·No text on this page.

·UNIVERSITY
THE
DURGHATAVRTTI
ŠARANADEVA
Edited with notes
BI
T. Ganapati Sāstrī.
Second Edition.
PUBLISHED BY
Vaidyašāstranipinah L. A. Ravi Varma,
Honorary Director, The Oriental Manuscripls Library,
Trivandruni
TRIVANDRUM:
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS,
194%

·No text on this page.

·?REFACE. TO THE FIRST EDITION 1 This work, which is now published, is the Durghataveitti to which frequent refurences are found in the Sabdakaustubba and other graminatical trvatiscs. The work has been so di aragd, is it is an expušitio: (a) reconciling those Lakshyas (forms of worus) anu Pazini's satras which appeur dificuli to reconcile (Cat) with caclı other. When Vyakarana treatises devoted chiefly to the consideration of the propriety oi well-known usages of words have at present so ffr disappeared but only their names seem left to us, fortunately this sinyio work of the kind has been obtained; and it has also been made known to the public now. Inilesi, 10:27 other works of the sanie kind, this book cites as authority; e. y., Suddhasıbauta, Prasiddhapada, Suvürzu eklu, l'rayogantišlii,.- the obtaining of shich is highly to be cleaire.l. itirning by name from this Dar. ghatuyritti, 2:00 only works on Vyakarana, but those of other gubjectmatter ivo, many iú number, and whose names even were not heard of buiore, surdy 10 votary of Sanskrit will be without a louying to know more of them; nor will his thougbis rım'in without ruming to the gist of the learned saying "elä 779: 4: कतिलार: कति चरन्ति कति शिथिला" Later treatis.is fullow for the most part several of the methods explaiud in the Durglatavritti for arrivivg at "Lakshyas". Objection has been raised in a few places against the opinious of the Durghalavritti iu the Subdakaustubha and other works. But by this, the excellence of the Durghatavritti, which is adorned with the variety of arguments learnedly sut forth in it, does not suffer in the least, especially as epon those adverso criticisms can be.com, pletely met by expert logiciana.

·2 pay kays.. 125 cu firui circe slo igas of this Durgatavritz.it ww: coupe s Saranndora in the year 10 Bă of 2 lirika dak? Er, corresponding to 1172 A, D, and reviku by Servilrassbits. From the repeat ed quotations from Budhistic literature, ázd also from the introductory prayer of the work baing pa: in the form of : s: Zutation to the Lord as Sarvajn, o sy2cnym for Buddha, me may inter 2: the author Saranduva Vas a devotex uf Buldosi. As the sarhor speaks of the reviser of his work is "S:-Sarrerakszitu", with its het, Sri, prefixed to thu name, jü appiers chut Suranduvalscene Puncration toquruls Sarvarakshita. Therefore Sarandeva was probably at disciple of Sarrenakshila; or stcod nearly in that relation. One 12:17uscripi of this work (5) Was obtained from the Sanskrit Library of E. 4. Ibu Lahtraja of T:: vincore. This is merely a transcrip!, wadu 2. y«!??5:40, of the Koopa karu Matian manuscrip. A sccond manuscript (c) was kindly selt to me by Pauri Svanudārāyana Sancri of Vadivistar.sni villige, son of the Aerud scholar, Svanni-Djkshita. This nanuscript, which apjuary to be inore; thuu 100 years.old, is written in Tamil Granthiri chang.ctor ou palma leaf; and some of the 1s:turs have disappeared in a fuw of the leures. It is in accordance with theēc two wriuscripts that I huyu prepared this sitivu of the Dorgnatutzitti, Pu: 01 account of errors in the manuscript, the depth of bought contained in the work, and the large number of references thist had to be made to other books, I underwent great pzinis in examining aud prejuring the book for publication. This Vritä, in which profound thoughts are expressed in terse language, certainly réquires the assistance of an vlu borate commentury. But I have appended only a few notes here and there, as far as my abilities went and the, ume 40 my disposal permitted. T: Gatupati Sastri:

·निवेदना। इयं सा दुर्घटवृत्तिः, यस्याः शब्दकौस्तुभादिवस नुसन्धानभुप- लभ्यते । दुर्घटानां- लक्ष्येषु कृच्छ्घटनीयानां पाणिनिमूत्रा, वृत्तिः लक्ष्यानुग्राहितया विवरणमिति व्युत्पत्त्यात्यास्तथा व्यपदेशः । गेषु कृच्छ्र- घटनीयानां लक्ष्याणां लक्षणानुगततया विवरणनिति व्युत्पत्त्या बास व्यपदेशः। प्रसिद्धप्रयोगोपपत्तिसमालेबनवानेषु व्यानरमा प्वाले नामशेषतामिव गतेषु एक एप अन्यो देवत्योपलब्धः, नीतश्चेदानी काश्यनत्माभिः । अन्यानपि तु शुद्धसुदन्तः प्रसिद्धपद, सुवर्णरेखा, प्रयोगमुखी इति बहून् प्रन्थान् नाशंसनीयोपलम्मान् एष प्रमाणयति ! म केलं व्याकरमानुबन्धिना, किन्त्व- न्यविषयानप्यश्रुतामधेयान् बहून् ग्रन्थान् अस्याः सकाशानाभतो विदन् संस्कृतभक्तो नाम कश्चिन्द न खलु तेषु पयुत्सुको म नयेत 'कति कवयः कति कृतयः कति लताः कति चरन्ति कति शिथिलाः इत्यभियुक्तोक्तिं च न खलु नानुसन्धीत ! दुर्घटवृत्तावुल्लिखितांस्तांस्तान् लक्ष्यसिद्धथुपायान् भूयिष्ठमर्वाचीनग्रन्थ अनुसरन्ति । कचित् कृचिद् दुर्घटवृत्त्यरिणायं प्रति शब्दकोल्नुमादिषु दूष- णमुद्भाव्यते । न तु तावता दुबैटवृत्तेरुवाबचोधपत्तिवचनचातुरीचिंत्रिताया ईषदपि महिमा हीयते, यतस्तककुशलैस्तदपि दूषणं शक्यमेबोद्धतम् । इयं दुर्घटवृत्तिः श्रीशरणदेवेन १०९५तमे शाकमहीपतिवत्सरे (अर्था- च्छालिवाहनशकान्दे) ११७२तमन्तववर्षसमे प्रणीता श्रीसर्वरक्षितेन संस्कृता चेति ग्रन्थादिमश्लोकैरवगम्यते । शरणदेवश्च बौद्रग्रन्थप्रयोगाणामसकृत् स्मर- णाद् बुद्धापरपर्यायसर्वज्ञनतिरूपमङ्गलाचरणाच बुद्धभक्त इति प्रतीयते । 'श्रीसर्वरक्षित' इति श्रीशब्दप्रयोगाद् शरणदेवस्थ सर्वरक्षितं प्रतिसंस्कार प्रति बहुमानविशेषो गम्यते । तेन शरणदेवः श्रीसर्वरक्षितस्य शिष्यः शिष्य कल्पो वा सम्भाव्यते। १. 'विति च' इत्यादिकानि सूत्राणि दृदयन्ताम् . २. शब्दकौस्तुभे 'कर्माणि द्वितीया कर्तृकर्मणोः कृति' इत्यादीनि सूत्राणि दृश्यन्ताम् . 'गाइकु गदिभ्योऽणि रित' इत्यादि सूत्राणि दृश्यन्ताम् ।

·तस्यैतस्य अन्धभ्यक आदशः श्रीवश्चिमण्डलमहाराजसंस्कृतग्रन्थ- शालाया उपलब्धः क. संज्ञः, यः पतटमठीयादादीद् वर्षविंशतः प्राक् प्रतिरूपितः ! अपनश्च विद्वद्वतंसश्रीस्वामिदीक्षितमनुना घटिवीश्वरनामाभि- जनेन पण्डित-अनन्तनारायभशास्त्रिमहाशयेन सकृयं मह्यं प्रहितः ख. संज्ञः । एष शताधिकवर्षदेशीयो द्रमिलग्रन्थलिपिस्तालपत्रात्मकः कतिपयेषु पत्रेषु लुप्ताक्षरश्च । गतदादर्शद्वयानुरोधेन दुर्घटवृत्तेः संशोधनं मया निरवर्ति । किन्वादर्शशुद्धया अन्थगाम्भीर्येण अनुसन्धेयप्रन्थान्तरवस्तुभृना च संशोधने महान्तं क्लेशमन्वभवम् । मितगम्भीरभाषिणीमेनां वृत्ति प्रति प्रतिपदावगाहिन्या व्याख्ययावश्य. माचरणीयं कयाचित् साचिन्यम् ! अहं पुनर्यथामति यथावसरं च टिप्पणी- भेव लम्वी कामपि तत्र तत्र समयोजयम् ।। अनन्तशयनम्, १९०९-६-२४, त. गणपतिशास्त्री ·॥ श्रीः॥ श्रीशरणदेवकृता दुर्घटवृत्तिः। प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । नत्वा शरणदेवेन सर्व ज्ञानहेतवे ! बृहद्भट्टजनाम्भोजकोशवीकासभास्वते ।। शाकमहीपतिवत्सरमाने ऐकनभोनवपञ्चविताने । दुर्घटवृत्तिरकारि मुदे वः कण्ठविभूषणहारलतेव ॥ वाक्याच्छरणदेवस्य च्छात्रावग्रहपीडया। श्रीसर्वरक्षितनैषा संक्षिप्य प्रतिसंस्कृता ।। डिति च ॥ ५॥ कथं 'ह हरेश्छन्दसि' (७-२-३१) इति वृधातोरिकि गुणनिषेधा- दुचारणार्थंकारेणानङ्गत्वाद् गुणाभावात् । उच्यते । अत एव निर्देशा- दिति रक्षितः । शबन्तस्यैकदेशस्योचारणार्थकारेण वा निर्देशः । कथं नित्यं तुन्दपरिमृजः, 'तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः' (३-२.५) इति कात्यये 'मॅजेरजादौ सक्रमे विभाषा वृद्धिरिष्यते' इति वृद्धिप्रसङ्गात् । उच्यते। व्यवस्थितविभाषया न वृद्धिः । अँचीति वाच्येऽजादिग्रहणं मुख्याजादि- परिग्रहार्थम् । तेन तुन्दपरिमृज इति । (तत्रेदं ?) 'यस्मिन् विधिस्तदादी' १. ज्ञानरूपाय फलायेत्यर्थः. २. एकनभोनवपञ्चानां वितानो विन्यासः १०९५ इत्येवरूपो अस्मिंस्तस्मिन् . ३. अस्यैवार्थतोऽनुवादः "विडत्यजादौ वैध्यत' इति वा, 'विडत्यचि वा' इति था. ४. समाधानान्तरमा अचीतीति. G, P.T. 1498. 500. 16-11-1115. - ·दुर्घटवृत्ती इत्यादिना आद्यर्थ सिद्धे आदिग्रहणाद् द्विद्धः सुबद्धो भवतीति अजा- दिरेव प्रायः । प्रत्ययेऽनुबन्धसत्वे नाजादित्वम् । मार्जन्तीसत्र त्वादेश- स्याजादित्वमेव । एकमुनिपक्षे तु 'अन्नो णिति' (७-२.११५) हत्यत्राच इति योग विभज्य मृजेवृद्धिः; 'जराया जरसन्यतरस्याम्' (७-२-१०१) इत्यस्मादन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्रोक्ता । रक्षितेन च धातुप्रदीपे तुन्दपरिमृजस्तुन्दपरिमार्ज इत्युभयं दर्शितम् । भाष्ये तु व्यव- स्थितविभाषाया अनुदाहृतत्वादुभयप्रयोगो लक्ष्यते । कथं जिष्णुः ग्ला- जिस्थश्च वस्तुः' (३-२-१३९) इत्यत्र स्थास्नुरिति सिद्धये गिचायं न किदिति व्याख्यातम् । उच्याने । गकारत्रश्लेषादत्र सूत्र इति वृत्तिः । 'नोर्गित्वाच्च स्थ ईकारः किड़ितोरीत्वशासनात् । गुणाभावसिषु स्मार्यः प्रयुकोजनिट्वं गकोरितोः॥' अन्ये तु स्थास्तुसिद्धये स्था आ इसाकारप्रश्लेषाद् 'धुमास्थागे ति (६.४. ६६) नेत्वमिति च वर्णयन्तः कित्त्वाद् गुणाभावमाहुः । किन्त्वेवं 'दंशे- श्छन्दस्युपसङ्ख्यानम्' इति 'दक्ष्णवः पशवः' इति न सिध्यति । अनु. नासिकलोपप्रसङ्गात् । उच्यते । 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इत्यदोषः ॥ तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् ॥९॥ कथं प्रक्लप्यमानः 'ऋकारलकारयोः सवर्णसंज्ञा वक्तव्या' इति 'ऋवर्णाच' इति णत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । उरिति वक्तव्ये वर्णग्रहण- मस्यानित्यत्वार्थम् । तेन । यद्वा 'ऋलक्' इत्यत्र प्रत्याहारे लग्रहणं शक्य- मकर्तुम् । यथा सावाहकार ऋकारं गृह्णाति, तथा लकारमपि ग्राह- यिष्यति किं लकारेण । तज्ज्ञापयति ऋकारलकारयोः सावर्ण्यमनित्य- ... १. अजादिरेवेति यः सर्वदेवाजादिर्न तु कदाचिदनजादिः, स इत्यर्थः. "तेन गौणाजादेरम्यावर्तनाद् “यूर्य ममृज' इत्यादावपि वृद्धिविकल्पसिद्धिरस्मिन् समाधाने. वचनसान्यस्यार्थस्य सूत्रत एव साधनपक्षे. ३. णत्वस्य.

·प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। मिति । तेन यथा क्लप्तशिख : इति 'गुरोरनृतः' (८-२-८६) इति प्लुतो भवति, न त्वनृत इति प्रतिषेधः, तथा प्रक्लप्यमान इति णत्वाभावः ।। ओत् ॥ १५ ॥ कथमगौौः समपद्यतेति मोमवदिति, व्यन्तत्वान्निपातत्वेन प्र- गृह्यत्वात् पूर्वरूपत्वाभावात् । उच्यते । च्यन्तेऽध्यारोपितगोत्वाद् गौणत्वम् । 'गौणमुख्ययोमुख्य कार्यसम्प्रत्ययः' इति यथा गौरनुवन्ध्योऽ- जोऽनीषोमीयः' इत्यत्र न बाहीकोऽनुबच्यते । एवञ्च गौर्बाहीको गां बाहीकमिति वृद्ध्यात्वे न स्याता । उच्यते । पदसंस्कारपक्षे वाही- काद्यानपेक्षया वृद्ध्यात्वे भविष्यत इते माव्यभागवृत्ती ।। न बहुव्रीहौ ॥ २९ ॥ कथं त्वपितृको मकपितृक इति । बहुव्रीहौ सर्वनामत्वाभावा- दकचोप्रवृत्तिः । उच्यते । गोनयिमतेनान्तरङ्ग एवाकच । यथाह- 'अकच्स्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यकं मुक्तसंशयौ' इति । प्रत्यावन्तरङ्गावित्यनु- न्यासकारः । धातुवृत्तावुक्तम्- त्वत्कपितृको मत्कपितृक इति बहुव्रीह्यर्थे वृत्तत्वात् समानकाल एव निषेधादक बोऽप्रवृत्तिः । प्रागिवात् क एव भवति । तथा च भाष्यम् विधिनिषेधौ च समानकालौ' इति । विभाषा जसि ॥ ३२॥ कथं 'व्यथा द्वयेषामपि भेदिनीभृतां' इति माधः । द्वयशब्दस्य जस्येव सर्वनामताविकल्पात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषयान्यत्रापीष्यते। अथवा इस गतावित्यतः क्विपि । द्वयं द्वैध गच्छन्तीति द्वयेषः तेषाम् । सर्वादा- वुभयशब्दः पठ्यते । तस्यार्थग्रहणाद् द्वयशब्दस्यापि सर्वादित्वमित्यन्यः ।। क्लुप्यमान इत्यत्रेवेति शेषः. एवधात्र 'हत्या' (८.४-२९) इति णत्व- प्रसा एव क्षुम्नादित्वकसनया वारणीय इति भावः. २. च्यन्ता हि स्वभावाद् गौणा वृत्तय एवेति तदतिरिकानानेबौदन्तनिपाताना प्रगृह्यस्वमेतत्परिभाषाबलाद्विज्ञायत इति ३. गोनदीयो भाष्यकारः, ४. बहुव्रीह्यर्थे वृत्तत्वादिति सूत्रे बहु शब्दस्य तादर्थ्यलक्षणया बहुव्रीयर्थपुदपरस्वादित्यर्थः. ५, समानकाले विधि- समानकाले, अयं भावः- कृटे बहुव्रीहाववयवस्योपसर्जनत्वेनासादित्वादेव विधेरप्रसङ्ग इति प्राग् बहुव्रीहेः प्रक्रियावाक्यदशायां या प्रसार, निषेधोऽयं सामथ्यावा हायते इति. - भाव: तद्विषय एव ·४ दुर्घटवृत्ती अचः परस्मिन् पूर्वविधौ ॥ ५७ ।। कथं वैयाकरणः 'न य्वाभ्याम्' (७-३-३) इत्यैचि कर्तव्ये यणः स्थानिवत्त्वावकारपूर्वाभावादैज् न स्यात् । उच्यते। यो झनादिष्टादचः पूर्वः, तस्य विधि प्रति स्थानिवत्त्वमिति न स्थानिवत्त्वम् । 'असिद्धपरि- भाषयान्तरले आयादेशे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यैचोऽसिद्धत्वाद्' इति न्यासः । कथं भवतीति निमित्तापेक्षपूर्वले ओकारस्य स्थानियवादवादेशाप्रसङ्गाद्, यथा तन्वन्तीत्यत्रेडभावः । उच्यते । निमित्तापेक्षं पूर्व लक्ष्यवशात् कचि देव । तन्वन्तीत्यत्रासिद्धपरिभाषया वेडभावः ।। द्विवचनेऽचि ॥ ५९॥ कथमधिजगे । इडादेशस्य स्थानिवद्भावादिकारस्य द्विवचन- प्रसङ्गात् । उच्यते । 'गाङ् लिटि' (२-४-४९) इत्यत्र लिण्मात्राश्रय- त्वादन्तरङ्गत्वात् प्राक् प्रवर्तते । एशादेशस्तु लिडादेशविशेषाश्रय इत्युभ- याश्रयो बहिरङ्गः। एवं च द्विवचननिमित्तेचि नायमजादेश इति कुतः स्थानिवत्त्वमिति न्यासः। कथं निन्यतुः, प्रागियङि द्वित्वे हि निनियतु. रित स्यात् । उच्यते । 'उपजातनिमित्तोऽप्युत्सर्ग उपजनिष्यमाण- निमित्तेनापवादेन बाध्यते' इति यणा बाधितत्वान्नेयङ् । भाष्यभागवृत्यो. स्त्वेतदर्थ नप्रित्यनुवृत्तौ द्विवचननिमित्तेऽचि द्विवचन एव कर्तव्येऽप्यजा- देशो न भवति । कृते द्विवचने यथास्वम् ईयडादेशो भवतीति सूत्रार्थः ॥ अदर्शनं लोपः ॥३०॥ कथं वृक्षः प्लक्षः । विसर्जनीये रेफस्यादर्शनाल्लोपसंज्ञायां 'दूलोपे पूर्वस्य' १६-३-११३) इति दीर्घसम्भवात् । न च लोपभावितस्य संज्ञा, -- १. तेनैजागमस्यायादेशाभावोऽपि सिद्धः निमित्तापेक्षपूर्वत्वाश्रयणपक्षपाते त्वाह-- भासद्धत्यादि. १. तथाच निमित्तापेक्षपूर्वत्वाश्रयणपवस्त्यकव्य इति भावः ३ एतन्त्र द्विलकारनिर्देशन लिटो लकारादित्वल्लभाव. ४. गाडादेश इति शेषः ५. यं द्वित्वात् प्रागआदेशाप्रवृत्तिरुपसब्जातपरिभाषया साधिता, सा सूत्राक्षरैरेव मिति कस्तुमाह-भाग्येल्यादि. ६. 'इयकादयो भवन्ति' इति परितंयुकम् .

·प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। चादिलोपे' (८-१-६३) इत्यत्र चार्थो गम्यते, न वादिशब्दः प्रयुज्यते, स चादिलोप इत्युक्तम् ; तथा 'ल्यब्लोपे कर्मण्युपसङ्ख्यानम्' इति च गम्यमाने ल्यपि लोपशब्दः प्रयुक्तः । उच्यते । सामर्थ्यादौपचारिको गौणोऽत्र लोपः । अथवा योलोंपो यस्मिन्निति बहुव्रीहिः कार्यः । अवसानस्याभावरूपत्वान्न परत्वम् । एवमपि वृक्षस्तिष्ठतीत्यत्र प्रसमः । किचावसानस्यापि बुद्धिकल्पितं परत्वमस्त्येव । वर्णानां परत्वं बाध्य- मेवोच्चरितप्रध्वंसित्वात् । एवं तर्हि ढलोपसाहचर्याद् ‘रो रि-८-३-१४) इति रेफलोपो ग्राह्यः । वृक्षास्तिष्ठतीत्यत्र 'तस्मिन्निति' (१-१-६६) परिभा- पया विसर्जनीयव्यवधानादपि दीर्घामावात् ।। प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ॥ ६२॥ कथं भवतीति, किपोऽदर्शने लोपसंज्ञायाः प्रत्ययलक्षणे सतीवर्ण- स्य तुक्प्रसङ्गात् । न च लोपश्रुत्या विहितस्य प्रत्ययलक्षणं, यत 'आयादय आर्धधातुक' (३.१-३१) इत्यत्र न्यास उक्तम् –'भायादीनां पक्षे निवृ तिः प्रवृत्तिवा । तत्र यदि वाग्रहणेनायादीनां निवृत्तिः स्यात्, तदा प्रत्यय- लक्षणेन अ प्रत्खयाद् (३-३-१०२) इत्यकारः स्याद्' इति । उच्यते। तथा अदर्शनसूत्रे (१-१-६०) वपुजतुभ्यां स्वमोर्लकि कृते विपो लोपस्य प्रत्ययलक्षणेन तुकमाशश्य न्यासकृता स्थानिवत्सूत्रात् स्थानिवद्ग्रहणमनु. वर्त्य स्थानी प्रसङ्गवान् इति प्रसक्तस्यादर्शने प्रत्ययलक्षणमुक्त्वा धात्वधिका- रात् विपोऽप्रसङ्गेन तुगभाव उक्तः। ननु यदि प्रत्ययप्रसङ्गे प्रत्ययलक्षणं, तदा ग्रामणीरित्यत्राणः प्रसङ्गे 'सत्सूद्विष' (३.२.६१) इत्यादिना विपि प्रसक्तस्याणः प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिः स्यात् । उच्यते । 'पूर्वमपवादाः प्रवर्तन्ते पश्चादुत्सर्गा' इत्यणः प्रसङ्ग एवं नास्ति । कथं गोहितम् । १. अत्रेति 'चादिलोपे' इत्यादौ, 'दूलोपे' इत्यत्र तु 'रो रि' इति लोपशब्दमा- वितो मुख्य एव लोपः सम्भवतीति नातद्भावितो गृह्यते इत्याशयः. २. रेफादन- निमित्तस्य खरः परत्वादित्यर्थ:- विसर्गव्यवधानान भविष्यतीति चेन्न, परत्वस्य व्यवहिता- व्यवहितसाधारणस्य प्रतिपत्तेः. तद्धि पूर्वस्येत्यनेनाक्षिप्तम्, न चात्र तस्मिन्निति परिभाषाया ३. बुद्धिपरिकल्पितमेव परत्वं गत्यभावात् सर्वत्राश्रयणीयमित्याह वर्णानामित्यादि. .. पूर्वस्येति तु इहोत्तरपदाधिकारादनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दधिम् , न पुनः परिभाषावाधार्थम. . ५. वृक्ष इत्यत्र तु निर्दिष्टाहणेन परिभाषायाः सप्तमीनिर्दिष्टान्दविषयताबसायाद् ठूलोपे शब्द एव परतो पीर्ष इत्यवसानस्याश- ब्दस्वादेव पीर्घाभावः सिद्ध इस्याकूतम्। , प्रसनच सामान्यशास्त्रतः, उपस्थानम्. - - ·ur दुर्घटवृत्ती प्रत्ययलक्षणेन चतुर्थ्येकवचनाश्रयावादेशात् । उच्यते । 'प्रत्ययलोपे तल्लक्षणम् ' इति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणेन ज्ञापितं वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययलक्षणं नास्तीति । तेन गवे हितं गोहितमिति नावादेशः। यद्येवं कथमतृणे- डिति लोपे हलि विधीयमानः 'तुणह इस' (७३.९२) इतीम् । उच्यते। स हि हलादौ सार्वधातुके, न तु वर्णमात्रे.। एवं हि मोदत इति मुदित्यत्र किपि वलाद्याश्रय इट् स्यात् । लच्या 'शास इदहलोः ' (६-४.३४) इत्यत्र न्यास उक्तम्-परिभाषेयमनित्येति । न लुमताङ्गस्य ॥ ६३ ।। कथम् - 'अभिमुखमुपयाति मास्म किञ्चित् त्वमभिदधाः पटले मधुव्रतानाम् । मधुसुरभिमुखाजगन्धलुब्धैरधिकमधित्वदनेन मा निपाति ।। इति माधः । त्वय्यधीत्यव्ययीभावे स्वादेलुकि त्वादेशाभावात्। उच्यते। 'इकोऽचि विभक्तौ' (७१-७३) इत्यत्रााहणेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् प्रत्य- यलक्षणेन त्वादेशात् । स्वदिति विभक्तिप्रतिरूपमव्ययं त्वय्यर्थ इति वा । यौ तु सर्वादौ त्व त्वदिति पठ्येते, तावन्याौँ ।। इति शरवणदेवविरचितदुर्घटवृनौ प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। mmen- अथ द्वितीयः पादः। गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिन्डित् ॥१॥ कथं पवित्रं व्यजनम् । 'भर्तिलूधू' इत्यादिना इनपि 'धू विधूनन' इत्यस्य कुटादित्वाद् गुणाभावात् । लच्यते । 'भोरोद्' इति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणेन वर्णविशेषणतापश्चप्रत्ययासाभारणरूपाश्रयस्यैव कार्यस्य तत्प्रत्ययलोपेऽपि प्रवृत्तिबोधनादर्थाद् व्यावय॑मानमतादृशं कार्य वर्णप्राधान्मनिबन्ध नमेव भवितुमहतीति कथमिमः प्रत्ययविशेषणीभूतवर्णाश्रयस्याप्रवृत्तिशास्यभिसन्धिमा- माइ-सहि हलादौ इत्यादि, वर्णमात्रे केवले वर्षे इत्यर्थः, कैवल्यञ्चेतराविशेषणवं प्राधान्यमिति यावत् १. अनित्यत्वेति. निसत्वे धनेन' प्रत्ययसक्षषप्रतिषेधाद्वि- भक्त्यमावादेव नुम् न भविष्यतीति किं तद्वारणार्थनाज्महणेन. १.

·७ . प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । 'ओर्गुणः' (६.४.१४६) इति गुणग्रहणेन ज्ञापितः संज्ञापूर्वको विधिरनि- त्यः। तथा कुटस्यादिः कुटादिरित्येकशेपेणान्तर्भावालिखेः कुटादित्वम् ! कथं तर्हि (मधुप्रसूर्लेखनीति !) 'अपाचलुष्पाच्छकुनिष्वालेखन' (६-१-१४२) इति निर्देशात्, रद विलेखन इति निर्देशाच्च । 'व्यचेः कुटादित्वमनसि' इति वक्तव्यम् । कथं विव्यचिथेति, सम्प्रसारणप्रस- श्रात् । उच्यते । अनसीति पैयुंदासात् तिडों ङित्वाभावादिति धातुषारा- यणे । धातुवृत्तौ तु सम्प्रसारणमाश्रित्य विविचिश्रेत्युक्तमिति रक्षितः॥ विज इट् ॥ २ ॥ कथम् 'उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयन्ती' इति कुमारसम्भवः । उच्यते । ण्यन्तादिति भागवृत्तिः । 'प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्' इति चेत्, ने बन्यविषयोऽयं 'न भाभूपूकमिगमि' (८.४-३४) इत्यादी 'ण्यन्तानां च भादीनामुपसङ्ख्यानम्' इति वचनात् । णिय॑न्तरङ्गत्वात पूर्व प्रत्ययाद् गुण इति वा ॥ असंयोगाल्लिट कित् ॥५॥ कथं 'न सम्पपृच्छे गमनाय सत्वरा' इति घोषः । संयोगान्तत्वात कित्त्वाभावात् । उच्यते । अपशब्द एवायम् । अथवा 'यजयाचयत- विच्छाच्छरक्षो नङ' (३-३.९०) इति नडो डिवेनागमशासनानित्यत्वात् तुकोऽभावे कित्त्वात् सम्प्रसारणे कृते ऋकाराश्रयस्तुक् ।। १. एकशेषश्च तत्पुरुषबहुव्रीह्योः. २. कुटादित्वामिति तच्च लिखिन लिखिभ्यत इति प्रयोगनिहाय. ३. उपनिर्देशान्यथानुपपत्त्यैव लिखेः कुटादि- स्वममन्यमानः संज्ञापूर्वकविध्यनित्यतया लिखितुमित्यत्र गुणाभावं वदति हरदत्तः; धवित्रमिति च कल्पसूत्रप्रयोगश्छान्दसत्वादुपपादनीय इत्याह. ४. पर्युदासादिति पर्युदस्यमानामुन्प्रत्ययसदृशेऽर्थी कृत्प्रत्यये कार्यविज्ञानादित्यर्थः. ५. न ह्यन्येल्यादि. 'हेरचद्धि' (७-३-५६) इत्यवमहणेन चोऽन्यत्र सनादौ हेर्ण्यधिकस्यापि त्वं भवती. सेव ज्ञापनाद् 'प्यन्तानां च भादीनाम्' इत्युपसंख्यानानुगुण्याच नायं न्यायो हिधात्वति- रिक्तविषय इत्यर्थः. ६. न्यायस्य व्यापकत्वाभिमानेऽप्याह णिचीत्यादि. पूर्व प्रत्ययात् फप्रत्ययोत्पत्तेः प्राक्. डित्वं हि विच्छौ तुकीकारस्यानुपधात्वेन गुणा-' प्रसन्नात् प्रच्छौ च 'प्रश्ने च' (३-२-११७) इति निपातनेन सम्प्रसारणानिष्टेयर्थ सब तुगागमात्रवृत्ति का शादेशविधौ सतुकच्छकारस्य स्थानित्वेन परिग्रहं वा झापयिस्त्रैव सार्थक वकव्यम्.

·८ दुर्घटवृत्तौ इन्धिभवतिभ्यां च ॥६॥ कश्चमस्ते भावे बभूवेति, भवतीति रितपा निर्देशात् । उच्यते । नित्यशब्दान्वाख्याने 'अस्तेर्भूः' (२-४-५२) इत्यनेनास्तेः प्रसङ्गे भवतेः प्रयोगः साध्यते । अथवा 'भवतेर' (७-४.७३) इत्यत्र यदुक्तमनुन्यासकृता 'अवश्यं हि यया कयाचिद् व्यक्त्या निर्देशः कर्तव्य' इति भूव्यक्त्या निर्देशः कृतः; कोऽत्र प्रद्वेषः कृतः ।। हलन्ताच्च ॥१०॥ का दिदृक्षते सिमक्षते । कित्त्वात् परत्वात् 'मृजिशोझल्य- मकिति' (६-१-५८) इत्यम् स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधात कित्त्वम् ॥ निष्ठा शीविदिमिदिक्ष्विदिधृषः ।। १९ ।। कथम् उड्डयितं डीडोत्रापाठादकित्त्वाभावात् । उच्यते । 'भौ- वादिकस्य डीडो निष्ठायामकित्त्वम्' इति धातुपारायणः । देवादिकस्य डीङ ओदितां मध्ये पाठसामर्थ्यांदनिट्वं नत्वं च । तेनोड्डीन इति ॥ रलो व्युपधाहलादेः संश्च ॥ २६ ॥ कथं नित्यं कुटित्वा । परत्वादनेनैव विकल्पितकित्त्वात् । उच्यते। पूर्वविप्रतिषेधेनान्तरमत्वाच कुटादित्वमात्रम् ॥ इखो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥ १७ ॥ कथं वनाय वनेभ्य इति दीर्घत्वैस्वयोः कृतयोर्हस्वत्वप्रसमात् । १. शितपा निर्देशादिति. तेन हि 'भू सत्तायामिति परितस्य प्रहणेऽपि 'अस भुवि' इत्यस्य प्रहणं न प्राप्नोति २. भवतेः प्रयोगः साध्यते इति. भव- तिब्ध सिद्ध एव. न त्वस्त रूपमपूर्व सृज्यते. तथा चास्तेरग्रहणेऽपि दोषाभावः, ३. कार्यशब्दवादे विकृताविकृतव्यक्तिद्वययोगिनोऽस्तेः सम्बन्धिनी 'भू' इत्येवंरूपा विकृतव्यतिरप्येकशेषेण भवतिनिर्देशेऽन्तर्भाव्यत इत्याशयादाह ---अथवेत्यादि. . परत्वादिति. अपरनिमित्तकस्वेऽपि समानशब्दापेक्षत्वात् कित्त्वस्य नान्तरातेति मन्यते. ५. ' तथाच कुटादित्वप्रयुच्चनित्यहित्वस्य बाधात् कोठित्सत्यपि पक्षे भाग्य- मित्यर्थः... अन्तरमत्वमापापेक्षवात . - ·प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। उन्हयतो । 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरले इति हस्ने कर्तव्ये दीर्घत्वादेरसिद्ध. त्वात । अथार्थधर्मस्य नपुंसकलिङ्गस्याश्रयणानखोऽपि बहिरङ्गः । एवं नहि परस्मैपदेष्विनि निर्देशान हस्त्रः । इति द्विवचनान्तस्य सप्तम्यन्तस्य च पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वेन हखत्वम् ! उच्च । उक्तकर्मादि- शक्तिकत्वेनानपुंसकत्वात् , प्रथमाद्विवचनस्य तु अर्थवदधातुः' (१-२- ४५) इत्यतः प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्तौ पुनः प्रातिपदिकग्रहणानिष्कृष्टप्राति- पदिकाश्रयणात् । अपरं बहुत्वात्रोक्तम् । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥ ४८ ॥ कथं अर्धपिप्पलीति, “एकविशक्ति च (१-२-४४) इत्युपसर्जने हस्वत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । एकवि भावपश्यन्तवचनम्' इति कात्या- यनवार्तिकेनोपसर्जननिवादिति भाष्यम् । 'एकविभक्ति चे' त्या "विभोपा- नुवृत्तेर्व्यवस्थितविाषावाद्" इति न्यासः । 'उभयगतिरिह शास्त्रे सम्भव तीति लौकिकोपसर्जनत्वान्न हस्वः शास्त्रीयोपसर्जनस्य, लौकिकोपसर्जन- निवृत्त्यर्थं यत्नसामर्थ्यात् । हूस्वे वा परवल्लिङ्गतया श्रीप्रत्ययः प्रत्युंज्जी- व्यत' इत्यनुन्यासः ॥ 1. दीर्घत्वादेवहिरनता च सुपोधिकस्यापेक्षणात् . २. सुषपेक्षायाः स्थाने लिङ्गापेक्षायाः सत्वामान्तर रूप इत्याक्षिपति .- अथेत्यादि. ३. उक्तत्यादि अन्तवत्वेन प्रातिपदिकलेऽषि विभक्त्यन्तस्य कर्माधिकरणशक्तिप्रधानत्वेन नपुंसकलिङ्गा- युक्तद्रव्य वृत्तिस्याभावादित्यर्थः प्रथमान्तं शक्तिप्रधानत्यविरहेण नपुंसकद्रव्यवृत्ति भवत्येवेति तत्र प्रथक् गरिहारलाह-प्रथमेत्यादि. प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्ताविति. नपुंसकद्रव्यवामित्वस्य धास्वादिष्वभावादर्थात् प्रातिपदिकलाभ इति कैयटः, निष्कृष्टेति मुख्येत्यर्थः. तेनातिदिएप्रातिपदिकव्यावृत्तिः एष एव तु परिहारो द्वितीयान्तसप्तम्यन्तयो- रपि द्राव्यः, यत्कारणं नपुंसकत्तेरनपुंसकर तेश्चैका ईशो नपुंजभवृत्तिग्रहणेन गृथत एवे. 'त्ययुक्त प्रानः परिहार, ५. अनुवृत्तेरितिं. याच विभाषा छन्दषि' (१-५.३६) यस्नश्च 'ईथसो पहुव्रीहेति वाच्यम्' इत्येवंरूपः अथ लौकिकोपसर्जन प्रहणेऽपि भयं दोषवारण, यावता पिप्पलीशब्दोऽपि पूर्वपदार्थे गुणीभावाल्लौकिकमुपसर्जन भवांत संथा कौशाम्बीशब्दो निष्कौशाम्बी. किच पत्नोऽयं शास्त्रीयोपसर्जननिवस्यों- अपि का स्यात् , बहुवाहाँ शेयसीयादेनियतविभक्तिकत्वेन शाखीयोपसर्जगताया अपि भावात् . भवश्यं चेह शास्त्रीयोपसर्जनस्यैव महणं विज्ञेयम्, अन्यथा हरीतक्यः (फलानि) कुमारी (फुमारीवाचरन् ) इत्यत्रापि इस्वस्नप्रसङ्गः. अतो स्वमभ्युपगम्य समाधत्ते ह्रस्वे घेत्यादि. ५. प्रत्युज्जीव्यत इति परपदभूतपिप्पलीशब्दलिझातिदेशेन हि पिप्पली शब्दसम्बन्धि भिकार्य गौरादिवीप्लक्षणं समासाद्भविष्यतीति सिद्धमीकारस्य इत्यतः - प्रत्यानयनम् .

·१० दुर्घटवृत्ती अस्मदो द्वयोश्च ।। ५९ ॥ 'सविशेषणानां प्रतिषेधो वक्तव्यः' इत्युक्तम् । कथं थुनर्न नयं वैयाकरणा इति । उच्यते । ईश्वरादिवदेकत्वे बहुत्वारोपात् ।। फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ॥ ६ ॥ कथं पूर्वफल्गुनी ! नक्षत्राद्वित्वंबहुत्वातिदेशात् । उच्यते । पूर्वो- चरफल्गुन्यौ द्वे प्रोष्ठपदे च द्वे इत्यत्र सूत्रे बहुवचननिर्देशाद् बहुत्वं विव क्ष्यते; द्वयोरित्यनुवृत्तद्धित्व एव बहुत्वारोपात् । इयमल्पिका । आंतिदेशिक कार्यमनित्यमिति वाच्यम् ॥ पुमान् स्त्रिया ॥६७ ॥ कथं भवश्च भवानी च भवौ रुद्रावित्यादि, तल्लक्षणश्वेदेव विशेष इत्यनुवृत्तेः; अस्तीह हि पुंयोग कृतो भेदः, इन्द्रेन्द्राण्यावित्यत्र प्रत्युदाहृतम् । उच्यते । 'पुमान् स्त्रिया' (१-२६७) इत्यत्र न्यासकृता 'पुमान्' इति योगविभागः कृतोऽस्य सिद्धये । यद्यप्यानुक् पुंयोगमपेक्षते, तथापि स्त्रियों ५. कथं पूर्वेत्यादि. द्वयोर्नक्षत्रयोः फल्गुनीप्रोष्ठपदाध्ययोर्धवयवज्योति समु- दायात्मनोरवयवानां स्वभावत उद्भूतत्वन पतुष्टचात् सूत्र बहुपचनमिति फल्गुनीप्रोपदा- शब्दयोविचनान्तताया एव पक्षे प्रामाणिकत्व प्रतीतरेकवचनप्रयोगोऽनुपपन्न इति शका- ग्रन्थार्थः. २. द्वित्वेति. अन्यतरस्यां प्रहणानुवृत्त्या हि पक्षेऽभ्यनुज्ञायमानं द्वित्वं वस्तुतोऽवयवाश्रयमेवारोपितं समुदाय इति तदप्यतिदिष्टम्. ३. पूर्वोत्तरेत्यादि. ब्यवयवसमुदायात्मनां पूर्वोत्तरत्वभेदेन भिन्नागां चतुर्णामेव नक्षत्राणां विवक्षणेन सूत्रे बहुवचनस्य निर्देशः. तेषु चैकै कस्मिन्नवयवभेदोद्भूतत्वं विवक्षामानायत्तं यदा विवक्षिस्वा द्वित्वमारोपितं, तदैव पाक्षिक बहुवचन विधीयते न तु तदनुभूतत्वविच. क्षायामेकवचनं न्यायप्राप्तं प्रत्याच्यायते इति. ४. इयमिति युक्तिः समर्थना पा योग्यस्थात् . ५. का तर्प नल्पलक्ष्यसमाहिका समर्थनेस्याकांक्षायामाह - आतिदेशिक- मित्यादि. ६. 'रुद्रादिध्वेकशेषोऽन्वेष्यः' इति च काव्यालङ्कारे वामनः. समाधत्ते- पद्यपीत्यादि. अपेक्षत इति. स्वसन्नियोगिडीद्वारेणेति शेषः, इन्द्रादि- पटकमातुलाचार्थेषु अष् 'पुंयोगाद्' (४.१-४८) इति हि सिद्धः, 6. स्त्रियां विधानादित्यादि. यद्यानुक् पुंयोगे व्यधास्यत, तदा तस्कृतोऽयं विशेषोऽभविष्य. दित्यर्थः भयमाशयः ७. अन्यथा . ।

·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। विधानात् श्रीकृत एवायं भेदः । कयं वा दासीदासं कुटीकुटम् । उच्यते । 'गवाश्वादिषु पाठसामर्थ्यान्नैकशेषः' इति न्यासः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पथमाध्याये द्वितीयः पादः । अथ तृतीयः पादः। भूवादयो धातवः ॥१॥ कथं भवतीति, ऊकारस्येत्संज्ञाप्रसङ्गात् । उच्यते । निरनुनासि- कत्वान्नेलं, 'प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीया' इति । प्रयोजनाभावाद्वा । न स्वरतिसूती' (७-२-४४)त्यादिना हड्विकल्पः प्रयोजनं, 'भूसत्तायां परस्मैभाष उदात्तः' इति उदात्तोपदेशानर्थक्यात् । तन्नित्यमिडर्थम् । न च गाप्रभृतीनाभिवोदात्तत्वमनुदात्तनिवृत्त्यर्थं वाच्यं, निरच्कत्वादनुदात्तत्वा- प्रसङ्गात् ॥ हलन्त्यम् ॥ ३ ॥ कथं पुष्टिः, अनेन हि षकारस्येत्संजया भाव्यम् । तथा च पुष्णा- तीत्यादि न सिध्यति । उच्यतो । अनभिधानान्नैतत् । एवञ्च प्रयोजना- भावानेत्त्वम् । कथमटतीत्यादि, . अनेन तु टकारलोपात् । प्रयोजनं तु टित्त्वात् डीप् , यथा 'नाासेकास्तनयोधेिटोः' (३.२-२९) इत्यत्रोक्तम् - स्तनन्धयोति धेटष्टित्वात् डीप् । एवमादीनामकार इत्संज्ञापरित्राणार्थों, नोचारणार्थः । यथा 'इदमस्थमुः' (५३-२४) इत्यत्रोकारः । कथं भवतीति, वकारस्येत्त्वप्रसङ्गात् । उच्यते । प्रयोजनाभावान्नेत्त्वम् । न च 'वान्तो यि प्रत्यये' (६-१-७९) इति विशेषणं प्रयोजनम् ; अन्यथा गव्यति नाव्यतीत्यत्र यान्तादेशोऽपि स्यात् । 'वान्तो गी'त्यत्र 'अयान्तो यांति कर्तव्यं स्यात् ।। १. तदिति उदात्तत्वम्. १, अन्यथेत्यादि. असति वान्तग्रहणे पूर्व- सूत्रानुवृत्तौ 'क्षथ्यजय्यौ शक्या' (६-१-८१) इत्येकारस्यायादेशनिपातनारम्भेणांतालव्य- स्यैवैचः स्थानित्वपर्यालोचनादोकारोकारयोः स्थानेऽयवायावां चतुर्णामादेशानामविशेषेण विधानप्रसङ्गः वान्तग्रहणेन पुनरयायोावर्तनाददोष इति भावः. प्रयोजनं प्रत्या- वान्तो यत्यित्रेत्यादि, अयान्ता यि प्रत्यये' इति करणेऽकारस्याधिक्यं तु न शक्यं, संहितया पाठे पूर्वरूपात . - ·DISC- दुर्घटवृत्ती न विभक्तौ तुस्माः ॥४॥ कथं क, यजेयेति । "किमोऽ' (१-३ १२) 'इटोऽतू' (३४ १०६) इत्यत्र स्थानिवद्भावादनेनेत त्यानिषेधात् । उच्च्या तो। अनित्यत्वादस्य विधेः' इति वृत्तिः । टोऽदिल्ात्रोक्तम नायमादेशावयवस्तकारः । किन्तर्हि मुखसुखार्थ उच्चार्यते । एवञ्च 'अनित्यत्वादस्य विधेः' इत्यत्राय- मर्थों वेदितव्यः 'किमोडदित्यवेत्त्वनिषेधस्यानित्यत्वात् , 'इटोऽत्' इत्यत्रास्य विधेरकारस्य विधानाद् इति केचित् ।। यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् ॥ १० ॥ कथं भवतीति । अनायादेशः कस्मान्न भवति, यथासङ्ख्यामावात् । तद्धि दिशेरुचारणार्थत्वाच्छ्रुतानुमितन्यायाञ्च श्रुतयोरुद्देशानुदेशिनोयुक्त यथा 'तूदीसलातुर' (४-३-९४) इत्यादौ । ३ । श्रुतन्यायफलस्या- न्तरङ्गस्यानित्यत्वादिशेः प्रतिपादनवृत्तित्वाञ्च सामान्येन यथासख्यम् । 'परस्मैपदानाम्' (३-४-८२) इत्यादौ यथासङ्ख्यार्थं स्वरितत्वसामर्थ्याद्वा । तथा च रक्षितः 'स्वरितत्वसामर्थ्यात् कचिदर्थतः कचिच्छब्दात् सामान्यमाश्रीयते' इति । एवं च परस्मैपदादिसंज्ञानुमितस्य तिप्तसादे- यथासङ्ख्यं णलादिः । ऐकत्वायभिधानादान्तरतम्याच 'लुट' (२.४-८५) नित्यत्वमा प्रतिषेधविधेः 'इदगस्थः' इत्युफ.रेण ज्ञायते; नित्यत्वे लाने व मकारो विभक्तिस्थः इत्संज्ञासकाशात ना शक्य इति निमुकारेण. १. वृत्तिरिति. काशिकायां हि किमोऽत् इटोऽत् इत्यत्र प्रतिषेभो न जति' इत्युक्लोक्तगिदार ३. तथा च केवळ एवाकारो विधीयते, न तु किमोऽदित्यव तकारानुबन्धवाणिति तिस्पर! - भाव इति वृश्याशयः * केचिदिति. अस्वरससूचनम् इटोऽदिशेतद्विषये इत्वं न' इत्यश्रुतसाध्यकल्पने क्लेशात् . ५. न्यायश्च 'श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयान्' इति. १. श्रुतन्यायस्य प्रतियोग्यभावादाह धुतन्यायफलस्येति. फलं तु श्रुतसम्बन्धोऽश्रुतसम्बन्धेनानुमानद्वारकेण सप्रतियोगति भवति ततोऽन्तरम. ७. सम- त्वेनेत्यर्थः. 6. यथासङ्ख्यसूत्रेऽपि स्वरितेनेत्यस्य सम्बन्धं मन्यते. ९. एवमपि प्रथमपुरुषसंदिनः षद्, हादयस्त त्रय इति वैषम्यात् 'लटः प्रथमस्य' इत्यत्र सतपासा- नुदेशो न प्राप्नोतीत्याशयनाह एकत्वादीति. सह्यातानुदेशामाचेऽप्येकार्थयो. स्तिप्तयोरेकार्थो डा, ब्यर्थयोस्तसातामोद्यर्थो रौशब्दः, व्यर्थयोझिशयोस्यों रसित्येवमर्थ- कृतान्तर्यात् प्रयोगदर्शनेन शक्यावसायाव्यवस्था भविष्यतीत्यर्थः. एतच्च हारौरसब हागरसब डारौरस इत्येवशेषानाश्रयणे द्रष्टव्यम् । -- -- ·- प्रथमाध्याये गुतीयः पादः । इत्यत्र डादिः । संज्ञाजुमितयोः तक्तवत्वोः 'सिङसोश्च' (६-१-११०) इत्यत्रैड एकारौकारयोश्चास्वरितत्वान्न यथासख्यम् । अथवा आन्तरतम्या- दयादयो भविष्यन्ति । तथा हि एकारादीनां सन्ध्यक्षरत्वादकारेकारा- त्मक एकारः, अकारोकारात्मक ओकारः, अकारैकारात्मक ऐकारः, अकारौ- कारात्मक औकारः । एवं च संवृताकारवत एकारस्य ओकारस्य चायवौ विवृताकारवत ऐकारस्य औकारस्य चायावी भविष्यतः । तदुक्तं --- 'सं- वृताकारका संवृताकारो विवृतावर्णस्य विवृतावर्ण' इति । कथमेतद्, यतो वर्णेषु ये वर्णैकदेशास्तेषु तत्कार्य न भवतीत्युच्यते । सन्ध्याक्षर- वज हि तत्; सन्ध्यक्षरेषु प्रयलयेद एव ! तथा 'ऐओजित्यत्र भर्तृ. हरिः -... 'सन्ध्यक्षरे विरोमोपादानाभ्यां (लक्ष्यः प्रयत्ना वा ?) लक्ष्यौ प्रयलौ द्वौ' इति । अत एव 'ए ऐ कण्ठतालव्यो' 'ओ औ कण्ठोष्ठयो' इति कालविच्छेदाभावेऽपि पृथक्प्रयत्नत्वात् 'हे गौः' इत्यत्र न सम्बुद्धि- लोपः॥ - भावः, अनुदात्तङित आत्मनेपदम् ॥ १२ ॥ থ "कर्णपुच्छं मया त्यक्तं भन्नो दन्तस्तथैव च । एप कालः समुत्पन्नो यः पलाति स जीवति ।।" १. रदास्यां (८.२-४२) इत्यत्रेति शेषः २, संवृतत्वञ्च प्रायोगिकं बोद्धव्यम् , मतभाध्य इति शेष ४. प्रयत्नभेद एवेति. उपलभ्यत इति श्रेषः. तथा च तनिष्पाचा सन्ध्यक्षरभागौ वर्णग्रहणेन सुमहाविति न्याथ्यं तयोर्वर्णकार्यमिति ५. पूर्वभागविषयस्य प्रयलस्य चिरामादुरारभागविषय स्यारम्भाचेत्यर्थः, .. अत एव अवयवप्रयत्नभेदादेव. पृथक्प्रयत्नत्वादिति. अवयविन ओकार- स्यांतः संवृतत्वादोकार तु सर्वथा विवृतत्वादिति भावः. अथैर विभाव्यते-अका- रस्य संवृतत्वं नाम प्रयोगमावि. तद्वाढमान्तरतम्य व्यवस्थापकमस्तु. सवर्णसं ज्ञायां तु प्राक्रियिकस्य विवृतत्वस्यैव तादाद् व्यवस्थापकत्वं युकम्. अत एव भने एति' इत्यादै एकारावयवस्याफारस्य तुल्यप्रयलतया सावात् मद्ग्रहणेन ग्रहणाद् एकः पदान्तात' (६-१-१०९) इति पूर्वरूां स्थादिति तत्परिहाराय (सन्ध्यक्षरेषु) यदत्रावर्ण, विवृततरं वदन्यस्मादवर्णाद्' इत्यभ्युपगतम् ऐऔसूत्रे भाष्ये ; अन्यथा हि 'यदत्रावणे, तत् संवृतम्' इति प्रयत्नभेद एवावक्ष्यत इति, 'तदा स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् । ताभ्यामेमो विवृततरी ताभ्यामैत्री विवृततमौ ॥' इति शिक्षानुसारेण प्रयत्नभेदमाभित्य एदैतोरोदौतोच मिया सावण्ये कामं वायंताम्.

·. -- दुर्घटवृत्तौ इति । पलायत इति स्यात् । उध्यो। पल गतौ' इत्यस्य लेटि आडागमे रूपम् । छान्दसा अपि भाषायां क्वचित् प्रयुज्यन्ते । अदर्युशब्देन क्या- च्छन्दसि (३-२-१७०) इत्युप्रत्ययान्तेन ज्ञापितम् । अथवा 'अय गतौ' इत्यस्मादात्मनेपदानित्यत्वात् तिपि दिवादौ 'ध्या चिन्तायामिति कर्तव्ये भूवादौ 'ध्यै चिन्तायामिति शापकात् गणकार्यानित्यत्वाच्छपोभावे रूपं 'लोपो व्योवलि' (६-६-६६) इति यलोपे पलातीति । कच्चुकुटिष- तीति : कुटादित्वेन सनो ङित्त्वात् तङ्प्रसङ्गात् । उच्च । उपदेशाधि- कारादिति गाङ्कुटादा न्यासः । को तर्हि बोभूयते स परस्मैपदं ब' इति ज्ञापकात सनाघन्तानामप्युपदेशोऽस्ति" इति ज्ञापकसमुच्चयः । स चायुक्तः 'भावकर्मणोः' (१-३-१३) इत्यात्मनेपदनिवृत्त्यर्थत्वात् । ततश्च 'पुच्छभाण्डचीवराण्णिङ्' (३-१-२०) इति ज्ञापकम् । कथं 'शिजवल- यसुभगैः' इति मेवः । उच्यते । चक्षितो युजर्थमात्मनेपदार्थ चेकौरानु- बन्धे कर्तव्ये यनुबन्धत्वं ज्ञापयति अनुदात्तङित आत्मनेपदमनित्यमिति । एवं च "काशे स्यन्द कुशे स्यन्द स्यन्द त्वं शत्रुमस्तके । अस्माकं तु तथा स्यन्द यथा स्यन्दसि (षेणव ?)" तथा- 'नीचं समृद्धमपि सेवति नीच एव दूरेण तं परिहरन्ति पुनर्महान्तः 'अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः' 'लभन्ति पुनरुत्यानम्' "तवोपशायिका यावद्राक्षस्यश्वेतयन्ति न' 'त्राहि मामुरुदुःखितम् । 'त्राहि मां हि तथा- गतम्। त्राहीत्यत्रेदमपि वाच्यम् । त्रायत इति त्राः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत' (३-२-७५) इति विचि आचारे विपि धातुत्वे लोटि रूपम् । मां त्राहि त्रातेवाचरेत्यर्थः । तथा 'मण्डपे शयामि किमतः पर' मिति १. 'अध्वर्युक्रतुः' (२-४-४) इति सूत्रे, 'अध्वर्यशाखा' इति भाग्ये च प्रयुक्तेनेति शेषः, २. तेन 'मदनीरशान्धिप्रणयिनी त्यादयः प्रयोगा:. ३. युजर्थमिति न व ल्युनैव विचक्षणसिद्धिः, तस्मिन् मभ्योहासावं, युनि स्वन्तोरातत्वमिति व्यतिरेकात् . ४. इकारानुबन्धे इति- अनुदात्ते इति थोपः. ५. अनुदात्तेत्यादि. अनुपाते- त्वलक्षणं डिस्वलक्षणं चात्मनेपदमनित्यमित्यर्थः, १. यथा त्राहीति प्रयोगो डिलक्षण- स्यानित्यत्वे न फलमन्यथासिद्धत्वाद् , एवं शयामीति प्रयोगोऽपि न फलमनेकसंस्कार. विकलतयापशब्दत्वादित्यभिप्रायं मनसिकृत्य तामेवानेकसंस्कारविकलता समर्थनच्छलाद् दर्शयति तथेत्यादि. 4- - ·- प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १५ 'गणकार्यमनित्यम्' इति 'गणकार्यानित्यत्वाच्छपोऽलग्' भवेत् । 'आदध्या- दन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहतीक्षणानाम्' इति मयूरः । उच्यते धा धारण इत्यस्य धातो यं प्रयोगः; किन्तु 'दध धारणे' इत्यस्याशिष्यार्ध- धातुकत्वे । आँदधातीत्यादयः । ततश्चाचारकिबन्तादाशिपि लिङय कारलोपे यासुटि रूपम् । तथा 'सर्वमापोमयजगद्' इति चन्द्रिकायां 'सर्वं जग दापोऽमयनिति विलोक्य' इति व्याचक्षाणा 'अय वय पय सय तय णय गतौ' इत्यस्मालङि रूपमाहुः । अत्र नकारस्य श्चुत्वेन अकारः । अन्ये त्वपच्छब्दं सकारान्तमाहुः यस्यायं वैदिकप्रयोगः .. आपोभिर्मार्जनं कृत्वा' इति । तथाच कोशः ('कमलं सलिलं भुवनमुदकं धावकनीरकबन्धम् । धवनवारिजीवनाः सुजले ब्रुक्ते कतमेऽपि नधुंसकमापः ?)' इति । व्याख्यानानन्तरं बहुत्वानोक्तम् । तथा- 'प्रत्यूपकाले जगदङ्गनानां मुखेषु कामः प्रतिजृम्भति' इति । 'माता शत्रुः पिता वैरी येन बाल्ये न पाठितः । न शोभति सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ।' 'अरे मित्रमुदासीनं मध्यस्थं स्थविरं गुरुन् । यो न बुध्धति मूढात्मा सर्वथासौ विनश्यति ।। इति । तपा- 'परिष्वजति पाञ्चाली मध्यमं पाण्डुनन्दनम् ' इत्यादि । 'स सहेन्न कथं (नं १) तुषारम्' इत्याधृषीयस्य सहेः । तथा 'असति तव मुखेन्दु चन्द्रबिम्बं विहाय ।' 'पिण्डं सतीति पिण्डयः' इति 'अत्व- सन्तस्य' (६-४-१४) इत्यत्र वृत्तौ । 'पँसु ग्रहणे' इत्याधृषयिस्य रूपमिति रक्षितः ।। कर्तरि कर्मव्यतीहारे ।। १४ ॥ कथं 'सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम्' इति रघुः । उच्यते । 'प्रतिषेधे हसादीनामुपसङ्खयानम्' इति रक्षितः । अत्रादिशब्दः प्रकारे सादृश्ये (च)। तद्ध्यप्राप्तात्मनेपदाभावत्वेन न तु शब्दक्रियत्वेन । एवं च १. नायमिति. अपेक्षिताया आशिषः सार्वधातुकलिडानवगमादिति भावः. २. अस्येति. आत्मनेपदं तु नानित्यत्वात्. ३. आदधातीत्याकः सामासिक- सम्बन्धमात्राभिप्राय, "पदातिदधात्योर्विभाषा' १३-१-१३९) इत्यनुपसर्गादेव शविधानात, ४. विलोक्येति पदं श्लोकस्थ. ५. सदिश्चुरादौ मृग्यः. ६. मात्मनेपदपार एवं तु पदमजॉपलब्ध इति प्रतिभाति. ७. प्रसिराधषीयेषु मृग्यः 4. 'न गतिहिंसा. र्थेभ्यः' (१-३-१५) इति प्रतिषेधे.

·प दुर्घटती यदुक्तं भागवृत्तिकृता -- 'प्रकार अब्दकिश्त्याद्' इति, तल । विनि- मयशब्देन कर्मन्यतीहारस्योक्तत्वादिति तु न वाच्यम् , 'इतरेतरान्योन्योप- पदाच' इति वचनात् । अपशब्द एवायमित्यनुन्यासः । · 'ततः सम्भहार- ध्यन्तौ दृष्ट्वा कर्णधन जयौ' इति कर्मव्यतीहारा न विवक्षितः, किं तर्हि युध्यमानाविति" इति कैपटः ।। नेविंशः ॥ १७. कथं 'अङ्के निविश्ती भयाद' इति रघुः । नेरुपसर्गस्य ग्रहणम- म्बूनि विशन्तीति व्यावृत्त्यर्थर । इह तु उनसर्गप्रतिरूपको निपातः । पैदसंस्काराश्नयणाद्वा ॥ आडो दोऽनास्थविहरणे ॥२०॥ कथं 'किं वा दसे विहग ! पतनम् । उच्यते। कमित्राये भविष्यति । एवञ्च 'प्रजासु वृत्तिं यमयुक्त वंदितुम् ' इति भारविः । 'युजेरयज्ञपात्रेषु (१-३-६४) इति स्वराधन्तोपसृष्टादिति वक्तव्यम्' इत्यु- भयनियमात् केवलात् तोऽभावात् ।। क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च ॥ २१ ॥ कथं 'सल्लक्या यष्टिमागस्वनवनसहितः क्रीडते नागराजः' इति शुद्धसुबन्ते । उच्यते । अपशब्द एवायम् । क्रीडित इति पाठो वा। वार्चिकसमुच्चयार्थचकाराद्वा । शप उपालम्भन इति वक्तव्यम् । कथं 'सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि । उच्यते । चकारसंगृहीतस्यास्य 'नपुंसकमनपुंसकेन' (१-२-६९) इत्यतोऽन्यतरस्यां १. ततश्च इतरेतरान्योन्यपरस्परातिरिकशब्देन कर्मव्यतीहारस्योक्तत्वेऽपि विधि- प्रवृत्तेरावश्यकत्वादित्यर्थः. २. उपसर्गग्रहणमर्थवद्ग्रहणन्यायलभ्यं, न तु वाचानकमि. त्यस्चेराह-पदसंस्काराश्रयणाद्वेलि. यदि निपातोऽप्यनर्थकः, तदा पूर्वकमपि समाधानं साधुः ३. कर्विति. 'स्वरितभितः' (१३-७२) इत्यनेनेति शेषः, प्रकृतसूत्रं ग्रुपसृष्टादकत्रभिप्रायेऽपि विध्यर्थम्, ४, भारविरिति. उपपद्यत इति शेषः. ५. वार्तिकेति. चकारः 'समोऽकूजने' इत्याद्यनुक्तं समुच्चिन्वनमुपसृष्टमपि समुच्चेष्यवि. बार च कथाश्चित् स्वरितस्वादनुवर्तिष्यते इति भावा. - ·i प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । ग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभायात्वेनानित्यत्वाद्वा । वाचा शरीरस्य स्पर्शनायो- गाद्वा । भागवृत्तौ (तूपलम्भनप्रकारमुक्तम् ! ) तूपालम्भनं प्रकाशनमुक्तम् । ऐवञ्च पूर्वक एव सिद्धान्तः ।। आशिषि नाथः। कथं 'नाथचे किमु पतिं न भूभृताम् ' इति मारविः । उच्यते । 'आशिष्येव नाथ इति नियमार्थ नेदं; किं तर्हि, अनुदात्तत्त्वलक्षणालाने- पदानित्य त्वान्नित्यात्मनेपदार्थम् । तेनाशीविषयादन्यत्र विकल्पं ज्ञापयति' इति कश्चित् । नाधस इति वा पाठः कर्त्तव्यः । एवं 'नाथ ! स्वामनुनाथे विजहिहि संरम्भर' इत्यपि । अथवा सङ्गरसंरम्भं त्यजेति त्वामाशंस इत्यर्थः॥ हरतेर्गतिताच्छील्य इति वक्तव्यम् । कथं 'जलधिमनुहरते सरः' । उच्यते। 'गतताच्छील्ये' इति तु भागवृत्तिः । 'गतविधप्रकारास्तुल्यार्थाः' इति भर्तृहरिः । तेन सादृश्यशी. लने तङ् । वृत्तिकारमतेन तु कर्बभिप्राये भविष्यति ।। उदोऽनूर्ध्वकर्मणि ॥ २४॥ कथम् "उत्तिष्ठते वासुकिनापि दष्टः' इति प्राणेश्वरः। उच्यते । नात्रोर्ध्वगमनं, किन्तर्हि, बोधनमर्थः॥ आङो यमहनः ॥ २८॥ कथम् 'आजन्ने विषमविलोचनस्य वक्षः' इति भारविः, अकर्मका- दित्यनुवृत्तेः । उच्यते। वक्षसेत्यध्याहार्यम् । अयमर्थ:-विषमविलोचन. स्य वक्षसा स्वं वक्ष आजघ्ने। बाणनद्याः प्रतिमुखं यथा स्यात् तथा भुजाभ्यामुपेत्य । अथवा विषमविलोचनस्य भुजाभ्यां स्वं वक्ष भाजन्ने । १. वाचेत्यादि. 'वाचा शरीरस्पर्शनभुपालम्भनम् ' इति हि काशिका. २. एवञ्चेति. उपालम्भन इति पाठस्यैव प्रामाणिकतया प्रकाशनस्य तद- थत्वात् सखीः प्रति स्मरणाभावप्रकाशनस्येह स्फुटत्वात् तडो दुर्वारस्वे सतीत्यर्थः कश्चिदिति. नामनिर्देशैकवचनाभ्यामस्यन्तानुपादेयतामुक्तार्थस्य द्योतयति, यतो. अनित्यत्वं नाम विधेरनिष्टे विषये प्रवृत्त्यनुन्मुखत्वं, न पुनरिष्टेऽपीति 'सनिषो नाथते' इस्यादावात्मनेपदाप्रवृत्तिशङ्काया एव नावकाशः ४. वृत्तिकारोति. यथा तु हरदत्तो व्याचष्टे-'गतिः प्रकारः' इति, तथा गतपाठगमानफलो गतिपाठ इति न भागवृत्तिमताद् वृत्तिकारमतं भिवते. ३.

·१८ दुर्घटवृत्तौ अथवा विषमविलोचनस्येति सामीप्ये षष्ठी। स्वं वक्ष भाजन्ने आस्फोटित- वान् । यद्वा प्रतिमुखमिति विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । विषमविलोचनस्य वक्ष एत्य आजन्ने । प्रकृतत्वाद्वक्ष एव । एवं चाडो यमहन इति तङ् । पूर्वव्याख्यायामकर्मकाञ्चेत्यनेनात्मनेपदमिति भागवृत्तिः॥ समो गम्यूच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः ॥ २९ ॥ कथम् 'तच्चैक्यं समगच्छतेति तङ् , अकर्मकादित्यनुवृत्तेः । उच्यते । ऐक्यमिति चातुर्वण्यादित्वात् स्वाथै व्यञ । ततश्च एकं सम- गच्छत समपद्यतेत्यर्थः । आगमत्वात्तिव्यत्ययः । नेगं स्मृतिभावव्यासप्रभृ. तीनधिकृत्य कृता । ते हि भगवन्तो वाग्विषये स्वतन्त्राः' इत्यनुन्यासः । कथं 'न सम्पपृच्छे गमनाय सत्वर। सखीजनं सन्ददृशे तथापरा' इति घोषः, तथा 'रक्षांसीति पुरापि मशृणुमहे' इति मुरारिः, अकर्मकादित्यनु. वृत्तः । उच्यते । कर्मव्यतीहारे तैङत्र। (अन्योन्यप्रश्नसन्दर्शनं संश्रवणपूर्व- कमुच्यते!) 'सखीजनादिति वा पाठः, ल्यब्लोपे पञ्चमी, सखीजनं प्राप्ये. त्यर्थः॥ सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणन- व्ययषु नियः ॥ ३६॥ कथं 'विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम्' इति रघुः । उच्यते । आचार्यकरणस्याविवक्षितत्वात् । 'तदायाचिख्यासायां'(२-४-२१) इति च सना ज्ञापितं- विवक्षा हि शब्दव्युत्पचेः प्रधानं कारणं, न वस्तुतः सत्ता ।। कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ॥ ३७॥ १. आगमत्वादिति भाषत्वादित्यर्थः १. स्मृतिरिति. व्याकरणरूपा. । मुरारिप्रयोगे इति कयमभ्यः इत्यध्याहारमाहुरपरे, .. 'अन्योन्य प्रश्नदर्शनश्रवणानि सम्पूर्वकैरुच्यन्ते' इति पाठः स्यात् . ५. शापितमिति 'तदाद्याख्याने' इति वा, तदादी' इति वा करनेऽपि तदादिस्वाभाव कार्य न भविष्यतीत्यतिरिच्यमान मा चिख्यासाग्रहणं यत्र तदादित्वं वस्तुतोऽस्ति न च प्रयोक्त्राख्यातुमिष्यते, तत्र मा भूदित्ये दर्थम्. तेन वस्तुसतोऽप्यर्थस्य विवक्षायां सत्यां कार्यप्रवासिनी विवक्षायामिति सामान्यतोऽनुमीयते इत्यर्थ:- -em- * * * meme-. Imaewasenione ·- प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । १९ कथं 'विगणय्य नयन्ति पौरुषं विजितक्रोधतया मनीषिणः' इति भारविः । बेरित्यनुवर्तते । तेन न तङिति रक्षितः । (एवं च क्षपनय- मनीनमानम् १)॥ आङ उद्गमने ॥४॥ उद्गमने प्रधाने गुणभूते च तड़, ज्योतिरुद्रमनस्य 'आक्रामति धूमो हयंतलम्' इति भाष्ये प्रत्युदाहरणात् । अत्र ह्युगमनपूर्विकायां व्याप्ती ऋमिः । उद्गमनमात्रे 'माक्रमत आदित्यः' । उद्गमनपूर्विकायां व्याप्ती 'दिवमाक्रममाणेव केतुतारा भयप्रदे'ति महिः । थपेवं कथं 'नभः समा- कामति नष्टवर्मना स्थित्वेकचक्रेण रथेन मारकरः' इति । उच्यते : अप- शब्द एवायमिति भागवृत्तिः । श्रीसर्वरक्षितस्त्वाह - "व्याप्तिमात्र- वचनोत्र क्रमिः । उद्गमस्तु गम्यमानोऽपि न विवक्षितः । विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधान कारणं न वस्तुतः सत्ता । तदाद्याचिख्यासायामित्यत्र सम्प्रयोगेण ज्ञापितम्" ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ॥ ४२ ॥ कथं 'ते तां हन्तुं प्रचक्रमु'रिति चण्डी । उच्यते । 'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते, पवादुपसर्गेण ॥ अनुपसर्गाद्वा ॥४॥ कथं 'वारिपूर्णा महीं कृत्वा पश्चात् सक्रमते गुरु' । तथा 'अर्ध- रात्रे कलाहीने यदा सङ्गमते रविः' । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वाद 'अनुपसर्गाद्वा' इति तङ् । यच्च क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च' (१-३-२१)इत्यत्रो. क्तं 'समा साहचर्यादैन्वादय उपसर्गा गृह्यन्ते' इति, तत् कर्मप्रवचनी- यव्यावृत्तिपरं समोऽकर्मप्रवचनीयत्वात् । उपसर्गप्रतिरूपकस्तु परिणा साह- चर्यात् । 'अकर्मकाच' (१-३-३५) इति चकारानुवृत्चेर(प्रत्या) प्रादावुप- सर्गान्तरे तह (सकमत इति वा पाठे सिद्धासिदो गुरुरित्यर्थः) । अकर्मकाच्च ॥१५॥ 1. 'वे: शन्दकर्मणः(१-३-३४) इत्यत इति शेषः १. "अवादिरूपसगों गूयते' इति पाठो रश्यते काशिकायाम्. Name Amaw wome ·दुर्घटवृत्तौ चुम्बनमिति कर्मव्यतीहारः' इत्यनुन्यासः । कथम् 'अन्वेषमाणं मुहुः' इति कादम्बरी । तथा 'श्रेषे तत्क्षणमास्यानाम्' इति चाणक्यः । तथा अध्येषामह इति विध्यादिसूत्रे वृत्तिः । उच्यते । एतच्च ईष गतावित्यस्य रूपम् । कथं 'नन्दते च कुलं पुंसां', तथा 'ततः स ददृशे च तौ' (मधु. कैटभौ), तथा 'तच्छृणुष्व मयाख्यातं यथावत् कथयामि ते' । उच्यते । आगमत्वादित्युक्तमेव । कर्मकर्तरि वा रूपाणि । कथं 'स्वराज्यं प्राप्स्यते भवान्' इति । उच्यते। आगमत्वादिति । कथं 'वलमानो (बलिनो १) नीलः' 'ज्वलमानोऽनलः' । ताच्छील्ये चौनश् । कथं 'प्रसज्यते भू' 'पंच गतौ' इत्यस्य परस्मैपदित्वात् । उच्यते । 'प्रसज्यत इति भाष्यकार- वचनाद्' इति धातुप्रदीपः ।। बुधयुधनशजने गुस्रुभ्यो णेः ॥ ८६ ॥ कथं 'पातालहंसाः पटुभिर्निनादैः प्रबोधयन्ते नृप! नागकन्या' इति, अनेन परस्मैपदित्वात् । 'जेरणी' (१-३-६७) इत्यादिना तज् । अयमर्थः नागकन्यका हंसान् प्रबोधयन्ति हंसास्ताः प्रबोधयन्ते । एवं 'करेणुरारोहयते निषादिन'मिति माधः । 'स सन्ततं दर्शयते गत- स्मयः' इति भारविः ।। निगरणचलनार्थेभ्यश्च ॥ ८७ ॥ कथं शिरः कम्पयते युवा' । अनेन परस्मैपदित्वात् । उच्यते । चिन्त्यमिति भागवृत्तिः । 'शिरः कम्प्ययते' इति वा पाठः कर्तव्यः । शिरकम्पी अयते गच्छतीत्यर्थः । अय गताविन्यस्य रूपम् ॥ इति मारणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती प्रथमाध्याये तृतीयः पादः॥ - Mum-hd-. ----- Jh. १. अध्येषामह इति. हरदत्तस्तु 'अन्येष्यामहे' इत्येव पाठमुपलभ्य दूषयन् 'अधीच्छामः' इति पाठं स्थापितवान् १. 'ईष गतिहिंसादर्शनेषु' इति भ्वादिपठित्तस्या- स्मनेपदिन इत्यर्थः. १ कर्मकर्तरीति. एवमपि यगभावाय 'आतिदेशिक कार्य- मनिल्या.' इत्याश्रयणीयमिति नायं यः परिहार:. ४. लोलमान इति पा स्यात. ५. लोकमानादयवानषि' इति काव्यालहारे वामन: ६. 'षा सहें इति भानुपाडे रयते ·अथ चतुर्थः पादः। आ कडारादेका संज्ञा ॥१॥ यू स्याख्यौ नदी ॥ ३॥ कथम् यतिलक्ष्म्यै 'ब्राह्मणाय । उच्यते । अवय-नाश्रितनदीत्वात् सिद्धिरिति रक्षितः । कथं तर्हि नित्यं सुमतये प्रियांवप्राय । उच्यते । हस्वयोरियडुवङ्स्थानयोश्च 'ङिति हस्त्रश्च' (१-४६) इति स्त्रीवचन एवं पाक्षिकी नदीसज्ञेष्यते । न चावयवाश्रयेति स्मृतिः" इति भाषावृत्तिः । एवं मंयुश्रयशारीति रलश्रीप्रयोगः १)। कालदृष्टोऽयमपशब्दोऽवयवाश्रयन- दीवाभावादिति ॥ नेयङवस्थानावस्त्री ॥ ४ ॥ कथं 'हा पितः क्कासि हे सुभ्र' इति भष्टिः । विमानना सुत्रु ! कुतः पितुर्गुहे' इति कुमारः । अनेन नदीत्वप्रतिषेधाद्भस्वाभावात् । उच्यते । 'अप्राणिजात चारज्ज्वादीनाम् ' इत्यूङि समासे उपसर्जनहस्वत्वे कृते 'ऊडतः' (४-१-६६) इत्यूछि तस्य समुदायभक्तत्वादत्र नोवङ् . स्थानत्वमिति सम्बुद्धिहस्व इति भट्टिटीका । 'वामि' (१-४.५) इत्यतो वाग्रहणमपकृष्य व्यवस्थितविभाषात्वाद् इति श्रीकण्ठः । 'वर्षाभ्वै' इत्यत्र तु स्थानग्रहणादपवादविषयत्वानदीत्वनिषेधविकल्पयोः प्रतिक्षेपान्नित्यं नदीत्वनिबन्धन आट् ॥ शेषो ध्यसखि ॥७॥ कथं 'सखिना वानरेन्द्रेण' । उच्यते । “अलवणा यवागूरि- । १. अवयवेति. ईदूतोस्तु अनियवास्थानयोरवयवाश्रयगदीवपरिग्रह स्मृति- रस्ति 'प्रथमलिनग्रहणं च इति. २. व्यवस्थितविभाषात्वादिति. एतञ्च दूषितं मनोरमायाम् 'तथा सतीह न ग्रहणस्य वामीत्युत्तरसूत्रस्य च वैयर्थ्यापत्तेः' इति, ३. स्थानग्रहणादितिः तद्धि यस्मिन्नङ्ग काँचदियचुवोभिनिवृत्तिन तु प्रसक्त- मात्रयोरपवादेन बाधः, तत्रैव निषेधो यथा . स्यादित्येवमर्थम् . ४. अपवादेति 'वर्षान्वय' (६.४.८४) इति यणित्यर्थः.

·२४ दुर्घटवृत्ती तिवदल्पार्थे नमो विधान सभा या अतिखेरागच्छति' 'असखीति भनिसदिन्त वित्वम् । प्रतिषेपश्च सखिशब्दस्यैव, नर्णमात्रय सचिवमा प्राप्नोतीति चेन्न । तत्र 'ग्रहणवता प्राविदिकेन न ताजा जलस्यैव निषेधो न तदन्तस्य । को बहुसरूपा का । बहुसख्युरिति । उ- च्यते । असवीति या व अशा यस्य वित्वम् । प्रतिषेधोऽपि तस्य : सभाका बन्द छीन यन्तं पूर्व निपततीत्युच्यते , इति वृत्तिः । इद लखोग , भित्तातिषेधात् बहुसख्या बहुसख्युः" इति नानुमान सा ।। पतिः समास एव ॥ ८ ॥ क पतिना नीयमानायाः पुरः शुक्रो न दुष्यति', तथा 'गते मृते प्रव्रजिते क्लीने च पति पत्ता', या तो अपिति या नारी उपोष्य व्रतचारिणी । आयुष्यं हरते भर्तुः सा नारी नरकं ब्रजेत् ' । उच्यते । 'शेषो ध्यसखिपती' काते वक्तव्ये पृथक्करण खानेत्यत्वज्ञापनार्थन् । जीव- पत्यामिति तु शेषग्रहणानुवृत्तेः 'डित हवच' (१.४-६) इति नदीत्वा- दिति रक्षितः (पतौ । उच्यते। समासे कृते. विभाषा स्वसृपत्योरित्यलु- विधानात् १० संयोगे गुरु ॥ ११ ॥ कथम् 'अहत धनेश्वरस्य शुधेि अस्तमेतमायो धनं तमहमितो विलोक्य विदुधैः कृतोत्तमायोधनम् । विभवमन निबुतहियातिनात्रसम्पन्न व्यथयति सत्पथादधिमताथवेह सम्पन्न कम्' ।। तेन क्वचिद् घिस्वासिद्धिः २२. कथमिति. वर्णन्योरेव पित्वात् सखिशब्द- सम्बन्धिनश्चेकारस्य तत्प्रतिपेवात्' प्रश्नः ३. तदन्तविधिनेति. स्वरूपाध्याहारण कञ्चित् बोध्यः ५. बहुसख्युरितीति. अत्राप्यतिसखिशब्द- वद् घित्वस्य न्याय्यबादिति शेषः, ५ वृत्तिरिति सा च भागवृत्तिाषावृत्तिा भाष्यानुगत इनि एतेन पर्णसंज्ञामने आदरं सूचयति. .. वक्त- व्य इति. एवञ्च वदता पतिशब्दरय समासे धिलं गृहपतिना' (५-४-९०) इति निर्देशालिज्ञात साधनीयं स्यात्, ४. अनित्यत्वेति. तथा च प्रतिपदोक्कायोगसिद्धिः पतिशब्दात् तत्करोतिण्यन्ताद् प्रत्ययेनौणादिकेन पतिरित्याख्यातः पतिरिति लाक्षणिक पतिशब्दोस्प्रेक्षायां तु णिजानुपयोगः -- Like- स च शब्द- स्यात.

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । २५ इति दशमसर्गे भट्टिः । तृतीयपादे द्विशब्दे परतो नवमस्य तशब्दस्य गुरुत्वाच्छन्दोभङ्गात् । उच्यते । निद्भुततयेति पाठः कर्तव्यः । कथं भोक्ता। प्रकृतिप्रत्ययावयवसंयोगे गुरुत्वाद् गुणाभावाद् । उच्यते । 'सिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः' (३-२-१४०) इति क्नोः कित्त्वं धृष्णुः जिष्णु- रित्यादौ गुणाभावार्थ कृतं ज्ञापयति नैवंविधगुरुत्वाद्गुणाभावः, यतो गुणप्रसङ्गे कित्त्वं गुणाभावार्थम् । न च ककारस्तत्र श्रवणार्थः नित्यशब्दद- र्शनाद् । व्याप्तेश्च । तदुक्तं- क्नुसनोर्यत् कृतं कित्त्वं ज्ञापकं स्यालघोणे । अपरं बहुत्वानोक्तम् । कथं पुनः 'प्राप्तनामिदमज्जनमाशु प्रस्थितं निव- सनग्रहणायेति माधः हृदशब्दे परतो गुरुत्वाच्छन्दोभङ्गात् । उच्यते । प्राप्ता नामिनद इति पाठः साधुः । छन्दश्शाने 'प्रडू वा' इति सूत्रेण विक- ल्पेन गुरुत्वमिति कश्चित् ॥ यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ॥ १३ ॥ कथं 'णु स्तवने' नु(त?)वस्तुदादित्वाच्छप्रत्यये कृते नुवतीति । तदादिग्रहणाद्विकरणान्तस्याङ्गत्वे सार्वधातुकाश्रयगुणप्रसङ्गात् । उच्यते। अन्तरङ्गत्वादुवा विकरणाश्रयः ।। स्वादिष्वसर्वनामस्थाने ॥ १७ ॥ कथं राजेति । असर्वनामस्थाने इति निवेधांत् । उच्यते। 'न डिसम्बुद्धयोः (८-२-८) इति ज्ञापकात् 'सुप्तिङन्तं पदम्' (१-४-१४) इति प्रतिप्रसूयते न स्वादिष्विति इति रक्षितः ।। १. 'पुगन्त' (७-३-८६) इति सूत्रभाष्ये. २. निषेधादिति. प्रसज्यप्रति- धादित्यर्थः । पर्युदासे तु सर्वनामस्थानभिन्ने विधिरिति सर्वनामस्थाने प्रतिषेधाभावात् सिद्धं 'सुप्तिङन्तमिति पदत्वम् . ३. शापकादिति. 'सुप्तिङन्तमिति प्राप्तेहि व्यवहिताया अपि प्रतिषेधे पदत्वविरहादेव नलोपो न भविष्यतीति सम्बुद्धौ नलोप- निषेधस्यानर्थक्यम् . न चासर्वनामस्थान इति प्रतिषेधाविषये हे चर्मनिति नपुंसके सार्थक्यं, 'वा नपुंसकानामिति वक्तव्यम्' इत्यवश्यारब्धव्ये विकल्पवचने 'न सिम्बुद्धयो- रि'त्यस्य तत्रानुपयोगादित्याशयः. ४. डो स्वादित्रि'ति पदसंज्ञाया असम्भवादाह- न स्वादिष्वितीति. सोऽयम् 'अनन्तरस्येति न्यायसिद्धोऽ लिङ्गेनोपपादितों वेदितव्यः. -

·२१
दुर्घटवृत्तौ
बहुषु बहुवचनम् ॥ २१ ॥
(अथवा १ ) कथं दाराः । अध्यारोपितबहुत्वाद् बहुवचनं यथा
'वृभ्यस्स्यसनोः (१-३-९२) 'युद्भ्यो लुछि' (१.३.९१) इत्यादौ ।
एकशेष एवेत्यन्यः ॥
कथम्
वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते ।
तृषितो जाह्नवीतीरे कूपं खनति दुर्मतिः॥
इति । एकत्वे उपास्त इति युक्तम् । उच्यते । “अस गतिदीप्त्या-
दानेषु' इत्यस्य भौवादिकस्योभयपदिनो रूपम् । गच्छति गृह्णीत इति
वार्थः । विकरणकार्यमनित्यमिति वा शपो लुगभावे रूपम् । कथं 'येन
यथा भवितव्यं न ते भवति चान्यथा' इति । उच्यते । तेवृधातोः विपि
सम्बोधने ते इति रूपम् । तदिति वा पाठः कर्तव्यः । कथम् 'अन्धश्च
पङ्गुश्च द्वौ ते वनं प्रविष्टौ' इत्यष्टधातुः । उच्यते। 'तेवृ देव देवने' ल्युटि
च तेवनं क्रीडां प्रविष्टावित्यर्थः । अथवास्मादेव धातोः सम्पदादित्वात्
किपि वलि लोपः । तेः क्रीडा । तदर्थं वनं क्रीडावनमित्यर्थः । [अन्धनी-
वहणमिति षष्ठीसमासः । तत् करोति पनुः यतौ वर्त्म दर्शयति । नयतीति
नीः । 'सत्सद्विष' (३-२-६१) इत्यादिना किप् । नपुंसकह्रस्वत्वम् । अन्धनी
चक्षुषी यस्य सोऽन्धनीः । तावचक्षुर्वाहनं करोतीत्यर्थः१] कथं
'विचुक्रुशुभूमिपतेर्महिष्यः' इति भट्टिः, यतो महिषी कृताभिषेका । सा
कैवोच्यते । 'जात्याख्यायामेकस्मिन्' (१-२-५८) इति बहुवचनम् ।
उपचाराद्वावरोधा उच्यन्ते । कथं 'वहन्ति स्त्री धान्यमुलूखलेन' ।
उच्यते । अवपूर्वस्य हन्तेः 'वष्टि भागुरिल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्य
कारलोपे रूपम् । कथं 'कथं दूतेषु कल्याणं यदि बुद्धो न तिष्ठति' ।
दूतेषु इत्ययुक्तं, बुद्ध इत्येकवचनात् । उच्यते । दूत इषुरिव दूतेषुः ।
'उपमित' (२-१-५६)मित्यादिना समासः । दूतषोः कल्याणमिति षष्ठी
समासः । सुकल्याणमिति वा पाठः॥
ध्रुवमपायेऽपादानम् ॥२४॥

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। कथं 'शब्दे सोऽपि वियुज्यत, इति लक्षणम् । 'अहो चित्र प्रयोगस्थितिरि'ति भागवृत्तिः । तथा 'प्रामाद्यद् गुणिनां हित' इति भट्टिः । 'जुगुप्साविरामप्रमादार्थानाम्' इत्यपादानात् । उच्यते । 'एवे चानियोगे' इतिवत् प्रायिकमिदम् । एकमुनिपक्षे तु बौद्धापादानत्वेन प्रत्याख्यातम् । तच क्वचिदेव ॥ वारणार्थानामीप्सितः ॥ २७ ।। कथं 'यदीच्छति जंगत्सर्व वशीकर्तुमयलतः। परापवादसस्येषु चरन्ती गौर्निवार्यताम् ।। उच्यते । ध्रौव्येणाविवक्षितत्वात् । कथं कूपादन्धं वारयति, अग्नेर्माण- वकं वारयति, अनीप्सितत्वात् । उच्यते । 'अन्धस्य गतेनेप्सितः कूपः माणवकस्य ज्योतीरूपोऽर्थः स्पृहणीयत्वेनेप्सितः' इति रक्षितः ॥ जनिकर्तुः प्रकृतिः॥३०॥ 'जातं वंशे भुवनविदिते पुष्कलावर्तकानाम्' इति मेघः कथम् । उच्यते । वंश्यं प्रकृतिर्न तु वंश एव ।। स्पृहेरीप्सितः ॥ ३६ ॥ कथं 'स्पृहणीया विभूतिः ' स्पृहणीया विभूतये इति स्यात् । पुष्पाणि स्पृहयतीति कर्मत्वम् , अनेन सम्प्रदानत्वप्रसन्नात् । उच्यते । 'ईप्सिततमत्वविवक्षायां कर्मसंजैव परत्वाद्' इति न्यासः ॥ क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः ॥ ३७ ॥ कथम् अस्मान्द्वेष्टि । उच्यते । 'अप्रीतौ हि द्विर्षि स्मरन्ति' इति न्यासः । कथं तर्हि 'द्वेष्टि प्रायो गुणेभ्यो यन्न च स्त्रियति कस्यचित्' । इति महिः । उच्यते । असूयार्थस्याविवक्षितत्वात् । कथं 'तां प्रति क्रुद्धो नृपः' । उच्यते । ये प्रति कोप इति निर्देशात् पूर्वविप्रतिषेधेन चतुर्थों १. ईप्सित इति. अन्धो हि गन्तव्यं जिगमिषत्रज्ञानात् कूपमपि जिगमिष तीति कूपस्येप्सितत्वम्. २. कर्मत्वमिति. कथमित्यनुषज्यते. .

·२८ दुर्घटवृत्ती बाधित्वा कर्मप्रवचनीयाद्विभक्तिर्द्वितीया । एवं 'वृक्षं वृक्षं प्रति कुसुमानि सन्तीति । 'अर्थमर्थ प्रति शब्दनिवेशः' इत्याधारसप्तमी बाधित्वा द्विती- येति 'साधुनिपुणाभ्याम्' (२-३-४३) इत्यत्र रक्षितः ।। उपान्वध्यावसः ॥ ४८॥ कथम् 'उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति । तथा 'एकाद- शीमुपवसन्ति निरानुभुक्षाः संवत्सरं च कुसुमैर्हरिमर्चयन्ति' । 'वसेरश्य- थस्य प्रतिषेधो वक्तव्य' इति वचनात् कर्मत्वाभावात् । उच्यते। 'काला- ध्वनोरत्यन्तसंयोगे' (२-३-५) इति द्वितीया । यद्येवं कथम् 'एकादशी न भुञ्जीत' 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिबलीयसीति । उच्यते। 'उपपद- विभक्तिरित्याद(रन्त)रङ्गफलत्वात् सामान्यचिन्तायां पूर्वविप्रतिषेधेन वोपपदविभक्तिः ।। कर्तुरीप्सिततमं कर्म ॥ ४१ ॥ कथम् ओदनं पचति । वस्त्रं वयति । अनयोः (प्रकारवचन ) पाकवानायोगात् कर्मत्वाप्रसङ्गात् । उच्यते । 'तादर्थ्यात् ताच्छब्धेनौदलव- स्त्रशब्दौ तण्डुले तन्तौ च वत्तेते' इति रक्षितः॥ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता सणा। कथं गमयति ग्रामं विप्रमिति । अणि कर्तुः कर्मत्वे तक्रियाप्यस्य प्रामस्य कर्मत्वं न स्यात् , कर्मसंज्ञाविधौ कर्तृग्रहणात् । उच्यते । 'तत् कर्तृग्रहणं स्वतन्त्रोपलक्षणं कर्मत्वेऽपि स्वव्यापारे स्वातन्त्र्यस्यानपगत- खाद्' इति रक्षितः । कथम् 'अयाचितारं न हि देवदेवमाद्रिः सुतां १. द्वितीयेति. एतच्चाधिकरणसंज्ञा कर्मसंज्ञया बाधिता तस्यां प्रतिषिद्धायां पुनर्नोन्मज्जतीत्यापातदर्शने कारकसप्तम्या अप्रसंझं मत्वोक्तम्. वस्तुतो हि अप्राप्तथनुमान बाध इति वार्तिकैकवाक्यतां गतेन कर्मसंज्ञाविधिना भोजननिवृत्तिभिन्नार्थवृत्तिवमतिविषयेऽ धिकरणसंज्ञाया अप्राप्तिीप्यते इति भोजननिवृत्यर्थवसतिप्रयोगे सा दुर्वारा. अत एवारचे- राह-योवमिति. २. अधिकरणसप्तम्या न्याय्यत्वादिति शेषः. ३. आधारत्वरूपविशेषा- विवक्षायामित्यर्थः. द्वितीयायाः कारकविभक्तित्वाभिमाने विशेषचिन्तायामपि न क्षति- रित्यभिप्रायेणाह पूर्वविप्रतिषेधेन वेति. १. एवञ्चैषैव पूर्वप्रयोगेऽप्युपप. , तिरस्त्विति हृदयम्.

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। २९ ग्राहयितुं शशाके ति कुमारः । अहेरगत्यर्थत्वात् । उच्यते । देवदेवमयाचि- ताद्रिः सुतां ग्राहयितुमलमत्यर्थ न श तात्यर्थः । देवदेवेनेति प्रकृतत्वात् परिणामात् । रलयोरेकत्वस्मरणादरणिति । 'अझथितं च' (१-४-११) इत्यत्र चकारल्यानुक्तसमुबयार्थत्वाद् अत्र कर्मत्वमित्यन्यः । अपशब्दो ऽयमित्यनुन्यासः । चकाराद् देवासुरैरमृतमम्युनिधिर्ममन्थे' इति । 'देवद तेन यज्ञदत्तः शतं दापित' इत्यपि साधवः । 'पृतनाषाद्विषो धूर्षु युक्तान् यानस्य वाजिनः । आयूंषि लक्षु निधि प्राभन्जनिरमोचयद्' इति मट्टिः । अत्र मुबेर्गुणभूतगत्यर्थत्वात् कमल । गुणसूता च गतिः कर्मसंज्ञानिमित्तं, 'नीवयोः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति ज्ञापकात् । 'प्रापणं गुणभूतगयमिति रक्षितः । एवञ्च 'मुक्काजालं चिरपरिचितं त्याजितं दैवगत्ये तिघा ! त्यागस्य मत्युपसर्जनीभूतत्वात् । तथा हित सम्भयति विनिवर्तनाडीर' इति भयोगः । (मुज?) लम्भनस्य प्रार्गत्युपसर्जनीभूत- त्वात् । चार सितं सिलिना सुतरां मुने बुर्बिसारिभिः सौधमिवाथ लम्भयन् । द्विजावलिव्याजानशाकररातिः शुचिस्मिता वाचनवोचदच्युतः। इति माधः । समासभयन् योजयचित्यर्थः । अथ कथं 'विधिप्रयुक्त- सत्कारैः स्वयं मार्गस्य दर्शकः । स तैराक्रमयाजास शुद्धान्तं शुद्धकर्मभिः' इति कुमारः । शाकमणस्य गुणभूतगत्यर्थत्वात् । उच्यते । 'विधिप्रयुक्त- सत्कारान् शुद्धान्तं शुद्धकर्मणः' इति द्वितीयान्तपाठः कर्तव्यः । अथवा 'ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रेति गुणभूतगत्यर्थेन कचिदेव कर्मलम् ।। ऊर्यादिचिडाचश्च ।। ६१ ॥ कथं 'वारुणीमदविशमथाविश्वक्षुपोऽभवदसाविव रागः' इति माधः। आविश्शब्दस्योर्यादित्वादतित्वे 'ते प्राग्धातोः' (१-४.८०) इति भवतः प्राविधानात् । उच्यते । 'अन्तश्चक्षुषोऽभवदिति पाठः कर्तव्यः । अथवा 'गणकार्यमानित्यमिति सामान्येनाश्रयणीयम् । ध्या चिन्ताया- मिति दिवादौ पठितव्ये 'ध्यै चिन्ताया मिति ज्ञापकात् । कथं 'पुरो रामस्य जुहवांचकार ज्वलने वपुः' इति भट्टिः । अनेन गतित्वे धातोः प्राक् तत्प्रसङ्गात् । उच्यते । क्रियायोग इत्यनुवृत्तेः क्रियायोगे गतित्वम् । न १. काव्यालङ्कारवामनस्तु गुणभूताया गतेः कर्मसंज्ञानिमित्तलममन्यमानो गत्युपसर्जनत्राप्त्यर्थकस्य लभेः प्रयोगे कर्तुः कर्मसंज्ञाविरई न्याय्यमाइ.

·-- दुर्घटवृत्ती चात्र क्रियायोगः । 'क्रियायोग एसधारणमिति पुरुषोत्तमः। एवञ्च 'तस्य स्थित्वा कथमपि धुरः कौतुकाधानहेतो रिति मेधः । पुरोऽलकायाः कौतुकाधानहेतोरिति बात्र केचियोजयन्ति ! अथवा ते प्राग् धातोः' इति संज्ञानियमः , येसो गत्यादिनला विधेयाम्ने धातोः प्रावप्रयुज्यमानाः सन्तः (खण्डां?) संज्ञा लभन्त इति । एवञ्च प्रयोगस्यानियतत्वात् यथाद- शेनं व्यवहितः प्रयोगः॥ विभाषा कृञि ॥७२॥ कथं 'भृत्यं तिरस्कृत्य गा' इति । 'तिरोऽन्तर्धावि'त्यनुवृत्तेः अत्रा- न्तर्धाभावात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानान् ।। युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ॥ १०५ ।। कथं परमत्वं पठसि 'ग्रहणनता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिनास्ति' इति प्रतिषेधादिति । ननु बदललं स्वीक्रियते । कथमतित्वं पचतीति । "स्वं रूपमित्यत्र रूपग्रहणाद्रूपवदर्थोऽप्यतीक्रियते इति ज्ञापितम् । तेनार्थान्तरवृत्तित्वात् प्रथमपुरुष एव । अत्वं त्वं सम्पयते त्वद्भवतीत्यत्र प्रथमपुरुष एव युष्मदर्थस्य गौणत्वाद्, पथा अमहान् महान् सम्पन्नो महद्भूतश्चन्द्रमा इत्यत्र 'मान्महतः' (६.३-४६) इत्यादिना नात्वं भवति" इति *न्यासः। भवान् यातीत्यत्र तु सत्यपि युष्मदर्थे रूपाभावान्न भवति । अर्थवतो रूपस्य ग्रहणात् । न चात्र रूपस्य गम्यमानत्वम् । भवच्छब्देनार्थ- स्योक्तत्वात् । त्वत्तरो यासीत्यत्र तरपः स्वार्षिकत्वाद्युष्मद्युपपद इति मध्यम- पुरुषः। त्वत्कल्पो देवदत्तो याती'ति रक्षितः ॥ अस्मद्युत्तमः ॥ १०७॥ कथमहमिव करोति । उत्तमपुरुष एव करोतेयुक्तः । उच्यते । 'गौणत्वादस्मदर्थस्य नोत्तमपुरुष' इति रक्षितः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ प्रथमाध्याय चतुर्थः पादः । १. प्रत्ययविधाबुद्देश्यतया यद् गृह्यते, यथा 'पूर्वादिनिः' 'सपूर्वाच्च' (५-१-४७) इति झापकस्थळे, तद्विषयत्वात् प्रतिषेधस्थेति भावः, इत्यत्र' इति खपुस्तके पाठ:.

·PUSTATra अथ द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः। समर्थः पदविधिः ॥ १॥ कथम् असूर्यपश्या राजदाराः, अश्राद्धभोजीत्यादौ नसमासः क्रियया नसम्बन्धादसामर्थ्यात् ! उच्यते । गमकत्वात् 'गमकात् समासो वेदितव्य' इति भाप्यम् । 'अकर्तरि च कारके' (३-३-१५) इत्यत्र कारक- ग्रहणात् प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नसमासः । पयुदासे हि नभित्र युक्तन्यायेना- कर्तरीत्येव कारकसिद्धौ कारकग्रहणं व्यर्थं स्यादित्यन्यः । सुट् स्त्रीपुंसयोरिति वक्तव्ये 'सुडनपुंसकस्य'ति ज्ञापकमिति बागवृत्तिः । “अङ्गयुक्तं तिङा- काङ्कम् (८-२-९६)इति युक्तग्रहणात् झपकात् समयपरिजापाया अनित्य- त्वेऽसमर्थेऽपि पदनिधिरि"ति रक्षितः । एवं व बच्छामरत्व प्रागमिष्य- सीत्यसमर्थेऽपि विसर्जनीयादिकम् :: सुपा कथं साम्प्रतिमा भूत५ मितिरित्यत्र भूतपूर्वशब्दः समास- लक्षणाभावात् । उनी । सुप्सुपेति योगविभागात् । 'भूतपूर्वे चरड्' (५-३-५३) इति प्रथ::: पूर्व विप्रतिवेषाध्वान्तव्यादयः।। पव्ययं विभक्तिसमीप समृद्धिवृद्ध्यर्थाभावात्ययासंप्र- तिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूज्ययोग श्यतावश्यसम्पत्तिसाक- ल्यान्तवचनेषु ॥६॥ काश्च प्रत्यक्षः शब्दः अक्षया प्रतीति वीप्सायां यथार्थेऽव्ययी- भावात् । उच्च्या प्रतिमतोऽक्षमिति विगृह्मा 'प्रादयो गताद्यर्थे द्वितीय- येति समासः । 'न द्विगुप्राप्तापक्षाल'मित्यादिना परवलिङ्गातानिपेधः । अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थमिति पाक्यम् । वीप्सायां नित्यसमासात् । उच्यते । “लक्षणेत्थंभूरे' (१-४-९)त्यादिना वीप्सायां कर्मप्रवचनीय- संज्ञाविधानसामर्थ्यादिति?)त् कर्मप्रवचनीयधिभक्तिराम द्वितीया श्रूयत इति *वाक्यम्" इति न्यासः । कथमकै प्रति प्रत्येकमिति । उच्यते। 'एक बहुव्रीहिवत्' (८-१-९) इत्यतिदेशात् 'सुपो धातु' (२-४-७१) 'वा वाक्य' इति कपुस्तके पा6:.

·दुर्घटवृत्तौ इति लोपः । कथमुपरि शिरसो घटं धारयतीति विभक्त्यर्थेऽव्ययमिति समासात् । उच्यतः । समीपादिभिरतद्धितान्तैः सात्वत् तद्धितान्तस्य विभक्त्यर्थेऽसमासात् । कथं समया प्राममिति आगपरित समया- निकषेति वार्तिकोदाहरणम् । उच्यो। 'हितीयाविधानसामर्थ्याज्ञामयी- भावः' इति रक्षितः । ननु शोमन समया मागमिति विशेषणस्य समासा- भावे द्वितीयाविधानं कृतार्थम् । उध्यते । अक्तौ आमर्थ काच्च । कथं 'पुरो रामस्य जुहवाञ्चकार ज्वलने वपुरिति माह । विशवर्षे अव्यय. मिति समासात् । उन्नाव्यतिब्दस्याल्पान्तरमापूर्वनिमामात्यानि- त्यत्वज्ञापनात ! समीपावित्तिनागवेना द्वितान्ते । साहबदलद्धितान्त- मेवाव्ययं विभनत्यय विवान मा. "माम रतिनो कम् । एवं (ग्रस्यां ?)परीयादि । यथासादृश्ये ॥७॥ कथं यथोक्तरीत्येति कारकतली जातिपरिणश्ने' (२-१-६३) इत्यत्र न्यासः । कथं 'यथाशक्त्या करिष्यसीति कायस्थोति । सार- श्येऽसमास एवायम् । तदयमर्थः - येन प्रकारेणोक्तरीतिस्तनच प्रकारेणी- क्तमिति । एवं यथा त्वं शक्तस्तथा शुक्लाजुरूप्यागेत्यर्थः : अपपरिबाहिरञ्चवः पञ्चल्या ॥ ११ ॥ कथमपशब्दः, अपन्यायः, रूपव्यवहारः, अपगतः शब्दादित्यस्मि- नर्थेऽनेन समासात् । उच्यते । 'कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेध' इति प्रतिषेध- वचनात् कर्मप्रवचनीयेऽस्य कृतार्थवादन्यत्र परत्वादन्तरङ्गत्वाच समासः । कथं बहिामादिति पञ्चमी, विधानाभावात् । उत्ते। अत एव पञ्चम्या AmAHARMIL १. सविशेषणस्येति । विशेषगानां वृत्तिन वृतस्य या गेषणयांगो ज. इति वार्तिसम २. व्याकरले सनौस व्यक्ति की तागपेक्षितस्याभावात् शामध्ये सुवचमिति समाधते व्यक्ती सागय वाख्यामिति । अथवा मादायत . फौ शुद्ध निर्विशेषण प्रयोग एवेत्यर्थः । अयाशयः नित्यत्वादन्ययीभावे वृत्ते वृत्तस्य वि. शेषणायोगेन सविशेषणप्रयोगस्य वारिमायभूमेरलायादव्ययीभावविषय एवं चारतार्थ्य वक्तव्यमित्यक्षुण्णं द्वितीयाविधानस्य सामर्थ्यमिात ॥... प्रतिषेधवचनादिति. 'कुग- तिनादयः (२.१-१८) इति समासस्येति शेष:- ·द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः । समासविधानाबहिःशब्दयोगे पञ्चमीति वृत्तिः । कथं 'करस्य करभो बहि- रि'त्यमरः । उच्यते । 'ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रे'ति ज्ञापकसमुच्चयः॥ तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च ॥ १७ ॥ कथम् 'आतिष्ठद्गु जपन् सन्ध्याम्' इति भट्टिः । चकारेण वृत्तौ समासान्तनिवर्तनात् । उच्यते । एवार्थेनाव्ययीभावविलक्षणं समासान्तरं निवत्यते, नाव्ययीभावः । तेन 'आश्चर्यादाभिविध्योः' (१-१-१३) इति समासो भवत्येवेति जयमङ्गला ॥ अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् ॥ २१ ।। 'अगात् सराजं बलमध्वनीन'मिति भट्टिः । नदीभिश्चेत्यनुवृत्तेः । बहुव्रीहौ तु 'अनश्व' (५-४-१०८) इति समासान्तो न स्यात् । अव्ययीभा वानुवृत्तेः। उच्यते। योगपद्येऽव्ययीभावः। 'साष्टे शते सुवर्णाना मित्यमरः।। द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापः ॥ २४ ॥ कथं * परार्धभारनिर्वोढुं (प्रभवेयं भवेव्यक्ति ?) धर्मकीर्तिः । लोके ति (२-३-६९) षष्ठीनिषेधात् तंत्रानुकूलत्वात् । उच्यते । द्विती- येति योगविभागात् , सुप्सुपेति वा 'परार्धभारमुद्बोदमिति वा पाठः क- तव्यः॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ॥ ३० ॥ कथम् 'एकध्वनिमुखरशीकरपल्लवितः', तथा 'रलज्योतिर्दन्तुर' इति । 'खमुखकुलेभ्यो र' (५-२-१०७) 'तारकादिभ्य इतच्' (५. २-३६) 'दन्त उन्नत उरच्' (५-२-१०६) इति व्युत्पन्नस्य मुखरादेरैगुण- वचनत्वात् । उच्यते । तृतीयेति योगविभागस्य कैयटेनोक्तत्वात् , 'कर्तृ- करणे कृता बहुलम्' (२-१-३२) इति बहुलवचनात् ॥ १. वृत्ताविति काशिकायाम् . २. तत्रानुकूलत्वादिति. षष्ठयां हि प्रयोगसिद्धि प्रत्यानुकूल्यमस्ति पधीसमासप्रवर्तनाद् ; न पुनर्द्वितीयायामित्यर्थः. ३. अगुणेति. गुणो धत्र 'सत्त्वे निविशतेऽपैति' इति लक्षितो गृह्यते. . * 'पराये' इति कपुस्तके पाठः ·दुर्घटवृचौ पूर्वसहशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः ॥ ३१ ॥ कथं गुरुतुल्यः सदृशशब्दस्य स्वरूपग्रहणात् । उच्यते । तुल्याथैः षष्ठयन्यतरस्यामिति षष्ठीसमास इति ।। चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ॥ ३९ ॥ कथं वासगृहम् , अश्वघास इति तदर्थेन प्रकृतिविकारभावे समा- सोऽयमिष्यत' इति वचनात् । तेन रन्धनाय स्थाठीत्यत्र न समासः । उच्यते । षष्ठीसमासोऽयमिति कैयटः॥ पञ्चमी भयेन ॥ ३७॥ कथं 'नीवीमतिक्रम्य सितेतरस्य तन्मेखलामध्यमणेरिवार्चि'रिति कुमारः । इतरशब्दस्याभयशब्दत्वात् । उच्यते । पूर्वोक्तबहुलग्रहणात् । तथा च न्यासः- 'बहुलग्रहणप्रपञ्चोदाहरणान्येतानी'ति । सित इतरो यस्मा- दिति बहुव्रीहिर्वा । कथं 'परश्शताद्या' इत्यमरः । तथा 'आलोकयामास हरिमहीधरानधिश्रयन्तीगंजताः परश्शताः' इति माषः । उच्यते । शतात् पर इति विगृह्य पञ्चमीति योगविभागात् समासः । राजदन्तादित्वात् परनिपातः । मयूरव्यंसकादित्वाद्वा । पारस्करादित्वात् सुट् । लोकाश्रय- वाल्लिङ्गस्य न परवल्लिङ्गता । 'स्त्रियाः पुंवदिति (६-३-३४) योगविभा- गात् पुंवत्त्वम् । एतत् सर्वं 'नाज्झलौ' (१-१-१०) इत्यत्र परश्शतानीति व्याचक्षाणेन भाष्यटीकाकृतोक्तम् । पारस्करादिपाठादेतत् सिद्धमि- सन्यः । एवं परिमाणं शतावं पर-शतमुदाहृतम्' 'ब्रह्मादयो ब्रह्महि- ताय तप्त्वा परःसहस्राः शरदस्तपांसी'ति भवभूतिः ।। कृत्यैर्ऋणे ॥ ४६॥ कथं 'संवत्सरकरणीयमिति ‘यत्प्रत्ययेनैवेष्यते' इति वचनात् । उच्यते । सप्तमीसमासोऽयम् । बहुलवचनाद्वा ॥ पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन॥१९॥ १. तुल्याथैः षष्ठयन्यतरस्यामिति. तुल्यायोगे षष्ठयपि पक्षे विहितति खोरित्यर्थः ·द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः ३५ कथं 'वर्णैक देहि' पूर्वकालैकेतिसमासे एकशब्दस्य पूर्वनिपातात् । उच्यते । 'येकयोर्द्विवचनैकवचने' (१-४.२२) इति वचनाद ओकशब्दौ संख्यावचनौ । मा दशतः सच्चा सङ्ख्येय इति प्रायिकम् । तेन वणक- मिति षष्ठीसमासे धर्मधर्मिणोरभेदोपचाराधर्म्यभिधायित्वम् । अपशब्द एवायमित्यन्यः । 'पुराणैकं देहीति साध्वेव । अनेन समासे शब्दपरविप्रति- षेधात् पुराणशब्दस्य पूर्वनिपातादु' इति रक्षितः । कथं 'शरवर्षमनेकमेक- वीर' इति माधः । पूर्वकालैकेति परत्वात् 'पूर्वीपरप्रथम' (२-१-५८) इत्या- दिना समासे पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधोऽत्र द्रष्टव्यः॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ॥ ५१ ॥ कथं पञ्चगुः पुरुषः । (तथा?) उच्यते । तद्धितार्थे मत्वर्थे नेष्यते । 'अनभिधानात् पञ्चगुरिति रक्षितः॥ सङ्ख्यापूर्वो द्विगुः ॥ ५२ ॥ कथमेकापूपीति । कुत्सितस्य दाने एकस्मिन्नेवापूपे समाहारारो- पात् । 'सत्पात्रस्य महाफलत्वाच समाहारारोप' इति रक्षितः ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ॥ ५ ॥ कथं मेरुपर्वतः, कैलासाद्रिः, शिंशपावृक्षः, शमीतकः, तर्कविद्या, व्याकरणशास्त्रम् , प्राप्यकर्मेत्यादि । तथा- 'कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रभृत् । तस्य सङ्कीर्तनादेव इतं नष्टं च लभ्यते ॥ इति । विशेषणमित्येतावत्युक्ते सम्बन्धिशब्दाद्विशेष्येणेति लब्धे विशेष्य- ग्रहणेनोमयतो विशेषणविशेष्यमावे* समासविधानात् । इह मेरुप्रभृतिक- ब्दादेव पर्वतादेः प्रतीतिरिति न पर्वतादीनां विशेषणत्वम् । उच्यते। १. पञ्चगुरिति. अत्र मस्वयंस्तद्धितार्थ इति कृत्वानेन समासप्रसाड़ो मतुपश्च श्रवणं स्थान २. नेण्यत इति. 'सर्वत्र मत्वर्षे प्रतिषेपः' इति वासिकादिति षम दोषो बहुमीहिः' इति प्रथमान्तानां शेषपदार्यत्वे तु परत्वाद् बहुव्रीहिनाभ्यः * 'भावेन' इति कपुस्तके पाठः. .

·दुर्घटवृत्तौ बहुलवचनाद् भविष्यति । कार्तवीर्यार्जुन एवायमपशन्दः । वृत्तौ बहुलव- चनाम्यावृत्तेः । श्लोके तु कार्तवीर्योऽर्जुन इत्यसमास एव । इदंत्री इदम्पु- मान् इति विशेषणसमास एव । इदमा परोक्षव्यावृत्तिः । सीपुम्भ्यां शाटी- घटादिनिवृत्तिरित्युभयगतं विशेषणविशेष्यत्वमत एव हि भाषावृत्तावुदाहृ- तम् । कथं "परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । तादृशं वर्जयेन्मित्रं विषकुम्भपयोमुखम् ॥ इति । पयोमुखविषकुम्भमिति युक्तम् । उच्यते । विषकुम्भ इव विषकुम्भः पयोमुखमिव पयोमुखम् । ततः कर्मधारयोऽयमित्यत्रोच्यते । अथवा विषकुम्भमिव पयोमुखमिवेति भिन्नपदे लुप्तोपमे ॥ पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुषशावेहबष्कयणी- प्रवक्तृश्रोत्रियाध्यापकधूतैर्जातिः॥ १५ ॥ कथं 'जनयति कुमुदभ्रान्ति धूर्त्तवको बालमत्स्यानाम् ' इति । अनेन समासे बकधूर्त इति स्यात् । उच्यते । व्यक्तिपरोत्र बकशब्द इति कश्चित् । 'कुत्सितानि कुत्सनैः' (२-१-५३) इति नास्ति शब्दप्रवृत्ति- निमित्तकुत्सायां समासो जातेः स्वयमकुत्सितायाः कुत्सासम्भवादिति न्यासः॥ कृत्यतुल्याख्या अजात्या ॥१८॥ कथं 'तस्य सत्कृत्यशालिन' इति भट्टिः। 'सन्महादि' (२-१.६१) त्यादेः परत्वादनेन समासे कृत्यसदिति स्यात् । उच्यते। पूर्वविप्रतिषेधोत्र द्रष्टव्यः यः । सतां कृत्यं सत्कृत्यमिति षष्ठीसमासो वेति । एवं परमपूज्यः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः ॥ १. • वृत्ताविति. काशिकायां हि 'क्वचिन रामो जामदग्न्यः, अर्जुनः कार्तवीर्यः' बत्युतम् ... युकमिति जातिगुणशब्दसन्निपाते गुणशब्दस्य विशेषणतया पूर्वनिपातौचि- स्मादित्यर्थः.. तत इति. एवञ्च व्योरपि पदयोः सह शवचनवाविशेषाद् विशेषणविशेष्यभावे कामचारलाभः १. अत एवात्र शब्दकौस्तुभः 'प्रमाद एवाय- मिति प्रामाणिका' इति.

·अथ हितीयः पादः। पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे॥१॥ अध नपुंसकम् ॥ २॥ कथं 'प्रेम्णा शरीराधहरां हरस्येति कुमारः । षष्ठीसमासोऽ- यम् । तथा च भाष्ये एकदेशिसमासं प्रत्याख्याय विशेषणसमासेन समु. दायवृत्तीनामवयववृत्तौ सिद्धे यत्र षष्ठीसमासो दृश्यते तत्र भवत्येव यथा- पूपार्थ मया भक्षितमिति ग्रामा) त्वया लब्धमित्युक्तम् । वृत्तौ 'पही- समासापवादोऽयम्' इत्युक्तम् । तन्मतेन 'द्वितीयतृतीय' (२-२-३) इत्य- तोऽन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् षष्ठीसमासः ॥ प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ॥४॥ कथं प्राप्ता जीविकां प्राप्तजीविका । असामानाधिकरण्येऽवद्भा- वात् । उच्यते । 'स्त्रियाः पुंवद्' (६-३-३४) इति योगविभागात् पुंवद्भाव इति न्यासः । 'प्राप्तापन्ने चे'त्यविभक्तिकाकार प्रश्शेषादकारश्च पूर्वपदस्या- नुविधीयत इति भागवृत्तिः । 'ईदूदेद् द्विवचनम् ' (१-१-११) इति प्रगृ. शत्वं नास्ति सौत्रत्वाविदेशस्य ॥ न॥६॥ कथं 'पतन्त्यनेके जलधेरिवोर्मय' इति भारविः । तथा 'अने. देषां नानास्थाने ति न्यासः। उत्तरपदार्थप्रधानत्वाबसमासस्य । एकत्व- बुद्ध्या भ्रम इत्यतोऽयमेकशब्द एकस्मिन्निति एक(स्मिन्नेव) वचनमेव युज्यते। ज्ञापकं च 'अनेकमन्यपदार्थे (२-२-२४) इति । तथा च माघः 'करेणुः प्रस्थितोऽनेको रेणुर्घण्टाः सहस्रश' इति । अत एव भागवृत्तिकृता 'ने- केषामिति जैनेन्द्रोक्तम् । कालदुष्टा एवापशब्दा' इति । रक्षितस्त्वाह 1. सिद्ध इति । एकदेशिसमासफल इति शेषः २. सौत्रत्वादिति। न च द्वितीययेत्यत्राकारमश्लेषो युक्तः, तस्य पकारबलानुमेयस्य चकाराव्यवहितपूर्व स्थानताया औचित्यादिति भावः। 'विशेषाद् '.. 'जयमालोजस्' इति पुस्तके पाठ:. - ·- दुर्घटवृत्तौ अध्यारोपितबहुत्वाद् बहुवचनं यथा 'धुझ्यो लुडि' (१.३-९१) 'वृद्भ्यः स्यसनोः' (१-३-९२) इति । जैहद्धर्मत्वाच्छब्दप्रवृत्तेरिति वा एकशेषेण वा बहुवचनमिति असाधारणसिद्धान्तः । ननर्थः प्रसङ्गादुच्यते । चत्वारो नअर्थाः । 'सादृश्यान्यविरोधेषु प्रसक्तस्य निवर्तने । भाष्ये तु षट् प्रकी- र्तिताः 'तत्याश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नअर्थाः पैट प्रकीर्तिताः' ।। षष्ठी ॥ ८॥ कथम् 'एष चन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः। मृगतृष्णाम्भसि स्नात्वा शशशृङ्गधनुर्धरः ॥ इति, वन्ध्यादेः सुतादिसम्बन्धाभावात् षष्ठयभावः । उच्यते । बुदयवसि- तोत्र सम्बन्धः । यथा शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यत्र भेदः । 'विवक्षाधीना हि शब्दव्युत्पत्तिरिति 'तदायाचिख्यांसायामि' (२४-२१)ति सना वा- पितम् ।। न निर्धारणे ॥ १० ॥ निर्धारण व्यवहारास चेह समुदायैकदेशता । तथा चानुन्यासः 'स भगवान् पुरुषोत्तम उत्तमशब्दनैकदेशरूपतयाख्यायते। किन्तु पारम्प- येणोक्तो विषयोऽयं प्रतिषेधस्य । 'सप्तमी' (२.१-४०)ति योगविभा- गात् समास इति पुरुषोत्तमः । 'प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यत' इत्युक्तम् । कथं तर्हि गोस्वामीत्यादि षष्ठयाः प्रतिपदविधानात् । उच्यते। नेयं प्रतिपदविधाना; किन्तु सप्तम्या बाधकप्रतिपत्तौ प्रतिप्रसूयमाना । तेन गोस्वामीत्यादि सिद्धयतीति रक्षितः ॥ पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन ॥ ११ ॥ १. जहधर्मत्वादिति. शब्दो हि कश्चित् क्वचित् स्वधर्म हित्वा धर्मान्तरमु- पादसे यथामित्र इत्यत्र मित्रशब्दः, धर्मश्च लिगस्पो वचनरूपो वा स्यात. कवानेकव्याने कश्चेत्येकशेषो वा' इति शब्दकौस्तुभः. ३. पडिति. 'ब्राह्मणः, अपापम् मनश्चः, अनुदरा कन्या, भपचसि, अधर्म इति वेषामुदाहरणानि. .. व्यवहार इति च विविधयारणम्. ‘तविशारयति सति. भने- ·) द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः। कथं 'तमस्तानवमिति तानवस्य गुणवेनानेन षष्ठीसमासनिषे. धात् । उच्यते । 'अधिकरणैतावत्त्वे' (२.४-१५) इति निर्देशात् । कथं (विभुतादुपरि? ) 'तदुपरि'। तथा 'यत्कृतेऽस्मिन् निगृहीमः' तथा 'भादेयाः किंकृते भोगाः कुम्भकर्ण ! त्वया विने ति भट्टिः। अव्ययेन न समास इति निषेधात् । उच्यते । कृता साहचर्यादव्ययस्य कृतो ग्रहण- मिति रक्षितः । यद्येवम् 'अनुयत्समया' (२-१-१५) इत्यत्र यस्य समया यत्समयेति 'पूरणगुणे'त्यादिना समासाभावोऽत्राव्ययेन, समयाशब्देनानु- शब्दोऽत्रोच्यते, तेन द्रव्यवृत्तित्वादनव्ययत्वे समास उक्तो न्यासकृता । पूर्वपक्षावसर इदमुक्तमिति रक्षितः। साहचर्यमनाश्रित्य प्रकारान्तरं वा तत् । कथं 'सत्कर्तव्यमिति । उच्यते । तृतीयासमासोऽयम् । सुहिता- स्तृिप्त्यर्थाः । तद्योगे पष्ठी समासनिषेधाद् ज्ञापकात् । एवञ्च- 'नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ।।' इति । पद्येवं 'फलै नारसैः शुद्धः स्वादशीतैश्च वारिभिः । तृप्तास्तां भ्राजथुमती- मपृच्छन् कस्य पूरियम्' इति भाट्टिः । 'फलैर्येष्वाशित भवम्' इति च । उच्यते । 'ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रे'ति ज्ञापकसमुच्चयः । अथवा 'विवश्वातः कारकाणि भवन्तीति करणविवक्षायां तृतीया । शेषत्वविवक्षायां षष्ठी ॥ क्तेन च पूजायाम् ॥ १२ ॥ १. पूर्वोत्तरसाहचर्थात् कुदव्ययस्य ग्रहणे कथमकृदन्ययेन समयाशब्देन समासा- भावशङ्का, तस्यानव्यय त्वबाचोयुक्त्या तत्परिहारश्च न्यासे कृतावित शहते यद्येवमित्या. दि. समासाभावें इति. इदं षध्यभावस्याप्युपलक्षणं, यतोऽव्ययसममाशब्दयोगे 'आभि- तःपरित' इति द्वितीयैव प्राप्नोति. उच्यत इति. समयाशब्दार्थवाचित्वेन रूपेण लक्ष्यत इत्यर्थः. समास इति. इदमुपलक्षणं षष्ठया अपि. २. समाधत्ते पूर्वपक्षेति. ३. षष्ठीति. न तु करणत्वविवक्षया तृतीयेत्यर्थः ४. झापकादिति. समासनिषेधो हि सस्यां करणत्वविवक्षया तृतीयायां तृतीयासमासेन फछसहित इति प्रयोगप्राप्तौ व्यर्थः ५. तृतीयेति. अयमाशयः -फलसहितः, फलतर्पणमित्यत्र तृतीयासमासे 'तृतीया कर्मणि' (६-२-४४) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो 'गतिकारके' (६-२-१३९) ति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरश्च भवतः, षष्ठीसमासे तु समासान्तोदात्तत्वमिति विशेषे स्थिते षष्ठी- समासप्रतिषेषोऽयं समासान्तोदात्तत्वनिवर्तनेन चरितार्थ इति न झापकः प्रागुतार्थस्मति, स्यात्.

·दुर्घटवृत्तौ कथं कलहं स रोममहिता कृतवानिति भट्टिः । तथा राजपूजितः। ईश्वरज्ञातः । अनेन समासनिषेधात् । उच्यते । तृतीयासमासेन राजपूजि- तादय इत्यनुन्यासः । शेषषष्ठया वा समासः । एवं प्रकरणमिदं स्वरार्थम् । तथा स्वरार्था पञ्चसूत्रीति भाष्ये ॥ कर्मणि च ॥ १४ ॥ कथं 'गृहवित्तमा पुत्रेण उच्यते । शेषषष्ठ्या भविष्यति । कथं शब्दानुशासनं लिङ्गानुशासनमिति । उच्यते । 'उभयप्रासौ (२-३-६६) इति षष्ठया अयं समासनिषेधः । चकारस्यावधारणार्थत्वात् , 'कर्तरि चे' (२-२-१३) ति सूत्रारम्भाच्च । यदि सामान्यकर्मषष्ठयाः * समासनिषेधोऽनेन स्याद् , इदं व्यर्थं स्यात् । न च प्रेष्यस्य कारयितेत्यत्र 'हकोरन्यतरस्याम्' (१-४.५३) इति कर्मत्वाभावात् कर्तृषष्ठयन्तस्य समासनिषेधार्थ भविष्यति, 'तृजकाभ्यां कर्तरी (२-२-१५)त्येव त- सिद्धेः । यत्तु तत्र वृत्तायुक्तं 'तृज्ग्रहणमुत्तरार्थमि'ति, तत् 'कतार चेति सूत्रे स्थिते । अथवा षष्ठ्येवात्र नास्ति; प्रत्यासत्या हि यस्मात् कृद्विहितस्तक्रियायाः कर्तृकर्मणोः षष्ठ्या भाव्यम् । इह ण्यन्तात् कृद्विहितः, प्रेष्यवाण्यन्तकर्ता । न च शब्दानुशासनमित्यत्रा प्युभयप्राप्ता- विति षष्ठी । 'षष्ठी हेतुप्रयोगे' (२.३-२६) इत्यत एव प्रयोगग्रहणानु- वृत्तेः कर्तृप्रयोगे तद्विज्ञानात् । प्रयोगग्रहणं कर्ता सम्बध्यते, न च कर्मणा, कर्तृव्यावृत्तौ तत्प्राधान्यात् । एतेन कर्मण्येव प्रयोगे 'उभयप्राप्ताविति नियमात् कर्तरि तृतीया । झापकं वा 'अन्तर्षी येनादर्शनमिच्छति' (१-४. २८) इति रक्षितः। एवञ्च 'अ इ उणि'त्यत्र 'तस्य ग्रहणं भवत्येकेने ति सिद्धये 'तस्येति कतरि षष्ठी ति न्यासोऽसङ्गतः, अत्रोपग्राह्य कर्मणि गम्यमानेऽपि नियमात् । उच्यते । कतरि षष्ठीत्य(न्य ?) स्य संस्कृतत्वात् शेषषष्ठी कर्तरि स्यात् । यत्तु अनुन्यासकृतोतं यत्र सामर्थ्यप्राप्त- १. राजपूजितादय इति.. कोऽत्र भूते, न तु वर्तमाने, कर्तरि ध तृतीया यथा 'पूजितो यः सुरासुरैः' इति. २. कारकषष्ठीसमासप्रतिषेधस्य तर्हि किं फलमि. त्याकाक्षायामाह-एवमित्यादि. ३ काशिकावाक्यमिदम् • ४. संस्कृतत्वा- दिति । संस्कारश्च कर्तरि शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठीत्येवमर्थकल्पनायाः परिष्करणम्. * 'कमणि षष्ठथाः' इति सपुस्तके पाठः, ·११ -- द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । मुभयोरुपादानं स 'उभयप्राप्तावि'त्यस्य विषयः । अन्यथा 'कर्तृकर्मणोः कृति' (२-३-६५) इत्यस्य विधे'रुभयप्राप्ता वित्यस्य च विषयविभागो न स्यात् । 'नाकर्तृकं कर्मास्तीति न्यायाद्' इति, तद्युतम् । पुरां भेत्ते. त्यादावभिहिते कर्तरि नियमाभावात् । अथानभिहिताधिकारमनङ्गीकृत्यो च्यते । एवमपि 'अकाकारयोः प्रतिषेधो वक्तव्यः' 'शेवे विभाषे'त्येताभ्यां नियमव्यावृत्तौ 'कर्तृकर्मणोः कृति' इत्यस्य कृतार्थत्वात् । उच्यते । अस्य विधेरिति व्यधिकरणे षष्ठ्यौ । तदयमर्थः । 'कर्तृकर्मणोरि'त्यस्य यो विधिः 'कर्तरि च'ति, 'उभयप्राप्ता वित्यस्य यो विधिः 'कमणि चेति एतयोर्विषयविभागो न स्यात् । सर्वत्र 'कर्मणि चेति निषेधसम्भवात् । अपरं पहुत्वानोक्तम् ॥ कर्तरि च ॥ १६ ॥ कथं 'भीष्मः कुरूणां भयशोकहर्ते'ति । उच्यते। तृन्नन्तमेतत् । न च 'न लोकाव्ययनिष्ठेति' (२ ३.६९) षष्ठीनिषेधः । यतस्तृजकाभ्यामि'. (२-२-१५)त्यत्र तृचः सानुबन्धकस्योपादानं तृनो निवृत्त्यर्थ ज्ञापयति तृनो योगे क्वचित् षष्ठीतीति न्यासः । 'द्वितीयेति (२.१-२४) योगविभागाद्वा समासः। शेषषष्ठीत्यन्यः॥ कुगतिप्रादयः ॥ १८॥ कथम् 'अलं कुमा' इति वाक्यं 'पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुयें ति नित्यसमासात् । उच्यते । 'नमस्स्वस्तीति (२-३-१६) चतुर्थीविधानसाम- नित्यसमासेऽपि वाक्यम्' इति रक्षितः। नन्वलं कुमार्यै शोभनायै इति सविशेषणेऽपि वा समासाभावाचतुर्थीविधानं कृतार्थम् । उच्यते । व्यक्ती सामर्थ्य बोध्यम् । कथमधीत्य 'कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेध' इति वचना- दत्र तु सोपसर्गस्याध्ययनार्थत्वादधिशब्दस्यानर्थकत्वे 'अधिपरी अनर्थको' (१-४-९३) इति कर्मप्रवचनीयत्वात् । समुदयार्थम् इक्युपंचर्य धातुत्वं न्यास उक्तम् । उच्यते । 'अध्यापकधूतै तिरिति ज्ञापकत्वात् । अत ·दुघटवृत्तौ एवातिस्तुतं सुस्तुतमित्यत्रोपसर्गलक्षणषत्वाभावः । कथं 'कुरु तेनेयमिति दण्डी । कुशब्दोऽव्ययं पापार्थे समस्यत इति प्रतिपादनात् । 'ईषदर्थे च' (६-३-१०५) इति ज्ञापकात् प्रायिकमुपाधिवचनमिति न्यासः (++नं सप्त- मीति समासो वा?)|| उपपदमतिङ ॥१९॥ कथं 'साधु खलु पयसः पानमिति 'कर्मणि च' (२-२-१४) इत्यत्र वृत्तिः । 'कमणि च येन संस्पशात् कर्तुः शरीरसुखम् (३.३-११६) इति ल्युटि भनेन नित्यसमासात् : उच्यते । शरीरसुखस्थाविवक्षितत्वान्नात्र कर्मणि ल्युट , किं तर्हि 'ल्युट च' (२.३-११५) इत्यनेनेति रक्षितः । कथं 'शिखामिराश्लिष्ट इवाम्भसां निधिरि ति माघः । तथा 'निविंशकल्पस्य निधिजलानामिति रघुः । परत्वात् 'कर्मण्यधिकरणे च' (३-३-९३) इति किप्रत्यये नित्यसमासात् । उच्यते। [*शेषषष्ठ्या नात्र कर्मो- पपदम् ॥ अनेकमन्यपदार्थे ॥ २४ ॥ कथम् 'अस्तिक्षीरेति, तिङन्तस्यासमासात् ।] उच्यते । विभक्तिप्रतिरूपकोऽयमस्तिशब्दः । तिङन्तत्वे वा 'अस्तिक्षीरादिवचनं कर्तव्यमिति समासः॥ उपसर्जनं पूर्वम् ॥ ३० ॥ कथम् 'अपेतमैथिलीमिति भट्टिः। 'अपेतापोढमुक्तेति (२-१.२८) समासे पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । उच्यते बहुव्रीहिः । समासान्तो विधिरनित्य इति 'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति न कप् । कथं वार्तिसूत्रिकमिति 'ऋतू- क्थादि' (४-२-६०) सूत्रे वृत्तिः । सूत्राणां वृत्तिः सूत्रवृत्तिः । तदधीते' नित्यति। 'ल्युट् च' इत्यनेन सिद्ध कर्माणि चेति ल्युड्वचनस्य नित्यसमासार्थ- स्वादिति भावाः २. पदमञ्जरी तु वार्तिकसूत्रिकामेति वृत्तिपाठं मत्वा वृत्तौ साधु बार्तिक, चादः सूत्रं च वार्तिकसूत्रमिति कर्मधारयाहगित्याह- * अयं कुण्डलरेखान्तर्गतो प्रन्थांश आदर्शयोर्नास्ति । किन्स्वपेक्षित इत्यूहितः केवलर ·द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । इति ऋतूक्थेत्यादिना ठक् । एवं सूत्रशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात् । उच्यते । वृत्तिश्च सूत्रं चेति द्वन्द्वः कार्यः । कथं मातुः सपत्नी सपत्नी- माता । उच्यते । राजदन्तादित्वात् । माता साली अस्या इति वा कृते आहिताग्न्यादित्वात् । 'स्त्रियाः पुंवदिति (६-३-३४) धुंवत्त्वं नास्ति समानायामाकृतौ भाषितपुंस्कत्वाभावात् । सपत्नीमातेति च भवति सपत्नीव शत्रुरिव मातेत्युपचारेण कर्मधारयात् ।। द्वन्द्वे धि ॥ ३२ ॥ कथं 'अपरापसमन्ववनिर्दुर्व्यतिसूदमिनिपर्यपयः' इति सुविनीना- मेकतरस्य पूर्वनिपातसम्भवात् । उच्यते । लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' (३-२- १२६) इति 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गगोरिति च ज्ञापकादनित्य- मिदम् ॥ अल्पान्तरम् ॥ ३४ ॥ कथं 'साधारणो भूषणभूष्यभावः' इति जुमारः । उच्यते । 'पूरणार्धाहन्' (५-१-३८) 'परिव्यवेभ्यः किर' (२-३-१८) इति झापका- दस्यानित्यत्वात् । कथं शिष्योपाध्यायं छात्रोपाध्यायमिति 'अध्ययनतो- ऽविप्रकृष्ठाख्यानाम्' (२-४-५) इत्यत्र रक्षितेनोदाहृतम् 'अभ्यहितं चेति पूर्वनिपातात् । उच्यते । 'लक्षगहेवोः क्रियायाः' (३-२-१२६) इति ज्ञापकात् सामान्येन प्रकरणानित्यत्वं 'त्या' (४-१-१) सूत्रे रक्षितेनो- क्तम् । एवञ्च पार्वतीपरमेश्वराविति । अथवा प्रयोक्त्रपेक्षया अभ्यहितत्वं ग्राह्यं 'भातुश्च ज्यायसः' इति वार्तिकारम्भात् । इह तु कवेश्चाण्डत्वादेव देवी अभ्यर्हिता । पितामातराविति न भवति । 'गर्भधारणपोषाभ्यां ततो माता गरीयसीति स्मृतेहि माता सर्वेषामभ्यर्हिता । अन्ये वाहुः ! पार्वती पातीति पार्वतीपः शिवः । 'रमा जलधिजा देवी ति त्रिकाण्ड, शेषः । रमाया ईश्वरो रमेश्वरः विष्णुः तौ वन्द इत्यर्थः ।। सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ ॥ ३५ ॥ कथं 'शान्त्युदकुम्भहस्ता यायावराः पुष्पफलेन चान्ये' । तथा 'राजार्जिहत्तं मधुपर्कपाणिः' इति भट्टिः । शान्त्युदकुम्मो हस्ते येषां, तथा x ·दुर्घटवृत्ती मधुपर्काः पाणौ यस्येति बहुव्रीहिरिति जयमङ्गला । कथं वज्रपाणिः कम- ण्डलुपाणिश्चक्रपाणिः। उच्यते । आहिताग्न्यादिषु द्रष्टव्यः । तद्गणपाठस्यातन्त्रत्वात् व्य वस्थितविभाषात्वाच नित्य एव परनिपातः । एतदेवोच्यते 'प्रहरणार्थेभ्यो निष्ठासप्तम्यौ परे भवत' इति 'जातिकालसुखादिभ्यः परवचनमित्यादि । एवं च 'यदक्षपादः प्रवरो मुनीनामि'त्यत्र पादे अ(क्षः क्षम् ) अस्येति बहुव्रीहौ 'गड्वादिभ्यः परवचनम्' इति पादस्य परप्रयोगः ।। निष्ठा ॥ ३६ ॥ कथमल्पश्रुतबहुश्रुतौ । उच्यते । 'सर्वनामसङ्ग्थयोरुपसङ्ख्यानम्' इति वचनात् 'प्रथमचरमेत्यादिना (१-१-३३) अल्पशब्दस्य सर्वनाम- त्वम् । 'बहुगणवतुडति सङ्खये' (१-१-२३)ति बहुशब्दस्य सङ्ख्यात्वम् । आहिताग्न्यादित्वाद्वा ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती हितीयाध्याये द्वितीयः पादः । अथ तृतीयः पादः। अनभिहिते ॥१॥ कर्मणि द्वितीया ॥२॥ कथं 'हा पितः क्कासि हे सुभ्रु?' इति भट्टिः, 'हा तात हा अम्बेति मालतीवाक्यं, 'हायोगेष्वपि दृश्यत' इति द्वितीयासम्भवात् । उच्यते । हाशब्दोऽयं शोकवचनः । तेन कान्तारे पित्रादिः सम्बोध्यते । तत्र सम्बोधनप्रथमायां प्राप्तायामस्यारम्भे हि अपिशब्दस्य व्यभिचारार्थत्वात् सम्बोधने प्रथमापि भवति । 'आवाधे च' (८-१-१०) इति न द्वित्वमा- बाधस्य हाशब्देनैवोक्तत्वादिति रक्षितः । किन्वेवं 'हाहा गिरो निष्फला' इति । तस्माच्छोकपूर्वकसम्बोधनवचनो हाशब्दः । हाहा गिर इत्यत्र तु 'हस्तः सूर्य" इति, 'तत् पित्रादिः' इति च खपुस्तके पाठः, ·A द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । ४५ शोकार्थ एव सम्बोध्यस्याभावात् । अतोऽत्र द्वित्वम् । भागवृत्तिकृत्त्वाह "शोच्यशोचकसम्बन्धे षष्ठ्यपवादो द्वितीया । सम्वोधने तु 'उपपदवि- भक्तेः कारकविभक्तिबलीयसी'ति प्रथमा । 'पुष्पितास्ते सुगन्धाः । आयाते चैत्रमा दिशि दिशि रुचिरं श्रूयते कोकिलानां हा कष्टं किं करोमि प्रियतमविरहे कामदूतो वसन्तः" कथं कां दिशं गन्तव्यमिति कादम्बरी। 'सभा वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी' इाते गम्या- देः सकर्मकत्वात् कर्मणि तव्यस्य विधानेऽभिहितत्वात् कर्मणि द्वितीया न स्यात् । उच्यते । पदसंस्कारे कर्मणोऽविवक्षायां भावे तव्यप्रत्ययः। उत्त- रकालं कर्मसम्बन्धे द्वितीयेति कश्चित् । तन्न, षष्ठीप्रसङ्गात् । तस्मादुद्दिश्ये- त्यध्याहार्यम् । तत्कर्मेदम् । अथवा 'गत्यर्थकमणि' (२-३-१२) इति द्विती- याग्रहणात् षष्ठीं बाधित्वा द्वितीया। तदहमि' (५.१-११७)ति निर्देशात् 'कर्तृकर्मणोः कृती' (२-३ ६५) ति बाधितत्वाद्वा । एवं 'भ्रान्तं देशमनक- दुर्गविषममिति च । अत्रापि 'नपुंसके भावे कस्योपसङ्ख्यानमिति षष्ठी स्यात् । अपि तु शेषषष्ठया ह्यत्र प्रत्याख्यातत्वाच्छेवविवक्षायां न षष्ठीत्यु- च्यते । तदभावे (++ - षु धायें तत् ?) सिध्यति । अध्वविवक्षायां 'कालाध्वनोरिति (२-३-५) वा द्वितीया ! कथम् 'उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः' इति जातकमाला । उपरिबुद्धीनामुत्तरलबुद्धीनामुपरि चर- न्तीत्यर्थः । एवं चामेडितत्वाभावान्न द्वितीया । यद्वा प्रतिपदोक्तस्य 'उपर्य- ध्यधसस्सामीप्ये (८-१-७) इति कृतद्वित्वस्य ग्रहणम् । अत्र वीप्सायां द्विवचनं कार्यम् । कथं चैत्रं यावच्छीतम् । उच्यते । ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति शिग्रहणस्य प्रयोगानुसारित्वाद् यथा 'बुभुक्षितं न प्रतिभाति किश्चिदि' त्यत्र प्रतिमातियोगे द्वितीया तथा यावच्छब्दयोगे च । एवं 'पुरु- पाराधनमृते' इति महिम्नःप्रयोगः । 'ऋतेयोगे द्वितीये ति कश्चित् । तन्न । 'अन्यारादितरत' (२-३-२९) इति प्रतिपदपञ्चमीवावकहेतोरदर्शनात् । तस्माद् 'द्वितीये ति योगविभागः कर्तव्यः ऋयोगे द्वितीयार्थम् । तथा च चान्द्रं सूत्रं-'ऋते द्वितीया चेति' । कथं 'एतमातं ङितं विद्याद्वाक्यस्मर- णयोरडिदिति, विद्यादिति क्रियायोगापेक्षया अस्तिमिति स्यात् । ..

·४६ दुर्घटवृत्ती उच्चनं । नाम्य विद्यादित्यनेन सम्बन्धः । किन्तु भवतीत्यध्याहार्यम् । कथं (विमतो दिवसात तात्तास्तनश्रीः पूर्वं भवान धरासीदिति । उच्या 'कालभाषाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणामिति कर्मत्वम् । तदर्थ यत्नः कर्तव्य इति उच्यते । सामान्योपक्रमेण विशेषाभिधानात् प्रथमा । 'प्राप्य' इति वाध्याहार्यन् ?) 'विपवृक्षोऽपि संवर्य स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतमिति कुमारः। 'क्रमादमुं नारद इत्यवोधि सः' इति माधः । उच्यते । सम्प्रति भवं साम्प्रतं न साम्प्रतमसाम्प्रतमिति तद्धितान्तमव्ययम् । तथेति- शब्दः कृदन्ताव्ययम् । ततश्च कृत्तद्धिताभ्यामभिहितत्वान्न द्वितीया । 'अव्य- येनाभिहितेऽपि न द्वितीया, 'कृत्तद्धितसमासैः परिसङ्ख्यानमि'त्यस्य सम्भव- प्रदर्शनार्थत्वादिति रक्षितः । कथं तमुधिस्त्रिप्रस्तावे न्यासकृत् परिगणनं स्वीकृतवान् । उच्यते । अभ्युपगम्योक्तं तत् । उपलक्षणे अधिशब्देनोक्ते आधारे सप्तमी, शोण्डादिगणे अन्तश्शब्दस्याधिकरणप्रधानस्योपादानाद् ज्ञापकात् । कथं तर्हि वदन्त्यपर्णामिति तां पुराविद' इति कुमारः, इति- शब्देनोक्तत्वात् । उच्यते । पुराविद इत्यस्मादनन्तरमितिशब्दो द्रष्टव्यः । कथं 'स तैराक्रमयामास शुद्धान्तं शुद्धकर्मभिरिति कुमारः, क्रमेर्गत्यर्थ- त्वाद् ‘गतिबुद्धी'त्यादिना (१-४-५२) कर्मत्वात् तानिति युक्तम् । अत्र क्रमिरवष्टम्भे वर्तते, न गतौ । कथं (वटेवटे वैनवण? शुकवत् पश्यसे मयेति पठनक्रियाव्यापकत्वेन कर्मत्वात् ?) तथा 'मन्ये धातुर्विभाषित' इति मननक्रियाव्याप्यमानत्वात् कर्मणि द्वितीया स्यात् । वाक्यार्थस्य कर्मत्वात् । द्वितीया हि उचाप्रातिपदिकाद्विधीयते । कथं 'वक्ष्यति कर्म- णि द्वितीया' इति वृत्तिः, इतिशब्दाप्रयोगात् । उच्यते । अनुकार्यानुकरणयो- रभेदविवक्षायामर्थवत्त्वाभावात् । कथं पक्त्वौदनो भुज्यते, पचिक्रियायां कर्मणोऽनभिहितत्वे द्वितीयाप्रसङ्गात् । उध्यते । प्राधान्याद्भुजिक्रियापेक्षया आभिहितकर्मत्वात् । एवं च ग्रामो गन्तुमिष्यने, पच्यते ओदनो भोक्तुमि- त्यादि सेत्स्यति । 'ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्ये' ति कुमारः । उच्यते । 'माषाणामश्नीयादि तिवत् शेषविवक्षायां षष्ठी ॥ अन्तरान्तरेणयुक्ते ॥४॥ कथम् 'आवयोरन्तरा वेदिरि'ति, अन्तरायोगे द्वितीयाप्रसङ्गात् । उच्यते । सावधारणावधिम यत्वे द्वितीया कृता । एवं स्वां च मां चान्तरा ·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । डिलुरि'ति । चकार एवार्थ इत्यनुन्यासः । एतच्च पूर्वसूत्राचकारानु- । यद्येवं वैदेहीमन्तरा ऋद्ध' इति भट्टिः । उपते । केचिंदविशेषेण मिच्छन्ति । त्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टायामनध्वनि ॥ १२ ॥ कथं 'महोपकारस्य किमस्ति तस्य तुच्छेन यानेन वनस्य मोक्ष' भट्टिः । यतश्चतुर्थी वेति वक्तव्ये द्वितीयाग्रहणं परामा कृयोगषष्ठी तुमिाते न षष्ठीसम्भवः । उसया । प्रार्थनादिक्रियाव्याप्यमानत्वाद् देः कर्मत्वे क्रियाकर्मणाऽभिप्रेयमाणस्य प्रामादेः सम्प्रदानवे र्थी । प्रार्थनादिक्रियाया अभेदे गमनादेरकर्मत्वे गमनक्रियान्याप्यमा- द् प्रामादेः कर्मत्वे द्वितीयति सूत्रं भाप्ये प्रत्याख्यातम् । च सामर्थ्याभावात् कृयोगषष्ठयस्त्येव । न चैतदर्शने अजां ते ग्राममित्यादौ सम्प्रदानत्वमनभिधानात् । शोभनं ग्रामं गच्छतीत्यत्र द्भेिदाभेदविवक्षायां भेदे क्रियायाः कर्मत्व(म)भेदे ग्रामस्येति न दोषः । वृत्तिदशवृत्तिकृतोक्तं । तदपि प्रभाणयति?) तथा च भट्टिः 'तस्याभि- सायेति । शेषविवक्षायां षष्ठीते पुरुषोत्तमः ।। चतुर्थी सम्प्रदाने ॥ १३ ॥ कथं 'कामस्यास्य विवेकशून्यमनसो मा देहि मुग्धे! बलिम्' । सम्प्रदानमिति चतुर्थ्या माव्यम् । उच्यते । शेषविवक्षायां षष्ठी। 'कुर्वन्ति हितमात्मनः', तथा 'रोगिणां हितमौषधम्' इति वैद्यक- पम् । 'प्रामाघद गुणिनां हिते' इति भट्टिः, 'हितयोगे चतुर्थी वक्त. त वचनाद् । उच्यते । “हितं भक्षाः' (१.४-६५) इत्यत्र 'तदस्य मि'त्यतोऽस्येत्यनुवृत्तिपियति हितयोगे शेषषष्ठ्यपीष्यते । न चास्ये- य चतुर्थ्यन्ततया विपरिणामः कर्तव्यः । एवं च तदस्मै दीयते क्तम्' (४.४.६६) इत्यत्रास्मैग्रहणमिहैव कृतं स्यादिति रक्षितः ॥ १. केचिदिति अस्मिन् पक्षे आदयोरन्तरेत्यत्रान्तराशब्दष्टावन्तो मध्यवर्तिव- शोभनमिति क्रियाविशेषणम् ३. क्रियाया• गमनक्रिया गाः. कर्मत्वमिति तद्धि गम्यमानप्रार्थनादिक्रियापेक्षं क्रियागतं तद्विशेषणेऽपि भविध्यति. प्रामस्येति कर्मत्वमित्यनुषज्यते. बोद्धव्यः.

·दुर्घटवृत्ती नमःस्त्रस्तिस्वाहास्वधालंवषयोगाच ॥ १६ ॥ कथम् 'इन्दुना प्रविभज्यन्ते नमस्कृत्य मुनित्रयम्' इति, नमो- योगे चतुर्थीसम्भवात् । उच्यते । करोतिरत्र क्रियासामान्यवचनत्वात् प्रणतिवचनः । नमश्ाब्दस्तु तद्दयोतकः । अत एव द्योत्यद्योतकसम्बन्धे 'साक्षात्प्रभृतीन्दि च'(१-४-७४) इति गतित्वाद् 'नमस्पुरतोगत्योः' (८-३- ४०) इति सत्त्वम् । एवञ नमस्यत्वान्मुनित्रयस्थ कर्मत्वे 'उपपदविभके कारकविभक्तिबलीयसीति द्वितीया । एवञ्च 'प्रणम्य शितिकण्ठाय' इति कुमारचरितं न घटते । उच्यते । कर्मणां शेषत्वे माषाणामश्नीयादिति षष्ठीप्रसङ्गे 'नमस्वस्तीति (२.३.१६) चतुर्थी । 'क्रियाग्रहणं कर्तव्य- मिति वा । प्रणम्येति विभक्तिप्रतिरूपको निपातो नमःपर्यायो वा । यदा तु नमोऽर्थ एव करोतिक्रियया ब्याप्यमानस्तदा नमसो योगे चतुर्थी । गतित्वं च नास्ति, द्योतकसम्बन्धाभावात् । तथा च भट्टिः ! 'रावणाय नमस्कुर्याः स्यात्सीते स्वस्ति ते ध्रुवमि'ति । तथा 'नमश्चकार देवेभ्यः पर्णशालां मुमोच चेति रक्षितः । कथं 'ममायं प्रभुः' प्रभुमल्लो मला. येतिवद् 'अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य ग्रहणमिति चतुझं भाव्यम् । उच्यते । भाष्येऽत्र द्विधा व्याख्यातम् --- अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य ग्रहणमिति । इहापि यथा स्यात् प्रभुल्लो मल्लायेति । अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य स्वरूपस्य च ग्रहणम् । इह मा भूदलं बाल ! रोदनेनेति । एवं चैकस्य मते प्रभ्वा- दियोगे षष्ठी, अन्यस्य चतुथा । सूत्रकृतापि स्वीकृतमिदं 'तस्मै प्रभवति सन्तापादिभ्यः' (५-१-१०१) स एषां ग्रामणीः' (५-२-७८) इति निर्दे- शाभ्याम् । तथा च भट्टिः । 'नाप्रोथीदस्य कश्चन' । 'पुप्रोथास्मै न कश्चन' । 'प्रोथै पर्याप्तावि' त्यस्य रूपम् ।। कर्तृकरणयोस्तृतीया ॥ १८ ॥ 'नीरन्ध्र गतवति संक्षयं पृषकैर्भूतानामाधिपतिना शिलाविताने' इति भारविः । यतोऽधिपतेः कर्तृत्वकरणत्वे न स्तः, क्तवतोः कर्तरि वि- धानात्, पृषत्कानां च करणत्वात्। गमेयेर्थत्वे अधिपतिरेवोक्तः स्यात् क्तवतुना । उच्यते । हेलौ तृतीया द्रष्टन्या । कथम् 'एकाकिना न !

·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । गन्तव्य यदि कार्यशतैरपि ।[... कर्कटपात्रेणेति पशुरिव पशुः। यद्वा । पशुकर्कटमात्रेणेति वा पाठः । तत्र पशुं पश्येत्यर्थः कारकसहितः सर्वः : कारकसङ्कः ?] कथं 'धनपतिगृहादुत्तरेणास्पदीयमिति भेषः । उच्यते । उत्तरेणेति विभक्तिप्रतिरूपको निपातः । प्रकृत्यादिभ्य उप- सत्यानमिति तृतीया । एकमुनिपक्षे उत्तरेण पथा गत्वेत्यर्थः । एवं ब करणे तृतीया । एनष्प्रत्यये तु 'एनपा द्वितीया (२-३-३१) इति धन- पतिगृहशब्दाद् द्वितीया स्यात् । कथम 'उच्चारणार्थवान्तीवेग भक्ति- रिति कुटादिसूत्रे रक्षितः । उच्चाले । प्रत्यादित्वादित्येव । 'इत्थम्भूत- लक्षणे (२.३-२१) इति वा । कथं प्रभूयते भृत्यः। उपतप्रभुरि- वाचरतीति क्यङ् । कथं 'ग्रामं गन्तुमुपगम्यते देवदत्तः । बुच्यते । 'प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ' (१-३-४२) इति कतरि तङ् । 'वा आशे'ति (३-१-७०)वा श्यन् ॥ सयुक्तेऽप्रधाने ॥ १९॥ कथं 'प्रासोष्ट शत्रुघ्नमुदारचेष्टमेका सुमित्रा सह लक्ष्मणेन' लक्ष्म- णस्य ज्येष्ठत्वादप्राधान्यस्यायुक्तत्वात् । उच्यते । यस्य क्रियामिसम्बन्धः शब्देन प्रतिपाद्यते, तस्य प्राधान्यं तत्रोक्तम् । 'यस्मिन् जाते प्रास्तेति व्यपदेशस्तस्य क्रियाभिसम्बन्धात् प्राधान्यात् शत्रुघ्ने कनीयसि प्रसूते तथा व्यवहारात् तस्य प्राधान्यमिति जयमङ्गला। एवञ्च "शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तटिलालीयत' इति कुमारः । तथोपाध्यायेन साग- तारछात्रा इति सिद्ध्यति ।। विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् ।। २५ ॥ कथम् 'इह भूतले घटो नास्त्यनुपलब्धेः', अस्त्रियामिति निषे- धात् । उच्यते । 'अनुपलब्धेरिति भाष्यकारवचनप्रामाण्याद् 'विभाषा गुणे' इत्यनुन्यासः । अथवा बुद्धिरुपलब्धिज्ञानमिति अभिन्नार्थाः सायद- शेने 1 एवञ्चा(बुध्या विध)भाना उपलब्धियस्मिन्, ज्ञानविशेष इति बहुव्रीहिः । 'विभाषा गुण इति योगविभागाद्' इति 'उणादयो बहुलम् (३१३-१) इलत्र 'प्रकृतस्त्वनुद्दष्टेरि'ति सिद्धये न्यासः॥ II ·दुधैटवृत्तौ अपादाने पञ्चमी ॥ २८ ।। कर्थ 'कटकान्महावाणकं सम्पातयतीति लेखमालिका । 'ल्य- ब्लोपे कर्मण्युपसङ्ख्यानमिति पञ्चमी । कटकमास्थायेत्यर्थः । कथं गृहादारभ्य (भी ह){ यावदिति । तथा 'कुट कौटिल्य इत्यत आरभ्य झुङ् शब्द इति यावदिति वृत्तिः । उच्यते। प्रभृतिपर्यायोऽयमारभ्य- शब्दो निपातः । ततश्च कार्तिक्याः प्रभृतीति भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् पञ्चमी । यद्वा आरभ्यशब्दो ल्यवन्तः : ततो द्वितीयान्ताद् 'आद्यादिभ्य- स्तस्युपसङ्ख्यानम् ' इति तसिः । क्षार्थ विंशतेरधिको द्रोणः। अधिकसम्बन्धे षष्ठया भाव्यम् । उ । 'य-भादधिकमिति' (१-३-९) निर्देशादिति रक्षितः । कथं 'जीर्णमन्नं प्रशंसीयाद् भार्यां च गतयौवनाम् । रणे प्रत्या- गतं शत्रु सस्यं च गृहमागतम् ' । रणादिति युक्तम् । उच्यते । अपादा- नस्याविवक्षायां सप्तमी 'यस्य च भावेने ति (२-३-३७)। कथं प्रशंसीयात, शंसु धातोर्लिडि प्रशंस्यादिति स्यात् । प्रारतीत्यावश्यके णिनिः । प्रशंसाशब्दाद् ब्रीह्यादित्वाद्वा इनिः । इयादिति इणो लिङि रूपम् । 'यदि *नाम कुतो मत्तस्तत् किमर्थ दरिद्रता । दारियादतिमूर्खत्वमहो दुःखपरम्परा' । दारिद्या (दुक्तम ! दित्य)युक्ता पञ्चमी, हेतोरभावात् । उच्यते । ल्यब्लोपे पञ्चमी भविष्यति ॥ अन्यारादितरर्तेदिक्छब्दाञ्चूत्तरपदाजाहिथुक्ते ॥ २९ ॥ कथं पूर्व कायस्येति । उच्यते । तस्य परमाम्रोडतम् (८-१-२) इति निर्देशादवयववाचिना दिकुछब्देन योगे पञ्चम्यभाव इति रक्षितः । कथं 'समुदायिभ्योऽनन्यः समुदायः' । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तवि- ध्यभावाद् । उच्यते । अन्य इत्यर्थग्रहणम् । नसमासस्योत्तरपदार्थप्रधा- नत्वात् तदर्थयोगोऽनुपहत इति रक्षितः । षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन ॥ ३० ॥ कथं 'प्रातिपदिकात् परतः' । उच्यते । नायं विभाषा परावरा- भ्यामतसुच्' (५-३-२९) इत्यतसुजन्तः । कथं तर्हि, परशब्दात् सप्त- म्यर्थे आद्यादित्वात् तसिः॥ * 'नामाकृतोन्मत्तः' कपुस्तके पाठः, ·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः। सप्तभ्यधिकरणे च ।। ३६ ।। कथं 'दात्रेण धान्यं लुनातीति । यो निमित्तमिह प्रयोज- नमभीष्टं, संयोगश्च संश्लेप इति राक्षेतः । ये यूपाय दानिय । इह हि यूपः प्रयोजनं दारुपा अलपोऽया। उचाले । तादर्थ्य विवक्षायां चतुर्थी । कथम् 'अन्तधौं येनादर्शनामिच्छतात्यन्त विति निमित्तसप्तमी ति न्यास:। उच्यते । अत एव निर्देशानिमित्ताने सम्बन्धमात्र वा सप्त- मीति रक्षितः । कथं जन्मजन्म यदभ्यस्तं हानमध्ययनं तपः'। जन्म. नीति युज्यते । उच्यते । जन्मसहचरिते काले जन्मशब्दस्थ वृत्तेः 'काला- ध्वनोः' (२-३-५) इति द्वितीया ! १ (सावाः कर्तृतः पतति?) शयानेन भुक्तमिति । शयनक्रियया भोजन क्रिया लक्ष्यते । उच्यते। चिन्त्यम् अनभिधानादिति रक्षितभाषावृत्ती ।। प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवाचनमात्रे प्रथमा ॥ १६ ॥ कथं 'वृक्षोऽयमिति क्रियाया अमावे कारकत्वाभावादनभिहित- त्वाच । उच्यते । कारकत्वमभिहितत्वं याते भागवृत्तिः । कथं 'मञ्चा: कोशन्ती'ति गौणे प्रथमा । यथा द्रोणपरिमितो द्रोण इत्यत्र परिमाणसव्य- पक्षत्वान्मात्रग्रहणान प्राप्नोतीति परिमाणग्रहणं, तथात्राप्युपचारापेक्षत्वान्न स्यात् । उच्यते । 'वर्णों वर्णेन' (११-६९) इति पशौ उपचारसव्यपे- क्षेऽपि प्रथमा । कथं 'यस्य तस्य प्रसूतस्य गुणवान् स्फूर्जितो नर' इति प्रसूतस्येत्यत्र हि प्रथमा युक्ता । उच्यते । प्रसूतः स इत्येव पाठः।। षष्ठी शेषे ॥ ५० ॥ कथं तदस्मिन्नविकम् (५-२-४५) इति । निर्देशादेवेति रक्षितः । 'अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति वचनात् 'सङ्ख्ययाव्यया- पन्ने (२-२-२५) त्यत्राधिक दशानामित्यत्रोक्ता षष्ठी ॥ कर्तृकर्मणोः कृति ॥ ६५ ॥ कथं 'रक्षोगणं क्षिप्नुमविक्षतात्मा' । तथा धायैरामोदमुत्तममिति भट्टिः। उच्यते । 'तदहमि' (५-१.१७) ति ज्ञापकादस्यानित्यत्वाद 1. इहेति निमितात् कर्मसंयोगे' इत्यत्रेत्यर्थः । दात्रं तु न प्रयोजनम्, किन्तु करणमिति भावः।

·५२ दुर्घटवृत्ती द्वितीया । धायैरिति धेट् पाने' 'श्यायधानु' (३-१-१४१) इत्यादिना णः। युक्। ततस्तृतीयेति रक्षितः। कथं 'कृतपूर्वी कटम्' अनभिहिते कतरि कृत्प्रयोगे षष्ठीप्रसङ्गात् । उच्च । कृद्ग्रहणं न तिच्यावृत्त्यर्थं द्वितीयावि- धानसामर्थ्यात् । ततस्तद्धितव्यावृत्त्यर्थमिति तद्धितप्रयोगे न षष्ठी ॥ उभयप्राप्ती कमणि ॥ ६६ ॥ कथम् 'अङः क्तिना बाधा भवतीति 'स्थागापापचो भावे' (३-३. ९५) इत्यत्र वृत्तिः । तथा 'सुटा सीयुटो पाधा माँ भूदिति 'सुतियोः' (३-४-१०७) इत्यत्र वृत्तिः । 'अकाकारयोः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति नि- यमनिषेधात् 'कर्तृकर्मणोः' (२.३-६५) इति षष्ठया भवितव्यम् । उच्यते। 'अ प्रत्ययात्' (३-३-१०२) इत्यग्रहणस्यात्र प्रश्लेषाद् (१) ग्रहणमिति. रक्षितः । बाधाशब्दे 'गुरोश्च हलः' (३-३-१०३) इत्यकारः ।। तस्य च वर्तमाने ॥ ३७॥ कथं त्वया रक्षितो' 'यत्र शीलित' इति । 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' (३-२-१८८) इत्यत्र चकारेण 'शीलितो रक्षितः क्षान्त' इत्यादेः संग्रहा- दनेन षष्ठया माव्यम् । उच्यते । भूते क्तान्तस्यायं प्रयोगः । भागवृत्ति- कृता तु (पक्तामूलत्यपान्तनमीषाते.)। (म १ त )न्मतेन शेषविवक्षायां षष्ठयत्र द्रष्टव्या । कथं 'दोषाणां विवर्जितम्' । दोपैरिति स्यात्। उच्य- ते। 'नपुंसके भावे क्तस्योपसङ्खधानमिति षष्ठी छात्रस्य हसितमितिवत् । यदि कर्मणि निष्ठा तदा शेषलक्षणैव षष्ठी । दोषाणां सम्बन्धि यद् विव- र्जितमित्यतुन्यासः॥ न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् ॥ ३९ ॥ कथं 'सत्यानुरक्तं नरकस्य जिष्णवा' इति। उकारान्तग्रहणात षष्ठीनिषेधात् । उच्यते । शेषविवक्षायां षष्ठी ॥ १. मा भूत् इत्यस्य स्थाने 'न भवति' इति शब्दकौस्तुभगत एतत्प्रयोगा- जुवादे पठ्यते. १.. 'प्रश्लेषात्' इत्यस्य स्थाने 'प्राथम्याद्' इति स्यात् । तथैव च कौस्तुभगते रक्षिताभिप्रायानुवादे दृश्यते. म ·MA द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम् ॥ ७ ॥ कथं 'स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुने ति माघः, येनोपमा भवति तस्योपमानस्य तृतीयाया 'अतुलोपमाभ्यामिति निषेधात् । उच्यते । सह- विवक्षायां तृतीया । सूत्रं तु षष्ठ्यर्थं सहभावाविवक्षार्थं च । शम्भुनेत्यत्र तु तुल्यार्थस्याप्राधान्याञ्च न प्रतिषेधः ॥ चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितः ॥ ७३ ॥ कथं नित्यं 'गोभ्यः स्वस्ति भूयादिति । उच्यते। 'नमस्स्वस्ती'- (२-३-१६) त्यादौ चकारस्तस्यैव वाक्यस्य समुक्षयार्थः । तेनाशीविवक्षा- यां षष्ठया बाधितत्वाच्चतुर्थीति वृत्तिः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ द्वितीयाध्याये तृतीय. पादः। अथ चतुर्थः पादः। द्विगुरेकवचनम् ॥ १ ॥ कथं 'रुद्रैकादशी ति हरिश्चन्द्रप्रयोगः । समाहाराद्विगावेकादशरुद्र- मिति स्यात् । उच्यते । 'स्तोमे डड्वक्तव्य' इति 'प्रमाणे द्वयसज्' ५-२-३७) इत्यत्र वाच्यम् । रुद्रस्य पूर्वनिपातार्थ राजदन्तादिः कल्प- नीयः । एवं च षोडशीत्यादि । कथं 'पञ्चपूल्य इमाः'। उच्यते । एकशेषो भविष्यतीति रक्षितः । कथमेकपूली । उच्यते ! एकस्मिन्नेव समारोपित- बहुत्वादिति रक्षितः । कथं 'चतुर्दिशीमेघोदयः । उच्यते । 'दिशा वाचा गिरा क्षुधे'त्यजादिपाठात् हलन्तात् टापि । दिशाशब्देन द्विगौ 'भाबन्तो वा' इति पक्षे नपुंसकत्वेन नपुंसकहूस्वत्वे (चतुर्दिशमिति) रूपम् । अन्यत्र पक्षे समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय इति दर्शने एकत्वाभावेऽपि 'द्विगोरि'- (४-१-२१) ति दीप् । चतुर्दिशीति रूपमिति पञ्चगुप्रस्तावे रक्षितः । 'चतुर्दिशीशानवमन्य मानिनी' इति कुमारः। हलन्तस्य दिक्छब्दस्य द्विगौं चतुर्दिगीशानिति वा पाठः॥ ।

·५५ दुर्घटना इन्हश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् ॥ २ ॥ कथं 'ग्रीवाकुक्षिललाटेषु नित्यं स्वेदः प्रशस्यते' । तथा 'मुख- नासिकाभ्यां यो वायुनिष्कामती'ति । उच्यते । दधिपयआदेराकृतिगण- वादिति रक्षितः । 'नासिकास्तनयोध्नीधेटोः' (३-२-२९) इति निर्दे- शादनित्यत्वाद्वा। एकशेषेण वा । शाकपार्थिवादित्वाद्वा । नासिकाया विवरभेदाद् द्वित्वात् । ललाटस्य जात्यपेक्षया बहुवचनम् । एवञ्च 'चन्चु- चरणैाहितैः सिता' इत्यमरः । तथा 'पातितै रथनागाश्चैरिति चण्डी, 'दन्तमुष्टितलैरिति च । साध्याभेदाज्जातिरि त्यस्य परत्वमनभिसन्धायो- तमस्माभिः । अत्र तु प्रकारान्तरं 'दन्तमुष्टितरि ' ति दन्तनिर्मितच्छुरि- कामुष्टिः । केचिद् दन्तमुष्टिवलैरिति कान्तं पठन्ति दन्तमुष्टतलैरिति । अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् ॥५॥ कथं 'छात्रोपाध्यायम् । नानाध्ययनमिति कर्मसाधने अन्यकृता प्रत्यासत्तिरिति रक्षितः । सम्बन्धाभ्यर्हितत्वादुपाध्यायस्य पूर्वनिपातो युक्तः । उच्यते । पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्यत्वादित्युक्तं प्राक् ॥ जातिरप्राणिनाम् ॥ ६॥ कथं 'रजिता नु विविधास्तरुशैलाः' इति भारविः । उच्यते। प्रधानशैला इति शाकपार्थिवादिः ।। येषां च विरोधः शाश्वतिकः ॥ ९ ॥ कथं 'देवासुरैरमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे' इंति भारविः । उच्यते । देवानामसुराणां च कादाचित्को विरोध इति रक्षितः । यत्र द्वन्द्वो विरोध- माचष्ट स विरोधविषयः । न चात्र द्वन्द्वो विरोधमाचष्टे सामञ्जस्यात् ॥ स नपुंसकम् ॥ १७ ॥ कथं 'स्वप्नोदयशशी मायाकारः न तु (१). गिरिसागरविहार' इति समाहारद्वन्द्वे क्लीबत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । संग्रहणं प्रसिद्ध्युपसङ्ग्रहा- थम् । तेन 'युवोरनाको' (७-१.१) इति न क्लीषत्वम् । (न गङ्गा १) द्वन्द्वेन विहारस्य मध्यमपदठोपी वा समासः । नपुंसक एव वा पाठः ॥ १. 'मागरद्वन्दन' इति स्यात् ।

·० द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । सभा राजामनुष्यपूर्वा ! २३ ॥ कथं 'नृपतिसभामगमन वेपमाना' इति कीचकवधे । नृपतिरिति गजपतिवद्, न राजपयाँय इति रक्षितः । यद्वा नृणां पतिर्यस्यां सभाया- मिति बहुव्रीहौ कर्मधारयः । एवञ्चानञ्कर्मधारय'इत्यनुवृत्तेर्न क्लीवत्वम् ॥ परवल्लिङ्गं इन्हतत्पुरुषयोः ॥ २६ ॥ कथं 'गृहस्थूणं, शशोर्णम्' इति वरचिलिङ्गकारिका, अमरलिङ्ग- सहश्च । अनेन परवल्लिङ्गता स्यात् । उन्च्यो । 'असिद्धवदत्रामादि'- (६-४-२२)तिवत् परवल्लिङ्गमिति वतिनिर्देशो व्यभिचारार्थः । लोकाश्रय- वाहा क्लीबत्वम् । तथा च भाष्यं-'गृहसनपूर्वयोः स्थूणोणयोर्नपुंसकत्वम्' इति (बटवर्मित्रशत्रुम् ) रात्राहाहाः पुंसि ॥ २९ ॥ कथं 'गणरात्रं निशा बढ्यः' इत्यमरः । 'अच्अत्यन्ववपूर्वात् सामलोग्नः' (५-४-७५) इत्यत्राजिति सोमनन्दी । अत्रानेन पुंस्त्वं स्यात् । उच्यते । गणशब्दोऽयं बहुत्ववाची समूहवाची च । अत्र बहुत्ववाचित्वे गणानां रात्रीणां समाहार इति समाहारे द्विगौ कृते समासे 'समासान्ता भनवयवा' इत्यस्मिन् दर्शने अकारान्तोत्तरपदत्वाभावाद् ‘अकारान्तोत्तर- पदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यत' इति न सीत्वम् । ‘स नपुंसकम् ' (२-४-१७) इति क्लीबत्वात् पात्रादित्वाद्वा क्लीबत्वमित्यमरकोशटीका । समूहवाचित्वे तु रात्रेर्गणसमासे राजदन्तादित्वात् परप्रयोगे लोकाश्रयत्वात् क्लीषत्वं शतं सहस्रं यथा । तदुक्तं- 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वादिति । तथा च नपुं- सककाण्डे अमरः 'रात्रं प्राक् सश्ययान्वितमिति । गणशब्दस्य 'बहु- गणवतुडति सङ्ख्या' (१.१.२३) इति सङ्ख्यासंज्ञा । एवञ्च द्विरात्र- त्रिरात्रपञ्चरात्रादीनां क्लीबत्वम् । अभिधेयलिङ्गापवादोऽयम् । तेनाहो निर्गतो निरहो वेति रक्षितः । कथं तर्हि द्वयोरहोमवा पूजा 'चहा पूजे'- .. - १. शतमिति । 'शतायुतप्रयुताः पुंसि च सहनः पुंसि' इति सत्यपि पुंस्वा अशासने शतसहस्रशन्दौ क्लीव एव प्रयुज्यते इति लिनुशासनानादरस्थाननिदर्शन- मेतत् ।

·५१ दुर्घवृत्तौ ति स्त्रीत्वम् । 'तत्पुरुषयो'रित्यनुवृत्तेर्द्वन्द्वसाहचर्यात् समासपदार्थाभिधेय- ग्रहणम् । इह तु भवार्थाभिधेयस्तत्पुरुषः । न च टित्वा(नाद)। जीप , 'अनुपसर्जनादि' (४-१-१४)ति प्रतिषेधात् ॥ मपथं नपुंसकम् ॥ ३० ॥ कथम् 'अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति' इति । उच्यते । समासान्तनिर्देशात् । कथं "विपथं कदध्वा कापथः समा' इत्यमरः । 'पथः सङ्ख्याव्ययादरि'ति क्लीवत्वात् । कुशब्दस्याव्ययस्य 'कुम- तिप्रादयः' (२-२-१८) इत्यन गतिसाहचर्थाद् ग्रहणम् । अव्ययत्वं (च! चा)सङ्ख्या(दि)त्वाद् 'विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्चेति चकाराति रक्षितः । "विपथं कदध्वा कापथं समाः' इति वा पाठः कर्बव्यः । तथा कीबलिङ्गकारिका ---'पथः सङ्ख्याज्ययात् परः' इति । 'लिङ्गमशिष्यं लोका- श्रयत्वादिति कश्चित् । 'पथ' इति कृतसमासान्तनिर्देशाद् 'अतिपन्थाः सुपन्थाश्चेति कोशः । अत्र समासान्तत्वं तु(न) न पूजनादि (५-४-५९)ति ॥ द्वितीयाटोस्स्वेनः ॥ ३४ ॥ कथं 'हे रोहिणि ! त्वमसि *शीतकरस्य भार्या एनं निवारय पतिं सखि ! दुर्विनीतम् । जालान्तरेण मम वासगृहं प्रविश्य श्रोणीतटं स्पृशति किं कुलधर्म एषः ॥' एनमिति न स्याद् अन्वादेशाभावात् । उच्यते। 'श्रोणीतटं स्पृशति कि कुलधर्म एष' इति योजयित्वा एनं निवारयति योज्यम् । 'बहुवेणी सानेनां कृष्णां धूमशिखामिवेति वेणी । अत्र एतामिति पाठः कर्तव्यः । अस्तेर्भूः ॥ ५२ ॥ "लावण्य उत्पाद्य इनास यत्नः' इति कुमारः। अनेन भूभावेन भाव्यम् । उच्यते। 'बस गतिदीप्त्यादानेषु' । अस्मादुभयपदिनः । 'केषिदनुप्रयोगादन्यत्रास्ते मावं नेच्छन्ति' इति धातुप्रीपः ।। 1 इति वा' शब्दस्थाने 'इत्येव' इति स्यात्. घालवतीषु भन्या' खपुस्तके पाठान्तरम, । - ·५७ द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः। ब्रुवो वचिः ॥ ५३ ॥ कथं 'प्रेष्यन्नुवोरि' (२-३-६१)ति । लावार्थमज इति वक्तव्ये 'अजी'ति इका गुरुनिर्देशात् । तेन ज्ञापयत्यार्धधातुकीय कार्यमनित्यमिति । सामान्यज्ञापकात् क्विपि न वच्यादेशः । तथा च 'विकृतिः कटके कृता जनैः' (१) इति प्रयोगः । एतदेव 'अजेयंघनपोः' (२-४-५६) इत्यत्र रक्षितेन सूचितं, ज्ञापकसमुच्चये लिखितम् ॥ अजेयंघापोः ।। ५६ ।। कथं 'वीज्यते स हि संसुप्तः श्वाससाधारणानिलैः' इति कुमारः । अनेन वीभावे वीयत इति स्यात् । उच्यते । 'ईज गतिकुत्सनयोरि 'त्यस्य रूपम् । एवं (दीक्षित) ! 'वातवीजनैरिति च ॥ वा यौ॥ ५७॥ कथं 'धवित्रं व्यजनमित्यमरः । व्यजनमिति नित्यं न स्यात् । अनेन पक्षे वीभावात् । उच्यते । 'संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्' इति वार्तिकं सामान्येन प्रकरणे कार्यव्यभिचारार्थमिति व्याख्यातम् । व्यवस्थितविभा- पात्वाद्वा॥ तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ॥ १२ ॥ कथम्- 'चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरिः सङ्ग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता। कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजन्यौघनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः ।। इति वेणी । यतः 'कुर्वादिभ्यो ण्यः' (४-१-१५१) इत्यक्षत्रियवृत्तिकुरु- शब्दात् (सं? सावकाश इति क्षत्रियवृत्तेः 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' (४-१- १७२) इति भाव्यम् । तस्य च तद्राजत्वाल्लुक । तथा च भारविः 'चिराय तस्मिन् कुरवश्वकासति' । उच्यते । 'कुर्वादिभ्यो ण्य' इत्यत्रापि क्षत्रियगोत्रग्रहणानुवृत्तेः सोऽपि क्षत्रियगोत्रवचनादेव । तस्यातद्राजवा- दलगिति भागवृत्तिः । जयादित्यमते तु द्वयोरेकस्मिन् वा 'कुरुनादिभ्यो १. ताजिरः' इति स्यात् । १. 'दक्षिण' इति स्यात् ।

·दुर्घटवृत्ती ण्य' इति कौरव्यशब्दमुत्पाद्य ततः 'तत्र साधुः' (४-४-९८) इति यत् । अकारलोपयलोपौ कृत्वा कौरव्यो दुर्योधनो द्रोणो दुश्शासन इत्यादय उच्यन्तं इति वाच्यम् । यद्येवं 'परस्परं परिरेमिरे कुकुरकौरव- खियः' इति माधः । तथा 'सोऽयं मद्भुजपञ्जरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः!' कच्छादि (४-२-१३३) पाठाद् ‘मनुष्यतत्स्थयोश्च' (४-२-१३४) इति बुञा माव्यम् । उच्यते । शब्दव्युत्सत्तेर्विवक्षाधीनत्वात् । मनुष्याणां कुरुशब्देनाविवक्षितत्वान्न बुञ् । ततश्च तस्येदमर्थेऽण् । जनपदविवक्षायां वाञ् । 'विषयो देशे' (४-२-५२) इति अणि ता(त्पर्या)दिति भाग- वृत्तिः । कथं 'तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः प्रतापं न विषेहिरे' इति रघुः, यतो 'वृद्धेल्कोसले (४-१-१७१)त्यत्र जनपदशब्दात् 'पाण्डोयण वक्तव्य' इति ड्यणि तस्य तद्राजत्वाल्लुका भाव्यम् । रच्यते । पाण्डौ साधवः पाण्ड्याः । तत्र साधुरि (४-४-९८)ति यत् ।। अदिप्रभृतिभ्यः शपः ॥ ७२ ॥ कथम् 'न विश्वसेत् पूर्व विरोधितस्य' इति पञ्चतन्त्रम् । 'आश्व- सेयुर्निशाचराः' इति भट्टिः । पचाद्यजन्तादाचारे विपि लिङि रूपम् । 'गणकार्यमनित्यमिति जयमङ्गला । भूवादेराकृतिगणत्वात् तत्र द्रष्टव्य इति । वृत्करणं तु यजादिसमाप्त्यर्थम् । कथं 'वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते' । अस 'गतिदीप्त्यादानयोरिति भौवादिकस्योभय- पदिनः॥ गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु ॥ ७७ ॥ कथं ‘मा भैः शशाङ्क ! मम सा धुरि नास्ति राहुः' इति । सिषो भावान्मा भैषीरिति प्राप्नोति । तथाच भट्टिः 'मा स्म भैषीस्त्वयायैव कृतार्थों द्रक्ष्यते पतिरिति । उच्यते । आगमशासनानित्यत्वाद् 'अस्ति- सिचोऽपृक्ते' (७-३-९६) इति नेट् । ततो 'हल्ङ्यादिना (६:१-६८) सिलोपेसिचो विसर्जनीयः । अथवा निर्देशे केनचिदाचार्येण भीग्रहणमपि 'माहितम् । 'गातिस्थाधुपाभूभ्यः' (२-४-७७), इति पञ्चम्येकवचनम् । तत ·तृतीयाध्याये प्रथमः पादः । 'एरनेकाचः' (६-४-८२) इति यणादेशे भूभ्य इति निर्देशात् । एतन्मते सिचो लोपे रूपम् ।। इति शरषदेवपिरचितघंटवृत्ती द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । अथ तृतीयाध्याये प्रथमः पादः। : प्रत्ययः॥१॥ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ॥ ७ ॥ कथं 'नदीकूलं पिपतिषतीति' । कूलस्याचेतनत्वादिच्छाया अस. म्भवात् । उच्यते । पदसंस्कारेण । कथं मुमूर्षति । मरणस्यानिच्छा. विषयत्वात् । उच्यते। अतिदुःखितस्य भरणमपीप्सितमिति । तद् दृश्यते 'ईदृशं नाम तदुःखं येनेदं मरणं सुखमिति ।। कर्तुः क्यङ् सलोपश्च ॥ ११ ॥ कथं 'कस्त्वं भो निशि केशवः शिरसिजैः किं नाम गर्वायसे चक्री चन्द्रमुखी प्रयच्छसि स मे कूपी घटीं दोहिनीम्' । उपमानायभावात् क्योऽभावात् । उच्यते । गर्वयोगाद्भवः अर्शआदित्वादचि रूपम् । गर्वः पुरुषः । ततः अगौं गौं भवतीति भृशादित्वात् क्याङि गर्वायते । 'अमिचन्द्रमसि प्रसन्नमहसि व्याकोचकुन्दविषि प्राचीनं खमुपेयुषि त्वयि गते दूरं निजप्रेयसि । श्वासः कैरवकोरकीयति मुखं तस्याः सरोजीयति क्षीरोदीयति मन्मथो गपि च द्राक् चन्द्रकान्तीयति' ।। कथं 'कैरवकोरकीयती'त्यादि । उपमानादाचार (३-१-१०) इति क्यज् विधीयते यथा पुत्रीयतिः च्छात्रमितिान चात्र कैरवकोरकादिकमिव (श्वासाद) यः किश्चिदाचरन्ति, किं तर्हि त एव कैरवकोरकादि यथात्मभावमा- चरन्तीति । अतः 'कर्तुः क्या सलोपश्च' (३-१-११)ति क्यङ् युज्यते ।

·P-1 दुर्घटती उच्चत्ते । आत्मानमित्युपमेयं द्रष्टव्यम् । तदयमर्थः वासः कैरव- कोरकमिवात्मानमाचरति । एवञ्च 'उपमानादाचारे' इत्येव क्यच् । कथं 'प्रायः पुण्यवता देशे शरदियं प्रावृषायते' क्यङ्, प्रावृष्यत इति हि स्यात् । उच्यते । प्रावृषेति तृतीयान्ते 'अयवयमये ति अयतिधातोरयत इति । प्रावृषाशब्दोऽयं टावन्तः । कालप्रमाता शरदा प्रावृषा तु जलार्णवा' इति कोशः । शरदि वर्षति वासव इति । केचित्तु (*वा ?) क्षरं पठन्ति । बाष्पोष्मभ्यामुगुमने ॥ १६ ॥ कथं 'धूमायन्त इवाश्लिष्टा' इति । अनेन क्यडोभावाद् । उच्यते । ‘फेनाचेति वक्तव्यमिति केचित् 'फेनधूमाभ्यामि'ति पठन्ति । चकारानुवृत्तिसाध्यत्वादस्य ! एवं चात्र 'लालायितः फणीति भाष्यकार- प्रयोगः॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ॥ २३ ॥ कथं 'यायावराः पुष्पफलेन चान्ये' इति भट्टिः । गत्यर्थीदनेन नियमात् समभिव्याहारे यङोऽभावात् । उच्यते । 'सर्वे गयर्था ज्ञानार्थी' इति ज्ञानार्थत्वात् ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम् ॥ २४ ॥ कथं 'चरैराचरचञ्चुरे'ति भट्टिः । गत्यर्थत्वादनेन चरेभीवगीयां यङो विधानात् । उच्यते । क्रियागर्दा तत्र विवक्षिता पदसिद्ध्यर्थम् ॥ सत्यापपाशरूपीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्ण- चूर्णचुरादिभ्यो णिच् ॥ २५ ॥ कथं 'लिखापयति वर्णापयतीति कायस्थप्रयोगः । उच्यते। 'अर्थवेदे'त्यादिना (१) आपुग् वक्तव्य इत्याकारे पुकि.वा वक्तव्ये आपुको विधानमन्यत्र भावार्थम् । तेन लिखापयतीत्यादिरिति रक्षितः । आकारे कृते 'अर्तिही' (७-३-३६) इत्यादिना पुक् । कथं 'जुधुषुः पुष्पमालवा' १. 'अर्थवेदसत्यानाम्' इति स्यात् । 'ब्याक्षरम् ' इति स्यात् :

·तृतीयाध्याये प्रथमः पादः । इति, नित्यण्यन्तत्वात् । उच्यते । 'घुषिरविशब्दने' (७-२-२३) इत्य- स्माद् ज्ञापकाद् विशब्दने (वा) णिजिति वृत्तिः । अथवा भौवादिक- परस्मैपदी ॥ हेतुमति च ॥ २६ ॥ कथं 'रामो राज्यमकारयदिति रामायणम् । तथा-~- 'सकल- भुवनराज्यं कारयामास तेन' इति नन्दी । 'दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाह- येदध्वशेषमिति मेघः । 'कोकिला विष्णुरूपेण राजकन्यामजीहरन् । स्वाथै णिजभावात् । उच्यते । विवक्षाधीनत्वाल्लक्षणस्य णिजुत्पत्त्यर्थों हेतु- मद्भावो विवक्षणीयः व्युत्पत्त्युत्तरकालं स्वार्थे वर्तते स्वभावादिति 'थारोहयते हस्ती स्वयमेवे'त्यत्र रक्षितः । 'सकलभुवनराज्यं कारयामासे'त्यत्र तु पादुकायाः प्रयोज्यकर्म ?)र्तृत्वेन हेतुहेतुमद्भाव इति जयमङ्गला । एवं 'कोकिला विष्णुरूपेणे'त्यत्र विष्णुरूपस्य प्रयोज्यत्वात् सिद्धिः ।। गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ॥ २८ ॥ कथं 'गुपितमि'ति । 'गुपू रक्षण' इत्यस्य 'आयादय आर्धधातुके वा' (३-१-३१) इति विकल्पात् गुप्तं गोपायितमिति स्यात् । उच्यते । 'गुप गोपनकुत्सनयोरि'त्यतः निन्दादिषु सनुत्पत्तेरन्यत्र गुपितमिति धातु- प्रदीपटीका | चौरादिकस्य तु गोपितमिति । कथं 'पणायितम्' । पनिना साहचर्यात् स्तुत्यर्थ एवायप्रत्यय इभ्यत इति वृत्तिकृदुक्तत्वात् । उच्यते । कैश्चित् साहचर्यं नाद्रियत इति रक्षितः । तथा च भट्टिः -- 'न चोपलेभे वणिजां पणायान्' इति । कथं 'गां विच्छतीति गोविड्' इति 'च्छ्वोः शूडनुनासिके च' (६-४-१९) इत्यत्र न्यासः । उच्यते । तुदादावस्य पाठसामर्थ्यादायप्रत्ययोऽत्र विकल्प्यत इति केचित् । अन्ये तु तुदादि- पाठसामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादेव शप्रत्ययः । तेन विच्छायन्ती विच्छायतीति नुमो विकल्पाद् भविष्यतीति रक्षितः॥ कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि ॥ ३५ ॥ कथं ददरिद्रौ 'कास्यनेका ग्रहणं चुलुम्पायर्थमिति वचनादामा माव्यम् । उच्यते । 'आत औ णलः' (७-१-३४) इत्यत्र ओकारे कर्तव्ये १. . 'कारयास्मन्मतेन' इति तु भट्टिः ।

·६२ दुर्घटवृत्तौ औकारकरणाद् 'दरिद्रातरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः' इति वचनाद्विषय- भावेनाकारलोपे ददरिद्राविति यथा स्यादित्येवमर्थम् । स च दरिद्रातरामो दरिद्रत्वं ज्ञापयति । कथं 'कासाञ्चक्रे पुरी सौधैरिति महिः । 'कास शब्दकुत्सायाम्' इत्यस्यात्र ग्रहणम् । न च 'का दीक्षावि'त्यस्य ग्रह- णम् । 'चकाशे तीर्णलौहित्य' इति प्रयोगात् । उच्यते । शब्दकुत्सार्थ- स्यैवानेकार्थत्वात् प्रकाशार्थत्वे रूपं युक्तम् ।। इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः ॥ ३६ ॥ कथं 'समीहे मर्तुमान.' इति भट्टिः । उच्यते । 'इन्धिभवतिभ्यां च' (१-२-६) इति कित्त्वं ज्ञापयति इजादिनिमित्त आमनित्य इति न्यासः ॥ कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि ॥ ४० ॥ कथं 'तं पातयां प्रथममास पपात पश्चाद्' इति रघुः । आम्प्रत्यय- स्यैवेति न्यासेऽवधारणात् । उच्यते । पातशब्द उपपदे यातेर्विचि द्वितीयान्तं पातयां, पातं यान्तमित्यर्थः । आसेति अस गत्यादे रूपम् । प्राप्तवानित्यर्थः । यद्वा आम्प्रत्ययान्तस्य क्रियासाधनप्रधानत्वात् तथा- विधस्यैव व्यावृत्तिः । प्रथममिति तु क्रियाविशेषणं न साधनप्रधानम् । एवं 'सम्भावयां राघवमास वृष्टेरि'त्यपि सिद्धम् ।। सतिशास्त्यत्तिभ्यश्च ॥ ५६ ॥ कथं 'समारन्त ममाभीष्टा' इति भट्टिः । यतश्चकारेण परस्मैपदे- वित्यनुवृत्तेः भाष्ये योगविभागो वैचित्र्यार्थ उक्तः । उच्यते । योग- विभागात् परस्मैपदेष्विति केचिन्न सम्बन्धन्ति । केचिदुत्तरार्थं त्वनुवर्त्तत एवेत्याहुरिति रक्षितः ।। कृदतिङ्॥ १३ ॥ कथं 'ककार' इत्यादौ विभक्तिः कारप्रत्ययस्य 'धातोः' (३-१- ९१) इत्यविधानात् कृत्त्वाभावात् । उच्यते । धात्वधिकारे विधान- सामर्थ्याद् बहुलवचनाद्वा ॥ १,' अस गस्यादेरित्यस्य 'अस गतिदीप्ती त्याद्यानुपूर्वीबोधितस्य भसधातो- रिस्यर्थः। - ·तृतीयाध्याय प्रथमः पादः । वासरूपोऽस्त्रियाम् ॥ ९४ ॥ कथं 'नित्यं पचानी'ति । यतो वासरूपेण 'तस्थस्थमिपां तान्त. न्तामः' (३-४-१०१) इत्यमा पक्षे भाव्यम् । उच्यते । 'लिटः कानन् वा' (३.२-१०६) इति वचनालादेशेषु वासरूपविधिर्नास्तीति ज्ञाप्यते । कथं 'कण्डूतिर्वदनादपैति शिरस' इति कण्ड्वादियगन्ताद् 'अप्रत्ययाद्' (३-३-१०२) इत्यकारेण क्तिनो बाधा स्याद् , अस्त्रियामिति वासरूप- विधेनिषेधात् । उच्यते । (तिन्नाबादिभ्यः' इति वचनात्) । 'तदधीते तद्वेद' (४-२५९) इति वचनाद् ज्ञापकाद् भावार्थक्तस्य 'तल्युडि'त्यत्र ग्रहणाद् वर्तमानार्थतेन वासरूपविधिना लडपि भवति । अपरं बहुवा- नोक्तम् ।। अचो यत् ॥ ९७ ॥ कथम् 'अनेन भाव्यं संस्कृतम्' (१)। उच्यते । 'ओरावश्यके' (३-१-१२५) इति ण्यत् ॥ पोरदुपधात् ।। ९८ ॥ कथं त्रिकाण्डे 'जाप्या स्यादघमर्षण' इति । बाहुलकादिति पारायणम् ॥ गदमदचरयमश्चानुपसर्गे ।। १०.॥ कथं 'तेन न तत्र भवेद्विनियम्यमिति 'इन्हना'दि (६-४-१२) सूत्रे वृत्तिः । केवलाद्यत् पश्चादिनिशब्देन समासः । उपसर्गप्रतिरूपको विनिशब्दः । विनियमे साधुर्विनियम्यः । 'तत्र साधुः' (४-४-९८) इति यत्प्रत्यय इत्यन्यः॥ वदः सुपि क्यप् च ॥ १०६ ॥ चकारेण यदपि समुच्चीयते । कथं कर्तरि 'सत्यवद्यो रघूत्तम' इति भट्टिः । कृत्यत्वाद् भावे विधानात् । उच्यते । अर्शआदित्वादच । अथवा बाहुलकात् कर्तरि यदिति । कथमनूधम् । उपसर्गप्रतिरूपकत्वा- दनोः॥ .

·- दुर्घटवृत्तौ एतिस्तुशास्वडजुषः क्यप् ॥ १०९ ॥ कथं 'का ते स्तुतिः स्तव्यपरावरोक्तिः' इति चण्डी, अनेन क्यपो भावात् । उच्यते । स्तवमर्हतीत्यस्मिन्नर्थे 'दण्डादिभ्यो [यत् ' (५-१- ६६) इति यद्] वक्तव्यः॥ ऋहलोर्ण्यत् ॥ १२४ ॥ कथं 'किं किं मां समुपेत्य चुम्बसि बलान्निर्लज्ज! लज्जा कुतो वस्त्रान्तं शठ! मुञ्च मुञ्च शपथैः किं धूर्त निबन्धसे । खिन्नाहं तव रात्रिजागरतया तामेव याच प्रियां निर्माल्ये सति पुष्पदामनिकरे का षट्पदानां रतिः' । जागरतयेत्ययुक्तम् । 'जागर्तेरकारो वा' इत्यकारे ण्यति च जागरा जागति स्यात् । उच्यते । पचायचि भविष्यति । निर्बन्धस इत्यपशब्द एव, निर्बध्नासीति हि स्यात् । अथवा निर्वध्यत इति यका प्रथमपुरुषेण वा पाठः कर्तव्यः॥ ण्वुल्तृचौ ॥ १३३ ॥ कथं 'अधिष्ठक' इति कायस्थोक्तिः ण्वुला अधिष्ठायक इति हि स्यात् । उच्यते । 'आतश्चोपसर्गे' (३-१-१३६) इति कः । ततः स्वार्थे कः॥ दुन्योरनुपसर्गे॥ १४२ ॥ 'क्षपितचमरीबालभारो दवाग्निरि'ति मेघः । 'दवो दावो वना- नल' इत्यमरः । णप्रत्यये दाव इति स्यात् । उच्यते । 'विभाषा अह' (३-१-१४३) इति विभाषापि सम्बध्यते ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती तृतीयाध्याये प्रथमः पादः ॥

·तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः । अथ द्वितीयः पादः। कर्मण्यण् ॥ १॥ कथं 'जातिस्मरौ नूनमिमावभूतामिति रघुः । उच्यते । पचा- घच् । कथं 'कलहंसराममहितः कृतवानिति भट्टिः । उच्यते ! अन्त- भावितण्यर्थत्वात् सकर्मकत्वम् । घनन्तेन वा वैयधिकरण्ये बहुव्रीहिः ॥ आतोऽनुपसर्गे कः ॥ ३ ॥ कथं 'कर्षवि(?)स शैवाललता नदीष्ण' इति रघुः । नद्यां स्नातो नदीष्ण इत्यधिकरणे उपपदे कः, कर्मणीत्यनुवृत्तेः । उच्यते । मूल- विभुजादित्वात् । 'निनदीभ्यां लातेः कौशले' (८-३.८९) इति षत्वविधौ वृत्तिकृता 'सुपि स्थ' (३-२-४) इत्यत्र योगविभागात् प्रत्यय इत्युक्तम् ।। हरतेरनुद्यमनेऽच् ॥ ९॥ कथं तमो(?)ज्योल्लाहरः । उच्यते । हरतेरिति योगविभागे उद्ग- मवृत्तिः ॥ अधिकरणे शेतेः ॥ १५ ॥ 'गिरौ डश्छन्दसि' इति वक्तव्यम् । 'गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी' इति 'गिरीशो गिरिशो मृड' इति च । उच्यते । गिरिरस्याश्रयत्वेना- स्तीति लामादित्वाच्छः । अथवा यजुःक्रतुरिति कर्तव्ये 'अध्वर्युकनु: (२-४-४) इति ज्ञापकात् छान्दसा अपि क्वचिद्भाषायां प्रयुज्यन्त इति रक्षितः॥ चरेष्टः ॥ १६॥ कथं 'प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीमिति रघुः । अधिकरणे इत्यनुवृत्तेः । उच्यते । चिन्यतामिति भागवृत्तिः । 'ट' इति योगविभागो वा (क ? त)- दा कर्तव्यः । मिक्षासेनासहचराद्वा ।। १. कथमिति । कलहंसराममिति रावणगृहविशेषणं कर्मण्यणन्तं मन्यते. रघौ नेयमानुपूर्वी दृश्यते । किन्तु पञ्चमसर्गे 'शैलोपमः शैवलमजरीणां जालानि कर्ष. दुरसा स पश्चात्' इत्यस्यान्य कश्चित् पाद एव 'कर्षन् स शैवाललता नदीष्ण' इत्येवं- रूपतया पठ्यमान उपलब्धः स्याच्छरणदेवेन : 'आनायिनस्तद्विचये नदीष्मान्' इति षोडशे सगै प्रयोगोऽस्ति. ३. 'सहपागद्वा' इति स्यात् , .. K ·६६ दुर्घटवृत्ती पुरोऽनतोऽग्रेषु सर्नेः ॥ १८ ॥ कथं 'पुरस्सरा वामिति भाषावृतिः । उच्यते । पचादिपाठात् सिद्धिरिति केचित् ॥ फलेपहिरात्मम्भरिश्च ॥ २६ ॥ कथम् 'उदरम्भरयश्चकोरा' इति मुरारिः । उच्यते । चकारात् । कुक्षिम्भरिरित्युपलक्षणम् । तथा च चान्द्रं सूत्रम् ‘आत्मोदरकुक्षिभ्य' इति ।। अपे क्लेशतमसोः ॥ ५० ॥ कथं 'भयापहाः' तथा 'पटोलपत्रं पित्तस्य नसितस्य कफापहा' 'अन्येष्वपि दृश्यते' (३-२-१०१) इति डः ॥ अमनुष्यकर्तृके च ॥ ५३॥ कथं 'कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः' । तथा 'ब्रह्मध्नमपि चण्डालम्' । तथा बलभद्रः प्रलम्बघ्नः' । तथा 'शत्रुघ्नो राजा' । उच्यते । मूलवि- भुजादित्वात् कप्रत्यय इति भाषावृत्तिः । पदसंस्काराद्वा । पदान्तरसन्नि- धाने हि मनुष्यकर्तृकता । बाहुलकाद्वा टक् ॥ स्पृशोऽनुदके किन् ॥ ५८ ॥ कथम् 'उत्तार्य ते जलान्यष्टौ लङ्काया उदकस्पृशः' उच्यते । औणादिकोऽत्र किात्ययः॥ ऋत्विग्दधृक्लग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ॥ १९ ॥ कथं 'नीचो वदति न कुरुते' । न्यडिति स्यात् । उच्यते। क्विन्प्रत्यये सति 'अनिदितां हल' (६-४-२४) इत्यनुनासिकलोपे 'अच् प्रत्यन्ववपूर्वादु' (५-४-७५) इत्यत्र 'अजिति योगविभागादच् । 'अच'' (६-४-१३८) इत्यकारलोपः । 'चौ' (६-३-१३८) इति दीर्घत्वे नीच इति स्यात् ।।

·तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः। सत्सूद्विषद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि विप् ॥ ६१ ॥ कथ मनूद्यमिति । 'वदः सुपि क्यप् च' (३-१-१०६) इति क्यबुपसर्गे न स्यात् । इह सुपीत्यनुवृत्तावुपसर्गग्रहणमन्यत्र सुग्रहणे नोपसर्गग्रहणमिति ज्ञापनार्थमिति वृत्तिः । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकोs- त्रानुः॥ क्रव्ये च ॥ ६९ ॥ कथं 'क्रव्यादः' 'अदोऽनन्ने' (३-२-६८), इति सिद्धे क्रव्य- ग्रहणं वासरूपविधाननिवृत्त्यर्थमिति भाष्यम् । उच्यते । कृत्तविकृत्तशब्द उपपदे 'कर्मण्यण' (३-२-१) पृषोदरादित्वात् कृत्तविकृत्तशब्दस्य कन्या- देश इति कश्चित् ।। सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ॥ ८ ॥ कर स्वरिणी' वृद्ध्यभावादिति । स्वेन ईरितुं शीलमस्याः । णिनिः । उच्यते । 'स्वादीरिणोद्धिर्वक्तव्या' । ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु किप् ॥ ८७ ॥ 'न हिमहा हिमहानिकरोऽभवदिति माधः । तथा 'कामहा स महेश्वरः' तथा 'मधुहे'त्यादि । ब्रह्मादिषु हन्तेरेवेति नियमात् । उच्यते। 'बहुलं छन्दसि' (३-२-८८) इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेनियमव्यभिचारा- दिति रक्षितः । 'नहिमहे'त्यादौ नहिशब्दोऽव्ययम् । अभीक्ष्णं न सूर्यों महाहिमहानिकरोऽभवदित्यर्थः । अन्ये वाहुः-- कथं 'वृत्रस्य हन्तुः कुलिशमिति, अनेन किपः प्रसङ्गात् । उच्यते । कालसामान्यविवक्षायां तृच् भविष्यति । एवं 'हिमहे'त्यादौ च 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' (३-२- १७८) इति क्विप् ॥ परोक्षे लिट् ॥ ११५ ॥ कथम् 'अभून्नृपो विबुधसखः परन्तपः' इति भट्टिः । 'अभूदभूमिः प्रतिपक्षजन्मनामिति माघः । उच्यते। पदसंस्कारे भूतसामान्यविवक्षायां 'कृत्तविकृत्तपकमांसशन्द उपपदेऽण्' इति शब्दकौस्तुभः. १.

·६८ दुर्घटवृत्ती लुङ् । एवं च 'कौसल्ययासावि सुखेन रामः प्राक् केकयीतो भरतस्ततो- ऽभूदि'त्यपि । केकयशब्दादुपचारेण दुहितृवृत्तेमपि केकयीति । कथं 'यावद् गिरः खे मरुतां चरन्तीति कुमारः । परोक्षे लिट् । भस्मावशेष- करणापेक्षया यद्वर्तमानत्वं तदध्यारोप्य लट् ! वर्तमाने लट् ॥ १२३॥ 'यथाह धात्र्या प्रथमोदितं वच' इति रघुः । आहेत. वर्तमाने । उच्यते । तिङन्तप्रतिरूपकोऽयमाहेति शब्दः कालसामान्यवचनः । एवं च ‘स मुक्तवति पौलस्त्ये भूयोऽप्याह महेश्वरः' इति कैलासोद्धरणम् । 'परिघोरुभुजानाह हसन्ती स्वागतं कपीन्' इति भट्टिः । कथाभिसन्धानेन वर्तमानविवक्षा यथा 'अद्य कंसो निहन्यत' इति । 'लेखके नास्ति दोष' इत्यत्र नास्तिशब्दोऽयं विभक्तिप्रतिरूपकः कालसामान्यवाची । 'कथं न ज्ञास्यति प्रभुरिति कुमारः । वर्तमाने लृट् । उच्यते । 'प्रत्येकं विनि युक्तात्मेति प्रत्येकमात्मविनियोगात् तदनन्तरं ज्ञानस्य भाव्यमानत्वाल्लुड् “विवक्षावशात् ॥ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ॥ १२४ ।। कथम् 'अपि शाकं पचानस्य' । मुका भाव्यम् । उच्यते । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वान्न मुक् । 'आतो रित' (७-२-८१) इति आदेशो- ऽपि नास्ति, गणकार्यानित्यत्वाच्छपोऽभावात् ॥ स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच् ॥ १५८ ॥ कथम् 'ईर्ष्यालु', 'बुभुक्षालु', 'लज्जालुप्रभृतयः । उच्यते । ईर्ष्यामालातीति 'मृगय्वादि' त्वात् 'कुप्रत्ययः । 'शीतालुरिति शीतं न सहत इति तद्धितः ।। 1 विदिभिदिच्छिदेः कुरच् ॥ १६२ ॥ --. १. उवाच धान्या' इति साम्प्रतिकाः पाठा: * बुभुक्षारिति खपुस्तके न पठ्यते. 1 'कः शी' इति ब. पाठ ·तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः । कथं 'कुलिशं भिदुरं पविरि' त्यमरः । तथा 'संसारबन्धच्छिदुरान् द्विजातीनि ति घोषः । 'करीन्द्रबन्धच्छिदुरं मृगेन्द्रमिति विजयः । 'छिदु- रयादुरयाचितमङ्गना' इति माधः । 'भिदेः छिदेः कर्मकर्तरि चायमिष्यते' इति वृत्तावुक्तत्वात् केवले न स्यात् । उच्यते । छिदिभिदेः 'कर्तरि चेति वामनोक्तत्वात् । अत्र 'कर्मकर्तरि चेति चकारोऽपि केवलेऽपीति लिङ्गम् ॥ सनाशंसभिक्ष उः ॥ १६८ ॥ कथं 'सन्तः प्रणयिवाक्यानि गृहन्त्यननुसूयव' इति मीमांसा- वार्तिकम् । अनुसूयशब्दः कण्ड्वादियगन्तः । नास्यात्रानुस्मरणम् । उच्यते । 'डुप्रकरणे मितवादिभ्य उपसङ्खयानमिति हुः ॥ विन्दुरिच्छुः ॥ १६९ ॥ कथं तैलबिन्दवः । उच्यते । * शस्वृप्णिहित्रप्यसिवसिह- निक्लिदिबन्धिमनिभ्यश्च' (उ. सू) इति चकाराद् विद्यवयवेजोऽप्यु- प्रत्ययः ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च ॥ १८८ ।। कथं त्वया ज्ञातो वधाद् भीत' इत्यादि । 'सत्यपि सम्भवे बाधनं भवतीति वर्तमानात् क्तेन भूते क्तस्याभावाद वर्तमानात् ते च 'क्तस्य च वर्तमान' (२-३-६७) इति षष्ठी स्यात् । उच्चत्ते । अपशब्द इति पदे भागवृत्तिः । 'अस्ति च सम्भवो यदुभयं स्यादिति भूतिक्तेनापि भाव्य- मित्यन्यः । ‘मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इत्यनुक्तसमुच्चयार्थश्वकारः ॥ 'शालितो रक्षितः क्षान्त आक्रुष्टो जुष्ट इत्यपि । रुष्टश्च रुषितश्चोभावमिव्याहृत इत्यपि ।। १. वामनेति । तदीये हि काव्यालङ्कारे 'भिदुरादयः कर्मकर्तरि कर्तरि चा (५-३-३८) इत्यभिधानाद् इत्यर्थः । वृत्तिवाक्यगतश्चकारोऽप्येवमभिप्रायक इत्याह अत्रेत्यादि. २. बिदीत्यादि । 'बिदि अवयव' इत्यानुपूर्वीबोधितादपि धातोप्रत्ययो जायत इति तात्पर्यम् . - n-HNAL 'प्रहस्निहनजनसिवसिहनिष्ठायिवयितनिभ्यश्च' इति क. पाठः, 'तक्तान्तेना'. पाठ..

·दुर्घटवृत्तों हृष्टतुष्टौ तथाक्रान्तस्तथोभी संयतोद्यतौ । कप्टं भविष्यतीत्याहुरमृतः पूर्ववत् स्मृतः ॥' तथा सुप्तः शयित आशितो लुप्त इत्येवमादीनां वर्तमाने वृत्तिः । वर्तमानक्तेन भूतात् *क्तस्य बाधनमिष्यते। तेन त्वया ज्ञातो मया ज्ञात इत्याद्यचिकित्स्यमिति भागवृत्तिरिति भाषावृत्तिः । कथं भूते ते सति 'त्वया शीलितो मया ज्ञात' इति, बुद्धयर्थत्वाद् वर्तमानक्तेन भूतक्तस्य बाधनात् । अत एव 'कस्य च वर्तमाने' (२-३-६७) इति षष्ठी न भवति । यदि वर्तमानक्तस्य ग्रहणं स्यात् तर्हि तस्य च वर्तमान' इति षष्ठी स्यात् । कालदुष्टा एवापशब्दा (इति) भागवृत्तिः । कथं 'कलहंसराममहितः कृतवानिति यमकं महित इति, अनेन भूतक्तस्य बाधनात् । चिन्त्यम् । चिन्ता चात्र 'मतिबुद्धि' इत्यादिना वर्तमानकाले ह्यप्राप्तः क्तो विधीयते। यस्तु भूतविहितः स मत्यादिभ्यो भवत्येव । भूतक्तस्तु (न) बाध्यते मत्या- दिक्तेन । (तेन) वर्तमानकाले भूतेऽपि । ए(तत्तु के तु)तक्रकौण्डिन्य- न्यायेन मत्याद्यर्थेभ्यो भूते यः क्तः प्राप्तः, स वर्तमानक्तेन बाधितव्यः । तेन (वर्तमाने?) मत्यादिभ्यो भूतक्तो नास्ति । एतच 'क्तेन च पूजायाम्' (२-२-१२) इत्यत्रानुन्यासकृतोक्तं विस्तरेण । अत एवाह 'उपज्ञाते' (४-३-११५) इति तृतीयासमर्थात् 'तेन प्रोक्तम्' (४-३-१०१) इत्यादि- कारकात् प्रत्ययं कुर्वताचार्येणैव ज्ञापितं मत्यादिभ्यो विहितस्य क्तस्य योगे तृतीयासमासो भवत्येवेति तेनेश्वरज्ञापितमिति निर्देशादेवास्ति मत्या- दिभ्यो भूतेऽपि क्त इति । अत्र प्रकरणे तक्रकौण्डिन्यन्यायेन यदुक्तं तदनुन्यासकारेण दूपितमिति । कथम् ‘इष्यते ज्ञायते' इषिप्रभृतिभ्योऽनेन वर्तमानक्तेन लड्बाधकेन भवितव्यम् । नचात्र वासरूपविधिः । 'क्तल्युट- तुमुन्खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्तीति । उच्यते । 'ल्युट्तुमुन्नि'त्यत्र + ल्युटा साहचर्याद् भावे (क्तस्य ग्रहणं) न वर्तमानक्तस्य । ततश्चात्र वासरूपविधेरप्रतिषेधादिषिप्रभृतिभ्यो युक्त एव पक्षे वर्तमाने लट् । एवं क्तल्युटो (त्र इषो ? स्तूपादा)नं चिन्सम् । तथा हि नपुंसके पनि हास- मिति मा भूत् । तन्निवृत्तिः पुनरेकेनैव क्तेन ल्युटा वा शक्यत इति । 'क्तान्तस्य' ख. पाठः 1 'ल्युट्सा' ख. पाठः- w ·तृतीयाध्याये तृतीयः पादः। किराते 'श्रियः कुरूणामि'त्यत्र विदितो (ज्ञाने ज्ञानस्य वेशो नास्तीति नीते?) एतत् कथं या वता तेन न भाव्यम् । मधनं घटते । अत्र 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः' (३-४-१) इति विद्यते, यथाग्निष्टोमयाज्यस्य पुत्रो जनिता । अयथाकालोक्ताः प्रत्ययाः साधवो भवन्ति । न्यग्भूतवर्त- मानकालशक्ति (रिति ? विदि)क्रियासमभि व्याहारवानिति भूतवृत्तिक्रियाया योगात् क्तोऽपि भूतकालवृत्तिर्भवति । इति शरणदेविरचितदुर्घटवृत्ती तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः । mainamummyvan अथ तृतीयः पादः। उणादयो बहुलम् ॥ १ ॥ भावे ॥ १८ ॥ कथं 'मन्दाकिन्याः पयश्शेषमिति कुमारः । तथा 'शेषाण्यहौषी- दिति भट्टिः । दन्ति(१) 'शेषेति कीर्तितेति शाश्वतः । शेष समानमिति । 'घनजबन्ताः पुंसी'ति भाप्याद् , घनपोः (रबि ? 'पुमानि')त्याधिकारिक- सूत्राच । उज्यते । प्रायिकमेतदिति ‘ग्रहवृदृ' (३३५८) इत्यादौ न्यासः । भावेषु घनं प्रति पुंस्त्वमुक्तं, करणादिघनन्तस्य नानालङ्गतेति वल्लभः । यत्तु 'नद्याः शेषस्ये' (६३-४४) त्यत्र राक्षतेनोक्तं शेषशब्दस्यावशिष्ट- लिङ्गत्वादिति, तत् परिशिष्टार्थे द्विलिङ्गाव्यभिचाराद् इहालोपित्वात् कथं भागमिति सिद्ध्यताति(१) । कथं 'सर्वे पदा हस्तिपदे प्रतिष्ठिता' इति, क्लीबत्वात् पद(शब्दम्य) । उच्यते "तैले च तैले++सं प्रविष्टं घृते च मांसे च बलं प्रविष्टम् । भव्यासु नीचासु मतिः प्रविष्टा सर्व पदं हस्तिपदे प्रविष्टमि"ति पाठः कर्तव्यः ॥ 'वता न क्तेन भा ख. पाठः. 1 धात्तु घ' ख. 'भिवाच्यवा' का पाठः. - --- -- ख. पाठः.

·હાર दुर्घटवृत्ती परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः ॥ २० ॥ कथं 'वुञ्छणादि'(४२-८०)सूत्रे 'सप्तदश प्रत्यया' इति वृत्तिः । तथा 'तितोऽष्टादश प्रत्यया इति । उच्यते । पदसंस्कारे ॥ उपसर्गे रुवः ॥ २२ ॥ कथं 'भीषणारावगद्गदमिति । उच्यते । भाषार्थत्वाद् वृतुवृधु- भाषार्थी' इति चुरादिपाठाणिचि ‘एरच ' (३-३-५६) ॥ श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे ॥ २४ ॥ कथं 'प्रादुर्भाव' इति । प्र, आङ्, दुरित्युपसर्गसमुदायस्याप्युपसर्ग- त्वादनेन घना न भाव्यम् । उच्यते । 'उपसर्गप्रादुर्व्यामस्तिर्यपर' (८-३-८७) इत्यत्रोपसर्गग्रहणं कृत्वा यत् प्रादुर्ग्रहणं करोति तद् ज्ञापयति नात्रोपसर्गकार्यमिति । कथं 'प्रभावः' । प्रकृष्टो भावः प्रभाव इति वृत्तिः । कथं 'नयो नीतः' । उच्यते । संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वाद् वृध्यभावात् ॥ उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः ॥ ४९ ॥ कथं 'पतनान्ताः समुच्छ्या' इति । उच्यते । 'विभाषाडि रु- प्लुवोः' (३-३-५०) इत्यतो विभाषाग्रहणानुवृत्तेः ॥ एरच ॥ ५६ ॥ कथं 'परिमलं कस्तूरिकार्द्र धनुरिति । एरजन्तो ह्ययं क्रियावचनो गौणवचनो वा । तत्र द्रव्यसामानाधिकरण्यमयुक्तम् । उच्यते । असा- धुरेवायं परिमयः कस्तूरिका धनुरि'ति पाठः । अर्शआद्यचि स्त्रीलं स्यात् । कथं 'भयनं भीरि'ति 'भीत्रार्थानाम्' (१-४-२५) इत्यत्र न्यासः । कथं भीतं शिशुना, वर्षणं वृष्टमि'ति । 'अज्विधौ भयादिग्रहणं नपुंसक- तादिनिवृत्त्यर्थमिति वचनात् । उच्यते । कादिनिवृत्त्यर्थमिति प्राप्ति- मात्रोद्भावनस् । तेन वासरूपविधिना ल्युडपि भवति । न च 'तल्युट्- तुमुन्खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्तीति वाच्यं, कादिना धनाविति(?) एतस्य १. तु इति 'पट-पुटे'त्यादिषु वृधुपर्यन्तेषु रुधातुरपि माठ्य इत्यभिप्रायः, ·--- तृतीयाध्याये तृतीयः पादः । ७३ सामानादिति भीमार्थानाम्' (१-४-२५) इत्यत्र रक्षितः । एवं च २४ परिविभाषामाध्यत्वादस्य वाक्यस्य । ज्ञापकं चात्र 'भयभीतभीति- पीमिरिति वरव्यालति । तथा 'वृषभो वर्षणादिति भाष्य ।। ऋोरम् ॥ ५७ ॥ कर 'अतिशयो भर' इत्यमरः, भृतोऽदीर्घान्तत्वात् । उच्यते ('च छ' इति कचादेदीपीन्तत्वात्) । कथं रूपावतारप्रक्रिया' ! । रणाविकरणकोः 'अवे तृस्त्रोध' (३-३ १२०) इति । - 'अवतार बधाः' । उच्यते । बाहुलकाद् पमिति वृत्तिकारः । सय करोरुदन्तसुसलप्रारं निपेते' इति माधः, सरदीर्धान्तत्वात् । असा बहुवचनाद पाने संज्ञापूर्वकत्वाद् ध्यभारे गुण इत्यज्यः ।। प्रहनिश्चिगमश्च ॥ १८ ॥ कथं 'कण्ठे स्वयंग्राहनिषक्तबाहुरिति कुमारः । 'ग्राहं गता- स्तत्र कथञ्चिदन्ये इति । उच्यते । बाहुलकत्वाद् धञ् । यद्वा ग्रह एव ग्राहः प्रजादित्वादण् । कथं परिवारशतैर्वृत' इति, सामान्यग्रहणाद् । असे । परिवारयति परिवारः । क तर्हि 'परीवारौ पर्यभूतां तथापि मानिति अहिः । धमि सति 'उपसर्गस्य घन्यमनुष्ये बहुलम् ' (६-३. १२२) इति दीर्घत्वात् । उच्यते । बाहुलकाद् भावे पनि वृद्धिः, दीर्घः । कथं 'क्रियते सारसङ्गहः' 'हलश्च' (३-३-१९१) इति करणाधिकरणयो- धनापो बाधनात् । उच्यते । 'करणाधिकरणयोश्च' (३-३-११७) इति ल्युटा घञ् बाधितः , सोपि 'हलच' इति घना, ततश्च वासरूपविधिना- यथा ल्युट् , तथा तद्विषये वासरूपविधिना अबिति । भवति 'क्तल्युट्तुमु- न्खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्तीति । तत्र भावल्युटो प्रणमिति 'प्रत्यय'- सूत्रे 'एरच्' (३.३.५६) इत्यच् प्रवर्तत इति इन्दुनोक्तम् । रक्षितेन तु सामान्येन ल्युट् गृहीतः । तन्मते बाहुलकादच् । कथं 'याच्या मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा' इति मेषः । 'धनजपाः पुंसी'ति पुंस्त्वात् । उच्चशे। प्रायिकत्वमस्योक्तमेव । कर्मणि वा अप । अव्ययं वा। तदुक्तं 'देवादीप्सितजामात्रोर्वरं श्रेष्ठे पुनस्त्रिषु । मैनागिष्टे भवेत् क्लीवमन्ये वाहुस्तदव्ययमिति ॥ १. 'दिवाकल्पित' इति कोशयोः पाठः स चाशुद्धा. २. 'मातानिध्ये' इति कोशयोः पाठः स चाशुद्धः, , PAN ·दुर्घटवृत्ती व्यधजोरनुपसणे ।। करण: शुभ मानशिकाराविनिया ! मापायला 'तुजा मापाथों इति अन्तित्वादु धना भदोऽनुपसर्गे ॥ ६७ ॥ को 'गादो मद' इत्यमरः । उuru । राक्ष भास्त्रोक्छन्दास' (६.३.९६) इति निर्देशात् । 'स्वन (६.३.६२) इति वाहणा- वृत्तेर्व्यवस्थितविभागावित्रागादिति स मास्थयोलिनान्यः । 'भ' 'अर्कतीर चं कारके' (३-३-१९) इलनुवृतः कर्तसम्भवात् ने च (१) कर्तरीत्यन्यः॥ सङ्घोही गणप्रशंसयोः ॥ ८६ ॥ कथं 'दमित्वाप्यरिसङ्घातानिति भट्टः । उते। 'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते' इति । (घात)यते ।। उपसर्गे वोः किः ॥ ९२ ॥ कथं. 'विश्वविधिरि त्यमरः । 'भावे अकर्तरि च कारके' इत्य- नुवृत्तेः कर्तर्यसम्भवात् । न च कर्तुः करणत्वविवक्षायां भविष्यति, ल्युटा बाधितत्वात् । न च वासरूपविधिः । 'तल्युट्तुमुन्खलर्थेषु वासरूप- विधिर्नास्तीति 'समर्थ' (२-१-१) सूत्रे रक्षितः । उच्यते । बहुलवचनात् कर्तरि किः ॥ स्त्रियां क्तिन् ॥ १४॥ 'ग्लाज्याहाभ्यो निः' कथं 'म्लानिः' । बाहुलकात् । पुरुषोत्तम- देवस्तु 'ग्लाज्याहाभ्य' इत्यत्र म्लैधातुमपि पठति ॥ ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च ॥ १७ ॥ कथं 'कीर्तना' । उच्यते। बाहुलकाधुच् ।। 'नच' इत्यस्य स्थाने 'बहुलवचनात् ' इति पाठो भवेत् Pram MP-was- ·७५ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः। बजयजो वे क्या ।। ९८॥ कर्थ यष्टिः । उच्यते । बाहुलकाद्वानरूपविधिना । अस्थिया- मित्यल्पार्थे नञ् ॥ संज्ञायां समजनिषद्धनिपतमनविदानशीभृत्रिणः कथी भायो । उच्यते। स्वभावादावे क्यप् । तेन 'भृञोऽसं. ज्ञायाम् ' (३-१-११२) इति कर्मणि क्यपि भृत्या । संज्ञायां तु व्यति भायति वृत्तिः । पार्थ 'भृतिवेतनम् । उच्यते । कर्मजि भृतौ (३.२. २२) इति निर्देशात् । कथं समासमितिसंसदः । उच्यते । बाहुलकादि ना कितन् । 'इट किट कटी मतावित्यत्र इगतावित्यतो था ! रार्थ 'मतिः । कथ भासुतिः' । उच्यते। 'मतिबुद्धीति, (३-२-२८८) रजः-- कृष्यासुति' (५-२-११२) इति निर्देशात् अप्रत्ययात्॥ १०३॥ कथं 'कण्डूतिर्वदनादपैति शिरस' इत्युदात्तः । कण्ड्वादियगन्ता- दनेनाकारप्रत्ययात् । इयते । द्विविधाः कण्ड्वादयो धातवः प्राति- पदिकानि च । तत्र प्रातिपदिकल्योतिशब्देन दे दीप्तौ वृद्धौ वा वृत्तेन कण्डवा अतिरिति षष्ठीसमासेन साधुः । यद्येवं कथं 'न पदान्त' (१-१-५८) इत्यत्र तिन्प्रत्यये वलिलोपस्योदाहरणम् । उच्यते । न्यासकृता 'सियां क्तिन्निति यदुक्तं, तत् 'कृत्यल्युटो बहुलम् ' (३-३- ११३) इति स्वीकृत्य । तथा चापशब्द' एवायम् । बहुलपचनावा तिनिति रक्षितः । भाषावृत्तौ तु क्तिन्नन्तेन । कथं प्रथना (1) उच्यते 'क्तिन्नामादिभ्य' इति क्तिनि ने पैवं क्तिनाबाधितत्वादु 'अ प्रत्यवाद' इत्यप्रत्ययो न स्यात् ।(या)वता क्तिन्नात्यन्ताय पावकः, यथा 'व्यव- स्थायामसंज्ञायाम् ' (१-१-३४) इति निर्देशात् । 'स्थागापापचो भावे' (३-३-९५) इति क्तिना नाङ् बाध्यते । औणादिको वा द्रष्टव्यः । कथं 'शोभा', अगुरुमत्त्वात् । उच्यते । 'शुभशुम्भ शोमार्थ इति निर्देशात्, १. कथं प्रथनोच्यते' इत्यस्य स्थाने 'कण्डूयेत्यनेनोच्यते' इति पाध्यामिति भाति, २. न चैवं इति एतद्वाक्यादौ पाव्यम् । --- ·दुर्घटवृत्ता चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद्वा । अथवा पवायम् । लोकाश्रामस्थ बीत्वम् । अथ 'पीडा' 'पीड अवगाहन' इति चौरादि का त - श्रन्थ' (३-३-१०७) इति युचा भाव्यम् । उसले । “आधातुके' (६-४-४६) इति विषयसप्तम्यां णिची लोप “गुरोच' (३-३.१०३) इत्यकारप्रत्ययः । परसप्तम्यां तु वा तेन । 'कुरुराजनिर्दयनिपीउनामयादि' ति माघः ॥ षिद्भिदादिभ्योऽङ् ॥१०॥ कथम् ‘उपलब्धिः' । लभेः वित्त्वात् अङा भाया । उच्च । रः क्तिनि रलयोरेकत्वस्मरणात् । लभेराबादित्वात् क्तिन् । कांगत् पुनः 'हुलभ प्राप्तावि' त्यषितभेनं पठन्ति । तन्मतेनाव्याहतपेव क्तिमा बाहुल्यात् क्तिन्निति भाषावृत्तिः। धार्थ क्षान्तिः' । उच्यते । देवादिकादषितः । कथं 'सपक्षः परभितिकृद्' इति मावो विदारणायें , 'अन्यत्र तु भित्तिः भिदा विदारणे' इतीष्टेः । उरूपते। प्रायिकम् उपानिय जना . “धारा प्रपतने धृतिरन्ये त्यस्य प्रायिकत्वाद् । बहुलवचनाद्वा क्तिन् । 'सपक्षः परभेदन' इति पठन्ति । कथं 'मृजान्वयाः स्नेहमिव त्रवन्तीः' इति भट्टिः। उच्यते। मिदादेराकृतिगणत्वात् 'चिन्तिपूर्जिकाकुम्निवर्चश्व' (३.३.१०५) इति चकाराद्वा । एवं स्पृहा चुरा राजेति । यद्वा चुरेति 'छत्रादि' (४-४-६२) पाठाद् , आरुजेति 'रुजार्थानामिति (२-३-५४) निर्देशात् । भृष्टिरिति 'मृजू शौचालकारयोरिति चौरादिकात् क्तिन् । आतश्चोपसर्गे ॥१०॥ कथं 'प्रमितौ प्रमे'त्यमरः । 'श्रीनिर्मितिप्राप्तधुणक्षतकवणीपमा- वाच्यमलं ममाजेति माघः । उच्यते । बाहुलकात् क्तिन्निति भाषावृत्तिः। ण्यासश्रन्थो युच् ॥ १०७ ॥ कथं 'दंष्ट्रातुला' । उच्यते । 'अतुलोपमाभ्या' (२-३-७२) इति निर्देशात् । कथं पाचयतेः 'पाक्तिः' । उच्यते । बाहुलकात् ॥ 'परमिन्दक' इत्यप एवं तु कोशमास्ति . २. पर इल्यपि माघकाव्यम्याख्यायां पाठ दृश्यत.

·तृतीयाध्याये तृतीयः पादः । रोगाख्यायां बुल बहुलम् ॥ १०८ ।। 'वर्णात् कारः । अन्य ‘एक्कार', 'हुंकारेणैव तमिति वर्ण- सगुदायात कारप्रयः। कालका यजा वा समानः । 'रादिफः' । कई 'रकारादीन् वर्णानिति कल्पएञ्चिका ! उच्ने । कचिदपवाद- विषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तते । ल्युट् च ॥ ११५ ॥ कास् 'इतिकरणो विवक्षार्थः (इंति) 'तत्र तेनेदमिति सरूपे (२.२-२७) इत्यत्र वृत्तिः । 'इतिकरणो हेताविति 'एकाचो द्वे (६-१-१) इत्यत्र न्यासः । यति । क्रियः इति करणशब्दः । 'कृत्यल्युटो बहुलम् ' । (३-३-१९३) इति ल्युट् । 'स ते करोतु कल्याणं यस्यैते पञ्च भूषणा' इति । उच्यते । 'क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च' (३-२. १५१) इति युचि पुल्लिङ्गोऽयम् ॥ ईषवःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ॥ १२६ ।। कथं 'दुर्योधन' इति । उच्यते । केवला ण्यत् (१)।। आतो युच् ।। १२८ ॥ साथ 'दुर्विज्ञेयपि धर्म श्रद्दधात्युदारपीरिति प्रयोगः । वासरूप- विधिर्नास्ति, 'क्तल्युट्तुमुन्खलथेष्विति वचनात् । उच्यते। दुःखेन ज्ञेय- मिति प्रादिसमासः॥ लिनिमित्ते ला क्रियातिपत्तौ ॥ १३९ ॥ कथं 'लज्जा तिरबां यदि चेतसि स्यादिति । उच्यते । क्रिया- तिपत्तेरविवक्षितत्वात् । विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधानं कारण- मित्युक्तम् ॥ प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च ॥ १६३ ॥ कशा 'इदानीं करिष्यासि' इदानीमेवेति प्रेषणस्य वृत्तत्वात् कृत्य- लोड्भ्यां भवितव्यं सर्वलकारापवादत्वात् । उच्यते । पदसंस्कारे साधुः । एवं 'श्वो गमिष्यसी त्यादिरपि साधुः ॥ * ण्यति'क.पा. । 'प्रथमं का * 'रेसिडम् - खपाठ ·७८ दुर्घटवृत्तौ माङि लुङ् ॥ १७५ ॥ कथं 'भा भवतु तस्याः पापमिति । ४ । माश आवेष्यति । कथं 'माच्छादयामीति रूपावतारः ।। पद- संस्कारे ॥ इति शरणदेवविरचितदुपैंटवृत्त तृतीयाध्याये तृतीयः पादः। - * मनुष्य पान धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः ॥ १ ॥ समानकरीकयोः पूर्वकाले ॥ २१ ॥ कथम् 'अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविष्यति । मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा ।। इति रधुः । तथा 'कूपोदके मुखं दृष्ट्वा सद्यस्तुध्यति कशवः । स्नादा सुखं भवति । मासेन भुक्त्वा तुष्टिः स्यात्' । भिन्नकर्तृकत्वात् : उन्य रिशत- स्येत्यध्याहार्यमिति भाषावृत्तिः। यद्वा 'अनाराध्ये ति तु हेतुमाणिजन्तात् । प्रजैव प्रयोजककनी। कथं 'केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं शुद्धं प्रवृत्तम् । उच्यते । वृतेरन्त वितण्यर्थत्वायुद्धनित्यनिहितं कर्मति अमानकर्तृक- तेति रक्षितः । कथं 'कणेहत्य पयः पिबति', 'उदरं पूयित्वा- भुङ्क्ते' , समानकालत्वात् । अध्याते। 'कणेइत्य' इत्याशिलापनि वर्तनानन्तरं यत्पानं तदपेक्षया पूर्वकालत्वादिति 'कणेमनी' (१-४.६६) इत्यत्र रक्षितः । 'चक्षुषी निमील्ये'त्यत्रांद्युपसङ्ख्यानादिति भाषावृत्तिः । कथं 'कृत्वा विप्रकुलं व्रजतीति, नपुंसकहस्वत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । तुमर्थेऽस्य विधानात् कर्तृल्लीबत्वस्याविधानाद् गुणत्वादिति रक्षितः । १. 'चक्षुषी निर्माल्य इसनीत्याद्युपसङ्ख्यानपूर्वकाल वाइ' इत्येवमात्मकादि- त्यर्थः । 'भास्यं ज्यादाय स्वपिति चक्षुषी सम्मील्य हसतीत्युपसल्यानमपूर्वकास वाद्' इति काशिका. .

·तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः । धो, 'समानपूर्व' (७-१-३७) इत्यत्र न्यासे कसरि क्त्वाप्रत्यय उत्तः । पररवानिशानाधिकरणनिर्देशपरं तदिति रक्षितः । कथ 'पूर्वापारी यानिशी स्थित इति । अयूजकालत्वात् । उच्यते । स्थितः विचार इत्यर्थः । अध्न स्थित दति पुरुषोउनदेवः ॥ अन्यत्रकथमित्थं सिखाप्रयोगश्चेत् ॥ २७ ॥ या अन्यथा मारला गतः' । तथा "कर्ष कृत्वे ति । अनेन मुल नावात् । सो कृता चोलिन्' । अन्यथा कृत्वा परिहता' इति माया वारूपावधिना बा ! रूपधिकारात् परेण वासु- रूपविधिः मासिक इति रक्षितः ।। कवाषुि चमाविण्यप्रयोगः ॥ ७ ॥ काय अघुपत् स्वपोषमिति भट्टिः, यतोऽनुप्रयोगः पश्चात्प्रयोगः। अनुशब्दोऽयं समीपवाची । 'अनुर्यत्समया' (२-१-१५) इतिवत् ॥ कर्तरि कृत् ।। ६७ ॥ चय * 'स्वस्थे को वा न पण्डितः । स्वास्थ्य इत्यत्रार्थः । 'सुपि रथ (३-२-४)इत्यत्र सुपीति योगविभागात् कः । 'आखूत्थं वर्तत' इति वत् । 'सुस्थे(१)को वेति पाठः ॥ तयोरेव कृत्यक्तखलाः॥ ७० ॥ कथं 'फलानामाशितः' इति 'पूरणादि (२-२-११) सूत्रे वृत्तिः। अश्नातेः सकर्मकत्वात् कर्तरि तो न स्यात् । उच्यते । 'आशितः कर्ता' (६-१.२०७) इति स्वरसूत्रे निपातनात् कतरिक्त इति भाष्यम् । अवि- वक्षितकर्मत्वादकर्मकत्वे कतरि क्तः। आपूर्वत्वाद् दीर्घ इति वृत्तिः । एवं 'गुरौ भक्त' इत्यादौ गुरोः कर्मणोऽधिकरणत्वेन विवक्षितत्वादकर्मकत्ले कर्तरि क्तः। भक्तियोगादा अर्शआधषन्तः । एवं 'भुक्ता ब्राह्मणाः' । 'वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सामित्यजन्तः। 'पतिप्रतिबद्धे यत्र पिबतिवान्तावितण्यर्थः । पायित इत्यर्थः । कथं भवितव्यप्रियसङ्गमं वपुरिति कुमारः, कर्मणोऽभावात्। १. 'सुखे. इति वा स्वास्थ्ये' इति वा पाठो भवेत् । 'सुख' को (?) ख. पाठः ·1 - ८०. दुर्घटवृत्ती उच्यते।' प्रामाजिरमा आमा रुपाणी शयति । उ । 'कृत्यल्पुटा बहुल' (३-३-११३) संपकरण ! कथं 'सोमनाथवन्धुमहं नतो जगदीश्वरामिति, कृष्णं श्रित' इति कतार कः । उच्यते । नमनं हि गतिगेड इति वशेषिकाः, यदाहुः 'भ्रम- णाकुञ्चनप्रसारणो ज्वलनजमनादयो गतिविषया' इति । सेवाप्यर्थगते. नाश्रयणात् प्राप्तिर्गतिरवत्ति कार्याकर्मक' (३-४-७२) त्यादिना क्तः ।। टित आत्मनेपदानां देने ॥ ९ ॥ की कतारी कार' इति माटेरेत्वम् । । तिटरेवर आदेशौ जातौ । लक्षणाभावात् । यहा 'थासः से (३-४-८०) इत्यत्र सकारादेशे कर्तव्ये एकारान्तादेशो ज्ञापयति आदेशादेशानां टेरेत्वं नेति ! शेरते श्रयन्त इत्यत्र तु लादेशस्यैकदेशादेश इति टेरेदम् । एत्वे कृते वा अदादेशः ॥ एकः॥८६॥ कथं लोटि 'जयतीति प्रक्रिया । अनभिधानादिति केचित् । न, भाष्यादौ प्रत्ययानुक्तत्वात् , 'जयतु जयतु भट्टा' इति न(मि)सन्धाने दर्शनात् । नच प्राकृतानुशासनमस्ति । किञ्च तुशब्दस्थानिकत्तातच दृश्यते ॥ 'उत्पन्नसर्वमानल्यो नष्टनिश्शेषचेष्टितः । स्वायगम्यनयः कोपि जयताद्राज्ञो महाचरः' ।। नित्यं ङितः ॥ ९९॥ का 'मातः ! किं विदधाम' इति कुट्टनीमतं, 'लोटो लङ्वद्' (३-४-८५) इत्यतिदेशेन 'नित्यं हित' इति सलोपप्रसङ्गात् । उच्च्यते । 'लोटो लवदि'त्यत्र वृत्तौ 'विदो लटो वा' (३-४-८३) इत्यतो वामह- णानुवृत्तेरडादिव्यावृत्त्यर्थं व्यवस्थितविभाषाश्रयणादत्रापि न सलोपः । सलोपे च पदान्तेषु बहुलमिति गुरुत्वे द्विभात्रता । 'विदधीमहि इति वा पाठा कर्तव्यः ।। ने(मि)सन्धानं नाम किमपि प्राकृतकाव्यं स्यात्, wan-en...

·चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः। यामुट् परस्मैपदेषूदात्तो डिंञ्च ॥ १०३ ॥ कथं 'जिघांसन्तं जिघांसीयादिति, जिघांसधातोलिडि तिपि यासुटि जिघांस्यादिति स्यात् । उच्यते । 'जिघांसी त्यावश्यके णिनिः । 'इयादि'तीण्धातोर्लिङ् ॥ इति सदेवनिचितबुटतो तृतीयाध्याये चतुर्थ पारः ॥ খ খাদ্য অখনঃ বাঃ! यापप्रातिपदिकावं ॥१॥ अजाधतष्टाम् ॥ ॥ कथं त्वं ब्राह्मणी ति. त्वादेशे लोपे च राष्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'अलिङ्गे युष्मदस्मदी' इति भाष्यात् । कथं तर्हि 'युष्मदस्मत्तिडव्ययमिति लिङ्गादिसंग्रहे त्रिलिगकाण्डशेषे अमरः । उच्यते । लिङ्गसामान्यपरं हि तत् । अथवा 'शेषे लोप' (७-२-९०) इति टिलोपो व्याख्येयः । तदुक्तं- 'टिलोपष्टाबभावार्थः कर्तन्य' इति । 'भ्यसोऽभ्यम्' (७-१-३०) अभ्यं वा कार्यः । कथं 'वृत्तौ' 'हनावि'त्यत्रादादेशे न टाप् । सन्नियोगविधानादिति चेन्न, सर्वनामविष(व योविदि ? यवदिह) सन्नियोगाभावात् । उच्यते । 'अच पेः' (७-३-११९) इति तपरनिर्देशो लक्षणान्तरायातदीर्घनिवृत्त्यर्थः । तेन टाब भावी न भविष्यतीति भावः । 'गर्भवद्यावादयो भवन्तीति ज्ञा- पकतुल्यत्वाद् असर्वविषयत्वात् । भाष्यकारस्तु सन्निपातलक्षणपरिभाषाया- माहन का सेत्यत्र सबिपातलक्षणपरिभाषा न क्रियत, 'न यासयोः' (७-३-४५) इति निर्देशात् । तिनोक्तत्वादिति नोच्यते, भाषाशब्दे 'गुरोश्च हलः' (३-३-१.३), इत्यकारप्रत्ययेनोक्तत्वात् टापोऽभाव- प्रसङ्गात् ॥ १. नोच्यत इति वृत्ताविमादौ टावभावः स्त्रीत्वस्य फिनोक्तत्वादिति कैश्चिदुव्य. मानं समापानमस्माभिर्नीच्यत इत्यर्थः. ---- ---- ·८२ दुर्घटवृत्तौ ऋन्नेभ्यो ङीप् ॥ ५॥ कथं 'नप्ता कुमारी' । उच्यते । भागदृत्तिकृन्नप्तृशब्दं स्वसादौ पठितवान् । तेन 'न षट्स्वस्त्रादिभ्यः' (४-१-१०) इति डीपो निषेधः । कथं तर्हि 'नत्री पौत्री सुतात्मजे'त्यमरः । उच्यते । ये स्वस्त्रादौ न पठन्ति तन्मतेन ॥ उगितश्च । कथं 'करिष्यमाणा पचमाना ब्राक्षणी' । उगिल्लक्षणष्टिलक्षणश्च डीप प्राप्नोति । उच्यते । यासुटो ङित्त्वेन झापितं लकाराश्रयं धानु- अन्धाश्रयं च कार्य लादेशे न स्वीक्रियते ।। टिड्ढाणस्यसज्दनमात्रच्तयपठकठककरपः ॥१५॥ कथं 'सहचरीमशङ्कः पुरुषायुषमिति भट्टिा, अधिकरणोपपदाभा- वात् । 'चरेष्ट' (३-२-१६) इत्यस्याभावे पचाद्यच् । उच्यते। 'मिक्षासेना- दायेषु च' (३-२-१७) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाप्रत्यय इति जयमङ्गला। गौरादिपाठादित्यन्यः । कथं 'मधुपी भ्रमरी' । 'गापोष्टक' (३.२-८) इत्यत्र 'सुराशीथ्वोः पिबतेः' इति नियमात् टगभावे मूलविभु- जादित्वात् कः, ततश्च टाप्रसङ्गात् । उच्यते । 'जातेरस्त्रीविषयाद्' (४-१-६३) इति डीम् । कथं त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी'ति चण्डी। 'स्थेशभासे' (३-२-१.५) ति वरचि टापा भाव्यम् । तथा च भारविः 'विन्य- स्तमालमहौषधिरीश्वराया' इति । उच्यते । 'अश्नोतेराशुकणि' इति वरटि 'ईचोपधाया' इत्यनुवृत्तेरीत्वे डीप् । कथं लवणा यवागूः । 'लव- णाल्लुग्' (४-४-२४) इति ठको लुकि डीप स्यात् । उच्यते । बत इत्यनुवृत्तस्य टिदादिभिर्विशेषणाद् वर्णाश्रयाद् वर्णाश्रयविधौ प्रत्यय- उक्षणं नास्तीति डीवभावः । एवं 'श्रवणा रात्रि'रिति । श्रवणेति "विभाषा फाल्गुनीश्रवणे (४-२-१३) ति सूत्रनिर्देशादपि । कयं 'किङ्कराः चियो । 'कृषों हेतुताच्छील्ये' (३-२-२०) ति विधानात् । तामैक्षन्त ·चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः। धनं सभ्या दुशासनपुरस्सराम् ' इति आरविः, 'पुरोऽग्रता श्रेषु सर्ते" (३.२.१८) इति विधानात् । उच्यते। पचायच् कार्यः पदसंस्कारे॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ॥ १९ ॥ कथं यद्यसौ कूपमाण्डूकि तवैतावति कः स्मयः' इति भट्टिः । अत्र कौरव्यसाहचर्यादपत्यप्रत्ययान्तो माण्डूका माण्डूकायनीति युज्यते । उच्यते । भण्डूकस्य भार्येति 'तस्येवम्' (४.३ १२०) इत्यर्थे । जयमङ्गलायां तु 'ढक च मण्डूकाद' (४-१.११९) इति चकारादुक्तः ॥ वयसि प्रथमे ॥ २० ॥ कथं 'बालामबालेन्दुमुखीं बभाषे' इति रघुः । उच्यते । अजा- दिपाठात् । एवं वत्सा । कथं 'कन्येति । 'कन्यायाः कनीन च' (४-१- ११६) इति निर्देशात् ॥ षिद्गौरादिभ्यश्च ॥४१॥ कथं 'पा क्षमा' यथा स्तनन्धयीत्यत्र धेटष्टित्त्वाद् छीप, तथा वित्त्वात् तत्र ीष् स्यात् । उच्यते । पित्त्वस्याविधौ चरितार्थत्वात् समुदायार्यवानुपपत्तेः ।। वोतो गुणवचनात् ॥ ४ ॥ कथम् 'अनन्यगुास्तव केन केवलः' इति माषः । अनेन जीषि समासे 'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति कप स्यात् । उच्यते। शीषोऽभाव- पक्षे अनन्यगुर्वा इति पाठः । समासान्तानित्यत्वाद्वा । भो अनन्य ।। विष्वोः सम्बोधने, 'सर्वमिदं जनार्दनः' इति दर्शनात् ।। बाहादिभ्यश्च ॥ ४५ ॥ 'कृदिकारादक्तिन', 'सर्वतोऽक्तिनादित्येके' । कुट्टनीमते 'वश्व- कवृत्त्यो वेश्या', भक्तिम इति निषेधात् । उच्यते। वृतेः 'इक कृष्यादिभ्य' इतीयन्तात् । यता 'वधकवृत्ता' इति पाठः । (विसर्गश्रवणार्थः) ।

·दुर्घटवृत्तौ इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुला- चार्याणामानुक ॥४९॥ कथं 'ब्रह्माणी'। ब्रह्माणमनितीति अनितेः कर्मण्यम् । एवं राज- कुलानी । 'ब्राह्मी तु भारती भाषा' इत्यमरः। तस्येदमर्थे अणि 'बाझोs- जातौ' (६-४-१७१) इति लोपः । कथं 'भिक्षुणी' । उच्यते । मिर्धा भिक्षुत्वं नयति प्राप्नोतीति विपि 'कृदिकारादक्तिन' इति डीः ।। तादल्पाख्यायाम् ॥५१॥ कथम् 'अक्षरलवक्षिता जिहा' । उच्यते । लवशब्देनाल्पत्वस्यो- कत्वादिति रक्षितः॥ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ॥ ५४ ।। कथं 'शुभाङ्गी' । उच्यते । चकारात् ।। न कोडादिबढ़चः ॥ ५५ ॥ कथं 'कल्याणकोडी' । उच्यते । क्रोडाशब्दोऽत्रोपात्त इति न्यास उक्तम् । तेन कोडशब्दात् कल्याणकोडीति रक्षितः ॥ ऊकुतः॥५॥ कथं सपदि वारिषरारवभीरवः' इति माधः। तथा 'विशेषास्त्व- अना भीरुः कामिनी वामलोचने त्यमरः । उच्यते । 'हतो मनुष्यजाते.' (४-१-६५) इत्यनुवृत्तौ (तद)विवक्षायां नो । ऊरूत्तरपदादौपम्ये ॥७॥ कथं 'पीवरोरु ! पिबतीव बहिणः' इति कुमारः। औपम्याभावादो- प्रवृत्तेः । उच्यते । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति गुणाभावात् । अप्राणि- जातेश्वारज्ज्वादीनामुपसङ्ख्यानम् ' इति ऊरशब्दादूचि बहुव्रीहिः ।।

·चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः। ८५ कथं 'पाश्चकपालो भागः । कथं 'पाञ्चकपालीयमिदम्' । उच्यते । विभाषानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् । 'चातुरर्थिकञ्चैवर्णिक' इति अध्या- स्मादिपाठसामर्थ्यात् ! चातुरर्थिक इति 'कथादि' (४-४-१.२)पाठ- बलादिति रक्षितः । 'चातुर्विद्य' इति द्विगुत्वात् । चतुर्विधा विद्या इति विवक्षितः । 'चतस एव विद्याश्चातुर्वैद्यमि'ति । 'अनुशतिकादि'- (७-३-२०)त्वात् । प्राग्दीव्यतीयत्वादा ॥ अत इ॥ ९५॥ कथं वसुदेवस्यापत्यं 'वासुदेवः' । उच्यते । 'ऋष्यन्धकवृष्णिकु- रुभ्यध' (४.१-११४) इखण् वृष्णित्वात् । कथं 'शौरिः' । 'वाह्वादि' (४-१-९६)वादिञ् कचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गप्रवृत्तेर्वा । एवं सावर्णि- रित ॥ स्त्रीभ्यो ढक ।। १२० ॥ कथं 'ज्ञातेयं कुरु सौमित्रे! भयात् त्रायस्व राघवम् ' इति महिः । उच्यते । बाहादित्वादि । कथं सापत्नो प्रातेति । उच्यते । शिवायण (४-१-११२) ॥ यचः॥ १२१ ।। कथं 'पार्थों धनञ्जयः पृथाशब्दात् शिवायण ॥ कौसल्यकार्यािभ्यां च ॥ १५९ ॥ कोसलशब्दात् मूलप्रकृतेरेवापसे फिप्रत्ययसन्नियोगेन सुडागम इति वृत्तिः । कथं 'तर्हि उपलम्भ्यामपश्यन्तः कौसल्यायनिवल्लभाम्' इति भहिः । न घसौ कोसलस्यापत्यमिति रक्षितः। उच्यते । 'इतो मनुष्य- जाते.' (१-१-६५) इति उपन्तात् कौसल्यायनीशब्दाद् युवापत्ये बकि तस्य 'अब्राह्मणगोत्रमात्रायुवप्रत्ययस्योपसङ्ख्यानमिति लुकि 'लुक तद्धित- लकि' (१-२-४९) इति श्रीप्रत्ययनिवृत्तौ ॥ जनपदशब्दात् क्षत्रियादा ॥ १५८ ॥ 1. प्राग्दीच्यतीयत्वादिति. इक इति शेष::

·दुर्धटतो कथ 'केकय्युपज्ञं बत बनर्थम्', 'ऊचुस्तथान्ये भरतस्य मायां धिक् केकयीमिति भट्टिः । तथा 'प्राक् केकयीतो भरतस्ततोऽभूदिति । केकयस्थापत्यं स्वीति अनेनानि 'धत्तश्व (४-१-१७७) इति लुको 'न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः' (४-१-१७८) इति निषेधे 'केकयमित्रयुप्रल- यानाम् ' (७-३-२) इतीयादेश आदिवृद्धौ कैकेयीति स्यात् । तथा च रघु: 'कैकेयि! कामाः फलितास्तवेति । उच्यते। केकयशब्दो मूल- प्रकृतिरेवोपचारात् स्त्र्यपत्ये वर्तते इति न्यासः । शारिवादिषु पथ्यते । तेन छीन् ।। वृद्धत्कोसलाजादाभ्यङ् ॥ १७१ ।। 'पाण्डोर्जनपदात् क्षत्रिवाद ड्यण् वक्तव्य' इति व्यणि कयं पा- हवाः । तस्येदमर्थे अणू ॥ इति शरणदेवविरक्तिदुर्घटवृत्ती चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः॥ ------ अथ द्वितीयः पादः। तेन रक्तं रागात् ॥ १॥ बानो - 10 त्रा मुख्य इति ! पॉपी रात्रिरितिवद्विशेषविहित- स्वाल्लुपा न भवित उच्यते । अन्तरालाद्विशेष्येण सामानाधि- करण्ये अविशेष इति न निषेध इति रक्षितः ॥ आप्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् ॥ २२ ॥ कथम् आग्रहायणो मासः' । 'आग्रहायणी पौर्णमासी' । 'सा- स्मिन्नि (४.२-२१)त्यनुवृत्तौ नित्यं ठको भावात् । उच्यते । आन- हायण्या अयमिति तस्येदमर्थे अण् । पूर्वनिपातव्यभिचारादा ठकोऽनित्य- स्वादौत्सर्गिकोऽण् ॥ ब, पाम .

·चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः । सास्य देवता ।। २१ ॥ कथम् 'ऋद्धं हि राज्यं पदमैनहुः' इति पहुः । यावता देवतासम्प्रदानविषयेऽण् इष्यते : उप : मोति ।। सोमाटर आरोऽपि कथम् 'अपेतयुद्धानिलिने (-२-२४) इत्यनुवृत्तेः । उच्यते । सोमवार तृप्तिहेतुत्वाद् उपचारात् सोम एक सवात सुंकुमारे सोमदेवत' इत्यमरः॥ सङ्ग्रामे प्रयोजन यो: 3 कथं 'भारतो अन्धः सझामे विधानात् । उच्यते । भारतान् 'अधिकृत्य कृते अन्थे' (४-३-८७) इत्यण् । ग्रन्थानां भूयस्त्वेन महा- भारतम् ॥ ऋतूक्थादिसूत्रान्ताहुक् ॥ ६॥ कथं 'चातुर्विद्यः' । उक्थादित्वात् रुका हि भाव्यम् । उच्यते। कृतलब्धक्रीतकुशलार्थे अणो 'द्विगोलुंगनपसे' (४-१-८८) इति न लुक्, चतुर्विधा इति मध्यमपदलोपिसभासत्वादद्विगुत्वात् । अत एव 'विद्या चानक्षत्रधर्मत्रिपूर्वेत्युक्थादिगणसूत्रे प्रत्युदाहरणं वृत्तौ त्रैविध इत्यु- क्तम् । अध्येतरि चातुर्विधिक इति ठको गणपाठा(दिति? दपि) न कुमुदनडवेतप्तेभ्यो इमतुप् ॥ ८७ !! कथं 'पुरी माहिष्मती द्विष' इंति माषः ! महिषाञ्चेति वक्तव्य- मित्यनेन ड्मतुपि महिष्मतीति स्यात् । महिष्मत्या साध्यं भावे (१) बर्थेऽण् ॥ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु ॥१५॥ कथं 'सरलासकमातजनैवेयस्फुरितत्विष' इति रघुः । अनेन उकानि १. 'सुन्दरे सोमदेवते' इति तु अमरकोशे पाठः, २. विद्या.च नाक्षत्र धर्मसंसर्गत्रिपूर्वा इति वृत्तिः. ३. महिष्मत्यास्तत्र भवेऽऽ' इति पाठ स्याह, -- ।

·दुर्घटवृत्ती
अवेयकमिति स्यात् । उच्यते । 'ग्रीवाभ्योऽण् च' (४-१.५७) इति
ढकनि अवेयकम् , अणि तु अवेयमिति भवति ।
धुप्रागपागुदक्मतीचो यत् ॥ १.१॥
कथं 'प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्या' इति कुमारः, अनेन यतो
भावात् । उच्यते । अव्ययात् कालवचनाद् अस्मात् परत्वात् ट्युटयुला-
विच्छन्ति । कथं तर्हि 'प्राच्या वृत्तिवि'ति शास्त्रारम्भे न्यासः ।
उच्यते । सध्वाथै यता॥
इञश्च ॥ ११२
कथं 'पाणिनीयं शास्त्रम्' । पणिनोअत्यमित्यण् । 'गाथिविदषि-
केशिगणिपाणिनश्च' (६-४ १६५) इति प्रकृतिभावे पाणिनशब्दादपत्यार्थे
इजि पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थे त्वनेनाणा भाज्यम् । उच्यते । भणतो
नास्ति गोत्राधिकारात् । 'वृद्धस्य च पूजायाम् (४.१-१६५) इति युव-
संज्ञया चात्र गोत्रसंज्ञा बाध्यते । तथा च 'प्रोक्ताल्लुक्' (४-२-६४)
इत्यत्रोक्तं --'पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थे वृद्धाच्छे पाणिनीयमिति । यद्वा
पाणिनेन प्रोक्तमित्यणन्तादेव च्छः । पाणिनिरपि पणिनोऽपत्यं भवत्येव ॥
वृद्धाच्छः ॥११४॥
कथं 'कातीयश्चेष्टसिद्धय' इति, कतशब्दस्यावृद्धत्वात् । उच्यते ।
कतशब्दाद गर्गादिपाठायञ् । 'यमियोश्च' (४-१.१०१) इति फकि
कात्यायनशब्दाद् 'वृद्धाच्छ:' (४-२-११४) इति च्छे विषयीभूते 'फक-
फिनोरन्यतरस्याम्' (४-१-९१) इति फको लक् कातीयः कात्यायनीय
इति ॥
धूमादिभ्यश्च ॥ १२७ ॥
कथं 'दाक्षिणापथी वृत्तिः' । शेषे धूमादित्वाद् बुनि दाक्षिणा-
पथिकेति भाव्यम् । उच्यते । क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तत
इति तस्येदमर्थेऽण् ॥
मनुष्यतत्स्थयोqञ् ॥ १३ ॥

·चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः। ८९ कथं 'सैन्धवो मनुष्यः' कच्छादौ सिन्धुशब्दोक्त्यानुवृत्तौ अनेन बुनि सैन्धवक इति हि स्यात् । उच्यते । अभिजनेऽर्थे 'सिन्ध्वपकराभ्यां कन् (४-३-३२) इति मनुष्यवृत्तेः 'अणौ च' (४.३.३३) इत्यणि अनि वा सैन्धवः ॥ महादिभ्यश्च ॥ १३८ । कथं 'लुब्योगाप्रख्यानाद्' (१-२.५४) इत्यत्र 'स्वकीयस्य प्रत्या- ख्यानमिति न्यासः, यतः 'कुक् जनस्य परस्य चेत्युक्तं वृत्तौ । उच्यते । अत एव न्यासात् स्वार्थिककन्प्रत्ययान्तस्वकाहोऽत्र द्रष्टव्यः । परस्य चेति चकाराद्वा स्वशब्दस्यापि कुक् । तथा च चान्द्रं सूत्र - 'स्वपर- जनदेवराज्ञां कुक् चेति । केवलात्तु स्वशब्दाद् अणि सौवमिति । तथा 'द्वारादीनां च' (७-३-४) इत्यत्र वृत्तौ सौवमित्युदाहृतम् । 'स्वीयमिति तु 'तस्मै हितम्' (५.१५) इत्यर्थे 'प्राक् क्रीताच्छ।' (५-१-१)। 'नान्त- रीयक'शब्दस्यान्तराशब्दाद् गहादिवेन च्छप्रत्यये नन्समासे स्वार्थिकः कन् । पाठसामर्थ्यात् नमः प्रकृतिभावः ।। इति शरणदेवपिरचितदुर्घटवृत्ती चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः। युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च ॥१॥ कालाहञ् ॥ ११॥ कथम् 'अनुदितौषसराग' इति किरातः । तथा 'शार्वरस्य तमसो निषिद्धये' इति कुमारः । उच्यते। कालादिति योगविभागादण् । 'विभाषा रोगातपयोः' (४.३-१३) इति विभाषानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- वाद्वाण । 'क्वचिदपवादविषयेऽपीति वा तस्येदमर्थे अण् । वृत्तिकारादिभिः प्रतिपादितत्वात् प्रागुक्त एव वा ॥ 'राद्यप्रति' ख. पाठः. -m- ·दुर्घटवृत्ती सायंचिरंपाहणेप्रगेऽव्ययेभ्यष्टयुटशुलौ तुट् च ॥ २३ ॥ कथं 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरिति । उच्यते । 'अ साम्प्र- तिक' (४-३-९) इति निर्देशात् । अध्यात्मादिवाट्ठञ् । 'इसुसुक्तान्तात् क' (७-३-५१) इत्यपि नास्ति, अत एक निर्देशादिति 'येषां च' (२-४-९) इत्यत्र रक्षितः । कथं 'शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्य' इत्यमरः । 'कालादिति योगविभागादण् । 'अव्ययानां अमात्र टिलोप' इत्यपि नास्ति, 'बहिषष्टि- लोप' इत्यनेनास्यानित्यत्वज्ञापनात । कथन अकम्माद्भवमाकस्मिकम् । उच्यते । अकस्माच्छन्दाद्विभक्तिप्रतिरूपकान्निपातादध्यात्मादिपाठानि टिलोपः । कथं 'दधतः पुरातनमुनेमुनितामिति(मायः १) 'पुराणप्रोक्तेषु' (४-३-१०५) इत्यनेन टयुट्युलोर्वाधात् । उच्यते । 'अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति टयुटगुलौ च । 'बाधकान्येव निपातनानि भव- न्तीति भाष्ये स्थितम् । पुरातनमुनरि'त्यादयः कालदुष्टा एवापशब्दा इति भागवृत्तिः । नैतत् तथा, यतः 'पूर्वपदात् संज्ञायामगः' (८-४३) इत्यत्र भाष्य एवोक्तम् 'अणुगयनादिभ्य' (४-३-७३) इति निपातनादृगयनमिति सिद्धे 'अग' इति प्रतिषेधो ज्ञापयति अवाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति । तथा च जाम्बवतीविजये पाणिनिनोक्तम् - 'अस्ति प्रतीच्यां दिशि सागरस्य वेलोमिगूढे हिमशैलकुक्षौ । पुरातनी विश्रुतपुण्यशब्दा महापुरी द्वारवती च नामा' || इति द्वितीयसर्गे, 'अनेन यात्रानुचितं धराधरैः पुरातनं साजलतं महीक्षिताम् । ददर्श सेतुं महतो जरन्तया विशीर्णसीमन्त इवोदयश्रिया' ॥(१) इति चतुर्थे , 'त्वया सहार्जितं यच्च यच्च सख्यं पुरातनम् । चिराय चेतसि पुरस्तरुणीकृतमद्य मे' ॥ इत्यष्टादशे । कैयटेन तु पृषोदरादित्वात् सिद्धिरुक्ता । 'सर्वादीनि सर्व नामानि' (१-१-२७) इत्यत्रोक्तम् ।। १. माघ हत्यसातम् । 'किरातः इति पाव्यम् .

·चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः। धद्ब्राह्मणप्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्यातादृक्॥७२॥ कथं शास्त्रे भवं शास्त्रांच, यच्चात् उको भावात् । उच्यते । 'तत आगतः' (४-३-७४) 'तस्वेदम्' (४-३-१२०) इति वा अण् । तदन्ताच्छः । एवं वार्तनिति च ।। अधिकृत्य कृते अन्थे ।। ८७ ॥ कथं 'ज्योतिष शास्त्रम्, अनाणि वृद्धितम्भवात् । उच्यते । संज्ञापूर्वविधैरनित्यत्वा वृद्ध्यभाव झते सुभूतिः । ज्योतींषि नक्षत्राणि अस्य सन्ति गणनीयत्वेनेत्यशैआद्यच् । सोहचर्यात्तु वासवदत्ताख्यायिकेति भाषावृत्तिः । 'लुबाख्यायिकाभ्य' इत्यो लुकि वा ।। नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ।। १४४ ।। कथं 'पुरी द्रक्ष्यथ काञ्चनीमिति भट्टिः, 'काञ्चनी वासयष्टिरि'ति मेषः, वृद्धसंज्ञकत्वान्मयटा माव्यम् । तथा च श्रीगोविन्दे 'तेनेदं काञ्चन- मयं निर्मितं पुरमुत्तममिति वाल्मीकिः । उच्यते । 'क्वचिदपवादविषये- ऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत' इति । 'अनुदात्तादश्च' (४-३-१४०) इत्यनपीति 'जातरूपेभ्यः' (४.३ १५३) इत्यत्र मैत्रेयः । कथं 'जगतोऽस्य जगन्मयेति चण्डी । मयटि डीपा भाव्यम् । उच्यते । जगन्मयते जानातीति मय- धातोः पचायच् । अजादेराकृतिगणत्व हाप । कथम् 'आप्यमम्मयमि'- त्यमरः । 'नित्यमेकाचो मयटमशरादेरपीच्छन्तीति वचनाद् वाङ्मय- मित्यादिवद शब्दान्नित्यं मयटा भाव्यम् । उच्यते । आप्यमिति प्रमाद- पाठ इति व्याख्यानशीलः । 'तद्धिताः' (४-१-७६) इति बहुवचननिर्दै- शादनित्य इत्यन्यः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ॥ १. साहचर्यादिति । साहचर्यमूलकाभेदोपचारेण ताच्छब्यादित्यर्थः । अवास्यायिकाभ्य' इति नापूर्वे वचनं, किन्तु ताच्छन्द्यन्यायसिद्धार्थपरमिति भाग- प्रत्यभिप्राय ·दुर्घटवृत्त अथ चतुर्थः पादः । प्राग्वहतेष्ठक् ॥ १ ॥ समानोदरे शयित ओ चोदात्तः ॥ १०८ ॥ सोदरायः ॥ १०९ ॥ कथं 'सहोदरस्यातिमदोद्धतस्येति भट्टिः, कथम् 'अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति' इति । 'विभापोदरे' (६-३-८८) इति सभावेन सोदर्य इत्येव हि स्यात् । उच्यते । समानस्य च्छन्दसी(६-३-८४) त्यत्र योगविभागेन साधुरिति सोमनन्दी। यद्वा सहशब्दः समानार्थः । तथा च प्रयोगः- 'सर्वे ते सह जायन्त' इति । तेन सह समानमुदर- मस्येति 'वोपसर्जनस्य' (६-३-८२) इति सभावे सोदर इति 'यत्र भ्राता सहोदरः' इति वाक्यं (न? च) सिद्धम् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ॥ , अथ पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः । प्राक् क्रीताच्छः ॥१॥ आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः ॥९॥ कथं 'पञ्चजनीयो' 'विश्वजनीयः', आभ्यां खप्रसङ्गात् । उच्यते । विश्वजनादेः 'कर्मधारयादेवेदमि'ति वचनात् षष्ठीसमासादौ 'प्राक्- क्रीताच्छः । कथं 'सार्वजनीन' इति । 'सर्वजनाटठञ्चेति वार्तिकैन उनि पक्षे . सार्वजनिकसर्वजनीनाम्यां भाव्यम् । 'प्रतिजनादिभ्यः खन्' (४-४-९९) इति खञ् । असाधुवा । "विना(श)कालीनादयः' 'सः सर्व- धुराद् (४-४-७८) इत्यत्र योगविभागात् ॥ 'भागेन' ख. पाठः ·पञ्चमाध्याय प्रथमः पादः । तेन तुल्यं क्रिया चेदतिः ॥ १५ ॥ कथं 'पुत्रं मित्रवदाचरेदिति, क्रियातौल्याभावात् । उच्यते । मित्रकर्मकाचरणक्रियया तुल्यं यथा स्यात् तथा पुत्रमाचरेदित्यर्थात् क्रिया- तौल्याद्वतिः । कथं 'पितृवत् स्थूलः पुत्र' इति 'स्थानिवत्' (१-१-५६) सूत्रे न्यासः । अत्र युक्तं क्रियाग्रहणं गुणतौल्ये मा भूदिति । स्थूल- शब्दोऽयं धर्मप्राधान्यात् स्थौल्यवृत्तिः । एवं च तत्र तस्येव' (५-१-११६) इति वतिः । पुत्र इति सप्तम्यन्तं पितरि यत् स्थौल्यं तत् पुत्र इत्यर्थः । यद्वा स्थूल इति विशेषणेन हेतुनिर्देशः । स्थौल्याखेतोगमनादिना पित्रा तुल्य इत्यर्थः । एवं चानेन वतिः ॥ तस्य भावस्त्वतलौ ॥ ११५ ॥ कथं 'स्त्रीत्वं' 'पुंस्त्वं', स्त्रीपुंसाभ्यां नम्वनौ भवनाद' (४-१-८७) इत्यस्य भावात् । उच्यते । 'आ च त्वाद्' (५-१-१२०) इति चकारात् त्वतलौ । 'यस्याः समस्तसुरतासमुदीरणेन' चण्डी, भावस्य समुदीरणायोगात् समूहे तु तलोऽभावात् । उच्यते । धर्मधर्मिणोरभेदोप- चारात् धर्मी ग्राह्यः । कथम् 'अस्तित्वं' 'ममत्वमिति, प्रातिपदिकावि- कारात् । उच्यते । विभक्तिप्रतिरूपकनिपातत्वात् । कथं 'नानात्वम्, अन्यथात्वयोगपद्यपौनःपुन्यादय' इति, असत्त्ववाचित्वात् षष्ठीसम्बन्धा- भावात् । नानादयोऽत्र नानाभूतादिवचना ग्राह्याः । एवं च 'प्रेम स्नेहोऽथ दोहदमि'वि प्रियस्य भाव इतीमनिचि 'प्रियस्थिर' (६-४-१५७) इति प्रादेशे प्रेमा इति भाव्यम् । उच्यते । प्रीधातोर्मनिन् 'सर्वधातुभ्य' इत्यनेन । पृथ्वादिभ्य इमनिजन्तसम्भवात् पुंसि । तथा च इमनिजभावे 'चंच्कम्' इत्याधमरलिङ्गकारिका । कथं 'पौर्णमासी तु पूर्णिमा' इति, द्रव्यवचनत्वात् । उच्यते । पृधातो वे क्तः । ततो ‘भाववचनादिम वक्तव्य' इति 'प्रेमब् नित्यम्' (४-४-२०) इत्यत्र वार्तिकेनेमप् ।। गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ॥ १२४ ।। कथं 'वैरमिति वीरस्य भावः कर्म वेति ध्यत्रा भाव्यम् । १. 'बच्कमिसुससनन्तं यदनान्तमकर्तरि' इति. । - ·दुर्घटवृत्ती उच्यते । 'द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः' (४-३-१२५) इति निर्देशात् । कथं 'सहजचापलदोषसमुद्धतः' इति माधः । अत्र चपलशब्दपाठात् व्यञ्भावात् । तथा च माधः -- 'चापल्यादथ पयसस्तरङ्गहस्तैरिति । उच्यते । शिवादित्वादण् ॥ सख्युर्यः ॥ १२६ ॥ कथं 'ततो नियुक्तो दौत्येने ति चण्डी । तथा 'वाणिज्यं चेति वृत्तयः' इत्यमरः । 'स्यात् सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणोरिति । ब्राह्मणादी पाठात् प्यञ्भावात् । तथा च (माघः १) 'ध्याप्यत्र तेन दोत्समिति भाषावृत्तिः ।। इगन्ताच्च लघुपूर्वात् ॥ १३१ ॥ कथं 'कवेः कर्म काव्यम्' । अणा कावमिति हि स्यात् । उच्यते। बाह्मणादित्वात् ध्यञ् । अथवा 'कयू वर्ण' इत्यस्माद् 'ऋहलोर्ण्यत्' (३-१.१२४) । 'कु शब्दे' मनोहरत्वादवश्यं कृयत इति 'ओरावश्यके' (३-१-१२५) इति ण्यद्वा ।। योपधात् गुरूपोतमावुञ् ॥ १३२ ॥ कथं 'साहाय्यं', वुझो भावात् । तथा च माघः 'साहायक- व्यप्रभुज प्रसस्र' इति । उच्यते । जयादित्यमतेन साहाय्यमित्यपि न भवति चेति भागवृत्तिः ॥ द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च ॥ १३३ ॥ कथं 'गुरुलाघवम्' । उच्यते । पर्यायशब्दानां गुरुलाघवचिन्ता नास्तीति भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् पूर्वविप्रतिषेधेन 'इगन्ताव (५-१-१३१) इत्यण् । उत्तरपदस्य लेत्यस्य (विधि वृद्धास्तत्र स्वीकारात् सिद्धिः । गुरुशब्देन धर्मवचनेनैव लाघवशब्दस्य वा इन्द्रः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः ॥ - .. 'इतवाणिग्भ्यां ' इति वार्चिकमनुसन्धाय प्रश्नः कथमिति:

·, पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः। अथ द्वितीयः पादः। धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् ॥ १ ॥ प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् ॥ ९६ ॥ कथं 'शिवी', प्राण्यङ्गत्वा । उच्यते । ब्रीह्यादित्वादिनिः ।। सिध्मादिभ्यश्च ॥ ९७ ॥ कथं 'कुष्ठी सिध्मादिषूपतापाच इति पाठात् । उच्यते । दीर्घा- न्तादेव लप्रत्यय इष्यते । हूस्वान्तात्तु 'द्वन्द्वोपतापगात् प्राणिस्थादिनिः' (५.२-१२८)॥ रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच् ॥ ११२ ॥ परिपूर्वात् सदेः 'सत्सूद्विष' (३-२-६१) इतिः विपि 'सदिरप्रते.' (८-३-६६) इति पत्वे परिषच्छब्दालच् । तथा च घोषः--- 'या सम्प्रति परिषदलानामि'ति । एवञ्च कथं 'परिषदलान् महावारिति भट्टिः । नवाक्षरत्वेन छन्दोभङ्गात् । नवाक्षरेणैकपादे वृत्तभेदोऽस्ति यथा 'प्रधाने कर्मण्यभिहिते लादीनाहुर्रिकर्मणामिति । तथा 'तस्मै तिलोदकं दद्याद- पुत्राय भीष्मवर्मणे' एवञ्च न च्छन्दोभङ्ग इति भागवृत्तिः । पृषोदरादि- वादिकारलोपे एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् पर्षच्छब्दावलजिति भाषावृत्तिः यद्वा 'पृषु लेहने' इत्यतः 'गृहमसोऽदिः' इति बाहुलकाददिप्रत्यये । पर्षच्छन्दमत्र केचिदाचार्येण ग्राहिताः, केचित् पूर्वं व्युत्पन्नम् । उभय- मेतत् प्रमाणमुभयथाप्याचार्येण शिष्याणां प्रतिपादितत्वादिति यथोक्त- (सिद्ध) ये 'युधा खलति' (२-१-६७) इत्यत्र न्यासकृत् । कथं 'रजोयुक्ता भूरि'त्यत्र (न) वलच् । उच्यते । इति करणानुवृत्तेः ।। ज्योत्स्नातमिस्राभृङ्गिणोर्जस्विन्नूर्जस्वलगोमिन्मलिन- मलीमसाः ॥ ११४ ॥ १. 'प्राण्यज्ञादिति वक्तव्यम्' इति हि वार्तिकम् . * खीत्री' ख. पाठ ·दुर्घटवृत्ती कथं 'ज्योतिष्मती', इह संज्ञायां ज्योत्लानिपातनात् । उच्यते । अन्यतरस्यां ग्रहणानुवृत्तेमतुप् च ॥ अत इनिठनौ ॥११५ ॥ कथं हलन्ताद् । ब्रह्मादित्वात् । कथं जातौ 'सर्पिणी' । 'एकाक्षरात् कृतौ जातेस्सप्तम्यां च न तौ स्मृताविति वचनात् । उच्यते। सर्पणं सर्पः । तद्योगादिनिः । इनौ तु 'जातरस्त्रीविषयाद्' (४-१-६३) इति डीषि सर्पिणीत्येव ! 'एकाक्षात् कृतो जातरि 'त्यादि वाच्यं प्रयो- गादितिकरणानुवृत्तिसाध्यम् । अतः प्रयोगदर्शनात् कचित् तौ भवतः 'पठिपठी' । पठिशब्दोऽपि हि पठनं पठः, भावे पञ् । संज्ञापूर्वकत्वाद् वृद्धयभावः । अत इनिः । 'नित्यवीप्सयोः' (-८१-४) इति विर्भावः 'पठिपठी' ! यद्वा 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये' (३-२-८१)णिनिः। वृद्धयभावः पूर्व वदेव । 'आमीक्ष्ण्ये द्वे भवतः' इति द्वित्वम् । (इमा च । लक्ष्मीवान् । इस्तु लक्ष्मीश्चला सामासर्जत्विलजिति भागुरिः१)एवं पठी अभ्यासशीलः । (उज्ज्वल)स्तूणादिवृत्तौ 'इक् कृष्यादिभ्य' इति इक् । पठिांवोहक इत्याह । कथं 'श्रावी प्रत्ययः' । प्रमाणे द्वयसज् (५-२-३७) इत्यत्रो- कम् । उच्यते । अपो विषये घनबहुलवचनादिति । एवं च श्रवणं श्राव इति घमन्तात् पूर्ववदिनिः । यद्वा श्रावयतीति श्रावी । आवश्यके णिनिः । शब्दश्वोच्चार्यमाण आत्मसंश्राव इति । कथं 'गुर्विणी' । उच्यते । गुरुत्वमिन्वतीति । 'इव व्याप्तावि'त्यतः विपि वलिलोपे 'ऋन्नभ्यो डीपि'(४-१.५) । गुरुरुदरे अस्या अस्तीति ब्रीह्यादीनिर्वा । ब्रीडादिभ्यश्च ॥ ११६.॥ कथं 'मालिक:' व्रीह्यादौ 'शिखादिभ्य इनिरेवेति वचनादिनिमतु. पावेव । माली मालावानित्येव भवति । उच्यते । माला पण्यमस्येति 'तदस्य पण्यम् '(४-४-५१) इति ठक् ।। तुन्दादिभ्य इलच्च ॥ ११७ ॥ इनिरयं द स्यात् ।

·पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः । कथं 'जिह्वाले जुहवाम्बभूविम रुषा राजन्यसत्तामपि' इति मुरारिः तुन्दादित्वादिलचि जिह्विल इति भाव्यम् । उच्यते । 'स्वाङ्गाद् वृद्धौ च' इति गणसूत्राद्वर्धिता जिहास्य जिहिलः । वाचालस्तु जिह्वालः। 'प्राणिस्थादात' (५-२-९६) इति लच् ॥ एकगोपूर्वाट्टा नित्यम् ॥ ११८ ॥ कथम् 'एकदेशी अवयवी ति वृत्तिः । उच्यते । पूर्वनिपातव्यभि- चारादस्यानित्यत्वादिनिः । ननु कर्मधारयान्मत्वर्थीयाद् बहुव्रीहिरिष्टो लघुत्वादिति कातीयन्यायान्नात्रेनिः । यत्र बहुव्रीहिमत्वर्थीययोरेकार्थता तत्राय न्यायः । इह तु एको देशोऽस्येति बहुब्रोहिणा अवयव एव प्रती- यते, नावयवी । यथा लोहितशालिमान् ग्राम इत्यादौ नायं न्याय इत्यपर- सूत्रे न्यासः । यद्येवं कथम् 'अइउण' इत्यत्र 'अइ उ इत्यादिको विशि- ष्टानुबन्धवच्छब्द' इति न्यासः । तथा 'हेतुमति च' (३१-२६) इत्यत्र 'मिक्षा हि प्रचुरतरव्यञ्जनवत्य' इति । तथा विशेषणसूत्रे 'अनेकप्रकारवद- स्त्वि'ति । मन्सूने च 'इकारानुवन्धवत्प्रातिपदिकमिति । तथा बिसकिस- लयच्छेदपाथेयवन्त' इति मेघः । 'फलवरपूगमालिने ति रघुः । त्वगुत्तरा- सङ्गवतीमिति कुमारः। बहुमोहिमत्वर्थयोः समानार्थत्वात् । उच्यते । एकीयमते तत् । ये तु लाघवार्थ नानुमन्यन्ते, तन्मते नैते प्रयोगाः । रक्षि- तस्तु 'बहुव्रीहेरेकदेशशब्दादिनिः । 'अइउणि'त्यत्र नास्ति । स हि इति- करणानुवृत्तेः कर्मधारयादेवेष्यत' इत्याह ॥ अस्मायामेधास्त्रजो विनिः ॥ १२१ ।। कथं 'सरस्वान् अर्णवः' । 'सरस्वती पयस्वानिति भाष्योदा- हरणाद् 'एकगोपूर्वाद् ' (५-२-११८) इत्यतः परेण मतुए समुच्चीयत इति भाष्य ? पा) वृचिः । कथं भवन्ति मायाविषु ये न मायिन' इति भारविः । तथा 'जातवेदोमुखान् मायी' इति कुमारः। ब्रीद्यादिपाठादिनिरपि । 'फलबहाभ्यामिनच्' । कथं फलवान् फलिनः फली त्यमरः । अनेन नित्य- मिनचा भाव्यम् । बहुलग्रहणानुवृत्तेः ।।

·९८ दुर्घटवृत्ती द्वन्द्वोपतापगात्प्राणिस्थादिनिः ॥ १२८ ।। कथम् ‘इयं चर्मवती कन्येति, अनेन नित्यानिप्राप्तेः । इन् उन्ना- देबाधकः । उच्यते । चकारान्मतुप् समुच्चीयते इत्येके ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः । अथ तृतीयः पादः। प्राग्दिशो विभक्तिः॥१॥ सर्वैकान्यकियत्तदः काले दा ॥ १५ ॥ कथं तत्र देव सर्वत' इत्यत्र न दाप्रत्ययः । अन्तरङ्गलात् कालसा. मान्य तस्येष्यमाणत्वात् । 'कालविभागे चानहोरात्राणाम् ' (३-३-१३७) इत्यत्र रक्षितः॥ इदमस्थमुः ॥ २४ ॥ कथम् 'इमं प्रकारमापन्न इत्थम्भूत' (लक्षण?) इति। प्रकारश्च सादृश्यम् । तत्र तृतीया युक्ता । इत्थम्भूतलक्षण (२-३.२१) निर्देशाद् द्वितीयान्तादपि थमुः॥ दक्षिणादाच् ॥ ३६ ॥ कथं 'दक्षिणापथः । उच्यते । आबन्तस्यैव पथिशब्देन समासात्। एवं 'यशस्य दक्षिणामुखं । एवमुत्तरापथम् उत्तरामुखमिति ॥ अस्ताति च ॥ ४०॥ कथं 'पश्यामि तां तत इतः पुरतश्च पश्चाद्' इति भवभूतिः । 'पुरः पुरतोऽग्रत' इत्यमरः। तथा 'पुरतः प्रथमे चाने' इति विश्वप्रकाशः । चिन्त्यमिति भाषावृत्तिः । यद्वा पुरस्तिष्ठतीति प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिचि टिलोपे च पचायचि बायादित्वात् तसिः । पुरोवर्तिनीमित्यर्थः ॥ -- ·पंञ्चमाध्याय चतुर्यः पादः। याप्ये पाशप् ॥ ४॥ कथं रक्षःपाशानि'ति भट्टिः, क्रियागुणयोर्निन्दायोगात् । उच्यते। अत्रापि राक्षसक्रिया निन्द्यते ॥ द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ ॥ ५७ ॥ कथं 'गोतरः', क्रियागुणाभावात् । तौ हि प्रकृष्येते । उच्यते। गोत्वगुणप्रकर्षे तरवत्र ॥ प्रकारवचने जातीयर् ॥ ६९॥ कथम् 'एकजातीया', 'सङ्ख्याया विधार्थे धा' (५-६-४२) इति धाप्रत्ययेन बाधितत्वात् । उच्यते । गुणद्रव्यप्रकारे जातीयर्, क्रियाप्रकारे तु धाप्रत्यय इष्यते॥ वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् ॥ ९३ ॥ कथं 'कतमो भवतां देवदत्तः', जातरिह प्रश्नाभावात्। उच्यते। 'कत- रकतमौ जातिपरिप्रश्ने' (२-१-६३)इति जातिग्रहणाद् अन्यत्रापि भवति ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः। पादशतस्य सङ्ख्यादेवींप्सायां वुन् लोपश्च ॥१॥ अषडक्षाशितङ्ग्वलंकर्मालंपुरुषाध्युत्तरपदात् खः॥७॥ कथम् 'अस्मास्वधीनं किमु निस्पृहाणामिति भारविः, केवला- दधिशब्दात् खप्रत्ययाभावात् । उच्यते। इनमधिगतोऽधीन इत्यायत्त- पर्यायोऽस्ति, यस्थायं प्रयोगो वार्तिके 'वाक्यं वक्तर्यधीनमिति भाषावृत्तिः । तथा 'चाधीनो निम्न आयत्' इत्यमरः यद्वा धीङ् अनादर' इति दैवा- दिकात् । निन्दायां नक्समासे आदरार्थ एव । अथवा अस्मास्वधीति 'सप्तमी शौण्डैः' (२-१-४०) इति समासे वहुलवचनादलुकि खप्रत्ययः॥ १. 'आदान' इति 'आधारे' इति च पाठी धातुवृत्त्यादिषु.

·१०० दुर्घटवृत्त किमेतिङव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे ॥ ११ ॥ कथम् 'उच्चस्तरां वक्ष्यति शैलराज' इति कुमारः, शिरोविशेषण खेन द्रव्यप्रकर्षात् । उच्यते । वक्ष्यतीति क्रियाविशेषणत्वात् ।। यावादिभ्यः कन् ॥ २९ ॥ कथं 'सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्चेति कुमारः । 'पुत्रात् कृत्रिम' इति गणसूत्रात् कनैव कृत्रिमाझे लब्धः । कृत्रिमग्रहणानर्थक्यात् । अनुकम्पाद्यर्थकना । अनुकम्पाद्यर्थेऽपि पुत्रशोऽस्ति । नद्यावृत्तये कृत्रिमग्रहणम् ॥ अपादाने चाहीयरुहोः॥ ४५ ॥ कथं 'मी दर्शतान्यं भरतं च मैत्त' इति भट्टिः, 'के न संविद्रते नान्यस्त्वत्तो बान्धववत्सलः' इति, 'अन्याराद्' (२-३-२९) इत्युपपद- पञ्चमीत्वात् । उच्यते । तसिरिति योगविभागात् । 'आद्यादिभ्य उप- सङ्खयानमिति वा ॥ सलयायाश्च गुणान्तायाः ॥ ५९ ॥ कथं 'सीतामूचे सुखाभव' इति भट्टिः । अपपाठ एवायम् । सुखाकुर्विति पाठ आधः॥ अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः ॥ ७५ ॥ कथं 'नीच' । उच्यते । न्यञ्चतीति न्यक् न्यगेव नीचः । पद्मनाभाइर्थवदजिति योगविभागादच् ॥ ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः ॥ ७८ ।। कथम् 'अस्माकमपि ब्रह्मवर्चसो न बिभेषी'ति मुरारिः। समा- सान्तविधेरनित्यत्वात् ॥ तत्पुरुषस्याङ्गुले सङ्घयाव्ययादेः ॥ ६ ॥ १. मल्लिनाथस्तु 'उच्चस्तरम् । इति पाठमास्थाय द्रव्यप्रकर्षादामभावो न्याय्य इत्याह . २... 'ब्रह्मवर्चसाद्' इति वाधुनिकोऽनर्धराघवे पाठी दृश्यते.

·पञ्चमाध्याये चतुर्थः पादः । १०१ कथं 'गामेकां स्वर्णमेकं वा भूमेरप्यर्थमङ्गुलमिति । तथाच 'उच्छ्वसिता भूमिः साङ्गुलान्येकविंशतिरिति केवलादङ्गुलिशब्दादचोऽ- भावात् । उच्यते । अङ्गुलिरस्य परिच्छेदिका विद्यत इति अर्शआदि- त्वादच् । एवं चाङ्गुलिपरिच्छिन्नो भागोऽङ्गुलः ॥ राजाहस्सखिभ्यष्टच ॥ ११ ॥ कथं 'वायुसख्या' । उच्यते । वहुव्रीहिणा ! कर 'आगामि- वर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी , विशेषणसमासात् टचा भाव्यम् । उच्यते । आगामिवर्तमाने अहनी यस्याष्टप्रहरस्येति बहुव्रीहिः । समा- सान्तविधेरनित्यत्वाद्वा । 'रोऽसुपि' (८-२-६९) इति रेफादेशाद् 'हशि च' (६-१-११४) इत्युत्वं न ।। उपसर्गाश्च ॥ ११९ ॥ 'यद्यहं नाथ! नायास्यं विनसा हतबान्धवा' इति भट्टिः । यावता 'वेरों वक्तव्य' इत्यनेनाचि नासिकाया ग्रादेशे कृते विग्र इति स्यात् । तथा चामरः विग्रो विगतनासिकः' नसाशब्दस्यायं प्रयोगः । तथा च कोशान्तरं-'नसा नासापि नासिका' । 'नस कौटिल्य' इत्यस्य पचायचीति धातुप्रदीपटीका । कथम् 'अ(प)नासिको बालः' । 'अनुनासिको वर्णः । 'मुखनासिकावचनोऽनुनासिक' (१-१-८) इति निर्देशादस्यानिसत्वात् । धनुषश्च ॥ १३२ ।। कथं 'स्वलावण्याशंसाधृतधनुषमहाय तृणवदिति महिम्नस्तोत्रम् । समासान्तविधेरनित्यत्वाद् वा संज्ञायाम्' (५-४-१३३) इत्यनुवृत्ते- व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाद्वा सिंहावलोकनन्यायेन । गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः ॥ १३५ ॥ कथं 'क्रान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे भग्नबालसहकारसुगन्धाविति माधः । तदेकान्तग्रहणं कर्तव्यमिति वचनाद् गन्धस्यावयवत्वे स्वाभा- - पिका' क. पाठः.

·१०२ दुर्घटवृत्ती विकत्वे इप्रत्ययविधानात् । 'भग्नबालसहकारसुगन्ध' इत्याधः पाठः, सुगन्धाविति प्रमादपाठ एव । लक्ष्यपरतन्त्रत्वात् प्रायिकं वार्तिकमि- त्यन्यः । तथा च 'एवे चानियोग' इत्यस्य प्रायिकत्वं रक्षितेनोक्तम् । 'महीरुहः पुष्पसुगन्धिरादद' इति भारवीयव्याख्यायामुक्तं प्रागवस्थातोऽ- न्यदीयगन्धस्य सम्पादनाद् गन्धः प्रारम्भक एवेति भवत्येकान्तग्रहणं गन्धविशेषणम् । (स्ताता ?) किन्त्वेवर 'आघ्रायिवान् गन्धवहः सुगन्ध- स्तेनारविन्दव्यतिपशवांश्चेति भट्टिव्याख्याने जयमङ्गलायां यदुक्तम् गन्ध- स्येद्' इत्यादिना इकारो न भवति, तत्र तदेकान्तग्रहणादिति, तद्वयाहतं स्यात् ॥ वयसि दन्तस्य दत् ॥ १४१ ॥ 'सा दक्षरोषात् सुदती ससर्जेति कुमारः । तथा 'सुदती सुन- न्देति रघुः । न चात्र वयो गम्यते । भगवती गौरी इन्दुमती च तत्र बालापदेन विशेषिता । 'बालेति नियता नारी थावत् पोडशवत्सरमिति, तथा 'बालोनषोडशेति स्मृतेश्च पञ्चदशवर्षीया गण्यते । एवं चात्रापि यौवनं गम्यत एव ।। नवृतश्च ॥ १५२ ॥ कथं 'वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटा' इति । नदीसंज्ञकस्तनू- शब्दोऽयम् । 'चम्बार्थनद्योईस्वः' (७-३-१०७) इति इस्वविधानात् । एवञ्च नित्यं कप् स्यात् । उच्यते । समासान्तविधेरनित्यत्वादिति वाच्यम् । एवं च 'सुतनु ! सत्यमलङ्करणायेति । तथा 'ननु मुतनूमनु- पालयानुयान्तीमिति माघः॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पञ्चमाध्याय चतुर्थः पादः। Hamlent ·अथ षष्टाध्याये प्रथमः पादः । एकाचो द्वे प्रथमस्य ॥ १ ॥ श्लौ ॥१०॥ कथम् 'आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमिति मयूरः, आशी- लिङि श्लोरभावात् । 'दध धारण' इत्यात्मनेपदानित्यत्वादित्युक्तं प्राक् । आधेयादिति वा पाठः कर्तव्यः॥ वचिस्वपियजादीनां किति ॥ १५ ॥ कथं 'ववाह रक्तं पुरुषा' इति । उच्यते । भूवादेराकृतिगणत्वात् तत्र वहिः प्रकृत्यन्तरमस्ति । 'बाह प्रयत्न' इत्यस्मादात्मनेपदानित्यत्वाद्वा । कथं 'यष्टिः' । यजेः क्तिनि क्तिचि वा न सम्प्रसारणम् । उच्यते । 'शक्तियष्टयोरीकक्' (४-४-५९) इति निर्देशात् । कथं 'वाच्यतीति 'किव्वचि' इत्यादिना क्विप्सन्नियोगेनासम्प्रसारणाच्येकदेशविकृतत्वात् सम्प्रसारणप्रसङ्गात् । साहचर्यादविकृतवचिग्रहणाद् , व्यक्तौ शब्दान्तर- त्वाद्वा । कथं 'कर्णवेधः' 'व्यधौ वेधे' इत्यमरः । उच्यते । 'विध विधाने' घन् । (धातो)रनेकार्थत्वात् ॥ शृतं पाके ॥ २७ ॥ कथं 'शृतं धान्यपटोच्योरिति । क्षीरहविषोर्नित्यं व्यवस्थित- विभाषात्वात् क्वचिदन्यत्रापि भवति । पक्कमिति वा पाठः। 'पाके क्षीरा- ज्यपयसामिति चान्द्राः ॥ आदेच उपदेशेऽशिति ॥ ४५ ॥ कथं (रुक्तकः १)मरतकाह्वय' इति । आहूयतेऽनेनेति पुंसि संज्ञायां घे आत्वभावात् । गा का शब्द इति दिवादौ पठितव्ये कै गै शब्द इति भ्वादौ पाठाद् ज्ञापकाद् आत्वमनित्यमिति ज्ञापकसमुच्चयः । पृषोदरादिपाठाद्वा आत्वाभाव इति केचित् ॥ १. किव्वचिप्रच्छयायतस्तुकटपुजश्रीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणं च' इति वचनम् , ·१०४ दुर्घटवृत्ती पद्दन्नोमासहन्निशसन्यूषन्दोषन्यकन्छकन्नुदन्ना- सञ्छस्प्रभृतिषु ॥ १३ ॥ कथं 'माधे मासि रटन्त्याप' इति, छन्दसीत्यनुवृत्तेः । उच्यते । भाषायामपीष्यत इति वृत्तिः । एवञ्च 'पद्गा भरद्वाजमुनि सशिष्यमिति भट्टिः । 'व्यायामक्षुण्णगात्रस्य पद्भयामुद्वातस्य चेति । पच्छब्दोऽयं पादपर्याय इति रक्षितः ॥ लोपो व्योवलि ॥६६॥ कथम् 'अन्ब्लश्च रसाः' इत्यमरः । “रवि लवि अवि शब्दे' इत्यतः 'मूशक्यविभ्यः क्लः' इति क्लप्रत्यये वलोपात् । उच्यते । यकार- साहचर्यात् न (य? प) रलवि(ष)ये लोपः । अस्य पवगीतगणे(वा) पाठः । कथं तर्हि 'वृश्चिक' इति । उच्छाले । 'वश्वनौ ब्रीहिज्रणे इत्यादौ तु प्रतिषेधादिति भाषावृत्तिः । ('असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे शपोऽसिद्धले वलो- पाद्वा शपोऽसिद्धत्वेन वकारस्यैवाभावात् !)। हल्ड्याब्भ्यो दीर्घात्मुतिस्यपृक्तं हल् ॥ ६८ ॥ कथम् 'अर्धपिप्पली', प्रत्ययग्रहणपरिभाषया ड्यावन्तादेव सुपो भावात् । तत्र दीर्घग्रहणान्नात्र तदादितदन्तनियमः । तद्धि निष्कौशाम्बि- रित्याधर्थमिति रक्षितः ।। आद् गुणः॥ ८७॥ कथं 'दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्णामिति । संहितायाम्' इत्यनु- वृत्तेन संहितायाम् । कथम् 'भाउदकान्तं पदें प्रियमनुबजेदिति, 'संहितै- कपदे नियेति वचनात् । उच्यते 'ऊदनोशे' (६-३-९८) इति दी|- च्चारणग्रहणादवग्रहार्थकादकपदेऽपि संहिता अनित्येति । 'शक्तियष्ट्यो- रीकक् (४-४-५९) इति दीर्घोच्चारणाच्च । तथा च 'उपसद्धिस्व ऊहतेः' (७-४-२३) इत्यत्र क्षितेनोक्तं- 'संहितैकपदे नित्येत्यादि प्रा- यिकमिदम् ' । ओदकान्तमिति वा पाठः ॥ १. पाठश्च 'रवि लबि अधि शब्द' इति. ३. प्रतिषेधश्च भाष्योकं वलोपप्रत्या- ख्यानं स्यात. HEN ·पहाध्याये प्रथमः पादः। १०५ वृद्धिरेचि ।। ८८ ॥ कथं 'शुद्धोदन' इति । शकन्भ्वादित्वादु बोत्वम् । 'द्रष्टुमुत्सु- कमिति (?) पुञ्ज! एतौ' उच्यते । असंहितायां भविष्यति ॥ औतोऽमशसोः ॥ ९३ ॥ कथं 'चित्रगुं', स्थानिवत्त्वादात्त्वप्रसङ्गात् । अनल्विधाविति निषेधान्न स्थानिवत्त्वम् ।। अकः सवर्णे दीर्घः ॥ १.१॥ कथं 'नैष अ(ध्याव) यनस्य समय' इति । "कर्मणा यमभिप्रेति' (१-४-३२) इत्यत्र च 'अभिप्रयणमभिप्राय' इति न्यासः। उच्यते । 'मतिकारकोपपदानाम् इति सुपः प्राक् समासे । पर(पूर्वरूप) त्वं वा । कथं तपोवनं प्राध्ययनाभिभूतं समुच्चरच्चारुपतत्रिशिजमिति भट्टिः। 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्'(६-३.१४)इति ज्ञापकात् प्रायिकं 'गतिकारको- पपदानाम् ' इति रक्षितः। कथम् 'अधीयते' । दीर्चे कृते इयडा भाव्यम् । अधीयत इति स्यात् । 'नेन्द्रस्य परस्य' (७-३-२२) इति ज्ञापकात् पूर्वोत्तरयोस्तावत् कार्य, पश्चादेकादेश इति । 'वर्णादाङ्गं बलीय' इति वा इयडि दीर्घत्वम् । 'सार्वधातुकमपिद्' (१-२-४) इत्यत्र व्यन्तप्रस्तावे न्यासकृता व्याश्रयेऽपीयं स्वीकृता । 'विप्रतिषेध' (१-४-२) इत्यत्र मैत्रे- येणाप्युक्तं - 'लक्ष्यवशात् क्वचिद्याश्रयेऽप्येषा प्रवर्तते अभिप्रयणादाविति कथं (धन्वन्तरिसस्तनमर्थसनमितिः) उच्यते । शकन्ध्वादिः। कथं 'परोक्षम् । अक्षणः परं परोक्षमिति प्राप्नोति 'अव्ययीभावे शरत्रभृतिभ्या (५-४-१०७) ष्टच्. । परोक्षे लिङ्' (३-२-११५) इति निर्देशात् । शरप्रभृतौ न्यासः॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ १०२ ॥ १. समास इति गत्यादीनामप्यसुबन्तानामेव समास इति पक्षे समाश्रित सतीति भावः । तदा हि गतेषांतुना पूर्व योगात् तदुभयाश्रितस्य कार्यस्य प्राक्प्रवृत्तिः । गत्यादीनां सुबन्तानामेव समास इति पक्षे तु 'अभिप्रायणादेः शकन्ध्वादिस्वात् समासस्तेन साधुत्वम्' इति सीरदेवः. -

·दुबैट
कसं 'देवो याती दिलले छते अनेन मचात् । । :-
दिचि' (६-१-१४४) इति निषेधः ।।
सम्प्रसारणाच्च ।। १०८
का 'विव्ययुदॆहानि ति अहिः ! न योलिटि' (६.१-४६)
इत्यात्वनिषेधेऽप्यनेन पूर्वरूपत्वात् । अत एक साजिशुरवाीकालि काळू-
समुत्थमिति भाषः । उच्यते । चिन्त्यम् । 'संज्ञापूर्वको विविरनित्य
इति वा सम्प्रसारणाभावः ।।
कथं जानोऽविचिण्णल्डिसु' (७-२-८५) इति, अनेन जागुरिति-
स्यात् । यथा 'उपविदजागु'रिति । अत एव निर्देशात् । नावश्यं लक्ष्ये
लक्षणं प्रवर्तते लक्ष्यपरतन्त्रत्वाच्छास्त्रस्येति वा वाच्यम् ।।
ख्यत्यात् परस्य ।। १२ ।।
कथं 'एकः सख्यास्तव सह मयेति मेधः। विकृतनिर्देशादनेना
माव्यम् । उच्यते । विकृतनिर्देशस्य क्यजन्ते कृतार्थत्वादिति । इह
परत्वाद् 'आपनद्या' (७-३-११२) इति आटा माव्यम्
दिव उत् ॥ ११ ॥
कथं 'दिवोकस' इति, उत्वे कृते पूर्वोत्तरपदयोर्यणि योकस इति
स्यात् । उच्यते । शब्दपरविभतिषेधादुकारस्य यणि रूपमिति रक्षितः ।
'अचः परास्मिन् पूर्वविधौ' (१-१-५७) इति स्थानिवत्वादिकारस्य न यण
'सकृद्धतौ विप्रतिषेध' इति न्यायात् । चान्द्रैः पृषोदरादित्वादुत्वाभाव इष्यते,
तत एवान्ये दिवौकस इति । अकारान्तोऽपि दिवशब्दोऽस्ति,
'इदं पुरं तेन विसर्जितं वनं वनं च तत् तेन समन्वितं पुरम् ।
प्रशोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्त्वता वृत्रवधे यथा दिवम् ॥
इत्यश्वघोषप्रयोगात् । 'दिवं नभ' इत्य(मीप)रः । तेन वा दिवौकस इति ।
कनिन्प्रत्ययान्तेन दिवा ओको येषामिति भागवृत्तिः ॥
एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनसमासे हलि ॥ १३२ ॥

·AMPS आनङ् ऋतो द्वन्दे ॥ २५ ॥ माणे तृतीयः भारः । १०७ ई सोहा अवलवेली", बलेन सलोपा । सकते : त्यच्छन्दस्य खो वा कम्बलविनयी ति पाठः दातव्यः यद्यपि लछ- ब्दच्छान्दस इति वृत्तिः, तथापि छान्द सा अधिकादि भाषामा प्रयुज्य- सन्पोछा करोती भूषणे ।। १३७ ।। ari अलिल्या सर्वसंस्कार। लशा 'सरकारमनिलमि कार्यपर्यायत्वात् । अयुत्कोऽवमिति आषावृत्तिः । 'सुट् कात् पूर्वः' (६-१-१३५) इति विविश्वाधिकार श्वेत्यन्यः ।। इति शरमवीच रचितटतो अष्टाध्याये प्रथमः पादः। (द्वितीय शादो न व्याख्यातः) असलीयः पादः। अलुगुत्तरपड़े ।।१॥ ओजस्सहोम्नस्तनसस्तृतीयायाः ॥ ३ ॥ 'सततनैशतमोवृतमिति भारविः, अनेन तृतीयाया अलुक्य- सङ्गात् । उच्यते । इगुपधलक्षणे के कृते नैशतमो वृतं वर्तमानमस्पति रक्षितः । यद्वा ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधेनिषेधान्नैशशब्देन समा- अलुङ् नास्त्येव । यदि पूर्वपदभूतं यत्तमस्तवालुक्, न तु यत्र चोभय.. मिति भाषावृत्तिः॥ से कथं 'अध्येतवेदित्रोरुत्पन्नस्येति 'प्रोक्ताल्लुग्' (४-२-६४) इत्यत्र वृत्तिः । तथैव 'नेष्टोद्गाताराविति मीमांसकप्रयोगः । विद्यासम्बन्धस्या- वितिलानाबान । विवक्षापि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधानं कारणमिति 'तादा- ·१०८ दुर्घवृत्ती याचिख्यासायाम् ' इत्यत्र सन्प्रयोगेण ज्ञापित : होत गेलातार इत्यत्र मध्यमपदे आनङ् नास्ति । समासे सर्वान्तं पदभुत्तरपदमिति पूवी - चार्यप्रसिद्धयाश्रयणात् । अत एव 'नैकशीतिः ति पदवीही समासे नलोपाभाव इति रक्षितः। कथम् “पुत्रौ दुहितात्म जानिति त्रिमण्डः, ऋत इत्यनुवृत्तेः ऋदन्तद्वन्दूस्य ग्रहणात् । उनी असावरेवायम् । पुत्रे- ऽन्यतरस्याम्' (६-३.२२) इत्यतोऽनुवृत्तस्य पुत्रस्यापदणादिति केलिन् । तन्न । अतिप्रसङ्गादव्याख्यातत्वाच ।। देवताद्वन्द्वे च ॥ २६ ॥ कथं 'रविचन्द्रावपि लोपलक्षिताविति घटकारः। उच्यते । द्वन्द्वग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनर्द्वन्द्वग्रहणं वेदप्रसिद्धद्वन्छनणार्थम् । न च रविचन्द्रयोईन्द्रो वेदप्रसिद्ध इति रक्षितः ।। ईदग्नेः सोमवरुणयोः॥ २७ ॥ कथमुत्तरकाण्डे ‘एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवा' । तथा 'भविष्यदुत्तरं काव्यं यतस्तौ च कुशीलवी' । अत्र कुशलवयोरनन्तर्भावा- दिति । उच्यते । दीर्घत्वेन सिद्धेरीद्विधानमन्यत्रापि यथा ल्यादित्येवमर्थ- मिति , तेनेह कुशीलवौ सिद्धाविति भाषावृत्तिः । नचैवं 'कविः कुशलवा- वेव चकार किल नामत' इति रघुः न सङ्गच्छते, 'राम इव कुशलवयो रूपोच्छाय' इति सम्बन्धश्च। विभाषा स्वसृपत्योः' (६.३.२४) इत्यतः विभाषाग्रहणानुवृत्तर्व्यवस्थितविभाषात्वात् कचिन्नेति ।। स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनू समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु ॥ ३४ ॥ कथं 'दृढभक्तिश्च *शूरश्चेति चाणक्ये भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु पाठानिषेधात् । अस्त्रीपूर्वपदस्य विवक्षितत्वादिति वृत्तिः । दृढं भक्तिर- स्येति वाच्यं पदसंस्कारेण । एवम् (अभाषिष्ट पृथिवीव्यक्तकातरः१) कथम् एकोऽहं भवतीसुतक्षयकरो मातः ! कियन्तोरयः' इति वेणी, 'श्वश्रूध' (१) इति स. पा. AIMHAVIR NI ·DIR षष्ठाध्याये तृतीयः पादः । १०९ 'भवतीप्रसादादिति चण्डी, सर्वनाम्नो वृत्तिनाने धुंबद् इति श्वनात् । उच्यते । पुंवदिति योगविशाजमाध्यमिदं कचिदेव ! अत एव वृत्तौ न लिखितम् । 'एवे चाजियोगे' इति च प्रायिकम् ।। तलिलारिष्का कृस्वसुचः । ३५ ।। या 'सतीत्वं सखि ? रक्षणीयमिति, तत्रियान्वीत्र)मिति च । उच्यते । 'न कोपकाया (६-३-३७) इत्यत्र योगविभागात् प्रतिषेधः ।। पुंवत् कर्मधारयजातीयदेशीयेषु ॥ ४२ ॥ का गौरीवाणितरे ति 'सुप्तिङन्तं पदम् (१-४-१४) इत्यत्र वृत्तिः, गौरत्वं स्त्रीपुंसयोः प्रवृत्तिनिमित्तमिति समानायामाकृती भाषितपुं- स्कत्वात् पुंवत्प्रसङ्घात् । उच्यते । यहा गौरिति घुबोगनिमिनः स्त्रीप्र- त्ययः तदिदमुक्तम् । अतो गौरवात्रणितरेति लक्ष्यत इति रक्षितः । 'महा- टमी'त्यादौ पुंवत्त्वात् , अपूरणीप्रियादिप्वियस्थाननुवृत्तेः ।। आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ॥ ४६ ॥ क्षथं 'भहतीप्रियः', लिङ्गविशिष्टपरिभाषया आद्भावात् । उच्यते। 'घटपटी'ग्रहणेनास्या अनित्यत्वात् ॥ यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः ॥ ४ ॥ कथं 'सन्देहद्वापरौ चाथे'त्यमरः, परशब्दस्यासंख्यात्वात् । उच्यते । 'आन्महत' (६-३-४६) इत्यत्र आदिति योगविभागात् , अत एव 'प्रागेकादश स्मृता' इति । 'कुसीददशैकादशा' (४-४-३१) इति निपातनाद्वा । 'सप्ताविंशतिमौक्तिकैरिति योगविभागादेव। 'अन्ये- पामपि दृश्यत' (६-३-१३७) इति दीर्येण वा वृद्धसुवर्णे । एवं पूर्वामुखः पश्चिमामुखः । उत्तरापथः दक्षिणापथः । (पत्यदेशा?)दक्षिणे पन्था अस्येति बहुव्रीहौ । यद्वा 'दक्षिणादाच' (५-३-३६) 'उत्तराच' (५-३-३८) इति 'दिक्संख्ये' (२-१-५०) इति समासः॥ ड्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम् ॥ ६३ ॥ कथं 'वैदेहिबन्धोर्हदयं विदद्र' इति रघुः, असंज्ञात्वात् । उच्यते । बहुलवचनादसंज्ञायामपि । अत एव 'प्रमदवनमन्तःपुरोचित- ·मित्यमरः । अथक प्रथनार्थ वनं ममदनम् । यदा तु दावा मिति समासस्तदा प्रविष्टः प्रमदानमिति नदि फर्य 'जातरेकत्वात् परिभाषायाः पाविषयत्वादिति 'संज्ञा. यामसम्भवाच्छन्दस्येवोदाहरणानीति वृत्तिव्याल्यानात् । NATोप- ऋण स्त्रोत्वस्याविवक्षितत्वात् । “उपधात्वादिति तूपदवातीत्युधधः । 'आतश्योपसर्ग' (३-१:३६) इति कः । उपधायक उपध इत्येवं सिध्यति 'अनुपधात्वादिति तु विन्विव्योर व (३-१.८७) इति न्यासः प्रभाव अरुषिदजन्तस्य मुम् ॥ ६७ ॥ * ‘ক্ষণ ” ফুলির ভেত্যাণী ! ‘জরুত্বস্থা মানাং- कपूर्वस्यापि ग्रहणामिति वजनात् । दार्थ पुरन्दर, गुमो लक्षणाभावात्। उच्यते । पृषोदादित्वात् । कम मध्यान्दिनार्करान्ततः सरकी मालते गजः,' मुमो लक्षणाचावात् । चन्द्रगोभी तु मध्यस्य दिन' इति सूत्रित- वान् । उच्यतो । पोदादित्वात् ।। नभ्रानपान्नबेदानासत्यानमुन्तिनकुलनलनपुंस- कनक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्या ।। ७५ ॥ को 'नासत्यश्चैव दखश्च दावेतावश्विनीसुतो' इति तथा (च) 'नासत्यावश्विनौ दस्रावाधिनेयौ च नाभावि'त्यमरः, नासत्या इति बहु- वचनान्तनिपातनात् । उच्यते । बहुवचनमतन्त्र प्रयोगवृत्तिपरत्वात् ।। सहस्य सः संज्ञायाम् ॥ ७८ ॥ कथं 'भानबालसहकारसुगन्धाविति । उच्यते । यत्र सभावे सति संज्ञा गम्यते तत्र सभावः स्यान्नान्यत्र ।। ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्थानवर्ण- वयोवचनबन्धुषु ॥ ८५॥ कथं 'सपक्षः। 'समानस्येति योगविभागादिति वृत्तिः । कथं तर्हि 'समानपक्षः' । बेति केवलम नुवृत्तिनियमात् । यद्वा अन्ययानामने- ·- पठाध्याये तृतीयः पादः। वार्थत्वात् सहशब्दस्य समानार्थस्य सभावे लपक्षः। समानशब्दे तु समानपक्ष इति मागवृत्तिः । विभाषोदरे ।। ८८ 'वं लोदरस्यातिमहोद्धतस्यो ति महिः, 'अन्यानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि निशुञ्चति' इति सुरारिः : 'तीथे रे' (६-३-८७) इत्यनुवृत्ते यत् प्रत्ययान्त एदोदरे सभावात् । उच्यो । समानस्य च्छन्नति (६-३-८४) इत्यत्र योगविभागेन लभाव इति सोमनन्दी । सहशब्दस्य सम्मानार्थस्य 'बोपसर्जनस्य' (६-३-८३) इति वा समावो वाच्यः । तथा च तं तु देशं न पश्यामि यत्र माता सहोदरः' इति दृश्यते । 'सोदरा (४-४-१०९) इति तु भावियप्राशनानिति सत्रयामा कोः कत्तत्पुरुषेऽचि ॥ १.१॥ कथं 'कूक्तिः प्रयुक्तति । उच्यते । अर्थ विभाषा' (६-३-१००) इत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् । असाधुर्वा । 'कूपदेशप्रविष्टोऽयं वारितो न निवर्तते । न निमज्जत्यधो यावन्नरोऽपि च घटोऽपि च ॥ इति शूलपाणिः । यर्थो बहुव्रीहिणापि घटते ॥ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ॥ १२२ ॥ कथं 'महाबलपरीवारो महांश्चापपतिर्षलिरि'ति, मनुप्यसमुदाय त्वाद् बलस्य अमनुष्य इति प्रसज्यप्रतिषेधात् , तथा 'प्रतीहार' इति । उच्यते । बहुलवचनान्मनुष्येऽपि क्वचित् । 'अन्येषामपि' (६-३-१३७) इति वा दीर्घः॥ - - इति शरणदेवविरचितदुर्घरवृत्ती षष्टाध्याये तृतीयः पादः॥

·:
दुर्धटपणे
अथ चतुर्थः पादः।
अगस्य ॥ १॥
हलः ॥ २॥
कथं 'तृतीया' । उच्यते । 'तृतीया' इति निर्देशात् । अण इत्य-
नुवृत्तेर्वा । कसं 'पितृणामि त्या दीर्घः । उच्यते । 'न तिस चतस्'
(६-४-४) इति प्रतिषेधादत्राणिति नानुवर्तते । एवं वृत्ताबुतम् ॥
नामि ॥ ३ ॥
कथं तर्हि 'नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् ।
विश्वासो नैव कर्तव्यः'बत्र नखिशब्दस्येन्नन्तत्वान्नुटोऽभावात् । आगत-
नुटकस्यामो अहणाददीर्घः । तथा 'शखपाणिनामि सत्र कथमदीपः ।
उच्यते । नखशब्दानखेनातिकामतीत्यास्मिन्नर्थे 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे
बहुलमिष्ठवच' इति णिजन्ताद् 'अच इरिति इप्रत्ययान्तोऽयं नखिशब्दः ।
तथा अत्यर्थ शस्त्रेण पणते व्यवहरति 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये' (३-२-८१) इति
णिनिप्रत्ययान्तोऽयं शत्रपाणिशन्दः । 'सुप्यजातो' (३-२-७८) इति
कश्चित् । कथं 'दरिद्राजागृदीपीनां ये चैकस्वरधातवः' इति, ह्रस्वान्ता-
भावात् नुटोऽभावात् । उच्यते । 'इश्तिपौ धातुनिर्देश' इति इकि
'मीवर्णयोर्दीधीवेन्योः' (७-४.५३) इति ईकारलोपे ह्स्वान्तान्नुट् ॥
सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ ॥ ८॥
कथं 'गुप्तिकिद्वयः सन्' (३-१-५) इति । उच्यते । अत एव
निर्देशालक्ष्यपरतन्त्रत्वाद्वा शास्त्रस्य । सन्देहप्रसक्तेश्च नात्र दीर्घलोपौ ।
अत्वसन्तस्य चाधातोः ॥ १४ ॥
कथं गोमन्तमिच्छतीति क्याप विपि 'क्यस्य विभाषा' (६-४.५०)
इति यलोपे 'गोमानि ति दीर्घः । उभ्यते । आनन्यांदसन्तस्यैवाधातो-
रिति प्रतिषेधः । 'धकाराद्वा धातोरपि इति 'उगिदचा' (७-१-७०) इत्यत्र
न्यासः॥
असिद्धवदनाभात् ॥ २२ ॥

·षष्टाध्याये चतुर्थः पादः। अनिदितां हल उपधायाः डिति !! २४ । कई राजा प्रकृति चनादिति रघुः, "रजकरजवरजस्सूपसङ्ख्यानम् इति वचनात १ उजल्लाहच्योटोमादिकम्य व इनस् । ल्युटि तु रखनमित्येव भविष्यति : धजिच भावकरणयोः ।।१७।। कथे 'रझरचनात्' । । 'रजेच (६.:-२६) इत्यत्र 'दंशसञ्जस्वजां शापि' (६-४-२५) इत्यनुवृत्तभौतादि कस्त्र प्रहणं, तस्यैवानु- वृत्तेः । देवादिकस्य रङ्ग इति रक्षितः ! शास इङ्लोः ॥ ३४॥ कथं 'शास्यैरथिनि दुष्टैरिति (भट्टिः?) तथा 'अनाशास्यजयो ययावि'ति रघुः, 'एतिस्तुशास्वृदृजुषः' (३-१-१०९) इति क्यपि अनेने- त्त्वप्राप्तेः । उच्चले । शासनं शासः । ततः 'तत्करोती ति णिति यत् । शप्सु हिंसायामि'त्यतो हन्त्यश्वेि'ति चुरादिपाठविलापि यदिति धातुप्र- दीपटीका कार्य 'शास्तिरिति, इत्त्वप्रातः शिष्टिरिति प्राप्नोति। उच्यते। 'शसु हिंसायाम्' । 'हन्त्यर्थाश्च' इति णिचि क्तिनाबादिभ्यः' इति । प्रश- स्तिरिति तु 'शंसु स्तुतावि'त्यतः । प्रशंसे'ति प्रशंसावचनैः' (२-१-६६) इति निर्देशात् ॥ अनुदाचोपदेशश्नतितनोत्यादीनामनुनासिक- लोपो झलि विति ॥ ३७॥ कथं 'नितान्तदीर्घजनिता तपोभिरि'ति कुमारः, नलोपप्राः । उच्यते । तनोतेराधृषीयस्य णिचि रूपम् । कथं 'इन्व' इति । उच्यते । वसो दन्त्योष्ठयवकारवेन झल्परत्वाभावान ।। वा ल्यपि ॥ ३४॥ कथं 'चतुर्दिगीशानवमन्य मानिनी'ति कुमारः, व्यवस्थितविमा. पया नकारस्य नित्यलोप इति वृत्तिः । उच्यते । 'मन स्तम्भ' इत्यस्या- नित्यण्यन्ताश्चुरादय इति उदात्तोपदेशस्य रूपम् । अवमत्येति वा पाठ इति रक्षितः॥

·दुर्धेटवृत्तौ भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् ।। ४७ ॥ की भृष्टं (लिचितम् १) उध्यो। कपास्य समायमा सम्प्र. सारगरिपये रख नास्तीत्येकः। सम्प्रसारगत्य बलीयम्यादिति भागावृतिः । पूर्वविप्रतिषेधात् सम्प्रसारणे सकृद्रातन्यायादेत वामनः ।। परनिटि ॥ ५१ ॥ कथं गणेयं सङ्खयेयम्' इत्यमरः, णिलोपनातेः। यते । 'क्यस्य विभाषा' (६-४-५०) इत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभापासादिति । 'चितिपूजि- कथि' (३-३-१०५) इत्यादिना अकारे विधातव्ये अडो विधानाद् (अल्लोपस्य ?) अनित्यत्वाद्वा । एवञ्च चिन्तिया पूजिया इति: 'गण्या: कपर्दिका' इति गणयतेर्णिलापे यति ॥ घुमास्थागापाजहातिसां हलि ।। ६६ ।। कथं 'संन्थाः', 'स्थः क च' (३२-७७) इति किषि ईत्वप्रातः । उच्यते । 'स्थे च भाषायाम्' (६.३२०) इत्यत्र चेष्टाव्यावृत्त गापाग्रह- गादीवाभावोऽनुमीयते इति रक्षितः (१)। क्विपि ईत्वप्रतिपेध इति तु भाष्यम् ॥ न ल्यपि ॥ ६९॥ कथं 'आपीय प्रातरेवेति मयूरः, पिबतेरनेने त्वनिषेधात् । उच्यते । 'पीङ् पान' इत्यस्य रूपम् । 'तेनोगीय खलेने ति तु चिन्त्य- मिति भाषावृत्तिः । चिन्ता च-'मयतेरिदन्यतरस्याम्' (६-४-७०) इत्य- तोऽन्यतरस्यांग्रहणस्य सिंहावलोकनन्यायादनुवृत्तेः ॥ न माङ्योगे ॥ ७४ ॥ कथं 'मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समा । तथा 'मा बालिपथमन्वगा' इति, माहिति । माशब्दे तु 'माडि लुङ् (३-३-१७५) इति कालसामान्ये लुङ् स्यात् । उच्यते। "आशंसायां भूतवञ्च' (३-३-१३२) इत्यतिदेशालुङ् । यद्वा त्वमगम इत्यत्र तुशब्दः पुनरर्थे । माशब्दस्य लक्ष्मीवाचिनो नना बहुव्रीहौ गोत्रियोरुपसर्जनस्य (१-२-४८) wom ·धष्ठाध्याये चतुर्थः पादः । इति हवे हे अलक्ष्मीक ! पुनः प्रतिष्ठा न गच्छरित्यर्थः । वाल्मीकेः स्व- तन्त्रत्वाद्वा । ते हि भगवन्तो वाग्विषये स्वतन्त्राः' इत्यनुन्यासः । अन्वगा इत्यत्र भन्वेति सम्बोधनमिति स एव ।। अचि अनुधातुभ्रुवां बोरियडुवङौ ॥ ७७ ॥ कथं 'ऋयादेः अङ्गनिमिते अजादिप्रत्यये इयविधानाद् । (कथं दुर्धिय, इति) उच्यते । अनिर्दिश्यमानस्यापि समासाम्युपामात् । एवञ्च श्रवणे धीरस्येति श्रवणधियति भावावृत्तिः । तथा नन्दधियां सुख- प्रतिपत्तय इति । 'व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवमि'ति । व.तप्रमशब्दस्य नास्ति यण । वातवत् प्रमीयते इत्युणादौ भाषातोरीप्रत्ययान्तोऽयम् । 'वातप्रमीः' इति सूत्रे निपातितलाई अशतुत्वात् । 'वातप्रमीतिमा' इत्यमरे साहात् त्वम् अस्यामिपूर्वत्ये वातप्रमीम् । शसि दीर्घत्वे च वातप्रमीन् । डों सवर्णदीर्घवे वातप्रनीति (प्रोसिद्धपदम् । 'योषिति वातप्रमीः समरिमृग' इति (वात् ) स्त्रीत्वे तु कृदिकारांत् डीम् । सौ वातप्रमी । शसि जसि वातप्रमीरिति । औ शाम् ' (७-३-११६)इत्यामि वातम्यामिति । (धिवत् घे दोरगाः १) इति लिङ्गकारिका। ततश्च द्विलि- बतास्य॥ मितां इस्वः ॥ ९२ ॥ कथं 'नियमयति 'संयमयति', यमोऽपरिवेषणे इति मित्त्व- निषेधात् । उच्यते । यमस्समुपन्निविषु च' (३-३-६३) इत्यप्प्रत्ययान्ता- नियमसंयमशब्दात् 'तब रोती ति णिचि रूपमिति धातुप्रदीपः कथं 'संक्रामयति' "उपकामयती' त्यादि । उच्यते । 'वा चित्तविरागे (६-४-९१) इति वाग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाष.त्व त् संक्रामयतीत्यादि- सिद्धिरिति भाषावृत्तिः । एवञ्च ‘स तैराक्रमयामासे.'ति, 'अथ यन्तार- मादिश्य धुर्यान विश्रामयति स' इति रघुः। "निशामय तदुत्पत्तिमिति चण्डी। 'शम लक्ष आलोचन' इति चौरादिकालोटि । ज्ञापयितुं बोध- यितुमिष्यमाणो जीप्स्यमान इति 'श्लाघड्नुङ' (१-४-३४) इत्यत्र वृत्तिः । १. 'अवि शब्द' इत्यस्य पचाधजन्तस्य रूपं स्यात् । २. 'वोपालताद्' इति स्यात् । यत इदं वचनं वातप्रमीशन्दग्याख्यायां भानजिक्षितोऽनेन बनन सोपासितं स्मरति.

·३ ११६ दुर्घटवृत्ती 'भारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा' इति वटादौ पठ्यते । निशामने 'चक्षुस्साध- नम् । निशामनं ज्ञानमात्रमिति श्लाघनु इयत्र न्यासराक्षती । कथं तर्हि 'ज्ञापयतीति ज्ञापकं ज्ञापनमिति । उच्यते। पवस्थितविभा- पात्वादव । कथं 'कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये' इति मयूरः । तथा 'उद्घा- टयतीति । उच्यने । 'घट सङ्घात' इत्यस्य चौरादिकस्यापित्वात् । कथं 'चालयन् सकलां पृथ्वीमिति, 'कम्पने चलिः' इति घटादित्वात् । उच्यते । उच्चाटनेऽत्र चलिरिति, व्यवस्थितविभाषावादेव वा । चलय निति (वा) पाठः । एवं 'चालयन् सर्वगात्राणी ति ॥ हुझलभ्यो हेधिः ॥ १०१॥ करं 'रुदिहि', धिभावप्रसङ्गात् । उच्यते । निर्दिश्यमानम्यादेशा भवन्तीति । इह तु अन्तरङ्गत्वादिटा व्यवधानात् । 'मिन्धकी त्यत्र पर. त्वाद्विभावः ॥ नसोरल्लोपः ॥ १११ ॥ कथं 'निरस्यति । "निरनुबन्धकपरिभाषया अस्तग्रहणात् । (यत्तु ? यैस्तु) प्रत्ययविधिविषयमित्युच्यते तेगां विकृतिनिर्देशाल्लिङ्गात् नास्यतिग्रहणछ । यतु रक्षितेनोक्तम् विकृतिनिर्देश उत्तरसूत्रे निदेशभदार्थ इति, तत्तु मन्दधियां सुखप्रतिपत्तये !! भासददवादिगुणानाम् ॥ १२६ ॥ कथं "वेमुश्च विद्रुधिरणिति चण्डी। दन्तौप्ठ्यत्रकारत्वात् । अत्र हि ववरिपति भट्टिग्रयोगाद् दन्ताप्ठ्यवादिग्रहणामिति रक्षितः । 'ववलिरे वलिरेचितमध्यगा' शति । दन्तोष्ठचवादिग्रहणादिति वर्णदेशि- नाम् । उच्यते । 'थत एकहलमध्ये' (६-४-१२०) इत्यत्रानादेश- शसददवादिगुणानामिति कर्तव्ये योगविभागादस्यानित्यत्वादिति केचित् ॥ अर्वणसावनमः॥ १२७ ।। कथं 'श्वथीकृतप्रग्रहमर्वतां बजा' इति माधः । 'मधवजलज्जा. निदानमिति । 'अर्वणस्तु मघोनश्च न शिष्यं छान्दसं हि तत्' इति भा- व्यात् । उच्यते। छान्दसा अपि कचिद् भाषायां प्रयुज्यन्त इति । बहु- लवचनाद्वा भाषायाम् ।। Polpa 'स्वामिति ख. पाठ ·षष्ठाध्याये चतुर्थः पादः । । - पादः पत्।। १३.।' कथं पादे लुठति', एकादेशस्त्र परं प्रत्यादिवद्धावान् । उच्यते। 'स्थानिवद्भावा भवति विप्रतिषेधेन' इति स्थानिवत्त्वात् ।। आतो धातोः॥ १४ ॥ अथ 'क्त्वो ल्यप् ', अधातुत्वात् । उच्यते । निपातनाद्, योगविभागाद वा , एकदेशानुकरणाद्वा, आतोऽना' इति भाप्यादा ।। टेः।। १५५ ॥ कथम् आशिषयति', आशीशब्द णिचि णाविष्ठवदित्यति- देशाद् अनेन टिलोपात् । उन्नयन ! सान युद्ध' इति नामयतरव सोपसर्गादिति नियमात केवलादपि 'प्रकृत्यैकाज्' (६-४.१६३) इतीह प्रकृतिभावात् । णिचो व्युत्पत्तिमात्रार्थत्वात् समुदायादाशी प्रतीतिः । 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलम् इति बहुलवचनाद्वा॥ नस्तद्धिते ॥ १४४ ॥ कथं ('जनकीयतीति । उच्यते । अपूर्वस्य भत्वाङ्गत्वाभाव- प्रसङ्गात् । तदभावस्तु साक्षा * ज्जातेरविधानात् तिङन्ते प्रादय इति एधते इति क्विपि : + त 'आगतीयः' पथि वीशिवीरवीतः वीथिको विधिः को निषेधः १) इति । तथा 'ययां शावतिको विरोध', 'अव्य- यानां भमात्रे टिलोप' इति वचनात् । उनले । 'दिल्यदित्यादित्य (४-१-८५) इत्यत्र पहिषष्टिलोपश्च' इति वार्तिके. बहिरहणात् तस्या- नित्यत्वादिति तत्रैव वृत्तिः।। ओर्गुणः ॥ १४६ ॥ कथं 'धाम स्वायम्भुवं ययुरिति कुमारः । उच्यते । 'संज्ञा- पूर्वको विधिरनित्य' इति । कथं 'भूयान् भृमीति, इकारलोपस्य स्था- निवद्भावाद् गुणप्राप्तेः । उच्यते । दीर्घादेशसामर्थ्यान्न गुणः । 'बहोर्न- १. 'आरातीय' इत्यादिः 'निषेध' इत्यन्तो प्रन्थ भारात यशाश्वतशब्दया हिलोपाकरणपयनुयोगपरः प्रतिभाति । वाक्यं तु बद्दसंबद्ध लक्ष्यते. उजनेर ख. पाठ:.

·- ११८ दुधेटवृत्तो वदुत्तरपदभूमि (६-२-१७५) इति निर्देशाद्वा । कथं 'पटवाति उच्यते । 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति तद्धितग्रहणानुवृत्तः ।। यस्यति च ॥ १५८ ॥ कथम् ‘उपाध्यायी', यावता 'इडश्व' (३-३-२१) इत्यत्रो कम् 'अपादाने स्त्रियामुपसङ्ख्यानं तदन्ताच वा कोष्' इति डीप डीपो बहु- लपादीयस्य स्वादित्वबाधा भत्वामावः ! उगने : 'वा च डीषिति 'स्त्रियामिति प्रकरणे द्रष्टव्यम् ' इह तु प्रसङ्गेनोक्तमिति रक्षितः । कथं 'मत्वयमिति। 'रोगाख्यायां घुल बहुलम् ' (३३-१०८) इत्यत्र 'मत्वर्थाच्छ' इति वार्तिकेन च्छप्रत्ययविधानाद् भत्वाभावात् । उच्यते । बहुलवचनादेव । कथं 'वृक्षे इति, लौ अनेन लोपात् । उच्यते । 'श्या प्रतिषेध' इति वचनाद् दीर्घस्य ग्रहणात् । हरवे हि तपरकरणात दीर्घस्य प्राप्तिरेव नास्तीत्यनर्थकः प्रतिषेधः स्यात् । तस्मात् दीर्घस्यैव ग्रहणम् । तपरकरणं तदा मुखसुखामिति क्षितः ।। इति शरणदेवदिरांच दुर्धर हैं। षष्टाध्याये चतुर्थः पादः ALLin. अथ समाध्याये प्रथमः पादः। युवोरनाकौ ॥१॥ अतो भित ऐस् ॥ ९ ॥ कथं 'मान्यचरेमिर्गन्धवरेभिः' इति यौद्धप्रयोगः ! वहुलग्रहण- मिहाभिसम्बध्यते । तेन कचिदस्त्वं न भविष्यति ।। टाहसिङसामिनात्स्याः॥१२॥ कथम् 'उदधियोत्तरे कूले मृतः किमनुशाच्यते' इति वृद्धिः, बत इत्यनुवृत्तः । उच्यते । उदधिमिच्छतीति क्याचि 'सर्वप्रातिपदि. केन्यो लालसायामसुरवक्तव्य' इत्यत्र सुरित्येके' इति सुगागमे 'अ प्रत्य- यात् ' (३-३.१०२) इत्यकारे उदधिस्येति स्यात् । उद(धिभावात् १ धी- हावान्)। चावी अद्धिस्तरसम्बन्धादाचार्योऽपि चावतिवत् । अचि ·सप्तनाध्याये प्रथमः पादः ।। M . (राजा) उदविसा (मा) नीमाः (? उदधि त्यः । यसोपस्या- सिद्धत्वानित्यवादाद्गुगः । 'मा मा सवेशादार सुई विजन वने : उनले । अबदाले किसानले वमान । (वा?) 'नश्छन्य प्रशान् (८-३-७) इति तवं न ममत, अहिश्रयत्वात् । कथन् 'अतिजरमा भिक्षुर कन्या व मोति कतिः । उच्यते । असाधुरेवायम् । यद्वा असेि पूर्व नेतेन इसातानित्य- खात । तेन भिक्षु त्येति । अलिबरं स्वति नागपात, मूगोजादित्वात् कप्रत्ययः, आंतेजरसः, तस्य । कर दरिद्रसेनि | उरने : ज्यायो- स्संज्ञाच्छन्दसौर्वहुलम् । (६-३-६३ इनि इबोनेति तत्र वृत्तिः । सौत्र- वाद्वा । कथं 'पुत्रादेकात् पाना हति । तयोः' (७-१-२५) इति पूर्वनिपातव्यभिचारादस्यानित्यत्वादिति श्रीकण्ठः । *सुरलश्च । 'एकादा- किनिच्चासहाय' (५-३.५२) इत्यत्र कन्लुको चानुवर्तते । तत्र महा विभाषया प्रकृतिश्रवणे सिद्धे लुग्विधानं सर्वकार्या भावार्थमाते 'अकुपु' (८-४.२) इति सूत्रे रक्षितः । 'शक्नुवन्ति चैकैकशः परस्परसहिता' इति व्यासेनोक्तसिद्ध्यर्थं एक बहुव्री.हवत्' (८-१-९) इत्यतिदेशार्थी ?) 'न बहुव्रीहौ' (१-१-२९) इत्यत्र सर्वनामनिधो नात्र द्रष्टव्यः, आति- देशिक बहुव्रीहौ तस्यानिष्यमाणत्वात् । एतच 'आद्यन्तवदेकस्मिन् (१-१. २१) इति निर्देशात् सर्वादिपाठाच ।। नपुंसकाच ॥ १९॥ कथम् 'अप्रत्याख्येये दधिसुमनसी' इति, परवल्लिङ्गतायां खीवे शीभावाभावात् । उच्यते । असाधुरेवायम् । 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वा- दिति (वा) वाच्यम् ॥ अतोऽम् ॥ २४ ॥ कथं 'मकारस्य मकारवचनं मोऽनुस्वारनिवृत्यर्थम् इति वृत्तिः। १. 'इद् दरिद्रस्य' (६ ४. १४) इति सूत्रीय एष प्रयोग.। तत्र हि आतो लोपे दम् इति हि भायम् । छा दसहस्तवन तु अदन्त वात् इसः स्यादेवोपपत्ति: * सादलवाने क. पाठः,

·।
दुर्घटवृत्तौ
अमोऽस्वचनं लुगनिवृत्वर्य प्रिति युज्यते ! यते । अकारसहितो मकारो
मकारः । स चामेव ! अगया मकरस्यांना स्वत्वेन लुका वा निवृतिः ।
प्रत्ययावशेषात तत्सरित्या महार प्रत्युका अनुमानित्यनियत्रार्थ-
शब्दो निवृत्तिवनः अनुम्बारानिय तर्निवृत्तिारे यर्थः । तुका ह्यनुवार-
निवृत्तिः स्वादिति तनिवृत्त कवि निवृत्तिरित्यर्थः । अनुस्वारभाविनि
मकारेऽनुस्वारशब्दो वर्तने, यथा सम्म सारण नाविन रेफे सम्प्रसारणशब्द
इति 'न सम्प्रसारण सम्प्रसारणम् (६-१-३७) इत्यत्र मान्यम् । यदा
लुकः प्रकृतत्वाद् अनुस्वारानेवृत्त्याने त्यत्र लुको निवृत्तिः स्वशब्दादेव ।
तनिवृत्यर्थमित्यर्थः ॥
समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् ॥ ३७ ॥
कथं 'स्वधनं त्यज्य गच्छतीति । उध्यो । 'वा च्छन्दसी'ति
वाच्ये क्त्वापि च्छन्दसि(७.१-३८) इति वचनमसमासेऽपि ल्यबर्थ
तेन 'अर्घ्य देवानागत' इति. 'क्वापि च्छन्दसि' इत्यत्र न्यासः । अत-
बछान्दसा अपि क्वचिद् भाषायां प्रयुज्यन्त इति भाषायामपि सिद्धम् ।
अपिशब्दस्य सर्वोपाधिव्यभिचारार्थत्वाद्वा भाषायामसमासे ल्यप् । अन्ये
'धनं सन्त्यज्य गच्छन्तीति पठन्ति ॥
त्रेस्त्रयः॥ ५३ ॥
कथं 'त्रीणां (मणीमुद्राप्याषु?) गोत्रेषु समागम' इति (वृद्धिन्दः१),
छन्दसि त्रीणामित्येवं भवतीति भाषावृत्तिः । उच्यते । छान्दसा अपि
क्वचिद् भाषायां प्रयुज्यन्त इति भाष्यम् ॥
हवनद्यापो नुट् ॥ ५४॥
कथं 'तनिपतिदरिद्राणामिति । उच्यते । 'हयापोः संज्ञाहन्द-
सोबहुलम्' (६-३-६३) इति इस्वत्वे । एतच्च 'इंदरिद्रस्य' (६-४-११४)
इति सिद्धये वृत्तिकृता व्याख्यातम् । यद्वा समाहारकत्वे इस्त्रे चैकशेषेण
भविष्यति ॥
आडो यि ॥ १५ ॥

·राष्ट्रालम्भः
सार्थ शुभास्तातुपाला वान्ता पौरुषः, आला
सहकादशल्य (स? अन प्रमादिन हावा नमो भावात् । आप्रशासना-
नित्यत्वात् ।।
उपसात अल्लोक
को तालमा नायर इति साले नुम् स्यात् ।
१. कामानियमानुनमा लोमा वाणिज्ये' इति ।
समासेन । बाद ? बहुमीहिमान
ক্ষিবিনি সম্মতি
न ही केवल या ६६ ।।
१. अन् अनिशुलभमतिदुल नामिति । उकया। आदिसमासन ।
थत कर्मप्रवचनीयवादिनीह ल्याए ।
एकोऽपि विसी
सा अमूल्व (३-१-१३९) त निवेश छन्दू एक इस्वले
तुम् श्यात हीबन्द । हिलस्कदो युवः' (३-२-१८३) इत्येतहदुवङ्
स्यात् । सुचना । निर्देशादेव । लादलायो ।
शंपश्यनोनित्यान्द ।।.८.१.
कथ कुर्वन्ती व्यवत्तदा' इति चण्डी आरम्भसामथ्यौन्नित्ये
लब्वे नियंत्रण नित्यमन्नेरवधामा लिनान्यत्रानकारान्तात् क्वचि-
द्विकल्पः । तेन कुर्वती कुर्वन्तीति सिद्धमिति माध्यम । उत्तरार्थेऽप्युत्तरत्रैव
कृतं स्यात् ॥

·२५ अथ दिला. तरी मला भावात चिति । वेषने ति । इन्द्रसाद भनि । किरा मालिनि । अपषि- मन्दिनिधाक्य अन्तिम sex sarities sayar मायाम: अथ हिलायः पाद सिक्ति अतिः परस्मैपदेषु ॥१॥ एका उपसा कथं प्रवेता", बीभावे कृते स्थानियवाददातवात् सटकलाद वयितेति स्यात् । उकलाने में मानसून न्यामिति । गणस्थग्रहणं नाग- गस्थनिवृत्त्यर्थ, किन्तु स्वरूपण निशा जागाने वस्तेत असले भवतेः प्रयोग इति । यदर हनो वर लिसिकि " (२-४-४३) इति वधादेशो यथोदात्तः पश्यंत तथा वोभावोऽपि । कथं 'भारत' 'लज्जितमिति र मृत लयामिति स्थान । उच्यते । भरलज्जाशब्दाभ्यां तारकादित्वादित । सो भन्दा छिली नितमि नि । मनस ईषा मनीषा । तत इतचि मनीषितम् ॥ श्रथुक किति ॥ ११ ॥ कथम् 'उणिरागप्रतिरोधकं जनैरिति । तथा 'यावधाबहुदीरित मिति । 'गतावि'त्यस्य मयादिकस्योदीर्णमिति । 'ईर गताविल- स्योदौरितमिति । कथं ('दैवारुतो विगिलितो बचकेने ति । गीर्ण इति हि स्यात् । उच्यते । गिरतेषजथै कविधाने इत्त्वे रपरले चरलयोरेगाव- स्मरणाद् गिल इति निष्पाद्य ततो गिजन्तानिष्ठायाम् ।। 'भस्तरिति । बस्तः प्रमझे यथा भवतेः प्रयोगः, एक बजे: प्रसो बयते प्रयोग इमः स्याद मा प्रपोयते इत्येव वा पागे भवेद, ·समाध्याम द्वितीयः पादः वीदितो निष्ठावाम् ॥१४॥ कथम् अनार्ये यतितमिति, यती प्रयत्न' इत्यस्य बत्तमिति स्यात् । उच्यते । 'यत निकागेपकारयोः' इत्यस्य णिचोऽनित्यत्वात् ।। यस्य विभाषा॥ १५॥ कथम् 'आखेटके तया नीतः (शुद्धा तु?) धा(वि)तः पट' इति । 'सेभसाचे (७-२-५७) इत्यादिना नृतेर्विकल्पे 'यस्य विभाषा इति निषेधे सिद्ध नृतिधातोरीत्त्वेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् । (न च लक्षणस्थित गतावेव।) एवं 'पतित' इत्यपि । 'द्वितीया श्रितातीतपतित (२-१.२४) इति निर्देशाद्वा । एवं तनिपतिदरिद्राणां इति विभाषा । 'पत गतावि'. सस्य (पातितमिति) रूपम् । 'तनिपती त्यादौ नास्स ग्रहणम् अण्यन्त पाहचर्यात् ॥ घुषिरविशब्दने ॥ २३ ॥ कथम् 'उधुष्टं तु घोषणमित्यमरः, अविशब्दन इति निषेधात् । उच्यते । बलवणेतिवदल्पार्थे नविधानात् ।। वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टपछन्नज्ञप्ताः ॥ २७ ॥ कथं 'पूर्त खातादिकर्मणि' । 'पूरी बाप्यायन' इत्यस्य पूर्णमिति निपातनम् । उच्यते । पृषातोः 'न ध्याख्यापूमाफिमदाम्' (८-२-५७) इति नवनिषेधात् ॥ हषेलौंमसु ॥ २१ ॥ कर्ष या पुरुषः । इषु बली' इत्यस्य लोमस्वनेन विकल्प: पुरुषादौ यस्य विभाषा' (७-२-१५) इति नित्यनिषेधात् ।। आर्षधातुकस्येड वलाये ॥ ३५ ॥ क सागर तमिच्छति । तापी तामिति स्यात् । उच्यते ।

·आगमशासनानित्यवाद । सो
वान्त' । जाति (२०६६ वि दाभानुलसमथार्थ
वाद् भवसाधा भावादि कर्मणो .. १३) इति विचल्द इति प्रति
धातुमदीपश्च ।।
स्नुकमोरनारदानानिमि ॥ ३१
की क्रिसमा निमपानमत' इति भावः, अपरनारमनेपद-
निमित्तत्वाद् इझलक्षात् । अतिशीताइले काम ३-३८)
इत्यनुवृत्तेः बनुपात 3-5-27 इति योऽनुप : उत्साह
आत्मनेपदानमित्तत्वात् । , या तलाव सत्याप प्रतिवेधी
नास्तीति इति वृत्तिः, योग्यतामात्रेण जात्मनेपदनिवितात न्यासः ।
उच्यते । वहाँगानित्यत्वले नहायलायति पाउँ इति भागवृत्तिः ।
जिवासात या मा ! अदाका कापि चिकसे इत्या ।।
जबश्योः क्वि ।। ५५
का इल्का', अनेनेट्नसङ्गात ! उच्टये । अक्षातोः सानुबन्ध-
कत्वेनाग्रहमादिति न्यासः ।
उपदेशेऽवतः। ई
कथं पेचिश । उन्धत तो अरद्वाजस्म (७-२-१३) इति
नियमात् । कथं तुरीय' 'हो । दुइ लावधप्रकरणप्रणयनात्
प्रतिषेधस्य बलीयस्वात् मादिनियमादिति साषावृत्तिः ।।
विभाषा गमहनावेदविशाम् ॥ १८ ॥

·समाध्या हिताचः पादः
सुगति न्यासः लोडिन तयाटेगाऽनि नास्ति ।
भातिदेशिक कार्यालयमा अनिललादेति क्षितः ।
निचतुरोः विर्श तिवसम् ।। ९१ ॥
कार को (विजयो गाव इलि. बलीव क मा गुमा-
निति अनादिनव्हे इहानात लोगमा निसवात् । च्याले । (पृ.
तो निश्येऽपि शिशुरैन्द्र प्रहार भो । रहमा भई तु बोरनाम गौः
तोचो काले किन्या
अस्त औ दुलोप है
या अनुक' इति । सौरभतिदेवस्याकनकस्य वा सादुल्दै
दि बौदामा उन्ने का अनुक इति ने वित् । । 'जराया
असल्पतरल्या ६-१७३) इत्यतः अन्यतरल्या ग्रहणं मण्डूकप्तुति-
याचनानुवर्तते । तस्य व्यपास्थितविभापात्दात सदोस्सा शावनन्त्ययोः
(५-२-१०६) इति सल्लामा (८-२-६७) इति भयोलान्या
भावितब्दा
अचो डिवाति ।। ११५॥
FOR 'अतिशायन । धान ! अदिशामने लम (१-३-२५५)
इति निर्देशात् ।।
onam

·दुबैटरी
भ्योऽपि थे पहामिति वा 'अन्धिमुप्रथायितुं हृदयेश इति । 'प्रेष
दौर्बल्य' इत्यस्यादन्तस्य चौरादिकस्योनेकार्थत्वात् । कथम् 'अभ्यस्या
विधा' 'समस्या को, यति वृद्धः । उच्यते । संज्ञापूर्वकविधेरनित्य-
त्वाद् बाहुलकाहा यत् । कथम् 'उबमोपरमौ' । उच्यते । 'भड उपमे'
'यम उपरम' इति निर्देशात् । 'नोदाचोपदेशस्य' (७-३-३४) इति नास्ति,
अनुदात्तोपदेशत्वात् ॥
तरितेष्वचामादेः॥ ११ ॥
कर्य 'भेषज', मिषज(इद)मित्यादिपदवृद्धः । उभ्यते । श्रेषजात्
या (५-४-२३) इति-निर्देशाद्गुणोऽवृद्धिश्च । कथं ज्योतिष शास-
मिति, 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' (४-३-८७) इति पाणि वृद्धः । उज्यते।
संज्ञापूर्वकानित्यत्वादिति भवभूतिः ।।
इन्दि शरगदेवविरचितदुर्घटवृच्चों
सत्तमाध्याये द्वितीयः पादः ।
--manmanNA
अथ तृतीयः पादः!
देविकाशिंशमादित्यवादीर्घसत्र श्रेयसामात ॥१॥
द्वारादीनां च ॥॥
कचं शब्दशक्तिस्वाभाव्यादि ति, तथा 'स्वाभाविकमिति, द्वारा.
स्वशब्दस्य पाठादेचप्रसङ्गात् । उच्यते । 'स्वागतादानां'
(CG) इति निषेधात् । कथं द्वारिका"। स्वर शब्दसाहपर्याइकारा-
नारसदस्यैजिति दौवारिका, हलन्तस्य द्वारिक इति ।।
खगमिन्ध्यन्ते पूर्वपदस्य च ॥ १९ ॥

·समाध्याय हुन वादः । कथं 'भावसाध्वसपरिग्रहादस्त कामसौहदसुख मनोहरमिति. सया क्षणभिन्नसौहद' इति कुमारः, तथा 'सौहधाम ति ! युवादित्वादणि मायणादित्याद्वा व्यनि भनेनोभयपदवृद्धी सौहार्द मिति । उपते । संज्ञापूर्वकस्यानित्यत्वात् हद इत्यस्या प्रवृत्ती आदिवृद्धिरेत्र । चान्द्रास्तु 'इग' इत्यत्र प्रतिपदोक्तस्य प्रायपिस्य हुच्छन्दस्य ग्रहणात् 'हृदयस्य हलेख (६-३-५०) इति हृदावल्यादिको साधयन्ति । किन्वेतद 'हृदयस्य हल्लेख' इत्यादिसूत्रे वृत्तिवन्धन विरुद्धन् । रक्षितस्त्वाह कचित् अर्धवत्परिभाषया सहृदुईदौ मित्रामित्रयोः' (५-४-१५०) इति निपातितस्य सुहुन्छन्दस्य योऽवयवा हृच्छन्दस्तदन्तस्योत्तरपदस्य बृद्धि भवतीति ब्याचक्षते । समुदायस्ता मित्रवचनोऽवयवस्तु निरर्थक इति ।। अनुशातिकादीनां च ॥ २०॥ कयम मातिशायिका', अवापाठात् । उच्यते । प्रायिका प्रत्यय इत्युक्तम् । अतोऽस्य साधुत्वम् । कथं तर्हि च्यातिमातिशायिकेन रसेने ति बोकः । जुग्यते । सूत्रकारादिमतेन । कथं 'युरीमाजावंशात्रवीमिति माधः, अत्रापाठात् । उच्यते । आकृतिगणवाद भविष्यतीत्येके । एवं चतको विधामातुवैद्यमिति । असाधुरेव वा ।। हनस्तोऽचिण्णलोः ॥ १२ ॥ कथं वृत्रम इदं 'वान्नम्', अनेन तत्वभावात । उच्यते । पातो. कार्यमुच्यमान तपस्यये भवतीति वृत्तिः ।। नोदाचोपदेशस्य मान्तस्यानाचमः ॥ ३४॥ कप 'वमथुर्वम नामज्वरस', 'अनाचमिकामवीनामिति मिति निषेधामावात् । उच्यते । संज्ञापूर्वकानित्यत्वात् । एवं गमकत्वा- दिति । आमः इति चौगदिकस्य णिति वृद्धौ तत्र मिवं नास्तीति पनि । कय विश्रामस्थितिहेतवो म गणिता बन्धषमाः पादपा 'विमामाज्जायते बलमिति च । उच्यते । मनाचमिकमिवानाम् हत्या केविच्छमियमी पठन्तीति सक्षितः । ये तु न पठन्ति तेषां विश्रम इति । मामाघ -वित्रमार्थमुपगृहमजमामिति । (आश्रम दिसत गावामन्त्रणे ति सदिकस्य का । एमा

·No text on this page.

·१२९ सतमाश्याने हत्तीशः पादः । कर्तव्ये बहिरङ्गस्य उत्वस्यासिदत्वात । उसने : नलोपः सुस्वर' (८-२-२) इत्यत्र विधिवशेनस्थानियबापनातु ।। पानाध्मास्थानादापाडयातसहिदलदा पिवजिघ्र- धमतिष्ठमनयच्छपश्यर्छौशीयती ७८ : कथं 'व्यतिपरे' । विगाः म्यान् । उच्यते । 'वणे यत् स्यात् तच विधातदादाम लिइस्ल मोरेजिरेच ३-४-८१) इत्यत्र न्यासः । अन्यथा शिध्दलेर विधान पुगन्तलघूपधस्य च ॥ ६ ॥ कथं 'ठीवन' सीवन पाद विवाभावात् । उच्यते। पृषोदरादित्वादगुणो दी। साथ ही खेतत्सिद्धये ठिवि- सिव्योपश्च' इति सूत्रं पठितवान् । कथं भत्ता' । उच्यते । क्नु- सनोः कित्त्वं ज्ञापयति प्रकृतिप्रत्ययादिसंयोगे तत्प्रत्ययनिमित्त कार्य गुरुसंज्ञा नाश्रीयते । कथं 'दुलपति रूम विलोचनलारका' इति माधः, 'तुल उन्मान' इत्यस्य गुणभावात् उच्यते । “पत्र कविधानमिति कात्ययान्तात् तुलाशब्दात् तुलया परिच्छिनत्तीति णिचि ! एवं 'तुलना'। कथं लिखनमित्यादि । उच्चत: संज्ञापूर्वकानित्यत्वात् । यद्वा कुट आदिः कुटादिः, कुट आदिर्यस्यति कुटादिः । तत एकशेचे 'गाकुटा- दिभ्यः' (१-२-१) इति निर्देशन डिस्वभावः । ( 'कृष विलेखन' इति निर्देशात् १)। एवं च 'लेखको लेखो लेखिनी । कथं 'लेखनी'ति । उच्यते । भातिदेशिक कार्यमनित्यमिति छित्त्वाभावाद् गुणः 'कृष विलेखन' इति निर्देशात् ।। अतो दीर्घो यनि ! १०१ ॥ कथं 'जयन्ति ते सदा सन्त' इति. न्यासः, अन्तादेशाकारका, देशस्य पूर्व प्रत्यन्तवत्वेऽनेन दीर्धात् । परं प्रत्यादिवत्वे सार्वधातुकलात् । उच्यते । 'उभयत आश्रये नान्तादिवदिति निषेधात् । एवं तर्हि नान्तादिववं, किन्लेकदेशविकृतत्वात् सावधातुकवे भविष्यति । न चैवमुभयत आश्रय इत्यस्य वैयर्थ्यम् । वृक्षावित्येतदर्थत्वात् । एकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वे प्रातिपदिकावयवत्वं सुपः । परं प्रत्यादिवत्वात् ·'सुपो वातु' १३-४-१ पाहिला त । अन्तवसामावार भवति । न चात्रै देशविता अव । अस्या लिक विचन समान] निदेशः । ननावणीतला साप (-३-१०२) इति दीर्घवं प्रातमेव । सानो हकदेशानिधि नानदा न श्रवर्तितव्यमित्य- प्राप्येतदेव लिमले सामन्द ३०३.००५) इति निर्देशो ता सुपि च ॥६०३३ कर्थ 'वृक्षा, समय सारिमाया दीर्घामावात् । उच्यते । कटार - इस्ल निगादस्या अनित्य- ७५ त्वात् ॥ ओसि च ।। १०१ ... कयम् । 'अखट्वेन', हस्त्रेधावन्तवादनत्वं स्यात् । तया चातिखट्वव्यावृत्ये 'हल्ल्यादिर दधिग्रहणं क्रियते । उच्यते । भाप इत्याकारप्रक्षेपवासाववाति माया । अत श्वातिखट्वादि- खादो या (जनयन्ति? इन भवति)। इस्वस्य गुणः ।। १०८ ॥ कथं 'सुननु । सत्यमलकरणावत' इति माषः, 'सुतनु ! जहीहि कोपम्', तया वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुरकुम' इति च, अनेन गुणप्राप्ः। 'उडत' (४-१-६६) इति मनुष्यजातिविवक्षायामूहि 'अम्बार्थनद्यो स्वः' (७-३-१०७) इति न वाच्यम् । अनूडन्तस्यापि दर्शनात् 'सुतनो ! स्तनौ च दयितोपगमे । उच्यते । 'कृपिचमितनिधनिसर्जिखर्जिभ्य ज' इति उप्रत्ययान्तस्तनूशब्दोऽप्यस्ति । 'स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूरित्यमरः । तत्प्रयोगे 'भषार्थनधोईस्व' इति हस्वविधानसामर्थ्यान गुण इति । यदि हि स्यात् अम्वार्थाना इव इत्युक्त्वा नदीहवयोर्गुण इति कृतं स्यादिति मागवृत्तिः । ननु 'नयुतच' (५-४-१५३) इति कपात्र भाव्यस् । उज्यते । समा- । 1. 'प्रयत्नं सवर्णमिति इति पठनीयं स्यात् ।

·THYPN Ep-JARAT कथं वारिणः', नुमः परत्वाद गुभप्रातः । उच्यते । शलालुनो- कृतीक माना सान्तविधरानेत्यत्वात् । वेकानित्यत्वाद् गुणा- भावयाहुः । अत एव इतर नीलब तुम्योऽपि क्षमामहे इति मष्टिः । जयमाला (चनाद --- अनुवन्तत्व) रूपं, 'सपदि वारिधरारदभारव' इति माऽनुगत प्रयोजन । राई 'हे कर्तृ ! कुल । परल्या गुणेन समार। उच्च । अजीयल्वाल्लुकः पूर्व- विप्रतिपाइ लकि 'न लुमा १.३.१६ इति प्रत्यक्षमप्रतिषेधेन सम्धुद्धिपरत्वाभावात् । यता है शादी के सुनो! ! 'इकोऽचि विभक्तो' (७-१-७३) इत्यत्राचीत्सलेन न सुलते स्वस्यानित्यत्वज्ञाप- नात ऋतो डिलनालस्यानयोः ।। ११० ।। साथ कर्तणि ब्राह्मणकुलानि', परत्वादनेन गुणप्रसन्नात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधेन नुम् भविष्यति ।। वेडिति ।। १११ ॥ ऽन्यतरस्याम् (४-४-५४) इति निर्देशात् पूर्द विप्रतिवेषात् ।। सर्वनाम्नः स्याड्ड्स्वच ॥ ११४ ॥ कथम् 'अनन्तरायाः प्रातः', नसमासे सर्वनामत्वात् । उच्यते। यविधमानमन्तरं यस्या इति बहुव्रीहौ कृते निषेधः ।। डेराम्नधान्नीभ्यः ॥ ११६ ॥ कयं इट: "स्वायां विकल्पः सिद्ध इति विशः स्वानिष्ठयो। (७-२-५०) इत्यत्र वृत्तिः । उच्यते । क्त्वाशब्दस्याजादौ कचित् पाठः क्रियते॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती सप्तमाध्याये तृतीयः पादः ॥

·Sap १३२ दुघल अ : सादा णौ चड्युपधाया दूरवः ॥ १ ॥ केडम कथं 'तृष्णांशीलस्तु तृष्णीक इत्यमरः, तथा 'कुर्वतेऽपि (तु) तूष्णीका नाम गम्भीरचेतमः । लपवो घोषयन्त्येव न कुर्वन्ति कदाचन', 'शीले को मलोए' इति के ऋते हस्थमाते । उच्यते । 'न कपि' (७-४-१४) इसत्र नेति योगविभाग कार्यः । कथम् एकः', 'इण्मीके ति के गुणे च हस्वप्रातः ! । 'केच' इति 'केट' इति वा कर्तव्ये अण्ग्रहणात् पूर्वेण णकारेण प्रत्याहारादिति न्यासः । चत्वार्यग्रहणानि पूर्वेण णकारेणेति माया ! नया: नट अाणिति । 'आशीष्क' (लि? हि)क' इत्यत्र विसर्जनीयत्वयवादन सिद्धलात् प्राधान्तरतम्यात् , न तु सावर्णात् 'नाज्झलौ' (१-१-१०) इति सावर्ण्यनिषेधात् ॥ एतेलिङि ।। २४॥ कथम् 'अभीयात् परोयादिति वृतिः । उपसर्गेण सहकादेशे- एल्युपसर्गयोरविभागात् । अन्तादिवावैकदेशविकृतत्वं नास्तीति, 'उभयत मात्रय' इत्यस्य वा (नै समास) इति ज्ञापकात् । अत एव 'भक्तिनन- परीयाः' इति मेषः । उच्यते । 'सापकसिद्धं न सर्वत्रे'त्येकदेशविकृत- हारेण विशेषादेशाद्धस्वः ।। अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः ॥ २५ ॥ कथं 'प्रायः पुण्यवतां देशे शरदियं प्रावृषायते', हलन्तत्वात् । अच्यते । हलन्तादर्शआदित्वादचि प्रावृषाशब्दात् साध्यस् । 'कालप्रमाता सरदा प्रावृषा तु जलार्णवा' इति संसारावर्तः ॥ रिङ् शयग्लिङ्घ ॥२८॥ .. अभियात् परियाद् इति प्रयोगविण्यामिदं चोच प्रतिमाति । वत्र दोषो म पाया, "प्रयत्न सवर्णम् इति पठनीय स्यात् ·अमान्याय प्रशा: पाद: कथं 'जागयते । भियत जागर इत्यादौ रिश्गुणयोः सावकाशवे परत्वाद्रिक स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधात् बानुपारायणे (ज्ञानव जागर्य)त इत्युक्तम् ॥ गुणोऽसिंयोगायोः ।। २९ ।। कथं 'संस्क्रियते । उच्यते । बुटो बहिरङ्गत्वादसिद्धत्वाद् अमक्तत्वाति वृत्तिः । इवः ॥ ५९॥ कथम् 'ऊचतु', एकादेवस्थालवत्या स्वप्रातः । उच्यत अहिरङ्गलादेकादेशस्येति रक्षितः ।। भवतेरः॥ ७३ कथम् अस्ते भावे कृते 'पभूति मौवादिकनिर्देशात् । उच्यते । भूसामान्यनिर्देशोऽयद । तच्च यया कयाचिद्विमक्तया निर्देष्टव्यमिति भवतिना निर्दिष्टम् । भुव इति न कृतं वैचिन्यार्थम् ।। इति शरणदेवविचितदुनो सप्तमाध्याय चतुर्थः पादः । अथाष्टमाध्याये प्रथमः पादः । सर्वस्य हे॥१॥ नित्यवीप्सयोः कथम् 'एकश' इति, अनेन द्वित्वप्राप्तः । उच्यते । शसा वीप्साया अमिधानात् । एवं 'पदान्येकैकशस्तिममिति * प्रयोगमुखी, तथा 'एकैकशः संहता वा' इति कामन्दकीयं न पटते । 'एकैकशो देही ति पाण्यं च 'सर्वस्य द्वे' इत्यत्र । एवं (सहित) 'तान्येकवचन द्विवचन- बहुवचनान्येकशः' (१-४-१०२) इति निर्देशा(द)द्वित्वं, भाष्यप्रामाण्या- 'प्रयोगो (सुन्म) इति व. पाठ:.

·दुरटयसो उपर्थव्यवसारमानोप्य ।। ७ । कथम् 'उपयुपारे बुद्धीनां परन्तीश्वरबुद्धयः, सामीप्याभावाद् दिखानुपपत्तेः । उच्य ले ! उपरितुदीनानुसालबुद्धीनानुसार अवमीश्वर- बुद्धयश्चरन्तीत्यर्थः । न तु द्वित्वम् । प्रकारे गुणवचनस्य ।। १६ ।। कथं नीतभीत इव शीतमयूख इति जहरदियः, इक्शन्देन सादृश्य- स्योक्तत्वाद् द्वित्वाभावात् । अध्यक्षते । मादिक्ये द्वे भवत' इति वार्ति- केनात्र द्विलं, भीतत्राधिक्यं द्वित्वेनोच्यते, यथा 'दर्शनीयदर्शनीयाथ रोचते' इत्यत्र दर्शनीय(ना)या स्माधिक्य सदेव द्विवचनात् प्रतीयत इति भाषावृत्तिः । कथं 'नवं नवं प्रीतिरही करोती दि माधः, अनेन द्विरुक्ती 'कर्मधारयबद्त्तरेषु' (८-१-११) शति कर्मचारस्वत्त्वात् सुड्डासे, यया माष एव 'नवनवा वनवायुभिरादधे' 'प्रियतमे नवनवत्वमियाय' उच्यते । अकारप्रश्शेषोज द्रव्यः । तदययर्थः प्रीतिरनवं चिरन्तन- मपि नवं तनोतीत्यही आश्चर्यमेतत् । कथं 'मन्दं मन्द नुदति पवन' इति मेषः । तथा 'मन्दं मन्दं स्पृशति हरिणीशझ्या साहसाङ्कम्' । उच्यते । 'तस्य परमामेडितम्' (८-१-२) इति महासंज्ञाकरणेनात्र द्वित्वं कल्पनीयम् । 'खिनः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलच पय' इति मेवः ॥ इन्दं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयो- गाभिव्यक्तिषु ॥ १५॥ कथं 'इन्द्र कलयुग्मयोरि'समरः । तथा 'चार्थे इन्द्र' इति । साम्पते। योगविमागादिति भाषावृत्तिः।। युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोन्निावौ ॥२०॥ कर्थ 'गेये केन विनीतौ वामिति, भाभिहिते कर्मणि प्रथमान्तत्वात् पापादेरगावात् । उच्यते । एकदशप्रयोगोऽयर। यथा भीमो भीमसेवा, -

·.
प्रमान, पोल
सथा युवामित्येनदेनो
प्रभादोऽयं था।
H
d
IA
.
संविधानलक्षणं वा
4d
.
।
१
---
.
.
पूर्वजानिक
कथं 'वृक्षा', को स्वसासिइवात् ।
उच्यते । 'संस्कारस्वारकाविहानाम की कहानी कर्तव्या
नासिद्धम् । इति
राक्षनः । न, तहनुनासिकत्व-
प्रतिज्ञानम् 'अतः तेरप्लुतादप्लुने १६-१०:१३ इति 'हशि च' (६-१.
११४) इत्यत्र सानुनासिकस्य
महास्याल
तेन तरुवन-
मित्यत्र रुशब्दस्य मा नदिन सवा ताई उकारमऋत्वा रेफ-
स्यैवानुनासिकलं प्रतिज्ञातं (स्थात् यथा दाजस्वीमाभ्या)मित्वत्र व्यव-
नस्य स्वरितस्वात् । कथं मारिर' वृतगर्य', 'किन्प्रत्ययस्य कु.'
(८-२-६२) इत्यस्यासिञ्चत्वात् । सुचने 'वन्दियष्णिगन्चु' इति
प्राग्रीश्वरान्निपाता' ११-१-५६) इति विदेशात् । पम् (अथैया)रजो-
पमा' इति, यलोपस्यासिद्धवाः इच् । अकारान्तोऽयं रजशब्दः
'रजचरजार्थमिति विश्वः (१) रज हा (कती?) इत्यथैः । 'नोपधाया'
(६-४-७) इति निर्देशादसिद्धत्वानियत्वादः
कृपो रोलः ॥ १८ ॥
कथं क्लासा' । उच्यते । 'लुटि च बलप' (१-४-९३) इति
निर्देशात् ऋकारस्य लत्वम् । कयं ताई 'कृपा' । 'क्रपेः सम्प्रसारणं
चेति मिदादिपाठालाक्षणिकत्वात् । कृपाणकपटकर्परादयस्तु उणादित्यातू
लिहाः॥
धि च॥ २५॥

·१३५ दुर्घटवृत्तौ 'धे सलोपः सिचो लोपश्चकाद्धीति प्रयोजनम्' इत्येके । सामान्ये- नेति सर्वे । एवञ्च कथं पयो धीयते 'पयोधिः', अनेन सलोपात् । उच्यते। अन्तरात्वाधिमित्तनिमित्तिनोरेकपदे विधानात् । व्यवस्थितवि- भाषानुवृत्तेरिति भाषावृत्तिः ॥ चोः कुः ॥ ३० ॥ कथम् 'अल्पान्तरम्', तथा 'अत्यल्पाचत्वादु' इति 'बायनादि' (७-१-२) सूत्रे न्यासः, कुत्वप्राः । उच्यते । अल्पान्तरनिर्देशदेव । कुत्वविधौ 'हलि सतीति वक्तव्यमिति वा । सङिति (सन्) सकारादा- रम्य (बा) महिने स्कारात् । (मथमथमाजीश?)परसवर्णाद्वा सिद्धः । 'एवं निरुपपदस्य कुञ्चेः किनि कुत्वं न, 'युजि क्रुञ्चाचेति निर्देशादिति भाषावृत्तिः ॥ वश्वभ्रस्जसजमृजवजराजभ्राजक्छशां षः ॥ ३६॥ कथं परिवाद' , ब्रजेरत्रापाठात् । उच्यते। 'परौ बजेः पक्ष पदान्ते' इति 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' (३-२-१७८) इत्यत्रोक्तम् । उणादौ घ सूत्रमिति रक्षितः॥ झलां जशोऽन्ते ॥ ३९ ॥ कथं 'जश्त्वं', सकारस्य जश्भावात्. । उच्यते । 'चला जश शशि' (८-४-५३) इति निर्देशात् । 'बश्वा'दिनापि न षत्वं, धातुग्रहणा- नुवृत्तेः । श्चुत्वं च नास्ति; 'शात्' (८.४-४४) इति निषेधात् । कथं 'बभौ मरुत्वानिति मट्टियमके (न हनम्मरुत्वान् ? पूर्ववन्मतुब्) इति जय- माला , अनेन जश्त्वात्। उच्यते । 'तसो मत्वर्थे' (१-४-१९) इत्य- नेन भसंज्ञया पदसंज्ञाया पाधितत्वात् ।। रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ॥ ४२ ॥ कथम् 'भातः', "उपातः' । उच्यते । 'उपसर्गादति धातो' (६-१-९१) इति वृदेवहिरकत्वात् । कथं 'निमित्तमिति, मिदेर्नत्वमा- वात् । उच्यते । तस्य निमित्तम् ' (५-१.३८) इति निर्देशात् ।। १. 'एवं मञ्जमजीरथिस्जितम्' इति वा 'एवमन्चनमञ्जनम् ' इति वा पाच ·hai 47 चिन्मय कुः ।। ३.३ की दरम्यान अशा विवि : उच्यते । प्रत्ययग्रहणसाम- यात् क्विन्प्रत्यया अस्माई इति अछुत्रीही अन्यत्ययान्तादाप पदान्ते कुत्वमिति नामवृत्ति इम्यानु। उल्ने । 'नवी २-६३ इति विमो मुलामदिया विश्वग्विविनि HAE मात्र : प्रसिदे तु न्यायादित : अवनिदेवा- न्यप्रत्ययान्तस्य कुमुवी मशिदः । मोऽसुवि कथम् अहवालकि स्थान पर २ मुद्धयते । अनेनाही- गवद् रफादेश शभावात् । उनी । अहोऊपत्य निर्माणमिति पा: कार्यः । भत्र रूपरात्ररथन्तरेगनमाने अनेच्यामिति र भाषित्वा करत विधानात् ॥ हलि च ॥ ७७ ॥ कथं 'ठीवन' 'सीवन', हलपरत्वाजावात् । उच्यते । पृषा- दरादित्वाद गुणाभाशे दयि : ठिविलियोनीवश्चति चान्द्रभूत्रम् ।। उपधायां च ।। ७८ ॥ कथं वीपातो विव्यतुर्विव्युरिति । न चानन दी हस्खो भवि- व्यति, पूर्वत्रासिद्धत्वात् । 'अचः परस्निन् । १-२-५७) इति स्थानि- वत्त्वात् हलपरत्वाभावात् । कथं चनुर इच्छति 'चतुर्चिते ति । अनेन दीर्घः स्यात् । उच्यते । असुपीत्यनुवृत्तस्य पाठयन्तेन विपरिणामात् सुब्धातोर्नेति सम्बन्धाद् सुब्धातोर्न भवति , गोर्यामिति सुप्यपि भवती- ति भाष्यम् ।। इति शरणदेवविरचितहुर्धवृत्ती अष्टमाध्याये द्वितीयः पाद: १. स्थानिवत्वादिति । पूत्रासिद्धे न स्थानिवद् इत्याश्रयणे तु यणः प्रत्या श्रयस्वेन बहिरगतयाशिवत्वम् द्रष्टव्यम् । म ·और तृतीयः पाद ! मतुनसो हो सन्दमि १ ॥ पुसः स्यास्पर ।। कथं 'धु(काका) गडमिति, अनेन त्वभावात : कयने । अमावरेवायम् : स्कापडमिति बाट ! कथं 'महाँ हि यलस्तव देवदास' इति ! उच्यते । महान् हि यत्त इति पाठः॥ खरबलानोविसर्जनीयः ॥ १५ ॥ कथं यातिगाः, रेफात पूर्वस ? परतणाभावाद अवसानविष- यत्वाद् रेफस्य विसर्जनीयाभावात् । उच्यते । रेफेण पदस्य विशेषणे रेफान्तस्य पदस्य विसर्जनीयः । अनुन्यासकारस्तु अवसानस्यापि वौद्धं परत्वमाश्रितवान् । विसर्जनीय इति कालापानां बिन्दुद्वयस्य संज्ञा ।। लोपः शाकल्यस्य ॥ १९ ॥ कथं 'गवित्याह', क्लोपप्रसङ्गात् । उच्यते । पदान्तत्वामावा- दिति 'सम्बुद्धौ शाकल्यस्ये त्यत्रानुन्यासः ॥ नचापदान्तस्य झलि ॥२४॥ कथं 'कुवलयं वलयन् मरुदाववौं' इति माधः । वलयनिति । पदान्तनकारस्यानुस्वाराधमकम् । न चानुस्वारव्यवधानाद् व्यपेतयमकम् , अव्यपेतयमकंप्रकरणात् । उच्यते । व्यञ्जनस्य यमके अव्यवधायकत्वाद् वलयन्नित्येवमेवास्तु ॥ कुप्वोः क पौ च ॥ ३७॥ कथं "भास्कर', अनेन कादेशात् । उच्यते । 'दिवाविभानि- शाप्रमाभास्कर' (३-२-२१) इति निपातनात् । भाषावृत्तौ तु भास्करशन्दः कस्कादिषु पख्यते ॥ ।

·a स ईहुनुपयस्य व कथं 'कान्त अनु शाले. . कलि कल्टा- भरणम हे बाले . कलयरे मन ; मुमत दुःस्त्र नक्रियावारिति विसनीयोपयो का न करना । कथं 'मातुः करोति' । करका सामान बादशानिमिनादि परभ्य विसर्जनीयस्य यत्वं नानी नाक तिरसायनरभ्याम् : २२ कथं निरस्कृत्य जगानगनने काम.. * नार्गनुमानाएका- रलजयेत्र न वर्धत इति नियम 7 निगेन्तधों ११-2-७१) इत्यन्न । उच्यते । अन्तचित्रण सचिवानोपलक्षणार्थ इटन्यम् । तिरस्कारे चासन्निधानं भायने । कचिदिह गनिग्रहणं नानुवर्त- यन्तीति भाषावृत्तिः ॥ अष्ठमाः पतिपुत्रपृश्यास्पद पयस्वाधेषु ।। १३ : कथं 'श्वियः पतिः श्रीमति शानिन जगदि नि । बा न्यान (६-१.१०६) इत्यनुवृत्तः । अयं नहिं यावत्यतिन्वाने ते , अच्यने । कचिच्छान्दसा अपि भाषायां प्रयुज्यन्ने । कम्कादिषु का द्रष्टव्यम् । एवं 'दिवस्पतिः ।। आदेशप्रत्यययाः ॥ ५९ ॥ कथं 'प्रियस्य', एकारस्य कण्ठतालव्यत्वात् । 'यो युभयोरस्थान निष्पद्यत लभतेऽसौ प्रत्येकमपि व्यपदेशमि'नि कण्ट्यत्वात् कृण्व्येन सावोदकारग्रहणेन ग्रहणात् षकार: स्यात् । न च प्रयत्नभेदः । 'अ' (-४-६८) इति संवृताउण्यकारो विवृतः प्रतिज्ञायते । 'एडौं विवृतत- राविति प्रकर्षदोषो नास्ति, जाती विवृतत्वाश्रयादिति रक्षितः । न चैवं गौरित्यत्र सम्बुद्धिलोपः स्यात् । 'ए ओ इति उकाराद् एउचोस्साव- याभावात् । उच्यते। व्यक्ती सावाभावान्न पत्वम् । लिङ्गं चात्र 'अङ्गस्य (६-४-१) इति । अवश्यं चैतत् । अन्यथा दासीप्टेत्यत्र पत्वं स्यात् । (क्यस्या वेला)स्विति निर्देशान्न च 'नाझलौ' (१-१-१०) ·Ether इति निकः, अमाईन र न्याभा- सङ्गनः यात् : "मनक या प्रमादिति न्यायः । कथं निस्से', विरजनी ८-१-१८) इत्यनुवृत्तेः बत्वभावात् । उन्मने । प्रत्येकं अवधान मनमान स्वित्यत्र न भवति, नुस्था- निकानुस्वारोपलक्षार्थत्वात उपसर्गातुनोतितिप्रतिस्लतिस्ताभतिस्थासनय- अधसियमजनजाम ! कथम् 'दुःस्था' सुरूव कि ? अथ्यो ! उपसर्गप्रतिरूप- कत्वादिति भाषावृत्तिः । कथम् आंतस्तुतमिति । 'अतिरतिक्रमणे च' (१-४-९५) इति पूजातिक्रमणयोः कर्मप्रवचनीयता॥ अवाचालर इन विलग ॥ कथम् 'अवष्टव्यः । उ : घर: जिवनमः इत्यस्य मुषामादित्वात् , 'अवष्टव्यनिष्टब्यौ तिवचनाद्वा ।। अभ्याम्यागनिसपरिभिकुशेकुशवकुमाजिपु- जिपरमवहिदिमियः थः॥ १७ ॥ कथं सव्येष्ठाः सव्यठारौं', 'परमठी । औणादिका एते सुषा- मादिषु ज्ञेया इति भाषावृत्तिः ।। सात्पदायोः ॥ १११ कथं 'तनुषेकमले कमलामति बासवदत्ता । सस्सकारस्यानेन षत्वनिषेधात् । उकरले । अपपाठ एवायम् । कथम् 'त्रिष्टुप्' 'अनु- छुप् ', पत्वलक्षणाभावात् , "स्तुभु स्तम्भ इत्यस्य सोपदेशत्वात् । सुषामादित्वादिति । कचित् प्रतिस्तब्धः । कर्थ 'निष्टब्धाश्छात्रा' इति । निपूर्वस्य स्तम्भेरिति वर्णदर्शनात् । मि (पू ? ') निपातनं च । तथा चान्द्रं सूत्र--'नि(:) प्रतिभ्यां स्तम्भेरिति । खपरे शरि वा लोपो वकन्यः' । निरस्सकारविसर्जनीयलोपः। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अष्टमाथ्याये तृतीयः पादः । . - -- पशब्द का इतिख, पाठ, ·अदनामाचे तुक, : अ चन्म पद पूर्वपदात संज्ञायामाः ।।६॥ कार्य पोललो नाहन, अनेन अन्य गावात उच्यते । क्षुम्नादेराकृतिषणत्वात् : ये दुनीमा बीकात्रिका'. 'पुननबा तु शोफनी', 'श्रीधरः शान्ता मुनिः', 'स्वभानुः'. 'चित्रभानु रित्यादि साध्यम् ॥ वाहनमाहिना ।। कथ दो राइन र मनन त्यविशनात् : उच्यने । अनाहितवात्रिमा नरशब्दस्य, क्षुम्नादिपाई वा एवं पूर्वपदाद' १८-४-३) इत्यपि न प्रवर्तते ।। एकाजुत्तरपदे १२ कर ब्रह्मनमपि चण्डालामति । उच्यते । समादित्वात् । गादेशो (ब) व्यवाये नचत इति तु भाग्य !! कुमति च ॥ १३ ॥ कथं दुःस्वन १; भोजयितुनाशपिता शशाक' इति माषः । उच्यते । 'पात् पदान्तात् ' १८-४-३५) इति निषेधात् । क्षुधादित्वा- दिति सुभूतिः । कथम् 'शास्त्रवाक्यानी ति 'उपदेश' (१-३-२) सूत्रे वृत्तिः । तथा (तीर्थज्ञानमिति ) 'द्वन्द्वे च (१-१.३१) इति वृत्तिः । तथा चन्द्रगोमिनामिति । क्षुम्नादित्वात् ।। प्रातिपदिकान्तनुं विभक्तिषु च ॥ ११ ॥ कथं 'प्रेन्वनम्', नुमाश्रवणत्वात् । उच्यते । साहचर्यात् प्रत्या सत्तेवा प्रातिपदिकाद्विहितस्य नुमो ग्रहणात् । तदस्ति 'प्रेण्वनामि'. त्यनुपदकारेण तुम उदाहरणमुपन्यस्तं; तन्त्र स्यात् । उच्यते । मतभेदो द्रष्टव्यः । प्रेन्वनमित्याधसमासो वा उपसर्गप्रतिरूपकत्वात् । इह पूर्वपदा ·इजादेः सन्तुमा दिति वतन की रा; ; त्रिवधूनाम् । कपन । क्षुझाद- स्वादिनि मायावृत्तिः । उपसादसमानेऽपि गोपदेशन १४ ॥ हुनान दुर्लयमिति । अध्यने । उपसर्गप्रतिरूपकत्वा- इन्द्र ति भागात्तिः यो मात् पदान्तान् १८-४-३५) इत्यत्र 'बादिनि । किमि ल्युसत्या निर्णगः दुयः' इत्युक्तम् । तबाहन्यते । तत्रोपसर्ग- ग्रहण भविष्यति कृत्यचः ॥ ३९ ॥ डाक प्रध्यानामेति. अनेन णत्वात् । उच्यते । 'वभावा इस काम को कालतिन्यायेन, व्यवस्थितविमा पाखात् मनुमा १२ राणे पारः मुलानामांति मयूरः, इजादेरेवेति निय- माई गावाभावात् । अङ्गणमिति पृषोदशादित्वाण्णत्वमिति धातुप्रदीपि- का । अन्ये लत्र यावं नेच्छन्त्येव । अङ्गणं चत्वराजिरे' इत्यमरः । अपवाट एव । शतकेऽपि प्राङ्गने इत्येव पाठः । भचलाङ्गनमङ्गने' इति माधानुप्रयोगः ॥ पदान्तस्य ।। १७॥ कथं 'कृतकम(ण) इति, लुविभक्तो प्रत्ययलक्षणत्वेन णत्वनि- पंधात् । 'उत्तरपदत्वे चापदादिविधाविति निषेधात् । ‘पदव्यवायेऽपि (८-४-३८) इत्यत्र हि माषकुम्भवापेनेत्यादिसिद्धये रक्षितेनोक्तं-'सात् पदायोः' (८-३-१११) इत्यत आरभ्य यो विधिः स सर्वः पदादिविधि- रित । एवञ्चीतच) विधिरित्यस्योपलक्षणार्थत्वात् पात् पदान्तादि' (८-४-३५) त्यत्र सप्तमीसमासाश्रयणालभ्यते । तद्धि 'सुसर्पिष्कणे'त्येनद- भम् । तथैवं भवति नान्यथा । ततश्चाणलं पदादिवि(वीषि) रेवेति । उच्यते । मावकर्मणोः (१-३-१३) इति निर्देशात् । तद्वदन्न ।। - ·स्तोः चुना त्रुः ।। २ ।। • Jaya ग Himan PARDA कथं शत्रुन् अपति । उनले अदा विति: कथम् अस्पान्जामिति : उच्चन : जहाँ माना जा दिति अल्पान्तरम् इत्यत्र रक्षितः : क उनका . १८.४.१४, इति प्रतिवाट कुल :: पत्वं, धातुग्रहमानुवृत्तेः कथं मानि (८-१.५३) इति सस्य दकार तस्यानेन त्वात् । उच्यते । 'मंजिनोमालि ।।... निकालेर न्यायः । बद्धा 'माङ्घादि १-६-११ नोक- निश्भावे 'झलां जशोऽन्ते (८-२-३६) इति अकार का मोबहुधा श्चुत्वेन तालव्य शकारे जकारस्य बनेन चकारे नि त । 'शश्लोऽटि' (८-४-६३) इति छकारे निच्छु इति स्वादिति सार श्चुत्वेन दन्त्यस्य तालव्यशकारव्यक्ती पुनश्चत्वेन्द्र त्यादि यथा 'चिणो लुक' (६-४-१०४ इत्यत्र वृत्ती महानिरामित्यत्र लुकि पुनस्त(यो ? रपो) लुङ्ग नास्ति 'आस दनदनामा ६.४.१२) इति । बद्वा झशि जश्त्वस्यासिद्धत्वात् श्वृत्वन संयुक्तः सकारः : म करने जकार इति भाषावृत्तिः ।। टुनाष्टुः ॥११॥ कथं पंड्धा' घोढा । उच्यते । पृषोदरादित्वान्नित्वं टुत्वम् , (१)कारो वेत्येके । तेन पोढा षड्ढा इति । उभयं विकल्पितमित्यपरे। तेन षड्षेति न्यासरक्षितौ ।। सरि च ॥ ५५ ॥ कथम् 'अस्ति', अनेन सकारस्य तकारप्रसङ्गात् । उच्यते । 'सःस्यार्थधातुका दन्यत्र सस्य, 'खरि च' (८-४-५५) इति तकारो भवति । अन्यथा 'आर्धधातुके इति किं वस्से भास्से' इत्ययुक्तं स्यात् । o 'भाजतीनां शिति च १५-1-10 इति निदेशादिति' इति पाठः स्याद..

·दुर्भवती ज्ञापकसमुच्चय तु 'उदः स्थास्तव्योः पुनस्य' (८-४-६१) इति ज्ञापकान सकारस्य 'खरि छ' इति चत्वेन कार इत्युक्तम् । प्रकृतिसरा प्रकृतिचा भवन्तीति सकारमा कार एजेयः ।। या पदाल्तस्य ।। ५ ।। 'बद स्थैर्य' इत्यस्मात कथं 'पुंवद' इति । कारस्य दन्त्यौष्ठत्वात् परस्य सवर्णो वकारो नास्ति । कान्ताय विदा न सानुनायिको वकारी युक्त एव । ततश्च पुदवत् मुबाहिनि सवाल : र प्रभादलिखितं , तत्' । यदि दन्त्योष्ठयेन परसवर्धपो काम एक लानुनासिको भवति ततश्च पुर्ववत् पुंवदिति स्यात् । यतः पुंवदस्तीत्यर्थविवक्षायां विपि तस्य साधनं विहितं, तत्सन्ति (स्थानिक का कि । पवर्गवकारादित्वात् सेत्स्यति ।। झरो झरि सवर्णे ॥ ५ ॥ कथम् अष्टधातौ भवद्भ्याम प्रस्तावे 'अनचि च' (८-४-४७) इति द्वित्वे कृते एकदकारलोपोऽनेनोक्तः, अत्र वृत्तौ हल्ग्रहणानुवृत्तेः । प्रत्यु- दाहरणं च वाग्मीति द्रष्टव्यम् । तथा 'नाचो मिनिः' (५-२-१२४) इत्यत्र भाषावृत्तिः "द्विगकारनिर्देशो वाग्ग्मी'ति । अवश्यं हलग्रहणानुवृत्ति- ईया । अन्यथा 'हो हे लोपः (८-३-१३) इत्यपार्थकमेव स्याद्, अनेनैव तु लोपसिद्धेः । उच्यते । लेखकप्रमाद एव सः । यद्वा केचिद्धलनुवृति नेच्छन्ति । वाग्मीति एकगकारो दृश्यते । ढलोपश्च नियमार्थ एव स्यात् । व्यावृत्तिम लिड्डौकत इत्यादौ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ अष्टमाध्याय चतुर्थः पादः । दुर्घटवृत्तिः समाप्ता। "-.-.. १. . किविति । एवञ्च पुमानिव स्थिरा. काचित बील्यथे.. नियमाः इति ।नयमय ढे ढस्यैव रा.लोपा नावस्येति पाव

·अकादः
.............. ?
Piu
ramma
१
अदा
सार प्रति
१
१०८:
ऋण्टासरसाद
SANE
কাল
कादम्बनी
कामन्दकीय
किरातः (किरातार्जुनीयन)
'कीचकवधः
कुट्टनीमत
कुमारः (कुमारसम्भवम् ) , २१, २१, २२, ३४, ३५, ४३, १५,४६,
४९. ५३, ५६,५३, ६८,७१,७५, ७,
८४, ८८, ८१, १५, १००, १०२, ११३,
११७, १२७,१२८.
कैलासोद्धरणम्
६८.
कोशः
६०.
काबलिकारिक

·२
P
५
--
8
AN
R
जयमा४ि६), २९, ११, १२,
आमवाती भिन्न भामिनिस)
३३३३१४.
६१.
विकाण्डोषः
२, ११, १२..
धातुप्रदीप
पातुपदीपटीका
धातुमदीपिका
भानुतिः
नेमिसन्धानम्
१, ५, ९, ११, १४, १७, १०, १२, १४, १६॥
१०, ४०, ४१, ११, ११,६१,७१, ०२,
७४, ७, ७२,८३,८८,८९, ९३ २४,
१०५, ११०, १११, ११२, ११६, १२०,
१२१, १२३, ११५, १२२, १३२, १२७,
१४०, १५३.
५८.
१९.
पदम्
पारायणम्
प्रयोगमुखी
११५०

·मुरारिः अम्नेयः १६, १७... १. २३, २२, १८, २९, ३० १६ . e . झामनः काव्याला) 2 ६२. . विजयः इत्तिकारः बैशेषिकाः व्याख्यानशीका व्यास शूलपाणिः श्रीकण्ठः श्रीसर्वरक्षितः १२१. २३, ११९ १०८१ सादला (1) सुदकः (७) मुभूतिः सोमनन्दी हरिचन्द्रप्रयोगः ११, १४१. ५५, ९२, १११.

·No text on this page.

·चिसो स्मृना कागः । अनम्यार 7 Cryud. १३४, 1 have OM " -ALAMAL २३, Purn कारवाचनः कायम १२, २०. कैक्टः १६, ३३, २४, १७. गोनीयः (महाभाष्यकार: बटकर ७८ मोदः (अश्वघोषः बुद्धचरितकता १८, ६, १५, १०६.१२७. चन्द्रगोभी ११०, १२९. चाणक्या २२. २१, १०३, १०६, १२७. जयादित्यः जैनेन्द्र (पत्रिकाकृत्) इली (काव्यादर्शकार) धर्मकीर्तिः (रूपावतारकृत्) ३३. ६१. न्यांसकत ३, २४, ३९, ४६, ७५, १५, १७५. पाणिनि जाम्बवती विजयकाव्यकर्ता) ·२ . . पुरुषानमः पूर्ववृत्तिदशतिन् भाधरः बौद्धप्रयोग भहिः २०, २३, २, २६, २७, २९, ३२, है ४३, ४७, १८, १९,६० ९१, १२, ६३, ११, १५, ६८, ७१, ७३, ७३, ७६, ७६, ८२, ८३, ८५, ९२, ९५, १२, १०५, १०१, भहिटीकाकृत भर्तृहरिः (भाप्यटीकाकार) भवभूतिः भागवृत्तिकृत भागुरिः भारविः १३, १५, १२८. २१, ३,२२६- १६, ३७, ४१, १२, १२८. १६, १७, १८, २०, २२, ३७, १८, "१४, ५७, ८२, १७, १९, २०७४ १२४, १३४. २०, १९, १०, ८१. ११, १०३, ११४, ११६, १४२. भाष्यकार: मयूरः १९. महिः माप ३, ६, २२, २५, २८, २९, ३४, ३५, ३७, १२, ४१, ५३, ५८, ६७, ६९, ७३, ७१,८३, ८४, ८७,९४, १०१, १०२, १०६, ११६, ११४ १२०, १२९, १३०, १३४, १३०

·भा
मागासः
१
... १२.१२.
१०२.
२३, २३, , , ...
३
--
२१.३.१३४.
२,३,५,९,१६... २४, ३६, ३७, १०, १७,
१०, ११, १२६. १३०, १३३, १३७,
महिम्नः प्रयोग
খালা,
मीमांसकप्रयोग
बामांसावादीका
मेषः (मेघदूतम् )
६९.
१४, २५, २९, ३३, ११,६४, ७३,
९.०, १०६, १३२, १३४.
१, ११, १८, २१, ४२, ५८, १२,६५, ६८,
७८, ८३, ८६,८७, ९७, १०२, १०८
११३, १२५,
(रतुवंशम्)
रामायणम्
सुपावतारः
लक्षणम्
लिनकारिका
समालिका
२७.
११५०

·शिवः
पनिक
१, ६.४२, ३६, ३.), 12,
--
3. B, ९,
१३२, १३३. १३१
0
'नियान
धुनुवर्ण (शुल मिलाकर दिया है ।
ग
१२०,
वृद्धिन्दः ॥
वेणी (वेणीसंहारन)
वैद्यकशॉखस्
शुद्धसुबन्तम्
संसारावत:
सुवर्णरेखा
१६.
२१
१३२..
१२१.

·दुर्घटवृत्तेरुदाहरणानुक्रमणी। पृष्टत् १३ १९ ८ ८३ ४७ ८ ११० १,९ अनेकपाम् उदाहरणम् पृष्टम पतिः उदाहरणम् अधायने मकारयद अक्षपाद: ६ अध्येतदिनीः अक्षरलवक्षिप्तान ८ अननुसूयवः अखटवेन १३ अनन्तरायाः अगमः २२ अनन्यगुाः भन्नेः २७ अE: क्तिना बाधा ३ अनाशास्यजयः अडित २८ (पोनासिकः भङ्गुलम् १ अनुबझे अर्जा नयति प्रामम् ११ धनुनाये अजीहरन् ६१ ७ अनुनासिकः परति ११ २६ अनुपधात्वात् मतिखटवाद् १३० १५ अनुपलब्धेः अतिजरसस्य ११९ ५ अनुपाकभ्यः अतित्वम् ३० १२ अनुप अतिदुर्लभम् १२१ १. अनुहरते मतिलभ्यै ३ अनूद्यम् भतिशावनम् १२५ अतिसखेः १ अनेकप्रकारवत् भतिसुलभम् अतिस्तुतम् भतृणेट ६ ३ अन्यथा न्वा गतः अत्यल्पाच्वात ६ अन्यथात्वम् अधयनस्य १०५ अधिकं दशानाम् २३ अन्वगा अधिजगे १० अन्वेषमाणम् अषित्वद् ६ अधिपतिना. २४ अपन्धानम् अधिक १६ अपन्यायः अधोत्य २२ अपर्णामिति अधीनम् १९ माव्यवहारः २२ २ २० १७ १६ अनेक ६ १० अनेके १६ ३७ ६ ৫ জন ४८ . ३२ १८ ·उदाहरणम् पृष्ठम् पतिः उदाहरणम् पृष्ठम पतिः २० १०४ ९.,१२८ २३ २१ ८६ २१ १ अपशब्दः अपुषत स्वपोषम् अपार्धम् अपेतमैथिलीम् अपोभिः अभिजानासि अभीयात अभूत अभ्यस्या अमयन् अमृतमम्वुनिधिर्ममन्थे अमोचयत् अम्भसां निधिः भयुक अर्थमर्थ प्रति अर्धपिप्पली अर्वताम् अलं कुमा अल्पश्रुतः अल्पाच्तरम् अवतारः : ८ अहोवचनविन्यासः ११ आ उदकान्तम् ६ बाकस्मिकम् १९ आक्रमयामास ८ आक्रामयामास २ आग्रहायणः १३२ १४ आग्रहायणी २५ आचरचन्मुरा १२६ २ आजन्ने ६ आजातशात्रवीम् ५ आव्यं सुकरण ७ आतिशायिकः १० भातिछद्गु १६,२. १२,२० आदभ्यात २१ आपीयः १,१०४ आप्यम् ११६ २५ आमज्वरः १८ आर्शः ९ भारातीयः ११० १२७ : १५,१०३ ११४ ९१ १२७ १३६ २ ६,३ आराव ५ आरोहयते अवदन्तस्य 65 अवमन्य १२८ ४६ २१ ३१ N २ भालोचः २४ आवयोरन्तरा १२ आविश्चक्षुषः २ आशिषयति ५ आशीष्कः १ आश्वसेयुः २ भास २३ आसुतिः A अवान्धः অগামীলী अवघासः भसावि असूर्यपक्ष्याः अस्ति अस्तिक्षीरा मस्तित्वम् अस्मान् द्रष्टि भहमिव करोति महर्युकायाम् ६८ ava १५ आह इकारानुबन्धवत २१ इतिकरणः २२ इत्यम्भूतः २० । इदानी करिष्यसि .

·उदाहरणम् पृष्टम् पङ्क्तिः उदाहरणम् पृष्टम् पतिः उपाध्यायी ११८ १. 7. २ उपाध्यायेन सहारताः २७ उपायंसत ७ उपायंस्त ६ उपायध्वम् १ उपातः १२ उपासते १४ उपोष्य रजनीम् १० ११ १३६ ६,१८ २८ चतुः २२ जहति १८ एकः १३३ ७ ९ इष्यते ईश्वरज्ञातः ईश्वरी उच्चारणार्थवान्तभावण उच्चुकुटिषति उच्चस्तराम् १०. उडयितम् उड्डानः उत्तरापथम् उत्तरापथः उत्तरामुखम् उत्तरेण उत्तिष्ठते उदफस्पृशः उदधिस्य उदरम्मरयः उदीरितम् रदीर्णः १२३ उद्विगरणम् १२२ उद्गीय ११४ उद्मथयितुम् १२३ उद्घाटनम् उद्घाटयति उद्यमोपरमो १२१ उद्वेजिता उपक्रम्यते उपकामयति ११५ उपधात्वात् उपरमोद्यमम् १२८ उपरि शिरसः उपर्युपरि बुद्धीनाम् १५,१३४ उपलब्धिः उलूकपूर्णा उपवसन्ति ४ एकजातीया १६ एकत्वात् १५ एकदेशी १२ एकध्वनिमुखर ५ एकपूली १९ एकवीरः १९ एकः २ एकाकिना २८ एकाद १ एकादशीम् ४ एकापूपी ६ ४८ ११९ २८ २४ ४ एकैकम ४ एकैकशः 7 ९ एनम् १. एवकारः २१ ऐन्द्रम् ६ ओदनं पचति १ औषसरागः १ ककार: १७,२ कटकाव ८ कणेहत्य पयः पिबति १९ कण्डूतिः ६ कतमः १ ६३.७५ ५.१३ ·क्यं कृत्वा १ ६ . ४ ९ ८० ५ कां दिशं गन्तव्यम् ७८ उदाहरणम् पृष्ठम् पतितः उदाहरणम् पृष्ठम् पक्तिः ७८ २२ कुरु तेनेयम् १० कुर्वन्ती १२१ कफापहा ९ कुशीलवी कमण्डलुपाणिः ४४ कुष्ठी ९५ कम्पयते २२ १८ कूक्तिः १११ १२ करस्य करभो बहिः १ कूपदेशप्रविष्टः करिष्यमाणा ८२ कूपमाण्डुकि! ८३ कर्णजापः ७४ २ कुपात् कर्णवेधः १०३ १३ कृतकर्मणः १४२ कर्तारौ ८ कृतन्ने कर्तृ ४ कृतपूर्वी कटम् २ कर्तृणि १३१ ११ कृता जनैः (कृताजिरैः) फलहंसराममहितः ४०,६५,० १,४,९ कृत्रिमपुत्रकैः कल्याणकोडी १३ कृत्वा विप्रकुलम् २२ ६ कृपा काञ्चनी ११ क्लुप्ता १३५ २१ काञ्चनीम् ११ केकयीम् २ काचाः २१ केकयीतः ६८,८६ कातीयः १७ केकय्युपज्ञम् ८६ कापथः ६ कैरवकोरकीयति कामहा ६७ 1. कैलासादिः ३५ कारयामास ६१ ६ कौरवाः कार्तवीर्यार्जुनः १८ कौरव्यः काव्यम् ११ कौसल्यायनिवल्लभाम् कासाश्चके ३ क्वः किंकृते ४ क्त्वायाम् किङ्कराः २४ कन्यादः ६७ किरण १२२ ३ क्रीडते कीर्तना कुकुरकौरवलियः ५८ ३ कयादिः ११५ कुक्षिम्भरिः ६६ कुटित्वा १६ क्षत्रिययूनाम् कुटीकुटम् ११ १ क्षमा कृप्यते २२ शान्तिः ७६ . . २४ कुचाम् ·उदाहरणम् पृष्टम् पतिः ३ क्षीण: क्षीण: खपुष्पकृतशेखरः खिन्नः खिन्नः गच्छते गगरात्रम् गणेयम् गण्या: गन्धवरोभिः पृष्टम् पतिः उदाहरणम् १५ गोहिनम् ३८ १. गोरी ब्राह्मणितग १७ गैवाहिका १४ असति ५५ १२ धामणी ११४ प्रामार्यम् ९ ग्रामो गन्तुमिचते ११८ १९. प्रहार्यतुम् २२ ग्रीवकुक्षिलवादेषु . " 13 ४ ३ W १७ अवेयम् ३ ५ ४७ ६१ ६८ गमकत्वात् गमयति ग्रामम् गायस गवित्याह गां वाकिर যিহিমু गिरिशः गिलितः गिरिसागरविहारः गीाम् गुणिनां हिते गुपितम् गुरुतुल्यः गुरुलाघवंम् गुरौ भक्तः गुर्विणी गृहविज़मी गृहस्थूणम् गृहादारभ्य गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम् गोतरः गोऽभवत् गोभ्यः स्वस्ति गोमान् गोविट गोस्वामी १५ धुतस्मृपयम् ७ चक्रपाणिः १५. चञ्चुचरणैः १६ चतुर्दिशीमघोदयः ०१ चर्दिशीशान .: चर्यिता २२ चन्द्रकान्तयति २० चन्द्रगोमिनां १४ चरन्ति २. चर्मवती २० चातुरथिकः २२ चातुर्विद्यः १८ चानुवैद्यम् ६ चापल ६ चालयन् ४ चिसया १६ चित्रगुम् ५ चित्रभानुः ४ चिन्तिया चुचुम्बे " ८५, ८७ w ३ ७ २३ चुरा २० चैत्र यावच्छीतम् २१ छात्रोपाध्यायम् ४३, ५६ १५, १२ ·उदाहरणम् पृष्ठम् पक्तिः उदाहरणम् पृष्ठम् पात, २ तरुशैलाः १२३ १३ ४० १४ ७ ८० १ १३२ ४ २ २ ते वनम् १ छिदुरम् छिदुरया तर्कविद्या छिदुरान् १ तर्तुम् जगन्मया तस्य ग्रहणम् जनकीयति १४ तस्याभिगमनाय जन्म जन्म तां प्रति क्रुद्धः जयति १४ तिरस्कार जयन्ति १२९ २३ तिरस्कृत्य जशवम् १३६, १४३ १७,४ तीर्थज्ञानम् ? जागरतया ११ तुन्दपरिमृजः जागर्यते १ तुलयति जाप्र: १०६ ९ तुष्टोथ जातिस्मरौ ३ तूष्णीकः जाने ६ तृतीया जिघांसीयात् ते जिष्णुः जिह्वाले ९७ १ तैराक्रमयामास जीवपत्याम् त्यज्य जुधुषुः २४ त्याजितम् जृत्वा त्रपा ज्ञापकम् ३ त्रयो गाव: ज्ञापनम् त्राहि झापयति " त्रिष्टुप् ज्ञापयितुम् २५ त्रीणाम् ज्ञायते २१ त्रैवर्णिकः ज्ञास्यति ६८ १२ त्वं ब्राह्मणी ज्योतिषम् ९१,१२६ ६,९ वकत्पितृकः ज्योतिष्मती त्वगुत्तरासजवतीम् ज्योत्साहरः त्वकल्पो देवदत्तो याति वदस्मिनधिकम् तदुपरि । त्वत्तरो यासि तनिपतिदरिद्राणाम् २२ त्वद्भवति तनुषेकमलम् १९ खमागमिष्यसि तन्वीत्वम् ५. खया ज्ञातः तमखानवम् ३९ १. वया रक्षितः १२० १२५ ४ " " १४ १२. २ ३ १ ३० १०० ३१ - १६ ५२ ·उदाहरणम् पृष्ठम् पनि उदाहरण पृष्ठम् पाक ६ दुर्विज्ञेयम् २४ दुहितात्मजो ९८.१०९ १७, २२ दूतपु " १३ १ २ १५ दृढभाक्तिः १२ हवा ६२ २२ २ देवासुरैः ४ देवो याति २१ दोषाणां विवर्जितम् २० दौल्येन ८ द्वन्द्वम् द्वन्द्वः १३४ ११९ ३ त्वया शोलितः दंष्ट्रातुला दक्षिणापथः दक्षिणामुखम् दक्ष्णवः दत्से ददारद्रो दहो दयतुः दधिसुमनसी दन्तमुष्टितलैः दरिद्रस्य दरिद्राजागृदीधीनाम् दर्शनीयदर्शनीय दर्शयते दवः दाक्षिणापपी दात्रेण दाराः दारिद्रयात् दाधीदासम् दिक्षते दिवस्पतिः दिवोकसः दिवौकसः दुःखेन २२ १५ द्वयेषाम् द्वापरः १५ द्वारिकः १९ चहा २३ ववित्रम् ८८ ६ २० २६ १२३ २ धायैरामोदम् धावितः १५ धूमायन्ते १ धूर्तबकः ८ वृतधनुषम् १५ नखीनाम् १०१ १३९ १०६ " नतः ३ २१ १३९ १४० ११ नदीष्णः ३ नन्दते ८ नप्ता कुमारी १८ नवी ५ नमश्चकार देवेभ्यः ६ नमसत्य मुनित्रयम् १२१ दोष दुरालमः दुर्षियः दुनयम् दुर्ममा ४८ ४८ '५ नयन्ति ४ नरकस्य जिष्णव 1४ नरवाहनः योधनः ४ ·उदाहरणम् पृष्ठम् पातः उदाहरणम् पृष्ठम् पक्तिः नवं नवम् 2 २ २१ पञ्चगुः ६ पञ्चपूल्यः १८ पटवा ९ . . ३ पणायितम् २० पतितः ८ १३४ १. पक्त्वौदनो भुज्यते २२ नवनवत्वम् १३४ पचमाना नवनवा १२ पचानस्य ६८,१२४ १६,२६ नाग्निस्तृप्यति काष्ठानाम् १२ पचानि २ नाथसे पच्यते नान्तरीयकः पच्यते ओदनो मोक्तुम् नानाथीदस्य नाभिनदः २५ पञ्चजनीयः नारद इति ४६ नासत्यः ११० १ नासत्यौ पठिपठी वास्ति पणायान् ६१ निस्से नितान्त १२३ निधिर्जनानाम् ४२ पतिना २४ निन्यतुः पतौ १४ निमित्तम् १ नियमयति निरस्थति १०४ निर्गच्छन् २७ पद्भ्याम् १०४ निर्बन्धसे पयोधिः १३६ निर्मितिः ११ परमत्वम् निलीमा ६ परमपूज्यः निविशती १६ परमेष्ठी १४० निशामय २४ परश्शतम् निष्टब्धाः १३ परश्शताः १३ निहन्यते १. परश्शताद्याः १२ निनुतड्रिया २४ २२ परस्सहस्राः ३४ चीच: ६, १०० २०, १८ परार्धभारनिर्वोढुम् नुबति २५ १४.परापवादसस्येषु नृपतिसभाम् १ परिमळम् नेष्टोदातारौ २२ परिवार '१४ ३ परिवाट परिषदलान्महाना १३ १५ पदम् १८ पदाः १४ पहाः m-m ·अधम् पराम रात्रा उदाहरण परिप्वजति परीयाः परीयात् परीवारी परोक्षम् पलाति पश्चिमामुखः हम . । पुण्या y ' : ४३ पाकिः पाथकपाल: पाशकपालीयम् पाणिनीयम् पाण्डवाः पाण्या: पातयां प्रथममास पादे पार्थः पार्वतीपरमेश्वरी पितृवत् पितृणाम् पिपतिपति पीडा पीडना पीतप्रतिवरवत्साम पीवरोरु! पुंकाण्डम् पुंवत् पुंसु पुंस्त्वम् १. पूर्व कायस्य ९. पर्वफल्गुनी २. पूर्वामुखः पचिप १. पौनःशुन्यम् प्रक्रीप्यमानः प्रख्यानम् ५. प्रचक्र प्रचुरतरव्यञ्जनवत्यः प्रणम्य शितिकण्ठाय '.. प्रतिजम्भति १४ प्रतिलब्धः २. प्रताचिद्रष्यामि प्रलक्षः ८४ १२८ ३१ प्रत्ययः १ प्रन्यानम् ६१ प्रमशः पुञ्ज एतौ : प्रपरायसमन्वपनि यतिसूदभि- १४१ नपर्यस्यः ४८ पुनर्नवा पुप्रोथामै पुरः कौतुकाधानहेतोः पुरतः पुरस्सरी २१ प्रबोधयन्ते २ प्रभाव: २. प्रभूयते भृत्यः १ प्रमदवनम् , प्रमितौ .

·उदाहरणम अवेता प्रशंसा प्रशंसीयात् प्रशस्तिः प्रशासहे प्रसज्यते प्रसरं प्रसूतस्य प्राक्तनजन्मविद्याः प्रागियम् प्राङ्गणे १४२ प्राच्यासु प्रातिपदिकात् परतः प्राध्ययनाभिभूतम् प्राप्तजीविका प्राप्यकर्म प्राप्स्यते प्रावृषायते ६०, १३२ प्रियस्य शुसल्वः प्रेन्वनम् प्रेम प्रेष्यन्नुवोः ७२ । उदाहरण पृष्ठम : बहसख्युः बादाम् बिन्दव ६९ विसकिसलयच्छेदपायवन्तः ९७ ५ बुध्यति बुभुक्षालुः बुभुक्षितं न प्रतिभाति '. भुजाते युभुजे बोभूयते 10 ब्रह्मन्नम् :: ब्रह्माणी भयनम् - जयशोकहर्ता भापहाः भरः १८ भरितम् १२२ ६ भवति ४,५,१४ ६,११,७ ३... भवतीप्रसादात् १९ भवतोमुतक्षयकरः 1३ भवद्भयाम् १४४ २२ भवान् यति ३० १८ भवितव्याप्रियसझमम् ७९ २ भवा १० भाण्डे १२५ १५. भारतो अन्यः १५ भार्या ७५ भास्करः १३८ २५ भिक्षुणी १४ भिक्षुस्य २.११ भित्तिः २५ भिदुरं १० मिन्धकी ९. भीतम् ५ भीतभीत इव १३४ ६ ८७ . फलवत्पूगमालिना फलवान् फलानामाशितः " ७९ ९ फलैः षमूव बहिनामात बहिष्कः ८,१३३ ३२ १३२ ३ बहुसख्या

·No text on this page.

·पृष्ठम् पक्तिः उदाहरणम् यथोक्तरीत्या यष्टिः १२९ २ . . , यायावराः । " यूपाय योगपद्यम् रकारादीन रक्षःपाशान् रक्षोगणं क्षिप्नुम ७, १३९ ३," " २० पार', माहरणम् लिम्बनम् लिखापयति लिङ्गानुशासनम् लेख: १७ लेखक: लेखनी २ लेखिनी ६५ वश्यति कर्मणि द्वितीया शे वनपाणिः वञ्चकवृत्त्यः वत्सा वनस्य मोक्षः वनाय २८ वने वनेभ्यः वन्ध्यासुतः 3. १ रजोपमा: रजोयुक्ता रज्जुसूझ्याम् रजनात् ७ ५ रणे प्रत्यागतम् ८ १ ९ ३ : ३८ रत्नज्योतिर्दन्तुरः स्थनागाश्वैः रथातिगाः रन्धनाय स्थाली रविचन्द्रौ राजकुलानी राजपूजितः ३४ वमः १२७ ३२ 1 १ १० १ २५ रावणाय नमस्कुर्याः राष्ट्रालम्भः १०२, १३० १७,१: ३५ ८ ३ वमथुः ३ वयं गच्छामः बयं वैयाकरणाः १८ दरम् १२ बरतनु। वर्गापयति १७ वर्णकम् १० वर्षणम् १० वर्षा १९ वलमानः ६ वलयन् ववलिरे ववाह वस्त्रं वयति ११ वहन्ति वाम् वाग्मी वाचस्पतिः १३८ रुदिहि रुद्री रोगिणां हितम् सज्जते लज्जालः लज्जितम् लभन्ति लम्भयति लम्भयन् लवणा लालायितः . " १३५ १ ६० १३९ ·उदाहरगम् पृष्ठम पहात: अष्टम् पहा उदाहर कीन्य ८ ६ वृक्षाय ११८ १. वृक्षोऽयम् वृक्षस्तिष्ठति . 9 वारयति वाणिज्यम् वातवीजन: वायुसख्या वारिण: वारे: वार्तम् वातिसूत्रिकम् वातन्नम् वासगृहम वासवदत्ता वासुदेवः बाहये विशतरधिकः विगाह्य स्थितः विदधानः विदितः २१ वृत्रत्य हन्तुः १८ वृश्चिकः ५ वेमुः ८ वैयाकरणः वैदेहिवन्धोः वैदेहीमन्तरा वरम् ३ व्यजनम् व्यतिपये व्याकरणशास्त्रम् ७९ 2,१२४ विधिः १५ शत्रुनः १२ शत्रून् जयांत १७ शपामि ६३ १ ७ १३७ विनसा विनिन्युः विनियम्यम् विभूतिः विवेकशून्यमनसो मा देहि विव्यात्रिय विन्यतुः विव्ययुः विव्यु विशिष्टानुबन्धवच्छन्दः विधामः विश्रामय विश्वसेत् विश्वजनीयः विश्वसम् विश्वस्तः विषकुम्भपयोमुलम् विषवृक्षः शब्दानुशासनम् शब्द शमीतमः शम्भुना शयनीयम् शयानेन भुकम् शयामि अय्या शरीराधहराम् शशभृजधनुधरः शशिना सह शशोर्णम् पात्रपाणिनाम् शान्त्युदकुम्भहस्ताः शार्वरस्य ६ १२४ , ·T: . क १४ शाश्वतिकः शास्ति शास्यैः शास्त्रवाक्यानि शाबीयम् शिंशपावृक्षः शिखी शिजत् शिलापुत्रकस्य शिष्योपाध्याय शीतालुः शुद्धोदनः शुध्यते शुभाजी 16 ३.. स्कारः -स्क्रियते संस्थाः सखिः २ मखिना सख्याः मक्रमते संक्रामयति १२ संग्रहः सहातान २१ सतीत्वम् सकर्तव्यम् सत्कृत्यशालिनः १ सत्यवाः सन् सन्ददश सपक्षः सपत्नीमाता ३ मताविंशतिमौजिकैः १३ सभा वा न प्रवेष्टव्यम् समगच्छत समया ग्राममू समस्या ० ३ २३ সূয धृतम् शेषम् ४५ ६ ६ ३ १२६ ११५ समाक्रामति २ शेषाणि शोच्यः शोभति शोभन प्रामं गच्छति शोभन समया प्रामम् शोभा श्रवणविया श्रवणा श्रावी त्रित श्रियः पतिः श्रीधनः श्वो गमिष्यसि षड्ढा षोढा ठीवनम् संयमयति संवत्सरंकरणीय समानपक्ष: समारन्त समितिः ६२ १ १४ समीहे ८ ५,१८ १५,० समुच्छ्रयाः २६ समुदायिभ्योऽनन्यः १९ सम्पपृच्छे सम्प्रहरिष्यन्तौ सम्भावयां राघवमास २३ सम्मार्जदक्षा ११ : परस्वान् ३ ६२ ३४ '२२ ·इदाहरण सराजीयति सर्पिणी S । सर्वतः : पव्येषाः हव्यधारी . ८ . सहकारनुगन्ध सहवरीम् ६०,८२ १, सह मेवन सद लक्ष्मन १. सहेतू सहोदरस सारशुलानि साघुस यसः नामम् सापत्नः साम्प्रतिकाभवि सार्वजनीनः सावर्णिः साष्टे साहाय्यम् सितेतरस्य सिसूक्षते सीवनम् सुखामव सुटा सीयुटो बाना स्थान स्वकीयस स्वयंहः स्वरूपविश्यवाद १९ स्वभानुः स्वस्थ ११ स्वामदिकम १६ स्वाभावधान स्वायम्भुत्रम् स्वीयम् १ ११७ १, १५ स्कार . सुतनु। १०६ हा अम्बा हा कट १०१ मुदती सुनो! २३ सुमतये सुरतासमुदीरणेम इस्तुतम् हा पितः ५ हाहा गरः १३ हितमान्मनः १ हित ८ हिमहा ८ हुंकारेण हृष्टः है गा! ६, ५ होतृपोतनेधोशातारः ८ ७७ ११३ सुस्थितः सेवति सैन्धवः मोदर सोदरस्य : १

·No text on this page.

·दुर्घटवृत्ती व्याख्यातानां सूत्राणां मृचनिका । अक: सवर्ग २०५ अनुरसगांद्वार १९ अनुगतिक १३२ प्रतेकनन्द ९ अन्तरान्त अन्यथा ११. अन्याय '२१ अन्धारादि भदः परास्मन्, अचि नुधानु अचो मिति अचो यत् आईत अव प्रसन्दर ३२ १०० : अपपरि ८१ अपादाने वा ५. अपादाने पक्ष भजयंघ अत इञ् अरे कुश भत इनिः अत उपधा अतोऽम् अतो दीपों अतो भिस अत्वसन्तस्य अदर्शनम् १.६ अप्रत्ययात् १२५ अमनुष्य 118 अम्बाम्ब १२९ असाईप ११८ अर्ध नपुं ११२ अर्वणनमा अदस औ अदिप्रमृति अधिकरणे शे अधिकृत्य कृ अध्ययनतो अनर सी १९५ अल्पान्तरम् ५८ अवाच्चाल ६५ अव्ययं विभकि ९१ अपडक्षाशि ५४ असंयोगा १९१ असिद्धवद्ध , ४॥ अस्ताति च ११३ अस्तेर्भः १३ अस्मदोद्ध १३ अस्मयुत्तमः २१ अस्मायामेधा ११२ - ५६. अनभिहिते अनिदिता अनुदात्तरित अनुदात्तोप अनुपसर्गाबा ·आग्रहायण्य आङ उद्गानने आकि चापः आडो दो १३७ १३४ आ यम आडोथि आतचाप आतो पाताः आतोऽनुप आतो युच् आत्मविश्व आदेच आदेशप्रत्यय भादगुणः आनतो आने मुक् २३ उदोऽनूर्व ४६ उपदेशेऽत्त १९ उपधायांव १३० उपपदम २६ उपर्यध्यधसः १४ उपसर्गस्य प १२० उपसर्गाच्च १.६ उपसर्गात खल ९५७ उपमर्गात् म ६५ उपसर्गादस ७७ उपरा, घोः ९२ उपसर्गे रुवः १०३ उपसर्जन उपाक्षमः १०४ उपान्वध्याड्वमः १०७ उभयप्राप्तो १२४ ऊतः १०९ ऊतियूति १२३ ऊरूत्तरप १७ ऊर्यादिच्चि त्रात उतू ९४ ऋतो डिसर्व ६२ ऋत्विग्दधृग् १४२ ऋन्नेभ्यो की ८८ हलोय॑त् त इद्वातोः १३९ ऋदोरम् ८४ एकगोपूर्वात् एकाच उप १२८ एकाचो द्वे १२८ एकाजुत्तरपदे णः १०८ एतत्तदोः ७७ एतिस्तुशा ८२ एतेलिकि एर ८४ आन्महतः आर्धधातुकस्से 'आशिषि नाथ: इकोऽचि वि इगन्ताच्च इजादेश्व इजादेस्स ফুলগ इदमः स्थमुः इदुपधस्य इन्द्रवरुण इन्धिभवतिभ्यां इधुगमि १०६ १३१ ६६ ६४ १२२ १०३ ईषद्दुस्सुपु उगिंतश्च उणादयो उदिधयति ·३ जस्सहाऽम्म सोत् आर्गुणः .. सोसिच आता समो. अनार कृद तुने पदवी ॐ न्य २४ सन्या. बाईकरण कर्मणा १८ निधि उसकामा ८ गदमद ६५ गन्ध ७९ गहादिभ्य ९ गाङ्कुटान . कणि च अनधि द्वितो करच्या कपादिपु कालाह सस्त्रसाद किमत्तिक कुगतिप्रा कुप्वोः कपा कुमति च कुमुदन गाविस्थाबु गुणवचन मानिस - १३. धूप मोकियो प्रह घषिच भाव ३२ धुमास्थागा 1४२ युषिरवि बेडिति बजोः कु कृश्चानुप्रयु कृयचः कृत्यतुल्याएर कृसत्रणे वदति कृपो रोल केण: १२ चतुरों चाशि १३५ चतुर्थी तद १३२ चतुर्थी सम्म १११ चरेष्टः ८३ ' चोः कु: को कत्त: कौरव्यमा १३५ कौसल्यका ८५ जनपद ।

·६४ १२६ १३४ जानक जातिरमा जुवश्च्या ज्योतिर्जन ज्योत्स्नातमित्रा झलां जशोऽन्ते झरो झरि टासिक्स टिहाणञ् टित आत्मने के परनिटि णो चक्युप ज्यासचन्थो वुल्तृचौ तत्पुरुषस्या तद्धितार्थों तद्धितेष्व तद्राजस्य २७ दुन्योरनुप ५४ देवतान्द्रु ११४ देविकाशिश ११० गुप्रागपा १५ दून्यूँ रहस्य १३६ द्वन्द्वमनोज्ञा १४४ द्वन्द्वश्च प्राणि ११८ द्वन्द्वेषि ८२ द्वन्द्वोपताप ८. द्वारादीनां च ११७ द्विगुरेक ११४ द्विगोर्लंग १३५ द्वितीयाटो ७६ द्वितीया श्रिता ६४ विनने १०० द्विवचनवि १२ १२६ तयोरेव कृ ११६ यजृब्राह्मण ५७ घटनः राया ७९ धनुषश्व १०९ धातुसम्बन्ध ७८ ९३ धातोः कर्मणः १३९ धान्यानां भवन ९५ तसिलादिध्वा तस्य भावः तिरसोऽन्य तिद्गुण तुन्दादिभ्य सुल्यार्थैरतु नुल्यास्यय तृतीया तत्त १६ धूमादिभ्यश ५३ ध्रुवमपाये २ मोडारि ९३ नगृतश्च १०३ त्रिचतुरीः नया ८६ न निर्धारणे १९५ नपुंसकाच ११. न बहुव्रीही १० नभाण्नपा ९८ नमः स्वस्ति • न माल्योगे १ त्वे च दक्षिणादा दिन उत् ·न लुमता न लोकाव्यय नयपि म विभक्त न शमदद नचापदान्तस्य रगमुग १६ पूर्वकास ११५ पुषत्रादिर १२ पूर्वरदान में १९६ चपराधरे १३८ सदृश १३८ पोटात १५१ दुप ११७ प्रकारकरने ११३ प्रकारे गुण १३ न सुदुभ्याम বাউল नामि निगरणचलना निलं कौटिल्ये नित्यं द्वितः ६० प्रत्यदलय प्रथम वृत नियं वृद्ध निल्लवी सन्योः निष्ठा निष्टा शीस्विदि नेयडुवा नर्विशः नोदात्तोपदेश प-अभी भयेन पतिः समास पदान्तस्य पहनोमार परवल्लिङ्गम् परिमाणाख्या परोक्षे विद पानाध्या पादः पद पादशतस्व पुंवत् कर्म प्राक् क्रांताच्छ: १३३ प्राग दिशो ४४ प्राग्वहतेः ८ प्राणिस्थादा २३ प्रातिपदिकान्त २६ प्रादिपदिकार्थ १२७ प्राप्ताप २४ प्रैषातिसर्ग २४ प्रोपाभ्यां युज १४२ प्रणभ्यास १०४ फनेमहिरा ५५ फल्गुनीयो ७२ बहुषु बहु ६७ बाध्याय ६. १२ ६७ ११९ राहादिभ्यश्च ११७ बुभयुध ५९ ब्रह्मभ्रूण १०९ ब्रह्मास्तिभ्यो १२९ भुवो वचिः ११८ भवतेरा १. भावे " मुजोऽनवने पुमः खय्यम्परे पुमान् निया पुरोऽप्रतो ·लोपोथ्योवाल भूधास्या भरजी नाम भातिवाद मनुक्साह बचिस्वारे १३ fr महानुप क्यस्थित वर्तमान रूट १२३ नियमलि यथासाधम एयासाश्ये यसात् प्रत्यय पत्म विभाषा वाहलमा या बहना १६६ वारणार्धाता वा ल्यपि १२३ नोति च पापये पाशम् वासरूमो विदिभिदि सावादिभ्यः यासुपर युधोरनाको युष्मदस्मदोः षष्ठी युष्मदस्मदोरन्य युप्मयुपपदे ११६ बिन्दुरिच्छुः विभाथा कृषि विभाषा गम विभाषा गुणे विगाषा जास विभाषोदरे विशेषणं वि सुद्धाच्छः ३ यूस्त्या .यौ २३ १३६ दिरोग शूद्धकोराला १४१ बातो गुण ल्यधजगी येषां च विरोध: योपधात रजःकृष्यामुनि रदाभ्यां निष्ठा लो व्युपधा धाभ्यो नो नाभहस्सखि राजालाहाः कि शयरित इस रोगाल्यायां रोऽपि लदः शतृशानया लिशनमित्ते लंपसदचर ५. ब्रजयजोः वश्वनरजज बीयादिभ्यश्च शप उपालम्भने ६८ शपश्यनोः शास इदद सुवाविशेष शृतं पाके शेषात् कर्तार ३८ श्रेषो व्यसास कामाकस्य ·प्रसोरट्रप श्रिांभुवं स घटी शेरे ध्या:पति पिद्भिदाय संयोग गुरु सार्वः सखयापूर्वी सहचायाश्च सङ्ग्रामे प्र सोही संज्ञायां समज सत्यापपाश सत्सूद्विष स नपुंसकम् सनाशंस 'प्रप्तमावि सप्तम्याधि मानना ९४ खियाः पुंवद ३५ नियां तिन् जान्यो वृक् नुक्रमोरना ४ स्पृशोऽनुदके ७५ स्पृहगृहि ६. गृहराजितः पा ५४ :वादिप्सर्व ६९ हनस्तोऽचि ४३ हरतरनु ५१ हरतर्गति समर्थः पद १३७ समानकर्तृकयोः समानोदरे समासेऽनम् समो गम्युच्छि सम्पर्युपेभ्यः सम्प्रसारणाच्च सम्माननोत्स सर्तिशास्त्यात सर्वनामस्थाने लन्लम् ९२ हलि च १२० इल्ख्याभ्यो १८ हुझल्भ्यो १०७ हृद्भगसि १०६ हृषेलोमसु १८ हेतुमति च ११९ सर्वनामा स्थान ११२ इखनद्या १३१ इखस्य गुणः १३३ हुखो नपुंसके सर्वस्य द्वे 1

·No text on this page.

·No text on this page.