·TEXT PROBLEM
WITHIN THE
BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184428
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतप्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्क: १२८
परमेश्वरकृतध्याख्यामवलितं
श्रीभास्कराचार्यप्रणीतं
लघुभास्करीयम्।
तदिदम्
आपटेकुलोत्पन्नेम दत्तात्रेयसनुना बलवन्तरायेण
आनन्दाश्रमस्थपण्डितामा साहाय्येन
संशोधितम् ।
एतच्च
गववहादुर इत्युपपदधारिभिः
गंगाधर बापूजी काळे जे. पी.
इत्येतैः
पुण्याख्यपचने
श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे'
इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते
आनन्दाश्रममुद्रणालये
भायसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८६७ ।
ख्रिस्ताब्दाः १९४६ ।
( भस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायनीकताः )
मूल्यं सपादो रूपकः ( १.४)

·प्रथमावृत्तौ पुस्तकानि ( २५० )। जानेवारी १९४६ ·भध्यायाः पृाः प्रथमः द्वितीयः तृतीयः १५ लघुभास्करीयम् । ( पारमेश्वरपाख्यायुवम् ) । अभ्यायनामाभि श्लोकाः मध्यमाधिकारः ३७ सहाधिकारः ४१ विभाध्यायः ३५ चंद्रग्रहणाभ्यायः ३२ सूर्यग्रहणाभ्यायः १५ शृंगोमत्याधिकारः २५ उदयास्ताधिकारः १५ नक्षमाधिकारः १९ २९ चतुर्थः पनमः ५८ तप्तमः भष्टमः

·परमेश्वरोखताग्यदीयवचेमग्रन्थानां बाचिः।
पृष्टाकाः
आर्यभटीये
४७
उत्तरखण्डखायके६८
पञ्चमिद्धान्तिका ७५
भूपणे
८५.
महाभास्करीये ६५
लघुमानसे ८५
लीलावस्यां
शास्त्रान्तरे
सूर्यसिद्धान्ते
७०.
२०

·ज्योतिषसिद्धान्तं ग्रन्थस्यावलोकनम् । अयि पण्डितोत्तंसा आनन्दाश्रमप्रणयिनः, महदेतत्प्रमोदस्थानं यत्परमेश्वराचार्यकृतपारमेश्वरनामकव्याख्यासहितं लघुभास्करीयग्र- न्थरत्नं श्रीमतां पाणिपल्लवं समलंकर्तुमितः प्रेष्यत इति । तत्राऽऽदौ ज्योतिषशास्त्रीयग्रन्थप्रणेतॄणां यावद्बुद्धिबलोदयं काला- नुक्रमेण संपेक्षत ऐतिचं वक्तुमभिलपामः । तत्र ज्योतिःशास्त्रीयन- न्येषु द्वैविध्यं दरीदृश्यते । पौरुषेया अपौरुषेयाश्चेति । सूर्यसिद्धान्ता- दयो ग्रन्था अपौरुषेयाः । वराहमिहिरादिभास्कराचार्यान्तग्रन्थक- द्भिविरचिताः पञ्चसिद्धान्तिकाशिरोमणिप्रभतयो ग्रन्थाः पौरुषेयाः । तत्र तत्तद्ग्रन्थकृतोऽधिकत्येव विवक्षामः। मर्यसिद्धान्तः । तत्र सूर्यसिद्धान्तव्याख्याविषये प्रस्तूयते । तत्र भास्कराचार्याणां (शा. ४.४), चोल्लविपश्चिता गणकापकारिणी, श्रीधराचार्यत- नुजनुषां यल्लय्याचार्याणां कल्पवेल्ली, वेङ्कटाम्बामल्लयज्व-समुद्भूतानां तिम्मयज्वनां कामदोधी, रुद्रान्तेवासिनां श्रीकण्ठनाम्नां विवरणं, बल्लालात्मजरङ्गनाथकृतगूढार्थप्रकाशिनी (शा• १५२५), कृष्णदेव- सात्मजमृसिंहदेवज्ञकृतं सौरपाष्यं (शा० ३५३३), विश्वनाथकता सोदाहरणा गहनार्थप्रकाशिका ( शा० १५५० ), देवदत्तात्मजभूध- रकृतं विवरणं ( शा० १५७१ ), माधवात्मजदादाभाईदांडेकरचिता किरणावली (शा. १६४१), भैरवकृतमसिद्धान्तन्यागणितम् । १ सूर्यप्रज्ञप्ति, चन्द्रप्रज्ञप्ति, ज्योतिषकरण्डक जंबूदीपप्रज्ञप्ति, काललोकप्रकाश, इत्येवं- समाख्या जैनग्रन्थाः सिद्धान्तग्रन्थरहस्यावगमायात्यन्तमावश्यका: सन्ति । २ मद्रासक्याटलॉग ४२०६, ३ नित्यानन्देन सूर्यसिद्धान्तर चनाकालः कलियुगे ३६०. अर्थात् शा. ४२१ इत्येवं प्र. लिपादितः । मुनीश्वरस्तु सूर्यसिद्धान्त नामा ग्रन्थ आर्यभटेनाऽऽरचित इति प्रतिपादयति । ४ मद्रासक्याटलॉग ३३५१, १७०६ ५ मद्रासक्याटलॉग१७०८ ६ मद्रासक्याटलॉग३९०६ ·विशेषः । पटा. ४,८,१३, त्रिप्रश्न. ५-७, सूर्यग्रह. १४-६, ग्रहयुत्या. १२, पाता. १९, भूगोला. २१,५४,६८-१, माना. ७-८ साम्यस्थलानि । सूर्यसिद्धान्तस्थाः काश्चन कल्पना आर्यब्रह्मगुप्तलल्लादीनां कल्प- माः संवदन्तितमाम् । अस्तु वा पदादिविषये भिन्नत्वं परं प्रक्रियास्तु तत्रत्या अत्रत्याश्च नितान्तमेकवाक्यतापन्नाः सन्ति । न तर लेश- तोऽपि भिन्नत्वम् । यथा सूर्यसिद्धान्ते सूर्य १० अत्र लम्बननतिमाधनमुक्तम् । तदेव सलु माझ सूर्य. २४ तन्त्रप २३-४ अत्र संलक्ष्यते । भपि च कोणशकुहग्ज्यानयनार्थं सूर्य. त्रिप्रश्न २८-३२ अत्र यमयनपथमारोहति तदेव खलु ब्राह्म. रिप्रश्न ५४-६ अर रग्गो- परी भवति । अन्यत्र रहाणां तात्कालिकगत्यानयनाथ यत् सूर्य. स्पष्टा.३९- ४३ अत्र । स्फुटीकृतं तदेव किल लल्लाचार्यप्रणीतशिष्यधीवृद्धिदे गोलबन्धा १५, त्रिप्रभा. ४३, महाभास्करीये. मध्य. ३१, पश्चसि. सूर्य. १३ विशदीकृतम् । अथापि वा मन्दस्पष्टात् स्फुटगतिमानेतुं सूर्य. स्पष्टा. ५०-1, माम स्पष्टा ४१-४, सोमसि. स्पष्टा. श्लो० २९, शिष्यधी. स्पष्ट ४४-६, रह. स्प० ३९, अत्र सर्वत्रापि एकवाक्यतैव दरीहश्यते । अथापि च हग्ज्यानयनाथ सूर्य. सूर्यग्र. ५-६, आर्य गोल ३३, माम तन्त्रप २७, पश्चसि. सूर्य० २४-५, इत्यत्र निरीक्ष्यते । दियात्रमेतदुक्तम् । विस्तरभयात् साकल्येन न वक्तुं पार्यते ।

·आर्यभटः (शा. ४२१)। इतः परं पौरुषग्रन्थानधिकृत्य मनागिव विवरीतुं कामयामहे । वृद्धार्यभटकृत आर्यभटीये-*भास्कराचार्यकृतटीका (शा. ४३४), सूर्यदेवकृता आर्यभटसूत्रार्थप्रकाशिका, परमेश्वराचार्यकृता भट- दीपिका (शा० १३३०) श्रीधरास्मजयल्लय्याकृततात्पर्यव्याख्यानम् । विशेषः । हेक्क्षेपमण्डलः( वित्रिभलमः)। युगपादाः समाना इति प्रतिपादनम् । स्वयंवहयन्त्रस्योल्लेखः। अर्थ- ज्योपयोगः । परिधिव्यासयोर्यद्गुणोत्तरं ६८८३२ । तत्स्थूलमानेनेति प्रकटीकरणम् । संख्याज्ञानसौकर्यार्थ कटपयादिपद्धतेः 'अङ्कानां वामतो गतिः । इति रीतिमङ्गीकत्यैव प्रस्थापनम् । वृत्तप्रतिवृत्तकल्पना । पृथिव्या दैनंदिनसद्भावकल्पना । कहकस्य निर्देशः। कालक्षेत्रविभागौ समानौ मन्यते । आर्धरात्रिक औदयिकयो योन्नियोः पद्धत्योभूलोकनिवासिना गणकानां प्रमोदाय ममुद्भावनम् । * पी. जी. लडिंग लायब्ररी, कलकत्ता युनिव्हर्सिटी. १ मद्रासक्या० १३३८९ । २ मद्रास क्या० डी १३३९५। ३ मद्रासक्याट०१३३९१ ५ अर्य गोल ३४ ब्रा तंत्रा २६ ग्रह सूर्य २, ५, ६, सूर्य सू ६ शिष्यधी सु ६ ५ आर्य गोल २२ शिष्यधी यंत्रा १८-९ गोला यंत्रा ५०-१ सूर्य ज्योतिषो १६.-७ । ६ आर्य, गणित १०, शिष्यधी, भूगो ११, ब्राह्म, वृत्तक्षे ४० त्रिशति १५, लघ्वार्य, पार्टी, ८८, गोला, भुवन, ५२ गणितसारसंग्रह, पृ० ११७ ७ महाभास्करीय पृ० ४३-४, लघुभा स्प० ८, लल्ल स्प, ४५ ८ आर्य, गोल, ९-१०, ग्रहग,(मरीचिटीका पृ ११८ )अपरंच भिन्नः । लचार्य भुवन. ४ सूर्य, भूगो. ३२-४, बा, तंत्रापरी शिष्यधी मिध्याज्ञा, ४२-३, गोला, मध्य सिद्धान्त शेखर, साधना, ३९, गोलवासना, १५-७, ९ आर्य, गणित, २२. ब्रा, ग्रहयु ५-६, ग्रह ग्रहयु ३-४ बासना, देवराजकता डाकारशिरोमणि पृ० १६, १० आर्य काल २, ग्रहग काल मध्य१६-८लघ्वार्य मध्य६सिद्धान्तसेखर साध १२,१५ बा मध्य ५-६ सू मध्य ११-२८, लघ्वार्य मध्य ६ ११ पासि अ० १५ श्लो० २० आर्य काल १ महाभा -२२ ब्रा तंत्र ५-१२ .

·- [४]. वराहमिहिराचार्यः (शा०४२७)। वराहमिहिरस्य पश्चसिद्धान्तिका वृहन्जातकं च । तश पचसिदा- न्तिकायाः पोलिशरोमकवामिष्ठसौरपैतामहनामकाः पञ्च सिद्धान्ताः। तेष्वपि स्पहतरः मावित्रः । अन्ये शिथिलाः । बृहज्जातकमाधिकारप भटोपलस्य दीका (शा० ८८८) वर्तत । भास्कराचार्यः (शा. ४३४) । लघभास्करीयग्रन्थम्योल्लेखः सिद्धान्ताशरोमणिकता भास्करा- चार्येण बीजगणिते कृतः । अस्मिनरन्थरत्ने प्राधान्यन ज्योतिर्गणितविषयः प्रतिपादितः । भास्करनामसाशात् केचन एवं संदिहीरन् यत् सिद्धान्तशिरोमणि कता भास्कराचार्य एव ग्रन्थस्यास्य प्रणेतेति । परं लघुभास्करी- यप्रणेता भास्कचार्यस्तु प्रागुक्तभास्कराचार्यानितान्तं भिन्नः । अयं लघुभास्करीयकारस्तु भास्कराचार्यः ४३४ तन्मेऽन्दे भारतवर्ष मण्डयामास । सिद्धान्तशिरोमणिकर्ता भास्कराचार्यः १०७२ तमे शांलिवाहनवर्षे भारतवर्षे निजमद्भावेनालमकार्षीत् । वृद्धार्यभटस्य साक्षादन्तेवाशी स्पष्टवाक्यकरणकर्ता भास्कराचार्यः। तेन लघुभास्करीयमहाभास्करीये इति ग्रन्थरत्ने व्यरचि । तत्र लघु- भास्करीयटीका परमेश्वरकृता व्याख्या (शा ० १६३०), सुन्दरी, प्र. भाकरस्य तन्त्रप्रदीप, नारायणात्मजशंकरस्य भास्करीयविवरणम् । लघुभास्करीयग्रन्थस्य विशेषः । मध्य ३ पा २२.४ सूर्य १. १०. ५. नक्षत्रों. ४-६.९.१०-१, १ शा० ५०९ मध्य दिवंगतः (खंडखायक आ• राजटीका प, १०९) २ आसीनमहेश्वर इति प्रथितः पृथिव्यामाचार्ययपदवीं विदुषां प्रपन्नः । लब्धावबोध. कलिका तत एव चक्रे तज्यन बीजगणितं लंघभास्करेण । एतत्पद्यस्थ लघुभास्करण इति पदे लघु इति भास्कराय विशेषणमुत लघु अन पदच्छेद इति । पक्षद्वयमद्भावितम् । अनेन टीकाकृत्स मतभेदो दृश्यते । ३ लघुभास्करीय मध्यमा १७ ४ गोला प्रश्ना ५८ । २ लघुभास्कर मध्यमा १७ । ५ महाभास्करीय पृ० ९१ ६ आर्यभटीय, गणित १७ पृ १०..१२ (नीलकंठीटीका) ७ डॉ. अ, ना, सिंहेन 'लखनौ' विश्वविद्यालस्थगणितशास्त्रप्रधानप्राध्यापकेन संपा दितम् (इ० १९४५)। ८ 'सूर्य, भय, ६-९, शिष्यधी, भ, यु, ४-५, सिद्धान्तशे भ यु ५-६ ग्रहण भ यू ४-६. ग्राम भ यु ५-१ ·महाभास्करीयम् । (शा. ४३४) महाभास्करीये तु भास्करस्य टीका, मक्किमट्टहतो गणितात- लतः (शा० १२९९), गोविन्दस्वामिभाष्य, प्रयोमरचा, परमेश्वर ना कर्मदीपिको, सिदान्तदापिका। विशेषस्थानानि-मध्य. ४७-५१, स्फुट..-३,२.NE- ५५, ग्रहणा. २.-१,२४,२५-६,६४-६, दर्शन, ३६-७, ४३-४, ५७-६०, तिथ्या. २१-३५. चतुर्वेदपृथदकस्वामिना (शा० ७८६) ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तं प्रकरय या खलु टीका प्रणीता तस्यामस्य भास्करस्य निर्देशो दृश्यमय गृतेनापि बहुत्र न्यूनाधिकप्रमाणेनार्यभटीयमाश्य टीका पिहिताः। नैतावदर्थ स्वप्रन्थ स्वातन्त्र्येण तन्त्राध्यायोऽपि विरचितः। तथापि मालस्फुटसिद्धान्ते टीकाकच्चतुर्वेदपृथदकस्वामिना भार्यभटल बित चारसरणिः कचियथार्था ब्रह्मगुप्तस्य विचारसरणिस्तु न तारी स्पष्टमुक्तं। महामास्करीयनामकोऽयं ग्रन्थ आर्यभटेन रचितस्य ग्रन्थस्य आर्यभटीयस्य पूरणिका इति वक्तुं युक्तम् । आर्यभटेन येषां विष, याणां निर्देशो न कृतस्तेषामनेन भास्करेण कृतः। नैतावत् के. चिद्विषयाणां विशिष्य स्पष्टीकरणमपि कृतम् । यथा चन्द्रग्रहणसूर्यग्रहणयोर्विशिष्टो विचारः सविस्तर वि. हितः । वलनशृङ्गोन्नतिच्छेद्यकानां विवरणमाधिक्येन वर्तते । मा. र्यभटीयग्रन्थे न तथा छेद्यकविचारो यर्था सुस्पष्टतया महा राये। आर्यभटः स्वग्रन्थे कुट्टकविचारं सूत्ररूपेण कृतवान् । परमयं भास्कराचार्यस्तु कुट्टकस्य भहत्त्वं ज्ञात्वा स्वग्रन्थे विशेषतः कुट- कस्य स्पष्टता वल्लिकट्टाकारः, वेल्लाकुट्टाकार वारकट्टासार इति विभागत्रयेण विहितवान् । १ सिद्धान्तशिखरे पृ० १९, ७८, २१४, २१६, । ५ मद्रासक्याट० ५१२८ । २ मद्रास क्याटलॉग आर ५१३८ । ३ आर ३०३४ । ४ गोलदीपिका, पृ० ६९ । ५ ब्राह्म, तन्त्र, २६ । ६ आर्य गणित २९ ।

·[६] ब्रह्मगुप्तः (शा. ५५०) । ब्रह्मगुप्तेन ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः खण्डखाद्यकं चेति द्वौ ग्रन्थौ ब्यर- चिपाताम् । पूर्व ब्रह्मगुप्त आर्यभटं तीवं दूषयति स्म । परं स्वमता- नुयायिनाममावात् खण्डरवाद्यकग्रन्थस्य निर्मिति प्राप्ता । तस्मिन गरन्ये भार्यभटासिद्धान्तः सह स्वसिद्धान्तानां समन्वयमकात् ि। ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः विशेषः-मध्य. ९,११, सा. २४, त्रि. ८,३३, सूर्य. १८-९,२५, 'चन्द्रांगो१०,१२,१६,२४-५,३८, तन्त्र. ४०,४७, छाया.५५,५७, ५८-६१, मध्यगल्यु. २६,२८.४६, स्फुटगत्यु. ३२,३७,४५.रहणो १०,३४, शंगोत्रस्यु. ९, कुट्टका. ६,,१३,२२, वर्गप्र. ६६,७१,४, ज्याप्रक..२२, स्फुटग, ३०, यन्त्रा. १४-६,४३,४९-५२, ५५-६, माना. ३,४, संज्ञा, १२, ध्यानररह.१२,४४-५, खण्डखाद्यकम् । अनेन अस्मिन्खण्डखाद्यके ग्रन्थे अर्घरात्रिका पद्धतिरङ्ग-यकारि असकरकर्मणेतिथिनत्योः साधनं ब्रह्मगुप्तेन भागमप्रामाण्येन स्वी- कृतम् । तदेव खलु भास्कराचार्येणावलम्बितम् । ... खण्डखायके लल्ल (शा० ६७०), चतुर्वेदपृथूदकस्वामि (शा ७८६), भटोत्पल ( शा० ८८८), सोमेश्वर महादेवात्मजं आमराज, कणादीनां शा० ९६२] व्याख्या सन्ति । विशेषः । उदया, १; तिथिनक्षत्राधिकारः ८ १ ग्रहग, स्प, ६८-९, सिद्धान्तशेखर, स्फुटा, १९-२१, ३३ सूर्य, स्प, ३४-५ ब्राह्म, स्प, २०-१, पृ०२४५ गोला, स्प, २२, शिष्यधी, स्प, ९, १४ आर्यभटीय-गितिका, ७ लघुभास्करीये मध्यमा, २२, २ ग्रहण स्प. ६ वासना ३ खण्डखायस्य खण्डखाद्यकमुत्तरखण्डखाद्यकं चेति भागद्वयं वर्तते तत्र खण्डताबमाम- राजदीकासहितं कलिकतायां मुद्रितमेव ( शा० १८४६ )।

·[]
लल्लाचार्यः ( शा• ६७० )।
लल्लस्य शिष्यधीवृद्धिदः इति ग्रन्थः प्रथते । भास्कराचार्य इम:
अन्यनिरदिशत् । सच आर्यभटानुयायी । तस्मिन् मल्लिकार्जुनसू-
रेाख्याऽस्ति ( शा० ११०६),
विशेषः-स्प ३६--७, मिथ्या ४२, भूगोला ११
महावीराचार्यः (शा० ७७५)।
महावीराचार्यस्य गणितसारसंग्रह इति ग्रन्थो विदित एव विद्-
पाम् । अत्र कुटकविचारः सविशेषो दृश्यते ।
श्रीधराचार्यः (शा०७७५) ।
श्रीधराचार्यस्य त्रिशतिका विदुषां विदितचरैव । भास्कराचार्य
इमं ग्रन्थमुदलिखत् ।
बटेश्वरस्थ करणसारः (शा० ८२१)।
मुजालाचार्यः (शा० ८५४ ) ।
मञ्जालाचार्यस्य लघुमानसं बृहन्मानसं चेति ग्रन्थद्वयम् । लघु-
मानसस्य टीकाकृत एते-
सोमसुतसूर्यदेवकनमानसवासनाप्रकाशः, रुद्रशिष्यः श्रीकण्ठ,
काश्मीरस्थं प्रशस्तिधराचार्यस्यवासना(शा०८८.) परमेश्वराचा-
पश्च(शा०१३३१)श्रीधरसूनुयल्लय्याचार्यस्य कल्पलंता(शा०१४०४)
१ कलकत्तस्थ प्रा. प्रबोधचंद्रसेनगुप्तमतेन. खण्डखाद्यकं ( आग्लानुवाद) पृ० २६
२ गोला. भुवन. ५२ लध्वाय. पाटी. ८८, त्रिशतिका. ४५, आर्य. गणित. १०,
बाझ. पृ० १९८
३ साम्यं गणितसारसंग्रहे मिश्रक १५२ भास्करीयबीज. अनेकवर्णसमीकरण १३८
४ बीजगणिते मध्यमाहरणे ११६
५ गोला गोलबंधा १७-९ वासना,
६ मद्रासक्याटलॉग, २७४१, ३०३७
७ मद्रासक्याट. १३४७५
८ भानंदाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः क्र० १२३ (इ० १९४५ जाने)
९ मद्रासक्याटलॉग १३४७५, ७७०५

·[८] विशेषः । मन्यधारटोग्यनगत्यल्लेख एतस्मिन् दृश्यते । बालस्य चतुर्ष भागेषु कृतेषु ओजपदान्ते मजकोट्योः समानता मबति-- त्रिज्या ४८८ कला ( लघुमानसे स्फुटगत्या २) स्पष्टचन्द्रसंस्कारः (प्रकीर्ण ११-२) भटोत्पलः (सा० ८८७)। विजयनन्दिकतः करणतिलकः (शा. ८८८)। लवार्यभटः (शा. ८७५)। विशेष:-कल्पारम्भो रविवासरे इत्यनेन मतः मध्यमा अयनांशान आनेतुं या खल्वनेन रीतिः स्वीकृता सा न्यूनाधिक- प्रमाणेन भासंते । (स्पटा. १३) संलो दर्शयितुं या च परिपाटी अनेनाङ्गनकता साऽपि अकानां बामतो गतिरिति पद्धति कचिदुल्लङ्घते। (मध्यमा २) काणोदयः (त्रिप्रश्न ३८-४०) ५ १ बसि, ओ. ३कलो २१-२५ लभुमान पृ० ३ २ महाभास्करीय, स्फुट २ ग्रहग स्प २१ सिद्धान्तशेखर स्प १३ ३ सिद्धान्तशेखरे ग्रहयु १-४ भास्करीय बीजोपनय ८ ४ सूर्य त्रि, ९-१०, गोल, गोलबंधा १७-९, सिद्धान्तशे. त्रि, १२. ह. त्रि. ३१ भा,,, आगराजठीकासंडसाच पृ १०५ भाङ्लपण्डितेन 'कोल्बुक' नाम्रा 'चतुर्विशतिरंशैश्चक्रमभयतो गच्छेत् सोऽयश्लोकपादः. मुमीश्वरेण आर्यभटीयार्याष्टशतान्तर्गतत्वेन निर्दिष्ट इत्येवं लिखितमस्ति (कोल्बुक मिसले एसेज २-३७८)। परं त्वयं चरणो मुनीश्वरकृतसिद्धान्तसार्वभौम स्पष्टा२४५१२५० इत्यत्र होकायं आर्याष्टशते लध्वार्यभटेनोक्त इत्युक्त्वा दत्तोऽस्ति । ५ गोलाध्याय स्पष्टा ६५

·[१]
विशेषस्थानानिः-मध्य. ४,९,१८,२८, पराशर ३,४. मि. १९,
२०१२५,२९. चन्द्र. १-४,१०-१,५,५६-१,६१,७०-५,७९-८०,
१०१-०६,१०,१२०, भवनकोशप्रमो. ४,८,९१-३, मो.९,
१३, ४२-३; कुट्टक.१३-६,१९-२३४०-४,४८,५१-३, ६-२
१६, बीजकर्म मध्य ५३-५,
श्रीपतिमट्टः-
श्रीपतिना आचार्येण सिद्धान्तशेखरः (शा. ९५.) गणिततिलक,
श्रीपतिरत्नमाला, श्रीपतिपद्धतिः, ध्रुवमानसम् (शा. ९५८)
+धीकोटिदकरणम् (शा. ९६१) पते पन्थाः प्रणीताः।
'सिद्धान्तशेखरोपरि मकिमकृविरचिता गणितभूषणाल्या पाल्यो
विधते । परं न साकल्येन ।
विशेष:-
उदयान्तरसंस्कार:-हयुद्धा '
अमान्तरसंस्कार:-त्रिप्रभा ३
मुजोशामयनम्:-त्रिप्रभा ७०-१
अयनचलनम्-(भवमानसे).
१ मध्यमा पृ० ३६
२ काशिकामोहनचटोपाध्यायसंपादितः । महादेवीष्टीकासहित (कसा १९१५)
+कलकत्ता. ओरि जर्नल पृ० २८६-९९ [जून १९३४]
३ कलकत्तास्थ पं० बबुआमिश्रेण संपादितः [इ० १९३२]
४ ग्रहगणिते स्प. ६५
५ सिद्धान्ततस्वविवेके त्रिप्रभ १९२-४
६ युगान्ध्याधुनिते ४४४ शाके षष्टिभडयन शकाः ।
भयनांशाः सदा देयाः कान्तो लमे चरागमे ।
९

·[..] क्षयमासविषयकस्य उल्लेखः । पंञ्चन्योल्लेखः-सूर्यग्र. 10 भायनहक्कर्म, उदयास्ता. ६, ( ग्रहग. ग्रह छाया० ४) ज्यासण्डैर्विना गणितस्य प्रकारः-स्फुटा• १७ मानुभट्टकृत (शा. २६२ ) रसायनतन्त्र, करणपरतिलकः, आदित्यप्रतापसिदान्तः + भोजराजस्य राजमृगाकः (शा. ९६४ ), दशवलस्य करणकमलमार्तण्डः ( शा० ९८० ), महेश्वर (शा. १०००), ब्रह्मदेवकृतकरणप्रकाशः (शा० १०१४), शतानन्दकृतभास्वतीकरणम् ( शा० १०२१, ) करणोत्तम (शा. १०३८), अभिलषितार्थचिन्तामणिः (शा० १०५१ ) भास्कराचार्यः (शा० १०७२) भास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणिर्नाम ग्रन्थः प्रणीतः। लीला- पती, बीजगणितम् , ग्रहगणिताध्याय, गोलाध्यायश्चेति चत्वारो विमागाः। तथा च बीजोपनयः (शा. १०७४ ), करणकुतूहल- (शा. ११०५) श्चेति ग्रन्थद्वयं तेनैव प्रणीतम् । तत्र लीलावत्याष्टीका उच्यन्ते । लक्ष्मणात्मजरामकृष्णविरचित- गणितामृतलहरी लीलावतीवृत्तिः ( शा० १६०९) लक्ष्मीदासस्य, गोवर्धनस्य, रुद्रशिष्यश्रीकण्ठस्य, भीमदेवात्मजमोसदेवकृतवृत्तिः, १ सिद्धान्तशेखरे मध्यमरविसंक्रमयोर्मध्ये मध्यार्कचन्दयोोंगे। अधिमासः संसर्पः स्फुटयोरंहस्पतिर्भवेत् योगे। मध्यग्रहसंभूतस्तिथयो योग्या न संति लोकेऽस्मिन् । ग्रहणं ग्रहयुद्धानिच यतो न श्यानि तज्जानि । रविमध्यमसंकाति प्रवेशरहितो भवेदषिकः मध्यश्चांद्रो मासो मध्याधिकलक्षणं चैतत् । विदासस्स्वाचार्यः निरस्य मध्याधिक मासं । कुर्युः स्फुटमानेन हि यतोऽधिकः स्पष्ट एव स्यात् । ६ महाभास्कर पृ८१ ग्रह स्प ४७ ब्रा प ५८ तंत्रप ३२ लघ्वार्य १७-२३ ३ महाभास्करीय० पृ० ८३, ब्राह्म० स्फुगत्य० २३-४ लीलावती क्षेत्र १० करणकुतूं० त्रि. १. ग्रहलाघव० उपसं ४ । + के माधनकृष्णशर्मा संपादितः (अध्यारबुलेटिन ऑक्टो १९४०] ·[१] अमिदत्तसुतपरमेश्वरस्य सव्याख्या ( शा. १३५३ ), रङ्ग- नाथकृतव्याख्याविलासः, महापात्रश्रीधरकृतमर्वबोधिनी' व्याख्या नारायणस्य कर्मप्रदीपिका । केशवसुतगणेशदेवज्ञस्य बुद्धिविला- सिनी ( शा० १४६७ ) दंढिराजात्मजगणेशस्य गणितमञ्जरी (शा० १४८० ) धनेश्वरकृतलीलावतीभूषणम् (शा० १४६३), रङ्गनाथसुनमुनीश्वरस्य निसृष्टार्थदतिः(शा०१५५७), ज्ञानराजसुत- सूर्यदासकृता गणितामृतकूपिका (शा० १४६३), गोवर्धनसुतगङ्गा- घरकृतगणितामृतसागरी (शा. १३४२), आपदेवात्मजसदाशि- वसतरामकृष्णकृतमनोरंजना, घनश्यामसुतरामकृष्णकृतमनोरंजन- टीका (शा. १६८२), महीदासस्य लीलावती टीका (शा० १५०९), महीधरस्य लीलावतीविवरणम् ( शा० १५५ ), नृसिंहसतरङ्गन्ना- थस्यमितभाषिणी (शा० ११५२), बी गणित टीकाः। अमरावतीसंस्थितश्रीमन्नृसिंहदैवज्ञात्मजलक्ष्मणदैवज्ञसुतसिद्धान्त- देवज्ञरामकृष्णविरचितबीजप्रबोधः ( शा० १६०९), ज्ञानराजसुत सूर्यदासस्य बीजभाष्यम् (शा. १४६३) कृष्णदैवज्ञकृता बीजनवा- करा (शा. १५२४) जनार्दनदैवज्ञकृतं बीजोदाहरणम् । हरिदास- स्य वासनाभाष्यम् । अहमदाबादस्थकृपारामामिश्रस्य पीजोदाहरण- पालबोधनी (शा० १७१४) विशेष:-श्रेढीव्यवहारः ११८-९। १ मद्रासक्याट ५१६०। २ मद्रास क्याट डी १३४८६ । ३९३८ । ३ मद्रास क्याट आर ५२४४ । ४ मद्रास क्याट डी १३४८४ । ५ आनंदाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः क० १०७ ( इ. १९३७ ) ६ तत्तिष्ठताकारः वक्ष्यातिच हत्वान्तरेण पदमेकविवर्जितं यत् । कृत्वा बुधास्त्रनिहितप्रयांक युक्तम् । तत् त्वाय सैकपदनिघ्नपदनमन्त्ये । हत्वा रसैनयतु संकलितक्यमत्र ॥ पददयं त्वैकहीन भेदेन निहतं पुनः । तनुज्ञानहतं पश्चात् प्रथमांकन योजिता । एकोनितपदघ्नेन भेदेनापि हतं ततः । आयांकवर्गसंयुक्तं पदेनाथात्र ताडितम् । अभीष्टकृतिसंयोगं प्राहुर्गणितकोविदाः ॥ परापर्यन्तमपीह शक्यम् । इष्टांक योगः क इति प्रयुक्तम् । न दुष्करं स्यात् कुशलस्य किंचित् । निपीतवान् कुम्भसुतोऽम्बुराशिम् ॥

·[१२] शबहारे. १७, १६९. १८८-९. महगणितटीकाः स्वात्मनगोपीमायकलसिद्धान्तसूर्योदय (शा. १४५० राणमा. बालमुनीधरस्य (विश्वरूप) मरीचिष्टीका (शा. १५५७) लक्ष्मी- दास गणिनस्वचिन्तामणिः (शा. १४२२) कृष्णसुतकृसिंहस्य पा- सामाग्यम् (ज्ञा० १५४३) वृसिंहात्मजरङ्गनाथस्व मितभागिणी (a.८०) साम्यस्थलानिः-रह स्प२२ ( लघुमा. प २२) बाह (सिद्धान्तशेखर त्रि.३) गृहटांगो ४ (बा. चंद्रश ७-१) विशेषस्थानानि मध्यमा कक्षा ८-९, प्रत्यब्दशद्धिः १४, अधिमासादिनिर्णयः ।, ५, स्पटा ६, ६८-९ त्रिप्रश्न १२, ३० ५७. '४७-८, ६३- ", ६८, पर्वसंभवा ३-", सूर्य १८-२०, ग्रहच्छा १४-५. ज्या ५,११-२ भगह १५-२१, पाता १-२.३-६, १८-२०, प्रहग• खण्डस्थानानि ए." १८-१, ग्रहच्छा ३ (सिद्धान्त उद २६) संगो १२ (माम उद १२ आर्य गोल ४) शंगो १-४, रहयु १-१ ( गह ) पाता ११-४ ( शिष्यधी. महापाता. ४ मास. समतु. ३६, सिद्धान्त पाता ) वक्ष्यतिब तत्तिल्लताकारः। कोऽप्यस्त्यन्तरनुत्तमस्य हि चतुष्कोणाकृतः कस्यचित । वारामस्य फलाट्यञ्चतविटपी पुस्कोकिलैः सेवितः । यो वृत्ताकृतिना वृतस्तु परितो रम्याभया रेखयाः । यस्यां सन्ति विलोलयम्यकलनाः प्राप्ताश्वबीरन्ध्रताम् । वर्गीकृत्य पृथक पृथक् च वलजित् प्रेशदिकसमियोः पतस्योपवनस्य वृक्षललितकासन्दोहदूरान्तरौ योगस्यानयनात् तयोरथ बुधो मूलं यथोक्तं तदै- कैकस्या अपि दूरमेव हि भवेदल्या रसालद्रुमात् ॥ एम् गोपालट्टी मेनॉनः अॅस्ट्रॉलॉजिकल मॅगझीम [मल्लेश्वर, बंगलोर] व्हाँ ३२ क्र.४ एप्रिल १९४३ पू २३०-३२ २ शिष्यधी त्रि ३४-५ सिद्धान्तशेखर त्रि ७२-४ सूर्यसि वि २८-३२ ब्राह्म स्कुट त्रि ५४-५६ ३मा स्प २२ सवार्य चंद्र १-२ सिद्धान्तशेखर स्कुटा २१-३३ .

·१३]
.
रहत्या २-३, (सिद्धान्लतापवि. वि. २९८, ...
विप्रम ४७-८ (सिद्धान्ततत्व. शृंमो.३०)
गोलाध्यायस्य टीकाः
लक्ष्मीदासस्य ( शा० १४२२ ). नसिंहस्य वासनापातिक
(शा११५०८ )। मुनीश्वरस्य (शा. १५६०),
गोलाध्याये खण्डनस्थानानिः-
कर्म १३-५. त्रिप्रश्र.३१-२, ३५ (शिष्यधी गोला मध्यम
१९) भुवन ४-६, ९-१२, (सिद्धान्तशे गोलवा ९) भूवन ५३
(शिष्यधी भूगो ११ ) छेद्यका ३९. (शिष्यधी छेद्यका १३)
मध्यगति ५-७ ( शिष्यधी गोला मध्यम १)
गोलाध्यायान्तर्गतविशेषस्थानानि
भूवन ६, ७-४०, ४६-७. ५., मध्यमगति ११-५. मोला-
ग्धा ३, ७.२५-६, नि. ६-७. २५, छेद्यको ३३-६, ज्योत्पनि
करणकुतूहलस्य (शा० ११०५) विश्वनाथकृत टीका, करणकुतू-
हलमाष्य (शा० १६६३)। शंकरः (शा० १५४१), नार्मदात्मजपद्-
मनाथ (शा० १६६१), सोढल ( शा० १६८५ ), एकनाथ, जनति-
हर्ष (शा० १५४१,
ग्रहणविषये कश्चन विचारः
यूरोपीया ज्योतिर्विद्वरा ग्रहण संबन्धि गणितं जागतिकदृष्टया
कुर्वन्ति । विम्वप्रतिविम्बन्यायेनाधुनातना भारतीयज्योतिर्विदोऽपि
१ अत्र पूर्वाचार्यः ‘स्वल्पांतरस्वान्मृदुकर्मणीह कर्णः कृतोन' इत्यादि सर्वत्राह साकार.
ज्येन मंदकर्णाभाव उक्त स नादरणीयः । कमलाकरदैवज्ञैः सिद्धांततत्वविहे एकरूपरिधि-
कल्पनं सूर्यसिद्धांते त्रुटित ग्रंथ कल्पनां कृत्वा कृतं तसत । मंदजनानां प्रतारणामात्रं ।
तम्मतानुसारिभिर्वादाभाईनामाभदैवाः सूर्यसिद्धान टीकायां किरणावल्यामेकरूपपाराधिकल्पन
कृतं सदय्यसत् अन्यदपि । शीघ्रांत्यफलज्यायाः मंदकर्णगणनेन त्रिज्यया भजनेन स्पष्टत्वं
कृत्वा फलसाधनं कृतं तदप्यसत । सौरक्त फलस्य तत्कृतफलस्य चांतरं नवाशपरिमिन इष्टं ।
इदं गणितविरुद्धं च इति । ( सिद्धान्तसम्राटे स्पधाधिकारे )।
१ सिद्धान्तत्वविवेके ज्योत्पलौ ६९

·१ [१४] सूर्यग्रहणस्य मयांदामेकोनविंशति(१९मंशान ददन्ते। परंतु भरतखण्ड निवासिनो ज्योतिषिकाणां पुरतो वस्तुतो विशिष्ट ग्रहणं भरतखण्डेऽ- स्मिन् दृग्गोचरं स्यान वा ? दृग्गोचरं स्याच्चेत् कस्मिन् विशि- स्थले, कदा, कियत्कालपर्यन्तं स्थायि वा भवेत् इत्यादिप्रभा उपतिष्ठन्ते । तेषां विचारः प्राथम्येन भरतवासिनां करणीयो भवति। तयाऽनया दृष्टया विचारे क्रियमाणे रविराहवोरन्तरं सार्धषोडशा (१६॥ ) शापेक्षया अधिकं भवति चेत् ग्रहणसंभव एव नास्ति । परं ( अक्षांशाः ३५, नतिः ५२, शरः ८५) एतदपेक्षया रविराइयो- रन्तरं न्यूनं स्याच्चेत् ग्रहणं संभवत्येव । सूर्यग्रहणविषये गणितागतानि ग्रहणान्यथ च प्रत्यक्षतो श्यानीत्येवं भेदः कर्तुं शक्योऽस्ति । परंतु तस्यास्य भेदस्य मनस्यनायातत्वेन हेतुना ग्रहणनिवर्तनविषये कदाकदास्खालतानि संभवन्ति । उदाहरणं यथा-इ० स०१०४० वत्सरमध्ये चन्द्रसूर्ययो- मिलित्वा ग्रहणानि पञ्चसंख्याकानि भूत्वा अमेरिकन एफिमेरीज, अथ च नॉटिकल अल्मानॅक, मध्ये. ग्रहणद्वयमेव वर्तितं वर्तते । तानि च पश्च गहणानि कानि किमाकाराणि चेति अधोनिर्दिष्टको- कादवगतं भवेत् । ( १ ) मार्च दि० २३ विरलाकृति चन्द्रग्रहणम् । (२) एप्रिल दि. ७ कङ्कणाकृति सूर्यग्रहणम् । ( ३ ) एप्रिल दि. २२ विरलाकृति चन्द्रग्रहणम् । (४.) आक्टो. दि. १ खगासं सूर्यग्रहणम् । (५) आक्टो• दि. १६ विरलाकृति चन्द्रग्रहणम् । इति । ( पॉप्युलर अॅस्ट्रॉनमी. जाने. १९४० )। तदेतस्य विचारो विद्वभिरवश्यं कर्तव्यः । इतरेतरग्रंथानि ग्रंथकारानि च । वामनारमनचक्रधरकृत यन्त्रचिन्तामणिटीका, कृपाराम (शा. :४२०) राम (शा. १५४७). दिनकर (शा. १५६७) नासिंहसत. नारायणकृतगणितकीमुदी (शा. १२७८), महेन्द्रसरिकृतयन्त्रराज (शा• १२९२). टीका यज्ञेश्वरः ( शा. १७६४ ) मलयेन्दुसरि ·[५] (सा.१३००), अनन्तदेव (शा० १११४), श्रीधराचार्यकृत- लघखेचरसिद्धिः (शा. ११४९), केशवकृतविवाहवृन्दावन (शा. ११६५) उल्लमुडयनकृतकरणं (शा० ११६५), वाविलालको. कचना ( शा• १२२० ), महादेवकृतग्रहसिद्धिः ( शा• १२३८), अनन्त ( शा० १२७९ ), महादेवकृतकामधेनुकरणं (शा०१२८९), नार्मद (शा० १३०० ), पद्मनाभ (शा० १३२० ), दामोदर (शा० ११३९), विष्णुकृतगणिवसारः ( शा• १३४२ ), गङ्गा- घर ( शा• १६५६), मिर्जीलुगबेक ( शा• १३५९), विहण- कृत वार्षिकतंत्र ( शा० १४०० ), केशवकृतमकरंद (शा०१४००). परमेश्वर ( शा. १३५३), नीलकण्ठ (शा. १३७२-१४७२), पाक्यकरणं ( शा० १४१३), गणेशः ( शा० १४१८), कपा- रामः ( शा• १४२. ), लक्ष्मीदासः ( शा• १४२२ ), ज्ञानराजः ( शा० १४२५), केशवात्मजगणेशचतगहलाघव ( शा. १४४२ ), इंडिराज ( शा० ४०७ ), सूर्यदासकतगणितामुतकूपिका (शा. १४६३), कल्पद्रुमकरणं ( शा० १४४२ ), ताजिकभूषणं (शा. १ (लीलावत्यांक्षेत्रव्यवहारे)-विष्णुवर्ण तगणिसारोक्ते अत्र श्रीभास्कराचार्येण प्रौढमतिनतिन वृत्त्क्षेत्राम्त विचापफलं पृथमोदीरितम् । तत्र श्रीविष्णुप्रनीतगणितसारोकं सूत्रं प्रवक्ष्यतो चापानुसारे गुणबाणयोगदिघ्नः शरो विशतिधागपक स्यात् । कल्पं त्रिकोणादिसुवृत्त मध्ये चापानि बाह्येऽय फलं परावत् । सर्वक्षेत्रमानाय तेनैव गणक विष्णुना रचितं वृत्तवयं तदपि सविशेषत्वादिह लिम्बन्ते- अन्येषु नेमियवपचभुनादिकेषु क्षेत्राणि पूर्वगदितानि धिया विदण्यात् । चक्राणि चेत्सिलभुवा सुसमानि मित्वा ततः खिलं भुवं परिवर्जयेत्ताम् ॥१॥ धिया विदध्यादिति वाक्यस्य गतिमाह । नेमे क्षेत्रे सखिलधनुषि दे चतुष्कोणचा थापाई मेरुजसदृशेऽन्तश्चतुर्बाहु दीर्धम् । कार्यव्यङ्यमथ यवे चापयुग्मं पिया वा पंचा हस्ते सबिषमश्चतुष्कोणकं व्यस्वरूपम् । चापं कार्यसह खिलचतुष्कोणतः सिदनाले पनाकारे सह खिलधनुभ्यां चतुष्कोणमेकम् । पट्कोणादौ कथितविधिवक्षेत्रसंस्थां विदध्यात् । पुज्या मध्यस्थितखिलभुवं वर्जयेत्सर्वमानात् । ( भांडारकर संग्रह १६२ । ए १८८२-३) १ परमेश्वरकृतग्रन्थाः दृग्गणीतं [ शा० १३५३ ] गोलदीपिका, लीलावतीव्यास्था, महामास्करीबातष्टीका कर्मदीपिका, आर्यभटीयगतभवदीपिका, घुमानस्य माल्या का [का• १३३१] १ नीलकण्ठल अन्या:-तन्त्रसंग्रहः (मा०१४२३] सिद्धान्तदर्पणं आर्यभटीयभाष्यम् ·~ [१६] १४८० ), रधुनाथः ( शा० : ४८४ ), दिनकरः ( शा० १५०० ), गङ्गाधरः ( शा० १५०८), शिवः (शा. १५१०) श्रीमाथः राम- विनोदः (शा०१५१२)मल्लारी (शा० १५२४), विष्ण (शा. १५३०), जटाधरकृतफत्तेशाहप्रकाशः ( शा. १५३६), नांगशकृतमहप्रवीधः (१५४ ), राम ( शा० १५४७ ), विश्वनाथः शा० ६५५. ), नित्यानन्दकृतसिद्धान्तराजः ब्रह्मदत्तकृतयुक्तिभाषा ( शा. १५६१) रङ्गनाथकृतसिद्धान्तचूडामणिः ( शा० १.६५), दिनकरः (शा १५६७ ), कृष्णदैवज्ञविरविरचितकरणकौस्तुमः (शा० १५७५ ), रनकण्ठकृतपञ्चांगकौतुक (श. १५८०) । महतरङ्गिणी ( शा० १६१८ ), जगन्नाथकृतरेखागणितं ( शा. १६४.), सिद्धान्तमम्राट (शा. १६५३), पश्चाङ्गशिरोमणिः (शा. १६५६), चिन्तामणिदीक्षित (शा० १६५८ ), नयनसु- खोपाध्यायकृतकटरयंत्र (शा. १६६२ ), शंकरकृतवैष्णवकरण (शा० १६८८), मणिरामकृतमहगणितचिन्तामणिः (शा०१६९६), ब्रह्मसिद्धान्तसार ( शा० १७०३), मथुरानाथकृतयन्त्रराजघटना. (शा० १७०४ ), राघव (शा. १७६२), शिवकृततिथिपारि- जात (शा. १७३७), आभारप्रदर्शनम्-तिरुपतिनगरस्थ डॉ. ए. शंकरन् एभिः मूल- तड्डीकयोः देवनागी प्रत्यन्तरं कृत्वा प्रेषितं तद्विषये । तथा त्रिवान्द्रं नगरस्थ पं. व्ही. व्ही. शर्मा, कलकत्तानगरस्थ प्रा. प्रबोधचंद्रसेन- मुल, एच्. प, प्रा. धीरेन्द्रनाथमुखजी, हिंदू अॅकॅडमी दौलतपूर (खुलमा, पंगाल ), प्रभतिभिः काश्चन सूचनाः प्रदाय सहाय्यकारि तेषां सर्वेपामहमुपकारभरान शिरसा वहामि । पुण्यपत्तनं शा० १८६७) आपटे इत्युपाहवदत्तात्रेयतनुजन्मा मार्गशीर्ष शु०१५बुधवार) बलवनारायः।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। पारमेश्वरव्याख्यायुतं लघुभास्करीयम् । विधयाऽऽत्मा शशाडूनर्धभूषणो यत्रयीमयः । सोऽनेककिरणो हंसो मानसे नः प्रकाशताम् ॥ १ ॥ नों यो भास्करीयस्य श्रुतो गुरुमुखान्मया । भस्मै स मन्दमतये संक्षेपेणोपदिश्यते ॥ २ ॥ परतावदिशमनपूर्वकत्वोक्रियानिष्पत्तेस्तस्य च स्वष्टदेवतानमस्काराधीन. सादिदेवतानमस्कारः क्रियते- भास्कराय नमस्तुभ्यं स्फुटयं ज्योतिषां गतिः । प्रक्रियान्तरभेदेऽपि यस्य गत्याऽनुमीयते ॥ १ ॥ रविगतितिदकालापगत्या हि ग्रहगत्यवगनिः । यदा पुनस्तन्वान्नरेदिता मगतयः परस्परं भिन्नास्तदाऽपि रविगत्यैव स्फुटगत्यवगतिः ॥ १ ॥ इतीष्टदेवतामादित्यं नमस्कृत्यानन्तग्माचार्यमार्यभटं मही कराति- काले महति देशे वा स्फुटार्थं यस्य दर्शनम् । जयत्यायभटः सोऽधिप्रान्तप्रोल्लधिमद्यशाः ॥ २ ॥ नालमार्यभटादन्य ज्योतिषां गतिवित्तय । तत्र प्रमन्ति तेऽज्ञानबहलध्वान्तसागरे ॥ ३ ॥ एतेन्महीकरणसामध्यांदायंभटाभिपतमेतद्महनिबन्धनमित्यभिहितं भवषि - अथ प्रहगतिज्ञानसाधनस्याहगंणस्याऽऽनयनमाह- नवांदन्येकाग्निसंयुक्ताः शकाग्दा द्वादशाहताः । चैत्रादिमासमंयुक्ताः पृथग्गण्या युगाधिकैः ॥ ४ ॥ ते प पटत्रिकरामाग्निनवभूतेन्दवा मंग। भागहारोऽग्धिवस्वेकशगः स्युरयुताहताः ॥ ५ ॥ १' भने '२ · मस्तस्मै 'यद्यपि तन्त्रा ४'ताः प ५ 'लथापि 'तिमा देशे स्फु' ५ ' स जयत्यार्यभटोधि' " ३.

·: : पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- अधिमासान पृथकस्थेषु प्रक्षिप्य त्रिंशता हते । मुक्त्वा दिनानि यातानि प्रतिराश्य यगावमैः ॥ ६ ॥ मंगणय्याम्पराष्टेपदाष्टशन्यशराश्चिभिः । छेदः खाष्टवियद्वयोमखखाग्निखरसेन्दवः ॥ ७ ॥ लग्धान्यवमरात्राणि तेषु शुद्धेष्वहर्गणः । पुरा जलनिधिवसनाभिमामी शकेन्द्रा इति विख्याता नरेन्द्राः किल शशासुः। वेदा नन्नामकीर्तनाय तत्कृतगौरवैयॊतिर्ज्ञानपारगैराचार्यैस्तेष्विमा शासत्सु येऽ- तीता अन्दास्ते शकान्दा इत्यभिहिताः । तत्मभृति येऽतीतास्तेऽपि तत्संबन्धिन इति तग्छिध्यपशिष्यसंतानपरम्परया स्मर्यते । तत्मसिध्योक्तं शकान्दा इति । नवादयेकामिभिः (३१७९) संयुक्ताञ्शकाब्दान्द्वादशभिनिहत्य वर्तमानान्देऽ- तीतेश्शेत्राहिमासैः संयोज्य पृथग्विन्यस्पकत्र स्थितान् युगाभिमासैः पतिरामा- मिनवमतेन्दुतुल्यैः ( १५९३३३६ ) निहत्य युगसौरमासैरयुताहतैविवस्वे. : ( ५१८४०००० ) विभज्य लब्धानावमासान् पृथक्स्थेषु पक्षिप्य विशता हत्या वर्तमानचान्द्रामासेऽतीतः सावनदिनैः संयोज्य पतिराश्य एकत्र. स्थान् युगामेरम्पराष्टेषुद्व्यष्ट शून्यशराविमिः ( २५०८२५८० ) निहत्य युगचान्द्रांदनैः स्वाष्टवियद्व्योमवखाग्निखरसेन्दुभिः (१६०३....८.) विभज्य लम्बानवमान् पतिराशि तभ्यः शोषयेत् । तत्र शिष्टमहर्गणो भवति । कलेरतीता हगण इत्यर्थः । कनैतदहगणानयनं क्रियते ? त्रैराशिकेन । कथम् ? उच्यते--एवं हि राशिकम् । इच्छाराशिं फलराशिना निहत्य समानजातीयन प्रमाणराशिना विभनेत् । तत्र लब्धमिच्छाफलं भवतीति । तथा *चोक्तम्-इच्छा फलेन सहत्य प्रमाणन विभाजयत् । इच्छाफलं भवेल्लयमेवं पैराशिक मतम् । *लवार्य पाटी. २५, लीलावती. त्रैराशिके ७३ पृ. ७१. सिद्धांतशेखरे. मध्य. ६१ टीका, तथा च ब्राह्मरफुटसिद्धान्ते गणिताध्याये त्रैराशिक प्रमाणं फलमिच्छायन्तयोः सरशराशी। इच्छा फलेन गुणिता प्रमाणभक्ता फलं भवति ॥ १०॥ केचित्त। त्रैराशिकफलराशिं तमथेच्छाराशिना हतं कृत्वा । लब्धं प्रमाणभजितुं तस्मादिच्छाफलमिदं स्यात् ॥ अस्याथों गोविन्दस्वामिना महाभास्करीयभाध्ये प्रदर्शितः । '२ सिध्येदमुक्तं.' ३' धान्यवमरात्राणि प्र. ४' केनाइ. लरकम.. ६ ' जातिकेन. ७ 'कं स्मृतम्. १. सदा. 'ते।

·३ लधुभास्करीयम् । इति । मासादिक्तप्तिश्चैवम्-रविभागो मन्दः । रव्यदद्वादशांशो विमानः । रविशशिनोर्योगचान्द्रमासः । योगक्ष नयो गणानन्तरं स्थान् । शशिभगणो नाक्षत्रमासः । शिदिनः सावनो मास इति । तथा चोक्तम्- "संक्रान्त्यन्तः सौरमामश्चान्द्रश्चन्द्रार्कसंगमः। सावनः खाग्निदिवसो नाक्षतः शशिमण्डलम् " इति । अत्र यान् युगरविभगणान् वक्ष्यति ने द्वादशाहना युगरविमासाः स्युः । त एव " अब्धिवस्वेकशराः स्युरयताहताः " इत्युक्ताः । शशिभगणांश्च यान् वक्ष्पति ते रविभगणोना युगचान्द्रमासा भवन्ति । यगरवि- मासोना युगचान्द्रमासा युगाविमासा भवन्ति । सर्व मासानिंगद्गुणिता दिनानि मवन्ति । भगणगणिताहर्गणस्य हारकत्वेन यानि भदिनानि वक्ष्यति नानि यग. सावनदिनानीति वेदितव्यानि । युगसाव नदिनोनानि युगचान्द्रदिनान्यवमानि भवन्ति । ये पुनः “नवाव्यकामयः" इत्युक्तास्ते शककालात् पागतीताः कल्यन्दाः स्युः । ते शकान्दसमितद्वादशाहता अतीतमाससंयुक्ता अतीतसौरमासा भवन्ति । तैश्चान्द्रमासानयनमेवम्-पदि युगरविमासयुंगाधिमासतुल्यं युगसौरान्द्रान्तरं लभ्यते तदेष्टसौरमासेः किदितीष्टाधिमासलन्धिः। तयुक्ताः सौरमासाश्रान्द्रा भवन्ति । अधिकयुतस्य सोरस्य चान्द्रत्वात् । ते विशद्गुणिना अनीतदिनयुक्ता अतीचान्द्रदिनानि भवन्ति । तैः पुनः सावनानयनमेवम् । यदि युगचान्द्रादेने- युगावेमतुल्यं युगवान्द्रसावनान्तरं लभ्यते तदेष्टचान्द्रदिनेः कियदिती- टावमलन्धिः । तदूनानि चान्द्रदिनानि सावनानि भवन्ति । अवमो- नस्य चान्द्रस्य सावनत्वान् । सावनो व्यहर्गणः ग्यादिति । ननु वैरा- शिके हीछापमाणयोः समानजातीयत्वं भवेत् । अव तु प्रथमत्रराशिके चान्द्र- मिभितः सौर इच्छाराशिः। उत्तरव सावनमिश्रितधान्द्र इच्छराशिः । तस्मात् राशिकस्यमिदमसंगतमिव प्रतिभाति । नैष दोषः । एवं हि मन्यते-त्रादि- माससंयुक्ता ये सौरमामास्तेष्वधिमासपतनकालात् परे सर्वे चान्द्राः स्युः । क्षेत्रापवधिभूतपर्वस सूर्यसंक्रमगयोरन्तरमवृत्तधिपतनकालादित्वान् । एवं दिव- सेष्वप्यवमपातात् परे सर्व सावनाः स्युः । तत्र सौरमासहरणे च युगसौरम्प हारकत्वं युक्तम् । ये पुनः परे चान्द्रास्ते युगचान्द्रमासह व्याः। चान्द्रदिवस- १ 'वसैर्ना ' २ . स्युग्त' ३ सहिता द्वा' ४ मासात्मकं यु' ५ 'वमात्मकं यू' ६ नोऽयह ' ७ जातित्वं ' ८ 'पर्वान्तसू' ९ 'विकप' ·पारमेश्वरव्याख्यायतम्- - हरणे च युगचान्द्रो हारः । परे सावना युगसाक्नईतन्याः । अशोमधमालगु- णितानिष्टमासान् युगसौरमसिभिव्य शिष्टात् सौरचान्द्रा-वरसुल्मान् समाधिमा- सान् शोधयेत् । यदा पुनस्ते न शोध्याः स्युस्तदाधिमाशालये काले सः। भन्यस्य फलस्यांपूर्णत्वात् । एवमवमानयनेऽपि सावनचान्द्वान्दरं मक्षिप्यान्याफार प्रासमिति । किंच, अधिकपतनादुत्तमासेऽपूर्णे सवि गतदिनानि विशदधिकातित स्मः । यतोऽतीतचैत्रादिमासान्ताद् गतदिनविनियोगोअभिहिवः। अधिमानतिष पत्रायवसाने, न तदन्तरा । चैत्रादित्वं त्राधिमासेतरस्येति ॥ ४-५॥ वारः सप्तहते शेष “शुक्रादिर्भास्करोदयात् ॥८॥ घुगणे सप्नभिहने शेषात् शुकादिवारसिद्धिः । स च लकायां भास्करो दयावधि भवति । लङ्कोदयादि वारपवृत्तिः । यथो कम्- बारप्रवृत्ति मुनयो वदन्ति सूर्योदयादावणराजधान्याम् " इति ॥ ८ ॥ इदानीं मध्यमानयनाय भान्बादीनां युगभगणानाह- दखामिसागरा भानोरयुतानाः भयुतेन गुणिता दसाग्निसागराः ( ४३२०... ) सूप्रस्प मुगागणाः । भयुतं दशसहमम्। यथोक्तम्-(लीलावत्यां संख्यास्थाननिर्णमे ओ. २०११) एकदशशतसहसायुनलक्षपयुतकोटयः कमशः । अर्जुदवन्द्र बसबनिसर्वमहाप- अशकवस्तस्मात् । जलधिश्चान्त्यं मध्यं परार्धमिति दशगुणोनर संग इति । निशाकबः अङ्गपकररामामिशरशैलाद्रिमायकाः ॥ ९॥ ५७७५३३३६ एते शशिभगणाः ॥९॥ कौजा वेदाविवस्वङ्गनवदमयमाः । २२९६८२४ एते कौजाः कुजभगणाः । गुरोः सागराश्विग्रमाम्भोधिरससमाः प्रकीर्तिताः॥१॥ ३६४२२४ एते गुरुभगणाः ॥ १० ॥ सूर्य. मध्य. ४९-५१, ब्राह्म. मध्य. २९-३०, शिष्यधी. मध्य. १५-७, सिदा. न्तशेखरे. मध्य. १-२, ग्रहगणिते, मध्यमाधिकार. महानयनाध्याये १-३ ११२६-१. ष्टान् मों' २ — मा( सो ? सा ) (प्ये ! ज्ये) काः स्युः' 'स्य पूर्णत्वाभावात् ' ४ ' ने, नतु तन्मध्ये, चै '५ ' वाराणां प्र' ईमानं स ' . ' तराः संख्याः' ·लघुभास्करीमम् । शनेरपि च पेदाङ्गभूतपटकमुराधिपाः। १.४६५६४ एते' मन्दभगणाः । सावित्रा राजपुत्रस्य भगणा भार्गवस्य च ॥ ११ ॥ सावित्रा रविभगणा एव राजपुत्रस्य बुधस्य भगगाः । शुक्रस्प पप एवं ॥ १ ॥ इन्दच्चस्य नबैकाश्विवसुप्रकृतिमागराः। ४८८२१९. एते इन्दूच्चस्य भगणाः । बौधाः खाश्विखमप्ताग्निरन्ध्रशैलनिशाकराः ॥ १२ ॥ १७९३७०२० एते चौधा बुवस्य शीघोच्चभगणाः ॥ १२ ॥ भार्गस्याष्टवस्वग्नियमनाम्बरायः । ७०२२३८८ एने शकस्य शीघोच्चभगणाः । मध्यमो भास्करः शीघ्रः शेषाणां कुजगुरुमन्दानां शीघ्रोच्चं रविमध्यम एव । पातपर्ययाः ॥१३॥ शाश्वियमदनाग्नियमलाः! २३२२२६ एते पातपर्यपाश्चन्द्रपातस्य राहोभंगणाः । भूदिनानि तु । व्योमशन्यशराद्रीन्दुरन्ध्रायद्रिशरेन्दकः ॥१४॥ १५७७९१७५०० एतानि भदिनानि युगसावनदिनानि ॥ १३ ॥ १४ ॥ एतेभंगणैर्महमध्यमानयनमाह- + पर्यायाहर्गणाभ्यासो ह्रियते मूदिनैस्ततः। लभ्यन्ते पर्ययाः शेषाद्राशिभागकलादयः ॥ १५ ॥ मास्करैत्रिंशता षष्ट्या संगणय्य पृथक्पृथक् । तेनैव भागहारेण लभ्यन्तेऽर्कोदयावधेः॥ १६ ॥ पयांयाहगंणाभ्पासो भमपाहर्गणयोः संवर्गः। अहर्गणं खेन वेन युगभग- + सूर्य. मध्य. १३, लल्ल. मध्य. २१. ब्राझ. मध्य. ३१, श्रीपति. मध्य. १४. १ ते शनिभ' २ 'ममे' ३ 'तैर्मह' ४' नभ, ..

·বানশাইন गेन निहस्प दिनभिजेत् । तत्र लम्धा अतीतभगणाः स्युः । ॐ भास्कर- दिशभिनिहत्य तेनैव भूदिनहारेण विभजेत् । तत्र लन्धा राशयः स्युः । अच्छे विशता निहत्य भदिनैरेव विभगेन् । तत्र लन्धा अंशा भवन्ति । हमारे पापा निहस्प दिनविभजेत् । तत्र लब्धा लिप्ता भवन्ति । तच्छे- पादपि परषा निहताद् भूदिनविलिप्तादयो मायाः । एते भगणादयो लड़का- पामऊदयावधिका भवन्ति । अत्रैवं त्रैराशिकम्-पदि युगभूदिनगणेन ग्रहस्प सुगमगणा लम्पन्ते तदेष्टाहर्गणेन कियन्तो भगणा इतीष्टभगसिदिः। राश्या- नयने वम्-पदि भदिनतुल्येन भगणशेषेण द्वादश राशयो लभ्यन्ते तदेष्टमग. नशेषेण कियन्त इतीष्टराशिलन्धिः । तथांशानयने च-यदि भूदिनतुल्येन राशिशेषेण त्रिंशद्भागा सभ्यन्ते तदेष्टराशिशेषेण कियन्त इतीशिलभिः । एवं लिमादौ च बेदितव्यम् । अर्कोदयावधेः अर्कोदयान्तादित्यर्थः । मना पन्द्रस्य हि शीधगतित्वमुक्तं शर्मन्दगतित्वं च । तन्न घटते । दृष्टिविरो. पात् । एवं हि दृश्यते-एकराशिगतौ चन्द्रशनी नभसः पूर्वभागे सहितौ दृश्यते। भपरभागे पुनबन्द्रादपरनः शनिदृश्यते । तस्माच्छीघगनित्वं शनेभवितव्यम् । मन्द(?) मैषम् । एवं हि ग्रहगति:-सर्वे ग्रहाः स्वगत्या पाङ्मुखं चरनो विपरीत- गतेयोतिषकस्यातिवेगववादपराभिमुखं भ्रमन्त इव दृश्यन्ते, कुलालचक्रस्थ- कीटवत् । तेषां दिवसे दिवसे पाग्गमर्ने योजनसंख्याश्च तुल्या भवन्तीति । अवधन्द्रस्य शीघगनित्वं युक्तमेव । कथं पुनस्तुल्यगतीनां ग्रहाणां गतिभेदः समवति । उच्यते-कश्याभेदाद्गतिभेदः । स्वल्पपरियौ चरन् ग्रहः स्वत्सेन कालेन स्वपरिधि पूरपनि । महति परिधौ चरन् ग्रहः महता कालेन स्वपरिधि दूरपति । स्वल्पे परिधौ महति परिषौ च राशयो द्वादशेव । अतो गतिभेदः संभवत्येव । उक्कम कश्याभेदः- xभानामधः शनैश्चरसुरगुरुभौमाकंशकनुवचन्द्राः । तेषामधश्च भूमिधीभूता खमध्यस्था ॥ इति । सर्वेषामुपारीष्टान्नक्षत्राणि, तेषापधः शनैश्चरादयः । तेषामधःस्थिता xआर्यभटीय-काल. १५ नीलकण्ठीभाष्य पृ. २५. १'दि भूदिनैः प्र. २'णलब्धि: ३ श्याद्यान' ४ तीष्टराशिभागल तीहभागसिद्धिः' ५ यान्तमित्य ' ६ 'तं तम' ७ 'रवि' ८' वेगत्वा' 'मन यो . प ·लघुभास्करीयम् । भूः खमध्यस्था अनाधारा निभला च स्वशक्त्या खमध्येऽवतिष्ठत इत्यर्थः। तां प्रदक्षिणीकृत्य प्रवहाक्षेपेण ज्योतिश्यक्रमपराभिमुखं प्रपतीत्यसमाविपतमान विलिप्तान्ता ग्रहा मध्याः शश्युच राशयत्रयः । क्षिप्यन्ते पद तमोमूर्ती नक्रात्स च विशोध्यते ॥ १७ ॥ सर्वेषां मध्यमा विलिप्तान्ताः कायाः। भगणदादांशो राशिः । राशसिंशांशो भागः । भागात षष्टयं शो लिप्ताः। लिप्तायाः षष्टचं शो बिलिप्ताः। विलितायाः पष्टयंशस्तत्पराः। एवं तत्परादितोऽतितत्तराद्या ज्ञेपाः । शभ्युचे चन्द्रनो रुवत- पेण यो राशयो योज्याः । तमोमूर्ती राहो राशिषट्कं पक्षिप्य तक दाद- शराशितः शोधयेत् । अयोगतिवाद्धरायाः । अन्येषां तु रुषो न स्यात् ॥१॥ इदानी “कुजादीनां पन्दोचभागानाह- शतमष्टादशोपेतं द्विशती दशमंयुता । चकार्धभागा नवतिः पट्दिनाः कुजादितः ॥ १८ ॥ कुलस्प मन्दोच्चभागा अष्टादशोपेतं शतम् ( ११८ ) । नुवस्य दशसंयुता दिशती ( २१० ) । गुरोश्चकार्यभागाः (१८.) । शकस्य नवतिः (९०)। शनेः षद्विदसाः ( २३६ ) ॥ १८ ॥ भोजपदे मन्दपरिधीनाह- मन्दाः सुराधिपाः सप्त शैला जलधयो नव । कुजस्य ओजपदे मन्दपरिधिः सुराधिपाः ( १४) । वृषस्य सप्त (७) । गुरोः शैलाः (७) । शकस्य जलधयः ( १ )। मन्दस्य नब (९)। ( एवमोजपदे मन्दपरिचयः)। युग्मपदे मन्दपरिधीनाह- अष्टादश च पश्चाष्टौ द्वौ च युग्मे त्रयोदश ॥ १९॥ युग्मे पदे कुजस्याटादश ( १८) । बुधस्य पण (५)। गुरोरगे - * आर्य. गीति. ७, लत. स्पष्टा. २८। तितत्वास । १ शस्तारा: २ तुङ्गरु ' ३' चक्रावा ५. तः । मन्दाः '६ ‘देप ' 'कुजपदेप' ७ 'ल्य प ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- (८)। शुक्रस्प है ( २ ) । शनेखयोदश ( १३ । एवं युग्मे पदे मन्दा- षिः । अब युग्मशन्दप्रदर्शनादन्ये त्वयुग्मपद इति च सिमेव ॥ १९ ॥ अथ शीवपरिधीनाह- पश्चाशस्त्रिकसंयुक्तात्रिंशपेण संग्रताः । पोडशैकोनषष्टिश्च शीघ्रा नव च कीर्तिताः ॥ २० ॥ बम भोजपदे कुजस्प शीघ्रपरिधिः, त्रिकसंयुक्ताः पश्चाशत् (५३) । ड्वस्थ रूपेण संयुतासिंशत् (३१) । गुरोः षोडश (१६) । शुकस्कोनषष्टिः (५९)। शनेव ( ९ )। एवमोजपदे एवमोजपदे ( शीघ्रपरिचयः ) ॥ २० ॥ युग्मपदे तु- झभ्यां द्वाभ्यामथैकेन द्वाभ्यामेकेन वर्जिताः । त एव स्यः कमायुग्मे दृष्टाः परिधयो निजाः॥ २१ ॥ इति युग्मपदे एतैः मार्जितास्त एव ओजपदोक्ता एव । कुजस्य ५१ । बुवस्प२९ । गुरोः १५ । शकस्य ५७ । शनेः ८ । एवं युग्मपदे शीघपरि- भयः । निजाः परिधप एवं दृष्टाः ॥ २१ ॥ * भास्करस्यापि मन्दांशाः सप्ततिर्वससंयुताः । परिधिश्च त्रिकस्तस्य सप्त चामृततेजसः॥ २२ ॥ भास्करस्य मन्दोच्चांशा वसुसंयुता सप्ततिः ( ७८ ) । तस्य परिपिलिका ( ३ )। अमृततेजसश्चन्द्रस्य परिधिः सप्त ( ७ )। अनयोमन्द एव स्फुटः । परिविध तद्वत् । चन्द्रस्योच्चं तु पूर्वमेवोक्तम् ।। २२ ॥ इदानी देशान्तरं कर्माऽऽरभ्यते । तत्र समरेखागतानि कतिचित् पत्तान्याह- लङ्कामात्स्यपुरावन्तिस्थानेश्वरसुरालयान् । अवगाह्य स्थिता रेखा देशान्तरविधायिनी ॥ २३ ॥ लडूनदीनि पत्त नान्यवगाह्य स्थिता भूमेमध्यगता दक्षिणोनरा या रेखा सा - लल्लु. स्पष्टाः २८, आर्य. गीतिका. २८, परश्चात्र सूर्य. स्पष्टा. ३४-५, ग्राम स्पष्टी. ३४-९, श्रीपति. स्पष्टा. ३५-८, ग्रह. स्पष्टा. २२ पृ० ८९, आर्य. गीति. ७, लल्ल. स्पष्टा. ९, १४, बाम. स्पष्टा. २०, सूर्य. स्पष्टा. ३४-५, श्रीपति. स्पष्टा. १९-२०, ग्रहगणिते. स्पष्टा. २२, अत्र भिन्न । १' या ए' २ योन्दिमेव स्फुटकर्भ । प'। ३' कावास्य ' . ' ता.

·लघुभास्करीयम् । देशान्तरविधायिनी। किमिति देशान्तरं नाम ! उच्यते-लडूनसमदक्षिणोत्तर- रेखापामर्कोदये सर्वेषां मध्यमानयनमुक्तम् । तत्पूर्वतः परतो वा स्थितैभिः प्राक् पबाचोदयो दृश्यते । तत्र स्वदेशोदयकालजयोत्पादनाय कर्म यत्क्रियते तद्देशा- नारमिति ॥ २३ ॥ इदानीं स्वदेशभूवृत्तानयनमाह- + लम्बकेनाहतं भूमे वरन्ध्राश्विवलयः । ग्यासार्धापहतं वृत्तं स्वदेशे तत्प्रकीर्त्यते ॥ २४ ॥ गम्बकानयनं वक्ष्यति । तेन भूमेनवरन्भ्राविवह्नितुलितं ( ३२९९ ) वृत्तं निहत्य ज्यासान विराशिन्यया विभनेत् । तत्र लब्धं स्वदेशभवृत्तं भवति । गोगकाराया भुव उपरि स्थिता हि नका। तस्यां नवरन्धर विवह्नियोजनतु- वि भवृत्तम्। सम्बकरण व्यासार्धमेव । तत रत्तरतो भूवृत्तस्य लम्बकस्य च क्रमण हातमत्त्वं स्याद् गोलाकारत्वादोलभूम्योः । अत्रेदं त्रैराशिकम-यदि व्यासाध- सुस्पेन लम्बकेन नवरन्ध्राविवह्नितुलितं भवृत्तं लभ्यते तदा स्वदेशलम्बकेन कियवृत्तमिति स्वदेशभूवृत्तयोजनलन्धिः ॥ २४ ॥ इरानी स्वदेशसमरेखान्तराउयोजनानयनाय समरेखागतबाह्वानयनमाहx समरेखा स्वदेशाक्षावश्लेषान्तरसंगुणम् । वृत्तं स्वदेशजो भूमे हुश्चक्रोशकोद्धृतः ॥ २५ ॥ समरेखागतं यत् पत्तनं विद्यते तत्र भागात्मको योऽक्ष चापः, स्वदेशे च यः, योविश्ले रुत्वाऽन्तरेण शिष्टेन भवृत्तं निहत्य चकांशकैः द्वादश राश्य शंकैः (३९.) विभजेत् । तत्र लन् स्वदेशजो बाहुन म भवति । अत्रैवं राशि- कम्-पदि पकांशसमूहेन नबरम्भ्राभिवहितुल्यं भूतं योजनपानं लभ्यते नदा समरेखानदेशाक्षविवरेण कियदिति समरेखागतदक्षिणोत्तरायतबाहुलन्धिः । अग पकांशस्य हारकत्यपदर्शनादशोऽप्यंशात्मक इति तिथं भवति ॥ २५ ॥ + सूर्य. मध्यमा. ५०, श्रीपति मध्य. १०१, ग्रहगणिते मध्य. २ । x लठ. मध्य. ५७, माम. मध्य. २५, श्रीपति. मध्य. १९, ग्रहगणिते. बीजाध्याये मध्यमा १-३ पृ. तने ३ तुल्यभू ४ वृत्तयो ५ ब्धिः । बरोश 3 ·पारमेश्वर याख्याप्तम् - कणेः स्वदेशतस्तिर्यक् समरेखावधेः स्थितः। तबाहुवविश्लेषमूलं +देशान्तर स्मृतम् ॥ २६ ॥ सदेशतस्तु तिर्यग्गता समरेखागतपत्तनान्ता जनपदभाषिता या योजनसं- ल्या साऽत्र कर्णः । तद्वर्गाद्वाहुवर्ग विशोभ्य शिष्टस्प मूलं कोटिरूपेणापस्थित दशान्तरं भवति । समरेखा स्वदेशान्तरालयोगनसंख्मेरपर्धः ॥ २६ ॥ इत्याहुः केचिदाचार्या नैवमित्यपरे जगुः । स्थूलत्वात्कर्णसंख्याया वक्रत्वात्परिधेर्भुवः ॥ २७ ॥ देविकाचार्या एवं योजनानयनमाहुः । अपरे नैवमिति जगुः । कुलः ! जन- पदभाषितकर्णसंख्यायाः स्थूलत्वात् । भुवः पारेर्वकत्वाञ्च । एवं हि सुजाकोरि- कर्णक्षेत्रसंस्थानम् -अम्वी दक्षिणोत्तरायतामकां रेखां विलिरूप तदेवाला पूर्वायतामपरायतां वाऽन्यां रेखां विलिखेत् । तयोरेका कोटिः । अम्पा राणा । पुनस्तयोरेकामादपरायान्तां अवीं रेखां विलिखेत् । सा कम: स्यात् । पं व्यसामिदं भुजाकोटिकर्णक्षेत्रं भवति । भुजाकोटयोर्वर्गयोगः कर्णवर्गः स्वात् । अतो भुजावर्गोनः कर्णवर्गः कोटिवर्गः स्यात् । तस्य मूलं कोरिभवति । अन तु भूमौलाकारत्वाद्भुजाकोटिका वकरूपा भवन्ति । तस्मादेष मागों न एक इत्युक्तम् ॥ २७ ॥ पुनरन्यमा पदय तनिराकरोति- x मध्यच्छायादिना?त्थतिग्मरश्म्योर्यदन्तरम् । मध्यछाययाऽऽदित्यस्फुटानयनं वक्ष्यति । तेन मार्गेणाऽऽदित्यमानीय तस्मिनेष मध्याहने देशान्तरेण विना यथोक्तविधिनाऽऽदित्यस्फुटमानीय तपोरन्तरमानयेत्। तद्देशान्तरमादित्यस्य । तद्देशान्तरसंस्कार इत्यर्थः। एवं केचिदन्ति तन्नेस्याह- + पयसि. तृतीयाध्याये १२-५, लल्ल. मध्य. ५८-९, ब्राह्म. मध्य. ३५-८, श्री- पति. मध्य. १०, xश्रीपति. मध्यमा. १०४ । १'स्व' २ स्थिता ३ 'दुर्वर्ग' 'खावधेः समरेखान्तमित्यर्थः' ५ बायता क' ६ पोत्यं ति ' . 'इम्योस्तद' ·लघुभास्करीयम् । न त फलस्य तुल्यत्वात् समपूर्वापराशयोः ॥ २८ ॥ , इति । मध्यरेखायाः समपूर्वापराशयोः फलोऽक्षस्तुल्यः स्यात् । अक्षरशारी मध्यणाया भववि । तस्मात्तत्र मध्यछाया च तुल्या स्यात् । ततस्तया जीवा तुल्पा स्यात् । ततो मध्यच्छायापि समपूर्वापरा शयोस्तुल्या स्यात् । ततस्तपाs- नीतो रविरपि तस्यः । तस्मादतेदप्युक्तम् ॥ २ ॥ एवं मतान्तरं निराकत्येदानीं स्वाभिमतं प्रदर्शयति- *गणितप्रक्रियाप्राप्तप्रत्यक्षीकृतकालयोः । विश्लेपो यो ग्रहणयोः कालो देशान्तरस्य सः ॥ २९ ॥ रेशान्तरण विनाऽन्दू स्फुटीकत्य ताभ्यां वक्ष्यमाणविधिना ग्रहणकाल- मानपेत् । पुनश्छायाँ नाडिकाकरणेन वा प्रत्यक्षमहणकोलं चाऽऽनयेत् । तयो- पंदन्तरं तोशान्तरकाल इति ॥ २९ ॥ समरेखायाः पूर्वस्मिन् वा पश्चिमे वा क्व वृष्टा स्यादित्यत भाह- अतीत्य गणितानीतं यदा स्यातामुपप्लुती । पूर्वेण समरेखाया द्रष्टा स्यात्पश्चिमेऽन्यथा ॥ ३० ॥ गणिवानीतकालमतीत्य यदोपप्लुती ग्रहणे स्यातां तदा समरेखायाः पुणे स्थितो इष्टोत बेदितव्यम् । यदा गणितानीतकालात् पागेव प्रत्यक्षकालस्तदा समरेखायाः पथिमे स्थितो द्रष्टा इति वोदितव्यम् । यदी गणितानीतकाल एप प्रत्यक्षकालस्तदा समरेखायां द्रष्टा स्यादिति ॥ ३० ॥ हदानी देशान्तरकालेन पहाणां संस्कारमाहx देशान्तरघटीक्षण्णा मध्यभुक्तिर्युचारिणाम् । पष्टया भक्तमृणं प्राच्या रेखायाः पश्चिमे धनम् ॥३०॥ देशाम्वरपटाभिर्महस्य मध्यमुक्तिकलां निहत्य षष्टया विभज्य लन्ध बिलि- मादि महस्य मध्यमे कुर्यात् । रेखायाः पाच्यामुणं कृयात् । पधिमे धनं सूर्य. मध्य. ६३-४, श्रीपति. मध्यमा. १०५-६, ग्रहगणिते, यध्यमा. बीमा- माये. ५-६ पृ. ७५। x सूर्य. मध्य. ६५, श्रीपति. मध्य १०६ । १ 'द पह' २ योः फलाख्योऽक्षः तु ' ३ 'प्ययुक्त' ४ ' या घटिकायन्त्रेण वा' ५' नये' ६ ' रमिति' ७ पूर्वस्मिन् स्थि' रमिति' ७ पूर्वस्मिन् स्थि' ८ भण्णमध्या भु' 'कि पविलिताभिर्म' ॥

·१२ पारमेश्वरग्याल्यायतमू- कुर्यात् । समरे खोदयकालात् मागेव हि पाण्यामुदयकाउः। वस्मान न क्रियते । पश्चिमे पश्चादुदयकालः । तस्माता धनं क्रिपवे । भो राणिकम्- पदि षष्ट्या नाहिकामिमंहमुक्तिलभ्यते योदेशान्तरपटिकादिः किन- तीति ॥ ३१॥ देशान्तरपटिकाभिर्देशान्तरयोजनानयनमाइ- म्वदेशभूमिवृत्तेन हत्वा देशान्तरा घटीः । षष्ट्या विमस्य लभ्यन्ते योजनानि स्वदेशतः ॥ ३२॥ स्वदेशभूमिवृरोन देशान्तरपटीनिहत्य पष्टपा विमण्य लम्पानि स्वदेशान्तरको जनानि स्वदेशसमरखान्तरालगतानि भवन्ति । एवमिह राशिकम्-पपहोरात्रपरि- काभिः स्वदेशभूवृत्तं लभ्यते तदेष्टपटिकाभिः कियदिति । महोरात्रेण हि त. भूपरिधि ग्रहाः पूरयन्ति ॥ ३२ ॥ पूर्वोकमार्गानीतयोजनान्यभिस्तुल्यानीति प्रदर्शनातयोगमायनमुक्तम् । इरानी 'देशान्तरयोजने विदिते सति तैः संस्कारमाह- योजनेमध्यमां भुक्तिं हत्वा तदेशजेः सदा । स्वभूवृत्तेन यल्लब्धं शोध्यं क्षेप्यं स्वमध्यमे ॥ १५॥ देशान्तरयोजनैहस्य मध्यमा भुकिकलां निहत्य सदेशमियतेन विमान ला लिप्ताद्यौः पाण्यामृणं पश्चिमे धनं च कुर्यात् । अयं राशिकम्-परि स्वदेशभूमिवृत्तेन दिनभक्तिलभ्यते नदेष्टभूमियोजनैः कियतीति देशान्तरमाक्तिसन्धिः। अस्मादश्वत्थसंज्ञिताद्मामात् पूर्वेणाष्टादशयोजनेन किल समरेखा । यथोतर्ग- " लङ्कनमेरुसमाधनों वरुणदित्यष्टादशे कोणने ग्रामेऽश्वरथसमायऽ तु विनाइयः पापशो विंशतिः। आनीतग्रहणाल्पदृष्टिविवरं क्षिपं तदाचक्ष्व मे वत्सार्केन्दुतदुच्चदेयविकला देशोद्भवाः का विति । इति ॥१५॥ इदानीमुक्तमर्थं स्पष्टी करोति- देशान्तरघटीभोगप्रक्षेपापचयो विधिः। १ 'प्यं चम' २ 'ताभ्यः प्रा' ३ 'अश्वत्थग्रामो व्याख्यातुः परमेश्वरस्याभिजनप्रदेशः' ४' पूर्वतोष्टा' ५ दशे यो ' ६ ‘क्तं पूर्वाचार्येण-' 'नो' ८' हणोत्थह' ९ का. स्विति ' १० 'मुक्तार्थ' ·लघुभास्करीयम्। ३ ऊनाधिकतिहेतुस्तेन दृष्टं न हीयते ॥ ३४ ॥ (देशान्तरघटिकानीतभोगप्रक्षेपापचयो विधिर्यः स ऊनाधिकतिहेतुः)। गणि- तानीतकालस्य प्रत्यक्षकालादूनाधिकत्वे हेतुरित्यर्थः। ततस्तेन दृष्टं वेन देशान्तर- संस्कारेण युक्तो गणितानीतकालो न हीयते नान्यथा भवेत् ॥ ३४ ॥ मोक्ष्यमाणे तु शितांशी नाडिकायामिहास्तगे। मुक्त्वाऽस्तं पश्चिमे यातः प्राच्यां प्राहुस्तदा प्रहः ॥३५॥ इह समरेखायां मोक्ष्यमाणे शीतांशौ तस्यां नाडिकायामेवारतगे तति तमरे- खायाः पश्चिमे जनाः शीतांशं मुक्त्वाऽस्तं यात इति वदन्ति । समरेखाया: पायर्यास्तदा ग्रहाः शीतांशोरस्तमये ग्रहणकाल इति वदन्ति । भग नारिका- शब्दः क्षणादिसूक्ष्मकालवाची। बिम्बयोर्मोचनकालात् पाक्क्षणो मोक्ष्यमाण- कालः स्यात् । अतो रेखायाः पश्चिमे धनकथनं प्राच्यामृणकथनं १ युक्तं भवति ॥ ३५॥ विपरीतधनर्णत्वे यथा दृष्टा तिथिन सा । अन्यथा प्रक्रियाप्राप्तिर्गत्यन्यत्वं ग्रहस्ये च ॥ १६ ॥ रक्तपेपरीत्येन धनर्णत्वे कल्पिते सति यथा तिथिदृष्टा सा सिथिरिष्टपादोन शुश स्यात् । ग्रहणे प्रक्रियया प्राप्तः कालम पत्याकालादन्यथा स्पात् । महस्य गत्यन्यत्वं चाधोगतित्वं च स्यात् ॥ ३६ ॥ या पुनर्सम्बनस्य धनर्णत्वे कालवशायुक्तिः सा देशान्तरे न स्पादित्याह- धनणे स्तस्तिथेस्तस्य कालस्येन्दुर्कयोस्ततः । लम्बनस्यैव नात्र स्याक्तिर्देशान्तरस्य सा ॥ ३७ ॥ तिथेस्तस्य लम्बनारख्यस्य कालस्प पूर्वाणे मणत्वमपराहणे धनवं नर्कयो समागमकाल एव भवतः । ततो लम्बनस्यैव सा युक्तिः स्यात् । अत्र देशान्त- रस्प न स्यादिति । एवं देशान्तरकर्म प्रदर्शितम् । यः पुनः कालवशात् कर्तव्यः संस्कारः सोऽस्माभिः पदश्यते-“वाग्भावोनाच्छकान्दादनशतलयहान्मन्दोलमय- रागः प्रामाभिलिप्तिकाभिविरहिततनवश्चन्द्रतत्तापाताः । शोभानीरूपसंवितण- कमरहतान्मागराप्तः कुजादौ संयुकोजारसोराः सुरगुरुभुगणी वर्जितो भानुवर्णम्।। १ 'धिककालहे' २ 'प्राच्या जनास्तदा शी' ३ ' मोक्षका' ४ ' मे कपनं ' ५ 'स्य तु' ६ 'कथिते' ७ ' यहतान्म' ८ 'न्मानराप्ताः ''न्मागरामान जापाः' 'ताज्ञोर.

·परमेपरवाल्वायतमू- इति । अत्यायवर्थ:-पारमा (११४ ) विहीनाशकान्दान् विन्यस्य पन्न, ९६५४३ बवा, पन्नपाताना, मुगकारः ९, ६५, ३ एतैः क्रमानिहस्य मरकैः ६५१३५३२, रतः कपाहिमग्य उन्ना लिसाधाबन्द्रमध्यभाताच. ९ कोधिवपापा माच्छोधयेत् । कुजादीनामपि वाग्भागोनाञ्शकामान्गुणकारैः १ ४५, १२०, १७, १५३, २० एतैः कमानिहत्य हारकेण २३५ भनेनैव सर्वान् विभव्य लम्धा लिप्ताद्याः कुजाद्या भवन्ति । कुजादीनामवयप- भवा लिमाया भवन्तीत्यर्थः । कुजमध्यमे बुधशी च मन्दमध्यमे व पक्षिपेत् । गुरुमाध्यमात् भगीघोच्चाच्च शोधयेत् , मन्दमध्यमे पक्षिरेदिति । भानुवर्ण- मेतत् । मानोरेष संस्कारो न स्यादित्यर्थः । एष शकान्दसंस्कारः सदा कर्तव्यः। भटान्द एवायम् । कालवशात्कर्तव्याः संस्काराः पश मन्ति । ते- भटोन्दो वा निबन्धोक्तः काल्पो मनुयुगस्त्विति " ए येन दृष्टि साम्यं स्यात् स कर्तव्यः । अस्थिरत्वाद्मन्ये (न) पवेशिताः ॥३७॥ इति पारमेरे प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ १'टाबो हो नि' २ हिसाधर्म्य स्या' ३ रे भाकरीययाल्याने ·लमुभास्करणम् । अय द्वितीयोऽध्यायः। इदानी ग्रहाणां स्फुटीकरणमाह- + मध्यमं पग्रिनविन्धोः केन्द्रमुञ्चेन वर्जितम् । पदं राशित्रयं तत्र भुजाकोटी गतागते ॥ १॥ भोजे युग्मे क्रमान्झये कोटिबाहू इति स्थितिः । पधिनीव-धुरादित्यः । तस्य मध्यमं विन्यस्य तस्मात्स्वमन्दोच्चं विशोप शिर्ष राश्यादिकं केन्द्रसज्ञं भवति । तत्र केन्द्र राशिवयं पदसंज्ञं भवति । मिभिषिभी राशिमिरेकैकं पदं भवतीत्यर्थः । तेषु चतुषु पदेष्योजपदे गतं रास्वादिकं भुजा- संशं भवति । पस्मिन्नेव पदे एण्यं राश्यादिफ कोटिसंझं भवति । युग्मपदे तु गतं कोटिर्भवति । एष्यं भुजा स्यात् । एवं चन्द्रादीनामपि केन्द्रभुजाको- रिकल्पना । उच्च शब्देन मन्दोचं शीघोचं वा गृसते ॥१॥ लिप्तीछत्य धनुर्भागे' जीवाः कस्प्या भुमेतराः ॥ २ ॥ वर्तमानाहतं शेष धनपाऽऽतं विनिक्षिपेत् । भुला कोर्ट च लिप्तीकृत्य धनुर्भागे एकैकमनुभांगे एकैको जीवामानयेत् । एतदुक्तं भवति-लिप्तीकृतां भुजां कोटि वा धनुषामाख्या २२५ विभज्य लम्बेः समा पीवा पहीत्वा शिष्टलितिका वर्तमानज्यया निहस्य मुख्या २२५ विभम्प लम्ब पूर्वानीतजीवासु पक्षिपेदिति । वृत्तक्षेत्र चापाकारेण स्थितो इतपरिषि- भागो धनुःशब्देनोज्यते । वेदामाप्रदयस्पार्शनी पारूपेण स्थिता या रेखा साध जीवा स्यात् । भत्र ग्यासाधमण्डलेऽर्धयामहणं क्रियते । तस्मिन् पत्र शिस्पधिकशतदपलिमिकां धनुर्भागं प्रकरप्प पाः पठचन्ते ता अब अक्षरसं- रूपया पश्यन्ते- मुरारि । वीरारि । खरारि । धीकरी । शकेन्द्र । नित्येन्द्र । मुनीन्द्र लीळया । बुलाय लोहावयविसूर्यवर्त को भौमस्य गाय कुलस्प दीपकः । + सूर्य. सटा २९-३०, लाल. पटा. २, बाम. टा. १९, भीवनि. स्फुय. १'कोटिग । २ 'भुजे। ३ भगिनी । ४ 'कच्या भ । ५ ' तपमह 'सीवर 'लाल' 'हाव्ययिसू' ·पारमेश्वरग्यास्यायुतम्- सेनाऽस्प गन्धेनलसनशक्तिना कृष्णेन साम्बेन खरोन्ति सूनुना ।। इति ! पिणजीवाश्च सावयवाः पदश्यन्ते- निशावरी खेन गवां हि भावना नवानि सूतेन शिवार्धदेहिनाम् । पुनमुनहित्य भुगः शकालपो हरि रेशाय रणे जयोत्सकः ।। वशी धनाधाय शुभोमधीनरो धिगन्तितारात्र कशानगौरा । हलीवेदं मिषनरः सुरासुरैर्मुरुहि मेदोत्र नटः स सिन्धुरः ।। लिपिगंजो नागिवनेषु सत्यगो जयं ममात्रांवचलं नरो वती। कविं कथं वालपुराहिनाभिगो गुरुनगाभोगिभुवस्थले भृगुः ॥ पिणजीया इमास्तासां संस्कारश्च पदयते- गसध्यचापांशकयोः संवर्गेण समाहतम् । पुर्वापरोत्थखण्डज्याविवरस्य दलं हरेत् ॥ चापवर्गेण तत्राप्तमिष्टज्यासु विनिक्षिपेत् । यत्राधिका परा खण्डजीवा तत्र तु शोधयेत् ।। व संस्कारः सर्वत्र जीवाग्रहणे कार्यः ॥ २ ॥ ते परिभ्याहतेऽशीत्या लग्धे कोटिभुजाफले ॥३॥ से भुजाकोटिज्ये स्वपरिधिगुणिते । अशीत्या (८० ) विभजेत् । तत्र उन्धे भुजाकोटिफ़ले भवतः । यहाणां यानि ( वृत्तानि ) पूर्वोक्तानि तानि सांप- पत्रमापवर्तितानीति वेदितव्यम् । तेषां हारकच चकांशकाः। ते अर्धपशमैरपव. तिवाः । इहाशीतिसंख्पो हारको भवति । तैरेवं वैराशिकम्-परपञ्चमाय- विवाशीतिवृत्ते इयती ज्या तदाऽर्धपशमीपवर्तितस्ववृत्ते कियतीतीष्टवृणीषा- लन्धिः । एवं भुजाफलं कोटिफलं चाऽऽनीपैकत्र विन्यसेत् ॥ ३ ॥ १ रोहिदू' २ 'ना। ३ ' गस्तिता । ५ ' नगैः । ५ ' वदन् मि । ६ ‘ट सुप्ति । 'मावर्षि' ८ ' मैराव' ९ ' संख्याहा' १० 'मावर्सि ११ मावर्ति' ·लघुभास्करीयम् । भुजाफलं धनर्ण स्यात् केन्द्रे ज्ञककिxयादिके । केन्द्र शकादिषड्राशिगते भुजाकलं धनं स्यात् । केन्द्र मेषादिषदाशिगते मुनाफलमृणं स्पात् । स्वमध्यमे धनमृणं वा कुर्यात् । स स्फुटोऽर्को भवति । इदानी भुजाफलेन भुजाविवरसंस्कारमाह- भुजाफलहते भोगे चकलिप्ताप्तमेव च ॥ ४ ॥ मकस्ष भुजाफलं मध्यभक्त्या निहत्य चलिप्ताभिः २१६..विभग्य लम्भ निादि स्वमध्यमे संस्कुर्यात् । एवं च भुजाफलवदेव भुजाफलस्प धनत्ये धनमृ. गत्वे कणं च कुर्यात् । मध्यभुक्तेर्गुणकारत्वान्मध्यमे एवायं संस्कारः क्रियते । स्वदेशे मध्यमार्कोदये हि सर्वेषां मध्यमानयनमुक्तं न स्फुटाकदिये । स्फुटाकों मध्यमोदषकालाजाफतवशेन प्रापश्चाद्वोदयं गच्छति । यदा भुजाफलस्प पणत्वं पदा मागेव । पदा धनत्वं तदा पश्चात् । अतो भुजाफलव शादस्य धनर्णत्वं भवति । मध्यमार्कोट्यावधिकस्य प्रहमध्यमस्य स्फुटाऊदयावधिकत्वसंपादनायैतत् क्रियते। एपमिह राशिकम्-यदि चक्रस्य समस्तलिप्ताभिर्यहस्य दिनभुक्तिलभ्यते तदा भुजफिसमानविप्ताभिः कियती भक्तिरिति ॥ ४ ॥ भुजाफलस्य षड्भागस्तिग्मांशोर्वा विलिप्तिकाः । त्रिरभ्यस्ता ग्यशीत्याप्ता लिप्तिकाया निशाकृतः ॥५॥ भयवा स्वभुषाफलं षभिर्विभज्य लब्धं विलिप्तादि स्वमभ्यमे कुर्यात् । भुजाफलं विभिनिहत्य घशीत्या विभज्य लब्धं लिप्तादि चन्द्रमध्यमे भानुमजाफलवशाधनमृणं वा कुर्यात् । क्रियालाघवायैतत् पदर्शितम् ॥ ५ ॥ इदानीमकस्याविशेषकर्णानयनमाह- +कोटिसाधनयुक्तोन म्यासार्धमृगकतिः। तबाहुवर्गसंयोगमूलं कर्णः... केने मंगादिषडाशिगते कोटिफलं व्यासाधे पक्षिपेत् । केन्द्र कादिषण- शिम कोटिफलं न्यासार्धादिशोधयेत् । एवं कृतं न्यासार्धमत्र कोटिः स्पात् । पान भुणाफउवर्ग पक्षिप्य मूली कुर्यात् । तन्मूल कर्णो भवति । x बाम. स्पष्टा. २३, लल. स्पष्टा. ३४, श्रीपति स्पष्टा. २६, सूर्य. स्पष्टा. ४.-१,ला. स्पहा. ३३, ब्राह्म. स्पष्टा. १४-५ श्रीपति. स्पष्टा. ९४। 'क' २ ‘न्द्रेजक' ३ चक्रमर्कील' ४ ' तः । अणं धनं वा खेरेगु भास्करस्य पसार सदा । भयवास्य भु' ५ 'विकर्णस्व' ६ ‘न्द्रे कश्यादि' - ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- पुनस्तमविशेषयितुमाइ- फलाहतः ॥६॥ व्यासार्धाप्तफलावृत्या कर्णः कार्योऽविशेषितः । अमाऽऽनीतो यः कर्णस्तमशीत्याऽऽप्ताभ्यामेव भुजाकोटिफलाम्यां पृथक्षनिहत्य व्यासान विभव्य लब्धे द्वे भुजाकोटिसंज्ञे भवतः । ताभ्यां पुनः पूर्ववत् कर्ण- मानयेत् । तत्कोटिसंस्कृतस्य न्यासाधस्य वर्गे तद्भुजावर्ग प्रक्षिप्प मूली कुर्यात् । तन्मूलं कर्ण इति । पुनस्तमपि कर्णमादावेवाशीत्याऽऽप्ताभ्यां भुजाकोटिफलाभ्यां निहत्य न्यातार्धन विभज्य भुजां कोटिं चाऽऽनीय ताभ्यां व्यासार्धेन च कर्णमा- नयेत् । पुनरप्येवम् । यावत्कृते कर्णदयस्य साम्यं भवति तावदेवं कुर्यात् । सो:- विशेषकर्णः । तदुक्तम्-व्यासाचाप्तकलावृत्त्या कर्णोऽविशेषितः कार्य इति । अत्रैवं गणितकमः-प्रथमानीते ये कोटभुजाफले ते व्यासाधंसोधिते भवतः । ताभ्यां पुनारष्टकर्णस्य भुजाकोटयाऽऽनयनमेवम्-यदि न्यासाधकर्णस्यैते कोटिभुजे तद्देष्टकर्णस्य के कोटिभुजे इति। ताभ्यामानीतकर्णस्याप्येवम् । एवं छते निमः कर्णो भवति ॥ ६॥ शीतांशोरप्ययं शेयो विधिः कर्णाविशेषजः॥७॥ बन्दस्यापि स्वभुजाकोटिफलाभ्यां कर्णमानीय पुनरेवमेवाविशेषयेत् । पग- इत इत्यत्र चन्द्रस्याशीत्याऽऽप्ते भुजाकोटिफले' एव फले भवतः ॥ ७ ॥ एवमविशेषकानयनमुक्त्वेदानीं स्फुटभुक्त्यानयनमाह- *न्यामाधसंगुणा भुक्तिमध्यः कर्णेन लम्यते । स्फुटभक्तिः सहस्रांशः शीतांशोरप्ययं विधिः॥८ व्यासाधन मध्यभुक्ति निहत्य अविशेषकर्णेन विभजेत् । तत्र उन्ध स्फुटमुकि- भवति । एवं सूर्यस्य शीतांशोरप्ययं स्फुटमुक्त्यानयने विधिः । स्वमध्यभूति न्यासपिगणितां स्वाविशेषकर्णन विभज्य लब्ध स्फुरभुक्तिभवति । भौरा- ८॥ लल्ल. स्पष्टा. ४५। 'णितकर्म- १ २ धिके भ' ३'टिभुजाफले त ' ४ 'कर्णविशेषणे' ५ 'त्या y''भ' ' सार्थनिहतां । , ·लधुभास्करीयम् । ११ शिकम्-पदि याताकणे मध्यभुकिर्लभ्यते तदा विशेषकर्णेन कियती भुक्ति- रिति( स्फुटभक्तिलन्धिः) । अत्र व्यस्तत्वात् वैराशिकस्य प्रमाणराशिगुणकारः । पिणाराशिहारकः । कथमत्र व्यस्तता भवेत् ? उच्यते-स्वल्पवृत्ते परतो पाप गतिरधिका स्यात् । बृहति वृत्ते घर: स्वल्पा स्यात् । तस्मादपस्तता स्यात् । अब केषिदाहु:-" व्यासार्धाप्त कोटिवर्गात् कार्पणादावृणं धनम् । कोट्या पदूनमुन्यातदलं गतिविधी अतिः " ॥ एततावेव भवति ॥ ८ ॥ इदानीं पक्रियान्तरेण येः स्फुटभुक्त्यानयनमाह- अन्त्यमाहितां भुक्तिं मध्यमा धनुपा हरेत् । लग्धं स्ववृत्तसंक्षुण्णं छित्त्वाऽशीत्या विशोधयेत् ॥ ९ ॥ मकरादिस्थिते केन्द्रे कर्कटादौ च योजयेत् । मध्यमुक्तौ सहस्रांशोः स्फुटमुक्तिरुदाहृता ॥ १० ॥ भनयमो-शब्दन वर्तमानखण्डज्योच्यते । स्वोच्चहीनस्य रेव जाया बत- मामलणान्या मध्यभुक्त्या निहत्य धनुर्भागेन विभज्य लब्धं स्ववृत्तेन त्रिकन निहत्याशीत्या विभव्य लब्धं मकरादिगते केन्द्रे मध्यभुक्तेविंशोधयेत् । कर्कटा- दिगते केन्द्र मध्यभुक्तौ प्रक्षिपेत् । सार्कस्य स्फुटगतिः । अत्रैवं गणितकम- पदि धनुर्मागेण वर्तमानखण्डम्या लभ्यते तदा दिनगतितुल्यधनुषा किपतीति ग्यासान्यालन्धिः । तया पुनरेवम् -पदि व्यासाधमण्डले इयती तदा स्वबरी कियतीति दिनग्याफललब्धिः। मकरादौ प्रथमपादे धनभुजायाः क्रमेण हातवत्त्वं माति । दितीये मणभुगायाः क्रमेण वृद्धिमत्त्वं च तस्मान्मकरादावृणमुक्तम् । करादौ तु पथमपदे ऋणभुजायाः क्रमेण हासवत्त्वं द्वितीयपदे धनभुजायाः क्रमेण वृद्धिमत्त्वं च भवतः । तस्मात्कक्पादौ धनमुक्तम् ॥ ९॥१०॥ पन्द्रस्य स्फुटभुक्त्यानयनमाह- उस्कमक्रमतो प्रायाः पदयोरोजयुग्मयोः । वर्तमानगुणादिन्दोः केन्द्रभुक्तेः कलावशात् ॥ ११ ॥ --- x सूर्य. स्पष्टा. ४७-१, बाझ. स्पष्टा. ४१-२, लल्ल. स्पष्टा. ३८, श्रीपति. स्पा. १०-१चार्य. स्पष्टा. १५। - १ 'पण इत्या '२ 'न्द्रम ·पारमेश्वरव्याल्यातमू- भायन्तधनुषो ज्ञेयं फलं भैराशिककमात् । गनगन्तव्यधनुपी केन्द्रभुक्तर्विशोषयेत् ॥ ११॥ इत्यमाप्तगुणं हत्वा वृत्तेनाशीतिसंहृतम् । प्राग्वत क्षयोदयाविन्दोमध्ये भोगे स्फुटो मतः ॥ १३॥ केन्द्र भुकिदिने स्वतुङ्गयोगत्पन्तर केन्द्रभुक्तिकलावाद् इन्दोर्षमानलम- ज्यातः भोजयुग्मपदयोरुत्क्रमेण कमेण च जीवा मासाः । भाषन्तपनुनोः गाउँ राशिकं ज्ञेयम् । एतदुक्तं भवति-चन्द्रमध्यमात् स्वतुङ्ग विशोग्य गुणा. मानीय लिप्तीकृत्य धनुर्भागेन विभव्य वर्तमानधनुर्भागे गांशमध्यांशं च प्रथा विन्यस्य भोजपदे सति वर्तमानधनुर्भागे गतांशं वर्तमानखण्डव्यपा निहत्य धनुर्भागेन विभज्य लन्धजीवामादाय वर्तमानधनुर्भागे गांशं केन्द्रभुक्तपिशो- पयेत् । पुनस्तछपं धनुषा विभग्य लग्धफलतमिता जीवा वर्तमानाबाद उरकमेण संगृह्य पूर्वानीतजीवया योजयेत् । पुनर्धनुषाऽऽप्तकेन्द्रभक्तिनाये शिष्टेनोत्क्रमगुणेन निहत्य धनुषा विभय लब्धजीवां च पूर्वजीवया योजयेत् । एबमोमपदे । युग्मपदे तु वर्तमानधनुष्पेष्यांशं वर्तमानजीवया निहत्य धनुषा विभष्म लन्धजीवामादाय वर्तमानधनुर्भागे एष्यं केन्द्रभुक्तविंशोधयेव । पुनरपि शिरकेन्द्रभुक्तिवशात् क्रमेण जीवा ग्राणाः । एवमुत्कमक्रमतो जीवा मामाः । भत्र गुणशन्दो जीवापयर्यायः । यदीहोत्कमयाया अवसानं भवति बना शिष्ठचापत्य क्रमज्या प्रायाः । क्रमज्यावसाने उत्कमच्या प्रामाः । तत्र ताभ्यां क्रमोत्कमाभ्यां गतिफलं पृथग् पृथगानीयते । भुक्तदिनभोगस्य साम- म्यादुत्क्रमक्रमविधिः । इत्थमाप्तगुणं स्ववृत्तेन सप्तभिर्निहत्याशीत्या विमम्प में प्राग्वन्मकरादो कर्कटादौ च मध्यभुक्तौ अणं धनं च कुर्यात् । पदा पुनहला- मफलं क्रमफलं च विद्यते तदा तद्द्यं तत्तत्पदवशाद् मध्यभक्तो कार्यम् । त फुटभोग इति ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ एवमर्केन्दोः स्फुटभोगानयनमुक्त्वा पुनस्तस्य कैबिदितं दूषणं मदर्शपति- १ पोर्शे ' २ ‘क्तिव' । ३ ' शादर्तमानमिन्दो ख' ४ ओजे प' ५ 'सहितापा जी'। 'म क्रमकमफ स्फुटा भो' '८' ·लभास्करीवम् । RU अभिनरूपतो भुक्तचापभोगपिचारिकः। रवेरिन्दोश्च जीवानामूनभावायसंभवात् ॥ १४ ॥ एवमालोच्यमानेयं जीवामुक्तिर्विशीर्यते । एकस्मिंश्चापभागे चरतो खेतदिनत्रयेनियरूपत्वादिन्दोः फेवभूषिम- पाना जीवानामेकस्मिन् दिने जनताद्यसंभवाच्च जीवासाविते मुकिर्षिशी- येते । भुक्त्योः क्रमाद हासवृद्धिमचाभावादस्फुटत्वं भवतीत्यर्थः । तत्कालीन परपयं दोषः न ? भुक्तदिनभोगे इति वेद्यम् । अथवा-उत्कमकमातस्त्र बचत- पादुकं धनर्णत्वमनङ्गीकृत्य दूषणमुक्तं तदा जीवानामूनभावः गम्पमा स्फुटगतो मध्यगतितमत्वं च न संभवति ॥ १४ ॥ कर्णभुक्तिस्फुटाहोर्वा विश्लेषस्फुटयोईयोः ॥ १५॥ कांनीता मुक्तिः स्फुटा भवति । इयं तत्कालभक्तिः । पत्कारमयो पर पविनारिकाकास्वशाकिस्तत्कालभातः। अथवा वयोरहनोरिसमा पाटी- तयोः स्फुटपोरन्तरं स्फुटभुक्तिः । इयमपि दिनभुक्तिः स्थान ( पकाउणा) ॥१५॥ इदानीमपक्रमापानपनमाह- +सप्तरमरामिरूपाणि परमापक्रमो गुणः । तरस्फुटाकंभुजाभ्यासास्त्रिन्ययेष्टावमो तम् ॥ १५॥ बारम्बामिलपाणि १३९७ परमापक्रमगुणः स्यात् । तेन सागवाना निहत्य विग्यया विभजेत् । तत्र लन्धमिष्टापक्रमजीवा स्यात् । स्टागने. मापनमसंस्कारयुतस्फुटाई उच्यते । अयनचलनं तु- "कल्यम्मातिथिषभिराप्तमपनं पाहाशिपूर्व कुलं तहकान्तिलिप्तकामृणधनं स्याद्गोलतो भास्करे। . +सूर्य. स्पृष्टा. २८, बाम. पहा. ५५, लस, पन। पता भु' २ 'पभाग ३ 'रिणा' ५ 'वेदिनभुके ५ स्वाद । मषेत्वोध' ऊनास ७ 'वाद अभिनरूपता साद । अत एवं प्रपिता श्रीवाभुक्तक'८ स्फुटा भ' ९ 'लप'।१० ९ 'प'।१०'हातबा. 'पापमोर ' १९तिः । भवति । इ' १३ ' भ्यासवि' १४ 'शिरियताण' ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- सौम्पादक्षिणवः कमादिनदलच्छायाविधौ सर्वदा माम्यस्मिन् मदाधिपस्य प तथा मध्यममाया विपो॥ इत्पनेन पेपम् । भस्यायमर्थः-कलेरतीतानन्दान् विन्यस्य तिथिमिः ६१५ विभनेत् । तत्र लम्भं राशिभंवति । पुनस्तच्छेषात् त्रिंशदादिगुणितात् निपिानि- पेशादयो मालाः। एवमानीतस्य राश्यादे जन्ययाऽपक्रमगुणमानीय चापी पनि। बदाकमपापमयनचलनतंजं भवति । तविस्फुटे चन्द्रस्फुटे च माणं धनं वा कुयात् । विधिपभिरामस्य रास्यादेर्मेपादिगतत्वे ऋणं कुर्यात् । तुलादिगतत्वे धनं कुयां । एनन् कदा करणीयमित्यत आह-दिनच्छायाविधौ सर्वदेति । दिनदलण्या- पाशनान्दोईक्षिणोत्तरगतिरुक्ता । तयोर्दक्षिणोत्तरगत्यवगतो एतत् तदा कम्पम् । नान्यस्मिन् दक्षिणोत्तरगतेरन्यत्र एतन कुपांत् । नक्षत्रापरगवी न वित्यर्थः । दक्षिणोत्तरगत्यवगतावेव विंशद्गुणचन्द्रमिते (१३३.) एक- कायनं सदस्यते- कलेरतीतान्दगणे रन्ध्रा प्रेष्वन्धिसमिते । अयनांशाः पश्चदश लिप्ताः सप्तधनात्मकाः"॥ इति । भवापक्रमानयन एवं पैराशिकम्-यदि त्रिज्यया परमाक्रमो लभ्यते तदेतज्यया कियानितष्पिकमलन्धिः ॥ १६ ॥ तद्व्यासकयोस्तु विश्लेषस्य पदं भवेत् । स्वाहोरात्राविष्कम्भः... गपकमवर्गहीनस्य विग्यावर्गस्य मूलं स्वाहोरात्राविष्कम्भसंझं माति । विण्याकर्णक्षेत्रज्वमस्वाहोराबायो जाकोटितवान् । पलज्येष्ठावमाहता ॥ १७ ॥ + क्षितिज्यालम्बकेनाऽऽप्ता पापकर्म परम्पया निहत्य उम्बकेन विभजेत् । तत्र लग्मं क्षितिग्या नाम । भवति । भवेदं पैराशिकम्-पदि लम्बकतुल्येऽपक्रमे पलज्या तुल्या क्षितिजोन्म- गावरग्या देखापक्रमे कियती क्षितिजोमण्डलान्तरम्येति ॥१७॥ + सूर्य. स्पष्टा. ६, बाम. स्पष्टा. ५६-८, श्रीपति. स्पहा. ६ -। १'यं प्र । २ 'त्योदि' ३'छापमा' ४ ' मे फलज्याभि ·लघुभास्करीयम्। ३१ व्यासार्धेन हता हता। स्वाहोरात्रेण यल्लब्धं चरं जीवामिप्यते ॥१८॥ सां क्षितिज्या व्यासार्धेन निहत्य स्वाहोरात्रेण विभजेत् । तत्र उम्मं पर- जीवा भवति । अत्रैवं त्रैराशिकम्-पदि स्वाहोरात्रमण्डले इयती ज्या तदा ग्यासार्धमण्डले कियतीति चरज्यालन्धिः । एतेषां क्षेत्रादिपदर्शनाय गोलं बन्नीयात् । कथम् ? उच्यते-वंशशलाकादिना निर्मितं षष्टयकाकितम पूर्व पूर्वापरमध कचं निधाय अपरं षष्टिशतत्रयाङ्काङ्कितं दक्षिणोत्तरमुपपोष- नितस्वस्तिकं निधाय तथालतमपरं मण्डलं तयोहिाक्चतुष्टयणनितस्वास्तिकं निभ्यात् । तानि विषुवन्मण्डलानीति प्रसिदानि । तेषु यत् पूर्वापरं तत् पटि- कामण्डलम् । पुनः षष्टिशतायाङ्काकितमपरं मण्डलं पूर्वापरं पूर्वापरस्व- स्तिकयोस्तियंनिधाय उपरि स्वस्तिकादक्षिणेनाधःस्वस्तिकाम्नोत्तरेण परमापक्रमकाष्ठान्तरे दक्षिणोत्तरशलाकयोश्चतुर्विंशतितमे भागे पनीयात् । एवईपरं मण्डलम् । ततस्त तुल्पमेवान्यन्मजलं संचारि दर्शयेत् । तहिमेपमण्डलम् । तत्तु यत्र चन्द्रमसः पातस्तस्विकार्धान्तरे च नियंग बनी- पात् । यथा पातचक्रान्तिराभ्यामुदग् दक्षिणतश्चक्रचतुर्भागे अर्थपत्रममागा भवन्ति । एवमन्येषामपि । स्वेभ्यः स्वेभ्यः पातभागेभ्यो विक्षेपमण्डलान्यदग्दाक्षि- गानि स्वस्वविक्षेपभानान्तरालानि भवन्ति । पातावस्थितिशपमण्डले उक्ता- वारामहेन्दुपाता प्रमन्त्य नसमपमण्डलेऽर्कचेति । अतोपमण्डलव एष स्फुटवल शनिबजगुरुकोणे विक्षिपन्ति । बुधशको तु शीघोच्चवशात् । उक्त - अपमण्डलस्य चन्द्रः पाताद् यात्युत्तरेण दक्षिणतः । कुलगुरुकोणावं शीघोच्नेनापि बुधशुको "॥ति । स्वाहोरात्रमण्डलान्यपि बहूनि । अतः कानिचित् पदार्यन्तेबिगु पतस्वावदुचरतो दक्षिणतश्च राश्यन्तापक्रमकाष्ठतुल्पान्तरेषु पूर्वापरापतानि मण- जानि पनीयात् । तानि स्वाहोरात्राणि । लक्ष्णां चायरशलाकामची दक्षिणो- परस्वस्तिकावमेदिनीं निधाय तन्मध्ये भूः समवृत्तों मृदादिना पदश्यते । लाहोराम- मगारेषु च दक्षिणोसरायतानि सूत्राणि घटिकामण्डलमध्याभिषज्नीयात् । वेषा. १ 'परजी'। २ ‘पम' ३' चन्द्रं '४' कोणगं वि। ?

·- पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- मान्यपकमन्या स्वादोरागविषुवनमण्डलसंपाते-सूत्रस्पैकममं बना परं पका- पन्चिरे वत्स्वाहोरामविभुषन्मडलसंपाते बनीयात् । तदधै स्वाहोरात्रन्या । भय पारस्प दक्षिणोचरस्वस्तिकयोनहिरपःशलाकायां पहला चतुराग वा शरानिक निस्वलं निदध्यात् । तत्पर्यन्तायःशलाकातुल्यविष्कम्भं पका. पान्तरकवर्ष मण्डलं दक्षिणोत्तरं निधाय तन्मध्ये पञ्जरं संस्थाप्य पारेषाव यासागका प्रवेश्य तथा निदध्यात्, यथा शरदण्डिका पसरदयसीमावगाहिनी मेबकि । पारमाणं चान्यत् पूर्वापरायतमुपबंधोजनितस्वस्तिकं निदध्यात् । स्सिममणलं पुनरप्यपरं तत्तुल्यं दिक्चतुष्टयजनितस्वास्तिकं स्वस्तिकतंपाइप- पायाशलाकापोतं निदध्यात् । तत् क्षितिजम् । उक्तं च- पूर्वापरमध उर्व मण्डलमथ दक्षिणोन्तरं चैव । किवि समपार्थस्थं भानां योदयास्तमयो "॥ इति । एवं पारद्वयमुक्तम् । तयोहिःस्थितः खगोल इत्याल्यायते । भय नक्षत्रपञ्जरमिति । एवमयं गोळो विषुवत्यवतिष्ठते । तत उत्तरेण दक्षिणेन वा पादानक्षस्वावत्पमाणपरिच्छि नभागे खगोळोत्तरदक्षिणस्वस्तिका- भ्यामुपर्यवश्व वेधी हत्या पूर्व शलाकाम्यायःशलाके निष्कमम्य वौ मवेशयेत् । र संविषयगोलावस्थितिः। अथ खगोलपमाणमेवान्यन्मण्डलं बकायादार- अलेपायापलामोतं निदध्यात् । तदुन्मण्डलम् । उक्त च- पूपिरवियन्तः क्षितिगादकाग्रयोश्च लमं यत् । न्मणार्स मवेत्तत् क्षयडी यत्र दिवसनिशोः" ॥ इति । भमा यत्र रक्रियते सन स्त्रस्यैकम बवाऽन्यत् पूर्वतोऽपरवो पा पाक्षितिजोमहलविवरदिगणान्तरितेवनीयात् । वर्ष वितिया। लगायत ना सनस घटिकामालापरपाः तावत्पन्वरे स्वाहाताने सलोन् । नदया। तथा वन्मभ्येऽप्यन्यत् इत्रामं वो नित्यका- निषदे पनीयात् । तदकांमा । एवमर्धायचतुरभं क्षेत्र मववि Han रोमाविकम्भः । म '२ 'काविष्कम्मतु, ३ तन्मण्ड' ४' माश पूर्वापरस्वति च ६ विकलणक्षि ' ध्वा परमादित्य' ·२५ लघुभास्करीयम् । तशापलिप्तिकाः प्राणाः तग्नरज्या चापीकता लिप्ता भवन्ति । चापस्यैव हि लितास्वं न पुनीषायाः। सलिमाः पाणाश्च भवन्ति । लिप्तापाणयोस्तुल्यत्वात् । यतोऽपमण्डेलगता निमा परिकामण्डलगताः पाणाश्च संख्यया तुल्याः। भथ तैमरपाणैश्चरसंस्कारमाह- स्फूटभुक्त्या समाहताः। खखपडघनभागेन लभ्यन्ते लिप्तिकादयः॥१९॥ उदग्गोलोदये शोध्या देया याम्ये विवस्वति । व्यत्ययोऽन्तःस्थित कार्यों न +मध्याह्नार्धरात्रयोः॥२०॥ परमाणान् ( रवेः ) स्फुटभुक्त्या निहत्य खखषड्यनभागेन २१६.. अहोरात्रमाणसमूहेन विमज्य लब्धं स्फुटसूर्य कुर्यात् । उदग्गोले उदये कणं कुर्यात् । दक्षिणे गोले उदये धनं कुर्यात् । उदग्गोलास्तसमये धनं दक्षिणगोलास्तमये मणं मध्याह्ने अर्धरात्र र एतदुभयमपि न कुर्यात । एतदुक्तं भवति--देशान्तरसंस्कृतं रविमध्यमं पृथग्विन्यस्प वस्मात्स्वमन्दोच्चं विशोध्य भुजाफलमानीय तेन भुजाविवरं स्वमध्यमे रुत्वा तं स्फुरीकृत्य तस्मिंश्चरसंस्कारं कुर्यादिति । एवं वा कुर्यात्-चरपाणान्स्वमध्यभु- क्या निहत्पादोराबासाभिर्विभज्य लन्धदेशान्तरभुजाविवर संस्कारगुते रबिमध्यमे कत्वा स्फुटी कुर्यात् । स स्फुटोऽर्को भवति । चरसंस्कारहीनो हि ग्रह उदा- मडलोदयकालजो भवति । तस्य क्षितिजोदयकालजत्वसंपादनं संस्कारेण क्रियते । क्षितिजो पुत्तरगोले उदयास्तमययोझणधनत्वं दक्षिणगोले रदयास्त- मपयोनिर्णत्वं च भवति । मध्याह्नार्धरात्रयोस्तु पूर्वापरयोरुन्मण्डलाभ्यां पाद- शनारिकान्तरे दक्षिणोत्तरमण्लावस्थानान्न भवनि । अत्रैवं पैराशिकम-पपहो- रामातुमिमहस्य स्फुटभक्तिमध्यभुक्तिवा उभ्यते तदा चराधासुभिः का मुकि. रिति ॥ १९॥२०॥ परमतो तत्साधितयोरहनिशार्मानानयनमाहं- + सूर्य. स्पष्टा. ६३, ब्राह्म. स्पधा. १९, ५६, श्रीपति. स्पष्टा. ६९-७० । १ 'लतो लि' २ ' लहताः' । ३ युक्तगोले उन्मण्डलादधो दृश्यते । दक्षिणे गोले उन्मण्डलाबुपरि क्षितिज दृश्यते। अत उत्तर.' ४ · गेन' ५ 'मानमा । ४ ·पारमेश्वरव्याख्यातम्- - * उदग्गोले द्विरभ्यस्तैश्चीयतेऽहश्वरासुभिः । निशाऽपचीयते तत्र गोले याम्यविपर्ययः ॥११॥ पदग्गोले द्विगुणितश्चरपाणैरहथीयते संयुज्यते । विशन्नाडिकापमाणोषधी- यत इत्यर्थः। तत्र निशा अपचीयते हीयते । त्रिंशन्नाडिकापमाणा निशा दिरभ्यस्तैश्चरासुभिहीयत इत्यर्थः । याभ्ये गोले विपर्ययः । अहरपनीयवे निशा तु चीयते इति उदग्गोले क्षितिजस्योन्मण्डलादधोगतित्वादिनवादिः । भन्यत्रोचंगतिवाहिनहानिः ॥२१॥ चन्द्रादीनामपि भजाविवरादि कर्तव्यमित्याह- भास्वद्भुजाफलाभ्यस्ता मध्या भुक्तिनिशाकृतः। रविवच्चक्रलिप्ताप्तमिन्दुमध्ये धनक्षयौ ॥ २२ ॥ इन्दमहणं कुजादीनामप्युपलक्षणार्थम् । आदित्यस्य भुजाफलेन ग्रहस्प मभ्यगतिमुच्चगतिं च निहत्य चक्रलिप्ताभिर्विभज्य लब्धं देशान्तरशकाग्दसंवे ग्रहमध्यमे उच्चे च रविभुजाया धनर्णवशादनमणं वा कृत्वा स्फुटी कुर्यात् ) स्फुटकरणे भुजाकोटिविभागं तत्फलानयन फलस्य ऋणधनस्वकल्पना को- नयनं तदविशेषकरणं च भास्करवद्वेदितव्यम् । तदुक्तम्- आदित्यकर्मणी तुल्यं शेषमिन्दोर्विधीयते ॥ इति ॥ २१॥ इदानी चन्द्रादीनां चरसंस्कारमाह- चरमाणे रवहत्वा स्फटमेक्तिं निशाकतः । अहोरात्रासुभिरिछत्त्वा यत्फलं लिप्तिकादि तत् ॥२३॥ धनक्षयौ स्फुटे चन्द्रे भास्करस्य वशास्सदा । आदित्यकर्मणा तुल्यं शेषमिन्दोविधीयते ॥ २४ ॥ खबरपाणे मेहस्य स्फुटभुकिकला निहत्याहोरात्रासुभिर्विमग्य लम्ब निमादि सदा भास्करस्य पशादास्करस्य गोलक्शात्तस्य कालवशान महस्फुरे कुर्यात् । स स्फुटग्रहः । अथवा रवेश्वरपाणान् ग्रहस्य मध्यभुक्त्या निहत्या.. * सूर्य. स्पष्टा. ४६, लष्ठ. स्पष्टा १६, ब्राह्म. स्पष्टा. २९, श्रीपति. स्फुटा. १५. ग्रह. स्पष्टा. ६१.। १'भुक्तिन' २ 'भिहत्वा' ·लघुभास्करीयम् । होरामातुभिविभभ्य बन्धं भास्करस्य गोलकालवशात् शकान्ददेशान्तरभुजा- विवरसंसाते ग्रहमध्ये उच्चे च कृत्वा स्फुटी कुर्यात् । स स्फुटो ग्रह इति ॥२१ . इदानी नक्षत्रापानयनमाह- लिप्तीकतो निशानाथः शतैर्भाग्योऽष्टभिः फलम् । अश्विन्यादीनि भानि स्युः षष्ट्या हत्वा+गतागतम्॥२५॥ गतगन्तब्यनाइयस्ताः स्फुटभुक्त्योदयावधेः । स्फुटपन्ध्र लिप्तीकत्याष्टभिः शतेविभज्य तत्र लब्धान्यधिन्यादीनि नक्ष- पाणि भवन्ति । शिष्टं वर्तमाननक्षत्रस्ये गतं वा एव्यं वा लिप्तादिकं पटया निहत्य स्फुटभुक्त्या लिप्तीकतया विभजेत् । तत्र लन्धा गतगन्तव्यनाहिका भवन्ति । उदयावधेः । उदयाद्ता गन्तव्या वा भवन्तीति ॥ २५ ॥ अर्कहीनो निशानाथो लिप्तीकृत्य विभज्यते ॥ २६ ॥ शन्याश्विपर्वतैर्लधास्तिथयो या गताः कमात् । मुक्त्यन्तरेण लभ्यन्ते षष्ट्या हत्वा ४गतागतम् ॥२४॥ स्फुटाकहीन स्फुटचन्द्रं लिप्तीकृत्य शून्याधिपर्वतैः ७२० विभग्य तन्धाः शुरुमतिपतिथयः स्युः । वर्तमानतिर्गतं गन्तव्यं वा षड्या निहत्य सीन्दोः स्फुटभुक्त्यन्तरेण विभन्य लब्धा गतगन्तव्यनाडिका भवन्ति ॥२४॥ तिथ्यर्धहारलग्धानि करणानि बवादितः । विरूपाणि सिते पक्षे सरूपाण्यसिते विदुः ॥ २८ ॥ भकहीनो निशानाथः षड्राश्यधिकश्चेद्राशिषट्कं विशोभ्यान्यथा केवलं तं लिप्तीकस्य तिथ्य तारेण ३६० विभज्य लब्धानि बह्वादीनि करणानि भवन्ति । किंतु विरूपाणि सिते पक्षे सरूपाण्यसिते । पाश्यूनश्चेत्नानि फलानि विरूपाणि भवन्ति । षड्राश्यधिकश्वेत्तानि फलानि सरूपाणि भवन्ति । गतगन्त- पादि पूर्ववद्रष्टव्यम् ॥ २८ ॥ + सूर्य. स्पष्टा. ६४, ब्राझ. स्पष्टा. ६१. लल्ल. स्पष्टा. २३, श्रीपति. स्फुटा. ७५, ग्रह. स्पष्टा.५७ । सूर्य, स्पष्टा. ६६, ब्राह्म. स्पष्टा. ६३, लल. स्पष्टा. २२, श्रीपतिस्फुटा. ७१, मह. स्पटा. ६६ १.स्य गतं भवति । वर्तमाननक्षत्रस्य ग' २ 'गते' ३ दापास्तिथ ' ४ 'बबादि' ५'प्यारे' ५ 'पवादी ·२८ पारमेश्वरग्याख्यायुतम्- + सूर्येन्दुयोगे चकाधं व्यतीपातोऽथ वैधतः । चक्रे च मैत्रपर्यन्ते विज्ञयः सार्पमस्तकः ॥ २९ ॥ सूर्येन्दोः स्फुटययोगे चार्धे राशिषटके सति व्यतीपातो नाम दोषः स्यात् । सूर्येन्दुयोगे चके द्वादशराशिके सति वैधतो नाम दोषः स्यात् । पका- रेण व्यतीपातश्च । सूर्येन्दुयोगे मैत्रपर्यन्ते मैत्रस्य परार्धे सति सार्पमस्तकव्यती- पातो नाम दोषः स्यात् । एवं व्यतीपातत्रयमुक्तम् । महाव्यतीपातद्वयं तु सूर्योन्दोरपक- माद्देदितव्यम् । कथम ? यदा रविचन्द्रावकगोलगौ भिन्नायनगौ च भवतः। अथवा-एकायनगी भिन्नगोलगौ च भवतस्तदा तयोः स्फुटापक्रमचापद्यं तुल्यं रे. लाटवेधृतौ क्रमाद्भवतः। यावदकेन्द्रोम्बिसंपर्कार्धादूनमपक्रमचापान्तरं भवति तावद- नयोर्दोषः स्यात्। दन्तादूने दोष इत्यत्र दन्तशन्दन च निम्बसंपकाधमुक्तम्।।२९॥ इदानीं कुजादीनां स्फुटकरणमाह- केन्द्र कोटिभुजामौर्वी तत्फलणंधनादयः। भास्करादवोद्धग्या ग्रहाणां मन्दशीप्रयोः ॥ ३० ॥ महाणां मन्दस्फुटे शीभस्फुट च केन्द्रभजादि भास्कराभास्करबोय. ग्यम् । मेषादावणत्वादि ॥ ३० ॥ अथ वृत्तस्य स्फुटकरणमाह- * क्रमोरक्रमभवा जीवा पदयोरोजयग्मयोः । वृत्तान्तरेण संक्षुण्णा हरयासदलेन ताः॥३३॥ लग्धमूने क्षिपेवृत्ते शाध्यमप्यधिके फलम् । स्फुटवृत्तमन्यथा स्यान्मण्डूकप्लुतिवद्वतिः॥ ३२ ॥ महमध्यान्मन्दोच्चं शीघोमं वा विशोध्य पृथग्विन्यस्य ओजपदगते केन्द- भुनायाः कमज्यामानीय युग्मपदगे तु कोटया उत्क्रमज्यामानीय इत्तन्तरण +सूर्य. पाता. १, २, ब्राह्म. स्फुटगत्यु ३१-४, लल्ल. पाता.१-२, श्रीपति. पाता. १-१, ग्रह. पाता. १-२ । * सूर्य. स्पष्टा. ३८,ब्राह्म. स्पष्टा.१३, श्रीपति. स्पष्टा. २२, ग्रह, स्पा. - २३-४. १ . स्फुटार्यक्रम चापं तु ' २ केन्द्रे को ' ३ 'बदबयो' ४ भवां जीवा प' ५ अण्णां ह' ६ ताम ॥ ७' मभ्यधि' ·लघुभास्करीयम्। भोणयुग्मपदमतयोवृत्तयोरन्तरेण निहत्य विम्पका विभज्य लम्ब वर्मवाना- दसववृते कुर्यात् । वर्तमानवृनस्यान्यवनादूनत्वे (सति) धनं कृपात् । अधिकले कगं कुर्यात् । तत्स्फुटवृत्तं भवति । अन्यथा वृत्तस्य मण्डूकप्लुतिवद्गतिः स्यात् । कमवृद्ध्यादि न स्यादित्यर्थः ॥३१॥३२॥ +मन्दोच्चफलचापा) प्राग्वन्मध्ये धनक्षयो। कृत्वा शीघ्रोच्चतः शोध्यं शीघ्रकेन्द्रं तदुच्यते ॥ ३३ ॥ शकान्ददेशान्तरभुजाविवरचर संस्कारयुक्तं कुजगुरुमन्दानां मध्य विन्यस्य समन्दोच्चं विशोध्य द्विधा विन्यस्य एकस्माद् वृत्तस्फुटार्थं क्रमज्याकमयां वाऽऽनीय वृत्तं स्फुटीकृत्यान्यस्माद्भुजज्यामानीय स्फुटवृत्तेन निहत्या शरिया विभज्य लम्धं चापीहत्य तदर्ध स्वमध्यमे मेषतुलादिवशाद् ऋणं धनं वा कुर्यात् । पुनस्त शीमोग्चाद्विशोधयेत् । तत्र शिष्टं शीघकेन्द्रं नाम भवति । तस्मात्कमण्यामु- रकमज्यां वाऽऽनीय शीघवृत्तं स्फुटीकृत्य पुनरपि तस्मात् शीघकेन्द्रामुगाकोटपो- हभयोः कमज्यामानीय स्फुटशीघ्रवृत्तेन निहत्याशीत्या विभग्म भुषाफलं कोटिफर चाऽऽनीय भुजाफलं पृथग्विन्यस्य कोटिसाधन इत्यादिविधिना भुजा- कोरिकलाभ्यां सहकर्णमानीय भुजाफलं व्यासाचन निहत्य सहदानीतेन तेन कर्णेने विभज्य लन्धं चापीहत्य तदधैं मन्दचापा,संस्कने मध्यमे मेषतुलादो क्रमाचनमृणं कुर्यात् ॥ ३३ ॥ १ तस्माबाहुफलं हत्वा व्यासार्धन विभज्यते । कर्णेनाऽऽतस्य चापा) धनणे मेषतौलितः ॥३४॥ति । यदा मध्यमात् शीघोच्चं विशोध्यते तदा मेषतुलाशवृणधने स्यात् । अन्यत्समानम् । शीघकर्णस्याविशेषकरणं कदाचिदपि न क्रियते ॥ ३४॥ x शोधयित्वा ततो मन्दं बाझेः कृत्स्नफलं ततः। काष्ठितं मध्यमे कर्यास्फुटमध्यः स उच्यते ॥ ३५॥ + आर्य. काल. २२-३, लठ. स्पष्टा. ३२, सूर्य. स्पष्टा. २९, मा. स्पा १२, श्रीपति. स्पष्टा. १२, ग्रह स्पष्टा. १८. *सूर्य. स्पष्टा. ३४, ब्राह्म. स्पष्टो. १५, इ. स्पष्टा. ७३, श्रीपति. स्पष्टा. २४, ग्रह. स्पष्टा. ३४. Xसूर्य. स्पष्टा. ४३, प्राम. स्पष्टा. २५, ४०, लह. स्पष्टा. ३४, श्रीपति. स्पष्टा. २५, २६, ग्रहग. स्पष्टा. ३२. १" न कर्ण वि' २ 'नर्ण मे ' ३ 'ध्यमं कु.

·पारमेश्वरग्याल्यागतम्- वो पन्दनापान शीवापान र संस्कृताम्मध्यमान्मन्दोगं विशोप बलात्पूर्वजन्मन्दारमानीय पापीछत्य तग्नापं सकलं शकाम्ददेशान्तरभुजाषि- परपरसंस्कारयुकेऽस्य मम्पमे कणं धनं वा कुर्यात् । स स्फुटमध्यो नाम प्रहो भपति । पुनस्वं शीयोचाहिशोध्य पूर्ववत् भीमफलमानीय व्यासान मिहत्व चोपन विभप लमं पापीछत्य तचापं सकलं स्फुटमध्ये मेषतुलादी धमणे कुषात् । त स्फुटो पहो भवति ॥ ३५ ॥ पातयित्वा कृतं शीघ्राच्छीघ्रन्यायागतं फलम् । चापित सकलं कुयांस्फुटमध्ये स्फुटो मवेत् ॥ ३५ ॥ इति ॥ ३६॥ कुजनिगुरूणामेवं स्फुटपिपिरित्याह- कुजार्कसतसूरीणामेवं कर्म विधीयते ॥इति । उधमार्गवयोश्रीय प्रक्रिया परिकीत्यते ॥ ३७॥ प्रागेव चलकेन्द्रस्य फलं चापदलं स्फुटम् । यस्तं स्वकीये मन्दोच्चधनणे परिकल्पयेत् ॥ ३८ ॥ पुषमार्गपोः फलकेवस्य फलमापदलं स्वकीयमन्दोग्ने पनर्णन्पत्ययेन संस्कृपात् । एतदुकं भवति-सुधभार्गवयोमध्यमं स्वशीमोच्चादिशोप तस्मात् धीमन्यापेन उपचापम(करप स्वकीयमन्दोग्चे व्यस्तं मेवादी काणं तुगी धनं वात् । इति । पुनस्वन्मदोच्चं स्वमध्यमादिशोध्य तस्मान्मन्दन्यापेन गर्म फलं पाहित्य वच्चापं तकलं स्वमध्यमे पूर्ववत् कुर्यात् । त स्फुटमध्यो भरवि । वस्मात्स्फुटमध्यात् शीजन्यायेन शीषफलमानीय चापीरुत्य पत्तक स्फुटमध्ये कांत् । स स्फुटो प्रहः ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ यते स्वम ' २ ' शोषामित्वा तु लं शी' चापि प्र' ·लघुभास्करीयम् । " तेन मन्देन यल्लम्धं सकलं तत्स्वमध्यमे । स्फुटमध्यश्चलोचन संस्कृतः स स्फुटो प्रहः ॥३९॥इति । + वर्तमानो ग्रहस्तुल्यः श्वस्तनेन यदा भवेत् । वक्रारम्भस्तदा तस्य निवृत्तिर्वाऽय कीर्तिता॥४॥ पर्वमानदिनोदयकालजो ग्रहो यदा परदिनोदयकालजो ग्रहो यदा परदिनो- दयकालजेन तुल्यो भवति तदा वस्य ग्रहस्प वकारम्भो वानिवृत्तियां भवति श्वस्तनेऽद्यतनाच्छुढे वक्रभोगः प्रकीर्तितः । विपरीते विशेषोत्थश्चारभोगस्तयोः स्फुटः ॥४१॥ भपतनमहात् वस्तनमहे विशोषिते पच्छिध्यते तदक किवि । सस्त. मादयतने विशोषिते' यच्छिष्यते तत्स्पष्टगतिभवति ॥ ४॥ इति पारमेश्वरे द्वितीयोऽध्यायः ॥ + सूर्य. स्पष्टा. ५१-४, ब्राझ. स्पष्टा. ४५-५१, लह. स्पहा. ४५-५१, श्रीपति. स्पष्टा. ३९-४१, ग्रहग. स्पष्टा. ५८-६.. १' मध्यं चलो':२ ते सति तयोविश्लेषजं लिप्तादिकं यत् तद ३ हे यो विरं यत्तस्कुदगतिर्भवति । सा क्रमभुक्तिरित्यर्थः ।

·- पारमेश्वरव्याख्याबुलम्- अथ तृतीयोऽध्यायः। पानी विमभाध्यायमुपदिदिक्षः पथमं दिग्विमागमाह- +दष्टमण्डलमध्यस्थः शकुच्छायागवृत्तयोः । योमाभ्यां रुतमत्स्येन ज्ञेये याम्योत्तरे दिशौ ॥१॥ पसूत्र समीको धरातले वृत्तमालिख्य तन्मध्ये विकाठोपर्यत्पूतजलपूर्व पर निषायाका विषं कुर्यात् । यथा तदुदकमेकधारं प्रसवति । तत्पनुतोदकवृत्तमान धरातलस्य समन्वमवगम्य समीकृतायामवनौ द्वादशाङ्गुलपमाणं शङ्ख विन्यस्प तन्मूलंमध्याहत्या इष्टसूत्रेण वृत्तमालिखेत् । तदिष्टमण्डलम् । वद्वृत्ते शकु- छायाममवेशनिर्गमभागयोन्दूि कृत्वा तद्विन्दुद्वयं मध्यं कृत्वा बिन्दुदयान्त- रालााधिकमानेन एकेनैव सूत्रेण वृत्तद्वयमालिखेत् । तथा रुते दक्षिणोत्तरायवं मत्स्पाकारं भवति । तन्मध्यमुखपुच्छानुगतं दक्षिणोत्तरं सूत्रं परिव्यस्तं विन्य- सेत् । वत्सूत्रामेऽमकडूनाम्योत्तरे दिशौ भवत इति पूर्वापरकपालयोरेकॉपमस्पैक- रूपत्वाभावे त्वयं कुर्यात् । मध्यदिनातुल्यकालान्तरित वृत्तत्रयमालिख्य तवृत्त- अयमवेशविन्दुभ्यो निर्गमविन्दुमापि सूत्रत्रयं मसाप सूत्रदयमागपरान्तरालयोरन्तरं केवलं दिगुणं त्रिगुणं चान्तमध्यवहिबिन्दुभ्यो दक्षिणत उत्तरतोऽयनवशात्म- सायं निर्गमविन्दवो पाया इति । अत्र बाह्मवृत्तान्तं सूत्रत्रयं प्रसार्यते ॥१॥ इदानीं विषुवच्छायया लम्बकाक्षगुणानयनमाह- समायां को दिशां मध्ये शडको ताज्जवस्थितेः । विषुवहिनमध्याह्नच्छायाया वर्गसंयुतात् ॥ २ ॥ + सूर्य. त्रिप्रश्न. १-४, ब्राझ. त्रिप्रश्न. १, श्रीपति. त्रिप्रश्न १-३, लल्ल. त्रिप्रश्न. ग्रह. त्रिप्रभ. ८-९। सूर्य. त्रिप्रश्न. १३-४, लल्ल. विप्रश्न. ४-५ ब्राह्म. त्रिप्रभ १०, श्रीपति. त्रिप्रश्न. ७, ग्रह. त्रिप्रश्न. १८ । १ 'स्थश' २ त्रं वृत्तपरिध्यन्तं वि' ५ एकोप' ६ · त् । छायाप्रवेशनिर्गमकालयोरपक्रमज्यादयमानीय तयोरन्तरं द्वादशा-गु- शकोश्छाया कर्णेनाङ्गल्यात्मकेन निहत्य लम्बकज्यया विभजेत्। तत्र लब्धमगुलात्मक प्राचीदिग्गतबिन्दुत उत्तरायणे उदङ्नीत्वा याम्यायने दक्षिणतो नीत्वा तत्र निर्गमबिन्दु दिति । तथा च कश्चिदाह-" भेदात्पूर्वापरक्रान्त्योश्छायाकांडगुलाहतात् A लम्ब. गत पूर्वविदोनीत्या कार्योऽत्र सोऽयनातू " ॥ इति । इदानीं । ७ दिशौ म' ताब। - लमृध्या ३ कृत्वा इ'४ ·लघुभास्करीयम् । शङ्कवर्गाद्धि यन्मूलं तंन त्रिज्या विभज्यते । शङ्कुच्छाया समभ्यस्ता लम्बकाक्षगुणो फलम् ॥ ३ ॥ समायामवनौ वृत्तमालिख्य दिग्विभागं कृत्व! दक्षिणोत्तरसूत्र पूर्वापर सूत्रं च पसायं तन्मध्ये वादशाङ्गुलशङ्कुज्ञाताज्जवस्थिति निंदध्यात् । आजवज्ञानं तु पथोकम्-- सूत्रैश्चतुभिरैवलम्बकसनिवदैातार्जवारु सपवृत्त गुरुर्नरः स्यात " इति । एवं स्थितस्य शङ्कोर्विषुवद्दिनमध्याह्न अपक्रमाभावदिनपध्याह्न छायां विज्ञाय तच्छायाङ्गुलं वर्गीकृत्य शकुंवर्गण द्वादशानां वर्गग संयोज्य तस्मा- इगयोगाद्यन्मूलं भवति तद्विषुवच्छायाकर्णः स्यात् । तेन कर्णन शकुणिसा- द्वादशगुणितां विज्यां विभजेन् । तत्र लब्धं लम्बकगुणा भवति । पुनरपि तेन कर्णेन छायागुणितां विषुवच्छायागुणितां त्रिज्यां विभजेत् । तत्र लब्धपक्षगुणो भवति । किमिति लम्बकोऽक्षगुणो वेति चदुच्यत-विषुवद्दिनमध्याहने रविभ- म्वन्तरालं लम्बकः स्यात् । तत्तदानीं महाशङ्कुरविख मध्यन्तरालमक्ष- ग्या तन्महाँच्छाया इति । एवमिह त्रैराशिकम-यदि विषुवच्छाया कर्णस्य एते कोटिभुजे तदा व्यासार्धकर्णस्य के काटिभुजे इति लम्बकाक्षज्याप्तिः । भव नावाक्षेत्रे दुष्टा स्त्री इति विषुवच्छाया ससौबल इति लम्बकज्या संहता इत्यस्यज्या ॥ २ ॥ ३ ॥ इदानीं स्वदेशे राश्युदयप्रमाणानयनाय चरानयनमाह- राश्यन्तापक्रमः कार्याः पूर्वचत्तच्चगमवः । पूर्वशद्धाः क्रमाचे स्यमंषगा वल्लकीभृताम् ॥ ४ ॥ राश्यतापक्रमः-एकराश्यपक्रमण द्विराश्यपक्रमेण विराश्यपक्रमेण च तबरा. पुषयमानयेत् । ते पूर्वशुद्धाः कार्याः । एतदुक्तं भवति--एकराश्यपक्रमसाधितं परमेका विन्यस्य तस्याधो द्विराश्यपक्रमसाधितं चरं विन्यसेत् । तस्याप्यों हिराश्यपक्रमसाधितचरोनं विराश्यपक्रमसाधितचरं विन्यसदिति । त मेपवर्ष- मिथुनानां कमाश्चरासवः स्युः । एतदुक्तं भवति-प्रथमश्चर आधभुजाराशेः स्यात् । द्वितीयस्तु द्वितीयभुजाराशेः । तृतीयस्तृतीयभुजारा शरिति ॥ ४ ॥ १'गुणौ कले' २ 'शकुं ज्ञातार्जवस्थि' । ३ ' भिरथ ल'। ४ ' तच्छा ५'यागुलगु ६ कुरविखमध्या' . • 'तम द्वि' ११ 'चरं प्रथमचरोनं वि : १२ मीना तत्तदा म ".. ५ ·३४ पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- ४ शन्यादिरसरूपाणि भूतरग्धं मुनीन्दवः । पश्चामिरन्ध्रशशिनो मेषादीनां निरक्षमाः ॥ ५॥ एते मंषादीनां भुजायाः प्रथमद्वितीयतृतीयानां राशीनां निरक्षणाः प्रमाणा सङ्कायामुदयासव इत्यर्थः । प्रथमस्य १६७० द्वितीयस्य १७९५ तृतीयस्म १९३५ ॥ ५॥ चरप्राणाः क्रमाच्छोध्या दीयन्ते व्युत्क्रमेण ले । स्वदेशमोदया मेषाद्यत्ययेन तुलादितः॥ ६ ॥ शून्यायादिशाशप्रमाणवयं क्रमेणोत्कमेण च विन्यस्य पूर्वत्रिकापथमादि- घरासवः शोध्याः । द्वितीयत्रिके तृतीयादिचरासंवो देयाः । ते मेवात्सदेशको दया भवन्ति । प्रथमविके तत्तच्चरासवः शोध्याः । द्वितीयत्रिके ततम्बरासः क्षेप्या इत्यर्थः । व्यत्ययेन तुलादितः-तुलादित्रिके तत्तच्चरासषः क्षेप्याः । मृगादित्रिके तत्तच्चरासवः शोध्या इति । गोलस्योत्तरोन्नतत्वान्मृमायाः मं कांद्याः शनैश्चाद्यन्ति तस्माच्चरस्य शोध्यत्वं क्षेप्यत्वं च भवतः ॥ ६ ॥ इदानीमिष्टकाले छायानयनाथ महाशङ्क्वानयनमाह- गतगन्तव्यघटिका दिनपूर्वापरार्धजाः। षष्टयाऽभ्यस्ताः पुनः षभिः प्राणाः दिनस्य पूर्वाय गतनाडी: पश्चार्ध गन्तव्य नाइश्चि षष्टया निहत्य पुनः पक्षि- गुणयेत । ताः प्राणा भवन्ति । गता वा गन्तव्या वा क्षितिजावधिकाः पाणा भवन्तीत्यर्थः। तेभ्यश्चरासवः ॥ ७॥ उदग्गोल विशोध्यन्ते क्षिप्यन्ते दक्षिणेतु ते । तेभ्या गतगन्तव्यमाणेभ्य उदग्गाले चरासवः शोध्याः। दक्षिणगोले तु - रासबस्तेषु क्षेप्याः। एवं कृतावुन्मण्डलावधिका भवन्ति । उत्तरगोले रमणास- स्पोन्नतत्वाच्चरस्य ऋणत्वं दक्षिण गोले क्षितिजस्योनतत्वाइनत्वं च मयति तेषां जीवा समभ्यस्ता साहोरात्रदलंन सा ॥ ८ न्यामार्धेन फले कर्याद भूज्यान्तस्य विपर्ययात् । Xलल्ल. त्रिप्रश्न. ९, श्रीपति. त्रिप्रभ.१७, सूर्य. त्रिप्रश्न ४४ ग्रहग. स्पधा. ५८, महा. भास्करीये. त्रिन १०। १ 'मधुम् ' २ ‘णे कृते ' ३ 'व्यनाडीमा' ४ ' स्ता स्वाहो' ५ 'मार्धातफलं " Aada - ·लघुभास्करीयम्। का वरसंकतानामुन्मण्डलावधिकानां गनगन्तव्यासूनां धनुभांगेन जीवामान- पेत् । सा जीवा घटिकामण्डले उन्मण्डलावधिका भवति । उन्मण्डलावधिक हि जीवामहणं युक्तम् । उन्मण्डलावधिकान्तां जीवां स्वाहोरागाविष्क. श्रेण निहत्य विम्यया विभजेत् । तत्र लब्धं स्वाहोरात्रमण्डले उन्मण्लाव- विका जीना भवति । अत्रैवं राशिकम्-पदि व्यासाधमण्डले इयती ज्या वदा स्वाहोरात्रमण्डले कियतीति । स्वाहोरात्रज्या यल्लन्धा फले जीवायां तस्य परस्य विपर्पयाद्भू यां कुर्यात् । एतदुक्तं भवति-अस्यां स्वाहाराजमण्डलोत्प- मायो जीवायामुत्तरगोले भूम्यां क्षिपेत् । दक्षिणगाले शोधयेदिति । एवं कृते स्वाहोरात्रमण्डले रविक्षितिजमण्डलगेरन्तगलगता जीवा भवति । जीवयोयोगी विशेषश्चात्र युज्यते ॥ ८ ॥ लम्बकेन पुनहत्वा त्रिज्यया शङ्कुराप्यते ॥ ९ ॥ क्षितिजावधिकामेतां जीवां लम्बकेन निहत्य विज्यया विभजेत् । तत्र लन्ध महाशाकुर्भवति । अवं राशिकम्-यदि व्यासाचतुल्येन स्वाहोरात्रगुणन जम्मकतुल्पः शकुलभ्यते तदेष्ट स्वाहोरात्र गुणेन कः शकुरिति ।। १ ।। नद्वर्गभ्यासकरयोस्तु विश्लेपान्तरजं पदम् । छाया सा द्वादशाभ्यस्ता शकुंभक्ता प्रभा स्फुटा॥१०॥ बछडु वर्गीकृत्य व्यासवर्गाद्विशोध्य शिष्टस्य यत् पदं मूलं तन्महा- छाया भवति । यासकर्णक्षेत्रस्य शङ्कुच्छाये हि कोटिभुजे भवतः । सा द्वादशाभ्यस्ता । तां छायां द्वादशभिनिहत्य महाशङ्कुना विभजेत् । तत्र सम्धं दादशाङ्गल शङ्कनेश्छाया भवति । प्रभा छाया. स्फुटा भवति । स्वपिह राशिकम्-पदि महाशङकुना महाच्छाया लभ्यते तदा द्वादशसंख्येन श. कुना का छायेति ॥ १० ॥ पदा पुनरुत्तरगोले इष्टासुभ्यश्वरासवोऽधिका भवन्ति तदा कथं शकान- पनमित्यत आह- इष्टासुभ्यश्चरागद्धौ व्यत्ययः शेषजीवया । इति । चरासुभ्य इष्टासून् विशोध्य शेषजीवया स्वाहोरात्रा निहत्य १ति । उन्मण्डलस्थेऽके घटिकामण्डले गे भाग उदेति इच्छाकाले च यस्तयोरन्त. राहण्यापर्यः । उन्म' २ ‘धिकानामेव हि' ३ ज्यालब्धिः । ४ ' त्योर्यद' ५ "म्यासापक' ६ ‘मित्याह' ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- न्यानार्धन विभज्य लब्धं भूज्यातो विशोध्य शिष्टं लम्बकेन निहत्य ब्यातान विभन्य लब्धं कुरिति । शर्वर्या शड़कुरर्कस्य कार्यों व्यस्तेन कर्मणा ॥१॥ सूर्यग्रहणे रात्रावपि रवः शकना प्रयोजनं विद्यते । तत्र व्यस्तेन कर्त- न्यम् । कथम् ! उत्तरगोले इष्टनिशामूनां चरार्धयुक्तानां जीवामानीय स्वाहो. रावार्धन निहत्य व्यासार्थनापहत्य लन्धाज्यां विशोध्य शिष्टालम्पकहताइचा- तानात शकुरिति । दक्षिणे चरभूज्मयोझणधनमेव विशेषः ॥११॥ इदानी द्वादशाङ्गलशकोश्छायया गतगन्तव्यबटिकानयनमाह- शकुच्छायागतियते मूलच्छेदं न संहरेत् । त्रिमौवी शकुनाऽभ्यस्तां शम्कस्तयत्ययाघटी ॥१२॥ छादगाङ्गलशङ्ख तच्छायां च वर्गीकृत्य एकमेकेन संयोज्यं तन्मूली - पति । तन्मूलं छंदको भवति । तेन च्छेदेन शकुनाऽभ्यस्ता दादशाङ्गतराइक- गणितां त्रिमोधी संहरत् । तत्र लब्धं महाशर्भवति । अत्रैवं पैराशिकम्- पदि द्वादशागलशाहककर्णेन द्वादशाङ्गलशकुलम्पते तदा व्यासापकणेन कः शङ्कुरिनि महाशङ्कुलब्धिः । तद्यत्ययाद् धर्टी शकानयनकर्मोक्तम् । लद्विपरीतकर्मणा घटी सिध्यनि । विपरीतकर्म तु यथोक्तम्- छेदं गुणं गुणं छदं वर्गमूलं पदं रुतिः। ऋणं स्वस्व मृणं कददश्यंगशिपासिद्धये " इति ॥१२॥ तवाहxच्यामार्धमंगुणः शङ्कुलम्बकंन ममुद्धृतः । लब्ध क्षयोदय भानो क्षितिज्यामौम्यदक्षिण ॥ १३ ॥ न्यामार्धनिहंत भूयः स्वाहोरात्रार्धभाजिते । लग्धं चापे चरप्राणा देयाः शोध्याश्च गोलयोः १४ ॥ - X लल्ल. त्रिप्रश्न. ३१ । १ . योऽप्यस्ते '। २ धन निहत्य' ३ ब्ध भू' ४ ' याकृतियुक्तेम्' ५ बकुम्त ' ६ 'ज्यम् ' ' क्वानयने ' ८ 'तिम् ' ९ ' दश्येरा'।

·लघुभास्करीयम् । सौम्यदक्षिणयोः षभिः षष्ट्या भूयश्च नाडिकाः । गतगन्तव्यजा ज्ञेया दिनपूर्वापरार्धजाः ॥ १५॥ महाशकुं व्यासार्धन निहत्य लम्बकेन विभज्य लब्धे भूज्यामुत्तरगोडे विशोध्य दक्षिणगोले संयोज्य व्यासार्धन निहत्य स्वाहोरात्रार्धन विभज्य लन्ध चापीकृत्य तस्मिन् चापे चरमोणानुत्तरगोले संयोजयेत् । दक्षिणगोले विशो- धयेत् । ते गता गन्तव्या वा पाणा भवन्ति । तान् षभिविभज्य सन्दं पश्या विमजेत । तब लब्धं नाहिका भवन्ति । इति ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५॥ इदानीं शङ्वानयनमाह- +अक्षजीवाहतः शाकर्लम्बकेन विभाजितः। अस्तोदयापरेखायाः शवयं नित्यदक्षिणम् ॥ १६ ॥ इष्टकालशकुमक्षज्यया निहत्य लम्बकेन विभजेत् । तत्र लम्धमस्तोदया- पसूनाइक्षिणायतं शङ्कयं भवति । एनन्नित्यदक्षिणं भवति । गोलस्योसरोचतत्वात् । औ राशिकम्-यदि सम्बकतुल्येन शङ्कुनाऽक्षज्यातुल्यं शङ्कम लभ्यते तदेष्टशकुना कियत् शवयामिति इष्टशङ्कपलब्धिः । एतच्छङ्कमादिगोले पदृश्यम् । कथम् ? उच्यते-तत्र प्रथमं तत्काले भगोलेऽपि एक क्षितिणं अवांथ तमं कल्पयेत् । तत्र पूर्वस्वस्तिकाइक्षिणेनोत्तरेण वाऽकांय काठतुल्पान्तरे क्षिति- जमण्डले सूनस्पैकमगं बद्ध्वा परमपरस्वस्तिकात्तथा बध्नीयात् । तदस्तोदयान- रेखा । पुनरपमण्डले यत्र भास्करोऽवनिष्ठते तत्र किंचिद्गुरुइव्यवदं सूत्रमवल- म्यैतद्भूमध्यं निर्गतसूत्रसंपातं यत्र लक्ष्यते तच्छङकुमूलम् । रविशमलान्तरं महाशकुः । पुनः शङ्कमूले सूत्रस्यैकमनं बद्ध्वा परमस्तोदयसूत्रे बनीयात् । तकनम् । तत्सर्वदाऽस्तोदयसूत्राद् दक्षिणायतमेव भवति । गोलस्य नियं- कारिषमणत्वात् । पुनरस्तोदय सूत्रशवग्रसंपाते सूत्रस्यैकममं बया परं शक्- इमस्तके मनीयात् । तत् स्वाहोरानेष्टज्या । सोऽत्र कर्णः। अन्ये कोटिभुने इति ॥ १६॥ + गला. त्रिप्रश्न. ४०, श्रीपति त्रिप्रश्न. ९१, ब्राह्म. त्रिप्रश्न. ६५ । १ 'प्राणैरुत्तर ' २ 'शवमान ' ३ 'न विभाजितः' ४ 'रेमि' ५ ' सूत्रात शं'६ साऽत्र' ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- इदानी पारिवलनानयनमाह- +स्वदेशोदयसक्षुण्णं राशिशेष विवस्वतः। राशिलिप्ताच्छतं लब्धमिष्टासुभ्यो विशोधयेत् ॥ १७ ॥ राशिशेष रवौ क्षिप्त्वा शेषासुभ्योऽपि यावताम् । प्राणा विशुद्धास्तावन्तो दातव्या राशयः क्रमात् ॥ १८॥ त्रिंशदादिगुणे शषे वर्तमानोदयाहृते । लब्धांशलिप्तिकायुक्तं प्राग्विलग्नं विनिर्दिशत् ॥ १९॥ तत्कालस्फुटसूर्यस्थितराबोरेष्यान्भागान् लिप्तीकृत्य स्वदेशोदयपमाणेन निहत्य एकराशिलिप्तासमूहन विभज्य लब्धमिष्टासुभ्यो विशोध रविस्थितराशी एष्यान् भागांश्च प्रक्षिप्य पुनरपि शिष्टासुभ्यो यावतां राशीनी प्रमाणासवः शोघ्याः, तावतां प्राणान्विशोध्य पूरितगशौ रवौ च तावतो राशीन्पक्षिप्य शिष्टासून विश्ता निहत्य वर्तमानगशिप्रमाणेन विभज्य लन्धान्भागान् शेषात् पष्टिगुणितात् तेनैवाऽऽप्ता लिप्ताश्च रवौ प्रक्षिपेत् । तदुदयलग्नं भवति । एतत्सा- यनार्केण कर्तव्यम् । अर्कस्फुट अयनचलन पक्षिप्य उक्तवदुदयलममानीय वस्मल्हमादयनचलनं विशोधयेन् । शिष्टं स्वमुदयलग्नं भवति । इति ॥ १७ ॥ १८॥१९॥ उदयलममुक्त्वा तेन नाडिकाकरणमाह- याग्विलग्नगतान्प्राणान्सपिण्ड्य व्युत्क्रमाद्रवेः । भभुक्तांशावधेः कालः कल्यते कालकाक्षिणा ॥ २० ॥ समस्य गतभागमारभ्य उत्क्रमेण रवेरमुक्तांशान्तं प्राणाः सपिण्डयाः। एत. दुक्तं भवति-सायनस्योदय लग्नस्य गतानंशान् लिप्तीकतान्स्वदेशोदयपमाणेन +सूर्य. त्रिप्रश्न. ४६-८, ब्राह्म. त्रिप्रश्र. १८-२०, लल्ल, त्रिप्रश्न. ११-१२, श्रीपति. त्रिप्रश्र. १८-२०, ग्रहग. त्रिप्रश्न. २-४ । * सूर्य. त्रिप्रश्न. ५०-१, लल्ल. त्रिप्रश्न. १३-४, श्रीपति. त्रिप्रश्न. २१-२, ग्रह. त्रि. - प्रभ.५-६। १प्ताहतं' २ नां प्राणा' ३ष्टं स्फुटल' ४ कृत्यस्ब ·लघुभास्करीयम् । निहत्य राशिलिमासमूहेन विभज्य लब्धानसुनेकन विन्यस्य सायनस्य रभुक्का- मंशान् लिप्तीकात्स्वदेशोदयासुभिर्निहित्य राशिलिप्तासमहेन विभन्य सम्मान- सम्बनिीतासष प्रक्षिप्य तदन्तरालमतराशिप्रमाणासंश्च पक्षिपेत् । तदिष्टकाल: प्रमाणात्मको भवति ॥ २० ॥ इदानीमामानयनमाह- क्षुण्णं परमया कान्त्या भजाज्यामुष्णदीषितेः। लम्बकेन विभज्याऽऽप्तामानां तां प्रचक्षते ॥२१॥ सायनस्य स्फुटार्कस्य भुजाज्यां परमकान्तिगुणेन सप्तरन्धामितुल्येन निहत्य लम्बकेन विभज्य लब्धमर्का नाम भवति । क्षितिजे यत्र रविरुदयं गच्छति तत्पूर्वस्वस्तिकयोरन्तरालगतजीवेत्यर्थः । अब वैराशिकद्वयमेकीकृतम् । कथम् ? इष्टभुजवाऽपक्रमानयनं प्रथमम् । तत्र परमापको गुणकारः । व्यासाधैं भागहारः। फलमिष्टापपम् । इष्टापनाकोग्रायनमपरम् । यदि लम्बकतुल्पनापेमन व्यासाप- तुल्यायं लभ्यले तदेष्टापमेन काऽकायोग। तत्र लम्बको हारः। व्यासार्धं गुण- कारः । पूर्वर व्यासाधं भागहारः । ततस्तयोस्तुल्यवानष्टयोरष्टभुजन्यायाः परापमो मुणकारः । लम्बको हारः । फलमर्कायति । न्यासाधकर्णस्प लम्ब. काक्षजे हि कोटिभुजे । तथाऽर्कापाया इष्टापकपक्षितिज्ये कोरिभुणे भवतः ॥ २१ ॥ इदानी समशङ्क्वानयनमाह- फलज्योनामदक्रान्ति विष्कम्भाधहतां हरेत् । समपूर्वापरः शङ्कुलब्धोऽर्कस्य फलज्यया ॥ २५ ॥ रवेरुकान्तिज्या फलज्यातोऽल्पिका यदा भवति तदा तामिष्ठापमन्या मासा. धेन निहत्य पलज्ययाऽक्षज्यया विभजेत् । तत्र लब्धं सममण्डलस्थचकुर्भवति । पूर्वापरसूत्रगत कृरित्यर्थः। अत्रापि पैराशिकराशिकद्वयमेकीकतम् । कथम् ? इष्टापमेनाकोग्रानयनं प्रथममेकम् । तत्र व्यासार्धं गुणकारः । लम्बको हारः। - ब्राझ. त्रिप्रश्न. ६४। १ 'रवेरभुक्तानंशान् लिप्तीकृत्य स्थ' २ 'तान स्व' २ 'तान स्व' ३ 'ल: प्राणा' ५'धमर्म ५'रः फलतस्त' ६ ' नामुद ' . " ·- पारमश्वरन्याख्यायुतम्- फलमाया । सममण्डले अर्काग्रेव शवयं स्यात् । तयोस्तुल्यत्वात् । तेना • कामतुल्पेन शवगेण शङ्क्वानयनमपरम् । तच्चैवम्-यद्यक्षज्यातुल्येन शा- क्वण लम्बकतुल्यः शकुर्लभ्यते तदेष्ट शवप्रेण कः शङ्कुरिति । तवाक्ष- ज्या भागहारः । लम्बको गुणकारः। अन्यत्र लम्बको हारः। ततस्तपोस्तुल्य- त्वात् । नष्टयोरिष्टापमस्य व्यासार्धं गुणकारः । पलज्या भागहारः । फलं सम- पूर्णपरशङ्कुरिति । कथं पुनरागसमशक्यग्रयोस्तुल्यता ( ? ) उच्यते- पूर्वस्वतिकादायतुल्यान्तरे क्षितिजे सूत्रस्यैकमग्रं बद्ध्वा परमपरस्वस्तिकासथा बध्नीयात् । तदस्तोदयसूत्रे तत्समपूर्वापरसूत्रान्तरमर्काग्रम् । यदा पुनरर्किः स- ममण्डलं पविशति तदाकस्थितभागे किंचिद्गुरुव्यवद्धं सूत्रामवलम्म्य त - मध्यनिर्गतसूत्रसंपातं शङ्कुमलं रविशङ्खमूलान्तरं समशङ्कुः। शमूले पुनः सूत्रस्यैकमयं बद्ध्वा परमस्तोदयसूत्रे बध्नीयात् । तच्छवगमकामं च । वदेवम् तदानीं तदस्तोदयसंपाते च सूत्रस्यैकमयं बद्ध्वा परं शमस्तके नभ्नीपात् । तत् स्वाहोरात्रेष्टज्या सा शड्कुशवग्रयोः कर्णः। अथ स्वाहो- राष्टज्यास्तोदयसंपातादुपरि क्षितिज्यातुल्यानारे स्वाहोरात्रेष्टगुणे सूत्रस्यैकम बद्ध्वाऽपरं शङ्खमूले बध्नीयात् । तदपकमज्या । सायं कर्णस्य कोटिः । पुज्यास्तोदयसंपातादपकमधुज्यासंपातान्तं क्षितिज्या । साऽकामा कर्णस्प भुजा । एवं क्षेत्रद्वयमवस्थितम् । तत्र शवयमेवार्काय स्पादिति ॥ २२ ॥ समशङ्खना द्वादशाङ्गुलशङ्कुच्छायानयनमाह- शङ्कवर्गविहीनयों विष्कम्भार्धकृतेः पदम् । दादशास्त्रिहतं भक्तं शङ्कना लभ्यते *प्रभा ॥२३॥ इति पूर्वोकमेवैतत् ॥ २३ ॥ इदानी समच्छाययार्कानयनमाह- छायाविधानसंप्राप्तः शङ्कः क्षुण्णः फलज्यया । कान्त्या परमया भक्तो लब्धजीवकलाधनुः ॥ २४ ॥ - - *सूर्य. त्रिप्रश्न. २६, लल्ल. त्रिप्रश्न. २१, ब्राह्म. त्रिप्रश्न. २७-८, श्रीपति. त्रिप्रय, ४४, ग्रह. त्रिप्रश्र. ४०, पञ्चसिद्धा. अ. ४ श्लो. ३२- .। १ ' सूत्रम् । त' २ ' रकस्त ' ३ दार्कस्थि' । ४ · यमुपस्थि' ५ ' या वि भा ·लघुभास्करीयम् । तिग्मांशर्मण्डलार्धाच्च परिशुद्धी विधीयते । सममण्डलदिङ्मार्गशकुच्छायाप्रसाधिता ॥ २५॥ द्वादशाङ्गुलशङ्कोः सममण्डलच्छायया सममण्डले महाशकुमानीप वे पलज्यया निहत्य परमकान्त्या विभज्य लब्धस्य चापलिता रविभवति। तायमर- विरित्यर्थः । मण्डलार्धाच्च परिशुद्धो वा । एतच्चापमण्डलार्धादिशोभ्य शिष्टं वा सायनरविरिति । एष सममण्डलशकुच्छायया प्रसाधितोऽङ्कः न सर्वच्छा- पयेति । अत्र वैराशिकत्रयं भग्नम् । कथम् ? समशङ्कना शङ्कमतुल्याका- मानयनमेकम् । तत्र पलज्या गुणकारः। लम्बको हारः। अर्काययाऽपमानयनप- परम् । तब लम्बको गुणकारः । व्यासाधं भागहारः। अपमेन जीवानयनम- न्यत् । तत्र व्यासार्धं गुणकारः । परमापकमज्या भागहार इति । एकत्र सम्बको भागहारः । अन्यत्र गुणकारः । एकत्र व्यासाँ भागहारः । अन्यत्र गुणकारः । अतस्तेषु नष्टेष्वपि गणितफलस्य तुल्यत्वात् । सेपशकोः पलज्या गुणकारः । परमापमो भागहारः । फल सूर्यभुजन्या इति। तचापं सूर्पभुजा- दिनदये समायाद्वयमानीय पूर्वदिनच्छायातो परदिनछायाया उनत्वे सति बच्चापमेव सायनरविः । अन्यथा चकाशद्ध इति वेदितव्यम् ॥२४॥२५॥ जीवाधापीकरणमाह- + पिण्डतः प्रविशुद्धानां ज्यानां यत्ता समाहता । तिथिवर्गेण शेषं च स्वान्त्यज्योतहतं धनुः ॥ २६ ॥ पिण्डज्यातो यावत्यः खण्डव्याः शोभ्यास्वाः संशोध्य तत्संरूपा विधिवर्गेण निहत्य शिष्टज्यां तिथिवर्गेण निहत्य वर्तमानखण्डम्याप्तं तं तिथि- बगहतसंख्या प्रक्षिपेत् । तच्चापं भवति ॥ २६ ॥ भथावापक्रमाभ्यां मध्यच्छायानयनमाहx पलापकान्तिचापानां योगविश्लेषजो गुणः । छाया याम्योत्तरे मानौ नमसो मध्यसंस्थिते ॥२७॥ + ब्राह्म. स्पष्टर. ११, सूर्य. स्पष्टा. ३३, लल्ल. स्पष्टा. १३, श्रीपति. स्फुटा. १६, ब्रह स्पष्टा. ११-२ महाभा. ८-६ । - सूर्य, त्रिप्रश्न २०, बाझ त्रिप्रभ ५७ २ 'द्धोऽभि' ३ एवं चापं म' एतच्चापम' ४ 'कनि ' ५ ६'को हा को हा' ७ 'ध हा' ८ वाचापी' ९ 'नां ९ 'ना संख्या स' १० 'समुतं' ११ मामध्य - १ . शुम माया ·४२ पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- दक्षिणगोले पलचापस्याक्षकाष्ठस्य इष्टापक्रपचापस्य च यो योगः वनाम- ध्यान्तच्छाया भवति । उत्तरगोले तु अक्षापक्रमचायोरन्तरज्या मध्याछाया भवति । २७ ॥ कस्य शकोरिय छायेत्यत्राऽऽह- तर्गहीनसंख्यस्य त्रिज्यावर्गस्य यत्पदम् । तच्छायावर्गहीनस्य त्रिज्यावर्गस्य यत्पदम् । तत्समानशकोरित्यर्थः। शकोदशसंख्यस्य च्छाया ज्ञेयाऽनुपाततः ॥ २८ ॥ तस्मिन्मध्याह्ने द्वादशाङ्गुल शङ्कोश्छाया तु वैराशिकेन ज्ञेया ॥ २८ ॥ इदानी द्वादशाङ्गुल शङ्कोश्छायया नत्यानयनमाह- शकुंवर्गेण युक्ताया मध्यच्छायाकृतेः पदम् । छेदाखिराशिजीवायाश्छायाम्नायाः फलं नतिः ॥ २९ ।। दादशवर्गेण युक्ताया मध्याह्ने द्वादशाङ्गुलशङ्कुच्छायायाः तेर्यत्पदं तेन च्छेदेन मध्याह्ने द्वादशाङ्गलशङ्कुच्छायानिहतायासार्धाद्यपलं लभ्यते तन्नतिभवति । मध्यच्छायेत्यर्थः ॥ २९ ॥ इदानीं मध्यच्छायापलाभ्यामकानयनमाह- नतभाँगा पला न्यूनाः पलाच्छोध्या रेवेरदक। दक्षिणेन यदा छाया योगः कान्तेर्धनुस्तदा ॥ ३ ॥ विपर्यये पलं शोध्यं नतभागसमूहतः । अपक्रमधनुःशेषो दक्षिणेन विवस्वतः ॥३१॥ यदा पलथापभागादूना नतभागा भवन्ति च्छायाचोदग्गता तदा नवभागोनाः पलभागा उदगपक्रमचापः स्यात् । यदा पुनर्दक्षिणगा छाया तदा नवभागस्या- धिकत्वे न्यूनत्वे च नतपल चापयोर्योग उदगपक्रमचापः स्यात् । विपर्यये परचा- पानतचापस्याधिकवे छायाया उदग्गतत्वे च पलचापनितचापं दक्षिणापमचा स्यात् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ " , मागप १' ध्याहनच्छा २. ज्येत्य' । ३ ' भ्यामपक्रमचापान' ४ ५ स्वाक्' 'पोनं नत , ·लघुभास्करीयम् । ४३ तज्जीवा त्रिज्ययाऽभ्यस्ता कान्त्या परमया हृता । लब्धचापो रविईयश्चक्रार्धाच्च विशोधितः ॥ ३२ ॥ उदग्गोले विधिईयो दक्षिणे चोच्यते क्रमः। चक्राईसहितं चापं द्वादशाभ्यस्तपातितम् ॥ ३३ ॥ पन्जावान्तस्तंदपकपचापस्य जीवामादाय तां त्रिज्यया निहत्य परमकान्त्या विभज्य उन्धस्य चापो *रविर्भवति । किंतु चकार्धाद्विशोधितो वा षड्राशित- स्तचापं विशोध्य शिष्टं वा विरित्यर्थः । एवमुदग्गोले विधिः। दक्षिणगोले तु पकातहितं चापं रविः । द्वादशराशिभ्यस्तच्चापं विशोध्य शिष्टं वा रवि- भवति इति । मध्याछायायाः । प्रतिदिनं वृद्धिमत्त्वे दक्षिणगोले चकास- हितो रविः । हासवत्त्वे तु द्वादशभ्योऽपि शुद्धः । उत्तरगोले तु उदक्छायाया वृद्धिमत्त्वे चकार्धशोधितो रविः। उदक्छायाया ह्रासवत्त्वे चापमेव । तस्मिने- योत्तरगोले दक्षिणछायाया वृद्धिमत्त्वे तदेव । ह्रासवत्त्वे चकार्धशोधित इति बेदितव्यम् । एष सायनरविः । पूर्ववबैराशिकम् । एवं हि कान्तिर्भवतीति ॥ १९॥ ३३॥ उकमेवानुवदति- शहोर्याम्योत्तरस्थायीं नत्यक्षधनुषोः क्रमात् । छायायां योगविश्लषो क्रान्तिकामुकसंज्ञितौ ॥ ३४ ॥ इति ॥ ३४ ॥ सत्वोपमाभ्यां पलानयनमाह- नतापक्रान्तिभागानां योगो भानावुदकस्थिते। विश्लेषो व्यत्यये कार्यश्छायायां चे फलं भवेत् ॥ ३५॥ *ग्रहत्रि.८५ सूर्य. त्रि.७,ग्रह. त्रि.७०,लध्वार्य. त्रि.३६, श्रीपति. त्रि.११,महाभा. त्रि.१५ 621 १'क्रमात् ' २'शभ्यश्च पा' ३'कतदप'४' विर्भवतीति' ५ वापार्ध' ६ 'सहि' ७ कार्या याम्यो स्थायान ९ या या यो १० षौ कोटिका ११ ति। नता (प .व) मा १२ च पलं ·पास्मेश्वव्याख्यायुतम्- उन्मण्हमेदयाइक्षिणेनाक्षज्यां काष्ठान्तरे हि ग्रहो दक्षिणोत्तरशलाकामारो- हति । अषकमशोत्मण्डलोदयपूर्वस्वस्तिकान्तरालम् । तस्मादुत्तरगोले उत्तरस्थां छायायां नत्यममोमोऽक्षचापं स्यात् । व्यत्यय सन्दन दक्षिमदिगभिहिता । दक्षिणमोउस्थे विमोऽक्षचापं छामायां च दक्षिणदिवस्थायां छायायां च बविश्लेषोऽक्षचापम् । एवदुत्तरगोले संभवति ॥ ३५ ॥ इति पारमेश्वरे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ १ ज्याठान्तरे २ स्थायां ज्यायो गत्य ३ या ज्यायो ·लघुभास्करीयर। ४५ अथ चतुर्थोऽध्यायः । अथ चन्द्रार्कयोहणस्म सदाबामुपदिश्यते । तत्र तयोः समलिधीकरणमाह- +पर्वनायो स्वौ देवास्ताः सलिप्ता निशाकरे। एवं प्रतिपदः शोध्याः समलिप्तादिक्षणा ॥ १ ॥ पर्वयुदयेऽस्वमये वा चन्द्रा स्फुटीकृत्य क्योर्विवराद्गत्यन्तरेण पर्वण एम्पपटिकाः प्रतिपदोगतघटिका वा आनीय तद्घटिकासमानलिप्ता रौ धन- मृणं वा कुर्यात् । चन्द्रे च तद्घटिकासमानलिप्तास्तयोविवरलिप्ताश्च धनमृणं वा कुर्यात् । एवमानीतः समलिप्तेन्दुः स्थूल: स्यात् । सूक्ष्मस्तु पर्वघटिकाभिः पतिपद्घटिकाभिरर्केन्द्वोः स्फुटभुक्तीनिहत्य षष्टया विभज्य लब्धमर्के चन्द्रे च धनमृणं वा कृत्वा साध्यः । पर्वण एष्यघटिकाश्चेद्धनं कुर्यात् । प्रतिपदो गत- घटिकाश्चेदृणं कुर्यात् । एवं कृते चन्द्रार्को समलिप्तौ भवतः । दिदृक्षणा सम- लिप्यं द्रष्टुमिच्छता ॥ १ ॥ इदानीमर्केन्दोमध्ययोजनकर्णमाह- “पञ्चवस्विपुरन्भेषुसागरास्तिग्मतेजसः। कर्णः पर्वतशैलामिवेदरामा निशाकृतः ॥ २ ॥ पश्चवस्विषुरन्धेषुसागरैः ४५९५८५ तुलिता रयोजनकर्णः। पर्वतीला- निवेदरामैः ३४३७७ तुलितो निशाकरस्य योजनकर्णः । भूमध्यादेताक्योज- नान्तरे सूर्येन्द्रोर्मध्यकक्ष्या भवतीत्यर्थः। स्फुटकक्ष्या तु स्कुटपोजनकर्षान्तरे ॥२॥ तदानयनमाइ- [] अस्मिकलाकर्णताडितो त्रिध्यया हतौ। स्फुटयोजनकर्णौ तौ तयोरेव यथाक्रमम् ॥ ३ ॥ तो सूर्येन्दोमध्ययोजनकौँ स्वेन खेनाविशेषकर्णेन वाडितौ गुणिती त्रि- सपा विभजेत् । तत्र उब्धौ सूर्येन्द्रोः स्फुटयोजनकर्णौ भवतः। अत्रैवं राशि- कम्-अदि व्यासार्धकर्णेन मध्ययोजनकों लभ्यते तझा विशेषोंन का कर्ण इति स्फुटयोजनकर्णलब्धिः ॥ ३ ॥ + लल. चंद्र. १, ब्राह्म. चंद्र. ४, श्रीपति. चंद्र. २ *लल्ल. चंद्र. ३-४, श्रीपलि. 'चंद्र. ७, ग्रह. चंद्र. ३ महाभा. ग्रहणा. २ ] लल्ल. चन्द्र. ५, श्रीपति. चंद्र. ४, ग्रह, संद. ५ १ ‘सदसद्भावा - ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- इदानीमर्केन्दभुवा बिम्बन्यासयोजनान्याह- []पङ्क्तिसागरवेदाख्यो रवेस्तिथिशिखीन्दुजः । व्यासो वसुंधरायाश्च व्योमभूतदिशः स्मृतः॥४॥ पङ्क्तिसागरवेदैः ४४१० एभिस्तुलितोऽर्कमण्डलस्य योजनव्यासः । तिथिशिखिभिः ३१५ एभिस्तुलित इन्दोबिम्बस्य योजनव्यासः । व्योमभूत- दिग्भिः १०५० एभिस्तुलितो वसुंधराया भूमेर्योजनव्यासः । एषां गोलाको- रता चोक्ता- भूग्रहभानां गोलार्धानि स्वच्छायया विवर्णानि । अर्धानि यथासारं सूर्याभिमुखानि दीप्यन्ते " इति । कथं पुनर्गोलाकारत्वे दर्पणवृत्तमिव दृश्यते ? अतिदूरगत्वात् दर्पणाकारा इव दृश्यन्ते । किमर्थमत्र भूमानकथनम् ! *भूच्छायावगमनार्थम् । भूच्छापया हि चन्द्ररछाद्यते । अर्कस्तु चन्द्रमसा छाद्यते न राहुणा । उक्तं च- भूच्छायां स्वग्रहणे भास्करमर्कगृहे पविशतीन्दुः " इति । कथं पुनरल्पेन चन्द्रविम्बेन महदर्कविम्बं समस्तं छाद्यते ! तदप्यस्था विदूरत्वात् । यथा चक्षुःसूत्रसमीपस्थेनाल्पप्रमाणेन वृक्षणातिदूरस्थो महापमाणो वृक्षश्छाद्यते तथेति ॥ ४ ॥ इदानीमर्केन्दुम्बिलिप्तानयनमाइ- + योजनन्याससंक्षुण्णं विष्कम्भाधैं विभाजयेत । स्फुटयोजनकर्णाभ्यां लिप्ताव्यासौ स्फुटौ तयोः ॥५॥ अर्केन्द्रोम्बिव्यासयोजनगुणितं विष्कम्भाधं त्रिज्यां स्वेन स्फुटयोजनकर्णेन विभाजयेत् । तब लब्धौ सपोरर्केन्द्रोलिप्तात्मको व्यासौ भवतः। अत्रैवं राशि- कम्-पदि स्फुटयोजनकर्णेन विम्बल्यासयोजनानि लभ्यन्ते तदा व्यासालिप्ता- तुल्पयोजनकर्णेन कानि विम्बव्यासयोजनानीति व्यासायोजनलन्धिः । तानि आर्य. गीति ५, लल्ल. चंद्र. ६, सूर्य. चंद्र. १, श्रीपति. चंद्र. ३ ग्रह. चंद्र. ५ * भार्य. गोल. ३७, सूर्य, चंद्र. ९, लल्ल. मध्य. २९, ३४, ग्रह. चंद्र. ९, ब्राझ, रफुटग. ३५ + सूर्य, चंद्र. २, श्रीपति. चंद्र. ६, ग्रह. चंद्र. ७ १ 'भूरविभा'१'स्पात ' ३ ' ताई' ४ ‘प्ताम्यास्तु' ५ मण्डले पो.

·४७ लघुभास्करीयम् । एव लिप्ता भवन्ति । व्यासार्धमण्डललिप्तायोजनयोस्तुल्यत्वात् । कथं पुनस्त- योस्तुल्यता ? उच्यते-व्यासार्धमण्डलं तावत् खखषड्भूमियुगल योजनपरिमितप- रिधिकं स्यात् । सर्वास्वपि कक्ष्यासु परिधेः खवषड्यनांशो हि लिप्ताः । ( अतः ) खखषड्यनयोजनपरिमितपरिधौ लिप्तायोजनयोस्तुल्यत्वं युक्तम् । परिधिश्च व्यासवशाद् भवति । यथोक्तम्- चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्राणाम् । अयुतद्वयविष्कम्भस्याऽऽसन्नो वृत्तपरिणाह: " ॥ १० ॥ इति । अतो व्यांसाधं वैराशिकेन परिधिसिद्धिः ॥५॥ इदानीं भूच्छायाया दैर्ध्यानयनमाह- +कर्णक्षुण्णं सहस्रांशोमेदिनीव्यासयोजनैः । मेदिन्यविशेषेण भूच्छायादैर्घ्यमाप्यते ॥६॥ आदित्यस्य स्फुटयोजनकर्ण भूव्यासपोजनैर्निहत्य मेदिन्यविशेषण भूव्या- सहीनेन रवेषिम्बव्यासेन विभजेत् । तत्र लब्धं भूछायाया दैर्घ्यं भवति । किमिति भूछाया नाम ? उच्यते-स्थलशरीराया गोलाकाराया भुवोऽकामिक मुखापरभागेऽसश्मिसंपाताभावात्सदा छाया भवति । सा च वृसाकारा मूळे भव्याससमा अग्रे रोमप्रमाणा चेति तस्या देयमत्राऽऽप्यते। विक्षेपहीना पौर्ण. मास्यन्ते छायां प्रविशति । तच्चन्द्रग्रहणम् । यदा पुनर्विक्षिप्तः, तदा भूछायातो दक्षिणोत्तरेण वा गच्छति तदा ग्रहणाभावश्च । अवैवं वैराशिकम्-पदि रवि- भूव्यासान्तरेणास्फुटयोज तुल्यानि योजनानि लभ्यन्त तदा भूयासेन कानि योजनानीति भूछायादेययोजनलब्धिः। एतल्लेखनक्रियया सिध्यति । कथम् ? समायामवनौ रविविम्बव्यासपमाणमेकं सूत्रं दक्षिणोत्तरायतं विन्यस्य रेखां छत्वा तन्मध्यात्पूर्वतोऽर्कस्फुटयोजनान्तरे भूव्यासपभाणं सूत्रं रविव्यासमध्य. समानमध्यं दक्षिणोत्तरायत विन्यस्य रेखां कुर्यात् । तत्राऽऽद्या या सा रविव्यासः द्वितीया भूव्यासः । तन्मध्यान्तसलं रवेः स्फुटयोजनकर्णः । पुनरकव्यासदक्षि- णामे सूत्रस्यैकम विन्यस्यापरं पूर्वोत्तरदो भव्यासदक्षिणाग्रस्पर्शि नीत्वा तद्वदपरं * आर्यभटीय गणितं १० लल्ल भूगोल. ११ ब्राह्म. वनक्षे. ४० त्रिशतिका. ४५ लध्वार्य, पाटी. ८८ गणितसार. पृ. ११७ गोला. भुवन. ५२ + आर्य. गोल. ३९ ब्राह्म, भावा. ८ १ लयो २ सार्यत्रै ३ र्णः क्षुण्णः ४ स्थलजलश ५ कारमय्या भु ६ हीनश्चन्द्रमा: पुनः पन्ते मनाया ८ कस्य स्पु ९ नकर्णतु १० सनं कि ११ मानं म ·- .. ४८ पारमेश्वरव्याख्यायुतमू- सूत्र रविमव्यासयोरुत्तरायस्पार्श पूर्वदक्षिणतो नयेत् । तयोर्यत्र संपातस्ततो रवि- व्यासायदयान्तं रेखादयं कुर्यात् । एवं कृते एवं विषमचतुरश्रम् । तथा त्रिकोणं च समवति । तत्र यत् त्रिकोण सद्भूछायातदद्मभूव्यासमध्यान्तरालं छापा. देय भवति । तत्र ये पार्श्वरेखे तयोः क्रमेणाऽऽसनत्वं विद्यते । तेदनुरूपेण हिं च्छायादैध्य भवति । तेत्र त्रैराशिकात्-छायादैयसिद्धिः। तत्र पारेखयां - मेरधो यदासत्तिमान मेंदिन्यविशेषतुल्यं तदिह प्रमाणराशिः । अस्य कर्णः फलम् । पुनरुपरि पावरेखयोपदासत्तिमानं व्यासंतुल्यं बर्दिन्छाराशिः । छायादैर्ध्यमिच्छाफलम् । इति ॥ ६ ॥ इदानी चन्द्रकक्ष्यायां छायामानानयनं तल्लितीकरणे st- + चन्द्रकर्णविहीनेऽस्मिन्भूमिव्यासेन ताहिते । छायादैर्घ्यहृते व्यासश्चन्द्रवत्तमसः कलाः ॥ ७ ॥ चन्द्रस्य स्फुटयोजनकर्णमस्माच्छापादध्याद्विशोध्य शिष्टं भूमिव्यासेन निहत्य छायादैर्येण विभजेत् । लब्धं चन्द्रकक्ष्यायां छायाव्यासयोजनप्रमाण भवति । अत्रैवं त्रैराशिकम्-यदि च्छायामाच्छायांदयान्तरे भव्यासंतुस्यरंछा- पाव्यासस्तदा छायामाच्छायादेर्यचन्द्रकर्णविवरान्तरे को व्यास इंति पूर्व- प्रदर्शितभूव्यासमध्यात् पूर्वेण चन्द्रस्स्फुटयोजनकणान्तरे बिन्दं कृत्वा वन्मध्य कृत्वा पारेखान्त दक्षिणोत्तरं सूत्रं कुर्यात् । तच्चन्दकक्ष्यायां छायाव्यासः। तछायानान्तरमेव च्छ।यादैर्धचन्द्रकर्णान्तरम् । चन्द्रवत्तमसः कलाः । तमसः छायायाचन्द्रवत् कला भवन्ति । कक्ष्याभेदाभावात् । एतदुक्तं भवति-छांया. व्यासविष्कम्भाषेन विराशिगुणेन निहत्य चन्द्रस्य स्फुटयोजनकर्णेन विमजेत् । लन्धं लिप्तिकात्मकं तमोबिम्ब भवतीति । तमःशब्देन भूछायैव विवक्षिता, न राहुः ॥ ७॥ अथ विक्षेपानयनमाह- पातोनसमलिप्तेन्दोर्जीवा खत्रिपनाहता। कर्णेन हियते लब्धो * विक्षेपः सौम्यदक्षिणः ॥ ८ ॥ +लल्लं. चन्द्र.६-७, ब्राह्म. माना.९ सूर्य. चंद्र.४-५, श्रीपति. चन्द्र.५,ग्रह. चंद्र.६. आर्य, गोल.४०। *लल्ल. चंद्र.११,श्रीपति. चंद्र.१०,ग्रहग, चद्र.१०वा. स्फुटग.३७,महाभा.६-५१, १ ससस्त्रैरा ''मेक ' ३' याविष्कम्भाम व्यथा नि ४'न - ·खत्रिचनो गुणकारः लघुभास्करीयम् । समरिप्तचन्द्रात् चन्द्रपात विशोष्य शिष्टस्य भुजाज्यामानीय खजिस्व (घ)नैः २७० एभिनिहत्य अविशेषकर्णेन विभजेत् । लन्यं विक्षेपो लिप्तादि भवति । पातोनेन्दौ मेषादिगे उन। विक्षेपः । तुलादिगे दक्षिणो विक्षेपः । अत्र वैरा- कद्वयं भग्नम् । कथम् ? यदि विज्यया खत्रिघनलिप्तातुल्यो विक्षेपो लभ्यते सदेष्टज्यया कियान् विक्षेप इति ( व्यासार्धे इष्टविक्षेपलब्धिः)। अत्र व्यासो भागहारः। यदि व्यासार्धे इयान् तदाऽविशेषकर्णे कियानिति स्फुटविक्षेपलब्धिः। अत्र व्यस्तत्वात् वैराशिकस्य ब्यासार्धं गुणकारः । ततस्तयोर्नष्टयोस्तुल्यत्वात् अविशषकों भागहार इति व्यासेन हियत इति वा पाठः। सोऽग्रहणे । अत्र तु कर्ण नेति विम्बयोरप्याविशेषकर्ण साधि- तत्वात् ॥ ८॥ +इन्दुहीनतमोग्यासदललिप्ताविवर्जिताः । विक्षेपस्य न गृह्यन्ने तमसा शशलक्ष्मणः ॥ ९ ॥ इन्दुहीनतमोव्यासदलं चन्द्रबिम्बहीनस्य च्छायाचिम्चस्य दलं यत् तल्लिप्वाभि- विवर्जिताः विक्षेपस्य लिप्ता यावत्यः शशलक्ष्मणः शशाङ्कस्य विम्बस्य तावत्यो लिप्ताः तमसा न गृह्यन्त । यदा विक्षपणे पाश्चन्द्रविम्बलिप्तातुल्याः तदा ग्रहणाभावः । यदा विक्षेप शेषः किंचिदपि न दृश्यते तदा समस्तग्रहणं स्यात् ॥ ९॥ इदानी स्थित्यर्धनाडिकानयनमाहx विक्षेपवर्गहीनायाः संपर्काधकृतः पदम । गत्यन्तरहृतं हत्वा षष्ट्या स्थित्यर्धनाडिकाः ॥ १० ॥ विक्षेपवर्गेण हीनायाः संपर्धिकृतेः ग्राह्यग्राहकविम्बयोगाधरय कृतेः यत् पदं तत् षष्टया निहत्य स्फुटगत्यन्तरेण लिप्तीकतेन विभत । लन्धं स्थित्य- धनाहिका भवति । अत्र विक्षेपभुजादिप्रदर्शनाय समायामवनौ संपकार्धपरि- मितेन मायग्राहकविम्बयोगार्थपरिमितेन सूत्रेण वृत्नमालिख्य मातृपितृरेखां +माम. भग्रह. १९-२१ ग्रह ग्रहयुत्या. ७-९ महाभा. ग्रहणा, ३० लघुमानस. ग्रहण. ८ श्रीपति. ग्रहसुद्धा. ३३ लल्ल. महापा. ६ खण्डखाद्यक ( आमराजटीका ) पृ. १४५. x आर्य. गोल. ११ सूर्य. चंद्र. १२-३ ब्राह्म. चंद्र. ८ श्रीपति. चद्रं. १२ लल्ल. चंद्र. १४ ग्रह. चंद्र. १२ १ नतु २ त त्रिधनो ५ पविश्लेषा ४ म्बतु ५ ग्राय ग्रा ·५० पारमश्वरव्याख्यायुतम्- कुर्यात् । तत्संपर्कमण्डलम् । यावत्कालं ग्राहकः संपर्क मण्डलान्तर्गता भवति तावत्कालं ग्रहणं भवेत् । पुनः संपर्कमण्डलमध्याद् विक्षेपानुसारेण दक्षिणी- तरसूत्रे विक्षेपं नीत्व। बिन्दं कुर्यात् । तबिन्दुमध्यान्तरं विक्षेपः। स सपका. धकर्णस्य भुजा स्यात् । पुनर्विक्षेपायविन्दं मध्यं कृत्वा परिधिद्वयंपार्पिणी पूर्ण- परां रखा कर्यात् । तदर्धं संपर्कार्धकर्णस्य कोटिः । साऽत्र विक्षेपवर्गहीनात संपकार्धवर्गाल्लभ्यते । सा कोटिश्छादकस्य ग्रहस्यं पर्व स्यात् । ततस्तैको- ट्या स्थित्पर्धनाडिकावगतिः । अत्रैव पैराशिकम्-यदि दिवस भुक्त्यन्तलि. प्ताभिः षष्टि डयो लभ्यते तदा संपर्ककोटिलिप्ताभिः कियेत्यो नाच इति स्थित्यर्धनाडिकालब्धिः । मध्यविक्षेपात् पुनः स्पर्शमोक्षविक्षेपयोत्सना- धिकत्वाद् वर्मनस्तियंक्त्वं स्यात् । ततो विशेषकर्मणा स्थित्यंधनाटिका साध्याः ॥ १० ॥ - तमाह- स्फटभुक्त्या हता नाइयः षष्ट्या नित्यं समुद्धृताः । लब्धलिप्ताः क्षयश्चन्द्रे क्षेपश्च स्पर्शमोक्षयोः॥१॥ स्थित्यर्धनाडिकाभिश्चन्द्रस्य स्फुटभक्तिकलां निहत्य षष्टया विभज्य उभ. लिमामध्यकालजं चन्द्रं द्विधा विन्यस्य एकस्माच्छोधयेदन्यस्मिन्पक्षिपेत् । ती स्पर्शमोक्षजी चन्द्रौ भवतः ॥ ११ ॥ विक्षेपश्चन्द्रजस्तस्मानाटिका लिप्तिकाः शशी। आवृत्त्या कर्मणाऽनेन स्थित्यर्धमविशेषयेत् ॥२॥ नस्मात्स्पर्शचन्द्रान्मोक्षचन्द्राच्च पूर्ववद्विक्षेपमानीय विक्षेपवर्गहीनाया इत्यादि. विधिना स्पर्शविक्षेपेण स्पर्शस्थित्यर्धनाडिका मोक्षविक्षेपेण मोक्षास्थित्यर्धनाटिका चाऽऽनयेन् । पुनरपि स्फुटभुक्त्या हता " इत्यादिविधिना स्पर्शनामिः माक्षनाडीभिश्च लिप्ता आनीय मध्यकालनाच्चन्द्रादेव स्पर्शलिप्ता विशोधये । मध्यकालजे चन्द्रे मोक्षलिप्ताः क्षिपेत् । तौ सर्शमोक्ष चन्द्रौ । पुनस्वाभ्यां स्पर्श- *सूर्य. चंद्र. १४-५ ब्राह्म. चंद्र. ९. लल्ल. चंद्र.१५-६ श्रीपति चंद्र. १३ ग्रह. चंद्र.१३ १ 'पदिगनु ' २ ‘स्य वम स्या' ३ ' यो डिकात्वात्' ५ 'दर्थमा' ५ मामिला ६. इतस्त तक 44 ·लघुभास्करीयम् । मोक्षविक्षेपौ तत्स्थित्यधैं चाऽऽनयेत् । पुनरप्येवम् । एवमानिकर्मणा स्थित्यर्थ- मविशेषयेत् । वत्स्फुटस्थित्यधैं .भाति । अविशेषे त्वयं विशेषः-संपकार्धव- गांदिष्टविक्षेपवर्ग विशोध्य शिष्टवर्ग इष्टविक्षेपमध्यविक्षेपयोस्तुल्यदिक्कयोरन्तस्य वर्ग पक्षिप्य मूली कुर्यात् । भिन्नदिक्कयोम्प नयोर्योगस्य वर्ग पक्षिप्य मूली- करणमिति । युक्या चैतसिध्यति । संपर्कमण्डलकन्द्रादिष्टावक्षपं दक्षिणत उत्तरतो.बा नीला बिन्दु रुत्वा ततः परिधिप्रापिणीं रखां पूर्वायतामपरायता साकुर्यात् । मा कोटिरिष्टविक्षपेभुजायाः। तत्कोटिपरिधिसंपात विन्दं कुर्यात् । तास्पर्श मोक्षे वा ग्राहकस्य मध्यं स्यात् । मध्यकाले तु मध्यविक्षपविन्दग्राहक- मध्यम् । तद्विन्दुद्वयान्तरं हि ग्राहकवर्त्म स्यात् । अतः स्पर्शविक्षेपसाधितका- टिवर्गस्य स्पर्शमध्यविक्षेपयोरन्तरस्य योगस्य वर्गण युक्तस्य मूलं यत्तद्वत्म भवति । वर्मनः कर्णरूपत्वात् । मोक्षे चैवम् ॥ १२ ॥ स्थित्यर्धेन विशिष्टन हीनयुक्ता तिथिः स्फुटा। स्पर्शमोक्षौ तु तो स्यातां पर्वमध्य ग्रहम्य तत् ॥१३॥ पर्वमास्तमययोरन्तरालपटिकास्तिथिशन्देनोच्यन्ते । अविशिष्टेन स्पर्श स्थित्य- महीनास्ता घटिकाः स्पर्शतिथिभवति । अविशिष्टन माक्षस्थित्यर्धन युक्ता- अवाः पवांस्तमयान्तरालघाटकामाक्षीतीथशन्दनोच्यन्ते । ग्रहस्य मध्यं ग्रह- मामध्यं तपर्व । पूर्वान्तास्तमययोरन्तरालघटिका मध्यतिथिरित्यर्थः ॥ १३ ॥ ग्राह्ययाहकविश्लेषदलविक्षेपवर्गयोः । विश्लेषस्य पदं प्राग्वद्विमदर्धिस्य नाडिकाः ॥ १४ ॥ मासपिम्हीनस्य ग्राहकांवम्बस्य यद्दलं तद्वर्गीकृत्य तद्वर्गान्मध्यविक्षेपवर्ग विशो- व्य मिष्टस्य यन्मूलं तस्मात्माग्वद्विमर्धस्य नाडिका भवति । तन्मूलं षष्टयां हत्वा ममन्तरेण विभज्य लब्धं विमर्षस्य घटिका भवति इत्यर्थः । एतद्विमदधिमपि पूर्वपदविशेषयेत् । विमर्दशब्देन समस्तग्रहणकाल उक्तः॥ १४ ॥ * सूर्य. चंद्र. १६, लल्ल. चंद्र. १७, ब्राह्म. चंद्र. १५, श्रीपति. चंद्र. १६, ग्रह. १ त्यः चा २ न्तस्वव ३ गस्वव ४ र्धनावशि ५ हीना यु ६ स्फुटा ७ ध्यम ८ घ्या निहत्य ग ·- पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- इदानी' बसमानयनमाह- * तिथिमध्यान्तरालानाममनामुत्कमध्यया । विषुवळ्याहता भाज्या त्रिमौव्या लग्धदिक्रमः॥१५॥ प्राकपाले तु बिम्बस्य पूर्वपश्चिमभागयोः। उदग्दक्षिणतोऽक्षस्य वलनं पश्चिमऽन्यथा ॥ १६ ॥ मध्यशब्देन चन्द्रस्य दिनार्धप्रमाणमुच्यते । तच्च पर्वान्तकाले निशामेन स्यात् । विक्षेपाभावात् । तिथिशब्देन स्पर्शतिथ्यादयः। तत्र प्रथम स्पर्शतिथि- निशाप्रमाणयोरन्तरालघटिकां प्राणात्मकं कृत्वा तस्य प्राणसमूहस्य धनुभांगेन उत्क्रमजीवामानीय तां जीवां विषुज्य या अक्षज्यया निहत्य त्रिमाया विभज्य यल्लब्धं तन् पक्षिवलनं भवति । मध्यतिथिनिशार्धप्रमाणान्तरालासूनां मोक्ष- तिथिनिशार्धप्रमाणान्तरालामूनां च पृथक्पृथगुहकमज्यामानीय विषुवज्यया निहत्य विमौ या विभज्य मध्यवलनं मोक्षवलनं च साधयेत् । दिग्विभागः पाकपालेत्यादिनोच्यते पाकपाले ग्रहस्य मध्याहात् पाग्भागे विम्बस्य पूर्वार्ध उदग्वलनं पश्चार्धे दक्षिणवलनं पश्चिमेऽन्यथा । पश्चिकपाल विम्बस्य पूर्वार्ध दक्षिणवलनं पश्चाधे उत्तरवलनम् । एतदुक्तं भवति-मध्याह्नात पाक् स्पर्शकालश्चेञ्चन्द्रस्य स्पर्शाक्षवलनं ( उदग्भवति । चन्द्रस्य पूर्वार्धे ग्रास इति नियमात । तच च्छाश्वस्य शीघगतित्वात् । मध्याह्ना- त्परतः स्पर्शकालश्चेत् स्पर्शवलनं ) दक्षिणं भवति । पुनर्मध्याह्नात् पाङ्मोक्ष- कालश्वेञ्चन्द्रस्य मोक्षाक्षवलनं दक्षिणं भवति । चन्द्रस्य पश्चार्धे मोक्ष इति निय- मात् । तच्च च्छाद्यस्य शीघगतित्वात् । मध्याह्नात्परतो मोक्षकालश्चेत् मोक्ष- वलनमुत्तरं भवति । मध्यवलनं तु मध्यकालवशात् स्पर्शवग्रायम् । एवं चन- स्याक्षवलनं विज्ञेयम् । अर्कस्य तु प्राकपाले सवलनं दक्षिण भवति । परचा- सूर्य. चंद्र. २४, लल्ल. चंद्र. २३, ब्राह्म. चंद्र. १६ श्रीपति. चंद्र. १८-९, ग्रह. चंद्र. १०-१, ग्रह. चंद्र. २३, ३८, ३९, गोग. ग्रहणवा. ३८, ४०, ६९, ७५। कर्मवासना १६-२२ १ नौं सवना २ णकोष्ठस्य ३ स्थित्यधीद ४ पुषज्यया ·लघुभास्करीयम् । किपाले स्पर्शवलनमुदग्भवति । अर्कस्य पश्चार्धे स्पर्श इति नियमात् । मन पछादकस्य शीघ्रगतित्वात् । मोक्षवलनं प्राकपाले उदग्भवति । पश्चात्कपाले मोक्षवलनं दक्षिणं भवति । पूर्वार्धे कस्य मोक्ष इति नियमात् । मध्यवलनं तु मम्पतिथिवशात् स्पर्शवद् भवति । एवमर्कस्याक्षवलनं विज्ञेयम् । मध्यवलनमिह स्वकथितलेखनकमामिह विधीयते । न तु यक्तिसिद्धम् । अतोऽस्य युक्किन निरूप्यते । तिथिमध्यान्नरालासनों विरागिलिप्ताधिकत्वे सनि विराशिलिप्ता- भ्यस्ता भधिकलिप्ता विशोध्य शिष्टानां जीवा याह्याः । एवमिह वैराशिकम्- पदि दक्षिणोत्तरशलाकाघटिकामण्डलसंपातात् त्रिराश्युत्क्रमन्यातुल्यान्तरेऽक्ष- ज्यातुल्यं घटिकापण्डलस्य तिर्यक्त्वं तदेष्टोत्कमज्यातुल्यान्तरे कियद् घटिकाम- हालस्य तिर्यक्त्वामिनि अक्षवलनलिप्तालब्धिः । एतदुत्क्रमच्यानुसारेण हि भवति ॥ १५ ॥ १६ ॥ एवमक्ष बलन मुक्त्वेदानीमय नवलनानयनमाह- तत्कालेन्द्वयोः कोट्योयुत्क्रमज्यापमो गुणः । अयनाबिम्बपूर्वार्धे पश्चार्धे व्यत्ययेन दिक ॥१७॥ तत्कालचन्द्रस्य सायनस्य कोटया उत्क्रमज्यामानीय परमीपमेन निहत्य विज्पया विमज्य लब्धमयनवलनं लिप्तादि भवति । एवं चन्द्रग्रहणे । सूर्य- प्रहणे तु सायनस्य त क'लार्करय कोटया उत्क्रमज्यां परमापमगुणितां पिम्पपा विभजेत् । लब्धं सूर्यस्यायनवलनं लिप्तादि भवति । अयनादयनवशात् बिम्ब- पूर्वार्धे दिक्पश्चा व्यत्ययेन दिक् । एतदुक्तं भवनि-चनस्य दक्षिणायने सर्शवलनं दक्षिणम् । मोक्षवल नमुनरम् । चन्द्रस्य उत्तरायणे स्पर्शवलनमुन- रम् । माक्षवलंन दक्षिणम् । ( मोक्षवलनमुत्तरं चन्द्रस्य परायणस्पर्शबटन- मुत्तरं मोक्षवलनं दक्षिणम् )। अत्रापि मध्यवलनं स्पर्शवद् भवति । एवं चन्द्र- स्यायनवलनं ज्ञेयम् । अस्य तु अयनवशान्माक्षवलनं भयनन्यत्ययेन स्पर्शः बसनं मध्यवलनं चेति सायनेन्द्वकाभ्यामयनस्य दिक ज्ञेया। अत्रै राशि- कम्-भयनान्तत्रि ( राशि )ज्यान्तर परमापमन्यातुल्यमपमणतस्य तिर्यक्त्वं तदेण्टल्यान्तरे कियेदपकमस्य तिर्यस्त्वमिति अयनवटनलिप्ताउन्धिः । एतदप्प. कमज्यानुसारेण भवति ॥ १७ ॥ * सूर्य. चंद्र. २५, लल्ल चंद. २५, ब्राह्म. चंद्र. १७, श्रीपति. चंद्र. २०, ग्रह. चंद्र. २१-२, गोला ग्रहणवासना. ५५-६, १ तद्वशांदकस्य २ क्षाक्षव ३ नं त्वकस्य ४ क्षाक्षव ५ र्धे तस्य ५ नारा ७ लिप्ताप्ता ८ ट्यारुत्क ९ मज्योवमो १० मापक्रमे ११ दिर्ष ११ वि १५ नान्तात् नि १५ दपमण्ड १५ दपमण्डन्स्य १६ सारिसिदिः णानय १४ ·पारमेनास्यास्यायुतम्- एवं व्यासार्धमण्डले वलनद्वयमुक्त्वा ताभ्यां संपकाधमण्डले बलमानयनमाह- योगस्तदनमोः साम्ये दिशो भेद विसर्ययः । संपकधिहता तन्ध्या त्रिज्याप्त वलनं हि तत् ॥ १८॥ अत्रोक्तं स्पर्शवलनदेयं मध्यवलनद्वयं च पृथक् पृथक् चागरुत्य स्पर्श- चलनचापयोरेकदिक्कयोोंगें कुर्यात् । भिन्नदिक्कयोर्वियोगं कुर्यात् । एवं मोक्ष- बसनचापयोर्मध्यवलनचापयोश्च योगं वियोगं वा कृत्वा तेषां त्रयाणां (चापानां) शीलासमानीय पृथक् पृथक् ता जीवाः संपकान निहत्य विम्यया विभ- शेत् । सधं शिष्टचापदिग्वशात् स्पर्शमोक्षमध्यानां क्रमेण क्लनं निशादि भवति । अत्रैवं वैराशिकम्-यादि न्यासार्धमण्डले इयती' वलनज्या तदा - काधमण्डले कियतीति संपकर्षिमण्डले वलनज्यालन्धिः ॥ १८ ॥ एकदिवं क्षिपेत् क्षेपे विदिकं तद्विशोधयेत् । क्लनं तत् स्फुटं ज्ञेयं मूर्याचन्द्रमसोमेहे ॥ १९ ॥ ( स्पर्शवलन )स्पर्शविक्षेपयोरेकदिक्कयोर्योगं कुर्यात् । विदिकयोवियोगं कुर्यात् । तत् स्पर्शस्फुटवलनं भवति । एवं मोक्षे च मोक्षवलनतद्विक्षेपयोोगं वियोग वा कृत्वा मोक्षस्फुटवलनमानयेन् । मध्यवलनं तु फ्रेवलं विष्पाप्तमेव स्फुटं भवति । सर्वत्र विश्लेष शिष्टस्य दिग् ग्राह्या । सूर्याचन्द्रमसोई हे महणे ॥१९॥ संपर्धािधिकं तद्धि संख्यया यत्र लभ्यते । संपर्कात सकलाद्धित्वा क्लनं तंत्र शिष्यते ॥ २० ॥ यदा विक्षेपसंस्कृतं स्फुटवलन संपर्कोर्धाधिकं भवति तदा तद्वलनं सकलात् संपर्कादिशोध्य शिष्टं स्फुटवलनं भवति । किंच तदा प्राझविम्बस्प पूर्वापर- भागयोयत्यासश्च संभवति ॥ २० ॥ ब्राह्म. चंद्र. १८ लल्ल. चंद्र, २६ श्रीपति. चंद्र. २० ग्रह. चंद्र..२२-३ १ यं मोक्षवलनद्वयं मध्य २ र्शमध्यमोक्षानां .३ तीज्या ४ ब निर्दिशेत् 'कादषि ·लघुभारकरीयम् । ५५ असंयुक्तमविश्लिष्ट स्पर्शवत् केवले स्फुटम् । विक्षिप्य ग्रहमध्यस्य तस्य स्याद्धस्तदिक्रमः ॥ २१ ॥ महर्णमध्यस्य वलनं विक्षेपेण न योजयेत् । विश्ल' चात्र कुर्यात् । केवलं स्फुट भवतीत्यर्थः । स्पर्शवद्दिा माद्या । तस्य स्याद्देश्यस्तादिक्कमः । अस्थाप- मर्थ:-चन्द्रग्रहणे विक्षेपस्य दिव्यत्ययेन पाया। बलने लेखेने च' यरका विम्बाच्छायाविम्ब नीयते । सूर्यग्रहणादौ तु यथोकैव दिग्माया । इर्शनसं- स्कारादौ यथोक्तैव । स्वग्रहणादन्यत्र यथोकैव दिगित्यर्थः ॥ २१ ॥ इदानी लेखनक्रियामाह- *भास्करेन्दतमोव्यासविक्षेपवलनोद्भवाः । अङ्गुलान्यर्धिता लिप्तास्ता एव हरिजस्थितेः ॥ २२ ॥ भास्करादिव्यासलिप्ता विक्षेपवलनलिप्ताश्चाधितो अङ्गुलानि भवन्ति । अ. इंगुलीनीति कल्पयेदित्यर्थः । हरिजस्थितेः क्षितिजमण्डलस्थित्तेः । ता एवार्थी- रुता लिप्ता एवाङ्गुलानि भवन्ति ॥ २२ ।। ग्राह्याङ्गुलाधविस्तृत्या वृत्तं सूत्रेण लिख्यते (एतद्द्यासमालम् ) मायग्राहकसंपर्कदलसंख्धेन चापरम् ॥२३॥ माधमण्डलमध्यमेधः मध्यं कृत्वा प्रासंत्राहकसंपर्कदलसंख्येन सूत्रेणापरं प्रामारित् । तत्संपर्कमण्डलम् ॥ २३ ॥ +पूर्वापरायतं तत्र तन्मत्स्यातू सौम्यदक्षिणे । छत्वा । वर संपर्कमण्डले पूर्वापरायतां रेखां कृत्वा त-परस्पच शात् सौम्पपक्षिणे दिशौ विज्ञाय रेखां कुर्यात् । यथादि केन्द्राद्वलनं नीयते स्फुटम् ।। २४ ॥ वृत्तमध्यापधादिशं स्पर्शकलनं मोक्षवलनं च दक्षिणोत्तरसूत्रे नीत्वा स्पर्शन- * सूर्य. चंद्र. २६ लल्ल. चंद्र. २७, श्रीपति. चंद्र. २१-३, ग्रहग, चंद्र, २६ +सर्य. गेय. २-१२, लल्ल. चंद्र. ३०-४, श्रीपति. चंद्र. २५-३४, ग्रहग. चंद्र. २६-३० क्षिप्त्या म २ स्य ग्यत्यस्तस्यास्तदिइनमः । ३ फ्यो ४ पंचन । ५. स्वत्यस्तस्यास्त ६ विम्बातूनी ७ देशसं ८ दो चन्द्रग्रहणादन्यत्र ९थाकतों १ सं सूर्य त ११ मध्यात् रक्षिोशरम् १९ मध्येष १३ नामोल्यमस्या ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- रनामामत्स्यानुसारेण पूर्वापरतो बाह्यवृत्तान्तं सूत्रं नीत्वा तत्सूत्रपूर्व परिधि- संपाते पिन्दं कुर्यात् । स स्पीचन्दु म भवति । पुनर्मोक्षवलनामाद् मत्स्यानु- सारेण पूर्वपश्चिमतो बाह्मवृत्तान्तं सूत्रं हित्वा तत्सूत्रपश्चिमपरिधिसंपाते बिन्दु कुर्यात् । स मोक्षबिन्दुमि भवति । वरप्येवम् । किंतु स्पर्शबिन्दु पश्चिमतो मोक्षविन्दं पूर्वतश्च कुर्यादिति ।। २४ ॥ तदुक्तम्- 'विन्यस्य मत्स्यमध्येन मूत्रं पूर्वापरे दिशौ'। नीत्वा तु बाह्यवृत्तान्तं ततः केन्द्रं ममानयेत् ॥ २५ ॥ ग्रासमण्डलतद्योगो व्यक्तं यत्रोपलक्ष्यते । प्रेग्रासाद ग्रहमोक्षौ स्तस्तत्र देश निशाकृतः ।। २६ ।। ततः स्पर्शविन्दुतो मोक्षाबन्दुतश्व केन्द्रमापि सूत्रं प्रसारयेत् । तत्सूत्रद्वययाय- मण्डलपरिधिसंयोगो यत्र दृश्यते तद् निशारुतः ग्रासबिम्बस्य तत्र देशे तद्भागे अग्रासो मोक्षश्च भवतः ॥ २५ ॥ २६ ॥ तुल्यदिग्वलनक्षित्योवर्लनं वारुणीं नयत् । अन्यथैन्द्री रघेय॑स्तं सूत्रं तन्मध्यतो बहिः॥ २७ ॥ मध्यवलनमभ्यक्षित्योस्तुल्यदिक्कयोः सतोः मध्यवलनं मध्याद्वारुणीं नयेत् । अन्यथा विदिकयोः ततोमध्यवलनमैन्द्रीं नये । एवं चन्द्रग्रहणे रवेय॑स्तम् । सूर्यग्रहणे तुल्यदिक्त्वे ऐन्द्रीं विदिक्त्व वारु गीमिति । सूत्रं तन्मत्स्यतो बहिः बलनाममध्यपत्स्यानुसारेण दक्षिणोत्तरतो वाह्यवृत्तान्तं सूत्रमानयेत् ॥ २७ ॥ विक्षेपस्य वशाकेन्द्रमानयेत तत् यथादिशम । विक्षेपं केन्द्रतो नीत्वा विन्दु तत्र प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥ तत्तत इत्यर्थः । विक्षेपवशात् तत्सूत्रपरिधि संपाताकेन्द्रमापि सूत्रनानयेत् । हिन्द्रात्तस्मिन्सूत्रे विक्षेपं यथादिशं नीत्वा तत्र बिन्दु प्रकल्पयेत् । सा मध्य- विन्दुः ॥ २८ ॥ १ पूर्वतो २ यस्तय ३ प्रमाप्तब ४ परियोले ५ ब्यविक्षिपयो ·लधुभास्करीयम्। प्राहकाङ्गुलाविष्कम्भदलसंख्येन खण्डयेत् । ग्राह्यबिम्बं तथा मध्ये ग्राहकस्यावतिष्ठते ॥ २९ ॥ तन्मभ्यं बिन्दुमध्यं कृत्वा गाहकाशलविष्कम्भाधसंख्यन सूत्रेण वृत्तमालि- खेत् । तद्गाह कविम्बं भवति । तथा कृते ग्राहकस्य मध्ये गायबिम्बमपति- ठते । ग्राहकविम्बान्तर्गत ग्राह्यविम्बखण्डं ग्रस्यते । अन्यदृश्यते ॥ २९ ।। प्रयासमध्यमाक्षाणां बिन्दूनां मस्तकानुगम् । मत्स्यद्वयोत्थवृत्तं यद्वंम स्याग्राहकस्यं तत् ॥ ३० ॥ स्पर्शमध्यमोक्षविन्दुपापि यद्वृत्तं तद्ग्राहकस्य वर्म स्यात् । तद्वृत्तं *मत्स्य- दयेन साधितव्यम् । कथम् ! । उच्यते-सर्शमध्यभोक्षविन्दूनां एकैकं मध्यं कृत्वा एकेनैव सूत्रेण विन्दुइयान्तरालार्धाधिकेन वृत्तकायमालिखेत् । यथा मत्स्ययं भवति । तन्मत्स्य( दय )मुखपुच्छनिर्गतसूत्रयोर्योगो पत्र दृश्यते तत्र चिन्दं कृत्वा तेविन्दुमध्यं छत्वा मध्यविन्दुप्रापि वृत्तमालिखेत् । तद्वृत्तं बिन्दु त्रयमस्तकानुगं भवति । ( तग्राहकस्य वर्त्म स्यात् )। कदाचिद् मत्स्यव्य- स्थाविरोधेन सूत्रद्वययोगो बलानिष्पाद्यः ।। ३० ।। स्थित्यर्धनेष्टहीनेन हत्वा गत्यन्तरं हरेत् । षष्ट्या लब्धकृतिं युक्त्वा विक्षेपस्य कृतेः पदम् ॥ ३ ॥ तनयत्केन्द्रतो वर्त्म यत्र सम्यक्तयोयुतिः । तंत्रष्टकालजो ग्रासो ग्राहकार्धन लिख्यते ॥ ३२ ॥ इष्टगतघटिकोनस्पर्शस्थित्यर्धनष्टैष्यघाटकोनाक्षीस्थत्यर्थेन वा गत्यन्तरं निहत्य षष्टया विभज्य लब्धस्य कृतिमिष्टविक्षेपे कृत्वा युक्त्वा तन्मूलीहत्य लब्धं मूळ केन्द्रतो वर्मपापि नयेत् । तद्वत्मसंयोग मध्यं कृत्वा ग्राहकान ग्राहकनुत्तमा, लिखेत् । तोष्टकालयासो भवति ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ इति पारमेश्वरे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ munde *ल. त्रि. ३ श्री. त्रि. ५ ब्रा. त्रिप्रश्नो. २ मभा. ग्रह. ५०-३ १ मत्स्ये या २ म तया ३ स्य तु ४ क्षप्रा ५ तें बिन्दु म ६ नेष्टध' . लह' ८ तुर्थः सूर्यग्रहणाध्या ।

·पारमेणारयासबायुतम्- तब उग्ध क्या पचमोऽकाम भय सूर्यवणे विश पद पति- लम्बकामिहता त्रिज्या परमकान्तिसंहता। लग्यः स्वदेशजो भूमण्यवच्छेदः प्रकीर्तितः ॥ १ ॥ स्वदेशसम्बकेन वियां, निहत्य, परमकात्या विमलेन । भूमेः सदेशजो व्यवच्छेदो नाम राशिर्भवति । वक्ष्यमाणराशेहारक इत्यपग- वन्यः॥१॥ इसनीं मध्यमानयनमाह- लकोदयानपाताप्तालवगम्य रखेरमन् । तिथिमध्यान्तरासुभ्यो. हित्वा शोऽयं गतं ततः ॥ २ ॥ शेपेऽपि यावतां सन्ति व्युत्कमात् तावतस्त्यजेत् । मागां लिप्ताश्च पूर्वाह्न मध्यलग्नमुदाहृतम् ॥ ३ ॥ अपराहणे च यः कार्यों गन्तव्यादेविवस्वतः। रविस्थितराशेगंतानंशान् दङ्कोदयासमिनिहत्य विशता विमग्य उन्धान गवातून तिथिमध्यान्तरामुम्यो पुगतदिना( धी)न्तरासुभ्यो हित्वा रवेमंत शान् पिशोप पुनरपि शिष्टेभ्यो घुगतदिना( तरासुभ्यो रविस्थितराशेन्यंस्फमाद् माया राशीनां पाणा विशोभ्यास्तावतां राशीनां लन्कोदयमाणान् विशोध्य खेच वापतो राशीविशोभ्य शिष्टानविंशता निहत्य वर्तमानराशेरकोदया- समिभिग्य लब्धान भागान् गृहीत्वा शिष्टात् षष्टिनात्तैरेवासुभिभिम्प लिलाव शीखा तान् मागान सरितान् रवर्षिशोधयेत् । शिष्टो रविसंध्यतमं प्रमादित एवं मध्याह्नतः माकू मध्याह्नतः परस्ताद् युगर चेहरेष्यान्न उत्पादन पासमिनिहत्य विंशता विभप उम्पानसून तिथिमध्यान्तससुम्यो हित्वा सो प्पानंशादीन् प्रक्षिप्त शिपासुम्पो रकिना: मान्पान राशीना पाणा विशोभ्याः तावतां लक्कोदयमाणान् विनमेभ्य तावतो राशीन् रयो प्रक्षिप्प * मभा. प्र. ८ अ. सू. २ श्री. सू. १ मा. सू. सिद्धान्तत. स. १४५ लन्ना... X.सू.स.१. सू. २ लघ्वा.स. १ बा. सू. ३.मभा, अ. ६.श्लो,४: सिद्धान्तत. १. ३१३ १ कपः स्वदेशसंभूतो व्यव २ भागलि ३ तानस् ४ गतामंशा ५ पान १ ६ घ्नान् तै ७ तान् वि ८ ना लक्कोदयप्रमाणाः प्रा ·- लघुभास्करीयम्। शिलाहस्लिंशता निहत्य वर्तमान राय सु(भिभिग्य लम्बान शान् शिष्टात् पष्टिप्नान् रेवा समिधा सिमाश्च रवौ निक्षिपत् । तन्मध्यमं भवति । सायनाणे मम्पलममानीय तस्मादपनचलनं विशोधयेत् । शिष्टं मध्यलमं स्फुटं भवति । कोदयवशादि सवंत्र राशयो दक्षिणोतर शलाकामारोहन्ति । अतो लङ्गको- माताभिमध्यलमानपनमुक्तम् ॥ २ ॥ ३ ॥ र पम्पसमानयनमुक्त्वा तेन ()पुनरंक्षेपानयनपाह- पातहीनत्तितः कल्प्यो विक्षेपः मौम्पदाक्षिणः ॥ ४ ॥ मध्यसैमावमक्षेपंपलज्याधनुष युतिः । + तल्यदिकत्वे विदिशानां विश्लेपलेपरिषशातु ॥ ५ ॥ मध्यजीवायतक्षुण्णां प्राग्विलमभजा हरेत् । ग्यवच्छेदेन यल्लब्धं वर्गीकृत्य विशोधयेत् ॥ ६ ॥ x मध्यज्यावर्गतः शंपी वर्गो रक्क्षेपसंभवः । पपलमा सायनांदपगुणमानीय चापीरुत्य पुनरपि मध्यसमात् केवलात् एक पातं विशोभ्य भुजग्यामानीय तो विधननिहत्य पासे( न ) पिराशि- ज्यपा विजेत् । लम्बं मध्यलमस्य विक्षेपो भवति । तमपि चापीहत्याक्षया प चापीरुत्पतषां त्रयाणां चापानां तुल्पदिक्त्वे योगं कुर्यात् । विदित्वे तुल्प. पोर्चागं रुत्वाऽन्येन चिदिक्केन विश्लषं कुयांन् । विश्लेषे शिष्टस्य दिग्पाला । एवं रुतस्प चापस्प जीवामानयेत् । सा मध्यणीवा भवति । अपरिक्षपाक्ष यात पः शिष्यते तस्य धा दिक् सेव मध्यज्यायाश्च दिगिति वेदितव्यम् । पुना- मतपरिकाभिः स्वदेशोदयमाणैश्व पूर्ववदुदयलममानीय तस्मात् सापनादुदय- लमात् मजन्यामानीय तां मध्यजीवया निहत्य पूर्वानीतेन व्यवच्छेदेन विभग्य लग्धं वर्गीकरप मध्यज्यावर्गतो विशोधयेत् । शिष्टं दृक्क्षेपवर्गी भवात । तन्मूलं दक्षेपज्यत्यर्थः । दक्षिणोत्तरशलाकापमसंपातसममण्डलपोरन्तरालजाता मा. प्र. १८९ आ. पा. ३३ स. अ. ५ श्लो. ४.६ पंच. अ. ९ श्लो. १९.१० ल. अ. ५ श्लो. ६ बा. स, १० अ. २१ श्लो. ६४. . तंत्र. २७ गोला. ग्रह. २७. २० + म. सूर्य. ९-- १०, ग्रह. सूर्य. १९४ लष्ठ.सूर्य. ४ १ लममु २ नविक्षेपा ३ प्रापम ४ पपल ५ षः शेष ६ वातताच वा तया ७ पक्रममा ८ व चन्द्रपातं ९ अबमवि १० क्षन्ययोः यः ·तु पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- मीना मध्यन्येत्युच्यते। सा मध्यसमावमक्षेप( पलज्या धनुर्वशाञ्चन्द्रस्य भवति । हक्क्षेपं तु त्रिराश्यूनं पाग्विलग्नं दृक्क्षेपलग्नं भवति । यथोक्तम्- दृक्क्षेपमण्डलमपि प्राग्लग्नं स्थात् विराश्यूनम् " इति । सर्वदा पुनः पाशियुतं पाग्विलनमस्तमयलग्नं भवति । अस्तमयोद- पलमयोमध्यं दृक्क्षेपलग्नं भवति । तत् त्रिराश्यूनमुदयलग्नं स्यात् । तद् दृक्क्षे । पलमखमध्ययोरन्तरालजनिता जीवा हक्क्षेपज्या। तदुर्मः ( दृक्क्षेपवर्गः ) तदा- नयनायोदयल मक्षितिजमण्डलसंपातपूर्वस्वस्तिकयोरन्तरालगतोयज्या प्रथममा- नीयते । तत्र त्रैराशिकद्वयमेकीकृतं अर्कायावत् । ततो लग्मज्यायाः परमापमो गुणकारः । लम्बको ( भाग )हारः। फलमुदयज्याx पुनस्तया व्यासार्ध- मण्डलोत्पन्नया मध्यज्यामण्डले उदयज्यानयनमेवम्-यदि व्यासाधमण्डले इय- त्युदयम्या तदा मध्यज्यामण्डले कियतीति मध्यज्यामण्डले उदयज्यालन्धिः । तत्र व्यासार्धमण्डलोदयज्यायाः मध्यज्या गुणकारः । व्यासार्धं भागहारः । पूर्वत्र लम्बको भागहारः । ततस्तयोासार्धलम्बकयोः संवर्गो लमजीवाया मागहारः। मध्यज्यापरमापमो गुणकारः । तब हारकस्य परमापगुणस्य च सदै- करूपत्वादेकगुणितो हारकपरमापमेन गुणकोरण हर्तव्यः । लब्धमत्र हारक स्यात् । स एव व्यवच्छेदो भवति। गुणकारस्त्वेका मध्यज्या ( च एक )गुणने भेदाभावात् । मध्यज्येव लग्नज्याया गुणकारः । व्यवच्छेदो हारकः । फलं मध्पज्यामण्डले उदयज्या । सा मध्यज्या कर्णस्य भुजा दृक्क्षेपज्या कोटिः। ततस्तद्धजावर्गहीनो मध्यज्यावर्गः दृक्क्षेपवर्गः भवतीति सर्वत्र गुणकारहारको स्वेच्छया स्खण्डितव्यौ । कथमिति चेत-उच्यते-ईष्टेन गुणिताद् गुणकारादा- रकेण लब्धं गुणकार इष्टो भागहारः । अथवा इष्टेन गुणिताद्धारकात् गुणका- रेण लग्मं हारक इष्टो गुणकार इति ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ एवं दृक्क्षेपानयनमुक्त्वा ()पुनर्लम्बनघटिकानयनमाह- तत्कालशङ्कवर्गेण युक्त्वा तं प्रविशोधयेत् ॥ ७ ॥ +आ.गो.३४बा. सं.२७ गो. ग्रह. १७२० ल.सू. ६ प्र. सू. ५-६ पंच.अ.९श्लो.२१सू.सू.६ xभा.गो.३०.३३वा. त्रि. ४३.४ श्री.त्रि. ९२म. त्रि. २०ल. त्रि. ६ लवा.त्रि. ९सू.त्रि. ७ (Oमहाभा. ग्रहणा. २४ १ यदुक्त २ तयोर्डक्क्षेपलमम ३ मापमग ४ इष्टो गुणिताद्धारकाद्गुणकारेण लब्ध भागहारः हो।

·लघुभास्करीयम् । ' विष्कम्भार्धकृतेमलं रूपरन्धरनिशाकरैः । हृत्वा लब्धस्य भूयोऽशो विज्ञेयो योऽर्धपञ्चमैः ॥ ८॥ लम्बनाख्यो भवेत्कालो नाडिकाद्यो रहे । दृक्क्षेपवर्ग तत्कालार्कस्य शङ्कवर्गेण युक्त्वा तं विष्कम्भावकतेविंशोभ्य शिष्टस्य यन्मूलं तत् रूपरन्धरनिशाकरैः १९१ एभिहत्वा लब्धं फलं अर्धपश्चमः अर्धाधिकैश्चतुर्हिरेत् । लब्धमत्र घटिकादिलम्बनकालो भवति। किमिति ()लम्ब- नम् ? उच्यत-सूर्यग्रहणं तावदधःस्थितेन चन्द्रमसा सूर्यस्य च्छादनम् । तत् समलिप्तातः प्राक् पश्चाद्वा संभवति । पृष्ठावस्थितस्य द्रष्टुटुंङ्मण्डलाद् ग्रहाणा- मवलम्बनवत्त्वात् । तत्र यदवलम्बनं दृश्यते तल्लम्बनमिति । दृमण्डलं तु रेष्टमध्यं ग्रहाभिमुखं भवति । उक्तं च- ऊर्ध्वमधस्ताद् द्रष्टुर्जेयं दृमण्डलं ग्रहाभिमुखम् ॥ इति । : यदा ग्रहकक्षायां दृङ्मण्डलवदवस्थितिर्भवति तदा ग्राहकक्ष्यायामेवावलम्बनं स्यात् । दृक्क्षेपाभावे तन् संभवति । यदा पुनराहकक्ष्याया दृङ्मण्डलतस्ति- गवस्थानं भवति तदाऽवलम्बनमपि ग्राहकक्ष्यातस्तिर्यग्गतं भवति । तदवलम्बनस्य ( ग्रहकक्ष्यातो ) यावती निर्यग्गतिस्तावती ग्रहस्य नतिर्भवति । यावती पुनः कक्ष्यानुरूपा गतिस्तावग्रहस्य लम्बनं भवति । एतत्सर्व गोले प्रदृश्यम् । अथवा छेद्यके कथम् ! तत्र तावत् समायामवनौ व्यासाप्रमाणेन सूत्रेण वृत्तमा- लिख्य मातृपितृरेखां कुर्यात् । तद् व्यासार्धमण्डलम् । पुनस्तन्मध्यमेव केन्द्रं कृत्वा मध्यज्यातुल्येन सूत्रण वृत्तमालिखत् । तन्मध्यज्यामण्डलं दक्षिणोत्तरसूत्रमध्यज्यामण्डलसंपातात् केद्रान्तम् । मध्यज्या पुनः पूर्वा- परसूत्रपरिधिसंपातात्पश्चिमतः पूर्वतश्चास्तोदयज्याकाष्ठीकमज्याप्रमाणे बिन्दू कृत्वा ताभ्यां यथादिशमस्तोदयज्यातुल्य शलाके परिधिमापिण्यौ प्रसार्य रेखे कुर्यात् । ते तात्कालिकास्तोदयज्ये । पुनस्तिशर्कराविधानेनास्तोदयमध्यन्याय- वयस्पृर्शि वृत्तमालिखेत् । तत्तदानीमपम : लसंस्थानम् । पुनर्मध्यज्यादिगनुसा- रेण दक्षिणोत्तरवायपरिधिसंयोगात्पूर्वतोऽपरतो वा उदयज्याकाष्ठतुल्यान्तरे विन्दं ब्रा. सू ४-५ श्री सु २ लल्ल. सूर्य. ५-७, ग्रहग. सूर्य. ३ () ग्र. सू. ३ श्री. सू. ११-२ आ. गो. ३४ ब्रा. म. ४-५ ११-२ गो. ग्रह. ११-७ सू. सू. १४-७ लघ्वा सू. १५ x लघुमानस. संकीर्णा ९ १ न घटी भ २ हस्ताव ३ लिप्तकालात्प्रा ४ भुवः पृ ५ वटुर्म ६ वाव्यप - .. ७ लतः स्था ८ चरं या ·.. पारगरचारपायलमू- कुर्यात् । मपन्योपापोषिकदिकायोः सतोः पूर्वत सारिपारपरव इति । पुनस्तबिन्दुतः केदापि 'सूत्र पसाय वागणासपात विन्दु कुवात् । पहिन्दुकेन्द्रान्वरं पक्षपण्या । सा गप्पण्या कर्णस्य 'कोरिः बहिन्दमध्यज्या- बान्तरं मध्यस्याकणस्य भुजा । तदव मध्यज्यागुणितसमभुजाज्यातो पपछे- देव भवे । तवस्तद्गहीन मध्यज्यावगै दृक्क्षेपवर्ग भवति । रविवान्तरं मुनहम्मकः । इनक्षेपस्वस्य कोरिः । ग्गविज्या भुषा। तो इक्क्षेपपपी. भरवण्यावस्य मलं गमिष्या भवति । उक्तं च-हरक्षेपविविवि पल पूलं स्वनिः कुपशाहिति । हज्ज्यैव हि महाछापा बालशाहप- हीनं विज्यावर्गो दृग्ज्यावर्गो भवति । तस्मादृक्क्षेपवर्ग विशाध्य शिरप एवं एमतिया मानि । एक्क्षेपकातपुतशकुवर्गहीनस्य विज्यावर्गस्प मूलमपि पदेव मोत् । चाकणेम वृत्तमालिरूप तस्मिन्न्क्षेपकोटिग्मविग्याल्यभुजा बोले स्पे। हातिम्पा लम्बनघाटकानवने पुनले राशिकापीकलम् । कथम् ! उच्यते-तत्र प्रथमं दृग्गतिपथा लम्बनपानमानयनं कियते । कम्पदि ध्यासातुल्यया दृग्गतिज्यया स्वक्ष्यायां भवातातुल्यानि पान- पोजनानि सभ्यन्ते तदष्टेग्गतिज्यया कियन्तीति (स्व)कल्पापां लपपोजन- उन्धिः। तत्र भन्यासार्धं गुणकारः। विज्या भागहारः। फलं लम्बनयोजनानात्य- कम् । योजनैलिप्तानयनं पुनातीयम् । तदप्येवम्-यदि चन्द्रकक्ष्यायामिपन्ति पोजनानि तदा न्यासाधमण्डले कियन्तीति लम्बनलिप्तालन्धिः । अव चन्द्रस्य मध्ययोजनको हारकः । व्यासार्धं गुणकारः। तदन्यत्र (भाग)हारः। ततस्तपो- स्तुल्मस्वामष्टपोरिष्टदृग्गतिन्याया भूव्यासाधू गुणकारः । चन्द्रयोजनकों (भाग)हारः। फलं लम्बनलिप्ता इति । पुनर्लिप्ताभिः घटिकानयनमपरम् । तोव-यदि चन्द्रस्य मध्यभक्तिलिप्नाभिः षष्टि ड्यो लभ्यन्ते तोटेलम्बन- दिशामिः क्रियत्य इति लम्बनघटिकावाप्तिः। अब पष्टिः गुणकारा पन्दमध्यम- किरितिका हारकः। पूर्वत्र चन्द्रयोजनको हारः । ततस्तयोर्योजनकर्णभुक्स्पोः +मा. गो. ३०-३३ मभा. प्र. १८-९ स. स. ४-६ पंचसि . ९ श्लो. १९-२० ल. सू. ६ बा. स. १. भ. ९१ श्लो. ६४-५ संघ १७ गो. बह १७-२० १'हारकः ·लाभास्करीयम्। संवर्गो. दग्गविज्याया भागहारः। भव्यासार्थषष्टयोः संवर्गो गुणकारः । फलं उम्बनपटिका भवतीति । ती गुणहरौं पुनरेवं खण्डितम्यौ । हारकमेमन निहत्य गुणकारेण विभजेत् । लब्धं हारको भवति । एको गुणकारः। पथा छते बन्धो हारको गगाङ्ग बसमितो भवति । एकत्वादगगाभावश्च । ततो दग्ग- विज्यातो गुणाङ्गवसभिलब्धा लम्बनघटिका भवति । एकं हारकं दिया करवा रूपरन्धनिशाकरैरपश्चरिति च हारफदयं पदार्शतवान् । गणाङ्गत्वसम्पों रूप- रन्धनिशकरैरपलब्धिः। इति राशिकत्रयम्। नन लम्बनलिप्तामिटिका- नयने पष्टिना लिप्ता गत्यन्तरेण हर्तव्या । सत्यम्। ( गया ) गत्यन्तरेणैव हतन्याः। किंतु चन्द्रत्य लम्बनलिना सवाऽऽनीताः। अस्यापि लम्बनमस्त्येव । ततोऽकसम्बनलिप्ताश्चन्द्रलम्बनलिप्ताभ्यः शोधनीयाः। शदानां चन्दलम्बनवि- प्तानां हरणे गत्यन्तरस्यैव हारकत्वं भवति । तच्छोधन त्वत्र न कियते । तस्माचन्द्र रेष हारकत्वामिति लम्बनान्तरम् । तथा ते सिध्यत्येव । कथं पुनर्मध्यभक्त हरिकत्वं स्या.. ? लम्बनालप्तानां मपयोजनसावितत्वाद व्यासाई- साधितमध्यभुक्तहरिकत्वम् । ( स्फुट )मुक्तिस्त्वविशेषकर्ण साधिता । ततः स्फुट- योजनकर्णसावितानां हरणे । स्फुटभहारकत्वमिति ॥ ७ ॥ ८ ॥ एवमानीतरय लम्बनस्य कदा ऋण कदा वा धनत्वमित्या आह- +पर्वणः शोध्यते प्रामणे दीयते मध्यतोऽपरे॥९॥ इति । लम्बनघटिकाः पाणे पघटिकाम्पः शोध्याः । अपराहणे पर्वघर्टि- कासु पक्षेपाः । एतदुक्तं भवति-५६५ शब्देन उदयास्तपयलमयोर्मध्वगं गः- परममुच्यते । तत्कालहक्षेपराशरूराशिषु स्थितेऽक सति पचटिकाभ्यो सम्बनपटिकाः शोधाः । तत्कालदृक्शेरलमराशेः पूर्वराशिपु स्थित सपि संघटिकास लम्बनघटिकाः प्रक्षेप्या ति । तथा च शालान्तरें- "नासिकेऽक दृक्क्षेपात् स्वर्ण कला विशेषयेत् इति । पणीति शेषः ॥ ९ ॥ एवंकतेन भूयोऽपि पर्वणा कर्म करप्यते। कालस्य लम्बनाख्यस्य निश्चलत्वर्दिक्षणा ॥१॥ पंकन पणी भूयोऽपि पुनम्बममानीयाविषयेत् । तत् स्कुर सम्बर्ग भवति । एतदुक्तं भवति-लम्बनसंस्कृतपर्षपटिकाभिः पूर्वमयसमदवलाई +ना. स. ३ सि. पू. ३१३ श्री. सु .१ ग्रह. सर्थ. ७.२, सुः सु. १ल. सु. १ ल.म.१० १ व्यासप २ वर्ममि.३-चमैरिति. ४ तुल्बस्फ.५ अनिते ६ कल्पते * ·.. पारमश्वरव्याख्यायुतम्- शङ्क चाऽऽनीय तैः पूर्ववद् दृक्क्षेपवर्ग लम्बनघटिका चाऽऽनीय ता लम्बनघटिकाः पर्वषटिकासु केवलावेव ऋणं धनं वा पूर्ववत् कुर्यात् । पुनस्तदूघटिकाभिः पूर्ववन्मध्यलमादिकांस्तैदृक्क्षेपवर्ग लम्बनं चाऽऽनयेत् । तत्तल्लम्बनं केवलपर्वाण मणवने कुर्यात् । यावत्कृतोऽविशेषो भवेत् तावदेवं कुर्यात् । अविशेषलम्बनसंस्कृतं पूर्वग्रहणस्य मध्यकालो भवति । पुनस्तविशेषलम्बनघटिकामेकत्र संरक्षेत् । अविशिष्टं दृक्क्षेपवर्ग चैकत्र विन्यसेत् ।। १० ॥ दिक्क्षेपज्यामविश्लिष्टां गत्यन्तरहतां हरेत् । खस्वराव्येकभूताख्यैलब्धास्ता लिप्तिकादयः ॥११॥ तत्कालशशिविक्षेपसंयुक्तास्तल्यदिग्गताः । भिन्नदिका विशिष्यन्ते रवेरवनतिः स्फुटा ॥१२॥ अविशिष्टं यद् दृक्क्षेपवर्ग तन्मूलमविशिष्ट दृक्क्षेपज्या । तां स्फुटगत्यन्तरलि- सामिनिहत्य खस्वरादयेकभः ५१७७० एभिहरेत् । लब्धा नतिलिप्ता भवन्ति । मध्यज्यायां था दिग् भवति सव नतेश्च दिगिति वदितव्यम् । पुन- स्तत्काले लम्बनसंस्कृते पर्वकाले चन्द्रं विन्यस्य तस्मात् पातं विशोध्य भुज- ज्यामानीय तां खतिघननिहत्य अविशेषकर्णन विमज्य विक्षेपलिप्ता आन- येत् । स +त्काल शशिविक्षेपः। विक्षेपनत्योरेकदिक्कयोर्योगं कुर्यात् । भिन्नदि- क्कयोरन्तरं कुर्यात् । सा स्फुटावनतिर्भवति । विश्लेषे शिष्टस्य दिग् ग्राह्या । वेर्महणे चन्द्रस्य पिक्षेपोऽयं स्फुटो भवतीत्यर्थः । सूर्येन्दुबिम्बयोरविशेषकर्ण- साधितत्वादिक्षपानयने अविशेषकर्णस्य हारकर नतिलिप्तानयने स्फुट- गत्यन्तरस्य गणकारत्वं च भवति । नतिलिप्तानयने वैराशिकचतुष्क विद्यते । कथम् ? उच्यते-पति व्यासातल्पया दृक्शेपज्यया भव्यासायोजन- तुल्यानि नतियोजनानि लभ्यन्ते तदेष्टदृक्क्षेपज्यथा कियन्ति नतियोजनानीत्येकम्। यदि चन्द्रस्य मध्ययोजनकर्णनतानि नतियोजनानि लभ्यन्ते तदा व्यासर्धिकर्णेन कियन्तीति चन्द्रस्य नतिलिप्तालब्धिः। एवं द्वितीयम् । यदि चन्द्रस्य मध्यनति- लिप्ताभिरन्द्वोर्गत्यन्तरलिप्ता लभ्यन्ते तदेष्टनतिलिप्तामिः कियत्यो लिप्ता इति सूर्यन्दोनत्यन्तरलिप्तालन्धिः । एवं तृतीयम् । यदि मध्यगत्यन्तरेण तावत्यो लिप्ता लभ्यन्ते तदा स्फुटगत्यन्तरेण कियत्य इति स्फुटनतिलिप्तान्तरलब्धिः । +मभा न. ७४ श्री. चं १० प्र. चंद्र, १० 5 १ पर्व २ तपर्वग्र ३ विशोध्यन्ते ·लघुभास्करीयम् । एवं चतुर्थमिति । अत्र मध्यभुक्तिकर्णयोजनकर्ण संवगीत् भूव्यासार्धे सन्धो हारकः पायेण खस्वरादयेकभूततुल्यः । अतः खस्वरायकभूताख्यैरिति पाठः श्रेयान् । यत् पुनरुदयज्यानयने लग्नविक्षेपानयनं नोक्तं तत्तेन विनाऽपि भेदवा- हुल्याभावात् किल नोक्तम् । उक्तं च प्रकरणान्तरे तदानयनं स्वेनैव- सैंहिकेयविहीनस्य जीवा लग्नस्य ताडिता। तिथिभिश्चन्द्ररन्|कौषिक्षेपज्या विलमजा " इति । लग्नविक्षेपग्रहणे त्वेवमुद्य न्यानयनं +लग्नविक्षेपापमधनुषोस्तुल्यदिकयोर्योग मिन्नदिक्कयोर्वियोगं च कृत्वा तज्जीवां व्यासार्धन निहत्य लम्बकेन विभ- जेत् । तत्र लब्धं लग्नोदज्यया भवतीति । तथा चोक्तम्- " विलग्नकान्तिविक्षेपधनुषोस्तुल्यदिक्कयोः । युक्तिर्षियक्तिरन्यत्वे शेषकाष्ठगुणाहतम् ।। उदकज्येन्दकक्ष्यायां व्यासाचे लम्बकाहृतम् । इति । रवश्च विक्षपं विना लम्बनलिप्तां नतिलिप्तां चाऽऽनीय सूर्येन्द्वोर्लम्बनलिप्तान्तरं नतिलिप्तान्तरं चाऽऽनये । शेषम्यम् । अत्रोक्तप्रकारेण तु रविलम्बनं रविनति च विना एवं कुर्यात् । यतः प्रोक्तंन हारकेणैव तत्तिध्यति । अत्र केचिदाहु:- मध्यलग्नस्य विक्षेपो न कार्य लग्नजस्तथेति " । एष पक्षः श्रेयान् । लम्ब- नानयनाय पुनरुपायान्तरमुच्यते । दृक्क्षेपवर्ग व्यासार्धवर्गाद्विशोध्य शिष्टस्य मूलं दृक्क्षेपलग्नार्कयोरन्तरालराशिज्यया निहत्य व्यासार्धन विभज्य लब्धात् फलाद्गुणाङ्गवसभिलम्बनघटिका भवन्ति । पुनरप्येवं कृत्वा विशेषयेत् । तत्स्फु- इलम्बनं भवतीति । तथा कश्चिदाह- " दृक्क्षेपस्य कृति विशाध्य कृतितो व्यासस्य शिष्टस्य य- न्मूलं तेन समभ्यसेबुमाणिक्क्षेपान्तरोत्थं गुणम् । व्यासार्धेन तु संहरेत्पुनरपि पाप्तं विषदन्तिभिः प्राप्ता लम्बननाडिकाः पुनरपि स्पष्टाः स्युरेकं कृताः। इति ॥११॥१२॥ इदानी स्थित्यर्धानयनमाह- अन्दाविम्बसंपर्कदलेनानवतेः स्फुटात् । स्थित्यर्धनाडिका साध्याँ प्राग्वद्वलनकर्म च ॥१३॥ + आर्य गोल ३३ श्रीपति त्रि ९२ बा त्रि ४३-४ महाभा ग्रह ३०-१ लल्ल महाभा ६ बा भग्रह १९-२१ ग्रह ग्रहयु ७-९ लघुभा ग्रह ८ श्री ग्रहयु ३३ १ कार्योल । २ विक्षे ३ कद्दले ४ ध्या तथा वल or ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- ( अर्केन्दुविम्बसंपकंदलेन स्फुटादवनतेश्च प्राग्वत् स्थित्पर्धनाडिका ताया। तथा वलनकर्म च )। एतदुक्तं भवति-अर्केन्दुबिम्बसंपकार्धस्य कृतेः स्फुटावन- तिवर्ग विशोध्य शिष्टस्य मूलं षष्ट्या निहत्य गत्यन्तरलिप्ताभिः स्थित्वष- टिका भवतीति । एतस्थित्यर्धकाठलम्बनसंस्कृतपर्वाण कणं धनं च यत् । ते स्पर्शमोक्षपर्वणी भवतः॥ १३ ॥ पुनस्ताभ्यां लम्बनाधानपेदित्याह- प्रयासमोक्षयोरेवं लम्बनावनती सकत। लम्बनान्तरसंयुक्ते स्थित्यर्धे निर्दिशेत्स्फुटे ॥ १४ ॥ मध्यलम्बनसंस्कृतात्पर्वणः स्थित्यर्थे विशोधिते यच्छिष्यवे तत्पर्शपर्व स्यात् । तत्पर्वघटिकाभिर्मध्यमलनादीनानीय चन्द्रं च तत्कालीरुत्य तेलंम्बनध- टिकां स्फुटावनति चाऽऽनयेत् । ते स्पर्शलम्बनावनती भवतः। पुनस्तदवनविवगै संपकर्षिवर्गादिशोध्य शिष्टे वर्गे स्पर्शमध्यावनत्योरन्तरस्य वर्ग प्रक्षिप्प मूली- कृत्य तस्मान्मूलापेष्टिनात् गत्यन्तरेण स्थित्पर्धनाडिका भवति। पुनस्वस्मिन् स्थित्यर्धे अविशिष्टमध्यलम्बनस्पर्शलम्बनयोरन्तरं च पक्षिोत् । तत्स्फुटं सर्श- स्थित्यधं भवति । यदा पुनलम्बनयोरेकस्य मणत्वमन्यस्य धनत्वं च संभवस्तदा तयोर्योगं स्थित्यर्थे प्रक्षिपेत् । तत्स्फुटं भवति । एवं मोक्षेऽपि प्रथममानीतस्थि- त्यर्थेन युक्तमविशिष्टमध्यलम्बनसंस्कृतं पर्व मोक्षपर्व स्यात् । तत्पवंघटिकाभिः पूर्व- बल्लम्बनं स्फुटावति चाऽऽनयेत् । ते मोक्षलम्बनावनती भवतः । पुनस्तदाऽवनत्या संपकान च स्थित्यध पूर्ववदानीय तस्मिन्मध्यमोक्षलम्बनयोरन्तरं पक्षिपेत् । सम्ब- नपोरेकस्य धनत्वेऽन्यस्य मणत्वे च सनोर्डम्बनयोग स्थित्यः पक्षिपेत् । वत्स्फुटं मोक्षस्थित्यर्थं भवति । सर्वत्र मध्येष्टापनत्योभिन्नदिकत्वे सवि तयोर्योगस्य वर्ग विक्षेपवर्गहीनसंपकांर्धकतो पक्षिप्य शेषं कुर्यात् । एवं लम्बनावती तक कुर्यात् । लम्बनावनती सहदानीय स्थित्यधै साधयेदित्यर्थः । अत्र कैथिदेखें स्मयते-अविशेषविधौ शिपाया गुरुत्वात्तस्मिन् कवे विभेदबाहुल्पामावाच + ग्रहग. सूर्य. १५-६ श्री सू १३ वा सू १६ लम्वा सू १३-४ १ विघटिकार्धाद्ग २ अवनि ३ मवशि।

·लघुभास्करीयम् । सरुद्महणं कृतमिति । कदाचिन् पुनर्भेदबाहुल्यमपि संभवति । ततोऽत्रापि स्थित्यर्धमविशेषितव्यम् । तच्चैवं लम्बनान्तरसंयुतं स्पर्शस्थित्यर्धमविशेषमध्यल- म्बनसंस्कृतपर्वघटिकाभ्यो विशाध्य तद्घटिकाभिलम्बनं स्फुटावनति चाऽऽनीय सत्स्फुटावनंतिवर्गहीनात् सपकांर्धवर्गात् स्थित्यधमानीय तस्मिन् स्थित्यः तल्ल. म्बनमध्यसम्वनयोरन्तरं पक्षिपेत् । पुनस्तत्स्थित्यहीनाभिर्मध्यलम्बनसंस्कृतपर्वघटि- काभिलंम्बनमवनति चाऽऽनीय स्थित्यधैं साधयेत् । एवं पुनः पुनः कृतेन कर्मणा स्थित्यधैं स्फुटावनति चाविशेषयेत् । अविशिष्ट ते स्थित्यविनती स्फुटतरे भवतः। एवं मोक्षेऽपि । तत्तन्मोक्षस्थित्यधैं मध्यलम्बनसंस्कृतपर्वघटिकासु प्रक्षिप्प स्थित्पर्धभवनति चाविशेषयदिति । अथवा सकृच्छन्दनव चैतत्पदर्शितम् । तरुत् तत् कृत्वा स्थित्यर्धमानीयाविशेषयदिति । इति स्थित्यर्धाविशेषकरणं पुनवलनं च पूर्ववत् कुर्यात् । अविशिष्टस्पर्शपर्वघटिकाभिस्तदनत्या तत्काला- केण च स्पर्शवलनमानयेत् । अविशिष्टमोक्षपर्वघटिकाभिस्तदवनत्या तत्काला- केण च मोक्षवलनमानयत् । एवं मध्यपादिना मध्यवलनं च तैः परिलेखनक्रिया प पूर्ववत् कुर्यात् ॥ १४ ॥ संपकांधकलातुल्यकलासंख्यनतौ शशी। न रुणदि रवेबिबाद ध्वान्तविध्वंमदीधितेः ॥ १५ ॥ (संपकांधकलामिः तुल्यकलासंख्या नविश्चेद् ध्वान्तविध्वंसदीधितेः) वेर्बिम्ब शशी रुणदि न.छादयति । द्विविधं हि ग्रहणं विद्यते-*आदश्यमनादेश्यं चेति । पदा सूविम्बस्पाष्टमांश एव ग्रस्यते तदा तद् ग्रहणमनादश्यं भवति । द्रष्टुमश- क्यस्यात् । अष्टमांशाधिके ग्रस्ते आदेश्यं भवति । चन्द्रस्य षोडशांशाने भनादेश्यमषिके आदेश्यम् । उक्तं च- शशिदेहाष्टयंशोनं संपर्कदलं यदा नतेऽधिकम् । बदन्ति तदिन्दुग्रहणं न भवत्यल्पेऽर्धसंपर्के॥ अपि तनुवसुभागोनात् संपर्कार्धाद्यदाऽवनतिरूना। ग्रहणं तदा रवः स्यादधिकायामवनतो मैव ॥ इति । * ग्रह चंद्र ३७ श्री चंद्र ४१ लल्ल पर्व १७ लध्वार्य सू १६ ब्राह्म सू २० चंद्र १९ सूर्य परिले १३ लघुमानस ४-१८ १ तपूर्व २ नती व ३ ते स्फूटावनती ४ विवं ध्वा ·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- अन्ये पुनरन्यथा वदन्ति- द्वादशभागादूनां ग्रहणं तैक्षण्यादवेरनादेश्यम् । षोडशभागादिन्दोः स्वच्छन्दत्वादधिकमादेश्यम् ॥ इति । अतः सूर्यविम्बाष्टमांशं द्वादशांशं वा संपर्कार्धाद्विशोध्य शिष्ट संपका परिकल्प्य स्थित्यर्धमानेतव्यम् । चन्द्रग्रहणे तु चन्द्रबिम्बषोडशांशं संपर्कार्धाद् विशोध्य शिष्टात् स्थित्यर्धमानतव्यम् । एवमानीतस्य ग्रहणकालस्य दृष्टिसा- म्पाभावात् । केचिदेवमिच्छन्ति-चन्द्रस्य शकादलिप्ता स्वपञ्चमांशेन हीना ग्राह्याः । राहोः शकाब्दलिप्ता स्ववादाशेन वर्जिता ग्राह्याः । इति । तथा च तद्वाक्यम्-"शकाब्दलिप्ताश्चन्द्रस्य स्वपञ्चमांशेन वर्जिताः । द्वादशां- शेन हीनाः स्यू राहोस्तुङ्गस्य केवलाः" इति । किंच-" मीनान्तार्कान्तरे लिप्ता या ये लङ्कोदयासवः । तद्भेदार्थं गतिः शोध्या देया वा सुवशाद् गृहे " इति । अन्यच्च स्फुटमिति गतिविधौ दृक्क्षेपः । वाग्भावोनादित्या- दिविधिनाऽऽनीय ताभ्यः स्वरूपपञ्चमांशं विशोध्य शिष्टं चन्द्रे संस्कुर्यात् । राहुतुङ्गयोस्तु परहितवत् केवलमेव कुर्यात् , इति । तथा च पूर्वाचार्यवाक्यम्- वाग्भावीयास्तु मुन्यशैर्वजिता स्फुटा " इति । अब पुन्यंशः पञ्चमांशः । एष विशेषश्चन्द्रस्यैव न राहुतुङ्गन्योरिति । वयं मन्यामहे नत्यर्थं दृक्क्षेपज्यामप्येवं कल्पयन्ति केचित् । त्रिराशिहीन पाग्लग्नं (सूर्य) प्रकल्प्य तस्य चरपाणादिभिस्तथा पाग्लग्नतदर्कयोरन्तरालासून् ब्रह्मगुप्तकृत उतरखण्डखाद्यक ग्रहणात्तरा. १९-२० बाग्भावो( ४३४)नाच्छकान्दाद्धनशकलयहान्मन्दवैलक्ष्यरागैः प्राप्ताभिलिप्तिकाभिविरहिततनवश्चन्द्रतत्तुङ्गपाताः । शोभानीरूढसंविद्गणकनरहतान्मागराप्ताः कुजायाः । संयुक्ताज्ञारसौराः सुरगुरुभृगुजौ वर्जितौ भानुवर्जम् ॥ सोऽयं श्लोकः करणपद्धतिग्रन्थे अ० १ श्लो० १२ पठितोऽस्ति । परं करणपद्धतः कर्ता सर्वथाऽशात एवास्ति । इतिहासविदोऽपि तत्र मुग्धा एव । किंतु वृद्धार्यभटस्य ( श० ४२१) साक्षाच्छिष्यो भास्कर (शा० ४३४) एव करणपद्धतेः कर्ता स्यादिति संभाव्यते । * १र्ध साध्यम् । च ·- एवं लघुभास्करीयम् । गतासून् पकल्प्य तैश्च षड्राशियुततत्सूर्यस्योदयलग्नस्य चान्तरालासून् गन्तव्यासन प्रकल्प्य तैर्वा यथाविधि महाच्छायामानयेत् । सा छाया स्फुटतरा दृक्क्षेपज्या: भवतीति । तथा च तद्वाक्यम्- " प्रकल्प्या: विराश्यूनं पाग्लग्नं तच्चरादिभिः । तद्भानुलग्नयोश्चापि लग्नषड्भयुताकयोः। विवरासूम् गतासूश्च गन्तव्यासून प्रकल्प्य च । अश्वप्रसाधिता छाया हुक्क्षपज्या स्फुटा भवेत् ।। विक्षपचिन्ता नैवात्र क्रियते गोलवित्तमैः । नेत्यर्थे विद्युरेवं स्याल्लम्बार्थे भास्करोदितः " इति । सूर्यविम्वस्य ग्रस्तभागो ग्रस्तभागो भासुरत्वाद् गहान्तःपतिते आतपे प्रमतुं शक्यते । तथा छादकवर्त्मनि यत्रातीव केन्द्रासन्नता तत्र छादकवि- म्बमध्यं प्रकल्प्य परमग्रासो लिखितव्यः । तथा च कश्चित्- " वेश्मान्त पतित भानुकरौघे ह्येव शक्यते । ग्रस्तभागो रवेमातुं तीक्ष्णत्वान स्वमण्डले ॥ यथेन्दौ कृष्णभागः स्यादथेष्टयांसकर्मणा । वेद्यः स्यात्परमग्रासो वक्रत्वादिन्दुवर्त्मनः" इति । * इष्टग्रासपरिलेखनं तु संपर्कार्धवर्गात् स्पर्शनिक्षेपवर्ग मोक्षविक्षेपवर्ग वा विशोध्य शिष्टस्य मूलं परमकोटि म भवति । पुनरिष्टहीनेन स्पर्शस्थित्य- धेनेष्टहीनेन मोक्षस्थित्यर्धेन वा परमकोटि निहत्य यथाप्राप्तेन स्फुटास्थित्यर्धेन विभजेत् । तत्र लब्धमिष्टकोटिर्भवति । इष्टकोटिवर्गादिष्टविक्षेपवर्गयुतायन्मूलं लभ्यते तत्पमाणं सूत्र केन्द्रतो यथादिशं वर्मपापि नीत्वा तत्सूत्रवर्त्मसंयोगे विन्दं कृत्वा तद्विन्दु मध्यं कृत्वा ग्राहकान ग्राहकमण्डलमालिखेदिति । चन्द्रग्रहणे पीष्ट( ग्रास )परिलेखनमेवमेव कुर्यात् । एतत् सोपपत्तिकं भवति । -ग्रह सू १० आर्य गो ३३-४ भा सू १० गोला ग्रहण १७-२० ग्रह सू ४ महाभा ग्रह १८-९ * श्री चंद्र २५-३४ लघुभा चंद्र २४ सूर्य छेदा २-१२ लल्ल चंद्र ३०-४ गोल चंद्र २६-३० १ त्य: विधिरेवं २ म्बनार्थे पूर्वसाधिता ॥ इति ।

·पारमेश्वरग्याख्यायुतम्- किंब सूर्यग्रहणे पदा सूर्यमण्डलमर्धाधिकं प्रस्यते तदा सूर्यबिम्बाधर्थात् किंचि- दक्किन सूत्रेण सूर्यबिम्बमालिखेत् । अल्पप्रमाणेन चन्द्रविम्बे तच्छादितस्प महत्पमाणस्पार्कविम्बस्य परितो रश्मिसंभवात् तेषां मासुरत्वाच्च । क्या पभूषणे- " अर्धाधिके तु ग्रहणे भासुरत्वाद्विवस्वतः। यत्क्षयोऽधिकतराततवृत्तात नौ क्षिपेत् ॥ इति । एतल्लेखनकर्मण्येव विद्यते ॥ ५ ॥ इति पारमेश्वरे पञ्चमोऽध्यायः । १ मण्डले २ रिकम ३म्बनादि ·लघुभास्करीयम् । अथ षष्ठोऽध्यायः । भय पन्द्रादीनामुदयास्तपयलमानयनाय स्वस्वविक्षेपार्शनसंस्कारदपमाह- + विक्षेपन्यां क्षपामतुरक्षज्याक्षुण्णविग्रहाम् । लम्बकेन हरेल्लन्धं विशोध्यं तत्स्फुटेन्दुतः ॥ १॥ उदये सौम्यविक्षेपे' देयमस्तमये सदा । न्यस्तं तद्याम्यविक्षेपे कार्य स्यादयास्तयोः॥२॥ क्षपाभर्तुश्चन्द्रस्य विक्षेपज्यां स्वदेशाक्षज्यया निहत्य उम्मकेन विभग्य लम्ब लिप्तादि तत्कालचन्दे कणं धनं वा कुर्यात् । सौम्पविक्षेप उदये ऋणं कुर्यात् । अस्तमये धनं कुर्यात् । याम्पविक्षेपे व्यस्तं उदये धनपस्तमये कणमिति । एत- दुक्तं भवति-विक्षेपे एतल्लिषादिकं तत्कालचन्द्राछोधयेत् । तदेकेन दकर्मणा संस्कृतं चन्द्रोदयलग्नं भवति । पुनः षड्राशियते तत्कालचन्द्रे पक्षिपेत् । वञ्चन्द्रो- दयलग्नं षडाशियुताञ्चन्द्रात् शोधयेत् । तम्चन्द्रास्तमयलग्नमिति । पुनरायनर- कर्मणा च युतं लमदयं स्फुटं भवति । छायानयनादौ माकपाले औद- यिक कर्म कुर्यात् । पश्चात्कपाले वास्तमयिकं दृकर्म कुर्यात् । सदा चम्मरमास्तलमानपने सदा दृकर्म कार्यमित्यर्थः पैदश्यम् । कथम् १ उच्यते--अपमण्डले पत्र ग्रहो लक्ष्यते स भागो पस्मिन्काले उदयं गच्छति तस्मात् कालात्माक्पश्चादा विक्षेपमण्डले चरवो महस्पाइयो भवेत् । पदोत्तरक्षेपस्तदा पागेव यदा दक्षिणक्षेपस्तदा पवाद् गोउ- स्पोत्तरोनत्वात् । अस्तमयस्सूयवैपरीत्पेन भवेत् । औं राशिकम्- पदि लम्बकोटिकस्याक्षज्या भुजा तदेष्टविक्षेपकोटिकस्य का भुजेति । कस्मात्र शिविज्यावत्स्वाहोरात्रमण्डलोत्पन्नाया भुजाया ध्यासार्थ (मण्डल)साधनीयत्वानो- कमिति चेदश्यते-विक्षेपज्या सपमण्डलादिक्षेपमण्डलान्ता स्यात् नत्वपक्रमज्यानुसा- रिणी। भवस्वयाऽऽनीमा भुजाऽपि(न)क्षितिज्यावत्स्वाहोरात्रमण्डलगा स्यात् । स्वा. +लस. ग्रहोदया. ३. सूर्य, ग्रहयु. ८, ब्राह्म. ग्रहोदया. ४. श्रीपति. महोद. ५, ग्रहण, रकर्म. ५ लघुमा लक १-२ महाभा अ६ श्ली १-३ १ पे उदयास्त. २ ति-उत्तरवि. ३ ते एतल्लिप्तादिकं प्रक्षिपेत् । तच्चमदास्तमयलमं भवति । दक्षिणविक्षेपे तत्कालचन्द्रे प्रक्षिपेत् । तन्कन्दपलमं षदाशितचन्द्राधयेत् । एवान गोले ४ प्रवर्ग ·७३ पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- होरात्र साधितभुजातोऽधिकैव स्यात् । अतो व्यासार्थसाधितमाया भवोदिति भावात् किल नोक्तम् । लग्नानयने लिनापाणयोस्तुल्यत्वात् । लिप्तासु स्वर्णकरणमुक्तं किल । पश्चनाडिकात ऊनाधिकनाड्यात्मकराशौ तु स्वप्रमाणान् वैराशिक- सिद्धा लिप्ता एव ग्राह्याः( वा ) । चापीकरणं तु भेदवाहुल्याभावानोक्तम् एवमक्षवशाद् दृक्कर्मोक्त्वा पुनरयनवशाज्जातकर्माऽऽह- त्रिराश्यूनोकमाण्णां तत्कालक्षिप्तिमाहताम् । कान्या परमया भयो हरयासदलस्य ताम् ॥ ३ ॥ रूत्वा लब्धकलाः शोध्या विक्षेपायनयोर्दिशोः । तुल्ययोर्व्यत्यये क्षेप्य शीतांशोस्तत्फलं *सदा ॥४॥ सायनात् तत्कालचन्दात् राशिवयं पिशोध्य शिष्टभुजायां उत्क्रमज्यया विक्षेपज्यां निहत्य पुनः परमापमज्यया च तामेव गणीकृतां निहत्य व्यास वर्गण विभज्य लब्धं लिप्तादि अक्षदृक्कश्यते चन्द्रे सण कयात् । उत्तरायणे उत्तरविक्षपे ऋण कर्यात । दक्षिणायने दक्षिणविक्षो कणं कर्यात् । विक्षेपा- पनपोरेकस्य दक्षिणदिक्पे इतरस्योत्तरदिकत्व च तत्फलं धनं कुर्यात् । व्यत्यये तत्कल क्षेप्यमिति संबन्धः। सदा उदयेऽस्तमये मध्याह्नेऽप्येवमेव धनर्णत्व- मित्यर्थः। चन्द्रग्रहणं कुजगुरुबचसितमन्दानामप्यपलक्षणम् । अतस्तेषां स्पेन स्वन विक्षण दृक्कमयमुक्तविधिना कुर्यात । दृक्कमहथेन ग्रहस्योदयलग्नम- स्तमयलमं चाऽऽनीयते । एतदायनं *दक्कर्म च गोले मदृश्यम् । कथम्? उच्यते- विषुवन्मण्ड लदक्षिणोत्तरशलाका संपातजनितादचरस्वस्तिकादारि दक्षिणोत्तरश- लाकायाश्चतापशतितमे भागे वेधं कृत्वा पुनर्पिषवनमण्डलदक्षिणोत्तरशलाका- संपातजनिताद्दक्षिणस्वस्तिकादधश्च दक्षिणोचरशलाकायां चतुर्विशतितमे भागे सूर्य, ग्रहोद. १० लल्ल. ग्रहोद. २ ब्राह्म. ग्रहोद. ३ श्रीपति. ग्रहोद. ७ लघुमानस हकर्म १-२ गोला हककर्म ५ १ णात् . २ क्षितिमा. ३ कृत्या. ४ प्यं शी. ५ कालात् व. ६ सार्धन.

·लघुभास्करीयम् । वैधं कुर्यात् । तौ वेधौ राशिकूटसंज्ञितौ भवतः । तत्र द्वादशानां राशीनां संनिपातो भवति । तस्मादाशिकूटमित्युच्यते । पुनरपमण्डले यत्र ग्रहो स्थित- भागो लक्ष्यते तत्र किंचित्सूत्र संनय तत्सूत्राय राशिक्टयोः बध्नीयात् । सूत्रायदयान्तरालं ग्रहस्थितिराशिभागः स्यात् । उत्तरायणगतग्रहस्थितभाग- स्योदयकाले तत्सूत्रस्योत्तरायमुन्मण्डलादुपरि दृश्यते । दक्षिणायं तु उन्मण्डला- दधो दृश्यते । विक्षेपज्या च तत्सूत्रानुसारिणी । तत्रोत्तरविक्षेपोऽपमण्डलो- दयात् मागेव विक्षिप्तग्रहस्योरयो भवेत् । दक्षिणविक्षेपे तु पश्चाद्विक्षिप्तग्रहो- दयः । अत एवोक्तम्-“ शोध्या विक्षेपायनयोर्दिशोः, तुल्ययोर्व्यत्यये क्षेप्य- मिति " । उत्तरायणगतग्रहस्थितभागस्यास्तमयकाले तु सूत्रस्थोत्तरागमुन्मण्ड- लादधो दृश्यते । दक्षिणामं तु उन्मण्डलादुपरि दृश्यते । ततस्तत्राप्युत्तरविक्षेपे ऋणं दक्षिणविक्षेपे धनं च भवति । एवं दक्षिणायनेऽपि युक्तिवशादृणधन- ( त्वा )दि देदितव्यम् । एवमिह राशिकम्-यदि व्यासातुल्यया कोटयुत्क- मज्यया परमापमज्यातुल्या राशिकटोन्मण्डलान्तरालज्या लभ्यते तदेष्टकोटयुक- मज्यया कियतीत्युन्मण्डलराशिकूटान्तरालज्यालब्धिः । तत्तु( ल्यमेव तदानीमि- ष्टराशिसूत्रायोन्मण्डलबोरन्तरालपपि भवेत् ) । पुनरिष्टग्रहोन्मण्डलान्तरानयन- मेवम्- यदि यद्य( प )पण्डलाद् व्यासान्तिरे राशिकूटो-मण्डलान्तरम- बेष्टराशि सूत्रोन्मण्डलान्तरं तदेष्ट विक्षेपान्तरे कियद्राशि सूत्रोन्मण्डलान्तरमि- तीष्टमहोन्मण्डलान्तरालज्यालब्धिः । अत्र पूर्वौराशिके परमापमच्या गुणकारः । उत्तरत्र विक्षेपज्या गुणकारः । उभयत्र व्यासाधं भाग- हारः । अतो व्यासार्धवर्गो भागहारः । विक्षेपापमो गुणकाराविति । अत्रापि पापीकरणाद्यनुक्तौ पूर्ववद्धतुश्चिन्त्यः। सूक्ष्मतरदृक्कमदिदृक्षुणा तु चापीकरणादि समें युक्तितः कार्यमेव । आयनं दृक्कमं तु मध्याह्नेऽप्पस्त्येव । दक्षिणोत्तरस्त्रा- दपि विक्षेपस्य नियंगवस्थानात् । इष्टकालेऽपि ग्रहयोगादी दृकर्म कार्यम् । १ ग्रहस्थितिभा. २ तत्सू. ३ स्थितांशभा. ४ ययुन्म. यद्यपम, १० ·७४ पारमेश्वरग्याल्पायुतम्- गरेबम्-उदयास्तममसंभूतमारनतनाहीमिाहत्व दिनानिमि- मेलम पाहणेऽपराहणे चेष्टाक्षतकर्म भवति । +मापन र पसिवनेष सदाऽपि स्यात् । तथा चाक- मतहतमुश्यास्तभवं दक्काक्षं स्फुटं दिनाडतम् । महयोगे. मापश्चादायनमुद्योग सदापि भवेत् ॥ इति ॥ ३॥४॥ एवं कर्मक्रमात सिद्धो रश्यतेऽन्तरिक शशी । भागेदादशभिः सूर्यारने नभास निर्मले ॥५॥..it . कर्मकमात् सिद्ध. रकदर्शनसंस्कारदपतः. शशी, हामि- मांगरेन्तरितमेव.इस्यो भवति । सूर्य शशिनोरन्तरांशाह बादशामागेम्पल- हिन्दुरहयो भवति । एतदुक्तं भवति-शापतिपदि द्वितीयायां मामये व, स्फुटीका तस्मिनास्लमयिक इक्कर्मवयं कत्वा तस्माचूाला विशेष शिवाइशमागेभ्यः अन्नं चेत् चन्द्रस्तस्यां निशापां दृश्यो भवति । तथामा- बामासां चतुर्दश्यां वा स्वोदये औदायिक इक्कमइयं तरकारचन्ने सत्ता सम्पन्न कालाकां विशोध्य शिष्टं द्वादशभागेभ्यो न्यून नेत्तनिशीन्दुपति भग भाग- एम्देन विनातिका लक्ष्यन्ते। अतोऽस्तमये पहाशियुतयोः पकानेन्द्रकंगोरम्बालवि- पाडिका पिंशत्यधिकशता(नाश्वेत् इन्दुईस्यः । उदये वरकालेनयोरन्धरा- अविनातिका विशत्यधिकशतादूनाश्चेत् दरप इति । वस्पति काठभागा दशाभ्यस्ता विज्ञेयास्ता विनातिकाः "ति. .... स्पो नति निर्मले इति मेषरहिते हिमादिरहिते नति बो स्यत इत्यर्थः ॥ ५॥ * सिद्धान्तशे. चंद्र.: ८ पाता. १७ महोदु. ५.बाम उप मह, मात्रा, उध्वार्य. चंद्रशं. ४, लल्ल. महोद ३ खण्डखाय. उद. ३ आर्य. गोल. ३६ सूर्य. प्रा.८ उद. ५ अ.८-१७ महाभा. ग्रहकर्म. + प्रह, महच्छा. ४ गोला. उद. १६-७ श्री. महो. ४.बा. सही ३ महाभा हो. १-३ खण्डखा. उद. २ लघ्वार्य. चंद्रचूं. २-३ सूर्य. महो. १० लह. यहोव. २ १था कामित्- २ वा स्वास्त. ५२ ·लघुभास्करीयम्। रानी पभाविम्बस्य तितमानानयनमाह- +अन्तरांशोकमाम्जीवा स्टेन्दग्यासताडिताम् । पपनगाटरसैहत्वा सितं मान पदाधिके । कमज्यामधिकोत्पमा त्रिज्यया योग्य तत् सितम् । वस्काउगम्मानकालाकै विशोभ्य (वि)शिष्टं विरास्यूनं चेत्तस्स रकमस्यामान. बेत् । निराश्पविकरे मधमराशिकस्पोत्कमन्यामानीय शिष्टस्य कमाया रानीव योग पुर्यात् । एषमानीप तो जीवा चन्द्रस्थ स्फुटविम्बरिप्ताभिनिहत्य पानगा- पद:९८५६:विमण्य उन्ध सितमानं लिप्तात्मकं भवति । तत्तिमिति । तस्मात् तिवं भवतीत्यर्थः । स्वतः प्रकाश शन्यस्य जलात्मकस्येन्दुमणस्पाकरस्मिसंपा- पाई पकाशत्वं भवेत् । यथोक्तम्- सलिलमये शशिनि रवेदीपितयों महिला- स्तमो नशम् । क्षपन्ति दपणोदनिहिता इव मन्दिान्तस्यम् । इति । कुतः पुनः सितस्प वृदिहाती भवतः ! उच्यते-अभिमुखस्य बिम्बाभागस्य(स्वोमा एर पन्ति ) सदा प्रकाशत्वमरित । तस्मैशरीरम्यवधानानपते। अमा- वास्या पदापरि सग्वितिष्ठते । ततोऽस्य करावधानियस्पोमा एप पवन्ति । पलिदादिषु पुनमन्त्रस्य शीघ्रगतित्वावन्दीरम्बापरभागेऽकराः कमे. पापम्पन्चे । मनो विनापरभागास्कमेण तितविभवति । पोर्णमास्पन्ते पुन- बमाविमस्पापोडझे एवाकरसंपातः स्पात्। तस्माद्यमानस्पार्षभागस्य तिवर्ष पाति । पुनः पतिपदादिषु क्रमेणासितवृदिभवदिति । और राशिकम्- पछि पाना सहरसतुम्पेनोरकम( कम )जीवायोगेन चन्द्रनिम्बतुल्यं सिमान सम्पदे पदेनीवया किपदिति इष्टसितमानलब्धिः। एवं एपमें सितमा- मषेत् ॥ ५॥ पाणपक्षेततितमानपेदित्याह- मानदसित प्येवमेस्कमक्रमनोऽसिनम् ॥ ७ ॥ इति । पवादविलीप शिष्टावाशिषट्कमपाल्पविस्य पूर्णपदुकामापा कमन्ना ------ + लह. गो. १२, ब्राह्म. मो. १२-३ * पंचसिद्धांतिक अ० १३ श्लो. ३६. सिद्धान्तशे. चंद्रा, PG. १ तमा २ शित्रिक. ३ टलम्ब. ४ तह ५ स्थास्याओं. ७ पोर्षभागे र गरवाषिकत्वं भ.

·पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- चाऽऽनीय चन्द्रव्यासेन निहत्य षण्नगाष्टरस(६८७६)विभज्य लब्धमसितमान भवतीति । असितपानहीनं विम्बमानं सितं भवति ॥ ७ ॥ *अन्तरालासुभिः कार्यश्चन्द्रभूज्याचरासाभिः । शकुः शङ्कामप्यस्मातू साध्यते नित्यदक्षिणम् ॥८॥ अन्तरालासुभिरिति । पाकपाले रुतदर्शनसंस्कारतत्कालेन्दूदयलमयोरन्तराउग- तानसून(गतासन्)पकल्पयेत् । पश्चात्कपाले तु हनदर्शनसंस्कारेन्दस्तलमयोरन्तरा- लासवो गन्तव्यासवः । तवास्तलमचन्द्रे च पदाशीन् पक्षिप्यान्तरमानेतन्यम् । अस्तपाणस्योदयतुल्यत्वात् । चन्द्रभूम्याचराताभिः चन्द्रस्य भूपाया चन्दस्य चरासुभिश्चन्द्रस्य स्वाहोरांवादिना पूर्ववत् शङ्कः कार्य भानेतन्यः । शक- ग्रमप्यस्मात् शङ्कोः पूर्ववत् साध्यते । स च नित्यदक्षिणं भवति ॥ ८ ॥ +विक्षेपक्रान्तिधनषामिन्नतुल्यस्वादिग्वशात् । विश्लषयोगजा जीवा सेन्दोः कान्तिस्फुटा मता ॥९॥ चन्द्रस्य सायनस्य भुजव्यां सप्तरन्ध्रामितपे(१३९७)निहत्य विम्यया विभग्य लन्धमपक्रमज्या तां चापीकृत्य पुनः केवलाचन्द्रात्स्वपातं विशोध्य शिष्टभुजव्या खत्रिघनैनिहत्य त्रिज्यया कर्णेन विभज्य लन्धविक्षेपज्या तां न चापीकत्य तयोरपक्रमविक्षेपचापयोरेकदिकयोर्योगं रुत्वा विदिकयोस्तु विश्लेष रुत्वा तस्प चापस्य जीवामानयेत् । सा चन्द्रस्य स्फुटाऽपक्रमणीवा भवति । विश्लेषे शिष्टस्य या दिक्ता ग्राखा ॥ ९॥ स्वाहोरात्रादयः साध्या व्यासार्धानिहता हरेत् । लम्बकेन शशिकान्तिमिन्द्वग्रं तत्र लभ्यते ॥१०॥ स्फुटापक्रमज्यों पूर्ववत् स्वाहोरावादयः साध्याः । शशिनः स्फुटापक्रम- लल्ल. शृंगांन्नत्यु १०, सूर्य. शंगोमत्यु. ८ + सूर्य. स्पष्टा. २८, लल्ल. उदया. २, श्रीपति. चन्द्र. ५, बाम. चंद्रशू. ५, रहग ग्रहच्छा. ३. महाभा अ. ६ श्लो.९-१२ १ भूज्यया. २ रात्रलम्बनादि ३ तच्च. ४ या इष्टापमज्या भवति । अत्र कर्णेन रणमिच्छन्ति केचित् । ता. ५ या स्फुटवत् .

·लघुभास्करीयम् । जीवां व्यासार्धेन निहत्य लम्बकेन विभजेत् । तत्र लन्धमिन्द्रयं भवति । अस्तो- दयपूर्वापरसूत्रयोरन्तरालमित्यर्थः ॥ १० ॥ इदानीं शङ्गोन्नतिलेखनाथ शङ्कगेन्द्रकीयं हि भुजानयनमाह- + शकग्रतुल्यदिक्त्वे स्यायुक्तं विश्लिष्टमन्यथा । अर्काया तद्विशेषः स्यात्तुल्यदिक्त्वेऽन्यथा गतिः॥ ११ ॥ इन्दग्रस्य शवग्रेण तुल्पदिक्त्वे सति तयोः शङ्कमेन्द्रप्रयोर्योगं कुर्यात् । अतुल्यदिक्त्वे तयोविश्लेषं कुर्यात् । विश्लेषशिष्टत्य दिग्पासा । ए पोर्ग वियोगं च कृत्वा जातं यत्तत्पूर्वापर सूजेन्दोरन्तरालं भवति । पुनरस्पान्तरालल तत्कालार्कीग्रायाश्चैकदिक्त्व तयोविश्लेषं कुर्यात् । भिन्नदिक्त्वे तयोर्यों कुर्यात् । तद्वाहुनाप भवति । अर्केन्द्रोरन्तरालमित्यर्थः । भर्कस्यास्तमये उदेये वैतत् कर्म कुर्यात् ॥ ११ ॥ एवं मिद्धो भवेद् बाहुरर्कात् सम्यक् प्रसार्यते । समायामवनौ कुत्रचिदक प्रकल्प्यं विन्दं कुर्यात् । पुनस्तविन्दुत उत्त- रेण दक्षिणेन वा एवं सिद्धं वाहुं नीत्वा तदने बिन्दु कुर्यात् । पदाउकोदुत्तरेण चन्द्रमाः स्थितस्तदोत्तरेण पाहुं प्रसारयेत् । यदा दक्षिणेन चन्द्रमास्तदा बाई दक्षिणने नयेन् । कोटिमूत्रं तदनोत्थं मत्स्यपुच्छास्यनिःमतम् ॥ २॥ तनावग्रहतं बिन्दु मध्यं कृत्वा पूर्वापरायनं मत्स्यं विलिरूप तत्पुछास्प- निर्गत कोटिसूत्रं विलिखेत् ॥ १२ ॥ तश्चैवमित्याह- चन्द्रशङ्कुपिता कोटिः पूर्वतो नीयते स्फुटम् । चन्द्र शङ्कुमित कोटिसूत्र बाबममत्स्यानुसारेण पूर्वतो नीत्वा तदमे बिन कुर्यात् । + सूर्य. चंद्रशृंगी. ६-८, ब्राह्म. चंद्रहांगो ६-१, लल. चंद्रशेंगो ३-४ श्रीपति. चंद्र. ११-३, ग्रह. चंद्रशेंगो. २-३ ग्रहग, चंद्रशृंगो. ५, लल्ल. चंद्रशुगो. १०, ग्रहग. गो. १०-१. १न्दर्क ग्राहि. २ शेष्या. ३ गं वा कु. ४ कग्रियेरिक. ५ ये चैत. ६ स्य तब वि. ७ ग्रगतं. * ·७८ पारमेश्वरग्याल्यायुतम्- तमजामस्तकासक्तं कर्णसूत्रं विनिर्गतम् ॥ ३॥ तत्कोटिभुर्णामस्तकातक कर्णसूत्र र लिखेत् । एतदुक्तं भवति-अविनुत कोटचपविन्दुपापि तूर्व नपेदिति । विनिर्गत कोटयामनिर्गतम् । एतदु भवति यथा कोटयममध्यस्य चन्द्रविम्बस्प परिषिमापि कर्णसूत्रं भवति तथा पदिनि॥१३॥ *कर्णकोटवासपातकेन्द्रेणाऽऽलिख्यते शशी। कर्णकोटपमतंपातमध्ये छत्वा चन्द्रविम्बव्यासान चन्द्रविम्बमालिखेत् । कर्णानुसारतस्तस्य सितमन्तः प्रवेश्यते ॥ १४ ॥ कर्णेन्दुविम्बारिधिसंपासात् कर्णानुसारेण तस्य चन्द्रस्प सितमानं बिम्बाल- नषि बिन्दै कपात् । तत् सितबिन्दुर्भवति ॥ १४ ॥ कुर्ण पूर्वापरे काठे तन्मत्स्यादक्षिणोत्तरे । विम्बपरिधिकर्णसंपातदयं विम्बस्य पूर्वापरदिशो प्रकल्प्य तन्मास्पाइ पिम्पस्य दक्षिणोतरे दिशौ प्रकल्पयेत् । कर्णतून बिम्बवृत्तस्य पूर्वापरतू प्रकस्य - शाएक्षिणोत्रसूर्य र कादित्यर्थः । दक्षिणोचरयोनिन्द् तृतीयः सितमानजः ॥१५॥ + त्रिशर्कराविधानोत्थमत्स्यद्वयविनिःमतम् । विन्दत्रयशिरोग्राहि वर्मवृत्तं समालिखेत् ॥१६॥ दक्षिणोत्तरसूतिम्बपरिधितपातयं विन्दुदयं प्रकल्प्य सितमानविन्दं सती. पनिन्दं ए. पकल्प्य तद्विन्हं मध्यं कृत्वा वृत्तत्रयमालिंख्य वृत्तत्रयसंजातमरस्प- यस्य मुखपुच्छ निर्गतसूगदपकंपाते केन्वं कृत्वा विन्दुवयपशि नमानि- लेत् । तत् तितवमं भवति ॥ १५॥ १६ ॥ वृत्तान्तरसितोद्भासिङ्गोनत्या प्रदश्यते । ज्योत्स्नाप्रसरनिर्वृतध्वान्तराशिनिशाकरः॥ १७॥ *सूर्य. चंद्रश. ११-२, लल्ल. चंद्रश. १४-५, ब्राह्म चंद्रश. ४, गोला. शंगो ५. + महग. गो. ८-९, सूर्य, चंद्रशृंगो. १३, लष्ठ. चन्द्रशृं. १५-७, श्रीपति. पा. २५-५, बाम. शृंगो. २, ३, ६. १ नमध्यस्य. २ ससित. ३ हि पाव. ४ नुरयं. ५ मिनुप्रयम. ६ जाय. ७ पनि.नाय. ९ श सूत्रमा ·- लघुभास्करीयम् । ज्योत्स्ना प्रसरेण निधूतध्वान्तराशिनिशाकरः बुनयान्तरसंशावलियोना- सिगाकोनत्या प्रहश्यते । एवं पश्चात्कपाले शृङ्गोन्नतिमालिखेत् ॥ १७ ॥ माकपाले पुनरियान् विशेष इत्याह- प्रापाले शशाकस्य लमेन्द्रनादिति स्फुटा । साध्यो वाहुरनादिष्टमपराभिमुखं स्मृतम् ॥ १८॥. पाकमा तदर्शनसंस्कारन्दुात्काबलमपोरन्तराळातुभिः शाहकमाही- कानीय तः पूर्ववद् बाहुः सापः । अनादिष्टमपराभिमुखं व अनादिक कोटिसूत्रं तदपरामिपुरवं नषेत् । अन्यत् पूर्ववेत् । कपालदुपगतापनि नेत् दिगणितमभ्याइनशकृत इष्ट शकुं विशष्य शिष्टं काटिरिति कल्प्पम् ॥१८॥ इदानीं पनास्पास्तमपकालपरिज्ञानमाह- मण्डलायतार्केन्दुविवरोत्पननारिकाः । छताविशेषकर्माणो रश्यकाले सिते स्फुटम् ॥ १९ ॥ अकास्तपये अर्केन्द्र स्फुटीकृत्य चन्द्रस्यास्तमषिकं डकर्मवयं उत्सा, राशि- पदकं मक्षिप्यास्फुटेऽपि राशिषट्कं पक्षियेत् । तो महायुतावन्दू भगवः । पुनस्तयोरन्तरालासूनानीयाविशेषयेत् । स कालो दृश्यकालो भवति । तेन गान रापी रन्द्रोऽस्वं गच्छतीत्यर्थः । तिते पक्षे इति शेषः । भगाकांस्तव्ये परस्प माछाउगतत्वेऽपि दृकमास्तमपिकविधिनेष कार्यम् । यतोऽस्तमपविधिनेवालमा पकाससिदिः ॥१९॥ नधास्याविशेषकरणमाह- "भन्दुसमलितावे पौर्णमास्यां समोदयः। प्रागेवाभ्यदितो हीनः पश्चादभ्यधिको रवेः ॥ २० ॥ + कनाधिककलाक्षण्णास्तप्रवासवो इताः । राशिलितासमूहेन लब्धः कालो विशेषितः ॥ २१ ॥ .. सापुतस्य स.पनस्प . पेरण्यालिप्तासमूह.सदेशोदयातमिनिकाप रकराशिलिप्ताभिभिप सधानसूनेका विन्यस्य पुनर्मणतायुतस्य ताव- बाम ग्या, १ लल्ल. उद. १ सूर्य. उदया, श्रीपति महोदय माग. +प्राम. उद. ८ लल्ल. उद. ७ सूर्य. उद. ११ श्रीपति महोद. १. यह उदया.. १दिभिः मुटम् । ९ । अवापि सितमन्तः मवेश्यते । कानार्षमा ४ कार्योंकि ब ·- पारमेश्वरव्याख्यायुतम्- नस्पेन्दोर्गतं लिप्तासमूह स्वोदयासुभिनिहत्य एकराशिलिप्ताभिर्विभज्य लन्धान- सून पूर्वानीतासुषु पक्षिप्य तयोरन्तरालराशीनामुदयातूंश्च प्रक्षिपेत् । तेऽन्दु- विपरोलमातबः । पुनस्तानसून् चन्द्रस्फुटभुक्त्या निहत्याहोरात्रासुभिर्विमष्य उन्धं प्रथमानीते मण्डलार्धयुते चन्द्रे पक्षिप्य प्रथमानीतर िच तत्कालीकृत्य वचन्दतदकयोरन्तरालासूनानयेत् । पुनस्तानसून स्फुटभुक्त्या निहत्य अहोरा- पातुभिर्विभज्य लब्धं प्रथमानीतचन्द्रे एव प्रक्षिप्य रविं च तत्कालीकृत्य तच्च - द्रतदकयोरन्तरालासूनानयेत् । एवं पुनः पुनः कृत्वाऽविशेषयेत् । अविशिष्टेन कालेन रात्री चन्द्रोऽस्तं गच्छति । अत्र रवेस्तत्कालीकरणं *कार्यमेव । यतः सूर्यस्य दिनभुक्त्या षष्टिनाडिकात्मकं दिन भवति ॥ २० ॥ २१ ॥ अथ चन्द्रच्छायानयनमाह- उदयन्द्वन्तरमाणरस्तचन्द्रान्तरैरपि । स्वाहोरात्रादिभिश्चान्द्रैः शङ्कुदृश्ये ततः प्रभाः ॥ २२ ॥ माकपाले कतहकर्मयं तत्कालेन्दु तत्कालोदयलमं चाऽऽनीय तयोरन्तरालासूम्- गवासुम्पकस्पयेत् । पश्चात्कपाले षड्राशियुत्योरेस्तलग्नचन्द्रयोरन्तरालासून्गन्तव्या- सून्मकल्पयेत् । अस्तपमाणस्योदयपमाणतुल्यत्वात् । उदयलमपट्टाशियुतेन्द्रो- रन्तरालासको गन्तव्यासव इत्यर्थः । दृकर्म तु पाकपाले औदयिकमेव तत्कालेन्दौ. कार्यम् । पश्चात्कपाले आस्तमायिकमेव । तथा चाऽऽहै- " उदयेन्दोरन्तरेऽर्थाः प्राणाः पाक्स्युर्गतासवः । पश्चाल्लमसषड्भेन्दोगन्तव्या अन्तरोद्भवाः ॥ एकात्रोदयास्तोक्तं कार्यं तात्कालिके विधौ । इति । अवोऽवास्तपमाणेन पश्चात्कपाले कर्म विहितमिति द्रष्टव्यम् । एवमानीतर्गत- गन्तम्पासुभिश्चन्द्रस्य स्वाहोरात्रभूज्याचरातुभिश्च पूर्ववच्छङ्कं दृश्यं चाऽऽन- येत् । दृग्ज्येति महाच्छाया । तवः प्रभेति । सन्महाच्छायातो द्वादशाङ्गल - लल. स्प. ४३ पंचसि. अ.९-१३ ब्रा. स्प. ४१-५ ग्रह. स्प. ३७-८ गोठा. ग्रहण.६९-७४ १९ दश्ये तत्प्रभा २ दयं चा ३ रन्तराकल ४ था च कश्चिदाह ५ न्तरोत्था गन्दी चा.

·.. पभास्करीयम्। 9 मोजाया पूर्वबतायेत्यर्थः । अन्तरालासूनापानयने तूमपराप्ययनचलन कार्य । विपरीतच्छायायां तु भविशेष साधितं स्वादयास्तमयज कृतदर्शनसंस्कार पई गतगन्तव्यासुभिस्वद्भोगकालेन च तत्कालीरुत्य तदशाद्गनगन्तव्यवशाय वाग्रप्रमानयेत् । इन्दोरपि शेषितव्यत्वान् । गतगन्तव्यकालगनिम्तद्भोगकारग- वेष चन्द्रे क्रियते ॥ २२ ॥ भय पन्द्रस्पोदयकालपरिज्ञानार्थमाह- +दिनान्तोदयलमस्य गन्तव्या लितिकाहताः । स्वभोदयासुभिर्लग्धाः प्राणा राशिकलाहताः॥ २३ ॥ संपिण्डवाः शशिनो यावदभुक्तलिप्तावधेपिनि । स्फुटमोगानुपाताप्तमिन्दौ क्षिप्त्वाऽविंशपयत् ॥२४॥ अविशिष्टेन कालेन शर्वर्या रश्यते मिते । विध्वस्तध्वान्तसंपातधामराशिनिशाकरः ॥२५ । दिनान्तेऽकांस्तमये उदयसम्मानीय तस्य गन्तव्पा लिप्ति का स्वद गांदयात. भिनिहत्य एकराशिलिप्ताभिर्विभज्य लन्धान्पाणानेकत्र विन्यस्य पुनस्तत्कालगन्दे भौदायिक दृक्कमयं करता तस्प शशिनो भुक्तलिप्तागतालिप्ता स्वोदयासभि- निहत्य एकराशिलिप्ताभिविभव्य लन्धान्माणान्पूर्वानीतषु प्राणेषु पक्षिप्य लमच- बयोरन्तरालगतानां राशीनामुदयातूंश्च पक्षिपन् । एवमन्तरालप्राणानयनम् । पुनस्ता नन्तरालासून चम्दस्य स्फुटभुक्त्या निहत्याहोरात्रासुभिर्विभज्य लम्बसम्ममपकालणे पन्ने प्रक्षिप्य तचन्द्रदिनान्तोदयलप्रयोरन्तराला सूनानयेत् । अत्र दिनान्तोदय बममपि तत्कालार्केण कार्यम् । पुनरपि तानन्तरालासन स्फुटभक्त्या निहत्याहो- राधासुभिर्विभज्य उम्धमस्तमयकालजे चन्द्र प्रक्षिप्य तश्चन्द्रदिनान्तोदयल प्रयोर, मरागसून आनयेत् । पुनरपि तानन्तरालासून स्फुटभुक्त्या निहत्याही राजारा + सूर्य, उद. १०-१, ब्राह्म. उद २-३, लल्ल. उद १ । *आर्य. गोल, ३५ बा. भग्रह. १३-४ तंत्र. ३४ सूर्य. उद. ३-४ ग्रहय. ८ .. ५८ ग्रह. ग्रहना. ४ श्री. ग्रहो. ६ भग्रह. २२ लघ्वार्य, चंद्रणं. २-३ खंडवा, उदया. ३ गोडा. हर्म २१२ -- १तु वि. २ न्तव्यासुब. ११ ·८२ पारमेश्वरग्याख्यायुतम्- भिभिन्य लन्धमस्तमयकालजे चन्द्रे पक्षिप्पान्तरालासूनानयेत् । विधि- ऐन कालेनासिते कृष्णपक्षे शर्वयाँ विध्वस्तध्यान्तसंचातधानराशिनिशाकरो दृश्यते । अत्रौदपिकमेव * रक्कर्म कुर्यात् । यत औदयिकेनवोदयकागसिदिः। अयनचलनमुभयत्र कार्यम् ।। २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ इति पारमेश्वरे पष्ठोऽध्यायः॥ ६ ॥ यह स्व ५८-६५ सिद्धान्तक्षेब्रहगुवाः १ सूर्य चि ४२.५ सिम्पनी मन्यापार त्रिप्रशद ·लघुभास्करीपमू। 7 भय सप्तमोऽध्यायः। भवनसंस्काराणा कुमादीनां मौढपारम्भनिवृत्तिकालपरिज्ञानार्थमाहxकृतदर्शनसंस्कारो भागवोऽर्कान्तरस्थितैः । मंशकैनवमिस्तेभ्यो द्वयधिद्वयधिकैः क्रमातू॥ १ ॥ रश्यन्ते सूरिवित्सोरिमाहेया निर्मलेऽम्बर । पारमाणविधिना कुणादीनां विक्षेपलिप्ता आनीय तदिक्षेपलिप्ताभिः एक- व पवस्वस्फुटे कुर्यात् । एवं हतदर्शनसंस्कारो भार्गवोऽकात् नवभिरंशकै. स्वरितबहरपते इष्टुं शक्य इत्यर्थः । तदूने इष्टुमशक्यः स्यात् । तरिवि- बोरिमाहेबास्त्रेभ्यो नवभार्गवेभ्यो इधिकैदधिकरंशकरेनरिताः कमादृश्यते । रएकं भवति । तदर्शनसंस्कारमागषोऽयोरन्तरालगता भागा नवाधिकात् सो गर्भपति । नीवस्तु स्वाकान्तरभागा एकादशाधिकायेद् सः । एषःस्था- भन्चरमागासपोदशापिकायेद् हरयः। शनिः सान्तिरभागाः पथदशाधिकामे सपः ।जः स्वाफातरभागाः सप्तदशाधिकायद् सस्य इति । शुक्रस्तु वको पांशा पतुर्मियोऽशसः स्पात् । पकतमये रश्मिवाहस्वसंभवात् । ॥ पामरकतहमा तितो योपनमः। पर्मियांशमालिवादेशरशमतोऽन्तरे ॥ इति । बहसंपदेन बगन्तरनिमिसस्थानान्तरमभिहितम् । गुपस्प प पकाने पायोग्पभूतः । एवं वककारे दशभिभांगरयः स्यात् । यथोक्तम्- "सावरगरंशेदंशभिवा परश्यते । पकं पापमपुत्रो रश्मिवाहुल्पसंभवात् " इति । सं भार्गवारीना काळभागान् पदर्य पुनस्तद्विशेषमाह- कालभागा दिगभ्यस्ता विशेयास्ता बिनारिकाः ॥ २ ॥ राशेस्तस्यैव पूर्वस्यां सप्तमस्यापरोदये। संदेशभोदयः कालं ज्ञात्वा दर्शनमादिशेत् ॥ ३ ॥ x मार्व. गोळ. ४, रा. उद. ५, ब्राह्म. उद. ६, श्रीपति.ग्द. ८, सूर्य. उद. ६-८, माण. उद.६. * घुमानस. ब्रहणा. ६ बाम. ग्रहयु. ९-१. सण्डसा. ग्रहयु. ६ १मागेभ्यो. २ र्गबार्क, ३ गश्वे. PHerwww ·पारमेश्वरग्यास्यायुतम्- मात्र नवभिद्वयर्षिकैरित्यादिना ये काठमागारकास्ते दशमिर्गुणिवा था. वन्तः ' स्युस्तावन्यो विनाडिका ग्रहाकयोरन्तराके सन्ति चेडू, प्रो पो भवति । अन्यथा चेदृश्यः । एवमन्तरधिनाडीभिरेक पात्य को देयम् । न तु केवलभागैरेव । राशेस्तस्यैव पूर्वस्यामिति । पूर्वस्पां दिशि प्रो स्यवेत. स्यैव ग्रहस्थितगशेरेव ता विनाडिका ग्रासाः। सप्तमस्पापरोदये। पतीच्या दिशि। यही दृश्यते चेत् सप्तमस्य ग्रहस्थितराशेः सप्तमस्य राशेविनाडिका पाला। स्वदेश भोदयैरवं कालं ज्ञात्वा दर्शनमादिशेत् । एतदुक्तं भवति-जगुरुमन्दानी वक्रगतया बधशक्रयाश्च मोठ्यारम्भे अर्कस्फुटे स्वस्फुटे च राशिङ्क प्रतिपार न्तरालविनाडिका ग्रायाः । तेषां मौढयनिवृत्तौ तु केवलपोरेव स्थापोरन्तरा-- लविनाहिका ग्राह्या: । कमगतयोध शक्रयोस्तु मौढचमारम्भे कैवलयोः सा- पारन्त विनाडिका ग्राह्याः । मौढयनिवृत्तौ पट्टाशियतोः स्वापोरवसनवि- नाडिका ग्राह्याः । एवं गृहीता विनाडिका दशगुणितेभ्यः स्वेभ्यः वेभ्यः का भागेभ्यस्त्वननाश्चद दृश्या भवन्ति । अनाश्चदररपा इति ॥ २ ॥ ३ ॥ अथ ग्रहाणां समलिपीकरणमाह- * इटग्रहान्तरं भाज्यं प्रतिलोमानुलोमगम् । भक्तियोगविशेषेण दिनादिस्तत्र लभ्यते ॥ ४॥ + स्फुटभुक्त्याऽनुपाताप्तफलेनाऽऽसत्रयोमिनाम् । ग्रहाणां शुद्धिकल्प्याभ्यां कुर्यात्समकलावभौ ॥ ५॥ इष्टग्रहयोरेकस्य वक्रगतत्वेऽन्यस्य कमगतत्वे च सति तयोरन्तरं भुकिदप- योगेन विभंजन् । कमगतयोर्वकगतयोर्वेष्ट ग्रहयोरन्तरं भक्त्यन्तरेण विभजेत् । तत्र लब्धं दिन भवति । पुनः षष्टिगुणितात् तच्छेषान्नाडिकादि भवति । पुन- स्तानि दिनादीनि स्फुटभुक्त्या निहत्य नाडिकादीनि षष्टया समारोप्प दिने प्रक्षिप्य ग्रहस्फुटयोः शोधनं योजनं वा कृत्वा समकलो ग्रहौ कुर्यात् । भास- नयोगिनां ग्रहणामेवं कुर्यादिति । अन्यथा नतिभेदः संभवतीत्यर्थः ॥१॥५॥. - सूर्य, उद. १०-१, लल्ल. उद. ७, ब्राझ. उद. ७, श्रीपति. उद. १०, अहगः .-१०, -- लल्ल. ग्रहबु. ५। १ गं वि°. २ कल्पाभ्यां. ३ तात् शेषात् पूर्वहारेण नाहि.

·विवसामवनमार- + पातमागास्मता शोध्याः शीनोशासितसौम्ययो तापमतककमो दिनगणामी जातिः ॥ ॥ पानभागान् समलितीकतात् ग्रह छोपयेत् । एतान भवति । विहानलं ज्ञात्वा तत्काले मध्यममानीय स्फुटकर्मणा स्ट(मस्यामानिया तला सटमप(पात पातभागान् विशोषयेत् । बुधशकयोस्तु कमाल नाम- बेग मशीयो क्त्वा तस्माच्छीमोचात् पालभामा विषयवितिः । क्या (e) मानसे-[] मन्दम्फुटात् स्वपातोनात् यहा नियात् शनायो । इति । ना पशुकशीमोल्योमन्दफ-संस्कासे व्यासपाकारकः । तथा र भूषणे-- फुटमध्यादमी शोध्याः सीमोग्बाद् बुधशकयोः । बस्ला मन्दाद्भुषव्याघ्ना मुक्तयः स्फुटमध्यमाः॥ इति । पातमागास्तु कुजस्प दिग्गुणानि छत्तानि चत्मास्मि-झामा इत्यर्थः । परम दशगुणितो हौ विसतिभागाः । गुरोर्दशगुणिता अथै अशीविभागाः । शुक्रस्य दिग्गुणा कतः पछिमागाः । मन्दस्य दिग्गुणाः ककुभः शतं भागा इति ॥६॥ "नवार्कवरवयो दशघ्नाः क्षितिलितिकाः। एवं परमविक्षेपलिताः । कुजस्य नवतिलिप्ताः । बुधस्य विंशत्यधिका शतम् । गुरोः पतिः । शुक्रस्प विंशत्यधिकशतम् । मन्दस्यापि विंशत्य- पिक शवम् । एवं परमविक्षेपलिमाः पदश्याः । नयेटविलेपानयनमाह- पातांशोनभुजा मौषी संगण सोन्यदक्षिणाः ॥७॥ विष्कम्भाचंहतो घातो मन्दशीमोचकर्षयोः। भूतारामहविवरं भागहारः प्रकीर्तितः ॥ ८॥ बाम. ग्रहयु. ८, गोला. गोलबंधा. २३-४ लधुमानस ग्रहणा ६-७ खण्डखा ग्रहयु ६ ब्राह्म ग्रहयु ९-१० ला. ग्रहयु. ५, श्रीपति. ग्रहय. ८ ग्रह. ग्रहच्छाया. १, बाम. महयु. १. १मचालितसौम्पयोः । * ·पारमेश्वरस्यास्यायुतम्- कुषगुरुमन्दानां स्फुटमध्याद् बुध शुक्रयोर्मन्दफलविपरीतसंस्कतापीमोवाय सपातमागान् विक्षोभ्य शिष्टस्य भुजण्यामानीय तां परमविक्षेपविश्वामिनिहत्व भागहारेण हरेत् । तब उन्ध विक्षेपलिप्ता भवन्ति । मेषादावुत्तरक्षेपः । तु- बादौ दक्षिणक्षेपः । भागहारस्तु मन्दशीघोच्चकर्णयोघांताहिष्कम्भा उम्धं भागहारो भवतीति । एतदुक्तं भवति । कुजादीनामुपान्त्यस्फुटे मन्दभुषा- कोरिफलाम्यां कर्णमानीयाविशेषयेत् । स मन्दकर्णः । अन्त्यस्फुटे च शीयम्- पाकोटिफलाम्यां सात् कर्णमानयेत् । स शीघकर्णः । पुनस्तयोरेकेने निहत्य विम्यया विभजेत् । तत्र लन्धं ( भाग )हारो भवति । तदेव भूतारा; महाविवरं च भवेदिति ॥ ७ ॥ ८ ॥ विक्षेपलिप्तिका लब्धास्ताभिरन्तरमिष्टयोः । एकदिक्त्वे विशिष्टाभियुक्ताभिनिदिकयोः॥ ९॥ भागहारेण विभज्याऽऽप्ता विपलिप्ता भवन्ति । इटग्रहविक्षेपयोरेकदियो- विश्लेषण ग्रहयोरन्तरं भवति । भिन्नदिक्कयोविक्षेपयोर्योगेन महान्तरं भवति । एवं विक्षेपयशाद् ग्रहयोर्योगायोगी विद्यात् ॥ ९ ॥ अत्यष्टिविश्वरुद्राकतिथ्याप्ता वाणसागराः । निम्बानि भूसुताद्वधासशीघ्रकर्णान्तरैः पुनः ॥ १० ॥ हत्वा पृथक्शीघ्रकर्णव्यासयोगेन भाजितम् । हीनाधिक्ये श्रितौ स्वर्ण कुर्यादिम्बे स्फुटं भवेत् ॥ १॥ एवं विम्बान्यानयेत् ॥ १० ॥ १ ॥ चतुर्भागाइगुला लिमा प्रहयारन्तरं स्फुटम् । वर्णरश्मिप्रभायोगादूह्यमन्यत्स्वया धिया.॥ १२ ॥ लिप्ता अन्लचतुर्भाग इति पकल्प्य ग्रहयोरन्तरालाङ्गलानि वदेत् । भम्पद् वर्णरमिपभायोगात् स्वया धिया कपम् । नक्षत्रादीनामुदयास्तमयादि स्पीयेन वर्णादिना मोकमागानुसारेण कल्पयेदित्यर्थः ॥ १२ ॥ इति पारमेवरे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ ॥ १चैन रु. २ कर्णे हीनेऽधिके स्वर्ण, ·- लघुभास्करीयम् । अथाष्टमोऽध्यायः । अथ नक्षत्राणां योगभागानाह- अष्टावष्टादश दिशा मनवोऽर्का द्वयोधनः। द्वाविंशतिश्च विश्वे च नव शास्त्रयोदश ॥ १ ॥ विश्वे विंशतिरेकोना द्वादशार्का दिनानि च । दिशो रसाश्च विश्वे च विश्वे सूर्या धतिस्तथा ॥२॥ रुद्रा मर्यानिसमाथ शैलेन्दुतिथयस्तथा। अश्विनी मेषेऽष्टौ भागानतीत्य भरण्यादयस्तु पूर्वपूर्वभागयुतानष्टादशादिमागा- नतीत्य स्थिताः । वक्ष्यति च-पूर्वपूर्वयुता इवि । आप्पादीनां विंशलिप्ताक्षेपणं च वक्ष्यति । तत्र भरणी पूर्वभागैरष्टभियुतानष्टादश भागान् विशक्लिप्तासाहतान- तीत्य स्थिता मेषे षड्विंशतिभागान् विंशलिप्ताबातीत्येत्यर्थः। रुचिकापूनः पह- विंशतिभागतान् दश भागानतीत्य वृषे षड्भागानतीत्येत्यर्थः । विंशलिमाक्षेप- नस्य परस्मिन्नानुवृत्तिः स्यात् । तथा च भूषणे- 'कृत्तिका वृषभे षष्ठे विक्षिप्तोदकरांशकैः' इत्यादि । रोहिणी पूर्वयुतान् चतुर्दश भागानतीत्य वृषभे विंशतिभागानलीये. त्यर्थः । मृगशीर्ष अर्काद् द्वादशभागान् मिथुने दो भागावतीपेत्यर्थः । आड़ा योभनमष्टौ भागान्मिथुने दश भागानतीत्य पुनर्वसुपूर्वयुतान् हाविंशतिभागान् कः द्वौ भागावतीत्य पुष्यो विश्वे त्रयोदश कर्कटके पश्चदश भागानतीत्य आश्लेषा नवः कर्कटे चतुर्विशतिभागानतत्यि पषा शकान् विशाल शासाहिवाचतुर्दश सिंह सार्धानष्टी भागानतीत्येत्यर्थः। पूर्वफल्गुनी प्रयोदश सिंहे एकशिविभागानवीत्य विश्वे विंशतिरेकोना दादशाकालिपश च । उत्तरफागुनी विध प्रयोदश कन्यायां चतुरो भागानतीत्य इस्तम एकोना शितिः कम्पावी प्रयोविंशतिभागानतीत्य चित्रा द्वादशतुलायां पशभागामात्य साली भक दादश तुलायां सप्तदश भागानतीत्य विशाखा विषय पथदश दृषिके दो भागावतीत्य मित्रभं दिशः दश वृधिक बादश भागानवीय ज्येष्ठे रसाः षट् वृश्चिकऽष्टादश भागानतीत्य विधे प्रयोदश पलुषि सापक मागमतीत्य पूर्वाषाडं विश्वे धनुषि साधश्चितुर्दशभागामतीय विषम बाझ. भा. १-३ श्रीपति. भग्रहयु. १-२ ग्रहम. भा. १-३ सूर्य. भव- -५ म. भा. १-३ ·पारमेयस्यास्पाइतम्- सूा हादरा पनुषि सार्धान् मशिनिबाकावीत्य भवणम विरहाइश करे सावितुर्दश भागानतीत्य वतुमं रुद्रा एकादश मृगे सामाणिनागा. नवीत्य वारुण सर्महादशा कुम्मे समभागानसीस्प अनेकमा पिता एकर्षि- शतिः मेटाविंशतिषालानीत्य अहिग्नि शैलेन्द्र साइश भीने पाच भागानवीय रेवती निः पादशमीनान्ते स्थिता ॥ ॥३॥ पूर्वपूर्ववता शेया योगमागा पयोदिताः ॥३॥ एते यथोदिता योगमागाः पूर्वपूर्वयुवा इति शेषाः ॥३॥ मापदेणवल्ममा पियवासपोरपि । शिल्लिप्ताः सयाम्यानां क्षेप्या वैश्वस्य शेषतः॥४॥ मायादीनां यथोदितेषु योगभागेत्रिशलिप्ता देयाः । भाप्यं पूर्वापार. स्प शेषतः । आप्योकभागाच्छेषभागसंख्याः पदर्शिताः । वैधता. लिप्ताः क्षेप्या इत्यर्थः । तदाशी पधामाप्तमागानवीव सातारा सिस इत्पधः ॥ ४॥ x योगभागसमः सर्वः संयुक्तो लश्यते प्रहः। अधिकोनकलाकालविज्ञानं चानुपाततः ॥ ५॥ कियोगमागः समानभागो ग्रहस्ताराभिः संयुको गयते । बोगमामाविको मावाभिग्रहकलामियोंगकारविज्ञानमनुपाततः वैराशिकावति ॥ ५ ॥ अथ नक्षधविक्षेपमाइ- उदग्दिशोऽभूतानि याम्येऽपदिशो ममाः। भाधनीभरणीकांतिकानां विक्षेपांशा उदग्गताः स्युः। बत्राधियाः दिण: १. भरण्या अकाः १२ रुतिकापा भूतानि ५ रोहिण्यानां विकलांक्षा रशिणगाः । रोहिण्याः पा ५ मृगशिरतः दिशः १. भादाया ममाः ।। उदयसास्तथा व्योम दक्षिणे मुनयोऽम्बरम् ॥ ६ ॥ पुमाखोकदमता विक्षेपांशा रसाः ६ पुष्पस्थ तथा योग । अन्धविसः। माया दक्षिणगता अंशा मुनयः ७ पवाया अम्बरं शून्यम् ॥ ६ ॥ xब्राझ. भवहयु. ४ च. भा. * की. भारयु. ६-९ ः भक्ष. ४-७ श्रीपति. भा. ४-५ प. मात ४-६ माम. भा. ५-५ ·मायामा उदगांस्तथा विश्वे दक्षिण मनयोऽश्विनी । सौम्ये रसकतिः सैका याम्ये सार्धास्तथाऽग्नयः ॥ ७ ॥ मिरगुन्पा उदग्गता अंशा अर्काः१२ उत्तरायाचादमता भंशा विश्व १(१३) स्विचित्रयोदक्षिणगाः इस्तस्य मुनयः ७ चित्राया अश्विनौ २ सौम्य रसकतिः का वाम्ये रसरुतिसाधास्तथाऽग्नयः । ७ ॥ भग्धयो वसवः माधः मप्त शैलास्ततः परम्। उदकत्रिंशत्कृतिः षण्णां याम्ये लिप्तास्त्रिषट्ककाः ॥८॥ स्वास्या उत्तरागाः सेका रसरुतिः ३७ विशाखाया दक्षिणगः सा(प)शा ।।। २ मैत्रस्य दक्षिणगा अग्नयः ३ ज्येष्ठाया दक्षिणगा अन्धयः ४ रास्य दक्षिणगाः सार्धा वनवः ८। भाप्यस्य दक्षिणगाः मप्त ७ वैश्वस्य दक्षिणगाः ॥ गः ७ । श्रवणस्पोत्तरगाविंशत् ३० । वमुभस्यात्तग्गाः षण्णां रुतिः २६ । बारुणस्य दक्षिणगा लिप्तालिषदककाः त्रीणि पटकानि १८ ॥८॥ उदगांश्च विश्वे च द्विग्भ्यम्ता नभस्तथा । रकमभस्ष उत्तरगा दिग्भ्यस्ता अकाः २४ बुनिभस्योत्तरगा दिग्भ्यस्ता विधे २६ रेवत्या नमः शून्यम् । विक्षेपांशा क्रमादृष्टाः पण्डितैवानिमादितः ।। ९ ।। सं वाणिभादितो दमादितः क्रमाद्विक्षपांशाः पतिर्दृष्टाः । वारुणम्य । निता काः ॥ ९॥ यावत्या यदिशाक्षिप्त्या यादांम्तागममागमः । तावत्या तदिशाक्षिप्त्या तावानिन्दः ममो भवेत् ॥ १० ॥ बस्पास्ताराया पस्पां दिशि यावती क्षितिः तारासमागमो योगभाग यावान् मागसमभागश्चन्द्रस्तस्यां दिशि तावन्या क्षिप्या तत्ताग्याऽयं नमो भवति ।। बारां निरुणदीत्यर्थः । केषांचित्पुनर्नक्षत्राणां विक्षेपस्य चन्द्रविक्षेपाधिकला कदाचिदपि चन्द्रण समागमो न स्यात् । केषांचिद् नाराबहुत्यायोगतारां विना:- भताराचन्द्रयोः समागमः संभवति ॥ १० ॥ बत्र यासां ताराणां तमागमसद्भावरता अथ प्रदर्श्यन्ते- १९ ·पारमेश्वरच्याल्पा अष्टिदंशागुणालिप्ता विक्षेपस्य यदोत्तरे। निरुणद्धि तदा व्यक्तं कृत्तिकातारका शशी ॥१॥ पदा योगभागगतस्य चन्द्रस्योत्तरगना विक्षेपस्प लिप्ता दशगुणितरथिमिः १६. तुल्या भवन्ति तदा कृतिकातारकावन्दी निरुणदि छादयति ॥५॥ उनगं परमां क्षिर्मि गत्वा शिशिरदीधितिः । आवृणोति स्वबिम्बेन मषां मध्यस्थतारकाम् ॥ १२ ॥ परमोत्तरविक्षपगतश्चन्द्रो मघास मध्यगतां वारामावृणोति स्वविम्बेन काद- यति ॥ १२ ॥ * आरोहति शशी षष्ट्या प्राजेशशकटं स्फुटम् । अष्टवर्गेण याम्यायां योगतारा विलिख्यते ॥ १३॥ षष्टया ६. याम्यक्षिप्त्या शशी रोहिणीशकरमारोहति । भटबर्गेण तयोग- तागं निरुणदि ॥१३॥ याम्यगं पञ्चहींनन शतेन त्वाष्ट्रतारकम् । याम्पगं त्वाष्टं पञ्चहीनन शतेन विक्षेपे शशी निरुणदि । पाम्पोने- स्वधः। मंत्रं शतेन मार्धन विंशत्या शक्रदेवताः ॥१४॥ पाम्पगमित्यनुवर्तते । सार्धन शतेन पचाशत्तरेण सतनाम्परिक्षेपेण शशी मंत्र निरुणदि । विंशत्या याम्पक्षिप्या शक्रदेवतां स्पेठा मिरुणदि ॥१४॥ मप्ताशीत्या शशी हन्ति तारकां तु विशासयोः । याम्यगो दक्षिणाशास्थो व्यक्तं शतभिपरिजनैः ॥ १५ ॥ सप्ताशीत्या याम्याक्षज्या याम्पगः शशी विशाखपोस्वारां इन्ति गम्भाति । बिनैश्चतीविशत्या याम्यक्षिप्त्या तां जेहां निरुणादि । शतभिपस्तारकां शशी इन्ति । दक्षिणागास्थ इति दक्षिणविक्षेपसियर्थम् ॥ १५॥ पुष्यं पोष्णं च पातस्थो निरुणदि निशाकरः । पातस्थो विभपहीनो निशाकरः पुष्यं पोष्णं च निरुचि। रष्टियुक्तकलाक्षिप्त्या भेदः स्याद् अहविषययोः ॥ १ ॥ x श्रीपति, भग्रहयु. का. भग्रहयु. ११ सूर्य. भमहय. १३. श्रीपति. भवाय. ८ * ·॥ रष्टियुक्तया क्षिप्त्या ग्रहधिष्ण्वयोरिन्दुतारयोंद एवं कल्पित इत्ययः। भव पथमं पूर्वशास्त्रानुसारेण विक्षेपमुक्त्वा पुमरिन्दुसमागमे इटचा कलितविक्षेपथ गांवित्मदर्शित इत्युभयोरविरोधः ॥ १६ ॥ एवं भोतकर्मानुष्ठानसाधनभूतं प्रहगणितज्ञानमुक्त्या विविवसामगणितकर्मणो व्यानि तवयति- शेपो मण्डलजी यमक्षितिजयोः संयुक्तविश्लेषिता- बन्योन्याहतविग्रहो च पददो रूपेण संयोजितो। पवं साध विचिन्त्य वर्गविधिना द्वित्रिकमाहासरैः संगुण्या द्विगुणाजक्षितिसुतं कालन कालोद्भवाः ॥१७॥ करिममिहिने मन्दकुजावानीनी तब तयोर्यो मणलशेपो तयोयोगः को भूलदः स्यात् । तयोवियोगश्च सेको मूलदः । तयोरेकेन गुणितोऽन्यष को मूलदः। निरवयवेन मूलद इत्यर्थः । एवंभूती मणलगेपो दिविक्रमाद्वारे दिव्यादिभिवा सरैवंगविधिना वर्गन्यायानुसारेण साधु विचिन्त्य शाला ताभ्यां पुनरंगणं च कालेन विचिन्त्य कालोद्भवास्ते द्विगुणाजनितिसुताः संगु- पयाः ॥१७॥ लिप्ताशेषः कुजस्य दिकधनगुणितो मूलदो रूपयुक्तः सप्ताभ्यस्तः मरूपः पुनरपि पददा वर्गराशिः स एव । इत्थं शेष विचिन्त्य क्षितिजदिनगणो वेत्ति यो वर्षपूगैः स स्यादम्भोधिकाच्या गणितपटुधियामप्रगामी धरायाम् ॥१८॥ कुणस्प लिप्ताशंषो द्विकघनेनाष्टसंख्यया गुणितः तैको मूलदः स एव वर्ग- राशिः पुनः सप्तभित्र गणितः सका मूलदः । अष्टगुणितः सेको लिप्ताशेपो स्वर्गशब्देनोक्तः । मूलदत्वात् । एवं शेषं विचिन्त्य वर्षपूगैर्वर्षगणेः सहितौ क्षिति नदिनगणी पो वोत स धरायां सागरपर्यन्तायां गणितपषिपामग्रगामी स्यात् ॥ १८॥ भारमकीयादिषु बहुषु शास्त्रेषु सत्तु किमस्य प्रयोजनं स्पादित्येवा परिहरमेतदुपसंहरति- १मताका ·१२ पात्मेश्वरन्यारूपातम्- विस्तारग्रन्थभीरूणां ग्रहसद्वर्त्मवित्तये । निबन्धः कर्मणां प्रोक्तो भास्करण समासतः ॥ १९॥ विस्तरपन्थभीरूणां पुरुषाणां ग्रहसद्वमवित्तये प्रहाणां स्फुटबारातिदये भास्करण कर्मणां निवन्धः प्रोक्त इति । मन्दबुदिहिताय गुरुपादाब्ज सेविना । मयाऽर्थों भास्करीयस्य संक्षेपेण पदर्शितः ।। मतङ्गन्जस्य मत्तस्य मृगपोतस्य चोभयोः। वृत्तिहि दृश्यते तस्मात् प्रवृत्तिर्मेऽपि युज्यते ॥ परमेश्वरण रचितं व्याख्यानं भास्करोक्त शास्त्रस्य । एतच्चिराय विलसतु करौघमिव भूतले दिनकरस्य ॥ १९ ॥ इति पारमेश्वरेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ।' वन्दे तुङ्गमर्कम्।

·लघुभास्करीयगतश्लोकप्रतीकानामकारादिवर्णानुरोधे- नानुक्रमणिका। श्लो. पृ. ३७. इन्दुहीनतमोव्यात. : : . इन्दूच्चस्य न वै. ३२ ३५ ::: :: १९ : : " श्लो० अक्षणीवाहतः० अङ्गनाश्वियम० अतीत्य गणिता० अत्यष्टिविश्व० अधिमासान् पृथक् . अन्तरालासुभिः० अन्तरांशोकमा० अन्त्यमौहिता० अपराहणे च यः. अन्धयो वसवः० भभिनरूरतो. अर्केन्दुक्षमलिता अन्दुविम्ब संपर्क भर्यो यो भास्करीय अवशिष्टेन कालेन अविशेषकलाकर्ण अष्टावष्टादश. अधिदशगुणा असंयुक्तमवि० भाधन्तधनुषो० भाग्यवैष्णवमूला. भारोहति शशी. : : : : ४३ ::: ११ इष्टग्रहान्तरं ८६ इष्टमण्डलमध्य. २ इष्टासुभ्पश्च रा. ७६ ७५, उत्कमक्रमतो. १९ उदगाश्च विधे० ५८ उदगांस्तथा ८९ उदग्गोले द्विरभ्य० २१ उदग्गोले विधिः ७९ उदग्गोले विशी ६५ उदग्गोलोदये. उदग्दिशोऽभू. ८१ उदयद्वन्तरपा० ४५ उदये सौम्यविक्षेप ८७ जनाधिककला. ए. ५५ एकदिक्कं क्षिपेत्० २० एवमालोच्यमाने ८८ एवं कर्मकमात्. ९० एवं कृतेन भयो. एवं साधु विचिन्त्य १० एवं सिद्धो भवेत्। २० ९१ ओजयुग्मे कमान , ... ७९ . :: ५४ २१ .. इत्याहुः केचिदा. इत्थमातगुणं. इत्थं शेष विचिन्त्यः ओ. : ... २७ ·[२] श्लो. पृ० श्लों पृ० चरमाणाः क्रमात्० ७८ चरमाणे रखे २६ छ. ... . :: २५ ४३ ६४ :: २३ कोटययसंपात कणक्षुण्णं सहस्रा. कर्ण पूर्वापरे कर्णः स्वदेशतः० काले महति देशे वा० कुणार्कसुतसू० सतदर्शनसंस्कारो कृत्वा लन्धकलाः० केन्द्र कोरिभजा. कोटिसाधनयुको. कौना वेदान क्राज्यामधिकोत्प० पोत्कममवा० शितिज्यालम्वकेना. मुण्णं परमया का० ग. गणितपकियाप्राप्त गतगन्तव्यचटिका. गतगन्तव्पनाइयः. बाहाङ्मलविस्तृ० प्रतिग्राहकविश्ले० प्रासमण्डलतयोगो प्रासालाच ४२ ७८ छायाविधानसंपाप्त १० त. तच्चापलिप्तिकाः० ३० तज्जीवा त्रिज्यया. ८३ तत्कालराशि० ७२ तत्कालेन्दयोः २८ तनयेत्केन्द्रतो० १७ तद्वर्गव्यास० ४ तद्वर्गव्यास ७५ तद्वर्गहीन. २८ तस्माद्बाहु २२ तिग्मांशुमण्डला० ३९ तिथिमध्यान्तरा० तिथ्पर्धहार ११ तुल्यदिग्वलनं. ३४ ते च षट्त्रिक० २७ तेन मन्देन. ५७ निराश्यूनोत्क्रम ५१ त्रिंशदादिगुणे. ५६ विशर्कराविधानो ... ५३ । २७ ५६ बांगाला : : चन्द्रकर्णविहीने शिड्कृमिता. दनानिसागरा० ८६ दिक्क्षेपज्या० ४८ दिनान्तोदय ७७, दृश्यन्ते सरि० PRE ·[३] 1 ७९ श्लो देशान्तरघटी देशान्तरघटी० दाभ्यां द्वाभ्याम० ३८ ध. ... धनक्षयौ स्फुट० धनणे स्तस्ति. . भ. न. १७ ... नतभागा पला. नतापकान्ति नवादयेकाग्नि नवार्कवंक० नालमार्यभटात : : ५५ प. ५ २६ : : पृ श्लो. ११ पाकपालेश. १२ पागेव चलके ८ पाविलग्नग० फ. २६ फलज्योना मु० १३ भुजाफलं ध० ४२ भुजालस्य ४३ भार्गवस्याष्ट० भास्करस्यापि० ८५ भास्कराय. भास्करेन्दुत० भास्करौस्त्रंशता० ४६ भास्वद्भुजाफल. ४५ म. ८ मकरादिस्थिते. ९२ मण्डलार्धयुता. ५ मतंगजस्य ४५ मध्यच्छायादिना० ४१ मध्यजीवायत० ८५ मध्यज्यावर्ग २९ मध्यमं पद्मिनी ४८ मध्यलग्नावम. ४१ मन्दबुद्धिहिता ९० मन्दोचफल० ५५ 'मान्दाः सुराधिपाः ६६ मोक्ष्यमाणे त. य. ५२ याम्यमं पश्च. १९ ९९ १० पङ्क्तिसागर० पञ्चवस्थिषु० पञ्चाशत्रिक० परमेश्वरण पर्यायाहगंणा पर्वनाड्योर० पलापकान्ति. पातभामास्ततः० पातयित्वा कृतं० पातोनसमलिप्ते. पिण्डतः पवि० पुष्यं पोष्णं च० पूर्वापरम्पतं० प्रयासमोक्षयो० प्रयासमभ्यमो० माकपाले तु वि० ५९ " १५ ५९ ९२ २९ ... १३ ..

·[४] पृ. ... श्लो. यावत्या पदिशा. योगभागसमः योजनन्यासः योजनेमध्यमां. योगस्तनयोः " १३ : : राशिशेष रवी० राशेस्तस्पेवा राश्पन्वापकः रुङ्गाः सूर्यालि. :: ८५ . ल. : : ३६ १८ लड्नमात्स्यपु० लड़कोदयानुपा. सम्पमूने क्षिपेत. लब्धान्पवम. बम्बकाभिहता. लम्बकेनाऽऽहतं लम्बकेनाख्यो भ. पृ. श्लो. ८९ विक्षेपश्चन्द्र० ८८ विक्षेपस्य व० ४६ विन्यस्य मत्स्य. १२ विपरीतधन ५४ विपर्यये पलं. विलिप्तान्ताग्र० ३८ विश्वस्याऽऽत्मा श. ८३ विष्कम्भा० ३३ विष्कम्भार्धक. ८७ वृत्तान्तरसितो. व्यासानिहते. ८ व्यासासिं० ५८ व्यासार्धसंगु० २८ व्यासार्धातफ. २ व्यासान फले. ५८ श. ९ शकुछायाग. ६१ शकुंवर्गवि. ९१ शङ्घवर्गादि २७ शङ्कवर्गण- १५ शङ्कोयाम्योत्तर० शङ्कोदिश. १५ शकयतुल्य ३१ शवमष्टादशो. ७६ शनेरपि च वेदा ७१ शून्यादिरस. ८६ शन्याश्चिपर्व १९ शेषेऽपि पावतां ... ३६ निताशेषः कुज. :: लिपीकतो निशा. ३३ ४२ लिनीकत्य धनु. ४२ वर्तमानाइतं. ७७ बर्तमानो प्रह :: . ३४ विक्षेपक्रान्ति विक्षेपन्यां. विक्षेपलितिका. विक्षेपवर्गही २७ ·[५] पृ. २८ श्लो० शेषौ मण्डलजौ० शोधयित्वा ततो० श्वस्त नेऽद्यतना ३७ स० ५१ ५७ ... पृ० श्लो. ९. सूर्पन्दुयोगे. २९ सौम्यदक्षिण ३१ स्थित्यर्धेन वि० स्थित्यधे नेष्ट स्फुटभुक्त्याऽनु. स्फुटभुक्त्या हता० ५४ स्वदेशभूमि० ८१ २१ स्वदेशोदय. ९० स्वाहोराबादयः ६७ : : ५. संगुणय्याम्बरा संपकार्धकला० सपर्धािधिः संपिण्डयाः श० सप्तरन्ध्रानिक सप्ताशीत्या श० समरेखा स्व. समायां को दि० १२ :: ७६ , ९ ३२ हत्वा पृथक्शीघ. समानेयं श्लोकानक्रमणिका।

·लघुभास्करीयस्थविषयाणामकारायनुक्रमेण पृषाङ्कसहिना सूची। ७९ उक्तस्यैवानुवादः ४ उन्मण्डलम् ७ धयः १७ क. वि० पृ० वि. पू० अ. इष्टासुभ्यश्चरासवोऽधिकाश्चेत्तदा- अक्षापक्रमाभ्यां मध्यच्छाया शङ्क्वानयनम् १५ नयनम् ४१ अथास्प विशेषकारणम् ४३ भन्यमतपदर्शनं तन्निराकरणं च उक्तार्थस्य स्पष्टीकरणम् १० १२ भन्यानेच योजनानयनम् उदयलग्नेन नाडिकाकरणम् ... ३८ अन्ये पुनरन्यथा वदन्ति २४ अपक्रमाद्यानयनम् ओ. ओजपदे मन्दपरिधिकथनम् अयनवलनम् ओजयुग्मपदयोः शीघ्रपरि- अयनवलनानयनम् .. ५३ ८ अर्कस्याविशेषकानयनम् । अकानयनम ४९ कक्ष्याभेदः अकॅन्दुविम्बलिप्तानयनम् ४६ भ:न्दुभवां विम्बव्यासयोजनानि ४६ कुजादीनां मौढ्यारम्भनिवृत्ति- अर्केन्दोमध्ययोजनकर्णः कालपरिज्ञानम् ८३ ४५ अहर्गणानयनम् ७ कुजादीनां मन्दोच्चभागकथनम् अयनवशाज्जातहक्कम ७२ कुजशनिगुरूणां स्फुटविधिः.. ३० कुजादीनां स्फुटीकरणम् २८ भाचार्षिभटमहीकरणम् केषांचिदुक्के निराकरणम् ११ भाश्मकीयादिषु बहुषु शास्त्रेषु कैश्चिदुक्तं दूषणम् २० क्षितिच्याकथनम् २२ सत्सु किमस्य प्रयोजनं स्यादिति शका परिहरन्नुपसंहरति ग. इ. ग्रहमध्यमानयनम् ५ इष्टदेवतानमस्कारः ग्रहाणां समलिप्तीकरणम् ८४ इरविक्षेपानयनम् ८५ महाणां संस्कारः ११ w आ. . : :

·[२] ८० त्यानयनम् न. ७१ स्कारः ... वि० पृ० वि० पृ० द. देशान्तरयोजनानयनम् ग्रहाणां स्फुटीकरणम् १५ देशान्तरयोजनैः संस्कारः च. द्वादशाङ्गुलशङ्कोश्छायया चन्द्रकक्षायां छायामानानयनं गतगन्तव्यघटिकानयनम् ३६ तल्लिप्तीकरणं च ४८ द्वादशाङ्गुलशङ्कोश्छायया न- चन्द्रच्छायोनयनम् . १५ चन्द्राविम्बस्य सितमानानयनम् ७५ चन्द्रस्य स्फुटभुक्त्यानयनम् ... १९ नक्षत्रविक्षेपमाह चन्त्रस्यास्तमयकालपरिज्ञानम् ७० नक्षत्राणां योगविभामाः चन्द्रादीनां चरसंस्कारः २६ नक्षत्राद्यानयनम् चन्द्रादीनामपि भुजाविवरकरणम् चन्द्रादीनां स्वस्वविक्षपाद्दर्शने पिण्डजीवानां सावयवाना सं. संस्कारद्वपम् चन्द्राकयोमहणस्य सजावादि पिण्डजीवाः सावयवाः कथ्यन्ते तकीः समलिप्तीकरणं च ४५ पुनस्वमविशेषयितुमाह १८ परमाणैश्चरसंस्कारः २५ पुनस्ताभ्यां लम्बनाद्यानयनम् परसाधितयोरहनिशोर्मानानयनम् प्रकारान्तरेण रवः स्फुटभुक्त्या- परं जीवार्धम् २३ नयनम् ० .... परानयनम्... ३३ माकपाले पुनरियान् विशेषः माग्विलनानयनम् छायानयनम् प. ज. बिम्बानयनम् जीवाश्चापीकरणम् .. ४५ त. सवमित्याह মান্দানি মূলকথন भार्गवादीनां कालभागविशेषः पदुकम् ५६ भुजाफलेन भुजाविवरसंस्कारः ।। ६. भूछायाया दैर्ध्यानयनम् दिग्विभागकथनम् ३१ म. देशान्तरकर्ष ८ मध्यच्छायापलाभ्यामकानयनम् :: ३५ म. तदर्धमाह .. १३ ·: : ३७ य. ... ४३ ९ ... 3: ७ पृ. वि० पृ. कम्पपलमानयनम् श. पवमलन दृक्क्षेपानयनम् ५९ शङ्कुच्छायानयनम् পায়খান ३४ शङ्कयानयनम् माताघिमासाधानयनम् २ शङ्गनेत्रतिलेखनाथै शङ्कमेन्द्र- कोयं हि भुजानयनम् बासा ताराणां समागमरतासा स. प्रदर्शनम् ८९ सत्त्वोपमाभ्यां पलानयनम् अम्मापदे मन्दपरिषयः ... ७ समच्छाययाऽकानयनम् ल. समरेखागतवानानयनम् सम्बनपरिकानयनम् ६० समरेखायाः पूर्वस्मिन्मश्चिमे वा सम्बनस्य धनर्णत्वे ६३ दृष्ट्रा भाव्यम् सम्पनस्य धनर्णत्वे कालवशा- समरेखास्थपत्तनानि प्रा मुक्तिः सा देशान्तरे नारित १३ समशङ्कुना द्वादशाङ्गुलश ठेखनक्रियामाह कुच्छायानयनम् ४० व. समशवानयनम् ३९ बलनानयनम् ५२ विक्षेपानयम् विषिवरुप्यगणितकर्मणो न्या. सूर्येन्दोः स्फुटयोजनकों सिवनम् ... ९१ स्वदेशभूवृत्तानयनम् 'विपरीवकर्मकथनम् ... ३६ स्वदेशभोदयानाह विषुवच्छायया लम्बकाक्षगुणा- स्वदेशसमरेखान्तरालयोजनसंख्या १० मपनम् ३२ स्वाभिमतप्रदर्शनम् .. ११ विष्कम्भसंज्ञाकथनम् २२ स्वाहोरात्रमण्डलानि २३ व्यासार्धमण्डलीषवलनद्येन संप स्थित्यर्धनाडिकानयनम् कांधमण्डले बलनानयनम् ५४ स्थित्यर्धानयनम् (१३३०)मककालेऽयनपदर्शनम् २२ स्फुटभुक्त्यानयनम् .* : : ४८ सूर्यग्रहणे विशेषः :: ९ ६५ समातेयं विषयसूची।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.