·No text on this page.

·Government Oriental Library Series
Bibliotheca Sanskrita No 41
खा दिरगृह्यसूत्रम्
रुद्रस्कन्द व्याख्यासहितम्
THE
KHADIRA GRIHYASUTRA
WITII TIK
COMMENTARY OF RUDRASKANDA
EDIT11)
1. MALADIVI SASTRI, D. 1.,
Curato), livrement Omenal Inbunny, Move
L. SRINIV ISICILARI,
Purulit, lioul Owntul Libman,
Musoma
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE
GOVERNMENT OF HIS HIGHNESS THE
MAHARAJA OF MYSORE
MYSORI.
PRINTED IT TIL GOVJ.RNMENT BRANCH PRESS
1913

·No text on this page.

·अवतरणिका. . . इद्गमिदानी प्रस्तूयते- तेन स्मार्तमनुष्ठानमन्तरेण न वैदिकम् । प्रवर्तते द्विजातीनां धर्मशुद्धिमभीप्सताम् ॥ इति व्यासस्मरणेन, चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालकः । आचारभ्रष्टदेहानां भवेद्धर्मः पराङ्मुखः ॥ इति पराशरस्मरणेन च सिद्धायां स्मार्तकर्मानुष्ठानावश्यकतायां स्वस्वशाखावगतमन्त्रविनियोगद्वारेण मन्वादिप्रणीतस्यैव कर्मक- लापस्य प्रयोजकः गृह्यकारै. प्रणीतमेव गृह्यशास्त्रमनुसर्तव्य- मित्यविप्रतिपन्नोऽर्थः। तथाच देवल:- मन्वादयः प्रयोक्तारो धर्मशास्त्रस्य कीर्तिताः । तत्प्रयुक्तप्रयोक्तारो गृह्यकारास्तु मन्त्रत. ॥ इति ॥ तत्र छन्दोगानां स्मार्त धर्म मन्त्रद्वारा समुपदिदिक्षुः तत्रभवान् खादिराचार्यः संक्षिप्तं शब्दतो विस्तृतं चार्थतः किंचन रचयामास गृह्यशास्त्रम् । गृह्यशब्दार्थस्तु-औपासनोऽभिः गृह्यः " यस्मिन्नग्नौ पाणि गृह्णीयात्स गृह्यः' इत्यत्रैव शासनात्, नत्साध्यानि कर्माणि गृह्याणीत्युपचर्यन्ते इति । प्राधान्येन तेषा- मत्रोपदेशाद्युक्तमस्य गृह्यशास्त्रत्वम् ॥ इदं च शास्त्रं संवत शब्दतोऽर्थतश्च प्रायशः गोभिलायं गृह्यशास्त्रमित्यस्यैव विस्तरलक्षणं वा गोभिलीयं, आहोस्वित् KHADIRA.

·IV गोभिलीयस्यैव संक्षेपलक्षण वेदमिति यद्यप्युदति संशयः सर्वे- पाम् । तथापि स्मृतिसूत्रप्रवाहस्यानादिसिद्धत्वाभ्युपगमान्न वयं पारयामो विनिर्णेतुमन्यतरां कोटिम् ॥ अस्य च शास्त्रस्य श्रीमता रुद्रस्कन्दनाना विरचिताऽति- गभीरार्था वृत्तिरकैवात्र प्रचरनीति तयैव सह शास्त्रमेतदनीयत प्रकाशम् ॥ शास्त्रस्यास्य प्रणेतुः खादिराचार्यस्याभिजनचरणदेशसम- यादिकं न किचिदपि शक्यमवगन्तुम् । व्याख्यातुस्तु रुद्रस्क- न्दस्य ग्रन्थान्ते परिदृश्यमानेन- नारायणस्य पुत्रेण मग्ववाटनिवामिना । रुद्रस्कन्दन संक्षेपायाख्यात गृह्यशासनम् ॥ इति पद्येन किंचिदिवावगम्यते, तदपि नालं निर्णयायति ॥ अत्रत्यविषयाः सूच्यन्ते- विषया. पुटमख्या विषयाः पुटसख्या 10 पाकयज्ञ गृह्यकर्मसमद्देशः सामान्यत कर्मकाल. यज्ञोपवीतम् -1 ब्रह्मा 5 उपलेपनादि 12 6 7 प्रपदान्त प्राग्घोमीय कर्म- आचमनम् दर्भासनम दिग्विधि होमस्थानम् विवाहः 18 " 8 गर्भाधानम् 36 .. स्नानम् ܙ ܕ 37 हस्तः गृह्यः भोपासनम् वैश्वदेवः 38 मन्त्र .... " 40 ·V विषयाः विषयाः दर्शपूर्णमासी आग्नेयस्थालीपाक पुटसंख्या 46 पुटसख्या 51 आप्लवनम् (स्नानम्) पुष्टिकामस्योपदेशः उपाकर्म 9 56 07 पुसवनम् सीमन्तोन्नयनम् 59 अनध्याय 10 60 आश्वयजीकर्म 10 सोध्यन्तीहोमः निष्क्रमणम् 6.) आग्रहायणम् 10 (6) अष्टकाः 107 66 121 नामकरणम् चौलम् 'उपनयनम् गोदानादीनि व्रतानि 70 ब्रह्मवर्चमादि पुष्टिकामार्थानि कर्माणि- मधुपर्काहः 77 1:36 एतद्गन्थशोधनावसरे सहायीकृतानामादर्शपुस्तकानां स्थित्या- दयः- एतत्कोशालयस्थानि पुस्तकानि- न. 67 मुलम् नागराक्षरमयम् नातिशद्रम् न. 1037 " " नं 1.9.15 " " न.2501 न.2990 " नं. 57 वृत्तिः नं. 2502 नं. 3157 ग्रन्थाक्षरमयम् शुद्धम् THE KUPPUSWAMISASTRI RESEARCH INSTITUTE MADRAS-4.

·VI
नं. 2673 वृत्तिः
..
प्रन्थाक्षरमयम्
शुद्धम्
न. 8731
नं. 3817
कर्णाटाक्षरमयम्
श्रीमन्महाराजसदसनस्थितसरस्वतीभण्डारान्तर्गतं
प्रन्थाक्षरमय व्याख्यानपुस्तकमतिशुद्धमेकम्.
आहत्य 12 पुस्तकान्यादर्शीकृत्य यथार्ह संशोधितमिदं
गृह्यशास्त्रामति विज्ञाप्यते.

·श्री खा दि र गृह्य सूत्र म. रुद्रस्कन्दीयव्याख्यायुतम्. । अथातो गृह्या कर्माणि अथ अनन्तरम् । कस्मादनन्तरम् । देव सवितः' इत्यादिमन्त्र- वच्छाखाध्ययनात् । यतोऽनधीतवेदस्य मन्त्रापरिज्ञानात् वक्ष्यमा- णेषु वाक्येषु कर्मानुष्ठानयोग्यतया प्रतिपत्तुमशक्यं, अतस्तद्- नन्तरमिति गम्यते । ननु--मन्त्रमात्राध्ययनादपि शक्यं प्रतिप- त्तुम् । सत्यम्-यदि मन्त्रमात्राध्ययने विधिस्स्यात् स्यादेवं, कृत्स्नवेदाध्ययन एव विधिप्रवृत्तः । विध्यभावे को दोपः ? इच्छा- निवन्धनमध्ययनं स्यात् । तथा सत्यध्ययनस्य पुरुषप्रतिपत्त्यु- पायत्वात् तस्याश्च तत्साध्यपुरुषार्थपरामर्शापेक्षत्वात् मन्त्रा- णां चातीन्द्रियपुरुषार्थसाधनकारोपकारिप्रकाशनशक्तिसद्भावनि- श्चयप्रमाणाभावेन तद्विवक्षाया असम्भवात् अवश्यमन्यविवक्षया भवितव्यम् । अन्यविवक्षया चोचरितस्याप्रामाण्यमाहुर्मीमांसकाः । ग्रन्थगौरवमयादस्माभिन लिख्यते । अप्रमाणभूतस्य च साधन- त्वायोगात् न तावन्मात्राध्ययनस्य वृत्तत्वम् । वैधे त्वध्ययने 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यक्षरप्रधानत्वानिर्देशस्य संस्क्रिय ·2 खादिरगृह्यसूत्र [प. १. माणाक्षरद्वारेण च पुरुषार्थावबोधनरूपप्रयोजनसिद्धिसम्भवात् म्वाध्यायाध्ययनस्य ज्ञानसंपादनद्वारा प्रामाण्यम् । वैधं त्वध्य- यनं नियतक्रमत्वात न तावन्मात्रस्य सभवति । एवमपि कि- मिति न तत्परस्य वृत्तत्वम् । एकत्वाद्विधेरन्तरास्थितो विधिवि- गंधात् । न हि प्रधानभूतामध्ययनक्रियामपरिसमाप्य तदपे- क्षित व्यापागन्तरे प्रवृत्तिः ॥ अतश्शब्दो वक्ष्यमाणं प्रति वृत्तम्याध्ययनस्य पर्यवसानल- क्षणं हेतुत्वमाह । अध्ययनविधिहि अर्थावबोधपर्यन्तोऽनुष्ठानयो- ग्यमवाधं विना न पर्यवस्थति । 'देव मवितः प्रसुव' इत्यादिम- न्त्रात्पन्नश्च अवाधा न गृह्यशास्त्रोपदेशं* विनाऽनुष्ठानयाग्यो भवांत । अत एप सूत्रार्थः अध्ययनानन्तरं ततार्यवसानादेव हताः गृह्याणि कर्माण्युपदेक्ष्याम इति ॥ । औपामनाख्योऽग्निर्गृह्यः ‘यस्मिन्नग्नौ पाणि गृह्णीयात् स गृहाः' इति वचनात । तत्साध्यानि कर्माणि लक्षणया गृह्याणी- त्याह । अत औपामनहोमादिषु गृह्याग्निमन पवाधिकार इत्यु. तं भवति आहत्य विहितं वर्जयित्वा यथा 'पुनर्मामैतु' इति ब्रह्मचारिणः । चौलादीनि बालसंस्काराथर्तया तच्छेपत्वंन यद्य- पि बोध्यन्ते, तथापि पुत्रं संस्कुर्यात्' इत्येवमादिवचनात् पितुगप तानि कृत्यान्यव । स्वकृत्यानि च सर्वाण्याग्निमाध्यान्य- स्मिन्नवानी कार्याणि अस्य सर्वसाधारणत्वेनोत्पन्नत्वात् अग्नय- न्तराक्षेप प्रमाणान्तराभावाच्च । बालकृत्यमपि प्रसङ्गसिद्धत्वा- नाग्नयन्तरमाक्षिपति । यदा तु मर्वाधानेन पितुरप्यग्नयभावस्तदा * शास्त्रोक्त.

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 8 बालकृत्यनाक्षिप्यते लौकिकाग्निस्सर्वहोमेषु समाचारसिद्धत्वात् लौकिकस्य । पिताऽपि तस्मिन्नेवाग्नी संस्कुर्यात् विद्यमाने गृह्ये उपात्तस्य विद्यमानत्वादुपादानक्षमः । । अत्र परसंस्कारार्थान्यक- देशं प्रणीय तस्मिन्नेव कार्याणि । ममानेषु तस्य लौकिकत्वमि- त्यस्मदुपलब्धदेश समाचारः । यद्येवमेव समाचारस्सार्वत्रि- कस्स्यात् तथैव श्रुतिकल्पनया प्रमाणं स्यात् । अथ तु देशान्तरे विगानं स्यात्, कृत्स्न एव परार्थान्यपि स्युः, नाप्यग्नरन्ते लौकि कत्वम् । यदा त्वनग्निः पिता भार्यामरणादिना यदि शास्त्रान्तरे- प्वनग्नेस्संस्कारप्रतिषेधो विद्यते तदाऽन्येन कारयेत् । अथ तु न विद्यते स्वयमेव लौकिकेऽग्नी कुर्यात् । ननु-अन्यदीयेऽग्ना- वन्यः किमिति न करोति । आहवनीयादिवत् पुरुषविशेष प्रति नियतत्वात् । यस्य यां गृहाः स तस्यैव संस्कारयोग्यः ॥ गृह्याणीति पाप्ते छान्दमो लुक्कृतः छन्दस्स्तुल्यत्वमस्थ शास्त्रस्य गमयितुम् । तुल्यत्वं च वेदमूलत्वंन मन्वादेिवद- तीन्द्रियार्थे प्रामाण्यात, वेदमूलत्वाच्च । वेदमूलेपु स्मृतिशा- स्त्रेषु वेदाङ्गेषु च यद्यदस्य शास्त्रस्यापेक्षितं विद्यते तस्य तस्य सङ्गहम्सिद्धो भवति, सर्वेषामध्ययविध्याक्षिप्ततया एकविज्ञान- विषयत्वात् । अपेक्षाऽभावे त्वविगाधनामपि न समुच्चयः, परामर्शहत्वभावन वाक्यार्थम्य पर्यवमानात् । गृह्याणीतिमिद्धे कर्माणीतिवचनमनयन्तरसाध्यस्यान्वष्टक्यादेग्नग्निमाध्यस्य सङ्गहार्थम् । तस्य च प्रयोजनं वक्ष्यमाणायाः परिभाषायाः माधारणत्वं सूचयितुम् । अन आप वाक्यार्थः -गृह्याण्यगृ- क्षय.

·4 खादिग्गृह्यसूत्र [प. 1. . . ह्याणि च कर्माण्युपदेक्ष्याम इति । गृह्यमाहचर्यादगृह्याण्यप्यो- पासनवत एवेति केचित् ॥१॥ उदगयनपूर्वपक्षपुण्याहेषु पागावर्तनादह्नः का- लोऽनादेशे ॥ २॥ यस्मिन् क्षणे मकरं गच्छति सूर्यः ततः प्रभृति षण्मासा उदगयनम् । यस्मिन क्षणे सूर्याचन्द्रमसौ सह वमतः तत ऊर्ध्व यस्मिन क्षणे नयोरेव परमा विप्रकर्षः ततः प्राक्पूर्वपक्षः । ज्यो- तिशास्त्रे कम पोग्य यदहरुक्तं तत्पुण्यमहः । तपां द्वन्द्वसमासः । अन्वये गामितरतरयागमाह विभाः । अतो येषु कर्मसु समु- ञ्चितानामन्वयः सम्भवति तेषु समुच्चितानामेवाङ्गत्वं, यष्वसम्भ- वस्तेषु यथासम्भवं द्वयोरेकम्य वाऽन्वयः । ननु सकृदुश्चरि- तस्य कथमनकधाऽन्वयः। सर्वकर्मणामधिकृतत्वादादावर्तत पदं, इतरेतरयोविवक्षया च । समुच्चयसम्भवेशप यजयोतिश्शास्त्रे नि- पिद्धमहस्तद्वर्जनीयं उदगयनपूर्वपक्षावनादृत्या पि दोपहेतुत्वात् । मध्यंदिनादृर्ध्वमहरावर्तनीमत्याहुः। तत प्राग्ग्रहणं वक्राभावेऽप्यावृ- त्तिरस्ति अह्न इति विशिनटि । ननु-प्रातराहुति हुत्वा हविर्निर्व- पेदित्यनेनैव सिद्धम् । न सिद्धयति पूर्वकालनिषधपरत्वात्तस्य । अपि च 'सर्वमहः प्रातराहुतेस्स्थानम् ' इतिवचनात् अपराह्नऽपि स्यात् । काल इति यथाऽन्ये दर्शादयः काला अधिकारहतवः तथाऽ- यम युक्तः : कालोधिकारहेतुर्नाङ्गमात्रमिति गमयितुम् । अतोऽन्य काले कतपकृतमेव, न विगुणमानम्। विशेषादेशस्य बलीयस्त्वे सिद्धे अनादेश इति शास्त्रान्तरादेशस्य सङ्गहणार्थम् । तत्र विरुद्धानां विकल्पः । यया विधा हे सर्वकालत्वं, उपनयने च पश्चम- -

·ख. १.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
5
वर्षादि । अविरुद्धानां समुच्चयः यथोपनयने वसन्तादि, सर्वेषु
च मुहूर्तादि । एवं सर्वत्र ॥२॥
अपवर्गे यथोत्साहं ब्राह्मणानाशयेत् ॥ ३ ॥
अधिकारप्रयोगे समाप्ते यथाश्रद्धं त्रयवरान् ब्राह्मणान्
भोजयेत् ॥ ३॥
यज्ञोपवीतम् ॥ ४॥
कर्माङ्गं स्यादिति शेषः । नित्ये विद्यमानेशप यज्ञोपवी-
तान्तरं प्रसङ्गात्सिद्धम् ॥ ४ ॥
सौत्रम् ॥ ५॥
तद्यज्ञोपवीतं कार्पाससूत्रकृतं रज्जुर्वासा वा । स्मृत्यन्तराच्छे.
पावगतिः ॥५॥
कौशं वा ॥ ६ ॥
कुशविकारः कोशम् ॥ ६ ॥
ग्रीवायां प्रतिमुच्य दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य यज्ञोप-
वीती भवति ॥ ७ ॥
तत्सौत्रं कौशं वा पाशाकृतिं कृत्वा ग्रीवायामासज्य द-
क्षिणं बाहुमुद्धृत्य तस्याधस्तादबलम्वमानं कृत्वा यज्ञोपवीती
भवति । विन्यासविशेषयुक्ते अस्मिन् द्रव्ये यज्ञोपवीतशब्दो
वर्तते, तदर्थे द्रव्य उपचारात् ॥ ७ ॥

·6 खादिग्गृह्यसूत्रं [प. १. सव्यं प्राचीनावीती ॥८॥ - “ ग्रीवायां प्रतिमुच्य सव्यं वाहुमुत्य प्राचीनावीती भवति । पतत् पित्रये, स्मृत्यन्तगत् । “उपासने गुरूणां वृद्धानामति- थीनां च हामे जप्यकर्मणि भोजने आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् अन्येप्वप्येवंप्रकारेषु भवति" इति व्याप्तयर्थ, गृह्यशास्त्र विहिनादन्यत्राप्येतद्यमङ्गमिति । निर्वातिता नोक्ता, अस्मिच्छास्त्रे निवातिना कृत्यं नास्तीति । कोचित्-'वायसान् वधकामः' इत्यत्र निीतिमिच्छन्ति वधकामे श्येनयागे दर्श- नात् । तदर्थं च ग्रीवायां प्रतिमुच्य” इति सूत्रं विच्छिद्य निवीता भवति" इत्यध्याहरन्ति ॥८॥ मर्वकर्मणामङ्गमाचमनं आदी कर्तव्यम । तदाह विराचम्यापो द्विः परिमृजीत ॥ ९ ॥ उदकं त्रिग्ङ्गष्ठमूलतलेन पीत्वाऽङ्गुष्टमूलतलेना लोमप्रदेशा- द्वहिः परित आष्टी द्विः परिमृजीताद्भिः ॥ ९ ॥ पादावभ्युक्ष्य शिरोऽभ्युक्षेत् ॥ १० ॥ पादी युगपर्दाभमुखं प्रोक्षेदद्भिः । पृथक्सूत्रकरणं पूर्वो- त्तरसूत्राभ्यां वैलक्षण्यं गमयितुम् । वैलक्षण्यं च पाण्यवयव- विशेषानपेक्षत्वम् ॥१०॥ इन्द्रियाण्यद्भिस्संस्पृशेत् ॥ ११ ॥ अङ्गष्ठानामिकाभ्यां चक्षुषी । अङ्गष्टप्रदेशनीभ्यां नासिके । अङ्गप्ठकनिष्ठिकाभ्यां श्रोत्रं । अप इन्यधिकारात्सिद्धे अद्भिारति

·ख. १]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
7
प्रत्यङ्गम ग्रहणार्थम् । इन्द्रियाणीति सामान्योक्तावपि पादयोः
पृथग्ग्रहणात् पायवादीनामग्रहणमयोग्यत्वात् , मनसश्चाशक्य-
त्वात् , त्वचस्सर्वगतत्वात् सिद्धः, जिह्वायाश्च पाने । पारि-
शेष्यात्त्रयाणामेव ॥ ११ ॥
.
,
.
अन्ततः प्रत्युपस्पृश्य शचिर्भवति ॥१२॥
प्रत्युपस्पृश्येत्युक्ते पूर्वोक्तानां प्रत्येकं स्यात् अतोऽन्तत
इत्युक्तम् । उपस्पृश्येति सिद्धे प्रतीति पूर्वमप्युपस्पर्शनमस्तीति
सूनायितुम् । पूर्वमुपस्पर्शनमपेक्ष्य प्रत्युपस्पर्शनं भवति । तच्च
स्मृत्यन्तराद्गम्यते -'आमणिवन्धनात्पाणी प्रक्षाळ्य' इति । तत्परा-
मर्श च तत्सहचरितानां “प्राङ्मुख उदमुखो वा शौचमार-
भेत, शुचौ देशे आसीना दक्षिण बाहु जान्वन्तरा कृत्वा
यज्ञोपवीती वाग्यतः, हृदयस्पृशः, अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिः, ती-
धन पादौ प्रक्षाल्य' इत्येवमादीनामपि परामर्शस्सिद्धो भव-
तीति तैस्समुच्चयः । पादप्रभृति क्रियाविशेषाणां निरपेक्षश्र-
वणान्मुखमार्जनादीनां निवृत्तिः । शुचिरिति न केवलं कर्मा-
ङ्गभाव एवाचमनम्, अप्रायत्य सति शुद्धयर्थमपि भवतीति वेदित-
व्यम् । भवतीति यज्ञोपवीती भवतीतिवत् ॥१२॥
.
.
आसनस्थानसंवेशनान्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ १३ ॥
कुर्यादिति शेषः । विध्युपदिष्टानि नार्थप्राप्तानि आसनादीनि,
वचनस्यान्यथावयात् ॥ १३ ॥
प्रामुखस्य प्रतीयात् ॥१४॥

·8 खादिरगृत्यसूत्रं [प १ प्राङ्मुख इन्युक्त कुर्यादित्यध्याहारे कर्तुरेव प्रामुखत्वं स्या- दिति सर्वस्यैव कर्मसम्बन्धिनः प्रामुखत्वं विधातुं सम्बन्ध- मात्रवाचिनीं पष्ठीमाह यथा चौल मातुः । वाक्यशेषात्सिद्धे प्रतीयादिति मधुपर्के दातुश्चीले नापितस्य प्रत्यङ्मुखत्वनियमार्थ प्रामुखस्य प्रति अभिमुखमियात् गच्छेदित्यर्थः ॥ १४ ॥ पश्चादग्नेर्यत्र होमस्स्यात् ॥ १५ ॥ यस्मिन् प्रदशे होमो विद्यते तत्र प्रधानमङ्गानि च पश्चा- दग्नेरुपविश्य कुर्यात् । स्यादिति ब्याप्तयर्थ भवतीतिवत् ॥ १५ ॥ सहशिरसं स्नानशब्दे ॥ १६ ॥ प्रतीयादिति शेषः, स्नातामहतेन नाप्य कुमारं इत्यादौ । स्नान इत्येव मिद्धे शब्द इति 'गृह्यात्मानमभिषिश्चेत्' इत्यत्र शिरस्य भिषेकार्थम् । इतरथा सेकमात्रमिदं न मानमिति न शिरसि स्यात् । स्नाने स्नानतुल्यवाचिनि शब्द इति सूत्रार्थः ॥ १६ ॥ दक्षिणेन पाणिना कृत्यमनादेशे ॥ १७ ॥ कुर्यादित्यध्याहारात्सिद्धं कृत्यमिति गृह्योक्तादन्यदपि य- त्कृत्यं तदपि दक्षिणेनैव हस्तेन कुर्यादित्येवमर्थम् । आदेश- बलीयस्त्वात्सिद्ध अनादेश इति पदार्थस्वभावादेशेऽपि निवृत्त्य- र्थम् , यथा परिदध्यादित्यादौ द्वयोः पाण्योः ॥ १७ ॥ मन्त्रान्तमव्यक्तं परस्यादिग्रहणेन विद्यात् ।। मन्त्रान्तं, अव्यक्तं च विनियोगतः परिमाणतश्च । परस्येत्यस्या- काङ्क्षावशात् द्वावाँ, उत्तरस्य मन्त्रस्येत्येकः, प्रधानस्य मन्त्र- . .

·ख. १.] रुद्रस्कान्दीयसहितम्. 9 - बोध्यस्यार्थस्पाते द्वितीयः । आदिश्च ग्रहणं चादिग्रहणम् । यथा- सङ्ख्येनान्वयः । एप सूत्रार्थः । मन्त्रान्तमुत्तरस्यादिना विद्या- दव्यक्तं विनियोगतः परिमाणतश्च अर्थवशेन विनियुक्तं परि. माणयुक्तं च विद्यादिति । विनियुक्तो हि मन्त्रोऽध्ययनसस्कृतः कार्यविशेषसम्बन्धाकादक्षः कर्मविशेषार्थानां मन्त्राणां सन्निधावाना यमानस्तत्कर्मशेषभावं प्रतिपद्यते, सन्निधिविशेषादपर्यवसा- नाच्च । तस्मिन्नापे कर्मणि यत्पदार्थप्रकाशनसमों यस्म तस्यैव शेपः, मामथर्यावशेषात् । यस्त्वतत्प्रकाशकः स तत्प्रकाशक एव जपतया आशीर्वादतया वोपयुज्यते । आकाङ्क्षादिवशाच्चेयत्ता- परिच्छेदो मन्त्रस्य ॥ ननु परस्य ग्रहोऽनेनैव परिमाणस्याप्यु- कत्वात् अन्तमादीत्यनेन किम् ! उच्यते द्वयोर्मन्त्रयोर्मध्यगतस्य यस्य पदस्याभिधानकोऽन्वयां न केचिदवगम्यतं, तस्या- वश्यमेकेनान्वयः कल्प्य., अन्यथा तस्यानर्थक्यं स्यात् । यस्य वा द्वाभ्या पि केनापि प्रकारणान्वयो दृश्यते तस्याप्येकनधान्वयः आकाङ्क्षापूर्तरकत्वाचावगम्यते । एतदुक्तं भवति-उत्तरमन्त्रादेः प्राक़ पूर्व एव मन्त्रोऽनन्वयि यत्किञ्चित्पदमित्यकाऽर्थः । उत्तर. मन्त्रादेः प्रागव पूर्वमन्त्री नोत्तरादिसहित इति द्वितीयः । म- ध्यमं पदं कि पूर्वेण सम्बध्यते उतोत्तरेणति सन्देहे कल्पनाला- घवाद्विशेषाध्यवसायः। अस्यार्थस्य न्ययमिद्धेन दोषः, नयाचिका त्वात् सूत्रस्य । वाक्यशेषासिद्ध विद्यादिति न स्वरुच्या कल्पयेत्, न्यायसिद्धमेव जानीयादित्येवमर्थम् ॥ १८ ॥ स्वाहान्ता मन्त्रा होमेषु ॥ १९ ॥ ये पाटन स्वाहान्ताः : तेऽपि स्वाहान्ताः कार्याः । 'स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽग्नये कव्यवाहनाय इत्यत्र न स्वाहा- 2 ·1) खादिरगृह्यसूत्र [ग. १. न्ताः, आयनव कृतार्थत्वात् , 'पुरस्तात्म्वाहाकृतयो वा अन्य देवा उपरिणात्म्वाहाकृतयोऽन्य * इति श्रुतः । अधिकारात्सिद्धे मन्त्रा इति व्यापयर्थम ॥ १५ ॥ पाकयज्ञ इत्याख्या यः कश्चैकानौ ॥ २० ॥ संज्ञा व्यवहारार्था । एकाग्नि गृह्याग्निः । एकाग्निग्रहणं अन्याग्निमाध्यानां संज्ञानिवृत्त्यर्थम । य कश्चति ‘सप्त पाकयज्ञ मम्थाः' इति दर्शनात तयतिरेकार्थ शास्त्रान्तरीक्तसङ्गहार्थ ८ तत्रविक ब्रह्मा सायंप्रातहोमवर्जम् ॥ २१ ॥ तत्र ताम्मन्नेव पाकयने नान्यत्र । अतो मथिते लौकिके वा न ब्रह्मा । ऋत्विगिति 'आर्पयोऽनृचान.' इत्यान्विग्गुणनियमार्थम् ॥ स्वयं होत्रम् ॥ २२ ॥ सायंप्रातहोमवर्जमित्यनुवर्तते, इतरथा सूत्रानर्थक्यं स्यात् । तथा हि सर्वहोमेषु म्वामिनो होमकर्तृत्वं न विधेयं नित्यप्राप्त- त्वात् । सायंप्रातहमि स्वामिनोऽन्यस्यापि कर्तृत्वाभ्यनुज्ञानार्थ सूत्रं, तदधिकागर्थमेव हि ब्रह्मासनमनुक्त्वतदुक्तम् ॥ २२ ॥ दक्षिणतोऽनेरुदङ्मखस्तूष्णीमास्ते. ब्रह्माऽऽ होमात्प्रागग्रेषु ॥ २३ ॥ अग्नेर्दक्षिणतः, न होतुः । तृणी वाग्यतः । आ होमात् प्रयोगसमाप्तेः ॥ २३ ॥ * तै. सं. ३-१-५.

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 11 कामं त्वधियज्ञं व्याहरेत् ॥ २४ ॥ यज्ञोपकार्यन्तरितादि ब्रह्मा बृयात् । अत एव कर्मविदंव ब्रह्मा । कामं त्विति लौकिकस्यापि कर्मोपकारिणो ब्याहरणार्थम् ॥ अयज्ञीयां वा व्याहृत्य महाव्याहृतार्जपेत् ।। वाशब्दात् यज्ञियामप्यन्यथामिद्धाम् । जपेत् मनमा । व्याह- तय एव महाव्याहृतयः । इदं विष्णुः इति वा ऋचम् ॥ २५ ॥ हौत्रब्रह्मत्वे स्वयं कुर्वन् ब्रह्मासनमुपविश्य छत्रमुनराप्तङ्गं कमण्डलुं वा तत्र कृत्वा- ऽथान्यत्कुर्यात् ॥ २६ ॥ आपत्कल्पाऽयम् । उत्तरामङ्गं उत्तरीयं वासः । अथान्यदिति ब्रह्योपवेशनात्पूर्व निर्वृत्त यत्कर्म तदनन्तरं विहितं यदवशिष्टं तांद- त्यर्थः । अत एव न कर्मादा ब्रह्मोपवेशनम् । क्व तर्हि ? 'इदं भूमः' इत्यस्यानन्तरमेव वक्ष्यामः ॥२६॥ अव्यावृत्ति यज्ञाङ्गैरव्यवायं चेच्छेत् ॥ २७ ॥ होमाङ्गग्सहाग्नेः पराइ मुखो न भवत्, अन्तरा च न गच्छेदि- त्यर्थः । कुर्यादित्यध्याहागतिमद्धं इच्छेदिति, यदि प्रमादाद्वयावृत्ति व्यवायं वा कुर्यात् तदा पुनः प्रतिमुखः स्यात्, प्रत्यागच्छेदित्य- वमर्थम् । पाकयज्ञसाधारणमिदं सूत्रम् । एवमुक्ता परिभाषा ॥२७ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती प्रथमस्य ॥ पटलस्य प्रथमः खण्ड..

·.
12.
खादिरगृह्यसूत्र
पूर्व भाग वश्मनो जोमयेनोपलिप्य तस्य
मध्यदेशे लक्षणं कुर्यात् ॥ १ ॥
गृहम्याभिमुग्वे गृहे कदो भाग पूर्वोपलिप्तऽपि स्वयं गोशक-
तालिप्य उपलिप्तम्य मध्यदश लक्षणं कुर्यात् । लक्षणस्य
म्यापमन्यताऽवगनव्यम् । पांमुभिः स्थाण्डलं कुर्यादित्यर्थः ॥ १ ॥
दक्षिणतः प्राची लेग्वामुल्लिख्य ॥ २ ॥
म्थगिडलम्य दक्षिणापरकोगादारभ्य प्रागपवर्गा रखामुलि
खेत ॥ ॥
नदारम्भादुदीची तदवमानात्प्राची तिम्रो मध्ये
प्राचीः ॥ ३ ॥
पाश्चपा पारम्भादुनमः तिम्रः । कुतः अपित्र्यं सर्व प्राग-
पवर्गमुदगपवर्ग वा इनि म्मृतिवाहुल्यान । एवं सर्वत्रानादशं ॥
तदभ्युक्ष्य ।। ४ ।।
उल्लिाग्वतं म्याण्डलमादरभ्युक्ष्य ॥ ४ ॥
अग्निमुपसमाधाय॥ ५ ॥
स्थाण्डलस्य मध्ये आग्नमसंमुखमभिमुख निधाय । उप-
त्युपयोगा प प न यत्र शास्त्रेणाहामार्थोऽप्यग्निर्निधीयते तत्र तत्रो-
पलेपना निधानान्तं कुर्यादित्यवमर्थ, यथा सर्पवली । इतरथा
· सर्वत्रतद्धामपु कुर्यात् इति वचनात् अहोमार्थे न स्यात् ॥ ५ ॥

·ख...] PROFI KARANG ASWAMI ALYANGAR'S COLLECTION 13 इमं स्तोममिति परिसमूह्य तृन ॥ ६ ॥ निधीयमानस्याग्नः प्रकीर्णान् कणान् समन्तत एकीभावं प्रापय्य प्रत्यूचं परिसमूहनं प्रागुपक्रममुदगपवर्ग कुर्यात्. निराका- इझत्वाचाम् । अम्य विनियागमात्रपरत्वान्नार्थक्यकल्पनायां प्रभुत्वम् ॥६॥ " . पश्चादग्नभूमौ न्यश्ची पाणी कृत्येदं भूमेरिति । अग्नेरनारमेव पश्चात्तृणादिभिस्सहिनी भूमिगताववाङ्मुखी हस्तौ कृत्वा 'इदं भूमे ' झते जपेत् । 'अन्येषां विन्दते वसु, अन्येषां विन्दते धनम्' इत्यनयामतुल्यार्थत्वात् विकल्पेन मन्त्रा. न्तत्वम् ॥ ७ ॥ तयोर्नियममाह वस्वन्तं रात्रौ ॥ ८ ॥ गात्रकाले विहितं यद्रात्री क्रियते तत्र वम्वन्तमेव । अनन्तरं ब्रह्मोपवंशनम् । कुतः ? अग्निनिधानात्पूर्व नावनोपवेशन 'दक्षिणता- ऽग्नः' इति वचनात् । परतोऽपि उपसमाधायममूह्य न्यञ्ची पाणी कृत्वेदं भृमः इति क्वाप्रत्ययन समानकर्तृकत्वस्योक्तत्वाद- वान्तरप्रयागैकवाक्यन्वावगर्वाधान्नांपवेशनम् । इदानीं तु विरो- धाभावाद्वक्ष्यमाणस्य ब्रह्मापेक्षत्वादुपवेशनम् । पूर्वोक्तानां सूत्रक्य पि सुखवाथार्थ सूत्रावच्छेदः कृतः ॥ ८ ॥ पश्चादर्भानास्तीर्य दक्षिणतः प्राची प्रकर्षेदुत्तर- तश्च ॥ ९ ॥ अग्नंः पश्चात् । प्रागग्रान् दर्भान् निरन्तरानास्थण्डिलमुदगप- वर्गान प्रकीर्य दक्षिणतः प्रकीर्णानग्रेषु गृहीत्वा प्राची प्रकृष्य .

·खादिग्गृह्यसूत्र
[प १.
-
नथोत्तरतश्च प्रकर्येत् । यथाऽग्नः पुरस्तादग्रााण सङ्गतानि स्युः ।
अयमकः कल्पः ॥९॥
अप्रकृप्य वा ॥ १० ॥
पश्चात्स्तरणमात्रमेवंकः कल्पः ॥१०॥
-
.
.
पूर्वोपक्रमं प्रदक्षिणमग्निं स्तृणुयान्मूलान्यग्रै-
इछादयंस्त्रिवृतं पञ्चवृतं वा ॥ ११ ॥
अग्नः पुरस्तात पूर्व ततो दक्षिणतस्तत उत्तरतस्ततः पश्चात् ।
ननूतरतस्ममापनयिं प्रदक्षिणम' इति वचनात् । न, 'मूलान्यग्रं
श्छादयन' इति वचनात् । उदगपवर्ग हि मूलरग्राणि छादिनानि
म्युः । ननु अग्राण्युक्षिप्य किमिति न स्तरणं, छादयन, स्तृणुयात्'
इति स्तीर्यमाणावस्थायामेव स्तीर्यमाणश्छादनोपदेशात् । एवं
तर्हि 'मूलान्यग्रेश्छादयन' इत्यननैन सिद्धत्वात् 'पूर्वीपक्रमं प्रद-
क्षिणम्' इत्यनर्थकम । न अन्यदपि यत् प्रतिदिशं तत्पूर्वापक्रम
प्रदक्षिणमिति ज्ञापनार्थ, यथा 'प्रतिदिशमुपलिम्मेत्' इति । अत्रापि
स्पष्टीकरणार्थत्वात् अत्रयोक्तम् । अत्र तु प्रथमं दक्षिणतस्तन उत्त-
रतः' इत्यपि प्रदक्षिणशब्दस्यार्थोऽवगन्तुं शक्यते । इदं स्तरणं त्रिः
कृत्वः पञ्चकृत्वो वा । पूर्वमूत्राभ्यां विहिते सकृत्सकदेव । पितृयज्ञ-
प्याद्यं स्तरणम्, अन्वष्टक्ये द्वितीयम, इतरत्र तृतीयमित्युपदेश ।
तृतीये पञ्चवृतपक्षस्य प्रजाकाम पशुकामयोर्निवेशः ॥ ११ ॥
उपविश्य दर्भाग्रे प्रादेशमात्रे प्रच्छिनत्ति न
नखेन पवित्र स्थो वैष्णव्याविति ॥ १२ ॥

·ख २]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
15
उपविश्येतीतः परं दर्भसनार्थम् । प्रच्छित्ति न पाणिना।
'ओषधिमन्तर्धाय' इति गृह्यान्तर ॥ १२ ॥
अद्रिरुन्मृज्य विष्णोर्मनसा पूते स्थ इति ॥१३॥
उत् ऊर्ध्वम् ॥ ॥ १३ ॥
उदगग्रे अङ्गुष्ठाभ्यामनामिकाभ्यां च सङ्ग्रह्य
त्रिराज्यमुत्पुनाति देवस्त्वा सवितोत्पना-
त्वच्छिद्रेण पवित्रेण वमोस्सर्यस्य रश्मिभि-
रिति ॥ १४ ॥
मन्त्रस्यापेगवृत्तिः, प्रदेशान्तरे द्विस्तूष्णीम् इति, यत्ना-
न्तरात् । उत्पुनाति प्राचीमूर्ध्व क्षिपति । अच्छिद्रेण पवित्रणेति
संश्लिष्टयोस्समुदायमाह ॥ १४ ॥
अभ्युक्ष्यते अनावनुप्रहरेत् ॥ १५ ॥
अद्भिग्भ्युश्य पावत्र उदगग्रे अग्नी प्रक्षिपेत् । अन्विति
उत्पवनेऽनुगते उदगग्रे इत्यर्थः ॥ १५ ॥
आज्यमधिश्रित्योत्तरतः कुर्यात् ॥ १६ ॥
अग्नेरुत्तरे भाग स्थाल्या महाज्यमुपनिधाय कुर्यात् । किं
कुर्यात् ? शास्त्रान्तराद्गम्यने --द्विालमुकेनाभिज्वाल्य द्वे दर्भाग्रे
प्रक्षिप्य त्रिरुलमुकेन प्रदक्षिणं परिहृत्य उत्तर तो बहिपि निदध्या-
दित्यर्थः॥ १६ ॥

·16
खादिरगृह्यसूत्रं
[प...
दक्षिण जान्वक्तो दक्षिणेनाग्निमदितेऽनुमन्यस्वे-
त्युदकाञ्जलिं प्रसिञ्चत् ॥ १७ ॥
दक्षिणेन जानुना भूमिगती ब्रह्माग्नयोरन्तरण उदकपूर्ण-
मालिमामञ्चत् ॥ १७ ॥
अनुमतेऽनुमन्यस्वेति पश्चात् सरस्वत्यनु-
मन्यस्वेत्युत्तरतः ॥ १८॥
होमाङ्गानामप्यु तरतः । रेखावदालिसकः, दृष्टानुगुण्यादहरो
कल्पनात् यतः ॥१८॥
-
देव सविनः प्रमुवेति प्रदक्षिणमग्निं पर्युक्षेदभि-
परिहरन् हव्यम् ।। १९ ॥
प्रमिञ्चदिनि प्रकृतं पर्युक्षदिति एतावत एव पर्युक्षसंज्ञार्थ
पर्युक्षणवर्जम्' इत्यत्र हामाङ्गं सर्वमन्तर्भावयन् । प्रागुपक्रममुद-
काजील पर्युक्षेत् ॥ १५ ॥
सकृत्रिर्वा ॥ २० ॥
सन्मन्त्रमुक्त्वा त्रिर्वा पर्युक्षेत् ॥ २० ॥
समिध आधाय ॥ २१ ॥
औदुम्बगः खादिराः पालाशा वा तदभावे यज्ञियाः पञ्च-
दश समिधोऽग्नावाधाय एकामुत्तरतो वर्हिषि निदध्यादित्यध्याहार-
श्शास्त्रान्तरात् । अनन्तरमग्नेरर्चनमाचारात् ॥ २१ ॥

·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 17 प्रपदं जपित्वोपताम्य कल्याणं ध्यायन वैरू- पाक्षमारभ्योञ्छसेत् ॥ २२ ॥ 'तपश्च तेजश्च' इत्यारभ्य 'ब्रह्मणः पुत्राय नमः' इत्येव- मन्तस्य प्रपदशब्दो वाचकः । जपित्वेति जपन्नित्यर्थः, 'विरू- पाक्षोऽसि' इत्यस्य प्रपदमध्यपातित्वात् पौर्वापर्यानुपपत्तेः । कल्याणशब्दोऽपवर्गवाचकः । निरुच्छामो भूत्वा प्रपदं जपन् 'भूर्भुवस्स्वरांम् इत्योङ्कारे परमात्मज्ञानं मे भूयादिति ध्यायन् यथासामर्थ्यमाद्वारं प्लावयित्वा 'विरूपाक्षोऽमि दन्ताञ्जिः' इत्युच्छ्वसंदित्यर्थः । नित्येप्ववम् ॥ २२ ॥ काम्यप्वाह-- प्रतिकामं काम्येषु ॥ २३ ॥ काम्यग्रहणमुपलक्षणं प्रज्ञातमाध्यविशषेवतां कर्मणाम् । तेषु विशेषमेव पगमृश्य इदं मे भूयादिति ध्यायन्नित्यर्थः ॥ २३ ॥ सर्वत्रैतहोमेष कुर्यात् ॥ २४ ॥ सर्वत्रति व्याप्त्यर्थम् । एतत् उपलेपनादि प्रपदान्तं सर्व पदा- र्थजातं मर्वत्र होमात्मके कर्मणि तत्तद्विशेषेभ्यः प्रागेव कुर्यात् । यानि तु धृतऽग्ना तस्मिन्नेव दशे क्रियन्ते तेष्वर्थलांपादग्न्युपममा- धानान्तस्य निवृत्तिः ॥ २४ ॥ इति रूद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती प्रथमपलटस्य द्वितीयः खण्डः. 3 ·18 ग्वादिग्गृह्यसूत्र [१ प. . ब्रह्मचारी वेदमधीत्योपन्याहृत्य गुरवे ऽनुज्ञातो दारान् कुर्वीत ॥ १ ॥ ब्रह्म चंदः, वेदाध्ययनार्थानि गोदानादीनि व्रतान्यग्नीन्धनादीनि च स्मृतिकाररुतानि लक्षणया ब्रह्मन्युच्यन्ते । तान्यनुतिष्ठन्नका शाखामधीत्याध्ययनप्रयागमयनिश्चयपरन्तं पडङ्गं परिसमाप्य उप गुरुसमापं निष्पाद्य म्वयं गुग्वऽभिलपितद्रव्यमार्जयित्वा तत् गुरु- ममीपमाहृत्य गुग्वे आचार्याय दत्वा तव गुरुणा त्वं विवाह म्नानं च कुर्वित्यनुज्ञातस्मन दागन् कुर्वीत भार्या कुर्वीत यथाऽऽन्मानं प्रति भार्या भवति तथा कुमारी संस्कुर्यादि- त्यर्थः । दानिति बहुत्वपुंस्त्वे अविवक्षिते । आविष्टलिङ्ग- वचनत्वात् । एवं वृत्त्यर्थंऽध्यापने । अदृष्टार्थे तु गुरुदक्षिणामदत्वाऽ- प्यनुशामात्रादेव विवाहः । ‘महनं श्वतं चाश्वं प्रदायानु- ज्ञातो वा' इति श्रुतेः । तदर्थ चांपन्याहृत्य गुरवेऽनुज्ञातो वेति वाशब्दं कोचदध्याहरन्ति । दक्षिणात्यान्नोदकपूर्वमिदं दानम् ॥ अपरा व्याख्या वाशब्दाध्याहारण-ब्रह्मचारी येदं वाऽधीत्येति । द्वादशवार्षिक पत्रिंशदाब्दिकं तदधिकं पादिकं वा ब्रह्मचारी व्रतं ब्रह्म तच्चाग्न्विा वेदं मकलमनधीत्यापि विवाहः । अथवा व्रतं चरित्वा वंदं सकलमधीत्य विवाह इति । अस्मिन् व्याख्यान नार्थावबोधपर्यन्तमध्ययनम् । केचिदाहुः- पट्त्रिंशदाब्दिकं चर्य गुरौ त्रैविद्यकं व्रतम् । तदधिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥ इत्यस्मिन्मानवे श्लोके वदत्रयान्वेिन पत्रिंशदादेरुक्तत्वात्, 'वेदानधीत्य वेदी वा वेदं वाजपे' इति चानेनैवाक्तत्वात्,

·ख. ३.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्.
19
..
वेदहासवशात् काले ह्रासोऽप्युक्त एवेति त्रिवर्षादिचरणमप्यनु-
ज्ञानमेवेति । तयुक्तमयुक्त वेति विचारणीयम् । ब्रह्मचारीत्यस्या-
परा व्याख्या-वेदव्रतानि चत्वारे गोदानं ब्रातिकं आदित्यव्रतं
माहानाम्निकामत्यतानि. गोदानं बातिकं आदित्यव्रतं माहानानिक-
मौपानपदमित्येतानि वा ब्रह्म तच्चरित्वा विवाह इति ।
अस्यार्थस्य न्यायमूलत्व कंचिदाहुः - ब्रह्मचारिव्रतानि पुरुषसं-
स्कारार्थानि नाध्ययनाङ्गान पुरुपोद्देशेन विधानात् । अतस्त-
द्विधिपर्यवसाननिबन्धनोऽयं व्रतस्नानोपदेशः । अध्ययनविधि-
गफ न विचारपर्यन्त , गगत एव तत्मिद्धेः । अतस्तन्नि-
वन्धनो वंदम्नानापदेश इति । तदिद मीमामकैनष्यत । वाक्य-
शपात्सिद्ध कुर्वीतति नान्दीमुस्वादरुपमहणार्थम् ॥ १॥
आप्लवनं च ॥ २ ॥
उपन्याहृत्य गुग्वंऽनुज्ञातः कुर्वीत इत्यम्यानुकर्षणार्थश्च-
कारः । आफ्कवनं स्नानं समावर्तनम् । दाराप्ठवने इति वक्तव्ये
पृथग्ग्रहणं पृथस्प्रयोगार्थम् । अत एव कालोऽपि भिद्यते ।
व्युत्क्रमस्तु दाराधिगन्नुग्वाप्लवन न नठिकम्य इत्येवमर्थम् ।
इतग्था ह्यध्ययनपरिसमानिनिमित्तमा वनामन्युपशड्यंत ॥ २ ॥
तयोराप्लवनं पूर्वम् ॥ ३ ॥
जायापत्यार्विवाहात्पूर्वमाप्तवनं कर्तव्यं, तत पुरुषस्य मन्त्र-
क्रमानुसारेण परस्ताद्वक्ष्यते 'आप्लवन पुरस्तात्' इत्यारभ्य ॥ ३ ॥
स्त्रियास्त्वाह-
मन्त्राभिवादातु पाणिग्रहणस्य पूर्वं व्याख्या-
तम् ॥ ४ ॥

·20 खादिर रगृह्यसूत्र [१. प. वध्वाः पाणिगृहातऽस्मिन्नति पाणिग्रहणं विवाहः । विवा- हम्य काल वध्वा आठवनं मन्त्रीलङ्गानुसारंण कर्तव्यमिति मूत्रार्थः । तुशब्दो विशेषणार्थः । यद्यप्याप्लवनं स्नानं प्रसिद्धं, तथा- ऽपाह वध्वा उपस्थाप्लवनमात्रे आठवनशब्दः मन्त्राभिवादा- दिति । पूर्वामाते यत् पूर्वमाप्तवनं पूर्वमन्त्रद्योतितसुरासा- धनक नदयोत्तमन्त्राभ्यामपि कर्तव्यमित्यवमर्थम् । अत एव मध्वाज्यशब्दाभ्यामाप मुग्व लक्षणयाच्यते । मुरति चा- व पिटमयुक्तमुदक लक्षणया पंटोमुगमादृश्या दुच्यते, मुख्य- सुगया. अस्पृश्यत्वात् अनाचागच्च । वीति विविक्तवानि । विविक्तकर्तृक पाणिग्राहकज्ञातिकर्तृकमिदमाप्लवनमित्यर्थः । अमु- मिात मन्त्र च पत्युः पगक्षवन्निर्दशादप्ययमी विज्ञायते । अध्याहागत्मिद्ध आख्यानार्मात यदपि वृद्धरन्यदाख्यात नर कर्तामात । कि तत? नान्दोमुग्व कौतुकबन्धनं सङ्कल्पः इत्यवमाद । एव प्रयागः --विवाहादवमात्पूर्वा पूर्वाह्न नान्दी- मुग्वश्राद्धं कुर्यात् । युग्मान ब्राह्मणान् प्राङमुखानुदगग्रेषु दर्भपूपवेश्य नन्दीमयभ्य पितृभ्यम्म्वाहा नान्दीमुग्वेभ्य पिता- महभ्यम्स्वाहा नान्दीमुख-पः प्रपितामहेभ्यस्वाति लौकिक- ऽग्नो भोजनार्थ पक्वेन हविष्यणानन चतन्त्रण परिचरणतन्त्रेण वा हुत्वा गन्धपुप्पधूपदीपवासोभिर्यथालाभ यथाविभवमर्चयित्वा भाजाय वा उच्छिष्टमीप उदगग्रेषु दर्भेषु दधिवदराक्षतमिश्रान् पिण्डान् दद्यात्, हाममन्त्ररुदगपवर्गान् । स्वाहास्थाने तृप्तिस्त्वि- ति विकार. । एतन्नान्दीमुखश्राद्धम् । अत्र श्लोक पुंसीनामान्नचोलीपम्नानपाणिग्रहेषु च । अग्नायधंय तथा सामे दशस्वभ्युदय स्मृतम् ॥ इति ।

·ख. ३.] रुद्रस्व न्दोयसहितम् 21 उपस्थमा- केचिन्नान्दोमुग्वश्राद्धमागामिनश्श्राद्धस्य प्रत्याम्नायमाहुः । स्वधा ऽस्त्विीत पिण्डदाने मन्त्रान्तमाहुः । ततः पत्युञतयो वध्वा स्स्वामिनमागत्य वरणं कुर्यु. भारद्वाजगात्राय विष्णुशर्मणे काश्यपगोत्रजां श्रीदेवीदां धर्मप्रजार्थ वृणोमह इतिवद्यथागोत्रं यथानाम वरण कुर्युः । दाम्यामोति प्रतिवचनम् । तत आप्ल- वन ‘काम वेद ते इत्यादाभमन्त्रं स्वाहाकारान्तैः पिटसंयु- केनोदकेन पन्युतियदिशाथलीकृतवस्त्राया वध्वा छापयन्ति । प्रतिमन्त्रममित्यत्र पतिनाम अयु: -विष्णुशर्मार्णाम- तिवत् । तत. पुण्याहवाचनम् । सर्वकर्मसु पुण्याहवाचन- मादो कर्तव्यमित्याचार्या आहुः । नान्दीमुग्यगुण्याहवाचने अनित्य, आचार्यणावचनात् । करणेऽभुयदयांवशेषः । तता वध्वात्म्वामी व मद्दमागप्य भारदाजगांत्राय विष्णुशर्मणे काश्यपगांत्रजां श्रीदेवीदां तुभ्याममा प्रजामहत्वकर्मभ्यः प्रति पादयामोतियत् यथागांत्र यथानामाक्त्या पाणिग्राहस्य पाणावुदकं मिश्चत् । तता ब्रह्मापवेशनान्तम् ॥ ४ ॥ तत आह ब्राह्मणस्महादकम्भः प्रावतो वाग्यता ग्रेणाग्निं गत्वोदङमुग्वस्तिष्ठेत् ॥ ५ ॥ उत्तरवासमा मकर्ण प्रावृतशिग उदकपूर्णकुम्भ शिरमा धाग्यन उदक्प्रदेशात् पूर्वणाग्नं गत्वा ब्रह्मणः पुरस्तादुदगग्रंपु दर्भपु उदङमुग्वस्तिष्ठेत् । आ मूय॑वसेकाद्वाग्यतः ॥ ५ ॥ स्नातामहतेनाच्छाद्य या अकृन्तनित्यानीय- मानायां पाणिग्राहो जपेत् सोमोऽदददिति॥

·22 खादिरगृह्यसूत्रं [प. १. पाणिग्राही वधूदशं गत्वा पूर्वमेव सहहिसरसं स्नातां वधू नववस्त्रद्वयन ' या अकृन्तन्, परिधत्त' इत्याभ्यां स्वयमे- वाच्छाद्य पुनराग्नदशं गत्वा प्रदात्रा तं देश वध्वां प्राप्यमा- णायां तां वोक्ष्य पतिः ‘मामाऽददन' इति जपत् । ‘या अकृन्तन' इत्यधग्वामोदान, परिधत्त' इत्युत्तरीयदानम् । ततः 'प्र म पनियानः' इति वधूर्जपत् । प्रास्याः पतियानः' इति पति पत्, मन्त्रालङ्गात् ॥ ६ ॥ . प्राणिग्राहस्य दक्षिणत उपवेशयेत् ॥ ७ ॥ मन्निधानानिमद्धं पाणिग्राहस्यति पत्युग्वासन उपवंशना- थम । दर्भपवंशयत वधूमानता । ततः पारस्तरणादिप्रपदान्तं कृत्वा आज्यमंम्कागनन्तरमाऽयं मुवमिमं शमीपलामिश्रं मलाजं च शूर्पमग्नरुत्तरतो बर्हिषि निदध्यात् । दृपत्पुत्रं चाग्नेः पश्चात् । दृपत्पुत्रोदकुम्भयोः परिपचन बहिर्भावः, अहव्य- त्वात् ॥ ७॥ प्रपदजपानन्तरमाह अन्वारब्धायां सुवणोपघातं महाव्याहृतिभिरा- ज्यं जुहुयात् ॥ ८ ॥ अनु मादृश्य, उपवेशनवत् । अन्वारब्धायां वध्वां दक्षिणेन पाणिना पत्युदक्षिणं बाहुं, तस्य सन्निधानात्, स्पृष्टवत्यां वध्वां वहिपि निहितन युवेणोपहत्यापहत्य संस्कृतमाज्यं भूस्स्वाहा भुव- स्स्वाहा स्वस्स्वाहा' इति प्रतिमन्त्रमग्नौ जुहुयात् पतिः । सुवस्य स्वरूपमाध्वर्यवे प्रसिद्धम् । ननु उपघातमित्यवाच्य, अर्थसि.

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 2 :3 द्धत्वात् । आज्यामति चावाच्यं आज्यं जुहुयाद्धविपोऽनादेशे इति वचनात् । जुहुयादिति चावाच्वं वाक्यशेषात्सिद्धेः । इदं तर्हि प्रयोजनम्-यत्रोपघातमिति वश्यात. यत्राज्यं प्रधानद्रव्यं, यत्र वा मन्त्रमनुक्त्वा होमं विधास्याति तत्र तत्र व्याहृतिभिः जुयादिति । आज्यमेव च द्रव्यं परिभाषितत्वात् ॥ ८ ॥ समस्ताभिश्चतुर्थीम् ॥ ९ ॥ भूर्भुवस्स्वस्स्वाहेति मन्त्रः । अन्वारब्धायामिति वर्तते । अयं होमो नोपघातादिनाचितेष्वस्ति, समस्ताभिश्चेति सिद्धे चतुर्थीमिति त्र्यक्षरनिर्देशात् । त्रिवपि विवाहहोमेषु चतु र्थी स्यात् ' इति अधिकवचनात् चतुर्थी चतुर्थी जहुयादिति वीप्सार्थो गम्यते नातिप्रमङ्गः । सन्निधिविशेषाच्च नदीप्मा- सिद्धिः॥१॥ एवं चौलोपनयनगोदानेषु ॥ १० ॥ चतुर्थीमात्रातिदेशः । ननु गोदानग्रहणमनर्थकं 'गोदाने चौलवत् कल्पः' इत्यनेनैव मिद्धत्वात् । न, नत्र केशक्लप्ति मात्रस्यातिदेशात् ॥ १० ॥ अग्निरेतु पथम इति पश्चि पाणिग्रहणे ॥ ११ चशब्दोऽन्वारम्भानुकर्षणार्थः ॥ ११ ॥ नाज्यभागौ न स्विष्टकदाज्याहुतिष्वनादेशे। उपघातादिशब्दसूचितास्वाज्याहुतिपु सतीप्वाज्यभागी स्वि. टकृच्च न स्युः । नाज्यभागस्विष्टकृत इति वक्तव्ये पृथग्ग्रहणं ·21 खादिग्गृह्यसूत्रं [प १. यत्र न विपक्रन तत्राज्यमार्गी न म्तः इत्येवमर्थ. यथा वास्तु होम । माविष्टकृतीमष्टम्यति पशावादेशात्तत्र प्रतिषेधाभावार्थमना- देश इत्युक्तम् ॥ १२ ॥ मर्वत्रोपरिष्टान्महाब्याहृतिभिः ॥ १३ ॥ मर्वत्रति व्याप्त्यर्थम् । प्रतिकर्म विशपविहितं कृत्वा भूस्स्वा- हा भृवम्म्बाहा म्यम्म्बाहत्याज्यं जुहुयात् । प्रपदान्तवत्स्वेव प्रयुक्ताज्यलाभान् नात्रान्वारम्भः ॥२३॥ प्राजापत्यया च ।।१४।। प्रजापते न वदंतानि' इति प्राजाप ययां । चशब्दम्मर्वत्रो- परिणादित्यम्यानुकर्षणार्थः ॥ १४ ॥ प्रायश्चिनं जुहुयात् ।। १५ ।। प्राजापत्ययेति वर्तते । यत्रान्तरितविपर्यासादौ प्रायश्चि- नापेक्षा तत्र प्राजापत्यया वेणाज्यं जुहुयात मन्धानार्थमिति मृत्रार्थः । अन्तरिते अन्तरितं कृत्वा प्रायश्चित्तम् । सन्निपत्या. पकारकाङ्गान्तराये उपकार्य निवृत्तप्रयोजने प्रायश्चित्तमेव, रितस्य पुनःकरणम् । पदार्थविपर्यास प्रायश्चित्तमेव न क्रमार्थ पुनरावृत्तिः । आज्यसंस्कारात्पूर्व चेन्निमित्तं स्यात् संस्कृते आज्ये प्रायश्चित्तं कुर्यात । उत्तरकालं चान्नमित्तं परिज्ञानानन्त- रमेव । वाक्यशेषात्सिद्धे जुहुयादिति अग्नयनुगतादावप्येतदेव प्रायश्चित्तमित्येवमर्थम् । इतरथा प्रकृतत्वात् प्रपदान्तवत्सु कर्म- स्वेव स्यात् । बहिस्तन्त्र तु आज्यतन्त्रेण पारचरणतन्त्रेण वा प्रायश्चित्तहोमः । तन्त्रमध्ये तु तत्तत्तन्त्रमेवोपजीवति ॥ नान्त. ।

·1141 स. ३.1 रुदम्कन्दीयमहितम्. मन्त्रलिङ्गादपि सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थता गम्यत एव । अयं मन्त्रार्थ:-हे प्रजापते! यान्यतानि निमित्तानि प्रजातानि तानि त्वत्तोऽन्यो न कश्चिदपि प्रतिसमाधाने परि ता बभूव न पदार्थीकर्तु समर्थः। अतो यत्समाधानकामा वयं तुभ्यं जुहुमः तदस्माकमस्तु । तत्समाधानाञ्च रयीणां वनतुल्यानां च पुरुषार्थानां वयं स्वामिनः भूयास्मेति । स्वद्रव्यत्यागलक्षणानां कर्मणां कालात्यये 'यत्कु सीदम्' इति होम प्रायश्चित्तं मन्त्रलिङ्गात् । प्रपदान्तव. कमलोपे आज्यतन्त्रं. इतरत्र परिचरणतन्त्रम् । अयं मन्त्रार्थः यत्कुसीदं ऋणतुल्यमवश्यं प्रदेयमप्रदत्तं मया इह जन्मान येन अप्रदत्तेन निधिना निधितुल्येन यमस्य सदने यथेष्टं चरामि तत्प्रदेयमिदमेवाज्यं तत्कार्यकरं हे अग्ने! जीवन्नवाहं तुभ्यं तत्प्रति तत्प्रदेयं प्रति तत्समाधानाय ददामीत्यर्थः । सर्वत्राङ्ग- भ्रषं प्रयोगसमाप्तयुत्तरकालं यदि स्मरेत् तत्र न पुनः करणं नापि प्रायश्चित्तं प्रधानसम्बन्धायोगात्, विगुणमेव तदस्तु । प्रधानभ्रेषे तु साङ्गस्य पुनरावृत्तिः । बहुप्रधानके तु भ्रष्टस्यैव प्रधा नस्य साङ्गस्य पुनरावृत्तिः नाभ्रष्टस्य । एवमकरणे शाट्याय निप्राक्तं प्रायश्चित्तं प्राजापत्यया यत्कुदिमित्यनन सर्वत्र विक- ल्पते । पूर्ववतन्त्रनियमः । अनुगतऽग्नावग्नयन्तरसंसर्ग रजस्वलाऽभिगमन दिवाम- थुन कुमारस्य संस्काराकरणे मेखलाऽधारण सन्ध्यादिलीप च शाट्यायनिप्रोक्तं प्रायश्चित्तं स्यात् । अनुगतादौ दोषलघुत्वगु. रुत्वापेक्षया तन्त्रनियमः, यथाऽल्पकालविच्छेद परिचरण- तन्त्रं बहुकालावच्छेदे आज्यतन्त्रमिति ॥ भूस्स्वाहा । भुव- स्स्वाहा । स्वस्स्वाहा । पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा । पाहि नो : 4 ·26 खादिग्धमत्रं. [प. १. विश्ववेदसे स्वाहा । यनं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा । पाहि नो अग्न एकया। पाात द्वितीयया । पाहि गोभिस्तिमृभिकर्जा पन पाहि त्रतभिर्वसो स्वाहा । पुनरूर्जा निवर्तस्व पुनरग्न इपायुग । पुनर्न पाहाहसस्स्वाहा । सह र. य्या निवर्तस्वानं पिन्वस्त्र धारया । विश्वप्नया विश्वतस्परि स्थाहा । पुनश्च व्याहृतिभिगज्य जुहुयात् इति शाट्यायनि- विधानम् ॥ , ब्रह्मणः . पुनराधाननिमित्तं तु पुनराधानमेव कुर्यात् । अग्नादशाह- विच्छेदः अग्नः स्वच्छया त्यागः, जायाभत्रीः प्रवामः, श्वकाक- नाडालरजस्वलादिशः, ममारापिनसमिन्नाश इत्येतानि पुनरा धाननिमित्तानि । तस्य विधिः-दिवा हविष्यमनमकभक्तं भुक्त्या ब्रह्मचारिणतः अपरयरुपवासं कुर्वन् 'तपश्च तेजश्च' इत्यादि पुत्राय नमः इत्येवमन्तं शतकृत्वोऽपकृत्वश्चारण्ये जपित्वा · देवकृतस्य' इत्यादि असु धौतस्य' इत्यतः प्राक् तथा जपत् । ततः श्वोभूतं 'पुनर्मा' इत्येताभ्यां जलमवगाह्य ब्राह्मणस्यानू- चानस्याग्निमतो गृहात्तदलाभ यथासम्भवं श्रीतस्मातपरस्य गृहा. दग्निमाहृत्य प्रपदान्तं कृत्वा व्याहृतिभिहुत्वा भूस्स्वाहेति त्रिर्जु- हुयात । नतो भुवस्वाति त्रिः । ततः स्वस्स्वाहति त्रिः । ततश्च प्रतिमन्त्रं द्वादशकलः । ततश्च प्रतिमन्त्रं त्रिष्कृत्वा । नत उत्थाय नमस्काराअलिं कृत्वा · आग्नं दुतं, अग्निर्मूर्धा. अग्निस्तिग्मेन अग्ने इति चतुर्थीचं जपेत् । अथोपविश्य ‘अग्न आयाहि वीतये, अग्निं वो वृधन्तं, नमस्ते अग्न ओजर्म, उप त्वाऽग्ने दिवेदिवे' इति चतसृभिराज्यं जुहुयात् । सोमं राजानं सैवि टकृतं च । सत उपरिष्टाखोमादि । नात्र यध्याऽन्वारम्भः.

·ख. ३.] मद्रस्कन्दीयसहितम् 27 अग्निसंस्कार'त्वात् । सर्वेषां प्रपदान्तानामन्ते वामदेव्यगा. नम् तहग्जपश्च । सायंप्रातोमानामन्त यथासक्य गोषूताश्व- सूक्तगानम् । अग्निधारणासम्भधे 'अयं ते योनिः' इति समित्समा. रोपणं 'या ते अग्ने' इत्यात्मसमारोपणं वा । उभयत्र लौकिकानो 'उपावरोह' इत्यवरोहणम् । इदं सर्व पुनराधानविधायुक्तम् । दिवा हविष्यभोजनादि देवकृतजपान्तं स्मृत्युक्ताभ्यां कृच्छु. चान्द्रायणाभ्यां विकल्पते । एवं विनिवेशः-अकामकृते नि मित्ने मन्धानमम्भवे सत्यनुपेक्षायामिदं, उपेक्षायां तु कृच्छः । कामकृने चान्द्रायणम् । अत्रापरं मतं -कृच्छ्चान्द्रायणे त्रेता- ग्निविषये एव । गृह्याग्निनाशे पुनराधानविध्युक्तमेवेति । गृह्या- ग्रेादशाहविच्छेदे पुनराधानमित्युक्तम् । पुनराधानविधावत्रैव गृह्यसहापदशः- विच्छिन्नेऽनुगते मद्यः प्राजापत्यान्तपञ्चकम् । द्वादशाहातिपत्ती चेत् इध्मपाहिप्रकीर्तितः ॥ प्राक्ततश्शुद्धपाहि स्यात् अर्वातासात्परं न तु । मामादृवं यथाशास्त्रं पुनगधानमिष्यते ॥ अम्यार्थः -- गृह्याग्नयनुगती मासादृवं पुनराधान, ततः प्राक् द्वादशाहादृषं आज्यतन्त्रेण पाहित्रयोदशहोमः । ततः प्रार स एव परिचरणतन्त्रेणेति । आज्यतन्त्राणां प्रकृतिविवाहः । परिचरणतन्त्राणां औपासनहोमः । चरुतन्त्राणां दर्शपूर्णमासी । पशुतन्त्राणां अष्टकापशुः । आज्यतन्त्रे वरणस्याप्रवृत्तिः तस्य प्रदानार्थत्वात् । अर्थलोपान् आप्लवनस्यापि 'समानयामुम् अतत्सस्कार, ग. पाठः.

·28
ग्वादिराज्यसूत्रं
[प. १.
इति मन्त्रलिङ्गात् भर्तृमम्बन्धार्थत्वादप्रवृत्तिः । लेखाचतुर्थी-
होमयोरपि न पुनराप्तवनम् । कृतस्यैव सकलविवाहशेषत्वात् ।
होमत्रयात्मको विवाहः । वरणवदुदकसेचनम् । उदकुम्भस्य
मूय॑वसेकार्थत्वादप्रवृत्तिः ‘स्मातामहतनाच्छाद्य' इत्यस्य । पुंसव-
नादौ पुनः प्रतिप्रसवादप्रवृत्तिः । ‘सोमोऽ ददत्' इत्यस्य च वधूदा-
नप्रकाशनार्थत्वात् 'प्रमे पतियान इत्यस्य च भर्तृसम्भन्धार्थमार्ग-
क्लप्तिपरत्वादप्रवृत्तिः । लेग्याचतुर्थीहोमयोरपि न पुनः क्रिया
होमत्रयात्मकम्य मार्गम्यैकत्वात् । दृषन्पुत्रस्य चाक्रमणार्थत्वा-
दप्रवृत्तिः । शूर्पलाजानां च लाजहोमार्थत्वान्न निधानप ।
आज्यतन्त्रेष्वन्वारम्भस्तु संस्कारकर्मसु संस्कार्यण कर्तव्य एव
मंस्कारार्थत्वात् नान्येषु । हामानामप्रवृत्तिः उपरिष्टाद्धोमान्
वर्जयित्वा प्रधानत्वात् । भवतु वा व्याहृतिहोमानामङ्गत्व त-
थाऽपि दर्शपूर्णमासयोरप्येतत्प्रकृतित्वात् सर्वेषु प्रानानामुप
घातादिसूचनम् । एवं चौलोपनयनगोदानेषु इति च नियमार्थ
भविष्यति । 'प्रयोगमध्ये नाज्यभागो' इत्यादेम्सर्वार्थस्य विधान-
स्यतत्प्रयोजनम् , कथं नामैतत् प्रागुक्तानामेवेतिकर्तव्यतात्वेन प्रदे
शान्तरे प्रवृत्तिः न परस्तावद्वक्ष्यमाणानां 'हुत्वोपोत्तिष्ठते'
इत्येवमादीनामापे । प्रकृतमनुसरामः ॥ १५ ॥
हुत्वोपोनिष्ठतः ॥ १६ ॥
व्याहृतिभिर्खत्वा उपश्लिष्टी जायापती सहोत्तिष्ठतो वध्वा
दक्षिणं पाणि दक्षिणेन पाणिना गृहन् पतिरुत्तिष्ठत् तस्याः
अखातन्त्र्यात् । हुत्वति समानकर्तृकत्वं होमेऽप्युपश्लेषार्थम् ।
अतोऽन्वारब्धायामेव होमः । न च पूर्ववदत्रान्वारम्भः पति-
पाणहोंमे व्यापृतत्वात् ॥१६॥

·ख. ३. रुद्रस्कन्दीयसहितम् 29 अनुपृष्ठं गत्वा दक्षिणतोऽवस्थाय वध्वञ्जलि गृह्णीयात् ॥ १७ ॥ अनु सादृश्ये । उत्थानवत्पाणिं गृह्णानेव तस्याः पृष्ठदेशेन गत्ग दक्षिणतो दर्भेषु स्थित्वा तस्याः आकोशमञ्जलिमुभाभ्यां हस्ताभ्यामुपादद्यात् स्वीकुर्यात् ॥ १७ ॥ पूर्वा माता शमीपलाशमिश्रान् लाजाञ्छ्रा कृत्वा ॥ १८ ॥ . पश्चादुवाहवचनात् , वधूगृहं गत्वा विवाह इति वधूमातु- स्सन्निधानात् , सा पूर्वमेव लाजान् स्वयमुत्पाद्य शम्या पलाशेन वा संसृष्टान् शमीपर्णमिश्रान् वा तान् बर्हिषि शूर्पे निधाय तिष्ठति । तदानीं शूर्पणादायाग्नेः पुरस्ताद्वधूमाता तिष्ठेत् । एवं सूत्रयोजना-लाजान् कृत्वा शूर्प निहिताम्छमीपलाशमिश्रानादाय पूर्वा पूर्वदिक्सम्बन्धिनी वधूमाता तिष्ठदिति ॥ १८ ॥ पश्चादनेषत्पुत्रमाक्रमयेद्वधू दक्षिणेन प्रपदेन इममश्मानमिति ॥ १९ ॥ पश्चादग्नेः स्थितं तं दृषत्पुत्रं सव्येन पाणिना अलि गृहन्नेव दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमूलं गृहीत्वोत्क्षिप्याङ्गालि[१] मूलेन स्वयं मन्त्रमुक्त्वाऽऽक्रमयेत् । मन्निधानात्सिद्धे दाक्षिणेनोत प्रागुदी- चोमुत्क्रमयेदित्यत्रापि दाक्षणनियमार्थम् ॥ १९ ॥ 1अनलि.

·30
खादिग्गृह्यसूत्रं
[प...
सद्गृहीतमञ्जलिं लाजानां वध्वञ्जलावा-
वपेत् भ्राता ॥ २० ॥
वधूभ्राता, वध्वञ्जलाविति वध्वास्सन्निधानात् । शमीपला.
शमिश्राणामञ्जलिम् ॥ २० ॥
सुहृद्वा कश्चित् ॥ २१ ॥
भ्रातुग्लाभे वध्वा हितैषी कश्चित्पुरुषः भावपेत् । मुह-
दति मिञ कश्चिदिति पुरुपनियमार्थम् ॥ २१ ॥
तं साऽनौ जुहुयादविच्छिद्याञ्जलिं इयं ना-
रीति ॥ २२ ॥
प्रकृतत्वात्मिद्धे तामाते तमेव लाजाञ्जलिं जुहुयात् उप-
स्तरणाभिधारणे न कुर्यादित्यवमर्थ, अन्यथा हि होमद्रव्ये द-
र्शनात् शङ्का स्यात् । सेति मा वधूः जुहुयादेव न मन्त्रं बृयात्
पतिरेव मन्त्रं बृयादित्यवमर्थम् । अग्नाविति प्रभूतेऽग्नावित्येवमर्थम्।
पाण्योरविच्छेदं कुर्वती वधूरङ्गल्य ग्रेण जुहुयात् । दपत्पुत्राक्रमणा-
दृमलि गृह्णीयादेव पतिः ॥ २२ ॥
अर्यमणं पूषणमित्युत्तरयोः ॥ २३ ॥
उत्तग्योाजहोमयोरिमौ मन्त्री ॥ २३ ॥
हुते तेनैव गत्वा प्रदक्षिणमग्निं परिणयेत्
कन्यला पितृभ्य इति ॥ २४ ॥

·ख...] रुद्रम्कन्दीयसहितम्. 31 इयं नारीति हुते येनैव प्रकारेण दक्षिणतो गतस्तेनैव प्रकारेण पाणिं गृह्णन्ननुपृष्ठमुत्तरतो गत्वा पाणि गृहनव अग्नि प्रदक्षिणीकुर्वन् वधूमनुगमयेत् । आज्यसुवर्पदृषत्पुत्राणां प्रदक्षि- णेऽन्तर्भावः । मातृब्रह्मोदकुम्भकानां* बहिर्भावः । पतिर्मन्त्रं अयात् ॥ २४॥ अवस्थानप्रभृत्येवं त्रिः ॥ २५ ॥ मध्यमायामावृत्ती अर्यमणमिति लाजहोममन्त्रः । उत्तमा- यां पूषणामति । इतरत्समानम् ॥ २५ ॥ 'शूर्पण शिष्टानमाबोप्य प्रागुदीचीमुक्रमयत् एकमिष इति ॥ २६ ॥ प्रकृतत्वात्सिद्धेऽग्नावित्यग्नो यत्कृत्यं तत्सर्व तंत्रव समाप- नायम् । प्रागुदीचीमुत्क्रमदित्यस्य च गमनापक्रमत्वात् न प्रत्या- वृत्य समाप्तिरिति केचित् । तदयुक्तम् अग्नावित्यनुक्तेऽप्यन्य- त्राप्यहोमत्वालाजनक्षेपप्रसङ्गात् 'अपरेणाग्निमौदकः इतिवचनाद - न्यर्थमवश्यंभावित्वाच्च प्रत्यागमनस्य च ल्यपा क्रमस्य द्योति- तत्वात् । उत्क्रमणं दृपत्पुत्राक्रमणवत् प्रतिमन्त्रम् । सप्त पदानि। सखी सप्तपदीति वधूमीक्षमाणो जपेत् . मन्त्रलिङ्गात् ॥ २६ ॥ ईक्षकावेक्षणरथारोहणदुर्गानमन्त्रणान्यभिरूपा- भिः ॥ २७ ॥ वधूं द्रष्टुमागताः सुमङ्गलीस्त्रियो वीक्षमाणः सुमङ्गली:' इति जपेत् । सुकिंशुकम्' इति वधूं रथमारोहयेत् । अध्वनि : ब्रह्माद कुम्भयांगदकम्य च ख. ग.

·32 खादिग्गन्यमत्र [प. १. मयस्थाने ‘मा विदन्' इति जपेत् । सुमङ्गलीरित्यस्यानागताभ्यां सह निर्देशः तत्साम्यार्थम. यथा महत्यध्वनि रथारोहणबहुत्वं भयस्थानबहुत्वं च तयोरावृत्तिः दृष्टार्थत्वात् तथाऽस्यापि स्त्रया- गमनावृत्तावाविवाहसमाप्तंगवृत्तिरिति ॥ २७ ॥ ईक्षकावेक्षणानन्तरमाह- अपरेणाग्निमौदको गत्वा पाणिग्राहं मूर्धन्य- वसिञ्चेत ॥ २८ ॥ ब्रह्मारन्योरन्तरण गत्वा ॥ २८ ॥ वधूं च ॥ २९ ॥ क्रमेणावसेकः ॥ २९ ॥ समञ्जन्त्वित्यवसिक्तः ॥ ३० ॥ जपेत् पतिः ॥ ३०॥ दक्षिणं पाणिं साङ्गुष्ठं गृह्णीयात् गृभ्णामि ते इति षड्भिः ॥ ३१ ॥ उत्तरोत्तरेण मन्त्रेणात्तरोत्तरमभिपीडनम् । अथ प्रदक्षिण- मनिं प्रत्यागम्य उपरिष्टाखोमादि वामदेव्यगानान्तं कुर्यात् यथा दर्शपूर्णमासयोर्वक्ष्यत । नात्रान्वारम्भः ॥ ३१ ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती प्रथमस्य तृतीयः खण्डः.

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 33 प्रागुदीचीमुद्हेत् ॥ १ ॥ होमानन्तरमेव प्रागुदीची दिशं बधूमग्निं च प्रापयेत्पतिः॥ ब्राह्मणकुलेऽग्निमुपसमाधाय पश्चादग्नेलोहित चर्मानडुहमुनरलोम प्राग्ग्रीवमास्तीर्य वा. ग्यतामुपवेशयेत् ॥ २॥ विवाहगृहे गृहान्तरे वा । यदि क्षत्रियादिगृहे विवाहः तदा त्वन्यस्मिन्नेव ब्राह्मणकुले अग्न्युपसमाधानान्तं कृत्वा चर्म- णि वधूमुपवंशयत् पतिरस्तमयकाले । नात्र वध्वा दर्भासनं तत्कार्यकरणत्वाचर्मणः ॥ २ ॥ प्रोक्त नक्षत्रेऽन्वारब्धायां घुवणोपघातं जु- हुयात् पाभलखाप्रभृतिभिस्सम्पातानव- नयन् मूर्धनि वध्वाः अन्यनादिनानि नक्षत्राणीत्यक्त । अत एवापर्याच्छादिते देश हामः । प्रशब्दः प्रथमोदयार्थः । परिममूहनादोनि कृत्वा व्याह- निभिस्समस्ताभिश्च हुत्या लेखादिभिस्स्वाहाकागन्तैर्जुहुयात् । प्रकृतितस्सिद्धे अन्वारब्धायामित्येतत् प्रकृतिसादृश्यार्थत्वात् उपवेशनवत् पत्यरेवालम्भ(:)प्रयोक्तृत्वार्थम् । रतरथा पित्राद- स्स्यात् । सुवणेति स्रवेण मम्पातावनयनार्थ, इतरथा दक्षिणेन पाणिना स्यात् । उपधातर्माित प्रत्यपघातं व्या हृतिहोमेष्वपि स- म्पातावनयनार्थम् । उपघातमित्याभीक्ष्ण्ये णमुल । एतन्त्रितयमपि | वान्वारम्म. 5

·म्वादिधमूत्र
[१.
न्यायसूचनपरमव । नथाहि-आये होम न पितृत्वमन्वारम्भ
प्रयोक्तृत्वं कारणं, कि तर्हि ? तस्याः पित्रधीनता । 'बाल्ये पितृ
घशे तिष्ठेत्' इति वचनान् पित्रधीनत्वम् । मा त्विदानी भर्बधीना
'पाणिग्राहस्य यौवन इति वचनात् । न्यायपरत्वात् सूत्रस्य,
न्यायस्य च तुल्यत्वात् । चतुर्थीहोमऽपि भर्तुरेव प्रयोक्तृत्वम् ।
उपनयनादिषु चाचार्यस्य । सम्पातानामपि स्रवगतत्वेन साध-
नान्तरप्रयुक्तिक्षयात्तेनैवावनयनम् । अत एव चतुर्थीह।मेऽपि
तथैव । तथा दशानां होमानां संस्कागर्थत्वात् संस्कारस्य
सम्पातावनयनद्वारत्वात् दशस्वप्यवनयनम् । अत एव चतुर्थीहो-
मेऽपि नवस्वाप्लवनद्वारत्वात् हुत्वा हुत्वा सम्पातावनयनं, हो-
मावशिष्ट संपातप्रीसद्धः ॥३॥
प्रदक्षिणमग्निं परिक्रम्य ध्रुवं दर्शयति ध्रुवा
द्यौरिति ॥ ४॥
पत्युमन्त्रः ॥ ४॥
अभिवाद्य गोत्रण विसृजद्वाचम ॥ ५
काश्यपगोत्राऽहमभिवादये इतिवत् स्वगोत्रमुक्त्वाऽभिवा-
द्य वधूर्वाधियमं त्यजेत् । नावश्यं वदेत् । अर्थापरिष्टाद्धामादि
वामदेव्यगानान्तं कुर्यात् ॥ ५ ॥
गुरून
तत आह
गौदक्षिणा ॥ ६॥
होमत्रयार्थमस्मिन् काले ब्रह्मणे देया । अत एव त्रिवपि
होमेषु एक एव ब्रह्मा ॥ ६ ॥

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 35 अत्राय॑म् ॥ ७ ॥ अस्मिन् काले विवाहको तजातिभ्यश्च वध्वाः प्रदाताऽध्ये दद्यात् । तस्य विधिमन्त्रक्रमानुसारेण, मधुपर्क प्रतिग्रहीष्यन् इत्यारभ्य वक्ष्यते ॥ ७ ॥ आगतस्वित्येके ॥८॥ यदा विवाहार्थ वध्वा गृहमागताः तदेत्यर्थः ॥ ८ ॥ त्रिरात्रं क्षारलवणे दुग्धमिति वर्जयानी स- ह शय्यातां ब्रह्मचारिणौ ॥ ९ ॥ होमादूर्ध्वं नियमः तद्दिनप्रभृति त्रिगतम् । दुग्धमुद्धृतमार पिण्याकादि । मह एकस्यां शय्यायां गात्रषु शयीयानां ब्रह्म- चारिणी निवृत्तमैथुनौ परस्परमन्यतश्च । इतिशब्दोऽ न्यस्यापि व्रतविरोधिनी वर्जनार्थः ॥९॥ हविष्यमन्त्रं परिजप्यानपाशेनेत्यसाविति व- ध्वा नाम ब्रूयात् ॥ १० ॥ त्रिग भोजनकालेप्वाहतमन्नमभिमृशन् जपित्वा ॥१० भुक्त्वोच्छिष्टं वध्यै दद्यात् ॥ ११ ॥ सा चाश्नीयात् । लेखाहोमं समाप्य वधूं, 'सुशुिकम् ' इति रथमारोप्य अग्निं च गृहीत्वा भयस्थाने 'मा विदन्' इति जपि त्वा स्वगृहं प्रविश्य 'इह गावः' इति जपित्वा शय्यायामुपविश्य ·26 ग्वादिरगन्धसूत्र [१. प. वधूमीक्षमाणः 'इह धृतिः इति जपेत् मन्त्रलिङ्गात् । नत्र त्रिरात्रं मह शयर्यायाताम् ॥ ११ ॥ तत आह- ऊर्च त्रिरात्राच्चतसृभिराज्यं जुहुयात् अग्ने प्रायश्चितिरिति समस्य पञ्चमी सम्पाता- नवनयन्नुदपात्रे ।। १२ ॥ चतुर्थेऽहनि पूर्वाह्ने प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धायां महाव्या- हृतिभिः समस्तान्ताभिर्हत्वा 'अग्ने प्रायश्चित्तिः' इत्यादिभिः म्वाहाकागन्तैर्जुहुयात् । नव सम्पाताः । महत्यध्वन्यादुत्कर्षः महशयनस्य । हविष्यमन्नमित्यस्य प्रकृतत्वात्तयुदासार्थमाज्य- मित्युक्तम् । उदकपूर्ण पात्रं स्नानाय पर्याप्तं स्यात् ॥ १२ ॥ तेनैनां लकेशानखामालावयेत् ॥ १३ ॥ सहशिरसं पतिस्स्वयमेव म्नापयेत् । ततो वामदेव्यगा. नान्तं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ १३ ॥ ततो यथार्थ स्यात् ॥ १४ ॥ न प्रतिहामं साध्यभेदायत्त(१)याथार्थ्य, किन्त्वेकमाध्यमेवे- दं होमत्रयात्मकमनुष्ठानमित्यवमर्थम् ॥ १४ ॥ ऋतुकाले दक्षिणेन पाणिनोपस्थमालभेद्वि- ष्णुर्योनि कल्पयत्विति समाप्तायाम् ॥१५॥ । भेदायेदं. ख. ग. ; साध्यभेदमादाय थाथार्थ्य-घ.

·ख. ५]
मद्रस्कन्दीयसहितम्.
37
'दायादिरग्निः' इत्यस्यापि पक्षस्याभ्युपगमं दर्शयितुमौपा.
मनहोममनुक्त्वदमुक्तम् ॥ रजोदर्शनप्रभृति षोडशरात्र ऋतुका-
लः। यदि रात्र्यास्तृतीये भागे रजस्स्यात् तदोत्तरमेवाहविद्यात्
चतुर्थे भाग इति केचित् । समाप्तायामिति सम्यगवस्थायां
प्राप्तायां वध्वामित्यर्थः । काऽसाववस्था ।
तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्द्या एकादशी च या।
त्रयोदशी च शंषास्तु प्रशस्ता दश गत्रयः ।।
युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु गत्रिषु ॥
पवमादिसूचिता ॥ १५ ॥
सम्भवद्गर्भ धेहीति ॥ १६ ॥
सम्यगालोच्य मुहर्तादि मिथुनीभवेत् ॥ १६ ॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यसूत्रवृत्ती प्रथमस्य
चतुर्थः खण्डः
.
यस्मिनग्नौ पाणिं गृह्णीयात्स गृह्यः ॥ १ ॥
पाणिं गृहीयादिति विवाहकरणं लक्ष्यते । ब्यवहागी
हि संज्ञा । एवं चेद्विवाहादनु निष्पादित्वात् गृहात्वस्य विवाहा.
वस्थायां गृह्यत्वाभावात् ब्रह्मा न स्यात् । न, ‘गौर्दक्षिणा' इति
लिङ्गात् ॥१॥
यस्मिन्वाऽन्त्यां समिधमादध्यात् ॥ २ ॥
यस्मिन्नग्नी ब्रह्मचार्यन्त्यां समिधमादध्यात् स वा गृह्यः ।
अस्मिन्पक्षे तु तत्प्रभृति सायंप्रान)मादीनि स्युः । गृह्य एव
च विवाहः॥२॥

·38
खादिरगृह्यसूत्र
[प. १.
निर्मन्थ्यो वा पुण्यस्सोऽनर्धकः ॥ ३ ॥
उक्तस्यैव प्रकारद्वयस्यात्पत्तिनियमोऽयं, न गृह्यान्तरम् ।
वाशब्दश्शास्त्रान्तगेक्तस्यापि श्रोत्रियागारादेस्संग्रहणार्थः । पुण्यः
परलोकहितकर. । अनर्धक. इह जन्मनि ऋद्धयभावकरः ॥ ३ ॥
अम्बरीषाहाऽऽनयेत् ॥ ४ ॥
अपूपविक्रयार्थादग्नेर्वा ॥४॥
वहुयाजिनो वाऽगाराच्छूद्रवर्जम् ॥ ५॥ .
बहुदेवपूजकम्य बहुदातुर्वा गृहादानयेदग्निं विवाहं कर्तु.
मन्त्यां समिधं वाऽऽधातुम् ॥५॥
सायमाहुत्युपक्रम परिचरणम् ॥ ६ ॥
चतुर्थीहोमानन्तरं यस्सायंकालः तमारभ्याजीवनपरिसमाप्तेः
आऽऽश्रमपरिसमाप्नेः आऽऽधानकालाद्वा चरण अनुष्ठानं कुर्यात् ।
परीत्यधिकाक्यं सूचितम् । अतो नान्तरा ब्राह्मणभोजनम् ।
अन्त्यां समिधं, दायादिर्वा इत्यनयोरपि पक्षयोस्मायमाहुत्युप-
क्रममेव ॥ ६॥
प्रागस्तमयोदयाभ्यां प्रादुष्कृत्य ॥ ७ ॥
प्रज्वाल्य समीपकाले ॥ ७ ॥
अस्तमिते होमः॥८॥
अस्तमयानन्तरमेव ॥८॥

·ख..]
रुद्रस्कन्दयिसाहितम्
39
उदिते चानुदिते वा ॥ ९ ॥
सन्ध्यायामेव ॥९॥
हविष्यस्यानस्याकृतं चेत् प्रक्षाल्य जुहुयात्पा-
णिना ॥ १० ॥
हविष्यस्यानस्य माषवरकादिद्रव्यव्यतिरिक्तस्य लवणाद्य-
संयुक्तस्य येषुकेषुचिद्धोमेषु साधनाया श्रुतस्यौदनस्य षष्ठीनि-
देशात्तदेकदेशस्य साधनतयोपादानम् । न पक्कावस्थस्य कृत्स्न-
स्योपादानम् । अतः पाकधर्मा न स्युः । इतरथा शङ्का स्यात्
दर्शपूर्णमासादौ दर्शनात् । अकृतं अपक्कं उक्तजातीयानेव तण्डु-
लांस्त्रिः प्रक्षाळ्याङ्गष्ठपर्वमात्रप्रमाणामाहुतिं जुहुयात् । होमसा-
मान्यात् सुवस्य प्राप्ती पाणेविंधानम् ॥ १० ॥
दधि चेत्पयो वा कंसेन ॥ ११ ।।
चेदिति सिद्धवद्व्यपदेशः शास्त्रान्तरविहितस्यापि द्रव्यस्य
सङ्गहणार्थः । अत आज्यमपि द्रव्यम् । पृथग्नहर्णामतरतरसं
योगव्युदासार्थम् ॥ ११ ॥
चरुस्थाल्या वा ॥ १२ ।।
कंसन विकल्पः ॥ १२ ॥
अग्नये स्वाहेति मध्ये ॥ १३ ॥
अग्निमध्ये सायंकाले ॥१३॥
तूष्णीं प्रागुदीचीमुत्तराम् ॥ १४ ॥

·10 खादिरग्रह्यपत्र (प... मन्त्रमनुचारयनग्नावत्र प्रागुदीच्यां दिशि द्वितीयां जुहुयात्। सायंप्रातहोमस्य देवतासाध्यत्वात् ययाकयाचित्प्राप्तौ तूष्णीध- मस्य प्रजापतावसाधारण्यात् प्रजापतये स्वाहेति मनसा स्मरन् जुहुयात् । तस्मात्प्राजापत्यां मनसा जुह्वति' इति श्रुतेः । तूष्णीं. धर्मत्वं प्रजापतेरेव । या प्रागुदीची आहुतिर्दर्शपूर्णमामयोः 'अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा' इति तामत्र जुहुयादिति केचित् । तदयुक्तम -वक्ष्यमाणस्य सिद्धवद्वयपदेशायोगात्, असाधारण- शब्दाभावाश्च । पश्चाद्विधानादेवोत्तरत्वे सिद्ध उत्तरामिति यत्र यत्रकाहुतिश्चाद्यते तत्र तत्रैषैवोत्तरा स्यादित्येवमर्थम् ॥ १४ ॥ सूर्यायेति प्रातः पूर्वाम् ॥ १५ ॥ सूर्याय म्वाहेत्यग्निमध्ये ॥ १५ ॥ नात्र परिसमूहनादीनि पर्युक्षणवर्जम् ॥१६॥ बहुवचनमुरिटाद्धोमानां ममिदाधानादश्च निवृत्त्यर्थम् । समन्तात् परिषेचनं. पुरस्तादुपरिटाञ्च पर्युक्षणम् । उत्तराहु- त्यनन्तरमुभयत्र समिधमादध्यादित्युपदेशः । पूर्वाहुनः पूर्वमिति कीचत् ॥ १६ ॥ पत्नी जुहुयादित्येके ॥ १७ ॥ गृहाः पत्नी गृह्योऽग्निरेष इति ॥ १८ ॥ स्पष्टे ॥ १७-१८॥ सिद्धे सायंप्रातर्भूतमित्युक्त ओमित्युच्चैयात् ।।

·ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 41 भोजनार्थमोदने सिद्धे भोजनकालस्य परतन्त्रत्वान्न पूर्वा- हनियमः, कालस्योपलक्षणत्वाच्च । असत्यपि भाजनार्थे पाके पा- कं कृत्वा भवत्येव तस्मिन् काले होमः । सायंप्रातारति रात्रा. वहनि चेत्यर्थः । प्रकृतितस्मिद्धे वचनं परिचरणतन्त्रेषु काल- प्राप्तिर्नास्तीति द्योतनार्थम् । पचनकळ भूतमित्युक्ते गृहपति- रोमिति ब्रूयात् ॥ १९ ॥ माक्षा नमस्त इत्युपांशु ॥ २० ॥ ब्रूयादित्यनुवर्तते ॥ २०॥ हविष्यस्यानस्य जुहुयात् प्राजापत्यं सौविष्ट- कृतं च ॥ २१ ॥ परिचरणतन्त्रेण । प्रकृतितस्मिद्ध हविष्यस्यति अहविष्य- भोजने भोज्यसंस्कारप्रयुक्तभ्रान्न्या तेनापि होम आशङ्कयतोत तन्निवृत्त्यर्थम् । प्रजापतये स्वाहोत मनसाऽग्निमध्ये, अग्नय स्विष्टकृते स्वाहेति प्रागुदोच्यां जुहुयात् ॥ २१ ॥ वलीनयेत् ॥ २२ ॥ वक्षयमाणेषु देशेषु निदध्यात् ॥ २२ ॥ बहिरन्तर्वा चतुर्निधाय ॥ २३ ॥ गृह एव गर्भगृहात् बहिरन्तर्गृह वा । चतुरिति ग्रहणात् बलिचतुष्टयार्थमादावन्ते च सकृदेव परिपंचनम् । प्रत्यकमिति केचित् ।। २७॥ मणिकदेशे ॥ २४ ॥ h,G... 6 ·12 खांदिग्धमूत्र [प. १. उदकधारणममीप ॥ २४ ॥ मध्ये ॥ २५ ॥ गर्भगृहमध्य ॥२५॥ द्वारि ॥ २६ ॥ गर्भगृहस्यैव ॥२६॥ शय्यामनु ॥२७॥ शरनदेशसमीप ॥ २७ ॥ वर्च वा ॥ २० ॥ अन्विन्यनुवर्तते । अनुवर्च अवस्करदेशसमीप । वाशब्दा बानवेशार्थः, शय्यामनु नकम्, वर्चमनु दिवा दशचिन्याह- वताचित्याच्च । अथ सस्तूपम् ।। २९ ॥ अन्वित्यनुर्वतते । अति वक्ष्यमाणानां सर्वेषां वलीनामप एव दश इत्येवमर्थम् । प्रथमस्थापितः स्थूणः सस्तूपः । तमनु तत्समी- पदेश ॥ २० ॥ एकैकमुभयतः परिपिश्चेत् ॥ ३० ।। आदी बलरभावात् परिपकशब्दानन्बयादद्भिस्सचनमात्रम् । सिक्ने वा नियाय प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणं परिरीषश्चेत् ॥ ६ ॥ शेषमद्भिस्सार्धं दक्षिणा निनयेत् ॥३१ ॥ 1 इ. पुरीषोऽवस्कर.' इधिकम् ·ब, ५] रुद्रस्कन्दीयसहितम् बलिम्थालयां शिटमन्नमद्भिामह मम्तृपस्य दक्षिणतः प्राचीनावीती पित्र्येण तीर्थन निनयेत् ॥ ३१ ॥ फलीकरणानामामाचामस्वेप्ति विश्राणिते ।। कणानुदकमोदनावस्त्रंसनं च मिथीकृत्य विगतश्रमेऽतिथी 'अग्रं ब्राह्मणाय दत्वा' इत्यस्यानन्तमित्यर्थः । सस्तूपस्य प्रागुदीच्यां दिशि रौद्रत्वात् ॥ ३२ ॥ पृथिवी वायुः प्रजापतिर्विश्वे देवा आप ओषधिवनस्पतय आकाशः कामो मन्युर्वा रक्षोगणाः पितरो रुद्र इति बलिदैवतानि॥ उक्तानां बलीनां यथासक्य मेता देवताः । कामो मन्यु- र्वति पूर्ववद्विनिवेशः ॥ ३३ ॥ तूष्णीं तु कुर्यात् ॥ ३४ ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । बलिदैवतान्येव तूष्णी न होम इति । होमऽपि. प्राजापत्यां मनमैव, ‘तस्मात् प्राजापत्यां म- नसा जुह्वति' इति श्रुतेः । कुर्यादिति मनोव्यापारमात्रार्थम् । पृथिव्यै वायवे प्रजापतये विश्वभ्या देवेभ्योऽद्भय ओषधिवन- स्पतिभ्य आकाशाय कामाय मन्यवे रनोगणेभ्यः पितृभ्यो रूद्रायोति । चतुर्थ्यन्तं मनसास्मरन् बलि निदध्यात् ॥ ३४ ॥ सर्वस्य त्वन्नस्यैतत्कुर्यात् ॥ ३५ ॥ सर्वस्योति शाकमांसादिपरिग्रहणार्थम् । इतरथा ओदन- THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE MADRAS-4.

·खादग्गृह्यसूत्रं [प... म्यैव म्यात् । प्रकृतावोपासनहाम दर्शनात् । अन्नस्यति अद नीयस्य । तुशब्द एवकारार्थे । भोजनार्थस्यैव न दर्शपूर्णमा- सादिचरोः कमरस्थालीपाकादेश्चेत्यर्थः । एतदिति । सकल- वश्वदेवकर्मपरामशीर्थम, इतरथा हि प्रकृतत्वात् बलीनामेव एप विशेषस्स्यात् । कुर्यादिति अनग्नेरपि लौकिके करणाथम् ॥ असकृच्चेदेकस्मिन् काले सिद्धे सकदेव कु- र्यात् ॥ ३६ ॥ गत्रावन्हि वा यदि पाकावृतिः स्यात् तदा एकदैव कुर्यात् ॥ ३६ ॥ बहुधा चेद्यद्गृहपतेः ।। ३७ ॥ युगपत् क्रमेण वा यदि बहवः पाकाः स्युः तदा यद्- हपते जनार्थ तस्यैव कुर्यात् । यदि गृहपतेरपि बहवः तदाऽ- प्यकम्यैव ॥ ३७॥ सर्वस्य त्वनस्याग्नौ कृत्वाऽयं ब्राह्मणाय दत्वा स्वयं कुर्यात् ॥ ३८॥ सर्वस्येति अहविष्यस्यापि पंरिग्रहणार्थम् । अन्नस्योति पक्वोपलक्षणार्थम् , अपक्वान्ननिवृत्तये च । अग्नाविति लौ- किकार पयर्थम् । तुराब्दो विशेषणार्थः । न पूर्ववदेकस्यैव, किंतु मर्वेषामेव पक्वानां किंचित्किश्चित् गृहीत्वैकीकृत्य तू- ष्णी लौकिकेऽग्नी द्वे आहुती निदध्यादित्यर्थः । भोज्यसंस्का. रार्थमेतत् । अग्र प्रथमं ब्राह्मणाय, ततो वर्णान्तरेभ्यो यथा- क्रमेण, तस्योपलक्षणार्थत्वात् । प्रतिवर्णमपि श्रेयसे पूर्व दद्यात् ·ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसाहतम् . अयं चार्थः --'सर्वान्वैश्वदेवान्ते भागिन कुर्वीत' इत्येवमादीनि वाक्यान्यालोच्य न्याय्य उक्तः । अवश्यकार्यमेतद्दानं पश्वस्य यथासम्भवं भृत्यानामनुरोधेन ! चतुर्युव सिद्धे दत्वेति यथासम्भवं दानमात्रे निवृत्तेऽपि स्वभोजनाभ्यनुज्ञानार्थ, नावश्यं तेषां भोजनपरिसमाप्तिः प्रतीक्षणीयति । दत्वेति समानकर्तृ- कत्वं स्वभोजने नित्यसम्बन्धार्थम् । असति स्वभोजने नाव- श्यकार्यमेतद्दानमिति । असत्यपि स्वभोजने सर्वकालसाधार- ण्येन येभ्योऽवश्यं दानमुक्तं 'मान्तानिकं यक्ष्यमाणम्' इत्या- दिना तेभ्यो दद्यादेव । स्वयंग्रहणमात्मन पवानन्तर्यनियमार्थ, न तु भृत्यादीनामिति । भृत्यानामागतस्महापि भोजनम् । तथा भार्याया अपि गर्भिण्या रोगिण्याश्च । स्वस्थायास्तु स्वभोज नानन्तरमेव । भुञ्जीतेति वाक्यशेषात् सिद्धे कुर्यादिति वचनं मत्कारमपि तेषां कुर्यादित्येवमर्थम । म्मृत्याचारसिद्धम्य मू- चनमात्रमेतत्सूत्रम् ॥ ३८ ॥ ब्रीहिप्रभृत्या यवेभ्यो यवेभ्योगाऽऽवीहिभ्यः स्वयं हरेत् स्वयं हरेत् ॥ ३९ ।' सायं प्रातामवर्ज स्वयं होत्रम्, इति कर्तुरनियमे प्राप्ते व्रीहि सम्पत्तिप्रभृति यवसम्पत्तिप्रभृति वा पटसु मासेषु स्वयं कर्तृत्वं नियम्यते । हरेदिति सहोमस्य बलेरुपलक्षणार्थम् ॥ द्विरुक्तिः पटलसमाप्तिद्योतिका ॥ ३९ ॥ इति रुद्र स्कन्दकृतायां गृह्यवृत्ती प्रथमस्य पञ्चमः खण्डः समाप्तश्च प्रथमपटल:

·16
खादिरगृह्य सूत्रं
[प. २.
पौर्णमामोपक्रमौ दर्शपूर्णमासौ ।। १ ।।
नित्यप्रकरण विधानादधिकारानुक्तंश्च सायंप्रात)मवतू
नित्यावती । तहदेवाधिकारक्यं च यावजीवं यावदाश्रमं याव-
दाधानं वा । अतो नान्तग ब्राह्मणभोजनम् । सूर्याचन्द्रममी
यस्मिन् क्षणे मह वसतः स दर्शः । यस्मिन् क्षणे चन्द्रमाः
पूर्यते सर्वाभिः कलाभिः स पूर्णमाम । तत्कालसम्बन्धी
प्रयोगी दर्शपूर्णिमामाविति लक्ष्यते । न कस्मिन् क्षणे, किन्त्व-
पराह्न उपक्रम्यानन्तरं पूर्वाह्न समाप्तिर्युति, तस्मान्मध्यन्दि-
नादूर्ध्वमागामिमन्दिनाच्च पूर्वममी क्षणाऽस्ति, अमो कालो
लक्ष्यते, अत एतत्कालवर्तिनी प्रयोगा कुर्यादित्यर्थः । वक्ष्यमाण-
मूत्रद्वयनैव सिद्ध पौर्णमासोपक्रमाविति मध्ये मरणशङ्कायामपि
दर्शनियमार्थम् , उपक्रमस्योपसंहारापेक्षत्वात् । एवं
माहुन्युपक्रमम्' इत्यत्रापि द्रष्टव्यम । ममाप्तिप्रकार उक्तो नि-
दान “तदप्यपरपक्षे" इत्याग्भ्य । मृतऽप्यवमेव समात्य संस्कर्ता
संम्कुर्यात् ॥ १ ॥
दार्श नेत्पूर्वमुपपद्येत पौर्णमासनेष्वाऽथ तत्कु-
'साय.
यति ॥ २॥
चतुर्थीहामानन्तर यदि दर्शः पूर्वमागच्छेत् तदा दर्शका-
लात् पूर्वमेव पौर्णिमासं कृत्वा स्वकाले दर्श कुर्यात् ॥ २ ॥
अकुर्वन पौर्णमासीमाकाङ्केदित्येके ॥ ३ ॥
पूर्वोपपन्नमेकदेशम् । आगामिनी पौर्णमासीमाका दित्येक
आहुः। तामारभ्यानुष्ठानं स्पष्टम् ॥ ३॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 17 अपराह्ने स्नात्वौपवसथिकं दम्पती भुञ्जीया- ताम् ॥ ४॥ स्नानमापि मन्दिनादृर्ध्वमेव. कर्माङ्गं तु तत् । यजनीया त्पूर्वमहः उपवसथं तदहयोग्यं यच्छाास्त्रान्तरदृष्टमशनीयं तदी- पवसाथकम् । तदुक्तं मांसमद्ये' नाश्नीयानाम्, इति ॥ ४ ॥ मानदन्तव्य उवाच श्रेयसी प्रजां विन्दते का- म्यो भवत्यक्षोधुको य औपवसथिकं भुङ्क्ते। मानदन्तव्य इति ऋषिः । विन्दते लभते । काम्यः प्रिय- दर्शनः । अाधुक भुत्पिपासाहित. ॥९॥ तस्माद्यत्कामयन तद्भुञ्जीत ॥ ६ ॥ यदीच्छेत् प्रजादीनि तदोपवमाथिकं भुओत । नित्यादवा- नुङ्गिकं फर्लामद. स्तुतिमात्रं वा । गत्री न भांजनम्, अप- गलग्रहणस्य साहनियमार्थत्वात् । यता गगप्राप्तम्याय नियमः अत उपवासऽपि न वैगुण्यम ॥ ६ ॥ नाव्रत्यमाचरेत् ॥ ७ ॥ व्रतविगोंध मधुमांसभक्षणादि न कुर्यान आ प्रयोगसमाप्तः ॥ प्रातराहुति हुत्वा॥८॥ दर्शपूर्णमासी कर्तव्याीिन शपः । अनयोः पूर्वारुपका- न्तत्वात् प्रातराहुतेश्च सर्वमहः प्रातराहुतः स्थानम्' इत्या- क. मापमासमाज्यं

·18
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
स्तमयात् कालाभ्यनुज्ञानात् प्रातराहुतिः पश्चात् स्यादिति त.
निवृत्तये पूर्वत्वं नियम्यते ॥ ८ ॥
हविनिपेदमुष्मै त्वा जप्टं निर्वपामीति देव-
ताश्रयं सद्यजुषा द्विस्तूष्णीम् ॥ ९ ॥
यविश्शास्त्रान्तरे प्रज्ञातं ब्रीहितण्डुला यवतण्डुला वा
तद्धविः पाणिना गृहीत्वा मुष्टिपूर्ण ‘अग्नये त्वा जुष्टं निर्व-
पामि' हात निर्वापवद्यांदवतं चरुस्थाल्यां सकृदावपेत् द्विर-
मन्त्रकम् । ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा निर्वापः, अस्यापि ब्रह्माप-
क्षत्वात ॥ ९ ॥
त्रिदेवेभ्यः प्रक्षालयेत् ॥ १० ॥
उदकन प्रक्षाळनम् । प्रकृतत्वात्सिद्ध देवभ्य इत्यन्यत्रापि
यद्देवेभ्यः प्रक्षाळन तत्रिंग्वेत्यवमर्थम् । योपासनहाम ॥ १० ॥
अथ प्रक्षालनप्रसङ्गादुच्यते-
द्विर्मनुष्येभ्यः ॥ ११ ॥
भोजनार्थ पाक द्विः प्रक्षालनम् । असत्यपि पाके यत्र
प्रक्षालनं विहितं तत्रापि द्विरव ॥ ११ ॥
सकृत्पितृभ्यः ॥ १२ ॥
श्राद्धेऽन्वष्टक्यादौ च असत्यपि पाके पूर्ववत् ॥ १२ ॥
..
अथ प्रकृतमाह
मेक्षणेन प्रदक्षिणमुदायुवं अपयेत् ॥ १३ ॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दयिसाहतम् .19 . मेक्षणं दर्वी । यथा पाक्तवैषम्यमुदकस्य वा बहिर्गमन न भवेत् तथोदायुव पचेत् । यदि बहिर्गच्छत् उदकं ययो रोजसा' इत्यप आसित, 'यद्यज्ञ उल्बण क्रियत तदप उप- निनयेत् 'ययोरोजसा स्काभता रजांसि बीयोभीरतमा शविष्ठाः । यावत्येते अप्रतीता सहाभिः विष्णो अगन्धरुणा पूर्वहती स्वाहा' इति श्रुतेः ॥ १३ ॥ अस्मिन् काले परिस्तरणम्, आज्यसंस्कारश्च, संस्कारापेक्ष- त्वात् शताभिधारणस्य । तत आह गृतमभिघार्योदगुहास्य प्रत्यभिधारयेत्॥१४॥ स्रषेणाज्येनाभिघारणम् ॥ १४ ॥ सर्वाण्येवं हवींषि ॥ १५ ॥ सर्वाणोति व्याप्त्यर्थम् । एवं निर्वापादि । हवीपीति भोजना. थे श्राद्धार्थ कृसरस्थालीपाकादो च निवृत्तयर्थ, न हि तेषु पाकाव- स्थायां हविष्ट, देवतोदशाभावात् । आँपामनवश्वदवहीमयोरप्यंक- देशस्यैव देवताद्दशेनोपादानं 'अन्नस्य' इति पष्ठोनिर्देशात् । अतस्तयोरपि पाकावस्थायां न हविष्टम् ॥ १५ ॥ बर्हिषि साद्य ।। १६ ।। ८ साद्यानीत्यर्थ । छान्दसः शलकृ । बहुवचनात् सर्वाण्येव हो- माङ्गानि साद्यानि, आज्यं चरु. नवः जुहः इध्म इति । बर्हि पति सिद्धनिर्देशात् स्तरणावस्थायामेव तथा स्तरणं यथा तत्र सा- दनं भवत् । इतरेतरयांगाच हघिस्सादनावस्थ यामेव उत्तरत- 7 ..

·50 खादिग्धमूत्र (प. २. स्सर्वेषां मादनम । बहुलवचनाल्लुक कृतोऽस्य बहुविषयत्वं गमयि- तुम्। अतो विवाहादिष्वपि होमाङ्गानामंव सादनम् । औपासनादि- पु दर्भाभावादुत्तरता भृमाव सादनं प्राक पर्युक्षणात् । एवं प्रयोग- क्रमः-प्रातगहुनि हुन्या ब्रह्मांपवंशनान्तं कृत्वा चरुं श्रपयित्वा परिस्तीर्य दर्भविश्याज्यं संस्कृत्याभिघार्य हवीष्युत्तरतस्सर्वाणि सादायत्वा परिपचनादि प्रपदान्तं कुर्यात् ॥ १६ ॥ तत आह आज्यभागी जुहयाच्चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चावतं भृगूणां जामदग्नयानामग्नये स्वा- हेयुनरतस्सोमायेति दक्षिणतः ॥ १७ ।। आज्यभागावित संज्ञा व्यवहागथो । स्रवणादायाज्यं जुह्वा- १ मासिच्य जुबेव चतुर्गृहीतं जुहुयात । स्रयण सच्याज्यं गृह्णीयात् इति परिभाषादर्शनात गृह्यान्तग्दर्शनाच्च सयजुह्वोः प्राप्तिः। नव- स्य तु विवाहप्रकृतिवादपि प्राप्तिरम्त्यव । गृहीत्वति प्रत्यक चतुर्ग्रहणार्थ, पान पुन्येऽपि क्वाविधानात् ॥ ७ ॥ विपरीतमितरे॥ १८ ॥ सोमाय स्वाहेति दक्षिणता हुत्वाऽग्नय स्वान्युत्तरत आहुः आज्यमुपस्तीर्य हविषाऽवद्यन्मक्षणन मध्यात पुरस्तादिति।। १९ ॥ इत्यन्य आचार्या ॥ १८ ॥ आज्यं जहयान् । इति पा॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. स्रवण जुह्वामुपस्तीर्य हवियोऽङ्गुष्टपर्वपृथुमात्रमवग्वण्ड्य ह. स्तेन जुह्वां निदध्यात् । इतिशब्दः पक्षसमाप्तयर्थः ॥ १९ ॥ पश्चाच्च पञ्चावत्ती ॥ २० ॥ भृगुजामदग्नयादयः ॥ २० ॥ अभिघार्य प्रत्यनक्तयवदानस्थानानि । २१ ॥ खवेण जुहस्थं हविरभिघार्य आज्यन अवदानम्थानानि यथाक्रममवनक्तयाज्येन ॥ २१ ॥ न स्विष्टकृतः ॥ २२ ॥ स्विष्टकृताऽवदायावदानम्यानं न प्रत्यनक्ति । प्रत्यञ्जनप्रतिप- धादेवेदं मर्व स्विष्टकृतोऽपि तुमिति गम्यते ॥ २२ ॥ अमुष्मै स्वाहति जुहुयाद्यद्दवत्यं स्यात॥२३॥ अग्नये स्वाहातवत यथादवनभग्निमध्यं जुह्वा जुहुयात् । पतत्प्रधानं, अत एतद्वयतिरिक्तं मर्व चकतन्त्रषु प्रवर्तते ॥२३॥ स्विष्टकृतस्सदुपस्तीर्य द्वि गुणां सकृद्धवि- पो विभिघानिय स्विष्टकृते स्वाहति प्रागुदीज्यां जुहुयात् ॥ २४ ॥ शोभनमिष्टं द्रव्यप्रति प्रतिद्वारण करातीत स्विष्टकृद्यागः । अतोऽप्रधानमिदम् । सकृदुपस्तीर्यत्यनूयते भृगूणां जामदग्नयानां द्विरुपस्तरणविशेषं विधातुम् । मध्यात्पुरस्तात्पश्चादित्यतेषां प्रत्यानावः सकृद्धविष इति । उत्तरार्धादवदानं 'उत्तरार्धात्स्वि- ·52 खादिरगृह्यसूत्रं. प. २ प्रकृतः । इति श्रुतः गृह्यान्तरविधानाच्च । द्विगभिघार्यति मक- प्रत्याम्नायः । प्रागुदीच्यामिति मध्यप्रत्याम्नायः । अथोपरिष्टा- डोमः आज्यन व्याहृतिभिः तिसृभिः। प्राजापत्यया च ॥ २४ ॥ तत आह- - . समिधमाधाय ॥ २५ ॥ परिपिश्चेदित्यध्याहारः । ‘ममिधमाधायानुपर्युक्षेत' इति गौतमीयवचनात् । पूर्वनिहितां ममिधमग्नावाधाय ' अदितेऽन्वम- स्थाः, अनुमतेऽन्वमंस्थाः, सरस्वत्यन्वमंस्थाः, देव सवितः प्रा- सावीः' इति पूर्ववत्परिपेचनम । गृह्यान्तरान्मन्त्रप्राप्तिः ॥ २५ ॥ दर्भानाज्ये हविपि वा विरवधायाग्रमध्यमूला- न्यक्तं रिहाणा वियन्तु वय इत्यभ्युक्ष्याग्ना- वनुप्रहरेत् यः पशूनामधिपती रुद्रस्तन्ति- चरो वृषा पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहा इति ।। २६ ॥ प्रतिपत्तिकर्मदम् , दर्भानिति द्वितीयानिर्देशात् । अत एव स्तृतान् सर्वान् दर्भान् शिष्ट आज्ये हविपि वा सकृन्मन्त्रमु- क्त्वाऽग्राणि मध्यानि मूलानि च क्रमशस्सम्मृज्य पुनश्चैवं द्विस्सम्मृज्याद्भिरभ्युभ्यानपूर्व प्रक्षिपेत् ॥ २६ ॥ तद्यज्ञवास्तु ॥ २७॥ तत् पूर्वसूत्रोक्तं कर्म यज्ञवास्तु । संज्ञा व्यवहारार्था ॥२७॥ 'चतसृभिः. पा.

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् सर्वत्र कुर्यात् ॥ २८ ॥ समिदर्भवत्सु कर्मसु सर्वत्र कुर्यात् । अध्याहारात्सिद्ध कुर्यादिति वामदेव्यगानार्थम् ॥ २८ ॥ हविरुच्छिष्टमुदगुदास्य ब्रह्मणे दद्यात् ॥ २९ ॥ हविग्रहणमाज्यव्युदासार्थम् । उच्छिष्टमिति स्वयं किञ्चि- प्राश्यावशिष्टस्य दानार्थम् । पूर्वमेवोदग्देशस्थितत्वे मिद्धे उद- ग्ग्रहणमुदग्देशात्स्थाल्या महोद्वासनार्थ अन्यथा ओदनस्याद्वासनमाशङ्कश्येत । चतुर्थैव सिद्ध दद्यादिति स्वयं वहात्वेऽप्यन्यस्मै दानार्थम् ॥ २९ ।। पूर्णपात्रं दक्षिणा ॥ ३० ॥ ओदनेन तण्डुलैर्वा तदभावे फलैर्वा सम्पूर्ण पात्रं ब्रह्म- णे दक्षिणां दद्यात् । स च तूष्णीं ओमिति वा प्रतिगृह्णीयात् ॥ यथोत्साहं वा ॥ ३१ ॥ स्थाल्या यथा ब्रह्मा उत्साही भवति तथा दद्यात् । तदभिलषितं दद्यादित्यर्थः । आज्यतन्त्रेष्वपि यथोत्साहमेव दक्षिणा ॥३१॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्ती द्वितीयस्य पटलस्य प्रथमः खण्डः.

·खादिरगृह्यसूत्र
[प. २.
प्रकृतम्य प्रधानदेवता आह
आग्नेयस्थालीपाकोऽनाहिताग्नेर्दर्शपूर्णमासयोः।
गृहम्थम्यानाहिताग्नदर्शपूर्णमामयोगग्नेयम्थाली पाकः । 'अ-
नये त्वा जुष्ट निर्वामि' इति निर्वापः । 'अग्नये स्वाहा
इति हामः ॥ १॥
अग्नीपोमीयः पौर्णमाम्यामाहिताग्नेः ॥ २ ॥
अग्नीपामाभ्यां त्वा जुष्टं निवपामि' इति निर्वापः ।
अग्नीपोमाभ्यां म्वाहाइति होमः ॥२॥
ऐन्द्रा माहेन्द्रा बैन्द्रानो वाऽमावास्यायाम् ॥
इटिवहिनिवेशः । इन्द्राय त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति
महेन्द्राय त्वा जुटं निवपाम' इति ‘इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुएं
निर्वपामि' इति निर्वापः । इन्द्राय स्वाहा महेन्द्राय स्वाहा
इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा' इति होमः ॥ ३॥
यथा वाऽनाहिताग्नेः ॥ ४॥
दर्श च पार्णमास चानाहिताग्नर्यथा तथेत्यर्थः ॥ ४ ॥
सर्वमहः प्रातराहुतेस्स्थानम् ।। ५ ।।
सर्वमिति पूर्वाह्नासम्भवे अपराढेपे होमार्थम् ॥ ५ ॥
रात्रिस्सायमाहुतेः ॥ ६ ॥
स्पष्टम् ॥६॥
सर्वोऽपरपक्षः पौर्णमासस्य ॥ ७ ॥

·ख. २ रुदस्कन्दीयसहितम् 55 सर्व इत्युपक्रान्तस्य पूर्वाह्नातिक्रमऽप्यपगले समाप्तयर्थम्, तदतिक्रमेऽपि रात्रौ । अनुपक्रान्तम्य तु स्वकाल अपराह्न स्नात्वा' इत्याद्यहरन्तरेऽपि भवत्येव ॥ ॥ पूर्वपक्षो दार्शस्य ॥ ८॥ सर्व इत्यनुवर्तते । आपत्काला पते, अन्यथा अस्तमिते होम ' इत्यादेवयर्थ्यप्रसङ्गात । उत्तग्रहामापक्रमकालात् प्रागेवैत कालाः आपत्कालत्वाच्च । यथासम्भवं न कालोत्कर्षः कार्यः ॥ आहुः । अभोजनेन संतनुयादित्य के ॥ ९ ॥ स्वकालात्यये अभाजनन तत्कास्मिद्धिरित्यन्य आचार्य आ स्वकालात्ययादभोजनंन तत्कासिद्धिरित्यर्थः । वाक्यपालिद्ध सन्ननुयादित्यविच्छेदस्य विवक्षितत्यं दर्शयात । अतः कालात्ययऽपि प्रायश्चित्तं कृत्ववानगम्य करण । अवि- कारक्यं मति मन्यांपासनादिलापऽध्यभाजननापि सन्तानं भवत्येव । वंदादितानां नित्यानां कर्मणां मानक्रम । नातकव्रतलोपं च प्रायश्चित्तमभाजनम ॥ इति मनुवचनाच ॥ अविद्यमान हव्य यज्ञियानां फलानि जुहुयात् ऑपासनहामऽग्निपक्वान्यपक्कानि वा । वैश्वदेव पक्वान्यव । दर्शपूर्णमामोनियंपादि कृत्वा ॥ १० ॥ पलाशानि वा ॥ ११ ॥ ॥

·56 खादिरगृह्यसूत्र [प २. फलाभाव यज्ञियानां पर्णानि वा जुहुयात् । पूर्ववत्पा- कानयमः ॥११॥ अपो वा ॥ १२ ॥ सर्वत्रापां प्रक्षालनं श्रपण च नास्ति अर्थलापात् ॥ १२ ॥ हुतं हि ॥ १३ ॥ हिशब्दो हतो । यस्मादापत्काले मुख्यद्रव्यालाभनिमित्त- गोणद्रव्यण च हुने हुतमेव भवति अतो न तत्र वैगुण्यनि- मित्त प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ १३ ॥ सन्तनुयादित्युक्तं, कथमहुतस्य सन्तानमित्यत आह- प्रायश्चित्तमहुतस्य ॥ १४ ॥ आतपन्नकालस्य प्रायश्चित्त सन्तानार्थ भवतीत्यर्थः । प्राय- श्चित्तं तु प्राजापत्यायुक्नमेव । सूत्रान्तरमतात्प्रतिहोमं वा कु- र्यात् ॥१४॥ आज्यं जुहुयादविषोऽनादशे ॥ १५ ॥ आज्य जुहुयादनादेशे इति सिद्धे हविष इति हविषस्सं- स्कारमपि ‘शतमभिघार्य इत्यादिप्याज्यमव स्यादित्येवमर्थम् ॥ देवतामन्त्रानादेशे ॥ १६ ॥ यद्देवत्यं हविरुक्तं तद्देवताहोममन्त्रस्स्यात् । 'अग्नय म्वाहा' इतिवत् ॥ १६ ॥ प्रथमगर्भ तृतीये मासि पुंसवनम् ॥ १७ ॥ . ~ ·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 57 सर्वगर्भार्थोऽयं संस्कारः आधारसस्कारद्वारेण सकृदेव क्रियते । भार्यान्तरे तु कर्तब्यमेव प्रथमगर्भे । दर्शादृर्ध्वमा दर्शादका मासः । यत्र क्वच दिनेऽप्याहिते गर्भ स एको मामो गण- यितव्यः । संज्ञा व्यवाहागर्था । कृत्स्नानावेव । मासीति मास* इत्यर्थः । अत्र कचित् आंतक्रान्तेऽपि मुख्यकाले प्रसवात् प्राक्कालातिक्रमप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यमेवेत्याहुः, उपनयने द- शनात्, तेन च स्मृतिषु तुल्यवद्गणनात . कासुाचस्मृतिषु कालानिर्देशन विधानादाएत्कल्पतयाऽभ्यनुज्ञानं सर्वदा संस्का- राणामस्त्यवेत्याहुः । जननादृवं तु द्वाराभावात् प्रायश्चित्तेनैव जातं संस्कुर्यादेकदेशेऽग्नो । गर्भान्तगर्थं तु द्वितीय गर्भ कुर्या- देव । अपरे तु कालात्यये अधिकाराभावात प्रायश्चित्तमेवाहुः। पूर्व एव तु पक्ष श्रेयान् । अथापि लापमंशयं लोपादलो- पो न्यायतरः' इति निदानकारोऽप्याह ॥ १७ ॥ स्नातामहतेनाच्छाद्य हुत्वा पतिः पृष्ठतस्तिष्ठेत॥ अहंतन अधरणात्तगेयण च ब्रह्मा व शनान्त कृत्वा वधूं दसिणतो दर्गेपूपवंश्य प्रपदान्तं कृत्वाऽन्यारवायां व्याहृ- तिभिस्तिमृभिराज्यं हुत्वा पुनश्च हुन्वा वध्वाः पश्चाद्दर्भषु तिष्ठत् । पतिरिति भर्तुग्भावे पालनाधिकृतनियमार्थम् । भर्तुर- न्यः कुर्वन् प्रणीत लीकिक वा कुर्यात् ॥ १८ ॥ दक्षिणमंसमन्ववमृश्यानतहितं नाभिदाम- भिमृशेत्पुमांसाविति ॥ १९ ॥ . * मामे अतिकान्त. इति न कोशे. । -यातिमि इ-धिकः पाठः 8 .".5.

·खादिगण श्वसूत्रम् [प. २. अन्विति वधूमनुगतः प्रह्वीभूत इत्यर्थः । वध्वा अंसमन्व- वमृश्य वस्त्रादिनाऽनन्तर्हितमभिमृशन्नेव पाणिना नाभि प्रापय्य सकलमवादरं मन्त्र गाभिमृति ॥ १९ ॥ अथापरं न्यग्रोधशुङ्गामुभयतःफलामस्रामा- मक्रिमिपरिसृप्तां विरसप्तैर्यवैः परिक्रीयो- स्थापयन्मापर्वा सर्वत्रौषधयस्मुमनसो भू- त्वाऽम्यां वीर्य समाधत्तेयं कर्म करिष्य- तीति ॥ २० ॥ अथेत्यानन्तर्याथन प्रयोगक्यमाह । अतो नान्तगब्राह्मणभोज- नम् । अपर्गमान कर्मान्तरत्वमाह । अतो वामदेव्यगानान्तं कृत्वा ब्रह्मणे दक्षिणां दत्वा वक्ष्यमाण कर्म कुर्यात् । कर्मद्व- यात्मकमिदमकं पुसवाख्यं कर्म । अनामां अशुष्काम् । न्य- ग्रंांधाधिदेवताभ्य. परिक्रोणामीत्यनया बुद्धया सप्तभिर्यवैर्मूल्यतया मङ्कल्पितश्शुङ्गां परितास्त्र. प्रकोर्य शुङ्गामृर्वाग्रां मन्त्रण विक- पत् यथाच्छिद्येत । यवाभाव मापः ॥ २० ॥ आहृत्य बैहायसी कुर्यात् ॥ २१ ॥ गृहमाहृत्यापर्यनाच्छादिते देशे शुङ्गां निदध्यात् ।। २१ ॥ कुमारी ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्राह्मणी पपये- दप्रत्याहरन्ती ॥ २२ ॥ कार यतात.

·२.] रुद्रस्कन्दायसाहतम 50 कुमारी च ब्राह्मणी । ब्रह्मचारी च ब्राह्मणः | ঘানা ब्राह्मणी वा दृपत्पुत्रं प्रतीची दिशं प्रत्यप्रत्याकर्षन्ती पेषयेत् । म्नातां संश्य दक्षिणे नामिकास्रोतस्यासिश्चेत् पुमानग्निरिति ॥ २३ ॥ पुनस्स्नातामग्नेः पश्चात् प्राक्शिरसं दर्भेषु सवेश्य शा. ययित्वा तस्याः दक्षिणे नासिकारन्ध्र शुङ्गारसमामिश्चत । सा च तं रसमुदरस्थं कुर्यात् । अथ ब्राह्मणभोजनम् ॥ २३ ॥ अथास्याश्चतुर्थे मासि षष्ठे वा सीमन्तोन्नय- नम् ॥ २४ ॥ अर्थत्यकृतेऽपि तृतीये मामि पुमवने अस्मिन् काले पुस- वनं कृत्वा सीमन्तकरणार्थम । अम्या इति प्रथमगर्भनियमा- र्थम् ॥ २४ ॥ स्नातामहतेनाच्छाद्य हुत्या पतिः पृष्ठतस्तिष्ठ. ननुपूर्वया फलवृक्षशाखया सकृत्मीमन्त- मुनयेत् त्रिरश्वतया च शलल्याऽयमूर्जाव- तो वृक्ष इति ॥ २५ ॥ अनुपूर्वयेति न्यग्रोध शुङ्गाधर्मयुक्तयेत्यर्थ. । फलवृक्ष उदु. म्बरः ‘ऊळ उदुम्बर. इति श्रुतः । 'अय नृर्जावतो वृक्षः' इति च मन्त्रवर्णात् । तद्वदव शाग्वामाहृत्य बहायसीं कृत्वा पुंसवनवत् पृष्ठतः स्थानान्तं कृत्वा तया शाखया धिं गतान THE VIPISWAMISASTRI RESEARCH INSTITUTE MADRAS-4.

·60
ग्वादिग्गवस्त्र
[प. २.
'
वध्वाः केशान प्रत्यञ्चमुन्नयेत् । ‘कृणोमि' इति मन्त्रान्त ।
ततत्रिषु देशेषु वतया वराहमृच्या नद्रदेव 'राकामहम्
इत्युग्नयेत् । रराणा' इति मन्त्रान्तः ॥२५॥
कसरः स्थालीपाकः ॥ २६ ॥
कसरः निलामश्रः पाकधर्मयुक्तो भवत् चौले 'वृथा पक्कः'
इति विशेषणात् । निर्वापमन्त्रस्तु नास्ति देवताऽभावात् ॥२६
उत्तरघृतमवेक्षती पृच्छेत् किं पश्यसीति ॥२७
स्पष्टम् । उत्तरे घृते यथा छाया दृश्यते तथा घृतसेकः॥
प्रजामिति वाचयेत् ।। २८ ॥
पतिः । अथोपरिणाद्धामादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । वधूः
स्थालीपाकमश्नीयादिति गृह्यान्तर्गतम् ॥ ८ ॥
प्रतिष्ठिते वस्तौ सोप्यन्तीहोमः ॥ २९ ॥
वस्ती गर्भ प्रतिष्ठित स्वस्थानात् प्रच्युते, प्रोपसर्गस्तिष्ट-
तिर्गमनवाचकः । प्रतिगर्भमेतत् जायमानार्थत्वात् । प्रणीतेऽनावे-
तत् । नात्रान्वारम्भः अतत्संस्कारत्वात । अकृते यदि जननं
स्यात् न तत्र पुनः क्रिया ‘जनिष्यते' इति मन्त्रालङ्गात् । त-
त्राशौचात् ऊर्ध्व प्रायश्चित्तेनैव संस्कारः ॥ २९ ॥
या तिरश्चीति द्वाभ्याम् ॥ ३० ॥
.
प्रपदान्तं कृत्वा व्याहृतिभिस्तिसृभिः हुत्या ‘या तिरश्ची'
इति हुत्वा विपश्चित्पुच्छम्' इति जुहुयात् ॥ ३० ॥

·ख. २] रुद्रस्कन्दीयसहितम 61 असाविति नाम दध्यात् ॥ ३१ ॥ यदि पुन्नामाभिलषितं 'विष्णुशर्मानाम' इनिवत् पन्त्र- स्थेऽसौशब्दे नाम निदध्यात् । युग्माक्षरं ब्राह्मणस्य माङ्गल्यं शर्मवत्स्यात् । बलरक्षान्विनं क्षत्रियस्य । धनपुटिसंयुत वैश्यस्य । जुगुप्साप्रेष्यसंयुतं शूद्रस्य ॥ ३१ ॥ युग्माक्षरं ब्राह्मणस्य द्वयक्षरं चतुरक्षरम् । माङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियम्य बलान्वितम ॥ वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रम्य तु जुगुप्मितम् । शर्मवद्राह्मणस्य स्यात् गझो रक्षाममन्वितम ॥ वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ॥ इति मनुवचनाञ्च ॥ तद्गुह्यम् ॥ ३२ ॥ वैदिककर्मार्थमेतत् । व्यावहारिकं त्वन्यदेव गुह्यत्वोक्तेः । नामापरिक्षाने आभिचाराधमिद्धिः फलम ॥ ३ ॥ स्तनदानाच व्रीहियवौ पेप- येच्छुङ्गावृता ॥ ३३ ॥ प्रागिति विसमासः प्रामाभिकृन्तनादसम्भवे स्तनदाना- प्राक् कर्तुम् । द्विवचनाद्वयक्तिद्वयम । जात्यभिप्रायात केचित् । शुङ्गावृता शुङ्गाप्रकारेण 'कुमारी ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्राह्म- णी पेपयेदप्रत्याहरन्ती ॥ ३३ ॥ अङ्गुष्ठेनानामिकया चादाय कुमारं प्राशयेदिय- माक्षेति ॥ ३४ ॥ . प्राङ्गाभिकृन्तनात ·62 खादिग्गृह्यसूत्रं पि. २. अङ्गठानामिकाभ्यामिति सिद्ध पृथग्ग्रहणं विषयद्वयसूचना र्थम् । अन्नप्राशनमा पाभ्यामेवेति । चशब्दोऽन्नप्राशनेऽप्यतन्म- न्त्रप्रापणार्थः ॥ ३४ ॥ सर्पिश्च मंधां त इति ॥ ३५ ॥ चगब्दः पूर्ववत् मेधांत मित्रावरुणाविति मन्त्रनियमार्थः, अन्नप्राशने आभ्यां मन्त्राभ्यां अन्नमेव प्राशयेत् । कालस्तु 'पष्ठऽन्नप्राशनं माम' इात स्मृत्यन्तगत् गम्यते । केचिन्-- चशब्दा हिरण्यमधुममुच्चयार्थ इत्याहुः । तथाच मनुः - 'हिर. ण्यमधुपिया॑म्' इति ॥ ३', ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती द्वितीयम्य पटलस्य द्वितीयः खण्डः जननाजयोत्स्ने तृतीये तृतीयायां प्रातः स्नाप्य कुमारमस्तमित शान्तासु दिक्षु पिता चन्द्र- मसमुपतिष्ठेत् प्राञ्जलिः ॥ १ ॥ मातुः पितुर्वा रुच्या यदाकदाचित् शिशोनिष्क्रमणे प्राप्ते तदुपक्रमनियमोऽयम् । देवान्मानुपाद्वा हेतोः निष्क्रमणे कृतेऽपि संस्कारार्थमस्मिन् काले कुर्यादेव । एवमुत्तरत्रापि । कालात्यय तूक्त एव न्यायः सर्वेषु सस्कारेषु । ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा तद्यो- गात् पूर्वपक्षो ज्योत्स्नः । जननादृह्म ये ज्योत्स्नाः तेषां तृतीय तृतीयायां तिथावित्यर्थः । यदि पूर्वपक्षे जननं स्यात् नासौ गण- ·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसाहतम् 63 " यतव्यः । कृत्स्नस्य जननादुर्घत्वाभावात् । तथा च मनुः-- चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् इति । उपस्था- नकाले तृतोयानियमः । शानासु उपरतादित्यराश्मषु दिक्षु- पतिप्ठेदिति दर्भेषु तिष्ठेत् चन्द्राभिमुखो वक्ष्यमाणप्रकारेण कुमा- रमादाय मन्त्रैश्चन्द्रमसमभिदध्यादित्यर्थः ॥ १॥ शुचिनाऽऽच्छाद्य माता प्रयच्छेदुदक्छिरसम् ॥ वस्त्रेणाच्छाद्य दाक्षणतः स्थित्वा कुमारं पित्र प्रयच्छेत् ॥ अनुपूर्वं गत्वोत्तरतस्तिष्ठेत् ॥ ३ ॥ पूर्वशब्दो दिग्वाची । अनु पृष्ठं गत्वा पितुरुत्तरतः प्रत्यम्मु- खी दर्भेषु तिष्ठन्माता ॥३॥ यत्ने सुसीम इति तिसृभिरुपस्थायोदश्चं मात्रे प्रदाय यदद इत्यपामञ्जलिमवसिञ्चत् ॥४॥ उदञ्चं उदक्छिरसम । प्रातःकाले पात्रेण पूर्ण गृहीता आपः स्युस्ताभिदर्भपु दक्षिणम्तिष्ठन ब्राह्मणोऽञ्जलिं परयन्, तं भूमा- ववसिञ्चेत् ॥४॥ द्विस्तूष्णीम् ॥ ५ ॥ अमन्त्रकं द्विरवमिञ्चत् ॥ ५ ॥ जननादृक् दशरात्राच्छतरात्रात्संवत्सराहा ना- म कुर्यात् ॥ ६ ॥ जननदिवसाचं यो दशरात्रः तस्मादृर्ध्वं यदहस्तस्मि-

·64
खादिरगृह्यसूत्र
[प. २.
नित्यर्थः । द्वादशेऽहनीति यावत् । एवमुत्तरयोः पक्षयोः । ना-
त्रोदगयनपूर्वपक्षादर'. कचित्मम्भवस्य नियतत्वात् । अस-
म्भवंशप न तद्वशेन कालविनिवेशः. वरूप्यप्रसङ्गात् ॥ ६ ॥
स्नाप्य कुमारं करिष्यत उपविष्टस्य शुचि-
नाऽऽच्छाद्य माता प्रयच्छेदुदक्छिरसम् ॥७
होमारम्भात्पूर्व दर्भपृपविष्टम्य शुचिना वस्त्रंगाच्छाद्य द-
क्षिणत उपविश्य प्रयच्छन ॥ ७ ॥
अनुपृष्ठं गत्वोनरत उपविशेत् ॥ ८ ॥
दर्भेषु माता ॥८॥
हुत्वा कोसीति तस्य मुख्यान प्राणानभिमृशेत्
उ क्छिरमं कुमारं स्वाङ्क धाग्यन् प्रपदान्त कृत्वा द्वि-
स्तिमृमिाहनिभिर्खत्वा कुमारस्य चक्षुषी श्रोत्रे नासिके चा-
भिमृशेत् ॥९॥
असाविति नाम कुर्यात्तदेव मन्त्रान्ते ।। १० ॥
यत्माप्यन्तीहोमे तदेव । परिददातु विष्णुशर्मन्नितिवत्
कुर्यात् । मन्त्रान्तंऽसाशब्दं न मध्ये ॥ १० ॥
मात्रे ।। ११ ॥
प्रयच्छेदुदक्छिरसमिति शेषः ॥ ११ ॥
प्रथममाख्याय ॥ १२ ॥

·ख. ३. रुद्रस्कन्दीयसहितम् 65 मात्र इत्यनुवर्तते । प्रथमशब्दस्य द्वितीयापेक्षत्वात् प्रथम गुहां नाम मातुरुक्त्वा द्वितीयमपि व्यावहारिक नामेदानी ब्रूयादित्यर्थः । ततो ब्राह्मण भोजनम् ॥ १२ ॥ विप्रोष्यगादङ्गादिति पुत्रस्य मूर्धानं परिगृह्णी- यात् ।। १३ ॥ ग्रामान्तरे त्रिरात्र*मुषित्वा यदाऽऽगच्छति तदा परितः उभाभ्यां हस्ताभ्यां गृह्णीयात् । विप्रोष्याङ्गादिति प्राप्ते बहुलव- चनाद्धस्वत्वमस्य बहुविषयत्वं द्योतयितुम् । अतः प्रतिपुत्रमे तद्विप्रोष्य कर्तव्यम् ॥ १३ ॥ पशूनां त्वेत्यभिजिपेत् ॥ १४ ॥ मूर्धन्यभिजित् । असाशब्दे विष्णुशर्मन्नितिवत् ब्रूयात् ॥ तूष्णीं स्त्रियाः ॥ १५ ॥ जातकर्मादि चालान्तं मन्त्रवर्ज स्त्रियाः कुर्यात् । माङ्ग- स्तु होमो निवर्तत मन्त्रादिलोपं देवतांदशस्यापि लापात् । मानवेऽप्युक्तं- अमन्त्रका तु कार्ययं स्त्रीणामावृदशेषतः । मंस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥ इति ॥ उपनयनं तु नास्ति तत्स्थानापन्नतया विवाहस्य स्मरणात् । अतो विवाहात्प्रागनुपनीततुल्यमाचरेत् । ऊर्ध तु भर्तृतुल्य सहधर्मश्चर्यताम्' इति वचनान् । उपनयनाभावानाध्ययनम् । * रात्रिव इत्यपिपाट:. h.G.S. ५ THE KIPPUSWAMI SASTI RESEARCH INSTITUTE MADRAS.4.

·66 खादिरगृह्यसूत्रं. प. २. तदभावात्तदर्थी नियमा जपाश्च न सन्ति । आहत्य विहि- तास्तु वचनबलाद्भदन्येवेति ॥१६॥ तृतीये वर्षे चौलम् ॥ १६ ॥ अत्र जननादिमासगणनया द्वादशमासास्संवत्सरः, न चत्रादिः ॥ १६॥ तत्र नापित उष्णोदकमादर्शः क्षुरो वौदुम्बरः पिङ्गल्य इति दक्षिणतः ॥ १७ ॥ नापितो वपनकर्ता आयसक्षुरपाणिः ‘आयमेन प्रच्छिद्य' इति वचनात् । उष्णोदकं कंमपात्रपूर्ण, आदर्शः, शुरः ओ- दुम्बरो वा धिकल्प्यते । दर्भपिञ्जल्य एकविंशतिः एतान्यग्नेर्द- क्षिणतः स्युः ॥ १७ ॥ आनडुहो गोमयः कृसरस्स्थालीपाको वृथापक्क इत्युत्तरतः ॥ १८ ॥ पुंगवशकृत्, पाकधर्मरहितोऽग्न्यन्तरतस्तिलमिश्रः स्थाली- पाकश्चाग्नरुत्तरतः स्याताम् ॥ १८ ॥ माता च कुमारमादाय ॥ १९ ॥ पृथानिदेशः कर्तुरुत्तरतः उपवशनार्थः । मातुर्न दर्भासनम् । चकारः उत्तरत इत्यस्यानुकर्षणार्थः । एतन्नापितादिस्थापनं ब्रह्मोपवेशनादूचं स्यात् । एतान्यहोमार्थानि । अतः स्त्रिया अपि स्युः । अव्यावृत्तिरव्यवायश्च तेषां नावश्यं स्याताम् । तथा परिषेचनेऽपि नाभिपरिहरणम् ॥ १९ ॥ .4 ·ख..] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 67 . . हुत्वाऽयमागादिति नापितं प्रेक्षेत्सवितारं ध्या- यन् ॥ २०॥ प्रपदान्तं कृत्वा मातृप्रयुक्त कुमारेऽन्वारन्धे व्याहृतिभि- स्तिसृभिर्तुत्वा पुनस्समस्तान्ताभिश्चतसृभिर्तुत्वा 'अयमागात् इति नापितं प्रेक्षेत् सवितारं ध्यायन् ॥२०॥ उष्णेनेत्युष्णोदकं प्रक्षेद्वायुं ध्यायन् ॥ २१ ॥ वायुं मनसा ध्यायन् ॥२१॥ आप इत्युन्देत् ॥ २२ ॥ दक्षिणतः केशान उष्णोदकेन क्लेदयत् ॥२२॥ विष्णोरित्यादर्श प्रेक्षेदौदुम्बरं वा ।। २३ ॥ स्पष्ठम् * ॥२३॥ ओषधय इति दर्भपिजूलीस्सप्तोर्वाग्रा अभि- निधाय ॥ २४ ॥ केशैस्महत्य ॥२४॥ स्वधित इत्यादर्शन क्षुरेणोदुम्बरेण वा ॥२५॥ दर्भाग्रयुक्तान् केशानन्यतरेण संयोजयदित्यर्थः ॥ २५ ॥ येन पूषेति दक्षिणतस्त्रिः प्राञ्चं प्रोहेत् ॥२६ ॥ आदर्शन क्षुग्णोदुम्बरेण वा कंशान दर्भाग्रसंयुक्रांत्रि- स्संमृज्यादित्यर्थः । मन्त्रस्यापि त्रिरावृतिः ॥ २६ ॥ *" आदम्बरं ताम्रमा इत्यधिकः पाठः चित THE KUPPUSW IMI SAST RESEARCH IVSTITUTE MADRAS-4.

·69 खादिरगृह्यत्रं प. २. सकृदायसेन प्रच्छिद्यानडुहे गोमये केशान् कुर्यात् ॥ २७ ॥ अमन्त्रकमेतत् ॥ २७ ॥ उन्दनप्रभृत्येवं पश्चादुनरतश्च ॥ २८ ॥ स्पटम ॥२८॥ त्र्यायुषमिति पुत्रस्य मूर्धानं परिगृह्य जपेत् ॥ उभाभ्यां हस्ताभ्यां परितो गृहीत्वा ॥ २१ ॥ उदङ्गुत्सृप्य कुशली कारयेद्यथागोत्रकुलकल्पम् वपनं कारयेनापितेन । गोत्रादिवशेन शिखाव्यवस्था म्म- येते, तदनुमागेण नापितं मंप्रेष्य होमं ममापयेत् ॥ ३० ॥ अरण्ये केशानिखनेयुः ॥ ३१ ॥ सर्वान् केशान् गोमयेन प्रच्छाद्य कर्मकरा निखनेयुः ॥ ३१ ॥ स्तम्बे निदधत्येके ॥ ३२ ।। दर्भस्तम्बे ॥ ३२॥ गौदक्षिणा ॥ ३३ ॥ ब्रह्मणे देया । अनेदं चिन्त्यते- एते गर्भाधानादयस्संस्का. रा३शरीरं संस्कुर्वन्तत्सर्वेष्वदृष्टार्थेषु कर्मसु योग्यतातिशयं कुर्व- ति । फातिशयो योग्यतातिशय च । न पुनग्योग्यस्यैव योग्यता कुर्वन्ति संस्कारवन्तमाभिनिर्दिश्य पुरुषमात्रस्यैव कर्मणां विधा- ·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम 690 नात् स्वत एव विद्यमानत्वाद्योग्यतायाः । नाप्यकिञ्चित्कराः, आनर्थक्यप्रसंगात् । नापि स्वत एव पुरुषार्थाः संस्कारश्रुति- विरोधात् । योग्यतातिशयस्तु संभवति यथा पानीयस्य ग- न्धादि क्षुगदेश्च तण्यादि । चौलपर्यन्तास्मर्व संस्काग आत- क्रान्तस्वकाला उपनयात् प्रागेव कालातिपत्तिप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यः । ऊर्ध्व बकृतानां लोप एव तद्वितीयं जन्म' इति जन्मान्तरव्यपदेशात । सस्कारपु द्विप्रकारं शास्त्रमस्ति एक पितुम्पदशकं पुत्रमुत्पादयत् संम्कुर्याच्चेति । अपरं पुत्रस्यैते संस्कारा आत्मार्थतया कर्तव्या इति । नन्वस्वव्यापारे कथं प्रामाण्यम् । सत्यं, यदि व्यापारकर्तृता बोध्या स्यात, कर्मजन्यस्य हि पुरुषार्थस्य पुरुषशेषतया जन्यता शब्देन बाध्यते । सा च कदाचित् स्वव्यापागत स्यात् कदचित्परव्यापागत् स्यात् । इया- विशेषः स्वव्यापार तत्मिद्धय म्वयमेव प्रवर्तते । परव्यापारे तु यदि स्वाधिकागदेव प्रवर्तमानमन्यं लभते तदोदास्ते प्रम- ङ्गात् कार्यसिद्धः । अलाभे तु स्वयमेव प्रयोजयति केनाप्यु. पायेन । ननु असो शिशुत्वात्प्रतिपत्तुं न शक्नोति गर्भाधाना द्यवस्थायां तु सुतरां प्रतिपन्त्यसंभवः । मत्य, यदि यस्यैव फलं तस्यैव प्रतिपत्त्युत्पादकत्वेन शब्दस्य प्रामाण्यं स्यात् । ‘स्वर्ग- कामो यजेत' इति स्वर्गकामिन इदं कर्तव्यमिति तस्यान्यस्य चा- विशेषेण प्रमिति जनयत्येव शास्त्रमुभयोरपि प्रमाणमंव । इया- विशेषः-स्वर्गकामश्चत ममेदं कर्तव्यमिति प्रतिपद्यते । अन्य- श्चेत् स्वर्गकामिन इमिति प्रतिपद्यते न ममेदमिति कामसद- सत्त्वोपाधिनिमित्तोऽसी भदा न शब्दस्य तत्र व्यापारः । अतः पिता तस्य कर्तव्यं शास्त्रेण निश्चित्यात्मनश्वावश्यं कर्तव्यनां प्रतिपद्य तत्कगेति, पितुरभावे यः नद्रक्षणेऽधिकृतः । तदभावे

·70
खादिग्गृह्यसूत्रं
यः परोपकारं कर्तुं प्रवृत्तः, यो वा तं प्रत्यात्मनो गुरुत्वमि-
च्छति, हितैषी वा कश्चित् कुर्यात् कारयेद्वा । स्वाधिकारप्र-
वृत्तश्चदात्मीयमंव द्रव्यं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात् । तत्कार्यप्रवृत्त-
श्चेत्कुमारम्य यत्म्वं तदेव ॥ ३३ ॥
इति दम्कन्दकृतायां ग्वादिरगृह्यवृत्ती
द्वितीयस्थ पटलस्य
तृतीयः खण्डः
.
अष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ १ ॥
अत्र गर्माधानादि वर्षगणनं गर्भादिस्संख्या वर्षाणाम्'
इति स्मृतेः । एवमुत्तरत्रापि । 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत,
ग्रीषे राजन्यम्' इति शास्त्रान्तरे दर्शनात् ताभ्यामविरोधादुदग-
यनस्य समुच्चयः । कंचित्त्वाहुः शरादि वैश्यम्' इत्यनेन
विरोधात्तेन च तुल्यश्रुतित्वाद्वमन्तादेर्विकल्प एवेति ॥ १ ॥
तस्या पोडशादनतीतः कालः ॥ २ ॥
अ अभिविधी । आपकालोऽयं, अत ऊर्ध्व व्रात्या भवान्त ।
एवमुत्तरत्रापि ॥२॥
एकादशे क्षत्रियम् ॥ ३ ॥
उपनयेदिति वर्तते ॥ ३॥
तस्या द्वाविंशात् ॥ ४ ॥
अनतीतः काल इत्यनुवर्तते ॥४॥

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् द्वादशे वैश्यम् ॥ ५ ॥ स्पष्टम् ॥ ५॥ तस्या चतुर्विंशात् ॥ ६ ॥ स्पष्टम् ॥ ६॥ कुशलीकृतमलङ्कृतमहतेनाच्छाद्य हुत्वाऽन व्रत पत इति ॥ ७ ॥ कुशलीकृतं रूपम् । अलङ्कतं चाङ्गम् । वपनालबाग । अतस्तो चावश्यमुपनयनमुहूर्ने कर्तव्यों । एष क्रमः-वपनं कृत्वा अलङ्कत्य नान्दीमुखं कृत्वा कौतुकबन्धनं कृत्वा पुण्याहं वाच- थित्वा कुमारं भोजयित्वोपलेपनाद्यभ्युक्षणान्तं कृत्वा तत्रैकदेशं प्रणीय प्रज्वाल्य ‘इमं स्तोमम्' इत्यादि ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा नवेनाधरवाससाऽऽच्छाद्य यज्ञोपवीतमजिनं चामन्त्रकं प्रतिमु- च्याचमयित्वाऽऽन्मनो दक्षिणत उदगग्रंषु दर्भेषूपवेश्य परिस्त- रणादि प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वाराधे माणवके व्याहृतिभिस्तिमृभि हृत्वा पुनश्च समस्तान्तीभश्च चतभिर्दुत्वा 'अग्नं व्रतपत ' इत्या- दिभिः पञ्चभिर्माणवकं हावयेत् मन्त्रलिङ्गात् । मन्त्रालिङ्गनिर्ग- क्षणार्थमेव हि पञ्चभिगित नोनम ॥ ७ ॥ उत्तरतोऽनः प्रत्यङ्ग्यमवस्थाप्याञ्जलिं कारयेत् अग्नयात्मनोरन्तरेण माणवकं गयित्वा प्रदक्षिणमावृतं दर्भषु प्रत्यमुखमवस्थाप्याकोशाञ्जलिं कारयेत् चार्यः ॥ ८॥ माणवकमा- ·72 खादिग्गृधमत्र [प, २ स्वयं चोपरि कुर्यात् ॥ ९ ॥ प्राग्वा दर्भेषु स्थितः ॥ ९॥ दक्षिणतस्तिष्ठन्मन्त्रवान ब्राह्मण आचार्यायोद- काञ्जलिं पूरयेत् ॥ १० ॥ आचार्यस्य दक्षिणत उदगग्रेषु दर्भेषदमखस्तिष्ठन् ब्राह्मणः 'ब्रह्मचर्यमागामुप मा नयस्व' इत्यतन्मन्त्रीवत् । ऋत्विक्त्वात्सिद्धे ब्राह्मण इत्यन्यत्राप्यअलिपूरणे ब्राह्मणनियमार्थ, यथा चन्द्रोप- स्थाने ॥१०॥ आगन्त्रेति जपेत् प्रेक्षमाणे ॥ ११ ॥ अञ्जलिस्थमुदकं प्रेक्षमाणे माणवके जपदाचार्यः । 'ब्रह्म- चर्यमागामुप मा नयस्व' इति ब्राह्मणो ब्रह्मचारिणं वाचयेत् मन्त्रलिङ्गात् ॥ ११ ॥ को नामासीत्युक्तो देवताश्रयं नक्षत्राश्रयं वाऽ- भिवादनीयं नाम ब्रूयादसावस्मीति॥१२॥ आचार्यणाक्तस्सन् देवताश्रयं स्वजन्मनक्षत्रं यद्देवत्यं तद्द. वताश्रयं आग्नेय इातवत्, नक्षत्राश्रयं स्वजन्मनक्षत्राश्रयं अश्वयु- बिष्णुशर्मानामास्मीतिवत् प्रतिव्यात् माणवकः । अभिवादनीयं गुह्यम् । अश्वयुक् अपभरणी कृत्तिकाः राहिणी मृगशीर्ष आर्द्रा पुनर्वसू पुष्यः आश्रेषा मखाः फल्गुनी उत्तरफल्गुनी हस्तः चित्रा स्वाती विशाखे अनूराधाः ज्येष्ठा मूलं अषाढाः उत्तराषाढाः श्रवणं श्रविष्ठा शतभिषक् प्रोष्टपदा उत्तरप्रीष्ट.

·रुद्रस्कन्दयिसहितम् 73 अ. पदा रेवती एतानि नक्षत्राणि । अश्विनी यमः आग्नः प्रजापतिः सोमः रुद्रः अदितिः बृहस्पतिः सर्पाः पितरः अर्यमा भगः सविता इन्द्रः वायुः इन्द्राग्नी मित्रः इन्द्रः प्रजापतिः पितरां वा आपः विश्वेदेवाः विष्णुः वसवः इन्द्रः अजएकपात् हिर्बुध्नयः पूषा एतानि दैवतानि । आश्वयुजः आपभरणः कार्तिकेयः रोहिणेयः मार्गशीर्षः आर्द्रकः पौनर्वसुः पौपः आ- श्रेषः माघः फाल्गुनः औत्तरफाल्गुनः हस्तः चैत्रः स्वातिः वैशाखः : अनूराधः ज्येष्ठः मौलः आषाढः औत्तगपाढः श्रावणः श्रविष्ठः शातभिषजः प्रौष्ठपदः औत्तरप्रौष्ठपदः रेवतः हात न- क्षत्राश्रयनिर्देशः । आश्विनः याम्यः आग्नेयः प्राजापत्य सौम्यः रौद्रः आदित्यः बार्हस्पत्यः सार्पः पित्र्यः आर्यमणः भागः सा- वित्रः ऐन्द्रः वायव्यः ऐन्द्राग्नः मैत्रः एन्द्रः पित्रयः आप्यः वैश्वदेवः वैष्णवः वासवः ऐन्द्रः अजएकपादः आहर्बुध्नयः पो- इणः इति देवताश्रयनिर्देशः ॥ १२ ॥ उत्सृज्यापो देवस्य त इति दक्षिणोनराभ्यां गृह्णीयादाचार्यः ।। १३ ॥ माणवकाञ्जलावुत्सृज्यासौशब्दे विष्णुशर्मन्नितिवत् ढ्यात ॥ सूर्यस्येति प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥ १४ ॥ अञ्जलिं गृह्णन्नेव यावत्प्रामवः स्यात् तावदायर्तयत् : असाविति पूर्ववत् ॥ १४ ॥ दक्षिणमंसमन्ववमृश्यानन्तर्हितां नाभिमाल- भेत्प्राणानामिति ॥ १५ ॥ हस्ताभ्यामञ्जलि K.G... 10 ·71 खादिरगृह्यसूत्र [प. २. - अनन्तहितामेव पाणिभ्यां परितो गृह्णीयात् ॥ १५ ॥ अथैनं परिदद्यादन्तकप्रभृतिभिः ॥ १६ ॥ अनन्तर्हितमेव पाणिभ्यां परितो गृह्णीयात् । · अन्तक इदं ते परिददराम्युदरम' इत्युदरम् , 'अहुर इद ते परिददाम्युरः' इत्युरः, ‘कृशन इदं ते परिददामि कण्ठम्' इति कण्ठम् ॥१६॥ दक्षिणमंमं प्रजापतये वेति ॥ १७ ॥ दक्षिणन पाणिना गृह्णोयादिति शेषः । इतः प्रभृत्यसौ- शब्द विष्णुशर्मन्नितिवन्माणवकनाम यादाचार्यः ॥ १७ ॥ सव्येन सव्यं देवाय त्वति ॥ १८ ॥ मध्यन पाणिना मव्यं गृह्णीयादित्यर्थः ॥ १८ ॥ ब्रह्मचार्यसीति ॥ १९ ॥ विष्णुशर्मन्नितिवन्माणदकमुक्त्वा ॥ १९ ॥ संप्रेयोपविश्य दक्षिणजान्वक्तमञ्जलिकृतं प्रद- क्षिणं मुञ्जमेखलामाबधन्वाचयेदियं दुरु- तादिति ॥ २० ॥ समिधमाधाह' इत्यादिभिश्चतुभिस्संप्रेप्योदगग्रेषु दर्भपृप- विष्टं नमस्काराअलिकृतं त्रिवृत्कृतां मुञ्जमेखलां प्रदक्षिणं त्रिः परियार यन्नाचार्यों माणवकं मन्त्र वाचयेत् ॥ २० ॥ अधीहि भा इत्युपसादत् ॥ २१ ।।

·ख. ४.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
.
अग्नेः पश्चात् स्वस्थान आचार्य उपविष्टे पूर्ववत् प्रत्या-
गम्य दक्षिणेन पाणिना सव्यं पाणिमनङ्गुष्ठमुपसंगृह्य ‘अधीहि
भो' इति दक्षिणत उदगग्रेषु प्रामख उपविशेत् आचार्याभि-
मुखे चक्षुर्मनसी कृत्वा प्रागग्रेषु वाद झवः । अयं विशेषः स्मृत्य-
न्तराद्गम्यते । आचार्यश्च तथा कारयेत् । तदनदाचार्यस्य समी-
पनयनं उपनयन उपनयनशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । अथोपरि
टाद्धामादि समापयेत् । नन्वेवं मति मावित्रयध्यापनादेोमप्र-
योगान्तर्भावो न स्यात् । नायं दोपः, 'उपनयीत तमध्याप-
येत्' इति उपनयनोत्तरकालभावित्यश्रवणादध्यापनस्य । ननु-
वेदाध्यापनं तत्रोक्त, इह तु मावित्रयध्यापनम् । नायं दोषः, स-
ववेदाध्यापनोपक्रमरूपत्वात्सावित्र्यध्यापनम्य । तथा हि सर्वे
भ्यो वै वेदभ्यस्सावित्र्यनच्यत हात हि ब्राह्मणम' । अपि च
मर्वदेदात्मकत्वं सर्वमारत्व च मावित्रयादीनां श्रुतिस्मृतिषु
श्रूयत एव । तथाहि-'त्रिभ्य एव तु वंदभ्यः पादं पादम-
दुदुहत्' इत्यादिभिः । अत उपरियाद्धामादि ममाप्येव मावित्रय-
ध्यापनम् ॥ २१॥
अत ऊर्ध्व सावित्रयांदग्ध्यापनप्रकारमाह
तस्मा अन्वाह सावित्री पच्छोऽर्धर्चशस्सर्वा-
मिति ॥ २२ ॥
पादपादेऽवसायाध्यापयीत, ततः पादद्वरोऽवसाय, ततस्म-
वा संहत्य ॥२२॥
महाव्याहृतीश्चैकैकशः ।। २३ ।।
भूर्भुवस्स्वरिति प्रत्यकमवसाय ॥ २३ ॥

·76
खादिरगृह्यसूत्रम
[प. २.
ओंकारं च ॥ २४ ॥
ओमिति चाध्यापयीत ॥२४॥
॥
प्रयच्छत्यस्मै वार्त दण्डम् ॥ २५ ॥
स्मृत्युक्तं दण्डं प्रयच्छेदाचार्यः ॥ २५ ॥
सुश्रवस्तुश्रवसं मेति ॥ २६ ॥
प्रतिगृह्णीयादिति शेषः ॥ २६ ॥
समिधमादध्यादग्नये समिधमिति ॥ २७ ॥
याशियां समिधं तस्मिन्नेवाग्नावादध्यान्माणवकः । औपा-
मनवदुभयतः परिषेचनम् ॥ २७ ॥
क्षं चरेत् ॥ २८ ॥
भवति भिक्षां देहाति ब्राह्मणः । भिक्षां भवति देहीति
क्षत्रियः । भिक्षां देहि भवतीति वैश्यः । दण्डहस्त आदित्य-
मुपस्थायाग्निं प्रदक्षिणीकृत्य भक्षं गचेत ॥ २८ ॥
मातरमग्रे ॥ २९ ॥
प्रथमं मातरं याचेत ॥ २० ॥
अथान्यास्सुहृदः ॥ ३० ॥
सुहृद इति स्त्रीपुंसयोस्साधारण्यात् स्त्रीनियमार्थमन्या
इति विशिनष्टि ॥ ३० ॥
आचार्याय भैक्षं निवेदयेत् ॥ ३१ ॥

·77 ख, ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् भैक्षमिदमुपयुज्यतामिति ब्रूयात् । आचार्योऽपि गृह्णीयान् प्रतिप्रयच्छेद्वा यथारुचि । उपनयनं वेदाध्ययनाङ्गं पुरुषसंस्कार- द्वारेण तद्धर्ममेव क्रियमाणमपेक्षते 'अध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्च द्विजातीनाम्' इत्यधिकृत्य विधानादु- पनयनाच द्विजातित्वसिद्धः । अत उपनयनरहितानां तेम्वन- धिकारः । न केवलं वैधत्वं किं तु निषेधात्प्रत्यवायश्च ॥३१॥ तिष्ठेदाऽस्तमयातूष्णीं ॥ ३२ ॥ त्रिरात्रं क्षार- लवणदुग्धमिति वर्जयेत् ॥ ३३ ॥ स्पष्टे सूत्रे ॥ ३२-३३॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती द्वितीयस्य पटलस्य चतुर्थः खण्डः. गोदाने चौलवकल्पः ॥ १ ॥ अष्टौ व्रतानि स्मर्यन्ते छन्दोगानां- उपनयनं गोदानं वाति- कमादित्यव्रतं माहानानिकमोपनिषदं भौतिकं ब्रह्मसामवतमिति । तेषामुपाकरणविसर्गी च स्मर्येते । तत्रोपनयनं कृत्स्नाध्ययना- र्थमपि सत् व्रतान्तरनिरपेक्षं सावित्रयध्ययन नत्सामाध्ययने च उपकरोतीति व्रतान्तरत्वेन व्यपदिश्यते । निरपेक्षकारस्य च विसर्गः क्रियते उपनीतं वक्ष्यमाणान्यधश्शय्यादीनि स्मृत्युक्ता- नि च नियमानि समाचरन्तं सावित्रीं तत्साम चाध्याप्य यथा- श्रद्धे काले गते हविप्यमेकभुक्तं भोजयित्वा प्रागुदयात्माको ·78 खदिग्गृह्यसूत्र [प. २. . दङा प्रामान्निष्क्रम्य कमण्डलुनोदकं गृहीत्वा प्रागुदक्प्रवणे देशे गोमयेनापलिप्य कुशे. प्रदक्षिणं मण्डल कृत्वादिते तेनोदकेना- चम्य दर्भमुष्टिं गृहीत्वा प्रवीभूतो वामदेव्येन मण्डलं प्रविशे- दाचार्यः । शिष्यश्च तमन्वाग्भ्य तथा प्रदिशेत् पुनराचम्य प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धं व्याहृतिभिः हुत्वा · इन्द्राय बृहद्भानवे स्वाहा, प्रजापतये मनवे स्वाहा' इत्याघारावाघार्याज्यभागी हुत्वा ‘अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा रुद्राय स्वाहेन्द्राय स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा प्रजापतये स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्य- स्स्वाहा ऋषिभ्यस्स्वाहा ऋग्भ्यस्म्वाहा यजुर्म्यस्स्वाहा साम- भ्यस्स्वाहा श्रद्धायै स्वाहा प्रज्ञायै स्वाहा मेधाय स्वाहा सा- वित्र्यै स्वाहा सदसस्पतये स्वाहाऽनुमतये स्वाहा' इति च हुम्वा होमं समाप्य कुशेष्वासीनो दक्षिणेन पाणिना कुशमुष्टि धारयन् यथाविधं वक्ष्यमाणं तथाविधं श्रावयत् ओपूर्वा व्या- हृतीः सावित्री चतुरनुद्रुत्य मनसा माम सावित्री च सामं राजानं ब्रह्मजज्ञानम्' इति द्वे पञ्चनिधनं वामदेव्यं वैरूपं वा- चोव्रते द्वे भद्रश्रेयसी च पूर्व गीत्वा माणवकं गायत्रं श्रावयेत् । अ- थोपरिणात्सप्त महासामकल्मापवामदेव्यानि गीत्वा पुनरेकदर्श प्रणीषानुप्रवचनीयहोमः प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धे व्याहृतिभि- हुँत्वा पुनश्च समस्तान्ताभिश्चतसृभिर्खत्वा ‘अग्ने बतपते' इत्या- दिभिः पञ्चभिर्ब्रह्मचारिणं हावयेत् । ' उपनयनव्रतमचारिपं तत्ते प्रावोचं तदशकं तेनारात्समिदमहमन्तात्सत्यमुपागाम्' इति मन्त्रविकारः । ऋचं साम सदसस्पतिमिति चाज्यं जुहुयात् । उपरियाद्धोमादि दक्षिणान्तं कृत्वा ततो वामदेब्यन क्रमशो निष्क- मणं, ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥

·ख. ५]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्.
79
अथ गोदानापाकरणं तत्र चौलवत् केशक्तृप्तिः वपनामि-
त्यर्थः । वपनाङ्गत्वान्नापितादिरप्यातदिश्यते, कृसरस्थालीपाकः
माता यायुषामति च त्रयं निवर्तते अतदर्थत्वात् । होमस्त्ब-
स्ति--' एवं चौलोपनयनगादानेषु' इति वचनात् । समस्ता
भिव्हतिभिः होमः कर्तव्यः ॥ ११ ॥
सलोमं वापयेत् ॥ २ ॥
.
स्पष्टम् ॥ २॥
..
गोअश्वाविमिथुनानि दक्षिणाः पृथग्वर्णानाम्।।
गोमिथुनमश्चमिथुनविमिथुनं च यथाक्रमं ब्राह्मणादीनां
गोस्थाने स्यात् ॥ ३॥
सर्वेषां वा गौः ॥ ४॥
स्पष्टम् ॥४॥
अजः केशप्रतिग्रहाय ॥ ५॥
यः केशान् निखनेत् तस्मै देयः ॥ ५ ॥
उक्तमुपनयनम् ॥ ६ ॥
चालवद्वपनान्तं कृत्वा पुनरेकदेशं प्रणोय उपनयनवत्कृत्स्नं
कुर्यात् । ‘गादानव्रतं चारप्यामि' इति मन्त्रविकारः । समो-
पनयनस्याध्यापनार्थत्वात् सावित्रयध्ययनमपि तद्वदंव कुर्यात् ।
सदुपनयनं गोदानाद्यपि तदेगेक्तामति सूत्रयोजना ॥६॥
नाचरिष्यन्तं संवत्सरम् ॥ ७ ॥

·80
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
यस्य संवत्सरं चारण्यामीति बुद्धिस्तमेवेदं ग्राहयेत् ।
यस्य तु न चारण्यामीति बुद्धिस्तं न ग्राहयेदित्यर्थः । तमपि
केनाप्युपायेन नथावुद्धिमुत्पाद्य ग्राहयेदेव ॥ ७ ॥
अनियुक्तं त्वहतम् ॥ ८॥
अनियुक्तमनियतं, तुशब्दोऽवधारणार्थः । अहतमेवानियतं,
सूत्रचर्ममेखलादण्डा नियता एव । असत्यवधारणे कृतकार्य-
तया तेषामपि निवृत्तिराशङ्कयेत, अतः पुराणानि त्यक्त्वा न.
वानि गृह्णीयात् ॥ ८॥
तथाऽलङ्कारः॥ ९ ॥
अनियत इत्यर्थः ॥९॥
अथ ब्रातनो नियमा उच्यन्त
अधस्संवेशी ॥ १० ॥
खट्वादिनिषेधकः ॥ १०॥
अमधुमांसाशी स्यात् ॥ ११ ॥
स्पष्टम् ॥ ११ ॥
मैथुनक्षुरकृत्यस्नानावलेखनदन्तधावनपादधा-
वनानि वर्जयेत् ॥ १२ ॥
भुरकृत्यनिषेधो नोपरिच्छेदनस्य । दृष्टार्थस्य स्नानस्य
निषेधो न विहितस्य । अवलेखनं स्पृश्यमलापकर्षणम् । पाद-
धावनं नखकृन्तनादि ॥ १२ ॥

·ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 81 नास्य कामे रेतस्स्कन्देत् ॥ १३ ॥ कामे निमित्ते रेतस्स्कन्दनं न कुर्यात् । अनेनैव सिद्ध मैथुननिषेधो दोषभूयस्त्वसूचनार्थः ॥ गोयुक्तमारोहेत् ॥ १४ ॥ गवा युक्तं रथादि॥ न ग्राम उपानही ॥ १५ ॥ उपानही ग्रामे वर्जयेत्, न बहिनिषेधः । एषु सूत्रेष्वधि- कवचनानि सजातीयस्मृत्युक्तोपसंग्रहणार्थानि ॥ मेखलाधारणभैक्षचर्यदण्डसमिदाधानोपस्पर्श नप्रातरभिवादा नित्यम् ॥ १६ ॥ धारणग्रहणं बस्त्रसूत्रचर्मणामुपसंग्रहणार्थम् । भैक्षचर्यमुक्तेन प्रकारेण । चर्यग्रहणं सायंप्रातर्भेक्षभोजनार्थम् । दण्डेत्यस्या- नन्तरं धारणशब्दोऽध्याहर्तव्यः । विनष्टानप्सु प्रास्यान्यान्मन्त्रेण गृहायात् । मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृहीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ इति पनुवचनाच्च । समिदाधानं 'देव सवितः प्रसुव इति लौकिकेऽग्नौ परिचरणतन्त्रेण सायं प्रातश्च । आधानग्रहणं व्याहृतिभिश्च समस्तान्ताभिस्समिदाधानार्थम् । याशिया एव समिधः । उपस्पर्शनं स्नानम् । प्रातरभिवादो गुरूणां कर्ण- समौ बाहू उद्धृत्य व्यत्यस्तेन पाणिना दक्षिणेन दक्षिणं पादं . K.G.S, 11 ·खादिग्गृह्यसूत्रं. गृह्णीयात् सव्येन च सव्यम् । अभिवादये विष्णुशर्मनामाहमस्मि भो इतिवद्यथानाम । नित्यमिति समाप्तेष्वपि बतष्वास्नानादनुवृ- त्यर्थम् । एते सर्वव्रतमाधारणाः ‘अनियुक्तम्' इत्यारम्योक्ताः ॥ गोदानवातिकादित्यव्रतोपनिषदज्येष्ठसामिका- संवत्सराः ॥ १७ ॥ संवत्सरं च कर्तव्या इत्यर्थः ॥ नादित्यव्रतमेकेषाम् ॥ १८ ॥ एकेषां शाखिनामादित्यव्रत नास्ति येषां शुक्रियपाठो न विद्यत इत्यर्थः । अपरा व्याख्या - एकेपामाचार्याणां मतेन सर्व पामेव शाखिनामादित्यवत नास्तीति ॥ ये चरन्त्येकवाससो भवन्ति ॥ १९ ॥ न वाससा परिवर्तनं कुर्युः ॥ आदित्यं च नान्तर्दधते ॥ २० ॥ छायागमननिषेधोऽयम् ॥ न चापाऽभ्युपयन्ति ॥ २१ ॥ स्नानार्थमपि नावगाहनं कुर्युः ॥ शकरीणां द्वादश नव पट्ट्रय इति विकल्पाः॥ संवत्सरा इति वर्तते । विकल्पा इति विविधा एते कल्पाः न तुल्या इत्यर्थः । अनेन कालभूयस्तया फलभूयस्त्वं द्योत्यते ॥ अथ महानाम्नीवतिना नियममाह- ·ख. ५.] रुद्रस्कन्दयिसाहतम् 83 कृष्णवस्त्रः ॥ २३ ॥ कृष्णस्तु वर्णविशेषः, आर्द्रवस्त्रता वा ॥ कृष्णभक्षः॥ २४ ॥ नीरसाहारः अपक्काहारो वा ॥ आचार्याधीनः ॥ २५ ॥ असत्यप्यध्ययने तत्प्रियकारा स्यात् ॥ तिष्ठेदिवा ।। आसीत नक्तम् ॥ २६-२७ ॥ स्पष्टे ॥ संवत्सरमेकेषां पूर्वैः श्रुताश्चेत् ॥ २८ ॥ यस्य पित्रादिभिस्त्रयवरैश्शक्कोऽधीताः स संवत्सरं चरे- दित्येके मन्यन्ते ॥ उपोषिताय परिणद्वाक्षायानुगापयेत् ॥ २१ ॥ 'व्यत्ययो बहुलम्' इति द्वितीयास्थाने तादर्थ्यवाचिचतु- र्थी कृता तदर्थानां धर्माणां बाहुल्यं सूचयितुम् । ते च धर्मा निदानकारणोक्ताः आचारसिद्धाश्च वेदितव्याः । तान् वक्ष्यामः। महानाम्न्यध्ययनकाले आचार्यशिष्ययोर्हस्तेनोदकधारणम्, एको वा द्वौ वा गायेतां न बहवः, सहचमुक्त्वा साम च सकृदेव पुरीषपदमुक्त्वा पुनः पादशः सकृद्रयात्, नावर्तयेदेक- स्मिन् दिने । व्रतचरणकाले सायंप्रातस्स्नानं, वर्षति चरणं नातीयात् । नात्रोपेक्षा कर्तव्या कृत्स्नवेदतुल्यत्वात् अस्य साम्रः ।

·84
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
बतचरणकाले पूर्णऽहोरात्रं वाग्यत उपवसेत् । प्रागस्तमयाद-
हतेन वाससा चक्षुषी पिधाय रात्रावासीत । अथ परेचुरुपो.
षितं परिणद्धाक्षं वाग्यतमुपनयनवच्छेयापर्यन्तं गीत्वा शक्करी-
र्गापयेत् श्रावयेद्वा श्रावणविधिवचनात् । अनु सादृश्यार्थः । अध्य-
यनकालवदुदकधारणमृग्जपश्चेत्यर्थः । प्रतिस्तोत्रीयं पुरीषपदाभ्या-
सो विशेषः ॥
यथा मा न प्रधक्ष्यतीति तं प्रातरभिवीक्षय-
न्ति यान्यप्रधक्षन्तं मन्यन्तेऽपोऽग्निं वत्स-
मादित्यम् ॥ ३० ॥
शक्करीगानानन्तरं यथा वीक्षणे कृते मां दग्धुं न शक्ष्यति
माणवक इत्याचार्यो मन्यते तथा तं वीक्षयेत् प्रातःकाले । अभी-
त्यनन्यवीक्षणार्थम् । बहुवचनं गुरुत्वात्पूजार्थम् । यानि दग्धुमशक्त
मन्यन्ते तानि वीक्षयेत् । कानि पुनस्तानि ? अबादीनि ॥
तेषां वीक्षणमन्त्रान् क्रमश आह-
अपोऽभिव्यख्यमित्यपो ज्योतिरभिव्यख्यमि-
त्यग्निं पशूनभिव्यख्यमिति वत्सं सुरभिव्य-
ख्यमित्यादित्यं विसृजेताचम् ॥ ३१ ॥
वाग्यमननियमं त्यजेत् नावश्यं भाषेत ॥
गौर्दक्षिणा ॥ ३२॥
वीक्षिता गौराचार्याय देया माणवकेन ॥
कंसो वासो रुक्मश्च ॥ ३३ ॥

·ख. ५] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 85 कंसपूर्णा आपः तत्र रुक्मं निधाय वीक्षेत, तं कसं रुक्म च पिधानार्थ च वस्त्रमाचार्याय दद्यात् ॥ अनुप्रवचनीयेष्वृचं साम सदसस्पतिमिति चा- ज्यं जुहुयात् ॥ ३४ ॥ प्रवचनात् पश्चात् क्रियत इत्यनुप्रवचनीयहोमः । चकार- स्समुच्चयार्थः । उपनयनविसर्गेऽस्माभिरुक्तानाम् । आज्यमि- ति प्रतिनिधिवर्जनार्थ, अलाभेऽपि कालोत्कर्ष एवेति । संहिता. श्रवणरहस्यविधयो गृह्यविशेषाद्दष्टव्याः । सर्वानुसारेणास्माभिरु- पनयनमुक्तम् । अथोक्तेन प्रकारेण गोदानव्रतमुपाकृत्य तस्मिन् संव- त्सरे, 'अग्न आयाहि' इत्यादि, वर्मीव धृष्ण वारुज' इत्यन्तमृचम- ध्याप्य 'ओग्नायी' इत्यादीन चाग्नेयेन्द्रपावमानानि पर्वाण्यध्यापयी. त । पूर्णे संवत्सरे उपनयनविसर्गवद्विसर्ग कुर्यात् । नात्र प्रा- गुदयात् गमननियमः वामदेव्येन प्रवेशनिष्क्रमणे । वामदव्यादी- नि श्रेयोऽन्तानि सप्तहादोनि कल्माषान्तानि च निवर्तन्ते । गायत्रस्य स्थाने आग्नेयेन्द्रपावमानानि पर्वाणि श्रावयेत् । अ- शक्तश्चेत् पर्वाद्यन्तानि सामानि, ‘सोमं राजानम्', 'इत एत उ- दारुहन्', 'स पूयो महो नाम्', 'अभित्रिपृष्ठम्' इति च श्राव. येत् । अनुप्रवचनीये गोदानव्रतमचारिषमिति मन्त्रविकारः । अ- थ व्रातिकमुपनयनवत्सर्व कुर्यात् । ब्रातिकमिति मन्त्रविकारः । तस्मिन् संवत्सरे, 'इन्द्रज्येष्ठं न आभर' इत्यादि, ‘सुप्रपाण इहस्ते' इत्यन्तमृचमध्याप्यार्कद्दन्द्वब्रतानि छान्दसानि त्रीणि पर्वाण्यध्याप- यीत । आदित्यव्रताभावपक्षे शुक्रीयमपि पूर्णे संवत्सरे उपनय. नविसर्गवहिसर्ग कुर्यात् । गायत्रस्य स्थाने छान्दसानि पर्वा- . THE KIPPUSWAMI SAS RESEARCH INSTITUT MADRAS.4.

·86 खादिरगृह्यसूत्रं [प. २. . णि श्रावयेत् अशक्ती गोदानव्रतवत् । ब्रातिकादित्यव्रतमहाना- म्निकोपनिषदषु नास्ति सहिताहोम इति केचित् । श्रावणवत्पू- वो होमस्संहिताध्ययनार्थत्वात् संहिताहोम इत्युच्यते । इमं हो- में हुत्वाऽऽग्नेयादीनां पर्वणां चाध्ययनं संहिताध्ययनमित्युच्यते। वातिकवतानन्तरमादित्यव्रतं, तस्य व्रातिकवदुपाकरणम् । तस्मिन् संवत्सरे शुक्रियाध्ययनं तदग्भिस्सह । उपनयनविसर्गवदिसर्ग कुर्यात् । गायत्रस्य स्थान शुक्रियाणि । अशक्तौ पूर्ववत् ‘आ. दित्यव्रतम्' इति मन्त्रावकारः । अथ महानाम्निकस्योपनयनव- दुपाकरणविस! । 'महानाम्निकव्रतम्' इति मन्त्रविकारः । गा- यत्रस्य स्थाने शक्वर्यः । शेषमुक्तम् । अथोपनयनवदापनिष- दव्रतम् । 'उपनिषद्वतम्' इति मन्त्रविकारः । गायत्रस्य स्थाने 'देव सवितः' इत्यादि 'न च पुनरावर्तते' इत्येवमन्तं स्यात् । कृत्स्न- श्रवणाशक्ती यजुरोंकारादित्यप्राणानामाद्यन्तानि वाक्यानि सोमं गजादोन च श्रावयेत् । अथ ज्येष्ठसामव्रतमुपनयनवत्सर्वम् । 'ज्ये प्ठसामव्रतम् ' इति मन्त्रविकारः ‘भौतिकव्रतम्' इति वा । गा- यत्रस्य स्थाने आज्यदोहादित्रयम् । अथ ब्रह्मसामव्रतमेवम् । रुच्या चरणकालनियम । ‘ब्रह्मसामव्रतम्' इति मन्त्रावकारो गायत्रस्य स्थाने तवश्यावीयम् । 'ऊर्क' इत्यादिः 'हिंवम्' इत्यन्तं तवश्यावीयमिति केचित् ॥ इलान्दं पञ्चानुगानमिति केचि. त् । शाखान्तरस्थमित्यन्ये । गोदानादीनि चत्वार्येव व्रतानि चत्वा- रि वेदव्रताने इति गौतमवचनात् । आदित्यव्रताभावपक्षे औपनि- षदसंहितानि चत्वारि स्युः । व्रतचतुष्टयपक्षे तूपनयनं सर्वार्थत्वान्न गण्यते व्रतत्वेन । व्रतापेक्षाणां वेदभागानां व्रतकालेऽध्ययनाशक्ती व्रतकालोत्कर्षः कार्यः । समाप्य वा व्रतनियतकालमधोयीत इतरस्य तु वेदभागस्य न कालनियमः तथा वेदाङ्गानाम् ॥

·ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 87 अथ प्रकृतमनुसरामः-- चित्ययूपोपस्पर्शनकर्णक्रोशाक्षिवेपनेषु सूर्या- भ्युदितस्सूर्याभिनिर्मुक्त इन्द्रियैश्च पापस्पशैंः पुनर्मामित्येताभ्यामाहुति जुहुयात् ॥३५॥ यूपाग्निचयनयोः कर्मापवर्गादूर्ध्वमुपस्पर्शने दोषोस्तीति त- निर्हरणार्थमिदं, श्रोत्रे शब्दिते वामचक्षुःकम्पे च दुनिमित्तत्वा- त्तन्निर्हरणार्थ, स्वपन्तं सूर्योऽभ्युादयादस्तमियाद्वा तत्र दोषनि हरणार्थ, मनसा निषिद्ध चिन्तित चक्षुषा निषिद्धे दृष्टे श्रोत्रे- ण निषिद्ध श्रुते घ्राणेन निषिद्ध आघ्राते वाचा निषिद्ध भा- षिते एवमिन्द्रियैः पापकृद्भिर्युक्तस्तद्दोपनिहरणार्थ जुहुयात् आ- ज्यतन्त्रेण, परिचरणतन्त्रेण वा । 'पुनर्मनः' इति द्वितीयमन्त्रादिः॥ आज्यलिप्ते वा समिधौ ॥ ३६ ॥ . सभित्तन्त्रेण ॥ जपेद्वा लघुष जपेद्वा लघुषु ॥ ३७॥ अल्पषु पापेषु । द्विरुक्तिरादरार्था । पटलसमाप्तयर्था वा ॥ इति रुद्र स्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती द्वितीयस्थ पटलस्य पश्चमः खण्डः, समाप्तश्च द्वितीयः पटलः.

·88
खादिरगृह्यसूत्र
[प...
आप्लवने पुरस्तादाचार्यकुलस्य परिवृत आस्ते॥
नयोराप्लवनं पूर्वम्' इत्युक्तमिदानी पुरुषस्योच्यते । आप्ल
वनं स्नानम् । अत्र कन्तरानिर्देशेन स्वयमेव सर्व कुर्यात् ।
आचार्यगृहस्याग्रे भागे प्रावृते देशे उदगग्रेषूपीवशेत् ॥
उदङ्मुख आचार्यः प्रागग्रेषु ॥ २ ॥
तस्य दक्षिणत उपविशेत् ॥
एवं ब्रह्मवर्चसकामः ॥ ३ ॥
नित्ये कामोपबन्धोऽयम् ॥
गोष्ठे पशुकामः ॥ ४ ॥
स्पष्टम् ॥
सभायां यशस्कामः ॥ ५॥
ब्रह्मस्थाने ॥
सर्वोषधेनापः फाणयेत् ॥ ६ ॥
सवैगेषधिफलैर्यथालाभं संयोज्याग्निनाऽपः फाणयेत् ता-
पयोत् यः कश्चित् ॥
सुरभिभिश्च ॥ ७ ॥
सुगन्धिभिश्च संयोजयेदपः ॥
ताभिश्शीतोष्णाभिराचार्योऽभिषिश्चेत् ॥ ८॥

·रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 89 ख. १.] तप्ताभिश्शीतोदकसंयुक्ताभिरिशष्यमूर्धन्यवसिञ्चेद्वक्ष्यमाणप्र- कारण ॥ स्वयं वा मन्त्राभिवादात् ॥ ९ ॥ मामिति मन्त्रलिङ्गात् ॥ उसावित्येके तेनेममित्याचार्यों ब्रूयात् ॥१०॥ 'तेनाहं मामाभाषेचाामे' इत्यत्र 'तेनेममभिषिञ्चामि' इति ॥ ये अप्स्वित्यपामञ्जलिमवसिञ्चेत् ॥ ११ ॥ उपनयनवदन्यः पूरयेत् भूमाववाचं सिश्चेदभिषेक्ता ॥ यदपामिति च ॥ तूष्णीं च ॥ १२-१३ ॥ स्पष्टे ॥ यो रोचन इति गृह्यात्मानमभिषिञ्चेत् ॥१४॥ पूर्ववदअलिना पूर्ण गृहीत्वा । गृहोत्यसमासेऽपि बहुल- वचनात् ल्यप् कृतोऽस्य बहुविषयत्वं द्योतयितुम् । अतो गृ. हीत्वा गृहीत्वाऽभिषेकः । आत्मानमिति शिष्योपलक्षणार्थ, अ- त्राचार्याऽपि शिष्यवाभिषिञ्चत् ॥ येन स्त्रियमिति च ॥ तूष्णीं च ॥१५-१६॥ स्पष्टे ॥ उद्यनित्यादित्यमुपतिष्ठेत् ॥ १७ ॥ अनाद्रेण वस्त्रेण परिवायाचम्योदगग्रेषु स्थित उपतिष्ठे- च्छिष्यः ॥ K.G.S. 12

·90
खादिरगृह्यमन्त्रं
प. ३.
.
समस्येवा ॥ १८॥
'प्रातर्यावभिरस्थात् सान्तपनेभिरस्थात् सायंयावभिर
स्थात् दशसनिरमि शतमनिरसि सहस्रसनिरसि दशसनि मा
कुरु शतीन मा कुरु सहस्रनि मा कुरु' इति समासः॥
विहरन्ननुसंहरेच्चक्षुरसीति ॥ १९ ॥
यथापाठं ब्रुवन् 'आविश' इत्येषामनन्तरं 'चक्षुरसि' इत्यादि
त्रिरनुपज्य ब्रूयात् ॥
उदुत्तममिति मेखलामवमुञ्चेत् ॥२०॥ प्राश्य
वापयेच्छिखावज केशश्मश्रुलोमनखानि।।
स्पले ॥
अलंकृतोऽहतवाससा श्रीरिति सजं प्रतिमु-
श्वेत् ॥ २२ ॥
ढे नववस्त्र परिधाय स्रजं वलयाकृतिं कृत्वा शिरसि
प्रतिमुश्चेत् ॥
नेत्रयौ स्थ इत्युपानही ॥ २३ ॥
पादयोः प्रतिमुश्चेत् ॥
वैणवं दण्डमादध्यात् गन्धर्वोऽसीति ॥ २४ ॥
स्मृत्युक्तलक्षणं दण्डं गृह्णीयादित्यर्थः ॥
उपेत्याचार्य परिषदं प्रेक्षेद्यक्षमिवेति ॥ २५ ॥

·रुद्रस्कन्दीयसाहितम् 91 आचार्यममीपं गत्वा संसदं पश्येन्मन्त्रेण ॥ उपविश्यौष्ठापिधानेति मुख्यान प्राणानभि- मृशेत् ॥ २६ ॥ दर्भेपूपविश्य चक्षुषी श्रोत्रे नासिके चाभिमृशेन्मन्त्रेण ॥ गोयुक्तं रथमालभेत् वनस्पत इति ॥ आस्था- ता त इत्यारोहेत् ॥ प्राची प्रयायोदीची वा प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥ २७-२९ ॥ स्पानि ॥ प्रत्यागतायायमित्येके ॥ ३० ॥ प्रत्यागताय मधुपर्क दद्यादाचार्यः ॥ उक्तमाप्लवनं, अत ऊर्ध्वं स्नातकस्य कृतविवाहस्याकृत- विवाहस्य च साधारणधर्मानाह- वृद्धशीली स्यादत ऊर्ध्वम् ॥ ३१ ॥ दपादिपरिवर्जक इत्यर्थः ॥ नाजातलोम्योपहासमिच्छेत् ॥ ३२ ॥ विवाहादूर्ध्व मैथुनप्रसक्तो अजातलोम्या असमर्थया मथु- नं तदर्थी चेष्टां च न कुर्यादित्यर्थः ॥ नायुग्व्या ॥ ३३ ॥ अस्वास्थ्येनाशक्तयादिनाऽयोग्ययोपहासं नेच्छेत् पीडाहंतु- त्वात् तस्याः॥ THE KUPPUSWAMI SAS RESEARCH IVSTITUT MADRAS-4.

·92
खादिरगृह्यसूत्र
[प. ३.
न रजस्वलया ॥ ३४ ॥
स्वभार्थया आस्नानात् ॥
न समाना ॥ ३५॥
समानार्षेययाऽर्थाद्विवाहस्यापि प्रतिषेधः ॥
अपरया द्वारा प्रपनद्विःपक्वपर्युषितानि ना-
श्रीयात् ॥ ३६॥
यश कुद्वारप्रवेशितं यच्च योग्यमेव द्रव्यं पक्कमेव पुनः
पच्यते । ब्रीहिमूलफलादेस्तु संस्कारार्थ द्विपक्कस्याप्रतिषेधः ।
यश्च पक्कमुषःकालमत्येति तन्न भुञ्जीत ॥
अन्यत्र शाकमांसयवपिष्टविकारेभ्यः ॥ ३७ ॥
द्विःपक्वपर्युषितयोरभ्यनुज्ञा ॥
पायसाच्च ॥ ३८ ॥
अन्यत्रेत्यनुवर्तते । चकारः पयोविकाराणां च संग्रहार्थः ॥
फलपचयनोदपानावेक्षणवर्षतिधावनोपानत्स्व-
यंहरणानि न कुर्यात् ॥ ३९ ॥
उत्पत्तिस्थाने प्रकीर्णानां फलानां सङ्घीकरणं प्रचयनम् ।
कूपादाववाङ्मखानरीक्षणम् । वर्षति सति तद्देशाद्धावनम् । स्व.
योरुपानहोईस्तादिना धारणम् । रज्ज्वादिव्यवधाने न दोषः ॥
नागन्धां स्रजं धारयन्न चेद्धिरण्यस्रक् ॥४०॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 93 स्पष्टम् ॥ भद्रमिति न वृथा व्याहरेत् ॥ ११ ॥ भद्रमित्यकारणान्न वदेत् । उक्ता नियमाः ॥ पुष्टिकामो गाः प्रकालयेतेमा म इति ॥४२॥ पशुवृद्धिकामः प्रातहानिर्गमयेत् ॥ प्रत्यागता इमा मधुमतीरिति ॥ ४३ ॥ सायं प्रत्यागता अभिमन्त्रयेतेत्ययमेकः कल्पः अथापरः पुष्टिकाम एव प्रथमजातस्य वत्सस्य प्राङ्मातुः प्रलेहनाल्ललाटमुल्लिह्य निगिरेत् गवामिति संवत्सरे पूर्व जातस्य ॥ संप्रजातासु गाष्ठे निशायां विलयनं जुहुयात् संग्रहणेति ॥ ४५ ॥ सर्वासु संप्रजातासु मायमाहुत्यनन्तरमाज्यतन्त्रेण । अय- मप्येकः कल्पः ॥ अथापरः पुटिकामस्यैव- अथापरं वत्समिथुनयोः कर्णे लक्षणं कुर्यात् भुवनमिति ॥ ४६ ॥ पुंसः स्त्रियाश्च कर्णेषु चिह्नार्थ छेदनं कुर्यात्स्वधितिना ॥

·94 खादिरगृह्यसूत्रं [प. ३. पुंसोऽग्रे ॥ १७ ॥ प्रथममित्यर्थः ॥ लोहितेनेत्यनुमन्त्रयेत ॥ ४८॥ तृष्णीमन्यासामपि लक्षणं कृत्वा सर्वा एवानुमन्त्रयेत ॥ तन्तीं प्रसारितामियं तन्तीति ॥ ४९ ॥ निर्गतासु गोपु बन्धनार्थरज्जुमभिमन्त्रयेत । अयपप्येकः कल्पः । एते कल्पा अहरहराफलसिद्धेः कार्याः ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती तृतीयस्य पटलस्य प्रथमः खण्ड: . श्रावण्यां पौर्णमास्यां गृह्यादाग्निमतिप्रणीय प्रतिदिशमुपलिम्पदधिके प्रक्रमे ॥ १॥ श्रावण्यामित्येव सिद्धे पौर्णमास्यामिति अन्यत्रापि श्राव णग्रहणे पौर्णमास्यर्थ 'श्रावणीमित्येके' इत्यत्र । इतरथा हस्ते स्यात् प्रकृतत्वात् । उपवसथ्येऽहनि पूर्वाह्ने पञ्चदश्यामेतत्कुर्यात् । यदि पूर्वाह्ने पञ्चदशी न विद्यते यजनीयेऽहनीदं कृत्वा पौर्ण- मासं कुर्यात् । एवमुत्तरेष्वपि कर्मसु निर्वापशून्यांस्तण्डुलान् गृह्येऽग्नौ भर्जितात् कृत्वाऽध निधायाधं सक्तून् कृत्वा ओप्य शूर्पे अग्नेरुत्तरतो दर्भेषु शूर्प मुदकपूर्ग पात्रमन्यच्चोदकपात्रं दर्वी ·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 95 . दर्भस्तम्बं च निधाय गृह्याग्नेः पुरस्तात् द्विपदमतीत्याग्नेर्दक्षि- णतो गत्वाऽभ्युक्षणान्तं कृत्वा गृह्याग्नेरेकदेशं प्रणीय तत्र नि- धाय तस्य प्रतिदिशमेकमेकं पदमतीत्य प्रागुपक्रमं प्रदाक्षणं गोमयेनोपलिम्पेत् ॥ सद्गृहीतान सक्तून दा कृत्वा पूर्वोपलिप्ते निनीयापो यः प्राच्यामिति बलिं निव- पेत् ॥ २ ॥ दक्षिणपश्चिमयोरुपलिप्तस्थानयोरन्तरोपविश्य पूर्णपात्रात्पा- त्रान्तरे किंचिदुदकं निनीय तदर्धं पूर्वास्मन्नुपालप्तस्थाने पाणिनाऽऽसिच्य तेनैव पाणिना दा सक्तॄन् निधाय उपलि- सस्थाने दा मन्त्रेण सक्तून्निदध्यात् ॥ निनयेदपां शेषम् ॥ ३ ॥ शिष्टमर्धमपाम् ॥ अप उपस्पृश्यैवं प्रतिदिशं यथालिङ्गम्॥ ४ ॥ पाणी प्रक्षाल्य यथालिङ्गं मन्त्राः ॥ दक्षिणपश्चिम अन्तरेणाग्निं च संचरः ॥५॥ दक्षिणस्योपलितस्याग्नश्चान्तरेण पाणी प्रसार्य पूर्व कुर्यात्। पश्चिमस्याग्नेश्चान्तरेणोत्तरे कुर्यात् । अनतिप्रणीतस्योत्तरत एव द्रव्याणि स्युः । तद्देशाद्यावदर्थमवोपादायोपादाय वलिकर्म ॥

·96
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. ३.
शूर्पण शिष्टानग्नावोप्यातिप्रणीतादनतिप्रणीत-
स्यार्धं गत्वा न्यञ्चौ पाणी कृत्वा नमः पृ-
थिव्या इति जपेत् ॥ ६ ॥
सर्वान् सक्तूनतिप्रणीतेऽग्नावोप्यानतिप्रणीतस्य पश्चात् स्व.
स्थानं गत्वोपविश्यावाञ्चौ पाणी भूमौ निधाय जपेत् ॥
तत उत्थाय सोमो राजेति दर्भस्तम्बमुपस्थाय।
स्तम्बस्थान् सर्वान् मनसा ध्यायन् 'यां संधाम्' इति नम-
स्कुर्यान्मन्त्रलिङ्गात् । अतः परं प्रणीतस्य लौकिकत्वम् ॥
अक्षतानादाय प्राङोदा ग्रामानिष्क्रम्य जुहु-
यादालना हय राक इति चतसृभिः ॥
निहितानक्षतान् गृह्याग्निं च गृहीत्वाऽश्युक्षणान्तं कृत्वाऽ-
ग्निं निधाय परिचरणतन्त्रेणाबिछियाङ्गल्यग्रैर्जुहुयादाहुतिमन्त्रम् ॥
प्राकुत्क्रम्य जपेद्वसुवन एधीति त्रिस्त्रिः प्रतिदि-
शमबान्तरदेशेषु च ॥ ९ ॥
होमं समाप्योत्तरतोऽग्नेः प्राची गत्वा प्रागुपक्रमं प्रदक्षिण-
मग्नेरष्टासु दिक्षु तिष्ठनग्नयभिमुस्विस्त्रियात् ॥
ऊर्ध्व प्रेक्षन देवजनेभ्यः ॥ १० ॥
वसुवन एधि' इति त्रियात् ॥
तिर्यतिरजनेभ्यः ॥ ११ ॥

·ख, २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 97 तिर्यट् प्रेक्षन् इतरजनेभ्यो मनुष्येभ्यः त्रियात् ॥ अवाप्रेक्षन् प्रत्येत्यानवेक्षनक्षतान् प्राभी- यात् ॥ १२ ॥ होमशिष्टानग्निं च गृहीत्वाऽनन्यचित्तो गृहं प्रत्यागम्य भक्ष- येत् ॥ श्वोभूतेऽक्षतसक्तून कृत्वा नवे पात्रे निधाया- स्तमिते बलीन् हरेदाऽऽग्रहायण्याः॥१३॥ पूर्ववत् सक्तुकरणं, नार्धनिधानम् । सायंहोमानन्तरं पूर्व- वदेव प्रतिदिश बलिनिधानं शूर्पावपनपर्यन्तं आ मार्गशीर्षपौ- णमास्याः प्रौष्ठपदी हस्तेनाध्यायानुपाकुयुः ॥ १४ ॥ प्रौष्ठपदे मासे हस्तेन युक्ते काले अध्यायान् वेदभागान् तदङ्गानि च उपविष्टास्संहता आचार्यादिशष्याश्च । नोपनय- नादिवत् प्रत्यकम् । आद् आद्यर्थे । आदावादौ कुर्युः अधी- योरन् वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । प्रौष्ठपदं हस्त इति वक्तव्ये ब. हन्यथोक्तं अन्यदपि बहुस्मृतिसमाचारसिद्धमत्र कर्तव्यमिति सूचयितुम् । तदुच्यते-- यद्यस्मिन् मासि हस्तद्वयसंभवे पूर्व- स्मिन् हस्ते कुर्युः । नात्र पूर्वाह्ननियमः । प्रौष्ठपदीमिति सप्त- म्यर्थे द्वितीया, तस्याः कृत्स्नसंयोगार्थत्वात् । 'अर्धपञ्चमान्मा- सानधीत्य पोपीमुत्सर्गः' इति वचनात् । पूर्वपक्षसम्भवाच्च पूर्व- . K.G.S. 13 ·98 खादिरगृह्यसूत्रं [प. ३. । हस्तम्य । ग्रीष्टपद्याः पौर्णमास्यास्सन्निकृष्टत्वाच्च पूर्वस्मिन् हस्त इति पञ्चगव्यमपामार्ग चूणितं दुर्वास्तैलमामलकसुपिष्टं हरिद्राकरकं तिलाक्षतान् पत्राणि पुष्पाणि फलानि मूलानि वन्यानि धूपं दीपं गन्धमग्निं यज्ञोपवीतं दर्भाश्चादाय नदी गत्वा तदलाभे यथालाभं महोदकं शुद्धजलं तटाकं गत्वा शिष्यैस्सह हर्षमाणो नाभिमात्रे मकृत्प्रगाह्याप आचम्य पश्च- गव्यं प्राश्याचम्य त्रिरेवं प्रगाह्य नैत्यं कर्म समाप्य उत्सर्जन कर्म करिष्य इति संकल्प्य तीर्थ प्रक्षाळ्यार्कपत्रेषूदगग्रेषु दर्भेषु वसिष्ठादीनां सप्तर्षीणां एकां पति पांसुपिण्डैः प्रकल्प्य तथैव रणायनादीनाचास्त्रियोदश शाट्यादीन् प्रवचनकर्तश्च दश पङ्किद्वयं प्रकल्प्य गङ्गादिषु नदीषु वसन्तीनां देवतानां नवाना- मेकां पति प्रकल्प्य ब्रह्माणं वायु मृत्युं वैश्रवणं काश्यपमाग्नि- मिन्द्रं प्रजापतिं चैकां पति वंशानुसारेण प्रकल्प्य साध्यानां मरुतां विश्वेषां देवानामष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः प्रजापतिश्च वषट्रारश्च त्रयस्त्रिंशा इत्येषां चतुर्णा गणानामर्थे प्रतिगणमेकां पति प्रकल्प्य मध्ययोः पतयोः दक्षिणतो दाक्ष- णाग्रेषु दर्भेषु दक्षिणापवर्ग त्रीन् पितृनेकां पति प्रकल्प्य सर्वान् वसिष्ठादीनत्रावाह्य सन्निहितान् ध्यात्वा तेभ्यः स्वेषु स्वेषु पत्रेषु पवित्रमासनार्थ निधायाभ्यञ्जनार्थ तैलं प्रदाय शरीरप- रिमार्जनार्थमपामार्गपिष्टं दत्वा केशप्रक्षाळनार्थमामलकं दत्वा 'आपो हिष्ठा, तरत्समन्दी, यः पावमानीः, शुद्धवत्यः, सोमं रा- जान, यत इन्द, ब्रह्म जशानं, पवित्रं ते.' इत्य॒ग्भिस्सामभिश्च स्ना पनं कृत्वाऽऽचमनार्थमुदकं दत्वा वस्त्रं प्रदाय पुनराचमनं दत्वा यज्ञोपवीतं दत्वा हरिद्राकल्कं मङ्गलार्थ दत्वा अक्षतपुष्पमि. अमुदकमयं दत्वा पितृभ्यस्तु तिलमिश्रमुदकं दद्युः 'गन्ध- .

·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 99 . . द्वाराम्' इति गन्धं, 'ईडिप्व' इति धूपं, 'पवमानः' इति दीपं, 'अर्चत प्रार्चत, अर्चन्ति गायन्ति प्रागायत' इति द्वाभ्यां पु- पाणि दद्युः । तत आचमनार्थमुदकं दत्वा भोजनार्थ फलानि वन्यानि दद्युः । पुनश्चोदकं ततो दर्भाक्षतान् पत्रेषु कृत्वा देवान् 'यथापूर्वम्' इत्यादि वंशं च ब्रुवन्तः स्वैः स्वैस्तीथैरमुष्मा अमुष्मा इदमुदकं तृप्तयेऽस्त्विति ध्यायन्तस्तर्पयेयुः प्रतिनाम । पितृणा- मक्षतस्थाने तिलाः । पित्रयं सर्व प्राचीनावीतिनः कुर्युः । देवर्षीणां सर्व कृत्वा पश्चापितॄणामभ्यञ्जनादि भोजनपर्यन्तं सर्व मन्त्रवदेव कृत्वा पश्चातर्पणं कर्तव्यम् । दैवं सर्व यशो- पवीतिनः कुर्युः। आर्ष सर्व निवीतिनः । पित्रयं सर्व प्राची- नावीतिनः । ततो देवर्षिपितुणामुद्वासनं कृत्वा तानालोड्या. वभृथसाम गायन्तः पांसुभिरात्मानमभ्युक्ष्यापोऽभ्यवेयुः । एत- दुत्सर्जनं नाम । ततो गृहं गत्वा यथाविभवमलं युः । अथा- चार्यः उपाकर्म करिष्य इाते संकल्प्य कृत्स्नेऽग्नो ब्रह्मोपवेशनान्त कृत्वा सप्त कूर्चान् सप्तर्षीन संकल्प्य उदकपूर्णे कुम्भे साद- येत् । चतुरो वेदानेके सादयन्ति । ततस्त. स्नानाद्यर्चन- पर्यन्तं पूर्ववत् कुर्युः॥ अथ प्रकृतमनुसरामः श्रावणीमित्येके ॥ १५ ॥ श्रावण्यां पौर्णमास्याम् ॥ हुत्वोपनयनवत् ॥ १६ ॥ स्तरणादि कृत्वा समस्तान्ताभि)मः । नात्र ‘अग्ने बतपते' इत्यादीनि अर्थलापात् । शिष्यास्तु सहिता एव भवेयुः । नात्रा- ·100 खादिरगृह्यसूत्रम् [प. ३. . न्यारम्भः, अतत्संस्कारत्वात् । अथ होमसमापनं, ततो यज्ञोप- वीतमेखले नव ग्राहो शिष्यः॥ - तत आह- सावित्रीमनुवाचयेत् ॥ १७ ॥ वाचयेदिति सिद्धे अन्विति सावित्रयाः पश्चादन्यस्य वाचनार्थम् । किं तदनुवाच्यमित्याकांक्षाबलात् 'उपनयनवत्' इत्यस्यापि सूत्रस्य शेष इति ज्ञायते । अतः पच्छोऽर्धर्चशः सर्वा- मेकैकशो व्याहृतीनामोंकारस्य च वाचनं शिष्याणाम् ॥ सोमं राजानं पर्वादींश्च ॥ १८ ॥ 'सोमं राजानम्' इति ऋक्व साम च नियमतो यत्रा- ध्येतारो निरुच्छासमुक्त्वा विर मन्ति चिरकालं तावदेकं पर्व। अग्न आयहि, तद्वो गाय, उच्चा ते, इन्द्र ज्येष्ठम् , उपास्मै' इत्ये- कैकामृचं वाचयेत् । 'ओ ना इ, तद्वो हो वा, उच्चा' इत्येकै साम । यद्याकप्राणवाचोवतशुक्रियाद्यशक्करीसामानि पञ्च । ऊहे सप्त स्तोत्रीयाः । तथा रहस्ये ब्राह्मणे पर्वाद्यानि पञ्च वाक्या- नि यावदेकार्थता । षडिशे सामविधावाये देवताध्याये चाद्या- नि वाक्यानि । ' देव सवितरोम्' इत्येतत्, ‘असो वा आदित्यः, वै ज्येष्ठम्' इत्युपनिषदि । संहितोपनिषदि वंशे चाये वाक्ये । चकारात्तदङ्गानि लक्षणानि यथाधिगमः ॥ धाना दधि च प्राभीयुरभिरूपाभ्याम् ॥१९॥ 'धानावन्तम्' इति धानाः । आचम्य 'दधिक्राणः' यो ह ·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 101 इति दधि । चकारात् पायसमुत्तरघृतमश्नोयुः । अत्र पूर्वा- हनियमो नास्तीत्युपदेशः ॥ श्वोभूते प्राधीयोरन् शिष्येभ्यः ॥ २० ॥ श्वोभूते पूर्वाह्न एव स्नात्वाऽलंकुर्युः । पूर्ववषीणां स्ना- नाधर्चनपर्यन्तं कृत्वा सावित्र यादीनि पूर्वोक्तानि ब्रूयुः आचा- शिशष्येभ्यः । बहुवचनं पूजार्थम् ॥ अनुवाक्याः कुर्युः ऋगादिभिः प्रस्तावैश्च ॥२१ ऋच पादमात्रैस्सामसु प्रस्तावमात्रैस्सावित्रीसोमराजे तु कृत्स्ने एव । चकारादनार्थवाक्यमात्रैर्ब्राह्मणादिषु यथाऽनुवचनी- याः शिष्यास्तथा कुर्युराचार्यः ॥ अनुगानमरहस्यानाम् ॥ २२ ॥ इतःप्रभृत्यारण्यानामध्ययनानिवृत्तिरोत्सर्जनात् ॥ विद्युत्स्तनयित्नुवर्जम् ॥ २३ ॥ उपाकर्मप्रभृति प्रागुत्सर्जनात् प्रातस्सन्ध्यायां विद्युत्स्तन- दि दिवाऽनध्यायः । सायंसन्ध्यायां रात्रौ । तथाऽऽह मनु:- प्रादुष्कृतेष्वग्निंषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने । सज्योतिस्स्यादनध्यायश्शेषं रात्रौ यथा दिवा ॥ यावच्छम्याप्रासं रोहितादिवर्णविवेकावगतिः, यावद्वा विद्युत्ता- पत् भवति तदनध्याय इत्यापस्तम्बमतिः॥ यित्न - " THE KIPPUSWAMI SAS1 RESEARCH INSTITUTE MADRAS.4.

·102 खादिरगृह्यसूत्रं [प. ३. अर्धपञ्चमान्मासानधीत्य पौषीमुत्सर्गः ॥२४॥ अर्धः पञ्चमो मासः येषां ते अर्धपञ्चममासाः अर्धाधिक- चतुर इत्यर्थः । पुप्येण युक्तायां पौर्णमास्यां पूर्वोक्तमुत्सर्जन कुर्युः । अर्धपञ्चमान्मासानिति वचनात् प्रौष्ठपदे मासे हस्तद्वय- संभवे पूर्वहस्त एवोपाकरणम् । श्रावण्यामप्युपाकरण पोष्या- मेवात्सर्गः ॥ तत ऊर्ध्वमभ्रानध्यायः ॥ २५ ॥ वर्षसमर्थाः मेघा यदा दृश्यन्त तदाऽध्यायो न भवति ॥ विद्युत्स्तनयित्नुपृषितेषु च ॥ २६ ॥ सन्ध्यायामेतेष्वाकालिकमनध्यायः । तथाऽऽह गौतमः- स्तनयित्नुवर्षविद्युतश्च प्रादुष्कृताग्निषु' इति । पृषितो वर्षः । चकारस्स्मृत्यन्तरोक्तानध्यायसंग्रहार्थः ॥ त्रिसन्निपाते त्रिसन्ध्यम् ॥ २७ ॥ प्रातस्सन्ध्यायां त्रयाणा सन्निपाते तदहोरात्रमुत्तरं चाहर. नध्यायः । सायंसन्ध्यायां सा रात्रिरुत्तरं चाहोरात्रम् ॥ अष्टकाममावास्यायां चातुर्मासीरुदगयने च पक्षिणी रात्रीम् ॥ २८ ॥ माधमासे कृष्णाष्टम्यष्टका । चतुषु मासेषु भवाः पौर्ण- मास्यः चातुर्मास्याः । वर्षासु शरत्सु च याः । चकाराद्द- क्षिणायने च । अटकायाममावास्यायां चातुर्मासीवेकमहोरात्र- ·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 103 मुत्तरं चाहरनध्यायः । अयनयोस्तु दिवा चेत् संक्रमणम- हरुभयतश्च रात्रिरनध्यायः । रात्रौ चेत्सा रात्रिरुभयतश्चाहनी । अत्र रात्रिग्रहणमष्टकादिषु पूर्वरात्रिवर्जनार्थम् । केचिदिवा सं. क्रमणेऽपि यद्रात्रिसन्निधौ संक्रमणं तामुभयतोऽहस्सहितामाहुः । रात्रिग्रहणात् ॥ सब्रह्मचारिणि च प्रेते ॥ २९ ॥ स्वाचार्येणोपनीते मृत तत्प्रभृति कालत्रयमनध्यायः । च. कारान्मातुलादिषु च ॥ उल्कापाते भूमिचले ज्योतिषोश्चोपसर्ग एते- ष्वाकालिकं विद्यात् ।। ३० ॥ ज्योतिषोस्सूर्याचन्द्रमसौम्रहणे । चकाराव्यक्तेषु निमित्तेषु विद्यादिति स्मृत्यन्तरोक्तसंग्रहणार्थः ॥ कार्व कठकौथुमाः॥ १ ॥ श्वप्रेषु यावति वर्षे उदकं तिष्ठति तावति वर्षे सन्ध्यायां सति कठाः कौथुमाश्चानध्यायमाहुः, न वर्षमात्रे ॥ इति रुद्र स्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती तृतीयस्य पटलस्य द्वितीयः खण्डः. तु . आश्वयुजी रुद्राय पायसः ॥ १ ॥ आश्वयुज्यां पौर्णमास्यां 'रुद्राय त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति निर्वापः । चरुतन्त्रमेतत् ॥

·104 खादिरगृह्यसूत्र . मा नस्तोक इति जुहुयात् ॥ २ ॥ प्रधानाहुतिम् ॥ पयस्यवनयेदाज्यं तत्पृषातकम् ॥ ३ ॥ समाप्य होममवनयेत् । आज्यसंयुक्तस्य पयसः पृषातक. मिति नाम ॥ तेनाभ्यागता गा उक्षेदा नो मित्रावरुणेति ॥ सायमागताः ॥ वत्सांश्च मातृभिस्सह वासयेत् तां रात्रिम् ॥५ स्पष्टम् ॥ नवयज्ञे पायस ऐन्द्राग्नः ॥ ६ ॥ तत्काल पक्कैस्सस्यैस्साध्यो यज्ञो नवयज्ञः । अनिष्टा तु नवैन भोक्तव्यम् । शाकादीनां न प्रतिषेधः । शास्त्रान्तरात् काल- द्रव्यावगतिः-शरदि पोर्णमास्याम मावास्यायां वा व्रीहिभिः । वसन्ते यवैः । — इन्द्रानभ्यां त्वा जुएं निर्वामि' इति निर्वापः । इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा' इति प्रधानाहुतिः । चरुतन्त्रमेतत् ॥ शतायुधायेति चतसृभिराज्यं जुहुयादुपारष्टात् प्रधानाहुतेरुपरिणात् ॥ अग्निः प्राभात्विति च ॥ ८ ॥ अनेनाप्याज्यं जुहुयात् । अथ स्विष्टकृदादि ।

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 105 तस्य शेषं प्राश्रीयुर्यावन्त उपेताः ॥ ९ ॥ यज्ञवास्त्वनन्तरस्य पायसस्य । उपेता उपनीताः, स्वभृत्या- स्स्वयं च ॥ उपस्तीर्यापो दिर्नवस्यावयेत् ॥ १० ॥ भोजनार्थ पात्रे ॥ त्रिभृगूणाम् ॥ ११ ॥ पञ्चावत्तिनाम् ॥ अपां चोपरिष्टात् ॥ १२ ॥ अवत्तस्यापरि चापां निधानम् ॥ भद्रान इत्यसंखाद्य प्रगिरेस्त्रिस्त्रिः ॥ १३ ॥ पाणिना प्राशनं, मन्त्रस्यापि त्रिरावृत्तिः । नान्तराऽऽचम- नम् । अविवक्षितमकवचनम् ॥ एतमु त्यमिति वा यवानाम् ॥ १४ ॥ अयं वा यवानां प्राशनमन्त्रः वा वा ॥ अमोसीति मुख्यान प्राणानभिमृशेत् ॥१५॥ आचम्य चक्षुपी नासिक श्रोत्रं चाभिमृशेत् । अथ शिष्ट. मुदगुद्वास्य ब्रह्मणे दत्वा दक्षिणां दद्यात् ॥ आग्रहायणं कर्म श्रावणेन व्याख्यातम्॥१६॥ मार्गशाया पौर्णमास्यां भर्जनादिप्राशनान्तं पूर्वाह्ने कुर्यात् उपवसथ्यानि ॥ K.G.S. 11

·106
खादिरगृह्यसूत्र
[प. ३.
नमः पृथिव्या इति न जपेत् ॥ १७ ॥
मन्त्रत्रयस्य प्रतिषेधः ॥
प्रदोषे पायसस्य जुहुयात् प्रथमेति ॥ १८ ॥
तस्मिन्नव दिने राज्यामाद्ये यामे 'हव्यवाहाय त्वा जुष्टं
निर्वपामि' इति निर्वापः । सर्वत्र केवलमन्त्रनिदेशे तूष्णी निर्वाप
इति केचित् । मन्त्रेण प्रधानाहुतिः । चरुतन्त्रमेतत् ॥
न्यश्चौ पाणी कृत्वा प्रतिक्षत्र इति जपेत्।।१९।।
होम समाप्य जपेत् भूमिगताववाची पाणी कृत्वा ॥
पश्चादग्नेः स्वस्तरमुदगौस्तृणैरुदक्प्रवणमास्ती-
र्य तस्मिन्नास्तरणे गृहपतिरास्ते ॥ २० ॥
स्वस्तरमिति कर्मनाम ॥
अनुपूर्वमितरे ॥ २१ ॥
मवें भृत्याः क्रमेणोत्तरतः स्वस्तर एवासते. ॥
अनन्तरा भार्या पुत्राश्च ॥ २२ ॥
भार्याऽनन्तरं पुत्राः । चकारात् पुत्रानन्तरमितरे ॥
न्यञ्ची पाणी कृत्वा स्योनेति गृहपतिर्जपेत्॥२३
भूमिगतौ कृत्वा ॥
समाप्तायां दक्षिणैः पार्वैस्संविशेयुस्त्रिस्चिर-
भ्यात्ममावृत्य ॥ २४ ॥

·ख. ३.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
107
'स्योना' इत्य॒चि समाप्तायां प्राक्शिरसस्संविशेयुः ॥
स्वस्त्ययनानि कुर्युः ॥ २५ ॥
आशीर्वचनानि ॥
ततो यथार्थ स्यात् ॥ २६ ॥
तत एव यथार्थ न पूर्वमिति । 'आग्रहायणम्' इत्यारभ्य
एक एवासौ प्रयोग इत्यर्थः ॥
ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्तित्रस्तामिस्राष्टम्योऽष्टका
इत्याचक्षते ॥ २७ ॥
अपरपक्षाष्टम्यः ॥
तासु स्थालीपाकाः ॥ २८॥
एकस्यामेकः॥
अष्टौ चापूपाः प्रथमायाम् ॥ २९ ॥
स्पष्टम् ॥
तानपरिवर्तयन् कपाले श्रपयेत् ॥ ३० ॥
'अटकायै वा जुएं निर्वपामे' इति निरूप्य विभज्या
स्थालोपाक चरस्थाल्यां निधायापरं चार्धमटावयूपान् कृत्वैक
स्मिन कपाले युगपच्छ पयेत् ॥
उत्तमायां शाकमन्वाहार्ये ॥ ३३ ॥
उपदंशार्थ ब्राह्मण भोजने दद्यात ॥
अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ॥ ३२ ॥

·108 खादिरगृह्यसूत्रं. प.३. प्रधानाहुतिम् । चम्तन्त्रमेतत् । चरोरप्पेभ्यश्च किचि- त्किचिदादाय स्विटकदर्थ संहतमेकैकमवदानम् । उत्तमायां चरुरंव हविः । ममानमितरत् । मध्यमायां तु विशेषं वक्ष्यति॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती तृतीयस्य पटलस्य तृतीयः खण्डः. मध्यमायां गौः ॥ १॥ म्थालीपाकेन समुच्चयः । चम्श्रपणवर्जमायसंस्कारान्तं कुर्यात् ॥ तत आह- तां पुरस्तादग्नेः प्रत्यङ्मुग्वीमवस्थाप्य जुहुयाद्य- त्पशव इति ॥ २॥ स्पष्टम् ॥ हुत्वा चानुमन्त्रयेतानु त्वेति ॥ ३ ॥ व्याहृतिभिश्च हुत्वा पशुमनुमन्त्रयत ॥ यवमतीभिरद्भिः प्रोक्षेदष्टकायै त्वा जुष्टं प्रो. क्षामीति ॥ ४ ॥ स्पष्टम् ॥ प्रोक्ष्योल्मुकेन परिहृत्य प्रोक्षणाः पाययेत्।।५।। 1 संहितमेव होतव्यमिति पा, ·रुद्रस्कन्दीयसहितम् 109 व. ४] तूष्णीं प्रोभ्य गृह्याग्नेरुलघुक्रेन पशुं प्रदक्षिणं परिवार्य प्रोक्षणोशेषं पाययेत्पशुम् । उलमुकमग्नावतिसृजेत् ॥ उदङ्कुत्सृप्य प्रत्यक्छिरसीमुदफ्पादी संज्ञपयेत् ॥ शमिता ॥ संज्ञप्तायां जुहुयाद्यत्पशुरिति ॥ ७ ॥ गृहपतिः॥ तस्याः पत्नी स्रोतांमि प्रक्षाळयेत् ॥ ८॥ तम्याः स्रोतांसि चक्षुश्श्रोत्रनामास्यपायुपम्थानि पत्नी प्रक्षा लयेत् ॥ पवित्रे अन्तर्धायोत्कृत्य वपामुद्वारयेत्॥ ९ ॥ शमिता॥ यज्ञियस्य वृक्षस्य विशाखाशाखाभ्यां परिगृ- ह्याग्नौ श्रपयेत् ॥ १० ॥ गृहपतिः ॥ प्रसृतायां विशसेत् ॥ ११ ॥ यदा श्रपणाद्वपायाः प्रसद्वारि तास्मन् काले शमिता पशु विशसेत् ॥ उक्तमुपस्तरणाभिधारणं यथा स्विष्टकृतः॥१२ स्पष्टम् ॥ 1 " श्रप्यम णाया जलपाया स्नुषेण शमिता गोविशसनं कुर्यात् " इच- धिकं केषुचित्कोशेष्वस्ति ॥ एकादशसूत्रस्य वृत्तिनास्ति ।

·110 खादिरगृह्यसूत्रं [पं. ३. 'सदुपस्तीर्य' इत्यादि यथोक्तं तथाऽत्रापि हविरस्थाने कृत्स्नां वपाम् ॥ अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ॥ १३ ॥ स्पष्टम् ॥ सर्वाङ्गेभ्योऽवदानान्युद्धारयेत् ॥ १४ ॥ हृदयजिह्वावक्षोयकृद्धक्य द्वितयमव्यबाहुपार्श्वद्वयदक्षिणाश्रो- णिगुदेभ्य एकादशाङ्गेभ्य आहुतिमात्रमुद्धारयेच्छमिता ॥ न सव्यात्सक्थ्नः ॥ न क्लोनः ॥ १५-१६ ॥ पूर्वस्यान्वष्टक्यार्थत्वादुत्तरस्याहव्यत्वात् ॥ सव्यं सक्थि निधाय ॥ १७ ॥ अन्वष्टक्यार्थम् ॥ पृथकेक्षणाभ्यामवदानानि स्थालीपाकं च श्रप- यित्वा ॥ १८ ॥ अवदानानां कुम्भ्यां श्रपणं, चरोस्तूणी निर्वापः, श्रपयि- त्वावदानानि स्थालीपाकं चाभिघार्योदगुद्वास्य प्रत्यभिघार्य बर्हिषि कंसं प्लक्षशास्वाश्चैकादश सादयेत् ॥ तत आह- कंसे रसं प्रस्त्राव्य ॥ १९ ॥ अवदानरसम् ॥ प्लक्षशाखास्ववदानानि कृत्वा ॥ २० ॥ यकृत्पक्ष, पा.

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 111 हृदयाघेकादशाङ्गानि निधाय ॥ एकैकस्मात् कंसेऽवद्येत् ॥ २१ ॥ कंसस्थे रसे प्रत्येकं मध्यात्पुरस्ताच ॥ स्थालीपाकाच ॥ २२ ॥ स्पष्टम् ॥ अथ परिपेकाद्याज्यभागान्तम् । ननु हुत्वा चानुमन्त्रयेत' इति व्याहृतिहोमानां विद्यमानत्वादत्राज्यभागी न स्तः । अन्यविषयत्वात्, प्रपदानन्तरं यत्र व्याहृतिहोमस्तत्र तयोः प्रतिषेधः॥ तत आह चतुर्गृहीतमष्टगृहीतं वाऽत्र जुहुयादग्नाविति ।। द्वाविंशतिः पश्ववदानानि, तपां चत्वार्यष्टी वा चर्ववदा- नमिश्राणि गृहीत्वा जुहुयात् । अत्रेत्युपस्तरणाभिधारणप्रतिपे- धार्थ, अत्रैव गृहीत्वा जुहुयान्नान्यत इति ॥ कंसात्पराभिर्दाभ्यांद्वाभ्यामेकैकामाहुतिम्॥२४ कैसादेव गृहीत्वा पराभि ऋग्भिः ‘औलूखलाः' इत्यादि- भिष्पद्धिाभ्यामेकैकामाहुति द्वाभ्यां पश्ववदानाभ्यां चर्ववदान- मिश्राभ्यां जुहुयात् ॥ सौविष्टकृतीमष्टम्या ॥ २५ ॥ कसे यच्छिष्टुं तेन 'अन्वियं नः' इति स्विष्टकृत्स्थाना- पनं जुहुयात् । अतो न स्विष्टकृदन्तरम् । अथोपरिष्टाद्धो- मादि॥

·112 खादिरगृह्यसूत्रं वह वपामिति पित्र्ये वपाहोमः ॥ २६ ॥ पितृदेवत्ये कर्मणि ॥ जातवेद इति देवत्ये ॥ २७ ॥ वपाहांमः॥ तदादेशमनाज्ञाते ।। २८ ॥ अनिर्दिष्टोभयभाव कर्मनाम्नैव ॥ यथाऽष्टकाया इति ॥ २९ ॥ अत्रैवाभिहितम् ॥ पशुरेव पशोर्दक्षिणा ॥ ३० ॥ एवकार उपालब्धतुल्यार्थः ॥ स्थालीपाकस्य पूर्णपात्रम् ॥ ३१ ॥ यथोत्साहनिवृत्तयर्थम् । चरुतन्त्रप्रकृतिरयं होमः ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृहावृत्ती तृतीयस्य पटलस्य चतुर्थः खण्डः नवमी दशमी वाऽन्यष्टक्यम् ॥ ३ ॥ द्वितोयाऽत्यन्तसंयोगार्था । पूर्वाह्नव्यतिरेकार्था । तेनाना- इते च पूर्वाह्न पित्रयत्वादपगलानेयमः । पित्रयत्वं च पिण्डप्र. दानप्रधानत्वात् । प्राचीनावीती कुर्यात् । अत्रापि होमे तदङ्गेषु च ·रुद्रस्कन्दीयसहितम् 118 यज्ञोपवीत्येव । मध्यन्दिनादृर्वमपराह्नः । अहः पञ्चधा विभज्य चतुर्थो वा भागः अगस्तृतीयो वा भाग इति कोचिन् । अष्ट कामनु क्रियत इत्यन्वष्टक्य कर्म, एतच प्रत्यटकमनन्तरं कर्तव्यम्॥ दक्षिणपूर्वे भागे परिवार्य तत्रोत्तरार्धे मथित्वाऽ- ग्निं प्रणयेत् ॥ २ ॥ गृहस्य दक्षिणपूर्वभागे, गृह्याग्नेरिति केचित । प्रोक्षणान्तं कृत्वा प्रणयन् निदध्यादित्यर्थः । अस्य श्रपणार्थत्वात् प्राची- नावीती॥ सद्गृहीतान व्रीहीन सकृत् फलीकृतान प्रस- व्यमुदायुवं श्रपयेत ॥ ३ ॥ सकृद्गृहीतान् सकृत्फली कृतानिति मिद्धवद्वयपदेशान्न स्वयं कर्तृत्वनियमः । भूतकालनिर्देशाच्च नापगहनियमः । मकदेव तूष्णीं स्थाल्यां निरुप्य मत्प्रक्षाल्य मंक्षणेन प्रमपमप्रदक्षि- णमुदायुवं श्रपयेत् मथितेऽग्नी गृह्य वा ॥ अमुष्माच सक्यो मांसमिति ॥ ४॥ अन्वष्टक्यार्थ निहिनात् मध्यसक्थ्नो मांसं भोजनार्थव- च्छकलीकृत्य स्थाल्यन्तरे मेक्षणान्तरेणादायुवं श्रपयेत् । इतीति चेदर्थे । मक्थि चाद्वद्यते तदैवम् । प्रथमोत्तमयोस्त्वष्टकयो- रन्वष्टक्य स्थालीपाक एवेत्यपरं मतम्-'अष्टकार्य स्वाहेति जुहुयात्' इति तिसृष्वप्यष्टकास्वविशेपण वचनात् मध्यमायामपि पश्वसंभवे केवल स्थालीपाकहोमोऽप्यनुज्ञात एवेति तास्मन् पक्षेऽन्वष्टक्येऽपि स्थालीपाकश्रपणमेव ॥ K.G.S. 15

·114
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. ३.
दक्षिणोद्वास्य न प्रत्यभिधारयेत् ॥ ५ ॥
मांसं चमं च शतमभिघार्य ॥
पश्चादग्नेर्दक्षिणतस्तिस्रः कः खन्याञ्चतुरङ्गुल-
मधस्तिर्यक् ॥ ६ ॥
पश्चादग्नेरुपविष्ट आत्मनो दक्षिणतो दाक्षणापवर्गाः कर्पूः
खन्यात् श्रपणात् पूर्वमेवास्मिन देश उपवेशने सिद्धे पश्चाद-
ग्नेरित वचनं वक्ष्यमाणं सर्वमस्मिन्नेव दंश उपविश्य कुर्यादि-
त्येवमर्थम्
तासां पुरस्तादग्निं प्रणयेत् ॥ ७ ॥
मध्यमकाः पुरस्तादृजुदेशे द्विपदमात्र स्वस्तरदशमतात्य
नत्रोपलं पनादि प्रोक्षणान्तं कृत्वा मथितं सर्व निदध्यात् यज्ञो-
पवीती सर्वत्र । यदा वा प्राचीनावीती भूत्वा यज्ञोपवीती
भवति तदाऽप उपस्पृशेत् ॥
स्तृणुयात् ।। ८॥
स्तरणान्तं यज्ञोपवीती कुर्यात् । नात्र ब्रह्मा । अत्र पश्चात्
स्तरणपक्षः ॥
कर्पूश्च ।। ९ ॥
कर्पूणामुपरि दक्षिणायैः प्राचीनावीनी छादयेत् न प्रति.
कर्षु दर्भभेदः॥
पश्चादग्नेः स्वस्तरं दक्षिणायैस्तृणैर्दक्षिणाप्रवण-
मास्तीर्य ब्रसीमुपनिदध्यात् ॥ १० ॥

·ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 115 । स्वस्तरमिति कर्मनाम । बसी कूर्मफलकं, कटमिति केचित्। स्वस्तरोपरि निधानम् ॥ तस्मिन्नेकैकमाहरेत् ॥ ११ ॥ तस्मिन् ब्रसीसंज्ञके उदकपूर्णानि त्रीणि पात्राणि तिस्रो दर्भपिजलीश्चरुमञ्जनं तैलं गन्धं सूत्रतन्तूंश्चकेकशः क्रमशो नि दध्यात् । एतान्येव प्राचीनावीती कृत्वा यज्ञोपवीती दीपर्व- शनादि प्रपदान्तं कुर्यात् । बर्हिषि सादनकालं कंसं च सादयेत् ॥ कंसे समवदाय मेक्षणेनोपघातं जुहुयात् स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽनये कव्यवाहना येति ॥ १२ ॥ चलं मांसं च सहावदाय । यदि मांसं विद्यत मंक्षणेन । सवजुह्वनिवृत्तिः प्रधानह:मयाः । नात्रोपस्तरणाभिधारण । उपघातशब्दः पूर्व व्याहृतिहोमार्थः । अत एव नाज्यभागस्वि- प्रकृतः । कृत्स्नमन्त्रोचारणमन्ते स्वाहाकानिवृत्तये । अथ गानान्तं समापयेत् । अत ऊर्ध्व प्राचीनावीती ।। सव्येनोल्मुकं दक्षिणतः क पपु निदध्यादपहता इति ॥ १३ ॥ सव्यन हस्तेन कईः प्रज्यालय तासां दक्षिगतो निदध्या- दुलमुकं यथाऽऽसमाप्त नुगच्छेत् । अस्मात्' इति मन्त्रान्तः ॥ पूर्वस्यां का पितुः ॥ १४ ॥ प्रथमखातायां वक्ष्यमाणं पित्र्ये यत्कृत्यं तत्कुर्यात् ॥

·116
खादिरगृह्यसूत्र
[प.३
मध्यमायां पितामहस्योत्तमायां प्रपिताम-
हस्य ॥ १५॥
वक्ष्यमाणं सर्व पितृतीर्थन दक्षिणापवर्ग क्रमेण पितृपिता-
महप्रपितामहानुद्दिश्य दक्षिणेन पाणिना कुर्यात् । 'एत पितरः'
इति पित्रादीनावाहयत, मन्त्रलिङ्गात् ॥
उदपात्राण्यपसलवि कर्षषु निनयेदेकैकस्य ना-
मोक्ताऽसाववनेनिङ्ग ये चात्र त्वाऽनु यांश्च
त्वमनु तस्मै ते स्वधेति ॥ १६ ॥
अपसलवि पितृतीर्थन । प्रदेशिन्यङ्गष्टयोरन्तरा पितृतीर्थम् ।
विष्णुशर्मन् पितः अवननिश्च' इतिवत् पित्रादीनां निर्देशः ।
यदि नामानि न विद्यात् तदा पितः पितामह प्रपितामहत्येव
बयान । पुत्रिकापुत्रस्तु मात्र मातामहाय नपित्रे च दद्यात् ।
अथ वा मातामहाय त्पित्र तत्पित्र च दद्यात् । यदि जन-
यितुः पुत्रान्तरं न विद्यत द्वौ द्वावकस्मिन् पिण्ड निर्दिशत्
पुत्रिकापुत्रः, तथा दत्तपुत्रोऽपि जनयितुः पुत्रान्तराभावे ।
एवमन्यपि यो द्वयोः पुत्रम्स्यात् ॥
तथैव पिण्डानिधाय जपेदत्र पितरो मादयध्वं
यथाभागमावृषायध्वमिति ॥ १७ ॥
कंसाद्गहीत्वा । 'अवनेनिइक्ष्व' इत्यस्य स्थाने 'भुव'
८
इत्यूहः ॥
उक्तोदावर्तेत सव्यं बाहुमुपसंहृत्य प्रसव्य.
मावृत्य ॥ १८ ॥

·ख. ५.] रुदस्कन्दीयसहितम्. 117 उ वि- उच्छास्य यदात्मनोऽभि- व्याहृतिपूर्वी सावित्री तस्यां चैव गायत्रं यद्वा श्पतिः' इत्यादीनि पित्र्याणि सामान्युक्त्वा सव्यं बाहुमुपसं- हृत्य दक्षिणं बाहुं प्रसार्य प्रसव्यमावृत्योद मुखः स्यात् ॥ उपताम्य कल्याणं ध्यायन्नभिपर्यावर्तमानो जपेत् अभी मदन्त पितरो यथाभागमाव- पायिषतेति ॥ १९ ॥ यथाशक्ति निरुच्छ्रास आसीन लषितं मऽस्त्विति ध्यायन् जपत् । अभिलषितं तृप्ताः पितरः प्रयच्छन्तीति ह स्मरन्ति ॥ तेस्रो दर्भपितलीरञ्जने निघृष्य कर्षषु निद- ध्याद्यथापिण्डम् ॥ २० ॥ अङक्ष्वेत्यूहः ॥ तैलं सुरभि च ॥ २१ ॥ सुरभि गन्धम् । अभ्यध्वालिम्पत्यूहः ॥ पिण्डप्रभृति यथार्थमूहेत् ॥ २२ ॥ तत्तद्विपयानुगुणमूहेत् ॥ अथ निह्नवनम् ॥ २३ ॥ अथानन्तरदेशे कर्पणां पश्चात् पाणी निधाय । निह्नवन- मिति वक्ष्यमाणस्य संज्ञा व्यवहारार्था ॥ पूर्वस्यां की दक्षिणोत्तानौ पाणी कृत्वा न- ·118 खादिरगृह्यसूत्र प. ३. मो वः पितरो जीवाय नमो वः पितर- श्शूषायेति ॥ २४ ॥ अथ पूर्वस्याः कोः पश्चात्समीपे दक्षिणं पाणि प्रागग्रा- ङ्गुलिमुत्तानं भूमी निधाय तदुपरि तथैव सव्यं न्यञ्चं कृत्वा जपेत् ॥ सव्योत्तानो मध्यमायां नमो वः पितरो घोरा- य नमो वः पितरो रसायति ॥ २५ ॥ सव्यस्योपरि दक्षिणं न्यश्चं कृत्वा ॥ दक्षिणोत्तानो पश्चिमायां नमो वः पितरः स्वः धायै नमो वः पितरो मन्यव इति ॥२६॥ स्पष्टम ॥ अञ्जलिं कृत्वा नमो व इति ॥ २७ ॥ नमस्कारालिं कृत्वा पितुनुपतिष्ठते ॥ सूत्रतन्तून् कर्षषु निदध्याद्यथापिण्डमेतद्व इति ॥ २८॥ क्रमेण ॥ ऊर्जा वहन्तीरिति कर्पूरनुमन्त्रयेत ॥ २९ ॥ सकृत् ॥ मध्यमं पिण्डं पुत्रकामा प्राशयेदाधनेति॥३०॥ पतिर्मन्त्रं ब्रूयात् ॥

·ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम 119 अभूनो दूत इत्युल्मुकमग्नौ प्रक्षिपेत् ॥ ३१ ॥ यद्दक्षिणतो निहितं मन्त्रलिङ्गात् ॥ द्वंद्वं पात्राण्यतिहरेयुः ॥ ३२ ॥ निहितानि परिचारका उद्वासयेयुः ॥ एष एव पिण्डपितृयज्ञकल्पः ॥ ३३ ॥ कल्प इति प्रयोगक्तृप्तिरेवातिदिश्यते, न कालः । स त्व- न्यतो विज्ञायते यस्मित्रहोरात्रेऽमावास्याक्षणः तस्मिन्नवापराह्ने कुर्यात् । विशेषस्तूच्यते ॥ गृह्येऽनौ हविः श्रपयेत् ॥ ३४ ॥ चरुरेव न मांसम् ॥ तत एवातिपणयेत् ॥ ३५ ॥ गृह्याग्नेरेवैकदेशम् । प्रणीतस्य कर्मापवर्ग लौकिकत्वम् । अत्र ब्रह्मास्ति, दक्षिणा च हविच्छिष्टदानम् ॥ एका कर्पः ॥ ३६ ॥ एकस्यामेव पित्रादीनां त्रयाणामपि सर्व यथाक्रम कुर्यात् ॥ न स्वस्तरः ॥ ३७ ॥ न स्वस्तरदेशे द्रव्याणां निधानम् ॥ इद्राण्याः स्थालीपाकस्यैकाष्टकीति जुहुयात्॥ चैत्री पौर्णमासी कालः 'चैत्रयाश्वयुजी' इति गौतमवच- ·120) खादिरगृह्यपत्र प... नान् । 'इन्द्राण्यै त्वा जुष्टं निर्वामि' इति निर्वापः । एका- एकेति प्रधानाहुतिः । चरुतन्त्रमेतत् ॥ इति मद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती तृतीयस्य पटलस्य पञ्चमः खण्डः. पटलश्च समाप्तः. . उक्ताने नित्यानि । पुष्टिकामार्थानि च वक्ष्यमाणभोजन- नियमानपेक्षाणि मन्त्रक्रमानुसारेणोक्तानि । इदानीं वक्ष्यमाण- काम्यविशपार्थ भोजननियममाह- काम्येषु षड़क्तानि त्रीणि वा नाभीयात् ॥१॥ काम्यग्रहणाद्यत्र कामप्रतिपादनपरः कामशब्दः इच्छाशब्दो वा नास्ति तत्र नायं नियमः । चतुर्था पञ्चम्या वा आदि. त्यापस्थाने, भूर्भुवस्वरोम, आदित्य नावम्, वास्तोष्पते' इत्ये. तेषु, कम्बूकपण्योपतापिहोमे घु, ग्रन्थिकरणे, हरितगोमयप्रभृतिषु, आ च परिममाप्नेनियमाभावः । व्रीहियवाक्षततण्डुलान् तिलत- ण्डुलान् कणान् कम्बूकान् पुरोपहरितगोमयं च परिचरणत- न्त्रेण जुहुयात्, शङ्कशतं समित्तन्त्रण वास्तूपतापिहोमो चरु- तन्त्रेण, शिष्टान होमानाव्यतन्त्रेण । षङ्गतानि त्यहम् ॥ नित्यप्रयुक्तानामादितः ॥ २ ॥ नियमानन्तरं निपो प्रयोक्तमश कानामा दावभोजनम् ॥ उपरिष्टात्सानिपातिके ॥ ३ ॥ नैमित्तिकैकं कृत्वा अभोजनम् ॥

·रुद्रस्कन्दीयसहितम् 121 एवं यजनीयप्रयोगेषु ॥ ४ ॥ यजनीय इति निर्दिश्य विहितेषु कर्मसु ॥ अर्धमासव्रती ॥ ५ ॥ अर्धमासवती पौर्णमास्यां गत्री' इत्यादावर्धमासमभोज- नम् ॥ अशक्तौ पेयमेकं कालम् ॥ ६ ॥ अर्धमासवते । पेयं क्षीदि ॥ अरण्ये प्रपदं जपेदासीनः प्रागग्रेषु ॥ ७ ॥ अत्रासननियमादन्यत्र जपे त्वासननियमो नास्ति ॥ एवं ब्रह्मवर्चसकामः ॥ ८॥ एवं जपन् ब्रह्मवर्चसी भवति ॥ यथोक्तं पशुकामः ॥ ९ ॥ गोष्ठे पशुकामः उदगग्रेषु ॥ सहस्रबाहुरिति पशुस्वस्त्ययनकामो ब्रीहियो जुहुयात् ॥ १० ॥ पशूनां शोभनाविच्छेदकामः । मिश्रीकृन्य त्रिः प्रक्षाल्य होमः । स्वाहेति च होमी द्वितीयः ॥ येनेच्छेत्सहकारं कौतोमतनास्य महावृक्षफ- लानि परिजप्य दद्यात् ।। ११ ॥ 5.G.s. 16

·122
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. ४.
येन सख्यमिच्छेत्तस्मा उदुम्बरफलानि · कौतोमतम्' इत्यने
नाभिमन्य दद्यात् ॥
अर्धमासवती पौर्णमास्यां रात्रौ नाभिमात्रं
प्रगाद्याविदासिनि ह्रदेऽक्षततण्डुलानास्पेन
जुहुयादुदके वृक्ष इवेति पञ्चभिः पार्थिवं
कर्म ॥ १२ ॥
अविदासिनि अशोष्ये तिष्ठन्नेवाक्षततण्डुलान् । अर्थलोपान
समित् । अग्निस्थान उदकम् । पृथिवीपतित्वप्राप्तयर्थमिदमु.
तं कर्म॥
प्रथमयाऽऽदित्यमुपतिष्ठेद्रोगकामोऽर्थपतौ प्रेक्ष-
माणे ॥ १३ ॥
वृक्ष इव' इत्यादीनामेव प्रत्येक कर्मोच्यते कामनाभेदेन ।
एषु नार्धमासतित्वम् । द्रव्यानुभवकामः द्रव्यपतावात्मानं
पश्यति सति ॥
द्वितीययाऽक्षततण्डुलानादित्ये परिविष्यमाणे
बृहत्पत्रस्वस्त्ययनकामः ॥ १४ ॥
'स्वाहा' इति द्वितीयाम् । पत्रं गमनसाधनं, महतामश्वा-
दीनां शोभनाविच्छेदकामः ॥
तृतीयया चन्द्रमसि
तिलतण्डुलान् क्षुद्रपशु-
स्वस्त्ययनकामः ॥ १५ ॥

·रुस्कन्दीयसहितम्. 123 ॥ परिविष्यमाणे चन्द्रमसि । मिश्रीकृत्य होमः । स्वाहेति द्वितीयाम् । क्षुद्रपशवोऽजाविकादयः ॥ चतुर्थ्याऽऽदित्यमुपस्थाय गुरुमर्थमभ्युत्तिष्ठेत्॥ महद्दव्यं प्राप्तमुद्योगं कुर्यात् । एवं कृते फलातिशयो भवति ॥ पञ्चम्याऽऽदित्यमुपस्थाय गृहानेयात् ॥ १७ ॥ वेश्म प्रविशेत् उत्तिष्ठेत् फलातिशयो भवति ॥ अनकाममारं नित्यं जपेत् भूरिति ॥ १८ ॥ अहरहरामरणाद्यो जपेत अनकाममरणं स लभते अकामो न म्रियते इत्यर्थः ॥ यजनीये जुहुयान्मूनोंऽधि म इति षड्भिर्चाम- देव्यग्भिर्महाव्याहृतिभिः प्राजापत्यया च॥ नित्यादृर्ध्वमेतत् ॥ अलक्ष्मीनिर्णोदः ॥ २० ॥ उक्तस्य होमस्य फलं अलश्म्या अपगमः ॥ अक्षेमे पथ्यपेहीति जपेत् ॥ २१ ॥ मन्त्रलिङ्गात् क्षेमो भवति ॥ यशोऽहमित्यादित्यमुपतिष्ठेद्यशस्कामः पूर्वाड- मध्यन्दिनापराह्नेषु ॥ २२ ॥ 'तेन मा विश' इत्यन्त एष मन्त्रः। अहरहरुपस्थानम् ॥ THE KUPPUSWAMISAS RESEARCH INSTITUTI MADRAS.4.

·124 खादिरगृह्यसूत्रं प्रातरहस्येति यथार्थमूहेत् ॥ २३ ॥ मध्याह्नस्य सायाह्नस्येति च ॥ आदित्यनावमिति सन्ध्योपस्थानं स्वस्त्ययनम् शुभागमप्राप्तिसाधनमतदहरहरुपस्थानम् ॥ उद्यन्तं त्वेति पूर्वी प्रतितिष्ठन्तं त्वेति पश्चि- माम् ॥ २५ ॥ 'उद्यन्तं त्वा' इति पूर्वी सन्ध्यामुपतिष्ठन् ‘उदीयासम्' इति मन्त्रं समापयेत् । प्रतितिष्ठन्तं त्वाऽऽदित्यानुप्रतितिष्ठा- सम्' इति पश्चिमाम् ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती चतुर्थस्य पटलस्य . . प्रथमः खण्डः. अर्धमासवती तामिस्रादौ ब्राह्मणानाशयेत् व्रीहिकंसोदनम् ॥ १ ॥ अपरपक्षे प्रतिपदि ब्रीह्योदनं कंसैर्भोजयेत् ॥ तस्य कणानपरासु सन्ध्यासु प्रत्यग्ग्रामात् स्थण्डिलमुपलिप्य भलायेति जुहुयाद्भल्ला- येति च ॥ २॥ उक्तव्रीहिकणान् सायंसन्ध्यासु आगामितामिस्रादेः । भलाय स्वाहा भल्लाय स्वाहेति च ॥

·स. २.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
125
एवमेवापरस्मिस्तामिस्रादौ ॥ ३ ॥
व्रीहिकंसोदनं ब्राह्मणानाशयेत् ॥
ब्रह्मचर्यमा समातेः ॥ ४ ॥
आ फलनिष्पत्तेः कर्म आ कर्मसमाप्नेब्रह्मचर्यम् ॥
किं तत्फलम् -
आचितशतं भवति ॥ ५ ॥
यावद्दव्यमस्य पूर्वमाचितं मंचितं तच्छतगुणितं भवति ।
इदमस्य फलम् ॥
गौरे भूमिभागे ब्राह्मणो लोहिते क्षत्रियः कृ-
ष्णे वैश्योऽवसानं जोषयेत् समं लोमश-
मनिरिणमशुष्कम् ॥ ६ ॥
अवसानं वासस्थान मेवेत । श्वभ्रादिरहितं नृणबहुलम-
नूषरमनतिकठिनमुद कबहुलमिति यावत् ॥
यत्रोदकं प्रत्यगुदीची प्रवर्तेत ॥ ७ ॥
प्रत्यगुदप्रवणम् ॥
अक्षीरिणः कण्टकिनः कटुकाश्चात्रौषधयो न
स्युः ॥ ८॥
अक्षारिणः कण्टकिनः कटुरसाश्च वृक्षा यत्र पूर्वमपि
स्युः तमपि वर्जयेत् ॥
दर्भसंमितं ब्रह्मवर्चस्यम् ॥ ९ ॥

·128
खादिरगृह्यसूत्रम्
[प. ४.
दर्भसंयुक्तं, ब्रह्म वेदः तचोदितानुष्ठानजनितं वैमल्यं ब्रह्म-
वर्चसं तदर्थं ब्रह्मवर्चस्यम् ॥
बृहत्तृणैर्वत्यम् ॥ १० ॥
स्थूलतृणैर्युक्तं बल्यं बलार्थम् ॥
मृदुतृणैः पशव्यम् ॥ ११ ॥
शादाभिर्मण्डलद्वीपिभिर्वा दीर्घम्पूलीभिः मृतृणैर्युनं पश्व-
थम् ॥
यत्र वा स्वयं कृताः श्वभ्रास्सर्वतोऽभिमुखाः
स्युः ॥ १२ ॥
अप्रयत्नजाः कर्व ऊर्ध्वमुम्बोदका यत्र तदपि गव्यम् ॥
आवासभूमिरुक्ता । अथ गृहमाह --
प्रारद्वारं धन्यं यशस्यं चोदग्द्वारं पुज्यं पशव्यं
च दक्षिणापश्चिमद्वारे सर्वे कामा अनुद्वारं
गेहद्वारम् ॥ १३ ॥
यस्यां दिशि बहिरं तस्यामेवान्तारं स्यात् ॥
असंलोकी स्यात् ॥ १४ ॥
गृहमध्ये द्वारं न स्यात् । द्वारद्वयं परस्परमृजु स्यादिति
केचित् ॥
अथ तद्गृहवासिनामभ्युदयसाधनं होममाह-
पयसो हविः ॥ १५ ॥

·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसाहतम् 127 वास्तोष्पतये त्वा जुष्टं निर्वपामीति निर्वापः ॥ कृष्णा च गौः ॥ १६॥ वसार्थम् ॥ अजो वा श्वेतः पायस एव वा ॥ १७ ॥ पायस एवैको हविः स्यात् । पशोनिवृत्तिरेवास्मिन् पक्षे। होमेऽपि वसाया निवृत्निरेव ॥ मध्ये वेश्मनो वसां पायसं चाज्येन मिश्र- मष्टगृहीतं जुहुयाद्वास्तोष्पत इति ॥१८॥ यावदन्तगृहायाममध्ये रज्जुचतुष्टयं कृत्वा प्रतिदिशं मध्ये बश्मनः प्रतिकोणं चायम्यान्तहरज्जुसङ्गमदेशे रज्ज्वन्तरेषु च प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणं गोमयेनापलिप्य शमीपलाशश्रीपर्णीनां पत्रैः पुष्पस्तण्डुलैश्च गृहं सर्वतः प्रकीर्य मध्ये उपलिते प्रपदा- न्तं कृत्वा कृत्स्न गृहोऽग्नो व्याहृतिभिराज्यं हुत्या वसां पायसं च मिश्रीकृत्याज्येन च मिश्रितादाववदानानि जुह्वां गृहीत्वो- पस्तरणाभिघारणवर्ज ‘धानावन्तम्' इति गीत्वा' 'वास्तोपते' इति जुहुयात् ॥ याच पराः ॥ १९ ॥ याः पराश्च ‘हये राक' इत्याद्याश्चतस्रः ताभिश्च जुहु- यात् । चकारात्पूर्ववदष्टगृहीतम् ॥ सप्तालक्ष्मीनिर्णोदे ताभिश्च ॥ २० ॥ गृहीत्वा. पा. THE KUPPUSWAMI SAS RESEARCH IVSTITU MADRAS-4.

·128
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. ४.
ताभिरिति प्रकृतापेक्षत्वाद्याः परा इत्यनुकृष्यते । अल-
क्ष्मीनिर्णोदे याः परा वामदेव्यभिर्महाव्याहृतिभिः प्राजापत्ययेति
सप्त ताभिश्च जुहुयात् । चशब्दः पूर्ववत् ॥
हुत्वा दिशां बलीन् नयेत् ॥ २१ ॥
हुत्वेति स्विष्टकृत्प्रतिषेधार्थ, उक्तान्येव हवींषि हुत्वति
तत्प्रतिषेधात् । नात्राज्यभागी स्तः; । तेषामभावात् पुरस्ताद्वया-
इतिहोमाः स्युः । गानान्तं समाप्य बलिहरणम् । नात्र हवि.
रुच्छिष्टप्राशनम्, नापि तस्य ब्राह्मणे दानं, तस्य बलिहरणे
विनियोगात् । उक्ता बलिहरणमन्त्राः सामविधौ-'अथातो
वास्तुशमनम्' इत्यादिना । तत्सर्व मन्त्रशेपत्वेन परिगृह्यते ।
कथमेतदवगम्यते ? 'पायसं हविः' इति वक्तव्य बहुलवचनाद्वि-
भक्तिव्यत्ययः कृतो बत्रानुक्तमपि विद्यत इति सूचयितुम् ।
अत एव दिग्ग्रहणं मध्यस्याप्युपलक्षणार्थम् । उपलिप्तस्थानेषु
पलाशमध्यमपत्राणि स्थापयित्वा तेषु बलान्निध्यात् 'प्रजाप-
तये स्वाहा' इति मध्ये, ‘इन्द्राय स्वाहा' इति पूर्व, “वायवे
स्वाहा' इति दक्षिणपूर्वे, ‘यमाय स्वाहा' इति दक्षिणे, 'पितृभ्य-
स्स्वाहा' इति प्राचीनावाती पितृतीर्थन दक्षिणपश्चिमे, यक्षो.
पवीत्यप उपस्पृश्य 'वरुणाय स्वाहा' इति पश्चिमे, 'महाराजाय
स्वाहा' इत्युित्तरपश्चिमे, 'सामाय स्वाहा' इत्युत्तरे, ‘महे-
न्द्राय स्वाहा' इत्युत्तरपूर्व, ‘वासुकये स्वाहा' इति भूमी य.
अकुत्रचित्, 'नमो ब्रह्मणे' इत्युपरिष्टात् । एष एव बलिक्रमः ।
सर्वेषां वैश्वदेववत् उभयतः परिषेकः ॥
अवान्तरदिशां चोर्ध्वावाचिभ्यां च ॥२२॥

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 1:19 एतत्पूर्वप्रोष्ठपदे नक्षत्र कार्यम् । एवं कृते बहुपशुधनधा- न्यहिरण्यमायुष्मत् पुरुषं वीरसूसुभगाऽविधवस्त्रीकं शिवं पुण्यं वास्तु भवति॥ एवं संवत्सरे संवत्सर नवयज्ञयार्वा ॥ २३॥ षटसुषट्सु मासेषु प्रोष्ठपद एव । चतुएं मासंषु वा। तथा श्रुतेः । बहुकृत्वः करणे फलभूयस्त्वम् ॥ वशंगमावित्येताभ्यामाहुतिं जुहुयाद्यमिच्छेद- शमायान्तं तस्य नाम गृहीत्वाऽसाविति वशी हास्य भवति ॥ २४ ॥ मम विष्णुशर्माऽयं वशमंत्विात पन्नाम गृहीत्वा ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां मादिरगृहावृत्ती चतुर्थस्य द्वितीयः खण्डः. पटलस्य अधमासव्रता पौर्णमास्यां रात्रौ शङ्कुशती जुहुयादेकाक्षर्ययाऽऽयसान्वधकामः ॥ १॥ आकूतिम्' इति मन्त्रं वध्यमानतया शत्रन ध्यायन् जुहुयात् । आयसशङ्कनामेकैकम नु यशियस्य वृक्षस्य शकुनाऽपि जुहुयात् ।। खादिरानायुष्कामोऽथापरम् ॥ २ ॥ अर्धमासवतिन एव खादिरशङ्कभिः कर्तव्यं कर्भान्तरमित्यर्थः प्रावोदवा ग्रामानिष्क्रम्य स्थण्डिलं समृह्य B.G.S. 17 ·130 खादिरगृह्यसूत्रं । पर्वते वाऽऽरण्यैर्गोमयैस्तापयित्वाऽङ्गारान- पोह्यास्येन जुहुयात् ॥ ३ ॥ अथेति प्रकृतापेक्षत्वात् अर्धमासवती, अपमिति खादि- रशाखाभिः आकृतिमित्यनयाऽपरं कर्म कुर्यादित्यर्थः । आरण्यै- श्शुष्कर्गोमयैः स्थण्डिलमतिशयेन तापयित्वाऽग्निमपोह्य तप्तायां भूमौ वक्रेण शङ्कुशतं जुहुयात् ॥ द्वादश ग्रामा ज्वलिते ॥ ४॥ स्वादिरशङ्कुना तनभूमिसंयोगाद्यदि ज्वलनं स्यात्तदा द्वा- दश ग्रामास्तस्य होमात्सिद्धयन्ति ॥ जयवरा धूमे ॥ ५ ॥ धूममात्रे जाते त्रयवरग्रामास्सिद्धयन्ति ॥ कम्बूकान सायंधातर्जुहुयानास्य वृत्तिः क्षीयते। शङ्खवलयान् 'आकृतिम्' इत्यहरहर्जुहुयात् । स्वाहेति द्वितीयाम् ॥ इदमहमिममिति पण्यहोमं जुहुयात् ॥ ७ ॥ येन येन पणते तेन तेन होमं हुत्वा ब्यवहारतो द्रव्य- पृद्धिर्भवति । द्रव्यानुसारं च तन्त्रं, परिचरणतन्त्रं चेत् स्वा- हेति द्वितीयाऽऽहुतिः ॥ पूर्णहोमं यजनीये जुहुयात् ॥ ८ ॥ 'पूर्णहोमम्' इति मन्त्रादिः । इतिशब्दाभावो मन्त्रलि- ङ्गानुसरणार्थः । अतो यशः फलम् ॥

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 131 इन्द्रामवदादिति सहायकामः ॥ ९ ॥ स्पष्टम् ॥ अष्टरात्रोपोषितः प्राडोदडा ग्रामाच्चतुष्पये स- मियाग्निमौदुम्बर इध्मः स्यात् स्रुवच- मसौ च जुहुयादनं वा इति श्रीर्वा इति ॥ स्रवचमसौ चौदुम्बरी चमम आज्यवारणार्थः । 'अन्नं वा इति द्वाम्याम्' इति मिद्धे पृथग्ग्रहगं विषयबहुत्वार्थ, अतः उपतापिहोमे, अक्षेमे पथि' इत्यत्र चानयोरप्यनुवृत्तिस्तिद्धा भवति । अन्यथाऽऽनन्तर्यात् अन्नम्य' इत्ये कस्यैवानुवृत्ति- . स्स्यात् ॥ ग्रामे तृतीयामनस्येति ॥ ११ ॥ तृतीयामिति पूर्वण निदेशः पूर्वाभ्यामस्य वक्ष्यमाणे फले समुच्चयार्थः॥ आधिपत्यं प्राप्नोति ॥ १२ ॥ सर्वेषां स्वामित्वम् ॥ उपतापिनीपु गोष्ठे पायसं जुहुयात् ॥ १३ ॥ व्याधिनासु गोषु नानिहरण मे दम् । द्वितीयानिर्देशात् सर्व जुहुयः पूर्वी त्रिभित्रैः । अतो न स्विष्टकन् नदभा- वान्नाज्यभागी, तेयाम चादादी व्य. हृतिभिहामास्स्युः ॥ अक्षेमे पथि वस्त्र श नां ग्रन्थि कुर्यात् सहा- यिनां च स्वस्त्ययनानि ॥ १४ ॥ -

·132
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. ४.
क्षेमसापेक्षे पथि गच्छन्नात्मनः सहायिनां च वस्त्रदशा-
नां ग्रन्थि कुर्यात् । अन्नं वा' इत्यादिभिर्मत्रैः॥
क्षुधे स्वाहेत्येताभ्यामाहुतिसहस्रं जुहुयादा-
चितसहस्रकामः ॥ १५ ॥
यावद्दव्ये मति द्रव्यसंचयवानयमिति लौकिका आहुः
तत्सहस्रगुणितमस्य फलम् ॥
वत्समिथुनयोः पुरीषेण पशुकामः, अविमि.
थुनयोः क्षुद्रपशुकामः ॥ १६ ॥
पुरीषेण 'क्षुध म्वाहा' इत्येताभ्यामाहुतिसहस्रम् ॥
हरितगोमयेन सायंप्रातर्जुहुयात् नास्य वृत्तिः
क्षीयते ॥ १७ ॥
आर्द्रगोमयेन 'शुधे स्वाहा, श्रुत्पिपासाभ्यां स्वाहा' इत्ये.
ताभ्यामेव होमः । जुहुयादिति प्रकृते पुनर्वचनं आहुतिसहस्र-
निवृत्त्यर्थ द्विजातिविहितवृत्तरक्षयः फलम् । अहरह)मः ॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां ग्वादिरगृहावृत्ती
चतुर्थस्य पटलस्य तृतीयः खण्डः.
विषवता दष्टमद्भिरभ्युक्षन् जपेन्मा भैषीरिति॥
विषनाशः फलम् ॥
स्नातकस्संविशन वैणवं दण्डमुपनिदध्यात्तुर-
गोपायेति स्वम्त्ययनम् ॥ २ ॥

·ब. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 1:33 शयानस्समीपे निदध्यात् । उपद्रवरक्षा फलम् ॥ हतस्त इति किमिमन्तं देशमद्रिरभ्युक्षन् जपेत्। क्रिीमनाशः फलम् ॥ पशूनां चेदपराह्ने सीतालोप्टमाहृत्य तस्य प्रा- तः पांसुभिः प्रतिष्किरन् जपेत् ॥ ४ ॥ पशूनां क्रिमिनाशो भवदिति यः कामयेत स सायाह्ने काले सीतालोटं कृपिदेशे कृष्टभूमृतिकाम वैहायमी कुर्यात् । पूर्व एव मन्त्रः॥ मधुपर्क प्रतिगृहीप्यन्निदमहमिमामिति प्रति- तिष्ठन् जपेत् ॥ ५ ॥ दातुः परिचारकैराहतेषु विष्टगदिषु मधुपर्कार्थ गां ध्यायन् अर्हणा' इति जपेत् मन्त्रलिङ्गान । तत उदगग्रेषु दर्भेषु तिष्ठन् 'इदमहमिमाम्' इति जपेत् ॥ अर्हयत्सु वा ॥ ६ ॥ मधुपर्कदानकाले वा ॥ विष्टरपाद्यााचमनीयमधुपर्काणामेकैकं त्रि- र्वेदयन्ते ।। ७ ॥ पञ्चविंशतिदर्भमयो कृची विष्टरी । पादप्रक्षालनार्थमुदक पाद्यम् । पुष्पसंयुक्तमुदकमय॑म् । आचमनार्थमुदकमाचमनी- यम् । दधिमधुघृतसंयुक्तो मधुपर्कः । तेषामेकैकमादाय तस्य तस्य प्रदानकाले त्रिस्त्रियाहाता । विष्टरौ युगपत् । विष्टरौ, ·131 खादिरगृह्यसूत्रं. पि.४. पाद्यं, अय, आचमनीयं, मधुपर्कः इति वक्तव्ये मधुपर्काणा- मिति बहुवचनं पूजार्थ, दातुरभ्युदयसूचनमेव पूजा ॥ गां च ॥८॥ गोदानकाले गामालभ्य गौौौरिति त्रिब्रूयात् । पृथक्सू- त्रकरणं गोस्तत्कालाहरणार्थम् ॥ उदञ्चं विष्टरमास्तीर्य या ओषधीरित्यध्यासीत। विटाविति त्रिम के तावादाय एक मुदगप्रमास्तीर्य तस्मिन् 'या ओर घो.' इति पूर्व गामीत ॥ पादयोदितीयया दो चेत् ॥ १० ॥ वक्ष्यमाणमन्त्रैः पादी प्रक्षाल्य द्वितीयं विष्टरमुदगप्रमध- स्तात् पादयोः ‘या ओरधीः' इति द्वितीयया स्तृणुयात् । चे- च्छब्दात् पादयोरनित्यो विष्टरः । तदा विष्टर इति त्रिर्वचनम्॥ अपः पश्यत् यतो देवीरिति ॥ ११ ॥ पाद्यमिति त्रिरुक्ते तूष्णीमादाय मन्त्रेण पश्येत् ॥ सव्यं पादमवसिञ्चेत् सव्यमिति । दक्षिणं दक्षि- णमिति ॥ १२-१३॥ स्पष्टे॥ उौ शेषेण ॥ १४ ॥ 'पूर्वमन्यम्' इति मन्त्रेणोभी पादावसिञ्चेत् ॥ अनस्य राष्ट्रिरतीत्यध्ये प्रतिगृहीयात् ॥ १५ ॥ श्रय॑मिति विरुक्त मन्त्रेण प्रतिगृह्य तूष्णीमात्मानमभ्युक्षेत् ॥ .

·ख. ४ रुद्रस्कन्दीयसहितम् 135 यशोऽसीत्याचमनीयम् ॥ १६ ॥ आचमनीयमित्युक्ते यशोऽसि' इति प्रतिगृह्य तृष्णी पीत्वाऽऽचामेत् ॥ यशसो यशोऽसीति मधुपर्कम् ॥ १७ ॥ मधुपर्क इति विरुक्तं मन्त्रेण प्रतिगृह्य ॥ त्रिः पिबेद्य शसो महसः श्रिया इति ॥१८॥ 'यशसो भक्षोऽसि, यशो मयि धहि स्वाहा, महसो भक्षा- सि, महो मयि धेहि स्वाहा, श्री भासि, श्रियं मयि धेहि स्वाहा' | स्वाहाकारान्तता सूत्रवचनात् ॥ तूष्णीं चतुर्थम् ।। १९ ॥ पानम् ॥ भूयोऽपिपाय ब्राह्मणायोच्छिष्टं दद्यात् ॥ २० ॥ अन्ते मकदाचमनम् । वाक्यशेषात्सिद्धे दद्यादिति ब्राह्म णालाभे अद्भिस्संप्रोश्यान्यस्मै दानार्थम् ॥ गां वेदितामनुमन्त्रयेत मुञ्च गामित्यमुष्य चे- त्यर्हयितुर्नाम ब्रूयात् ॥ २१ ॥ विष्णुशर्मणश्चोभयोः' इतिवद्दातुर्नाम अयात् ॥ एवमयज्ञे ॥ २२ ॥ यशव्यतिरिक्तेषु मधुपर्कप्रतिग्रह एवमुक्त एव प्रकारः ॥ - श्रियो भ. पा. मन्त्रपाठस्तु-' श्रीभक्षोऽसि' इति.

·136 खादिरगृह्यसूत्र [प... कुरुतेति यज्ञे ॥ २३ ॥ यज्ञवेलायां तु गाव निदितायां कुरुति यजमानामात्यान् ब्रूयात् ॥ आचार्य ऋत्विक स्नातको राजा विवाह्यः प्रिय इति पडाः ॥ २४ ॥ आचार्यश्शिष्यस्य । ऋत्विग्यजमानस्य । स्नातक आप्लव- नान्ते आचार्यस्य । विवाह्यः कन्यादातुः विबाहकाले । अन्यदा श्व- शुरः कन्याप्रतिगृहीतुः । राजाऽभिषिक्तस्सर्वेषाम् । प्रियः प्रियस्य॥ प्रतिसंवत्सरानर्हयेत् ॥ २५ ॥ संवत्सरमतीत्यागतान ॥ पुनर्यज्ञविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥२६॥ अर्वागपि संवत्सरादाग-नानहयेत् ॥ द्विरुक्तिः पटलसमाप्तयर्था । नागयणस्य पुत्रंण मग्रवानिवासिना । मद्रस्कन्देन मंक्षेपाद्वयाख्यातं गृयशासनम् ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृहासूत्रवृत्ती चतुर्थस्य पटलस्य चतुर्थः खण्डः पटलश्च समाप्त.. समाप्तं सवृत्तिकं खादिरं गृह्यसूत्रम्.

·INDEX OF WORDS. खादिरगृह्यसूत्रस्यपदसूची. अ , . 3; 5.2-1.28. 4; 2. 4. 2,5; 30. 31. 3,2; 1. 5.5; 2. 7. 4,3; 10. अग्निः 1.31; 11.5; 18. 2, 2; 23. 3,3; 8. | अग्रीपोमीयः 2, 2; 2. अग्ने 1, 1; 12. 2, 4; 7. अग्नेः 1, 1; 15.23.2; 7. 3:19. 4; 2. 2,4; 8. 3, 3; 20. +; 2.5; 6. 10. " . अंसं 2,2; 19.4; 15. 17. अकुर्वन् 2, 1; 3. अकृत 1,5; 10. अकृन्तन् 1,3; 6. अक्त 2, 1; 26. अक्रिमिपरिसप्तां 2,220. अक्षततण्डुलान् 4, 1, 12.11. अक्षतसक्तून् 3,2; 13. अक्षतान् 3,2; 8. 12. अक्षिवेपनेषु 2, 5; 35. अक्षीरिण: 4, 2; 8. अक्षेमे 4, 1, 21. 3; 11. अक्षोधुक 2, 1; 5. अगन्धां 3,1; 40. अगारात् 1,55. अग्नये 1,5; 13.2, 1, 17. 21.4; 27.3,3; 12. आग्रं 1,2,5. 11. 17. 19. KHADIRA अग्नौ 1, 2; 15.3; 22.26. 5; 1. 38.2, 1; 26. 3, . 2; (6. +; 10.2:3.5; 31 अग्र 1,5:38. अग्र 2, 1:26. अंग्रे2, 1; 29. 3, 1, 47. १ . अग्रेण 1,3,5. अप्रै: 1, 2; 11. - अगादगात् 2, 3; 13.

·2 , . , . . अङ्गारान् 4,3; 3. अदिते 1, 2 ; 17. अगष्टाभ्यां 1,2; 14. अद्भिः 1, 1; 11.23; 13.5%; अगष्टेन 2,2; 34. 31. 3, 4; 4. 4, 4; 1. 3. अच्छिद्रेण 1,2; 14. अध: 3,5%; 6. अजः 2,5; 5.4,2; 17. अधस्संवेशी 2,5%; 10. अजातलोम्या 3, 1; 32. अधि 4, 1; 19. अञ्जने 3,5; 20. अधिके 3, 2; 1. अञ्जलि 1,33; 20.22.2,3; अधिपतिः 2, 1; 26. 4. 4; 8. 13. 3, 1; 11. अधियज्ञ 1, 1; 24. 5; 27. अधिश्रित्य 1, 2; 16. अनलिकृतं 2, 4; 20. अधीत्य 1,3; 1. 3, 2 ; 24. अञ्जलिना 3,2; 8. अधीहि 2, 4; 21. अतः 1, 1; 1.3, 1; 31. अध्यायान् 3, 2 ; 14. अतिप्रणयेत् 3,5; 35. अध्यासीत 4,4; 9. अतिप्रणीतात् 3, 2; 6. अनकाममारं 4, 1; 18. अतिप्रणाय 3, 2; 1. अनतिप्रणीतस्य 3,2; 6. अतिहरेयः 3, 5, 32. अनतीत: 2,1; 2. अत्र 1,4; 7.5; 16. 3, 4; अनन्तराः 3,3; 22. 23.5; 16. 17. 1, 2; 8. अनन्तर्हितं 2, 2; 19. अथ 1, 1; 1.26.5; 29. 2, अनन्तहितां 2, 15. 1; 2.2 ; 20.24. 4; 16. अनर्धकः 1,5; 3. 30. 3, 1; 16.5; 23. 1, अनवेक्षन् 3, 2; 12. 3; 2. अनाज्ञाते 3, 4; 28. अद: 2, 3 ; 4. अनादेशे 1, 1; 2. 17.33; 12. अददत् 1,3; 6. 2, 23 15. . , ~ . 4; .

·3 , , - %3 . अनामिकया 2,235 34. अन्तरेण 3,235. अनामिकाभ्यां 1,235 14. अन्तर्दधते 2,5; 20. अनाहिताग्नेः 2,2; 1. 4. अन्तर्धाय 3, 4; 9. अनियुक्तं 2,5; 8. अन्तिकप्रभृतिभि: 2, 4; 16. अनिरिणं 4,2%36. अन्त्यां 1,5; 2. अनु 1,5; 27, 3, 4; 3.5; 16. अनं 1, 4; 10. 1, 3; 10. अनुगानं 3,2; 22. अनपाशेन 1, 4; 10. अनुगापयेत् 2,5%; 29. अनस्य 1,5; 10. 21.3:). 38. अनुज्ञातः 1,33; 1. 4,3; 11.4; 15. अनुदिते 1,5%; 9. अन्यत् 1, 1; 26. अनुद्वारं 1, 2 ; 1:3. अन्यत्र 3, 1; 37. अनुपूर्व 2, 3; 3. 3, 3; 21. अन्या: 2, 4; 30. अनूपूर्वया 2, 2 ; 25. अन्ववमृश्य 2,2; 19.4; 15. अनुपृष्ट 1,3; 17.2, 3; 8. अन्वष्टक्यं 3,5; 1. अनुप्रवचनीयेषु 2,5; 34. अन्वारब्धायां 1,3; 8.4; 3. अनुप्रहरेत् 1, 2 ; 15. 2, 1; 26. अन्वाह 2, 4; 22. अनुमते 1, 2 ; 18. अन्वाहार्य 3,33:31. अनुमन्त्रयेन 3, 1; 48. 4; 3.5; अपः 1, 1; 9. 2, 2; 12. 1; 29.4, 4; 21. 13.5; 30. 31. 3, 1; 4. अनुमन्यस्व 1,2%3 17. 18. 6.2; 2.3; 10. +, 4; 12. अनुवाक्याः 3,2; 21. अपरं 2,2; 20. 3, 1; 46. 1, अनुवाचयेत् 3, 2; 17. 3; 2. अनुसंहरेत् 3, 1; 19 अपरपक्ष: 2,23; 7. अन्त: 1,5; 23. अपरया , 36 अन्ततः 1, 1; 12. भपरस्मिन् 4,233. . " , 1; THE KUPPUSWAMI SA RESEARCH INSTITL MADRAS.4.

·3; 30. ; 19. ~ अपरासु 4,22. अभिमृशेत् 2, 2 ; 19.3; 9.3, अपराहे 2, 1; 4. 4, 4; 4. 1; 26. 3; 15. अपरालेषु 4, 1; 22. अभिरूपाभिः 1,3:27. अपरिवर्तयन् , अभिरूपाभ्यां 3, 2 अपरेण 1, 3 ; 28. अभिवादनीयं 2, 4:12. अपवर्ग 1, 1; :}. अभिवाद्य 1,4; 5. अपसलवि 3,.); 16. अभिवीक्षयन्ति 2,5:30. अपहता,5; 1:3, अभिव्यख्य 2,5:31. अपां 1,5; 32. 2, 3 ; 4. 3, अभिषिञ्चेत् 3, 1: 8. 14 1; 3. 11 12.3; 12. अभूत् 3,5% 331. अपिपाय 4, 1; 20. अभोजनेन 2,2; 9. अपूपाः 3,3,29. अभ्यागताः 3,3; 1, अपोह 4, 1; 21. अम्यात्म 3,3; 24. अपोह्य 4,3; 3. अभ्युक्षन् 4, 4; 1. 3. अप्रकृष्य 1,2; 10. अभ्युक्षेत् 1, 1; 10. अप्रत्याहरन्ती 2,2;22. अभ्युक्ष्य 1, 1; 10.2; 4. 15. अप्रधक्षन्तं 2,5%; 30 26. अप्सु 3, 1; 11. अभ्युत्तिष्ठेत् 4, 1; 16. अभिघारणं 3,4; 12. अभ्युपयन्ति 2,6; 21. अभिघार्य 2, 1; 14. 21. 24. अभ्रानध्यायः 3, 2; 25. अभिजित् 2,3, 11, अमधुमासाशी 2,5; 11. अभिनिधाय 2, 3; 21. अमावास्यायां 2,2; 3.3, 2; अभिपरिहरन् 1, 2; 19. अभिपर्यावर्तमानः 3, 5; 19. अमी 3,5; 19. अभिमुखाः 4, 2; 12. | अमुष्मात् 3, 5 ; 4. , 2, 1; . .

·5 .. .. . - अमुष्मै 2, 1; 9. 2:3. अलङ्कारः 2,5; 9. अमुष्य 4, 4; 21. अलकृतं 2, 4; 7. अमोसि 3,3; 15. अलकृतः 3, 1; 22. अम्बरीषात् 1,5; 4. अलक्ष्मीनिर्णोदः 4, 1; 20. अयं 2,2825.3; 20. अलक्ष्मनिर्णादे 4, 2; 20. अयज्ञीयां 1, 1; 25. अवदानस्थानानि 2, 1,21. अयज्ञे 4,4; 2:2. अवदानानि 3, 4; 11. 18. 20. अयुग्ख्या 3, 1,33. भवद्यत् 2, 1; 19.3, 3; 10. अरण्ये 2, 33:31. 4, 1; 7. 1; 21. अरहस्यानां 3, 2:22. अवधाय 2, 1; 26. अH 1, 1; 7. 3, 1; 30. 4, अवनयन् 1, 1; 3. 12. 1; 15 अवनयेत् 3, 3; 3. अर्घ्य 4, 43; 7. अवनेनिड्व 3, 16. अर्ध्या: 1, 4; 24. अवमुञ्चेत् 3,1; 20. अवलेखन 2,); 12. 1 13. अवसान 4, 23 6. अर्ध 3,26. अवसिक्तः 1,33; 30. अर्धपञ्चमान् 3,2; 21. अवसिञ्चेत् 1,33:28. 2,33; 4. अर्धमासव्रती 1.1; 5. 12.2; 3, 1; 11. 4, 1; 12. 1.3; 1. अवस्थानप्रभृति 1,3; 25. अर्धर्चशः 2, 1;22. अवस्थाप्य 2, 43; 8. 3, 4; 2. अर्यमणं 1,3; 23. अवस्थाय 1, 3:17. अईयत्सु 4, 4; 6. अवाट् 3, 2; 12. अर्हयितु: +, 4 ; 21. अवान्तरदिशां 4, 23:22. अईयेत् 1, 4; 25. अवान्तरदेशेषु 3, 2; 9. . 5; - . अर्थ +, 16. .. अर्थपती 4, . .

·6 असंलोकी 4,2%3; 14. असकृत् 1,5; 36. असि 2, 3; 9. 4; 12. 19. 3, 1; 19.24. 4, 4; 15. 16. 17. असा 1, 4; 10.2, 2; 31,3; 10. 4; 12.3, 5; 16. 4, . 221. , आविच्छिद्य 1,3; 22. अविदासिनि 4, 1; 12. अविद्यमाने 2, 2; 10. अविमिथुनयोः 4,33; 16. अविमिथुनानि 2, 5%; 3. अवेक्षती 2, 2; 27. अव्यकं 1, 1; 18. अव्यवाय 1, 1:27. अव्यावृत्ति 1, 1:27. अव्रत्यं 2, 1; 7. अशक्ती 4, 1; 6. अशुष्कं 4, 2; 6. अश्नीयात् 3, 1; 36. 4, 1; 1. अश्मानं 1,3; 19. अश्व 2,5%; 3. अष्टकां 3,2; 28. अष्टकाः 3,3; 27. अष्टकायै 3,3; 32. 4; 4. 13. 29. अष्टगृहीतं 3, 4; 23. 4, 2; 18. अष्टमे 2,4; 1. अष्टम्या 3, 4; 25. अष्टरात्र 4,3; 10. अष्टौ 3,3; 29. भसंखाद्य 3,33; 13. B अस्तमयोदयाभ्यां 1,5; 7. अस्तीमत 1,5; 8. 2,3; 1.3, 23; 13. अस्तु 2,1; 26. अस्माक 2, 1; 26. अस्मि 2,4; 12. अस्मै 2, 4, 25. अस्य 2,5; 13. 4, 1; 11.2; 6. 17. अस्यां 2, 2; 20. अस्याः 2, 2; 24. असामां 2, 20. अहं 1, 1; 22.3; 7.4; 5. अहः 2,2; 5. अहतवाससा 3, 1; 22. अहंतन 1, 3; 6. 2, 2; 18. 25.4; 7. 24.3; . 2; , . . .

·7 अहुतं 2,5%3; 8. अहुतस्य 2,2; 11. अह: 1, 1;2. आ आचार्य 3, 1; 25. आचार्यः 2, 4; 13.3, 1; 2. 8. 10. 4, 4; 24. आचार्यकुलस्य 3, 1; 1. आचार्याधीनः 2,5; 25. आचार्याय ), 4; 10.31. आचितशतं 4, 2; 5. आचितसहस्रकामः 1,3; 15. आच्छाथ 1,3; 6.2,2; 18. 25.3.2.7.1: 7. . आकाक्षेत् 2, 1; 3. आकाश. 1,5%; 3.3. आकालिकं 3,23; 30. आक्रमयेत् 1,3; 19. आख्या 1,1; 20. आख्याय 2,3; 12. आगतेषु 1, 4; 8. आगन्त्रा2, 1; 11. आगात् 2,3; 20. आग्नेयस्थालीपाक: 2,21. आग्रहायणं 3,3; 16. आग्रहायण्या: 3,2, 13. 3,27 आचक्षते 3,3,27. आचतुर्विंशात् 2, 1; 6. आचमनीय 1, 1; 16. आचमनीय 1, 4; 7. . आज्ञा 2, 2, 34. आज्य 1, 2; 14. 16.3; 8. 4; 12.2, 1; 17. 19.2; 15.5; 34. 3,3, 3. 7. आज्यभागौ 1, 3, 12. 2, 1; 17. आज्यलिप्ते 2,5%; 36. आज्याहुतिषु 1, 3; 12. आज्य 2, 1; 26. आज्येन 1, 2, 18. आत्मानं 3, 1; 14. आदध्यात् 1,.); 2.2,1; 27. 3, 1; 24. आदर्श 2,3; 23. आदर्श: 2,3; 17. आदर्शन 2, 3; 25. . . . आचम्य 1, 1; 1:). आचरिष्यन्तं 25; 7. आचरेत् . 1; 7. आचामस्व 1,5; 32.

·8 . - ' ~ आदाय 2, 2, 34.3, 19.3, आप्लावयेत् 1,43; 13. 2:8. आबनन् 2, 4; 20. आदिग्रहणेन 1, 1; 18. आयवेभ्य: 1,5; 39. आदितः 4, 1; 2. आयसान् 4,3; 1. आदित्यं 2,5; 20.30. 31.3, आयसेन 2,3; 27. 1; 17. 1, 1; 13. आयान्तं 1,2324. 16. 17.22. आयुष्काम: 4,3; 2. आदित्यनावं 1, 1;21. आरण्यः 4, 3; 3. आदित्यव्रतं 2,5; 18. अरभ्य 1.25 22. आदित्यव्रत 2,5%; 17. आरोहेत् 2,5; 14.3.1; 28. आदित्ये 4, 1; 14 आलभेत् 1, 4; 15.2,4; 15. आद्वाविशात् 2,4; 4. 3, 1; 27. आधत्त 3,5; 30. आवपेत् 1,3; 20. आधाय 1,2; 21.2, 1; 25. आवर्तनात् 1, 1; 2. आधिपत्यं 1,3; 12 आवर्तयेत् 2, 4, 11.3, 1; 29, आनडुहं 1, 4; 2. आवर्तत 3,5; 18. आनडुहः 2,3; 18. आवृत्य 3,3; 24.5% 18. आनुडुहे 2, 3; 27. आवृषायध्वं 3,5; 17. आनयेत् 1,5; 1. आवृपायिषत:,5; 19. आनीयमानायां 1,3; 6. आशयेत् 1, 1; 3. 4, 2; 1. आनोमित्रावरुणा 3,3; 1. आश्वयुजी 3,3; 1. आपः 1,5%; 33. 2, 3; 22. :), आषोडशात् 2, 1; 2. 21. आसनं 1, 1; 26. आप्लवनं 1,3;). 3. आसन 1, 1; 1:3. आप्लवने 3, 1;1. आसमाप्तः 4,2; 4. , . , ·9 . . 13 . 1; आसिश्चेत् 2,2; 23. इदं 1, 2; 7.4, 3; 7.4; 5. आसीत 2.5;27. इध्मः 4,3; 10. आसीन: 4, 1; 7. इन्द्राण्याः 3,5; 38. आस्तमयात् 2,4; 32. इन्द्रामवदात् 1,3;). आस्तरणे 3,3; 20. इन्द्रियाणि 1, 1; 11. आस्तीर्य 1, 2; 9.4; 2.3, 3; इन्द्रियैः 2,5%; 35. 20,5%3; 10.4, 4; ). इमं 1.2; 6. 3; 19. 3, 1; 10. आस्ते 1, 1; 23.3, 1; 1.33; 20. 4,33; 7.4;5. आस्थाता 5, 1; 28. | इमाः 3, 12. 43. आस्यन 4, 1; 12.3; 3. इयं 1,3; 22. 2, 2; 20. 34. आहरेत् 3,5; 11. 1; 20. 3, -19. आहिताग्नेः 2,2:2. इव 3, 1; 25.1, 1; 12. आहुातें 2, 1; 8.5; 85.3, 1; इषे 1,3; 26, 24.4.2; 24. इटा 2, 1; 2. आहुतिसहस्रं 1,3; 15. आहुत्युपक्रमं 1,5; 6. ईक्षकावेक्षण 1,3; 27. आहृत्य 2, 2; 21. 1, 4; 1. उ आहोमात् 1, 1;23. उक्तं 2,5%; 6.3, 1; 12. इ उक्त: 1,5%3 19.2,1; 12. इच्छेत् 1, 1;27.3, 1;32. 1, उक्त्वा 3, 16. 18. 13 11.3% 824. उक्षेत् 3,3; 4. इतरजनेभ्यः 3,2; 11. उच्चैः 1,5; 19. इतरे 2,8; 18. 3,3; 21. उच्छिष्टं 1, 1; 11. 2, 1; 29. इति 1, 1; 20. 1,2; 6.3,43 20. 27. इत्यादि. उच्छवसेत् 1,25 22. KHADIRA. वा ई 5, .. 4,4; B ·10 ; . . , , उत्कृत्य 3, 4; ). उदक्प्रवणं 3,3; 20. उत्क्रमयेत् 1, 3; 26. उदगग्रे 1,23; 14. उत्कम्य 3, 2; 9. उदगग्रेषु 1, 1; 13. उत्तमाय 3,3; 31.5; 15. उदगग्रैः 3,3; 20. उत्तर घत 2, 2; 27. उदगयन 1, 1; 2. उत्तरतः 1,239. 16. 18.2,1; उदगयने 3,2328. 17.3; 3. 8. 18. 28. 4; 8. उदग्द्वारं 4, 2; 13. उत्तरयोः 1,3; 23. उदट् 3, 2; 8. 4; 6.5; 18. 4, उत्तरलोम 1,4; 2. 3; 3. 10. उत्तरां 1,5; 14. उदडुत्सृप्य 2, 3; 30. उत्तरार्धे 3,53; 2. उदमुखः 1, 1; 23. 3; 5. 3, उत्तगसङ्गं 1, 1; 26. 1; 2. उत्थापयेत् 2,2; 20. उदनं 2,3; 4.4,4;9. उत्थाय 3,2; 7. उदपात्राणि 3,5; 16. उत्पुनाति 1, 2; 14. उदपात्रे 1,1; 12. उत्पुनातु 1, 2; 14. उदपानावेक्षण 3, 1; 39. उत्सर्ग: 3,2;24. उदायुवं 2, 1; 13. 3,5%; 3. उत्सृज्य 2, 4; 13. उदिते 1,5%; 9. उत्सृप्य 3, 4; 6. उदीचां 1,2; 3. 3, 1; 29. उदक् 2, 1; 14.29. उदुत्तमं 3, 1; 20. उदकं 4, 2; 7. उद्यन् 3, 1; 17. उदकाञ्जलि 1, 2; 17.2,4; 10. उद्यन्तं 4, 1; 25. उदके 4, 1; 12. उद्वहते 1, 4; 1. उदक्पादी 3, 4; 6. उद्वास्य 2, 1; 14. 29. 3,5; 5. उदक्छिरसं 2, 3; 2. 7. उद्धारयेत् 3, 4; 9. 14. , . , ·11 3; , . उदृत्य 1, 1; 7. उपविश्य 1, 1; 26.25 12.2, उन्दनप्रभृति 2, 3; 28. 4:20. उन्देत् 2, 3; 22. उपविष्टस्य 2, 3; 7. उन्नयेन् 2, 2; 25. उपवेशयेत् 1,3; 7.4; 2. उन्मृज्य 1,2; 13. उपसंहृत्य 3,5; 18. उपघातं 1,3; 8. 4; 3. 3, 5 उपसमाधाय 1, 2; 5.4; 2. 12. उपसर्गे 3, 2; 30. उपतापिनीषु 4, 13. उपसादेत् 2, 4; 21. उपताम्य 1,2; 22. 3,5; 19. उपस्तरण 3,4; 12. उपतिष्ठेत् 2, 3; 1. 3, 1, 17. +, उपस्तीर्य 2, 1; 19. 24. 3, 3; 1; 13. 22. 10. उपनयनं 2,5; 6. उपस्थं 1, 4, 15. उपनयन 1,3; 10. उपस्थाय 2,3; 4. 3,2; 7.4, उपनयनवत् 3, 2; 16. 1: 16. 17. उपनयेत् 2, 1. उपस्पर्शन 2,53 16.35. उपनिदध्यात् 3,5; 10. 1, 4, 2. उपस्पृश्य 3, 1; 4. उपन्याहृत्य 1,3; 1. उपहासं 3, 1; 32. उपपद्येत 2, 1;2. उपांशु 1,5%3 20. उपरि 2, 4; 9. उपाकुर्युः:3, 2; 14. उपरिष्टात् 1,33; 13. 3,3; 7. उपानत्स्वयंहरणानि 3, 1; 39. 12. 4, 1, 3. उपानही 2,5%; 15.3, 1; 23. उपलिप्य 1, 2; 1. 1,2; 2. उपेताः 3,3; 9. उपलिम्पेत् 3, 2; 1. उपत्य 3, 1; 25. उपविश 3, 1; 26. उपोत्तिष्टतः 1,3; 16. उपविशेत् 2,3; 8. उपोषित. 1,33; 10. 4; . , , . .

·12 . . उपोषिताय 3,5%; 29. ए उभयत: 1,5%; 30. एकं 1,3; 26. 4, 1; 6. उभयतःफलां 2,2; 20. एकवासस: 2, 5:19. उभौ 3, 1; 10. 1, 1; 11. एकस्मिन् 1,5%; 36. उल्कापाते 3, 2; 30. एका 3,5; 36. उल्मुक 3,535 13.31. एकाक्षर्यया 1,3; 1. उल्मुकेन 3, 4; 5. एकाग्नौ 1, 1; 20. उल्लिख्य 1,252. एकादशे 2, 1;3. उलिह्य 3, 1; 44. एकाष्टकी 3,5; 38. उवाच 2, 1; 5. एके 1, 4; 8. 5; 17. 2, 1; 3. उष्णेन 2,3:31. 2, ).3; 32. 3, 1; 10. उष्णोदकं 2, 3, 17.21. 30.2; 15. ऊ एकेषां 2,5%; 18. 28. ऊर्ज 3,5; 2). एकैकं 1, 5, 30. 3,5; 11. 4, उर्जावतः 2, 2 ; 25. 4:7. ऊर्व 1, 4; 1:2. 2, 3; 6. 3, 1, एककश: 2, 4 ; 23. 31.2; 10.25.3;27. एकैकस्मात् 3, 4, 21. ऊर्ध्वाग्राः 2,3; 21. एकैकस्य 3,5; 16. ऊर्जावाचिभ्यां 1, 2 ; 22. एकैकां 3, 1, 21. ऊहेत् 3,5; 22. 1, 1;23. एतत् 1, 2; 24.5; 35.2, 1; 26. 3,5; 28. ऋगादिभिः 3, 2;21. एतमु सं3, 3; 11. ऋचं 2, 5,34. एताभ्यां 2,5; 35. 4, 2; 24. ऋतुकाले 1, 1; 15. 3:15. ऋत्विक् 1, 1; 21. 4,4; 21. एत 1,3; 11. .. . . . , .

·13 - - , . एव 1, - एते 1, 2; 15. औ एतेषु 3, 2, 30. औदकः 1, 3; 28. एधि 3, 2; 9. औदुम्बरं 2, 3; 23. एनं 2,4; 16. औदुम्बर: 2, 3; 17. 1, 3, 10 एनां 1,4; 13. औदुम्बरेण 2, 3; 25. एयात् 4, 1, 17. औपनिषद 2,5; 17. एवं 1,3; 10. 25. 2, 1 : 15. औपवसथि 2, 1; 1.5. 3; 28. 3, 1; 3. 1. 1, 1, 4. 8.2; 3. 23.4,22. क 3; 21.5; 36. 2, कसः2,5,33. 10.8, 1; -11. 1; 30.5 कंसात् 3, 1;21. 17. 3:3. 35. 1, 2; 3. 17. कंसे 3, 1; 19. 21.5; 12. एष: 1,5; 18.3,5; 33. कंसेन 1, 5, 11. क: 1, 1; 20.2, 3; 9.4; 12. ऍन्द्र: 2,2; 3. कटुकाः 1,2,8. ऐन्द्रामः 2, 2; 8.3, 3; 6. कठकोधुमाः 3, 2; 31. ओ कणान् 4, 2,2. कण्टकिनः 1,2; 8. ओ 1, 5, 19. कन्यला 1,3; 21. ओकार 2, 4:21. कपाले 3,3; 30. ओप्य 1, 3, 26.3, 2, 6. ओषधयः 2, 2, 20. 3; 21. 1. कयण्डलु 1, 1 , 26. । कम्बूकान् 1,3; 6. 28. ओषधि 1,5; 33. करिष्यतः 2, 3,7. ओषधी: 1,4; 9. करिष्यति 2,2; 20. ओष्ठापिाधन 3. 1; 26. कर्णक्रोश 2,5; 35. - ऐ . , . . .

·14 कुमारी 2, . कर्णे 3, 1; 46. कर्म 2, 2; 20. 3,3; 16. 1, 1; 12. कर्माणि 1, 1; 1. कबूं: 3, 5; 6. 9. 26. 29. कद्देषु 3, 5, 13. 16. 20. 28. का 3, 5; 14. 21. कल्प: 2,5%; 1. कल्पयतु 1, 4; 15. कल्याणं 1, 2; 22. 3,5; 19. कव्यवाहनाय 3,5%3 12. कश्चित् 1,3; 21. काम 1, 1; 21. कामः 1,5; 33. कामयेत 2, 1; 6. कामाः 4, 2; 13. कामे 2,5%13. काम्य: 2, 1; 5. काम्येषु 1,2; 23. 4, 1; 1. कारयेत् 2, 3 ; 30. 1; 8. कार्ब 3, 2 ; 31. कालं 4, 1; 6. काल: 2, 4; 2. काले 1, 1; 2.5; 36. किं 2, 2; 27. कुमार 2, 2; 34.3; 1. 7. 19. 2; 22. कुरुत 4, 4; 23. कुर्यात् 1, 1; 26.2 ; 1. 16. 21.5; 34. 35.36. 38.2, 1; 2.28.2; 21.3; 6. 10. 27.4; 9.3, I; 39. 46. 4, 3; 14. कुर्युः 3, 2; 21.3; 25 कुर्वन् 1, 1; 26. कुर्वीत 1, 3; 1. कुलकल्पं ), 3; 30. कुशली 2, 3; 30. कशलीकृतं .), 4; 7. कृताः 4,2; 12. कृत्य 1, 1; 17. , ; कृत्वा 1, 1 : 26.2; 7.3; 18. 5; 38. 3,2; 2. 6. 13.3; 19. 2:3.4; 20.5, 24.27. कृसरः 2, 2 26. 3, 18. कृष्णभक्षः 2,5; 24. कृष्णवस्त्रः 2,5%; 23. कृष्णा 4, 2, 16. कृष्णे 4,2; 6. केश, 1; 21. . .

·15 . . क्षीयते 4, , केशप्रतिग्रहाय 2,555. गवां 3, 1; 44. केशान् 2, 3 ; 27.31. गां 4, 4, 8. 21. कौतोमतन 4, 1; 11. गा: 3,3; 4. कौश 1, 1; 6. गुरवे 1,3; 1. किमिमन्तं 4,4; 3. गुरुं 4, 1; 16. क्लोम्नः 3,4; 16. गुरून् 1, 4, 5. क्षत्रियं 2, 4; 3. गुह्यं 2,2; 32. क्षत्रियः 4,2; 6. गृभ्णामि 1, 3,31. क्षार 2,4; 3:3 गृहपतिः 3,3; 20.23. क्षारलवणे 1, 4;). गृहपते: 1, 5, 37. 3 6. 17. गृहाः 1, 5. 18. क्षुद्रपशुकामः 4, 3; 16. गृहान् 4, 1; 17. क्षुद्रपशुस्वस्त्ययनकामः 4, 1; 15. गृहीत 1,3; 20. क्षुदे 4, 3; 15. गृहीतान् 3,5; 3. क्षुरः 2, 3; 17. गृहीत्वा 2, 1; 17.4, 2,24. क्षुरकृत्य 2,5; 12. गृहीयात् 1, 3, 17.31.5, 1. क्षुरेण 2,3; 25. 2,4; 13 ख गृह्य 3, 1; 14. खन्यात् 3,5; 6. गृह्यः 1, 5, 1. 18. खादिरान् +,3; 2. गृधा 1, 1; 1. ग गृह्यत् 3,9; 1. गत्वा 1,3; 5.17.24.28.2, गृधे 3, 5:34. 3; 3. 8.3,2; 6. गेहद्वारं 1,2; 13. गन्धर्वः 3, 1; 21. गो 2,5%; 3. गर्भ 1,4; 16. गोत्रेण 1, 1; 5. , , . .

·16 " 3 , . गोदान 2,5; 17. चतु: 1,5%3; 23. गोदाने 2,5; 1. चतुरङ्गलं 3, 5; 6. गोदानेषु 1, 3; 10. चतुहीतं 2, 1; 17. 3, 4; 23. गोमयः 2,3; 18. चतुर्थ 4, 4; 19 गोमये 2, 3; 27. चतुर्थी 1, 3; 9. गोमयेन 1, 2 ; 1. चतुर्थे 2, 2; 21. गोमयः 4,3; 3. चतुर्थ्या 4, 1; 16. गोयुक्त 2,5; 14.3, 1; 27. चतुष्पथे 4,3; 10. गोष्ठे 3, 1; 4. 45. 4,3; 13. चन्द्रमसं 2,3; 1. गौ: 1, 4; 6.2, 3,33.5; 1. चन्द्रमसि 4, 1; 15. 32. 3, 1; 42.4; 1. 4, चरन्ति 2,5%; 19. 2; 16. चरुस्थााल्या 1,5; 12. 6. चरेत् 2,1,28. ग्रन्थि 4, 3; 14. चर्म 1, 4; 2. ग्रामाः 4,3; 4. चातुर्मासीः 3, 2 ; 28. ग्रामात 3, 2; 8.4, 2; 2.3; 3. 10. चित्य 2, 5; 35. प्रामे 2, 5; 15. 1, 3; 11. चेत् 1,5; 10. 36. 37.2, 1, ग्रीवायां 1, 1; 7. 2.5; 28.3, 1; 40. 4,4; घ 4. 10. घोराय 3,5%; 25. चौलं 2, 3; 16. चौल 1, 3, 10. च 1, 1; 20. 27.2; 9. इत्यादि. चौलवत् 2, 5; 1. चक्षुः 3, 1; 19. चतसृभिः 1, 4; 12. 3, 2; 8. छत्रं 1, 1; 26. छादयन् 1, 2; 11. गोरे 4, 2; , ~ . - 3; 7.

·17 " , . ज्योत्ने 2,331. जननात् 2,3; 1. 6. ज्वलिते 4,3; 4. जपित्वा 1, 2 ; 22. त जपेत् 1, 1; 25.3; 6.2.3; तं 1,33; 22.2,5%; 30. 29. 4; 11.5; 37. 3, 2; 6. तत् 1,2; 4. 2, 1; 2. 6. 27. 9. 3; 17. 19.23. 5; 17. 2; 32.3; 10.3, 3; 3. 19. 4, 1; 7. 18. 21.4; 1. ततः 1, 4; 14. 3, 2; 7.25. 3; 3 4.5. 26.5%; 35. जातवेदः 3, 4; 27. तत्र 1, 1; 21.26.2, 3; 17. जामदमयानां 2, 13 17. 3,5% 32. जीवाय 3,5%3 24. तथा 2,53; 9.3,5%; 17. जुष्टं 2, 1; 9. 3,4; 4. तदवसानात् 1, 2; 3. जुहुयात् 1,53; 8. 15.22.43; 3. तदादेशं 3,4; 28. 12. 5%; 10. 17.21.2, 1; तदारम्भात् 1,23; 3. 17. 23.24.23; 10. 15.5; तन्तिचरः 2, 1; 26. 34.35. 3, 1; 45.28.3; तन्ती 3, 1; 49. 2. 7. 18. 32.4; 2. 7. 13. तन्ती 3, 1; 49. 23.5%; 12. 38. 4, 1; 10. तयोः 1, 3; 3. 12. 19.2; 2. 18. 24.3; तव 2, 1; 26. 13. 6. 7. 8. 10. 13. 15. तस्मात् 2, 1; 6. 17. तस्मिन् 3, 3; 11. जोषयेत् 4,236. तस्मै 2, 1; 22. 3,5; 16. ज्येष्ठसामिकाः 2,5% 17. तस्य 1, 2; 1. 2,3; 9. 4. ज्योतिः 2,5%; 31. 2. 4. 6.3, 3; 9.4, 2 ज्योतिषोः 3,2; 30. 2.4; 4. . , 20.5; KHADIRA. THE KUPPUSWAMI! RESEARCH INSTI MADRAS..

·18 तां 3, 3; . . - . तस्या: 3, 4;8. तृणैः 3, 3; 20.5; 10. 5. 1; 2. तृतीयया 4, 1; 15. तान् 3, 3; 30. तृतीयायां 2,3; 1. तापयित्वा 4,333. तृतीयां 4,33; 11. ताभिः 3, 1; 8.1,238 20. तृतीये 2, 2; 17. 3; 1. 16. तामिसादौ 1,231.3. ते 1,3; 31.5%; 20. 2, 2335. तामिस्राष्टम्यः 3,33; 27. 3; 4. 4; 13. 3, 1; 28.5% तासां 3, 5; 7. 16. 1, 1;3. तासु 3,33; 28. तेन 1,3531.1; 13. 3, 1; तिरश्ची 2, 2; 20. 10.33; 4. तिर्यक् 3,5%; 6. तैल 3,5%; 21. तिर्यङ् 3, 2; 11. त्रयः, 1;22. तिलतण्डुलान् 4, 1; 15. त्रिः 1, 1; 9.2; 14. 20.33; तिष्ठन् 2, 2325.4; 10. 25.2, 1; 10. 26. 3,3; तिष्ठेत् 1, 3; 5.2, 2; 18.3; 3. 11. 13. 4, 1; 7. 18. 4; 32.5% 26. त्रिरात्रं 1, 4; 9.2, 4; 33. तिसृभिः 2, 33; 4. त्रिरात्रात् 1, 4; 12. तिस्रः 1,23. 2, 3; 26. 3,33B त्रिवृतं ], 2; 11. 27,5%B6.20. विश्श्वेतया 2,2325. तु 1, 1; 24.5; 34. 35. इत्यादि त्रिसन्ध्यं 3, 2; 27. तुरगोपाय 4,4; 2. त्रिसन्निपाते 3, 2; 27. तृष्णी 1, 1; 23.5%; 11. 3-1.2, त्रिसप्तैः 2, 2; 2). 1; 9.3; 5. 15.1; 323, त्रिवि 3, 29.33 24. 1; 13. 16. 1, 4; 19). त्रीणि 1, 1; 1. तृचेन 1, 2; 6. त्र्यवरा: 4, 3; 5. . ८ . , ·19 - त्र्यायुषं 2, 3; 29. दक्षिणैः 3, 3 ; 24. त्व 3, 5; 16. । दक्षिणोत्तराभ्यां 2, 4; 1:3. त्वा 1, 2; 14. 2, 1; 9.3; 14. दक्षिणोत्तानौ 3.5; 24. 26. 4; 17. 18.3, 4; 4.5%3; 16. दण्ड 2,5%; 16. 4, 1; 25. दण्डं 2,4; 25.3, 1; 24. 4, द 4; 2. दाक्षणं 1, 1; 7.3; 31.2, 2; दत्वा 1,5; 38. 19.4; 15. 17. 4,4; 13. दद्यात् 1, 4; 11.2, 1; 29. 4, दक्षिण 3, 2; 5. 1; 11.4; 20. दक्षिणजान्वक्तं 2, 4, 20. दधि 1,5; 11. 3, 2; 19. दक्षिणजान्वक्तः 1, 2, 17. दध्यात् 2, 2; 31. दक्षिणतः 1, 1; 2.3.2; 2. 9.3; दन्तधावन 2,5; 12. 7. 17.2, 1; 17. 3; 17. दम्पती 2, 1; 4. 26. 4; 10. 3, 5%; 6. 13. दर्भपिञ्जलीः 2,3; 24. 3, 5; 20. दक्षिणपूर्वे 3,5; 2. दर्भसम्मितं 4,2; 9. दक्षिणा 1, 4; 6.5, 31. 2, 1; दर्भस्तम्ब 3, 2; 7. 30.3; 33. 5, 32. 3, 4; दर्भाने 1, 2; 12. 30.5; 5. दर्भान् 1, 2; 9.2, 1; 26. दक्षिणा: 2,5%; 3 दर्भेषु 1, 1; 13. दक्षिणाप्रैः 3, 5; 10. दा 3,2; 2. दक्षिणापश्चिमद्वारे 4, 2; 13. दर्श 2, 1; 2. दक्षिणाप्रवणं 3,5; 10. दर्शपूर्णमासयोः 2, 2; 1. दक्षिणे 2, 2; 23. दर्शपूर्णमासौ 2, 1; 1. दक्षिणेन 1, 1; 17.2; 17. 3; दर्शयति 1, 4; 4. 19. 4; 15. दशमी 3,5%; 1. - , , ·20 , . द्वद्वं 3, 5; 32. द्वादश 2, 5; 22. 4, 3; 4. द्वादशे 2,4; 5. द्वाभ्यां 2, 2; 30. द्वाभ्यांद्वाभ्यां 3, 4; 24. द्वारा 3,1,36. द्वारि 1,5; 26. द्विः 1, 1; 9.2, 1; 9. 11. 24. 3; 5.3,3; 10. द्विःपक्व 3, 1; 36. द्वितीयया 4, 1; 14. 4; 10. द्वौ 4, 4; 10. दशगत्रात् 2,3; 6. दष्टं 4, 1; 1. दारान् 1, 3; 1. दार्शस्य 2, 2; 8. दिक्षु 2, 3; 1. दिवा 2,5; 26. दिशा 4, 2; 21. दुग्धं 1, 4; 9. 2, 4; 33. दुरुक्तात्:1,4; 20. दुर्गानुमन्त्रणानि 1, 3, 27. दूतः 3,5%; 31. दृषत्पुत्रं 1, 33; 19. 2; 19. देवः 1, 2; 14. देवजनेभ्यः 3,2; 10. देवता 2, 2; 16. देवताश्रयं 2, 1; 9.4; 12. देवस्य 2, 4; 13. देवाः 1,5%B33. देवाय 2,4; 18. देवीः 4,4; 11. देवेभ्यः 2, 1; 10. देशं 4,4; 3. दैवत्ये 3,4; 27. यौः 1,4; 4. देव 1, घ धन्यं 4,2; 13. धानाः 3,2; 19. धारयेत् 3, 1; 40. धूमे 4, 3; 5. धेहि 1,4; 16. ध्यायन् 1, 2; 22. 2, 3; 20. 21. 3,5%; 19. ध्रुवं 1, 4; 4. ध्रुवा 1,4; 4. न 1, 2 ; 12. 3; 12. 2,5; 13. 18. 30. इत्यादि.

·21 . 1; 2. 3 : 17. . . न. 3,5%; 31. नारी 1, 3 ; 22. नक्तं 2,5; 27. नासिकास्रोतसि 2, 2; 23. नक्षत्राशयं 2,4; 12. निखनेयुः 2, 3; 31. नक्षत्रे 1, 4; 3. निगिरेत् 3, 1, 44. नखानि 3, 1; 21. निघृष्य 3, 5; 20. नखेन 1, 2; 12. नित्य 2,5; 16.4, 1; 18. नमः 1, 5; 20. 3, 2; 6.5, नित्यप्रयुक्तानां 4, 24.25.26.27. निदधति 2,3; 32. नमः पृथिव्यै 3, निदध्यात 3, 5; 13. 20. 28. नयेत् 1,5%; 22. 4, 2, 21. निधाय 1,53; 23.3, 2, 13.4; नव 2,5; 22. 17.5%; 17. नवी 3, 5, 1. निनयेत् 1, 5, 31.3, 1; 3.5; नवयज्ञयाः 4, 2; 23. 16. नबयझे 3,3; 6. निनीय 3,2; 2. नवस्य 3,33; 10. निर्मन्थ्यः 1, 5, 3. नवे 3, 2; 13. निर्वपामि 2, 1; 9. 20. निर्वपेत् 2, 1, 9. नापितः 2, 3; 17. निवपेत् 3, 1; 2. नानि 2,4; 15. निवेदयेत् 2, 1; 31. नाभिकृन्तनात् 3,2; 33. निशायां 3, 1; 45. नाभिदेश 2,23; 19. निष्क्रम्य 3, 2; 8. 4,3; 3. नाभिमानं 4, 1; 12. निद्वनं 3,5%; 23. नाम 1, 4; 10. 2,2; 31. 3, नेत्र्यौ 3, 1; 23. 6. 10.4; 12. 4, 2; 24. न्यञ्चौ 1, 2; 7. 3, 2; 6. 3; 4; 21. 19.23. नापितं 2, 3; .

·22 - पञ्चमी 1, . न्यग्रोधशुङ्गा 2, 2; 20. प पक्षिणी 3,2; 28. पच्छ: 2, 4 ; 22. पञ्चभिः 4, 1; 12. 4; 12. पश्चम्या 4, 1; 17 पश्चवृतं 1, 2; 11. पश्चावत्तं 2, 1; 17. पञ्चावत्ती 2, 1,20. पण्यहोमं 4,33;7. पतिः 2,2; I8.25. पत्नी 1,5; 17. 18. 3, 1; 8. पथि 4, 1; 21. 3; 14. पय: 1,5; 11. पयसः 4, 2; 15 पयसि 3,33; 3. परस्य 1, 1; 18. पराः 4, 2; 19. पराभिः 3,4; 24. परिक्रम्य 1, 4; 4. परिक्रीय 2, 2; 20. परिगृहीयात् 2, 3, 13. परिगृह्य 2, 3 ; 29. 3, 4; 10. परिचरणं 1,5; 6. परिजप्य 1,4; 10. 4, 1; 11. परिणद्धाक्षाय 2, 5, 29. परिणयेत् 1,3; 21. परिदद्यात् 2, 1; 16. परिमृजति 1, 1; 9. परिवार्य 3,5;2. परिविष्यमाणे 4, 1; 14. परिवृतः 3, 1; 1. परिषद 3, 1; 25. परिषिञ्चेत् 1, 5, 30. परिसमूहनादीनि 1,5; 16. परिसमूह्य 1, 2, 6. परिहृत्य 3,4;5. पर्युक्षणवर्ज 1, 5, 16. पर्युक्षेत् 1, 2; 19 पर्युषितानि 3, 1; 36. पर्वते 4,3; 3. पर्वादीन् :, 2; 18. पलाशमिश्रान् 1, 3, 18. पलाशानि 2,2; 11. पवित्रे 1,2, 12.3,4,9. पवित्रेण 1,2; 14. पशव्य 1, 2, 11. 13. पशुः 3, 4; 30. पशुकामः 3, 1; 4. 4,1; 9.3, 16. , . . .

·23 पश्चिमां 4, 1 3; . ; 27. पशुस्वस्त्ययनकाम: 4, 1, 10. पात्राणि 3,5; 32. पशून् 2, 1; 26.5; 31. पात्र 3,2; 13. पशूनां 2, 1; 26. 3; 11. 4, पाद 4, 4; 12. 4; 3. पादधावनानि 2,5; 12. पशोः 3, 4; 30. पादयोः 4, 4; 10. पश्चात् 1, 1; 15.2; 7. ). 18. पादौ 1, 1; 10. 3; 19. 4 ; 2. 2, 1, 20. 3, पाद्य 4,4; 7. 28. 3,33; 20.5; 6. 10. पापस्पर्श: 2,5,35. 25. पाययेत 3, +; 5. पश्चिमायां 3,5,26 पायस 4, 2; 18 3; 13. पश्चिमे 3,255. पायस: 5, 3; 1. 6.4,2; 17. पश्यसि 2, 2 पायसस्य 3, 3, 18. पश्येत् 4, 1; 11. पायसात् 3, 1; 38. पांसुभिः 4, 1; 1. पार्थिवं 1, 1; 12. पाकयज्ञः 1, 1;20. पावैः 3,3; 24. पाणि 1,3,31.5; 1. पिजल्यः,3; 17. पाणिग्रहणस्य 1, B: +. पिण्ड 8,5,30. पाणिग्रहण 1, 3, 11. पिण्डपितृयज्ञकल्प 3,5,33. पाणिग्राहं 1, 3,:28. पिण्डप्रभृति 3, 5, 22 पाणिग्राहः 1,3; 6. पिण्डान् 3, 5, 17. पाणिग्राहस्य 1,3: 7. पितरः 1,5; 3:3.3,5; 17.21. पाणिना 1, 1: 17.1, 155. 25.26.29. 10 पिता 2, 3; 1. पाणी 1,2; 7.3,2, 6..., 19 पितामहस्य 3, 5, 15. 23.5;21 पितुः 3, 5, 14. , .

·. . . पुंसः 3, 1; पितृभ्यः 1, 3 ; 24. 2, 1; 12. पूर्वपक्ष 1, 1; 2. पितमते 3,5%; 12. पूर्वपक्षः 2, 2; 8. पित्र्ये 3, 4; 26. पूर्वस्यां 3, 5; 14. 24. पिवेत् 4,4; 18. पूर्वा 1, 5; 15. 4, 1; 25. पिष्टविकारेभ्यः 3, 1; 17. पूर्वा 1, 3; 18. 4. 7. पूर्वाह्न 1, 1; 22. पुंसवनं 2, 2; 17. पूर्वे 1, 2 ; 1. पुण्यः 1,5; 3. पूर्वैः 2, 5; 28. पुण्याहेषु 1, 1; 2. पूर्वोपक्रमं 1, 2 ; 11. पुत्रकामां 3, 5 ; 30. पूर्वोपलिप्ते 3, 2; 2. पुत्रस्य 2, 33 13. 29. पूषणं 1, 3; 23. पुत्राः 3,3; 22. पृच्छेत् 2, 2 ; 27. पुत्र्यं 4, 2; 13. पृथक् 3, 4 ; 18. पुनः 2, 5; 35. 4, 1; 26. पृथग्वर्णानां 2, 5, 3. पुमांसी 2, 2 ; 19. पृथिवी 1, 5%; 33. पुमान् 2,2; 23. पृथिव्याः 3, 2; 7. पुरस्तात् 2, 1; 19. 3, 1; 1. 1 पृषातकं 3, 3; 3. 2.5, 7. पृषितेषु 3, 2, 26. पुरीषेण 4, 3; 16. पृष्ठत: 2, 2; 18. 25. पुष्टिकामः 3, 1; 42.4.1. पेय 4, 1; 6. पूते 1, 2 ; 13. पेषयेत् 2.23; 22.23. पूरयेत् 2, 4; 10. पौर्णमासस्य 2, 2; 7. पूर्णपात्रं 2, 1; 30. 3, 4 ; 31. पौर्णमासी 2, 1; 3. पूर्णहोमं 4, 3; 8. पौर्णमासेन 2, 1; 2. पूर्व 1, 3; 3. 4. 2, 1; 2. पौर्णमासोपक्रमौ 2, 1; 1. " ; , , . , . - ·25 " ~ . . पौर्णमास्यां 2, 2, 2.3, 2, 1.4, प्रीतमुच्य 1, 1.7. 1; 12. 3, 1. प्रतिष्किरन् 1, 4; 4. पोषी, 2 21. प्रतिष्टिते 2, 2:29. प्रकर्षत् 1, 2; 9. प्रतिसंवत्सरान 4,4; 25. प्रकालयेत 3, 1; 12. प्रतीयात् 1, 1; 14. प्रक्रमे 3, 2 , I. प्रत्यक् 1,2:2 प्रक्षालयेत् 2, 1. 10. 3, 4:8. प्रत्यक्छिरसी 3. 1.6. प्रक्षाल्य 1.5 : 10. प्रत्यगुदीची 4, 2. 7. प्रक्षिपेत् 3, :) : 31. प्रत्यङ्मुख ), 1: 8. प्रगाह्य 4, 1. 12. प्रत्यमुखी 3,4; 2. प्रगिरेत् 3,3; 1:3. प्रत्यनक्ति 2, 1; 21. प्रच्छिद्य 2, 3:27. प्रत्यभिघाग्यत्), I, 11.3,5. प्रच्छिनत्ति 1,2. 12. प्रत्यागता: 3, 1; 43. 5.2, 28. प्रत्यागताय 3, 1 : 30. प्रजापतये 2,1. 17. प्रजापतिः 1,5,33. प्रत्येत्य :3, 2. प्रणयेत् 3,52.7. प्रथम), 3. 1). प्रतिकामं 1, 2.23. प्रथमः 1, 3, 11. प्रथमगर्भ:2.2: 17. प्रतिक्षत्रे 3, 3. 10 प्रथम जातस्य 3, 1. 11 प्रतिगृहीष्यन् +, 4;5. प्रथमया -1, 1, 13. प्रतिगृह्णीयात् 1, 4, 1.5. प्रथमा, 18 प्रतितिष्टन् 1, 4,5. प्रथमायां:3, 3.29. प्रतितिष्ठन्तं 1, 1; 25. प्रदक्षिणं 1,2, 11. 19.3,21. प्रतिदिश 3,1, 1.2% 31. 9. 1. 1.2, 1, 13. + . 11. प्रतिमुञ्चत् 8, 1,2. :20. .3, 1,20. प्रजा ), प्रत्युपस्पृश्य 1, 1. 12. . D KIADIRA ·40 . . प्रानं 2, 26. - प्रदाय 2, 3; 4. प्रागुचियो 2, 1; 24. प्रदोषे 3,33; 18. प्राग्नीवं 1,4; 2. प्रवक्ष्यति 2, 5, 30. प्रारद्वारं 4, 2; 13. प्रपदं 1,2; 22. 4, 1; 7. प्राङ् 3, 2; 8.9. 4,3; 3. 10. प्रपदेन 1,3; 19. प्राङ्मुखस्य 1, 1; 14. प्रपत्र 3, 1; 36. प्राची 1, 2; 2. 3. 9. 3,1; 29. प्रपितामहस्य 3,5%; 15. प्राची: 1, 23. प्रयच्छति 2,4; 25. प्राचीनावीती 1, 1; 8. प्रयच्छेत् 2,3; 2. 7. प्राच्या 3, 1; 2. प्रयार 3, 1; 29. प्राजापत्यं 1,5; 21. प्रयोगेषु 4, 1; 4. प्राजापत्यया 1, 3; 14. 4, 1; 19. प्रलेहनात् 3, 1; 44. 3; प्रवर्तेत 4, 2; 7. प्राजलिः 2, 3; 1. प्रसव्यं 3,5%; 3. 18. प्राणान् 2, 3; 9. 3, 1; 26. प्रसारित 3, 1; 49. 33; 15. प्रसिञ्चत् 1,23; 17. प्राणानां 2, 4; 15. प्रमुव 1, 2 ; 19. प्रातः 1, 1; 21.5; 15. 19.2, प्रसृतायो 3.4, 11. 1; 8.3, 1.5. 30.4, 3; प्रस्तावः 3, 2 ; 21. 6.43; 4. प्रसाव्य 3, 4; 19. प्रातभिवादा: 2,5%3 16. प्राक् 1, 1; 2.5; 7. 2, 2; 33. प्रातरहस्य 4, 1; 23. 3,1; 44. प्रातराहुतेः 2, 2; 5. प्रागग्रेषु 1, 1; 23. 3, 1; 2. 4, प्रादुष्कृत्य 1,5; 7. 1; 7. प्रादेशमात्र 1,2; 12. प्र गुदीची 1, 3; 26. 4; 1. 5; 14. प्राधीयोरन् 3, 2; 20. , .

·27 ~ . . - 2; प्राप्नोति 4, 3; 12. फलवृक्षशाखया 2,2:25. प्रायश्चित्तं 1,3; 15. 2, 2; 14. फलानि 2, 2 ; 10. प्रायश्चित्तिः 1,4; 12. फलीकरणानां 1,5%; 32. प्रावृतः 1, 3; 5. फलीकृतान् 3,5; 3. प्राशयेत् 2,23; 34. 3,5%; 30. फाणयेत् 3, 1; 6. प्राश्नातु 3,358. ब प्राश्नीयात् 3, 2; 12. बर्हिषि 2, 1; 16. प्राश्नीयुः 3,2; 19.3; 9. पलि 3, 1; 2. प्राश्य 3, 1, 21. बलिदैवतानि 1,5%3 33. प्रियः 1,43 24. बलीन् 1,5; 22. 3,2; 13. 4, प्रेक्षन् 3,2; 10. 12. 21. प्रेक्षमाणे 2, 4; 11. 4, 1; 13. वल्य 4, 2; 10. प्रेक्षेत् 2, 3; 20. 21.23. 3, 23. 1; 25. बहुधा 1,5%; 37. प्रेते 3, 2; 29. बहुयाजिन: 1,5%; 5. प्रोक्त 1,4; 3. बाहुं 1, 1; 7. 3, 5; 18. प्रोक्षणीः 3,4; 5. वृहत्तणैः 4, 2; 10. प्रोक्षामि 3,4; 1. बृहत्पत्रस्वस्त्ययनकामः 4, 1; 14, प्रोक्षेत् 3, 4, 4. बसी 3,5; 10. प्रोक्ष्य 3,4; 5. । ब्रह्मचर्य 4, 4. प्रोहेत् 2, 3; 26. ब्रह्मचारिणौ 1, 4; 9. प्रौष्ठपदी 3,2%; 14. ब्रह्मचारी 1,3; 1.2, 2; 22. प्रक्षशाखासु 3, 4; 20. 4; 19. ब्रह्मणे 2, 1; 29. फलपचयन 3, 1; 39. ब्रह्मवर्चसकामः 3, 1; 3. 4, 1; 8. वहिः 1, 5; . . " 2; । . .

·28 . , ब्रह्मवर्चस्यं 1, 2.9. भुनीयातां 2, 1; 1. ब्रह्मा 1, 1; 21.2:3. 2). भवनं 3, 1, 46. ब्राह्मणं 2,4; 1. भू. 4, 1; 18. ब्राह्मण: 1, 3, 5. 2, 4; 10.4, भूत 1,5; 19. 26. भूत्वा 2, 2 ; 2). ब्राह्मणकुले 1, 1, 2. भूमिचले 3, 30. ब्राह्मणान् 1, 1; 3. 4,.): 1. भूमिभागे 4, 2; 6. ब्राह्मगाय 1,5%; 38.4, 4, 20. भूमे: 1, 2 ; 7. ब्राह्मणी 2, 2; 22. भूमौ 1, 2 , 7. ब्रूयात् 1, 1 , 10.5, 1:). 2,1; भयः 4, 1:20. 12.3, 1; 10.1. 1. 21. भृगूणाम् 2, 1. 17 21.3.3. 11. भ मैक्ष, .1; 29. 31. भक्तानि 1, 1; 1. भैक्षचर्य 2,5; 16 भद्रं 3, 1; 41. भैषीः 4, +; 1. भद्रानः 3,3 1:3 भो, 1,21. भलाय 1, 2, 2 भोगकामः 4, 1; 13. भल्लाय 4, 2, 2. । भ्राता 1, 3,20). भवति 1, 1; 7. 12.2, 1; 5. म 1, 2,5.21. मणिकदेशे 1, 5, 21. भवन्ति 2,5%; 19. मधुपर्क -1, 1; 5. 17. भागे 1, 2, 1.3, 5, 2 मधुपर्काणां 4, 1; 7. भार्या 3, 2 ; 22. मधुमती: 3, 1; 13. भुक्त्वा 1,4; 11. मध्य 2, 1,26. 2, 1; 5. मध्यदेशे 1, 2, 1. भुजीत 2, 1; 6. मध्यन्दिन 1, 1 ; 22. ; " " ·29 , , 4 ; 1. मध्ये 1, 13 44. . मध्यमं 3,5; 30. मांस 3, 1; 37. मध्यमायां 3,1, 1.5; 15. 25. मा 2, 1; 26. 1; 26.5; 30. मध्यात् 2, 1; 19. 4, 2 ; 3.5; 13. 25. 4, माक्षाः 1,5%; 20. 23; 18. मातरं 2, 4; 29. मथित्वा 3, 5, माता 1, 3; 18. 2,3;2 7. 19. मदन्त 3,53; 19. मातु: 3, मनसा 1, 2, 13. माभिः 3, 3;5. मनुष्येभ्यः 2, 1; 11. मात्रे 2,3; 4.11. मन्त्रवान् 2, 4; 10. मादयधं 3,5%3; 17. मन्त्राः 1, 1, 1.). मानदन्तव्य: 2, 1;. मन्त्रानादेशे,2; 16. मानस्तोके 3,3; 2. मन्त्रान्त 1, 1; 18 माषः 2, 23, 20 मन्त्रान्ते 2,3; 10. मासान् :3, 2;24. मन्त्राभिवादात् 1, 3, 13, I !). मासि 2.2; 17.21. मन्यन्ते ), 5, 30 मन्यवे:,,:26. 18. मन्युः 1.5.33. मुख्यान् 2, 3; 9.3, 13 26. महमः ।, 1.18. 3:15. महावृक्षफलानि 1, 1, 11. मुश्च 1, 4; 21. महाव्याहृतिभिः 1, 3. 8. 13. 1, मुजमेखलां 2, 1; 2). 1) मूर्धनि 1,33; 9. 1; महान्याहृती 1, 1.25.2, 1. 23. मूर्धानं 2,3; 13. 2). मां,535. मर्धः +, 1; 19. मास 3, .); 1 मूलानि 1, 2; 11. 2, 1; 26, 2 3. माहेन्द्रः 2, मिश्र , , ·. . , वत्समिथुनयोः 3, 1.16. 1, 3, 16. वस्ती ?, 2 ; 29. वत्सस्य 3, 1; 41. वखदशानां 4,3; 14. वसतन 3,35. | वस्वन्तं I,2; 8. वधकामः 4,3; 1. वह 3, 4:26. वधूं 1, 3; 19.29. वहन्ती: 3,5%; 29. वध्वजलि 1,3; 17. वा 1, 1; 6.2; 20.5%; 3.4. वध्वजली 1,3; 20. 5.23.28. वध्वाः 1, 1; 3. 10. वाग्यतः 1,3; 5. वध्वै 1, 4; 11. वाग्यता 1,1; 2. वनस्पतयः 1,5; 33. वाचं 1, 4; 5. 2, 5; 31. वनस्पते 3, 1; 27. वाचयेत् 2,2; 28.4; 20. वां 3, 4; 9. 26. वापयेत् 2,5; 2.3, 2; 21. वपाहोमः 3, 1; 25. वामदेव्याभ: 4, 1; 19. वयः 2, 1:26. वायु 2,33; 21. वर्च 1,5%3 28. वायुः 1.5:33. वर्जयानी 1, 1,9. 25. वर्जयेत् 2, 1: 33.5; 12 वासः 2,5:33. वर्षति धावन 3, 1; 29. वासयेत् 3,355. वर्षे 2,3; 16. + : 1. वास्तोष्पते 4, 2: 18. वश 4, 2:24 विकल्पा: 2,5% 822. वगमौ 1,2;24. विद्यात् 1, 1; 18.3,2; 30. वशी 1,235 24. वियुत् 3, 2; 23.26. वसां 4, 2; 18. विन्दते 2, 1; 5. वसुवने 3, 2; 9. विपरीतं 2, 1, 18. वसोः 1, 2; 11. विप्रोष्य 2, 3, 13. . वार्स 2. , ~ ·33 1 . . . . वियन्तु 2, 1; 26 विलयनं 3, 1;45. विवायः 4, :21. विशसेत् 3, 4; 11. विशाखा 3,4; 10. विश्राणिते 1,5%; 32. विश्वे 1,5; 33. विषवता 4, 4; 1. विष्टर 4,4; 9. विष्टर 4,4; 7. विष्णुः 1, 4; 15. विष्णो: 1,2; 13.2,3; 23. विसृजेत् 1, 4; 5.2,5; 31. विहरन् 3, 1; 19. वीर्य 2, 2 ; 20, वृक्षः 2, 2, 25.4, 1; 12. वृक्षस्य 3, 4; 10. वृत्तिः 4, 3; 6. 17. वृथा 3,1; 41. वृथापक्वः 2, 18 वृद्धशीली 3, 1:31. वृषा 2, 1; 26. वेदं 1,33; 1. वेदयन्ते 4,4; 7. वेदितां 4,4; 21. वेश्मनः 1,); 1. 1, 2 ; 18. वणवं 3, 1; 24. 4, 4; 2. वरूपाक्षं 1, 2 . 22. वैश्यं 2,4;5. वैश्यः 4,2%B6. वैष्णव्यौ 1,2; 12. वैहायसी 2,23; 21. व्याख्यातं 1,3; 4. 3,3; 16. व्याहरेत् 1, 1; 24. 3, 1; 41. व्याहृत्य 1, 1; 25. व्रतपते 2, 4; 7. व्रतवती 2,2; 22. बातिक 2,53 17. बीहिकंसोदनं 4,23; 1. बीहिप्रभृति 1,5; 39. बाहियवौ 2,2333. 4, 1; 10 वीहीन 3,5; 3. श शक्वरीणां 2,5;22. शङ्कुशती 4, 3; 1. शतरात्रात् 2, 3: 6. शतायुधाय 3,33; 7. शमी 1,3; 18. शय्यां 1,5%; 27. शय्यातां 1,4;9. . , , 3; . KHADIRA. THE KUPPUSWAMI S RESEARCH INSTIT ·34 . . चालल्या 2, 2; 25. श्रावणेन 3,33; 16. शाकं 3,3; 31. श्रावण्या 3,2; 1. शाक 3,1;37. श्रियाः 4,4; 18. शाखाभ्या 3,4; 10. श्रीः 3, 1; 22. 4,3; 10. शान्तासु 2, 3; 1. श्रुताः 2,5%; 28. शिखावर्ज 3, 1; 21. श्रेयसी 2, 1;5. शिरः 1, 1; 10. श्वभ्राः 4, 2; 12. शिष्टान् 1,3; 26. 3,2%B6. श्वत: 4,2317. शिष्येभ्यः 3,238 20. श्वोभते 3, 23; 13. 20. शीतोष्णाभिः 3, 1; 8. शुनावृता 2, 2; 33. षट् 2, 5; 22. 4, 1; 1.43; 24. शुचि: 1, 1; 12. षद्भिः 1, 3; 11. 31.4; 3. 4, शुचिना 2, 3; 2. 7. 1:19. शूद्रवर्ज 1,5;5. षष्ठे 2, 23 24. शूर्प 1, 3; 18. स शूर्पण 1,3; 26. 3,236. संग्रहेण 3, 1; 45. शूषाय 3,5%3 24. संचरः 3,235. शृतं 2, 1; 14. संझपयेत् 3,4; 6. शेषं 1,5; 31. 3, 1; 3.3; 9. संज्ञप्तायां 3,4; 7. शेषेण 4, 4, 14. संतनुयात् 2, 2; 9. श्मश्रु 3, 1; 21. संपातान् 1,4; 3.12. श्रपयित्वा 3,43 18. संप्रजातासु 3, 1; 45. श्रपयेत् 2, 1; 18.3, 3; 30.4; संप्रेष्य 2, 4, 20. 10.5%; 3.34. संभवेत् 1, 4; 16. श्रावणी 3, 2; 15. संवत्सरं 2,5; 7. 28.

·35 - ~ 3; समस्येत् 3, 1; .. ~ . ~ संवत्सराः 2,5%; 17. समअन्तु 1,33; 30. संवत्सगत् 2, 3; 6. समवदाय 3,5; 12. संवत्सरे 4, 23 23. समस्ताभिः 1,3; 9. संविशन् 4,432. समस्य 1, 43; 12. सविशेयु: 3, 21. 18 संवेशनानि 1, 1; 13. समाधत्त 2,2; 20. संवेश्य 2,235 23. समाना 3, 1; 35. संस्पृशेत् 1, 1; 11. समाप्तायां 1,4; 15. 3,33; 24. स: 1,5%; 1.3. समिदाधान 2, 5; 16. सकृत् 1, 2 ; 20. 3; 20. ); 36. सभिधं 1,5%; 2. 2, 1; 25. 43; 2, 1; 9. 12. 21.2; 25. 27. 3:27.5%B3. समिधः 1, 2 ; 21. सकृद्गृहतिान् 3, 2; 2. 5%; 36. सकेशनखां 1,4; 13. समिद्धय 4,33; 10. सक्तन् 3, 2 :2. सक्थि 3, 4; 17. सरस्वति 1. 18. सक्छः 3, 1; 15.5; 1. साप: 2,2; 35. सजाय 1, 2; 14. सर्व 2, 2; 5. सदसस्पति 2,5%3:34. सर्वः :',2; 7. सन्ध्यासु 4,2; 2. सर्वतः 4,23; 12. सन्ध्योपस्थानं 1, 1;21. सर्वत्र 1, 2 ; 24. 3; 13. 2, 1; सप्त 2,3; 24. 4,2:20 28.23; 20. सब्रह्मचारिणि 3,2:29. । सर्वस्य 1,5%; 35. 38. सभायां 3,1; 5. सर्वा24:22. समं 4,2%3; 6. । सर्वानेभ्यः 3, 4; 14. समिधा 2, समूह्य 4,3; 3. 2; . ८ . ८ " ·36 , . . . सर्वाणि 2, 1; 15. साम2.5%; 34. सर्वे 4, 2; 13. सायं 1,1; 21.5; 6. 19. 4, सर्वेषां 2,5; 4. 36. सर्वोषधेन 3, 1; 6. सायंप्रातः 4,3; 17. सलोम 2,5%3; 2. सायमाहुतेः 2, 2; 6. सवित: 1, 2 ; 19. सार्ध 1,5; 31: सविता 1,2; 11. सावित्री 2, 43; 22. 3,239 17. सवितारं 2, 3; 20. सिद्धे 1,5; 19.38. सव्यं 1, 1; 8. 2, 4; 18. 3, 4; सीतालोष्टं 4, 4; 4. 17.5; 18. 1, 4; 12. सीमन्तं 2, 2; 25. सव्यात् 3, 4; 15. सीमन्तोन्नयनं 2,2521. सव्येन 2,4; 18. 3, 5, 13. सुमनस: 2,2:20. सव्योत्तानी 3,5:25. सुरभि 3, 5, 21. सस्तूपं 1, 5%; 29. सुराभिभि: 3, 1; 7. ; 9. 3, :); .. सुरभिव्यख्यं 2, 5; 31. सहकारं 4, 1; 11. सहशिरस 1, 1; 16. सुश्रवसं 2, 4; 26. सहस्रबाहुः 4, 1; 10. सुसीमे 2,3; 4. सहायकाम: 2,3,9. सुहृत् 1, 3; 21. सहायिनां 4, 3; 11. सुहृदः, 4:30. सहोदकुम्भः 1, 3, 5. सूत्रतन्तून् 3 5; 28. सा 1, 3; 22. सूर्यस्य 1, 2; 14. 2, 1; 14. साङ्गुष्टं 1, 3; 31. सूर्याभिनिमुक्त: 2,5; 35. साद्य 2,1; 16. सूर्याभ्युदितः ।,5; 85. सानिपातिके 4, 1; 3. मृर्याय 1,5%3; 15. . सह 1, 4 सुश्रवः 2, 1; 26. , - ·37 . . . सोमं 3,23; 18. स्नातो 1,3; 6, 2, 2; 18.23. सोमः 1,33; 6. 3,2; 7. 25. सोमाय 2, 1; 17.3,5%; 12. स्नात्वा 2, 1; 4. सोष्यन्तीहोमः 2, 28 29. स्नान 2,5; 12. सौत्रं 1, 1; 5. सानशब्दे 1, 1; 16. साविष्टकृतं 1,5%3 21.3, 4; 25. साप्य 2, 3; 1. 7. स्कन्देत् 2,5%; 13. स्यात् 1, 1; 15.4; 14.2, 1; स्तनदानात् 2,2333. 23.5; 11. 3, 1; 31.3%3B स्तनयित्नु 8, 2; 26. 26. 4,235 14.3; 10. स्तनयित्नवर्ज 3, 2; 23. स्युः 4,2; 8.12. स्तम्बे 2, 33; 82. स्योना 3,3; 23. स्तृणुयात् 1,2; 11.3, 5, 8. स्र 3, 1; 22. 10. 2; 6. सुवचमसौ 4, 3; 10. स्त्रियं 3, 1; 15. सुवेण 1,3; 8. 4 : 3. खियाः 2,3; 15. स्रोतांसि 3, 4; 8. स्थ: 1,2; 12. 1:3. 3, 1; 23. स्वधा 3,5; 16. स्थाण्डलं -1, 2, 2. 3, 3. स्वधायै 3,5%; 26. स्थानं 2,2;). स्वधिते 2,3; 25. स्थान 1, 1; 13. स्वयं 1, 1; 22.26.5%; 38. स्थालीपार्क 3, 4; 18. 39.2,4; 9.3,1; 9.4, स्थालीपाक: 2,2326.3: 18. 25 12. स्थालीपाकस्य 3,4; 31.5%; 38. स्वस्तरं 3,3; 20.5%; 10. स्थालीपाका: 3,3; 28. स्वस्तरः 3, 5%B37. स्थालीपाकात् 3, 4; 22. स्वस्त्ययनं 4, 1; 24.4; 2. नातक' , 1; 2. 24. स्वस्त्ययनानि 3,3; 25.4, 3; 14. स्तोमं 1, . - . .

·38 . . ; . he स्वाहा 1,5; 13. 2, 1; 17.23 हवींषि 2, 1; 15. 24. 26. 3, 3; 22. 4; 13. | हव्यं 1, 2 ; 19 5%; 12. 4, 3; 15. हव्ये 2, 2; 10. स्वाहान्ता: 1, 1; 19. हस्ताभ्यां 2, 4; 13. स्विष्टकृत् 1,3; 12. हस्तेन 3, 2; 14. स्विष्टकृतः 2, 1; 22 23. 3, 4 ; हिंसीः 2.1; 26. 12. हि 2, 2 ; 13. स्विष्टकृते 2, 1; 24. हिरण्यसक् 3, 1 ; 40. हुतं 2, 1; 26.23; 13. ह 4, 2; 24. हुते 1, 3; 24. हतः 4,4; 3. हुत्वा 1, 3; 16. 2, 1; 8.2; हये 3, 2; 8. 18. 25.3; 9. 20. 4; 7. हरितगोमयेन 4,33; 17. 3, 2 ; 16. 4; 3. 4, 2; 21. हरेत् 1, 5; 39. 3, 2; 13. होमः 1, 1; 15. 5; 8. हविः 2, 1; 9. 29. 3, 5; 24. होमवर्जे 1, 1; 21. 15. होमेषु 1, 1; 19. 2; 21. हविष: 2, 1; 19. 24. 2; 15. होत्रं 1, 1; 22. हविषि 2, 1; 26. होत्रब्रह्मत्वे 1, 1; 26. हविष्य 1,4; 10. हदे 4, 1; 12. हविष्यस्य 1,5%; 10.21. ; . . 4,2; , ,