावधिः सत्यं प्रायनपोनिगवनः किं किं न लोकोत्तरम् ।। ४३ ।।

·सूक्तिमुक्तावली। [ १०९.४१ ज्योति लापचयनटिलस्सन्निक कुठार- स्तूणीरोंऽसे वपुपि च जटाचापचीराजिनानि । पाणी वाणः स्फुरति वलयीभूतलोलाक्षसूत्रो वेष: शोभा व्यतिकरवतीमग्रशान्तस्तनोति ॥ ४४ ॥ एतौ भवभूतेः। अगस्त्यः। रविरथपथरोधमेधमान स्थगयति विन्ध्यमवन्ध्ययाऽऽज्ञया यः। उदधिमधिकरं करोति रोपादपि स मुनिर्मुनयस्तथाऽपरेऽपि ॥ ४५ ॥ सर्वज्ञलोष्टस्य । निपीते येनाब्धौ स्तिमितगुरुभिः पक्षपटलैः प्रयत्नादुड्डीय प्रतिपदमपव्यस्तपतिताः । विशन्तः कालीरं कुदरमशरण्याः शिखरिणः क्षणं दृष्टास्तस्य स्तुतिषु न गिरी साहसरसः ॥ ४६॥ ध्रुवमिह चतुरम्भोनिधिचरितापोशनकर्मणि मुनीन्द्रे । भक्ष्यमन्यानि किमपि चकम्पिरे सप्त भुवनानि ॥४७॥ एतौ मुरारेः । जयति कलशजन्मा सत्वसत्यप्रतिष्ठः सलिलनिधिमपासीदेकहस्तोदरेण । कमठभुजगपृथ्वीपद्मनाभादि मज्ज- चुलुकगमविचिन्वन् यस्त्रिलोकी वभार (१) ।। ४८ ॥ कर्मवाहतस्य । किं घूमो हरिमस्य विश्वमुदरे किं वा फर्णा भोगिनः शेते यत्र हरिः स्वयं जलनिधेः सोऽप्येकदेशस्थितः । आश्चर्य फलशोद्भवो मुनिरसी यस्यैकहस्तेऽम्युधि- भण्पीयति पङ्कजीयति फणी भृङ्गीयति श्रीपतिः ।। ४९ ॥

·३९ ३ . सूक्तिमुक्तावली। [१०९-६१ जीमूतवाहनः । जीमूतवाहन इति त्रिजगत्मसिद्धो विद्याधराधिकगुणोऽधिपतिर्यभूव । दत्वा कयाटमिव येन निजं शरीरं तार्यस्य चक्रभवने फणिनो निरुद्धाः ।। ५७ ।। भेरीमाङ्कारस्य । आच्छिद्योरगमण्डलीकालनाकाङ्क्षारसं पत्रिणों भर्तुर्येन शरीरदानविधिना मन्ये जगदक्षितम् । नो चेत्तेन गरुत्मता कवलिते शेपे निरालम्बना क क्षोणी क पयोधराः क गिरयः कते दिशां नायकाः ॥ ५८॥ लोष्टसर्वज्ञस्य । विश्वामित्रश्च मांसं श्वपच इव पुराऽभक्षयद्यनिमित्तं नाडीजङ्घो निजग्ने कृततदुपकृतिर्यत्कृते गौतमैन । पुत्रोऽयं कश्यपस्य प्रतिदिनमुरगा नत्ति] ताक्ष्यों यदर्य प्राणांस्तानेप साधुस्तृणमिव कृपया यः परार्थं ददाति ॥ ५९ ।। श्रीहर्षस्य । अथ तौर्यत्रिकम् । तत्रादौ गीतम्- गीतस्य माहात्म्यवशादभीष्टं वरं हरामाप स रावणोऽपि । यत्कौतुकानोपकुलस्य मध्ये बभूव कृष्णोऽपि स गोपरूपः ॥ ६ ॥ पनभुवि विचरंस्तृणोदकार्थी क्षततनुरुप्रशिलीमुखप्रहारः । पशुरपि वितरत्यमन् यदर्थ कथमिव न स्तुतिपात्रमत्र गीतम् ॥ ६१ ॥ वाचं यः सरसप्रसन्नमधुरामौदार्यलेखोज्ज्वला नानालङ्करणप्रपश्चरुचिरां कान्ता मनोहारिणीम् । गेयं सद्गमकादिभिः परिचितं कर्तुं प्रगल्भश्च य- स्तं पाहुनरञ्जनकचतुरं वागेयकारं बुधाः ॥ ६२ ॥ सोमेश्वरदेवस्यैतौ । १. चतुरां क, ख, चे.

·AvaArmvAMInvr 0w.ranvrwanNAAVarm vvvvvrs १०९-६९) सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः। प्रियविरहविपादस्यौपधं योपितानां विविधविधुरचिन्ताकृतविश्रान्तिहेतुः । अयममृततरङ्गः कर्णयोः केन सृष्टो मधुररसनिधानं निःस्वनः पञ्चमस्य ॥ ६३ ।। अयं हि प्रथमो रागः समस्तजनरञ्जने । यस्य नास्ति द्वितीयोऽपि स कयं पञ्चमो भवेत् ॥ ६४ ॥ त्रिविक्रममदृस्यैतौ । स्थान प्राप्यादधानं प्रकटितगमकं मन्द्रतारव्यवस्थं निर्हादिन्या विपञ्च्या मिलितमलिरुतेनेव तन्त्रीस्वनेन । एते दन्तान्तरालस्थिततृणकवलच्छेदशब्द नियम्य व्यानिह्माङ्गाः कुरङ्गाः स्फुटललितपदं गीतमाकर्णयन्ति ॥ ६५ ॥ श्रीहर्षस्य । नाट्यम् । जीमूतस्तनितविशंकिभिर्मयूरैरुवीवरनुरसितस्य पुष्करस्य । निदिन्युपहृतमध्यमस्वरोत्था मायूरी मदयति गर्जना मनांसि ।। ६६ ॥ कालिदासस्य । व्यक्तिय॑ञ्जनधातुना दशविर्धनाप्यत्र लब्धाऽमुना विस्पष्टो धृतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नस्त्रिधाऽयं लयः। गोपुच्छममुखाः क्रमेण यतयस्तिस्रोऽपि सम्पादिता- स्तत्वौघानुगताश्च नाट्यविधयः सम्यक्त्रयो दर्शिताः ॥ ६७ ॥ श्रीहर्षस्य । नाददिक्षयज्ञश्च ग्रहमोक्षेऽप्यलक्षितः । न्यासोपन्यासताल[ज्ञ स्तलकोणप्रहारवित् ॥ ६८ ॥ अङ्गदोपपरित्यक्तचतुर्गिकृतश्रमः । ज्ञाता कुलकवाद्यस्य रञ्जको वादकः स्मृतः ॥ ६९ ।। १.वनिरव, क.स. च. ५० ·[१०९-०५ सूक्तिमुक्तावली। यथावद्वादनाद्धर्मः कीर्तिः सिद्धिर्भवेजयः। मनसः परितुष्टिश्च भुक्तिर्मुक्तिरपि ध्रुवम् ।। ७० सोमेश्वरस्य । नृत्यम्। इन्द्राभ्यर्थनया पूर्व भरताय चतुर्मुखः । प्रमोदाय महेन्द्रस्य नाट्यं समुपदिष्टवान् ॥ ७१ ॥ तस्यैव । देवानामिदमामनन्ति कवयः कान्तं ऋतुं चाक्षुपं रुद्रणेदमुमाहुतव्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा । त्रैगुण्योद्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते नाट्यं भिन्नरुचेनस्य भविति ह्येक समाराधनम् ।। ७२ ।। अङ्गैरन्तनिहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः पादन्यासो लयमनुगतस्तन्मयत्वं रसेपु । शाखायोनिर्मदुरभिनयः पडिकल्पोऽनुवृत्तो भाषा भावे दधति विषयान् रागवन्धः स एव ॥ ७३ ।। वामे सन्धिस्तिमितवलयं न्यस्य हस्तं नितम्बे कृत्वा श्यामाविदपसदृशं सस्तमुक्तं द्वितीयम् । पादाडल्या लुलितकुसुमे कुटिमे पातिताक्षं नृत्तादस्याः स्थित्तमतितरां कान्तमृज्वायतासम् ।। ७४ ॥ कालिदासस्यते । सारङ्गीसन्नताङ्गण्या जगदपि विजितं ताण्डवोत्ताण्डिताङ्गया भ्रूभङ्ग रागसङ्गैर्धनुरनुकुरुते सज्यमेपा स्मरस्य । आरतामास्तां न चैतद्वतवत किमियं लासिका वाहुमङ्ग- रुत्साहोज्जृम्भमाणा इतमधिहृदयं खण्डखण्डं करोति ॥ ७५ ।। वामनागस्य। १क्षयम् क. य.च.१३,क,ख च.

·१०९-८२] सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः। वात्स्यायन[] त्यागी वृपः सुभग इत्युपलभ्यमान: कल्यः कलासु सुकृती दृढभक्तिराव्यः। स्त्रीणां मतो नववयाः शुचिरिङ्गिन्तज्ञा क्रीडारतश्च मधुरश्च महाहवेपः ॥ ७६ ॥ असाध्यायाः सुखं सिद्धिः सिद्धायाश्चानुरञ्जनम् । रक्तायाश्च रतिः सम्यक् कामशास्त्रप्रयोजनम् ॥ ७७ ॥ जातिस्वभावगुणदेशजधर्मचेष्टाभावेगिन्तेषु विकलो रतितन्त्रमूढः । लब्ध्वाऽपि हि स्खलति यौवनमगन्नानां किं नालिकेरफलमवाप्य कपिः करोनि ७८ आन्ध्री प्रीतिनिवन्धनकनिपुणा लाटी विदग्धप्रिया कर्णाटी सुरतोपचारचतुरा नारी शुचिश्चोलिका । आभीरी पुरुपायितप्रियरता लज्जान्विता गूर्जरी काश्मीरी रतिलालसा निधुवने धृष्टा महाराष्ट्रकी ॥ ७९ ॥ पुष्पदन्तस्य। अकुठे पदगुल्फजानुजयने नाभौ च वक्षःस्थले कक्षे कण्ठकपोलदन्तवसने नेत्रालिके मूर्धनि । शुलाशुलविभागतो मृगशामङ्गेप्वनङ्गस्थिति- रूर्वाधोगमनेन वामपदगा पक्षद्वये वर्तिनी ॥ ८० ॥ श्यामा कफप्रकृतिका बडया मृगी वा गन्धर्वयक्षरजनीचरसत्त्विका वा । बालाज्यवाभिनवयौवनभूपिताङ्गी सा भामिनी भवमुदां परमं रहस्यम् ॥ ८१॥ विलसदमलदीपे पुष्पदामावकीर्णे अमृतसुरभिधूपे धाम्नि कामी सुवेपः । सह सहचरवर्गमिपाधैं निवेश्य त्रियमुपहितभूपां भावयेन्नर्मगोष्ठीम् ।। ८२ ॥ लयो. क. स. च. २ लक्षयेत्. क. पाठभेदः ·सूक्तिमुक्तावली। ११०९-१० अध्वक्लान्ततनुर्नवज्वरवती नृत्यश्लथाङ्गी तथा मासैकमसवा दधाति सुरते पण्मासगर्भाऽसुखम् । विख्याता विरहस्य सङ्गमविधौ क्रुद्धप्रसन्ने ऋतु- स्नाने नूतनसङ्गमे मधुमदे रागास्पदं योषितः ॥ ८३ ॥ दारिया द]सहिष्णुतामलिनताकार्पण्यभावाक्षता- पारुष्यरतिनिष्ठरात्मणयतो भूपानिरोधादपि । मिथ्यादोपविशङ्कग्नादतिशयाद्योगाद्वियोगात्तथा कार्कश्याद्वपुपो व्रजन्ति सततं वैराग्यमुच्चैः स्त्रियः ॥ ८४ ॥ स्वातन्त्र्यं पितृमन्दिरे च वसतिर्यात्रोत्सवे सङ्गति- गोष्ठी पूरुपसनिधावनियमो वासो विदेशे तथा । संसर्गः सह पुंश्चलीभिरसकृवृत्तेनिजायाः क्षतिः पत्युकिमीप्सितं प्रवसनं नाशस्य हेतुः स्त्रियाः ८५ ।। कोकोकस्य । रूपान्वित करणवेदिनमल्परोपं सत्याभिधायिनमनिष्टुरमिष्टगन्धम् । स्त्रीगुमरक्षणपरं सुरतेऽनुकूलं जन्मान्तरेष्वपि नरं प्रमदाः स्मरन्ति ॥ ८६ ।। वल्लमस्या नरः कलासु कुशलो वाचालचाटुकारकः । असंस्तुतोऽपि नारीणां चित्तमा धेव विन्दति ॥ ८७ ।। कामयन्ते विरज्यन्ते रञ्जयन्ते त्यजन्ति च । कर्पयन्त्यपि सर्वार्थान् ज्ञायन्ते केन योपितः ॥ ८८ ॥ वत्सः प्रस्रवणे मेध्यः वा मृगग्रहणे शुचिः। स्त्रीमुखं रतिसम्पर्के शकुनिः फलपातने ॥ ८९॥ नातः परतरं किंचिदस्ति रागस्य वर्धनम् । नखदन्तक्षतोत्थानां कर्म गौ) गतयो यथा ॥ ९॥ शास्त्राणां विषयस्तावद्यावन्मन्दरसा नराः । रतिचक्रे महत्ते तु नैव शास्त्रं न च क्रमः ॥ ९१ ।। दिक.स.च २.गो, क न च ·१०९-१९] सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः। कृत्याकत्यविहीनं तु युक्तायुक्तविवर्जितम् । वाच्यावाच्यविनिर्मुक्तं संभोगं निखपश्चरेत् ।। ९२ ॥ वात्स्यायनस्यैते। ज्योतिषम् । अमदीपा यथा रात्रिरनादित्यं यथा नभः । तथाऽसवित्सरो राजा भ्रमत्यन्ध इवाध्वनि ॥ ९३ ।। न तत्सइखं करिणां वानिनां वा चतुर्गुणम् । करोति देशकालज्ञो यदेको दैवचिन्तकः ॥९४ ॥ समा पष्टिद्धिना मनुजकरिणां पञ्च च निशा हयाना द्वात्रिंशत खरकरभयोः पञ्च च कृतिः । विरूपा सैवायुपपहिपयोदश शुनः स्मृतं छागादीनां दशकसहिताः पट् च परमम् ॥ ९५ ॥ वराहमिहिरस्यैते। प्रासादकूपसरसीपु सहस्रमेक- मायुर्युगं पुरवरेषु महत्सु विद्यात् । ग्रामेपु चायुतमुदीरितमुत्तमेषु वृक्षेषु पञ्च च शतान्यपि कीर्तितानि ॥ ९६ ॥ म्लेच्छा हि यवनास्तेषु सम्यक्छास्त्रमिति स्थितम् । ऋपिपत्तेऽपि पूज्यन्ते किं पुनर्देवविजनः ।। ९७ ॥ किंचित्सन्ध्यामतिक्रम्य किंचिदुद्भिन्नतारकम् । विजयो नाम योगोऽयं सर्वकार्यार्थसिद्धिदः ।। ९८ ॥ रवौ गगनमध्यस्थे मुहर्ते भिजिदाहये । भिनत्ति सकलान्दोपांश्चत्रपादाय केशवः ॥ ९९॥ पलभस्यते । दामधुघृतलानपुप्पासतोदुम्बराश्वत्यमुक्तामणिन्छत्र- दूर्वाश्रादर्शकन्याध्वजस्यन्दनाष्टापदाक्षा नृपाः ।

·३९८ सूक्तिमुक्तावली। [१०९-१०४ श्रीतरुर्भद्रपीठानिसस्यानिमत्स्याइयाईसचापौरपाकेसरीदक्षिणा वर्तशसान्जसिद्धार्यकाः । रोचना स्वस्तिकस्तोरणं कीचका वेणयो वावधूः सिक्तगन्धो गजस्तोयलम्बाम्बुदः पूर्णकुम्भोऽद्विरिन्दुः । फलान्यामांसं सितं चामरं गौरसवत्साङ्गन्ना पुत्रिणी मानुपं वर्धमानं सहस्रं नराणां प्रयुक्तानि यानानि धन्वन्तरिमिनो ब्राह्मणो भूमिरभ्युद्धता । सिद्धमन्नं वराहश्य तोयोत्थितस्त्रिणयनमधुसूदनस्कन्दपमा- सना लोकपालाः सुराः खंदिशोऽग्निःसरांसि सवन्त्यः समुद्रः सुखो मारुतो ज्योतिपं धर्मशास्त्राणि तीर्थानि धर्मकामश्रिता वाल- खिल्यादयो वेदिनां सन्निधिः कौस्तुभं काशनं माणिभद्रः सुमेरुः मियड्डप्रदीपा वचामोदकादितिररुन्धतिसावित्र्युमाकाशगङ्गा- शुचीदेवसेना स्वघाशान्तिलक्ष्मीसरस्वत्युपर्युक्षमस्वस्तिशब्दावपट्- कार ओंकारपुण्याहधर्मक्रियाचेत्यष्टोत्तरं मङ्गलानां शतम् । दर्शनात् स्पर्शनात् कीर्तनाचाशुभानि व्यपोह्यार्थसिद्धिं दिश- न्त्युत्तमाः ॥१०॥ वाग्मटात् । कार्यासौषधकृष्णधान्यलवणक्लीवास्थितलं वसा- पङ्काङ्गारगुडादिवर्मशकृतः क्लेशायसव्याधिताः । वान्तोन्मत्तजटीन्धनानि च तृणभुत्सामतकादयो मुण्ड्यभ्यक्तविमुक्तकेशपलिताः कापायिणश्वाशुभाः ॥ १०१॥ वराहमिहिरस्य । सामुद्रिकम् । अङ्गानि धीपटुत्वं शक्तिर्दशनाः शनैर्विशीर्यन्ते । निखिलेन्द्रियाणि येषां चिरायुपस्ते नरा ज्ञेयाः ॥१०२।। विर्भवसई विरपत्यं जनलामः प्रभुत्वमव्याजम् । वयास भवन्ति प्रथमे प्रायः स्वल्पायुपां पुंसाम् ॥ १०३ ॥ अतिकृष्णेष्वतिगारेष्वतिपीनेप्वतिकृशेषु मनुनेषु । अतिदीर्घप्वतिलघुषु मायेण न विद्यतेऽपत्यम् ।। १०४॥

·१०९-११४] सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः। यदन्तुरो त्रिमूखों रोमचितो वा यदल्पायुः । यन्मेदुरम्सदायस्तदद्भुतं जृम्भते भुवने ॥ १०५ ॥ बुद्धियुतो यही? हस्वो यज्जायते मूर्खः । पिङ्गः शुचिः सुशीलः काणाक्षो यत्तदाचर्यम् ॥१०६ ।। चपलः स्थूलो रूक्षः पैरुपो धनमांसलः शिरानिचितः । स पुमान् वैतरणाख्यः समुद्रमपि शोपयत्यखिलम् ॥ १०७ ।। यस्य शरीरं पुष्टिं गृहात्यन्येन येन केनापि । स नरो दुन्दुभिकाख्यः कलयति कल्याणवैकल्यम् ॥ १०८ ॥ शुभलक्षणमप्येकं बाह्यं न विलोक्यते स्फुटं यस्य । अथ दृश्यते पुनः श्रीस्तस्य तदस्ति ध्रुर्व[चान्तः] ॥ १०९ ॥ चक्रानुगतं रूपं रूपानुगतं नृणां भवति चित्तम् । चित्तानुगतं सत्त्वं सत्त्वानुगता गुणाः मायः ।।११० ।। दुर्लभराजस्यैते । श्रान्तस्य यानमचनं च बुभुक्षितस्य पानं तृपातपथिकस्य भयेषु रक्षा । एतानि यस्य पुरुपस्य भवन्ति काले धन्यं वदन्ति खलु तं नरलक्षणज्ञाः॥ १११ ॥ वराहमिहिरस्य । स्वकीयवंशस्थशरीरभाजनं (१) वशीकरोत्युक्तिगुणः सभाजनम् । दयाक्षमासत्यसमत्विदृग्युतो] जनेषु पूज्यः स नरो न रोगभाक् ॥ ११२ ।। यो रुणद्धि सततं [ह]दि वेगान् क्रोधलोभमदनप्रभृतीनाम् । प्रेत्य चेह च हि तस्य समीपं स्वागतैव सकला गुणसम्पत् ॥ ११३ ।। लब्धमर्थमपि यः परित्यजेदुर्लभं प्रति च यः प्रयत्नवान् । मन्दबुद्धिनियतश्च यः पुमांस्तस्य रेणुरचिता रथोद्धता ॥ ११ ॥ श्रीवैद्यमानुपाण्डितस्य । १. कु. क. स. च. २. पु के स. च ३ पे. क. स च. ४. का. के. ख. च.५ परिगत, क. पाठभेदः । ६.य.क.स.व.

·सूक्तिमुक्तावली. [१०९-१२३ नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विपयेप्वसक्तः । दाता समः सत्यपरः क्षमावानाप्लोपसेवी च भवत्यरोगः ॥११५॥ अर्थेष्वलभ्येवकृतमयत्नं कृतादरं नित्यमुपायवत्सु । जितेन्द्रियं नानु त]पन्ति रोगास्तकालयुक्तं यदि ना(चा)स्ति देवम् ॥११६॥ वाग्भटस्यैती। अकालमृत्यु परिहत्य जीवितं ददाति यो देहमुखं च देहिनाम् । न तेन धात्रास्ति समः कुतोऽधिको न जीवितादानमिहातिरिच्यते ॥११७॥ ययेक्षुहेतोः सलिलं प्रसेचितं तृणानि वल्लीरपि तनिपिञ्चति । तथा क्रिया धर्मनिमित्तमाणिता सुखार्थलाभेऽपि न धर्महापिका ॥ ११८ ॥ करणादस्यैतौ । अशीतेनाम्भसा स्नानं पयःपानं नवाः स्त्रियः । एतद्वो मानवाः पथ्यं स्निग्धमुष्णं च भोजनम् ।। ११९ ।। अश्विनीकुमारयोः। आयुघृते गुडे रोगा नित्यं मृत्युविंदाहिषु । आरोग्यं कटुतिक्तेषु वलं मापे पयस्सु च ॥ १२० ॥ आत्रेयस्य । किं शोधनेन वमनेन च भेपजेन किं वा रसायनदिनर्तुहितोपचारैः। स्वातन्त्र्यमेकमपहाय नरस्य नाधि व्याधि निहन्ति जगतस्वितयेऽपि किंचित् ॥ १२१ ॥ मुरम्या यामिन्यः शशधरसुधाधीतककुभः 'सजो नानाकाराः परिमलमिलन्मत्तमधुपाः । प्रभूतं ताम्बूलं रतिसमयसजा मियतमा निरातई चेतो यदि वद किमन्यदृपयति ।। १२२ ॥ १.च. क. पाठभेदा, ·52158 १०९-१३१ सर्वपदार्थसंस्तुतिपद्धतिः। કરે श्रुतचरितसमृद्ध कर्मदक्षे दयाला मिपनि निरनुवन्धं देहरक्षां निवेश्य । भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपाळश्चिरायुः ।। १२३ ।। वल्लभदेवस्यैतौ । अथ भोजनम् । पयःस्मिता मण्डकमण्डनाम्बरा वटाननेन्दुः पृथुलड्डुकस्तनी । पद रुचर्भोज्यभुजा भुजिक्रिया मिया बभूवोज्ज्वलकूरहारिणी ।। १२४ ॥ यदादिहेतुः सुरभिः समुद्भवे भवेद्यदाज्यं सुरभि ध्रुवं ततः । बघूभिरेभ्यः पवितीर्य पायसं रसौपकुल्यातटसकतीकृतम् ॥ १२५ ॥ यदप्यपीता वसुधालयैस्सुधा तदप्यदः स्वादु ततोऽनुमीयते । अपि क्रतूपर्युधदग्धगन्धिने स्पृहां यदस्मै दधते सुधान्धसः ॥ १२६ ॥ धृतप्लुते भोजनभाजने पुरः स्फुरत्पुरन्ध्रमतिविम्बिताकृतः । युवा निधायोरास लडुकद्वयं नखैलिलेखाथ ममर्द निर्दयम् ।। १२७ ।। अमीभिराकण्ठमभोजि तद्गृहे तुपारधारामृदितेव शर्करा । हयद्विपद्धप्कयणीपयस्सुतं सुधाहदात्पङ्कमियोद्धृतं दधि ॥ १२८ ।। त्वया विधातर्यदकारि चामृतं कृतं च यजीवनमम्धु साधु तत् । वृदमारम्भि तु सर्वतोमुखस्तयोचितः कर्तुमिदंपिवस्तव ।। १२९ ।। पड़ते हर्पपण्डितस्य । भुञ्जीत क्षितिपाधिपो नृपवरः सोधेपु रत्नोपलैः निधेषु प्रतिवित्ततुल्यघटनैर्विम्वैः स्वकीयदृतः । दिक्पालैरिव पद्विभुक्तिरसिकरासेव्यमानोऽङ्गना- पाणिप्रेरितवारुचामरचयाक्रान्तश्रमप्रमः ॥१३० ।। भोजनं देहि राजेन्द्र शाकम्पधृतान्वितम् । माहिपं च शरच्चन्द्रवन्दिकायवलं दधि ॥ १३१ ।। परमारजगद्देवस्य । 1. सिद्धे. २. कूल. ३. मम् क. पाठभाः .

·४०२ सूक्तिमुक्तावली। [१०९-१६ कामं प्रदीपयति रूपमभिव्यनक्ति सौभाग्यमावहति वक्त्रसुगन्धितां च । ऊर्जा करोति कफांश्च निहन्ति रोगां- स्ताम्बूलमेकमपरान् स्वगुणान् करोति ॥ १३२ ॥ युक्तेन चूर्णेन करोति राग रागक्षयं पूगफलातिरिक्तम् । चूर्णाधिकं वक्त्रविगन्धिकारि पत्राधिकं साधु करोति गन्यम् ॥ १३३ ॥ वराहमिहिरस्य । प्रत्युपसि भोजनान्त वतीनां सङ्गमे रतेविरमे । राजनि विदुषां संसदि ताम्बूलं नाति यः स पशुः ।। १३४ ।। ताम्बूलं कटुतिक्तमुष्णमधुरं क्षार कपायान्वितं यातनं कफनाशनं ऋमिहरं दुर्गन्धनिर्णायकम् । स्त्रीसंभाषणभूपणं रुचिकरं शोकस्य विच्छेदकं ताम्बूलस्य सखे त्रयोदश गुणाः स्वर्गेऽपि ते दुर्लभाः ॥ १३५ ॥ पर्णा पर्णपृष्ठं च चूर्णपत्रं तथैव च । रात्री खदिरतामूलं हरेरपि हरेच्छ्यिम् ॥ १३६ ॥ ॥ इति श्रीमदारोहकमगदत्तनदेशवाचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां मर्वपदार्यवनम् ॥

·११०-९] नीतिपद्धतिः। ४०३ नीतिपद्धतिः ( ११०) बोद्धा युवा रक्षितमन्त्रतन्त्रः सत्वेन संवर्मितचित्तरत्तिः । देश वलं कालमत्य कर्ता तस्येन्द्रवजाहतिरप्यपार्था ॥१॥ श्रीवैद्यमानुपण्डितस्य । श्रेयः प्रसुते विपदो रुणाद्धि यशांसि दुग्धे मलिनं प्रमार्टि । संस्कारशौचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः किल कामधेनुः ॥ २ ॥ राजशेखरस्य । नातिनीचैन चाप्चमक्तियं फलार्थिभिः । स्तोकं नत्वा पिवन्नम्भः कुम्भः प्राप्नोति पूर्णताम् ।। ३ ।। मा स्म सन्धि विनानन्तु मा स्म जानन्तु विग्रहम् । आख्यातं यदि शृण्वन्ति भूपास्तेनैव पण्डिताः ॥ ४ ॥ लक्ष्मीधरस्यैतौ । आत्मनाशाय नोन्नत्य छिद्रेण परिपूर्णता । भूयो भूयो घटीपात्रं निमज्जत्किं न पश्यास ॥ ५॥ जोयिकस्य । वरं दारिद्यमन्यायप्रभवाद्विभवादपि । कृशताऽभिमता देहे पीनता तु न दोपतः ॥ ६ ॥ भास्करस्य। । विरुदैरपि वस्तव्यं साधुभिर्धर्मदर्शिभिः । न हि दोपाच साधूनामसतां च गुणैस्समाः ॥ ७ ॥ असत्यां च(त्यात्म?) गुणे शस्त्रं दस्ताभ्यां विनिवार्यते एपाऽपि न गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते कचित् ॥ ८॥. वहूनामल्पसाराणां समवायो हि दारुणः । तृणैरावेष्टयते रज्जुर्यया नागोऽपि वध्यते ॥ ९ ॥ १. यमायुयो. २. त्व. ३ मपेक्ष्य. क. पाश्मेदा. ४. दोषा अपिदि मायनामिति समापितावया पादः ·सूक्तिमुक्तावली। [११०-२० बहूनामप्पमित्राणां य इच्छेत्कर्तुमप्रियम् । आत्मा तेन गुणाज्यस्तत्तेपां महदमियम् ।। १०॥ प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्यनः । दाता नापात्रवी स्यात् प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः ॥११॥ चरेद्धर्मानकपटो मुश्चेत् स्नेहमनौतुरः । अनृशंसश्वरेदीचरेकाममनुद्धतः ॥ १२॥ भगवतो व्यासस्यैते । चित्तरत्नमसंक्लिष्टमान्तरं धनमुच्यते । यस्य तपितं दोपस्तस्य सर्वा विपत्तयः ।। १३ ।। रविगुप्तस्य । यदृच्छासिद्धिपु प्रेम गुरुपूजास्वनादरः। व्याधियमिदं लक्ष्म्याः क्षिती ख्यातमनौषधम् ॥ १४ ॥ मुटुद्भिराप्तरसकृत्परीक्षितं स्वयं च युद्धया परिचिन्तितात्ययम् । फरोति कार्य खलु यः सं युद्धिमान् स एव लक्ष्या यशसथ भाजनम् ॥१५॥ भर्तृमेष्ठस्यैतौ । सति पुण्याकपि श्रीनिवन्धः समुद्यपः । किं वणिग्विपणिक्षिप्ता इन्त्य गीर्ण हरीतकी ॥ १६ ॥ कस्यापि । लजेब मधुमत्तस्य कदर्यस्येव धर्मधीः । अवलिप्तस्य विधेव नश्यति श्रीः प्रमादिनः॥१७॥ आपद्यपि दुरन्तायां नेय गन्तव्यमक्रमे । राहुरपक्रमेणव पिवनप्यमृतं मृतः ॥ १८ ॥ क्षेमेन्द्रस्यैन। अभिद्रोहण भूनानामनयन् गलरीः श्रियः। उदन्यानिय सिन्धूनामापटामेति पात्रताम् ॥ १९ ॥ मारः। सम्पदा मुस्यिनंपन्यो भवनि स्वल्पयापि यः। हात्यो विभिमन्ये न वर्षपनि तस्य नाम् ॥ २० ॥ मापस्य।

·११०-३.]
नीतिपद्धतिः
नयान्तरेण साध्येऽर्थे दण्डं नारभते सुधीः ।
सरज्जुकुम्भस्तोयार्थी कूपे झम्पों करोति कः ॥२१॥
आपदस्सन्ति महतां महतामेव सम्पदः ।
इतरेपा मनुष्याणां नापदो न च सम्पदः ॥ २२ ॥
कयोरप्येतो।
पतति व्यसने देवादारुणे दारुणात्मनि ।
संवर्मयति वज्रेण धैर्य हि महतां मनः ॥ २३ ॥
आरिपडुर्ग एवायमस्यास्तात पदानि पट !
तेपामेकमपि च्छिन्दन खंजयेद्रमरी श्रियम् ॥ २४ ॥
एतौ श्रीमुरारेः।
ज्वलति चलितेन्धनोनिर्विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते ।
प्रायः वं महिमानं क्षोभात् प्रतिपद्यते जन्तुः ।। २५ ।।
कालिदासस्य ।
आलस्यात् मुसहायोऽपि न गच्छत्युदयं जनः ।
हस्ताग्रास्फालितो भूमा तोपाई इव फन्दुकः ॥ २६ ॥
हरिभट्टस्य ।
द्रविणस्य नापराधस्तिष्ठति नचिरं यदल्पसत्त्वेषु ।
न हि सलिलस्य स दोपो विगलति] यद्विगुणपात्रस्यम् ।। २७ ॥
रत्नाकरस्य।
अमतिहरयात्मानं सहसाऽनर्येषु न प्रवर्नेत ।
शिरसि धृतेऽमृतकिरणे विपमयसहिपमनेत्रोऽपि] ॥ २८ ॥
निजवर्गोऽप्यनिटदि गमितः कान्लान् प्रभावमपहरनि ।
दिमसले दिमपाम्नो पाम निरोटपति तुहिनानि ।। २९ ।। .
दर्गनिरपि रचितामनिरूपसपंति को न दृष्टसापय॑म् ।
अहिपतिरामरगपभून फन्दाहिनकालकूटस्य ॥ ३० ॥

·४०६ सूक्तिमुक्तावली। [११००४० क्लेशस्याङ्गमदत्वा मुखमिह दि मुखानि नोपलभ्यन्ते । मधुभिन्मथनायस्तैराश्लिष्यति बाहुभिर्लक्ष्मीम् ॥ ३१ ॥ अलमप्रियाण्युदित्वा रुचिराः किमिह न स्थिता वाचः । अमृत[मिति वचसि सत्यपि विपमिति हि किमुच्यते वारि ॥ ३२ ॥ सुकृतं धनस्य जिं व्यवसाय: सलिलमिह वृतिनातिः। फलमुपनीय नराणां [कृत्वा] स्वमपैति काले [न] ॥ ३३ ॥ यत्पतनकर्महेतुस्तद्भुवि सलिले च तिष्ठति गुरुत्वम् । अन्विप्यते गुणार्थिभिरभ्युन्नतिसाधनं गरिमा ॥ ३४ ॥ सप्तैते वल्लमदेवस्य । कचिदपि वस्तुविशेपे दोपोऽपि गुणेन तुल्यतामेति । खण्डनमेव हि मण्डनमघरदले भवति रमणीनाम् ॥ ३५ ॥ कार्यगतर्वैचित्र्यानीचोऽपि कचिदलं न जातु महान् । कांस्येनैवादर्शः क्रियते राज्ञामपि न हेम्ना ॥ ३६ ॥ रविगुप्तस्यैतौ । गुणवानस्मि विदेशः क इव ममेत्येप दुरभिमानलवः । अञ्जनमणि विराजति विन्यस्तं न पुनरधरमणौ ॥३७ ।। स्तब्धप्रकृतिलोंके वहुमानमुपैति नातिशयनम्रः। स्फुटमत्रोदाहरणं पयोधराः कुवलयाक्षीणाम् ॥ ३८॥ प्रकाशवर्षस्यैतौ । रिक्ताः कर्मणि पटवस्तृप्तास्त्वलसा भवन्ति ये भृत्याः । तेषां जलोकसामि। पूर्णानां रिक्तता कार्या ॥ ३९ ॥ अर्गटस्य । आलस्यं स्त्रीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम् । सन्तोपो भीरुत्वं पड् व्याघाता महत्त्वस्य ॥ ४०॥ १.निष्टि. क. स. च, २. मपि क. ख. च. ३. त्यक्त्वाखमु. क. ख. च, ४, बाना. क, ख, च, ५ मपि, क,ख,च.

·११०-४८] नीतिपद्धतिः। अन्तःकरणशून्योऽपि तृणपूलकपूरुपः । सत्कृतः क्षेत्रपतिना समर्थो मृगवारणे ।। ४१॥ उपस्थिते विप्लव एव पुंसां सारेतरत्वं हनुमीयतेऽन्तः । अवाति वाया न हि तूलराशेगिरेश्च कश्चित प्रतिभाति भेदः ॥ ४२ ॥ सामोपायनयमपञ्चपटवः प्रायेण ये भीरवः शूराणां व्यवसाय एव हि परं ससिद्धये कारणम् । विष्फूर्जद्विकटाटवीगजघटाकुम्भकसंचूर्णन- व्यापारैकरसस्य सन्ति विजय सिंहस्य के मन्त्रिणः ॥ ४३ ॥ व्यसनरेवाघ्राताः शृण्वन्ति वांसि पापमित्राणाम् । उद्भूतारिष्टानामपथ्यमेवाधिकं स्वदते ॥ ४४ ॥ काकः काञ्चनपञ्जरे विनिहितः पद्माकरे कौशिकः श्राद्धे श्वा विनियोजितो हुतवहे हव्यः पलाण्डुः कृतः । सर्व तेन कृतं किमत्र बहुना मद्यं महाशान्तये येनाज्ञानवता महीयास पदे नीचः समारोपितः॥४५॥ द्वारे रुद्धमुपेक्षते कथमपि प्राप्तं चिरान्नेक्षते विज्ञप्तो गजमीलितानि कुरुते स्वल्पेऽपराधे दमः । निर्यातस्य करोति दोपगणनां तद्विद्विपामग्रतः स स्वामी यदि सेव्यते पितृवने किं नः पिशाचैः कृतम् ॥ ४६॥ केपामप्यते । संग्रह नाकुलीनस्य सर्पस्येव करोति यः । स एव श्लाघ्यते मन्त्री सम्यग्गारुडिको यया ॥४७॥ विक्रमभट्टस्य । सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः । आप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ४८ ॥ श्रीयशोवर्मदेवस्य । १.मस्तले. ग.

·[११०-५७ सूक्तिमुक्तावली। शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततन्त्रस्य नृपतेः परं प्रत्यावापः फलति कृतसेकस्तरुरिव । बहुव्यानं राज्यं न सुकरमराजप्रणिधिभि- दुराराधा लक्ष्मीरनहितचिचं छलयति ॥ ४९ ॥ राजशेखरस्य । जाने ज्वालाजालेभ्यः कटाहेभ्यः पिवन्ति ते । तैलं तृष्णातरलिताः कुनृपो यैनिपेवितः ॥ ५० ॥ सेव्यन्ते क्षितिजाः क्षुद्रा यदेतत्कूपलवनम् । प्रकोपो निधनं येषां स्मितमात्रं त्वनुग्रहः ॥५१॥ तिष्ठन्ति विभवेष्वेव राज्ञा धूर्ताः प्रियंवदाः । व्यसनानिलपातेषु तुलवद्यान्ति ते दिशः॥ ५२ ।। येरेव पात्यते मुग्धः स्वामी दुर्जनसङ्कटे । जहोऽयमिति तैरेव दूरस्थैरुपहस्यते ॥ ५३॥ क्षेमेन्द्रस्यैते। विद्वेष्टि भक्तसङ्घातं न व्यंजनमपेक्षते । मांस परिहरत्येव मन्दः परिण[ति] विना ।। ५४ ॥ कस्यापि । अहि भास्करमिच्छन्ति रात्रावमृततेजसम् । अदि रात्री च रानानमिच्छन्ति गुणिनं प्रजाः ॥ ५५ ॥ सूक्तिसहस्रात् । स्वेच्छया कुरुते स्वामी यकिनन यतस्ततः । तच गतिचिकीर्पन्तो दुःखं जीवन्ति मन्त्रिणः ॥ ५६ ॥ आर्यता विमवस्त्यागः स्वातन्म्यमुचितज्ञता । इति पश्चगुणोपेनमाश्रयेदाश्रयं नरः ॥ ५७ ॥ को ·१९०-६३] नीतिपद्धतिः। आपत्स्वेव हि महतः शक्तिरभिव्यज्यते न सम्पत्सु । अगरोस्तदा न गन्धः प्रागस्ति यथाऽग्निपतितस्य ।। ५८ ॥ वल्लभदेवस्य । चतुरसमुद्रीपरिखे नृपाणामन्तःपुरे वासितकीर्तिदारे । दानं दया सनृतमातियेयी चतुष्टयी रक्षणसौषिदल्लाः ॥ ५९ ॥ श्रीहर्षपण्डितस्य । बहिः सर्चाकारमगुणरमणीय व्यवहरन् पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति । जनं विद्वानेकः सकलमतिसन्धाय कपटै- स्तटस्थः स्वानर्थान् घटयति च मौनं च भजति ॥ ६ ॥ भवभूतेः । अपाशेन च कातरेण च गुणः स्यात सानुरागेण का प्रज्ञाविक्रमशालिनोऽपि हि भवेत् किं भक्तिहीनात्फलम् । प्रज्ञाविक्रमभक्तयस्समुदिता येषां गुणा भूतये ते भृत्या नृपतेः कलत्रमपरे सम्पत्सु चापत्सु च ॥ ६१ ॥ ऐश्वर्यादनपेतमीश्वरमयं लोकोऽर्थतः सेवते तं गच्छन्त्यनु ये विपत्तिषु पुनस्ते तत्मतिष्ठाशया । भर्तु प्रलयेऽपि पूर्वसुकृतासङ्गेन निस्सङ्गन्या भक्त्या कार्यधुरं वहन्ति बहवस्ते दुर्लभास्त्वादृशाः ॥ ६२ ॥ मुहुर्लक्षोद्भेदा मुहुरधिगता भावगहना मुहुस्संपूर्णाङ्गी मुहुरतिकशा कार्यवशतः । मुहुर्नश्यद्धीजा मुहुरापि वहिः प्रापितफलाइ- प्यहो चित्राकारा नियतिरिव नीतिर्नयविदः ॥ ६३॥ विशाखदत्तस्यैते ।

·४१० सूक्तिमुक्तावली। [११०-६६ शूराणां नयशास्त्रसारविदुपामन्यैरभेद्यात्मनां धीराणामुपधाविशुद्धमनसां सदशिना मन्त्रिणाम् । युद्धया यः प्रविचार्य मन्त्रमवनीनाथः करोत्यादरात् सिद्धयत्यस्य समीहितं किमपि तद्वस्तु त्रिलोक्यामपि ॥ ६४ ॥ कस्यापि । अविज्ञानाद्राज्ञो भवति मतिहीनः परिजन- स्ततस्तत्वाधान्याहजति न समीपे बुधजनः । युबैस्त्यक्ते राज्ये भवति हि न नीतिगुणवती विनष्टायां नीतो सनृपमवशं नश्यति कुलम् ॥ ६५ ॥ कस्यापि । नालस्यप्रसरो जडेष्वपि कृतावासस्य कोशे रुचि- दण्हे कर्कशता मुखे च मृदुता मित्रे महान् प्रश्रयः । आमूलं गुणसंहतिव्यसनिता द्वेषश्च दोपाकरे यस्पा स्थितिरम्बुजस्य वसतिर्युक्तंव तत्र श्रियः ॥ ६६ ॥ जयवर्धनस्य । ॥ इति श्रीभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां नीतिपद्धतिः ।।

·१११-७) विद्यापद्धतिः। विद्यापद्धतिः (१११) अर्धाङ्गुलपरीणाहजिह्वाग्रायासभीरवः । सर्वाङ्गलेशजननमबुधाः कर्म कुर्वते ॥ १ ॥ हलायुधस्य । विद्या प्राप्य कृतं येन विद्वेपकलुपं मनः। तेनात्मा हन्तै मूर्खेण स्नात्वा पासूत्करैर्टतः॥२॥ रसायनी जराजीर्णश्चिररोगी च यो भिषक् । धातुवादी दरिद्रश्च किं तया ह्यस्य विद्यया ॥३॥ स्पृहणीया सती तावद्विद्या सन्तोपशालिनी । यावन्न पार्थिवास्थानपण्यस्थाने प्रसारिता ॥४॥ शीलं परहितासक्तिरनुत्सेकः क्षमा धृतिः । अकोभश्चेति विद्यायाः परिपाकोज्ज्वलं फलम् ॥ ५॥ क्षेमेन्द्रस्त्यैते । दत्तं समस्तमपि तिष्ठति यत्तथैव ज्ञातिर्न यद्विभजते ड्रियते न चोरैः। जन्मान्तरेऽपि यदुपैति नरेण सार्ध विद्याधनं यदि तदस्ति धनैः किमन्यैः॥६॥ नानुद्योगवता न चामवसता मानं न चालम्बता नालस्योपहतेन नान्यमनसा नाचार्यविद्वेषिणा। [न] भ्रूभङ्गविलाससुस्मितमुखी सीमन्तिनीं ध्यायता लोके ख्यातिकरः सतामभिमतो विद्यागुणो लभ्यते ॥ ७॥ कयोरप्येतो। १स्ति. रु. पाटभेदः २. च. क. स. च. ३. स. क. स.च.

·देवपद्धतिः। ४१३ दैवपद्धतिः ( ११२). अम्भोधिः स्थलता स्थलं जलधितां धूलीलवः शैलतां मेरुर्मुकणतां तृणं कुलिशतां वज्रं तृणक्लीक्ताम् । वह्निः शीतलता हिमं दहनतामायाति यस्येच्छया लीलादुर्ललिताद्भुतव्यसनिने तस्मै नमः कर्मणे ॥१॥ यत्सेव्यो विकला कलाशतविदों नालोकयत्याननं यन्मौख्येण मनीपिणां विहसता न स्तोत्रमाकर्ण्यते । यञ्च स्वास्थ्यमपथ्यभोजनजुपां यत्संपदः पापिनां तत्सर्वं पुरुपार्थपाटनपटोर्धातुर्विलासायितम् ॥ २ ॥ माण्डव्यस्तपसि स्थितः किल मुनिः शूलेऽर्पितश्चोरवत्, कापल्यात् स च चकिचोरनृपतिः सर्वं गतः कीर्यते(?) । चण्डालत्वमवाप देवविहितं देवोऽपि धर्मः स्वयं वन्ध्यं सर्वविपर्ययेण कुरुते देवी गतिः पौरुषम् ॥ ३ ॥ लक्ष्मीकौस्तुभपारिजातसहजः सूनुः सुधाम्भोनिधे- देवेन प्रणयप्रसादविधिना मूर्धा धृतः शंभुना । अद्याप्युज्झति नैव दैवविहितं क्षण्यं क्षपावल्लभः केनान्येन विलङ्घयते विधिगतिः पापाणलेखासखी ।। ४ ।। ग्रीवाभरणतां लेभे कालकूटः पिनाकिनः । कण्ठोच्छित्यै सुधा राहोर्भवितव्यतयाऽभवत् ॥ ५ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । धनिषु मुधा किमु धावत तृणीमाध्वं न साध्विदं चलितम् । विधिलिखिताक्षरमालं फलति कपालं न भूपालः ॥ ६ ॥ नश्यति जनाद्भुजङ्गो विद्रवति जनोऽपि दूरतरमुरगात् । पश्य विधस्तात्पर्य येन तयोरपि च सङ्गमं कुरुते ॥ ७॥ वल्लमदेवस्यैतौ । 1. चरि. क. पाठभेदः।

·सूक्तिमुक्तावली। [१११-१ वरं शरावहस्तस्य चण्डालागारवीयिषु । भिक्षार्थमटनं राम न मौख्यद्दतजीवितम् ॥ ८ ॥ वासिष्ठरामायणात ॥ शीलं नैव विभर्ति कीर्तिमपलां धत्ते न धर्मे धियं मात्सर्येण मनीपिणां प्रतनुते पारुप्यदोषं गिरा। तोतया परलोककर्म नयति प्रायेण सन्दिग्धता यम्तस्याफलशास्त्रपाठनपटोर्मूढस्य किं विद्यया ॥९॥ क्षेमेन्द्रस्य । ॥ इति श्रीमदारोहकमगदत्तमल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां विद्यापद्धतिः ।।

·११३-६] पुरुषकारपद्धतिः। पुरुपकारपद्धतिः ( ११३) दलन्त्युदितचेतसो रिपुतमस्समूहास्समं भवन्त्यपि च यदशादनिशमर्थसार्थोदयाः। तमद्भुतपराक्रम क्रमनमत्कुलक्ष्माधरं जगजितरसोर्जितं पुरुपकारमेव स्तुमः ॥ १॥ शान्तिस्वस्त्ययनेन शाम्यति नृणां यत्सर्वमौत्पातिक यत्पथ्याशनमाशु रोगनिचयानुन्मूलयत्युत्कटान् । सद्यः सिद्धरसायनेन पुरुपस्तारुण्यमामोति यत् तेनार्थः पुरुषार्थ एव जगतामेकातपत्रायते ॥२॥ आत्मा जन्म(यत्न?)शतैर्धनार्जनधिया मिथ्या किमायास्यते पङ्गोः श्रीहमेति लड्वितभुवो देवेच्छया निर्धनाः । इत्येताः पुरुषार्थमूलहतयः कश्चित्समुत्सारिता मुग्धानामलसोत्कटाः प्रतिपदं कुर्वन्ति चित्तभ्रमम् ॥३॥ पाण्डित्यं यदि नाम दैवविहितं तत्किं वृथाऽध्यापन- रायुश्चेनिहितं विधातृलिखितं तत् किं प्रयत्नाशनः । राज्यं चेद्विधिनिर्मितं तदनिशं किं मन्त्रतन्त्रोद्यमै- धाता चेत्सुगतिपदस्तदफलैः किं तीर्थसार्थभ्रमः॥४॥ वदन्त्यविदितोत्साहं देवं देवं सदैव ये । तेषां विनष्टचेष्टानां दूरे धर्मार्थसम्पदः ॥५॥ हत्वा नन्दं स्वजनसहित सप्तभिर्वा सरर्य- चाणश्येन प्रतनमतिना चन्द्रगुप्तोऽभिषिक्तः। आचर्येण मस्तयशसा कीर्त्यमानेन शास्त्रं नेन न्यस्ता किमपि बदतो देववादस्य मुद्रा ॥ ६ ॥ तेजमा २. शान्त्या. क. पाठभेद ३.ति, क.स.1 ·४१४ . सूक्तिमुक्तावली। [११२-१२ दीपादन्यस्मादपि मत्ये(ध्या?)दपि जलनिर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥ ८॥ श्रीहर्षस्य । देशादेशान्तरं यातु पापपुण्यमयः पुमान् । पुन स्तंत्र] प्रतीक्षन्ते सम्पदो विपदोऽपि च ॥९॥ प्ररहादनस्या करोतु नाम नीतिको व्यवसायमुदारधीः । फलं पुनस्तदेवास्य यद्विधेर्मनसि स्थितम् ॥ १० ॥ भगवतो व्यासस्य । यन्मनोरथतिरंगोचरो यत्पृशन्ति न गिरः कवेरपि । स्वपत्तिरपि यत्र दुर्लभा लीलयैव विदधाति तद्विधिः ॥११॥ अलङ्कारशङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च सृप एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधी वक्रे मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरपी ।। १२ ॥ कयोरप्येतौ। ॥ इति श्रीमगदत्तमम्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां दैवपद्धतिः॥ १.स्त्री च, क, ख. च.

·११५-१.j
श्रीवर्णनपद्धतिः।
श्रीवर्णनपद्धतिः (११५)
तावच्छीतमृदुस्पर्शः परे स्वे च जने जनः ।
वात्ययेव हिमं यावन्न श्रिया परुपीकृतः॥१॥
श्रीमानजननिन्द्यश्च शूरश्चाप्यविकत्थनः ।
समदृष्टिः प्रभुश्चेति दुर्लभाः पुरुषास्त्रयः ॥ २ ॥
वासिष्ठरामायणादेतौ ।
श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् ।
उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥३॥
काकतालीययोगेन यदनात्मवति क्षणम् ।
करोति प्रणयं लक्ष्मीस्तदस्यास्त्रीत्वचापलम् ॥ ४॥
रविगुप्तस्यैतौ ।
कृष्णः क्रीडितवान् गोभिरिति गोतुल्यबुद्धिपु ।
पक्षपातवती लक्ष्मीरहो देवी पतिव्रता ॥ ५ ॥
श्रीः सपत्नीमिव द्वेष्टि दृष्टिं सत्पथदर्शिनीम् ।
तो विना यत्र तत्रैव पतन्त्यन्धा इवेश्वराः॥६॥
अयं मभुरयं भृत्य इति या जगतः स्थितिः ।
फलं विजयते तत्र श्रीप्रसादाप्रसादयोः ॥ ७॥
सर्वासामपि देवीना मध्ये श्रीदेवदेवता।
यां विना न भवन्त्येव तासां पूजादिकाः क्रियाः ॥८॥
सर्वासामेव नारीणां मध्ये श्रीः सुभगा खल्ल ।
स्पृहयन्ति महान्तोऽपि यां स्वेच्छाचारिणीमपि ॥ ९॥
माणेभ्यो न प्रियं वस्तु जगतीत्यनृतं खलु ।
लक्ष्मीकृते यतः प्राणान् गणयन्ति तृणं नराः ॥ १० ॥

·४१६ सूक्तिमुक्तावली 1११४-५ हठोदलननिचलः कठिनकण्ठपीठोद्धृतः सबघिरसर्पिपा परितर्मुखीफलः। भियं हुवहुनाशनः किल दशाननः प्राप्तवान् न पारुपति विना भवति वाञ्छिताप्तिः कचित् ॥ ७॥ क्षेमेन्द्रस्यते । ॥ इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां पुरुषकारपद्धतिः॥ साहसपद्धतिः (११) उपशोभव सहायास्सिद्धिवारस्य साहसे वसति । दलपनि कुलानि फरिणो फिल हरिणपरिग्रहः सिंहः ॥१॥ नित्यानि नपरीभिर्लभ्यन्ते निर्मलानि मलिनाभिः । ननुभिर्यशासि धीररवसरतुलिनाभिरतुलानि ॥२॥ बल्लभदेवस्यैतौ । साहसी भवति यः पुमान् शिना नस्य देवगतः श्रियो न चेन् । संभवन्ति विपुलास्तथाऽप्यहो किं नु कीर्तिरमला विहन्यते ॥ ३ ॥ स्वर्गस्तस्य गृहाङ्गणत्यहिपुरं भूमीगृहत्पम्पदा ग्दापन्नि जामियोमानि]निरोगहन्नि पानीभृतः । हापानि मपन्नि वारिनिधयः कीटानटापन्यो परप म्यादममानपौरुपनिघेलीफोगरं साइमम् ।। ४ ।। पृषी मारदियं ममुदपरिग्या नारपिगरम्यन प्पोमतमनु मायदेव शिपमः पातालपागगमः । कन्या मृधि प गप्पभिदा दरम्य पीनिरिपः गोपादन मंगपतुनापागण भीरितम् ॥ ५॥ माने। मिनु ।

·११६-५] दानपद्धतिः। . तीक्ष्णादुद्विमते मृदो परिभवत्रासान्न सन्तिष्ठते मूर्ख द्वेष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽभ्यधिकं विभेत्युपहसत्येकान्तभीरूनहो श्रीलब्धप्रसरेव वेशवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ॥ १८ ॥ विशाखदेवस्य । ॥ इति श्रीभगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां श्रीवर्णनपद्धतिः ॥ दानपद्धतिः ( ११६) मित्वाऽपि भूमिमधिरोहति रत्नराशि- राकाशतोऽपि नमदम्बुधराः स्रवन्ति । वाञ्छाफलं फलति वाञ्छितकाल एव कालमधानगुणरत्नधनस्य दावा ॥१॥ चन्द्रगोभिनः। मेरोमूनि रथेनं मार्गपतितान् रत्नोपलान् खण्डयन् कुर्वन् जर्जरितोमि सप्तचरणराकाशगङ्गाजलम् । यज्ज्योतीष्यभिभूय भाति तमसामुच्छित्तये भास्कर- स्तत्राप्याह मनस्समाधिविहितं दानं निमित्तं मुनिः ॥२॥ भगदत्तभास्करस्य । गौरवं प्राप्यते दानान्नतु वित्तस्य संग्रहात् । स्थितिरुचैः पयोदानां पयोधीनामधः पुनः ॥ ३ ॥ दातुरुन्नतचित्तस्य गुणयुक्तस्य चार्थिनः । दुर्लभः खलु संयोगः सद्धीजक्षेत्रयोरिव ॥४॥ सङ्गन्तः श्रेयसां पारं स एको भुवि जीवति । प्रणतः पूरिताशेपु भवत्यर्थी च योऽर्थिषु ॥ ५॥ .

·११६-१९] दानपद्धतिः। ४२१ शूराः सन्ति सहस्रशः सुचरितः पूर्ण जगत् पण्डितः सङ्ख्या नास्ति कलाविदां बहुतरः कान्ता बनान्तप्रियः । त्यक्तुं यः कुलवित्तमुन्नतमतिः शक्नोति जीवाधिक सोऽस्मिन् भूमिविभूपणं शुभमतिर्भव्यो भवेदुर्लभः ।। १५॥ दानं यत्सयमोपकारिषु ननु न्यासः स एवार्यते दाने याचनमौल्यमेव दधते तत्कि न भोगाश्रयात् । पात्रे यत्फलविस्तरमियतया तद्वाधुपित्यं न किं तदानं यदुपेत्य निप्पणयिनि क्षीणे जने दीयते ॥ १६ ॥ केपामप्यते । पूर्वजन्मसुकृतव्ययलब्धाः सम्पदो विपद एव विमृष्टाः । पात्रपाणिकमलार्पणमासा तासु शान्तिकविधिः परिदृष्टः ॥ १७ ॥ याचमानजनमानसटत्तेः पूरणाय यत जन्म न यस्य । तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमर्न गिरिभिर्न समुद्रः ।। १८ ॥ श्रीहर्षपण्डितस्यैती। आतंदुः[ख्ये] परित्राणदुर्गिर्ता]दि यथाक्रमम् । पाप्रमाहुर्दयालूनामलाभे गुणवानिति ॥ १९ ॥ मगवतो व्यासस्य । इति श्रीमगदत्तनल्हणदेवविरचितायो सूक्तिमुक्तावल्या दानाद्धतिः ।

·४२० सूक्तिमुक्तावली। [१९६-१४ तेजस्थ्यपि विना दानं वैरिभिः परिभूयते । नीयतेऽस्तं दिनान्तेन तिग्मांशुः सङ्घचत्करः ॥ ६॥ औदार्य मकमेकत्र गुणानां राशिरकतः । विफलस्तु]गुणग्राम ऑदिाय परिवर्जितः ।। ७ ।। गतासोरुपरि क्षिप्तमम्भः कुम्भशतं वृथा । तृपामूञ्छितचित्तस्य चुलुकोऽप्यमृतायते ॥ ८ ॥ प्रत्याख्यानमपि श्रेयः श्रेयोऽनुनयपेशलम् । न तु दानमसत्कारपारुष्यमलिनीकृतम् ॥९॥ केषामप्यते । प्रियः प्रजानां दातेव न पुनीवणेश्वरः । आगरछन् वाञ्छयते लोकै रिदो न तु वारिधिः ॥ १० ॥ प्रह्लादनस्य। जीवति स जीवलोके यस्य गृहाचान्ति नार्थिनी विमुखाः । भृतकवदितरजनोऽसौ दिवसान पूरयति कालस्य ॥ ११॥ पश्यति यदि वितथमधः परभागो ददत एव भुवनेषु । वर्षन्तस्तरणेरपि तेजस्तिरयन्ति जीभूताः ॥ १२ ॥ बल्लभदेवस्यैतौ किं रत्नोज्ज्वलमौलिना यदि शिरः सत्सु प्रणामानतं कर्पूरक्रमुकादिभिः किममलं सत्यं मुखाब्जे यदि । कि हारेण च चन्दनेन हृदये तत्त्वं यदि भ्राजते कि कान्तर्मणिकङ्कणर्यदि सदा दानोदकाः करः ॥१३॥ क्षेमेन्द्रस्य। शूरः क्रियते स्फुरन्ति पशवः सिंहादयोऽप्युत्कदा 'विद्वांसः शुकशारिका इव पठन्त्याशु श्रुतं यत्किल । ध्यानाधीनसमापिरुद्धमरुतः स्वार्थस्थिरोद्योगिन- स्त्याग(गी?) नित्यपरोपकारसुकृतः माप्यः क कल्पद्रुमः ॥ १४ ॥ १.चित्य. कस.च. २. पर्यव.क... ३. चिय. क. स.च.

·१९८-२) कुलवधूवृत्तपद्धतिः। ४२३ नानाना बहु साधिता रसवती देवाग्निकायोचितः संभारो रचितो विशुद्धवसने कालोचिते योजिते । स्नानं नाथ विधीयतामतिथयः सीदन्ति नान्या स्वरा धन्यं वोधयते शनैरिति पतिं मध्याह्नसुतं सती ॥ ७ ॥ दीपकस्यैतौ अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु यो विश्रामो हृदयस्य यत्र रजसा यस्मिन्नहायों रसः । कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्स्नेहसारे स्थितं भद्रं तस्य सुमानुपस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते ॥ ८॥ भवभूतेः। इति श्रीभगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या कुलत्रीपद्धतिः ॥ कुलवधूवृत्तम् (११८) e+ शुश्रूपस्व गुरुन् कुरु मियसबीटाति सपत्नीनने भर्तुर्विप्रकृताऽपि रोपणतया मा स्म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येप्चनुत्सकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥ १॥ कालिदासस्य। इलामाप्रवित्रितत्रिभुवनाः कर्णाञ्चलोसिता- स्तारुण्यस्य मदस्य च मणिधयो लज्जासङ्कचिताः ।। तीक्ष्णा दीरफमचयो मुनिमनोमाणिस्यघोदताः कल्पन्तां प्रमदाय यः कुलवधूलीलाकटाक्षच्छटाः॥२॥ महवामननगम्य।

·सूक्तिमुक्तावली। [११७-६ कुलस्त्रीपद्धतिः (११७) प्रोपितायाः प्रयान्त्यस्तं प्रजा धर्मों यशस्सुखम् । निहत्ताया निवर्तन्ते अहोवघ्नन् (१) कुलाङ्गनाः ।। १ ।। भगवतो व्यासस्य । आभोगभूपणवती कुचकुम्भसम्प- दन्तर्विकारमधुराणि विलोकितानि । अङ्गान्यनङ्गपिशुनानि कुलाइन्नानां धीरात्मनामपि मनः परितापयन्ति ॥ २॥ लज्जावशावनतमन्थरदृष्टिपातं यश्चुम्बितं कुलवधूवदनारविन्दम् । तेपामनेकपुरुषव्रणितापरेषु सक्तिः कथं भवतु वेश्यवधूमुखेषु ॥ ३ ॥ नातः परं कुलमतः परतो न शीलं नातः परं च करणस्य पदं मृगाक्ष्याः । यद्वाप्पविन्दुरपराधवतोऽपि पत्यु- रुत्सङ्गितेन चरणेन तयाऽपनिन्ये ॥४॥ चतुहि स्नातां त्रिदिनविरहापाण्डुरमुखी रजोमुक्तां तन्वी विशददशनां स्वच्छबदनाम् । हरिद्राहीवेरमचुरपटुगन्धप्रणयिनी मदन्यः को भुने च्युतकुसुमशेपामिव लताम् ॥ ५॥ केपामप्यते । स्वस्थानस्थितमार्जितोपकरणं प्रोन्मृष्टभूदर्पणं 'याधुस्निग्धगुणज्ञविश्रमपदं पूनापरं यगृहम् । भर्तुः कर्मकरी दिवा] मुभिना सर्वाङ्गभूपा निशि मा प्रियवादिनी फुलवधूपन्यः सती लभ्यते ॥६॥ कलानि.क पाटभेदः. २ यहविरहान ग. ३ अधिकचपलस्वपनयनाम् ग.

·4 ર अपत्यपद्धतिः। अपत्यपद्धतिः (११९) । इन्दोः कलाकलापेन पविक्रमनिवेशिना । सर्वदुःखापनोदाय वालकानां कृता भुजाः ॥१॥ लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् । सन्ततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे ॥ २ ॥ कालिदासस्य । किं तेन जातमात्रेण मातुर्यौवनहारिणा । आरोहति न यः स्वस्य वंशस्याने ध्वजो यथा ॥३॥ अन्तःकरणतत्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् । आनन्दग्रन्थिरेकोऽयमपत्यमिति वध्यते ॥४॥ आलक्ष्य दन्तमुकुलाननिमित्तहास- रव्यक्तवर्णरचनावचनमवृत्तीनू । अङ्काश्रयमणयिनस्तनयान् वहन्तो धन्यास्तदङ्गारजसा मलिनीभवन्ति ॥५॥ एते भवभूतेः । संपदि यस्य न हों विपदि विषादो रणे [प्य] धीरत्वम् । तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥ ६॥ पुत्रास्पदं कृतमिति तत्कर्मणि योजयेन दुष्पुत्रम् । हवनविधौ हव्यभुजस्तिलं प्रशंसन्ति न तु तैलम् ॥ ७॥ वल्लमदेवस्य । अम्बायाच पितुश्च सद्गुणगणो यस्मिन्नभिव्यज्यते तस्मिन स्वमतिविम्बितेव निखिला सैवाकृतिः सा द्युतिः । सा वाणी विनयरस एव सहना पुण्यानुभावस्स च श्लाघायाः सदनं सुखस्य वसतिस्तेनैव पुत्री पिता ॥ ८॥ कस्यापि । १च. क. स. प. पि. क. पाठभेद. २ स; क. पाठभेदः ·४२४ [१९८६ सूक्तिमुक्तायली। निर्व्याज दयिते ननान्दषु नता श्वश्रूपु भक्ता भव स्निग्धा वन्धुपु वत्सला परिजने स्मेरा सपत्नीष्वपि । पत्युमित्रजने सनर्मवचना खिन्ना च तद्वरिषु स्त्रीणां संवननं नतभ्रु तदिदं वीतोपधं भर्तृषु ॥ ३ ॥ अभ्युत्थानमुपागते गृहपती तद्भापणे नम्रता तत्पादार्पितदृष्टिरासनविधिस्तस्योपचर्या स्वयम् । सुप्ते तत्र शयीत तत्लथमतो जह्याच शय्यामपि पाच्यः पुत्रि निवेदितः कुलवधूसिद्धान्तधर्माश्र(श)यः ॥ ४ ॥ राजशेखरस्यैतौ। भक्तिः प्रेयसि संश्रितेपु करुणा श्वश्रूषु ननं शिरः प्रीतितिषु गौरवं गुरुजने शान्तिः कृतागस्यपि । आम्नातः कुलयोपितां व्रतविधिः सोऽयं विधेयो पुन- मद्भर्तुर्दयिता इति प्रियसखीवुद्धिः सपत्नीप्वपि ॥ ५॥ बिल्हणस्य। यद्देवेभ्यो यच्च पित्रादिकेभ्यः कुर्याद्भर्ताऽभ्यर्चनं सक्रियातः । तस्याधं वे सा फलं नान्यचित्ता नारी भुङ्क्ते भर्तृशुश्रूपयैव ॥ ६ ॥ मार्कण्डेयपुराणात् । ॥ इति श्रीभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां कुलवधूवृत्तपद्धतिः ॥ १. यः क. पाठभेदः ·१२०-८] मित्रपद्धतिः। ४२७ मित्रपतिः (१२०) उपनमितं पुण्यचयः संपूर्ण रक्षितं च यत्नेन । संपदि विपदि त्राणं भवति निधानं च मित्रं च ॥१॥ कस्यापि । किमिद कपालकमण्डलुवल्कलसितरक्तपटजटापटलैः। व्रतमिदमुज्ज्वलमनसा प्रविपनार्थस्य निर्वहणम् ॥ २॥ वल्लभदेवस्य तस्य पुरः कथनीयं दुःखं दुःखान्वितेन पुरुपेण । यो वा शमयति दुःखं यो वा परितप्यते तेन ॥ ३ ॥ स्वामिनि गुणान्तरज्ञे गुणवति भृत्ये सुवर्तिनि कलत्रे । मित्रे चानुपवर्ये निवेद्य दुःखं सुखी भवति ॥ ४ ॥ रुपपति प्रतिवचनरादरमुपदर्शयन् खलीकुरुते । उत्कर्पयंश्च लघयति मूर्खसुहृत् सर्वदा वयः ॥ ५॥ अहिते प्रतिपेघश्च दिते चानुमवर्तनम् । व्यसने चापरित्यागस्त्रिविधं मित्रलक्षणम् ॥ ६ ॥ केपामप्यते । दर्शितानि कलत्राणि गृहे भुक्तमशङ्कितम् । कथितानि रहस्यानि सौहार्द किमतःपरम् ।। ७ ॥ भगवतोग्यासस्य । शोकारतिभयत्राणं प्रीतिविसम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यसरद्वयम् ।। ८॥ १. मुमत्त, च...नि.क. स. मामि. च.

·કર્ણ सूक्तिमुक्तावली। (१९-1 आयातो भवतः पितेति सहसा मातुर्निशम्योदितं धूलीधूसरितो विहाय शिशुभिः क्रीडारसं सुद्रुतम् । दूरात् स्मेरमुखः प्रसार्य ललितं वाहुद्वयं वालको नाधन्यस्य पुरः समेति परया प्रीत्या रणदर्घरम् ॥९॥ [ भट्टोत्कटस्य ? ।] रागस्यास्पदमित्यवेमि न हि मे भ्रंशीति न प्रत्ययः कृत्याकृत्यविचारणासु विमुखं को वा न वेति सितो। इत्थं निन्द्यमपीदमिन्द्रियवशं प्रीत्यै भवेद्यावनं भक्त्या याति यदित्यमेव पितरौ शुश्रूपमाणस्य मे ॥ १० ॥ तिष्ठन भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत्संवाहयतः सुखं हि चरणी तातस्य कि राज्यके । किं भुक्ते भुवनत्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो- रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तन्नास्ति कश्चिद्गुणः ॥ ११ ॥ श्रीहर्षस्यैतौ । संसार यदुदेति किञ्चन फलं तत्कृच्छ्रसाध्यं नृणां किं वेतत्सुखसाध्यमस्ति युगलं सम्यग्यदि ज्ञायते । यल्लक्ष्मीसमुपार्जनं पुलफिना रक्तस्य रङ्गायतां त(य? कान्तारतिनिस्तरगमनसामुत्पद्यते नन्दनः ॥ १२ ॥ मदनस्य। वित्राणि स्खलता पदानि दधता धात्रीकरालम्बिना स्वभ्यस्तं पुनरेव जानुगमनं निशङ्कामातन्वता । उद्भिनामलदन्तकालमुखेनान्यक्तवाग्वादिना या प्रीतिः स्वमुतेन चेतसि सखे वक्तं न सा पार्यते ॥ १३ ॥ भट्टार्दनस्य । ॥ इति श्रीभगदत्तनम्हणदेयविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां पुत्रपद्धतिः ।। . १.क.ग.३.१ गोगटस्य. क. प.च.

·१२१-१] गुणपद्धतिः। गुणपद्धतिः (१२१) गुणेषु यत्नः क्रियतां किमाटोपैः प्रयोजनम् । विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः॥१॥ क्षेमेन्द्रस्य । पङ्कान्वयमपि सरसिजमारोहति नीलकण्ठमूर्धानम् । पश्यत गुणमहिमानं चरणादपि मृज्यते पङ्करः ॥२॥ वल्लभदेवस्य । स्वल्पेनैव हि कश्चिद्गणेन जगति प्रसिद्धिमुपयाति । एकेन करेण गजः करी न सूर्यः सहस्रेण ॥३॥ प्रकाशवर्षस्य । गुणे कुर्वादरं भ्रातन वित्तेषु कदाचन । सुलभं गु नां वित्तं दुर्लभा धनिनां गुणाः ॥ ४ ॥ गुणेषु यत्नसाध्येषु यत्ने चात्मनि संस्थिते । परोऽपि गुणिनां धुर्य इति जीवन सहेत कः ॥५॥ निर्मलानां कुतो रन्ध्र कदाचिदपि जायते । विधीयते गुणैरेव तच मुक्तामणेरिव ।। ६ ।। गुणेष्वनादरं भ्रातर्भूरिश्रीरपि मा कृथाः । गुणंच्छेदात् स पूर्णोऽपि घटः कूपे पतत्यधः ॥ ७ ॥ गुणयुक्तोऽप्यधो याति रिक्तः कूपघटो यथा । निर्गुणोऽप्यन्भृतः पश्य जनैः शिरसि धार्यते ॥ ८॥ ये केचिद्गुणरेणुरूपितधियो धन्याः सुखं शेरते ते विज्ञातपरिश्रमाः शिशुभिरग्यज्ञातलिप्यक्षरैः । अस्माकं तु करस्थितामलकवल्लोकत्रयं पश्यता- मेभिर्दग्धगुणैर्गुणरिव तनुः शंभोस्त(स?)मुत्कीर्यते ॥ ९ ॥ १ संपूर्णोऽपि गुणोच्छेदात्, के. पाठभेदः ·४२८ सूक्तिमुक्तावली। [१२०-१० माधुर्यादतिशैत्यतः शुचितया सन्तापशान्त्या तृपः स्थाने मित्रमिदं परं' पय इति क्षीरस्य नीरस्य च । तत्राप्यसि वर्णना स्फुरति मे यत्सङ्गतौ वर्धते क्षीरं येन पुरैव चास्य सुहृदः क्वाथे स्वयं क्षीयते ॥ ९॥ कयोरप्येतौ । कोऽपि क्वापि कुतोऽपि कस्यचिदहोचेतस्यकस्माज्जनः केनापि प्रविशत्युदुम्वरफलमाणिक्रमेण क्रमाव । एतस्मिन्नपि पाटिते विघटिते विस्फोटिते त्रोटिते निप्पिष्टे परिगालिते विदलिते निर्यात्यसौ वा न वा ॥१० माहिलस्य । इति श्रीमगदत्तनरहणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां मित्रपद्धतिः । ----- ·१२२-१० j कलापद्धतिः। ४३१ कलापइतिः (१२२) नीचापि सा प्रकाश्यव जीव्यते कलया यया । वर्तमानः सतां स्थित्या भण्डकैनॊपहस्यते ॥१॥ धर्मस्य कला ज्येष्ठा भूतदयाख्या परोपकारश्च । दानं क्षमाऽनसूया सत्यमलोभः प्रसादश्च ॥ २॥ अर्थस्य सदोत्यानं नियमात् परिपालनं क्षयज्ञानम् । स्थाने त्यागः पटुताऽनुदेगः स्त्रीप्वविश्वासः ॥ ३ ॥ कामस्य वेपशोभा पेशलता चारुता गुणोत्कर्पः । प्रीतिः प्रणयो लीला चित्तज्ञानं च कान्तानाम् ॥ ४ ॥ मोक्षस्य विवेकरतिः प्रशमस्तृष्णाक्षयश्च सन्तोपः । सङ्गत्यागश्च लयः साम्यं परमं प्रकाशश्च ॥ ५॥ मात्सर्यपरित्यागः प्रियवादित्वं च धर्यमक्रोधः । नैराश्यं च परार्थे सुखम्य सिद्धाः कलाः पञ्च ॥ ६॥ सत्सङ्गः कामजयः शौचं गुरुसैवनं सदाचारः । श्रुतममलं यशसि रतिर्मूलकलाः सप्त शीलस्य ॥ ७॥ ओजः सत्वं बुद्धिर्व्यवसायो नीतिरिङ्गिन्तज्ञानम् । प्रागल्भ्यं सुसहायः कृतज्ञता मन्त्ररक्षणं त्यागः ॥ ८॥ जनरागमतिपचिमित्रार्जनमानृशंस्यदुः(म?)स्तम्भः । आश्रितजनवात्सल्यं दश सप्त कलाः प्रभावस्य ।। ९ ॥ मौनमलौल्यव्याचा मानस्य च जीवितं कलात्रितयम् । एताः कला विदग्धः स्वगताः कार्याश्चतुःषष्टिः ।। १० ।। . १. चोची. क. पाठभेदः ·सूक्तिमुक्तावली। [११-11 को जानाति गुणान् परेषु निहिता[न् जोनातु] को वक्ति तान् वक्तुं व्यक्तममून कथञ्चिदथवा को नाम नाम्यति । नैवाम्यति कश्चिदेव यदि वा जायेत कस्तादृशो यस्त है]प्यति सोऽस्ति चेत् कथमसौ मर्येष्वहो गण्यते ॥ १० ॥ कालिन्या दलितेन्द्रनीलशकलश्यामा[भ]सोऽन्तर्जले मग्नस्याञ्जनपुञ्जमेचकनिभस्याहेः कुतोऽन्वेषणम् । ताराभाः फणचक्रवालमणयो न स्युर्यदि धोतिनो पैरेवोन्नतिमामुवन्ति गुणिनस्तरेव यान्त्यापदम् ॥ ११॥ पङ्कात्तामरसं शशाङ्क उदधेरिन्दीवरं गोमयाव काष्ठादग्निरहेः फणादपि मणिगोपित्ततो रोचना । कौशेयं कृमितः सुवर्णमुपलादूर्वाऽपि गोरोमतः प्राकाश्यं स्वगुणोदयेन गुणिनो गच्छन्ति नो जन्मना ॥ १२ ॥ ये काकिणीमपि महा[पैण]हिण्डमान- रण्डाकरण्डशरणा न गुणा लभन्ते । ते तन्तुकोविदकुविन्दकरारविन्द- मैत्रीमवाप्य नृपतीनपि लोभयन्ति ।। १३ ।। केपामप्यते । ॥ इति श्रीमगदत्तनल्हणदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां गुणपद्धतिः ।। १ नादाति, क, ग.व. १ ई.क. रा व. ३ पगि.क.ग. न.

·१२३-१४ सेवापद्धतिः। वयमकुशलाः कर्णोपान्ते निवेशयितुं मुखं कृतकवचनैर्भर्तुश्चेतो न वञ्चयितुं क्षमाः । प्रियमपि वचो मिथ्या वक्तुं जडैनै च शिक्षित ननु बत गुणैः कैः स्तोप्यामो नरेश्वरवल्लभम् ।। ७ ।। कयोरप्येतौ । भेतव्यं नृपतेस्ततः [स]चिवतो राज्ञस्ततो वल्लभा- दन्येभ्यश्च भवन्ति ये च भुवने लब्धप्रतिष्ठा विटाः । दैन्यादुन्मुखदर्शनापलपनैः पिण्डार्थमायास्यतः सेवा लाघवकारिणी कृतधियः स्थाने श्वदृत्तिं विदुः॥८॥ विशाखदेवस्य । ईश्वरसेवा सुलभन्यकारा दुर्लमोत्कर्पा । चिरपरिचर्या विफला निर्माल्या निष्क्रमोऽपि निरयाय ॥ ९ ॥ ईश्वरमाराधयतो विगलितमानस्य लब्धमैश्वर्यम् । स्फुटमेव अवति लघिमा गरिमाऽपि कथं न जानीमः ॥१०॥ वल्लभदेवस्यैतौ । उन्नत्यै नमति प्रभुं प्रभुगृहान् द्रष्टुं वहिस्तिष्ठति स्वद्रव्यव्ययमातनोति जडधीरागामिवित्तेच्छया । भाणान् प्राणितुमेव मुञ्चति रणे क्लिश्नाति भोगेच्छया सर्व तद्विपरीतमेव कुरुते तृष्णान्धदृक् सेवकः ॥ ११ ॥ प्रणमत्युन्नतिहेतो वितहेतोर्विमुञ्चति माणान । दुःखीयति सुखहेतोः को मूर्खः सेवकादन्यः ॥ १२ ॥ कयोरप्येती। आकांक्षिण(णः१) क्षमापतिमन्दिराणि प्रविश्य पातालसहोदराणि । अधोगते न्यदुपार्जयन्ति फलं भुजङ्गा इव वायुभक्ष्याः ॥ १३ ॥ सेवा वञ्चकधूर्तानां मन्यते न सतां जनः (मता )। या तिष्ठ(धिष्ठि ?)ता परोच्छिष्टा नष्टा स्त्री न सती(ता.) नृणाम् ॥ १४ ॥ क्षेमेन्द्रस्य।

·[१२३-६
सूक्तिमुक्तावली।
शक्तिविरोधे गमनं तत्मणतिर्था बलोदये वैरम् ।
आर्तस्य धर्मचर्या दुःखे धैर्य सुखेप्वनुत्सेकः ॥ ११ ॥
विभवेषु संविभागः सत्सु रनिर्मन्त्रसंशये प्रश्नः ।
निन्येषु परामुखता भैपजमेतत्कलादशकम् ॥ १२ ॥
एकादश क्षेमेन्द्रस्य ।
॥ इति श्रीमगदत्तमल्हणदेवविरचिता सूक्तिमुक्तावल्या कलापद्धतिः ॥
सेवापद्धतिः (१२३)
सेवादुःखाभिभूतस्य याश्चा दुःखाय भूयसे ।
दीर्घाध्यपरिखिनस्य शैलारुतिरिवाग्रतः ।। ॥
मदन्तहरिमस्य ।
सेवा वत्तिक्ता यन तैः सम्पगुदाहृतम् ।
स्वच्छन्दै घरति कश्या विक्रीतामुः क सेवकः ॥२॥
कस्यापि ।
अविवेशिनि भूपे यः फरोत्या समृदये।
यास्याम्यहमनेनेति फरोत्याग स मृद्धये ॥३॥
घरेपु स्वामिचित मुलभे पिगुने जने ।
पदि नीरन्यो नि एणपत्रानुनीविनः ॥४॥
समुद्रपिर भूपारमाथितास्नफपिणः ।
ममून या दिन पनि भरं या पानि मम्पदाम् ॥ ५॥
भगतो म्गामा
मतं पनमागोरप यो गारि विति।
म पगानिकापर मंगुष्परिन पुष्पनि ॥६॥

·१२४-८] धर्मपद्धतिः। धर्मपद्धतिः (१२४) शिलामयेऽपि प्रासादे शिलैका किल देवता । पूज्यः पुण्यमहिम्नैव जडेष्वपि जडन्धरः ॥१॥ आदित्यमस्य । एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते दिने धर्मविवर्जिते दस्युभिर्मपितस्येव हृदयं दह्यते चिरम् ॥२॥ व्याप्तेनापि मनसा धर्मः कार्यो निरन्तरम् । मेधिवद्धोऽपि हि भ्राम्यन् घासनासं करोति गौः ॥३॥ अरावप्पुचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते तरुः ॥ ४ ॥ भगवतो व्यासस्यैते संवर्तसलिलोदचनिरखुशविसर्पिणा । पुण्यं न लेदमायाति चतुःसागरवारिणा ॥ ५ ॥ प्रदीप्तकिरणागारः सप्तभिर्भास्करानलः । क्षितावादह्यमानायां पुण्यमेकं न दह्यते ॥६॥ अस्मिन् जरामरणमृत्युमहातरङ्ग- मिश्रोदधौ महति संपरिवर्तमानः । पुण्यप्लवेन सुकृतेन नरास्तरन्तः संप्राप्य तीरमभयं सुखमाप्नुवन्ति ॥७॥ आमुक्तपुष्पसुरभीकृतफेशपागा मुक्तालतामहसितस्तनभारखिमाः। पुण्येन कान्तधवलायतपक्ष्मलाश्यो दास्यो नृणामुपर्नेमन्ति बलात्तरुण्यः ॥८॥ १. नमनपबलास्त..पाटभेर ·४३४ -१७ सूक्तिमुक्तावली। पुरुपैर्धनलोभेन पण्यस्त्रीभिरिव स्वयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ॥१५॥ भगवतो व्यासस्य । अनिद्रो दुःस्वमः प्रपतनमनविद्रुमतर्ट जराहीनः कम्पस्तिमिररहितवाससमयः। अनाघातं दुःखं विगतनिगडो बन्धनविधिः सजीव जन्तूनां मरणमवनीशाश्रयरसः ॥ १६ ॥ त्वं लज्जे मज मज कचिदपि परतस्तिष्ठ तिष्ठ प्रतिष्ठे याहि द्रोणी हिमाद्रेः पुनरपि तपसे भारति स्वस्ति तुभ्यम् । सोऽहं पुण्यक्षयेण प्रचुरपरिभवातङ्किनि भ्रष्टशङ्क सेवाप? पतामि द्रविणकणधिया निष्कृपाणां नृपाणाम् ॥ १७ ॥ कयोरप्येतौ । श्रीभगदत्तनल्हणेदेवविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां सेवापद्धतिः । १.दपर क. पाठभेदः ·१२५-९] अर्थप्रशंसापद्धतिः। ४३७ अर्थप्रशंसापद्धतिः (१२५) पतन्ति खड्गधारासु विशन्ति मकराकरे । किं न कुर्वन्ति भुवने कष्टमार्थिनो नराः ॥१॥ एतदेवात्र सामर्थ्य प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते । पुत्रदारादिसंबन्धः पुंसां धननिवन्धनः ॥ २॥ मगवतो व्यासस्यैतौ। अधनं खलु जीवधनं धनमर्धधनं महद्धनं धान्यम् । अतिधनमेतत्सुन्दरि विद्या च तपश्च कीर्तिथ ॥ ३ ॥ कस्यापि । विद्वान् सुभगो मानी विश्रुतनामा कुलोन्नता शूरः । वित्तेन भवति सर्वो वित्तविहीनस्तु सद्गुणोऽप्यगुणः ॥ ४ ॥ धनरहितं त्यजति जनो जनरहितं परिभवाः समायान्ति । परिभूतस्य शरीरं व्यसनविकारो महीभारः ॥५॥ तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम सा बुद्धिरमतिहता वचनं तदेव । अर्थोष्मणा विरहितः पुरुपः क्षणेन सोऽप्यन्य एव भवतीति विचित्रमेतत् ।।६।। पण्डिताः कवयः शूराः कलावन्तस्तपस्विनः । वैद्यस्येव सवित्तस्य वीक्षन्ते मुखमातुराः ॥७॥ हेतुप्रमाणयुक्तं वाक्यं न श्रूयते दरिद्रस्य । अप्यतिपरुपमसत्यं पूज्यं वाक्यं समृद्धस्य ॥ ८॥ क्षेमेन्द्रस्य। जातिर्यातु रसातलं गुणगणैस्तमायधो गम्यता शीलं शैलतटान्पतत्वभिजनः संदह्यतां वह्निना । शौर्य वरिणि वज्रमाशु निपतत्त्वर्थोऽस्तु नः केवलं येनकेन विना गुणास्तृणलबमायाः समस्ता इमे ॥ ९ ॥ मर्तृहरेः। इति श्रीभगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यामर्थप्रशंसापद्धतिः॥ १. रालयं क, पाठभेदः।

·४३६ सूक्तिमुक्तावली। {१२४-१४ अत्युचिठूतोनवसितध्वजपद्धिचित्रै- नागाश्वपत्तिरथसंक्षुभिर्वलौघः । उद्धृतचापरविराजितगात्रशोमा: पुण्यन भूमिपतयो भुवि सञ्चरन्ति ॥९॥ भदन्तविशाखदेवस्य। मत्यग्रभास्करकरारुणशावकुम्भ-- रत्नावलीकिरणभास्वरभाजनेषु । यत् स्वादु हृयहितमन्नमनल्पमत्ति काले जनः प्रिययुतस्तदुशन्ति धर्मात् ॥ १० ॥ मदन्तप्रज्ञाशान्तेः। निवर्तन्ते योधाः स्वभवनमथो यान्ति सचिवाः समूहो यः स्त्रीणां पदमपि च नानुनजति सः । पुरे पौरास्ते च द्विपहयरथद्रव्यनिचयाः मुखं तिष्ठन्त्यस्मिन् सुकृतमनुयात्येव पुरुषम् ॥ ११ कान्तारं न यथेतरो ज्वलयितुं दक्षो दवाग्निं विना दावाग्निं न यया परः शमयितुं शक्तो विनाऽम्भोधरम् । निष्णातः पवनं विना निरसितुं नान्यो ययाऽम्भोधरं कौं सुकृतं विना किमपरं हन्तुं समर्थं तथा ॥ १२ ॥ हेमचन्द्रसूरेः। सौजन्यं करुणा परोपकरणं पूज्यप्रणामादरः सत्यं निस्पृहताऽऽर्जवं मधुरता सत्सविभागः क्षमा । अपः परदोपमौनममदः पूर्वोपकारस्मृतिः संक्षेपादनृशंसता च परमो धर्मः सतां सम्मतः ॥ १३ ॥ दृष्ट्वापि पापिनां दुःखं पापी पापं न मुञ्चति । शूलात्तचोरमेक्षायां वखं इरति तस्करः ॥ १४ ॥ क्षेमेन्द्रस्य। इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या धर्मपद्धतिः ।

·१२६-१७] तृष्णापद्धतिः। ४३९ . धन्यानां गिरिकन्दरोदरभुवि ज्योतिःपरं ध्यायता- मानन्दाश्रुजलं पिवन्ति शकुना निःशङ्कमङ्के स्थिताः । अस्माकं तु मनोरथोपरचितमासादवापीतट- क्रीडाकाननकेलिमन्दिरसदामायुः परं क्षीयते ॥९॥ ( भर्तृहरेः)। स्तुवन्त्यश्रान्तास्याः क्षितिपतिमभूतैरपि गुणैः प्रवाचः कार्पण्याद्यदि वितथवाचोऽपि पुरुषाः । प्रभावस्तृष्णायाः स खलु सकलः स्यादितरथा निरीहाणामीशस्तृणमिव तिरस्कारविषयः॥१०॥ विशाखदेवस्य । पदं करोत्यलयेऽपि तृष्णाऽपि फलमीहते । चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णाचापलमर्कटी ॥ ११ ॥ अनावर्जितचित्ताऽपि ध्रुवं सर्वान् प्रधावति । फलं न लभते किंचित्तृष्णा जीर्णेव कामिनी ॥ १२ ॥ भीपयत्यपि धीरेहमन्धयत्यपि सेक्षणम् । खेदयत्यपि शान्तेहं तृष्णा कृष्णेव शर्वरी ॥ १३ ॥ क्षणमायाति पातालं क्षणं याति नभस्तलम् । क्षणं भ्रमति दिकुञ्ज तृष्णा हृत्पमपट्दी ॥ १४ ॥ रोगार्तिरङ्गन्ना तृष्णा गभीरमपि मानसम् । उत्तानतां नयत्याशु सूर्योशव इवाम्बुजम् ॥ १५॥ नासिधारा न वनाचिर्न ततायाकणार्चिपः । तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मन् तृष्णेयं हृदि संस्थिता ॥ १६ ॥ वाप्तिष्ठरामायणात् । आत्मज्ञानविवेकनिर्मलधियः कुर्वन्त्यहो दुष्कर यन्मुञ्चन्त्युपभोगभाग्यपि धनान्येकान्ततो निःस्पृहाः । न प्राप्तानि पुरा न संपति न च प्राप्ता दृढमत्ययो वाञ्छामात्रपरिग्रहाण्यपि वयं त्यक्तुं न तानि क्षमाः ॥१७॥ कस्यापि।

·४३८ सूक्तिमुक्तावली। [१२६-८ तृष्णापतिः (१२६) . तृष्णे देवि नमस्तुभ्यं चतु:स्थानेषु रज्यसे । व्याधितेष्वनपत्येषु तपस्विषु जरत्सु च ॥१॥ भट्टदेवविडङ्गस्य । तृष्णाखनिरगाधेयं दुप्पूरा केन पूर्यते । या महद्भिरपि क्षिप्तः पूरणरेव खन्यते ॥२॥ अकृतस्यागमो नास्ति कृते नाशो न विद्यते । अकस्मादेव लोकोऽयं तृष्णे दासीकृतस्त्वया ॥३॥ मनसः सततंतोत्थान]मणो नैराश्ययन्त्रितम् । आशास्पर्शेरदुप्पूरमहो ब्रह्माण्डकोटिभिः ॥ ४ ॥ भगवतो व्यासस्यैते । द्वारपालकरापातफिणीकृतगलोऽपि सन् । तथापि कुरुते सेवामहो तृष्णा गरीयसी ॥५॥ पिशाचीव विशत्यन्तण्डायेव न चलत्यलम् । वेश्येव भ्रमयत्याशा शोकं कन्येव वति ॥६॥ धत्ते वन्ध्याऽपि पुत्राशा लुब्धोऽप्याशा धनोन्मुखः । [वि.]योगातः सर्वेश्वाशा जानात्या[शो]न योग्यताम्] ॥ ७ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । आशावलम्बोपचिता न कस्य तृष्णालता नार्थफलं प्रगते । दिन दिने लन्धरुचिर्विवस्वान् पानं च में पं च दे॒पं च भुझे ॥ ८॥ रत्नाकरस्य । १. क. पाठभेद २. कणोक्षान, क. च. कणोत्थान. स. ३. ने. क. स. च. ४ नि क. स. च. ५. सा. म. च...म. क. स. च. ५. नीरं, क. स च. ८. मेघ, क रा. च. १. फले. इ. स. च, ·. १२६-१७j तृष्णापद्धतिः। ४३९ धन्यानां गिरिकन्दरोदरभुवि ज्योतिःपरं ध्यायता- मानन्दाश्रुजलं पिवन्ति शकुना निःशङ्कमङ्के स्थिताः । अस्माकं तु मनोरथोपरचितमासादवापीतट- क्रीडाकाननकेलिमन्दिरसदामायुः परं क्षीयते ॥९॥ (भर्तृहरेः)। स्तुवन्त्यश्रान्तास्याः क्षितिपतिमभूतैरपि गुणः भवाचः कार्पण्यादि वितथवाचोऽपि पुरुषाः । प्रभावस्तृप्णायाः स खलु सकलः स्यादितरया निरीहाणामीशस्तृणमिव तिरस्कारविषयः ॥१०॥ विशाखदेवस्य । पदं करोत्यलयेऽपि तृष्णाऽपि फलमीहते । चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णाचापलमर्कटी ॥ ११ ॥ अनावर्जितचित्ताऽपि ध्रुवं सर्वान् प्रघावति । फलं न लभते किंचित्तृष्णा जीर्णेव कामिनी ॥ १२ ।। भीपयत्यपि धीरेहमन्धयत्यपि सेक्षणम् । खेदयत्यपि शान्ते तृष्णा कृष्णेव शर्वरी ॥ १३ ॥ क्षणमायाति पातालं क्षणं याति नभस्तलम् । क्षणं भ्रमति दिकुञ्ज तृष्णा हृत्पमपट्दी ॥ १४ ॥ रोगार्तिरङ्गना तृष्णा गभीरमपि मानसम् । उत्तानतां नयत्याशु मूर्योशव इवाम्युजम् ॥ १५ ॥ नासिधारा न बजार्चिन तमायाकणार्चिपः । तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मन तृष्णेयं हदि संस्थिता ॥ १६ ॥ - वासिष्ठरामायणात् । आत्मज्ञानविवेकनिर्मलधियः कुर्वन्त्यहो दुफर पन्मुश्चन्त्युपभोगभाज्यपि धनान्येकान्ततो निःस्पृहाः । न प्राप्तानि पुरा न संमति न च प्राप्ता इटमत्ययो पान्छामात्रपरिग्रहाण्यपि वयं त्यक्तुं न तानि समाः॥१७॥ . कमयारि।

·४० सूक्तिमुक्तावली। [१२६-२२ वर्तते येन न विना नरो वाञ्छतु नाम तत् । ततोऽधिकार्यप्रणयी पृष्टो दद्याकिमुत्तरम् ॥ १८॥ व्यासस्य। लभ्यं लभ्यमिदं च लभ्यमधिकं तन्मूललभ्यं ततो लभ्यं चापरमित्यनारतमहो लभ्यं धनं ध्यायसि । नैतत्सि पुनर्भवं नतु चिरादाशापिशाची वलात सर्वग्रासमिदं करिष्यति महालोभान्धकारामृतम् ॥ १९ ॥ कृष्णमिश्रस्य । यदुर्गामटबीमटन्ति विकटं कामन्ति देशान्तरं गाइन्ते गहनं समुद्रमतनुक्लेशां कृषि कुर्वते । सेवन्ते कृपणं पतिं गजघटासंघटदुःसञ्चरं सर्पन्ति प्रधनं धनान्धितधियस्तल्लोभविस्फूर्जितम् ॥ २० ॥ 'रत्नघोषस्य । सुप्तव्यालिनि शैलरन्ध्रकुहरे दैत्यस्त्रियोऽन्वेपिताः खातः सोऽपि निशासु निष्ठुरशिलाकूटो निधिश्रद्धया । तृष्णे देवि तथा त्वयाऽस्मि नटितो जानन्नपि प्रत्यहं किं लोकेन ममापि संपति यथा हास्येन रुद्धं मुखम् ॥ २१ ॥ इन्द्रकवेः । माने नेच्छति वारयत्युपशमे क्ष्मामालिखन्त्यां हियां स्वातन्त्र्ये परिवृत्त्य तिष्ठति करी व्याधृय धैर्य गते । तृप्णे त्वामनुवध्नता फलमियत्माप्तं जनेनामुना यः स्पृष्टो न पदा स एव चरणी स्पष्टुं न सम्मन्यते ॥ २२ ॥ मतहरेः । इति श्रीमगदत्तमल्हणविरचिताया सूक्तिमुक्तावल्या तृप्णापद्धतिः ।।

·१२७ दारिद्यपद्धतिः। दारिद्यपद्धतिः (१२७) सहोदयव्ययाः पञ्च दरिद्रस्यानुजीविनः । ऋण दीर्भाग्यमालस्य चुभुक्षाऽपत्यसन्ततिः ॥१॥ हेमचन्द्रसूरेः । अतो गरीयः किं नु स्यादर्म नरकेप्वपि । यत्मियस्य प्रियं कर्तुमधमेन न.शक्यते ॥ २॥ मेगवतो व्यासस्य । महाब्धयो यान्ति निदाघतल्लतां भजन्ति [वल्लीतरु]हीनतां नगाः । वजन्ति चिन्तामणयोऽपि लोष्टतां जगत्यभाग्येन जनेन याचिताः ॥ ३ ॥ श्रीहर्षपण्डितस्य । पृथुकार्तस्वरपात्रं भूपितनिःशेपपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं सम्मति सममावयों: सदनम् ॥ ४ ॥ कस्यापि । जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्तिधिया वचो वैदेहीति प्रतिजनमुदश्रु मलपितम् । कृता लङ्कगभर्तुर्वेदनपरिपाटीपु घटना मयाप्त रामत्वं कुशलवसुता नत्वधिगता ॥५॥ भट्टवाचस्पतेः। अयं शून्यो ग्रामः सुरसदनमेतन्नु पतित पुरः शुष्का वापी तरुरयमितः शीर्णविटपः । वयं चैते पान्याः परिकशदशाभाग्यगतयः समानः संयोगः कटुरपि मनो मे रमयति ॥ ६॥ क्षुत्सामः कुलपुत्रको मम गृहं कृच्छाव कुतोऽप्यागत- स्तति गहिनि तेऽस्ति किंचिदशनं येनामुना याच्यते । वाचाऽस्तीत्यभिधाप नास्ति च पुनः प्रोक्तं विनवासरः स्थूलस्थूलविलोललोचनलुठद्धाप्पाम्भसा बिन्दुभिः ॥ ७ ॥ १.समीरवि.क, रा. च, २. पुल. ३. पद. क. पाउभेदो. ४ प्रन.क.स.च.

·४४२ [१२७-१६ . सूक्तिमुक्तावली। उड्डीना गुणपत्रिणः सुखफलान्याराद्रिकीर्णान्यधः पर्यस्ताः परितो यशस्तबकिताः सम्पल्लत्तापल्लवाः । मागेवापसृतः प्रमोदहरिणश्छाया कथान्तं गवा देवारण्यमतङ्ग जेन बलिना भनेऽभिमानद्रुमे ॥ ८॥ उत्तुङ्गे विभवद्रुमस्य शिखरे भुक्त्वा फलं स्वेच्छया तस्मात्मस्खलितः पदाद्विधिवशाटो निरालम्बनः । पातालोदरभीपणे बहुविधक्लेशोरगाध्यासिते दौर्गत्यावटगर्भके निपतितचित्रं यदि माणिति ॥९॥ केपामप्यते। नीचारकर्णकटु श्रुतं धनमदादारूढगर्भ वचोऽ- प्यर्थी मन्दिरमागतः परिचयादमाप्तकामो गतः । दुर्वासा मलिनाङ्गयष्टिरचलो दृष्टो जनः स्त्रे गृहे खिन्नाः स्मः स्वपरोपकारविरहलीवा वहन्तस्तनुम् ॥१०॥ शोटीखण्डमिदं प्रयच्छ यदि वा स्वाङ्के गृहाणात्मज रिक्तं भूतलमत्र नाथ भवतः पृष्ठे पलालोचयः । दंपत्योरिति सङ्काया निशि यदा चोरः प्रविष्टस्तदा लब्ध कर्पटमन्यतस्तदुपरि क्षिप्त्वा रटनिर्गतः ॥ ११ ॥ रद्धो नः पतिरेप मञ्चकगतः स्थूणावशेपं गृह फालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्ताऽपि नो।. यत्नात्सश्चिततैलपिन्दुघटिका भनेति पर्याकुला दृष्टा गर्मभरालसां निजवधू श्वश्रूचिरं रोदिति ॥ १२ ॥ केपामप्यते । ॥ इति श्रीमगदत्तमहणविरचितायो सूक्तिमुकावल्या दारिद्यपद्धतिः ।। १दल्डी..मम..वन.

·१९८-७] सन्तोषपद्धतिः। ४४३ सन्तोषपद्धतिः (१२८) सन्तु स्वाराज्यभूराज्यभुवोराज्यविभूतयः । एतावतैव तृप्तोऽस्मि यदधीनो न कस्यचित् ॥१॥ वातोद्भूतपलालचञ्चल सखे चेतश्चिरेण त्वया भ्रान्तं कुत्र न कुत्र लम्पट सुखप्रत्याशया सर्वतः वाञ्छा वर्धत एव केवलमहो तत्सर्वदा शिक्षये दाक्षिण्येन ममापि निर्वृतिकरं सन्तोपसौख्यं भज ॥२॥ . कयोरप्येतौ। फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनमखेदं क्षितिरुहां पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् । मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलतापल्लवमयी सहन्ते सन्तापं तदपि धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ ३ ॥ कृष्णमिश्रस्य । वियोगदावदग्धानां तृष्णासन्तप्तचेतसाम् । सुखाय सर्वसंन्यासः सन्तोपामृतनिझरः ॥ ४ ॥ सर्वत्र सम्पदस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्दपादस्य ननु चर्मावृतैव भूः ॥ ५ ॥ आत्माधीनशरीराणां स्वपता निद्रया निारी । कदन्नमपि मानाममृतत्वाय कल्पते ॥६॥ सन्तोपामृतवृतानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्वेतश्च धावताम् ॥ ७ ॥ मगवतो व्यासस्यैते। तं. क.

·सूक्तिमुक्तावली। [१२८.११ जातः कल्पतरु पुरस्सुर्गवी तेषां प्रविष्टा गृई चिन्तारत्नमुपस्थितं करतले प्राप्तो निधिः सनिधिम् । विश्वं वश्यमवश्यमेव सुलभाः स्वर्गापवर्गश्रियो ये सन्तोषमशेपदोपदहनध्वंसास्युदं विभ्रति ॥ ८॥ म घोषस्य । शून्ये देवकुले स्थित्वा वृक्षमूले गुहासु वा । कदाऽनपेक्षो यास्यामि पृष्ठतोऽनवलोकयन् ॥ ९॥ मृत्पात्रमात्रविभवश्वोरासंभोग्यचीवरः। निभरो विहरिष्यामि कदा कायमगोपयन् ॥ १० ॥ बोधिचर्यावतारादेती। श्लाघ्यः कुलीनः कुलिन:] कलावान् विद्वान् कलाहोद्विदुपः सुशील । धनी सुशीलाद्धनिनोऽपि दाता दातुर्जिता कीर्तिरयाचकेन ॥ ११ ॥ क्षेमेन्द्रस्य । ॥ इति श्रीभगदत्तमल्हणविरचितायों सूक्तिमुक्तावल्यां सन्तोपपद्धतिः ॥ सोमामाचार्यस, ग ... पादभेदः । ३. कुलमान, क. रा.प. ४ क. पुस्तके भय निदेशः।

·१२९-७] क्षमापद्धतिः। क्षमापद्धतिः (१२९) एक: क्षमावतां दोपो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं. मन्यते जनः॥१॥ क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् । इह सम्मानमर्हन्ति परत्र च शुभां गतिम् ॥ २॥ भगवतो व्यासस्यैतौ अलकिया शक्तिसमन्वितानां तपोधनानां बलशक्तिरग्र्या । व्यापाददावानलवारिधारा प्रेत्येह च शान्तिरनर्थशान्तिः ॥३॥ कस्यापि । मनिन्दया यदि जनः परितोपमेति नन्वप्रयासजनितोऽयमनुग्रहो मे । श्रेयोऽर्थिनोहि पुरुषाः परतुष्टिहेतोःखानितान्यपि धनानि परित्यजन्ति ॥४॥ अहं न चेत्स्यां मयि दुष्टभावनामिमे बजेयुर्न निराश्रया जनाः । तदेनसा योजयतः परान स्वयं ममैव युक्ता खलु नन्वपत्रपा ॥५॥ यथा ममात्मप्रियसम्पदुद्यमस्तथा परेपामपि वा विशेषतः । अवाप्नुयुश्चेन्मदभीष्टमप्रियं न ते चरेयुः कथमात्मनः प्रियम् ॥ ६ ॥ ज्ञानाशस्यैती(त)। अशक्तो यः शान्ति सततमपकारिण्यपि जने विधः सोऽवश्यं भुजग इव दंष्ट्राविरहितः । प्रमुः सत्या शक्ती क्षमत इइ यस्मात्सुचरितः स तेजस्वी लोकद्वितयविजिगीपुर्विजयते ॥ ७॥ आचार्यक्षेमसिंहस्य। ॥ इति श्रीमगदत्तमल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां क्षमापद्धतिः ।।

·३४६
सूक्तिमुक्तावली।
[१३०-८
दयापद्धतिः (१३०)
१
क्रीडाभूः सुकृतस्य दुष्कृतरजस्संहारवात्या भवो-
दन्वन्नौर्व्यसनामिमेघपटली सङ्केन्तदूत्री श्रियाम् ।
निःश्रेणी त्रिंदिवौकसः प्रियसखी मुक्तेः कुगत्यर्गला
सत्त्वेषु क्रियता दयैव विविधैः किं तैस्तपापक्रमः॥१॥
यदि ग्राया तोये तरति तरणिर्यधुदयते
प्रतीच्या सप्ताचियदि भजति शैत्यं कथमपि ।
यदि मापीठं स्यादुपरि सकलस्यापि जगतः
प्रसूते सत्त्वानों तदपि न वधः क्वापि सुकृतम् ॥ २॥
सोमप्रमसूरेरेती।
नवनीतोपमा पाणी करुणाकोमलं मनः।
एकबीजप्रवृत्तानामेतत् प्रत्यक्षलक्षणम् ॥ ३ ॥
क्षेमेन्द्रस्य ।
परात्मसमतामादौ भावयेदेवमादरात् ।
समदुःखसुखाः सर्वे पालनीया ममात्मवत् ॥ ४ ॥
परस्य दुःखं इन्तव्यं दुःखत्वादात्मदुःखवत् ।
अनुग्राह्या मयान्येऽपि सत्त्वत्वादात्मसत्त्ववत् ॥ ५ ॥
बोधिचर्यावतारात् ।
शुद्धात्मनः सत्पुरुपस्य लोके दया च सत्यं च विभूपणं हि ।
येषां दया माणिपु ते मनुष्या ये निर्दयास्तान [ विदुरत्र सर्पान् ] ॥६॥
नसत्यवचनं सत्यं नासत्यवचनं मृपा ।
यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमितरन्मृपा ॥ ७ ॥
सर्वसत्त्वेषु यदानमेका सत्त्वेषु या दया ।
सर्वसत्त्वपदानादि यदेकाऽपि विशिष्यते ॥ ८॥

·१३१-८]
४४७
वैराग्यपद्धतिः।
दानं दरिद्रस्य विभोः क्षमित्वं यूनां तपो ज्ञानवतां च मौनम् ।
इच्छानिवृत्तिश्च सुखोचितानां दया च भूतेषु दिवं नयन्ति ॥ ९॥
केपामप्यते ।
॥ इति श्रीभगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्यां दयापद्धतिः ॥
वैराग्यपद्धतिः (१३१)
वैराग्यं कस्य न प्रेयो विरागी यदि जायते ।
सुखमुत्तानशयनं कुब्जस्य नहि युज्यते ॥ १ ॥
क्षेमेन्द्रस्य ।
दीनोद्धरणसमुचितैरनुपचितश्चितोस यदि विभवः।
चलितं वनाय तपसे स रिपुर्यस्त्वां निषारयति ॥२॥
वल्लमदेवस्य ।
अहमेको न मे कश्चिनाहमन्यस्य कस्यचित् ।
न तं पश्यामि यस्याहं न हि सोऽस्ति न यो मम ॥३॥
जन्मान्तरसहस्राणि वियोगः सङ्गमः क्षणम् ।
तथाऽपि निर्गुणं चेतः प्रियसङ्गममिच्छति ॥४॥
फस्यानित्येप्वनित्यस्य स्नेहो भवितुमर्हति ।
येन जन्मसहस्राणि द्रष्टव्यो न पुनः प्रियः ॥ ५ ॥
तत्तत्मरणतां याति यद्यद्वस्त्वनुभूयते ।
स्वमानुभूतवत्सर्व गतं न पुनरीहते ॥ ६ ॥
वहवो लाभिनोऽभूवन् वहवश्व यशस्विनः ।
सह लाभयशोभिस्ते न ज्ञाताः क गता इति ॥७॥
अस्यैकस्यापि कायस्य सहजा अस्थिखण्डकाः ।
पृथक्पृथग्गमिप्यन्ति किमुतान्यः पियो जनः ॥ ८॥

·सूक्तिमुक्तावली। [११-६० वात्ये नार्जनसामर्थ्य येनासो यौवने सुखी । यात्यर्जनेन तारुण्यं वृद्धा कामः करोति किम् ॥ ९ ॥ शरीरस्य किमायात सुगन्धि यदि चन्दनम् । अन्यदीयेन गन्धेन फस्मादन्यत्र रज्यते ॥ १०॥ इह शय्यागतेनापि वन्धुमध्यस्थितेन वा । मयैवैकेन सोढव्या मर्मच्छेदादिवेदना ॥ ११ ।। क्रोडीकरोति प्रथमं यदा जातमनित्यता । धात्रीव जननी पश्चात् सदा शोकस्य का क्लेमः ॥ १२ ॥ श्रीहर्षस्य । अज्ञानं कारणं न स्याद्वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छत्सु वर्धतामय याति किम् ॥ १३ ॥ कृष्णमिश्रस्य। इतो मृत्युरितो व्याधिरितो विपदितो जरा । चतुरङ्गा तुल्यवला हन्ति लोकमनित्यता ॥ १४ ॥ भगवतो न्यासस्य । कालोऽयं भूतमशकघुघुमाना अपातिनाम् । ब्रह्माण्डोदुम्बरोत्थानों वृहत्पादपतां गतः ॥ १५॥ कस्यापि । कृतस्ते कालकाकेन कुलायः शिरसि ध्रुवम् । यद्भाति पलितव्याजात् तत्पुरीपस्य शुक्रिमा ।। १६ ॥ नूनं चन्द्रमसा च्याप्तो वृद्धोऽयमिति मे मतिः । तद्राग्मिनालमङ्गेऽस्य चकास्ति पलितच्छलात् ॥ १७ ॥ श्रीवैधमानुपण्डितस्य ।

·२३२-२७) वैराग्यपद्धतिः। 588 परिपक्वं समालोक्य जराक्षारावधूसरम् । शिरकूश्माण्डकं मुके पुंसां कालः किलेश्वरः॥ १७॥ जरासुधालेपसिते शरीरान्तःपुरान्तरे । अशक्तिरार्तिरापच्च तिष्ठन्ति सुखम [ङ्गनाः ] 11 १८ ॥ आपदः क्षणमायान्ति सम्पदः क्षणमेव च । क्षणं जन्माथ मरणं मुने किमिव न क्षणम् ॥ १९ ॥ युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । अथनं च तरङ्गाणामास्था [ कोये न ] युज्यते ॥ २० ॥ विद्राविते शत्रुनने समग्रे समागतायामभितश्च लक्ष्म्याम् । सेन्यन्त एतानि सुखानि यावचावत्समायाति कुतोऽपि मृत्युः ॥२१॥ मेरुशृङ्गन्तटोल्लासिगङ्गाजलरयोपमा । दृष्टा यस्मिन्मुने मुक्ताहारस्योल्लासशालिनी (ता?) ॥ २२ ॥ श्मशाने च दिगन्ते च स एव ललनास्तनः । श्वभिरास्वाद्यते काले लघुपिण्ड इवान्धसः॥ २३ ॥ जन्मपल्ललमत्स्यानां चित्तकर्दमचारिणाम् । पुंसा दुर्वासना रज्जुर्नारी वडिशपिण्डिका ॥ २४ ॥ यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निस्त्रीकस्य क्व भोगभूः । खियं त्यक्त्वा जगत्यक्तं जगत्यक्त्वा सुखी भवेत् ॥२५॥ विपं विषयवैपम्यं न विपं विपमुच्यते । जन्मान्तरघ्ना विपया एकदेहहरं विषम् ॥ २६ ॥ वासिष्ठरामायणात् ॥ . कूजत्कण्ठदलीमकाण्डहसितामुन्मुक्तकेशी स्त्रियं खादन्ती दशनैर्नखश्च मदिरापानमगल्भीकृताम् । उद्दामग्रणकन्धरा निशि कयं दृष्ट्वा न विभ्यत्यमी पालां पीतवसास्थिमजमधुकसीवां पिशाचीमिव ॥ २७ ॥ मारकरवर्मणः । महिनाक.स.च.२ मारू.क.स.च.३८६.स.च.

·४५० सूक्तिमुक्तावली। दीप्ताभयायवातारिदाख्दरगकीटवत् । जन्ममृत्युसमाश्लिष्टे शरीरे वत सीदति ॥ २८ ॥ बोधिसत्त्वस्य । कं विशेषमवलम्ब्य योपितः प्रेयसे मनसि वर्चसो[ ]वम् । त्यागहेतुरपि तुल्य एव ते सापि सापि मळमोचनस्थली ॥ २९ ॥ • कस्यापि । तावदेव कृतिनामपि स्फुरत्येप निर्मलविवेकदीपकः । यावदेव न कुरङ्गचक्षुपां ताड्यते चटुललोचनाञ्चलैः ॥ ३०॥ . चलति गलितधैर्यः को न मोक्षान्तरालात् [कुंचलयद]लनीला यत्पुरो वक्रिताङ्गी । इममुप[श]मरूपं मार्गमाखण्डयन्ती चलति कुवलयाक्ष्या भूलता सर्पिणीव ॥ ३१ ॥ एताविन्द्रकवेः। अये स्वर्गः स्वर्गः कतिदिवसमार्गः प्रवसता पुरस्तुङ्गो स्यातां यदि न कुचकुम्भौ मृगदृशः । अयाचं पाथेयं सुलभ[मुभयं] मूलफलयोः पयः स्याने स्थाने पथि पथि च विश्रामतरवः ।। ३२ ॥ आकाशपोले। गतः कालो यस्मिन् प्रणयिनि मयि प्रेमकुटिल: फटाक्षः कालिन्दीलघुलहरित्तिः प्रभवति । इदानीमस्माकं जरठकमठीपृष्ठकठिना मनोवृत्तिस्तत्कि व्यसनिनि मुधैव क्षपयसि ॥ ३३ ॥ आनन्दनस्य । अईह गृहीक नु कुशली वद्धः संसारसागरे क्षिप्तः । फयमपि लभते पोतं तेनापि निमन्जनि नितान्तम् ॥ ३४ ॥ (बलभदेवस्य ।) १.ते..रा. १. भ. इ.स.च. ३. पहलय. इ.स.१४.मितरत् ..घ.म. ५ .. पाठभेदः।

·वैराग्यपद्धतिः। 52158 जननीजनकापत्यप्रियरमणीमभृति शृङ्खलाजालम् । विदलव्य सोऽपि सुकृती विहरति गजवन्महामत्तः ॥ ३५॥ वासिष्ठरामायणात् । कतिपयदिनपरमायुपि मदकारिणि यौवने दुरात्मानः ।. विदधति तथाऽपराधं जन्मैव यथा वृथा भवति ॥ ३६॥ मन्मथवातसमीरितमानसजलजनितकुगतिकल्लोलम् । क्षेमेण] विषयमकरं यौवनजलधि क उत्तरति ॥ ३७ ।। निर्वाहितमतिगहनं विना कलङ्केन यौवनं येन । दोषनिधाने जन्मनि किन प्राप्तं फलं तेन ॥ ३८ ॥ केपामप्यते । सृजति तावदशेषगुणाकरं पुरुपरत्नमलङ्करणं भुवः। तदपि तत्क्षणभङ्गिः करोति चे- दहह कष्टमपण्डितता विधेः ॥ ३९ ॥ फल्गुहस्तिन्याः। माधन्मित्रकलत्रपुत्रकुतुपश्रेणीरणच्छृङ्खला- वन्धध्वस्तगतेर्निरुद्धमनसः क्रोधादिविद्वोपभिः । आस्तां ज्ञानसुधारसः किमपरं संसारकारागृहे क्रूरक्रोडनिवासिनो न सुलभा वार्ताऽपि मोक्ष प्रति ॥ ४० ॥ त्यक्त्वा सङ्गमपारपर्वतगुहागर्भ रहः स्थीयता रे रे चित्त कुटुम्वपालनविधी को वाधिकारस्तव । यस्यैते पुरतः प्रसारितदृशः प्राणप्रियाः पश्यतो नीयन्ते यमकिङ्करः करतलादाच्छिद्य पुत्रादयः ॥ ४१ ॥ जानन्त्येक प्रगुणितधियो धर्मकर्मादिशास्त्रं जानन्त्येक निपुणमतयो [] वसिद्धान्तरत्नम् । जानन्त्येतत् सकलमपरे तन्न जानन्ति केचिद लीलारब्धत्रिभुवनजयो जीयते येन मृत्युः ॥ ४२ ॥ १. तरणी. क. स. च. २. देव. क.

·ફર सूक्तिमुक्तावली। [१३१४८ यज्ञैर्येषां प्रतिपदमियं मण्डिता भूतधात्री निर्जित्यतद्भुवनवलयं यः प्रदत्तं द्विजेभ्यः । संसारऽस्मिन् सरसि विलसद्बुबुदस्तम्बलीला दृष्ट्वा दृष्टा सपदि विलयं तेऽपि भूयः प्रपन्नाः ।। ४.३ ।। इतः क्रोयो गृध्रः प्रकटयति पक्षं निजमितः सृगाली तृष्णेयं विवृतवदना धावति पुरः। इतः क्रूर: कामो विचरति पिशाचश्चिरमहो प्रमशानं संसारः क इह. पतितः स्थास्यति सुखम् ॥४४ ।। आयुनीरतरङ्गभङ्गुरमिति ज्ञात्वा सुखेनासितं लक्ष्मीः स्वमविनश्वरेति सततं भोगेषु वद्धा रतिः । अनस्तम्भविडम्बि यौवनमिति प्रेम्णाऽवगूढाः स्त्रियो येरेवात्र विमुच्यते भवरसात्तैरेव बद्धो जनः ॥ ४५ ॥ निवद्धा स्यैयर्याशा जलशशिनि कल्लोलचदुले क्षणध्वंसिस्वमः सुचिरमविनानीति फलितः । यदेतस्मिन् वातप्रतिहतपताकाग्रतरले कृता काये प्रीतिः परमपुरुषार्थक्षयकरी ॥४६॥ कैः कर्नामरमौलिवन्दितपदैर्भुवत्त्वा(क्ता)नरेन्द्रश्रियः को वाऽस्मिन्नरकोदरे न कुथितः को(का?)टीभवन् कोटिगः । इत्पं तत्सुखदुःखयोरपि गतः सर्वभकर्प तथा- प्यज्ञानातचना न हृदयं व्यावर्तते सर्वतः ॥४७॥ सा बुद्धिविलयं मयातु कुलिशं तत्रापि संपात्यता एल्गन्तः प्रविशन्तु ते ऐतमुनि ज्वालाफराले गुणाः । यः सर्वेः शरदिन्दुकुन्दविशदः प्राप्तिरपि प्राप्यते भूयोऽप्यत्र पुरन्धिगर्भनरफमोडाधिवासव्यया ॥ १८ ॥ १.ला. ग. रवा, ब. २. चिरम् , रा.

·१३१-५४] वैराग्यपद्धतिः। •४५३ शून्ये सद्मनि शूलिनः क्वचिदपि प्राप्योपशान्तेर्दशा- मासीनस्य विसंस्थुलाघनितले धन्यस्य ते कस्यचित् । ध्यानान्निश्चलचेतसः स्वविवरान्निर्गत्य गात्रोपरि भ्राम्यन्तः फणिनो भवन्ति निविहं पर्यङ्किकावन्धनम् ॥ ४९ ॥ दशैते इन्द्रकवेः । निजा गुहेयं तरुमूलमेतदेपाः सरित्तीरशिलातलानि । वनस्थितस्याप्यनुवन्ध एप' संवन्धबुद्धया भववन्धहेतुः ॥ ५० ॥ रम्यं हर्म्यतलं.न किं. वसतये श्रव्यं न गेयादिक किं वा प्राणसमासमागमसुखं नैवाधिक प्रीतये । किन्तु भ्रान्तपतत्पतङ्गपवनव्यालोलदीपाकुर- छायाचञ्चलमाकलय्य. सकलं सन्तो. वनान्तं गताः ॥५१॥ विज्ञानात्मनः । आयाति फुल्लकुसुमः कुसुमागमोऽय- मपा शशाङ्कतिलका. शरदागतेति । बाद प्रहृष्यति जनो नः पुनर्ममत- दायुः महीणमिति याति मनोविषादम् ॥ ५२ ॥ चन्द्रगोमिनः। धर्मात्मजेन चरणाविह वन्दितो मे भीमेन सार्धमिह संकथिताः कथाश्च ।। अत्रार्जुनश्च यमलौ च सहानुयाताः स्थानानि तानि खलु सन्ति न मे(?) मनुष्याः ॥ ५३ ॥ यत्रानेके कचिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यर्थको यत्राप्येकस्तदनु: वहवस्तत्र चान्ते न चैकः । इत्यं चेमौ रजनिदिवसौ दोलयन्द्वाविवाक्षी कालः काल्या सह बहु फिल क्रीडति माणिशारः ॥ ५४॥ चन्द्रिकस्य । १.ला,क.रु.च.

·४५४. सूक्तिमुक्तावली। [१३१-६२: किंचिन्निप्पाधमानं किमपि च विलयं याति निष्पन्नमात्रं शुष्कं सद्यो विनश्यत्पपरमपरमापाकमारोप्यपाणम् । यद्वन्द्भाण्डं तथास्मिन् जगति यहुविधा प्राप्य जन्माद्यवस्था नश्यन्ति प्राणिनोऽमी नहि खलु नियता काऽपि मृत्योर्व्यवस्था ॥ ५५ ॥ अद्येदं श्व इदं तथा परुदिदै कृत्यं परारि त्वद- श्वेतश्चिन्तयसीत्यमेव सततं निर्व्याकुलं रे कुतः । तत्कालं विलसन्मनोरथलताकान्तारदावानली यस्मिन्दण्डधरं स्मरिष्यसि सखे सोऽप्यस्ति कश्चित्क्षणः॥ ५६ ॥ मृत्यो मुश्च जरे करेण परुपं केशेषु मां माग्रही: संसारादपलायनप्रतिभुवो रागादयो मे स्थिताः । तृष्णाबन्धनवध्यमानसशिखं किं वेत्सि नेदं जगत् दे(ए?)हीत्यादरजल्पितेन भवतः किं नागमिष्याम्यहम् ॥ ५७ ।। तैस्तैः कस्तूरिकाद्यैः स्ववकित्तमपि यद्याति दोर्गन्ध्यमारात दृष्टा यस्येह निष्ठा कृमिकुलमथवा भूरिभस्माथवाऽपि । कृत्वा धर्मस्य वाधामनुदिवसमरे वञ्चनात्किम्परेपा- मात्मन कोऽयं विमोहस्तव तदपि वपुः पाल्यते यत्त्वयेत्यम् ॥ ५८॥ . स्वार्यारम्भमणतशिरसो पक्षपातात् सुराणो दृतात्मानं करजकुलिशैर्दानवेन्द्रं निहन्तुम् । सिंहीभूतस्त्रिभुवनगुरुः सोऽपि नारायणोऽस्मिन् रागद्वेषप्रतिहतमतेः कस्य न स्यात् पशुत्वम् ॥ ५९ ॥ वर्तमानक्षणादू स्थिती कायस्य का प्रमा । तथापि जीवनायाहो चिन्ता कल्पान्तवर्तिनी ॥६० ।। उच्छासावधयः प्राणाः स चोच्छासः समीरणः । समीरणाचलं नास्ति यत्माणिति तदद्भुतम् ॥ ६१ ।। केषामप्यते । तन्मन्यते विचित्र बहुविवरे या स्थितिमरुतः । न तथापि मूढहृदयाः कथमपि विमृशन्ति निर्याणम् ॥ ६२ ॥ बल्लमदेवस्य ।

·१३६-७.) वैराग्यपद्धतिः। रात्रौ वा यदि वा दिवाऽनवरतं दृद्धोऽथ वा बालकः सर्पत्येककं [ एवं नैव विदितः ] प्रक्रान्तरूपेऽध्वनि । तस्मिन्नुहनश्रमोज्झितमहत्सत्कर्मपायेयवान् लोक शोकमनेकरूपमहह प्राप्नोति गच्छन्नुत ॥ ६३ ॥ वैद्यभानुपण्डितस्य । संसारे पतितानां कुशलं किं पृच्छयते शरीरभृताम् । पतितस्य दहनराशौ दग्धोऽसि न वेति का प्रश्नः ॥ ६४ ॥ यत्र यत्र रतिं याति मनः सुखविमोहितम् । तत्तत्सहस्रगुणितं दुःखं भूत्वोपत्तिष्ठते ।। ६५ ॥ भगवतो व्यासस्यैतौ । स्वर्णकारतुलेवापि यस्य बुद्धिर्मनीपिणः । अश्मकाञ्चनयोः साम्ये निर्दोलत्वमुपेयुपी ।। ६६ ।। आनीयते शरीरेण क्षीणोऽपि विभवः पुनः । विभवः पुनरानेतुं शरीरं क्षीणमक्षमः ॥ ६७ ॥ साहाय्योपनमाद्विवेकपवना दीपिष्यते नः कदा वैराग्याग्निरनेकभेदविषयक्रीडाकरीपंकपः । यद्भूत्या परिमार्जिते निरुपमं वैमल्यमासेदुपि ज्ञानादर्शतले स्वमेकमनिशं पश्यन्ति योगीश्वराः ॥ ८॥ मदनस्यैतौ अर्थिभ्यः कनकस्य दीपकपिशा विश्राणिता राशयो वादे चादिविषाणिनां प्रतिहताः शास्त्रोक्तिगर्वा गिरः । उत्खातप्रतिरोपितैपतिभिः शाररिव क्रीडितं 1. कर्तव्यं कृतमर्थिता यदि विधेस्तत्रापि सज्जा वयम् ॥ ६९ ॥ विक्रमादित्यस्य उपचरिता हरिणशः सज्जनगोष्ठीषु मिश्रिता वाचः। चरितं क्लमनमदवनं न विधेः कु [टिला] दपि त्रासः ॥७॥ वल्लमदेवस्य । एक एक विदिति. क.ख. च. २. सीद. क. पाठभेदः ३. फ. के. स. च. ४. भी. क. पाटभेदः विनं क. स.च. लिना.क.स.च, ·४५६ सूक्तिमुक्तावली। १३१-४ आत्मनिच्छसि हन्त शाश्वतपुरीमार्गे :विहर्तुं यदि भ्रातः संयमवर्मणा कुरु तदा रक्षाविधिं सर्वतः । नो चेदिन्द्रियतस्करैस्तव हात्तीक्ष्णाग्रभूरिस्फुर- चिन्ताभल्लशतैर्विभिद्य मनसो ग्राह्यो विवेको मणिः ॥ ७१॥ कस्यापि । तृपा शुप्यस्यास्ये पियति सलिलं स्वादुसुरभि क्षुधार्तस्सन् शालीन् कबलयति मांस्याकलितान् । प्रदीप्ते रागाग्रो सुदृढतरमाश्लिष्यति वधू प्रतीकारो व्याधेः सुखमिति विपर्यस्यति जनः ।। ७२.।। भट्टजयन्तस्य। अजानन्दाहित्वं पतति शलभस्तत्र दहने स मीनोऽप्यज्ञात्वा वत वडिशमश्नाति पिशितम् । विजानन्तो ोते वयमिह विपज्जालजटिलान् न मुञ्चामः कामानहह गहनो मोहमहिमा ॥ ७३ ॥ गोभट्टस्य [भर्तृहरेः ।] जनेषु मध्ये जनवद्विचेष्टते वने मृगैश्वापि समं मृगायते । न भोगमप्यर्थयते न वर्जय- त्यवाप्ततत्त्वस्य न दुर्ग्रहः कचित् ॥७४ ।। क्षेमेन्द्रस्य। . ॥ इति श्रीमगदत्तनल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या वैराग्यपद्धतिः ।।

·१३१६j ૪૭ हरिस्तुतिपद्धतिः। हरिस्तुतिपद्धतिः ( १३२) लक्ष्मीदाराः सदेवासुरजयि चरितं वाहनं वैनतेयो यानश्रीः कापि चक्रं प्रहरणकमलं कौस्तुभो भूपणं च । वैदग्ध्यं दग्धदैत्यं हृदयविपुलता विश्ववेश्मेति विष्णो- बूंते श्लाघ्यं न किं किं खगगज(जव?)पवनापूरितः पाञ्चजन्यः॥१॥ दीपकस्य । क्व विष्णुस्त्रिदशाधीशः क्व यमः प्रेतनायकः । क्व खद्योतो वियत्कीटः क्व च सूर्यों जगन्मणिः ॥ २ ॥ देवबोधेः। तत्त्वं ब्रुवाणानि परं पुरस्तान्मधु क्षरन्तीव सतां फैलानि । आवर्तय प्राञ्जलिरस्मि जिह्न नामानि नारायणगोचराणि ॥३॥ आम्नायाभ्यसनान्यरण्यरुदितं वेदव्रतान्यन्वहं मेदश्छेदफलानि पूर्तविधयः सर्वे हुतं भस्मनि । तीर्थानामवगाहनानि च गजस्नानं विना यत्पद- द्वन्द्वाम्भोरुहसंस्मृति विजयते देवः स नारायणः ॥ ४ ॥ बद्धेनाञ्जलिना नतेन शिरसा गात्रैः सरोमोद्गमैः कण्ठेन स्वरगद्गदेन नयेनेनोद्गीर्णवाप्पाम्बुना । नित्यं त्वचरणारविन्दयुगलध्यानामृतास्वादिना- भस्माकं सरसीरहाक्ष सततं संपद्यतां जीवितम् ॥ ५॥ हे लोकाः शृणुत प्रसूतिमरणव्याघेश्चिकित्सामिमां योगज्ञाः समुदाहरन्ति मुनयो यां याज्ञवल्क्यादयः । अन्तज्योतिरमेयमेकममृतं कृष्णाख्यमापीयतां यत्पीतं परमौषधं वितनुते निर्वाणमात्यन्तिकम् ॥६॥ . मुदारसदा. क.मुदावदा स.च.

·सूक्तिमुक्तावली। 1 १३२-६ . पृथ्वी रेणुरणुः पांसि कणिकाः फल्गुः स्फुलिङ्गो लघु- स्तेजो निःश्वसितं मरुत्तनुतरं रन्धं सुमुक्ष्म नमः। क्षुद्रा रुद्रपितामहप्रभृतयः कीटाः समस्ताः सुरा दृष्टे यत्र स तावको विजयते भूमावधूतावधिः ।। ७ ॥ कुलदोखरस्यैते । उद्वेगस्य निवारणाय दुरितच्छेदाय पुण्याप्तये पानाय श्रवणामृतस्य धृतये कस्मैचिदार्तिच्छिदे । उच्छासं पुरुषोत्तमाच्युत हरे गोविन्द नारायण श्रीवत्साङ्क मुकुन्द कृष्ण कमलाकान्तेति वाचं(च्य ?) मुहुः ॥ ८॥ चक्षुः पश्यतु केशवं मम हरेाचं शृणोतु श्रुतिः जिह्वा नित्यमनन्तनामसुधया सौहित्यमभ्यस्यतु । मूर्धा माधवपादपद्मरजसः स्पर्शेन पूतोऽस्तु मे श्रीकान्तं परिरभ्य सौरभमरं प्रामोतु गात्रं मम ॥ ९ ॥ सर्वज्ञनारायणभट्टस्यैतौ । इति श्रीभगदत्तजल्हणविरचितायां सूक्तिमुक्तावल्या हरिस्तुतिः ।। .

·१३३-.]
हरस्तुतिपद्धतिः।
४५९
हरस्तुतिपद्धतिः (१३३)
अज्ञातमहिमा वाणी शिवं स्तोतु रसोन्मदा।
रसातिरेकादौचित्यभङ्गः स्त्रीणां च लभ्यते ॥१॥
कविदर्पणस्य ।
यातु चञ्चलशीलत्वाद्यत्र क्वचन मे मनः ।
सर्वव्यापिन् महादेव त्वां विहाय क्य यास्यति ॥ २॥
यद्यहं स्तुतिपदे तवाक्षमः किं ततः कमलजोऽपि यत्तथा ।
मज्जतो जलनिधौ किमन्तरं मृत्कणस्य च कुलाचलस्य च ॥ ३ ॥
कण्ठकोणचिनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम् ।
अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदत्ति यदि रोचते न मे ॥ ४ ॥
उत्पलदेवस्यैतौ ।
त्वं पायोऽपि न मे रजो हरासि किं तेजोऽपि नो कि तम-
श्चन्द्राविपि नेक्षसे स्पृशसि किं न त्वं नभस्वानपि ।
आधारोऽपि कयं धरी न तनुपे व्योमापि शब्दं न किं
कस्मात्त्वं यजमान एव करुणादानाय मन्दायसे ॥ ५॥
भरोत्तमस्य ।
अपूर्वोऽयं पन्थाशिव तव विभुत्वस्य कतमो
जगन्धो यत्ते पदयुगमकामं प्रणमताम् ।
प्रयाति प्रध्वंसं न खलु दुरितं केवलमिदं
चिरोपात्तं सद्यः सुकृतमपि सर्व विगलति ॥६॥
कस्यापि ।
ये स्वप्नेऽपि चिरं न भान्ति विषयाः सीदन्ति येऽतः(न्तः) परं
यानप्राप्य फयचिदक्षमतया तूष्णीं परं खिद्यते ।
तेऽपि त्वत्करुणाचल: कवलिताः सिध्यन्ति विद्याधिपाः
किंवा तुप्यति यस्य तस्य भवति स्तम्भोऽपि कल्पद्रुमः ॥ ७ ॥

·४६० सूक्तिमुक्तावली। (१३३.१३ 4 रम्ये पुण्यतरङ्गिणीपरिसरे कुत्रापि पुत्रादिभि- लिङ्गाकारतया स्थितं स्मरहर त्वामर्चयन्ति स्म ये । स्वर्गङ्गातटकल्पपादपलताहिन्दोलकेलिक्रमाः प्रेसन्नाकवधूभुजार्गललताः खेलन्त्यमी खेचराः ॥ ८॥ खर्जुनर्जरगात्रघर्षणपनव्यापारशीयन- यो दृधः क्ष(श ? )तपातकैरपि महादेव प्रसङ्गाद्भवान् । ते कन्दर्परसालसामरवधूनीरन्धपीनस्तन- इन्द्रोल्लेखविलासभड्डरनखाः खेलन्ति खे खेचराः ॥ ९ ॥ गौरीकान्त कृतान्तसूदन जगन्नाथ त्रयीविग्रह वचिन्तासु विचक्षणाः क्षणमपि ब्रह्मादयो मानवाः । बुद्धिनैः [कियती]न सायकलुपा तत्रापि तापोर्मयः कस्त्वा चिन्तयिन्तुं क्षमो न हि(नु?) कृपामात्रस्य पात्रं चयम् ॥१०॥ कतिपयपुरस्वामी कायव्ययैरपि दुग्रहो मितवितरिता मोहेनाहो मयाऽनुसृतः पुरा। त्रिभुवनपतिर्युद्धयाऽऽराध्योऽधुना स्वपदमदः पुनरधिगतस्तत्प्राचीनो दुनोति दिनव्ययः ॥ ११ ॥ मेरीमाङ्कारस्यते । वपुरमादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न प्रायः क्वचिदपि भवन्तं प्रणतवान् । नमन्मुक्तः संमत्यहमतनुरग्रेऽप्यनतिमान महेश क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्वयमपि ॥ १२ ॥ अपराधसुन्दरस्य । त्वदीपं त्वत्काएं रसकुसुमगन्धादिसकलं तवैवाई भक्त्या प्रतिदिनमयच्छं निजतया। तया भक्त्या श्लाघी विदितचरितस्त्वं न मनुप मदज्ञानं यत्तत् किमु शिव तवैवार्जवमिति ॥ १३ ॥ सारङ्गदेवस्य । 1. क्रियते. क, ख.च. २. न. कख, च, ·'१३३-1011 हरस्तुतिपद्धतिः। ४६१ इंहो माधव किं वयस्य सुमते किंचिद्रहस्य नुवे हुंकृत्यन्तमृजुः प्रकीर्णविभवः शैलात्मजाचल्लभः । द्वित्रस्तं विजने प्रतार्य कुसुमैरकस्य दर्भस्य वा गृह्णीमः सुरमौलिलालितपदा त्रैलोक्यराज्यश्रियम् ।। १४ ॥ माधवस्या भस्मोद्धलन भद्मस्तु भवतो रुद्राक्षमाले शुभं हा सोपानपरंपरे गिरिसुताकान्तालयालङ्कते । अद्याराधनतोपितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे ॥ १५॥ कस्यापि । धर्म ब्रह्मशिरोह [राद्धनभरं] भैक्षेण कुक्षिभरेः काम कामतनोर्दवाद्भवसमुच्छेदं च वाञ्छन् भवात् । आशाच्छेदनतत्पराञ्च भवतः संप्रेसुराशोगमा- नुन्मत्तोऽस्मि हर प्रसीदतु भवान्नो मत्तमप्युज्झति ॥ १६ ॥ उमापतिधरस्य । वल्गद्गङ्गोत्तमाओं तव किमभिपर्नेव नैवेद्यमासीत पञ्चग्रासी यदीया निजतनुविहितः पञ्चभूतैर्महद्भिः। किं मन्न्त्रकर्तुः किमु कुसुमचयैव्योमकेशस्य ते स्यात् पूजाभावे तवैवं] भव भवतु भवद्भावनैवाभवाय ॥ १७ ॥ श्रीहर्षस्य । स्थाणुः स्वयं त्वमसि ते दयिताऽप्यपर्णा पुत्रस्तव त्रिणयन प्रथितो विशाखः। छाया तथाऽपि भवतः सकुटुम्बकस्य तापत्रयव्यतिकरं जगतां हिनस्ति ॥ १८ ॥ जयदेवस्य । १. स्वज, क. स. च. २, री, क. प. च. निः. ३. क. स.च. ४. नु. क, ख, ग, घ. च. ५. भवेयं, क.स.ग.प.च.

·सूक्तिमुक्तावली। [१३३-२६ मुक्तस्य वा मम स्वामिन् गुणौघग्रथितस्य वा । अस्तु पुष्पचयस्येव विनियोगस्तवार्चने ॥१९॥ सत्वं ममष्टं पतितं पुरस्ते त्वदजिसंमदरजः प्रियं च । अष्टमन्यद्रचितं तमोऽपि त्रैगुण्यहानि कथमीश याचे ॥ २० ॥ कयोरप्येतौ । भवश्च यदहं वेश द्वाविमौ जनिती त्वया। परस्परविभागं त्वं न करोपि कयं प्रभो ॥२१॥ व्यासतीर्थस्य । कस्यचिज्जायते जन्तोः पादाघातस्तवाध्वनि । पदभङ्गव्यथा शंभो जृम्भते जम्भवैरिणः ।। २२ ।। नरोत्तमपट्टस्य। शशिखण्डं श्रीखण्डः खण्डं खण्डनगिरामय विनोदः । भक्तिश्च खण्डपरशावखण्डतपसां फलं लोके ॥ २३ ॥ लोलन्मौलिमृगाङ्कमण्डनयनस्फाराट्टहासस्वनो दृप्यद्गन्धगजासुरममयनस्त्वं देव पश्चाननः । चित्रं किन्तु पतन्ति तावकपदव्यालग्नमुक्ता न य- स्वामिन्मानसपञ्जरे निगलितो दत्से यदुच्चैपदम् ॥ २४ ॥ चित्तरानस्य । तवैव भक्तः कयमन्यसेवा करोति शंभो भवभोगहीना तं दीनमालोक्य न लजसे त्वं सोऽपि त्वदीयोऽहमिति ब्रुवाणः ॥ २५ ॥ नानाविधै[ याधिभिराधिभिर्यत्करोपि दुःखं हृदि मे महेश । तवैव तयन्मनसि स्थितस्य चेष्टा प्रभूणा हि विचारशून्या ।। २६ ।।

·. १३३-१४ हरस्तुतिपद्धतिः शौर्य श्लाघाविहीन नयविनयसमालङ्कतं भूपतित्वं लक्ष्मीरौदार्ययुक्ता वपुरनधिगतं व्याधिनाऽप्यल्पकेन । विद्वत्तोत्सृष्टगर्वा गुणगणकलितं रूपमुत्सेकि भाग्यं त्वद्भक्तिरसर्वकालं भवतु मुवि नृणां शङ्कर त्वत्मसादात् ॥ २७ ॥ श्रीवैयभानुपण्डितस्यैतौ ॥ ॥ इति सूक्तिमुक्तवल्यामीश्वरस्तुतिः ॥ शाकेऽङ्कगदीश्वरपरिमते वत्सरे पिङ्गलाख्ये चैत्रे मासे प्रतिपदि तिथौ वासरे सप्तसप्तेः । पृथ्वी शासत्यतुलमहसा यादवे कृष्णराजे जलस्यार्थे व्यरचि भिपजा भानुना सेयमिष्टा ॥१॥ शश्वत्कृष्णमहीपसम्पधेर्डदौ निशाकारकः काव्याम्भोजविकासतिन्मकिरणश्चाणक्यचातुर्यवान् । स्फूर्जतकरहस्यकर्कशमतिः साक्षात्कृतालङ्कुति- प्राग्भारो भिपजां वरो विजयते श्रीभास्कराख्यः सुधीः ॥२॥ हरीशयोस्त्रयस्त्रिंशत्पद्धतीनामिदं शतम् । श्रीमता भगदत्तेन जल्हणेन व्यरच्यत ॥ श्रीकण्ठीरवराजस्य धर्मवित्तिम्मन्त्रिणः। सक्तिमुक्तावली सेयं कुर्यात्कल्याणसन्ततिम् ॥ . ॥ इति श्रीमदारोहकमगदत्तनल्हणदेवविरचिता सूक्तिमुक्तावली समाप्ता ॥ :0:- १.मु.ग. २. स्या, क.स.ग.च. ३.स.च. विन्दुदुलिपिविसर्गदीर्घिकाचनपद्विपदभेदयणम् । इस्तवेगजमबुद्धिपूर्वकं इन्तुनईथ समीश्य सजनाः ।। करकृतमपराधं क्षन्तुमर्हन्ति सन्तः।

·- सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी r. श्लोक. 'पष्ट अ ३९४, १२९, ४५६ .. अकरवमधि अकालजलदग्लो. अकालजलदेन्दो अकालमृत्यु अकृतकबलारम्भैः अकृतस्यागमो अकृत्रिमविलासाङ्कः अकेकी किं केकी अक्लिष्टबालतरु अक्षत्रारिकृता अक्षदेवनपणी अक्षयूतजिता अखर्वपर्वगर्ते अगरुरिति बदति अगस्त्य इव पृष्ठ. श्लोक अङ्गैरन्तनिहित १९९] अचिन्त्याः पन्थान: ४६ | अच्छिन्नं नयना ४६ | अजस्रभूमी ४०० | अजाविनिर्दत्त ३२६ | अजानन् दाहि ४३८ | अज्ञातमहिमा २७९ / अज्ञानं कारणं ७१ अञ्जलिस्थानि २४०) अण्वपि गुणाय ३१५/ अताडयत् पल्लव २७२ | अतिकृष्णेष्वति २७२ | अतिविपुलं ३६३ | अतिश्लथालंबि ११३] अतो गरीयः किं ३] अत्यच्छं सितमंशु २५८ | अत्यन्तविमुखे ४५९ ४४८ ५२ ५३ २३९ १३ २२६ ४४१ २१५ ५६ ३४२ अग्रे धनुः ३१७ अत्युक्तौ यदि ४३६ 4 अग्रे यान्ति रथ अग्रे खीनख अङ्के कृत्वोत्तमा अङ्गन्दोषपरि अङ्गाकृष्टदुकूल अङ्गानि धीपटु अङ्गारहासि अंगारः सचि अङ्गीकृताः क्षति अगुलीभिः अडल्यानलेन' अहल्यमनिरो अंगुष्ठामिम अङ्ग पद २४१ २४५ २१९ २०७ अत्युच्चाः परितः अत्युच्छ्रितोन्नत अत्राकण्ठं विलुठ २७५ अत्रास्मिन सुतनु अथ कृतकविह अथ मनसिज अथो गणपति अथोपगूढे १८३ अहष्टिव्यापारं १९७ अद्यापि स्तन २१८ अद्येदं श्व इदं ३३४ | अद्वैतं सुखदुःख ३९५, अधनं खलु जीव २६१ : ४२३ ... ...

·३ নিকাংঘ সালানুক। पष्ट. ... ३.८ २७० ५. १५ भन्नगार २१. भनादियानि २९. ममत २८७ । मनमान १.८ मतमा १८ मा ११५ अन्य क्षार ११५ भन्गमुझे ० २१२/ अन्यामानामा गन्या सामरसी १२८ ... ... ... ૧૮ ... अन्ये हिदुसमत २५४ ५२ लोफ. अधरणोप्रति অথিটি अंजनि लगाम अविजिनिसे अपारितोलि अयाहार: स्मर आनकान्तनु- अधन्यानि अन्यस्म पy भनय करन्द अम्वा न पदि अनट्रेनापनास० अनदोऽयमन. अनाकाशे चन्द्रा নান। अनायोग्य प्रण সনাপ্লাস अनिदो दुःस्वमः अनुकुरुतः सल अनुभुटः शन्द अनुप्रासिनि अनुरागवन्तमपि अनुसर सर अनूनवेगादय अनेक सुपिरं अनेन रम्मोर अमेन पीत अन्तःकरणतत्व अन्तःकरणशुन्य अन्तः कुटिलता अन्त.कोपकषा अन्तरं कियदा. अन्तहं नयति अन्योन्याशि २४२ / अयोन्यारत १८२ अपकारमा अपपुरप्रति अपनितासमा अपपान्तीना अपराध अपवादादभीम अपसर पचिव २८८ ... ... ४६) भगमदनानो ... ३० २२७ २१५ ३८५ ... २४८ अपि तरुवना अपि तुरगसमी ... ३६. अपि स्वैः सर्वच अपूर्वः कोऽपि अपूर्वाऽये पन्याः अन्यत्युशो ४२५ अप्यात्मनो विना ४०७ अप्रतिकृत्या १०० अप्रदीपा यथा ५५ अप्राज्ञेन च कात. ४४ अप्राप्तपथमा ९३४' अज त्वम्जमथा. १२३ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमी ३ www पृष्ठ. ... ... ... ३०२ २५९ ७४ २२२ ४१३ ... ... श्लोक. अभवन्नद्भुतो अभिद्रोहेण भू० अभिनववधू अभिमानधन अभिमानवतो अमिमुखे अभिसरणरसः अभेदेनोपास्ते अभ्यर्थ्य सप्र० अभ्यस्तेऽपि नित अभ्यस्तेऽपि हि अभ्यस्य पवन अभ्युत्थान अभ्युद्धृता वसुम अभ्युनतेऽपि अभ्युपयुक्ताः अमन्दमणिनू० अमन्दानन्द अमन्यतासो अमरुककवित्व अमीतिलास्तेल अमीभिराकण्ठ अमीषां मोहादा अमी हेलोन्मेप १८३ ४१७ ९७ ... ३५७ पृष्ठ. श्लोक. २३३ | अम्बायाश्च पितुः ४०४ | अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा २३२/ अम्भोजाक्ष्याः ५६ / अम्भोजिनीवन ५६/ अम्भोदस्तनितं १४९ / अम्भोधिः स्थल २५८/ अम्मोघो विह ५५/ अम्भोरुहमये १३७ / अयं त्रयाणां १३८/ अयं प्रभुरयं ३०६ / अयं वारामेको ३०९ । अयं शून्यो ग्रामः ४२४ / अयं हि प्रथमो ३३५/ अयमरविवरे ११८ अयमवसरः ६२/ अयमुपगतकृष्णः २४४ / अयमेकोऽहमे १७१, आयि जलद यदि ३८७ | अयि मृगाक्षि ४८ अये कोऽयं १२५) अये कोऽयं वृद्धो ४०१ | अये को जानीते ९९ / अये नीलग्रीव २१२/ अये वापीहंसा ७० अये बारां राशे १२६ / अये स्वर्गः स्वर्ग: २६१/ अये हेलावेलाकु. १८७| अतिरिय ३७० अरावप्युचित १८९/ अरिपर्ग १८७ अर्काः केचन १६८ अभिमुख्य ७० मम्मिन्ति ९८ अर्थस्य सदी १०३ ३७५ १६८ ८४ 4.. ... १४१ अमुं कालक्षेप अमुस्मिन्नुद्याने अमुष्मिन पञ्चेपोः अमुस्मिन लावण्या अमुप्मिन संसारे अमूल्यस्य मम ममृतमधुरैः अमृतममृतं अमृतवचन अमृतांशोः किर० ४०५ ... ...

·१ मूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ट ४४५ श्लोक. अर्थिता विभव अर्थिभ्यः कनक अर्थष्बलभ्येषु अर्धागनाव अर्धाङ्गलीपरी अर्धासने समधि . ३७७ २३९ ... अर्धन जलद अर्थोक्त भयमा १९७ ६१ :: ३४४ २०६ २८४ २४९ 1.३८२ अलङ्कारः शङ्का मलकिया अलमन्ध अलमप्रियाण्यु अलमलं अलसवलितः अलिपटले अवकेशिनोऽ. अवचनं वचनं अवतु वः सवितु अवधिदिवसः अवन्तिः काव्यमा- अवयवेषु अपहितः किमशो अवाप्तैषि० अवाप्य प्रागल्भ्यं अविज्ञातविशे० अविज्ञानाद्रा अविदग्धः श्रम अविदितगुणा अदिदितपर अवियावीज अविरतमिद अविवकिनि भूपे पृष्ठ श्लोक. ४.८ अशक्तो यः ४५५ अशीतेनाम्भसा ४.० अश्रान्तश्रुति १९ असङ्ख्यपुष्पोऽपि ४११ | असत्यां च ३२० असदत्तो नायं २१९ / असंभोगेन सामा २०२ | असाध्यायाः सुखं ४१४ असिन्दूरश्च ४४५/ असोढा तत्काले १२८ असो मरुच्चुंबित असो रसौचित्य १६५ अस्तं याति शशी १३८ | अस्तावलम्बिनि ६८ अस्ति श्रीस्तन ११२ | अलं विमुच्य ३०५| अम्राणि प्लवगा २६ | अस्थाने जन १४३ | अस्थिक्षोदवती ४४ | अस्थिरमनेक १८७ | अस्थीन्यस्थीनि अस्पृश्यसङ्गति ३६४] अस्माकं ससि २६५) अस्मान् विचित्र २५२] अस्मिन् चन्द्र अस्मिन् जरा ३११] अस्मिन्नम्भोद २८ अस्मिन् वर्षमहे १४८| अस्यां नेत्रपर्य २८९ अस्याननस्य २४६/ अस्यारिप्रकरः ४३२ अस्या रटाटे ३४ अस्यासि ० २०' स्यामाणम १५१ २१२ २२१ २० १२५ १५७ ४३५ ८७ ९० १७८ अन्यात स्वों अम्पत्पमस्वभावा. ...

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमी श्लोक. अस्यैकस्यापि अहं च देवनन्दी अहं तेनाहूता अहं न चेत् स्या अहमेको न में ३२२ १०२ .. अहमेव गुरुः अहह गृही ... अहिरहिरिति अहो अहं अहो कथमसी अहो प्रभावो अहो मोहो वरा० अह्नि भास्कर अंशुकेन जघनं २४६ ४३९ ४०३ ४५६ ४४३ ४१५ ८ ३१३ ९५ आ श्लोक. ४४७ आच्छिद्योरग० ३४८ आजन्मब्रह्मचारी २९८) आजन्मस्थितयो ४४५ आताम्रतामप० ४४७/ आताम्राः किरणाः ६० आत्तमाचमधि० ४५० आत्मज्ञानवि १२२ आत्मनाशाय १४८| आत्मनिच्छसि २३३/ आत्माधीनश ४५/ आत्मा यत्नशतेन आदाय चाप ४०८ आदाय मांसम० १८५/ आदाय वारि परि० आदिमत्स्यः स ३६८/ आदौ नमस्कृतिः १७३ आदी मानपरि० २२१ / आये जग्मुपि २४१ / आधाय द्वतमा० ४३३ / आध्मातोद्धत ७९ आनन्दोद्गतबा० १९०/ आनन्दोमि ९० / आनीयते शरी. ३०१ / आनीलचचुक ३०) आन्धीमीति १५३ आपत्स्वेद हि १०३/ आपदा क्षणमा. १९२/ आपदासान्ति २०४] आपयपि ६४| आपुष्पमस० ३५ | आपूनितेवास्तु २३४/ आपूर्णव कलाभिः २८१) आपूर्यमाणप. ३४७/आष्यासि ध्या २१५ २८७ आकण्ठदृष्टशि आकण्ठापित आकर्ण्य स्मरयो आकर्षन्ति न आकांक्षिणं धमा आकारः कमनी आकारः सुमनो आकारालाप आकारैर्न विदन्ति आकृष्टः शिखया आकन्दाः स्तनितः आगच्छता च आगच्छत् सूचि. आगत्य प्रणि १७० १८६ ३९५ ... ... ... ... ४०५ ... ... आगत्येव कुत ३१५ आगस्कारिणि आमेथीमति आचम्याधर आच्चिय प्रियता २५० ·मुक्तिमुक्तापल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ श्लोक. आवघ्नन् परि आघाल्याधिगमा० आमाति धूसर पृष्ठ. श्लोक. १८० | आशङ्कय प्रणति ३३७ आशाः पूरयति २५४/ आशावलम्बोप० ४२२) आश्लेपचुम्बन ७७ | आश्लेषाधर ४३५ आश्लेषे प्रथम २२४ आसत्यलोका. १०८ आसादितप्रक० १११ आसीद्गङ्गाधरः ४५७ | आसीस्त्वं निशि० १२० आस्कन्दितो भुज २५६ | आस्ते दामोदरी ४५३ / आस्ते सीमन्त २५७/आस्यप्रोश्चित १९२ | आहतं कुचतटे ४२६ आहारे विरतिः ४०० आदिते प्रतिषेध ४५२ / आत्तोऽपि. २७२ २९ २७१ २३३ २२६ २ २८९ भाभोगभूपण आमरणादपि आमुक्तपुष्प आमोदेन कदम्ब आमोदेमरुतो आमोदेस्ते दिशि आपायाभ्यस आग्राः किं फल० आयाताऽसि वि० आयाति कुछ भायाते दयिते मनो. आपाते दयिते मरु. आयातो भवतः आयुर्पत गुहे आयुनीरतर० मायुयुन्यपि मार दयिता आरादसो सरु आगेहत्यानी সাশ্য मादीकण्ठे माटरपन्त भारस्पेसीमा भाटरिदाता २३९ ३३८ १७२ २८० . ४२७ १३५ ... ... ... १८१ २३९ | इतः काकानी ११८ इतः क्रोधो गृ० ४२१तः शोचितप्रायो ४५२ ९८८ १२८ ४४८ ... .. ९५२ महानत्र ४२५ इतो मापरितो ४.६ काविष्ट ४१८ कृष्ण कृष्णं ४.५ नमसि भी मा. १.बानी सीमामि ३५८न्दापनि ५ बन्नुन नि. २. परमान २८२'मटा. आता मासन भान. २१ सागर ४२५ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ ११७ २८७ श्लोक. इन्दोः किं दुहिणस्य इन्दोरेककलाया इन्द्राभ्यर्थनया इह निचुलनि० इह शय्यागते इह शिखरक० इह समदश० ईश्वरमाराधः ६३ २८९ '३७४ २६० २६८ १२१ ईश्वरसेवा सु० .. उ २५० ३४२ २१ पृष्ठ. श्लोक. २०/ उत्तुङ्गैस्तरुभिः २६४ उत्थायोन्नतवार ३९४उत्पत्ति मद० २३० / उत्पन्नं सुधियां ४४८/ उत्पाद्य यत् स्वय ३७४ | उत्फालं हेलयैः ३७ उत्सङ्गे सकता ४३४ | उदयतटा ४३३ | उदयोभ. उदस्योच्चैः पुच्छं उदर्जज्जल ५१ | उद्गादप्रणये ६१ | उद्दण्डकोकनद ३४१ / उद्दामामणि २३९ | उद्दामभ्रमिवे० ३५८ | उद्देशोऽयं कनक ६७ / उद्भूय धूली १० उद्भन्धनं दृढं १२८/ उद्भिन्ना कलकण्ठ ११) उद्यदर्हिषि ३०० उद्यानं कौमुदी ४५४ उद्याने सहकार १३८ उद्देष्ट्य स्वयमेव ५९/ उन्नत्य नयति ४४२ उन्नम्य दूरं मु० ३६९/ उन्मत्तकण्टक ७२/ उन्मीलदइनेन्दु ३२९| उन्मीलन्ति नसैः ३२८ उन्मीलन्ति मृणाल १०९/उन्मीलन्नील ३६७] उन्मीलन्मणिरश्मि ३११) उन्मुक्ताभिर्दिव. २५९ उन्मेयं यो मम ४४२! उपचरिताह उक्तं च वक्ष्यमाणं उक्त परस्यामि- उपमाहमुद. उञ्चित्य प्रथम उच्चैः कुंभः कपिश० उच्चैः स्थानकृतो उच्चैरुत्ताल उच्चदेवादिह पशु० उच्चैब्रह्माण्डखण्ड उच्वासः खण्ड उच्छासावधया उज्जृम्भाननमु. उज्ज्वलगुणम० उड्डीना गुणप० उत्कलिकाबाहुल्यं ३७१ २१५ ... २६८ २२५ ... २४२ १७८ उत्कूजन्तु वटे वटे उत्कृत्य ज्वलितात् २६१ उत्कृत्योत्कृत्य उत्तंस कौतुकर उसीकृत उत्तिष्ठति नमः उत्तिष्ठ दूति उत्तुङ्गे विमव २५२ ...

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी, श्लोक. पृष्ठ उपनमितं पुण्य २९७ १३० २४९ ३२५ .. ... उपपरिसरं उपप्राकाराम उपरि घने धन उपरि पयोधर० उपर्यशुमतः उपशोभव उपस्थिते वि० उपाध्यं तत् पान्थाः उपायैरिव तैः उपोढरागेण उभौ रम्मास्तम्भा० उरः कृत्वा [ऽवेध्यं] उलयापि सखी ३०५ ३७९ ऊ ४३७ ३७६ ३६८ তমনি पृष्ठ. श्लोक. -४२७, एकान्तसुन्दर ३७२ एकावलीकलित १६८ एकिकेच निज २२४) एके कुटीरकोणे २२४. एकेनाणा प्र० ३६२ . एकेनोद्धृत्य सङ्गं ४१६ ! एकैव साऽमृत ४०७: एकोऽपि जीयते १०४' एकोऽपि त्रय इव १९एको वाणः स्फुर २६० एतच्छान्तवि० १६९ | एतत् सर्वं शृणु ३२३ एतदन पथिकै १४४ एतदेवात्र साम एतद्भीमपरा. . १७७ | एतस्माज्जलधे एतस्मान्मां १८| एतस्मिन्मलया ३४५ | एतस्मिन्मृगया ५९) एतस्मिन्वन ३०६] एतस्य कलामेको एतस्याः करि ४४५, एतस्या विरह. ३२२/ एताः शाईल १९४, एतामुके तकि १८ एते केतकसूचि ३२१ एते नेदरति ४३५ एते पठिपुरन्धि २६ एते व्योमनि २८५) एते स्निग्धतमा २८५) एते हि गुणाः पङ्कज ६९ एवं पथाह भव. १२३| एप रविस्तेज. १०२' एषा जिगीपति ३८५ . शक्षाणां भूरि भाजुत्वमान मजुरेप पक्ष कन्वी दृष्टिरनु. २६४ २७४ .. ३२७ .. ... २२४ ... . एकः क्षमावतो एकतश्च सुर एकनासनस. एक ध्याननि एकस्मिन्ननु पा० एकस्मिन्नभ्यति एकस्मिन्नयने भूशं एकस्मिन्नयने विष एकस्मिन शयने एकस्य तस्य मन्ये एकायायमुदेति एकाकिनी प. ३७२ .. २०३ १२८ २३८ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ. श्लोक. एषां गोपवधू० ... एषा सा विन्ध्य १६५ २२६ ३७७ ... ऐणं चर्मपलाश ऐश्वर्यादनपेत ओ ओजःसत्वं ३०८ २६३ ३१८ १८१ १६९ ... औ औत्सुक्येन कृत औदार्यमेक औष्मायमाण २६४ २३४ क ... पृष्ठ. श्लोक. ३०१ / कथय निपुणे ३७१/ कदा नु कन्या कनककलशश्रेणी कनककलशस्व १२७ कन्यां वहसि ४०९ कपाले माजीरः कपोले जानक्या: कपोलो लोलाक्ष्याः कमलमन २२ कमलशरधि ४२० कमितुरभिस० कम्पन्ते कपयो करकजलपू० ३७ करकिसलयो ४५० करजदशन ३५२ / करभदयिते ६७ करभ रमसात् २७७ करस्पर्शारम्भा ३०९/ करिकवलन २०१५ करोतु नाम ३८३ करौ धुनाना ९. कर्कन्धफल २७३) कर्णामृतं सू० ४५९/कणे चामर० ३१९ कोत्पटा० १८३ कर्तव्या चार्थसा० ९३, कर्तुं विटोच० ४५१ कर्पूराम्बुनिप० १०२, कलमान्तनिर्गत ४६० बरहान्तरिता १९३ कटा सेवाश्य ५४/ कलिनगरिमा ८ कमान्तकोध ३३ कम्पान्ते शामि २८२ २९६ ९१ ... ९ कं पृच्छामः के विशेषम कासे चरति कः पश्यति कचग्रह कटिसृष्टि कठिनददये कठोरपाराव कण इव पुरां कण्टक्तितनु कण्ठकोण कण्ठश्रेणि कण्ठस्य विद. कतिकति न पु० कतिपयदिन कतिपयदिवस कतिपयपुर कथमपि ससि कथमविहि यमप्यधिगत रूपमिह मनु २ ४१४ २४६ ३४० ८८ २४० ६ ७ ... २० ·१० যিনামঘনাদপু। एम. ताक. ... कल्याणं न: कल्याणमा सिमरः कविः कधीना मान जीनामगट. शामिरित कमिपूजन होक. १.७कान पनि ९९ मा सम्पy. ४५ वा समि ३५ बामपनि ४ार्म भन्न २१९ मे बने १२५ कामपनी २२४ामाय प. कामापापि ५. मुबार १.३/वापःण्टर. ३ ... या पाया ... ३.९ ३५२ कर AR कस्पचिजायते कस्य तूपं न कस्यानित्येचा कोहरिरभरत काकाकागन काकतालीग काकवं फल काकाहोल्यं काकुस्पस्य কাখন का काम्पय का निकुषित काकाः कावन काचिदिदत्य काचिन्निवारित काऽच्या गादतरा० काठिन्यमद्रेः का तारेमम कानि स्थानानि कान्तयाऽनुगतः कान्तानाधर कान्तारं न यथे. कान्तारंपरितो कान्तार देव कान्तिप्रकर्ष ३५९'ारणोत्पन Yasrasiat ४१७ पासोपध बापाने नि ३१०) मा पुग गर. ३२१ का सामी: पर पाटनपति. ७५ कातिषमणे ३७० कारिन्दीयं १८ कारिन्या १७. काले विपुल १७. काटोऽयं भूत २७५ कावेरी करीव १८५/ कावेरीतीर २२५/ कारीवारि २१५ कायं करोपि ३५१| काव्यं चापि २६७ काव्ये भाव्य ४३६ | कासारेऽपि १२१ कोविचाट ३४६ किंण्टे १८३ किं किं सिंह ३५१ ४४८ २११ ३८ २०२ ... ... ...

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी ११ ... ४८ २०८ ४०० १२६ २७९ ... किमु कुवलय ११९ ४२७ २५४ ३६० श्लोक. किं कुप्यसि किं केकीव किं गोरि मां किं चित्रं यदि देवेन किं चित्रं यदि भोगी किं चुम्वितेन किं छत्रं किन्नु किं जातोऽसि चतु किञ्चित् कम्पित किश्चित्कोप किश्चिन्निष्पाद्य किञ्चिद्वाष्प किश्चिन्मुद्रित किश्चित्सन्ध्या किं तेन जात किं ते नम्रतया किं ते न सन्ति किं त्वं दूति किं द्वारि देव किं नाम दर्दुर किन्नु ध्वान्तप० किं पकं सुकृतं किं पद्मस्य रुचिं किं पादान्ते पतसि किं ब्रूमो जलधेरन किं ब्रूमो जलधेः श्रियं किं बूमो हरिमस्य किं भद्रं पथि० किं भूमो परितः किं मालतीकुसुम किं मूढ ताडयसि किं रत्नोज्वल किं वर्ण्यते किं वात्या चलिता पृष्ठ. श्लोक. १०५ किं वीणाकणिते. ७८ किं व्याप्ताखिल ३५६ / किंशुककलिका ३३५/ किं शोधनेन २/किं सीत्कृतैर्मधु० १०० किं स्यादअन० ३१ / किं हारैः किम १०७ किमपि किमपि १९३ किमोनों पुत्रः ३१९ / किमश्वः पार्श्वेषु ४५४ किमसि विमनाः १९५ किमिह कपाल २२१ ३९७ कियत्पदं विष्णु ४२५ / कियरे तीर० ११२ किरति मुख १४२ कीदृशो भवति १६५ कीर्तिः प्रवर० २०९/ कीर्त्या यस्य जग० १२८/ कुकवीनां ततो २६४ कुचकुम्भौ स. १४९ / कुण्ठत्वमाया २६८ कुन्दे कुण्ठय २०० कुमुदशबलः ३८३ / कुमुद्देष्वधिक ३६८/ कुम्भवयं तद० ३९० कुम्भोपान्तात्पत १३२ कुरङ्गीवाङ्गानि २५३/ कुरु गम्भीरा ११३ कुर्वन्तु नाम ९८ कुर्वाणा: केरवा० ४२०/ कुर्वाणः सुकृतानि १०५/ कुलगुरुरवलानां २४३/ कलाभिमाने वि० ७९ ३५० ५ ५ १८७ १११ २६३ ... २४ १७५ १०२ ११३ २३० ·मूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुकमणी श्लोक. पृष्ट. ४५२ ३८१ २६२ १६७ कुसुमसुकमार कृसुमस्तवक० कुसुमस्तबका कुजत्कण्ठदली कूर्मः पादोऽस्य. कूमी मूलवदा कृच्छ्रेण केनापि कृच्छेणोरुयुगं कृतं मिथ्यावादे० कृतककुपितेः कृतककृतके कृतप्रकोपाः कृतमनुमतं कृतस्ते काल ३४८ १३९ २९५ २९५ ४२८ २९४ कृताः रोचर कृत्याकृत्य श्लोक. २४१ केषां त्वञ्चरित ५६ कैः कैनामर ११३ | कैलासाचल ४४९ | कैलासायित ३४२ / कै. सुरैः ३१ को जानाति गुणान् १७० कोणे कोणतः १७० को धन्यः सखि १९९| कोपं संवृणु ३१२ कोपस्तेज इति २०२ कोपात् किञ्चि० २१० कोपात् कोमल ३१७ कोऽपि कापि ४४८ कोपो यत्र भृकुटि ३९७ कोऽप्यन्यः कल्प ३४० कोऽप्येष सण्डित २५६ | कोऽयं भ्रान्तिप्रला ४४ को वा दग्धति ६१ कोशं कुशेशय ३०९ कोऽहं हि सखे ४१७ को हि तुलामधि. ३३. | कौटिल्याच्छन्न ४९ कोपे पयसि २२९] क्षणं कान्ताराग १११क्षणमायाति ९९) क्षताहीना ३५५ क्षत्रमागमहा० ३५६, क्षत्रियस्योरसि १९:/क्षपाः क्षामीकृत्य ४५, क्षमारताम १७ क्षितं पुरोन ज. २३७ क्षीणांना शसटा. ३.८ क्षीरसागर कृत्वा कीर्ति ३२५ ३५० ... ३०९ १२४ १७८ ८८ । कृत्वा नपुरमूक. कृत्स्नप्रबोधक. कृपणेन शवेनेव कृषीवलाना कृष्णः कीटितवान् कृष्णनाम्य गतेन केषितर्वगल केदार एक कटमाः नावि पम्पक नामीन. रूपं मान्यचकारे ६ पूर्व स्पर एक ता. मोवि स्फुग्न टनित. शानापुटार मान्दानाम्ये ... ... २८४ २८७ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ. श्लोक. क्षुण्णमौक्तिक क्षतक्षामः कुल. ... ८६ .... क्षुद्राः सन्त्रासमे ... पृष्ठ. श्लोक. २२८ सरनखरशि० ४४१ वर्जूजर्जरगात्र ३१८, खलः सक्रियमा. १४१ / खिन्नोऽसि मुश्च ७६ / खेदं ये जनयन्ति २६० खेलं सञ्चरितुं ३४६ / खं येऽत्युज्वलय ४४६ ख्याता वयं सम० ... २६ २६२ .... ग क्षोणीभृत्कटक कमगलितैः शिखि० क्रमादेकद्वित्रि० कामन्त्यःक्षत क्रीडाभूः सुकृत० क्रीडासरोध० कोडीकरोति क्लान्तमपोज्झति क्लेशस्याङ्ग कचिचटुलको० क्वचिझिल्लीनादः क्वचित् कन्थाधारी क्वचित्ताम्बूलाक्तः कचिदपि वस्तु चिद्वस्तु स्फार क यासि खलु चौरि०. क्व वसन्ति क विष्णुनिद. क्वाकारो गिरि क्वाकार्य शशल. कावि कापि तिरो. कापि कापि दिगन्ते क्वापि गतः पतिर० कास्ते शीतांशु० क्वाहमस्मि गुहा. केदं गर्जित ३१४ १७४ १७७ ७४ ४५० २८४ ४०६ ७५ १०७ ४२० १९० ४४८ ३६ / गण्डूषाशोषित ४०६) गण्डे मण्डनमा० ३८६ / गतं कर्णाभ्याशे ७१ गतं तद्गाम्भीर्य ५६ | गतः कालो यस्मिन् २८१ गतमाया रात्रिः गतमतिजवा० ४० गतमनुतट प० १५ गतास्ते विस्तीर्ण ३५० गतासोरुपरि गतिर्वणी च ना. ४५७ ८८ मते तस्मिन् मानौ गते प्रेमाबन्धे गतो यो वर्षासु २१९ २१३ गतोऽस्तं धर्मांशु गत्वा दारवती गन्तुं प्राङ्गणतो ३५१ गन्तुविवस्वदुदये गमनमलसं गम्भीरनाभी गम्भीरस्य महा० २३७ / गम्भीरोद्गार्जितेन १३३] गरीयः सौरभ्यं ३४१, गर्भग्रन्थिषु ... २९३ २३० १४३ १५६ स सदा नितान्तलधु. खण्डिता मा भव सयोतद्युतिः १८६ १२५ २२० ११२ २०६ ...

·११ मूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी टोक. पठल्येका २२ गाहमा मित गाद्वालिट्रन রাবিং गादीपहनरसा ४१९ ४६० १२ २३५ गाना कोकिन মানে বিশ্ব मिरन्ति न. ८७ पृ. स्टोक. १५९, गोनासाय नियो. ७५ गोपायन्ती विर० २७२ | गौरवं प्राप्यते २८० गौरीकान्त कृता. २५९/ गोरीविभन्यमा. १०९/ गौरीविनमः ५० मसमानमि० २३३ मामाणामुर० माणो मणयः २६३ पीवाभद्दाभिरामं गीभरणता २७१ ধার २३१ धीमोमोप ३९२ पनतरतिमिर पाशुभगाम पुगाभरन्याय पभभू.. पूतपते भागन भान ताटकना ३२६ निकिटामोऽयं मितनये. tিi শাখা मतं पान्थ मनी. मन प्रभो तर मोहाय माहामध्य. गतिमा मनार ५१ घ २५४ १५५ एनानोको ཡwift गाना दो २ ४०१ ... ... प २७२ . पन. मुंग म एपमा FOR EETIN का भा ५२९/ पाया प्रगमे १२५ पमनमानी ४२.यापन ८१ पावरक्ष १९. गदराया १२८ ... २९ र ११. पापरसंग . 4 1 * ខ្ញុំព្រោះ १९.' ..

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी १५ पृष्ठ. ७ ३०७ २२५ २५५ २४४ ... ब ५७ २५७ ज १७० ४३ '' श्लोक. चन्दनं स्तनतटे चन्दने विषधरान चन्द्रं चन्दन चन्द्राकौं याव० चन्द्रार्धायित चन्द्रो न चेत् चपलः स्थूलो चरमगिरिकुर० चरेद्धर्मानक० चर्चाभिचार चलति गलित० चलतु तरला चलहारलता चलाचलपोथ चलापाङ्गं दृष्टः चलेषु स्वामि० चाइअणकर चातक धूमस० चातकः स्वास्य चापस्तेन निपी. चित्तरत्नमसं० चित्रं चित्रं बत चित्राय त्वयि चित्रे निवेश्य चित्रोत्कीर्णाद० चिन्तागम्भीर० चिन्वच्चोरचि० चिरतररतखे० चिरविरहिणो. चुम्बनेष्वधर० चुम्बन्तो गण्ड. चूडाभस्मकणा चूडारलेः स्फुर० चूढोत्तसित पृष्ठ श्लोक. २८८ चूते समीपवर्तिनि ११५ चेट्यः कदाचन १५७ चेतः कर्षन्ति सप्त ३१ / चेतः कातरतां २९ / चेलाञ्चलेन १४२ ३९९ २९० छिद्रबृन्दावृते ४०४ / छिद्रान्वेषण ४२ ४५० १९४ / जगज्जीवन २८१ / जगति जयिनः जगत्यां ग्रथिताः २३९ / जगदुपकृतिपु ४३२ जङ्घालस्फूर्जदू ६२ / जटोत्कटं लस जडस्वच्छस्वादु ६९ जडात्मापि भव० ३४६ जडात्माऽपि स्वका० ४०४ जडेषु जातप्रति ७७ जननीजनका १५९ जननीतिमुदि. १७१ / जनयतु नति० १६१ / जनरागप्रति ३४० जनस्थाने भ्रान्तं २५३/ जनानन्दश्व० २८७ / जनेषु मध्ये २७९ / जनो दुर्वञ्च्योऽयं २७५ / जन्मपल्वल २३७ जन्मस्थानं न स० १७ जन्मस्थानं मणि २५१ जन्मान्तरस० ८) जन्मन्दोरमले २५ ३ ३७३ १२ २३२ ० ४५१ ३७७ १ ४३१ ४४१ १८२ ४१६ २५७ ४४९ १२७ ४४७ १०.

·सूक्तिमुकावल्यन्तर्गतपद्यानामनुकमणी पृष्ठ. ३९२ ... २२७ पृछ. श्लोक ३८६ जीमूतप्रथ १२२ जीमूतवाहन इति ३९० जीमूतस्तनि १२ | जीमूतेषु महत्सु १० जीयासुः शकुला १४ जुगुप्सितमिदं ४४९ / ज्योतिाला ६९/ ज्योतिस्तमोहर० ६९ / ज्योत्स्ना पिबेयुः २२२ ज्योत्स्नां श्याम ६ ज्वलति चलिते० २२२ २४७ ज्ञातं ज्ञातिजनः ३९० १५ १४२ १५४ ४०५ ज्ञ ... २५९ ट २७६ ४४४ रङ्कारः स्मरका श्लोक. जम्बूनां कुसुमे० जम्मारिरव जयति कलश जयति सनाभि जयति हर जयन्ति नर० जरासुधा० जलदः समुद्र जलधर जलभर० जलघरस्य तटे जलधिमणि जलधिवारि नि. जलनिबिडित जाग्रतः कमला जाड्यं ह्रीमति जातः कल्पतरुः जातस्ते घरख० जातस्य सिन्धुतट जातिं यथानुस० जातिर्यातु रसा० जातिस्तस्य न मान० जातिस्वभाव जाते हरिकला जाते जगति वा० जाते योवनपीन जानकीहरणं जानन्त्येके प्रगु० जाने कोपपरा० जाने ज्वाला जीवति सजी जीवतोऽपि गिटन्म जीरतोपि निह. जीवानामपिजीव० जीवामीति ... २२५ २५६ २१३ १८४ ३ ४४७ ... ... ११७ | तडिदुल्कामुखा ८१] तडिदा पडो वा ४३७ ततः प्राविर० ८० तत्कुचो चरतः ३९५, तत् क्षारत्वं परि २८४ तत्तत्स्मरणतां ४५ तत्तेजस्तरणे २६३ तत्रिविष्टप ४५ तत्पश्चाननकान ४५१ तत्रै करिणि १५२) तत्त्वं युवाणानि ४०८ तत्स्वोन्नतेः ४२० तनुत्वरमणी ७९ तन्तुभ्रमेण रश० ३२२) तनितम्बस्य ९५ तन्मन्यते १४५ तन्वद्या गुरु. १२१ १६४ ४५७ . १८६ २६२ १८७ ४५४ १३५ ..

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी rivinAmAraNP प्रष्ट ग्लोक. तन्वङ्गभ्याःस्तन तन्वङ्गन्यास्त्व० तन्वानः शीतलत्वं ... १९८ १९० १८४ तन्वी सङ्केत ७१ ३८३ तपनं बिभ्रदा तप्ता मही विर तमः शान्तं शाम्य तमस्स्तोमः पूर्व तमृषि मनुष्य १९१ १९४ ... तमोभिः पीयन्ते तरङ्गय दृशोऽङ्गाणे पृष्ठ. श्लोक. १८५/ तथाऽभूदस्माक १६० तदा तदङ्गस्य २१० तदात्वपोन्मील १६१ तदीयजङ्घ २१३ तदेतदाचि माधु० २१४ तद्ब्रह्माण्डमिह २५७ तद्दनं यदि १६९ तद्दनस्य कलङ्क ४२) तहकाभिमुखं २८६ तहः पुनातु २७० तवैदग्ध्यं १७७ ताडीदलं काचन १४९) तातः क्षीरनि० १७७ ताहग्दीविरि० ५३ | तानीन्द्रियाण्यवि० ७४/ तापकाठिन्य २७० | तापापनोद ३११ तापावसन्नश० ३४३ तापो नापगत० ४६२ ताम्बूलं कटुतिक्त. १४४/ तारुण्यातिश० ४२७, तालीतरोरनु० १८८) तावच्छीतमृदु तावदेव कृति ३ तिष्ठन्ति विभवे १८१ तिष्ठन् भाति १३३ | तीक्ष्णादुद्धिजते १६० तीवः कोऽपि तवं रविस्तप० १८४ तीवाधातप्रति तुच्छस्यापि समे० २९७ १०१ ३४२ ४३७ १६७ ... २१४ तरत्तारं चक्षुः तरत्तारं तावत् तरन्तीवाइगानि तरुमूलान्यनु तरी तीरोद्भूते तल्लोकोऽतिशयोक्ति तल्पे नितम्बतल तव दिग्विजया तवैव भक्तः तस्य त्वया कर्क तस्य पुरः कथ तस्याः पद्मपलाशा तस्यान्वयेऽभूत् तस्याभवत्सूनु तस्या बदन तस्यास्स्तनान्तरे तस्यास्तापमहं तस्यास्स्मित तस्यास्ते तनयः तस्यास्सदा विर० तथा न पूर्वकृत तथाऽपि सर्वतां ३ ... ४०२ ३०५ ११२ ४१७ ४५० १ ४२६ ४१९ १५९ २२६ ३५९ ... १६० तुभ्यं दासेर २४६ तुरगसरसुर ५० तुल्या बाणकृपाण ३४३ ३४३ ·मृक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ ... १३२ २११ ... श्लोक. तुष्टिर्न राज्ञो धनः तूष्णीं तिष्ठ चकोर तृणवाणस्तृण० दृपाशुष्यत्यास्ये दृषितः स्पृशति तृष्णा सनिर० ४६० ३४५ १५९ पृष्ठ. श्लोक. ३६ त्वं जीवितं त्वमसि ७३) त्वं तावत् बहुव० ९३ त्वं पायोऽपि ४५६ त्वं लज्जे मज २७६ त्वत्तीरे तळकोट ४३८ | त्वदीयं त्वत्कार्य ४५८| त्वद्देशागत ३३६ त्वद्रूपामृत ३७७ | त्वन्नित्रिंश ३८९ त्वया विधातः ४२० त्वां चिन्तापरि० ८३ त्वामन्तः स्थिर ६० २४ दग्धो विधिः ३७५, दत्तं समस्त. ५| दत्ताऽनेन कवि० ३७ | दत्ते यत्किल ३७६ | दधिमथन ५] दधिमधुघत १२५ दन्ताः सप्त चलं ५४ दम्पत्योः पाक्षिकात् ४५४ | दयिताबाह १५० | दरिद्रमुदरं ३८८ दरिदान सृज. ४३ दर्शतानं चक्षुः १५१ दर्प विभुजदा० ८८ दर्पणस्य सलु ८५ दर्पणेषु परि दर्शितानि कल. दलति ददयं ... १७१ ... ... ... ... २३४ ३९७ तृष्णे देवि नमः तेगच्छन्ति महा० ते चण्डीशमुरारिः तेजसा तपसो तेजस्थ्यवि तेजो दर्शयसि ते तावत्कृतिनः ते दूरोदण्डशुण्डा तेनासानि जला० तेनेयं क्रियते तेभ्यो नमः कविम्यो... तेऽमी केलिकृता. तेषु प्राक्कोकिलो ते सन्ति हन्त ते साधवा भुवन तेस्तेः कस्तूरि तेस्तबाटुभि तेमधाननन तो शुद्रिककथा० तं बन्दे पत्र स्पको नियमि० स्यमा तापनिवा स्पारया पुष्करिणी स्यास्या मद्रमा त्यागी नृपः मुभग प्रोप्रायः प्रयो मातं सोमानिव स्पताणतो. मंचामे ... ... १८३ ... . ५८ २९७ ४१५ ४५. दलनयुदित २८४ दयमानेऽपि ८० ३१७ दधेत नाम्गत. १२१' दातुम्मत ·सूक्तिमुक्तावल्यंन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी श्लोक. दात्यूहाः सरसं ... ... पृष्ठ १४५ ६ ६ पृष्ठ. श्लोक. ७३ इति त्वं तरुणी ४४७ | दुतीवयः प्रिय ४२१] इत्युपहासः २४) दूरं तोयधरा ५४ दूरमंशुप्रभा १२२ ३९६ दूरादपि सता दानं दरिद्रस्य दानं यत्प्रथमो दानस्रोतः स दानोन्नता श्री दामोदराहि. दारिद्मादस दासे कृतागति २२८ ... २६३ दूरयन्त्या जनं છેઃ ... दिक्चक्रं तृण ८२ ११८/ दूरादन्झति ... १९४ २१८ ... ... ... दिग्दाहेकरते दिग्भस्रामुस० दिग्वारणे सुर दिङ्नारीकबरी दिनातङ्गघटा दिनभर्तुरस्त दिनमवसितं दिनावसाने तर० दिव्यचक्षुरहं दिशतिमति दिश्याटिकोटि दीनोद्धरणस दीपितस्मर दीप्तोभयामा दीर्घा बन्दन दीर्थो निदाघ० दु:सानि मे निर० दुःसानि सन्दि दुर्गतिरपि रचि. दुर्गा नदी शिथिल दुर्दमः कृपणः दुर्वचनमनभिः दुरितं कुसुम दुराः स्मर दुःसहसन्ताप ११९ / दूरादुत्सुकमागते २२१ / दूरादेव धृतोऽन० ३४१दूरे दारुवना २२० दूरे यूथकथा दृक्पातः २५० दृढतरनिबद्ध दृढनिबिडन २४९ १४८ दृशं प्रपापालिक ३४७ | दृशः पृथुतरीकृताः २४ हशा दग्धं मनसिज ४४७ दृशा सपदि २७८ दृशोः सीमावादः ४५० दृश्यत पानकेली. २७४ २१८ १७१ १३० २७८ १७६ २६७ दृश्यन्ते मधु ... १०७ न दृश्यते १३४कातरनेत्र ४०५/ दृष्टा दृष्टिमा ... २७४ ... १२७ दृष्टिं रुपा क्षिप० ३११ दृष्टिं हे प्रतिवेशि दृष्टिःशेगमण्ड. दृष्टिस्तृणीकृत ... ... २१५ हटे रवी सरमि ·२० सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ. १८० ४२६ २८६ श्लोक. दृष्टे लोचनव० दृष्ट्या केशव गोप दृष्ट्वाऽपि पापिनां दृष्ट्वा वाक्पतिराज देव त्वगुणकी. देव त्वद्विजयप्रयाणसमये गम्भीर देव त्वद्विजयप्रयाणसमये सदाजि देव त्वं मलयाचलो देवस्याम्बुजजन्म देव स्वस्तुतिरस्तु देवानामिदमाम० देवि त्वत्सकतेषु देवी रतिर्विजयते १८१ ४१४ २६९ ध १४६ १५८ देवी सूनुमसूत ४३८ पृष्ठ श्लोक. २०४ द्विजसंगति ३२ दिवाणिसतल ४३६ | वित्रिमुचुकुन्द ४४ | दिव्याग्नि पुरा ३३७ | विधाकृत्वा क्षीणं ३४४ | विधाविधाय ३४४ | दिपद्भिवास्य ३४० दिः सन्धाने निपुण ३६९ दीपादन्यस्माद. ३४५ देघा विधाय विधु ३९४ ३७० धत्ते चक्षुः १२ धत्ते दृष्टिं २५/ धत्ते पङ्कजिनी २२२/ धत्ते वन्ध्याऽपि २२२ धत्सेऽङ्गानि वधा. ६३ धनमर्थिनामभो ३७१ | धनरहितं त्यज ४१४ | धनिपु मुधा किमु. १४७ धन्या केयं स्थिता २५| धन्यानां गिरि० ९| धन्याऽसि या कथा १४ | धम्मिल्लो भङ्गमेतु ६५/ धर्म ब्रह्मशिरो. ३३० | धर्मस्य कला १७५] धर्मात्मजेन च. ९७ धाराधोतं धुवानाः ४०५ धिक् चेष्टितानि ५० धिक् त्वां रे कलि. २२९ धीवरो माल्यवा० ३४७ धूपितेषु पुरन्धी० ४३८ धूलीभिर्दिव ४०७ धृतघनरुचि० २४९ | ध्यानव्याजमु० देवे कुर्वति दुर्दिन देवे वर्षत्यशन देवो हरिर्वहतु देव्या भूमर्मगम देशादेशान्तरं देशैरन्तरितः देहप्रविष्टाद्रि देहार्धं कुरु पार्वति दैत्यानामधि० दैवाद्यद्यपि तुल्यो दोर्दण्डाञ्चितचन्द्र दोलायां जघन द्यामारोहति वाञ्छ द्रविणस्य ना द्राधीयसा घाष्ट्ये द्वयमिदमत्या द्वार खद्भिभिरा० द्वारपालकरा द्वारे रुद्वमपे० दावप्येतावभि० ६२ ४१३ ३५५ ४३९ २९९ २७२ ४६१ ४३१ ४५३ २२३ ३२१ ३२१ ...

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ. श्लोक ध्रुवमिह चतुरं ध्रुवं यस्यास्ति ध्वनिनाऽतिगभी ::::: ५२ ३२३ १२६ १९८ ३३३ २५८ ४०५ ... १३२ ... श्लोक. ३३० न मुखेनोनिर० न यज्ञेर्दक्षिणा ४६ न यत्र गुणव० नयननिपाते २९१ नयनपथनिरो० ३७८ | नयस्व पारं २७९ | नयान्तरेण सा० ३०३ | न यावद्विसम्भ ३५६. नरः कलासु २५५ नलिनीदलमाहित ५४ / नवनीतोपमा ३९७/ न विद्या नच २६९ नव्या न व्याकरण ६४ नश्यति जनात् १६७ / न सत्यवचनं १०२ नाकाशं न दिशो ४७ | नाङ्गुलीयैर्न केयूरै १३४ ४४६ ३०८ ... ४१३ नातः परं कुलम नक्तं निरङ्कुशतया नक्तं शशाङ्कोप० नखदशननि. नखपदशबलेषु न गच्छायाहि न गम्यो मन्त्राणां न च भवति वियोगः न तत्सहस्रम् न तावत् बिंबो न तेजस्तेजस्वी न त्वरा श्रेयसे नदीतीरे शाखिन् नदीनां मेखलसु नद्या इव प्रवा० नद्यो वहन्ति नन्दनरेन्द्रद्र० न पङ्कादतिः न पड़ेरालेख न परं धनानि न पाणिप्रच्छाय न पालयति म न पाहि पाहीति म प्रस्तावस्तपन न भवति मिथु नभसि निरव. न मधे संस्कार न मया गोरसा नमस्तुगशिर नमस्तुभ्यं देवा नमस्यं तत्ससी २५३ ५ ४२२ ३९६ ४०३ ३६६ ४२३ २२८/ नातः परतरं ६२/ नातिनीचे १०६ / नादवृद्धिक्षय १३ | नादेयं किमिदं ६२/ नाधन्यानां २४४ नानाना बहु ९५/ नानाविधं विदध० ३२२ नानाविधः २३३ नानुयोगवता ९. नान्दीपदानि ६९ नामापि नीति २६६ ३५० नायं हारस्य मध्ये ४६२ ४११ ૨૭૬ नायं शशी तत्प्र० १८४ नायातो यदि ... ८ नालस्य प्रसरो ३०४। नाल्पीयसि ...

·૨૨ सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ. ... ... ... ... श्लोक. नावज्ञा नाप्यवेद. नासिधारा न नास्य भारमहे मास्योच्छ्रायवती माहे स्वर्गफलोप० निकारकणिका निक्षिप्य काऽपि निखिलनिरस्त निजकुलोचित निजनयनप्रति निजवर्गोऽप्य. निजां कायच्छायां निजांशुकावृ० निजा गुहेयं निजामशक्ति ३२६ ४२९ १७२ २३७ २७५ २०८ ४५१ ४२४ ... a १५८ निवृत्तिः सुर ... ... पृष्ठ. श्लोक. ९५ / निर्दयत्वमहं १८० निर्दलितराज निर्मजच्चभु निर्मलानां कुतो निर्माल्यं नयन ३१२ निर्यान्त्या रति. १५१ निर्वाणतो १३३ निर्वाणाङ्गारस. १८४ निर्वाहितमतिग. ७९ नियाज दयिते २४६ निवर्तन्ते योधाः ४०५/ निवसति यदि २१४. निवसन्नपि २८९ निशासु यत्र निशीथे लीनानां ३५४ १६३ निःशेषच्यत निःशेषपीते निःश्वासैः सह निष्कन्दामरवि० ५२ निष्टापखिद्य० १५२ निष्पोषोऽपि च यस्य ३४९ निष्यन्दश्चन्द. नित्रिंशप्रति. ४५२ निस्सृत्याहव० २४७ नीचः समुत्थितो ११५ नीचात् कर्णकटु नीचाऽपि सा प्र० ३२२ नीता: काप्यभिसा ५० नीतिर्विद्या देवं ८२ नीत्वोच्चैर्विक्षिप. नीरन्ध्र परिर० ६ ३७८ २२४ ... ... नित्यं त्वगुण ... ... १५१ ... ... ... १२२ ३२८ नित्यं हिताहार० नित्यानि नश्वरीभि. निद्राच्छेदसखे० निद्रार्धमीलित निधुवनविनोद निपीते येनाब्धी निबद्धा स्थैयाशा निम्ननाभिकु० निम्नः किं बहु० नियतमिह नियन्तव्याः केन निरवद्यानि १० निरानन्दः कौन्दे निरालम्बं व्योम निरीक्ष्य विद्युन्न ३८७ १९ ३४१ ५७ ४४२ २५२ ७ २३५ २५८ नीरागा मृग निर्गन्धं कुसुम २७३ १५८ २२८ निर्णेतुं शक्य ११५| नीलनीरद १८५| नलिलोहित ...

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपथानामनुक्रमणी २३ पृष्ठ. श्लोक. नीलोत्पलदल नीवाराः शुक० नूनं चन्द्रमसा नूनं दुग्धाब्धि नूनमाज्ञा नृपसभसर नेपथ्यादपि रा० २८० ४३७ १४५ २८६ ७७ ... नेयं चूतलता नेषा वेगं मृदु ... ... नो चारू चरणों नो रविनंच तमो नो लावण्यविदू० नौश्च दुर्जन न्यन्चञ्चञ्चल न्यञ्चद्भवलयं न्यश्चन्यञ्चद्धरि० न्यस्तानि शसव० न्यस्यान्यान् दक्षि० न्याय्यं यत्तमसः ४१ १६४ १९० २९३ ... ... ... ... ... पृष्ठ. श्लोक. ४७, पण्यान्यादाय ३८८ पतति व्यसने ४४८, पततु तवोरसि ५२, पतन्ति खङ्ग १७९, पत्रं न श्रवणे ३६' पत्यौ प्राप्ते कलानां २८२ पथि निपतितां २०९ पदं करोत्यल २७८ पदं तदिह नास्ति ७८ पदविह्वलता कापि २६१) पदव्यक्तिव्यक्तीकृत ३७६ } पदशब्दलीन ५७/ पदे वाक्ये प्रमाणे ३३३ / पदोपान्ते कान्ते ४] पद्भयां मुक्तास्तरल ३१७/ पद्मानाभिव २९७८ पयःस्मिता ३९१/ पयोधराकार ६४ परभृतशिशो परमो मरुत्सखा ३३० परस्परं सायक० १३९ परस्य दुःखं २५५ परात्मसमता ४३० परार्थे यः पीटा० २३०/ परिच्युतस्तत्कुच ४२९ / परिच्छेदातीतः १८४) परितुष्यन्ति महा २४९/ परिपक्वं सभा २१४ परिमलसरभि १५३ परिमृदितमृणा २२० परिम्टानं पीन ३८६ ४१८ ४०१ २४३ ७२ प ६८ . पक्षोत्क्षेपप्रसर्प पक्ष्मायग्रथिता० ३२४ ४५६ ४४६ १२० १५५ ३८ ४४९ पड्कात्तामरसं पक्षानुपङ्गे भुवि० पक्षान्वयमपि पोद्भवत्व पचेलिम दाडिम पच्यन्ते स्थल पञ्चत्वं तनुरेतु पञ्चेषोर्जयघो पटलमलिकुला पटालग्ने पत्यो पण्डिताः कवयः १०९ २७५/ परिम्लाने माने ४३७ परिहरति १३४ २०४ १७३ ... ... ...

·२४ सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ ३३ २३ ४७ श्लोक. परे पर:शताः पर्णाग्रं पर्ण पर्याप्तस्तनभार० पश्चादधी प्रसार्य पश्चादन्यत्पुर० पश्यति यदि पश्यन्तु कौतुक पश्यन्ननिमी पश्यन् हतो पाञ्चालीमिथु पाणिः कम्पमवाप ३३३ 0 २६३ २६६ ३५० ... ... पृष्ठ. श्लोक. १०९, पायात्पयोधि० ४०२] पायाद्गजेन्द्र० १७६ पायादः शिति० ३६० | पार्थस्य मनसि पास्फिालावलेपा ४२० पितरि मृतेऽपि पिनष्टीव तर० पिपि.प्रिय सस १८८ पिबतस्ते शरावे. पिनन्नम्भः प्रपा पिव पयः प्रसर १६ पिशाचीच विश. ३०७ पीडनं बहुधान्य० २४० पतिं यत्र हिमं ४१५ पीत्वा भूशं कमल पीनश्रोणिगभी. ६३ पीयूषं वपुषो पीयूपाश्रयणं २९ पुण्डरीकमिवा ४८ पुण्यानो पूर्ण २७ पुत्रास्पदं कृत १७५ २७८ २१८ पाणौ कङ्कण ... ३८ ५८ ८९ २९० ३३ ३७२ १७१ २३८ ४२५ ३६३ २९९ पाणी ताम्रघटी पाणी पद्मधिया पाण्डित्यं यदि नाम पातक्षुण्णखरस्य पातः पूष्णो भवति पातुं गौतमि पातु त्रीणि जगन्ति पातुं श्रोत्ररसा. पाथोधेः परिमथ्य. पाथोनाथ जग पादन्यासकृत पादामस्थितया पादाङ्गुष्ठेन भूमि पादानते प्रणय पादासक्ने सुचिर पादे मूर्धनि. पानीयं नालिकेरी पानीयं पातु पान्याधार इति पापल्यालपरो पामारोगा पायंपाय पिव पायाकतानङ्ग पुरः प्रालेयशैलो पुर स्थित्वा २२ १५१ ... पुरश्चक्षुराग पुरस्तन्ध्या पराणवाण १९७ १५२ १७९ ४३४ २३४ २०९ ... १९७ पुरुषैर्धन २९५ पुरो नुन्नः पश्चा० २१० पुष्पेयोन पुंसां तदेव भूष १०७ १२८ पुंसामुमत ३४८/ पूतः प्रोतसुसं १०२ | पूतिपङ्कमये १८ पूरयित्वेव ९३ ३४९ 400 ...

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी .२५' vv vnvn पृष्ठ. ... ११२ १५२ ३११ ६ ४३५ ४५ ... ... ४३२ ... ... . ६७ .२७६ ३८० ... ३६१ ६ १०२ ... श्लोक. पूणे मन्मथ पूर्यन्ते जल. पूर्व द्विरेफपरि पूर्व वारिघर पूर्वजन्मसुकृत पूर्वमेव परीक्ष्यं पूर्वोऽहं विहितो पृथकार्तस्वर पृथुगमन पृथ्वी तावदियं पृथ्वी रेणुरणुः पृथ्व्याः स्थूलतरा पृष्टो लेख पृष्ठभ्राम्यदमन्द पृष्ठारोपित पौष्पाः पञ्च शराः प्रकारो मानस्य प्रकृत्यैवातिव. प्रचण्डं चामुण्डा प्रचण्डवातोप० प्रच्योतद्भिः प्रतिरजनि प्रति प्रत्ययज्वलि. प्रत्यग्रभास्कर प्रत्यग्रमज्जन प्रत्ययोन्मेष प्रत्यष्टमि प्रति प्रत्याख्यान प्रत्यादिष्टविशेष प्रत्यासनविवाह प्रत्यासन्नसखी प्रत्युपसि भोजना प्रथममनुसरन्ती प्रथममरुण पृष्ठ. श्लोक. २७८ प्रथमवयसि पीतं ३० (प्रथमविरह २४० प्रथम स्ववित २२९ | प्रथमोऽत्र विप्र ४२१ | प्रदीप्तकिरणा ३४५ | प्रद्युम्नानापर २४८ प्रबलतरतरङ्गै ४४१ । प्रभूतं धनमा० २४८ अम्लाना नलिनी ४१६/ प्रम्लानिं दधते ४५८ प्रयच्छाहारं मे ३८२ प्रयागः सर्वती १६४ प्रयातवति यामिनी २८ प्रयातुमस्माक २३७ प्रलापाः कामि २५५ प्रशान्ताः कल्लोलाः १९७] प्रश्नः सखीनां ४९ [प्रसरदलका ३२६ /प्रसरशिशिरा० ३७६ / प्रसादे वर्तस्व २४७ प्रसादोऽथ च ३०३ | प्रसारितकरे २९० | प्रसार्य पादौ ४३६ / प्रसीद मेवं २४१ / प्रस्थानं वलयः २७ | प्रहरविरतों ३७९ प्रहिणु रमणि ४२० / प्रागुच्चैः शिरसं १४६ प्रागेतदपु० २२ प्राज्यप्रभाव २४२ प्राणानां च ४०२ / प्राणानामनिलेन २४५ प्राणेभ्यो न २६. प्राणेश विज्ञ ... ... २२३ १४३ २०२ ६ २४२ १८९ २८४ ३२२ ... ३८८ ४१७ १४४ ·सूक्तिमुकायल्यन्तगंतपथानामनुफमणी श्लोक. १७. ११ २९२ फटभरवितत श्लोक. प्रात: कालाअन प्रातः सीमन्तिनी प्राप्तानपिन সায়মা प्रायेण धनिना प्रायेण गुकरं प्रायो दास्यति ६२ | फट छानभ्यं ११४ ४४३ ३०८ व ८० प्रायो नववधूः २०९ ४५७ २१२ ३८८ .... ... प्रारब्धों तरु प्रालेयादि प्रालेयांशुरित प्रावृपि स्फार प्रासादकप प्रांशुः पालेयपूरः प्रियं याद प्रियःप्रजानां मियकृतपटस्तेय मियगुण्यामागो प्रियवसतेरप० प्रियविरहविषाद. प्रियादर्शन प्रियामसं कोप प्रियायाः प्रत्यू प्रियाविरहित प्रियेण संपन्थ्य प्रेड्सत्कुण्डलभार प्रेमद्रुमोद्दलन प्रेमाः प्रणय प्रेमाशकिच प्रेयानेव वृष० प्रेयान्मे दन्तिदन्त प्रोपितायाः प्रया० प्रौढच्छेदानुरू. प्लवमानैरपारो ३१८}यकोट घूम १७५ यत सशि किय २७४ | बदनाअटिना ३३० वधिरितचतु १५५ | पाया पद्मासनानि २८८ बलिदिपत्पाद ३४० पटीयोसा हंसान ३९७ महको साभिना २३२ [ पहिः सर्वाकार ४०४ या केशेऽल्प ४२० घनाऽत्र २८३ [ पहनामप्यमित्रा ३८६ पहनामल्पसा. २८८ वाणा: पक्ष ३९३ | वाणानहकुरयन्ति १६७ वाणान संहर ३९ |बाणीभूतपुराण १५. बाणेन ददि लगेन १४६ घाला तन्वी कृश २.६वाला वन्दनमा० २४३ | बाले नाय विमुच ३१२ वाले नेते पयोदा १४९ [बाले प्रियेण १७४ बालेयतण्डुल ३३६ | वाल्ये नार्जन ३२४ | बाप्पस्तस्य ४२२ बिज्जणबल ३२७ बिन्दुद्वन्दतर० ३७९ बिभेति दुर्जना ४०३ १४८ २०७ १५१ २७३ १९२ ३८७ १६२ २ ...

·मनिमुक्तावल्यन्तर्गतपथानामनुक्रमणी टोक. विप्राणोऽमिन म. विभाणो मृग .... युधियुतो यादा युवा ... ४३ ... ... ... ... प्रदाण्टच्छत्र प्रदाण्टमण्ड व्रत नूतन ... ४२ २८६ धूमः नि. यूमः पिर धमहे किम प्रम. म्लोक २८ भाति रोमा १८२ भार्याय पति ३९९ भासनाटक ५०३ भासो रामिल ३१/भासदंश ५६ भित्वाऽपि ५६ मिन्दानो ३८३ भीमभ्याम १६४] भीपयन्यपि ४ अनानि ये. भुजीत शिति भूगोलपति २७ भूचरास्ते मतः गर्ग भूत्यै योग्न ३१२ মুশম भाषितानि १७२ মুচ २२ मन: पगे ३३२ ... म ... ... ... ... ... १८ ... भक्तिमाह भानः प्रेमिः भने देषो भगदत्तप्रमा० भगिनि সমার্থ मदं गन्द्र मदं में गर मदमागर भदो जानि ... ८८ ... भनय भोननदी मोमी: भी मे दिसत मपान्मन भगटो १५२/प्र.नि. मला ८ ५८सयन on ... ... १८!ur ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ. १८८ १६९ ४३ श्लोक. भ्रातश्चन्दन पा० भ्रातस्तर्क भ्रान्त्वा दिग्व० भ्राम्यच्चीत्का० भ्रुवो काचि० भूभङ्ग कुटिलः भूभने रचि. भ्रूभने सह. भूभेदे गुणि भूभेदेः कति भ्रूलास्यो भूलेखा ३७८ १८७ १६३ २९३ २२८ २१० ... ... ... ... म २ ३५४ ... ... ... ... .. ... मकरन्द मजन्तोऽपि ... ... मपित्रा द श्लोक. १११ मन्ये तरू ३०७ मन्ये पार्वण ३३९ मन्ये वृहत्कथा २१७ | मन्ये विशा० १७४ | मन्ये समाते १७७ मन्ये हिमांशुः १९५ मया ताब० १९५ मया प्रत्या १९४ | मयूखैरेकदैः ३०० मर्कटमुखि २३ मलयगि० १७८ मलिनात्मक मल्लः पल्ल महता पीडि १०५ | महरया गद. ५५/ महत्वं धि. ४] महात्मानो १३४ महानपि १३५ | महाब्धयो २१० महीचर २३३ | महीपतेः ३०३ | महेशस्त्वों २५४ | माकन्देषु १८६] मागच्छ १८६ ) मागमु० ४६८] मागा विता. २९२ माघेन वि० ३२७ माणिक्ये २५८माण्डत्यस्त २२१मानः शेर २४७ मातम्भ २०७माताकिम ४५५ मातगौतम ४५१ मात १२३ ५२ ३५१ ... मदकलकल मदनदहन मदमधुर मरिणः ... ३७ मधु पवि० मधुर्मासो माये त्रिव० २०७ .... मध्येन त. मनसःस० मनसि नि० मन्त्रान्मत्यु २८४ मन्दं निषा मन्दापते मन्दोऽयं मट.

·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी २९ श्लोक. पृष्ठ १३६ मातस्तातः क्व मातस्तातस्य मातुःखेद मात्सर्य माद्यदिग्गजग० माद्यदिग्गजदान माद्यन्मित्र माधुर्याद० মানমখি माननिरा माने नेच्छ माने मानि० मानोचते मायुराजो पृष्ठ श्लोक. ३१३ मुग्धा स्वम ३०६ । मुग्धे के ३४१ मुग्धे तथा ४३१ । मुग्धे धानु० ३६५ मुहुरुप० १०४ | मुहुर्लक्ष्यो ४५१ | मूकीभूताः ४२८ मूर्तिील २०८ मूर्तिर्नेत्र. २०३ मूर्तिः स्म ४४० मूले पञ्च ६ मृगराज २९४ मृणालीहा० ४६ मृत्पात्रमात्र २५७ । मृत्युःशरीर १६२ मृत्यो मुन्ध २०७ | मेघकृष्णा ३३२ | मेदश्छेद ४६ मेधीभूय ४०३ / मेरुन २५० मेरोः पोत १०६ मेरोम २८० २७० २४१ ४०९ १४० २५७ ११० १५ ३१९ १५४ मार्ग पङ्क मागे में निक मालती वि० माल्यं मूर्ध मास्म सन्ति मास्म सन्धि मिने कापि मित्रोन्मुस० मुक्तस्य वाम ३८५ ૨૮ मुक्ताः केलि. ४१९ ३६२ ૧૮૨ ४३१ ५३१ ९ ४६२ मेरोमदुर ३२८ मे तम ३३९ । मोक्षस्य वि० २५ मोनमलोल्य १८८ मोनादस्त ३५७ मौलिम्राम मोती जलद मोली धारय मुक्तावीजा. मुक्ताभा नृ० मुनेरपि मुन्धु र० मुक्त स्पिति मुसं कि मुरारमुर० मुरोन १० मुसेनचन्द्रि २८ १७३ २६६ म्टेच्छा हि ३९७ य . मुरपश्य से १४१ ५:कार कर २९८ या कालागर ... २६५ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ ४१३ ३७८ पृष्ठ. श्लोक. ८४ यत्सेव्यो विक० ३०१ | यत्सौधशृङ्गार .३११ | यथा ताराच० २९१ / यथा दूरापाति २५३ | यथा बहिः कण्ट ४५२ यथा भगः २४० यथा ममा० १९१ | यथा यथा नाथ ६१ | यथा यथाऽस्या २७३ | यथायथैव यथारन्धं | यथार्थता १६३ यथावदाद | यथेचहेतोः ३०५ यदपि वि० यदप्यपीता यदमी द. १ | यदय॑ते यदसि यदा त्वं चन्द्रोऽ. १२४ यदादिहे. ३६८ २६८ ९२ ४४५ ३४० १७९ ५७ २२५ ४३ ३९४ ४०० १८२ श्लोक यः कृष्णं कुरु० यः कौमार यः क्षत्रदेहं यद्गुप्तं गदितं यञ्चेदम्बुधि यज्ञैर्येषां यतो यतः प यतो यतोऽङ्गा यत्करोत्य यत्तापय० यत्तालीद. यत्वनेत्र यत्पतनक० यत्पद्ममा० यत्पराधीन यत्पाद प्रण यत्पादाम्भो० यत्पादाः शि. यत्पीयूप यत्पूर्व पर यत्प्रत्यय यत्प्रारम्भ थानमन यत्र यत्र रति यत्र स्वेदना यत्रानीके पत्रानुहिसि यनायित. पत्रेता सहरी पत्रोन्मुर पत्सत्यवत यत्मन्गुणोऽपि यासंभारण यत्मावि ४०६ २६२ २ २०१ ४०१ ४२ ३५७ ४४६ . ८८ ८९ | यदाननेन्दो २०६ यदालोके २७१ | यदि ग्रावा. ४५५ यदिन्दावा २७१ यदि मत्तोऽसि यदृच्छा ९९ | यदेतदाग २०२ | यदेतन्नेत्रा १७९ यदेवारभ्या० ३७८ | यदम्यं गुरु ३१७ यद्गुणैथिल २०३ १२५ यइन्तुगे १३८ । यइरीषु १५० यदामटवी ३६२ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी श्लोक. ... श्लोक. यद्देवेभ्यो यदिम्बोष्ठ यद्भूभृतां यद्यत्कृतं ... २०९ यद्यपि बद्धः यद्यपि वदन० २८६ २०८ ४२ ३१० पृष्ठ ४२४ , यश्चन्द्रार्ध १३२ यश्चताकुर ६९ यस्सन्ताप ३२१ । यस्सन्ये स्मर ९५ यस्स्तोत्रामृत ८१ / यस्स्फीतैरव ८६ । यस्मादियं १२२ यस्मिन्नास्ति ६५ यस्मिन् पुरे ८१ यस्य त्वया २५४ यस्य वज्रम ४४९ / यस्य शरीरं ३४३ यस्य स्त्री तस्य ३४३ यस्याः पाद ४७ | यस्याधो ग. ३ यस्या महत्त्व २९० | यस्याशाविजये ५३ यस्याश्चौर० १०३ यस्यास्सङ्गम ३८० यस्यास्सम्भृत १९८ यस्यासीद्वज १०० १८९ ३४० यद्यपि विधि यद्यपि विलस० यद्यपि शिरो ययप्याम्र० यद्यल्लोक यद्यहं स्तुति ययात्रा यद्येतत्क्षय यद्योगः परि यद्रचितो यद्रात्रौ रहसि यद्वञ्चनाहित यदल्गस्य यद्वाचंयम यद्वाचः प्रचरो यद्वीचिभिः यद्वैरिवीरे यन्नाट्यभ्रमि यन्नारीतनु यन्निपीड्य यन्निःश्वास यन्मध्ये दनु० यन्मनोरथ यन्माता यः पीयूष यः पृष्ठं युधि यशसो वर्धमा० ३४४ ८२ ९१ ९२ ४१ ४२१ ९७ | यस्योदये ४ या केवलं सर २१ याचमानजन ३९१ / याचादैन्य १६७ / याताः किन्न २८ ] यातास्मि पद्म ३६७ यातीतः पान्थ ४१४ / यातु चञ्चल १०६ / यात्रामङ्गल १२३ १५१ २४८ ३५५ ४५९ १४२ २९८ यानि द्रवन्ति यामस्ते शुभ ३४५ :यश्च निम्ब २२७ यामिन्यां प. ११५ या मानेन ३५३ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ. . पृष्ठ श्लोक. ४७ यो गात्रापर ३५४ यो दिव्याम्बुज २९७ | यो दृष्टः स्फुट १९५ | यो धरित्रीभर० १४२ यो रुणद्धि स० २२२ ७५ १०९ ३६२ .... ३२४ ३२७ १५४ १२६ १६६ १२२ ३७३ ... ... श्लोक. यायावर यावत् स्वस्थ यावद्यावत् यावनो सखि यास्यामीति युक्तं मानद युक्तं मित्रा. युक्तेन चूर्णेन युज्यते वेष्टनं युष्मादृशाः कृ० यूपाइकुरप्रक० ये काकणीमपि ये कुण्ठीकृत ये केचिद्गुण ये जात्या ल. ये तृष्णालह ये दीनेषु द. ये दोलाकेलि येन ध्वस्त येन श्रोत्र येन स्मो जनिता येन स्वां विनि० येनानन्दमये येनानगल. येनेव सूचित ये राधिपति ये वर्धयन्ति येपो कोमल येषां पांमुक. ये संन्तोष ये संसत्सु ये स्वमेऽपि येऽहंपूर्षि ३३५ १२२ ... ... ७ ७८ ... रक्तं नक्तञ्चरोधः ४०२ रक्ताभ्यक्तो ४४९ रक्ताशोक ८३ रक्ष पात्रगतं ३७० रजन्यामन्य ४३० रतिरसवर्धन २८७ रत्नप्रसूरिति ४२९ रत्नाकरो जन० ६८ | रत्नाकरोऽपि ३८० | रत्नानां न कि० ५५ | रत्नावलीपूर्वक २१० | रथकरिगिरि० ३५ रथ्यावस्कर १९८ रमयति मल. ११६ रम्य दृष्टि ३१७ | रम्यं हर्म्य ७३ | रम्ये पुण्यता ८७ | रविरथपथ १९३ | रविरविकल. ३२० रवेः समस्त ५८ रवी गगनमध्य ४० रसवदमृतं ३८३ | रसायनी जरा १२३ | रसा हास्या० ५१ रागस्यास्प० ४५९ | राजन् राजमुता ३२० राजशब्द ... ... ३६५ १४६ ४५३ ४६० ... २१३ ४२६ ३४७ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी MARANAAMWANINm ३०३ १०५ ४१८ I. १३० श्लोक. राज्ञस्तथा राज्ञामस्य रात्रिर्गमिष्य. रात्री वा यदि० रात्री वारि राधा पुनातु रामः किं कुरुते रामस्य हृदया रामाणां रम० रामो नाम रिक्तः कर्मणि रूक्षं वपुर्नच रूपान्वित रे पद्माकर २रे काक २३३ ३७ ९५ ४२२ ... ... ... २११ । १७४ ४४० रे रे मयूर ... पृ. श्लोक. ३५८ लक्ष्मीश्चामर ३४५ / लक्ष्मीसंपर्क ८१ लक्ष्मीस्सर्पति ४५५) लग्ना नांशुक० २२५ लघुनि तृण ३३ ! लड्कापतेः ३२० । लज्जामहे ३१५। लज्जावशा० २९२ लज्जेव ३२ , लतानामेतासा० ४०६ लब्धमर्थमपि ९० । लब्ध्वा मण्डल. ३९६ लभ्यं लम्यमिदं १०४ लभ्यान्यङ्ग ७३ ललाटे लोला ७६ / ललितमभिः ७९ लसन्मृणाला. ४३९ लसल्लीला ३७३/ लाक्षामिः ९३ लाक्षालक्ष्य १२२ लाक्षां विधातु लाबकतित्तिरि लावण्यद्रविण ३८५ लावण्यपुण्य ३१३ लावण्यपूर १२४ लावण्यसिन्धु ९६ लावण्यामृत ४१३ लास्याभ्यास ४१८ लिखतिन १४ लिखन्नास्ते ३६८ लिम्पतीव ४५७ सीढण्यम्न ४१८ लीने श्रोत्रे १२'लीलागति २४५ १ रे रे शिष्ट रोगार्तिरङ्गना रोधोरेखा रोमन्थमा० रोहणाच ... .... ... २८८ २९५ ३९१ १७२ १७१ २६९ १७२ लक्षीकृतस्य लक्ष्मणस्त्यक्त लक्ष्मीकौस्तुभचन्द्रम लक्ष्मीकोस्तुभपारिजातमदिरा लक्ष्मीकोस्नुभपारिजातसहजः लक्ष्मीकौस्तुभपारिजातसुरभे लक्ष्मीपाणिय लक्ष्मीरस्य हि लक्ष्मीराः लक्ष्मीनिलक्षण लक्ष्मीलता १५२ ... ... १८८ ५ ·सूक्तिमुक्तायल्यन्तर्गतपद्यानामनुकमणी २०० 4.. ३९२ .... २४४ ५८ श्लोक. लीलाचामर लीलाताण्डवितधुचारु लीलाताण्डबितनुविभ्र लीलातामरसा लीलामीलन लीलावधूत लीलोन्मीलित लत्यपरवा० लुलितकुसु लूतासूत्र लेसनित्यत लोकान्तर लोकोऽशुभ० श्लोक. २८०१ वधूनां सर्वा १७३ वनजलधि० १४६ | वनभुवि० २४६ वनमनिवारित ३३१, वनिताकर १६८ चन्दितोऽप्येप ३१ | बन्दे तदेक २८९ वन्दे पमिनि २८३) वपुःपरीणाह ३३७) वपुःप्रकर्षात् ३११, वपुःप्रादुर्भावा ४२५) वपुरनुपमै ३२३ | वपुर्दलन २६३ | वपुर्यामावासः ३३४ | वपुर्विपम ४६२ वयमकुशलाः २४० वरतरु १८५ ... ૨૮૮ १४ ४८ ... लोचनेर्न कुल ... 0 लोलदेणि लोलन्मोलि लोला दृष्टि लोललोचन १३१ वरं दारिद्य ४०३ घ वर शराव वर्तते येन .... पशः प्रांशुरय वतार एवं पकंजेष्यामि वत्र निर्मल धक्रानुगतं २१३ घकयां मृग १२७ । वर्तमानक्षणा ३७ वर्धितः सेवितः १८२ वर्पत्यमि १७१ वर्षाकाले ३९९ बल्गद्गगोत्तमाड़े १३६ बल्मीकाम. १२७ वहसि बलि. ४४ दि विशा. ३५) वः शक्ति. २२० वाक्यं च वि. ३५० वाचं यः स ३९६ वाचस्ताव. २७ वायो वाग्मिनि ४१५ वाताकीर्ण ३८८ १०९ १२४ २३६ या मेष धोरया पचासि वाचक पत्रेण विजा घटवृक्षो গাষী धसे मामा 'पपन्यवि. २०५ २१७ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठः श्लोक, श्लोक. वाता वान्तु वातोद्भूतपला वातोन्भूतमुख वामन फल वामस्कन्ध वामे सन्धिः बासः शुभ्र १४ १०३ २८० ३८७ २२५ विनवाम्भो ४४३ विन्ध्यक्षोणी २५८ विपदि १२८ विपन्नं ३३२ विपरीत ३९४ विपर्यस्तं ४८ विपुलहद ११०/ विबुधैः ३८८ विभवसहं २९२ | विभवे २५४ विभूषणं २३ / विमानपर्यड्डः ५९ / विमुच्या, २९० वियोगदाव वासः शेल ५ वासोऽर्थ दय ... ४३२ ३५२ ३२४ ... ४४३ ... ... विरक्तमन्य ३२० २३० विरतसुकृत विरमति महा २४ २४२ विरम तिमिर विरम नाथ ३८७ १३ ... ... ३५७ विरुद्धरवि २७४ ४०३ ३७७ ३९५ विललास .... 0.. विकचकमल विकलयति विकसद विकसितवद विकसितसङ्कु विकीर्णहरिक विगतसस्य विशो वः विचलित विचिन्वती विच्छिन्ना विजित्यं विद्यापीठ विद्या प्राप्य विद्युत्पन विद्युददि विद्राविते विज्ञान सुभगो विद्वेष्टि विध्वस्तपर० विध्वस्तहस्त विश्वस्ता मृग विनिद्पत्रा विनिश्चेतुं २ .... २६५ / विलसइमल ४११ विलासमा २१९ / विलासिन्ना २२७ विलिम्पत्ये ४४९ विलीयेन्दुः ४३७ / विवृद्धतापो ... ... विशन्तीना ४०८ विशाल शाखा विशुद्धिः कोह २४५ ११० ९८ २१४ ... ३२९ विशुप्यचोया ... ... ११८ विश्रान्ती दिवसःप्र. २८७ विमानो दिवसाती २०२ विलिभिनये ... ...

·३६ मृक्तिमुक्तापल्यन्तर्गतपथानामनुक्रमणी पृष्म ४०७ २८३ २३ ४३५ २१९ पृष्ठ श्लोक. २४९ व्यसनेरेव ३२७१ व्याकरणाद० ३ व्याघ्रानभी० ७५ व्याधूतहार ३९२ च्यानम्रा दयि ५९ / व्याप्तेनापि ४४९] व्याप्तं भिन्नेन्द्र १२१ | व्यावृत्तं सलु २०६ व्यासादिभिः २७० | व्यासादीन कवि० ९७ व्योमार्धे १०३/व्योम्नि विश्रान्त ६१ बजत्यपर २८२) बीटायोगा ३३९ ४२ ५० ९४ २२७ २८९ १५१ हा श्लोक. वारंपाकुल विश्वक्षोभ विश्ववाण বিশ্বায় विश्वामित्रम विषधरतो विषं विषय विष्णो त्वया विष्फूर्जत्काल विमुज विस्तागे यदि वीचीविमर्द वीणेव श्रोत्र शीतोष्ठरा. वीरक्षीर वीराणां शतक वारोऽमो किम दूनं पुढे गुरिष या माया प्रदो नः पति पदो यार्षिय शेणीवन्धन যৱস্ব येभ्यावेदमा तण्डवण देस्यकनिधः गाय देगग्यदि निप्पना अपनेरान परि पनnt १५६ ४३२ १०१ १२९ ... ३३९ १८३ ३२० | शक्तिविरोधे ३२४ शक्रोमिना २८१/ शहाः सन्ति १४४ | शतपदी ४४२ / शतवेदी ३७५ शत्रूणामय १६२/ मान्दवद्भि १८० दार्थयोः २०७शमव्याया ३७२/भरस्कारा ५८ शरागो ४१ ल्यानि १०७ शशिरा १९३वण ७६ १ मा ५५/सामिः ४०८ २३२ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी ३७ पृष्ठ ३२० ... ४२१ ... ... ... ४२० ... ३११ २६० १२३ श्लोक. शाटीखण्ड शाणोत्कीर्ण शान्तिस्वस्त्य शारीयुतकला शार्दूलीस्नेह शास्त्राणां शिरःप्रदेश शिरसि नि शिलामयेऽपि शिलीमुखे शिशिरमास शिशिरयति शीकरासार शीघ्र भूमि शीतलादिव शीताति शीतांशु शीतांशोर शीलं नेव १७ ४२७ २२७ ४६२ ... ... श्लोक. ४४२ शूराः श्रोत्र ४० शूराः सन्ति ४१५) शूराणां १७६ / शरैः किं ३८९ शृणु परं ३९६ शृणु सखि ३८९ शेतेऽद्यापि ५९ शैत्यं नाम ४३५ शैलः सोऽयं ३४९ / शैलेन्द्रप्र० २३६ शोकारति ५०/ शोणेः परि० ३४९ शौर्य श्लाघा १३७ श्मशाने च २१९ श्यामा कफ २३५ श्रमं चण्डाभ्यासे. २०१ श्रमणः श्रावक १५५/ श्रान्तस्य यान ४१२ श्रियं पदं ४११ श्रियो वासा १२७ श्रीकण्ठश्वशुरः श्रीकण्ठस्य २६१ / श्रीकण्टीरव ३२३ / श्रीपरिचयात् २५२/श्रीमानजन ४४६ / श्रीसपत्नीति ३९९ श्रुतचरित १२४ ' श्रुतराजहंस २२६ श्रुतसंपदः ४२३ श्रुत्वा कर्ण ३०० श्रुत्वा गणित ४४४: श्रुत्वा त्वां सहसा ४५३ श्रुत्वा पहिः ४४ श्रेयः प्रसूते ३९५ ३७ ३०८ ३७९ शीलं पर २६३ २४८ ... शुक्लो वा मलि. शुचिरिति शुचीनां हंसा शुण्डादण्ड शुद्धमाविल शुद्धात्मनः शुभलक्षण शुध्नत्वं य. शुभ्रानं व्योम शुश्रूषस्व शून्यं वेश्म शून्ये देवकुले शून्ये सद्यनि शरःशाम्र० ४६३ ४१७ ४१७ ४१७ ४०१ ... । ७७ ... ३५५ ... ... ४०३ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी पृष्ठ. १२९ ४०४ ३९ श्लोक. श्रोत्रेतराणि श्लाघ्य कार्यास लाध्य महत्त्व श्लाघ्यः कुलीनः श्लाघ्या ध्वस्ता० श्लाघ्याशेष श्लोकेऽवादी श्वासः किं श्वासेपु प्रथि श्वास सुटयति श्वासो बाष्प० २०४ श्लोक. ४३ स जयति ११६ | सततमुले १२३) सति पुण्य ४४४ | सत्काव्यपी० १०८| सत्त्वं ममेष्ट ३४ सत्यं दुर्लभ ३५१ सत्यं भामिनि १६६ सत्यशील १५७ सत्सङ्गः काम १५६ सद्यः क्षिप्त १४२ सद्यःपाटित सद्यः पीत्वा सद्यःसान्द्र १६३ सद्यःस्यन्दन ... ३५१ ४३१ ... ... स २६२ ३३१ २५३ ३२३ सद्यो जग्ध्वा संक्षिप्यन्ते संमूर्छितं संरम्भादिव संवर्तसलि० संविष्टो २१ | सदंशस्य ४३५ सद्वृत्तस्य २३८ स धूर्जटि २४३ ३२८ १२५ १२४ संग्लेपे कुच सन्तापो हृद १५२ ८५ २३९ ४४३ संसक्तेषु संसार प्रति संसारे पतिता संसारे यदुदेति संस्पर्धिनः स एष भुवन स कथं न सक्काणं लोल स क्षारो जल सखीभिक्षा सख्यस्तानि ४४३ ३९ सन्ति ३०४ कूपाः ४५५ सन्तु द्रुमाः ४२६ सन्तुस्वाराज्य २८ | सन्तुष्टे तिसृणां १२ सन्तोषामृत १८७ सन्त्यत्रापि सन्त्येव सूक्ति सन्त्येवात्र १६० सन्दष्टाधर २९८| सन्धानक्षण ३३७ सन्धानानि २ सन्ध्यातनो ४१९ सन्ध्याताण्डव ४०७ 'सन्ध्यारञ्जित. २७७ सङ्ख्यातुं यदि ३२१ ३३६ सङ्गं दिजिह्वः सङ्गतः श्रेय २१ सड़ग्रहं ना ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी श्लोक. सन्मार्गे ताव पृष्ठ. ... ... ... १८९ ५७ ३२४ १५४ ... १७ ४४१ १११ १४७ ... ... सा तोरणा सप्तानाम० समं पान्थेः समं विलासो समक्षमपि समजनि सममेण समर्पिता समाः पष्टि समाकृष्टं समादिष्टं समारूढ समुद्राभिव समुन्मील० सम्पदा सुस्थि. सम्पदि यस्य सम्पायः ससि सम्प्रति न सम्प्राप्तेऽवधि सम्भूयैव सम्यवाण सरले अपि सरस्यामे० सरस्वतीप सरस्वतीय सर्पहारिणि पृष्ठ श्लोक. १७९ सललित ३४३ सलीलमिय २२८ सवर्षाशनि १७३ सशोणितेः २३३ स सन्तापः ९८ | ससम्भ्रम ३७७ सहर्षचरिता ६. सहस्राक्षे ३९७ सहोदय २७४ | सा छाया सच २७७ सा तन्वीति २५५ ४३२ सा दूति २६१ सा दृष्टा ४०४ साधारण ४२५ | साधु चन्द्र ३१६ । साधुना दीन ६९ सान्द्रज्योतिः १६१ सान्ध्यराग १५० सा बाढं ४३ सा बुद्धि १८३ | साभिप्राय १६९ सामोपायन ४५ / साम्यं निम्नो ४७ सा यावन्ति २१६ । सारङ्गी ४४३ । मार्थ मनोर० ४४६ : सालतकेन १८१ । सा व्याधेः ३५२ । साहसी भवति १०० साहाम्योप २१७ : साहित्यादयं ४१७ साहित्य स. १४४ १४८ ११२ १८२ ६१ १२६ २५० २९५ ... १४८ ४०७ २०५ सर्वत्र सम्पद २०० २९५ २११ सर्पसत्त्वेषु सर्वस्येव हि सर्वस्वाप सर्वाशापरि -सर्वाशारुधि মাধ্যম ... ... ४५५ ४८ ·सूक्तिमुक्तावल्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणी श्लोक. स्त्रीति श्रुते स्रीमुद्रा मकर पृष्ठ. १७७ २६८ २११ स्थाणुः स्वयं २६६ ३९९ .. . स्थानं प्राप्या स्थानान्निर्गत्य स्थाने स्थाने स्थितमुरसि स्थिता माध्वीक स्थितास्तु यात्रो स्थित्यतिक्रान्ति माताः प्रावृषि मानं सिन्धुजले नानामुक्ते मायं स्नाय स्निग्धं वीक्षित स्निग्धश्यामल स्नेहं परित्यज्य स्नेहायत्त्वमि० स्नेहेन भूति स्पृशन्त्याः क्षाम स्पृष्टव्याकृष्ट स्पृष्टस्त्वयेव स्पृष्टाः स्तोक स्पृहणीया स्फटिकमर० स्फुटतु ददयं स्फुरति यदि श्लोक. १४८ स्मितपरि ३०५ स्मितपुष्पोद्ग ४६१ स्मेराम्भोरुह ३९३ / स्मेराः सन्तु १६२/ सस्तःसग्दाम २०८ स्वकीयवंश १३५ स्वगुणानिव ४७ । स्वच्छन्द हरि० ३७८ स्वच्छन्दैक ५२ स्वच्छस्यास्य ३४७ स्वमेनाद्य ३०८ स्वभावकठिन ७८) स्वभ्यस्त ३०७ स्वयमज्ञात १४९ स्वयमफल स्वर्गव्यापार १७४ स्वर्गस्तस्य १२५ स्वर्गस्य मार्गा ५८ स्वीगोपाल स्वर्णकार २० स्वर्णःस्कन्ध २४१ / स्वल्पेनैव हि २३७ स्वस्ति पाणिनये ४११ / स्वस्तिमानस्ति ३४ स्वस्त्यस्तु १९४ : स्वस्थानस्थित १४. स्वातन्यं पित ३१२ स्वादूनां प्रथमाय ३७८ स्वाधीनी रसना २२० स्वामिनि गुगा० १९२ स्वामिन् भडगुरया १५६ : स्वायांनपेक्षं १३१ स्वार्थारम्भ १९६ । छपा कु. ९३ १९ १०० १४३ ५७ १९१ १४१ ११५ १७१ ४१६ ३२२ ३३७ ४५५ ४२९ ૪૨૨ ४२७ २८३ स्फुर तुषार स्फुरदीमा रफुरसि याहु स्मरदय स्मतच्या वय स्मितम्योत्स्ना १०८ ·पद्यानुक्रमण्या अनुवन्धः re- अङ्गेऽनङ्ग अङ्गैरनङ्ग १८० १० २५६ अत्रावास अनवहितः अहिते प्रति आत्तेसीमन्त आलिङ्गन्ते उद्यद्विद्रुम उद्देगस्य १५७ / नासाऽदसीया २९२ प्रणमत ३२६ प्रणमत्यु ३८ प्रणयविशदां ४२७ प्रणयिनि ३४६ प्रतिकूलता ३५७ / प्रतिक्षण २०७ | प्रतिगतं ४५८ प्रातःप्रात २२४ यत्रावकाश ३५१ | यद्गुप्त ४५८ थैरेव पात्यते २४२ | ललितमुरसा १७९ विधायापूर्व १५८ शरीरस्य २६६ / सर्गव्यापार एतेते दुरति काऽहमस्मि चक्षुः पश्यतु चलत्कुच जडस्येन्दोः तस्याः स्मर दत्तमिष्ट धत्ते यत्किलि २४५ २५० २७६ २१३ २०१ ३०५ २९१ ४०८ २४६ १८१ ४४८ १७१ २४१ ३६७ । सुभ्रुत्वन्मुख ·सूक्तिमुक्तावली पद्यानुक्रमण्याः संशोधनम् पत्र. १३९ २८ २९ " ३११ ८ " यः श्रोत्रा पं. अशुद्धम् सुद्धम् | पत्र. अशुद्धम् शुद्धम २ ३२१ ३२८२७ भूतेः भूमेः ३२ मन्निद्रया मन्निन्दया २२ ६ २७ मागाविता मागाविषा ८ ६७३ ३० ३९१ ४४९ २७४ ४५९ २४७ ८ २ २३८ यश्चन्द्रार्ध यचन्द्रार्ध २३९ २३ काकाः काचा: यास्रोत्रा १२ ३३ ३४ २ ३३ ७२ ३२ ३२१ १४६ १४५ २१ २ ३२० ९२ ३ शराणा शरणं २२ २० ५२ २३७ २८७,२८ २६ सन्त्यत्रा सन्स्यन्यत्रा २५१ ।११ ३२ सनयातना सम्भ्यानतो २६१ २५१४० २४२ ३४२ ४३८४० २७. १७८ २४ १७१ १६परे नस्पोपले प्रत्यनात तयानपूरियायतदेवगयमियन्ता: उनस्पती योगा: ६२ ३७ ७ १२ ७ ·कविनामानुक्रमानुरोधेन श्लोकानामनुक्रमणी " " " कविः आकरः कविः आकरः अचलः १२० भो भोः किं ७० अमुंकालक्षेप १५५ शीतांशोरमृत ७२ परभृतशिशो अमरानन्दः ३०१ यदात्वं चन्द्रो १९४ एकत्रासनसंगतिः (१)- [अमरु १८] अमृतपुण्यः अमरुक २७७ आयातेदयितेमनो (१) [अमरु-७७] | १९७ अगुल्यम अमरुशतकं-५ १९२ आयाते दयितेमरु (२) १६१ अच्छिन्नंनयता ११० अनङ्गभीमः १३८ अलस वलितः २८५ एतस्मिन् मृगयां २९८ अहंतेनाहूता अनङ्गहर्षः २९३ इदंकृष्णंकृष्णं २१५ आदौमान २८५ एकस्मिन शयने तापसवत्सराज ३-१७ २३ एकस्मिन् शयनेविपक्ष २२ अन्ध [वैद्य] नाथः २०१ कठिनहृदये ७१ अकेकीकि २९३ कथमपिसखि १५ ७२ अपिस्वैः सर्वस्वैः २८२ करकिसलयो ८६ खरनखर २७५ काञ्च्यागाढ अपराधसुन्दरः २९९ कान्ते सागसि ४६० वपुः प्रादुर्भावा २९५ कोपात्कोमल ९ अमिनन्दः २९३ गतेप्रेमावन्धे ४३ २६३ एकिकेवनिज रामचरित २-९९ २८० गाढाश्लेष ३०० भूभेदैः कतिचित् १९४ चलतुतरला १४६ ३१३ लक्ष्मणः त्यक्तवान् २७९ चिरविरहि २६३ लॉचनेन्कु मुदं (३) रामचरित २-९८ १९८ तथाभूदस्माक १८२ साधु चन्द्रमसि १९४ तद्ववाभिमुवं ३१३ हदयान्नाप १३५ तन्वयागुरु अभिनवगुप्तः १५० तेस्तैश्चाटुभिः १४७ १२१ कान्तारंपरितो १९२ दीर्घावन्दन ४५ (1)भहुतातम्य (सुमा) १९४ दूरादत्सुक ४९ (२)मटस्य (1) पुलितम्य (समा) अमः (स) धीह- (३) पीयते स्मकुमुदमितिमा पैस्य (कवी) अमरकम्य. Bhandarkar rep. " " " " " .

·कविनामानुक्रमणी ध्वन्यालो पु. १०१ " " " " कविः आकर कविः आकर: आनन्दवर्धनः उच्छटः (१) ८३ अदृष्टिव्यापार ३११ पितरिमृतेपि २६ संयेऽत्युज्वलं उड्डीयकविः ४५० गतःकालो (१) २७२ गाहालिङ्गन ८६ नास्योरड्राय उत्पलदेवः ३४ श्लाघ्याशेष ध्वन्या-पु. ४५९ कण्ठकोण (२) शिवस्तोत्रावली १३-१७ इच्छालः (इच्छटः) यद्यहं स्तुति ३०९ अम्यस्यपवन उत्प्रेक्षावल्लभः इन्द्रकविः २९८ अर्काभिमुख्य भिक्षाटनकाव्य ३- २ ४५२ आयुनीर A[सिंहासनद्वात्रिंशिका १३३] | २९७ एकावली इतःकोधो २-१५ २४० कणोत्पला ४-२१ ९८ किंमूहताडयसि १९ कल्याणमावहतु ४५२ के: कर्नामर १७० काचिदिदत्य -४-२५ ४५० चलति गलित काचि निवारित ४५१ जानंत्येके १४१ कालं पुरा ४५० तावदेव [भर्तृहरि श्रृगार ७० ]] १७० कृच्छ्रेणकापि ४५१ त्यक्त्वासंग २९७ न्यस्तानिशस्त्र १४ देत्यानामधिपे १८४ पड्डोद्भवत्व १५२ निवद्धास्थैर्याशा १४४ प्राणेश ४५१ मापन्मित्र २४० पूर्वदिरेफ ९६ यचन्द्रार्ध १८८ मक्तेरवि ४५२ यज्ञेर्यपा २९८ यानिद्रवन्ति ३२९ विकीर्णहरि १९३ येनैवचित ३२० रामः किंकुरुते (संटप्रशास्ति १०८) २९७ टाक्षांविधातु (४) २-४ ४५३ शून्ये सद्भनि ३९ सन्येवानि ४५२ साबुद्धिविलयं २९७ हारेणचस्तन ४४० मतव्यालिनि उमापतिपद १४ सेपस्पटी ११० अमन १०५ स्तोकामापरि १५ स्वस्यस्तु 15302: Bland-rep पम्य (ग)पनिIT-15RTS. १ भादन गरिमा पन। ".100 मुटाये उना मुगा पटन A.HNO.5286.0.1. Baroda १६ " " " भिक्षाटनकाव्य २-१० " " " " " . २ गंगनमयमान्य-१५ ·रानिमुक्तायली ४६१ धर्मब्रह्म ६४ आगत्यय फविः आकरः कविः आकरत ३६० फियत्पदं विष्णु कपूरफयिः ३४६ प्रातंताल फला (१) ९० तुभ्यंदामेर १७ डाभरम (२) करा ८९ तापोनाप (३) २४६ आनमात (तिटक पिन्या २] ३७५ तेनारगनि १५२ निद्रार्धमीटिन (२) १२१ त्वंन्संचर (1) कलिगः ११८ दिक्च ३७२ येतण्ट श्रवण ३२० पूरा प्रोगपये [महानाट ६-१८] १५० प्रियायाः (५) २३४ हणीसीमन्त १५४ मृणाली हारो कल्याणः ९१ यस्यास्संभूत २८८ स्तोकारक्त फयिकलिः ५१ स्वाधीनो १२५ उद्यधुली १६ हिमगिरि कविदर्पण: फटुकादित्यः ४५९ अशातमहिमा २१२ अमीहलोन्मेप कविवर्पणराधयः कपोलकविः २८९ निनांशुका १८१ विधाविधाय कविरत्नम् कमलाकरः ३६४ अवाप्तेषिमा १०१ शहसासन्ति ३६४ करिकवलन (६) ३४ स्फटिकमरकत (३) कवीश्वर (४) कमलायुधः २३३ लघुनितृणकुटीरे (७) [दशरूप. ४.] ३२४ रखतं नक्तं चरोधः करणादः। ३२३ शुण्डादण्ड ४०० अकालमृत्यु कामन्दकः ययेशुहेतोः १६७नामापिस्त्रीति.कामन्दकीयनीतिसार१-५२ कर्णपिलः कालिदासः २७५ अङ्गाकृष्ट २४० आश्लिष्टवाल शाकु-६-२० ३५७ अग्रेयान्तिरयस्य १ धनंजयस्य-( सर्दु ) २ श्रीदर्पपीडितस्य-Bhand. / २०७ अमेस्तीनख २-७ rep. ३ आचार्यगोपीकस्य-( सद) : शैलमर्वशस्य (स) पूर्वोत्तरार्धयोर्विनिमयः १ बिल्हणस्य (शा) योगे- ५ धोयाकस्य ( सदु) श्वरस्य (स) ६ कमलायुधस्य ( सदु) ५ भवभूते : (सदु) (1) भस्य भनेको विश्वेश्वरस्य Bhand.rep. " विक्रमो १-४ ·कविनामानुकमणी मेघ २-४५ . " जानकीहर ६-३ कविः आकरः कविः आकरः ३९४ अङ्गैरन्तर्निहित मालविका २-८ ३९४ वामेसन्धि मालविका २-६ ३८५ अपितुरग रघुवं ९-६७ ३८५ व्याधानभी रघुवं ९-६३ १४९ अभिमुखे शाकु २-११ | २५२ शुदमाविल कुमार ८-५७ ३५७ अयमरविवरे० शाकु ७-७ ४२३ शुश्रूष स्व शाकु ४-१७ १६३ एतस्मानां मेघ २-४९ / १६३ संक्षिप्यन्ते १५३ काकार्य विक्रमो ४-३४ १७८ स्नानार्द्र ३२६ ग्रीवा भङ्गभिरामं शाकु १-७ १४९ स्निग्धंवीक्षित शाकु २-२ २४० चलापाङ्गं १-२० कुमारदासः [नाथकुमारः ] १७१ चित्रे निवेश्य २-९ २४५ अन्तर्जला (१) जानकीहरणं. ३-३८ २७५ चुंबनेष्वघर कुमार ८-८ ३७८ ओष्मायमाण (२) ४५ जाते जगति १८३ कान्तिप्रकर्ष ३९३ जीभूतस्तनित मालविका १-२३ २७९ गाढोपगृहन ४०५ ज्वलति शाकु ६-३१ | २४२ चलत्कुचतटां ३५९ तीवाघात १-२९ २२२ जलधरस्य ११-१२ २९७ दर्पणेषुपरि कुमार ८-११ जलधिवारि ११-५८ ३९४ देवानामिद० मालिविका १-४ ३८९ तेजसा ३०४ नद्याइव विक्रमो ३-८ | ३११ दुदर्शः ३८८ नीवाराः शुक शाकु १-१३ ३०३ नखपद २४३ पयोधराकार (१) [ भोजप्रबन्ध ९४] | १८४ नायंशशी १-३४ १४६ प्रत्यादिष्ट शाकु ६-८२६७ नियतमिह ३८८ प्राणानामनि ७-१२ | १८८ पश्यन्हतो ३१६ मयाप्रत्यादिष्टा ६-९ ३७६ प्रचण्डवातो १२-८ ३५७ मुक्तेपुरश्मिपु १-८२४२ प्रत्यासन्न ३८५ मेदच्छेद २-५ १८९ प्रसीदमैवं २४० यतोयतःपट १-२३ | २०७ बाणानकुरयन्ति ३५७ यदालोकेसूक्ष्म [अमरु-५७] ३१६ यस्यत्वया १४७ रम्य दृष्टि ६-५/ १८५ वयः प्रकर्षा १-३२ ३८५ लक्षीकृतस्य रघुवं ९-५७ ३८९ शिरः प्रदेश ४२५ लोकान्तरसुसं २४. लोलोदृष्टिं शाकु १-२५ २६ हृदयं कोस्तु भो ३८८ वल्मीका १ पादयोर्विनिमयः (1) Calcuttis cilition-hy Jibananda, २ पिम्हशस्य.Bhand-Rep. " " " १-९, १९८ बालेनाथ ४-१३ ३७८ यत्सोध " ·कविनामानुक्रमणी 52158 " " कविः आकरः कविः आकरः ४१५ दलन्त्युदित ४३२ विभवेषु कलाविला. १०-१३ ५४ दानोन्नता ६१ वीणेव श्रोत्र दर्पदलन ३-५१ ६७ दृश्यन्ते ४४७ वैराग्य कस्य ४३६ दृष्ट्वापि पापिना ६१ व्यर्थ श्रुत २४० द्राधीयसा (१) ४३२ शक्तिविरोधे कलाविला १०-१२ ४३८ धत्ते वन्ध्याऽपि ३११ शतवेधी ४३७ धनरहितं कलाविलास २-५४ | ४१५ शान्तिस्वस्त्य ४३१ धर्मस्य कला १०-२/४१२ शीलं नैव दर्पदलनं ३-१३ २७९ नखदशन ४११ शीलं परहित ३-२४ ४४६ नवनीतोपमा दर्पदलन १-५६ / ४४४ श्लाघ्यः २१४ निजां काय ४३१ सत्संगः काम कलावि ११-८ ६२ निद्राच्छेद दर्पदल- २-६४ २४ सुवर्णगिरि बृ-क-म.लं ९ श्लो १ २५१ निःशेषपीते ४३३ सेवावश्चक ४३७ पण्डिताः ४०८ सेव्यन्ते ४१५ पाण्डित्यं यदि ४११ स्पृहणीय १७९ पुण्डरीकमिवा ४१६ हठोद्दलन ३११ प्रथमं स्ववित्त कलाविला ९-७ ४१५ हत्वा नन्दं ३१२ भगदत्त देशोपदेश- ४-५, ४३७ हेतुप्रमाण ४३१ मात्सर्य कलाविला १०-७ गणपतिः मोक्षस्य १०-५ २३ पायाद्गजेन्द्र (१) मौनमलो गन्धिकभुल्लकः ६१ यत्करोत्यरुचिं ४०८ येरेव २२० पञ्चेषोर्जय [बालरामायणं ५-२६ ] ६१ यदय॑ते दर्पदल २-८ गुणेश्वरः ५१ ये संसत्सु ३-१४ ३४२ अत्युक्ती यदि (२) खण्डप्रशस्ति ६४- ४११ रसायनी ३-४६ महानाटके ६-६७] ४०४ लज्जेव ३११ लेखनित्य गेल्लूकः (३) ४१५ वदन्त्यविदितो ३३७ लूतासूत्र ३३२ वामस्कन्ध कविकण्ठाभरण ५ संधिः संख्यातुं यदि ४११ विद्यां प्राप्य दर्पदलनं ३-५ ४३७ विद्वान सुभगो १ कस्यापि सु.- २ पूर्वार्धे रसना कयौ म कयने २-५६ इत्यत्र 'ध्यमाः कवीनां वरः' इति एटः-३गेलपण्डितस्य १ किल्हणस्य (शा) (भण्डारकर) -- " " . " .

·५० सूक्तिमुक्तावली " " " " " " ४३१ अर्थस्य १८ " २१ संरंभा कविः आकरः कविः आकर कुमुदचन्द्रः ३९६ अधूकान्त ४-२८ ३४१ सद्योतयुति मुदिनकुमुदचंद्रनाटक दारिद्वादसहिष्णु ४-२३ -अं-५- ३९५ विलसदमल कुंम्भकः श्यामाकफ ४-२० १७७ तरन्तीव (१) ३९६ स्वातन्यंपितृ ४-२२ कुलशेखरः क्षेमेन्द्रः ४५७ आम्नाया मकुन्दमाला श्लो. १३ २७९ अकृत्रिम बृहत्कथामंज ९-२-१२६ तत्वंब्रुवाणानि कविकण्ठा-संधिः३ २० १५७ अनेनंग ४५८ पृथ्वीरेणु १३० अनड्रेन बृह-क-म-११-१ " १२ ४५७ बद्धेनाञ्जलिना कलाविलास १०-३ हेलोकाः १४३ अवधिदिवसः ४१५ आत्मायन कूर्मवाहतः २७ आदिमत्स्यः दशावतारचरित १-३ ३९. जयतिकलश २१७ आध्मातोद्धत ४०४ आपद्यपि कृष्णपिल्लः ६१ उक्तंपरस्य दर्पदलनं २-६ २९२ अङ्गै रनङ्ग ३११ उत्तिष्ठति २२४ एतेतेदुरतिक्रम ३०३ उद्यानं २११ कावेरीवारि ४३१ (ते) ओजस्सत्वं कलावि. १०-९ कृष्णमिनः ३११ कलमान्त ४४८ अज्ञानं ३१० काकालौल्यं (१) १२६ इदमपटु ४३१ कामस्यवेष कलाविला १०-४ ४४३ फलंस्वेच्छा प्रबोधचन्द्रोदय ४-१९ ४२० किंरत्नोज्वल २५ मुक्ताभानुकपाल (२) ३०३ कुलाभिमाने ३०७ वेश्यावश्मसु प्रबोधचं २-१ ४१३ ग्रीवाभरणतां ४४० लभ्यंलभ्य ५१ ग्रीवास्तंभ दर्पदलन ३-६८ केटसः ४३१ जनराग कलाविला१०-१० ९७ विस्तारोयदि (३) ४५६ जनेषुमध्ये कोक्कोकः १२ जयतिसनाभि बृहत्कथामंज ९-२-३०३ ३९५ अगुठे रतिरहस्य २-१ ४०८ जानेज्वाला (१) राजशेखरस्य [ सदु] ४३७ तानीन्द्रियाणि [भोजप्रबंध ४] (२) नटगोकोकस्य (सदु) ४०८ तिष्ठन्तिविभवे (३) स्वमटस्य Bhand rep १ कस्यापि (शा) कलाविला २-१० ·कविनामानुक्रमणी AAAmarvvwAAMA १-२२ " " " कविः आकरः कविः आकरः जघनस्थलीघटका जितमन्युः १८८ वपुरनुपम (१) ३४१ दिग्वारणे जयगुप्तः जीवनागः २२९ द्वयमिद २९८ सख्यस्तानि (१) [अमरु १५५] जयदेवः जोयिकः ४० अपि मुद ३३४ अंगुष्ठाग्रिम A प्रसन्नराघव १-१९ ४०३ आत्मनाशाय ९९ अमीषां २० गिरितनयै झलंझलवासुदेवः ४२ भास्ववंश प्रस-राध १-९ / १६० प्रहरविरतौ (२) [अमरु १२] ४९ यस्याश्चौर ज्ञानाङ्कुशः ४० येषां कोमल १-१८४४५ अहं न चेत्यां १६८ विनवांभोवाह मन्निन्दया ३१४ सौमित्रे ननु (२) यथा ममात्म महानाट ४-२२ डिबोकः ४६१ स्थाणुःस्वयं १६६ नायातो यदि (३) जयमाधवः १५२ पुरस्तन्व्या (४) [अमरु ५१] २३९ उच्चित्य प्रथमतः तरुणबाणः जयवर्धनः १३४ मदकल १०६ न पत्रादुभूतिः [ भल्लटशतकं २५] त्रिविक्रमभट्टः ४१० नालस्य प्रसरः १७१ अमन्दानन्द नलचंपू: ३-२५ जयसिंहदेवः [सिद्धदिवाकरचक्रवती] | ३९३ अयं हि प्रथमो ६-४६ २२८ दूर तोयधरा २४६ अविरत २२१ आकण्य २२७ विद्युदन्हि १९० आकारस्म १-५८ जलमानुपीरुद्रः १८० आवघ्नन् ३६८ एतस्माजलधेः (३) ३७१ एषा सा जितनाग । १४७ कर्पूरी ५-२१ ९१ कुमुदशबले. (४) । १९३ किश्चित्कंपित ७-३७ ३८४ किमश्वः (१) भर्गटश्य (ए) (१) महानाटछात् Bhand-rep. A जैस्य Bhand-rep. कायचित्र (1) .(३)हरेः (पद) अमरोः (एमा) २ अमरोः (स) (१) जीवनागस्य Bhand. rep. ३ स्यापि (1) " " " " " ४ अमरोः (म).

·પર मृमिमुलायटी कपिः आकरः आफट गोग्राननः पागुरामहादयः २५० उहादप्रणये ९५ जीयानामपि ११ क्रीडासरोप १२१ विष्णो लया २५५ चेतः कातरता (१) २६३ जाते योयन २४९ एनाणा १९१ तदपत्रस्य २०२ प्रसाद वर्तस्य १८२ विभाणो मृग ४५३ यत्राने के [कविकण्ठाभरणे सन्धिः ५] १९८ येन श्रोत्र २५ येन ध्यस्त (१) १५७ श्वासेषु प्रयिमा चन्दकपिः १५४ स सन्ताप: १५३ हे यामिनीश ६९ जठपर गोपादित्यः पन्दगीमी २७२ अक्षयूत ४५३ आयाति गोभटः |४१९ भित्यापि ४५६ अजानन् चन्दमूरिः ५३ अनुकुरुतः १८५ मुदत्तमा ५८ अपूर्वः कोपि (२) चित्तराजः पन्दितोऽप्येष ५३ सूचीदण्ड ४६२ टोलन्मौलि गोयिधोयीकविराजा छित्तपः ७६ क्रमगलितः (३) ३७५ अन्यः कः २४६ निगनयन (४) ३३५ अभ्युद्धृता २० कल्पान्ते शमित गोवर्धनाचार्यः २४२ कर्मः पादो (२) [ सण्डप्रशस्ति-६०- ३०४ अन्यमुखे आर्यासप्तशती श्लो. १३ महाना ६-६४] ८२ निरानन्दः घोरक १८ भूत्यै वो १७७ स्मितपरि ३३५ मौलो धारय ३४० यस्यायो १ कस्यापि (सर) २ कस्यापि (शा) (१) भारवेः (सदु) कस्यापि (1) ३ कस्यापि ( सदु) (3) हनुमतः ( सदु-शा), महानाटकात् ४ धरणीधरस्य (क-स.) Bhand-rep. ७६ व्यजनैरात ·कविनामानुक्रमणी ५५ ४१ अनुदुष्ट धूर्तः " कविः आकरः कविः आकरः धनञ्जयः धर्माशाका ३५२ सर्वस्वापहरः धनपाल: ३४५ देवस्वस्तुति २० अस्थीन्यस्थीनि ३४१ निस्सृत्याहव (१) १८ ऋक्षाणां भूरि (रामचरिते पु. ३३१) ४५ केवलोऽपि तिलकमंजरी श्लो. २६ / २७८ नपा वेगं (२) ४४ दृष्ट्वा वाक्पति ३१ धैर्यमित्रः ३३ प्राज्यपभाव (१) २ १४८ दिव्यचक्षु ४३ मन्ये बृहत्कथा (२) २१ नन्दनः ४४ वक्रोक्त्या १५७ चन्द्रं चन्दन (३) [विद्धसाल २-२०] ३४४ श्रुत्वा त्वां (३) नम्मैयः धनिकः ११३ किं मालती १३८ उज्जृभानन दशरूपक २ कारिकाऽव ५३ यदी (४) लोके ११६ शाखासन्नति धर्मः नरदेववर्मा ३७१ हेलोन्मूलित. ३१३ आदाय मांस (५) नरसिंहः धर्मकीर्तिः ११९ किमसि विमनाः १९९ भवतु विदितं [अमरु ३०] नरोत्तमभट्टः १७२ लावण्यद्रविण (ध्वन्यालोके ३ उद्योते- ४६२ कस्यचिज्जायते ऽनूदितम्) ४५९ त्वं पाथोपि ९३ स्वच्छन्दं नागप्पैयः धर्मदासः १०३ विपन्न पग्निन्या: ३४९ अम्भोरुह विदग्धमुखमंडनं ४-४२ नाचिराजः पूतिपङ्क २८९ उत्फालं ३४९ शिलीमुझे ४-४४ १८४ तस्याः स्मित शीकरासार ४-३८ २०८ निर्वाणाङ्गार धर्मदेवः निद्रादरिद्रः ३४४ हारानाहर (४) १५२ जाने कोप १ उत्तरार्धे ददतां नितारमान आयोऽन्येऽपि १ वाशतिराजस्य (स) मुई जिनाः' इति पाठमेदः २ सूर्यस्य (1) मूर्तस्य (शा) २ सत्यं वृहत्कयेति पाठः ३ राजशेखरस्य (स) ३ धनपतेः-(स) देवेश्वरस्य (शा) ४ कस्यापि (1) ५ स्यापि (शा-) ठिसएस (म) " " " " ·सूक्तिमुक्तावली " " " " " " " » यद्दन्तुरो " " " " कविः आकर कावः आकर ३८४ किं स्थान नलचंपू: १-४४ दीपकः १७५ कुरङ्गीवाडानि ९० आकारालाप २६२ कैलासाथित ७-२८ १५ क यासि खल ३८६ कचिच्चटुल ५-४४। ४२३ नानान्ना ३७७ जननीति १-३० ४५७ लक्ष्मीराः १५६ त्वदेशागत ६-२३ ३१० सकाणं लोल १७१ दग्धो विधि ७-२१) ४२२ स्वस्थान २५५ न गम्यो ७० हृद्या नयः ३८६ पटलमलि दुर्लभराजः १७३ परिहरति वयो ३-२९ ३९८ अङ्गानि २४८ पूर्वाह विहितो A सामुद्रिकातलक २-६८ २५५ पौष्पाः पञ्च । अतिकृष्णेष्वति " ७-१८ ३९३ प्रियविरह ३९९ चपलास्थूलो २-७१ १७२ भजनासीनिद्रा बुद्धियुतो २-८० १८६ मध्येत्रिवलि २-८२ १७१ लावण्यपुण्य यस्य शरीरं २-७२ ७-२२ २४९ विश्लेपा वक्त्रानुगत ३-४१ ४०७ सह नाकुलीनस्य ३९८ विभवसहं (१) ४३ सम्यग्बाण ३९९ शुभलक्षण ३-४४ १७१ सर्गव्यापार देवगुप्तः २५ सिन्दूरस्पृहया ३-७) १३४ विवृद्धता ३८६ स्कन्धशाखा देवबोधिः १४७ हृद्योद्यान त्रिलोचनः ४५७ क विष्णुः (२) सत्यवतरुक्मांगद- नाटक ६७ उचैःस्थान २-४१ २७५ निर्वाणता ३१ चन्द्रार्को ५४ हृष्यन्ति १६९ तमस्तोमः पूर्व (३) दण्डी देवराजः ३५० न मया गोरसा काव्यादर्श ३-१०८) ३०० अये को जानीते ३१ ब्रह्माण्डच्छत्र दशकुमारचरितं- १ २४४ वनिताकर A. Ms.no. 13200-Oriental lostitute, Baroda. दामोदरगुतः (1) विभवसमृद्धिरिति पाठः ३११ अविदग्धः कुष्टनीमतं ३९२ (३) Ms. No. 12089.0. I. Barodis. (३) कस्यापि (1) " " " " " [भोजप्रबन्ध p. ९३] "शृणु सखि ·कविनामानुक्रमणी ५५ ४१ अनुदुष्ट " कविः आकर कविः आकरः धनञ्जयः धर्माशाकः ३५२ सर्वस्वापहरः धनपाल: ३४५ देवस्वस्तुति २० अस्थीन्यस्थीनि ३४१ निस्सृत्याहव (१) १८ अक्षाणां भूरि (रामचरिते पु. ३३१) धूर्तः ४५ केवलोऽपि तिलकमंजरी श्लो. २६ / २७८ नेपा वेगं (२) ४४ दृष्ट्वा वाक्पति धैर्यमित्रः ३३ प्राज्यप्रभाव (१) २ १४८ दिव्यचक्षु ४३ मन्ये बृहत्कथा (२) नन्दनः ४४ वक्रोक्त्या १५७ चन्द्रं चन्दन (३) [विद्धसाल २-२०] ३४४ श्रुत्वा त्वां (३) नम्मैयः धनिकः ११३ किं मालती १३८ उज्जूंभानन दशरूपक २ कारिकाऽव ५३ यदमी (४) लोके ११६ शाखासम्नति धर्मः नरदेववर्मा ३७१ हेलोन्मूलित. ३१३ आदाय मांस (1) धर्मकीर्तिः नरसिंहः ११९ किमसि विमनाः १९९ भवतु विदितं [अमरु ३०] नरोत्तममट्टः १७२ लावण्यद्रविण (ध्वन्यालोके ३ उद्योते- ४६२ कस्यचिज्जायते ऽनूदितम् ) ४५९ त्वं पाथोपि ९३ स्वच्छन्दं नागप्पैयः धर्मदासः १०३ विपन्नं पद्मिन्या: ३४९ अम्भोरुह विदग्धमुखमंडनं ४-४२ नाचिराजः पूतिपङ्क २८९ उत्फालं ३४९ शिलीमुस ४-४४ १८४ तस्याः स्मित शीकरासार ४-३८ २०८ निर्वाणानार धर्मदेवः निद्रादरिद्रः ३४४ हारानाहर (४) १५२ जाने कोप १ उत्तरार्धे 'ददता निवृतामान आयोऽन्येऽपि , वाक्पतिराजस्य (स) मुद जिनाः' इति पाठभेदः २ मर्मस्य (७) मूर्तस्य (शा) २ पत्यं वृहत्कयेति पाठः ३ राजशेखरस्य (स) ३ धनपतेः-(स) 7 देवेश्वरस्य (शा) ४ कस्यापि (1) ५ कस्यापि (शा-8) हितपत (- -- " " ·कविनामानुक्रमणी " ८ नमस्तुङ्ग कविः- आकरः कविः आकरः वाणः १११ केनापि चंपक (१) २३५ अन्योन्याहत ३०१ दृष्टिं हे प्रति (२) २३ अर्चिष्मन्ति (१) २९९ धन्यासि या (३) २२५ उद्यदर्हिषि १०४ माद्यदिग्गज ४३ कवीनामगलत् हर्षचरित १-११/ २३१ विलासमसृणो (४) २१६ कारञ्जीः २२३ सोत्साहा नव ४४ कीर्तिः प्रवर हर्ष० १-१४ बिल्हणः २२० गंभीरोद्गर्जितेन २३६ अङ्गारहासिपु विक्रमादेवचरिते१६-४९ २१७ ग्रीष्मोष्मा १८३ अङ्गुलीभिः १३४ दुःखानि २३९ अताडयत् १०-४२ हर्षच-१-१ ३१६ अत्राकण्ठं ३६६.नाधन्यानी ३२६ अत्रावास २८० पततु तवोरसि २२६ अथोपगूढे ३६०. पश्चादंघी २३३ अभवन्नद्भुतो विक्रमाङ्क १६-१० २३८ पुण्यामो १८९ अमूल्यस्य २१७ भ्राम्यच्चीत्कारि १८३ अयं त्रयाणां १७९ सन्मार्गे [ भर्तृहरि. शृंगा ७४] १६८ अये केयं (५) २१७ सर्वाशारुधि हर्ष- १-१५ २३९ असंख्यपुष्पो ३८ असो रसो कादंबरी १९ ३४१ उग्रगाह चोरपंचाशिका fol, 6a २३ स्वेच्छारम्य २४२ उन्नम्य दूरं विक्रमांक ७-२३ हर्प १-२ १-२९ बालसरस्वती ३३१ काकुत्स्थेन *३० संन्ध्यारञ्जित ४० कुण्ठत्वमायान्ति विजाक ( भट्टः) २१० कृतप्रकोपाः ७-५ २०६ असो मरु [ महानाटक ६-३] २५६ कृत्वा नपुर (६) १४८ अहो अहं (२) २२८ क्षुण्णमौक्तिक १५२ प्रथमविरह (३) १४१ क्षोणीमत्कटक २३२ हिमधवल १७४ गण्डे मण्ड ८-८९ बिज्जाका २०८ किंशुक १ चौरस्य (स) २ विधायाः (1) ३ स्य- १ कस्यापि (शा; स.) २ कस्यापि ( 1 ) १, ३ चिन (ए) ४ योगेश्वरस्य (स) (५) कस्यादि चीयानस्ल Bhand. rep. (शा) श्यचिन् (स) " " ४३ सूत्रधार ३३९ स्तनयुग ११ हरकण्ठ ४० कर्णामृतं " " १४-३७ " ·सूक्तिमुक्तावली , یائے " ७-७० " " कविः आकर. कविः आकरः १५९ गलत्येका (१), १५५ पालेयाद्रि गृहीतं तांबूलं ४२४ भक्तिप्रेयसि २३५ गौरीविभ्रम (२) विक्रमाङ्क १६-५१ / १८१ भाति दन्त १५५ धर्मांशु १८६ भाति रोमावली विक्र.८.२५ १४२ चन्द्रो न चेत् १७८ भूलेखायुगलं २३२ जहात्माऽपि २३३ मरिणः विक्रमांक १६-१४ ३९ जडेषु जात विक्रमांक १-१८ २५४ मधुर्मासो १८८ मन्ये तदूरू विक्रमा ८-१६ १८९ जाग्रतः कमला १४२ ज्योत्स्नां पिबेयुः १६९ मन्ये पार्वण १८७ मन्ये समाप्त विक्र. १८४ तत्कुचौ चरत ८-४८ 1. २१० मलयगिरि २१० तन्वानः शीतलत्वं ३७ मही (पृथ्वी) पतेः १४४ तस्य त्वया २०८ मानग्रन्थि २९७ ताहीदलं २५९ तीवः कोऽपि ३७९ मुखरमुरजं १८४ मुखेन्दुचन्द्रिका विक्रमां ८-१७ १८६ दरिद्रमुदरं विक्रमांक ८-३७ १४१ मुग्धस्य ते २१८दृशं प्रपा १७६ दृशोस्सीमावादः ८-८४ २०८ यः श्रोत्रामृत २५ देहप्रविष्टा १३८ यत्संभाषण (१) ९ देहाधैं कुरु २६४ यथा ताराचकं (२) १७५ दोलायां जघन विक्रमांक ८-८५ ३७९ यस्मिन्पुरे १५८ धत्ते दृष्टि २८९ यस्याः पाद विकमां, ८-६ २५८ नयस्व पार विक. १३-८० २८७ ये कुण्ठीकृत १५८ नीरागा मृग कर्णसुन्दरी २-२९ ! २१३ रवेस्समस्त २२८ नीलनीरद विक्रमांक १४-३२ ३७ लङ्कापतेः १-२७ ३३१ पश्यन्तु कौतुक १७५ लास्याभ्यास २१० पानीयं नारिकेली विक्रमां.७-७१ २८९ लुठत्यपर (३) १६८ पुरःस्थित्वा (३) १७१ वक्त्रं निर्मल विक्र. १७९ पुराणबाण विक्रमा ८-७० ३५ वचांसि वाच २८९ प्रयातवती, २१९ विद्युत्पंकज १३-८८ २५२ प्रसार्य पादौ विक्र.७-२२ १४४ विरक्तमन्य ३२७ विश्वक्षोभ (१)स्यापि (शा) (२) सन्ततममी कैलास. १४४ वृथा गाथा (४) शैलानिलाः' इत्यत्र 'कुन्तलपन केलासरोदानिलाः' इति शिल्हणस्य (स) २ मुरार: Bhand-rep. पाठभेदः (३) कात्यापि (शा) ३ मिहणस्य (स) ४ शिल्बणस्य (स) २८६ यस्सैन्ये . विक्र. ११०७७ " H " " " " ·कविनामानुक्रमणी " " कविः आकरः कविः आकरः २३२ शरत्कालातप विक्रमाङ्क. १६-२ भट्टमयूरशंकर १४१ शल्यानि मर्मण्यापे १४३ दुर्वासःस्मर (१) १३७ शीघ्रं भूमिगृहे भट्टरुद्रनाथः २४८ शुचिरिति ७८रध्यावस्कर २६० शेतेऽद्यापि (१) भट्टवाचस्पतिः ३२१ सन्धानक्षण | ४४१ जनस्थाने भ्रान्तं(२)[हनुमन्नाटक १०-२४] २३३ समक्षमपि विक्रमांक १६-१५ भवृद्धिः १८३ सरले अपि १३३ तापापनोद १४४ सा दूति धत्ते भट्टश्यामल: ३४१ सिद्धाङ्गना ३३७ आलानं जय [खण्डमशस्ति श्लो. १३२] १०८ सोढप्रौढ (२) १८. सौन्दर्यपात्रे भट्टसोमेश्वर विक्रमां८-७५ २४२ सौन्दर्यमिन्दी १८७ अमृतमधुरै २०८ स्थाने स्थाने ३७२ एते पल्टि ३७८ स्थिताम् यत्ती विक्र. १७-३३ ९ कणइव १५९ स्पृशन्त्याः क्षामत्वं (३)) ३५३ दृष्टं न दृश्यते २३७ स्पृष्टाः स्तोक ४२ व्यासादिभिः ३८५ स्वेच्छाविहार १६-४४ ३१४ हा वत्स भट्टस्थामी १८८ हेममझीर भट्टार्दनः वोधिसत्वः ४५० दीप्तोमयाग्र ४२६ दिवाणि भट्टगोविन्दराजः महेन्दुराजः ५७ छिन्द्रबृन्दा १२१ उदस्योः ७९ निजकुलोचित ३७१ उद्देशोऽयं भट्टजयन्तः ३७२ उपपरिसरं [मुवृत्ततिल-विन्या २] ४५६ तृषा शुष्यत्यास्ये [भर्तृहरि वैराग्य-१९] १०० किं छुवितेन मदृयविडनः ३५ कुम्भद्यं २७४ हदनिविडन ४३८ तृष्णे देवि १२० पगयें यः [माइट ५६] महनायक ११० एतस्मिन्वनमार्ग २६५ या कालागर (.)हणस्य Bhand. rep. (1) मयूरभR Bhand-rep.&07. २. भवरसिंहस्य (स) ३. स्पचित (स) (१) ग्लयः (मा). विक्र. १६-५२ /२७६ प्रतिक्षण " विक्र. ८-१४१२८२ वीतोष्ठरागा . : . ८ ·सूक्तिमुक्तावली " " " " कविः आकरः कविः आकर १०० सर्वाशापरि (१) भर्तृमेण्ठः २०५ सा यावन्ति (२) [अमरु ४८] ३०३ मधुच विकसितो मट्टोत्कटः ४०४ यदृच्छासिद्धेषु ४२६ आयातो भवतः ५४ विपदि धैर्य (१) [भर्तृहरि नीति ५२] मट्टोपमन्युः ४०४ सुहृद्भिराप्तेः २५० सान्ध्यराग भदन्तगोपदत्तः १०५ अन्तश्छिद्राणि भल्लटशतकं २३ ३८९ शाईली (३) ९१ करभदयिते (२) भदन्तज्ञानवर्मा ९१ करभ रभसा (३) २२ १०७ किं जातोऽसि [ भल्लट-३९ ६४ गते तस्मिन् १२ भदन्तप्रज्ञाशान्तिः ३६७ ग्रावाणो मणयः ५० ३२ ४३६ प्रत्यग्रभास्कर ११५ चन्दने भदन्तविशाखदेवः ८० तवैदध्यं ७७ पथि निपतितां २० ४३६ अत्युट्रितो ६३ पातः पूष्णो भदन्तहरिभट्टः ८१ मागा विषाद ४३२ सेवादुःखा ६८ ये जात्या मदन्तारोग्यः ७२ रे रे काक १९५ भ्रूभने राचि [अमरु २८] ९० वपुर्विषम ५३ यद्दश्चना ९८ विशुद्धिः कीदृशी मर्चः १२९ शतपदी भटश-७२ २३५ आहूतोऽपि ७. सद्यः क्षिप्त (४) भर्तृहरिः ८३ सूर्यादन्यत्र भल्टशत १३ १८ २२४ उपरि घनं ८२ सोऽपूर्वो श्रृङ्गारशतक श्लो. ९२ ५६ कुसुमस्तबक नीति २५ भवभूतिः ४३७ जातियातु ३१ ४२३ अद्वैतं सुख उत्तरराम १-३९ वैराग्य १४४२५ अन्तःकरण ३-१७ ५६ ब्रह्माण्डमण्डली ९२, ३२८ अन्त्रप्रोत महावीर १-३५ ४४० मानेनेच्छति [भल्लटशतकम् श्लो.७] १ भर्तृहरेः (शा) (१) कस्यापि (शा) २ कस्यापि (स) व्यासस्य (शा) (२) यावन्येव पदानीति पाठ १&३ उमापतिधरस्य Bhand-rep. ' (३) चंद्रयोगिनः (स) (४) वलभदेवस्य Bhand. rep. २. " " ४३९ धन्यानां " ·कविनामानुक्रमणी - ३६४ गुञ्जन्कुञ्ज " " " " " कविः आकरः कविः आकरः ३२८ अन्न कल्पित मालतीमा ५-१८ ६९ यद्भूभृतां (१): ४२५ आलक्ष्यदन्त [ शाकुन्तल ७-१६] २६९ लावण्यपूर (२) [ध्वन्यालोक : ३७३ इह समद उत्तरराम २-२० उच्छा३-p. ११०] ३२८ उत्कृत्योत्कृत्य मालती ५-१६ भानुपण्डितः ३८९ उत्पत्तिर्जमदग्नि महावीर २-३६ / १८१ तस्या वदन (३) ३८३ कठोरपारावत उत्तरराम ६-२५ भानुपेणः ४२५ किन्तेन जातमात्रेण [नलचंपूः ४-१९] १३६ वक्त्रे यो (४) २७९ किमपि किमपि उत्तर भारविः १-२७ १४६ गमनमलसं मालती १-२० ५७ अपवादादभी किरातार्जुनीयं ११-५६ ४०४ अभिद्रोहण ११-२१ उत्तर २-२९ १७० जगति जयिनः मालती १-३९ २-१९ ५६ अभिमानधनस्य अभिमानवतो २४७ जलनिबिडित ४-१० ३९० ज्योतिला महावीर २-२६ २४४ एकोऽपि त्रय इव [ भोजप्रबन्ध p९४ ] २४६ करौ धुनाना १३२ त्वं जीवित किरातार्जु. उत्तरराम ३-२६ ८-४१ ३८४ त्रातुं लोका उत्तर ६-९, महावीर २-४१ तथा न पूर्व प्रियेण संग्रन्थ्य २५४ दलति हृदयं उत्तर ३-३१ ३८३ दृष्टिस्तृणीकृत ५२ स्थित्यतिक्रान्ति ११-५४ भासः ३३० दोर्दण्डाञ्चित महावीर १-५४ १४६ धत्ते चक्षु मालती ३-१२ १७८ अस्या ललाटे २६३ कपोले मार्जारः ६४ न तेजस्तेजस्वी उत्तर ६-१४ १८२ यदपि विबुधैः (५) ३२८ निष्टापस्विद्य मालती ५-१७ २३ व्यानम्रा दयिता १५५ परिच्छेदा मालती १-३३ भास्कर १३४ परिमृदित १-२५ २२६ कदा नु कन्या १९७ पुरश्चक्षुः ६-१५ ४०३ वरं दारिद्र १४९ प्रेमाः मास्करवर्मा ४०९ बहिस्सर्वा १-१७ ४४९ कूजत्कण्ठ १५३ भ्रमय ९-४२ ३८८ बद्धा पद्मासनानि १४६ यदिन्दावानन्द २०२ विनिश्चेतुं उत्तर १-३५ १ प्रकाशवर्षस्य Bhand-rep. १५० संभ्येव मालती ५-९ २ श्लोकोऽयमानन्दवर्धनस्य. ३ वैयभानुपांडितस्य Bhand-rep. भागवतजयवर्धनः * मुरारे:-Bhand-rep. ! २७२ अक्षदेवन ५ भोजदेवस्य. Bhand-rep. लक्ष्मीपरस्य (सक) " " " ·६२ सूक्तिमुक्तापली आकरः कयिः आकर कविः भीमपंडितः भोगवा १९५ आशङ्कय प्रणति (१) [अमरु ४७] | २२९ पूर्व वारिधर २१५ कानि स्थानानि भोजदेवः ८७ स्मेरास्सन्तु (२) २१४ अङ्गार सचितेर भीमटः (भीममहः) १२८ अध्यापितोऽसि १५७ अस्मिन् चन्द्रमसि (३) १२५ अमी तिला: (१) भीमसिंहपण्डितः ३०० अये कोऽयं १८९ अवयवेपु १२५ अस्पृश्य १२८ एप रविस्तेजस्वी ८ आदाय चाप १२९ पिब पयः ७९ आघाय द्वत ७१ श्रुत्वा कर्णज्वर ११३ आपुष्पमसवा ३०४ संसारः प्रतिभाति ६३ उत्पाय यत्स्वयं भूतिमाधवः २२४ उपरि पयोधर २४१ अमास्मिन् सुतनु ८४ कालातिक्रमणं (२) भेरीमाङ्कारः ११२ किं ते नम्रतया (३) ३८० आयुर्वायु ६६ खेदं ये जन १० उच्चरुत्ताल १२५ गम्भीरस्य ४६० कतिपयपुर २० कल्पान्तकोधनस्य ७१ तदेतद्वाचि ४६० सर्जूजर्जर ६३ तुच्छस्यापि गौरीकान्त ८३ तेजो दर्शयसि ३९२ जीमूतवाहन १२५ ते सन्ति हन्त ३७० त्वत्तीरे तरु ९६ पायोनाथ ३८० ये तृष्णालहरी १२८ पापव्याल ७३ येनानन्दमये ३८३ ब्रूमः किं नभसो ८७ येनानर्गल (४) १२६ भीमश्याम ४५९ ये स्वामेऽपि १११ भ्रातश्चन्दन ४६० रम्ये पुण्य १२३ महत्वं धिक् ३४३ सप्तानामयुपान्त २०७ माकन्देषु २० स्पष्टव्याकृष्ट ८४ यः कृष्णं कुरुते १ अमरो(स) २ बिल्हणस्य Bhand-rep. १ कस्यापि (शा) ३ कस्यचित् (स) २ स्यापि (शा) ४ बिल्हणत्य, Bhand-rep. ३ कविराजस्य (स) ८१ जाति यथानुसर " ·कविनामानुक्रमणी MAN १२४ सदृत्तस्य कविः आकरः कविः आकरः १२३ यः पीयूष ३७४ उत्सङ्गैः ७४ यस्सन्ताप २३० गतो यो १२५ यत्सद्गुणोऽपि २२५ तडिदुल्का १०३ यद्दल्गस्थभितो २५० दिनभर्तुः ९० रूक्षं वपुर्न च १२ देवी रतिः अमरुव्याख्या श्लो.१ १२४ वहिं विशांमसि ३३३ नयनपथ २३५ शीतार्तिप्रसर २५२ नीताः काप्य १२४ शुभ्रलं यदिदं ३८ पदविह्वलता अमरु १२ श्लो. व्याख्या १२३ श्लाघ्य महत्व २८८ प्रालेयांशु १२५ सदंशस्य ३१४ भयान्मन्दं २३ भ्रूलास्यो अमरुव्याख्या श्लो. २ १२६ सान्द्रज्योति २२८ मयूखै १२५ स्नेहायत्त्व ३६६ मौलो जलद २२० स्फुरद्धीमा ८१ यद्यपि बदन १०० स्वच्छस्यास्य ६५ यद्यपि शिरो ७९ हहो बकोट ३२ यामिन्यां ३२० ये लङ्काधिपति मकरन्दः येऽहंपूर्विकया [हनुमन्नाटक ८-५३] ३५६ न गच्छायाहि ३०८ वन्दे पग्रिनि महणः (मखः) १२८ किन्नाम दुर्दुर (१) ३६४ विन्ध्यक्षोणि १८ पायात (जीयात् ) कृतानङ्ग ४० शाणोत्कीर्ण सिंहासनद्वात्रिंशिका tol3b] श्रीकण्ठचरित १-१ २६१ शुचीनां मङ्गलार्जुनः ४२६ संसारे यदु० अमरु १ श्लो. व्याख्याने २२८ समं पान्यः ५४ कथमपि हि २६१ समुन्मील मञ्जुघोपः ४५५ साहाय्योपनम १४४ जातः कल्पतरुः[सूक्तिमुक्तावली श्लो६०] ३७४ स्कन्धासक्त मदनः २८८ अपयान्तीना महामनुष्यः २६१ अमुग्मिन २३२ अव्युत्पन्न २३६ कारणोत्पन्न ४५५ आनीयते २६३ कुमुदेष्वधि (२) २२८ इतश्चन्द्रः १ कस्यचित् (स) मनवमतरसिडसंजीवनी. १. सपापि U-B. " ३७५ अयमुपगत " दरमंशु ·६४ सूक्तिमुक्तावली माघः ३६० आवर्तिनः " " " कविः आकर कविः आकरर महीपतिमण्डलीका माधवशील: ८७ अस्मिन्नम्भोद ३२ गीतीवेणव मायूराजः २९६ अधिरजनि जगाम शिशुपालवध ७-५२ ३१८ अप्राप्तप्रथमा २८७ अधिरजनि मुसे ३१४ गहूपा २४८ अनुरागवन्त मारुला २४१ अपचित १४० गोपायन्ती ७-६१ मालतीमाधयः २८० आहतं कुच १०-७४ ६८ अलिपटले २९६ करजदशन ११-३७१ ३६९ उत्कलिका ३२४ कश्चिन्मी १८-५८ १२२ दामोदरमुदरा (१) ३५८ क्षिप्तं पुरो ५-५० ६५ देवायद्यपि (२) २८७ चिरतररत ११-१३ | १८४ निखिले: २६६ दत्तमिष्ट ४० निरवद्यानि पद्यानि [ भोजप्रबन्ध ] २७८ दीपितस्मर १०-४७ ८८ भद्रा जाति २५० प्रतिकूलता ३९ व्याकरण ५२ महात्मानो २-१०४ माहिलः २४१ मुहुरूप ७-५५/ २७७ कचग्रह (३) २९२ विकचकमल ११-१९४२८ कोऽपि क्वापि २३० विगतसस्य ६-४९ मुक्ताकाणः ३२४ वृत्तं युद्धे ३३६ केषां त्वञ्चरितः २३६ शिशिरमास २२५ यथारन्ध्र(कविकण्ठाभरणे२ सन्धी अनूयते) ४०४ संपदा २-३८ मुन्नः ३५९ स्तंभ महान्त १९९ दासे कृतागसि (४) ३७८ स्फुरत्तुषारांशु ३-४३ ६३ यत्पादाः २६६ हावहारि १०-१३ मुरारिः माधव: १७३ अनाकूते अनर्घराघवं .४६१ हंहो माधव २६९ अनेन रंभोर माधवमागधः १८५ अंशुकेन जघनं (१) १ कस्यापि-(शा) २ भवभूते:-(शा) ३ सुवृत्ततिलके पदमिदं साहिरस्येत्यनूयते. (1) मालतीमाधवस्य Bhand-rep. ४ कस्यापि (शा) सत्यशेधस्य. " " " " " ११४ वर्धितः सेवितः ·कविनामानुक्रमणी आकरः अनर्घ- ७-११६ " " " " ७-८० " " २-५४ ७-३१ ६-२८ ५-१५ २-११ ७-८३ ७-२९ २-१८ " " " " " " " कविः ५५ अभेदेनोपास्ते ४०५ अरिषदर्ग ३८९ अविद्याबीज ३२१ अस्त्राणि ३६८ आकण्ठ ३२२ आजन्म १८१ आरब्धे २७२ आश्लेष २८८ इनश्शोचिः २६१ इन्दुर्ययुदया २६४ इन्दोरेक २१६ उद्दामामणि २१ उद्दामभ्रमि २६१ उन्मालन्ति ३३६ उन्मीलन्मणि २५२ उन्मुक्ताभिः २६४ एतस्य कला २६४ कमितुरभि १२४ कप्टा वेध २६४ किन्नु चान्त ३६३ गिरिः केलासो २६९ गोत्रे साक्षात् २५४ पनतरतिमिर ४२ चर्चाभिश्चार २५१ चूडारत्नैः ३७३ जहस्वच्छ १८४ तदात्वनोन्मील ४२ तमृपि २८६ तमोभिः पीयन्ते ३८८मधाजन २१७ टोस्य ३८६ पन्त ३६९ देण्यापुन आकरः कविः अनर्घ- ६ -~६ | ३७१ देव्या भूमेः ३९० ध्रुवमिह २-३४ ८ नमस्तुभ्यं ३९० निपीते येन ७-१४ ३२६ निर्मजत् ४-१८ १० नीललोहित ३१७न्यञ्चन्यञ्चत् ४०५ पतति व्यसने २९० पीत्वा भृशं २-७१ २६४ पीयूषाश्रयणं ७-७४ ३६३ पुरःपालेय २-३० ३८९ पूरयित्वेव ७-१११ २९० प्रत्यग्रज्वलितः २-७० ३२२ प्रागुचैः ३८६ प्रियमुश्यामा २-४९ २८:प्रियवसते ७-६५ ३७९ प्लवमाने ७-१०८ ३६९ बलिदिष १-४० ८ वाणीभूत २-७५ | ३८७ बालेय ७-४६ ३८४ मयभ्रष्ट ७-८२ ३६२ भूमेः स्वर्ण २-५३ ३१५ भूयिपानि २६४मृगराज २-५१ ३६२ मेरोमेंदुग्यन्ति २-२६ ३९१ यःक्षत्र २६२ यत्पीप १-१७ ३६८ यथा दूग २-१ ३२१ यपानं २-१७ २१ यमायभूमि " " " ७-१२१ ७-१२६ ७-११४ २-२० " " " ७-५६ " " ७-७३ ७-५४ " " " २-८२ " " " ५- ३१७ देनानि ६६ रनारी जनपिता १-५२ " ·सूक्तिमुकायली " " " " ५३ अण्वपि गुणाय कविः आकरः कविः आकरः ३६५ रमयति मलया अन- ७-९३ रत्नयोपः ३६८ लक्ष्मीरस्य ७-१२ | ३५४ पूर्वमेव परीक्ष्यं २९०विकसित २-१२ | ३५३ याहुकशे १३ विरमति महा १-२ ४४० यदुर्गामटवीं [पक्तिमुक्तावली श्लो. ५५] ३८१ वृन्तेरिव रत्नचंद्रः ३७ श्रमं चण्टा १५६ श्चासत्रुभ्यति ११ श्रीकण्ठस्य ७-५३ रत्नाकर ३३१ सयापीत्वा ७-२२ २४९ अस्तावलम्बि हरविजय १९-५ ३१९ सन्तुष्टे ३-४१ ४३८ आशावटम्बो १७ सहस्राः ७-४९ ५४ ते साधवो ३९१ सुराधीश १-४७ ४०५ द्रविणस्य ३६३ सोऽयं फैलास ७-४५ १९ स्वच्छन्दैक रविगुप्ता ७-३८ २७७ स्वेदजल ७-१०६ १९ स्वेदावाम ५९ अध्यात्मनो ७-३९ ३१९ स्वेपूत्कृत्य ६-४३ ४१७ काकतालीय मोरिका ४०६ कार्यगतेः कचिदपि १५६ मा गच्छ प्रमदा ४०४ चित्तरत्न १३४ लिखति न ६२ प्राप्तानवि यशोवर्मा ३३२ मातधर्म (१) १५३ आक्रन्दाः (१)[ध्वन्यालो. उ-२-२.९२.]/ ४१७ श्रीपरिचयात् २०० कामस्यापि (२) ५३ सुजनो न याति (२) ३३० प्रारब्धां तरु ५९ स्वगुणानिव ३२७ प्रौढच्छेद रल्हण: १६३ यत्स्वन्नेत्र (३) [महानाट-५-२] ८८ कर्ण चामर ४०७ सुलभाः पुरुषाः ८७ ग्रामाणामुष (२) यायाकः ५० धिक् त्वां रे कलि(४) A [सिंहासनद्वात्रिं. १०४ उपाध्वं तत् iştx1 fol 3 b ] योगेश्वरः १०९ स्वर्णः स्कन्ध २२४ एते केतक (१) शतानंदस्य (स) (१) मानन्दवर्धनस्य (सु) (२) वर्मणः (8) (२) व्यासपादाना (स) ३, ४-बिल्लणस्य (३) सुत्ततिलके 'यशोवर्मण.. A. Ms. No. 5286, 0. I. Baroda. .

·कविनामानुक्रमणी ६७ " " विद्धसा ३-१ कविः आकरः कविः आकरः राणकः १२ कुलगुरुरबलानां विद्धसा १--१ ११७ उत्तुंगैस्तरुभिः ४४ कृत्स्नप्रबोध राजपितामहमहादेवः १९३ केयूरीकृत ११४ एतासु केतकि ४७ के वैकट ६३ देवो हरिवहतु ३८१ कैलासाचल १२६ न यत्र गुणवत् २०६ गर्भग्रन्थिपु विद्धसा १-२३ १०८ भुक्तानि यः २२ गोनासाय १२६ रक्ष पात्र २४३ चश्चञ्चेला राजपुत्रविजयपाल: ३६५ चटुचटुल बालरामा १०-५१ १६८ अमृतममृतं (१) ५२ चन्दनं २४४ चेलाञ्चलेन राजशेखरः विद्धसा २-९ ४३ जगत्यां ग्रथिता ४६ अकालजलद ४५ जानकीहरणं अकालजलदेन्दोः ४५ अथो गणपति १५४ ज्योत्स्ना श्याम ४६ अनुप्रासिनि १९१ तदनं यदि विद्धसाल १-१४; ४२४ अभ्युत्थान बालरामा-४-४३ वाठरा २-१७ ४४ अवन्तिः काव्य २७० तरङ्गय शो विद्धसा ३-२७ ४५ अहो प्रभावो १५ तं वन्दे १३८ आहारे विरतिः तो शुद्रिक १६८ उपप्राकारा विद्धसाल १-३१ ४५ प्रयोऽमयः ३२१ एकस्मिन्ननु (हनुमन्ना १४-३९) दर्प कविभुजंगाना ४४ एकोऽपि जीयते ४६ दादपि सता ३७९ एतच्छान्त घाटरामा ६-१२ १३० हशा दग्धं विद्धसाल १-२ १३६ एतस्या विरह २८६ दिवाग्नि ३८९ एते व्योमनि १०-६० ४६ दिस्मन्याने ३८ कर्तव्या चार्य २१६ घत्ते पंजिनी ४५ कर्तुं त्रिलोचना ३६७ धने पावलि बालरा.७-३८ and ३७ कवीनां मानस (भोजप्रबंध ३१) १०-१४ ४६ काटझरपतिः ३७३ कावेरीकयरी वाटरामा १०-७२ ४७ नदीनां २९ कान्ये भाग्य १७२ निर्मान्य २३० कर्मणाः करवा पालरा ५-३० ४२४ निम्यान भशाप: Bhand rep., एयात. पा. ५२ नूनं दुग्धान्धि ९ " विद्ध.१-४३ ४६ पनिना ·सूक्तिमुतायली narshnaa-ra.. .. TV १-१२। २११ सुरतभर कविः आकरः कविः आकरः ३९१ न्यस्यान्यान् बालरा. १-२६३९१ वीराणां बालरा २-११ १७६ पद्यां मुक्ता (१) प्रचण्डपाण्डव १-०८||२८९ बजत्यपर विद्धसा ४-१ ४७ पार्थस्य मनसि ४७ शब्दार्थयोः (१) ४५ प्रद्युम्नान्नापर ४०८ शमव्यायामाभ्यां बालरा १-९४ ३२४ प्रेयान्मे दन्ति बालरा. ८-११- विद्ध.||१७६ शारीयूत प्रचण्डपाण्ड १-२९ ४-२० ||३६३ श्रीकण्ठश्वशुरः बालरामा १०-२७ १५१ बाणान्संहर विद्ध. १-२२, ४०३ श्रेयः प्रसूते विद्ध १:८; प्रचंडपा १-९ ४५ बाणेन हृदि ४५ सरस्वतीपवि २६ भागीरथी ४७ सरस्वतीव ४३ भासनाटक ४४ सहर्षचरिता २८६ भिन्दानो मानिनीनां विद्ध ८ सुप्तद्रुहिण ३६२ भूगोलप्रति विद्धसा १-२८ ३६३ मन्ये हिमांशुः ४७ सूतीना ४४ माघेन विनि (२) (तिलकमंजरी श्लो.२८)। ३७१ सेयं सुभ्र बालरा.१०-८५ ४६ मायुराज २४८ सैरन्धीकर विद्धसा २-२३ ४७ स्थिता माची ४३ यथार्थता ४२ स्वस्ति पाणिनये ३८० यद्वाचंयम बालरामा. १०-९२:३६२ स्वस्तिमानस्ति ३९१ यन्नारीतनु २-१२ / ३०४ स्वादूनां -बालरामा ४७ यायावर ३१ हरिपादः २१. ये दोलाकेलि बालरामा १०-५५ ४३ हुता शिखिनि ३६२ यो धरित्रीभर राम: ३२७ रक्ताभ्यक्तो बालरा. ३-३ १८७ अमुष्मिन् लावण्या ३७३ रत्नप्रसूरिति १०-५६ रामिलसोमिलो ३७३ रोधोरखा १०-५७ २११ सा व्याधेः कृशता ३९१ लावकृतित्तिरि २-१० रिस्सुका २३६ बढेःशक्ति ९५ आदाय वारि ३२९ विद्धस्तहस्त ५७ नाश्च दुर्जन १५७ विलिम्पत्ये, ३३९ शत्रूणामयशो १५५ विलीयेन्दुः विद्धसा. २-२ ६२ शरणं किं २४५ विशन्तीनां १-४४ रुदतिब्राह्मणः १४० विश्रान्तो दिवस १ पादयोर्विनिमयः १धनपालस्य कस्यापि (शा) " मा स्म सन्ति ܟܨܝܟ " C " Bhand. rep.

·कविनामानुक्रमणी "p. १७७ ऊरुद्वन्द्र शृङ्गारति p ११७ / ४०३ नातिनीचेः " तरत्तारं चक्षुः " शृंगारति p. कविः आकर: कविः आकरः रुद्रः २०० सार्ध मनोरथ शृंगारति ३०२ अंबा शेतेऽत्र २८३ स्वामिन्भङ्गु १२० ३०३ अस्माकं सखि शृङ्गारति P. ११४ १४४ उल्लंघ्यापि १२५/ १७६ मुखं विकसित (१) लक्ष्मणः ३०२ एकाकिनी काव्यालंकार ७-४१ १८० द्विजसंगति २७३ कण्टकिततनु (१) श्रृंगारतिलक p.१२४ लक्ष्मीधरः ३५६ किं गौरि मां काव्यालङ्कार २-१५ १९९ कृतं मिथ्या १२१ २३४ कम्पन्ते कपयः (२) ३९५ कोपात्किञ्चित् P. ११५ / १८६ गंभीरनाभी(३) चक्रपाणिविजयं ३--२७ १७७ गतं कर्णाभ्यर्ण p. १४-३९ p. ११९ / ४०३ मा स्म सन्धिं [ प्रबन्धचिन्तामणिः १४७ ] ३४३ तव दिग्विजया काव्यालंकार ११-४/ १२४ लक्ष्मीकौस्तुभ १४२ निश्वासेस्सह १४१ लघुवल्लभवासुदेवः २७३ नीरन्धं १४३ २५४ आभाति धूसर १४४ २६८ यथा बहिः १४३ प्रसरशिशिरा १४१ ३३८ सुतलं चरण (४) १३६ मुग्धा स्वम १२३ लीलाशुकः २७३ यत्ता (सन्ता)पयंति १२४ १९६ यत्पादं प्रणतः ३४ राधा पुनातु १२८ कृष्णकर्णामृतं २-२५ २७१ यत्र न मदन [ कुट्टनीमत ६१८] लोटसर्वज्ञः यत्र स्वदजलैः श्रृंगारति p. १२० ३९२ आच्छिद्योरम २०२ यत्रायित १२० २६८ उद्भिन्ना कल (५) राजेन्द्रकर्णपूर ७३ १५० यत्सारैरिव १३१ (६) अन्योक्तिमुक्तालता श्लो. १०७ १९८ यद्दाच:प्रचुरो १२१ ४९ केचिद्गर्व २०५ वाचो वाग्मिनि १३६ प्रकृत्येवा २२५ वाता वान्तु ३९० रविरथपथ १९६ विमुञ्चामुं शृंगारति २७४ विरम नाथ १ राजशेखरस्य Bhand. rep., कस्यापि (शा) २०४ सत्यं दुर्लभ १३२ २ शतानन्दस्य (स) ३Ms. no.4353.0.I. Baroda. सत्यं भामिनि ४ श्रीहर्षस्य Bhand. rep. २९५ सा बाद १२२ ५का. मा. गुच्छ" १ शृंगारतिलक •काग्यमाला ३ गुच्छ, १८९, ६ का.मा..२ १६ पाणी कङ्कण " " " " " " १३८ " " ·७० सूक्तिमुक्तावली आकरः कविः:. आकरः कवि लोहितक वर्धक: १४५ जीवामीति १९५ यावन्नो सखि (१) वत्सराज वर्धमानः ३९ सत्काव्यपीयूष ६० समर्पितास्तेन (२) वररुचिः बल्लभदेवः ९७ अयं वारामेको (१) (भल्ट १०८) ११३ अगुरुरिति ३३३ न्यश्चञ्चञ्चल अनवहितः १६६ बहुनाऽत्र ५८ अन्यस्माइब्धो १२८ वामन फल ४०५ अप्रतिकृत्य ६२ अभ्युपयुक्ता (३) वराहमिहिरः ९८ अमृतांशोः ३९७ अप्रदीपा बृहत्संहिता २-९॥ १०३ अयमवसरः ३२३ उरः कृत्वा (२) योगयात्रा fol. २५ । ४०६ अलमप्रिया ३२२ एकतश्च सुर ४५० अहह गृही ४०२ का प्रदीपयति बृहत्संहिता ७७-३५ १२२ अहिरहि (४) ३९८ कार्पासौषध ४०९ आपत्स्वेव (५) ३२२ जीवतोऽपि योगयात्रा tol. २५३ ४३३ ईश्वरमारा ३९७ न तत्सहस्रं बृहत्सं २-२२४३३ ईश्वरसेवा, ३२२ न पाहि पाहीति (३)[नेपध १२-६३] ५९ उज्ज्वलगुण ३८२ पृथ्न्याः स्थूल ४५५ उपचरिता ४०२ युक्तेन चूर्णेन वृहत्सं. ७७-३६ / ४१६ उपशोभैव २९ लीने श्रोत्रेक [खण्डप्रशस्ति २२] ८६ कथमप्यधिक ३२३ लोकोऽशुभ योगयात्रा १६-१३(101२९३) ३९९ श्रान्तस्य यानं बृहत्सं ६८-११६ १९७ समा: षष्टिः बृहज्जातक ६-५ ३८ काव्यं चार्वपि ३२३ संमूर्छितं योगयात्रा fol२rb | ३९७ किंचित्संध्या "१६-१५ (fol२९) ३२२ हा तात तातेति ,, १६-१२ (fot२९)| ४२७ किमिह कपाल ३६ क्लान्तमपो. १ मालवदस्य (शा), विद्यापतेः (स) १ युद्धकस्य (स) २योगमात्रा68.103.3396&32030.1. २ जयवर्धनस्य (स) ३ नेपधकः श्रीहर्षस्य (सभा) ३ कस्यापि (स). ४,५ कस्यापि (शा) ३६ कथमिह ६७ कः पश्यति ३२२ स्वर्गस्य मार्गा ६६ किमत्रेनों ·. कविनामानुक्रमणी ७१। आकरः कविः आकरः ४०६ क्लेशस्याङ्ग ६२ चाइअण ५३ जगदुपकृतिषु ६९ जलदस्समुद्र (१) ११७ जातस्य सिन्धु ४२० जीवति स जीव ४५४ तन्मन्यते ५३ तरुमूलान्यनु (२) ३६ तुष्टिर्न राज्ञो ३७ तेभ्यो नमः ३८ दत्ताऽनेन ४४७ दीनोद्धरण ४०५ दुर्गतिरपि ५८ दुर्वचन ६२ धनमर्थिना ४१३ धनिषु मुधा ६२ नन्दनरेन्द्र न परं धनानि ४१३ नश्यति जनात् ४०५ निजवर्ग ४१६ नित्यानि नश्वरीभिः ५३ निवसन्नपि ३६ नृपसभसरसि ३८ परितुष्यति १०९ परिमलसुरभि ४२० पश्यति यदि ४२५ पुत्रास्पदं ३६ पुंसां तदेव ३९७ प्रासादकूप ११४ फलभर ३९७ म्लेच्छा हि [बृहत्संहिता २-१५] कविः ४०६ यत्पतन ८८ यदि मत्तोऽसि १२२ यद्यपि विलसति रतिरस ३९७ रवी गगन ३९६ रूपान्वित ३७ वक्तार एव ५० शिशिरयति ४०१ श्रुतचरित ७७ श्रुतराजहंस ३७ श्रुतसंपदः ९८ समजनि ३८ सुकविश्रमा ४०६ सुकृतं धनस्य ४०० सुरम्या यामिन्यः ५३ सैव परं (१) बल्लालसेनः ६५ विरम तिमिर चमुकः ३८६ जंबूनां कुसुमो (२) बसुनागः " १५४ रक्ताशोक बसुन्धरः ११८ आरोहत्यवनि (३) ७६ एतस्मिन्मलया (४) २७६ तृपितःस्पृशति ३२ रामो नाम (कृष्णवर्णमृतं २-७२) १ कस्यापि (शा) २ राजशेखरस्य (स-क) ३ योगेश्वरस्य (स) ४ कस्यापि (शा) १ प्रहादनस्य Bhand-rep. २ कस्यापि (शा) ·७२ सूक्तिमुक्तावली कविः- " कविः आकर आकरः वस्तुपाला वामनः ९२ अध्यानं यदि १५१ अस्थाने जन ३७८ यत्रोन्मुखं १९९ कोपो यत्र (१) [अमरु ३८] ६९ संप्रति न २७६ नान्दीपदानि ६४ साम्यं निम्नोन्नता १५१ निकारकणिका याकूटः २५० मित्रे क्वापि (२) १९७ अनालोच्य (१) (अमरु ८०) २९१ यद्गुप्त वाक्पतिनाथ: घामननागः २९ किं किं सिंहः (खण्डप्रशस्ति २८) २१० मदमधुर चटिचहिति (, ३५). ४२ यस्मादियं २८० लीलाचामर (३) वारमटा .३९४ सारङ्गीसन्नतांग्या ४०० अर्थेष्वलभ्येषु अष्टाङ्गसंग्रह-सूत्र-५-४३ ४२३ हेलामात्र ३५० क वसन्ति वाग्भटालङ्कार ४-१४६ वाल्मीकिः ४०० नित्यं हिताहार अष्टोंगसंग्रह-सूत्र-५-४२; अष्टाङ्गदय-सू-४-३६ २१९ कशाभिरिव १८८ तस्याः पद्म वात्स्यायन: २१९ मेघकृष्णाजिन ३९६ कामयन्ते कामसूत्र ६-२-५७ विकटनितम्बा ३९७ कृत्याकृत्य ३९६ नरः कलासु कामसूत्र १-३-२४/ २०९ किं दारि नातः परतरं (२) २-४-३१/ २७३ बाला तन्वी वत्सः प्रस्रवणे (३) २-७-२९ विक्रमादित्यः शास्त्राणां विषयः २-२-३२ ४५५ अर्थिभ्यः कनकस्य वादीश्वरकाश्चनः १६९ लावण्यसिन्धु ३५७ आलिङ्गन्ते वसुधा(४)घनंजयविजयश्लो२३, २५२ लिंपतीव ( काव्यादर्श २-२२६) ३२५ कोऽप्येष खाण्डत विजयशर्मा ३५७ विच्छिन्ना रथ २४ '२८ हरेलीलावरहस्य १८५ धृतघनरुचिरा १ वाग्भटस्य Bhand.rep; विटनितंशयाः (क) अमरोः (स) २ नान्यत्पटुतरं इति पाठ : २ गोत्रानन्दस्य Bhand. rep., युवसेनस्य ३ उत्तरार्धे पादयोविनिमयः। (स), कस्यापि (शा). ४ काव्यमाला No.54. ३ उपततिलके, पमिदं मुक्ताकाणस्येति क्षेमेन्दः " " " " " " ·कविनामानुक्रमणी NAARAA आकरः कविः आकरः कविः विज्ञानात्मा विश्वेश्वरः ४५३ रम्यं हम्य॑तलं (१) (भर्तृहरि वैराग्य ८०) ११ उच्चेब्रह्माण्ड (१) विद्यापतिः ३७६ एतद्भीम २४ कुंभोपान्तात् १२७ जन्मस्थानं ३७७ ते चण्डीश ४१ या केवलं २४ ते दूरोद्दण्ड १२३ ये सन्तोष (२)( भर्तृहरि. वैराग्य २९) २४ दानस्रोत विद्येशानः वीर्यमित्रः ३५२ का लक्ष्मीः १४९ तरत्तारं तावत् ६४ न्याय्यं यत्तमसः वैद्यचक्रवर्ती विभाकरवर्मा १४८ साभिप्राय (२) २६७ कान्तानवाधर वैद्यनाथपण्डितः विमलसरस्वती १११ कुन्दे कुण्ठय ९८काचा:काश्चन २६८ सुधामयोऽपि , लाक्षाभिः कुरु १०३ सौवर्णः कमला विशल्यः वैद्यनाथप्रशस्तिः १६६ अधरेणोन्नति ३४३ यद्येतत्क्षय विशाखदेवः ३४२ सिन्दूरं सीमन्तात् (३) २२७ अपामुद्दृत्तानां मुद्राराक्षस ३-८ वैद्यभानुपण्डितः ४०९ अप्राज्ञेन च १-१५ २०६ आताम्राः ४०९ ऐश्वर्यादनपेत १-१४ ३७७ कनककलश ३८७ क्षताङ्गीनां ६-१२ / ११३ कुर्वन्तु नाम १८६ तत्त्रिविष्टप ३४० कृत्वा कीर्ति ४१९ तीक्ष्णाद्विजते ३-५ १३३ सण्डिता २७ प्रत्यमोन्मेष ३-२१, २२९ चश्चत्कादंब ४३३ भेतव्यं नृपतेः ७१ चूते समीप ४०९ मुहुर्लभोद्भेदा ५ तथाऽपि सर्वतो ३८७ विपर्यस्तं ६-१११५८ तस्याः स्मर ४३९ स्तुवन्त्यान्ता ३-१६ ३०५ तारुण्यातिशय १ मतहरे (1) भेरीमांकारस्य (शा) २ा पाठभेदः-सोकोऽयं भोजदेवस्येति २मरमाम्य Bhand. rep. ३धीधनदेवाना (1) " " " Bhsnd rep.

·सूक्तिमुक्तावली आकरः कविः आकरः ३४३ तुरगसर ८५ त्यक्त्वा ताप ३४७ दिश गति ५ नागुलीयः ४६२ नानाविधैः १५८ निवसति ४४८ नूनं चन्द्र ३७६ नो लावण्य २७८ पूर्णे मन्मथ २३२ प्रांशुमालेय ४०३ बोद्धा युवा १८३ माताकुंभ ४५५ रात्री वा यदि ३९९ लन्धमर्थ ६८ वरतरु (१) २१३ वर्पत्यग्नि ५ विबुधैः २०६ विस्फूर्जत २१९ व्याप्तं भिन्ने १०७ शाखाशत २२६ शुभ्रा, ४६३ शौर्य स्टापा ८५ सन्ति कूपा (२) ५ साहित्यविद्या १७८ हतं यद्यपि बैरन्धः (वैरडः) १९ अर्धागना व्यासः ४३८ अकृतस्यागमः ४४१ अतो गरीयः १ भानुपण्डितस्य (शा) (१) लोकोऽयं मुभाषितावल्या 686 कर्तृनामरहितः कविः ५६ अन्यन्तविमुस्से ५७ अपकारम० (१) ४३५ अरावपि ४३२ अविवकिनी ४०३ असत्यां च ६१ असंभोगेन ४४३ आत्माधीन ४२१ आतंदुः ४४८ इतो मृत्युः ४४५ एकः क्षमावतां ४३५ एकस्मिन्नप्यति ४३७ एतदेवात्र ४१४ करोतु नाम (२) ३२३ क्षत्रियस्योरसि ४४५ क्षमावता ९२ गुणानामेव ४०४ चरेद्धर्मा ४३२ चलेषु स्वामि २५ जद्दालस्फूर्ज ४३८ तृष्णाखानः ४२८ दर्शितानि कलमाणि ३२३ न य दक्षिणा २५३ नाकाशं न दिशो ३५४ निजामशक्तिं ४३७ पतन्ति सद ३२४ परस्परं सायक २६३ पिनष्टीव ४३४ पुरुषैर्धन ५६ पुंसामुन्नत (३) ४०४ प्रियं ब्रूयात् (1) Bhand. rep. (२) कस्यचित् (स) (३) कस्यापि (सु) ·कविनामानुक्रमणी + कविः । आकरः ४२२ प्रेषितायाः ४०४ बहूनामपि ४०३ बहूनामल्प ३२४ भूरेणुदिग्धान् ४३८ मनसस्सततो ३५४ महता पीडितो ६१ मृत्युः शरीर (१) ४५५ यत्र यत्र रतिं ४४० वर्तते येन ३२४ विमानपर्यत ४४३ वियोगदाव ४०३ विरुद्वैरपि ४३५ व्याप्तेनापि १२९ सततमुलूखल ४४३ सन्तोषामृत ४३२ समुद्रमिव ४४३ सर्वत्र संपदः (२) ३२४ सशोणितैः ४५५ संसारे पतिता ६१ साधुना दीन १९१ स्वभ्यस्तरूपा ३२३ हतोऽपि व्यासतीर्थः ४६२ भवश्च यदहं शकवृद्धिः १८३ कण्ठस्य विदधे १७८ कोटिल्याच्छन्न १९. गर्तिवणी १८३ दयिताबाहु (३) १ वाणमास्य (शा) कस्यापि (1) २ भगवतो वाल्मीकिमुनेः (म) ३ भागस्य (शा), कलशस्य (मु), काश्मीरक- श्यामलस्य (0). कविः आकरः १३४ दह्यमानेऽपि १८९ दूरयन्त्या जनं १९० मुखेन चन्द्र (भर्तृहरि-शृंगार १६) १८३ शब्दवद्भि १८४ सुदीर्धा राग शङ्करगणः १६९ कमलमनभसि शङ्करवर्मा ४८ पातुं श्रोत्ररसायनं विद्धसाल १.७-& बाल- रामा १-१० ३३३ पास्फिाला शरयैकः ३८२ भ्रमति गिरि (१) [ खण्डप्रशस्ति १८] शाण्डिल्यः ३२३ भर्तृपिण्डाण शिलाभट्टारिका १४५ इति त्वं तरुणी ३०१ याकौमारहरः १६६ श्वासः किं शिवस्वामी १४३ गतोऽस्तं धर्माशुः (२) २७८ दृशा सपदि (३) १६ स धूर्नटि (४) शूरवी १९ आश्लेषाधर (५) चिरंतनशरणस्य (स) १ कस्यचित् (स) ३ कस्यचित् (स) ४ तक्षकस्य (मु), सूरवर्मणः (शा) ५ कश्यचिन (1) ·सूक्तिमुक्तावली आकरः " २०९ नेयं चूतलता " " " कविः कपिः आकरः श्रीपालकविराजः १३५ परिच्युतः रत्ना २-१४ २१५ अपि तरु १३५ परिम्लान २-१२ २२१ दिग्भत्रा २२ पादामस्थित २४१ प्रत्यय २१४ पच्यन्ते स्थल १४८ बाणा: पच २१२ बधिरित १९५ भूमङ्गे सहसो २-२० २०८ स्तोत्रं चैत्र ३६५ मायद्दिग्गज नागा श्रीराजकविराजः २४८ याताऽस्मि १०९ यो दृष्टः स्फुट (१) २०७ मन्दोऽयं मलया (१) ४२६ रागस्यास्पद नागा श्रीहर्पः १६८ लीलावभूत रत्ना २४२ अनङ्गोऽय रत्नावली १-२२/ ४६१ वल्गटुंगो ३४२ अस्यासि [नैषधीयचरित १२-१६]/ ३८८ वासार्थ दययैव नागा २०० आतामतां ३-१४ | २४२ विचलित २६० उदयतटा १-२४ | १८१ विधायापूर्व रत्ना २६८ उदयोवी (२) ३-१२/ ३९२ विश्वामित्रश्च नागा ४-१५ ३६७ उद्गर्जजल नागानन्द ४-३ | ३९३ व्यक्तियंजन प्रियदर्शिका ३४२ उद्दण्डकोकनद (३) २०१ शीतांशुः २०७ उयद्विद्रुम १-१७१५२ सन्तापो २२ औत्सुक्येन १-२ २५५ समारूद २६८ किं पद्मस्य ३-१३/ २४१ सभ्र त्वन्मुख २४१ कुसुमसुकुमार १-१९/१३५ स्थितमुरासि २-१३ १७० कृच्छ्रेणोरु २-१०/२४१ स्पृष्टस्त्वयैत्र १-२१ ४४८ क्रोडीकरोति नागा ५-८/२६८ स्मितपुष्पो नागानंद ४२६ तिष्ठन् भाति १-७/२६६ सस्तः स्रग्दाम १४४ दुवारा रत्ना २-६ श्रीहर्षपण्डितः (खण्डनकार) २७४ दृष्टा दृष्टिमधो नागा ३-४) ३६१ अजनभूमी नैपधचरित ४१४ द्वीपादन्यस्मात् रस्ना १-६ ३३८ अध्याहार: १२-५७ "३३ ध्यानव्याज नागा अन्तस्सन्तोष ३८७ निष्यन्दश्चन्दनानां ३-७३८७ अमन्यतासौ १-८७ श्रीपालकविराजस्य Bhand-rep ४०१ अमीभिराकाण्ड २ आरुष शैलशिखर इति पाद: १ प्रहादस्य Bhand-rep.-हेतुकस्य (ण) ३ विद्यायाः (स) कस्यचित् (स) " " " ·कविनामानुक्रमणी कविः आकरः १२-३६ " " " " " ५८ पीडनं बहुधा " " " " " ३७७ अप्रान्तश्रुति नेपध० ३४५ अस्यारिप्रकर ३३८ आस्ते दामोदरीया ३७५ उन्मीलल्लील ३४५ ऋजुत्वमौन ४०१ घृतप्लुते ४०९ चतुस्समुद्री ३६० चलाचल ४०१ त्वया विधातः २४९ दिनावसाने १७ दूरे दारुवना ३६० द्विषद्भिरेवास्य ३६१ धूलीभिर्दिवं १८० नासादसीया २४९ पचेलिम ४०१ पयःस्मिता ४२१ पूर्वजन्म ३६१ प्रयातुमस्माक ३३५ प्रागेतद्वपु ३३८ भूशक्रस्य ४४१ महाब्धयो ३४५ यःपृष्ठं युधि २६८ यत्पद्ममादित्सु ४०१ यदप्यपीता यदादिहेतुः ४२१ याचमानजन ३४५ राज्ञामस्य ३८७ विचिन्वती विनिद्रपत्रा ३७७ बिललास ३७५ वृद्धो वापिरयं ३३६ सन्धानानि ३७७ सममेणमदेः आकरः कविः ३५९ सिन्दूरद्युति २-१०२ नैषध० ३६० हरेर्यदक्रामि १२-९८ १२-९५ श्रुतधरः १२-१०१ / १०५ कामं भवन्तु (१) १२-४४ श्रुतधरराजः १६-१०३/ २२७ चेतःकर्षन्ति (२) १०-२८ श्रुतधररामः १-६० १६-९० ये वर्धयन्ति २२-९९ सर्वज्ञनारायणभट्टः ४५८ उद्वेगस्य निवारणाय १-७२ " चक्षुम्पश्यतु १२-९९ सर्वज्ञवासुदेवः २२-१४ २५२ इदं नभसि १६-१०७३१२ कांश्चिञ्चाटु ५-१७ ३११ तल्पे नितंब १-६९/ ३०८ न विद्या न च १२-९३ ३७९ प्रत्यष्टमि (३) १२-९१ ३७८ मन्ये विशाला (४) ३१. यस्मिन्नास्ति १२-९७ २८३ व्याघूतहार २२-११७ २५३ सद्यस्सान्द्र (५) १६-७१ ३१० ससंभ्रम १६-७० स (श) वंदासः ५-८८ ३३४ अन्ये हि दुःस १२-५८/ २१९ अर्धेन जलद १-८६/ २१४ तापावसन्न १-७८ २३३ न प्रस्ताव २-७९ १ वामदेवस्य (मु) १२-१०२ १ सूक्तिसहसात् Bhand-rep. ३, ४ बिल्हणस्य Bhand-rep. २-९२ ५कस्यापि (शा) " " " " " " " " " " " " " ·सूक्तिमुक्तावली " कविः आकरः कविः आकर ३५८ भूयस्त्रिभंगि १० स जयति हिमकर वासव. श्लो. ४ ३५१ महानपि (विदग्धमुसमण्डनम् ४-६५) ५९ हस्त इव भूति " २०० वधूनां (१) सूचीगोभटः २१४ विशुष्यत्तीया ५९ ऋजुरेप पक्ष २१९ शीतलादिव एते स्निग्ध ३५१ सत्यशील (विदग्धमुखमण्डनं ४६७०) ६२ दृढतरनिबद्द सर्वधर्मा सोमकविः ९९ केनासीनः (२) १९२ आगच्छन् सारंगदेवः ३७८ नक्तं शशांकोपल ४६० त्वदीयं त्वत्कार्य ५८ साहित्ये सुकुमार सिंहपैयः सोमनाथप्रशस्तिः १०२ नदीतीरे शाखिन् २१ सन्ध्याताण्डव (१) ९९ यामस्ते शुभमस्तु (३) सोमप्रभसूरिः ( सोममभाचार्यः) सिंहलकविः '४४६ क्रीडाभूः (२) सूक्तिमुक्तावली श्लो. २५ यदि पावा तोये २६ ३९ प्रियामुखं सिंहलपतिः (कुन्तलपतिः) सोमेश्वरदेवः ३९४ इन्द्राभ्यर्थनया १५९ चित्राय त्वयि सीत्काररत्नं " यथावदादनात् ३९२ वनभुवि २७७ समादिष्टं शिष्टेः वाचं यस्सरस सुबन्धुः हनुमान ३८ अविदितगुणा वासवदत्ता श्लो. ११ ३३६ अत्युच्चाः (३) (सिंहासनद्वात्रिंशिका ३४६ चापस्तेन (४) fol 4 b.) ५९ विध्वस्तपर ९ २८२ अस्ति (पातु ) श्रीस्तन (४) राण्ड- विषधरतो प्रशस्ति १९. ३० आकृष्टः शिखया १ शर्वस्य Bhand-rep. २ मालस्य (स) ३३७ आबाल्याधि खण्डम. ३ गोविन्दराजस्य (स) ३० कस्त्वं ब्रह्मन् ४ वासवदत्तायामेतत्सेच्छायः श्लोकोऽयं दृश्यते- जीवावृष्टिं स चके मृधभुवि धनुषः शत्रुरासीद्रतामुः १ कस्यचित् (स) लक्षातिर्मार्गणानामभवदरिबले सयशस्वेन लब्धम् । मुक्ता तेन क्षमेति त्वरितमरिषलेरुत्तमात्रैः प्रविष्टा ३ छित्तपस्य (स). ४ Mss. nos. 11516 & पचव द्वेषिसैन्यातमवनिपति प सहयान्तरं स. ॥ 1860-1 Baroda. " " " " " २ काव्यमाला गुच्छ ७ ·कविनामानुक्रमणी ७९ VL- " " कवि आकरः कविः आकर ३१ किं छत्रं खण्डप्र. ५० गाहन्ते कवि २९ चन्द्रार्धायित (१) ३४ १६१ चित्रोत्कीर्णादपि १३ जीयासुश्शकुला तन्वी संकेत १३ न पकराले खंडप. श्लो. १७ २७० तल्लोको २९ पातु त्रीणि १८ महाना.६.६३ २८२ नैपथ्यादपि २८ पृष्ठभ्राम्यत् ४१ पदव्यक्ति (भोजप्रबन्ध. p. ३३.) २८ बिभ्राणोऽभिनवेन्दु खण्डप्र. २४ ३०३ प्रतिरजनि ३३९ भ्रान्त्वा दिग्वलयं २५८ मन्दं निधेहि (१) ३४१ मातुः खेदमयं (२) हलायुधः २८ मुक्तैर्यास्यति २५ ४११ अर्धागुल हरगण: हेमचन्द्रसूरिः ३०६ कज्वी दृष्टि ४३६ कान्तारं न यथेतरो (सूक्तिमुक्तावली हरिभट्टः ४४१ सहोदय श्लो. ८३) ४०५ आलस्यात् हेमसूरिः ७७ काक त्वं ४१७ अयं प्रभुरयं हरिहरः , कृष्णः क्रीडितवान् (२) ३०१ आकारैर्न विदन्ति ४१८ निर्दयत्वं १०३ आगच्छता ४१७ प्राणेभ्यो न ६६ आशाः पूरयति ४१८ लक्ष्मीनिर्लक्षण ३०४ कोपं संवृणु ४१७ श्रोस्सपत्नी सर्वासामेव ३७६ कास्ते शीतांशु :१४ खिन्नोसि मुंच (वासवदत्ता. श्लो. २) हेविधनेसोरः १५६ गन्तुं प्राङ्गणतो ८३ भ्राजिष्णवो नभसि (३) १.सोमार्धायितनिपिधानदशनः सन्भ्यायितान्त १ नालस्य (स), कस्यचित् (शा) मुखः।' इति पाठः २ अमृतदत्तस्य (सु) २ छित्तपस्य (स) ३ किशोरकस्य (स) . " ·अनिर्दिष्टकर्तृकाणां श्लोकानां निर्दिष्टाकरग्रन्थानुक्रमेणानुक्रमणी " " " " हन्त मोहा " " " " " " " " इन्दुलेखा (१) २१ भो भो दिक्पतयः (१) १६७ कैस्मरैः २१५ हे गोदावरि ४-१२ तापकाठिन्य मार्कण्डेयपुराणम् न त्वरा ४२४ यद्देवेभ्यः १६-६२ यनिपीड्य वाग्भटम् ३९७ दधिमधु जयतुङ्गोदयः वासिष्ठरामायणम् १४२ किं ते न सन्ति ४३९ अनावर्जित १७-२२ १७३ सम विलासो ४४९ आपदःक्षण १५ सूक्ष्माय ४३९ क्षणमायाति १५-३१ बोधिचर्यायतारः ४५१ जननीजनका ४४६ परस्य दुःख (२)- ८.९४ ४४९ जन्मपल्वल २१-२० परात्मसम ९० जरा सुधा २२-३६ ४४४ मृत्पात्रमात्र ४१७ तावच्छीत ४४४ शून्यदेवगृहे ४३९ नासिधारा १७-४८ मदालसाकुवलयं पदं करोत्य १७-२९ ४४९ परिपकं २२-२३ १४९किं पर ४३९ भीपयत्यपि महानाटकम् मेरुशृङ्ग ३३२ अङ्के कृत्वोत्तमा यस्य श्री २१-३५ ३२७ एताश्शार्दूल युज्यते ३१८ कपोले ४३९ रोगार्तिरंगना १७-४५ ३१९ किञ्चित्कोप (हनुमन्नाटक १४-८७) ४१२ वरं शराव १३-१७ ३१४ को हि ४४९ विद्राविते २७-२० ३१८ (द्रास्सन्त्रास (हनुमन्नाटक १२-२) विषं विषय ३१९ निस्त्रिंश (३) श्मशाने २१-६ ३३० पक्षोत्क्षेप ४१७ श्रीमानजन श्रृंगारकिन्नरम् १ एते पंच-आकारापोले: Bhand-rep. १६२ उद्देष्ट्य २'मयान्यदुःछ इति पाठः २ स्परिन (स) योगेश्वरस्य (0) " " " " " " " " " ·ग्रंथनामांनुक्रमणी " १६२ जीमूत बाष्पस्तस्य मार्गे मे वेणीबन्धन. सूक्तिरत्नाकरः (१) " २५८ अग्रे धनुः " २१३ कापि कापि " ततःप्राविरभूत् तपनं बिन सूक्तिसहस्रम् २२२ अंभोदस्तनित २४५ अथ कृतक २३४ अन्तर्गृहं नयति २२३ अन्योन्यवारि १३७ अभ्यर्थ्य १३१ अस्यास्त्राण २२३ अहो कतम ४०८ आह्नि भास्कर ३१० आपूर्यमाण २३९ आरादसो २३३ आसत्यलोका २३९ आस्कन्दितो ३६७ उत्तंसीकृत ३६२ उपर्यशुमतः १३१ एतत्सर्व २३९ एषा जिगीपति १९१ कमलशरधि १३२ किं भद्रं पथि २४३ किं वात्या १२१ कुर्वाण २० फेदं गर्जित १३० गन्तुर्विवस्व २३३ गिरन्ति ननु १. जयति हर २२७ जीमूतेषु ३९ जुगुप्सितमिदं १५ ज्योतिस्तमो १६४ तत्रैक करिणी २६२ तन्तुभ्रमेण १३१ दुःखानि मे २३६ धूपितेषु १३३ निक्षिप्य कापि ३३४ पुरो नुन्नः १६४ पृष्टो लेख १० प्रणमत नयने २४५ प्रणयिनि सति " प्रथममनुसर १६४ बमः किं ३६२ भर्तृचिन्ताप ३३४ भरालोके २५३ भवति हरि ३१२ भार्याय पति २१३ भ्रामन्न्यः परितः ३५८ मेरो पोत २५३ यच्चेदंबुधि २०६ यत्प्रारंभ ४२ यदाननेन्दोः ३५२ यदरीपु १३२ यदिबोध २२७ यशसो वर्धमानस्य २२२ यो गात्रापर ३५८ राजस्तयामज १४ समीपाणि २४५ सरितमभि एलेपचारः सलिमहरगत Bhand.rep.

·सूक्तिमुक्तावली
२२. वज्रेण त्रिजग
४१ वनजलधिमही
२३६ विरतसुकृत
१३६ विश्रान्तो दिवसः
२२७ व्योम्नि विश्रान्त
१३० शक्नोमि नासितुं
१६४ शृणु पर
१९२ श्रुत्वा गर्जित
१३३ श्रुत्वा बहिः
३६५ शैलस्सोऽयं
२२७ शोणेः परिवृतः
२४३ संश्लेपे कुचयोः
१६४ संसक्तेषु
३६४ सयास्यन्दन
२३९ सन्तु द्रुमाः
५७ सवर्षाशनि ( (१)
२२३ स्कन्धं तरोः
३८ स्नानं सिन्धु
३३३ हन्ति स्थूणा
१ गोभटस्येति Bhand-rep.

·अनिर्दिष्टकर्तृकाणामुपलब्धाकराणां श्लोकानामनुक्रमणी । " " नीति ४३ " " पृष्ठे. श्लोकः आकरः पृष्ठे. स्लोकः आकरः १२९ अचिन्त्याःपन्थानः अनर्घराघव७-१८ | २८१ क्वचित्ताम्बूलाक्तः अमरु १०७ २६१ अद्यापि स्तनदुर्ग महानाटक २-३५ ३४६ कामन्त्यःक्षत खंडप्रशस्ति ११२ २४४ अमन्दमणिनूपुर विद्धसाल २–६ ३९१ क्षत्रबह्ममहा बालरामा १-२७ ७४ अम्भोजिनीवन भर्तृहरि नीति १४ ३८० खेलं सञ्चरितुं १०-८१ १९७ असवृत्तो नायं अमरु १४० २८४ गतप्राया रात्रिः प्रबंधचिंतामणिः p. ३९५ असाध्यायास्सुखं रतिरहस्य १-६ १०५ १३५ अस्त्रं विमुच्य(१) भिक्षाटनकाव्य १२-५ १२ गोरीविभज्य अनर्घ ७-११८ ४५२ आयुनीरतरङ्ग सिंहासनद्वात्रि fol. 13a २७२ चक्षुःप्रीत्या अमरु १०० ४१८ आलस्यं स्थिरता 1la ३४० चिन्तागम्भीर खंडप ६६ ४२५ इन्दोः कला अनर्घ ७-१४४ ८ चूडोत्तसित मर्तृहरि. वैराग्य. श्लो १ ३५८ उन्ः कुंभः नलचंपू: ६-६० ६० जाड्यं ह्रीमति (१) २४७ एतस्याः करिकुम्भ ३९५ जातिस्वभाव रतिरहस्य १-८ १३१ कान्ते कथञ्चित् (२) अमर १५८ १८७ तन्नितम्बस्य विक्रमाङ्क ८-२१ २९९ कान्ते तल्प १०१ १६० तन्वन्यास्त्व (२)तिलकमञ्जरी P. ४३० कालिन्द्या दलिते सिंहासनद्वात्रिं ३२० fol.5a. ३४२ तादृग्दीर्घ (३) 78. ३६८ किं घूमो जलधेः ४५० तावदेव कृति भर्तृहरि. शृंगा ७० ३६ किं हारेः किमु (३) राजेन्द्रकर्णपूर. ९३ तृणबाणस्तृण (४) आर्यासप्तशती श्लो. ७४ १९५ किशिदाप्प ६० ते तावत् कृतिनः (५) भर्तृहरि. नीति. ६४ २२१ किचिन्मुद्रित रत्नावली २-१५ अमरु ११८ १७१ दृशः पृथुतरी नलचंपः ५-५० २०३ दृष्टिं रुपा २-१६ ३५० कीदृक्षोभवति विदग्धमुसमंडन १-३६ २०४ दृष्ट लोचन अमरु १६० ३१ कमी मूलवत् ३४४ देव त्वदिजय सिंहासनदाधि lol. 4 b महानाटक ५-२५ २९४ कोपो यत्र अमरु. ३८ Bhand. rep ५६ क्वचिकन्या (४) भर्तृहरि. नीति ७३ २का.मा.edn no.85. उप्रेक्षावरभ. Dhand rep. uretra. Bland. rep. ४ भाविनिमयः ५'ए मायारामा, Bhand, ३.मा.गु.. • Bhind. rep. भोः नषध १२-११ " " श्लो १९२ शृंगारतिलक. परि २. p. 136. | २५४ किमु कुवलय " २Bhanml. rep. -- rep. मरः ·सूक्तिमुक्तावली " संप ९६ श्लो, ७६ खटप्र. ९०० पृष्ठे. श्लोकः आकर पृष्ठ. श्लोकः आकरः ३४०देव त्वं मलया खंडप्र १२८ / ३५४ यावत्स्वस्थ (१) भर्तृहरि. वैराग्य७५ ३४७ दारं खङ्गिभि, १४२ यास्यामीति अमरु ७९ ३५५ धन्या केयं मुद्राराक्षस ?--१ ३४७ राजन राजसुता ५४ न च भवति सिंहासनद्वात्रिं fol. 70 १६६ निःशेषच्युत २९२ रामाणां रमणीय. अमरु १२३ अमरु १०५ १२२ निष्कन्दा संडप्र. श्लो. २० ४१८ लक्ष्मीः सर्पति (२) 'सूक्तिमुक्तावली १७९ नूनमाज्ञाकर (१) भर्तृहरि. शृंगा ११ ४ न्यञ्चद्भवलयं महानाटक ९-८ १७२ लावण्यामृत नलचंपू ७-४३ १५१ पादाङ्गुष्ठेन (२) ९ वन्दे तक सुरथोत्सव १-१४ अमरु १३६ १४ वपुर्दलन संहप्र. श्लो, ३० १८ पायादा मृच्छकटि १-२ २७६ प्रयच्छाहारं अमरु ११७ ४८ वासः शुभं (३) चोरपंचाशिका fol, २३ ३८० प्रयागः सर्व (३) अन ७-१२७ २५४ विकलयति नलचंपू: ५-६६ १३२ प्रस्थानं वलयः (४) अमरु ३५ २४ विघ्नेशो वः (४) महाना १-२ २८३ प्रियकृत ११५ ३३९ वीर क्षीरसमुद्र १३९ बाले प्रियेण (५) भिक्षाटन २१-४ महाना ६-६१ ४९ बिन्दुद्वन्द कर्णसुन्दरी ग्र. प्र. ४ ३२० वीरोऽसौ किमु महाना ७-५५ १३५ मदनदहन महाना २-४१ ४२१ शगः सन्ति (५) क्षेमेन्द्रस्य-शशिशे २४७ मन्दायते नलचंपू ५-६४ २०० सुभृत्व कुपिते चोरपंचाशिका, tol. Ga ३१३ मातस्तातःक्व महाना ३-२८ ३०५ सीमुद्रां मकर भर्तृहरि. शृंगा. श्री. ४९ ३३२ माल्यं मधीन नलचंपू ६-७० २७० मुग्धे धानुष्क भर्तृहरि-गंगा १३ ३४७ स्नाता:मापि ३१९ मुले पथ महाना ५-७ हनुमनाटक ८-५४ ३१३ स्निग्धश्यामल. ९५ ययपि वद्धः आर्यासप्तशती श्लोक ४८२ १४० स्फुरति यदिद शृंगारति. परि. २ विक्रमादेव ७-७६ ३४४ यस्याशाविजये (६) पालगमा १-२५ संख्य १२२ ४०८ स्वेच्छपा कुरते पाणमास्य Bhand. rep. २Bhsnd rep.. , Bhand. rep. 1&r Bhand. rep. २ Bhand. rep. मोममायायाय. ५'माया रेण' इति पाठः, Bhand. rep Ms no. 137010. I. स्प्रेक्षाभ. fhand, rep 40272. . 'देव स्वप्रये' इति पाद: * Quoted in eft827419, संप्र. ११३ २०९ यताकुर , 5ม# ·सूक्तिमुक्तावली शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् सार्ध ? तस्यां सु स मनो " ७ नायका तमः कलहे करिहयगिरि गगनादि किमधि द्रढयतु द्राकदृष्ट " दूषय ने प. अशुद्धम् ४ सर्व नायिका १६ ततः कलहः ३ करिगिरि ५ मृगयादि १५ किमिह १९ द्रढतयु २४ २५ दाकृष्ट २८ ५ (?) १५ पण्डित्वं २५ यदि देव १४ प्रभुदेवी ६२ १३ चाइ ९ मृगपद १७ कुवन्त्य ९२ वसुपाल ६ भूयास १० विधुरता १२० १२३ २० वर्ज १२४ २७ दर्वर्ण १२५ १९ सोदा १२८ २६ रविते १३८ ૨ गलान् १४० २१ मालम् १५३ १९ तर्कि १५४ १६ साङ्ग २० द्रष्टं १७६ १७ पट्ट्या २२ तृणी १८ वपु प. अशुद्धम् शुद्धम् १८८ १८ तस्यास्सु ४ सुमनो २०१ १२ जाताद्राक् আনারী २०८ ४ निर्वाण निर्वाणा २४६ १९ बाल बाल्य १ विन विनः ३१० १ गिता गिताः ३१२ ५ वाद्या वाढ्या ३१२ १९ दूपयति ३१२ २१ तृपिता तृपितो ३३१ ९ कवीन्द्रा कपीन्द्राः ३४३ ६ बहलको बहलतो ७ मभूद्धरा मभूद्रथभरा ३४६ ११ भक्ष्या [पुष्पा ] ३४६ १२ भूय [ भृङ्गा] ३४६ १३ जम्बुलम्बी लम्बिजम्बू ३६७ १२ दत्ते धत्ते ३७६ २ दृष्ट्या वृष्ट्या ३८२ २० पृष्टात् पृथ्व्या ३८४ १३ हिता हिताः ३८९ ५ पुष्प पुष्ट ३९४ १३ भविति भवति ३९५ ९ मवाप्य माग्य ४२९ नातन प्रातर्न १२ गु गुणि ४४७ १६ नित्येप् नित्येषु ४५३ १४ मपा मेषा ४६३ १७ तिम्मन्त्रि तिम्ममन्त्रि नमस्कार " पण्डितत्वं यतिदेव प्रभुदेवी दाइ. मृगमद कुर्वन्त्य वस्तुपाल भूयांस विधुरतां मे खल त्वज्ज दुर्वर्ण सोहा रविस्ते इगुलीन् जालम् तत्कि साड़ द्रष्टुं पद्भ्यां तूणी वयः ते खल आशीर्वाद " २१ २३ " " "

·Gaekwad's Oriental Series
CATALOGUE OF BOOKS
1938
ORIENTAL INSTITUTE, BARODA

·SELECT OPINIONS Sylvain Levi: The Gaekwad's Series is standing at the head of the many collections now published in India. Asiatic Review, London : It is one of the best series issued in the East as regards the get up of the individual volumes as well as the able editorship of the series and separate works. Presidential Address, Patna Session of the Oriental Conference: Work of the same class is being done in ore, Travancore, Kashmir, Benares, and elsewhere, but the organisation at Baroda appears to lead. Indian Art and Letters, London: The scientific publications known as the " Oriental Series" of the Maharaja Gaekwar are known to and highly valued by scholars in all parts of the world. Journal of the Royal Asiatic Society, London: Thanks to enlightened patronage and vigorous management the " Gaekwad's Oriental Series" is going from strength to strength. Sir Jadunath Sarkar, Kt.: The valuable Indian histories included in the " Gaekwad's Ori. ental Series" will stand as an enduring monument to the enlightened liberality of the Ruler of Baroda and the wisdom of his advisers. . The Times Literary Supplement, London: These studies are a valuable addition to Western learning and reflect great credit on the editor and His Highness.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published at the Oriental Institute, Baroda 1. BOOKS PUBLISHED. Rs. A. 1. Kāvyamimāmsā: & work on poetics, by Rajasekhara (880-920 A.D) edited by C D Dalal and R Anantakrishna Sastry, 1916. Reissued, 1921 Third edition revised and enlarged by Pandit K, S Ramaswami Shastri of the Oriental Institute, Baroda, 1934 -0 This book has been set as a tert-book by seven Universities including Benares, Bombay, and Patna, 2 Naranārāyanānanda: a poern on the Paurínic story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by Vas. tuprla, Minister of King Viradhavala of Dholka, composed between Samvat 1277 and 1287, 2 e , AD 1221 and 1231 edited by C D Dalal and Pi Anantakrishna Sastry, 1916 Out of print. 3 Tarkasangraha: a work on Philosophy (refutation of Vaisesika theory of atomic creation) by Anandajñāna or Anandagiri, the famous commentators on Sankarā. carya's Bhaskas, who flourished in the latter half of the 13th century. edited by T A Trpathi, 1917. Out of print. 4 Parthaparäkrama: a drama describing Arjuna's recovery of the core of King Virāta, by Prahlidanadeva, the founder of Palanpur and the younger brother of the Paramāra king of Chandravatl (a state in Marwar), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was a Yuvaraja in Samvat 1220 or AD 1164 edited by C. D Dalal, 1917 Out of print 5 m (Nah ikāvya) of playuragiri, I the ongizator Mayuragiri, by or AD 1596 edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Intro duction by C. D Dalal, 1917. Out of print. 6. Lingānušāsana : on Grammar, by Vámana, who lived between the last quarter of the Sth century and the first quarter of the 9th century edited by CD. Dalal, 1918 0-8 7. Vasantavılăsa : an historical poem (Bahikiyya) de. scribing the life of l'astupils and the historr of ) ·2 Rs. A. Guzerat, by Balachandraguri (frona Modheraka or Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary of Vastupāla, composed after his death for his son in Samvat 1296 (A.D 1210): edited by C D. Dalal, 1917 1-9 8 Rūpakașațkam: six dramas by Vatsarāja, minister of Paramardideva of Kalinjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the 1st quarter of 13th cen. tury edited by C. D. Dalal, 1918 Out of print. 9 Mohaparājaya : an allegorical drama describing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conver. Bion of Kumārapila, the Chalukya King of Guzerat, to Jainism, by Yashpala, an officer of King Ajaya. deva, son of Kumārapila, who reigned from A.D. 1929 to 1232. edited by Muni Chaturvijayajı with Introduc. tion and Appendices by C D Dalal, 1918 2-0 10. Hammiramadamardana : a drama glorifying the two brothers, Vastupāla and Tejahpāla, and their King Viradhavala of Dholka, by Jayasimhasūri, pupil of Virasūri, and an Acīrya of the templo of Munisuvrata at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 or A D 1220 and 1239 edited by C D Dalal, 1920 .. 2-0 11 Udayasundarikathā : & romance (Campū, in prose and poetry) by Soddhala, a contemporary of and patronused hy the three brothers, Chchittarāja, Nāgārjuna, and Mummunirája, successive rulers of Konkan, compoged between AD 1026 and 1050: edited by C. D. Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 12 Mahāvidyāvidambana : a work on Nyāya Philosophy, by Bhatta Vădindra who lived about AD 1210 to 1274 edited by M R Telang, 1920 9-S 13. Prācīnagurjarakāvysangraha : a collection of old Guzerati poems dating from 12th to 15th centuries AD.: edited by CD Dalal, 1920 14 ---- n ut 7-8 2-0) 15 Gapakārikā. & work on Philosophy (Pasupata School), by Bh Isarvajña who lived in the 2nd half of the 10th century edited by C D Dalal, 1921 16 Sangitamaharanda: a work on Music, by Nárada, edtted by MP Telang, 1920 17 Kavindrăcārya List, list of Sanskrit works in the collection of Kavindrācārya, a Benares Pandit (1656 AD) edited by Anantakrishna Shastry, with a foreword by Dr Ganganatha Jha, 1921 is Vārāhagrhyasūtra. Vedic ntua) (domestic) of the Yajurveda edited by Dr R Shama astry. 1920 19 Lekhapaddhati. & collection of models of state and pri. vate documents, dating from 8th to 15th centuries A D. 0-12 0-10 ·3 Rs. A . trork edited by CD. Dalal and G. K. Shrigondehar, 1925 2-0 20. Bhavisayattakabă or Pañcamikaha: a romance in Apabbramsa language, by Dhanapila (circa 12th cen. tury): edited by CD Dalal and Dr P D. Gune, 1923 0-0 21. A Descriptive Catalogue of the Palm-Jeaf and Important Paper MSS, in the Bhandars at Jesgal. mere, compiled by C. D Dalal and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923 3-4 22. Parašurāmakalpasūtra : & work on Tantra, with commentary by Ramsvara edited by A. Jabadera Sastry, BA, 1923 Out of print. 33. Nityotsava: a supplement to the Parasurāmahalpagūtra by Umanandanatha : edited by A. Mahadeva Sastry, BA, 1923. Second revised edition by Swami Torvikrama Tirtha, 1930 6-0 24. Tantrarahasya : & work on the Pribhikara School of Pārvamimingi, by Raminujícrga: edited by Dr R. Shamasastry, 1923 Out of print. 25, 32. Samarangana on architecture, town. planning, and engineering. by hing Bhoja of Dhara (11th century). edited by Mahamahopadhyaya T. Ganapat: Shastrı, Ph D. Illustmted. 9 vols, 1921-1925 10-0 20, 41. Sidhanamālā: a Buddhist Tantric test of rituale, dated 1163 AD, consisting of 312 small worhs, composed by datinguished writers edited br Benoytosh Bhattacharyya, MA,Ph D. Illustrated rols, 1925– 1028 14-0 27. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda : compiled by G K Shrigondehar, M.A. and KS Ramarimi Shastri, with a Prefaco by B. Bhattacharya, PhD., in 12 role, rol I (Vela, Velalaksana, and Upanieds), 1923 00 28. Münasollīsa or Abhilaşitirthacintamani: an ener. clorrdio work treating of one hundred different topics connected with the Royal household and the Floral court, by Someíraradera, a Chaluksa hing of the 19th century. elited by G K Shrigondehar, J., 3 rola, TD!. 1, 1993 20. Nalarilisa: n drama bs Pamachandravúrpapii of llem chandrasón, describing the l'aurinika ton of Nal and Dimivanti dal bi GK Chngondelar, 3.A.and I. B Gandhi, 1926 30, 31. Tattvasangraha: a Buddhat philosophical work of the shantun, by Sinanka, Almofrayr at XAland with latljiki (commentar ) br hoe diecir's Kamalnsila, also A Prolavor At Salands slital hy l'anrlit Emhur Koshuan tchina with # Foreson hy Illatsacharkı., V.I., Th D , role, 1924 .. 21-0 ·4 Rs. A. 33, 34, Mirat-i-Ahmadi: by Ali Mahammad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarat: edited in the original 1-OJN..ah Al: A Delacons of Persian 19-8 35 4-0 1-8 B. C Lele, 1926 36, 68. Nāțyaśāstra : of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir edited by M. Ramakrishna Kavi, MA., 4 vols, vol I, ilustrated, 1926 (out of print), vol. II, 1934 37 Apabhramsakāvyatrayi: consisting of three works, the Carcari, Upadeśarasāyana, and Kalasvarūpakulaka, by Jinadatta Sūri (12th century) with commentaries : edited with an elaborate introduction in Sanskrit by L B. Gandhi, 1927 38 Nyāyapraveśa, Part I (Sanskrit Text). on Buddhist Logic of Dionāga, with commentaries of Haribhadra Sûri and Pārsvadeva. edited by Principal A B Dhruva, MA, LLB , Pro-Vice-Chancellor, Hindu University, Benares, 1930 39. Nyāyapraveśa, Part II (Tibetan Text) edited with introduction, notes, appendices, etc, by Pandit Vidhusekhara Bhattacharyya, Principal, Vidyabhavana, Vigvabharatı, 1927 40 Advayavajrasa graha: consisting of twenty short works on Buddhist philosophy by Advayavajra, a Bud. dhist savant belonging to the 17th century A.D, edited by Mahāmahopādhyāya Dr Haraprasad Sastri, MA, CIE, Hon D Latt, 1927 42, 60. Kalpadrukosa : standard work on Sanskrit Lexicography, by Keśava edited with an elaborate introduction by the late Pandit Ramavatara Sharma, Sahityacharya, MA, of Patna and index by Pandit Shrikant Sharma, 2 vols , vol I (text), vol II (index), 1928-1932 M Al Muhammad from the original (retired), and Prof Corrected reissue, Two Vajrayāna Works : composing Prajiopāyayıns. cayasiddhi of Anangavajra and Jhānasıddhi of Indrabhūti-two important works belonging to the little known Tantra school of Buddhism (8th century A.D.): edited by B Bbattacharyya, Ph D, 1929 45 Bhāvaprakāšana. of SāradAtanays, a comprehensive work on Dramaturgy and Rasa, belonging AD 1175–1250, edited by His Holiness Yedugını Yatiraja Swami, Melkot, and K S Ramaswami Sastri, Oriental Institute, Baroda 1929 2-0 14-0 6-8 3-0 to 7-0 ·5 RSA. on 46. Rāmacarita : of Abhinanda, Court poet of Hāravarsa probably the same as Devapāla of the Pala Dynasty of Bengal (cir. 9th century A.D.): edited by K. S. Ramaswami Sastri, 1929 7-8 47 Nanjarājayasobhūşana ; by Nrsimhakavi alias Abhinava Kalıdāsa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Nanjarâja, son of Virabhūpa of lysore edited by Pandit E Krishnamacharya, 1930 5-0 48 Nātyadarpana: on dramaturgy, by Ramacandra Sūri with his own commentary: edited by Pandit LB Gandhi and G K Shrigondekar, MA 2 vols., vol I, 1929 4-8 49 Pre-Diánāga Buddhist Texts Logic from Chinese Sources : containing the English translation of Satáśāstra of Aryadeva, Tibetan text and English translation of Vrgraha-vyāvartani of Nagarjuna and the re-translation into Sanskrit from Chinese of Upāyahr. daya and T'arkaśästra edited by Prof. Giuseppe Tucci, 1930 9-0 50 Mirat-i-Ahmadı Supplement : Persian text giving an account of Guzerat, by Al Muhammad Khan edited by Syed Nawab Ali, M A., Principal, Bahaud. din College, Junagadh, 1930) 6-0 51,77. Trişastišalākāpurusacaritra:of Hemacandra, translated into English with copious notes by Dr. Helen M. Johnson of Osceola, Missouri, USA 4 vols , vol. I (Adiśvaracantra). illustrated, 1931, rol II, 1937 26-0 52. Dandaviveka: a comprehensive Penal Code of the ancient Hindus by Vardhamana of the 15th century AD edited by Vlahamahopadhyaya Kamala Krsna Smrtitirtha, 1931 . 8-8 53. Tathāgataguhyaka or Guhyasamāja : the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists (3rd century AD) edited by B Bbatta. charyya, Ph.D, 1931 54. Jayākhyasamhitā: an authoritative Pañcaratra work of the 5th century A.D., highly respected by the South Indian Vaisnavas edited by Pandit E Krishnamscharyya of Vadtal, with one illustration in de colours and a Foreword by B Bhattacharya, Ph D, 1931 12-0 55. Kävyālankārasārasamgraha: of Udbhata with the commentary, probably the same as Udbhata viveka of Rájánaka Tulaka (Ilth century AD.) edited by KS Ramaswami Sastri, 1931 56 Pārānanda Sūtra: an ancient Tăntnc sort of the TT.-1..------ 1. of many practices edited by Swami by B Bhatta. Carys, TAV, 1931 3-0 ·6 Rs. A 57, 69._Ahsan-ut-Tawarikh: history of the Safawi Period of Persian History, 15th and 16th centuries, by Hasan- 1-Runlu. edited by C N. Seddon, ICS (retired), Reader in Persian and Marathi, University of Oxford, 9 vols (Persian text and translation in English), 1932-34 19-8 58. Padmānanda Mahākāvya: giving the life history of Rsabbadeva, the first Tirthankara of the Jainas, by Amarachandra Kavi of the 13th century edited by HR Kapadia, MA, 1932 14-0 59. Sabdaratnasamanvaya : an interesting lexicon of the Nānirtha class in Sanskrit compiled by the Maratha King Sahaji of Tanjore. edited by Pandit Vitthala Şistri, Sanskrit Pathasāla, Baroda, with a Foreword by B Bhattacharyya, Ph.D, 1932 11-0 61. Saktisangama Tantra: a voluminous compendium of the Hindu Tantra comprising four books on Kāli, Tārā, Sundari and Chhinnamastā edited by B Bhatta. charyya, M A , PhD, vols., vol I, Kalikhanda, 1932 2-8 62. Prajñāpāramitas. commentaries on the Prajāpāra. mitā, a Buddhist philosophical work edited by Giuseppe Tucci, Member, Italian Academy, vols, vol 1, 1932 12-0 63. Tarikh-i-Mubarakhshahi: an authentic and contem: 7-8 11-0 14-0 Kt, 1932 64 Siddhāntabındu : ou Vedānta philosophy, by Madhusū. dana Sarasvati with commentary of Purusottamu. edited by P C. Divanjı, M A., LL M, 1933 03 Istasiddht: on Vedanta philosophy, by Vimuktātmā, disciple of Avyavātm., with the author's own commentary edited by A Hiryanna, MA, Retired Professor of Sanskrit, Maharaja's College, Mysore, 1933 66, 70, 73 Shabara-Bhasya . on the Mimārsā Sūtras of Jaimini Translated into English by Mahāmabopādh. yāya Dr. Ganganath Jha, MA, D Litt, etc, Vice- Chancellor, University of Allahabad, in 3 vols, 1933- 1936 67 Sanskrit Texts from Bali: comprising a largo num. ber of Hindu and Buddhist ritualistic, religious and other tests recovered from the 1slands of Java and Balı with comparisons. edited by Professor Sylvain Leri, 1933 71 Nārāyana Sataka : a devotional poem of high literary merit by Vidyakara sith the commentary of Pitambara edited by Pandit Shrikant Sharma, 1935 18-0 3-8 .-0 ·8 R9, A. point by Mallayādı Suri with a commentary by Simhasuri Gani: edited by Muni Caturvijayaji. 5. Krtyakalpataru: of Lakşmidhara, minister of King Govindachandra of Kananj edited by Principal K. V. Rangaswami Aiyangar, Hindu University, Bonaros. 6. Bphaspati Smrti, being & reconstructed text of the now lost work of Brhaspatı: edited by Principal K. V. Rangaswami Aryangar, Hindu University, Benares. 7. A Descriptive Catalogue of MSS, in the Oriental Institute, Baroda : compiled by KS Ramaswami Sastry, Fruta Dandit, Oriental Institute Baroda, 12 vols , vol II (Srauta, Dharma, and Grhya Sütras). 8 Western Amod : 9 10 Tattvopaplava : a masterly criticism of the opinions of the prevailing Philosophical Schools by Jayarābu edited by Pandit Sukhalalji of the Benares Hindu University Anekāntajayapatákā : of Haribhadra Sun (c 1120 A.D) with his own commentary and Tıppanaka by Muntchandra the Guru of Vädideva sūri edited by HR Kapadia, MA Parama-Samhita : an authoritativo work on the Pāñcharătra system edited by Dewan Bahadur S Krishnaswami Aiyangar, of Madrie 11 III. BOOKS UNDER PREPARATION 1. Prajñāpāramitās : commentaries on the Prajñāparamită, a Buddhist philosophical work. edited by Prof Giuseppe Tucci, 2 vole , vol. II 2 Saltisangama Tantra : compr191ng four books on Kalı, Tărā, Sundari, and Chhinnamasta edited by B Bhattacharyya, PhD, 4 vols., vols II-IV 3 Natyadarpana: introduction in Sanskrit giving an account of the antiquity and usefulness of the Indian drama, the different theores on Rasa, and an examination of the problems raised by the text, by L B. Gandhi, vols, vol II 4 Gurjararāsāvali: a collection of several old Gujarati Rāsas edited by Messrs BK Thakore, MD Desai, and M C Modi 5 Tarkabhāsā: a work on Buddhist Logic, by Moksīkara Gupta of the Jagaddala monastery edited with a Sanskrit commentary by Pandit Embar Krishnama. charya of Vadtal 6. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda : compiled by the Library staff, 19 vols, vol III (Smrti MSS) ·9 Rs, A. 7. An Alphabetical List of MSS. in the Oriental Institute, Baroda : compiled from the existing card catalogue by the Library Staff 8. Nitikalpataru : the famous Niti work of Kşemendra: edited by Sardar K M Panikkar, MA, of Patiala. 9. Chhakkammuvaeso : an Apabhramsa work of the Jains containing didactic religious teachings: cdited by L B. Gandhi, Jain Pandit 10. Sanırát Siddhānta : the well-known work on Astronomy of Jagannatha Pandit: critically edited with numerous diagrams by Pandit Kedar Nath, Rajjyotisi, Jaipur 11 Vimalaprabhā: the famous commentary on the Kālacakra Tantra and the most important work of the Kalacakra School of the Buddhists. edited with comparisons of the Tibetan and Chinese versions by Gjuseppe Tucci of the Italian Academy, 12. Nispannayogāmbara Tantra: describing a large number of mandalas ar magic circles and numerous deities. edited by B Bhattacharyya 13. Basatin-1-Salatin : a contemporary account of the Sultans of Bijapur. translated into English by M. A Kazi of the Baroda College and B. Bhattacharyya. 14 Madana Mahārnava: a Smrti work principally dealing with the doctrine of Karmavipăka composed during the reign of MÃndhātā son of Madanapāla: edited by Embar Krishnamacharya. 16. Trişastiśalākāpuruşacaritra : of Hemacandra: translated into English by Dr. Helen Johnson, 4 vols , vols III-IV. 16. Vivāda Cintāmanl. of Vāchaspati Jisra . an authoritative Smrto work on the Hindu Lair of Inheritance. translated into English by Jahamahopadhyaya Dr Ganganatha Jha. 17 Bghaspatitattia : a Saira treatiso belonging to an early stratum of the Agamic literature written in old Javanese with Sanskrit Slokas interspread in the text. edited by Dr A Zeisense of Leiden 18 Anu Bhāşya: a standard work of the Suddhádsatta School translated into English by Prof G H Bhatt, HA of the Baroda College 19 Aparajitapçcchi: a voluminous work on architecture and fine arts. edited by Mr P A. Jankad, LC.E 20. letubindu: the famous work of Dhurmakirti on Buddhist logic. edited from a single JIS discosered at Pattan, by Pandit Subhalalji of the Benares llindu Unirersity .

·10 Rs A, 21, A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhan. dars at Pattan : edited from the notes of the late Mr CD Dalal, JA by L B Gandhii, 2 vols, vol II For further particulars please communicate with- THE DIRECTOR, Onental inetute, Barola.

·SELLING AGENTS OF THE GAEKYAD'S ORIENTAL SERIES England Messrs. Luzac & Co., 4G, Great Russell Street, London, W.C. 1. Messrs. Arthur Probsthain, 41, Great Rossell Street, London, WC.I. Messrs. Deighton Bell & Co. 13 & 30, Trinity Street, Cambridge. Germany Messrs. Otto llarrassowitz, Buchhandlung und Antiquariat, Querstrasse 14, leipzig, C. I. ustria Messro. Gerold & Co., Stefansplatz 8, Vienne. Calcutta Messrs. The Book Co., Ltd., 43, College Square Messrs. Thacker Spink & Co., 3, Esplanailo East. Denaret City Messrs. Braj Bhusan Das & Co., 403, Tuntbarı Barnr. Lahore Mosn. Mehrchand Lachmandası, Sanskrit Book Thept. all Mitha Siret Mosan. Motilal Banarsidass, l'unjal Kanakrit Book Iga's, 11 Mitha Attert, Moin. Tarapoterala & Sons, Kitab Mahal, lomly net Moin Gopal Sarayan & Co., Kalleru li. Mount ...11. Tripathil & Co. Kalabra linsit. Orimal lleol Supply Agency, Ita**r t'th. MUITA 52158 BWDAY-7.