·MOTILAL BANARSIDASS Indological Publishers & Booksellers Head Office : BUNGALOW ROAD, JAWAHARNAGAR, DELHI-7 Branchas 1. CHOWE, VARANASI-I (U.P.) 2. ASHOX BAJPATH, PATNA-4 (BIHAR) Copyright with Shri V. M. Kale and other legal heirs of the author. Printed in India BY SHANTI LAL JAIN, AT SBRI JAINENDRA PRESS, BUNGALOW ROAD, JAWAHARNAGAR, DELAI-7 AND PUBLISHED BY SUNDARLAL JAIN FOR MOTILAL DANARSIDASI BUNGALOW ROAD JAWAHARNAGAR, DELHI- ·PREFATORY NOTE TO THE FIFTH EDITION Copies of Raghuvamſa by late M. R. Kale are not available in the market for a long time. There is a consistant demand for the same, from various professors and Sanskrit scholars. Therefore, the present edition containing notes, translation etc. on Cantos I-V is printed at the first instance. At the end, the selected questions on Cantos I-V' set in examinatious of some Universities in the past are printed. These questions in the previous editions were printed at the end of Canto X. A Map of Bharat showng the territories conquered by King Raghu is also printed in this edition. 22-B Goodwill Building Mahin, Bombay 16 DD V. M. Kale June :: 1957

·No text on this page.

·INTRODUCTION. I. THE SANSKRIT KAVYA. Before the student enters upon a critical and detailed study of the Raghuvansa it is necessary that he should be acquainted with the salient features of what is called Kavya in Sanskrit.' Sanskrit rhetoricians have divided all kiuds of literary compositions into two main divisions, 4 ( what is capable of being seen ) and you ( what can only be heard or ohanted ). All the varieties of dramatic pieces come under the tclass, while everythiog else can be broadly described as 69. The you Kávya again, has been further sub divided, on considerations of its form, according as it is written in verse, or in prose, or in mixed verse and prose' (1) Compositions in verge or metrical form are the commonest specimens of toy Kåvya. They generally fall into two classes, the distinction being based chiefly on their length: --(a) 9811843 or 'Great Pooms', such as the Raghuramśn, the Sisupalavadha &o., (1) and 08s or 'Small Poetical fieces', a classe which inclades all minor lyrical poetry and such works as the Megbaduta, the Shaminivilâsa, the Amaruśataka &c. (2) Prose works are comparatively rare in Sanskrit; their main kinds are two-Kathâ (o.g. the Kadambari of Bárabhatta ) and Äkhgâyiké (e. g. tho Harsbacharita of the same author ). (3) Works in which prose and 1 The information given here has been briefly summcrized from the Kav.-D. and the Sáh.-D. For a historical outline of Ravya literaturetbestudent is recommended to consult өру standard History (e. g. Macdonell's ) of Sanskrit Literature, 2 The student should be on his guard against the common conde. ption that Kavya, 'Poetry', is metrical composition. Kávya originally signifes any literary piece, whether in prose or in verse; in popular usage it has been chiefly applied to verse. उपगच मिश्रं च तत्त्रिधैव व्यवस्थितम् । Danilin. 4 This is clear from the words of Visvanatha who says 2057160 wanatucat a; 'a Khaņıla karya treats of some portion of (the Bubjects that fill a whole ) Mabákávya.' 5 अपादः पदसंतानो गपमाख्यायिकाकये । इति तस्य guatat ll Dandin. The Agorpuriņa mentions live kinds, viz. आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कपालिकति मन्यन्ते गथकाव्यं च पञ्चधा।

·ii verse are mixed are classed as Champús ( e. g. the Bharatachampo, the Viśvagoņadarśa-champú, &o. ).6 The student will thus notice that, along with dramas, the महाकाव्यs and खण्डकाव्य have been the most popular forms of literary composition, and bave attracted the best geniuses to try their hand at them. It is true that the Khanda Kâvya attracted more attention, obiely because it is short and requires less expenditure of time and energy; and that the number of extant Mahakk vyes, therefore, is not very large. But what is here lacking in quantity has boon amply made up in quality. For in dignity of style, depth of thought and majesty of movement, the Mabákavys is far and away the best expresion whioh the Sanskrit literary artist has found for his genius. The Raghavamsa is a Mahakavya, which the seh.-D.? defines as follows: सर्गबन्धो महाकाव्यं तत्रैको नायकः सुरः। सद्वंशः क्षत्रियो वापि धीरोदात्तगुणान्वितः ॥ एकवंशभवा भूपाः कुलजा बहवोऽपि वा। शुमारवीरशान्तानामेकोशी रस इष्यते ।। अनानि सर्वेऽपि रसाः सर्वे नाटकसंधयः । इतिहासोज इत्तमन्यद्वा सज्जनामयम् ॥ चत्वारस्तस्य वर्गाः स्पुस्तकं च फलं भवेद । आदौ नमस्कियाशीर्वा वस्तुनिर्देश एव वा ॥ 6 गपपथम काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते । SAb.-D. If we set aside the dis. tinction betweon 464 and.mu, and consider forn alone, it is also possible to class dramas as 'mized Kavya,' as indeed has been done by Dandin who says fent are nottia ( K-D 1. 31 ). 7 We give above the definition of the Sáh.-D. which is more detailed, since its author, who lived in the fifteenth century, had all the famous Mabákávyas before him, including even the later specimens. The deinition of Dandin (of the sixth century ) is earlier and concise, and we give it below for comparison with that of Viévanátha:- सर्गबन्धी महाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम् । भाशीर्नमस्कियावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम् ॥ इतिहासकयोवृतमितता सदाभयम् । चतुर्वर्गफलायतं चतुरोदात्तनायकम् ॥ मगरार्णवल चन्द्राकोंदयवर्णनैः । उपानसलिलक्रीडामधुपामरतोत्सवैः ॥ विप्रलम्मैर्विवाहनकुमारोदयवर्णनैः । मन्त्रातप्रवाणाजिनायका पदयैरपि ॥ भकतमसंवित रसभावनिरन्तरम् । सगैरमतिविस्तीर्णैः अव्यस्तैः सुसंधिभिः॥ सर्वत्र भिष्टतान्तरुपेतं लोकरानम् । काय कल्पान्तरस्थायि जायत सदलकति ॥ Other definitions, more or less similar, will be found in Agaiparaya (837), Kavyalamkâra (1), Sarasvatl-Kanthabharana (V.), &c.

·iii कविनिंदा खलादीनां सतां च गुणकीर्तनम् । एकत्तमयैः पचैरवसानंऽन्यत्तकेः॥ नातिस्वल्पा नातिदीर्घा सर्गा अष्टाधिका इह । नानावृतमयः कापि सर्गः कथन रयते॥ मन्तेि भाविसर्गस्य कथायाः सूचनं भवेत् । संध्यामर्येन्दुरजनीप्रदोषध्वान्तवासराः॥ प्रातमध्याहमृगाशैलतुवनसागराः । संभोगविप्रलम्भी चमुनिस्वर्गपुराध्वराः ॥ रणप्रयाणोपयममन्त्रपुत्रोक्याश्यः । वर्णनीया यथायोगं सालोपाका अमी इह ॥ कर्तृत्तस्य वा नाना नायकस्तरस्य वा। नामास्य सगोपादेयकपया मनाम तु॥ ( Parichchheda VI.) Thus, a Mabákivya should be divided into chapters, called foto or Cantos. The hero should be either a divine 'personage, or Kshatriya of noble descent and poss888ed of the qualities of a Dhirodátta Hero. This is when the poem is concerned with the desoription of the life of a single hero ( as in the Sioupálavadha or tho Vikrandskadevacharita ); if like the Raghuvamsa it has for its theme a number of Heroes, then they should all be Kshatriya princes sprong from the same race, and of pure descent. The prominent sentiment (रस) should be either शार, वीर or शान्त, others being introduced as accessories. The subject-matter should be arranged as in a pátaka with the necessary changes. The plot may be historioal, or may have for its subject matter the glorions deeds of the good and the virtuous. The object of such compositions should be the attainment of the four aims of human parsnit-j.o. they should be written in such a way that their study would point out the means of attaining them. It should open with a verse or versos expressive of a salutation to a deity, or a blessing conferred on the readers, or a hinting of the subject.matter; these may sometimes be followed by censure of villains and praise of the good ( as in the Vikramiikadevacharita). A Mabákávya shonld be divided into frfs not less than eight” which should be neither too 8. A 'Dhirodatta' ('self.controlled and exalted') Horo is one who is magnanimous, exceedingly grave, forbearing, not boastful, resolut. one whose high spirit is concealed, and who is faithful to his promise (महासयोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्वनः। स्पिरो निद्राहकार्ग धीरोदात्तो खयतः॥ D.-R. IIL.) 9. Some restrict the number to thirty; of. भटतान तु म्पूर्ण सित्सवमाधिकम्। Isanasamhita; but the Haravijaya Possessess meav as ifty oantos. So the rale is not absolate.

·iv long nor too short 10 They shonld be composed in the same metre, which should change only at the end; sometimes ( as a variety) a pri may be written in a onmber of metres. The contents of the next Canto shonld be indicated at the end of the preceding one. It should describe, at more or less length, such incidents and topics as twilight, the rise of the sun and the moon, the night, the evening, darkness, the day, morning, noon, hunting, mountains, seasons, forests, oceana, the union and separation of lovers, sages, heaven, cities, sacrifices, battles, invasions, marriage ceremonies, advice, the birth of a son, &c. &o. It should le named after the poet, or the plot, or the Hero, or some other person; while each Sarga should be named in accordance with its own contents ( 0. g. the 6th canto of the Ragh. is named faiata ). It should be borne in mind that these elaborate rules were evolved after a minute examination of all available specimens. The works of early poets like Kálidasa will not therefore be found to conform strictly to the definition given above, nor is it necessary that they should do so, provided they follow the broad lines laid down. For Dandin himself saye, न्यूनमप्यत्र यैः कैश्चिद: काव्यं न दुष्यति । agrig Fiqercituofa afe: II (I. 20). Thus the Raghuvamsa, though it does not describe everyone of all those incidents and topics, still conforms mostly the definition given, 28 the student can verify for himself. Thos, it has for its thome a number of noble kings born of the same family. The predominent sentiment is FIT, though air and are often in. troduced as accessories (6. g. in Canto III. and VIII. ). It is named after Ragba, the most eminent among its many heroes. The subject of the next Canto is indicated towards the close of the previous one; e. g. it is evident from what is said at the end of Canto V. that the Svayamvara of Indomati would be described in Canto VI. The metre changes at the end of each Canto, and the ninth Canto is written in a number of different metres. gia: Te is described in Canto V., am in IX., ** in XVI. and XIX., ein in XIX., to in VII., SPA in VI., gripe in III. Each Canto is named after the most important ovent described in it. Other partioulers the student can find out for himself. Teobnically, the Raghuvamsa is quite a representative specimen of its clans; as regards 10. The Ibada-Samhitá explains that the number of stanzas in a single canto should not exceed 200, and should not be less than 30 ·V its other morits and distinguisbing foataros, we shall have a few remarks to make, but these more properly belong to a subsequent Section. II. KA'LIDA'SA. (A) HIS LIFE, WORKS AND POETRY. 1 To turn now to the poot it must be admitted that we have absolutely no trustworthy information regarding the personal His Life history of Kálid Asa, by universal consent the greatest of Indian poets. The curiosity of the querist who would ask.-'Where and whon was he born P Who wore his parents p! Whon did he die ? &c.-must over remajo unsatisfied. The poet has studiously observed complete silence about himself in his works. Read them howsoever we may, we findi no allusion, no incident mentioned, that may directly shed any light either on his personal luatory or on any remarkable event of his life. Under these circumstances we bave to content ourselves with gathering what little information we can about a poet of world-wide repute from external sourcos, and a few incidents found here and there in his works, which may be sopposed to have a distant bearing upon the history of his life. Reserving for another Section the question of the date of the poct, we proceed here to state the few facts that can thus be known about him. A time honoured tradition, supported by internal and external evidence, associates the name of Kalidasa with that of the epoch-making king Vikramiditya of Ujjayini. The keen interest and admiration with which the poet describes the Mahî kîla, the Sipra, and other beaaties of Ujjayini, unmistakably point to the conclusion that he must have been a native of that city. And the various cavert references to the name of Vikrama in fully enlogistic terms, which are doubtless meant to immortalize king Vikramaditya, are inexplicable if that monaroh be not regarded as the poet's patron. Kalidasa also betrays considerable acquaintance with court life in his works. This circumstance, coupled with the fact that there is no allusion in his writings to the goddess of wealth having ever frowned upon him, shows that he was in alluont 11. E. g., SILTI TE TREAT:(Vikr.), fa AATCHI au gara (Ibid.)&c.

·6 circumstances, and had not the misfortune over to drink the bitter oup of poverty. He was a Brâhmaņa by caste and was a devout worshipper of śiva, though by no means & sectarian. Ae seems to have travelled a good deal, at least in Northern India. For, as Dr. Bhau DÂji romarks, he is the only poet who describes a living saffron flower, the plant of which grows in Kashmir. His graphio description of the Himalayan scones looks very much like that of one who was an eye-witness. Unlike Bhavabūti and many other brother. poets, he appears to have enjoyed great popularity during his lifetime. He was an admirer of field-sports,' and 'describes their beneficial effoets with the exactness of a true sportsman.' Though fond of pleasures he was not the unscrupulous voluptuary he is sopposed to be hy some critics, as is clear from the many noble sentiments expressed in the Sákontala. 12 It also appears from the game play that he was against, love-marriages, though always actuated with the most generous sentiments towards the fair sex. His works bear further testimony to his considerable acquaintance with the Vedas, the philosophy taught by the Upanishads, the Epics and the Puráņas, the Bhagavadgitá, the systems of Sâmkhya, Yoga, and Vedanta as propounded by Bidara yaņa, Medicine, and the rndiments of Astronomy. Beyond these few facts nothing is known for certain about our poot at present It is inevitable that, during the course of time, a number of fanciful stories and legends should have olustered ronnd the popular hero of literary India. Thus there is a story which relac 98 how the poet was born a blockhead and a dunce, but had wisdom bestowed upon him in consequence of his subsequent propitiation of the goddess Káli, whence his name Rilidisa. Anotber story makes him a friend of King Kumaradasa of Ceylon, in whoso city Kalidasa was murdered by a courtesan. No reliance need be placed on such accounts. Many such stories will be found in the Sanskrit Bhojaprabandha, and in a collection which, under the title of Tales of King Bhoja and Post Kilidisa, is a popular book in many Indian vernaculars. A few conjecties have been advanced as to some other particulars, but to test their veracity falls striotly within the province of the antiquary. The poet's silence about himself in his works gavo His Works. opportunity to many unscrapulous inferior poets to father their own works opon him. The following is 12. Of. affia &c. Sak, V, and our note ad loc, 82 ·vii a list of the works generally attributed to him:-(1) algatus (2) विक्रमोर्वशीय (8) मालविकाग्रिमित्र (6) रघुवंश (5) कुमारसंभव (6) मेघदूत (7) giurate (8) RUGET (9) Salta (10) TorfTE (11) Freteria (12) TETTÖTT: (P) (13) and (14) two FIETS (15) (16)) चण्डिकारण्डकस्तोत्र (17) चर्चास्तव (18) ज्योतिर्विदामरण (19) दुर्घटकाव्य (20) 70174 (21) TATT (22) gorofaute (23) #FAME (24) and (25) two #OTEKS (?) (26) #41997 (27) I (28) Teen (29) spateira (30) oyiha (31) face partea (32) paranemija (38) वैषमनोरमा (34) एविचन्द्रिका (35) शृङ्गारतिलक (38) माररसाधक (37) वृक्षारसारकाव्य (38) श्यामलादण्टक (39) श्रुतबोध (40) ससखोकीरामायण and (41) . Of these the first six are acknowledged by all critics to be undoubtedly his. (7) is not yet discovered, but is known only in a quotation by the Kashmirian scholar Kshomendra, in his Auobityaviobiracharchá. The authorship of (8) is somewhat doubtful; while the remaining ones are certainly to be dismissed as the produotions of other poets. There is another fact also which should be borne in mind in this connexion. In Sanskrit literary history there have been many poets who. boro the name Kalidas, and at least three were known to Rajasekhara who wrote geisto on ka कालिदासो न केनचित् । शृङ्गारे कलितोद्वारे कालिदासत्रयी किमु ॥ It is possible, therefore, that other Kálidases than the author of the Raghuvamsa are responsible for the trifling pieces mentioned above. Here, then, we are concerned with the first six only. The most convenient and reliable method of studying the development of a poet's mind and its relation to his produotions would be to read his works in their chronologioal order. But we have no external evidence, whatsoever, to ascertain the chronology of Kalidasa's works. It must, therefore, be based wholly on internal evidence. Judged as such the works would stand in this order-Poems-मार०, मेघदूत and रघुवंश; Plays-मालविका०, विक्रमो0 and शान्तिक or, both indiscriminately as- कुमार, मालविका०, विक्रमो०, मेषदूत, शाकुन्तल; and एस. Space will not permit us even to refer to these briefly. We will only l'omark in passing that the last three are the oo toomo of the poet's matured poetio faculties and riper yuars. Kálidása is indisputably the greatest mastor-nind in Sanskrit His. Poetry. poetry. His genius has been l'ovog nized in India from pary early times. He has been and will over be enshrined in the hearts of his countrymen as the Prince of Indian poots. Most Indian successors of KÂlidás. have expressed in suitable words their admiration of the poet who stood far bead of ·riii them in the perfection of his art. Thus Bánabbatta, the famous author of the Kadambari, speaks of him in the following words: निर्गतासुन वा कस्य कालिदासस्य सक्तिषु । प्रीतिर्मधुरसा मारीचिव जायते ॥ "When Kalidasa's sweet sayings, charming with sweet sentiment, went forth, who did not feel delight in them as in honey.laden flowersP" Kumarila, who flourished about the first half of the eighth century, bas quoted with approval the passage from the Sakuntala स हि संवहेपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः. There is & Subhasbita which says:- पुरा कवीनां गणनाप्रसक्ने कनिष्ठिकाऽधिष्ठितकालिदासा। अथापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका साऽर्धवती बभूव ।। "While once the poets were being counted, 'Kálidása' (as being the tirst ) occapied the last finger. Bat the ring-finger remained true to its name (अनामिका-nameless ), since his second has not yet been found ( by whom it can be occupied )". Pandit Govardhanacharya thus speaks of our poet:- साकूतमधुरकोमलविलासिनीकण्ठकूजित पाये। शिक्षासमयेऽपि मुद्दे रतलीलाकालिदासोक्ती॥ "Two things only vir. love-sport and Kalidasa's peotry, delight the heart oven at the time of instruction, as they mostly consist of the sweet, tender and tonobing words of & sportful girl.” Almost overy Pandit has in his mouth the following memorable verso काम्या नाटकं रम्य तत्र रम्या शकुन्तला। तत्रापि च चतुर्थोऽस्तत्रलोकचतुष्टयम् ॥ "Among Kávyas the drama is tbe most charming. Among dramily Sakuntala is specially charming. Even there the fourth Act is the best and lastly, four slokasis therein are especially most beautifal". The highest place is assigned to Kálidasa among poets for the construction of happy similes, wben it is suid- उपमा कालिदासस्य भारवरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति प्रयो गुणाः॥ Among later writers, Jayadeva has called our poet facit 'the lord of poets' and the face or 'Graceful Play' of the Muse of Poetry." That his countrymen should place him at the head of all Sanskrit poete, unparalleled and anaurpassed by those who have 13 They are-याध्यत्यय- शकुन्तलेति &c.; "श्रूषस्व गुरून् &c.; आभजनवतो भर्तुःशाध्ये &c.; and भूत्वा चिराय चतुरन्तमहीसपत्नी &c. 14 भासो हासः कविकुलगुरू कालिदासो विलासः । - .

·ix When we preceded or followed him, is natural enough; but he has evoked spontaneous outpourings of praise and manifestations of admiration even from foreign scholars and poets who had access to his works either directly or through translations. Goethe has voluntarily bestowed the highest mood of praise on him--so much was he enraptured by the charms of Kilidasa's Muse and struck with his poetic genius. This is what he says aliout the Sàkantala-- "Wooldst thou the young year's blossom; anl the fruits of its decline, And all by which the soul is charmed, enraptured, feasted, fed P Wouldst thou the earth and heaven itself in ono solo dame combine ? I Dame thee, Sakuntala, and all at once is said." 15 remember that Goethe himself was the greatest post of Germany and one of the greatest of the world, we realize the importance of bis estimate of our pout. The well-known philosopher and traveller, Humboldt, prononuces the following judgment- 'Kálidága is # masterly descriler of the influence which Nature exercises upon the minds of lovors. Tenderness in the expression of feelings and richness of creative fancy have assigned to him his lofty place among the poets of all nations." The celelsrated critic, Schlegel, bas assigned him a very high position amongst the glorious company of the Sons of Song' Suveral eminent modern orientalists have also offered their tribute of praiso to our Indian Shakespeare, as Sir William Jones was the first to call him--the very comparison of Kalidasa to Shakespeare is the highest form of eulogy that could bo bestowed upon him by foreign critics. Sır Monier-Williams, while writing about the Sakuntala, thus expresses himself:-"No composition of Kalidasa displays more the richness of his poetical genius, the exuberance of his imagination, the warmth and play of his fancy, his profound knowledge of the human heart, his delicato appreciation of its most refined and tender emotions, his familiarity with the workings and counter-workings of its conflicting feelings--in short more entitles him to rank as the Shakespeare of India.” Prof. Lassen calls him "the brightest star in the firmament of Indian poetry.” Wh thus find that Kalidasa bas established sovereignty in the hearts of all alike. Now it may be asked, 'What is that in 15. As translated from the Germau by Mr. E. B. Eastwick. R. I. 2 ·. KAlidasa which establishes his undisputed claim to the highest honodr which is thus bestowed upon him P' Unless this question is satisfactorily answered Kalidasa's merits as a poet cannot be said to be determined.16 His poetio genius has brought Sanskrit poetry to the highest elegance and refinemenů. His style is poonliarly pure and chaste. It has 'neither the laxity of the Puráņas nor the extravagant colouring of luter poems.' It is udartificial and obaracterized by brevity consistent with perspicuity. Ao conffected simplicity of expression and an easy-flowing language mark his writings which are embellished with similes Opparalleled for thoir beauty and appropriateness, and with pithy general sayings. His diction is marked by the absence of long compounds, involved constructions, over-wrought rhetoric, and artiticial puns, Kalidûsa excels other poets in his description of the sublime and the beautiful. It is a principle recognized by all modern critics that 'Nature must be the life and essence of poetry'; and in respect of this, Kalidasa may be said to be esseutially a poet of Nature ( of course in the limited SODso of tho term which it is possible to attach to it in those times of gay luxury and general prosperity ). He describes with most effective touches the gorgeous scenery of the mountain Himalaya its snow-clad and mineral-covered summits, the peaks where sunshine over reigns, the fragrant and cool breezes blowing there, the wilds with the hunters, the musk-deer, the potent herbs shedding lustre at night, the chamara deer, the Månasa laku &0.; and bis description of the Ganges and the peaceful hermitage-life is very striking and life-like. His descriptive powers are great, and some of the scenes in the Sák., the Megh., and the Ragh. are so enchanting as to hold his readers spell-bound. And as regards fou, the kind of peetry which suggests more than what it expresses, he is a master of acknowledged skill. (B) FIS DATE. The problem of the date of Kalidasa is a vexed one and it bas yet to le bnally settled. The earliest mention of Kalidasa by name is in the Aihole Inscription dated 634 A D., and it furnishes the 7th Ceutury A. D. as the downward limit of the poet's date. Tradition nentions Kálidasa as a contemporary and a court-poot of king Vikramaditya. One king of that name founded the era known after him, which is accepted as commencing with 37 B. O, Some antiquarians once did not accept this date as the correct one, but 16. For this the student is referred to pp. 27-29 of our iutroduction to the ŚAkuntala, 5th ed. 9 ·ma era. brought Vikramaditya down to A. D. 544, propounding what was known as the Korur Theory. The battle of Korur marked a turning point in Indian history, Vikramaditya having defeated the Mlechohbas jo it. Curiously enough, Mr. Fergusson held that to commemorate the battle an era was invented, and that its beginning was placed back 600 years. So he put the true date of Vikramaditya at 544 A. D., and this theory for a time held sway, since no inscription was discovered bearing a date prior to 600 of the Vikra- But the discovery of the Mandasor Inscription, whioh is dated Samvat 529, made this theory untenable, and the traditionary date remained unshaken, Then there is the theory of the Nine Gems Nine eminent mon called the 'Nine Gems' adorned the court of king Vikramiditya- धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशस्वेतालभट्टघटकपरकालिदासाः। ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्यः ।। Of these STATIFE is said to have lived between 414 A. D. and 642 A. D. Varâ hamibira is believed to have died in 587 ... D. On the strength of these dates of Kalidasa's supposed contemporaries, Dr. Kern placed him in the latter half of the sixth oontury. But in this there are many a priori conolusions and speculations as to probabilities. If the tradition proves anything definitely, it proves the connexion of Kalidasa with King Vikramaditya; but as regards the contemporanoity of the nine authors, the tradition cannot be true. Next there is the theory of Renaissance propounded by Prof. Max Müller. He divided the whole Sanskrit literary period into two parts. The first began with the Vedas and ended which the first century A. D. Then came an interregnum, a period during which foreigners inraded Jodia and 80 literary activity was dormant. The professor placed the RENA189 ANCH of Sanskrit learning in the sixth century A. D. with the reign of Vikramaditya. But, as has leen shown by Drs. Peterson and Bühler, the period called interreynum was really not destitute of literary productivity, and, therefore, if Kalidasa is to be considered as the first poet of the new school, he must be placed considerably earlier than Prof. Mar Müller did. There are some minor things which have been pushed into the controversy. These are—(1) the alleged covort referenons to Dinnige and Niohule in the Mogbadata, the former a foe and the lattor a friend of Kalidasa; (2) the identity of MÀtrigapta, a kid of Kashmir, and Kalidism (for, and in Sanskrit are often titlus, ·and Mátrigupta, lit. 'protected by the mother,' may also be taken as Kaligapta or Kalidasa ); (3) and the supposed astronomical references in the works of Kalidasa to the astronomical theories of A'ryabhata, who lived in 476 A. D. Prof. R. N. Apte has examined all these at some length, and on the first point he comes to the conclusion that Dinnaga and Nichula were not contemporaries of the great Kalidasa, bat must have been contemporaries of some other Kîlid.isa. On the second point he observes that Mátrigupta and Kálidàba were two different persona, since they are differently quoted by Kehemendra and other writers and commentators. The supposed astronomical references have really no astronomical significance at all, and it oannot be said that Ka'lidáse was acquainted with the astronomical works of Aryabhata. Mr. K. B. Pathak, the latest exponent of the 6th century theory, repeats the arguments given above, but principally bases his conclusion on his theory about the Hùņa kings, allusion to whom is made by the poet in the Raghuvamsa. Ho argues that since there is no mention made of the Hùpas in the Rámîyana, the conclusion follows that Kálidása unconsciously refers to the Hûna kings of his own time who held sway over the Punjab and Kashmir, in the second quarter of the sixth century. But this rests merely on assumption; for there are references to the Hùnas even in the Mahabharata. Prof. Apto has also shown that just beyond Bactria or the threshold of ancient India, the Hùņas had constitutod a powerful empire from the middle of the 3rd century B. O. to tho end of the 1st or the 2nd century A. D. Modern European scholars are generally inclined to hold that Kalidasa must have flourished onder one or more of the Gupta kings. The Gupta period ( about 300-650 A. D.) was noted in ancient Indian history for a revival of Sanskrit learning and arts. The late Mr. Vincent A. Smith ( see his Early Iistory of India. p. 304, 3rd ed. 1914 ) believed that Kalidase must have lived in the reigns of the first two, or even in that of the third, of the Gupta King8:— Chan·lragupta II. ( c. 337–413 ) Kumîragupta I. ( 413-455 ) Skandagupta ( 455–480 ) Both Chandragupta II. and Skandagupta had adopted the title of Vikramiditya. To quote the words of Mr. Smith, "It is not anlikely that the earliest works of Kalidasa ........... may bave been ·W&S 17 composed before A. D. 413, that is to say, while Ohandragupta II. on the throne; but I am inclined to regard the reign of Kumîraga pta I. ( 413-455 ) as the time during which the poet's later works were composed, and it seems possible, that the whole of his literary career fell within the limits of that roiga. It is also possible that he may have continued writing after the accession of Skandagopta". Mr. Smith thus makes makes Kalidasa's literary career extend over a period of not less than thirty years. Note that, even according to Mr. Smith, there is nothing wrong in the tradition about & Vikramaditya having been our poet's patron; only we must arrive at an understanding as to which Vikramaditya is meant, because varions kings in the history of ancient India called themselves by that title, Wo ourselves hold, for reasons given below, that we must accept as our poet's patron that king Vikramáditya whose traditional era commences at 56 B. O. The attempt to place Kâlidîsa in the court of the Gupta kings reste merely on the fact that Chandragupta II. was named Vikramaditya. But the existence of prior kings of that title is now a certainty." Vatsabhùti, the author of the Mandagor insoription, copies soveral ideas from Kalidasa; the latter must, therefore, have lived prior to 472 A. D. Again, Ašvaghosha, the author of a life of the great Baddha in Sanskrit, has numerons passages similar to those occurring in the works of Kilidaga. Now, Kalidasa was an original poot borrowing his subjects from Válmíki and other ancient authore; Asvaghosha was more & philosopher than a poet, and may, with greater probability, be supposed to have borrowed bis ideas from Kalidasa. The date of Asvaghosha is given as 78 A. D.; and if we suppose him to have borrowed from Killidàsa, the latter will have to bo placed earlie. thao 78 A, 1). And in this view Dr. Peterson also concurs when he says • Killidasu stunds near the beginning of the Christian era, if, inuleed, he does not overtop it.' There is also intornal evidence pointing to the same conclusion. We have first the evidence obtained from the state of the law of inheritance and the penalty for theft as they are indicated in passages in the Sakuntala. The passage in the sixth Act of the drama, announcing the death of the merchant Dhanamitra who died 17. The Râjataramgiọî mentions an earlier Vikramaditya, & contemporary of Prata pîditys of Kashmir, ·riy heirlesa, sooms to Prof. Apte to refer to a period when the widow of a deceased person could not inherit his estate. Suoh period is to be found only before the Christian era, when Mann, Åpastamba and Vasishtha held sway, and Brihaspati, Sankha, Likbita and Yájavalkyhad not yet written their Codes. The penalty for theft, as indicatod in the prologas to the sixth Act, seems to have beon the extreme one, and there is also * passage of similar import in the Vikramorvasiya (ani &o. V, I. ). The penalty for theft has been from time to timo mitigated with the progress of civilization. Mand and Åpastamba lay down the extreme penalty, the option of fine being introduoed later on, as we find it in the Smriti of Brihaspati. These two oiroumstances tend to show that Kálidasa flourished at a period which lo anterior to Brihaspati, the latter being generally placed in the first oentury A. D. Prof. Apte further calls attention to the fact that there is no referenca to the Nyayo philosopby in the works of Kalidasa [except perhaps in Ragh. XIII. 1, in which the word wayo ( 17 ) oocars, but which the post might have borrowed from the Sámkhyas ), and concludes that he must have lived bofore the development of that philosophy. Then again we have the evidence of stylo. The artificiality of diction and the fond egg for long componado and double-meaning words which mark the writings of Dandin (.who in his Kavyadarsa says that an abundance of com pounds constitutes the quality of ojas in poetry ), Bana, Bhavabhuti (7th century A. D.) and other medieval writers, are entirely absent in Kalidasa's writings--a fact which shows that he must be placed some six or sereu centuries before them, a period necessary to cause such a revolution in the art of literary composition, considering the soanty means of the propagation of learning in those times. It thus becomes olear that Kalidasa lived in the first century :B C. at the latest." 18. Prof. 6. Ray refers to the discovery in 1909-10 of the Bhita medallion, which pictures & scene which looks exactly like the opening soene of the Sakuntala. The medallion is assigned to the Sunga period (184 B. 0.-72 B. O.), and Prof. Ray asaumes that Kalidasa is anterior to the date of the medallion, though the Archeological Survey anihorities, holding to the Vincent Smith date, are inclinod tu dispute the identifoation of the scene with the one in the Play, ·III. THE POPM. (1) SUMMARY OF THE STORY. Before the student proceeds to a detailed study of his actual text, it is advisable that he should make himself familiar with the contents of the poem as A connected whole. We, therefore, give below briefly the story of the Raghuva mga as presented in its nineteen Cantos :- OANTO I. After salating Śiva and Párvati, the poot eulogizos the virtues of the kings of the race of Raghu, whose history he proposes to desoribe. The royal line of the Raghus originally sprang from the Son, whose son, Mand, was the first king in this race. In direct descent from Mand came the supremely eminent King Dillpe, with whose history the poem properly beginz. Dilipa is an ideal king, being a most efficient, benign and virtaous ruler. He has . quoon called Sadakshiya, the very type of courtesy and kindliness, and the only thing tbat mars their bappiness is that they have no issue. In course of time Dilipa deoides to consult his family-priest, Vasishtha, as to what holy rites &o. he might perform that would bless him with son and boir. Leaving the government of his kingdom to his ministers, Dilipe starts for Vasishtha's hermitage in the company of his wife. [a the evening they reach their destination and make known their wishes to the preceptor. Vasishtha explains that a curse, formerly pronounced upon the King by the divine oow Surabhi, bat anknown to him, was the bar in the way, and for that purpose he should bavo to propitiate Surabhi's daughter, Nandioi, who was his (Vasishtha's) OWN cow. If she were pleased, she could grant that wish of bis. Vasishtha then explains to the royal pair how to serve the cow; after which they retire for the night. OANTO II. The next morning Dilipa begins the daily routine of disciplined service of the cow, Nandini He regularly accompanies her every morning, after she was worshipped, to the forest and back again to the hermitage in the evening when she returned from the pasturage. Twenty one days thas pass away. On the 22nd day, the cow, wishing to test the devotion of her follower, enters a cave of the Himalayas, overgrown with grass, for grazing. As the King's eyes are riveted on the mountain soonery, she creates an illusory lion pounding apon her. The King's attention is suddenly called baok by Nandini's ory; and what does he seep The ouw in the grip of a formidable lion, imploringly looking at ·xvi the cow. him. Instantly the King's hand passes to the arrow-case, but just as he seizes an arrow his hand remains fixed there. To add to the wonder of the already bewildered King, the lion speaks in human voice telling him that he was a servant of Siva, posted there to guard the trees, with orders not to leave the place, but to live on whatever came within his reach, and olaims the cow as his rightful prey. The King finds himself in a fix; it was his primary duty to save the cow at any cost. What was he to do ? He could not shoot an arrow; but he could offer himself up in lieu of the cow, as they bad both entered the cave together; for Siva's order to the lion was that he should eat whatever came within his grasp. This the magna. nimous King does. After a long conversation with the lion he succeeds in prevailing upon the latter to eat him up and let go The King thus stands the test; the illusion vanishes and instead of the terrihe loap of the lion there fali: on the King a shower of flowers from heaven. The well-pleased cuw confers on the King the wished-for blessing, and they return home. The king informs the sage and his queen of the cow's favour. Their oluject being gained Vasishtha sends lack the royal couple, and thoy enter their capital amidst the rejoicings of the citizens. In a short time Sudakshiņà shows signs of pregnancy. CANTO III. A son is then born to Dilipa. He is named Raghu, as one destined to be the most illustrious of the kings of the solar race, the family being named after him. He is brought op and educated with due cire. He is then married and installed as heir-apparent ( Yuvardija ). After this, Dilipa, who had already performed 99 horse-sacrifices, wishes to perform the hundredth to complete the list. Indra, Lord of the gods, in jealousy secretly steals the sacrificial horse to prevent the completion of the rite. To Raghu was entrusted the duty of guarding the horse and ordinarily he would have been unable to trace the horse. But Nandinî, whose protege he was in a way, appears on the soene and bestows apon bim superhuman sight. Raghu then sees Indra carrying away the horse, and fights with him most gallantly. Indra of course triomphs over Raghu in the end ; but he is so highly pleased with Raghu's bravery that, althoogh he could not restore the horse, he promises, to bestow apon his father, Dilſpa, the whole merit obtainable from the sacrifice, had it been duly completed, as a mark of his appreciation of Raghu'u valoar. Indra also acquaints Dilipa, at Raghu's request, with what had occurred; highly gratified ·1 xvii at the account, Dilipa acoords his son a bearty weloome when he goes back to his court. A short while after he installs Raghu on the throne as King, and himself retires, with his queen, to the forest, 88 was the wont of the kings of Ikshvâku's race. Carto IV. King Raghu now begins to rule, and all are made to feel his equal justice and cautions vigilance. When autumn comes, Raghu decides to start upon an expedition of conquest ( Dig-vijaya ). Proceeding first to the east, he marches right up to the eastern ocean, where he vanquishes the Submas and the Vangas. Crossing the river Kapisa he goes through Utkala to the Kalinga country. He conquers its raler and then marches to the south. After subduing the Pandya kings there, he crosses the Sahya mountain, and subjugates the Aparânta districts along the western coast. Then by land he proceeds northwards, where he conquers the Parasikas. Thence he traversos as far as the Sindhu river, where he defeats the Hðņas and the Kambojas. Thonce be proceeds across the Himálayas, where he brings the Utsavasanketas onder bis sway. Descending to the plains he finally conquers Pragjyotisha and Kimarupa, and returns to his capital laden with glory and wealth. He then performs the Vis'vajit sacrifice ( indicative of universal conquest ), in which he gives away to Brahmanas ( by way of Dakshiņá ) everything that he possessed. CANTO V. While Raghu had thus practically beggared himself in the Visvajit saorifice, an ascetio called Kantsa came to him. He wanted money, as much as fourteen crores, to enable him to pay bis guru, his tuition fees. Raghu had nothing with him, but he did not like to have it said of bim that & supplicant, not gaining his object from Raghu, had to seek it from some other person. In order, therefore, to satisfy Kautsa's domand he planned an expedition against Kuters, the God of wealth, to obtain the money from him. Divining his intention Kubera filled Raghu's treasury with a shower of gold during the night, and Raghu gave all that to Kautsa. The latter, departing, blessed his benefactor that he would soon obtain a valiant son. This son is thon bord, and is named Aja. When Aja, who is properly educated, reaches the marriageable age, a messenger comes to Raghu from Kiug Bhoja of the Vidarbbe country to invite the prince to be present at the Svayamvara ceremony of his sister, Indumati, which was shortly to take place. The invitation 18 accepted and Aja goes R. I. 3 1 ·xviri accordingly. On his way he happens to kill & wild elephant, who turns out to be a Gandbarva born in that form owing to a ourse. The Gandharva gives to Aja a certain miraoulous weapon (astra ) called Sammohane. On reaching Bhoja's city, Aja rests for the night, and in the next morning goes to the hall where the Svayamvara ceremony was to be held. OAXTO VI. There he takes his soat in the assembly of numerous other kings who had come from far and year for the Svayamvara ceremony. The Princess Indumati enters, accompanied by her clover maid Sunanda, who takes her in turn to each one of the royal suitors and describes him and his qualifications in a few well-chogen words. The Princese passes by thom all, including among them the rulers of Magadha, Anga, Avanti, Anupa, Śdrasena, Kalinga and Pandya. Finally she comes to Aja, whom she chooses as her husband, to the deep chagrin of the other kings who feel envious and humiliated. CANTO VJI. The actual wedding-ceremony of Aja and Indumati then takes place in the royal palaos, after which all depart for their respective countries Tbe slighted kings, however, bear 8 grudge against Aja, and they, therefore, waylay his party on his way back to Ayodbyá. A very fierce figlit ensues. Aja entrusts his bride to the care of his minister, and personally takes an active part in the slaughter of his foes, whom he completely vanquishes by means of the miraonloos Sanmohang' data which the Gandharva had given him before. He then returns to the capital; and his father entrusts the kingdom to his care, wishing to live in retirement. CANTO VIII. Aja begins to reiga and Raghu continues to live near by, in secluded retirement, when after a few years he departs this life. Aja gives him a suitable funeral. In course of time Indumati gives birth to a son who is named Dasaratha. Aja pleases all by his excellent rule. A ohange comes over his happy life when once, while he and his royal consort were sporting in a pleasure-garden, a wreath of flowers falls from the sky below upon Indumuti who instantly drops down dead. The grief of the King at this unexpected stroke of misfortune knows no bunads. After the funeral was over, as aja still remained plunged in sorrow and took no interest in life, his preceptor Vasishtha sent to bim a disciple with a message to cheer him. It was explained to Aja how his wife had formerly been a celestial nymph ( apsaras ) who 6 ·xix had to come down upon the earth owing to a curse, and who left as soon as the corse ceased to operate when the garland fell apon her from heaven. Life being an accident and death the rule, s Arm-minded, wiss raler like Aja, should coase to brood over his grief. Thos ran the message, and tho King received it dutifully ag coming from his guru, 'hough it had little visiblo effeot npon him. He spent some eight years more after this, all the while niourning for his lost wife, whom he finally went to join in the next world OANTO (X. After his father, Dasaratha rules over Ayodhya As nobly as bis predecessors. flis greatness was such that even Indra himself on occasious asked his assistance in his own wara, Once, having enjoyed all the pleasures of the spring season with its attendant festivities, he plany & long hunting trip. He spends several days in that engrossing and delightful sport. One morning he starts after a deor, alone and without followers. In his pursuit he comes to the river Tamasa, where he hears the noise of a pot being slled with water. He mistakes it for the trompet of a wild elephant, and discharges an urrow in that direction, aiming at the sound only, as he could not see the mark. As a matter of fact a young ascetic-boy was filling his jar there ; and the arrow hit him fatally. Iis parents, who were blind, were at hand. The King, who was horrified at what he had unwillingly dono, related to them what had happened. As the boy died, his Burrow-strioken father oorsed the King as the author of his bereavement, with the words: "You, too, like me, shall dio, in your old age, grieving for your son, ." The King had sua thon; so he received the curse as a sort of qualified blessing, since it meant that at any rate a 800 was bound to be born to him before he died. The aged oonplo burned themselves on the funeral pyro of their son, and Dakaratha returned to his city, full of griof not unmixed with a little anticipatory joy at the prospect of a son. CANTO X. Some ten thousand your pass, but still Dasaratha romains without the expected son. At last, holy sages prooood to perform on his behalf & sproial kind of saorifco intended to bring about the birth of a son. Now at aboat this timo it so happens that the gods, who were continually harassed and porscoated by the dreaded and powerful demon Råvaga, carry their tale of grievances to their ford Vishna, who tells them how, by virta. of a boon given by Brahma, Råvaņa was immune from death at no ·the hands of all except human beings, whom he despised and hence had left out of the boon. Vishậu, therefore, promises that he would be born as a man, as a son of King Daſaratha of Ayodhya, and that at his hands Ravana would meet death.-Now, ont of the fire of that sacrifice which was being performed for Dasaratha, there arises a being who gives consecrated food (charu ) to the King, who gives it to his three wives. Into this food Vishụu had ontered spiritually, and thus Dasaratha's wives, who conceive afterwards, all bear sons who are partial incarnations ( avataras ) of Vishuu. Rama was the oldest of them, born of Kansalya. Of Kaikeyi was born Bharata, and of Sumitra were born the twins, Lakshmana and Satrughna. CANTO XI. The sage Visvimitra, who wanted protection from demons in his sacrifioial work, now comes to Dasaratha with a request that the King should send Ráma with him for that purpose. Accordingly Ráma, and also Lakshmaņa, accompany Visvimitra to his hormitage ; on their way Rama kills the demoness Tidaka. In the hermitage of Visvâmitra, Rama routs the demons after having killed their leaders Subáhu and Maricha, On the colipletion of his sacrifice, Viśvámitra goes to Mithila at the invitation of king Janaka of that city, taking with him the two princes. On their way Rama restores to her original form Abalya, the wife of Gautama, who had been cursed by him to be reduced to the form of a stone. On reaching Mithilá, Visvâmitra tells Janaka that Ráma was anxious to see the famous bow in his possession. It had been announood that whoever should succeed in bending that bow, would be given Janaka's daughter, Sità, in marriage. No king had yet succeeded in bending the bow, and Jadaka wondered how a more boy should dare to make the attempt. Rama, how. over, bends the bow, and with such force that it oraoks; he thus wing the princess Sitá for his bride. Dasaratha is then invited to Mithilá, whon Rana 18 married to Sita; her sister is given to Lakshmana, and Bharata and Satraghda were married to the two nieces of Janaka. On their way back to Ayodbyá, they are stopped by the Brahmana Paraburāma, who had vowed vengeance on all Kshatriyas, and whose anger was stirred into action hearing of that bow-breaking exploit of Rama, & Kshatriya. He, therefore, challenges Rima to bend his (Parasurama's ) bow, which was stronger than that of Janaka. Rama benda that too, and humbles the prido of Parafurāma, who recognizes in his adversary the OD ·XX . supreme lord Vishnu, and makes peace with him. The party then safely arrive in Ayodhya. CANTO XII. King Dasaratha, who had grown old and was near ing his end, declares his intention to set Rama on the throne, whon Kaikeyi contrives, hy means of two boons whioh her husband had promised her, to have Ráma exiled for fourteen years and to have her son Bharata installed King. Rama quite willingly undertakes to go to the forest, and the old King, grieving al being separated from his beloved son, dies heart-broken, thus fulfilling the old man's curse ( Oanto IX). Bharata declines to accept the sovereignty earned by intrigue, and after vainly trying to persuade Rama to come back, himself remains a sort of exile at Nandigráma, and from that place he rules the kingdom as Ráma's representative. In his journey to the forest Rama is accompanied by Sita and Lakshmana. He there 'kills Virādha, Důshana, Khara, and other demons, the news of whose death is carried to Ravana in Lanka by his sister Śørpanakha whom Lakshmana had disfigured. Råvana comes and carries of Sità in Râma's absence. R@ma makes friends with Sugriva, the monkey--Chief, and through his retainer Marati discovers the whereabouts of Sitá. Building a bridge over the sea, Ráma with Sagrîva's army into Lanká, and is engaged in a series of battles with the hosts of Ravaņa, whose death he finally accomplishes. Ráma recovers Sitá, gives Ravana's kingdom to bis brother Vibbishaya, and starts baok for Ayodhya in the well-known aerial car, Pushpaka, along with Sugriva and Vibhishaņa and their armies, Canto XIII. The journey of Rûma from Lanki to Ayodhyā by air is here described. Rama points out to Sit& the various objects and places of interest on the way, inoluding, in order, Janastbána, the mountain Mályavet, the lake Pampa, the Godavari, Panohavati, the dwelling-places of the sages Agastys Ś&takarņi and Sarabhange, the mountain Chitrakata, the stream Mundakini, the rivers Ganga and Yamund, and lastly the Saraya. After they had seen the Saraya they observe Bharata advanoing with an army to welcome the home-coming king. R@ma gets down from the Pushpaka, and tho meeting of the brothers is touchingly des oribed. Then Râme again gots into the car and arrives at last in a garden outside Ayodhya, his vapital CANTO XIV. There in the garden Ráma and Lakshmana 100 their mothers who groot thom with joy. Ramn is then crosses ·time Šatrughna returns to Ayodhya, but says nothing to Rama xili formally crowned King of Ayodhya with due romp and ceremony. He then gives the armies of Sagriva and Vibhî shalla leave to depart, and restores Pashpaks to its original rightful owner, Kabora. in course of tim. Sitä shows signs of pregnancy. She exproba os & desire again to visit the once-familiar regions along the banks of the Ganges. While Rama promises her that, a scandal reaches his ear about his unquestioning acooptance of Sitî sfter her residence in a stranger's honge for a long time. A strong songe of duty towards his subjects both as the dispenser of law and justice and the up-holder of social order compols him to abandon Sîte de a conce88100 60 tbis scandals although he knew her to be pure and innocent. He, therefore, orders Lakshmana to take Sitî away and leave her on the banks of the Ganges near the hermitage of Valmiki who, he thinks, would find her and take dne care of her. Lakshmana very reluctantly performs this task; and when Siti knows why she is abandonod, she cries lond and long, though she would not blame Rama so much she blamed herself. Valmiki takes her to bis hermitage where afterwards in due time she gizon birth to twins, Rama continues to discharge his kingly duties As usual, but without marrying again. CANTO XV. Now, certain gages who wero harassed by the demon Lavana apply to Rama for proteotion, who sends off Satroghna on that mission. Satrughna happens to balt at Valmiki's hermitage on his way, and it so chances that that very night Sita gives birth to twins. Satraghna proceeds against Lavana, whom he kills in battle, and builds for himself a city called Madhurá on the banks of the Yamuna. Sita's song were damod Kuģa and Lava ; they were duly brought ap and eduoated by tbe vanerable Vālmiki, who also teaches them to sing his own poem 'Rāmāyaṇa', celebrating the exploits of their father. After some about Kusa and Lava, at the express bidding of Vālmiki, who bided his own time. Ráma's killing of Samboka is then related. Sambûka was a sadra practising penance; this was against the rule, and this transgression caused other distresses in the state it was therefore imperative that Sambuka should be killed. This done, Râme performs a horse-saoribce, to which holy men are invited from overywhere. Among them is Valmiki, who brings with bim bis two pupils, the princes Kuba And Lava ·xiii They sing the Ramayâya in the presence of Ráma, and charm all by their sweet singing as also by the majesty of their demeanour. Râma is then told that they are his sons, and Valmiki then asks him to take back Sitá. Râma agrees to do it if she would satisfy the public about her parity. Sîtá, therefore, calls upon the Earth to receive ber in her hosom, if she ( Sità ) was really and truly pure. The Earth then appears in corporeul form and takes off Sita, whom Ráma thne lobes' for ever, although he gets his two song. After a time Râma begins to feel his end approaching. He puts his brothers, nephews and sons in charge of separate, small principalities. Lakshmaņa dies, and soon Ráma also leaves this world of mortals and ascends to heaven, after having completed his special work here. CANTO XVI. After the death or Rapa, his son Kuća, wbo ruled in the city of Kub'kratî, is visited in a dream by the guardian deity (Adlidevata ) of the city of Ayodhyā, whioh being kingless lay now a deserted ruin. She invitas him to come back to his father's capital and to re-people it and restore it to its former clory. He vondents, and coming baok to Ayodhyl re-endowg it with its former splendour, and rules thera in future. Quce, while he is sporting in the river Sarayd, bis hracolet drops in its waters and sinks to the bottom. He orders the river to be searched, but the ornament oonld not be recovered; at the suggestion that it was probably taken by the Nága Kumuda, who resided in a part of the river, Kur'a takes ap missile (astra ) to destroy the Naga, who hurriedly comes up, loading by the hand his sister Kamudrati. It was she who had taken the bracelet iu curiosity. Kumuda requests Kuća to accept his sister as his wife; Kus & egrees and the two are then inarried. Canto XVII. Kasa gets from Kumudvati a Bon, called Atithi, who ascends tho throne on the death of his father, who was killed in a night with the demon Dorjaya. Atithi is possessed of great political wisdom, and the Canto descrihes at some length some of the main principles of the science of Polity ( Raja Niti) which Atithi sedulously acted upon. OANTO XVIII. This Canto barely enumerates, without any illuminating details, the various kings, twenty-one in all, that suoceeded Atithi. They were Nishadha, Nala, Nabhas, Paņdarika, Kahemadhanvan, Deránika, Ahinagu, Páriyátra, Sila, Upnabha, ·lxiv Vajranabha, Sankhana, Vyushitasve, Visvasaba, Hiranyanabha, Kausalya, Brahmishtha, Putra, Pushya, Dhruvasandhi, and Sudarsana. The last of these ( Sudarśana ) ascends the throne when a young boy of siz, his father having been killed by a lion. After he etsains youth he is married. CAXTO XIX. Sudarśana gets & son, Agpivarna by name, whom he instale king and himself retires into the forest. Agnivarna turns out to be a voluptaous, pleandre-seeking sensualist. The Canto describes at length his amorous sports and pastime. Agnivarna pays the penalty of having drunk too deep at the fountain of dissipation, and he falls ä victim to consumption. At his death his wife was pregnant; she ascended the throne Queen-regent, and looked after the affairs of state on behalf of her anborn child. And here the story somewhat abruptly ends. as the (2) THE SOURCES OF THE RAGAUVAMSA. In ancient Sanskrit literatnre history in the modern sense of he term is not to be found. It either merges in mythology or be. comes for the most part indistinguishable from it; bence, although the Raghavamsa is based on historioal material, the latter is so slender that it can be disposed of in a few lines. Briefly summarizod it amounts to this, that in the solar dynasty that roled at Ayodhyâ, there were four great kings, Dilipa, Raghu, Aja and Dabaratha; after these came Ráma, tbe gi atest of all and the incarnation of divine Vishnu; after bim came 24 kings, the last being Agnivarna, who died without issue, leaving b18 queen oncointe. The account of the solar race must have been a matter of common knowledge in the times of Kálidêsa; but, with certain embellishments, it had been already presented in narrative form by the authors of the various Paráņas, and in particular by Valmiki, the author of the celebrated epic, Rimâ yala. It is obvious that Kalidása acquainted with this literature, and derived his details from the same, choosing and discarding matter as suited his purpose. Indeed be prominently mentions with deep leverence the Ramayana and its author ( cf. वृत्तं रामस्य वाल्मीके कृतिस्तो किनरस्वनौ । किं तपेन मनो हर्तुमल स्यातां न शृण्वताम् ॥ XV. 64), and he has utilized it for the Rama-portion of his work. But the Râmágana does not cover the whole ground of the Ragb., and Kalidása has l'eferred to certain otber accounts of the solar W&S ·our race, rather vagaely, when he speaks of it as having been desoribed before by former writers" (eft: I. 4). Hore the use of the plural is significant, and it obviously includes others besides Válmiki. By the others we can only understand the compilers of the Paråņas. The Puraņas are not all modern works, and many of them have been shown to date from times mroh anterior to the Christrian ora. Of these Puriņas he seems to have aged the Vishna-, the Vaya-, and the Padma in partionlar. A word of caution, however, is here necessary. The Paråņas in their present form bear evidences of having been re-modelled and re-written at various periods, and their current recensions may not be those with which poet was familiar. Indeed, in some of them ( e. g. in the Padma-P. ) it appears as though the stories had been revised in the light of the works of Kalidása. Hence, any remarks which one would be inclined to pass on the so-called "changes" made by the poet in his sources must be made with due reservations, since we may not have before us the actual version which was accessible to Kalidása, bat some later redaction of it. 19 With these preliminary remarks, we shall proceed to examino the poem itself. In the first place, the list of kings as given by the poot does not exactly agree with any that are available to us, agrees nearest with the one in the Vishnu-Purâna, with a slight difference. The Purana mentions a number of Kings before Dilipa, bat these are omitted by Kalidies. The Vishqa-Purina (as also the Vaya-P. ) represents Raghu as the son of.one Dirgha båho, grandson of Dilipa; while Kalidasa mentions him as the son of Dilipa himself. Kalidasa's socount stops with Agaivarna, while the Vishnu-P. enumerates & Qumber of kings aftor him; but there is no incongruency here, since our poem is probably incomplete, a point which we have disonased elsewhere. Thus the line of succession in the Ragh. practioally agrees with that of the Vinhņu-P. and may be nocepted as being bistorically true. But what about the various incidents specially described in 19. This might be said to some extent of the Ramayana also. There are at present three difforont recensions of the Råmágara extant, and "about ono-third of the slokas in each recension occurs in noither of thu other two." (Maodonell'. History of Sanskrit Literaturo, p. 803 ). 20. Thus the Ram. (Bala. Sarga 70 ) gives the genealogy quite differently. R. I. 4 90 but ·the Ragb, in the life of each king ? Are they all historical facts ? The post has not portrayed for as the whole life of each king, but only bach episodes as suited his poetic purpose or the require. ments of a Mahåkávya. Thus the baro facts he 'mentions about king Dilipa aro his childless state, his service of a cow, the birth of his son Raglio, and his horse facrifice. He dovotes the first three Cantos to these, and the parallel account will be found in the Uttarakhanda of the Padma-Parana. W« forbear from quoting it here, which the various student may consull in the original. As regards the inoidents in the livor of Raghn and Aja, no references can be found in the accounts that have bena published till now. For exumple, the lig.vijanju of Raghu, the Kautsa episode, the battle in Canto VIT, or the tragic end of Aja's qurun in Canto Vill, have uot yet been traced to their sources. Kálidása could hardly have invented those, and they must be lying embedded in accounts that have not yet been brought to light. From Canto IX onwards the poet closely follows the Rámâyana. Kálidasa was an admirer and a diligoat student of the great epic. Indeed, ag las leon pointed out by Pandit R. Krishnamachariar, ,21 the name "Raghavainsa" of the porn itself 6lems to have been directly suggested by, and borrowed from, tho Ramayana, where it occurs twice (रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान्मुनिः I. 3. 9; अहं च gå5124 THAT HETTO: VI. 1. 11. ). It is no wonder, therefore, that Valmiki should have been the model of Kálidána. What changes he makes in the Rámáyana acoount are such as are necessary for poetic and dramatic effect. Thus in the Råm. Daśaratha shoots the young ascetic-boy, who dies first, and then the parents are taken to bim by the King; while in the Ragh. the poet makes the boy die in the presence of his parents, which enhances the tragic effect of Dabaratha's deed. In Canto X Kalidása makes the gods approach Vishạn directly; while in the Ramayana they approach Brahmâni first, and then comes Vishnu to whom thog repeat their grievances. In Canto XII the poet goes over the account very hurriedly, disposing of important events in single verses and phrases eren, as if anxiong not to narrate at length what had been so well narrated by Valmiki. Even here, some of the accounts differ from those of the 21. [o his Rayhrvais'avimars'm, Srirangam 1908, p. 130. 22. E. y. The whole story of the porification of Sita in fire he gives in one single word Tiaggi ( verde 104 ).

·xxvii Rámáyaņa. For example, the crow-story (vv. 21-23 ) is given diferently by Valmiki; the reason of the burial of Viradha (verge 30), again, is not the same as that found in the Râmáyaņa. But these are trifling variations. The thirteenth Canto is based on sarga 123 of the Yuddha-Kaņila of the Rám. It provides an excellent contrast betweon the methods of the two poets. While the narrativa of Valmiki is crude and simple, that of Kálidása is brilliant with high-wrought imagery. Thus, to take & single instance where Válmiki nierely wrote thit gaa : 957a, Kálidána expanded the same into ( XIII. 47 )- धागम्बनोदारिदरीमुखोऽसौ शृङ्गाग्रलनाम्बुदवप्रपङ्कः। पध्नानि मे बन्धुरगात्रि चक्षुतः ककुमानिव चित्रकूटः ॥ Cantus XIV and XV strictly follow the Rámáyans. From Canto XVI onwards, the poet goes beyond the story of the epic, and lns recourse to Paránas. Here, too, the exact references have not yet been brought to light, and it cannot be for instance, whether the episode of Kumudvati's esponsal had any basis or was invented by the poet. The doscription of thosha in Canto XVII 19 evidently based on that given in ancient treatises like Kantilyás Arthasástra, ?? a work which Kilidasa appoars to have closely studied. The romaining portion of the poem only enumerates the kinga in succossion, and calls for no special comment. said, THE SOLAR DYNASTY [We give below in parallel columns, for ready roference, the kings of the solar race agenumerated in the Vishnu-Purâņa (IV.), in the Ramayana (1. 70 and II. 110), and in the Raghavaiņća. The student will observe how closely Kilidå sa has followed the Vishộa-P. list. Before Raghu, Iksbváku was the most celebrated king of Ayodhya and the family was named after him ( 886 I. 72; VI. 71; XV: 44; XIV. 55 &o. ). Nimi, a son of Ikehvāku, was the founder of the Nimi dynasty that reigned at Mithild. 23. This standard ancient treatise on the science of Politios has beau only recently discovered and pablished at Mygore. It is frequently quoted by Mallinátha and is the original on which the well-knoun Kamandaki ya Nitigara is based.

·xrviii Vishnu-Purana. Ramayaņa. Raghuvamsa विवस्वत् मत दिलीप मान् दक्षप्रजापति अदिति विवस्वत मा इक्वाक विधि (or शान) परंजय ( or ककुत्स्थ) भनेन पृथ विष्यगश्च भाई युवनाश्व श्रावस्त दशरथ प्रबन् मरीचि कश्यप विवस्वत् मत इक्ष्वाकु कुधि विकुक्षि बाण अनरण्य पृथ विशङ्क धुंधुमार पुवनाम्ब मांधातू सुसंधि ध्रुवसधि भरत असित सगर भसमक्ष अंमत दिलीप भगीरथ कुवच्याच ( or धुंधुमार) डाक हर्यश्व निकुम्भ संहताप अतिथि निषध नल नयस पुण्डरीक धेमधन्वन् देवानीक महीनगु पारियात्र शिल इमाम वणाभ भरण पुषिता विश्वसह हिरण्यनाम प्रसेनजित युवनाव मांधात पुरुकत्स असदस्य समूत अनरण्य पृषदम हर्यश्व वसमनस विषन्धन पैयारण सत्यात (or विशा) प्रनिष्ठ कल्माषपाद शरण सुदर्शन अग्निवर्ण शीघ्रग मरु प्रणश्रुक नम्बरीष पुष्य भुवसंधि सरर्मन अपिवर्ष याति नाभाग रोहिताब हरित प्रभु ·ܨ Vishnn-Purana. Vishpa-Purana. Vishnu-Paráņa. विजय देवानीक दल (or शिल) बाहु इलविल विश्वसह दिलीप वजणाभ शहनाम व्युषिताश्व विश्वसह हिरण्यनाम दीर्घबाहु ...... असमअस अंशुमत दिलीप भगीरथ ...... ...... अज कुश अतिथि निषध नाभाग अम्बरीष सिन्धुद्वीप अयुताव ऋतुपर्ण सर्वकाम सुदास मित्रसह (or कल्माषपाद) अश्मक मूलक पुष्प ध्रुवसांध सुदर्शन अग्निवर्ण शीघ्र নও प्रसुश्रुत सुगवि अमर्ष महस्व विश्रुतवत् बृहद्रल नभर पुण्डरीक धेमधन्वन् अहीनगु (or रुरु) पारियात्र (3) GENERAL AND ORITICAL REMARKS. The student who has closely followed the preceding summary oonld not have failed to be immediately struck with the abrupt ending of the poem; this, and the absence of a suitable benedictory stanza whioh generally marks the close of Sanskrit compositions, have given rise to an important question, viz. whether the present nineteen Cantos are the whole poem, and whether the poet might not have written more Oantos than have descended to us. No decisive answer 040 be given to this question. The student might compare how the Kumárasambhava, too, similarly ends in an abrupt manner at the end of its 8th Canto; here some later poet has filled the deficienoy by composing nine more Cantos. But no such thing has been done in the case of the Raghavains. All the MSS. of the poem yet discovered agree in ending the poem where ·XXX 7) it ends at present. All the commentators, again, who belong to different provinces of the land and different periods of time, seem to have believed the poem to be complete, and they all conclude their commentaries formally at the end of the nineteenth Cento; and one of them, Hemádri, incidentally remarks at the beginning of the 16th Oanto that the Rámáyana, the poet's souroe for the history up to that portion, being exhausted, he now givez four more Cantos from other sources. There in a persistent tradition, however, which says that the complete poem originally contained as many 28 25 Cantos; and there is nothing that goes against this tradition. On the contrary many things tend to confirm it. As a general rule Sanskrit poets studiously avoid a tragic result; and oven when they oannot avoid it, they are anxioas to give it an agreeable finish. And we cannot reasonably sappose Kálidása to bave gone against a practice of snoh long standing as led the later writers op poetics to lay down a rale that the death of the hero should never be actually represented ( fariam D.-R. 111. 40). "Forther remarks Mr. S. P. Pandit, "he ( Kalidasa ), who is on all hands praised for the happy choice of his subjects and the thorough oxocation of his plana, cannot be supposed to have brought down the history of the most celebrated anoient Indian kings to such a sorry end. It is natural to imagine that lus object must have been some such as to connect some one of the dynasties of kings existing in his time with the race anciently descended from the The Vishnu.Purána onimolatos no less than 37 princes after Agnivarņa, of whom it represents 8 as having reigued up to the war of the Mahabharata, and the rest after that event • The line of Kings, therefore, mentioned by our poet, not being complete, the conolusion is inevitable either that the poet did not finish his work, or if he did, it has not descended to us in its entirety." The ahsence of any trace of additional Cantos having over existed lende weight to the former conclosion. We think it highly likely that Kálidása, though he might have intended to write more Cantos, was somehow prevented from carrying on his intention. Another feature, that calls for notice on a review of the contents of the poom as a whole, is the evident lack of unity of plot. This, however, is part of the very design of the poem, and can hardly be accounted as a blemish.. The poet did not choose a single episode, nor even the life of a single hero; but the lives of a number of famous kings; it is unfair to expect unity of plot sun, ·12 in a work of such oharacter. On the contrary, it amounts to . triumph of skill on the poet's part to have welded together bis detached episodes without incongruity in presentation. Moreover, a unity of plot of a certain kind does exiat, if we ronnember that the incidents mentioned in the poor are all to bo interpreted as part of the central idea running through the poem, viz. the portraying of the leading characteristiou of an ideal king according to the Argan standard. Viewed in this light, even the slight charge of "a formlegs plot" vapisho8 into background, and we See the Raghuvamsa for what it is, being a word-painting, in the most polished phraseology of an accomplished poot, of the ideal of kipyahip, that is the theme of the Raghuvma, and not so muoh the complete lifo-history of each King. It is, therefore, inevitable that. As romarked by Dr. Ryder, we must regard the Raghuvamsa as a poem "in which single episodes take a stronger hold upon the reader than doos the unfolding of an ingenions plot." It is in the Raghuvamsa, as in the Sakuntala, that Kalidása is seen at b18 best. The poem has been most popular in India from very early times and has evoked an apending chords of praise from the learned and beginnurs alike. Stray lines, detached stanzas, and even whole Cantos of the poem are on the lips of many a cultured Indian to whom Kálidasa's muso embodies the very essence of the pleasure derivable from poetry: # 1971 of that, says a well-known sobháshita. Almost ovory Canto of the poem makes a special appeal to the reader by reason of some peculiar grace, whether of mellifinous style, or of life-like description, of life-like description, or of dramatic dialogue. Let the student examine the various Cantos for himself. In the very opening stanzas ( 5-9 ) of the first Canto the poet strikes the key-note of the whole poem in & règu mò of the accomplishments of the kings of the Ragha line. Then follows tho description of Dilipa's good rule as well as that of his journey to Vasishtha's hermitage, which is of a kind that leaves its impress on the mind long after it is read, bringing usually before us the benign ruler and his simple subjects by buch stanzas as हेयंगवीनमादाय चोपडावपस्थितान् । नामधेयानि पृष्छन्ती Tarofane Il Then in Canto II the meeting of Dilipa with the lion, and in Canto III Ragba's encounter with Indra are classic examples, known to almost overy Indian Sanskrit-reading school-boy, of spirited and balanced dialogue and bright narration, apart from the noble ideala of self-sacrifice and personal valoar which they vividly place before him. In the fourth Oanto we have ·& striking description of the main parts of the country; it is impossible to forget the word-piotures which the poet draws in such stanzas as बलैरव्युषितास्तस्य विजिगीपोर्मताध्वनः । मारीचोद्धान्तहारीता मलयादेरुपत्यकाः ॥ or विनीताध्वनमास्तस्य सिन्धुतीरविचनैः । दुधुवाजिनः स्कन्धाँल्लमकुमेकसरान् ॥ 0anto V describes the magnanimity of Raghu, who gave to the sage Kautsa wealth in excess of his domanda; it is, as we have said elsewhere, probably the most characteristic kingly trait. This Canto contains also the famous address of the bards ( Vaitálikas ) to prince Aja at dawn. The passage from HETERO: (V. 63 ) to the end of the Canto is one of the best known in the works of Kalidasa, wbere the poet has expressed beautiful thoughts in language which is most rhythmical and charming. The expression here is so sweet and so pleasing, the harmony between sound and sense is carried here to such exquisite perfection, that it is not without reason that a tradition has grown up around this paggage as to its having been written by the Muse of Poetry, the goddess Sarasvati herself. The sixth Canto contains rapid pen-portraits of the various kings in the Svayamvara; here Kálidása reveals himself as & master of the art of sketching a character with a fow telling strokes. The seventh Canto contains a description of a typical Aryan wedding, similar to the one in the seventh Canto of the Kum., and the student can see that the marriage-customs have not much altered materially during twenty centuries. The description of the fight ( VIJ. 35- 63 ), it must be allowed, is rather tame and conventional. The eighth Canto contains the famous afareta or lament of King Aja at the death of his wife Indumati. It is fine poetry, but it suffers by comparison with the corresponding afacta in Kum, IV. It is more natural in a woraan, es being of the weaker sex, to indulge in lamentation; while when it man grieves it is a sign of weakness which does not enlist oar sympathy so much: the poet has therefore better succeeded in portraying a lamenting Rati. At the end of shis Canto is the beautiful message sent to Aja by his guru Vasishtha, concerning the evanescence of this world and the futility of human sorrow for departed relatives, The ninth Canto attracts many owing to the charming T8 introduoed. This is the only place in all the works of Kalidasa where he tries his hand at 797 760; he has succeeded well without putting an undue strain on the construction of the sloka, as other inforior pocts do when they try to employ यमका. The Canto also cantains fine descriptions of spring and deer-hunt.

·in in In the tenth Canto we have the passage where the gods praise Vishņa, which has its counterpart in Kum. II. ; it does not possess any particular interest. In the eleventh we have a life-like desoription of the journey of the two boy-princes to Vitvamitra's hermitage; its chief feature is the encounter of Râma with Parasurama, and the graceful way in which the poet brings the former out of it. The twelfth Canto has become one of the weakest in the whole poem, as the entire story of the Rámáyana from the death of Dasaratha Ayodhyâ to the killing of Revaņs in Lanka has been very hurriedly gone over. The poet felt the necessity of abridging it this manner; for otherwise his poem would have grown interminably long. Dr. Ryder observes (pp. 150–151 )—" It may well be doubted whether the cantos dealing with Ráma are the most successful. They are too com pressed, too briefly allusive. Kálidása attempts to tell the story about one-thirtioth of the space given to it by his great predecessor, Valmiki. The result ue much logs by omission and mach loss bg compression. Many of the best episodes of the Ramayana are quite omitted by Kalidása: for example, the story of the jealous humpback who eggs on Queen Kaikeyi to demand her two boons, the beaatifal scene in which Sitá insists on follow. ing Råma into thn fcrest; the account of the somnolent giant Pot-ear...Other fine episodes briefly alluded to as to lose all their charm : for example, the story of the golden deer that attracts the atteution of Ràma while Råvana is stealing his wife, the journey of the monkey Hanumat to Rávana's fortress and his interview with Sitá. The Ráma-story, as told by Válmiki, is one of the great epic stories of the world. It has been tur two thousand years and more the story par eccellence of the Hindus... There ir, therefore, real matter for regret in the fact that so great a poet as Kalidasa should have treated it in a way not quite worthy of it and of himself." While we recognize the force of this criticism, we cannot quite agree with the learned scholar in his explanation. Dr. Ryder says that Kálidása did not care to pat himself “into direct competition with Vâlmiki," and thus to challenge comparison with him. Whilo Kalidîsa doubtless felt great admiration for Valmiki and his work, the real explanation of the weakness of the twelfth and the fifteenth cantos is, in our opinion, to be sought elsewhere. It is that the poet felt the need of abridging somewhore, and those &re BO ·XXXIV are the parts of the story where ho has chosen to do it; whenever our poet has bad to relate incidents in a catalogue fasbion, 718 for instance in Caitos XII., XV. and XVIII., he is dorer at his best. But whenever he gives foll play to his fancy, his poetry is as good as, even better than, Valmiki's. For example, the famous journey back to Ayodhyá from Lanká (Canto XIII. ) is to be found in the original Rámáyaņa also, if we compare the two we see that our poet bar excelled his predecessor in acuteness of observation, in the elegance of style and in the vividness of expression ( vide supra p. xxvII ). The fourteenth Canto is rather colourless, but the sixteenth makes up the deficiency, containing as it does Kuba's interview with the guardian-deity of Ayod byá, and further on, the charming description of sommer beginning with prafurf &c. ($1.44). The next Canto (XVII.) gives a detailed description of administrativo policy, which would probably read dry to those not interested in the subject. The ending Canto describes amorous sports, much in the manner of the eighth Canto of the Kunárasanıbhava. We thus see that, barring a few exceptions, every cauto of this poem has some attractive feature or other which endears it to the reader on that account; there is no wondor, therefore, if the whole poom lay foond admirers by the million, and has become, in the words of Sanskrit rhetoricians, quifur of all the kávyas in popularity. If we were to compare the Ragh. with the two other poems of Kálidasa, it would be found inferior to them in unity of plot; but, as we have remarked above, this lappeus because it treats of a numler of Kings and not of one definite episode. It might also be said that the Megbadúla excels the Ragh. in perfection of polish, though here too tle comparison would be slightly upjust since the Meghadůta is a small piece, while the Pagb. is twelve times larger ; 10 a large work one cannot expect equal finish in every part. One chief reason of Kálidåsa's superiority over other poets is his brilliantly polished style; there is no other Sanskrit poet who POBsessos an equal command over Innguage so simple and withal 80 graceful. In fact, all the works of Kálidása are written in what tbe later rhetoricians have called the Vaidurbhi stylo, the ten chief excellences belonging to which are thus given by Dandivia क्षेषः प्रसाद समता माधुर्य सुकुमारता । अर्थव्यक्तिदारस्यमोजाकान्तिसमाषयः ॥ (K.-D. 1. 41). Kálídása abhors the looseness and laxity of the epics ·XXXV the superfluous piling of opithots found in lesser poets, and the artificiality of diction which is observable even in writers like Báņa and Mágha. He studiously avoids all meretricious ornament and the cheap tinsel of verbal tricks His strength lies in the music of his words and in the swift conveying of precise and beautiful ideas. Ho employs no figuros of speech except the commonest ones, and in particular he delights in 1'pamií, of which he is a recognised master. He is a great lovur of nature, and all his similes and illustrations are drawn from his close observation of natural phenomena. We note down a few here, chosen at random: नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः। (VI. 22 ) द्रुमसातमतां किमन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि ते चलाः । (VIII. 90) दिवसं शारदमिव प्रारम्भसखदर्शनम् । (x. 9) अंशैरनुययुर्विष्णुं पुष्पैर्वायुमिव द्रुमाः। (X. 49 ) मनो जहानिदाघान्ते श्यामाप्रा दिवसा इव । (x. 83) बालार्कप्रतिमेवाप्सु वीधिभिन्ना पतिष्यतः। रराज रक्षःकायस्य कण्ठच्छेदपरंपरा ॥ XII. 100) The student can select many more; the whole work richly abounds with them. Over the Raghuvamsa, as Dr. Ryder observer, " is shed the magic charm of Kálidása's style;" and it is this magic charm of style, coupled with the discriminating choice of episodes and topics, that constitutes the main element in the universal admiration which the Raghuvamsa has continued to elicit from an appreciating and critical publio. ... (4) THE PRINCIPAL CHARACTERS. The poet has devoted the major part of his poem (Oantos 1.- XV.) to describing the five chief princes of the Raghu race, whose collective virtues he has briefly summarized for os at the very beginning in these mermorable lines :- आजन्मद्धामामाफलोदयकर्मणाम् । आसमुद्रक्षितीशानामानाकरधवर्मनाम् ॥ पथाविधिताग्रीनां यथाकामार्चितार्थिनाम् । यधापराघदण्डानां यथाकालप्रबोधिनाम् ॥ स्यागाय संभृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् । यशसे विजिगीपूणां प्रजायै गृहमेधिनाम् ॥ शैशवेऽभ्यस्ताविधानो यौक्ने विषयैषिणाम् । वाईके मुनितीना योगेनान्ते सत्यजाम् ॥ रपूर्णा (I.8-9) ... ...

·XXXVI This, in brief, is the ancient Hindu ideal of Kingship; and it is hero illustrated by a series of brilliant portraits which aim at show. ing the culture and civilization of ancient India at their best. It is true that a poet's powers of depicting a character are best seen in & play, which is a 154, while in a long poem dealing with a series of kings characters will occapy-comparatively-& secondary place, it being the poet's object to make each canto an attractive piece of poetry by exhibiting his powers of narration and description in melodious and poetical language. 24 Nevertheless, there will be sufficient scope for character painting if the poet takes care to choose just suitable episodes for detailed narration, relegating minor incidents to the back.ground, or even omitting them altogether. Kálidása bas done this, and he has skilfully selected those incidents in the careers of his heroes wbich possess an absorbing dramatic interest; thus the reader, when he comes to Dilipa's contest with the lion, or to Rnghu's with Indra, feels the whole scene being acted before his eyes as though on a real stage. It is Buch scenes that leave a permanent impression on the reader, without being simply bald statements of facts in metrical language. The poet begins with King Dilipa. His general virtues are described in Slokas 13-29 of canto I.; it is a description which, it may be remarked in passing, applies in a great or less degree to all good and nolile kings. We can hardly understand hire that way; if we are to know him better, must have something more definite than a conventional description. Dilipa had no issue and he decides to consult Vasishtha on that account, which shows his great reverence for his spiritual guru and his faith in the efficacy of religious rites in attaining the desired end. Vasishtba enjoins upon him service of the holy cow in his possesion; the readiness with which the King accepts the task, and the rigorous exactitude with which be performs it, show how simple and duty-loving his nature was. With him kingly grace was not incompatible with simplicity. But the trait of character which raises him far above the level of ordinary kings is his interview with the lion wherein be offers his own body in exchange for that of the cow, recalling the famous instance of Sibi saving the pigeon in a similar manner. The moral may be given in the 24. If this were not so, where was the necessity of describing in detail á model Government under the obscure KingAtithi(CantoXVII), when it could, with better propriety, have been done ander Raghu P We ·xxvii poet's own words-बतास्किल बायत इत्युदयः पत्रस्य शम्बो भुवनेषु स्वः। राज्येन किं तद्विपरीतरत्तेः प्राणैरुपकोशमलीमसै। "The highest duty of the ruler is to look after the weak and to save them from the aggressive strong." In due time, when his son Raghu is born, he abdicates his throne in his favour, and retires to the forest. Raghu is the next king. He was the most illustrious of his line, since not only is the poem named " Raghu-vamg'a " after him, but even his equally illustrious successor, Rima, is more often known by such titles as 7a, gafat, gary and the like. While yet a young man, Raghu was entrusted with the cask of goarding bis father's sacrificial horse ; we know how he had to fight with the rodoubtahle Indra, the chief of the immortals. His intrepid bravery won him Indra's admiration and his father's blessing. In the poet's own words, the incident brings out Ragha's arufras (II. 62 ). Raghu's merits as a ruler will be found in e'lokas 8-13 of canto IV., which also describes how Ragha brought the whole of India ander his sway. It would appear that he was the first prince of his race who undertook, and brought to a Anocessful termination, this wide, ard rous and glorious campaign of universal conquest; and that is perhaps one reason why he came to be regarded as the greatest of his race, siace doubt1688 & king who first brought a whole country under one chhatra could not have failed to win universal applause and approbation. It is, however, in a subsequent incident that his crowning achievement lies, which brought him undying 25 fame. Having given away all his wealth 28 gift to Bráhmaṇas in a sacrifice, Raghu had practically become a beggar, so much so that even the vessels in his household wore earthen and not of gold. But when the sage Kantsa comes to him for money he cannot turn him away; he wist es to satisfy his want; and the God of Wealth showers down gold, all of which he makes over to Kautsa. It is more than Kautsa wants, but the king insists on his taking all, 48 it was obtained for him; as the poet beautifully expresses it-जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यमतामभिनन्यसाची। गुरुप्रदेवा. विकनिःस्पृहोऽयी नृपोऽपिकामावधिकप्रदश्च ॥ (V. 31 ) The incident reveals the highest type of selfless nobility in a king, illustrating the complete harmony between who enjoyment) and 7 ( renun. 25. That this was also the popular conception is shown by a later reference to Raghu, when in canto VI, he is described as Harare. जितः प्रयोक्ता । चतुर्दिगावर्जितसंभूतां यो मृत्पावशेषामकरोद्विभूतिम् ॥ आरूटमबीनधी- वितीर्ण भुजगमाना वसति प्रविष्टम् । अर्ष गतं यस्य न चानुबन्धि यसः परिच्छतुमियत्त- TO ( 76-77).

·xxxviii coation) and the QUIGIA Santa and coprire garda of Raghu ; should not hesitate to 11eme it as probably the most striking episode in the whole look. After sooing his son married, Raghu departed this worldly existence by means of yoga ( VIII. 24; of. योगेनान्ते तत्वजाम् ). The next King is Aja, He is presented in the three-fold character of the lost warrior ( VII, 57 ff.), the best ruler, a second copy as it were of Raghu (VIII. 4 ff.), and the most loving husband ( VIII. 38 ff.). Thus he is shown to have proved himself a conquering hero, when he routed the hosts of his rival kings on his way back from the Svayamvara. The poet describes in the beginning of canto VIII, how Aja ruled wisely and justly; but what he has elected to describe at length is the death of Aja's queen, Indt matî, and his consequent grief. It appears that Kálidáns had an object in giving prominence to this; probably here he wanted to present a contrast with the character of Ráma, showing that if a King of Raghn's race could cast off his wife ander pressure of circuinstagres ( ag Rîma will be described in the sequel to have done ), there was hoi o one, the intensity of whose love was 10 great that when he lost his wife be could not survive her but died pining for her. And the poet has done it very skilfully The next roler Das aratha, whose general merits are described in the beginning of the 9th Canto. He is as vreat a warrior and as wise a ruler as his two immediate predecessors and also a great performer of sacrifices. (See IX. 5, 10, 20, 21 &c. ) He was neither much given to chase nor addicted to any of the principal vires of men (s'l. 7). But in falhlment of a decree of iate be once went a-hunting and there inadvertently killed au ascetic youth; and the father of the young ascetio oursed the King that he would uje of grief for his son. This son is Rama, at separation from whom Das'aratha died as foretold. The poet explains a way this one instance of breach of daty on the part of Das'aratba with the remark अपये पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः (IX.74), Finally we come to Râma. Here Kalidasa instinctively felt overshadowed by the genius of his great predecessor Vâlmiki, and the vastness of the material before him; and he has, thorofore, hurriedly gone over the chief incidents in Râma's career-how ont of filial love and obedience he went out into the forest and killed the demon-king Ravana in Laika. Rama's abandonment of Sita, think, 18 a sort of blot on his otherwise immaculate character; the poet, therefore, explains why Sità was abandoned, IS Bome ·xxix It wan uot because Ránia thought ber guilty, but he cause he wanted not even a breath of criticism against him among his subjects. As a king he felt it was his duty to lay down an example of rigid nioral purity, and to show that all his acts were alove suspicion. Rama's killing of samloka 18 then related, which too was an act done with the intention of regulating the conduct of his subjects as a whole, and not of punishing Sambûka individually; for after all Sannløka vid go to heaven as he wished (XV. 33). We thus realize how Ráma bas been portrayed particularly as a sovereign who is most anxious to i ule his people with scrapulous punctiliousness, following in huis own person whatever he wanted his people to follow, ovun when it entailed suffering on himselt. No kingly ideal of later times can enjoin a better precept or point to & worthier model, and it is but fitting in the nature of things that Rima-Rijya should become in popular parlanre a common expression for the ideal Government, where the interests of the people are placed first, even before thuse of the sovereign. (5) THE GEOGRAPHY OF THE POEM. Besides the Meghadůta thu Raghuvana is the only work of Kalidasa which contains a number of references to the geograpby of India as it was known to bin in those days These are to be found in the 4tlı, 6th and 13th "antos, but more particularly in the 4th, which describes the ley-Ligoya of Raghu. The stadent can 8.181ly identify these places on the map which is reproduced elsewhere, and the detailed explonations would he tound in our Notes. He should especially trace the conrso of Ragluu's tour of conquest. Starting from Ayodhya, Raghn first marches towards the East, where he conqners the Suhmas and the Vangas. Ne thon crosses the river Kapuśil, which takes him to the South. Here he conquers, in order, the Utkalus, the Kalingas, the Påndyas, the Keralas, and the Aparåntas on the western coast. to the West and in the north-west he subdues the Parasikas, che Hûnils and the Kambojas; and in the Vorth and the north-east, the Utravasaüketan, the Pragjyotishas, and the Kamarûpus, returning thence to his capital. Most of the principal rivers and mountains have been mentioned here; e.y. the Sahyo and Himalaya ranges, 26. We are greatly indebted to the Mapy given in Pandit R. Krishnamachariar's Rightansavimurs' (1908), from which we have borrowed some of these identifications.

·that “ and the Ganges, tha Kåverî and the Indus :rivers. In the 6th Canto, on the occasion of describing the various kings assembled in Kuņdina, the capital of the Vidarbbas in Central India, the principal provinces of India bave naturally been mentioned ; these are Magadba, Angs, Avanti, Anapa, śúrasena, Kalinga, Pandya and Uttara.Kosala. As all the chief princes were expected to have come there, it is almost certain, as observed by Mark Collins, 97 we may see in this list a reflex of the prinoi pal kingdoms of India in the times of Kâlidâsa. The 13th Canto supplies some additional pames of places lying in a straight line between Ceylon and Ayodhyâ ; e. g. the mountain Mályavat, the lake Pampa, the river Godávani, the mountain Chitrakåta and the rivers Yamuna and Sarayd. The donoription of many of these places is far from being conventional or tradition wl; it very often reads like such as would be given hy an eye-witness, and it is pretty certain that our poet must have travelled widely with an observant eye. No other poet in classical Sanskrit literature has described the country in suoh a familiar and vivid manner. was a (6) MALLINATHA. There exist a large number of commentaries on this poom, but none of them is go well-known or so often studied as the of Mallinátha, who enjoys & sopreme position as the standard authority in the interpretation of Kalidasa's poems. While writing about Kálidása we had to remark above that he says absolutely nothing about himself in his writings, and the same is true of his great soboliast, Malinatha. Pandit Vámadáchárya Zalktikar, the editor of the Kavyaprakása, wrote that Mallinátha Bráhmaņa of the Kasyapa gotra, and that his descendants were still living at Gajendragad in the Satara District. But the learned Pandit was basty in his identification; for Mr. M. S. Såstrî (in his "Second Report on the Soarob of Sanskrit MSS.") has shown that Mallinátha was a native of Tailangana (Åndbra), which fact is now accepted as established. He had a son named Komárasvámin, who was also an erudite scholar, and wrote a commentary on the Pratáparadriya. In addition to his three commentaries on the three poems of Kalidasa, Mallinátha is credited to have written (3) commentaries on अमरकोश, एकावली, काव्यादर्भ, किरातार्जुनीय, तन्त्र- वार्तिक, तार्किकरबा, नखोदय, नैषधीयचरित, प्रशस्तपादभाष्य, भहिकाव्य 27. The Geographicul Data of the Raghuvans'a and Das'akumara. charita ( 1907 ), p. 17.

·zli acumen, लघुशब्देन्दुशेखर, शिशुपालवध, and लारमन्जरी; and (6) independently, these works-दारकाव्य, रघुवीरचरितकाव्य, वैषकल्पतरू, and वैपरत्नमाला. It is possible that some of these productions belong to some other Mallinátha than our commentator ; for there have been many Mallidáthas, just as there have been many Kálidâ sas The date of Mallinktha can be fixed with tolerable certainty. He has written & com. on the Ekávali, & work on alamkira which frequently refers to King Vira--Narasimha, whose reign extended up to 1314 A. D. Mallipàth also often quotes the Pratậparadriya, another work on alamkára, which mentiods King Pratâ parudra who reigned from 1295 to 1323 A.D. Sir Dr. Bhandarkar has shown (p.sxi of his Preface to his 2nd ed. of the Mal.-Madh. ) that Mallinatha must be placed before the lexicographer Medinikúra, the latest limit for whose date is 1431 A.D. Hence it is clear that the date of Mallipatha approximately falls somewhere between 1325 and 1425 A.D. Most probably bo belongs to the latter balf of the 14th century. Mullinâtha is a commentator of great merit and literary Не was a profound grammariav, well verged in the Nykya and Vaiseshika philosophies, and thoroughly acquainted with Pauranic as well as soonlar literature, as he himself tells us in his introductory slokas to the commentary on the Ragh.; and the extreme popularity of his commentaries shows that this is not an idle boast. His commentaries are pre-eminently adapted to the needs of the advanced general reader. They aro sufficiently expressive without being prolix. He never makes an unnecessary display of his knowledge, but strictly follows the principle he himself lays down, vis., नामूलं लिख्यते किंचित्रानपेक्षितमुच्यते. He is perhaps the only commentator on the poems of Kálidîsa who shows a critical appreciation of poetry and endeavoars to preserve, as far as possible, the genuine readings of the poet, stadiously rejecting the sparious substitutions of single words and phrases, and the occasional interpolations of whole s'lokas. To his commentaries on the three poems of Kálidása he has given the title anterie, meaning thereby that his commentaries re-inspire with life the words of Kilid sa “ that lay in & swoon under the effoot of the poison of bad commentaries." Every student of Kalidasa DOW recognizes that this was no vain presumption ; Malli.'s commentaries have eclipsed all others, and he stands unrivalled as the commentator of Kalidsa's poetical works.

·Important Abbreviations. -:0:- A. G.-Apte's Guide to Sanskrit | Ma'rav.—Malavikågni mitrs.* Composition. | MALLI.-Mallinâth, AL., AMAR.- Amarakoía. MA'L-MA'DA.-Malati Madhava ATA-V.-Atharva-Veda. MA'RK.-P.--Markandeya- BA'L-RA'M.-Béla-Ramayan Purana. (play). MEGB.-Meghadata.* Ba.-Bhagavadgita MRICH.-Mřichohhakatika. BAAR.-Bhartſihari's Satakas Mud.-Mudrâråksbaba, (N. and V.). Mv.m-Mahân viraobarita. BAATTI.-Bhatti-Kavya.* M-W.-Monier-Williams. BA-P.-Bhagavata Purana. NAG-Nagananda* BRIA.-SAM.-Bribatsaņhitâ. N.-O..-Naishadbiya-Chaniba. BRIH.-UP.-Brihadaraq yako PAN.-Pâņini's Ashtadhyâyi. panishad | PT.-Panchatantra.* CAH.-UP.-Chbûndog yopanishad. RAQ8.--Ragbuvams'.* D.-K. -Dasaku mâracharita. * RA'M.- Rûmîyana of Vålmîki. D.-R.-Daśarapaka RATN.--Ratnávali.* Gi't.-Gitagovinda. RIG -V.- Riy-Veda. H.-CA.--Harshacharita RITUB. --Ritugambâra.* HEM.-Homidri. SA'K.--Sakuntala.* HITOP,-Hitopadeśa.* SA'M.-K-Samkhya-Karika. H. 8. Gr.-Higher Sanskrit S.D.-- Sahitya-Darpaņa. Grammar (by M. R. Kale). S.-D.-S.-Sarvader sans- Ev.-Harivadisa. samgrala. KA'D.--Kadambari * SID-K --Siddhantakaumudi. KA'M. N.-Kamandaka's Śiś.-Sisupalavadha. Nitigâra Tark.-Tarkasamgraha. KA':'.-Kâs'ikâ of Vamana. UP.-Upenisbad. Ka's'.-K8.-Káśikhaņda. UTTAR.-Uttararů macharita. KATHA'S.-Kathasariteágara. VALL, -Vallabhadeva. K'Av., K. D. Kavgîdaría of VA'RT.-Vårttika. Daņdin. Veni.-Venîsamhàra.* Kır.-Kırîtârjuniya." VIKR.- Vikramorvaſiya, K.-P.-Kavya-Prakåsa. VISH.-P.-Visbnu Purána. Kum.-Kumarasambhava.+ Yon.-S.-Yogasutras. MAH-Bh.-Maha-Bharata. &c. &c. &c. * Annoted by the Editor.

·॥ श्रीः॥ रघुवंशः। संजीवन्या समेतः। प्रथमः सर्गः। मातापितृभ्यां जगतो नमो वामाजानये'। सद्यो दक्षिणदृक्पातसकुचद्वामदृष्टये ॥ अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्त्यवैभवम् । तमरं वपुषि कुञ्जरं मुखे मन्महे किमपि तुन्दिलं महः ॥ शरणं करवाणि शर्मदं ते चरणं वाणि चराचरोपजीव्यम् । करुणामसृणैः कटाक्षपातः कुरु मामम्ब कृतार्थसार्थवाहम् ॥ वाणी काणभुजीमजीगणदवाशासीच वैयासकी- मन्तस्तन्त्रमरंस्त पत्रगगवीगुम्फेषु चाजागरीत् । वाचामाकलयद्रहस्यमखिलं यश्चाक्षिपादस्फुरी लोकेऽभूद्यदुपज्ञमेव विदुषां सौजन्यजन्यं यशः ।। मल्लिनाथकविः सोऽयं मन्दात्मानुजिवृक्षया । व्याचष्टे कालिदासीयं काव्यत्रयमनाकुलम् ॥ कालिदासगिरी सार कालिदासः सरस्वती । चतुर्मुखोऽथ वा माक्षाद्विदुर्नान्ये तु म दृशाः ॥ तथाऽपि दक्षिणावर्तनाथाथैः क्षुण्णवर्त्मसु । घयं च कालिदासोक्तिष्ववकाशं लभेमहि ॥ भारती कालिदासस्य दुर्व्याख्याविषमूर्छित।। एषा संजीवनी टीका तामद्योज्जीवयिष्यति ॥ इहान्वयमुखेनैव सर्व व्याख्यायते मया । नामूलं लिख्यते किंचिनानपेक्षितमुच्यते ॥ इह खलु सकलकविशिरोमणिः कालिदासः 'काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये १ कथभूताय मातापितृम्वरूपाय । वामार्धजानये वामा जाया यस्य नस्मै । पुनः कीदृशाय । दक्षिणदृश्यातन शिवस्य दृष्टिपातेनेत्यर्थ संकुचन्ती षामा पार्वत्या इत्यर्य दृष्टिः यस्य । २ गजाननाख्यं तेज. मन्महे इ०।३ कृतार्थसार्थवाहम-साधनियूंढटीकाकरणभारमिति लिटोऽर्थः । ४ वाणी काणभुजी-कणभुरप्रणीत वैशेषिकदर्शनम् । वैयासकी-ग्यामकृतानि अष्टादश पुराणानि । अन्तस्तन्त्रं तन्त्रशास्त्रे । पन्नगगवीगुण्फेषु पातअलमहाभाध्ये इत्यर्थः । अक्षपादस्फुरा वाचा गौनम- प्रणीतन्यायदर्शनम्य इ० । यदप-उपज्ञा आद्यज्ञानं यस्य उपज्ञा यदुपनम् । 'उपज्ञोपक्रम नदाचि- ख्यामायाम ' (२१४२१) इति मृत्रेण तत्पुरुषस्य नपुंसकत्यम् । यम्म दुपना यस्य इति वा ।

·(२) रघुवंशे सयः परनिर्मातये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥' इत्याद्यालंकारिकवचनप्रामाण्यास्काव्यस्या- नेकश्रेयःसाधनताम्, 'काव्यालापाच वर्जयेत्' इत्यस्य निषेधशास्त्रस्यासत्काव्यविषयतां च पश्यन् रघुवंशाख्यं महाकाव्यं चिकीर्षुः चिकीर्षितार्थाविनपरिसमाप्तिसंप्रदायाविच्छेदपक्षणफल- साधनभूतविशिष्टदेवतानमस्कारस्य शिष्टाचारपरिप्राप्तत्वात् 'भांशीर्नमस्किया वस्तुनिर्देशो वाऽपि तन्मुखम्।' इत्याशीर्षादाद्यन्यतमस्य प्रबन्धमुखलक्षणत्वात्काव्यनिर्माणस्य विशिष्टशब्दार्थप्रति- पत्तिमूलकत्वेन विशिष्टशब्दार्थयोश्च 'शब्दजातमशेषं तु धत्ते शर्वस्य वल्लभा । अर्थरूपं यदखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः ॥' इति वायुपुराणसंहितावचनवलेन पार्वतीपरमेश्वरायत्तत्वदर्शनात्तत्प्रति- पित्सया तावेवाभिवादयते-- वागर्थाविव संपृक्तो वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥१॥ वागर्थाविवेत्येकं पदम् । इवेन सह समासो विभक्त्यलोपश्च पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं चेति वक्त- व्यम् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । वागर्थाविव शब्दार्थाविव संपृक्तौ नित्यसंबद्धावित्यर्थः । नित्यसंबद्धयोरुपमानत्वेनोपादानात् । 'नित्यः शब्दार्थसंबन्ध. ' इति मीमांसकाः । जगत. लोकस्य पितरौ । माता च पिता च पितरौ । 'पिता मात्रा' इति द्वन्द्वैकशेषः। 'माता- पितरौ पितरौ नातरपितरौ प्रसूजनयितारौ।' इत्यमरः। एतेन शर्वशिवयोः सर्वजगजनकतया वैशिष्टयमिष्टार्थप्रदानशक्तिः परमकारुणिकत्वं च सूच्यते। पर्वतस्यापत्यं स्त्री पार्वती। 'तस्या- पत्यम् ' इत्यण् । टिड्डाणञ्-' इत्यादिना डोप् । पार्वती च परमेश्वरश्च पार्वतीपरमेश्वरौ। परमशब्दः सर्वोत्तमत्वद्योतनार्थः । मातुरभ्यर्हितत्वादल्पाक्षरत्वाच्च पार्वतांशब्दस्य पूर्वनिपातः । वागर्थप्रतिपत्तये शब्दार्थयोः सम्यग्ज्ञानार्थम् । वन्दे अभिवादये । अत्रोपमालंकारः स्फुट एव । तथोक्तम्-' स्वतःसिद्धेन भिन्नेन संपनेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वय॑स्य वाच्यं चेदेकगोपमा ॥' इति । प्रायिकश्वोपमालंकारः कालिदासोक्तकाव्यादौ । भूदेवताकस्य सर्वगुरो- मंगणस्य प्रयोगाच्छुभलाभः सूच्यते । तदुक्तम्-'शुभदोमो भूमिमयः' इति । वकारस्या- मृतबीजत्वात्प्रचयगमनादिसिद्धिः ॥ संप्रति कविः स्वाहंकारं परिहरति क सूर्य-' इत्यादिश्लोकद्वयेन- क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः । तितीपुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥२॥ प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । 'ऋदोरप् । ' 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ।' इति साधुः । सूर्यः प्रभवो यस्य स सूर्यप्रभवः वंशः का अल्पो विषयो शेयोऽर्थो यस्याः सा [अल्पविषया ] मे मतिः प्रज्ञा चक्क । द्वौ कशब्दो महदन्तरं सूचयतः । सूर्यवंश- १ का०प्र० १,२. २ का० ३०१, १४. आशीर्वस्तुनमस्कारनिर्देशात्प्रथम कविः । काव्यं कुर्वन्नविघ्नेन कीर्ति प्रीतिं च विन्दति ॥ इति सरस्वतीकण्टामरणम् । १ अत्र नित्यसमास इति पाटो दृश्यने किं तु स प्रामादिक इव भाति महाभाष्ये नित्यशब्दरहितस्यैव पाटस्योपलम्भात् । अन्यथा 'उद्वाहुरिष वामनः' इत्यादिप्रयोगाणामसाधुत्वापत्तेः । ४ अभ्यर्हिनत्वात् पूज्यत्वात् । अल्पान्तरम् ।" पा० २. २. ३४. अभ्यर्हित च । वार्तिः । मातुरभ्यर्हितत्वे याज्ञवल्क्यः । ** एते मान्या यथापूर्वमेग्यो माता गरीयसी ।। इति उक्तं च-पितृतोऽपि गुरुर्माता नास्ति मातृसमो गुरुः । पतिना गुरवस्त्याज्या नैष माता कदाचन । गर्भधारणपोपाभ्यां तेन माना गरीयसी ॥ नथा च-उपाध्यायान दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता । सहस्रं तु पितॄन्माना गौरवणानिरिच्यते ॥ इति । पार्वत्या जगन्मातृत्वात् श्रेष्ठत्वं ज्ञेयम् ।

·प्रथमः समः। (३) . . माकलयितुं न शक्र मीत्यर्थः । तथा च तद्विषयप्रबन्धनिरूपणं तु दूरापास्तमिति भावः । सथा हि । दुस्तरं तरितुमशक्यम् । 'ईषदुःसुषु-' इत्यादिना खल्प्रत्ययः । सागरं मोहाद् अज्ञानाद् उडुपेन प्लवेन । ' उडुपं तु प्लवः कोलः' इत्यमरः । अथ वा चर्मावनद्धेन पान- पात्रेण । 'चौवनद्धमुडपंप्लवः काष्ठं करण्डवत्।' इति सज्जनः। तितीर्घः तरीतुमिच्छुः अस्मि भवामि । तरतेः सन्नन्तादुप्रत्ययः । अल्पसाधनरधिकारम्भो न सुकर इति भवः । इदं च चंशोत्कर्षस्थनं स्वप्रबन्धमहत्त्वार्थमेव । तदुक्तम् 'प्रतिपायमहिना च प्रवन्धो हि महत्तरः।' इति॥ मन्दः कवियशःमार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम् । प्रांशुलभ्ये फले लोभादुदाहुरिव वामनः ॥३॥ किं च । मन्दः मूढः । 'मूढाल्पापटुनिर्भग्या मन्दाः म्युः।' इत्यमरः । तथ ऽपि कवि- यशःप्रार्थी । कवीनां यशः काव्यनिर्माणेन जातं तत्प्रार्थनाशीलोऽ प्राशुना उन्नतपुषेण लन्ये प्राप्ये [प्रांशुलभ्ये ] फले फलविषये लोभाद् उदाहुः फलग्रहणायोच्छ्रित- हस्तः वामनः खर्वः इव । खो हस्वश्व वामनः इत्यमरः । उपहास्यताम् उपहासनिषयताम् । ऋहलाय॑त् ' इति व्यत्प्रत्ययः । गमिष्यामि प्रापयामि । मन्दश्चेतर्हि त्यज्यतामयमुद्योग इत्यत आह-- अथ वा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः । मणौ वज्रसमुत्कीर्ण सूत्रस्येवास्ति में गतिः॥४॥ अथ वा पक्षान्तरे पूर्वैः सूरिभिः [पूर्वसूरिभिः] कविभिर्वाल्मीकादिभिः कृतवारद्वार कृतं रामायणादिप्रबन्धरूपा या वाक्सैव द्वारं प्रवेशा यस्य तस्मिन् । आस्मिन् सूर्य प्रभवे वंशे कुले। जन्मनैकलक्षणः संतानो वंशः । वज्रण मणिवेधक्सूचीविशेषेण । 'वज्र वस्त्री कुलिशशस्त्रयोः । मणिवेधे रस्लभेदे' इति केशवः । समुत्कीर्णे विद्धे [ वज्रसमुत्कीर्णे] मणौ रत्ने सूत्रस्य इव मे मम गतिः संचारः अस्ति । वर्णनीये रघुवशे मम वाक्प्रसरो- ऽस्तीत्यर्थः॥ एव रघुवंशे लब्धप्रवेशस्तद्वर्णनां प्रतिजानानः 'सोऽहम् ' इत्यादिभिः पञ्चभिः श्लोकै: कुलकेना:- सोऽहमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् । आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्मनाम् ॥ ५ ॥ सः अहम् । 'रघूणामन्वयं वक्ष्ये' (१।९) इत्युत्तरेण सबन्धः । किंविधानां रघृणा- १ अत्र उडुपेन सागरतरणवन्मन्मत्या सूर्य यशवर्णनमसभावितमित्युपमाया पर्यवमानानिदर्श- नालंकार. । उद्रुतश्शाय श्लोक. काव्यप्रकाशकृता वाक्यानिदर्शनोदाहरणत्वेन । २ यया मन्द. शनैश्चर कवे शुक्रस्य यश प्रार्थी उपहास्यता याति-इनि केचित् छायार्थ प्रदर्शयन्ति । केचित् फले कार्यसिद्धी उपहाम्यता गमिष्यामीति योजयन्ति । केचित् मन्द काफ कस्य ब्रह्मणः वे. पक्षिण हसस्य इति व्याग्व्यान्ति । एतत्सर्वच सहृदयानामहदयंगमत्वादुपश्यम् । ३ अत्र भिन्नालगत्वेन औपम्य न दुष्टम् । तथा च वामन. " इष्ट (लिङ्गभदः) पुनपुसकयो प्रायेण ।” का मू० ५.२.१३. इह मणिशब्दोपादानेन यशस्य अनभ्यत्व निर्मलत्व चदर्शित इति केचित् । कोचिनु सूत्रोपमानेन आत्मन मूक्ष्मवाद्वित्व कविना मचितमित्याह । ४ एकान्वयी चान्यूनोफसघात कुलकम् । तदुक्त द्वाभ्यां यम्ममिति प्रोन विभिः लोके विशेषकम् । कलापक चतुर्भि स्यानदुःन कुल 5 स्मृतम् ॥ इति । .. - ·(४) रघुवंशे मित्यत्रोत्तराणि विशेषणानि योज्यानि । मा जन्मनः । जन्मारभ्येत्यर्थः । 'आइमर्यादाभि विध्योः ' इत्यव्ययीभावः । शुद्धानाम् आजन्मशुद्धानाम् । सुप्मुपैति समासः । एवमु तरत्रापि द्रष्टव्यम् । निषेकादिसर्वसंपन्नानामित्यर्थः । [ आफलोवयकर्मणाम् ] आफलो- दयमा फलसिद्धः कर्म येषां ते तथोक्तास्तेषाम् । प्राधान्तगामिनामित्यर्थः । [ आ. समुद्रक्षितीशानाम् ] आसमुद्रं क्षितेरीशानाम् । सार्वभौमाणामित्यर्थः । [ आनाक- रथवर्त्मनाम् ] भानाकं स्थवर्म येषां तेषाम् । इन्द्रसहचारिणामित्यर्थः । अत्र सर्वत्रा. दोऽभिविध्यर्थत्वं द्रष्टव्यम् । अन्यथा मर्यादार्थत्वे जन्मादिषु शुद्धयभावप्रसङ्गात् ।। यथाविधिहुताग्रीनां यथाकामार्चितार्थिनाम् । यथापराधदण्डानां यथाकालपबोधिनाम् ॥६॥ विधिमनतिक्रम्य यथाविधि । ' यथाऽमादृश्ये' इत्यव्ययीभावः । तथा हुतशब्दन मुप्मुपति समासः । एवं 'यथाकामार्चित-' इत्यादीनामपि द्रष्टव्यम् । यथाविधि हुताः अ- मयो यस्तेषां [ यथाविधिहुताप्नीनाम ] । यथाकाममभिलाषमनतिक्रम्यार्चितार्थिनाम् [ यथाकामार्चितार्थिनाम् || यथापराधमपराधमनतिक्रम्य दण्डो येषां तेषाम् [ यथा- पराधदण्डानाम् ] । यथाकालं कालमनतिक्रम्य प्रबोधिना प्रबोधनशीलानाम् [य- थाकालप्रबोधिनाम ] । चतुर्भिर्विशेषणैर्देवतायजनार्थिसत्कारदण्डधरत्वप्रजापालन. समयजागरूकत्वादीनि विवक्षितानि ॥ त्यागाय संभृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् । यशसे विजिगीषूणां प्रजाय गृहमेधिनाम् ॥ ७ ॥ त्यागाय सत्पात्रे विनियोगस्त्यागस्तस्मै । 'त्यागो विहापितं दानम् ' इत्यमरः । सं. भृतार्थानां संचितधनानाम् । न तु दुप्पाराय । सत्याय मितभाषिणां मित- भाषणशीलानाम् । न तु पराभवाय । यशसे कीर्तये । ' यशः कोर्तिः समज्ञा इत्यमरः । विजिगीपूणाम् विजेतुमिच्छूनाम् । न त्वर्थसंग्रहाय । प्रजायै संतानाय गृहमधिनाम् दारपारग्रहाणाम् । न तु कामोपभोगाय । अत्र ' स्यागाय ' इत्यादिषु चतुर्थी तदर्थ---' इत्यादिना तादर्थं चतुर्थीसमासविधानज्ञापकाच्चतुर्थी । गृहारैधन्ते संगच्छन्त इति गृहमेधिनः । 'दारेष्वपि गृहाः' इत्यमरः । 'जाया च गृहिणी गृहम् इति हलायुधः । - मेध संगमे ' इति धातोणिनिः । एभिर्विशेषणैः परोपकारित्वं सत्य- वचन्त्वं यशःपरत्वं पितॄणां शुद्धत्वं च विवक्षितानि ।। १ एतेन तेषामग्रिहोतृत्वं मूचितम् । यमाह मनु:-" वैवाहिकेसी कुर्वीत गृह्यं कर्म यथा- विधि । अयज्ञविधानं न पति चान्वाहिकी गृही ॥"इ०.२ अपराधानुरूपं च दण्ड इण्ड्ये घु दापयत् ' इति विष्णुस्मृतः । अत्र कामन्दक:-" उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । दण्डेन नपतिम्नस्मा युक्तदण्डः प्रशस्यते ।। त्रिवर्ग वर्धयत्याश राजो दण्डो यथाविधि । प्रणीतो वाऽसमअम्यादनस्थानपि कापयेत् ।। इ०. ३ यथाकालं शाखाक्तकाले। बाझे मुदत इत्यर्थः। प्रबोधः शयनादृत्थानं येषामिति वा । तथा च मनुः-'उत्थाय पश्चिम यामे कृतशौचः रामा- हितः । हुनामिाह्मणांश्वार्य प्रविशत्स शुभी सभाम् ।। 'इ०.४ बदभाषणे असत्यमपि म्यादिति तो इत्य० । उक्तं च मनुना-" सत्यं यात्प्रियं इयान्न अयान्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं प्रयादेष धर्म मनातनः ॥॥ इ०.५" पुत्रार्य क्रियते भाया पुत्रः पिण्डप्रयोजनः ।" इति स्मर- गत । केचित पदमेधः विवाहः अस्त्येषामिति व्याचक्षते । गृह गृहस्थधर्म मेधा येषामिति वा । .

·प्रथमः सर्गः। (५) .. शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् । वार्द्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥ ८॥ [शशवे ] शिशोर्भातः शैशवं बाल्यम् । 'प्राणभृजातिवयांवचनाद्गात्र-' इत्यञ्प्रत्ययः। शिशु-वं शैशवं बास्यम् ' इत्यमरः । तस्मिन्वयसि अभ्यस्तविद्यानाम् । एतेन ब्रह्म- चर्याश्रमो विवक्षितः । [यौवने ] यूनो भावा यौवनं तारुण्यम् । युवादित्वादप्रत्ययः । 'तारुण्यं यौवनं समम् । इत्यमरः । तस्मिन्वयास विषयैषिणां भोगाभिलाषिणाम् । एतेन गृहस्थाश्रमो विवक्षितः । वृद्धम्य भावो वार्द्धकं वृद्धन्वम् । द्वन्द्वमन ज्ञादिभ्यश्च' इति वुअत्ययः । 'वार्द्धकं वृद्धसंबाते वृद्धत्वे वृद्धकर्मणि ।' इति विश्वः । संघातार्थेऽत्र ' - द्धाश्च ' इति वक्तव्यात्सामूहिको वुन् । तस्मिन् वार्द्धके वयसि मुनीनां वृत्तिरिव वृत्तियेषा तेषाम् मुनिवृत्तीनाम् । एतेन वानप्रस्थ श्रमो विवक्षितः। अन्ते शरीरत्यागकाले यो- गेन परमात्मध्यानेन । 'योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु ।' इत्यमरः । तनुं देहं त्यजन्तीति तेषां तनुत्यजां देहत्यागिन में । ' कायो देहः क्लीवपुंयोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः । इत्यमरः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते । इति क्रिप । एवेन भिश्चाश्रमो विवक्षितः ॥ रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन् । नद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः ॥ ९ ॥ मोऽहं लब्धप्रवेशः तनुवाग्विभवोऽपि स्वल्पवाणीप्रसारोऽपि सन् । तंषा रघृणा गुणैः तद्गुणैः आन्मिशुद्धयादिभिः कर्तृभिः । कर्ण मम श्रौत्र आगत्य चापलाय चापलं चपलकर्माविमृश्यकरण रूपं कर्तुम् । युवादित्वात्र्मण्यण । ' क्रियार्थोपपदस्य- इन्या- दिना चतुर्थी । प्रचोदितः प्रेरितः मन् । रघूणामन्वयं तद्विषयप्रबन्धं वक्ष्ये। कुलकम् ।। संप्रति स्वप्रबन्धपरीक्षर्थ सत: प्रार्थयते- तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्वयक्तिहेतवः । हेनः संलक्ष्यते ह्यनो विशुद्धिः श्यामिकाऽपि वा ॥ १० ॥ तं रघुवशाख्यं प्रपन्धं सदसतोगुणदोषयोळक्तेहेतवः [ सदसद्वयक्तिहेतवः । कर्नार सन्तः श्रोतुमर्हन्ति । तथा हि। हेनः विशुद्धिः निदोषस्वरूपं श्यामिकाऽपि १ यथाह मनुः-गृहभ्यस्तु यदा पश्यदलीपलिनमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं तदा पय ममा. श्रयेत ॥ मत्यज्य ग्राम्यमाहारं मव चैत्र परिच्छदम् । पुत्रषु भार्या निक्षिप्य धन गन्द्रत्महत्व २ अप मनु -इन्द्रियाणा निरोधन गगढ़पक्षयण च । अहिंसया च भूतानाममृतधाय कल्पते ।।..प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रिया च दृष्कृतम्। विसज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्यति सनातनम् ।। इ०. ग्घृणां आजन्मशद्धचादयो गुणा अस्मिन्नेव अन्य कविना वर्णिता तेषा क्रमेण दिग्दर्शनम- (१) आजन्म-त. स. १०, १८ भो० (०) आफलादय०-अ० म० २२ मो० (३) आसमुद्रः- प्र० स० ३० मार (४) आनाक०-५० स० २७ श्ला० (५) यथाविधि०-५० स० २५, अ.स. २५. ५० स० ९८ श्लो०१६) यथाकामा०-५० मर्ग कात्सोपाग्यान, सलो० (७) यथापराधा- च० म० ८ ० (८) यथाकाल-प्र० स०१० ()त्यागाय-च. स. ८६ श्लो. (१०) सन्याय-१० म०२९ सो, द्वा० सर्ग शरयम्य प्रतिज्ञापालनवर्णनं च । (११) यशसे- च० म० ४३ भो० (१२) प्रजाये-प्र० स०२५ को. (१३) शेशवे-४० म० २८. २९ श्लोक, अष्टा० ५६० (१४) यौवने-प्र. स. २१ श्लो. अ. स. अजविलामवर्णनं च । (१५) नाईके-7. म. ०० ०० स. ११० (१६) योगेन-अ.म. १० श्लो. वा ॥

·रघुवंशे लोहान्तरसंसर्गात्मको दोषोऽपि वा अग्नौ संलक्ष्यते । नान्यत्र । तद्वदत्रापि सन्त एक गुणदोषविवेकाधिकारिणः । नान्य इति भावः ।। वये वस्तूपक्षिपति-- वैवस्वतो मनु म माननीयो मनीषिणाम् । आसीन्महीक्षितामाघः प्रणवश्छन्दसामिव ।। ११ ॥ मनस ईषिणो मनीषिणो धीराः । विद्वांस इति यावत् । पृषोदरादित्वात्साधुः । तेषा [ मनीषिणां ] माननीयः पूज्यः । छन्दसां वेदानाम् । 'छन्दः पये च वेदे च ' इति विश्वः । प्रणवः ओंकारः इव । मही क्षियन्तीशत इति महीक्षितः क्षितीश्वराः । क्षिधाती- रैश्वर्यार्थाविप तुगागमश्च । तेषां [महीक्षिताम् । ] आधः आदिभूतः । विवस्वतः सूर्यस्यापत्यं पुमान् वैवस्वती नाम वैवस्वत इति प्रसिद्धो मनुः आसीत् ॥ तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः। दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ॥ १२ ॥ शुद्धिरस्यास्तीति शुद्धिमान् । तस्मिञ् शुद्धिमति तदन्वये तस्य मनोरन्वये वंशे । अन्ववायोऽन्वयो वंशो गोत्रं चाभिजन कुलम् ।' इति हलायुधः । अतिशयेन शुद्धिमान् शुद्धिमत्तरः । 'द्विवचनविभज्योप-' इत्यादिना तरप् । दिलीपः इति प्रसिद्धो राजा इन्दुरिव राजेन्दुः राजश्रेष्ठः । उपमितं व्याघ्रादिना समासः । क्षीरनिधौ इन्दुः इव प्रसूतः जातः ॥ ब्यूढ-' इत्यादित्रिभिः श्लोकैदिलीपं विशिनष्टि- व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालपांशुमहाभुजः। आत्मकर्मक्षम देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः ॥ १३ ॥ व्यूढं विपुलमुरो यस्य स व्यूढोरस्कः। ' उरःप्रभृतिभ्यः कप्' । 'व्यूढं विपुलं भर स्फारं समं वरिष्ठं च । ' इति यादवः । वृषस्य स्कन्ध इव स्कन्धो यस्य स [वृषस्कन्धः]। 'सप्तम्युपमान-' इत्यादिनोत्तरपदलोगी बहुबहिः। शालो वृक्ष इव प्रांशुरुनतः शाल- प्रांशुः । 'प्राकारवृक्षयोः शालः शालः सर्जतः स्मृतः । ' इति यादवः । उच्चशूिन. तोदग्रोश्छ्रितास्तुङ्गे' इत्यमरः । महाभुजो महाबाहुः । आत्मकर्मक्षमं स्वव्यापा- १ उपदेशं विदुः शुद्धं सन्तस्तमुपदेशिनः । दयामायने न युष्मासु यः काञ्चनमिवामिषु ॥ हाति मालविकाग्निमित्रे द्वितीयाई समानार्थः साकांश. । • दीक्षितादीनां मते शकन्भ्वादिधु पररूपं वाच्यं ' इति वार्तिकंन साधुः । ३ प्रष्ट यथा तथा नृयते स्तूयते अनेन इनि प्रणव । अत्र मनु:-ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । सवयनातं पूर्व परस्नाच्च विशीर्यते ।। इ. प्रणव सर्ववेदेषु. इ. भगवद्गीता । ४ (१)स्वायंभुवः (२) स्थारोचिषः (३) उत्तमः (४) तामस (५) रेवतः (६) चाक्षुष (७) वैवस्वत (८) सावर्णि (९) दक्षसावर्णिः (१०) ब्रह्मसाब. (११) धर्मसावणि (१२) रुद्रसावर्णि (१३) देव (रोच्य ) सावर्णिः (१४) इन्द्रसावर्णिः-इत्येते चतुर्दश मनवः । नेपां नैवस्वतः सप्तमः । ५ नतः शतसहस्रा- शर्मथ्यमानात्तु मागरात् । प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्वल. ॥ इति महाभारतम् । ६ यद्वा य. पद्मलोचन छत्रध्वजवज्राङ्किताइघ्रिक । चतुर्हस्तः स्वहस्तेन शालमांशः स उच्यते ॥ " इत्युक्तलक्षणोपेतः । ७ शौर्य तेजो धृतिदक्षियं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभाषश्र आत्रं कर्म स्वभावजम ॥ भ. गीता १८-५३, . - ·प्रथमः सर्गः। (७) रानुरूपं देहम् आश्रितः प्राप्तः क्षात्रः क्षत्रसंबन्धी धर्मः इव स्थितः । मूर्तिमान्पराक्रम इव स्थित इत्युत्प्रेक्षा ॥ सर्वातिरिक्तसारेण सर्वतेजोभिभाविना । स्थितः सर्वोभतेनोवीं क्रान्त्वा मेरुरिवात्मना ॥१४॥ सर्वातिरिक्तसारेण सर्वेभ्यो भतेभ्योऽधिकबलेन । 'सारो बले स्थिरांशे च' इत्यमरः । सर्वाणि भूतानि तेजसाभिभवतीति सर्वतेजोभिभावी तेन [ सर्वतेजोभि- भाविना] । सर्वेभ्यः उन्नतेन [ सर्वोचतेन] आत्मना शरीरेण । 'आत्मा देहे धृतो जीवे स्वभावे परमात्मनि ।' इति विश्वः । मेरुरिव उर्वीम् कान्वा भाक्रम्य स्थितः। मेरावपि विशेषणानि तुल्यानि । 'अष्टाभिश्च सुरेन्द्राणां मात्राभिनिर्मितो नृपः । तस्मादभि. भवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥' इति मनुवचनाद्राज्ञः सर्वतेजोनिमावित्वं ज्ञेयम् ॥ आकारसदृशमज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः । आगमैः सहशारम्भ आरम्भसदृशोदयः॥ १५ ॥ आकारेण मूर्त्या सदृशी प्रज्ञा यस्य सः [आकारसदृशप्रज्ञः]। प्रज्ञया सहशागमः प्रज्ञानुरूपशास्त्रपरिश्रमः। आगमैः सदृश आरम्भः कर्म यस्य स [सहशारम्भः] तथोक्तः । आरभ्यत इत्यारम्भःकर्म । तत्सदृश उदयः फलसिद्धिर्यस्य स[आरम्भसहशोदयः]तथोक्तः॥ भीमकान्तैनूपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् । अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नरिवार्णवः ॥ १६ ॥ भीमैश्च कान्तैश्च [ भीमकान्तः ] नृपगुणैः राजगुणैस्तेजःप्रतापादिभिः कुल- शीलदाक्षिण्यादिभिश्च स दिलीपः उपजीविनाम् आश्रितानाम् । यादोभिर्जलजीवः । यादासि जलजन्तवः इत्यमरः । रलैश्च [यादोरत्नैः] अर्णव इव अधृष्यः अनभिभवनीयः च अभिगम्यः आश्रयणीयः च बभूवे ।। रेखामात्रमपि क्षुण्णादा मनोर्वमनः परम् । न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः ॥ १७ ॥ नियन्तुः शिक्षकस्य सारथेश्च तस्य दिलीपस्य संबन्धिन्यो नेमीना चक्रधाराणा १ अत्र उपमेयस्य दिलीपस्य उपमानेन क्षात्रधर्मेण सह एकरूपतया संभावनात् उत्प्रेक्षा- लकार । इयं च इवशब्दप्रयोगात् वाच्या । तदुक्तं साहित्यदर्पणे-भवेत्सभाषनोत्प्रेक्षा प्रकृतम्य परात्मना । वाच्या प्रतीयमाना सा प्रथमा द्विविधा मता । वाच्येवादिप्रयोगे स्पाइप्रयोगे परा पुनः ॥१०.२ मेरोरपि सौवर्णत्वात्सर्वतेजोभिभावित्वम् । मिनोति क्षिपति उच्चत्याज्योतीषि इति मेरुः। १ आगमलक्षणं यथा-सर्ववेदः क्रियामूलमृषिभिर्वहुधोदितः। कालो देश क्रिया कर्ता कारणं कार्यमागमः ।। सिद्धं सिद्ध. प्रमाणैस्तु हितं वाऽत्र परत्र वा । आगम शाखमाप्तानामाप्तास्तत्त्वार्थ- वेदिनः ॥ शृण्वता जायते भक्तिस्ततो गुरुमुपासते । स च विद्यागमान्यक्ति विद्यायुक्स्वाधिनो नृपः ॥ इ० ४ अणासि भूमात्र सन्ति इति अर्णव । अर्णतो लोपश्च । पा०५.२.१०९ (वा०) इति वा सलोपथ । ५ तेजो बलं सत्वपत्ता प्रभाषः प्राप्तकालता । अधृष्यस्य गुणानेतान्नृपस्य मुनयो विदुः ।। इति बृहस्पतिः । 'कुलं सत्त्वं वय शील दाक्षिण्य क्षिप्रकारिता । असंविवादिता सत्य पद्धसेवा कृतज्ञता ॥ देवसंपन्नना बुद्धिराद्रपरिचारिता । शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढ- मक्तिता ।। दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्ष्यता । विनीतता धार्मिकता गुणा साध्या- भिगामिकाः ॥' इति कामन्दकः, ·(८) रघुबंशे वृत्तिरिय वृत्तिापारो यासा ता: [मेमिवृत्तया]। 'चधारा प्रधिमिः । इति यादयः । 'यक रथा तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् ।' इत्यमरः । प्रजाः । आ ममोः मनुमारभ्येत्यभिविधिः । पदद्वयं चैतत् । समासस्य विभाषितत्वात् । अण्णाद" अभ्य- स्ताप्रहताच वमनः भाचारपद्धतेरधनश्च परं मधिकम् । इतस्तत इत्यर्थः । रेशा प्रमाण- मस्येति रेखामानं रेखाप्रमाणम् । ईषदपीत्यर्थः । 'प्रमाणे द्वयसज्-'इत्यादिनामात्रप्रत्ययः। परशब्दविशेषणं चैतत् । [ अपि] न व्यतीयुः नातिकान्तवत्यः । कुशलसारथिप्रेषिता रथनेमय इव तस्य प्रजाः पूर्वक्षुण्णमार्ग न जहु रति भावः ॥ प्रजानामेव भूत्यर्य स ताभ्यो बलिमग्रहीत । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादचे हि रसं रविः ॥ १८ ॥ स राजा प्रजानां भूत्या अर्याच भूत्यर्थ वृद्धयर्थ एव । 'अर्थेन सह नित्यसमास: सर्वकिाता व वक्तव्या ।' प्रहणक्रियाविशेषणं चैतत् । ताभ्यः प्रजाभ्यो बलिं षष्ठांशरूप करें अग्रहीत् । 'मागधेयः करो बलिः' इत्यमरः । तथा हि। रविः सहस्र गुणा यस्मिन्कर्मणि तयथा तथा सहस्रगुणं सहस्रधा उत्स्रष्टुं दातुम् । उत्सर्जनक्रियाविशेषणं चेतत् । रसं अम्बु श्रावसे गृहाति' । 'रसो गन्धे रसे स्वादे तिकादी विषरोगयोः । कारादो द्रवे वीर्ये देवपात्वम्युपारदे ।' इति विश्वः ॥ संप्रति बुद्धिशौर्यसंपनस्य तस्यार्थसाधनेषु परानपेक्षत्वमाह- सेना परिच्छदस्तस्य इयमेवार्थसाधनम् । शानेबकुण्ठिता बुद्धिमोवी धनुपिःचातता ॥ १९॥ तस्य राज्ञः सेना बतुरालम् । परिच्छायतेऽनेनेति परिच्छया उपकरण बभूव । छत्रचामरादितुल्यमभूदित्यः । 'पुखि ज्ञायां यः प्रायेण' इति धप्रत्ययः । 'छादेऽपु. पसर्गस्य' इत्युपधाहस्वः। अर्थस्य प्रयोजमस्य तु साधन [अर्थसाधन इयमेव । शालेषु अकुण्ठिता अव्याहता पुदिव्यामृता' इत्यपि पाठः। मनुषि आतता भारोपिता मौवीं ज्या च । 'मौवी ज्या शिजिनी गुणः' इत्यमरः । नीतिपुरःसरमेव तस्य शौर्यमभूवित्यर्थः ॥ राज्यमूल मन्त्रसंरक्षणं तस्यासीदित्याह- तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेगिन्तस्य च । फलानुमेया: प्रारम्भा: संस्काराः प्राक्तना इव ॥२०॥ संवृतमन्त्रस्य गुप्तविचारस्म । 'वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रः' इत्यमरः । शोक- हादिसूचको ध्रुटीमुबारागादिराकारः । [गढाकारेद्वितस्य ] इतिं चेष्टित हत्य- गतविकारोवा। 'इतितं तो भावो बहिराकार थारुतिः ।' इति सम्बनः । गूढ़े १राः विपथगामिना नियन्तृत्वे याज्ञवल्क्या-कुलानि जातीः श्रेणीय गवाजमपदानपि । स्वधर्माचालितान् राजा बिनीय स्थापयेत्पथि ॥ इति । २म.म. स.अ. १२८-१२२. ३ वशम- सर्गे ५८ श्लो. द्रष्टव्यः । स राजा प्रजाभ्यः पहीन करेण यज्ञादिक तनान । तेन तुम टिस्लवान नेन प्रजापुटिरिति परंपरया बलेत्यर्थता । इति चारित्रवर्धनः । ५ सेनापरिच्छदः इति पापक समस्ले पच्यन्न पदम् । सेना परिच्छद उपकरणं यस्य तस्य । ५शा-डनी- त्याविषु ।। यता-आकाररिजिनर्गत्या पेटया भाषितेन च । मेषत्राधिकार लक्ष्यतेऽन्तर्गत मनः ॥म.स्मृ० ७.२१, एनेन तस्स गाम्भीर्य सूचितम् ।

·प्रथमः सर्मः। (९) -- आकारक्तेि यस्म । स्वभावचापलान् भ्रमपपरया मुखरागादिनिर्वाऽतृतीयगामिमन्त्रस्य व तस्य । प्रारभ्यन्त इति प्रारम्भाः सामाशुपायप्रयोगाः । प्रागित्यम्पमेन पूर्वजन्मोच्यते तत्र भवाः प्राक्तनाः। 'सायंचिर-' इत्यादिना ट्युत्प्रत्ययः* ॥ संस्काराः पूर्व- कर्मवासना इव । फलेन कार्येणानुमेया अनुमातु योग्या [ फलानुमेयाः] आसन् । अत्र याज्ञवल्क्यः-' मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो मन्त्र सुरक्षितम् । कुर्यायथा तम विदुः कर्म- गामा फलोदयात् ॥' इति ॥ संप्रति सामाग्रुपायान्विनैवात्मरक्षादिकं कृतयानित्याह- जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः। अगृध्नुसददे सोऽर्थमसक्तः सुखमन्वभूत् ॥ २१ ॥ [सः] अत्रस्तः अभीतः सन् । 'त्रस्तो भीरुभीरुकभीलुकाः' इत्यमरः । त्रासोपाधि- मन्तरेणैव त्रिवर्गसिद्धेः प्रथमसाधनवादव आत्मानं शरीरं जुगोप रक्षितवान् । अनातुरः अरण एव धर्म सुकृतं भेजे । अर्जितवानित्यर्थः । अगृध्नुः भगर्धनशील एव अर्थमा- ददे स्वीकृतवान् । 'गृनुस्तु गर्धनः । लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक्समौ लोलुपलालुभौ ॥ इत्यमरः । 'सिगृधिधृषिक्षिपः क्नुः' इति क्प्रत्ययः । असक्तः आसकिरहित एव सुखम् अन्वभूत् ॥ परस्परविरुद्धानामपि गुणानां तत्र साहचर्यमासीदित्याह- ज्ञाने मौनं क्षमा शक्ती त्यागे श्लाघाविपर्ययः । गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य समसवा इव ॥२२॥ ज्ञाने परवृत्तान्तज्ञाने सत्यपि मौनं वानियमनम् । यथाह कामन्दक:- नान्यो- पतापि वचनं मौन व्रतचरिष्णुता ।' इति । शक्तौ प्रतीकारसामर्थेऽपि क्षमा अपकार- सहमम् । अत्र चाणक्यः- शक्तानां भूषणं क्षमा ' इति । त्यागे वितरणे सत्यपि [ श्लाघाविपर्ययः ] श्लाघाया विकत्यनस्य विपर्ययोऽभावः । अत्राह मनु:-'न दत्वा परिकीर्तयेत् ' इति । इत्थं तस्य गुणा ज्ञानादयो [ गुणानुवन्धित्वात् ] गुणे- विरुद्धमौनादिभिरनुबन्धित्वात्सहचारित्वात् । सह प्रसवो जन्म येषां ते सप्रसवा सौदराः इव अभूवन् । विरुद्धा अपि गुणास्तस्मिन्नविरोधेनैव स्थिता इत्यर्थः ॥ द्विविध वृद्धत्वम् , ज्ञानेन वयसा च । तत्र तस्य झानेन वृद्धत्वमाह- अनाकष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारहवनः । तस्य धर्मरतेरासीद्धत्वढे जरसा विना ॥ २३ ॥ विषयैः शन्दादिभिः । रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाच विषया ममी।' इत्यमरः । अनाकृष्टस्य अवशीकृतस्य । विधानां वेदवेदामादीना पारहश्वनः परमन्तं दृष्टवतः । तुडागमश्च । १ म.स्स.७.१४४-१४८ श्लो. द्रष्टव्यो । २'सतनं आत्मानं गोपाथीत ' इनि श्रुते । 'आत्मानं सततं रक्षेद्दाररपि धनैरपि ' इति मनुस्मरणास। ३ उक्तं च- ज्ञानेनानुनमर्थस्य रक्षणं वर्धनं तथा । सत्पात्रे प्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम् ।।' इति । अनुरूपभावः किरातार्जुनीये वसानि वान वशी' इत्यादी। अनासक्ततया विषयोपभोगे कामन्दक:-'सेवेत विषयान्काले स्यक्त्वा तत्परता वशी । सुखं हि फलमर्थस्य ततिरोधे वृथा श्रियः।।' इति । ४ आन्वीक्षिकी बी वार्ता वणनीनिश्च शाश्वती विद्याश्रनम्न पता लोकसंस्थितिहेतवः ॥ इति कामन्दकोकाश्रतस्रो पिया पा। यदुक्तं कविनैव तृतीयसर्गे-'धियः समः' इत्यादि (३.) श्लोके. . .. ।

·(१०) रघुवंशे दृशेः कनिप् । [धर्मरतेः] धर्मे रतिर्यस्य तस्य राक्षः जरसा जरया विना। 'वि. क्षसाजरा इत्यमरः। विद्भिदादिभ्योऽङ्' इत्यइप्रत्ययः । जराया जरसन्यतर. स्याम् । इति जरसादेशः । वृद्धत्वं वाकं आसीत् । तस्य यूनोऽपि विषयवैराग्यादि- ज्ञानगुणसंपत्या ज्ञानतो वृद्धस्यमासीदित्यर्थः । नाथस्तु चतुर्विध वृद्धत्वमिति कृत्वा अनाकृष्टस्य ' इत्यादिना विशेषणत्रयेण वैराग्यज्ञानशीलवृद्धत्वान्युक्तानीत्यवोचत् ।। प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्भरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥२४॥ [प्रजानां ] प्रजायन्त इति प्रजा जनाः । ' उपसर्गे च संज्ञायाम् ' इति प्रत्ययः । 'प्रजा स्यासंततो जने' इत्यमरः । तासा [विनयाधानात् ] विनयस्य शिक्षाया आधानात् करणात् । सन्मार्गप्रवर्तनादिति यावत् । रक्षणाद् भयहेतुभ्यस्त्राणात् । आपभिवारणादिति यावत् । भरणाद् अनपानादिभिः पोषणाद् अपि । अपिः समुच्चये । स राजा पिता भभूत् । तासां पितरः तु जन्महेतवः जन्ममात्रकर्तारः केवलं उत्पादका एवाभूवन् । जननमात्र एव पितणां व्यापारः । सदा शिक्षारक्षारक्षणादिकं तु स एव करोतीति तस्मिन्पितृ- व्यपदेशः । आहुश्च- स पिता यस्तु पोषकः' इति ॥ स्थित्यै दण्डयतो दब्यान्परिणेतुः प्रसूतये । अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥ २५ ॥ दण्डमहन्तीति दण्ड्यः। 'दण्डादिभ्यो यः' इति यप्रत्ययः । अदण्यान्दण्डय- नराजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदानोति नरकं चैव गच्छति ॥' इति शास्त्र. वचनात् । तान् वण्ड्यान् एव स्थित्यै लोकप्रतिष्ठायै दण्डयतः शिक्षयतः । प्रसू- तये संतानायैव परिणेतुः दारान्परिगृह्णतः । मनीषिणः विदुषः । दोषज्ञस्येति यावत् । विद्वान्धिपश्चिद्दोषकः सन्सुधीः कोविदो बुधः । धारो मनीषी ' इत्यमरः। तस्य दिलीपस्य अर्थकामौ अपि धर्म एवास्तां जाँतौ । अस्तेर्लेड् । अर्थकामसाधनयोर्दण्ड- विवाहयोलेंकस्थापनप्रजोत्पादनरूपधर्मार्थत्वेनानुष्ठानादर्थकामावपि धर्मशेषतामापादयन्स राजा धोत्तरोऽभूदित्यर्थः । आह च गौतमः-'न पूर्वाह्नमभ्यदिनापराह्रानफलान्कुर्यात् । यथाशक्ति धर्मार्थकामेभ्यस्तेषु धर्मोत्तरः स्यात् । ' इति ॥ दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् । संपद्विनिमयेनोभो दधतुर्भुवनद्वयम् ॥ २६ ॥ स राजा यज्ञाय यज्ञं कर्तुं गौ भुवं दुदोह । करग्रहणेन रिक्तां चकारेत्यर्थः । मघवा • यदाह मनु:-'न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः । यो वे युवाऽप्यधीयानतं देवाः स्थविरं विदुः ॥' इति । २ अत्र मनुः-स्याच्चानायपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृषु । (अ.५,८०). शरीर• कृत्माणदाता यस्य चान्नानि भुअते। क्रमेणेते त्रयोऽप्युक्ताः पितरो धर्मशासने ॥ इति भारते । कन्यादानाऽन्नदाता च ज्ञानदाताऽभयप्रदः । जन्मदो मन्त्रदो जेष्ठभ्राता च पितरः स्मृताः ॥ इत्यन्यत्रापि. ३ “पुत्रार्थ क्रियते भार्या पुत्रः पिण्डप्रयोजनः ।" इति स्मरणात् । 'पुत्रप्रयोजना दारा. पुत्र. पिण्डप्रयोजनः । हितप्रयोजनं मित्रं धनं सर्वप्रयोजनम् ॥ इति चाणक्यनीती। ४ यतः त्रिवर्गों धर्ममूलः। "त्रिवर्गोऽय धर्ममूलो नरेन्द्र राज्य चद धर्ममूलं वदन्ति । धर्मे राजन वर्तमानः स्वशक्त्या पुत्रान् सर्वान् पाहि पाण्डोः सुतांश्च ॥ " इति महाभारते धृतराष्ट्रं प्रति विदुरोक्तिरेतदेव दर्शयति । ५ गौः स्वर्गे च बलीवर्दै रश्मी च कुलिशे पुमान् । श्री सौरमेयी- दृग्वाणदिखाग्भूष्वप्न धनि च ॥ इ० मेदिनी । । ।

·प्रथमः सर्गः। (११) देवेन्द्रः सस्याय सस्य वर्धयितं दिवं स्वर्ग दुदोह । धुलोकान्महीलोके वृष्टिमुत्पादया- मासेत्यर्थः । क्रियार्थोपपदस्य-' इत्यादिना यासस्याभ्यां चतुर्थी । एवं उभौ [संपादि- निमयेन ] संपदो विनिमयेन परस्परमादानप्रतिदानाभ्यो भुवनस्यं दधतुः पुपुषतुः । राजा यहरिन्द्रलोकमिन्द्रश्वोदकेन भूलोक पुपोषेत्यर्थः । उक्त च दण्डनीती- राजा वर्यान्समाहृत्य कुर्यादिन्द्रमहोत्सवम् । प्रीणितो मेघवाहस्त महती वृष्टिमावहेत् ॥ ' इति ॥ न किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः । व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥ २७ ॥ राजानः अन्ये नृपाः रक्षितः भये यत्रातुः तस्य राज्ञः यशः न अनुययुः किल नानुचक्रुः खलु । कुतः यद् यस्मात्कारणात् तस्करता चौर्य परस्वेभ्यः परधनेभ्यः स्वविषयभूतेभ्यः व्यावृत्ता सती श्रुतौ वाचकशब्दे स्थिता प्रवृत्ता । अपहार्या- न्तराभावात्तस्करशब्द एवापहृत इत्यर्थः । अथ वा । 'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञान शब्दः करोति हि' इति न्यायेन शब्दे स्थिता स्फुरिता न तु स्वरूपतोऽस्तीत्यर्थः ।। द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्तस्य ययौषधम् । त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ।। २८ ॥ शिष्टः जनो द्वेष्यः शत्रुः अपि । आर्तस्य रोगिणः औषधं यथा औषधमिव तस्य संमतः अनुमत भाखीत् । बुधः जनः प्रियः अपि प्रेमास्पदीभूतोऽपि उरग- क्षता सर्पदष्टा अहुली इव । छिन्यादाहुमपि दुष्टमात्मनः' इति न्यायोत् । त्याज्य: आसीत् । तस्य शिष्ट एव बन्धुर्दुष्ट एव शत्रुरित्यर्थः । तस्य परोपकारित्वमाह- तं घेघा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना । तथा हि सव तस्यासन्पराबैंकफला गुणाः ॥ २९ ॥ वधाः स्रष्टा । 'स्रष्टा प्रजापतिर्वेधाः इत्यमरः । तं दिलीपम् । ममाधीयतऽनेनेति समाधिः कारणसामग्री ! महाभूतानां यः समाधिस्तेन महाभूतसमाधिना विधे ससर्ज नूनं ध्रुवम् । इत्युत्प्रेक्षा । तथा हि । तस्य राज्ञः सर्वे गुणाः रूपरसादि- महाभूतगुणवदेव परार्थः परप्रयोजनमेवैकं मुख्य फलं येषां ते तथोक्ताः [परार्थैकफलाः] आसन् । महाभूतगुणोपनानेन कारणगुणाः कार्य सकामन्तीति न्याय. सूचितः ॥ १ अत्र भगवद्गीता-सहयज्ञा .. ॥ देवान् भावयनानेन ते देवा भावयन्तु व । परस्पर भावयन्त श्रेय परमवाप्स्यथ ॥ इष्टान् भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविता ॥ अ. ३ श्लो. १०-१२. अस्य तुल्यार्थः श्लोक. शाकुन्तले-तव भवतु विडोजा प्राज्यवृटि प्रजासु त्वमपि विततयज्ञ. स्पर्मिण प्रीणयस्व । युगशतपरिवानेवमन्योन्यकृत्य नयनमुभयलोकानुग्रह- श्लाघनीयैः ॥२ श्रूयते इमि श्रुति ध्वनि तस्मिन् रबमात्रे स्थिता ।। इति नाथ ।। धमणाधिगतो यैस्तु वेद सपरिव्रहणः। ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षतष ॥ इति मनु ( अ० १२ श्लोक १०९).५ अनोपमानोपमेययो भिन्नलिङ्गत्वं न दोष सहदयानामनुद्वेगकरत्वात् । तदुक्त दण्डिना-'म लिङ्गवचने मिन्ने म हीनाधिकतापि पा । उपमादूषणायाल यत्रोद्वेगो न धीमताम् ।। इति । का.व. २.५१.५ मन्ये श ध्रुव प्रायो नूनमित्येवमादिभि । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शबैरिव- शब्दोऽपि तादृशः॥ का०२० २. २३४ ·(१२) रघुवंशे स वेलावप्रवलयो परिखीकृतसागराम् । अनन्यशासनामुवी शशासैकपुरीमिव ॥ ३० ॥ स दिलीपः । [वेलावप्रवलयां ] वेलाः समुद्रकूलानि । 'बेका कूलेऽपि वारिधः इति विश्वः । ता एवं प्रवलयाः प्राकारवेष्टनानि यस्यास्ताम् । स्याचयो प्रमाति- याम् । प्राकारो वरणः शालः प्रचीनं प्रन्ततो वृतिः ॥' इत्यमरः । [परिवीकृत- सागरां] परितः खातं परिक्षा दुर्गवेष्टनम् । 'खात खयं तु परिखा' इत्यमरः । 'अन्येष्वपि दृश्यते' इत्यत्रापिशादात्मने प्रत्ययः । भपरिखाः परिखाः संपयमानाः कृताः परिती- कृताः सागरा यस्यास्ताम् । भभूततद्भावे विः । अविद्यमानमन्यस्य राम शासनं यस्यास्ता अनन्यशासनाम् उनि एकपुरीम् इव शशास । अनायासेन शासितवानिस्पर्षः ॥ तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाना मगधवंशजा । पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा ॥ ३१ ॥ तस्य राज्ञो मगधवंशे आता मगधवंशजा।' सप्तम्या अनेः' इति प्रत्ययः । एतेनाभित्रात्यमुकम् । [ वाक्षिण्यरटेन ] दाक्षिण्यं परच्छन्दानुवर्तनम् । दक्षिणः सरला- दारपरच्छन्दानुवर्तिषु।' इति शाश्वतः । तेन लं प्रसिद्धम्।तेन नामाअवरस्य यज्ञस्य दक्षिणा दक्षिणाख्या पत्नी इव । सुदक्षिणा इति प्रसिद्धा पत्नी प्रासी । अत्र श्रुतिः- यहो गबर्वस्तस्य दक्षिणाप्परसः । इति । 'दक्षिणाया दाक्षियं नास्विजो दक्षिणत्यप्रापकत्वम् । ते दक्षन्ते दक्षिा प्रतिगृह' इति ॥ कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्वपि । तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः ॥ ३२ ॥ वसुधाधिपः अबरोधे अन्तःपुरवर्गे महति सति अपि । मनस्विन्या दृढ- चित्तया । पतिचित्तानुवृत्त्यादिनिर्जन्यक्षमयेत्यर्थः । तया सुदक्षिणया लम्बा चा- स्मानं कलत्रवन्तं भार्यावन्तं मेने। 'कलत्र श्रोणिभार्ययोः' इत्यमरः । बसुधाधिप इत्यनेन वसुधया चेति गम्यते ॥ तस्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः। विलम्बितफलैः काळं स निनाय मनोरथैः ॥ ३३॥ स राजा । आत्मानुरूपायां तस्याम् [आत्मजन्मसमुत्सुकः ] भात्मनो यस्यासावास्मजन्मा पुत्रः । तस्मिन्समुत्सुकः । यहा मात्मनो जन्मनि पुत्ररूपेणोत्पत्ती समुत्सुकः सन् । 'आत्मा इति श्रुतः । विलम्बित फलं पुत्रप्राप्तिरूपं येषां तैः [विलम्बितफलै: मनोरथैः कदा मे पुत्रो भवेदित्या- शाभिःकाल निनाय यापयामास ॥ १ औदार्य वा । अपरस्प-न धरतीति अपरः हिसारहितः । न हि अमिना सर्वतः पालिनं यह राक्षसाहिसित प्रभपन्ति इति ऋग्वेवभाष्ये सायनः ( ० १.१.५) परनिः हिंसाका नत्यतिरेको निपातः अहिंसः । इति निरके यारकः । अन्मानं स्वर्गमार्ग राति बवानीनि पारपरः अन्नरः भकुटिलः शानोक इति वा। पक्षिणा यहपत्नी च दीक्षा सखिजिना । मा पिना हिविषा सर्व कर्महि निष्फलम् ॥ इति स्मरणात् । ४ आत्मा वैजाबो मः।निशुत्पन्नरम् । .. पुत्रनामासि ..

·प्रथमः सर्गः। (१२) संतानार्थाय विधये स्वभुजादवतारिता । तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निविक्षिपे ॥ ३४ ॥ तेन दिलीपेन । संतानोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तस्मै संतानार्थाय विधये अनुष्ठानाय । स्वभुजात् अवतारिता भवरोपिता अगतः लोकस्य पूर्वी भारः सचिवेषु निचि- क्षिपे निहिता॥ अथाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया । तो दंपती वसिष्ठस्य गुरोनग्मतुराश्रमम् ॥ ३५ ॥ अथ धुरोऽजतारानन्तरं पुत्रकाम्यया भात्मनः पुत्रछया । 'काम्यश्च' इति पुत्र. शन्दाकाम्यत्ययः । ' प्रत्ययात् ' इति पुत्रकाम्यधातोरकारप्रत्ययः । ततष्टाप् । तया तौ दंपती जायापती। राजदन्तादिषु जायाशब्दस्य दमिति निपातनास्साधुः । प्रवती पूतौ विधातारं प्रमाणं अभ्यर्च्य। सखल पुत्रार्षिभिरुपास्मते' इति मान्त्रिकाः गुरोः कुलगुरोः वसिष्ठस्य आश्रमं जग्मतुः । पुत्रप्राप्युपायापेक्षयेति शेषः ॥ निषगम्भीरनिर्घोषमेकं स्यन्दनमास्थितौ । पाहण्यं पयोवाहं विधुदैरावताविव ॥ ३६ ॥ स्निग्धो मधुरो गम्भीरो नि?वो यस्य तं [निग्धगम्भीरनिर्यो ] एकंस्था- न्वन रपम् । प्रावृषि भवः प्रावृषेव्यः । 'प्राइष एण्यः' इत्येन्चप्रत्ययः । तं प्रांवरेण्यं पयोवाह मेषं विधुदैरावती इव । आस्थिती आरती । जग्मतुरिति पूर्वेष संबन्धः । इरा भापः। 'इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात् ' इत्यमरः । 'रावान्समुद्रः । तत्र भर ऐरावतोऽभ्रमातकः । ऐरावतोऽभ्रमात रावणाभ्रमवालभाः।' इत्यमरः । 'मभ्रमाता चाभ्रस्वत्वादरूपत्वावा' इति क्षीरस्वामी अत एव मेपारोहणं विद्युत्साहचर्य व पटते।चि विद्युत ऐरावतसाहवर्यादेवरावतीसंहा । ऐरावतस्य स्त्री ऐरावतीति क्षीरस्वामी । तस्मात्सक वियुदैरावताविवेति । एकरथारोहणोक्त्या कार्यसिद्धिबीजं दंपत्योरत्यन्तसौमनस्य सूति मा भूदाश्रमपीटेति परिमेयपुरासरौ । अनुभावविशेषातु सेनापरिखताविव ॥ ३७॥ पुनः किंभूती दंपती । आश्रमपीरा मा भूत मास्त इति हेतोः । इत्वाधीरर्षे ठेछ । 'न माङयोगे' इत्यागमनिषेधः । परिमेयपुररसरौ परिमित- परिबरी । अनुभावविशेषात् तु तेजोविशेषात् सेनापरिवृती व स्थिती ॥ सेव्यमानी सुखस्पशैंः शालनिर्यासगन्धिभिः। पुष्परेशस्किरैतिराभूतवनराजिभिः ॥ ३८ ॥ पुनः कर्षभूती। मुखः शीतलवाप्रियः स्पर्शो येषां ते[सुखस्पर्शः ] शाल- १ मेषस्योपरि मेवो यः स ऐरावत उच्यते। • दक्षिणावर्तः. २विपुत्साम्यात्मवाक्षिणाया अमेरिकी देहकान्तिः, ऐरावतसाम्पादिलीपस्य लोकोत्तरः वपुःप्रकर्षा, मेषसाम्बायल्य विज्ञा- लत्यादिपचितानि । लिपुदैराषते इस' इति पाठे तु ऐरावत इन्द्रधनुः इत्यब पुगसकयो- र्मिनलिएस्पानिष्टत्वात् उपमादूषण चिन्तनीयम् इति चारित्रवर्धनः । 'माधि ·(१४) रघुवंशे , वाण्यः। निर्यासगन्धिभिः सर्जतरुनिस्यन्दगन्धवद्भिः । शालः सतरुः स्मृतः इति शाश्वतः । उत्किरन्ति विक्षिपन्तीत्युत्किराः । 'इगुपध-' इत्यादिना किरतेः कप्रत्ययः। पुष्प- रेणूनामुस्किरास्तैः [पुष्परेणूत्किरैः] आधूता मान्यादीषकम्पिता वनराजयो येस्तैः [ आधूतवनराजिभिः] वातैः सेव्यमानौ ॥ मनोभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः। षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः ॥ ३९ ॥ रथनेमिस्वनोन्मुखैः । मेघध्वनिशङ्कयोनमितमुखैरित्यर्थः । शिखण्डिभिः मयूरैः द्विधा मिनाः। शुद्धविकृतभेदेनाविष्कृतावस्थायां च्युताच्युतभेदेन वा षड्जो द्विविधः । तत्सादृश्यात्केका अपि द्विधा भिन्ना इत्युच्यते । अत एवाह-षड्जसंवादिनीः इति । षड्भ्यः स्थानेभ्यो जातः षड्जः। तदुक्तम्-' नासाकठमुरस्तालुजिह्वादन्ताश्च संस्पृशन् । षड्म्यः संजायते यस्मात्तस्मात्षड्ज इति स्मृतः ॥' इति । स च तन्त्रीकण्ठजन्मा स्वरविशेषः । निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः । पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥' इत्यमरः । षड्जेन संवादिनीः सदृशीः। तदुक्तं मातङ्गेन-'षड्जं मयूरो वदति' इति । मनोभिरामाः मनसः प्रियाः। के मूर्ध्नि कायन्ति ध्वनन्तीति केका मयूर 'केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः। ताः केकाः शृण्वन्तौ । इति श्लोकार्थः ॥ परस्पगक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवमसु । मृगद्वन्देषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥ ४० ॥ विश्रम्भाददूरं समीपं यथा भवति तथोजिमतं वर्त्म यैस्तेषु [ अदूरोज्झितवम॑सु] स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु स्यन्दने रथ आवद्धासञ्जिता दृष्टिनेत्रं यैस्तेषु । 'दृग्दृष्टिनेत्र- लोचनचक्षुर्नयनाम्बुजेक्षणाक्षीणि।' इति हलायुधः। कौतुकवशान्थासक्तदृष्टिवियर्थः । मृग्यश्च मृगाश्च मृगाः । 'पुमान्त्रिया' इत्येकशेषः । तेषां द्वन्द्वेषु मिथुनेषु [ मृगद्वन्द्वेषु] 'स्त्री(सौ मिथुनं द्वन्द्वम् ' इत्यमरः । परम्पराणां सादृश्यं [परस्पराक्षिसादृश्यम् ] पश्यन्ती। द्वन्द्वशब्दसामर्थ्यान्मृगीषु सुदक्षिणाक्षिसादृश्यं दिलीपो दिलीपाक्षिसादृश्यं च मृगेषु सुदक्षिणेत्येवं विवेकव्यम् ॥ श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भ तोरणस्रनम् । सारसैः कलनिहर्हादैः कचिदुअमिताननौ ॥ ४१॥ श्रेणीबन्धात् पतिबन्धनाद्धतोः अस्तम्भाम् आधारस्तम्भरहिताम् । तोरणं ब- हिरिम् । 'तोरणोऽस्त्री बहिरिम् ' इत्यमरः । तत्र या स्रग्विरच्यते तो तोरणनजं वितन्वद्धिः। कुर्वद्भिरिवेत्यर्थः । उत्प्रेक्षाव्या केवशब्दप्रयोगाभावेऽपि गम्योत्प्रेक्षयम् । कलनिहविः अव्यक्तमधुरध्वनिभिः सारसैः पक्षिविशेषैः करणैः । क्वचित् उपमि- ताननौ। सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराहयः।' इति यादवः ॥ पवनस्यानुकूलत्वात्प्रार्थनासिदिशंसिनः । रजोभिस्तुरगोत्कीर्णैरस्पृष्टालकवेष्टनौ ।। ४२॥ प्रार्थमासिद्धिशंसिनः अनुकूलखादेव मनोरथसिद्धिसूचकस्य पवनस्यानुकूल- । प्रार्थनायाः सिद्धः ना शंसितुं शीलमस्य । “शुभगन्धे च शब्द च सानुकूले च मारुते। प्रथिने सर्वकार्याणां सर्वसिद्धिर्भुवं भवेत् ॥" इंति पालकाप्ये । .

·प्रथमः सर्गः। (१५) । स्वाद् गन्तव्यदिगभिमुखस्वात् । तुगोत्कीर्णैः रजोभिः अस्पृष्टा अलका देन्या वेष्टनमुग्णीषं च राज्ञो ययोस्ती तथोकी [ अस्पृष्टालकवेष्टनौ ] । ' शिरसा धनशो- मिना सुतः । ( ८ स० १२ श्लो०) इति वक्ष्यति । सरसीष्वरविन्दाना वीचिविक्षोभशीतलम् । आमोदमुपजिमन्तौ स्वनिश्वासानुकारिणम् ॥४३॥ सरसीषु वीचिविक्षोभशीतलम् ऊर्मिसंघटनेन शीतलं स्वनिःश्वासमनुकत शीलमस्येति स्वनिःश्वासानुकारिणम् । एतेन तयोरुस्कृष्टत्रीपुंसजातीयत्वमुक्तम् । अरविन्दानाम् आमोदम् उपजियन्ती घ्राणेन गृह्णन्तौ ॥ ग्रामेष्वात्मविसृष्टेषु यूपचिह्नेषु यज्वनाम् । अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावानुपदमाशिषः ॥ ४४ ॥ आत्मविसृष्टेषु स्वदत्तेषु । यूपो नाम संस्कृतः पशुबन्धाय दारुविशेषः। यूपा एष चिह्नानि येषां तेषु [ यूपचिह्नेषु ] ग्रामेषु अमोघाः सफलाः यज्वनां विधिनेष्टवताम् । यज्वा तु विधिनेष्टवान् ' इत्यमरः । 'सुयजोईनिप्' इति अनिष्प्रत्ययः। आशिषःआशी- र्वादान् । अर्घः पूजाविधिः । तदर्थे द्रव्यमयम् । पादार्घाभ्यो ' इति यस्प्रत्ययः । षट् तु त्रिष्वर्ण्यमोथै पाद्यं पादाय वारिणि ' इत्यमरः । अयस्यानुपदमन्वक् [अर्ध्या- नुपदम् ] अय॑स्वीकारानन्तरमित्यर्थः । प्रतिगृह्णन्तौ स्वीकुर्वन्तौ । पदस्य पश्चादनुपदम् । पश्चादर्थेऽव्ययीभावः । 'अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपद क्लीवमव्ययम् ।' इत्यमरः ॥ हैयंगवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् । नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम् ॥ ४५ ॥ ह्यस्तनगोदोहोद्भवं घृतं हैयंगवीनम् । यः पूर्वेचुर्भवम् । 'तत्तु हैयंगवीनं यद्धयोगो- दोहोद्भवं घृतम् ।' इत्यमरः। 'हैयंगवीनं संज्ञायाम्' इति निपातः । तत्सद्योघृतं आदाय उप- स्थितान्घोषवृद्धान् । 'घोष आभीरपाली स्यात् ' इत्यमरः । वन्यानां मार्गशाखिना नामधेयानि पृच्छन्तौ । 'दुह्याच्-' इत्यादिना पृच्छतेर्द्विकर्मकत्वम् । कुलकम् ॥ काऽप्यभिख्या तयोरासीबजतोः शुद्धवेषयोः । हिमनिर्मुक्तयोोंगे चित्राचन्द्रमसोरिव ॥ ४६ ॥ व्रजतोः गच्छतोः शुद्धवेषयोः उज्ज्वलनेपथ्ययोः तयोः सुदक्षिणादिलीपयोः । हिमनिर्मुक्तयोः चित्राचन्द्रमसोः इव योगे सति काऽपि अनिर्वाच्या अभिख्या शोभा आसीत् । 'अभिख्या नामशोभयोः' इत्यमरः । 'आतचोपसर्गे, इत्यङ्प्रत्ययः । चित्रा नक्षत्रविशेषः । शिशिरापगमे चैव्या चित्रापूर्णचन्द्रमसेरिवेत्यर्थः ॥ १ अरविन्द-अरं शीघ्रं लिप्सा विन्दतीति । अराकाराणि पलानि तत्सादृश्याद् अराः तानि विन्दतीति वा । पा० ३.१.१३८. अस्य च अतिमनोहारिसौगन्ध्यात् मदनबाणना। तदुक्तं-अर- विन्दमशोकं च चूतं च नषमल्लिका । नीलोत्पलं च पश्चैने पञ्चषाणस्य सायफाः ।।' इति । २ हीना- धिकत्वं वचनलिङ्गभेदो विपर्यय । असादृश्यासंभवी च दोषाः सप्तोपमागता.॥इति प्राचीनसं- मता उपमादोषाः । किं तु यत्र धीमवा नोद्वेगस्तयेने उपमा दूषयितुं नाल (का. द. २. ५१). नव्यास्तु कालपुरुषषिध्यादिभेदस्यापि उपमापकतामाहु । तेनात्र चित्राचन्द्रमसोरभिख्या न खलु आसीत् अपि तु सर्वदा भवत्येव, सुदक्षिणादिलीपयोस्तु नादृशी शोमा आसीदिति उपमा- नोपमेययोः फालमेवात् भमपक्रमत्वं नाम दोषः । करयलापत्कालादीना पक्त रुट प्रतीयमानमपि प्रायन गणयन्ति ।

·(१३) रघुवंशे तामिपतिः पल्यै दर्शयन्प्रियदर्शनः । भपि कहितमध्वानं सुबुधे न बुधोपमः ॥४७॥ प्रियं दर्शनं स्वकर्मकं यस्यासौ प्रियदर्शनः योग्यदर्शनीय इत्यर्षः । भूमिपतिः परन्यै तत्सद् अद्भुतं बस्तु दर्शयन् लडिन्त अतिवाहितं अपि अध्यानं ने बुबुधे नज्ञातवान् । [बुधोपमः] सन् बुधः सौम्य उपमोपमानं यस्येति विग्रहः । इदं विशेषणं तत्तदर्शयाणित्युपयोगितयैवास्य ज्ञातृत्वसूचनार्थम् ॥ स दुष्मापयशाः मापदाश्रमं श्रान्तवाहनः । सायं संयमिनस्तस्य महर्षेर्महिषीसखः॥ १८ ॥ दुष्प्रापयशाः दुष्प्रापमन्यदुर्लभं यशो यस्य स तथोकः । श्रान्तवाहनो दूरोप- गमनात्वकान्तयुग्यः।महिष्याः सखा महिषीसखः। 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' इति प्रत्ययः । सहायान्तरनिरपेक्ष इति भावः । स राजा। सायं सायंकाले संयमिनः नियमवतः सस्य महर्षे वसिष्ठस्य आश्रम प्रापत् प्रापै । पुषादित्वादङ् ॥ तमाश्रम विधिनष्टि- बनान्तरादुपारी समित्कुशफलाहरैः । पूर्यमाणपश्याभिमत्युचातैस्तपस्विमिः ॥ ४९ ॥ बनान्तरात् अन्यस्मादनात् उपादत्तः प्रत्यावृत्तः । गमिषश्च कुशौच फलानि बाह शीर्ष षामिति समित्कुशफलाहराः तैः [ समित्कुशफलाहरैः] । 'आडि ताछी' इति हरतेरापरिप्रत्ययः । अदृश्यदर्शनायोग्यैरमिभिर्वैतानिकः प्रत्युद्याताः प्रत्युत्ताः ते [अश्यामिप्रत्युचातैः ] तपस्विमिः पूर्यमाणम् । 'प्रोष्याग- छतामाहितामीनाममयः प्रत्युधान्ति · इति श्रुतेः । यथाह-'काम पितरं प्रोषितवन्तं पुत्राः प्रत्याधावन्ति । एषमेत(एकहबैत-) ममयः प्रत्याधावन्ति सशकलान्दारूनिवाहरन् । इति ॥ आकीर्णमृषिपत्नीनामुटनद्वाररोषिभिः । अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मगैः ॥५०॥ नीबाराणां भाग एव भागशः रूपनामभागेभ्यो धेयः' इति पकव्यसूत्रात्स्वा- भिषेये घेवप्रत्ययः । तस्यौषितः । [नीवारमागधेयोचितः] । अत एवोटजाना पर्ण- शालाना द्वाररोषिभिः [ उदजद्वाररोधिभिः ] द्वाररोधकः मृगैः । ऋषिपत्नीनाम अपत्यैःव। आकीर्ण व्याप्तम् ॥ १भियं पर्शनं दर्शनीयवस्तुजातं यस्य इति । वस्तूनां दर्शनं स्वकर्तृकं यस्य इति वा । 'मिय- पशनः अपूर्वपस्तुद्रष्टा सुषश्चन्द्रश्नो प्रहलेन तुल्योऽपि न बुबुधे इति विरोधाभासोऽलंकारः' इ. बारित्रवर्धनः । २ संयमः अस्यास्तीति संयमी नस्य । ध्यानधारणासमाधिवयं संयमपदवाच्यम् इति सर्वदर्शनसं० । अत्र अनुप्रासालंकारः। 'स्कन्धासक्तसमित्कुशः.पा.५ अस्मात् क्लोकात्परं “आकीर्यमाणमासमरिधिनिः समिदाहरैः। खामसराश्यानिमयदमन- इत्तिमिः॥" इत्यतिरिक्त श्लोकं चित्पठन्ति । ६ उटेभ्यः तृणपर्णादिन्यःजायते इति उदजः । अपत्यैः पतम्ति पितरोऽनेन इति अपत्यम् । तथा च पास्क:-अपस्यं कस्मात्, अपनत मानि पितुः सकाशादेव पृथक्तान भवति, अनेन जातेन सता पिता नरकन पततीति पा। ।

·प्रथमः सर्गः। (१७) सकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोजिमवलकम् । विश्वासाय विहङ्गलनामावालामुपाविनाम् ॥५१॥ सेकान्ते वृक्षमूल्सेवनावसाने मुनिकम्माभिः । सेक्त्रीभिः । मालपारेषु जला- बापप्रदेशेषु यदम् तत्पाविनाम् [आलवालानुपायिनाम् । । ' स्वादालबाल- मावालमावापः' इत्यमरः । विहानां पक्षिणा विश्वासाय विषम्भाव । 'समा विश्वासविधम्भी' इत्यमरः । तत्क्षणे सेकक्षण उमिता पक्षमा हस्ववृक्षा बस्मिस्तम् [तत्क्षणोज्झितवृक्षकम् ] । हस्वार्थे प्रत्ययः ॥ आतपात्ययसंक्षिसनीवाराम निषादिभिः । मृगैतितरोमन्थमुटणाङ्गनभूमिषु ॥ ५२ ॥ आतपस्यात्ययेऽपगमे अति संक्षिप्ता राशीकृता नीवारास्तृणधान्यानि यासु तासु [ातपात्ययसंक्षिप्तनीवारासु] । ' नीवारास्तृणधान्यानि ' इत्यमरः । उटजाना पर्णशालानामानभूमि बस्वरभागेषु [उटजाइनभूमिपु] । 'पर्णशालोटजोऽधि- याम् ' इति, 'भानं चत्वरागिरे । इति चामरः । निनादिभिः उपविष्टः समः पर्तितो निष्पादितो रोमन्यचर्षितवग यस्मिनाश्रमे तम् [वर्तितरोमन्थन] ॥ अभ्युत्थिवालिपिशुनैरतिधीनाश्रमोन्मुखान् । पुनानं पवनोदूत पैराहुतिगन्धिभिः ॥ ५३ ॥ अभ्युस्थिताः प्रज्वलिताः । होमसोम्या इत्यर्थः । 'समिऽभावाहुतीर्जुहोति' इति वचनात् । तेषामनीना पिशनैः सूचकैः [अभ्युत्थितामिपिशुनैः। पवनोदूतैः । माहुतिगन्धो येषामस्तीत्याहुतिगन्धिनः तैः [ आहुतिगन्धिभिः] भूमैः आश्र- मोन्मुखान् अतिथीनं पुनानं पवित्रीकुर्वाणम् । कुलकम् ॥ अथ यन्तारमादिश्य धुर्यान्विश्रामयेति सः । तामवारोहयत्पस्नी रथादवततार च ॥ ५४॥ अथ आश्रमप्राप्स्यनन्तरं स राजा यन्तारं सारथिम् । धुरं वहन्तीति धुर्या युग्याः । धुरो यड्डको ' इति यत्प्रत्ययः । 'पूर्वहे धुर्यधोरेयधुरीणाः सधुरंधराः ' इत्यमरः । धु. र्यान् रथाश्वान् विश्रामय विनीतश्रमानकरु इति आविश्य भाज्ञाप्य तां पत्नी रथाद् अवारोहयद् भवतारितवान्स्वयं च अवततार। 'विश्रमय' इति हस्त्रपाठे 'बनीजष्-' इति मित्त्ये 'मिता हस्वः' इति हस्वः । दीर्षपाठे 'मिता हवः' इति सूत्रे 'वा चित्तविरागे' इत्यतो 'वा' इत्यनुवं व्यवस्थितविभाषाश्रयणत्वाद्रस्वाभाव इति वृत्तिकारः ॥ तस्मै सभ्याः सभार्याय गोप्ने गुप्ततमेन्द्रियाः । अहणामहंते चक्रुर्सनयो नयचक्षुषे ।। ५५ ।। सभायां साधवः सम्याः । इति वप्रत्ययः । गुप्ततमेन्द्रिया: १ आ समन्तात् लवं जललव आलाति गृहातीनि आलवालम् । २ अतानि गच्छतीति अतिथिः । 'ऋजन्यजि- (उ.४.२) इति इथिन् । गहा न विद्यते दितीया तिथिः यस्य एका एकरानमेवारस्थानात् इति भातिथिः । तथा च मनुः एकरात्रं तु नियसमातिथिब्राह्मण स्मृतः । अनित्यं हि स्थितो यस्मानस्मादनिपिरुच्यते ॥ अ० १. ११२. सभायायः ·(१८) रघुवंशे अत्यन्तनियमितेन्द्रियाः मुनयः सभार्याय गोप्ने रक्षकाय । नयः शास्त्रमेव चक्षुस्त- वावेदकं प्रमाणं यस्य तस्मै नयचक्षुषे । अत एव अर्हते प्रशस्ताय । पूण्यायेत्यथः । अर्हः प्रशंसायाम् । इति शतृप्रत्ययः । तस्मै राझे अर्हणां पूजा चक्रुः । पूजा नम- स्यापचितिः सपर्याईहणाः समाः। । इत्यमरः ॥ विधेः सायंतनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् । अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥ ५६ ॥ स राजा सायंतनस्य सायंभवस्य । 'सायंचिरम्-' इत्यादिना ट्युत्प्रत्ययः । विधेः अपहोमाद्यनुष्ठानस्य अन्ते अवसाने अरुन्धत्या अन्वासितं पश्चादुपवेशनेनोपसे- वितम् । कर्मणि क्तः । उपसर्गवशासकर्मकत्वम् । 'अन्वास्यैनाम् ' इत्यादिवदुपपद्यते । तपोनिधिं वसिष्ठम् । स्वाहया स्वाहादेव्या । अथामायी स्वाहा च हुतभुप्रिया इत्यमरः । अन्वासितं हविर्भुजमिव ददर्श । 'समिरपुष्पकुशाग्न्यम्बुमृदन्नाक्षत- पाणिकः । जपं होमं च कुर्वाणो नाभिवाद्यो द्विजो भवेत् ॥' इत्यनुष्ठानस्य मध्येऽभि- वादनांनषेधाद्विघेरन्ते ददशेत्युक्तम् । अन्वासनं चात्र पतिव्रताधर्मत्वनोक्तम् । न तु कौन- स्वेन । विधेरन्त इति कर्मणः समाप्त्यभिधानात् ॥ तयोर्जगृहतुः पादानराजा राज्ञी च मागधी। तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ॥ ५७ ॥ मागधी मगधराजपुत्री राझी सुदक्षिणा राजा च तयोः अरुन्धतीवसिष्ठयोः पौवान जगृहतुः । पादः पदद्रिश्चरणोऽस्त्रियाम् ' इत्यमरः । पादग्रहणमाभवादनम् । गुरुपत्नी गुरुश्च कर्तारौ । सा च स च तौ सुदक्षिणादिलीपो कर्मभूतौ । प्रीत्या हर्षेण प्रतिननन्दतुः । आशीर्वादादिभिः संभावयविक्रतुरित्यर्थः ॥ तमातिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम् । पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनि मुनिः ॥ ५८ ॥ मुनिः । भतिथ्यर्थमातिथ्यम् । ' अतिथेयः' इति ध्यप्रत्ययः। आतिथ्यस्य क्रिया। तया शान्तो रथक्षाभण यः परिश्रमः स यस्य स तं तथोक्तम् [आतिथ्यकिया- शान्तरथक्षोभपरिश्रमम् ]। राज्यमेवाश्रमस्तत्र मुनिम् [राज्याश्रममुनिम् ] । मुनितुल्यमित्यर्थः । तं दिलीपं राज्ये कुशलं पप्रच्छ । पृच्छतेस्तु द्विकर्मकत्वमि- त्युक्तम् । यद्यपि राज्यशब्दः पुरोहितादिष्वन्तर्गतत्वाद्राजकर्मवचनः तथाप्यत्र सप्ताक- वचनः । ' उपपत्रं ननु शिवं मप्तस्वलेषु (१।६०) इत्युत्तरविरोधात् । तथाह मनु:-' स्वाभ्यमात्यपुरं राष्ट्र कोशदण्डौ तथा सुहृत् । सप्तैतानि समस्तानि लोकेऽस्मि. नराज्यमुच्यते ॥' इति । तत्र ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेन्क्षत्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं १ पादानित्यत्र ‘पादो' इति चारित्रवर्धनः पटति ध्याचष्टे च-ननु पादानति वक्तव्ये पादाविति कयं द्विवचनप्रयोगः । पाद जानेविधिवासितत्वात् । स्त्रीणां चक्षुरित्यादिवन्न दोषः । उक्तं च वामनन “स्तनादो द्वित्वं द्वित्वाविष्टा मानिः प्रायेण।" इति । यथा माघे स्तनो दधानास्तरुण्यः' इनि । मागधीपदेन विशिष्टवंशत्वं ज्ञाप्यते । तेन च गुरुजनचरणप्रणामौचित्यं द्योत्यने । ननु कथं राजा रानीन्यादीनामेकवचनानां जगृहतुः प्रातेननन्दतुः इति द्विवचनक्रियाभिः संबन्धः । 'द्वयो- नांसोबहुना या यदि वाक्यं समुच्च । अङ्गवञ्चाश्रिता संख्या पद्यादी था विशेषतः ।।' इति विकल्पविधामान्न दामः इति । .

·प्रथमः सर्गः। (१९) तत समागम्य शूदमारोग्यमेव च ॥' इति मनुवचने सत्यपि तस्य राज्ञो महानुभावत्वाबाह्मणो- चितः कुशलप्रश्न एव कृत इत्यनुसंधेयम् । अत एवोक्तम् ‘राज्याश्रममुनिम्' इति ॥ अथाथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः। अामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः॥ ५९ ।। अथ प्रश्नानन्तरं विजितारिपुरः विजितशत्रुनगरः वदतां वक्तृणां वरः श्रेष्टः । ' यतश्च निर्धारणम् ' इति षष्टी । अर्थपतिः राजाथर्वणोऽवदस्य निधेः [ अथर्व. निधेः ] तस्य मुनेः पुरः अग्रे अर्ध्या अर्थादनपेनाम् । 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपते' इति यत्प्रत्ययः । वाचमाददे । वक्तमुपकान्तवानित्यर्थः । अथर्वनिधारत्यनेन पुरे हितकृत्या- भिज्ञत्वात्तकमनिर्वाहकत्व मुनेरस्तीति सूच्यते । यथाह कामन्दकः–'त्रय्यां च दण्डनी- त्यां व कुशलः स्यात्पुरोहितः । अथर्वविहिनं कुर्यानित्य शान्तिकपौष्टिकम् ॥' इति ॥ उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु यस्य मे । दैवीनां मानुषाणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ।। ६० ।। हे गुरो । सप्तसु अङ्गेषु स्वाम्यमात्यादिषु । 'स्वाम्यमात्यसुहरकाशरापूदुर्गबलानि च । सप्ताङ्गानि' इत्यमरः । शिवं कुशल उपपन्नं ननु युक्तमेव । नन्ववधारण । 'प्रभावधारणा- नुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु।' इत्यमरः । कथमित्यत्राह । यस्य मे दैवीनां देवेभ्य आगताना दुर्भि क्षादीनाम् मानुषीणां मनुष्येभ्य आगताना चौरभयादीनाम् [च ] । उभयत्रापि आगतः' इत्यण् । 'टिड्डाणज्-' इत्यादिना डीप् । आपदा प्यसनानां त्वं प्रतिहर्ता वा- रयितासि । अत्राह कामन्दकः- हुताशनो जलं व्याधिदुर्भिक्षं मरणं तथा । इति पञ्च- विधं दैवं मानुषं व्यसनं ततः ॥ आयुक्तके यश्चौरे-मः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपति- लोभाच्च नराणां पञ्चधा मतम् ॥' इति । तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥ ६१ ॥ दूरात् परोक्ष एवं प्रशमितारिभिः । मन्त्रान्कृतवान्मन्त्रकृत् । 'सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृल.' इति विप् । तस्य मन्त्रकृतो मन्त्राणा स्रष्टुः प्रयाक्तुर्वा तव मन्त्रैः कतीभः दृष्टं प्रत्यक्ष यल्लक्ष्य तन्मात्र भिन्दन्तीति दृष्टलक्ष्यभिदः मे शराः प्रत्यादिश्यन्त इव । वयमेव समर्थाः किमेभिः पिष्टपेषकैरिति निराक्रियन्त इवेत्युत्प्रेक्षा । प्रत्यादेशो निराकृतिः' इत्यमरः । त्वन्मन्त्रसामर्थ्यादेव नः पौरुष फलतीति भावः ।। सप्रति दैविकापत्प्रतीकारमाह-- हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदग्निषु । वृष्टिर्भवति सस्यानामवग्रहविशोषिणाम् ॥ ६२ ॥ हे होतः त्वया विधिवद् अग्निषु आवर्जितं प्रक्षिसं हविः आज्यादिकं कर्तृ । अवग्रहो वर्षप्रतिवन्धः । 'अवे ग्रहों वर्षप्रतिबन्ध ' इत्यप्र ययः । 'वृष्टिवर्ष तद्वि- घातऽवप्राहावग्रही समौ । ' इत्यमरः । तेन विशोषिगा विशुष्यता [ अवमहविशो- १ पुरोहितं च कुर्यात देवज्ञमुदिनोदितम् । दण्डनीत्या च शलमथर्वाधिरसे तथा ।। इति मिताक्षरायाम् । आचा. १३ ५. .

·(२०) रघुवंशे पिणान ] सस्वाना धर्मवति । दृष्टिकोण सस्वानुपजीक्यतीति भावः । नत्र मनुः-ममी पत्ताहुतिः सम्बगादित्यमुतिष्ठते । मादित्याजायते दृष्टिष्टिरेनं ततः प्रजाः' इति ॥ पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्वद्रह्मवर्चसम् ॥६३ ॥ आयुर्जीवितकालः । पुरुषस्यायुः पुरुषायुषम् । वर्षशतमित्यर्थः । शतायुर्वे पुरुषः' इति श्रुतेः । 'अचतुर-' आदिसूत्रेणाप्रत्ययान्ती निपातः । मदीयाः प्रजाः । पुरुषायुषं जीवन्तीति पुरुषायुपजीविन्यः । निरातङ्काः निर्भयाः । 'आतङ्को भयमाशा' इति हलायुधः । निरीतयः भतिवृष्टयादिरहिता इति यत् तस्य सर्वस्य त्वब्रह्मवर्चसं तव व्रताध्ययनसंपत्तिरेव हेतुः । व्रताध्ययनसंपत्तिरित्येतद्ब्रह्मवर्चसम् ।' इति हलायुधः । ब्रह्मणो बचों ब्रह्मवर्चसम् । ब्रह्महस्तिभ्या वर्चसः' इत्यप्रत्ययः। अतिवृष्टिरनावृष्टि विकाः शलभाः शुकाः । अत्यासनाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः' इति कामन्दकः ।। त्वयैवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना। सानुबन्धाः कयं न स्युः संपदो मे निरापदः॥ ६४ ॥ ब्रह्मा योनिः कारणं यस्य तेन [ ब्रह्मयोनिना ] ब्रह्मपुत्रेण गुरुणा त्वया एवम् उकप्रकारेण चिन्त्यमानस्य अनुध्यायम नस्य । अत एव निरापदः व्यसनहीनस्य में संपदः सानुबन्धाः सानुस्यूतयः । अविच्छिना इति यावत् । कथं न स्युः। स्युरेवेत्यर्थः॥ संप्रत्यागमनप्रयोजनमाह- कि तु वध्वा तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रजम् । न मामवति सदीपा रत्नसूरपि मेदिनी ॥६५॥ किं तु तव एतस्यां वध्वां स्नुषायाम् । 'वधूर्जाया स्नुषा चैव ' इत्यमरः । अदृष्ट सदृश्यनुरूपा प्रजा येन तं [ अष्टसहशप्रजम् ] मां सद्वीपा अपि। रत्नानि सूयत इति रत्नसूः अपि । ' सत्सूद्विष-' इत्यादिना क्किए । मेदिनी न अवति न प्रीणाति । अवधातू रक्षणगतिप्रीत्याद्यर्थेषूपदेशादत्र प्रीणने । रत्नसूरपीत्यनेन सर्वरत्नेभ्यः पुत्ररत्नमेव श्लाध्यमिति सूचितम् ॥ तदेव प्रतिपादयति-- नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः । न प्रकामभुजः श्राद्ध स्वधासंग्रहतत्पराः ॥६६॥ मत्तः परं मदनन्तरम् । 'पञ्चम्यास्तसिल' । पिण्डविच्छेददर्शिनः पिण्डदान- विच्छेदमुत्प्रेक्षमाणाः वंशोद्भवा वंश्याः पितरः । स्वधंत्यव्ययं पितृभोज्ये वर्तते । १ अक्षणः मानसपुत्रेण इत्यर्थः । तथा च मत्स्यपुराणे-मरीचिरभवत्पूर्व ततोऽत्रिभंगवानृषिः । अधिराश्चाभवत्पश्चात्पुलस्यस्तदनन्तरम् ॥ ततः पुलहनामा वे ततः क्रतुरजायत । प्रचेताच ततः पुत्रो पसिष्ठश्चाभवत्पुनः ॥ पुत्रो भृगुरभूतत्र नारदोऽपि चिरावभूत् । दशेमान्मानसान ब्रह्मा जपन्पुत्रानजीजनत् ॥ इति । २ निगता आपदः याभ्यः इति 'संपदः' इत्यस्य विशेषर्ण था।

·प्रथमः सर्गः। (२१) तस्याः संग्रहे तत्परा आसक्ताः [स्वधासमहतत्पराः ] सन्तः श्रारे पितकर्मणि । * पितृदानं निवापः स्याच्छाद्धं तत्कम शास्त्रतः।' इत्यमरः । प्रकामभुजः पर्याप्त भोजिनः न भवन्ति नूनं सत्यम् । 'कामं प्रकामं पर्याप्तम् ' इत्यमरः। निर्धना मापद्धनं कयदपि संगृहन्तीति भावः ।। मत्परं दुर्लभं मत्वा नूनमावर्जितं मया । पयः पूर्वैः स्वनिःपासैः कवोणमुपभुज्यत ॥ ६७ ।। मत्परं मदनन्तरम् । 'अन्यारात्-' इत्यादिना पवमी। दुर्लभं दुर्लभ्यं मत्वा मया आवर्जितं दतं पयः पूर्वैः पितृभिः स्वनिःश्वासैः दुःखः कवोणम् ईव- दुष्णं यथा तथा उपभुज्यते । नूनम् इति तर्के। कबोष्णमिति कुशब्दस्य कवादेशः । कोष्ण कवोमं मन्दोष्ण कदुष्णं त्रिषु तद्वति । ' इत्यमरः ॥ सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रमानेपनिमीलितः। प्रकाशश्वाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः ॥ ६८॥ इज्या यागः । 'वजयजो वे क्यप् इति क्यप्रत्ययः । तया विशुद्धामा विशुद्ध- चेतनः [ज्याविशुद्धास्मा] प्रजालोपेन सतत्यभावेन निमीलितः कृतनिमीलनः । [प्रजालोपनिमीलितः सोऽहम् । लोक्यत इति लोकः न लोक्यत इत्यकोकः । लोकश्चालोकश्चात्र स्त इति लोकवासावलोकवेति वा लोकालोका बवाल: अचलः इव। 'लोकालोकवक्रवालः' इत्यमरः । प्रकाशत इति प्रकाशच देवर्ण- विमोचनात् । न प्रकाशत इति अप्रकाशच पितृणामविमोचनात् । पचायच । भस्मीति शेषः। लोकालोकाऽप्यन्तः सूर्यसंपर्काद्वाहिस्तमोव्यापया च प्रकाशश्चाप्रकाशवेति मन्तव्यम् ॥ ननु तपोदानादिसंपन्नस्य किमपत्यैरित्यत्राह- लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् । संततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शमणे ॥ ६९ ॥ समुद्भवत्यस्मादिति समुद्भवः कारणम् । तपोदाने समुद्भवो यस्य तत् तपोदान- समुद्भवं यत् पुण्यं तल्लोकान्तरे परलोके सुख सुखकरम् [ लोकान्तरसुखम् ] । शुद्धवंशे भवा शुद्धवंश्या संततिः हि परत्र परलोके इह च लोके शर्मणे सु- खाय । 'शर्मशातसुखानि च' इत्यमरः । भवतीति शेषः ॥ तया हीनं विधातर्मा कयं पश्यन दूयसे । सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद्वन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् ॥ ७० ॥ विधातः स्रष्टः । तया संतत्या हीनम् अनपत्यं माम् । स्नेहात् प्रेम्णा १ प्रकामभुज.-प्रकामं यथा तथा भुअने इति । २ दिलीपानन्तरं पयो न प्राप्स्याम इति शोकाषेशात् निर्गच्छद्रिः नि श्वासैः ईषदुष्णं पितरः स्वीकृर्षते इति तात्पर्यार्थः इति चारित्र. वर्धनः । अस्य समानार्थः श्लोकः शाकुन्तले-अस्मात्परं बत यथाश्रुति संभूतानि को नः कुले निवपनानि नियच्छतीति । नूनं प्रमूतिक्किलेन पया प्रसिक्कं धौताश्रुसेकमुदकं पितरः पिबन्ति ।। ३ देवामा ऋणविमोचनात् यागादिक्रियया इत्यः । ४ स्वादूदकस्य परतो लोकालोकाचलो महान् । लोकस्य चाप्यलोकस्य मध्ये गिरिरपस्थितः ॥ प्राकार इस संवेक्ष्य लोकान्सर्वान महामते । लोकालोकाचलो नाम तेनासौ परिकीर्तितः॥ इति पद्मपुराणे । - ·(२२) रघुवंशे । स्वयम् एव सिक्तं जलसेकेन वर्धितं वन्ध्यम् अफलम् । 'वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च. इत्यमरः । आश्रमस्य वृक्षक [आश्रमवृक्षकम् ] वृक्षपोतम् इव । पश्यन् कथं न दूयसे न परितप्यसे । विधातरित्यनेन समर्थोऽयुपेक्षस इति गम्यते ॥ असद्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे। अरुंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥ ७१ ॥ हे भगवन् । मे मम अन्त्यमृणं पैतृकमृणम् । अनिर्वाणस्य मज्जनहितस्य । 'निर्वाणं नितो मोक्षे विनाशे गजमजने।' इति यादवः । दन्तिनः गजस्य । अरुमर्म तुदतीति अरुंतुद मर्मस्पृक् । 'व्रणोऽस्त्रियामीममरुः ' इति, 'अतुदस्तु मर्मस्पृक् ' इति चामरः। 'विश्वषोस्तुदः' इति खश्प्रत्ययः। 'अरुर्विषत्-' इत्यादिना मुमागमः । आलानं बन्धनस्तम्भः इव । 'भागनं बन्धनस्तम्भे' इत्यमरः । असह्या सोढुमशक्या पीडा दुःख यस्मिस्तत् [ असहपीडम् ] अवेहि । दुःसहदुःखजनकं विद्धीत्यर्थः । 'नि- वाणोत्थानशयनानि त्रीणि गजकर्माणि ' इति पालकाप्ये । 'ऋण देवस्य यागेन ऋषीणां दान [ पाठ ] कर्मणा । संतत्या पितृलोकानां शोधयित्वा परिव्रजेत् ' ॥ तस्मान्मुच्ये यथा तात संविधातुं तथाऽर्हसि । इक्ष्वाकां दुरापेऽथ त्वदधीना हि सिद्धयः॥ ७२ ॥ हे तात तस्मात् पैतृकाणाद् यथा मुच्ये मुक्तो भामि । कर्मणि लद । तथा संविधातु कर्तुम् अर्हसि । हि यस्मात्कारणाद् इक्ष्वाकूणाम् इक्ष्वाकुवंश्यानाम् । तदासत्वाद्वहुष्वणो लुक् । दुरापे दुष्प्राप्ये अर्थे सिद्धयः त्वद्धीनाः खदायत्ताः । इक्ष्वाकूणामिति शेषे षष्ठी । 'न लोक- ' इत्यादिना कृयोगे षष्ठीनिषेधात् ।। इति विज्ञापितो गज्ञा ध्यानस्तिमित लोचनः । क्षणमात्रमृषिस्तथौ सुप्तमीन इव हृदः ।। ७३ ।। इति राज्ञा विज्ञापितः ऋषिः यानेन स्तिमिते लोचने यस्य ध्यानस्तिमित- लोचनः निश्चलाक्षः सन् क्षणमात्रम् । सुप्तमीनः हवः इव तस्थौ । सोऽपश्यत्पणिधानेन संततेः स्तम्भकारणम् । भावितात्मा भुवो भर्तुरथैनं प्रत्यबोधयत् ॥ ७४ ॥ स मुनिः प्रणिधानेन चित्तैकाग्येण भावितात्मा शुद्धान्तःकरणो भुवो भर्तुः नृ- पस्य संततेः स्तम्भकारणं संतानप्रतिबन्धकारणं अपश्यत् । अथ अनन्तरम् एनं नृपं प्रत्यबोधयत् । स्वदृष्टं ज्ञापितवानित्यर्थः । एनमिति 'गतिबुद्धि-' इत्यादिनाणि कर्तुः कर्मत्वम् ॥ १ एष वा अनणो य पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी वा । इति श्रुतेः । २ अत्र षष्ठीविषये चारित्रवर्धन- कथं कर्तरि षष्ठी । 'आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे तत्र मुखश्रियम् । कोपदण्डसमग्राणां किमेषा- प्रस्ति दुष्करम् ॥' इत्यादावालंकारिकेरादतत्वात्र दोषः । ववाह भोजः-इदं हि शास्त्रमाहात्य- बर्शनालसचेतसाम् । अपशब्दवदाभानि न च सौभाग्यमुज्झति ॥ इति. ३ समाः निष्पन्दत्वे- नावस्थिता इत्यर्थ मत्स्याः मीना जलजन्तव इति यावत् यस्मिन् स. । अत्र " सुप्तमीनः" इति शन सर्वेषामेव जलजन्तूनां निश्रेष्टता, "स्तिमितलोचनः " इत्यनेन सर्वेषामेव बहिरिन्द्रि- याणां वृत्तिनिरोधःगम्यते ।

·प्रथमः सर्गः। (२३) पुरा शक्रमुपस्थाय तवोर्वी प्रतियास्यतः । आसीत्कल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः पथि ॥ ७५ ॥ पुरा पूर्व शकम् इन्द्रं उपस्थाय ससेव्य उौं प्रति भुवमुद्दिश्य यास्यतः गमिष्यतः तव पथि कल्पतरुच्छायां आश्रिता सुरभिः कामधेनुः आसीत् । तत्र स्थितेत्यर्थः॥ ततः किमित्याह- धर्मलोपभयाद्राज्ञीमृतुस्नानामिमा म्मरन् । प्रदक्षिणक्रियाायां तस्यां त्वं साधु नाचरः ॥ ७६ ॥ ऋतुः पुष्पम् । रज इति यावत् । 'ऋतु: स्त्रीकुसुमेऽपि च ' इत्यमरः । नातुना निमि. तेन नाता [ऋतुस्नातां] इमां राज्ञी सुदक्षिणा धर्मस्यवभिगमनलक्षणस्य लोप द् भ्रंशाद्यद्भय तस्मात् [धर्मलोपभयात् ] स्मरन् ध्यायन् । 'मृदङ्गं दैवतं विनं घृतं मधु चतुष्पथम् । प्रदक्षिणानि कुर्वीत विज्ञाताश्च वनस्पतीन् ॥' इति शास्त्रात् प्रदक्षिणक्रिया- हयां प्रदक्षिणकरणयोग्यायो तस्यां धेन्वा त्वं साधु प्रदक्षिणादिसत्कारं न आचरः नाचरितवानसि । व्यासता हि विस्मरन्तीति भावः । ऋतुकालाभिगमने मनुः— ऋतु. कालाभिगामी स्यात्स्वदारनिरतः सदा।' इति । अकरणे दोषमाह परागर:- ऋतुस्नाता तु यो भार्या स्वस्थः सन्नोपगच्छति । बालगोनापराधेन वियते नात्र संशय. ॥' इति ।। अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविष्यति । मत्ममूतिभनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा ।। ७७ ।। यस्मात् कारणात् माम् अवजानासि तिरस्करोषि । अतः कारणात मत्प्रसूति मम संततिं अनाराध्य असेवयित्वा ते तव प्रजा न भविष्यति इति सा सुरभि त्वां शशाप । 'शप आकोशे॥ कथं तदस्माभिर्न श्रुतमित्याह- स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः । नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे ॥ ७८ ॥ ह राजन् स शाणः त्वया न श्रुतः। सारथिना च न श्रुतः। अश्रवणे हे- तुमाह-क्रीडार्थमागता उद्दामानो दाम्न उद्गता दिग्गजां यस्मिंस्तथोक्ते [उद्दाम- दिग्गजे ] आकाशगङ्गायाः मन्दाकिन्याः स्रोतसि प्रवाह नदति सति ॥ अस्तु प्रस्तुते किमायातमित्यत्राह- ईप्सितं तदवज्ञानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः । प्रतिबधाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥ ७९ ॥ तत्वज्ञानात् तस्या धेनोः अवज्ञानाद अपमानाद आत्मनः स्वस्याप्तुमिष्टं ईप्सितं मनोरथम् । आप्नोतेः सन्नन्तात् क्तः ईकारश्च । सार्गलं सप्रतिबन्धं विद्धि जानीहि । तथा हि । पूज्यपूजाया व्यतिक्रमोऽतिक्रमणं [ पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ] श्रेयः प्रतिबध्नाति॥ की भार्यामुपयात् इति अने । २ ऐरावत पुण्डरीका बामन कुमोअन । पुष्पदन्त सार्व- भीमा मुप्रतीकच दिग्गजा ॥ इत्यमर । ३ अवेहि नदज्ञानात-अवमि तदप-यानाद-यत्नापेक्ष मनोरथम् । इ० पाटा.. AAR ·(२४) रघुवंशे - - तर्हि गत्वा तामाराधयामि । सा वा कथंचिदागमिष्यतीत्याशा न कर्तव्येत्याह- हविषे दीर्घसत्रस्य मा चेदानी प्रचेतसः । भुजंगपिडितद्वारं पातालमधितिष्ठति ॥ ८०॥ सा च सुरभिः इदानीं दीर्घ सत्रं चिरकालसाध्यो यागविशेषो यस्य तस्य [ दीर्घ- सत्रस्य ] प्रचेतसः हविषे दध्याज्यादिहविरर्थ भुजंगपिहितद्वारं भुजंगावरुद्धद्वार ततो दुष्प्रवेश पातालम् अधितिष्ठति । पाताले तिष्ठतीत्यर्थः । 'अधिशीथासां कर्म' इति कर्मस्वम् ॥ तर्हि का गतिरित्यत आह- सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधि शुचिः। आराधय सपत्नीकः प्रीता कामदुधा हि सा ॥ ८१॥ तस्याः सुरभेः इयं तदीया तो [तदीयां] सुतां सुरभेः प्रतिनिधिं कृत्वा शुचिः शुद्धः । सह पल्या वर्तत इति सपत्नीकः सन् । 'नवृतश्च' इति कप्प्रत्ययः। आराधय। हि यस्मात्कारणात् सा प्रीता तुष्टा सती । कामान्दोग्वीति कामदुधा भवति । दुहः कब्घश्व' इति कप्प्रत्ययः पादेशव ॥ इति वादिन एवास्य होतुराहुतिसाधनम् । अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुरावते वनात् ॥ ८२ ।। इति वादिनः वदत एत होतुः हवनशीलस्य । 'तृन्' इति तृन्प्रत्यय । अस्य मुनेराहुतीना साधनं कारणम् [ आहुतिसाधनम् ] । नन्दयतीति व्युत्पत्त्या नन्दिनी नाम अनिन्द्या अगर्दा प्रशस्ता धेनुः वनादू आववृते प्रत्यागता । क्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेहि लक्षणम् । इति भावः ॥ सप्रति धेनु विशिनष्टि- ललाटोदयमाभुग्नं पल्लवस्निग्धपाटला । विभ्रती श्वेतरोमा संध्येव शशिनं नवम् ॥ ८३ ॥ पालवस्निग्धा चासो पाटला च [ पल्लवस्निग्धपाटला] । संध्यायामप्येतद्विशेषणं योज्यम् । ललाट उदया यस्य स ललाटोदयः तं [ ललाटोदयम् ]। आभुन ईषद्वकम् । 'आविद्धं कुटिलं भुम वेलितं वक्रमित्यपि।' इत्यमरः । 'मोदितच' इति निष्ठातस्य नत्वम् । श्वेतरोमाण्येवाकस्तं [ श्वेतरोमा] बिभ्रती। नवं शशिनं बिभ्रती संध्येव । स्थिता॥ भुवं कोष्णेन कुण्डोधी मेध्येनावभृथादपि । प्रस्नवेनाभिवर्षन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना ॥८४॥ कोष्णेन किंचितुष्णेन । ' कवं चोष्णे' इति चकारात्कादेशः । अवभृथापि अव- भृथस्नानादपि मेध्येन 'वित्रण । 'पूतं पवित्रं मेध्यं च' इत्यमरः । वत्सस्यालोकेन प्रद. र्शनेन प्रवर्तिना प्रवहता [ वत्सालोकप्रवर्तिना] प्रस्नेवेन क्षीरामिस्यन्दनेन १स त्वमेकान्तरी तस्या मदीया वत्समातरम् । सा वो कामान प्रदास्यति ॥ इ. पा. २ अस्मात्परमयमाधिक श्लोक उपलभ्यते कचित् ताम्रा ललाटा रेखा विनती सा सिते. तराम् । संध्या प्रातिपदेनेव प्रति-गुति-भिसा हिमांशुना ।।३ प्रष्ट स्लौति इ. प्रसवः। भव्या. - ·प्रथमः सर्गः। (२५) - भुवम् अभिवर्षन्ती सिञ्चन्ती । कुण्डमिवोध आपीनं यस्याः सा कुण्डोधी । ' ऊधस्तु कोबमापीनम् ' इत्यमरः । 'ऊधसोऽनड्' इत्यनडादेशः। 'बहुव्रोहेरूधसो डीष्' इति डीप ॥ रजःकणैः खुरोट्तैः स्पृशद्भिर्गात्रमन्तिकात् । तीर्थाभिषेकजा शुद्धिमादधाना महीक्षितः ।। ८५॥ खुरोद्भूतैः अन्तिकात् समीपे गात्रं स्पृशद्भिः । दूरान्तिकार्थभ्या द्वितीया च' इति चकारात्पञ्चमी । रजसा कणैः [ रजाकणैः] 1 मही क्षियत ईट इति मही. क्षित्तस्म [ महीक्षितः ] । तीर्थाभिषेकेण जाता तीर्थाभिषेकजाम् । शुद्धिं आव- धाना कुर्वाणा । एतेन वायव्यं स्वानमुक्तम् । उक्तं च मनुना-' आमेयं भस्मना स्नान. भवगामं तु वारुणम् । आपोहिष्टेति च ब्राझं वायव्यं गोरजः स्मृतम् ॥' इति ॥ तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तशस्तपोनिधिः । याज्यमाशंसितावन्ध्यप्रार्थनं पुनरब्रवीत् ॥ ८६ ॥ निमित्तज्ञः शकुनज्ञः तपोनिधिः वसिष्ठः । पुण्यं दर्शनं यस्यास्तां [ पुण्य- वर्शनां ] तां धेनुं दृष्ट्वा । आशंसितं मनोरथः । ' नपुंसके भावे क्तः । तत्रावन्ध्यं सफलं प्रार्थनं यस्य स तम् [ आशंसितावन्ध्यप्रार्थनम् ] । अवन्यमनोरथमित्यर्थः । यायितुं योग्यं याज्यं पार्थिवं पुनः अब्रवीत् ॥ अदूरवर्तिनी सिद्धिं राजन्विगणयात्मनः । उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् ॥ ८७ ॥ हे राजन आत्मनः कार्यस्य सिद्धिं अंदूरवर्तिनी शीघ्रभाविनी विगणय विद्धि . यद् यस्मात्कारणात् कल्याणी मङ्गलमूर्तिः । बह्वादिभ्यश्च । इति डोष् । इयं धेनुः नानि कीर्तिते कथिते सति एव उपस्थिता ।। वन्यवृत्तिरिमा शश्वदात्मानुगमनेन गाम् । विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि ॥ ८८ ॥ वने भवं वन्यं कन्दमूलादिकं वृत्तिराहारो यस्य तथाभूतः [ वन्यवृत्तिः ] सन् । इमां गां शश्वत् सदा । आ प्रसादादविच्छेदेनेत्यर्थः । आत्मनस्तव कर्तुः अनुगमने- नानुसरणेन [ आत्मानुगमनेन ] । अभ्यसनेन अनुष्टातुरभ्यासेन विद्याम् इव । प्रसादयितुं प्रसन्नां कर्तु अर्हसि ॥ गवानुसरणप्रकारमाह- पस्थिताय प्रतिष्ठेथाः स्थितायां स्थितिमाचरेः। निषण्णायां निषीदास्यां पीताम्भसि पिबेरपः ॥ ८९ ॥ अस्यां नन्दिन्या प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः प्रयाहि । 'समवप्रविभ्यः स्थः इत्या. त्मनेपदम् । स्थितायां निवृत्तगतिकायां स्थितिम् आचरेः स्थितिं कुरु । तिष्ठत्यर्थः । निषण्णायां उपविष्टायां निषीद उपविश । विध्यर्थे लोद । पीतमम्भो यया तस्या पीताम्भसि सत्या अपः पिबेः पिब । १ कुड्यति जलं होमानिं वेति कुण्ड जलाधारः होमाधारो वा पात्रविशेषः । २ अत्र विरोधो नार्थः । तदुक-नत्सादयमभाव तदन्यत्व तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोध ननर्धाः पद प्रकीर्तिताः ॥३ सम्यगाराधनेन इ. पा.

·(२६) रघुवंशे .. वधूभक्तिमती चैनामर्चितामा तपोवनात् । प्रयता प्रातरन्तु सायं प्रत्युद्जेदपि ॥ ९० ॥ वधूः जाया च भक्तिमती प्रयता सती गन्धादिभिः अर्चिताम् एनां गां प्रातः आ तपोवनात् । आड् मर्यादायाम्। पदद्वयं चैतत् । अन्वेतु अनुगच्छतु । सायं अपि प्रत्युवजेत् प्रत्युद्गच्छेत् । विध्यर्थे लिड् ॥ इत्याप्रसादादस्यास्त्वं परिचर्यापरो भव । अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेव धुरि पुत्रिणाम् ॥ ९१ ॥ इति अनेन प्रकारेण त्वम् आ प्रसादात् प्रसादपर्यन्तम् । 'आडू मर्यादाभिविध्योः इत्यस्य वैभाषिकत्वादसमासत्वम् । अस्याः धेनोः परिचर्यापरः शुश्रूषापरः भव । ते तव अविघ्नं विघ्नस्याभावो अस्तु । ' अध्ययं विभक्ति-' इत्यादिनार्थाभावेऽव्ययीभावः । पितेव पुत्रिणां सत्पुत्रवताम् । प्रशंसायामिनिप्रत्ययः । धुरि अग्रे स्थेयाः तिष्ठेः । आशीरथे लिह। एलि टु' त्याकारस्यैकारादेशः । त्वत्सदृशो भवत्पुत्रोऽस्विति भावः ।। तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान्सपरिग्रहः । आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः ॥ ९२ ॥ देशकालज्ञः। देशोऽमिनिधिः कालोऽग्निहोत्रावसानसमयः । विदेशकालोत्प- त्रमार्ष ज्ञानम् व्याहतमिति जानन् । अत एव प्रीतिमान् शिष्यः अन्तेवासी राजा सपरिग्रहः सपत्नीकः । ' पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिशहाः । इत्यमरः । आनतः विनयनम्रः मन् । शासितुः गुरोः आदेशं आज्ञा तथेति प्रतिजग्राह स्वीचकार ॥ अथ प्रदोषे दोषज्ञः संवेशाय विशांपतिम् । मूनुः मूनृतवाक्स्रष्टुर्विससोदितैश्रियम् ॥९३ ॥ अथ प्रदोषे रात्रौ दोषज्ञः विद्वान् । विद्वन्विपश्चिदोषज्ञः' इत्यमरः । सूवृत- वाक् सत्यप्रियवाक् । ' प्रियं सत्यं च सूनृतम् ' इति हलायुधः । स्त्रषुः सूनुः ब्रह्म- पुत्रो मुनिः । अनेन प्रकृतकार्यनिर्वाहकत्वं सूचयनि । उदितश्रियं विशांपति मनुजे- श्वरम् । ' द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ' इत्यमरः । संवेशाय निद्रायै । ' स्यानिदा शयन स्वापः स्वप्नः सवेश इत्यपि ' इत्यमरः । विससर्ज भाज्ञापयामास ॥ सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः। कल्पविकल्पयामास वन्यामेवास्य संविधाम् ॥ ९४ ॥ कल्पवित् व्रतप्रयोगाभिज्ञो मुनिः । तपासिद्धौ सत्याभाप । तपसैव राज- योग्याहारसंपादनसामर्थ्य सत्यपीत्यर्थः । नियमापेक्षया तदाप्रभृत्येव व्रतचर्यापेक्षया । अस्य राज्ञः वन्यामेव । संविधीयतेऽनयेति संविधाम् । कुशादिशयनसामग्रीम् । 'आतश्वोपसर्गे' इति कप्रत्ययः । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति कर्माद्यर्थत्वम् । कल्पयामास संपादयामास ॥ १ प्रयाता, प्रयतां इ. पा. २ देशकालज्ञत्वेन गोरक्षणप्रवृत्तिकारणत्वं सूच्यते इति चारि- प्रवर्धन । ३ ऊर्जितभि. इ. पा. ४ प्रारब्धाः प्रकृटा वा दोषाः चौर्यादिभयानि यस्मिन् । :

·प्रथमः सर्गः। (२७) निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशाला- मध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः। तच्छिष्याध्ययननिवेदितावमानां संविष्टः कुशशयने निशां निनायं ॥ ९५ ॥ स राजा कुलपतिनो मुनिकुलेश्वरेग वसिष्ठेन निर्दिष्टां पर्णशालामध्यास्य अधिष्ठाय । तस्यामधिष्टानं कृत्वेत्यर्थः । ' अधिशीइ- इत्यादिनाधारम्य कर्मवम् । कमणि द्वितीया । प्रयतो नियतः परिग्रहः पत्नी द्वितीयो यस्येति [ प्रयतपरिग्रहद्वितीयः] स तथोक्तः । कुसानां श्यने [कुशशयने] संविष्टः सुमः मन् । तस्य वसिष्ठस्य शिष्याणा. मध्ययनेनापररात्रे वेदपाठेन निवेदितमवसानं गस्यास्ता [तच्छिष्याध्ययननिवेदिताव- सानां ] निशां निनाय गमयामास । अपररात्रेऽभ्ययन मनुः-निशान्ते न परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत् ।' इति । 'न चापररात्रमधीप्य पुन. स्वोत्' इति गौतमया प्रहार्दिी- वृत्तमेतत् । तदुक्तम्-'नौ नौ गत्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम् ' ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनायमूरिविरचितया सजीवनाममाम्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृती रघुवंशे महाकाव्य वसिष्ठाश्रमाभिगमनो नाम प्रथम सर्गः । . द्वितीयः सर्गः । आसासु राशीभवदगवल्लोभासेव दामीकृतदुग्धसिन्धुम् । मन्दस्मितैर्निन्दितशारदेन्दु वन्दऽरविन्दासनसुन्दर त्वाम् ॥ अथ प्रजानामधिपः प्रभाने जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय प्रीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुर्मुमोच ॥१॥ अथ निशानयनानन्तर यशोधनः प्रजानामधिपः प्रजेश्वरः प्रभात प्रातःकाल जायया सुदक्षिणया । प्रतिग्राहयित्र्या । प्रतिग्राहिते म्बीकारिने गन्धमात्ये यया सा जायाप्रतिप्राहितगन्धमाल्या ता तथोक्ताम् [ जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् ] । पीतं पानमस्यास्तीति पीतः । पीतवानित्यर्थः । ' अर्शआदिभ्योऽन् ' इत्यच्प्रत्ययः । 'पाता गावो भुक्ता ब्राह्मणाः' इति महाभाष्ये दर्शनात् । पीतः प्रतिबद्धो वत्सो यस्यास्ता [पीतप्रतिबद्धवत्सां ] ऋषेः धेनुं वनाय वनं गन्तुम् । ‘क्रियार्थोपपद-' इत्या- दिना चतुर्थी । मुमोच मुक्तवान् । जायापदसामर्थ्यात्सुदक्षिणायाः पुत्रजननयोग्यत्वमनु मंधेयम् । तथा हि श्रुतिः-' पतिर्जाया प्रविशति गर्भो भूत्वेह मातरम् । तस्या पुनर्नवो १ अंनेषीत् इ. पा. २ कुलस्य मुनिसमूहस्य पति । कुलपतिलक्षणं यथा-मुनीना दशसाहस्र योऽन्नदानादिपोषणात् । अध्यापयति विप्रर्षिरसी कुलपतिः स्मृत ।। इति । ३ हे अरविन्दासनमुन्दरि लक्ष्मि दिभु राशीभवन्ती अनवरतं समन्ततः प्रसरणात् संघीभवन्ती या अद्भवल्ल्याः भाः कान्ति तया एव धावल्यातिशयात् निर्जेत दुग्धसिन्धुः यया ताम् ' मन्दस्मिन इंसद्धासै निन्दित निरस्कृत शारदेन्दु बया एनाशी त्या वंदे । - ·(२८) रघुवंशे : भूत्वा दशमे मासि जायते । तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः।' इति । यशो- धन इत्यनेन पुत्रवत्ताकीर्तिलोभाद्राजानहें गोरक्षणे प्रत्त इति गम्यते। अस्मिन्सर्गे ,वृत्तमुप- जाति:--'अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ताः।' इति ॥ नस्याः खुरन्यासपवित्रामुमपासुलानां धुरि कीर्तनीया। माग मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थ स्मृतिरन्वगच्छत् ॥२॥ पासवो दोषा आसा सन्तीति पामुलाः स्वरिष्यः । 'स्वैरिणी पांसुला ' इत्यमरः । सिध्मादिभ्यश्च ' इति लच्प्रत्ययः । अपांसुलानां पतिव्रतानां धुरि अग्रे कीर्तनीया परिगणनीया मनुष्यश्वरधर्मपत्नी । खुरन्यासैः पवित्राः पासवो यस्य तं [ खुरन्यास पवित्रपांसुम् ] । 'रेणुद्वयोः स्त्रियां धूलि: पामुर्ना न द्वयो रजः ।' इत्यमरः । तस्याः धेनोः मार्गम् । स्मृतिः मन्वादिवाक्यं श्रुतेः वेदवाक्यस्य अर्थ आभिधेयं इव । अन्वग- च्छत् अनुसृतवती च । यथा स्मृतिः श्रुतिक्षुण्गमेवार्थमनुसरति तथा सापि गोखुरक्षुण्णमेव मार्गमनुससारेत्यर्थः । धर्मपत्नीत्यत्राश्वघासादिवत्तादयें षष्ठीसमासः प्रकृतिविकाराभावात् । पामुलपथप्रवृत्तावायपासुलानामिति विरोधौलंकारो ध्वन्यते ॥ निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्ता सौरभेयी सुरभिर्यशोभिः । पयोधरीभूतचतुःसमुद्री जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम् ॥३॥ दयालुः कारुणिकः :।' स्याद्दयालुः कारुणिकः' इत्यमरः । स्पृहिगृहि-' इत्यादि- नालुप्रत्ययः । यशोभिः सुरभिः मनोज्ञ. । 'सुरभिः स्यान्मनोऽपि 'सुरभिः स्यान्मनोऽपि ' इति विश्वः । राजा तो दयितां निवर्त्य सौरभेयी कामधेनुसुता नन्दिनीम् । धरन्तीति धरा । पचायच् । पयसां धराः पयाधराः स्तनाः । 'स्त्रीस्तनाब्दी पयोधरौ' इत्यमरः । योधराः पयोधराः संपद्यमानाः पयोधरीभूताः । अभूततद्भावे च्विः। 'कुगतिप्रादय इति समासः । पयोधरीभूताश्चत्वारः समुद्रा यस्यास्ता [ पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां ] 'अनेकमन्यपदार्थे ' इत्यनेकपदार्थग्रहणसामर्थ्यात्रिपदो बहुव्रीहिः । गोरूपधराम उनि इव जुगोप ररक्ष । भूरक्षणप्रयन्नेनेव ररक्षेति भावः । धेनुपक्षे पयसा दुग्धेनाधरीभूताश्चत्वारः समुद्रा यस्याः सा तथोक्ताम् । दुग्धतिरस्कृतसागरामिन्यर्थः ॥ बताय तेनानुचरेण धेनोन्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः । न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः॥४॥ व्रताय धेनोः अनुचरेण । न तु जीवनायेति भावः । तेन दिलीपेन शेषः भवशिष्टः अपि अनुयायिवर्गः अनुचरवर्गः । न्यषेधि निवर्तितः । शेषत्वं सुदक्षिणापेक्षया । कथं तात्मरक्षणमत आह-न चेति । तस्य दिलीपस्य शरीररक्षा च अन्यतः पुरुषान्तरात् न । कुतः । हि यस्मात्कारणात् मनोः । प्रसूयत इति प्रसूतिः संततिः स्ववीर्यगुप्ता स्ववीर्येणैव रक्षिता । न हि स्वनिर्वाहकस्य परापेक्षेति भावः ।। १ पति धर्मरतं पनी साध्वी शुश्रूषते तु या । नित्यं त्वनन्यहृदया धर्मपत्नीनु नां विदु ।। २ धर्माय पत्नी इति वक्रव्येपि धर्मस्य पनी इति तावर्य षष्ठीसमासः अश्वम्य घाम इतिवत् । ३पांसुलमार्ग- मनुसरन्ती अपि कथं पांमुस्पर्शरहितानां धुरि कीननीया इति आपानत [ न तु अर्थावबोधानन्तरं । विरोधः। तनात्र विरोधाभासः अलंकारः । अप. .

·द्वितीयः सर्गः। (२९) आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानां कण्डूयनैर्देशनिवारणैश्च । अव्याहतैः स्वैरगतैः स तस्याः सम्राट् समाराधनतत्परोऽभूत् ।। ५॥ सम्राट मण्डलेश्वरः । 'येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्यश्वरश्च यः । शास्ति यवाझया राक्षः स सम्राट् ' इत्यमरः । स राजा । आस्वावद्भिः रसवद्भिः । स्वादयुकै रित्यर्थः । तृणानां कवलैः प्रासः । प्रासस्तु कवलार्थकः' इत्यमरः । कण्डूयनैः खर्जनः । दंशानां वनमक्षिकाणां निवारणैः [वंशनिवारणैः] । 'दंशस्तु वनमक्षिका' इत्यमरः । अव्याहतैः अप्रतिहतैः स्वैरगतैः स्वच्छन्दगमनैः च । तस्याः धेन्वाः समाराधनतत्परः शुश्रूषासक्तः अभूत् । तदेव परं प्रधानं यस्येति तत्परः । 'तत्परौ प्रसितासक्ती' इत्यमरः॥ स्थितः स्थितामुञ्चलितः प्रयाता निषेदुषीमासनबन्धधीरः । जलाभिलाषी जलमाददानां छायव तो भूपतिरन्वगच्छत् ॥ ६ ॥ भूपतिः तां गां स्थितां सती स्थितः सन् । स्थितिरूविस्थानम् । प्रयाता प्रस्थितां उच्चलितः प्रस्थितः । निषेदुषीं निषण्णाम् । उपविष्टामित्यर्थः । 'भाषायां सद. वसश्रुवः' इति वसुप्रत्ययः । 'उगितश्च' इति डोप् । आसनबन्ध उपवेशने धीरः स्थितः [ आसनवन्धधीरः] । उपविष्टः सन्निन्यर्थः । जलम् आवदानां पिबन्ती जलाभिलाषी । पिबनित्यर्थः । इत्थं छाया इव अन्वंगच्छत् अनुसृतवान् ॥ स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मी तेजोविशेषानुमितां दधानः । आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः ॥७॥ न्यस्तानि परिहतानि चिह्नानि छत्रचामरादीनि यस्यास्तां तथाभूतां [न्यस्तचिह्नाम् ] अपि तेजोविशेषेण प्रभावतिशयेनानुमिता [ तेजोविशेषानुमितां ] सर्वथा राजेवायं भवे. दित्यूहितां राजलक्ष्मी दधानः स राजा । अनाविष्कृतदानराजिः बहिर- प्रकटितमदरेखः । अन्तर्गता मदावस्था यस्य सः अन्तर्मदावस्थः । तथाभूतः द्विपेन्द्रः इव आसीत् ।। लतापतानोथितैः स केऔरधिज्यधन्वा विचचार दावम् । रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोर्वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्ट सत्त्वान् ॥ ८॥ लताना वल्लीनां प्रतानः कुटिलतन्तुभिरुद्रथिता उन्नमय्य प्रथिता ये केशास्तैः [लता- प्रतानोद्ग्रथितैः केशः] उपलक्षितः । ' इत्यभूतलक्षणे' इति तृतीया । स राजा । अधिज्यमारोपितमौकि धनुर्यस्य सः आधिज्यधन्वा सन् । 'धनुषश्च' इत्यडादेशः मुनिहोमधेनोः रक्षापदेशात् रक्षणव्याजात् । वन्यान् वने भवान् दुष्टसत्त्वान् दुष्टजन्तून् । 'द्रव्यासुव्यवसायषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु ।' इत्यमरः । विनेष्यन् शिक्षयिष्यन् इव । दावं वनम् । 'वने च वनवह्रौ च दवो दाव इहेष्यते।' इति यादवः । विचचार। वने चचारेत्यर्थः। 'देशकालाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम् ' इति दावस्य कर्मत्वम् ॥ १ अव्याहतस्वैरगतैः इति वल्लभचारित्रवर्धनौ पठतः । २ छाया इति भूपतरुपमानं न भिन्नलिङ्ग- त्वदोपदुटम् । 'न लिङ्गवचनै भिन्न न हीनाधिकतापि वा।' इति दण्डिवचनात् । ३ अत्रान्त- मंदत्वाइद्रजातीयो गज इट. । तदाह वल्लभ भद्रो मन्दो मृगश्चेति संकीर्णश्चेति जातयः। चतलः करिणां तासां भद्रोऽन्तर्मद एव यः ॥' इति । ५ अत्र क्रियोत्यक्षा ।

·(३०) रघुवंशे 'विसृट-' इत्यादिभिः षड्भिः लोकस्तस्य महामहिमतया द्रुमादयोऽपि राजोपचार चरित्याह- विस्एपार्थानुचरस्य नस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य । उदीरयामासुरिवोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विगः ॥ ९॥ विष्टाः पाश्वानुचराः पार्श्ववर्निनो जना येन तस्य [विसृष्टपार्वानुचरस्य ] पाशभृता बणन समस्य तुल्यस्य । 'प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः । अनुभावोऽनेन मूचितः । तस्य राज्ञः पार्श्वयोमाः [ पार्श्वद्रुमाः ] | उन्मदानां उत्कटमदाना वयसां खगानाम । 'बगवाच्यादिनार्वयः । इत्यमरः । विरावैः शब्दैः । आलोकस्य शब्दं वाचक- मालोकयति शब्दम [ आलोकशब्दम् ] । जयशब्दमित्यर्थः । आलोको जयशः म्यात इति विश्वः । उदारयामासुरिव अवदानव । इत्युत्प्रेक्षा ॥ मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखामं तमय॑मारादभिवर्तमानम् । अवाकिग्न्बाल लताः प्रमूनैराचारलाजरिव पौरकन्याः॥१०॥ मरुत्वयुक्ताः वायुना प्रेरिना: बाललताः [च] आरात् समीपे अभिवर्तमानम् । आराद दूरममापयोः' इत्यमरः । मस्ती वायाः सखा महत्सखोऽग्निः । स इवाभातीति तं मरुत्सखाभम् । ' आतचोपसर्ग ' इति कप्रत्ययः । अय॑ पूज्यं तं दिलीपं प्रसूनैः पुष्पैः । पीरकन्याः पौराश्च ताः कन्या आचाराधैर्लाजैः आचारलाः इव । अवाकि- रन् । तस्ये परि निक्षिप्तवत्य इ-गर्थः । सखा दिसखायमागतमुपचरतीति भावः ॥ धनु नोऽप्यस्य दयाभावमाख्य रख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कः। विलोकयन्यो वपुरापुरक्षणां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः ॥ ११ ॥ धनुर्भूतः अपि अस्य राज्ञः । एतेन भयसंभावना दर्शिता । तथापि विशङ्कः निर्भाक: अन्तःकरणः । कर्तृभिः । दयया कृपारसनार्दा भावोऽभित्रायो यस्य तत् दयाई- भावं तद आरख्यातम् । दयादभावमेतदिल्याख्यानमित्यर्थः । भावः सत्त्वस्वभावाभिप्राय- चंष्टात्मजन्म इत्यमरः । तथाविधं वपुः विलोकयन्त्यः हरिण्यः अक्षणां प्रकामविस्तारम्य अत्यन्तविशालतायाः फलं प्रकामविस्तारफलम् ] आपुः। 'विमलं कलुपीभवच चेतः कथयत्येव हितैषिणं रिपुं च। इति न्यायन स्वान्तःकरणवृत्तिप्रामाण्यादेव विश्रब्धं दद-रित्यर्थः ।। म कीचकैर्मारुतपूर्णरन्ध्रः कूजद्भिरापादितवंशकृत्यम् । शुश्राव कुञ्जपु यशः म्वमुच्चैरुद्गीयमानं वनदेवताभिः ।। १२ ॥ म दिलप: मारुतपूर्णरन्धैः अत एव कूजद्भिः स्वनाद्रः । कीचकै वेण. विशेषः । वंशवः कीच कास्तं स्युये स्वनन्यनिलाइताः । ' इन्यमरः । वंशः मुषिरवाद्य- विन। 'बंगादि तु मुषिरम् इत्यमरः । आपादितं सपादितं वशस्य कृत्यं कार्य - १ सालोकरय दर्शनरय शब्दः आलोकशब्दस्तम । जय जावयाद्यालोकशन्ट।। जय जय महारान प्रभा स्वामिन् पारमवधार्यतामन्यालोकशद. । इति पदभः । चाललतानां प्रफुल्लत्या- दपायपदयात्र प्रश्लवनश्रीभिः स्वल्पयघरकाभिः पौरकन्याभिः सा-यम । पुष्पाणां लाजानां न नभ्रयामागलिकत्वाच्चान्यान्यसादृश्यम । लाजवां बयोवृद्राभिरपि कियते । चतर्थसर्ग २७ को टटव्यः।

·द्वितीयः सर्गः। (३१) यस्मिन्कर्मणि तत्तथा [आपादितवंशकृत्यम् ]। कुशेषु लतागृहेषु । 'निकुञ्जकुजी वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे । ' इत्यमरः । वनदेवताभिः उच्चैः उदीयमानं उच्चैर्गीयमानं स्वं यशः शुश्राव श्रुतवान् ॥ पृक्तस्तुषारैर्गिरिनिर्झराणामनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी। तमातपक्लान्तमनातपत्रमाचारपूतं पवनः सिषे ॥ १३ ॥ गिरिष निर्झराणा [गिरिनिर्झराणां] वारिप्रवाहाणाम् । वारिप्रवाहो निझरो झरः' इत्यमरः । तुषारैः सीकरैः । 'तुषारौ हिमसीकरौ' इति शाश्वतः। पृक्तः संपृक्तः । [अनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी ) अनोकहोना वृक्षाणामाकम्पितानीषत्काम्पितानि पुष्पाणि तेषां यो गन्धः सोऽस्यास्तीत्याकम्मितपुष्पगन्धी । ईषत्कम्पितपुष्पगन्धवान् । एव शीतो मन्दः सुरभिः पवनः वायुः अनातपत्रं व्रतार्थे परिहतच्छत्रम् । अत एव आतपक्कान्तं आचारेण पूत [ आचारपूतं ] शुद्धं तं नृपं सिषेवे । आचारपूतत्वात्स राजा जगत्तावनस्यापि सेव्य आसादेति भावः ।। शशाम दृष्टयाऽपि विना दवाग्निरासीद्विशेषा फलपुष्पवृद्धिः । 'ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बवाधे तस्मिन्वनं गोप्तरि गाहमाने ॥ १४ ॥ गोप्तरि तस्मिन् राज्ञि वनं गाहमाने प्रविशति सति वृष्ट्या विना अपि। दवामिः वनाग्निः । 'दवदावी वनानले' इति हैमः। शशाम। फलानों पुष्पाणां च वृद्धिः [फलपुष्पवृद्धिः। विशेष्यत इति विशेषा अतिशयिता आसीत् । कर्मार्थ घञ्प्रत्ययः । सत्त्येषु जन्तुषु मध्ये । 'यतश्च निर्धारणम्' इति सप्तमी। अधिकः प्रबलो व्याघ्रादिः ऊनं दुर्बलं हरिणादिकं न बबाधं ॥ संचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्व धेनुः ॥१५॥ पलवस्य रागो वर्णः पल्लवरागः । 'रागोऽनुरक्तो गत्सय क्लेशादौ लोहितादिषु ।' इति शाश्वतः । स इव ताम्रा पल्लवरागताना पतङ्गस्य सूर्यस्य प्रभा कान्तिः। 'पतनः पक्षिसूर्ययोः' इति शाश्वतः । मुनेर्धनुश्च । दिगन्तराणि दिशामवकाशान् । 'अन्तरमव- काशावधिपरिधानान्तधिभेदतादथ्ये।' इत्यमरः । संचारेण पूतानि शुद्धानि [संचार- पूतानि ] कृत्वा दिनान्ते सायंकाले निलयाय अस्तमयाय । धनु रक्ष आलयाय च गन्तुं प्रचक्रमे॥ १ गान्धारग्रामण गायमानमित्यर्थः । तदुक्त नारदेन-इजमध्यमनामानी प्रामा गायन्ति मानव। . । न तु गान्धारनामानं सलवा दवयोनिभिः ॥ इति । अनुरअकवाद्य बिना गीतं न मनोरममि युकमापादिनदयामति । अव भरत:-गाता यं यं स्वरं गन्छेनं तं वंशन तानयेत् । इति। अनुरूपशोक. कुमारमंभव-यः प्रत्यर्क करनाभागान्दरीमन्वोत्थेन समीरणेन । उद्गा- म्यतामिच्छति किनगां नानपदायित्वनियोग तुम ॥ इति । २ अनमः शकटम्य गति हन्ति इति अनाकद्दः । न्टयापि सोचार : ' इति चारित्रवर्धनः । चायाग्नुरूपं मगनं मारसनत्र-भागीरथीनिरिकिराणां घोटा मरः काम्पतदेवदारुः । यद्वायरन्विटमृगैः किरानैरासेप्यंत भिन्नशिखणियोः हारे। ३ गत्यकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यों चटायामन- वान' इति बनी। ..

·(३२) रघुवंशे . . . तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थामन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः। बभौ च सा तेन सतां मतेन श्रद्धव साक्षाद्विधिनोपपमा ॥१६॥ मध्यमलोकपालः भूपालः । देवतापित्रतिथीनां क्रिया यागधाबहानानि ता ए- वार्थः प्रयोजनं यस्याः ता [ देवतापित्रतिथिकियार्थाम् ] तां धेनुं अन्वग् अनुपदं ययौ । 'अन्वगन्धक्षमनुगेऽनुपदं क्लोषमव्ययम् ।' इत्यमरः । सतां मतेन सद्भिर्मान्येन । 'गतिबुद्धि-' इत्यादिना वर्तमाने क्तः । तस्य च वर्तमाने ' इति षष्ठी । तन राज्ञा उपपना युक्ता साधेनुः । सता मतेन विधिना अनुष्ठानेनोपपना साक्षात् प्रत्यक्षा श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः इव बभौ च ॥ स पल्बलोत्तीर्णवराहयूथान्यावासक्षोन्मुखबर्हिणानि । ययौ मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् ॥१७॥ स राजा । पल्वलेभ्योऽल्पजलाशयेभ्य उतीर्णानि निर्गतानि वाहाणां यूथानि कुलानि येषु तानि [ पल्वलोत्तीर्णवराहयूथानि] । बर्हाण्येषां सन्तीति बर्हिणा मयूराः । 'मयूरो बहिणी बही' इत्यमरः । 'फलबर्हाभ्यामिनप्रत्ययो' वकव्यः । आवास- •वृक्षाणामुन्मुखा बर्हिणा येषु, तानि [ आवासवृक्षोन्मुखबहिणानि ] । श्यामायमा- नानि वराहबहिणादिमलिनिनो अश्यामानि श्यामानि भवन्तीति श्यामायमानानि । 'लोहितादिडाग्भ्यः क्यष् ' इति क्यष्प्रत्ययः । ' वा क्यषः ' इत्यात्मनेपदे शानच् । मृ- गैरध्यामिता अधिष्ठिताः शादला येषु तानि [मृगाध्यासितशाद्वलानि]। शादाः शष्पा- ज्येषु देशेषु सन्तीति शावलाः शष्पश्यामदेशाः । शादुल: शादहरिते' इत्यमरः । 'शादः कर्दमशष्पयोः' इति विश्वः । 'नडशादाड्डुलच्' इति डुलन्प्रत्ययः । वनानि पश्यन्ययो॥ आपीनभारोद्वहनप्रयत्नादृष्टिगुरुत्वाद्वपुषो नरेन्द्रः । उभावलंचक्रतुरश्चिताभ्यो तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम् ॥ १८ ॥ गृष्टिः सकृत्प्रसूता गौः । गृष्टिः सकृत्प्रसूना गौः' इति हलायुधः । नरेन्द्रः च उभौ यथाक्रमम् । आपीनमूधः । 'ऊधस्तु क्लीबमापीनम् ' इत्यमरः । आपीनस्य भारोद्वहने प्रयत्नात्प्रयासात् [ औपीनभारोद्वहनप्रयत्नात् ] । वपुषः गुरुत्वादू आधिक्याच्च । अश्चिताभ्यां चाम्या गताभ्यां गमना-या तपावनादावृत्तः पन्थास्तं तपोवना- वृत्रित्तिपथम् । 'ऋम्पू:-' इत्यादिना समासान्तोऽप्रत्ययः । अलंचकतुः भूषितवन्तौ ॥ वसिष्ठधनोग्नुयायिनं तमावर्तमानं वनिता वनान्तात् । पपो निमेषालसपक्षमपतिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ।। १९ ॥ १ तदुक्तं याज्ञवल्क्येन-श्रदाविधिसमायुक्तं कर्म यन्क्रियते नृभिः । सुविशुद्धेन मावेन तदा- नन्त्याय कल्पते। विधिहीनं भवेद् दुष्टं कृतमश्रद्धा च यत् । तद्वरन्त्यमरास्तस्य मूढस्य दुष्क्रि- यात्मनः ।। इति । २ मंध्यारागस्य पाटलिना किचिद्धसरालोकानि वनानि बराहादीना नीलिम्ना श्यामीभूनानीति सृष्टतमेव टीकाकृता । अत्र नेशनमसावृतत्वादनाना झ्यामत्यमिति कचिमन्यन्त तन्न साधु । धनो. संध्यावसानामागेवारण्यान्नियनेः । कविवर्णनात्तथा चमत्कृते- ३ आपीनन्य विशालत्वमुक्तमेव प्राक् पयोधरीभूतचतुःसमुद्राम' 'भुवं कोष्णेन कुण्डंाधी 'इत्यादिना । राज्ञा वपुषो गुरुत्वं चोक्त 'व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः' इत्यत्र । रभावाचा - ·द्वितीयः सर्गः। (३३) वसिष्ठधेनोः अनुयायिनं अनुचरं वनान्ता आवर्तमानं प्रत्यागतं तं दिलीप वनिता सुदक्षिणा निमेषेवलसा मन्दा पक्ष्मणां पतिर्यस्याः सा [निमेषालसपक्ष्मपतिः । निनिमेषा सतीत्यर्थः । लोचनाभ्याम् । करणाभ्याम् । उपोषिताभ्याम् इव । उप. वासो भोजननिवृत्तिः । तद्भयामिव । वसतेः कतार कः । पपौ । यथोपोषितोऽति- तृष्णया जलमधिकं पिबति तद्वदतितृष्णयाऽधिकं व्यलोकयदित्यर्थः ॥ पुरस्कृता वर्त्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्ता पार्थिवधर्मपल्या। तदन्तरे सा विरराज धनुर्दिनक्षपामध्यगतेव संध्या ॥ २० ॥ वर्त्मनि पार्थिवेन पृथिव्या ईश्वरण । 'तस्येश्वरः' इत्यप्रत्ययः । पुरस्कृता अप्रतः कृता । धर्मस्य पत्नी । धर्मार्थपत्नीत्यर्थः । अश्वघासादिवत्सादयें पष्ठीसमासः । पार्थिवस्य धर्मपत्न्या [ पार्थिवधर्मपत्न्या] प्रत्युत्ता मा धेनुः तदन्तरे तयोःपत्योमध्ये। दिनक्षपयोदिनरात्र्योर्मध्यगता [दिनक्षपामध्यगता] संध्या इव विरराज ॥ प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनी ता सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता । प्रणम्य चानचे विशालमस्याः शृङ्गान्तरं द्वारमिवार्थसिद्धेः ॥२१॥ अक्षताना पात्रेण सह वर्तते इति साक्षतपात्री हस्तौ यस्याः सा [ साक्षतपात्रहस्ता] सुदक्षिणा पयस्विनी प्रशस्तक्षीरां तां धेनुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च अस्याः धेन्वाः विशालं शूझान्तरं शममध्यम् । अर्थसिद्धेः कार्यसिद्धेः द्वारं प्रवेशमार्गम् इव । आनन अर्चयामास । अर्चतेीवादिकालिट् ।। वत्सोत्सुकाऽपि स्तिमिता सपर्या प्रत्यग्रहीत्सेति ननन्दतुस्तौ। भक्त्योपपन्नेषु हि तद्विधानां प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि ॥ २२ ॥ सा धेनुः वत्सोत्सुका अपि वत्सं उत्कण्ठितापि स्तिमिता निचला सती सपर्या पूजा प्रत्यग्रहीत् इति हेतोः तौ दंपती ननन्दतः । पूजास्वीकारस्यानन्दहेतुत्वमाह-भ. क्त्येति । पूज्येष्वनुरागो भक्तिः । तया [ भक्त्या ] उपपनेषु युक्तेषु विषये तद्विधानाम् । तस्या धेन्वा विधेव विधा प्रकारो येषां तेषाम् । महतामित्यर्थः । प्रसा- दस्य चिह्नानि लिङ्गानि [प्रसादचिह्नानि] पूजास्वीकारादीनि पुरःफलानि पुरोगतानि प्रत्यासन्नानि फलानि येषां तानि हि । अविलम्बितफलसूचकलिङ्गदर्शनादानन्दो युज्यत इत्यर्थः॥ गुरोः सदारस्य निपीडय पादौ समाप्य सांध्यं च विधि दिलीपः । दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीं भेजे भुनोच्छिन्नरिपुर्निषण्णाम् ॥ २३ ॥ भुजोच्छिन्नरिपुः दिलीपः सदारस्य दारैररुन्धत्या सह वर्तमानस्य गुरोः उभ- यारपीत्यर्थः । 'भाया जायाय 'भूम्नि दाराः इत्यमरः । पादौ निपीड्य अभिवन्ध १ अतिवृष्णया सादरं ददर्श। सनष्णमालोकनं पानमुच्यने । उत्प्रेक्षालंकारः। २ लोहित- स्वाद्धता. संध्यासाम्यम् । क्षपात्र चन्द्रालोकरमणीया प्राह्या । दिनक्षपासाप्याद्राज्ञःप्रभावज- नेजसोमबलत्वं राया अतिस्निाधमधुरत्वं वनितम् । 'ममासे लिङ्गभेदाप्रतीदिनशब्दस्य नोपमाइशेषः । यदाह--इष्टः पुन्नपुंसकयोः प्रायेण। इति चा०. ३ आत्ममिड इ. दिनकरः पटति। ४ 'प्रसिनोत्सुकाभ्यां तृतीया'च इति सप्तमी तृतीया च स्यात् । .

·(३४) रघुवंशे . सांध्यं संध्यायां विहितं विधिं अनुष्ठानं च समाप्य । दोहावसान निषण्णां आर्सना दोग्धीं दोहनशीलाम् । 'तृन्' इति तृन्प्रत्ययः । धेनुं एव भेजे पुनः सेवि- तवान् । दोग्ध्रीमिति निरुपपदप्रयोगात्कामधेनुत्वं गम्यते॥ तामन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपामन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः । क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् ॥ २४ ॥ गोप्ता रक्षकः गृहिणीसहायः पत्नीद्वितीयः सन् । उभावपीत्यर्थः । [ अन्तिक- न्यस्तबलिप्रदीपाम् ] अन्तिके न्यस्ता बलयः प्रदीपाश्च यस्यास्ता तथोक्ता तां पूर्वोका निषण्णां धनुम् अन्वास्य अनुपविश्य क्रमेण सुप्तामनु अनन्तरं संविवेश मुवाप । प्रातः सुप्तोत्थिताम् अनूदतिष्ठद उत्थितवान् । अत्रानुशब्देन धेनुराजव्यापारयोः पौर्वापर्यमुच्यते । क्रमशब्देन धेनुव्यापाराणामेव । इत्यपौनरुक्त्यम् । 'कर्मप्रवचनीययुक्ते- इति द्वितीया । इत्थं व्रतं धारयतः प्रजार्थं समं महिष्या महनीयकीर्तेः । सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य ॥२५॥ इत्थम् अनेन प्रकारेग प्रजार्थ संतानाय महिण्या समम् अभिषिक्तपल्या सह । कृताभिषेका महिषा' इत्यमरः । व्रतं धारयतः । महनीया पूज्या कीर्तिर्यस्य तस्य । [महनीयकीतः ] दीनानामुद्धरणं दैन्यविमोचनम् । तत्रोचितस्य परिचितस्य [ दीनो- द्धरणोचितस्य ] तस्य नृपस्य । त्रय गुणा आवृत्तयो येषा तानि त्रिगुणानि त्रिरायत्तान सप्त दिनानि एकविंशतिर्दिनानि व्यतीयुः।। अन्येदुरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोमधेनुः । गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश ॥२६॥ अन्येयुः अन्यस्मिन्दिने द्वाविशे दिने । 'सद्यः परुत्परारि-' इत्यादिना निपातना- दव्ययम् । अद्यात्राथथ पूर्वेऽह्रोत्यादौ पूर्वोत्तरापरात् । तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेयुरादयः' इत्यमरः । मुनिहोमधेनुः आत्मानुचरस्य भावम् अभिप्रायं दृढभक्तिभावम् भ वाऽभिप्राय आशयः' इात यादवः । जिज्ञासमाना ज्ञातुमिच्छन्ती। ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः' इत्यात्मनेपदे शानच् । प्रपतत्यस्मिन्निति प्रपातः पतनप्रदेशः । गङ्गायाः प्रपातस्तस्यान्ते समीपे विरूढानि जातानि शष्पाणि बालतृणानि यस्मिंस्तत् (गङ्गाप्रपातान्तविरूदशष्पम् । 'शष्पं बालतृणं घासः' इत्यमरः । गौरीगुरोः पार्वतीपितुः गह्वरं गुहाम आविवेश ॥ सा दुष्पवर्षा मनसाऽपि हिौरित्यदिशोभाप्रहितेक्षणेन । अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष ॥ २७ ॥ सा धेनुः हिंः व्याघ्रादिभिः मनसापि दुष्पवर्षा दुर्धर्षा इति हतोरदिशोभायां प्रतिक्षणेन दत्तदृष्टिना [ अद्रिशांभाप्रतिक्षणेन ] नृपेण अलक्षितम- १ सन्नन्तस्य जाधातारात्मनेपदित्वात् शानन् । गौरीगुगहिमाचलस्य । २ दुःखेन प्रयायते इति दुष्प्रधर्षा । कर्मणि विठ । सिंहः-हिनम्ति मारयतीति पृषोदरादित्वात्सिद्धम् । हिंसेवर्ण- विपर्ययः । तदृक्तम्-'सिंहा वर्णविपर्ययात्' । किल-अलीफार्थेन किलशब्देन सिंहाकमणं माया- मात्रमिति मूचिता।

·द्वितीयः सर्गः। (३५) . . भ्युत्पतनमाभिमुख्यनोत्पतनं यस्य स [अलक्षिताभ्युत्पतनः] सिंहः तां धेनुं प्रसव हठात् । 'प्रसह्य तु हठार्थकम् ' इत्यमरः । चकर्ष । किल इत्यलोके ॥ नदीयमाक्रन्दितमातसाधोगुहानिबद्धपतिशब्ददीर्घम् । रश्मिष्विवादाय नगेन्द्रसक्तां निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिम् ॥ २८ ॥ गुहानिबद्धन प्रतिशब्देन प्रतिध्वनिना दीर्घम, [गुहानिबद्धप्रतिशब्ददीर्घम् ] तस्या इदं तदीयम् । आकन्दितम् आर्तघोपणम् । आतेष्वापन्नेषु साधोहितकारिणः [ आर्त- साधोः ] नृपस्य नगेन्द्रसक्तां दृष्टिम् । रश्मिषु प्रग्रहेषु । 'किरणप्रग्रही रश्मा' इत्यमरः । आदाय इव गृहीत्वेव । निवर्तयामास । स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श । अधित्यकायामिव धातुमय्यां लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम् ॥ २९ ॥ धनुर्धरः स नृपः पाटलायां रक्तवर्णायां गवि तस्थिवांसं स्थितम् । कमुश्च , दति क्कमुप्रत्ययः । केसरिणं मिदम् । सानुमतः अंद्रः धातागरिकस्य विकारो धातुमयी तस्याम् [धातुमय्यां] अधित्यकायां ऊर्श्वभूमौ । उपत्यकानेरासना भूमिरू श्रमधित्यका इत्यमरः । ' उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारूटयोः' इति त्यकन्प्रत्ययः । प्रफुल्ला विकसितस्तम् [ प्रफुल्लम् ] । ' फुल्ल विकमने ' इति धानोः पचाद्यच । प्रफुल्तम्' इति तकारपाटे 'त्रिफला विशरणे ' इति धातोः कर्तरि क्तः । ' उत्परस्यानः । इत्युकारादेशः । लोधान्य दमम् [ लोधदुमम् ] इव ददर्श ॥ ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगापी वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः । जाताभिषङ्गो नृपतिर्निषङ्गादुद्धर्तुमैच्छत्प्रसभोद्धृतारिः ॥ ३० ॥ ततः सिंहदर्शनानन्तरं मृगेन्द्रगामी सिंहगामी । शरणं रक्षणम् । 'शरणं गृहरक्षित्रोः इत्यमरः । 'शरणं रक्षणे गृहे ' इति यादवः । शरणे साधु शरण्यः। तत्र साधुः इति यत्प्रत्ययः । प्रसभेन बलात्कारेणोद्धृता अरयो येन सः [प्रसभोद्धृतारिः] नृपतिः राजा जाताभिषङ्गः जातपराभवः सन् । 'आभषङ्गः पराभवः ' इत्यमरः । वध्यस्य वधार्हस्य । दण्डादिभ्यो यः' इति यप्रत्ययः । मृगेन्द्रस्य वधाय निषङ्गात् तूणीरान् । 'नूगा. पासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधियोः।' इत्यमरः । शरम उद्धर्तुम् ऐच्छत ॥ वामेतरस्तस्य करः प्रहर्तुनखप्रभाभूषितकङ्कपत्रे । सक्ताङ्गुलिः सायकपुर एव चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे ॥ ३१ ॥ प्रहर्तुः तस्य वामेतरः दक्षिगः करः । नवप्रभाभिभूषितानि विच्छुरितानि कङ्कम्य पक्षिविशेषस्य पत्राणि यस्य तस्मिन् [ नखप्रभाभूषितकङ्कपत्रे ।। कङ्कः १ अत्र करणस्यैवाधिकरणविवक्षायां सप्तमी । यथोक्तम्-'व्यावदाने चतुर्थी स्यादर्शने कथ- नेऽपि च । आदाय करणे योगे सप्तमी कैश्चिदुच्यते ॥' इति सु.। २ धातुमय्याम्-इत्यत्र प्राचुर्यार्थे मयद । हिमाद्रिशिवराणां धातुमय-व वर्णिनं कुमारसंभव- याप्सरोषिभ्रममण्डनानां संपादयित्री शिखरबिभर्ति । बलाहकच्छेदविभनगगामकालसंध्यामिय धातुमत्ताम् ॥ इति फेसरिपदेन प्रफुल्लत्वात्सायामिनि चा० दि०।३गेन्द्रवदन्नं शीलमस्य । ..

·(३६) रघुवंशे पक्षिविशेषे स्याद्गुप्ता कारे युधिष्ठिरे । ' इति विश्वः । 'कास्तु कर्कटः' इति यादवः । सायकस्य पुझे [सायकपुड़ ] कर्तर्याख्ये मूलप्रदेशे एव । 'कर्तरी पुढे' इति यादवः। सक्ताङ्गुलिः सन् । चित्रार्पितारम्भः चित्रलिखितशरोद्धरणोद्योगः इव । अवतस्थे॥ बाहुमतिष्टम्भविद्धमन्युरभ्यर्णमागस्कृतमस्पृशद्भिः । राजा स्वतेजोभिरदातान्त गीव मन्त्रौषधिरुद्धवीर्यः ॥ ३२ ॥ [ बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युः ] बाहोः प्रतिष्टम्भेन प्रतिबन्धेन । ' प्रतिबन्धः प्रति- म्भः ' इत्यमरः । विद्धमन्युः प्रवृद्धरोषः राजा [ मन्त्रौषधिरुद्धवीर्यः ] मन्त्रौष- विभ्यां रुद्धवीर्यः प्रतिबद्धशक्तिः भोगी सर्पः इव । 'भोगी राजभुजंगयोः' इति शाश्वतः । अभ्यर्णम् अन्तिकम् । ' उपकण्ठान्तिकाभ्याभ्यग्रा अप्यभितोऽव्ययम् ।' इत्यमरः । आगस्कृतम् अपराधकारिणम् अस्पृशद्भिः स्वतेजोभिः अन्तः अदात । 'अधि- क्षेपाचसहन तेजः प्राणात्ययेष्वपि । ' इति यादवः ॥ तमार्यगृखं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् । विस्माययन्विस्मितमात्मवृत्तौ सिंहोरुसत्त्वं निजगाद सिंहः॥ ३३॥ निगृहीता पीडिता धेनुयेन स [निगृहीतधेनुः ] सिंहः । [ आर्यगृह्यं ] आर्याणां सतां गृह्यं पक्ष्यम् । ' पदास्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च । इति क्यप् । मनुवंशस्य कंतुं चिह्न केतुबद्वयावर्तकम् [ मनुवंशकेतुम् ] । सिंह इवोल्सत्त्वो महाबलस्तम् [सिंहोरु- सत्त्वम् ] [आत्मवृत्तौ आत्मनो वृत्तौ बाहुस्तम्भरूपे व्यापारेऽभूतपूर्ववाद विस्मितम्। कर्तरि क्तः । तं दिली। मनुष्यवाचा करणेन पुनः विस्माययन् विस्मय- माश्चर्य प्रापयन् निजगाद । 'स्मि ईपद्धसने ' इति धाताणिचि वृद्धावायादेशे शतृ- प्रत्यये च सति विस्माययनिति रूपं सिद्धम् । 'विस्मापयन् ' इति पाठ पुगागममात्रं वक्तव्यम् । तच 'नित्यं स्मयतेः ' इति हेतुभयविवक्षायामेवेति ' भीस्म्याहतुभय' इत्या- त्मनेपदे विस्मापयमान इति स्यात् । तस्मान्मनुष्यवाचा विस्माययनिति रूपं सिद्धम् । करणविवक्षायां न कश्चिद्दोषः॥ अलं महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तमप्पस्त्रमितो वृथा स्यात् । न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोचये मूर्छति मारुतस्य ॥ ३४ ॥ हे महीपाल तव श्रमेण अलम् । साध्याभावान्टमो न कर्तव्य इत्यर्थः । अत्र गम्यमानसाधनक्रियापेक्षया श्रमस्य करणत्वात्तृतीया । उक्तं च न्यासोयोते--' न केवलं धूयमाव किया निमित्तं करणभावस्य । अपि तर्हि गम्यमानापि' इति । अलं भूषणपर्याप्ति १ अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत । प्राणत्यागेऽयसहनं तनेजः समुदाहतम् ॥ इति भरतश्च । २ आर्यगृह्यम्-आर्ययते स्वाश्रयत्वेन सेव्यते इत्यार्यगृद्यस्तम् । साधुपक्षाश्रितमित्यर्थः । आर्यलक्षणं यथा-कर्तव्यमाचरन्कार्यमकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे म तु आर्य इति स्मृतः ॥ इति । विस्माययन्-इत्यत्र ‘विस्मापयन् इति दिनकराइयः पठन्ति । किं त्वयं पाटो ज्याकरणदोषदुष्टत्वाद्धेयः । तथा हि । यत्र हेतुत एव (न तु कर्तृनः) भयस्य विस्मयस्य चोत्पत्तिस्तत्र णिजन्तयोः भीस्मिधात्वोः परम्मैपढ़मेत्र स्यास्मिधाताः पुगागमन न स्यात् । अत्र तु हेतुत एव विस्मयस्य विवभिनवान्युगागमाप्राप्तर्षिग्माययन्नित्येव साधु । ." ..

·द्वितीयः सर्गः। (३७) शक्तिवारणवाचकम् ।' इत्यमरः । इतः अस्मिन्मयि । सार्वविभक्तिकरतसिः । प्रयुक्तम् अपि अस्त्रं वृथा स्यात् । तथा हि । [पादपोन्मूलनशक्ति ] पादपेन्मूलने शक्तिर्यस्य तत्तथोक्तं मारुतस्य रंहः वेगः शिलोचये पर्वते न मूर्छति न प्रेसरति । कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् । अवेहि मां किंकरमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥ ३५ ॥ [कैलासगौरं ] कैलास इव गौरः शुभ्रस्तम् । ' चामीक च शुभ्रं च गौरमाहुर्मनी- षिणः ।। इति शाश्वतः । वृषं वृषभम् आरुरुक्षोः आरोदुमिच्छोः । स्वस्योपरि पदं निक्षिाय वृषमाराहत इत्यर्थः । अष्टौ मूर्तयो यस्य स तस्य अष्टमूर्तः शिवस्य [पादार्पणानु- ग्रहपूतष्ठम् ] पादार्पणं पादन्यासस्तदेवानुग्रहः प्रसादस्तेन पूतं पृष्ठं यस्य तं तथोक्तं निकुम्भमित्रं कुम्भोदरं नाम किंकरं माम् अवेहि विद्धि । 'पृथिवी सलिलं तेत्रो वायुराकाशमेव च । सूर्याचन्द्रमसौ सोमयाजी चेत्यष्टमूतयः' इति यादवः ॥ अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृपभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःस्नानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः ॥ ३६ ॥ पुरः अग्रतः अमुं देवदारं पश्यसि । इति काकुः । असी देवदारुः वृषभो ध्वजे यस्य स तेन [वृषभध्वजेन] शिवेग पुत्रीकृतः पुत्रत्वेन स्ववृितः । अभूत- सद्भावे चिः । यः देवदारुः स्कन्दस्य मातुः गौर्या नः कुम्भ एव स्तनः । तस्मानिः- मृताना [ हमकुम्भस्तननिःसृतानां ] पयसाम् अम्चूनां रसज्ञः स्वादशः । स्कन्द- पक्षे हेमकुम्भ इव स्तन इति विग्रहः । पयसां क्षीराणाम् । 'पयः क्षीरं पयोऽम्बु च इत्यमरः । स्कन्दसमानप्रेमास्पदमिति भावः ॥ कण्डूयमानेन कटं कदाचिदन्यद्विपनोन्मथिता त्वगस्य । अथैनमद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यमालीदमिवासुरास्त्रः ॥ ३७ ॥ कदाचित्कटं कपोलं कण्डूयमानेन फर्षता । — कण्वादियो यक्' इति यक् । ततः शानच् । वन्यद्विपेनास्य देवदारोः। त्वक उन्मथिता! अथ अदः तनया गौरी । असुरास्त्रैः आलीढं क्षतम् । सेनां नयतीति सेनानीः स्कन्दः । 'पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीः' इत्यमरः। सत्सूद्विष-' इत्यादिना किप् । तम् । सेनान्यम् इव । पनं देवदारु शुशोच ॥ ... , .. १ अयमेष भावोऽष्टमसर्ग-'मसानुमनां किमन्तरं यदि वायो द्वितये ऽपि ने चलाः । भवा- नितरानभिभवितुं शक्तोऽपि मावृशान्विनाशयितुं न शक्नोतीनि भावः । २ निम्भो गणभेद. कुम्भकर्णपुत्रो वेति चा० । पार्वतीवाहनः सिंहः इति वल्लभः । निकुम्भतृल्पमिनि बलभः परनि । भिन्नकण्टम्वनिधारः काकुरित्यभिधीयते । इ. माहित्यदर्पणम् । अत्र कण्ठस्वरमही. विशेषेण 'पदयसि' इत्यनेन पश्यस्येव इत्यर्थः प्रतीयते । .. ३ ..

·(३८) रघुवंश तदापभृत्येव वनद्विपानां त्रासार्थमस्मिन्नहमद्रिकुक्षौ । व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वमङ्कगतसत्त्ववृत्ति ॥ ३८॥ तदा तत्काल प्रभृतिरादिर्यस्मिन्कर्मणि तत्तथा तदाप्रभृति एव वनद्विपानां त्रासार्थ भयार्थ शूलभृता शिवेन । अत समीपमागताः प्राप्ताः सत्त्वाः प्राणिनो वृत्तियस्मिस्तत [ अकागतसत्त्ववृत्ति ] । 'अङ्क: समीप उत्सङ्ग चिह्ने स्थानापराधयोः।' इति केशवः । सिंहत्वं विधाय । अस्मिन् अद्रिकुक्षौ गुहायाम् अहं व्यापारितः नियुक्तः ॥ तम्यालमेषा क्षुधितस्य तृश्य प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विपश्चान्द्रमसी सुधेव ॥ ३९ ॥ परमेश्वरण प्रदिष्टो निर्दिष्टः कालो भोजनवला यस्याः सा [प्रदिष्टकाला ] उपस्थिता प्रप्ता एषा गारूपा शाणितपारणा रुधिरस्य व्रतान्तभोजनम् । सुरद्विषः राहोः चन्द्रमम इयं चान्द्रमसीसुधा इव । क्षुधितस्य बुभुक्षितस्य तस्य अड्डागत- सत्त्व पत्तेः मे मम सिंहस्य तृप्त्यै अलं पर्याप्ती । ' नमःस्वस्ति- ' इत्यादिना चतुर्थी । स त्वं निवतम्ब विहाय लजां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः । शस्त्रंण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति ।। ४० ॥ स एवमुपायशुन्यः त्वं लज्जां विहाय निर्वतस्व । भवान् त्वं गुरोः [दर्शित- शिष्यभक्तिः दर्शिता प्रकाशिता शियस्य कर्तव्या भक्तियन स तथोक्तोऽस्ति । ननु गुरुधनं विनाश्य कथं तत्समोपं गच्छेयमत आह-शस्त्रे गति । यत् रक्ष्यं धनं शस्त्रेण आयु- धेन । ' शस्त्रमायुवलोहयोः' इत्यमरः । अशक्या रक्षा यस्य तद अशक्यरक्षम् । रक्षितु- मशाभत्यर्थः । तद् रक्ष्य नटमपि शस्त्रभृतां यशः न क्षिणाति न हिनस्ति । अशक्यार्थेष्वप्रतिविधान न दोषायति भावः ॥ इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य । प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावादात्मन्यवां शिथिलीचकार ॥४१॥ पुरुषाणामधिराजो । पुरुषाधिराजः ] नृपः इति प्रगल्भं मृगाधिराजस्य वचः निशम्य श्रुत्वा [गिरिशप्रभावात् ] गिरिगस्येश्वरस्य प्रभावात् प्रत्याहतास्त्रः कुण्ठितास्त्रः सन् आत्मनि विषये अवज्ञाम् अपमानं शिथिलीचकार । तत्याजेत्यर्थः। अवज्ञातोऽह- मिति निर्वे न प्रापेत्यर्थः । समानेषु हि क्षत्रियाणामभिमानः । न सर्वेश्वरं प्रतीति भावः ॥ प्रत्यब्रवीचनमिषुपयोगे तत्पूर्वभङ्गे वितथप्रयत्नः । जडीकृतरुयम्बकवीक्षणेन वजं मुमुक्षनिव वज्रपाणिः ॥ ४२ ॥ १ मम ममीपे ये जीवा आगच्छन्ति तान्भक्षित्वा जीवामीत्यर्थः । इ. सु० । २ अलमत्यर्थ आधिनस्य मे नृप्त्यै इय शोणितपारणांपरिथनेनि बल्लभसंमतोऽन्धयः । ३ आघिको राजाधि- जः । राजाहःमखिभ्यश्च ।

·द्वितीयः सर्गः। (३९) स एव पूर्वः प्रथमो भाः प्रतिबन्धो यस्य तस्मिन् तत्पूर्वमत घुप्रयोगे वितय- प्रयत्न विफलप्रयासः । अत एव वजं कुलिशं मुमुक्षन मोतुमिच्छन् । सम्बकं लोग- नम् । 'रम्हष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि।' इति हलायुधः। त्रीण्याकानि यस्य स त्र्यम्बको हरः । तस्य वीक्षणेन [त्र्यम्बकवीक्षणेन ] जडीकृतः निष्पन्दीकृतः । वज्रं पाणा यस्य स वजपाणिः इन्द्रः। 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्या भवत इति वकव्यम् । इति पाणेः सप्तम्यन्तस्योत्तरनिपातः। सइव स्थितो नृपः एन सिंहं प्रत्यब्रवीत् च। 'बाहुँ सवनं शक्रस्य ऋद्धस्यास्तम्भयत्प्रभुः' इति महाभारते ॥ संरुद्धचेष्टस्य मृगन्द्र कामं हास्यं वचस्तयदहं विवक्षुः । अन्तर्गत प्राणभृतां हि वेद सर्व भवान्भावमतोऽभिधास्य ॥४३॥ हे मृगेन्द्र संरुद्धचेष्टस्य प्रतिबद्धव्यापारस्य मम तत् वचो वाक्यं कामं हास्य परिहसनीयम् । यद् वचः ' स ख मदीयेन ' (२.४५) इत्यादिकं अहम् विवक्षुः वक्तु- मिच्छुरस्मि । तर्हि तूष्णी स्थीयतामित्याशङ्कधेश्वरकिंकरत्वात्सर्वहं त्वां प्रति न हास्यमित्याह- अन्तरिति । हि यतः भवान्प्राणभृतां अन्तर्गतं हृद्तं वाग्वृत्त्या बहिरप्रकाशितमेव सर्व भावं वेद वेत्ति । ' विदो लटो वा' इति णलादेशः। अतः अहम् अभिधास्ये वक्ष्यामि । बच इति प्रकृतं कर्म संबध्यते । अन्ये स्वीहग्वचनमाकर्ण्यासंभावितार्थमेतदित्युपहसन्ति । अतस्तु मौनमेव भूषणम् । वं तु वाख्यनसयोरेकविध एवायमिति जानासि । अतोऽभिधास्ये यद्वचोऽहं विवक्षुरित्यर्थः ॥ मान्यः स मे स्थावरजङ्गमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः । गुरोरपीदं धनमाहितामेश्यत्पुरस्तादनुपेक्षणीयम् ॥ ४४ ॥ प्रत्यवहारः प्रलयः । [ स्थावरजङ्गमाना ] स्थावराणां तहौलादीनां जनमाना मनु- म्यादीना [सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः सर्गस्थितिप्रत्यवहारेषु हेतुः स ईश्वरो मे मम मान्यः पूज्यः । अलक्ष्यशासन इत्यर्थः । शासनं च 'सिंहस्वमङ्कागतसत्त्ववृत्ति' (२०३८) इत्युक्तरूपम् । तर्हि विसृज्य गम्यताम् । नेत्याह-गुरोरपीति । पुरस्ताद अग्रे नश्यत् इदम् आहितामे गुरोः धनम् अपि गोरूपम् अनुपेक्षणीयम् । आहितामेरिति विशेषणे- नानुपेक्षाकारणं हविःसाधनत्वं सूचयति॥ १ अस्य व्युत्पत्तिर्महाभारते द्रोणपर्वणि यथा-तिस्रो देग्यो यदा चैनं भजन्ते भुवनेश्वरम् । गौरांपः पूषित्री चेष त्र्यम्बकस्तु ततः स्मृतः॥ २ अयं संपूर्णश्लोको द्रोणपर्वणि यथा-'अस्त्र- यता शक्रस्य बजेण महरिष्यतः। बाहुं सबळ तं तस्य कुद्धस्यास्तम्भयद्विभुः ॥ पुरा किल देवरम्यर्षिनेने शिवेन दह्यमानानि त्रिपुरपुराणि द्रष्टुमद्भुतं शिशुमक धारयन्ती देवी पार्वत्युप- स्विता । सा च सुरान्दृष्ट्वाऽपृच्छत्-":बत कोऽयं बालः' इति । नदा बालस्यापतिम तेजो दृष्ट- न्द्रोऽवयवा वजमुयम्य तं हन्तुं प्रचक्रमे । बालरूपधारी शंकरश्न तस्य तं हस्तं स्तम्भर्याचकार । पाहेवैः प्रसादिने शंकरे शकस्य बाहुः प्रकृति मातः । इत्येषा भारती कथात्रानुसंधेया । भा. द्रो. प. अ. २००, अनुशासनप. अ. ६०. ३ स्थानशीलाः स्थावराः । 'स्थेशमासापिसकसो परम्' इति वरच् । जाम्यन्ने पक्रं गच्छन्तीत जनमाः । गत्यर्थानां नित्यं कौटिल्ये-'इति बत् । स्वास्यादिमते अशाथै यह। ४ आहितोऽमिन । 'अग्न्याहितः' इत्यपि रूपम् । .

·(४०) रघुवंशे स त्वं मदीयेन शरीरवृत्ति देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद । दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महर्षेः॥ ४५ ॥ सः अागतसत्त्ववृत्तिः त्वं मदीयेन देहेन [शरीरवृत्ति ] शरीरस्य वृत्ति जीवन निर्वर्तयितुं संपादयितुं प्रसीद । [दिनावसानोत्सुकबालवत्सा] ठिनावसान उत्सुको माता समागमिष्यतीत्युत्कण्ठिता बालवत्सो यस्याः सा महर्षेः इयं धेनुः विसृज्यताम् ॥ अथान्धकारं गिरिगद्वराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् । भूयः स भूतेश्वरपावर्ती किंचिद्विहस्यार्थपति बभाषे ॥ ४६ ।। अथ [ भूतश्वरपार्श्ववर्ती ] भूतेश्वरस्य पार्श्ववर्त्यनुचरः स सिंहः [गिरिगह्वराणां] गिरेगहराणा गुहानाम् । 'देवखातबिले गुहा । गहरम् ' इत्यमरः । अन्धकारं 'वान्तं दंष्ट्रामयूखैः शकलानि खण्डानि कुर्वन् । निरस्यनित्यर्थः । किंचिद् विहस्य अर्थ- पति नृपं भूयः बभाष । हासकारणम् ' अल्पस्य हेतोबहु हातुमिच्छन् ' (२०४७) इति वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम् ॥ एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च । अल्पस्य हेतोबहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् ॥४७॥ एकांतपत्रम्.एकच्छवं जगतः प्रभुत्वं स्वामित्वम् नवं वयः यौवनम् इदं कान्तं रम्यं वपुश्च । इत्येवं बहु अल्पस्य हेतोः अल्पेन कारणेन । अल्पफलायेत्यर्थः । षटी हेतुप्रयोगे ' इति षष्टी । हातुं त्यक्तुम् इच्छन् त्वं विचारे कार्याकार्यविमर्शे मूढो मूर्खः [विचारमूढः ] मे मम प्रतिभासि ॥ भूतानुकम्पा तव चेदियं गौरेका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रनाः प्रजानाथ पितेव पासि ॥४८॥ तव भूतेष्वनुकम्पा कृपा [ भूतानुकम्पा ] चत् । कृपा दयाऽनुकम्पा स्यात् इत्यमरः । कृपैव वर्तते चेदिन्यर्थः । तर्हि त्वदन्त तव नाशे सति इयम एका गौः स्वम्ति क्षेममस्या अस्तीति स्वस्तिमती । भवेत् । जीवेदित्यर्थः । ' स्वस्त्याशी:- क्षेमपुण्यादौ ' इत्यमरः । हे प्रजानाथ जीवन्पुनः पिता इव प्रजा उपप्लवेभ्यः १' उत्सुकबालवत्सलेन द्वयोरपि (नन्दिन्यास्तद्वत्सस्यापि । नाश मृचितः ।' इति चा. प्रसीदं 'इत्यत्र 'यतम्ब ''विमृज्यताम् ' इत्यत्र 'विमुच्यताम् इति व. चा. सु. पटन्ति । : 'शकलानि इति 'अन्धकारम् ' इत्यस्य विधेयविशेषणम् । मध्ये मध्ये वन्तकिरणानां प्रवेशानबान्धकागे व्यवच्छिन्न इत्यर्थः । 'गिरिगहराणाम् 'इत्यत्र 'गिरिकन्दराणाम्' इति पाटः । ३ एकातपत्रम्-प्रतिदिनृपान्तराभावादद्वितीयमातपत्रं यम्मिन् नत् । आनपाचायत इति आ. तपत्रमत्र राजछत्रम् । ४ 'एका गा म्पस्तिमती भवेत अनेन त्वयि मृते सकलं जगद्विपद्धस्तं भवदनस्लवानिनृशंसतैव प्रसज्येनेति मुचितम् । तदुक्तं कामनकीये 'यदि न म्यान्नरपनि मम्पा नेता ततः प्राजा । अकर्णधाग जलधी विप्पधेतेह नौरिव ॥ इति । . 4 ·द्वितीयः सर्गः। (४१) , विनेभ्यः शश्वत् सदा । 'पुनःसदार्थयोः शश्वत् । इत्यमरः । पासि रक्षसि । स्वप्राणव्यये- नैकधेनुरक्षणाद्वरं जीवितेनैव शश्वदखिलजगत्राणमित्यर्थः । न धर्मलोपादियं प्रवृत्तिः किं तु गुरुभयादित्यत आह- अथैकधेनोरपराधचण्डाद्गुगेः कृशानुपतिमाद्विमेषि । शक्योऽस्य मन्युर्भवता विनेतुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोनीः ॥४९॥ अथ इति पक्षान्तरे । अथ वा [एकधेनोः ] एकैव धेनुर्यस्य तस्मात् । अयं कोप- कारणोपन्यास इति ज्ञेयम् । अत एवापराधे गवोपेक्षालक्षणे सति चण्डादतिकोपनात् [ अपराधचण्डात् ] ! ' चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः' इत्यमरः । अत एव [ कृशानुपति- मात् ] कृशानुः प्रतिमोपमा यस्य तस्मादमिकल्पाद् । गुरोः बिभेषि इति काकुः । 'भीत्रार्धानां भयहेतुः' इत्यपादानात्पश्चमी । अल्पवित्तस्य धनहानिरतिदुःसहेति भावः । अस्य गुरोः मन्युः क्रोधः । ' भन्युर्दैन्ये ऋतौ क्रुधि ' इत्यमरः। घटा इवोधासि यासा ता घटोनीः । 'ऊधसोऽनद्' इत्यनडादेशः । बहुव्रीहरूधसो डीप्' इति ङीष् । कोटिशः गाः स्पर्शयता प्रतिपादयता । 'विश्राणन वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् । इत्यमरः । भवता विनेतुम् अपनेतुं शक्यः ॥ तद्रक्ष कल्याणपरंपराणां भोक्तारमूर्जस्वलमात्मदेहम् । महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नमृद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रपाहुः॥ ५० ॥ तत् तस्मात्कारणात् कल्याणपरंपराणां भोक्तारम् । कर्मणि षष्ठी। ऊो बल- मस्यास्तीति ऊर्जस्वलम् । 'जोत्स्नातमित्रा-' इत्यादिना वलन्प्रत्ययान्तो निपातः । आत्मदेहं रक्ष । ननु गामुपेक्ष्यात्मदेहरक्षणे स्वर्गहानिः स्यात् । नेत्याह-महीतलेति । हि ऋद्धं समृद्धं राज्यं महीतलस्पर्शनमात्रेण भूतलसंबन्धमात्रेण भिन्नम् [ महीतल- स्पर्शनमात्रभिन्नम् ] ऐन्द्रं इन्द्रसंबन्धि पदं स्थानं आहुः । स्वर्गान्न भियत इत्यर्थः ॥ एतावदुक्त्वा विरते मृगन्द्रे प्रतिस्वनेनास्य गुहागतेन । शिलोच्चयोऽपि क्षितिपालमुच्चैः प्रीत्या तमेवार्थमभाषतेव ॥ ५१ ।। मृगेन्द्र एतावद् उक्त्वा विरते सति गुहागतेन अस्य सिंहस्य प्रतिस्वनेन शिलोच्चयः शैलः अपि प्रीत्या तम् एव अर्थ क्षितिपालम् उच्चैः अभाषत इव । इत्युत्प्रेक्षा । भाषिरयं ब्रुविसमानार्थत्वाहिकर्मकः । त्रुविस्तु द्विकर्मकेषु पठितः । तदुक्तम्- दुहियाचिरुधिप्रछिभिक्षिचिमामुपयोगनिमित्तमपूर्वविधौ । विशासिगुणेन च यत्सचते तदकीर्तितमाचरितं कविना ॥' इति ।। निशम्य देवानुचरस्य वाचं मनुष्यदेवः पुनरप्युवाच । धेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः ॥ ५२ ॥ १ अत्र कण्ठध्वनिविशेषण व विभेषि' किंतु न ने भयं युक्तमित्यर्थमचनात्काए । मति देहे धर्मार्थकाममोक्षाः पुरुषार्थाः माध्यन्ते । ते च कल्याणपरंपरासाधकाः । अयमेवार्थ उक्त कुमारसंभवेऽपि 'शरीरमायं खलु धर्मसाधनम् ' इति । ऊर्जस्वलमित्यनेन भोगसामथ्र्यमुक्तम् । उक्तं च 'भोज्य भोजनशनिश्श. । विभवो दानशक्ति नाल्पस्य तपसः फलम् ॥' इति । .

·(१२) रघुवंशे ' . देवानुचरस्य ईश्वराकिंकरस्य सिंहस्य बाचं निशम्य मनुष्यदेव राजा पुनः अपि उवाच । किंभूतः सन् । तेन सिंहेन यदन्यासितं ब्याक्रमणम् । 'नपुंसके मारे कः।' तेन कातरे अक्षिणी यस्यास्तया [ तदध्यासितकातराक्ष्या] । 'बहुव्रीही सक्ष्पक्ष्णोः स्वानात्षच् इति षच् । 'विद्रौरादिभ्यश्च ' इति डोष् । किं वा वक्ष्यतीति भीत्यैवं स्थित- येत्यर्थः । धेन्वा निरीक्ष्यमाणः अत एव सुतरां दयालुः सन् । सुतरामित्यत्र 'द्विवचनविभज्य-' इत्यादिना सुशब्दात्तरप् । 'किमेतिडव्यय-' इत्यादिनाम्प्रत्ययः । तद्धितथासर्वविभक्तिः ' इत्यव्ययसंज्ञा ॥ किमुवाचेत्याह- क्षतात्किल बायत इत्युदनः क्षत्रम्य शब्दो भुवनेषु रूढः । राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा ॥ ५३ ।। क्षणु हिंसायाम् । इति धातोः संपदादित्वाविप् । 'गमादीनाम् ' इति वक्तव्यादनु- नासिकलोपे तुगागमे च क्षदिति रूमं सिद्धम् । क्षतो नाशास्त्रायत इति क्षत्रः । सुपीति योगविभागास्कः । तामेता व्युत्पत्ति कविरथतोऽनुकामति-क्षतादित्यादिना । उदयः उन्नतः क्षत्रस्य क्षत्रवर्णस्य शब्दः वाचकः । क्षत्रशब्दः इत्यर्थः । क्षतात्यायते इति व्युत्पत्रमा भुवनेषु रूढः किल प्रसिद्धः खलु । नाश्वकर्णादिवत्केवलरूतः। किंतु पङ्कजादिवद्योगरूड इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह-[तविपरीतवृत्तः] तस्य क्षत्र- शब्दस्य विपरीततेविरुद्धण्यापारस्य क्षतस्त्राणमकुर्वतः पुंसा राज्येन किम् उपक्रोश- मलीमसैः निन्दामलिनः । ' उपक्रोशो जुगुप्सा च कुत्सा निन्दा च गर्हणे ।' इत्यमरः । ज्योत्स्नातमिस्रा-' इत्यादिना मलीमसशब्दो निपातितः। 'मलीमसं तु मलिनं कचरं मन- दूषितम् । ' इत्यमरः । तैः प्राणैर्वा किम् । निन्दितस्य सर्व व्यर्थमित्यर्थः । एतेन एकातपत्रम् ' (२।४७) इत्यादिना श्लोकद्वयेनोकं प्रयुक्तमिति वेदितव्यम् ॥ 'अथैकधेनोः ' (२ । ४९) इत्यत्रोत्तरमाह- कथं नु शक्योऽनुनयो महर्विश्राणनाचान्यपयस्विनीनाम् । इमामनूनां सुरभेरवेहि रुद्वाजसा तु प्रहृतं त्वयाऽस्याम् ॥ ५४॥ अनुनयः क्रोधापनयः । चकारो वाकारार्थः । महर्षेः अनुनयः च वान्यासा फ्यस्ति- नीनां दोग्ध्राणां गवा [अन्यपयस्विनीनाम् विश्राणनात् दानात् । 'त्यागो वितरण १ मनुष्यदेवः-मनुष्येषु देव इव स्थितत्वात् । तदुक्तं मनुना-'महती देवता येषा नररूपेण तिष्ठति । इति । २' तदध्यासनकानराक्ष्या' इति वल्लभचारित्रवर्धनी पठतः । १ अस्य व्युत्प- तिर्महाभारने शान्तिपर्वणि यथा-ब्राह्मणानां क्षतस्राणानतः क्षत्रिय उच्यते इति । मनुरप्याह- ग्रामं प्राप्न संस्कार क्षत्रियेण यथाविधि । सवस्यास्य यथान्यायं कतन्यं परिरक्षणम् ॥ इति । एवं किरातार्जुनीयऽवि-स क्षत्रियस्त्राणसहः सतां यः इत्यादि । ४ अनुरूपभावः किरातार्जु- मीये-अभिमानधनस्य गत्वरसुभिः स्थास्नु यशनिचीपतः । अचिराशुबिलासपश्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुषङ्गिकम् ।। इति । ..

·द्वितीयः सर्गः। (४३) .. दानमुत्सर्जनविसर्जने । विश्राणनं वितरणम् ' इत्यमरः । कथं नु शक्यः । न शक्य इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-इमा गा सुरभेः कामधेनोः । ' पञ्चमी विभके ' इति पञ्चमी । अनूनाम् अन्यूनाम् अवेहि जानीहि । तहिं कथमस्याः परिभवोऽभूदित्याह-ौजसेति । अस्यां गवि त्वया का प्रहतं तु प्रहारस्तु । 'नपुंसके भावे कः'। रुद्रौजसा ईश्वर- सामध्यन । न तु स्वयमित्यर्थः । सप्तम्यधिकरणे च ' इति सप्तमी । तर्हि किं चिकीषितमित्यत्राह- सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याय्या मया मोचयितुं भवत्तः । न पारणा स्यादिहता तवैवं भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः ॥ ५५ ॥ सा इयं गौः मया निष्क्रीयते प्रत्याहियतेऽनेन परगृहीतमिति निष्क्रयः प्रतिशीर्षकम् । एरच् ' इत्यप्रत्ययः । स्वदेहार्पणमेव निक्रयस्तेन [स्वदेहार्पणनिष्कयेण] भवत्तः त्वत्तः । 'पञ्चम्यास्तसिल्'। मोचयितुं न्याय्यो न्यायादनपेता । युक्त्यर्थः । धर्मपभ्यर्थ-' इत्यादिना यत्प्रत्ययः । एवं सति तव पारणा भोजनं विहता न स्यात् । मुनेः क्रिया होमादिः । स एवार्थः प्रयोजनम् । स [क्रियार्थः ] च अलुप्तः भवेत् । स्वप्राणव्ययेनापि स्वामिगुरुधनं संरक्ष्यमिति भावः ।। अत्र भवानेव प्रमाणमित्याह- भवानपीदं परवानवैति महान्हि यत्नस्तव देवदारौ । स्थातुं नियोक्तुन हि शक्यमग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ॥५६ ॥ परवान् स्वामिपरतन्त्रो भवानपि । 'परतन्त्रः पराधीनः परवानाथवानपि ' इत्यमरः । इदं वक्ष्यमाणम् अवैति । भवताऽनुभूयत एवेत्यर्थः । शेषे प्रथमः । इति प्रथमपुरुषः । किमित्यत आह-हि यस्माद्धेतोः । "हि हेतावधारणे ' इत्यमरः । तव देवदारी विषये महान् यत्नः। महता यत्नेन रक्ष्यत इत्यर्थः । इदं शब्दोकमर्थ दर्शयति- स्थातुमिति । रक्ष्यं वस्तु विनाश्य विनाशं गमयित्वा स्वयमक्षतेन अव्रणेन । नियुक्तेनेति शेषः । नियोक्तः स्वामिनः अग्रे स्थातुं शक्यं न हि ॥ सर्वथा चैतदप्रतिहार्यमित्याह- किमप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः । एकान्तविध्वंसिषु मद्विधाना पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु ॥५७॥ किमपि किंवा अहं तव अहिंस्यः मतश्चेत् तहि मे [यशःशरीरे ] यश एवं शरीरं तस्मिन् । दयालुः कारुणिको भव । 'स्याहयालुः कारणिकः ' इत्यमरः । ननु मुख्यमुपेक्ष्यामुख्यशरीरे कोऽभिनिवेशः । अत आह-एकान्तेति । मद्विधानां माशानां विवकिनाम् एकान्तविध्वंसिषु अवश्यविनाशिषु भौतिकेषु पृथिव्या. १ 'सेयम्' इत्यत्र कर्मपदं तुमन्नक्रिपया यद्यप्यनुक्तमेव तथापि 'न्यायादनपेता' एतदर्थ- कस्य ' न्याय्या' इति पदस्यान्तर्गततद्धितप्रत्ययेन विशेषेणोकन्वात्कणि द्वितीया न भवति । अनुक्ने कर्माण दिनीयाविधानात् । उक्त कर्मणि तु प्रातिपदिकमात्रे प्रथमा । अभिधानं तु प्रायण तिकुत्तदितसमासैः । कचिन्निपातेनापि । अत्र तु तद्धिनप्रत्ययेन । . .

·(४४) रघुवंशे दिभूतविकारेषु पिण्डेषु शरीरेषु अनास्था खलु अनपेक्षेव । ' आस्या स्वालम्बना- स्थानयत्नापेक्षामु कथ्यते । ' इति विश्वः । सौहार्दादहमनुसरणीयोऽस्मीत्याह- मंबन्धमाभाषणपूर्वमाहुवृत्तः स नौ संगतयोधनान्ते । तद्भूतनाथानुग नाहसि त्वं संबन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ॥ ५८ ॥ संबन्धं सख्यम् । [ आभाषणपूर्वम् ] भाभाषणमालापः पूर्व कारणं यस्य तम् आहुः। 'स्यादाभाषणमालापः ' इत्यमरः । स ताइक्संबन्धः वनान्ते संगतयोः नौ आवयाः वृत्तः जातः । तत् ततो हेतो. भूतनाथानुग शिवानुचर । एतेन तस्य महत्व सूचयति । अत एव संबन्धिनो मित्रस्य मे प्रणयं याच्याम् । 'प्रणयास्त्वमी । विश्रम्भयायाप्रेमाणः' इत्यमरः । विहन्तुं त्वं नार्हसि ॥ तथेति गामुक्तवते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः । स न्यस्तशस्त्रो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिषस्य ॥ ५९ ॥ तथेति गाम् उक्तवतेहरये सिहाय । 'कपौ सिंहे सुवर्ण च वर्ण विष्णो हार विदुः।' इति शाश्वतः । सद्यः तत्क्षणे स प्रतिष्टम्भारप्रतिबन्धाद्विमुक्ता बाहुर्यस्य । प्रतिष्टम्भ- विमुक्तबाहुः ] दिलीपः न्यस्तशस्त्रः त्यक्तायुधः सन । स्वदेहम् । आमिषस्य मासस्य । पललं क्रव्यमामिषम् ' इत्यमरः । पिण्डम् कवलम् इव उपानयत् समर्पित. वान् । एतेन निर्ममत्वमुक्तम् ॥ तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानामुत्पश्यतः सिंहनिपातमुग्रम् । अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता ॥६०॥ तस्मिन्क्षणे उग्रं सिंहनिपातमुत्पश्यतः उत्प्रेक्षमाणस्य तर्कयतः अवाङ् मुखस्य अधोमुखस्य । ' स्यादवाइप धोमुखः' इत्यमरः । प्रजानां पालयितुः गज्ञः उपरि उपरिधान् । ' उपर्युपरिष्टात् ' इति निपातः। [विद्याधरहस्तमुक्ता] विद्या- घराणां देवयोनिविशेषाणं हस्तैर्मुका पुष्पवृष्टिः पपातं ॥ उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् । ददर्श राजा जननीमिव स्वां गामनतः प्रस्रविणी न सिंहम् ॥ ६१॥ राजा । अमृतमिवाचरतीति अमृतायमानं तत् । उपमानादाचारे क्यई । ततः शानच । उत्थितम् उत्पन्नम् । 'हे वत्स उत्तिष्ठ' इति वचः १ एवं कुमारसंभषे- यतः सनां संनतगात्रि संगतं मनीषिभिः साप्तपदीनमुच्यते ।' इति । मंगतं वर्शनात्सनाम ' इति हितोपदेशेऽपि । • 'उने सिंहनिपाने शडितस्योपरि कोमला पुष्पवृष्टिः पपातेनि वैचित्र्यम् ' इति चा० । ३'कर्तुः क्या सलोपश्च' इति मूत्रेणेत्यर्थः । यतु केचिन्मुद्रितपुस्तफेषु क्यन्' इति पाट उमलभ्यते स प्रामादिक इति भाति ।

·द्वितीयः सर्गः। (१५) हे - निशम्य श्रुत्वा । उत्थितः सन् । अस्तेः शतृप्रत्ययः। अग्रतः भने प्रसवः क्षीर. लावोऽस्ति यस्याः सा तो प्राविणीं गां स्वां जननीमिव ददर्श सिंहं न ददर्श ॥ तं विस्मित धेनुरुवाच साधो माया मयोद्भाव्य परीक्षितोऽसि । ऋषिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुः प्रहर्तु किमुतान्यहिंसाः ॥६२॥ विस्मितम् आश्चर्य गतम् । कर्तरि कः। तं दिलीपं धेनुः उवाच । किमित्य- त्राह-हे साधो मया मायामुद्भाव्य कल्पयित्वा परीक्षितोऽसि ।ऋषिप्रभावान्मयि अन्तकः यमः अपि महर्तुं न प्रभुःन समर्थः। अन्ये हिंसाः घातुकाः [अन्यहिनाः । 'शरारुर्धातुको हिंस्रः' इत्यमरः । 'नमिकम्पि-' इत्यादिना प्रत्ययः । किमुत सुष्टु । न प्रभव इति योज्यम् । 'बलवत्सुष्ट किमुत स्वस्त्यतीव च निर्भरे।' इत्यमरः ॥ भक्त्या गुरौ मय्यनुकम्पया च पीताऽस्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व । न केवलानां पयसा प्रमूतिमवेहि मां कामदुधां प्रसभाम् ॥ ६३ ॥ पुत्र गुरौ भक्त्या । मय्यनुकम्पया च । ते तुभ्यं प्रीताऽस्मि । क्रिया- ग्रहणमपि कर्तव्यम्' इति चतुर्थी । वरं देवेभ्यो वरणीयमर्थम् । 'देवाट्टते वरः श्रेष्ठ त्रिषु क्लीबं मनाविप्रये । ' इत्यमरः । वृणीष्व स्वीकुरु । तथा हि । मां केवलौनां पयसा प्रसूतिं कारणं न अवेहि न विद्धि । किंतु प्रसन्ना माम् [ कामदुधाम् ] कामान्दो- ग्धीति कामदुधा तामवेहि । 'दुहः कन्यश्व' इति कप्प्रत्ययः ।। ततः समानीय स मानितार्थी हस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः । वंशस्य कर्तारमनन्तकीर्ति सुदक्षिणायां तनयं ययाच ॥ ६४ ॥ ततः मानितार्थी । स्वहस्तार्जितो वीर इति शब्दो येन स [स्वहस्तार्जितवीर- शब्दः] । एतेनास्य दातृत्वं दैन्यराहित्यं चोक्तम् । स राजा हस्तौ समानीय संधाय । अजलिं बद्धत्यर्थः । वंशस्य कर्तारं प्रवर्तयितारम् । अत एव रघुकुलमिति प्रसिद्धिः । अनन्तकीर्ति स्थिरयशवं तनयं सुदक्षिणायां ययाचे ॥ संतानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा । दुग्ध्वा पयः पत्रपुटे मदीयं पुत्रोपभुक्ष्वेति तमादिदेश ॥६५॥ सा पयस्विनी गौः। [संतानकामाय] संतानं कामयत इति संतानकामः । 'कर्मण्यण' । तस्मै राक्षे तथति। काम्यत इति कामो वरः। कर्मापे घञ्प्रत्ययः । तं [काम] प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय 'हे पुत्र मदीयं पयः पत्रपुटे पत्रनिर्मिते पात्रे दुग्ध्वा उपभुक्ष्य पिब 'इति तमादिवेशाज्ञापितवती। 'उपयुव' इति वा पाठः ॥ १ राज्ञः सत्त्वोत्कर्ष दृष्टा जस्मिन्धेनारपत्यस्नेहल्लथा प्रकटीवभूष यथा नस्याः स्तनमण्डला- क्षीरधाराः सहसा प्रावर्तन्त इति भावः । 'प्रनवम्त स्नेहवशाजनन्या अपि स्यात् इनि चा। २ विस्मयस्तु केसरिणोऽवर्शनात् ' इति चा० । गोः पयोदान सामर्थ्य २ वरदाने स्याह--- केवलानामिति ।' इति चा० ।

·(४६) रघुवशे वत्सस्य होमार्थविधेश्च शेषपेरनुज्ञामधिगम्य मातः । ऊधस्यमिच्छामि तवोपभोक्तुं षष्ठांशमुा इस रक्षितायाः ॥ ६६ ॥ हे मातः वत्सस्य वत्सपीतस्य शेषम् । वत्सपीतावशिष्टमित्यर्थः । होम एवार्यः तस्य विधिरनुष्ठानम् तस्य [होमार्थविधेः] च शेषम् । मावशिष्टमित्यर्थः । तव । अघसि भवम् ऊधस्यं क्षीरम् । 'शरीरावयवाञ्च' इति यत्प्रत्ययः । रक्षिताया उर्ध्याः षष्ठीशं षष्ठभागम् इव । ऋषेः अनुज्ञामधिगम्य उपभोकुमिच्छामि ॥ इत्थं क्षितीशेन वसिष्ठधेनुर्विज्ञापिता प्रीततरा बभूव । तदन्विता हैमवताञ्च कुक्षेः प्रत्याययावाश्रममश्रमेण ॥ ६७ ॥ इत्थं क्षितीशेन विज्ञापिता वसिष्ठस्म धेनुः [ वसिष्टधेनुः] प्रीततरा। पूर्व शुश्रूषया प्रीता। संप्रत्यनया विज्ञापनया प्रोततरा अतिसंतुष्टा बभूव । तदन्विता तेन दिलीपेनान्त्रिता हैमवतात् हिमवत्संबन्धिनः कुक्षेः गुहायाः सकाशाद् अधेमेण अनायासन आश्रमं प्रत्याययौ भागता च ॥ तस्याः प्रसभेन्दुमुखः प्रसादं गुरुनृपाणां गुरवे निवेद्य । प्रहर्षचिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव ॥ ६८ ॥ प्रसन्नेन्दुरिव मुखं यस्य स [प्रसमेन्दुमुखः] नृपाणां गुरुः दिलीपः [प्र. हर्षचिह्नांनुमितं ] प्रहर्षचिह्नमुखरागादिभिरनुमितमूहितं तस्याः धेनोः प्रसादम् अनुग्रह प्रहर्षचिढेरेव झातत्वात् पुनरुक्तया इव वाचा गुरवे निवेद्य विज्ञाप्य पश्चात् प्रियायै शशंस । कथितस्यैव कथनं पुनरुक्तिः । न चेह तदस्ति किं तु चिहै: कथितप्रायत्वात्पुनरुकयेव स्थितयेत्युत्प्रेक्षा ।। स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितास्मा सद्वत्सलो वत्सहुतावशेषम् । पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्रं यशो मूर्तमिवातितृष्णः ॥ ६९ ॥ अनिन्दितात्मा अगर्हितस्वभावः । सत्सु वत्सलः प्रेमवान् सत्सलः । वत्सां. साभ्यां कामबले ' इति लच्प्रत्ययः । वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः कृतानुमतिः स राजा [ वत्सहुतावशेषम् ] वसस्य हुतस्य चावशेषं पीतहुतावरिष्टं [मनिनी- १ औधस्यमिति पा०. २ अत्र मनुः-आददीनाथ पहभागं द्रुमांसमधुसर्पिषाम् । गन्धीषधि- रसानां च पुष्पमूलफलस्य च ॥ परशाकणानां च चर्मणां वेदलस्य च । मृन्मयाना - भाडानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ इति स. अ. । राजापि फलमामोति रक्षितामाः क्षिनेरपि इति च । अत्र 'प्रकृत्यादिम्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया। ४ उक्तं च मनुना-आकार- रितर्गत्या वेष्टया भाषितेन च । नेबषस्त्रविकारश्च गृह्यनेऽन्तर्गतं मनः ॥ बट. २९. ५ वसो वत्सकन पानामिति यावत् । हुतं होमादिविषिश्च ते पत्सहने नयोरवशिष्टम् । अत्रानु- प्रासः स्फुट एव । होमविषेधावत्सनिषीन.पा.

·द्वितीयः सर्गः। (80) स्तन्यम् ] नन्दिन्याः स्तन्यं क्षीरम् । शुद्ध मूर्त परिचित यश इव । आवतन्य सन् पपौ॥ प्रातर्ययोक्तवतपारणान्ते प्रास्थानिक स्वस्त्ययनं प्रयुज्य । तौ दंपती स्वा प्रात राजधानी प्रस्थापयामास वशी बसिष्ठः ॥७॥ वशी वसिष्ठः प्रातः। [यथोक्तवतपारणान्ते ] गयोकस्य पूर्वोत्तस्य प्रतस्य गोसेवारूपस्याभूता या पारणा तस्या अन्ते प्रास्थानिक प्रस्थानकाले भ. यम् । तत्कालोचितमित्यर्थः । 'कालाद्वम् ' इति उप्रत्ययः । 'ययाकचिमात्यापि काले वर्तमानात्प्रत्यय इष्यते । इति वृत्तिकारः । ईयते प्राप्यतेऽनेनेत्ययनं स्वत्व- यनं शुभावहमाशीर्वाद प्रयुज्य । तौ दंपती स्वां राजधानी पुरी प्रति प्रस्थापयामास ॥ प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशमनन्तरं भर्तुररुन्धतीं च । धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदप्रतरप्रभावः ॥५१॥ वृपःहुतं तर्पितम् । [हुताशम् ] हुतमश्नातीति हुतासोऽमिः। 'कर्मण्यण'। तं भर्तः मुनेः अनन्तरम् । प्रदक्षिणानन्तरमित्यर्थः । अरुन्धतीं च सवस्ता धेर्नु च प्रदक्षिणीकृत्य । प्रगतो दक्षिणं प्रदक्षिणम् । 'तिष्टनुप्रभृतीनि च' इत्यव्ययीभावः। ततचिवः । अप्रदक्षिणं प्रदक्षिणं संपद्यमानं करवा प्रदक्षिणीकृस्य । [सम्मलोदयतर- प्रभावः ] सद्भिर्मालैः प्रदक्षिणाभिर्मालाचाररुदप्रतरप्रभावः सन् । प्रतस्थे॥ श्रोत्राभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः। ययावनुदातसुखेन माग स्वेनव पूणन मनोरथेन ॥ ७२ ॥ धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः व्रतादिदुःख सहनशीलः स नृपः श्रोत्राभिराम- ध्वनिना कर्णाडादकरस्वनेन अनुद्वातः पाषाणादिप्रतिषातरहितः । अत एव सुखय- तीति सुखः । तेन [अनुद्वातसुखेन ] रथेन स्वेन पूर्णेन सफलेन मनोरथेने मार्ग अध्वानं ययौ । मनोरथपक्षे पानिः श्रुतिः । अनुद्धातः प्रतिबन्धनिवृत्तिः ॥ तमाहितीत्सुक्यमदर्शनेन प्रजाः प्रजावतकर्शिताङ्गम् । नेत्रैः पपुस्तृप्तिमनामुवद्भिर्नवोदयं नाथमिवौषधीनाम् ।। ७ ।। अदर्शनेन प्रवासनिमित्तेन आहितीसक्यं अनितदर्शनोत्कण्ठम् । प्रायन *- तानार्धन व्रतेन नियमेन कर्शितं कुशीकृसमई यस्य तम् [प्रजार्थव्रतकर्शिता- १'यशसिपलता पर्ण्यने हासकीयोंः' इति कविसमयः । तेन हासम्म धवलत्वेन वर्णनम् । 'प्रतिवमाति हिमेयः पूज्यपूजान्यनिकमः' इति हेतो. सर्वानप्रदाक्षिणीचफारनि भाषः। 'सा मालेः प्रीतवाहिगोवाहाणमदामिणीकरणः 'इनि । 'मालदम्यै ' इति था । ' उपप्रतये महीयान्प्रभाः पौरुषं यस्य'इतिचा.।'अनन्तरं मर्नुःइत्यत्र 'नना होतारम्' इति, सन्मालोदग्रतरप्रभावः' इत्यत्र 'सन्मालोदनतरानुभाषः' इति प.. पटनः । परोक्षाल- कारः।नोत्कण्ट इ.पा.५ प्रजार्थ बत०३.पा. ."

·(४८) रघुवंश इम ] नवोदयं नवाभ्युदयं प्रजाः तृप्तिम् अनामुवनिः भतिगृनुभिः नेत्रैः। ओ- षधीनां नाथं सोमम् इव । तं राजानं पपुः । अत्यास्थया ददृशुरित्यर्थः । चन्द्रपक्षे अदर्शनं कलाक्षयनिमित्तम् । प्रजाथै लोकहितार्थ व्रतं देवताभ्यः कलादाननियमः।'तं च सोम पपुर्देवाः पयायेणानुपूर्वशः । ' इति व्यासः । उदय आविर्भावः । अन्यत्समानम् ॥ पुरंदरश्रीः पुरमुत्पताऊं प्रविश्य परिरभिनन्धमानः। भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमे(रमाससञ्ज ॥७४॥ पुरः पुरीरसराणा दारयतीति पुरंदरः शक्रः । 'पूःसर्वयोर्दारिसहोः इति खच्प्रत्ययः । वाचंयमपुरंदरौ च इति मुमागमा निपातितः । तस्य श्रीरिव श्रीर्यस्य स [पुरंदरश्रीः ] । स नृपः पौरैः अभिनन्धमानः । उत्पताकम् उच्छ्रितध्वजम् । पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं ध्वजमस्त्रियाम् ।' इत्यमरः । पुरं प्रविश्य भुजकेन्द्रण समानसारे तुल्यबले [ भुजोन्द्रसमानसारे ] । ' सारो बले स्थिराशे च न्याय्ये क्ली वरे त्रिषु । ' इत्यमरः । भुजे भूयः भूमेः धुरमाससन्न स्थापितवान् ।। अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्याः सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्ठयूतमैशम् । नरपतिकुलभूत्यै गर्भमाधत्त राज्ञी गुरुभिरभिनिविष्ठं लोकपालानुभावैः ।। ७५ ॥ अथ द्यौः सुरवम । ' द्यौः स्वर्गसुरवमनोः' इति विश्वः । अत्रेः महर्षेनयनयोः समुत्यमुत्पन्नं नयनसमुत्थम् । 'आतश्चोपसों' इति कप्रत्ययः । ज्योतिः इव । चन्द्रमिवेत्यर्थः । 'ऋक्षेशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः' इति हलायुधः । चन्द्रस्यात्रिनेत्रोद्भूत- स्वमुक्तं हरिवंशे-' नेत्राभ्यां वारि सुनाव दशधा द्योतयदिशः । तदर्भविधिना हटा दिशो देव्यो दधुस्तदा ॥ समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन् । स ताभ्यः सह- सैवाथ दिग्म्यो गर्भः प्रभान्वितः ॥ पपात भासयल्लोकाञ्छीताशुः सर्वभावनः ॥' इति । सुरसरिद् गङ्गा [ वह्निनिष्ट्यूतम् ] वह्निना निष्ठयूतं विक्षिप्तम् । 'छोः शूदनु- नासिके च' इत्यनेन निपूर्वाष्ठीबतेर्वकारस्य ऊठ् । नुभनुन्नास्तनिष्ठयूतविक्षिप्तेरिताः ममाः।' इत्यमरः । ऐशं तेजः स्कन्दम् इव । अत्र रामायणम् - ते गत्वा पर्वतं राम कैलास धातुमण्डितम् । अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थ सर्वदेवताः ॥ देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन । शैलपुत्र्यां महातेजो गायां तेज उत्सृज ॥ देवतानां प्रतिज्ञाय गलामभ्येत्य पावकः । गर्म धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम् ॥ इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत । स तस्या महिमा दृष्टा समन्तादवकीर्य च ॥ समन्ततस्तु ता देवीमभ्यसिञ्चत पावकः । सर्वत्रोतांसि पूर्णा न गमाया रघुनन्दन ॥' इति । राज्ञी १ उक्तं च देवीपुराण-कला. मोडश सोमस्य शुक्ले वर्धयते रषिः। अमृतेनामृनं कृष्णे पीयने देवतः कमात ॥ इति । विशेषस्तूतः पञ्चमसगै १६ श्लो. टिप्पण' । चन्द्रो हि उदितः मनोपधीः स्वकिरणः सवधयति । अतः स ओषधीनाथ इत्युच्यते । ..

·तृतीयः सर्गः। (४९) सुदक्षिणा नरपतेर्दिलीपस्य कुलभूत्यै [ नरपतिकुलभूत्यै ] संततिलक्षणायै गुरुभिः महद्भिः लोकपालानामनुभावैः [ लोकपालानुभावैः] तेजोभिः अभिनिविष्टम् अनुप्रविष्टं गर्भमाधत्त । दधावित्यर्थः । अत्र मनुः-अष्टाना लोकपालानां वपुर्धा- रयते नृपः । । इति । अत्र 'आधत्त' इत्यनेन स्नीकर्तृधारणामात्रमुच्यते । तथा मन्त्रे च दृश्यते- यथेयं पृथिवी माताना गर्भमादधे । एवं त्वं गभमाधेहि दशमे मासि सूतवे ॥' इत्याश्वलायनानां सीमन्तमन्त्रे स्त्रीव्यापारधारण आधानशब्दप्रयोगदर्शनादिति । मालिनीवृत्तमेतत् । तदुक्तम्-'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकः ।। इति लक्षणात् ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथमूरिविरचितया संजीवनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतो रघुवंशे महाकाव्ये नन्दिनीवरप्रदानो नाम द्वितीयः सर्गः । तृतीयः सर्गः। उपाधिगम्योऽप्यनुपाधिगम्यः समावलोक्योऽप्यसमावलोक्यः । भवोऽपि योऽभूदभवः शिवोऽयं जगत्यपायादपि नः स पायात् ॥ 'राज्ञी गर्भमाधत्त ' ( २।७५) इत्युक्तम् । संप्रति गर्भलक्षणानि वर्णयितुं प्रस्तौति- येप्सितं भर्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोहीक्षणकौमुदीमुखम् । निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः सुदक्षिणा दौ«दलक्षणं दधौ ॥१॥ अथ गर्भधारण नन्तरं सुदक्षिणा उपस्थितोदयं प्राप्तकालं भर्तुः दिलीपस्य ईप्सितं मनोरथम् । भाव क्तः । पुनः [ सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम् ] सखी. १ इन्द्रानिलयमार्याणाममेश वरुणस्य च । चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निहत्य शाश्वतीः ॥ यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः । तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥ इति च सप्तमाध्याये मनुः ॥ २ उपाधिना देहादिना गम्यो दृग्गोचरः अनुपाधेरतीन्द्रियत्वात् । एवं- भूतोऽप्यनुपाधिगम्य इति विरोधः । अनुपाधिभिर्निरस्ताविद्यागुपाधिभिरेव गम्यो निर्गुणत्वन ज्ञातुं शक्य इति परिहारः । समैः समाहितमतिभिरवलोकयितुं समाधौ प्रत्यक्षीकर्तुं शक्यः । नाह- शोऽप्यसमावलोक्य इति विरोधः । परिहारपक्षे असमानि विषमाणि त्रीणीति याषदवलोक्यानि नेत्राणि यस्य । भाषे भ्यत् । यद्वा असममपर्याप्तमवलोक्यं दृग्विषयीभूतं यस्य स तथा इति परि- हारः । भवति सर्वमिति भयो विश्वात्मकः । तथाभूतोएयभव इति विरोधः । परिहारस्तु नास्ति भवो यस्य सोऽभवोऽजोऽसंगो पा । नास्ति भवो यस्मात्स तथा संसारम्य विच्छेदक इति वा । इत्यर्यात् । स तादृशः शिवो जगति नः अपायात् पायात् । ततो विशांपन्युरनन्यसंततेमनोरथ किंचिदिवोदयोन्मुखम् । अनन्यसौहार्दरसस्य दोहदं प्रिया प्रपेदे प्रकृतिप्रियंवदा॥ इति दिनकर. संपूर्णश्लोकमन्यथा पटति । १ उपस्थितः प्राप्त उपयः पुत्रोत्पनिलक्षणो यस्य यस्माद्वा । इति चा। ३ ·(५०) रघुवंशे समस्योटीक्षणानां दृष्टीना कौमुदीमुखं चन्द्रिकाप्रादुर्भावम् । यद्वा कौमुदी नाम दीपोत्सव- तिषिः। तदुक्क भविष्योत्तरे- को मोदन्त जना यस्यां तेनासौ कौमुदी मता।' इति । सत्या मुकं प्रारम्भम् । अत एव ' सखीजमोदीक्षणकौमुदीमहम् ' इति पाठ केचित्पठन्ति । एक्वाडकुलस्य संततेः अविच्छेदस्य निदानं मूलकारणम् । 'निदान लादि- कारणम् । इत्यमरः । एवंविधं दौईदलक्षणं गर्भविहं वक्ष्यमाणं धौ। सहृदयेन गर्भहदयेन च द्विहृदया गर्भिणी। यथाह वाग्भट:-' मातृजन्यस्य हृदयं मातुश्च हृदयं व तत् । संबदं तन गर्भिण्याः श्रेष्ठं श्रद्धाभिमाननम् ॥'इति । तत्संबन्धित्वादों दोहदमित्युच्यते । सा च तयोगादौहदिनीति । तदुक्त संग्रहे-'विहदयां नारी दौई- दिनीमाचक्षते । इति । अत्र दौर्हदलक्षणस्येप्सितत्वेन कौमुदीमुखत्वेन च निरूपणाद्रूप. कालंकारः । अस्मिन्सर्गे वंशस्थं वृत्तम्-' जतौ तु वंशस्थमुदीरितं अरौ।। इति लक्षणात् ॥ संप्रति क्षामतात्यं गर्भलक्षणं वर्णयति- शरीरसादादसमग्रभूषणा मुखेन साऽलक्ष्यत लोध्रपाण्डुना । तनुभकाशेन विचेयतारका प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी ॥२॥ शरीरस्य अदाकार्यात् [शरीरसादात् ] असममभूषणा परिमिताभरणा लोध्रपुष्पेणेव पाण्डुना [लोधपाण्डुना] मुखेन उपलक्षिता सा सुदक्षिणा । [विचेयतारका] विचेयौ मृग्यास्तारका यस्यां सा तथोका । विरलनक्षत्रेत्यर्थः । तनुप्रकाशेन अल्पकान्तिना शशिना उपलक्षितेषदसमाप्तप्रभाता प्रभातकल्पा । प्रभातादीषनेत्यर्थः । तसिलादिष्वाकृत्वसुचः' इति, प्रभातशब्दस्य पुंवद्भावः। शर्वरी रात्रिः इव । अलक्ष्यत । शरीरसादादिगर्भलक्षणमाह वाग्भट:--'क्षामता गरिमा कुक्षेळ छदिररोचकम् । जुम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्याः प्रकाशनम् ॥' इति ॥ तदाननं मृत्सुरभि क्षितीश्वरो रहस्युपाघाय न तृप्तिमाययौ । करीव सिक्तं पृषतैः पयोमुचा शुचिव्यपाये वनराजिपल्बलम् ॥ ३॥ क्षितीश्वरो रहसि मृत्सुरभि मृदा सुगन्धि तस्या आननं तदाननं सुदक्षिणा- मुखम् । उपाघ्राय तृतिं नाययौ । कः कमिव । शुचिव्यपाये ग्रीष्मावसाने । शुचिः शुद्धेऽनुपहते शहाराषाढयोः सिते । ग्रीष्मे हुतबहेऽपि स्यादुपधाशुद्धमन्त्रिणि ॥' इति विश्वः । पयोमुचा मेघाना पृषतः बिन्दुभिः । 'पृषन्ति बिन्दुपृषताः' इत्यमरः । सिक्तम् उक्षितं वनराजिपल्वलम् ] वनराज्याः पावलम् उपाघ्राय करी गज १३वाकुर्नाम वैवस्वतमनोः पुत्रः । तदुत्पत्तिर्भागवते-'क्षवतस्तु मनोज्ञ इक्ष्वाकुर्घाणतः सुनः।' इति। २ हुसेन ताकेतापरानाशाहपतिः परिमेवराणा। स्थिताल्पतारा करुणेन्दुमण्डला विभातकल्पां रजनी व्यरम्बयद ।। इनि बसमन्यादयः पठन्ति । ३ अर्हे कृत्यनृपश्चेति योग्यतायामचो यत् । ५ 'रहः समाघ्राय' शनिवाचा. पटनः । ५ 'सरसि जलपरने सौरभ्यामिति पल्वलोक्तिहनिया।

·तृतीयः सर्गः। (५१) . इव । अत्र करिवनराजिपल्बलाना कान्तकामिनीवदनसमाधिरनुसंधयः । गर्भिणीना मुद्रक्षणं लोकप्रसिद्धमेव । एतेन दोहदास्यं गर्भलक्षणमुख्यते ॥ दोहदलक्षणे हेवन्तरमुत्प्रेक्षते- दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते मुंवं दिगन्तविश्रान्तरयो हि तरसुतः । अतोऽभिलाषे प्रथम तयाविषे मनो बबधान्यरसान्विलाय सा ४ हि यस्माद् दिगन्तविश्रान्तरथः चक्रवर्ती तस्याः सुतः तत्सुतः मरुत्वान इन्द्रः । 'इन्द्रो मरुत्वान्मववा' इत्यमरः । दिवं स्वर्गम् इव । भुवं भोक्यते। भुमोऽनवने ' इत्यात्मनेपदम् । अतः प्रथम सा सुदक्षिणा तथाविधे भूषिकारे मृद्रूपै । अभिलष्यत इत्यभिलाषा भोग्यवस्तु स्मिन् [ अभिलाषे] । कर्मणि पप्रत्ययः। रस्यन्ते स्वाद्यन्त इति रसा भाग्यार्थाः । अन्ये च ते रसाश्च तान् [ अन्यरसान विलय विहाय मनः बबन्ध । विदधावित्यर्थः । दोहदहेतुकस्य मृद्भक्षणस्य पुत्रभूभोगसूचनार्थत्वमुत्प्रेक्षते ॥ न मे ह्रिया शंसति किंचिदीप्सितं स्पृहावती वस्तुषु केषु मागधी । इति स्म पृच्छत्यनुवेलमादृतः प्रियासखीरुत्तरकोसलेश्वरः ॥५॥ मगधस्य र ज्ञोऽपत्यं स्त्री मागधी सुदक्षिणा । द्वयमगधकलिासूरमसादर इत्यणप्रत्ययः । ह्रिया किंचित् किमपि ईप्सितम् इष्ट में मां न शंसति नाचष्टे । केषु वस्तुषु स्पृहावती इत्यनुवेलम् अनुक्षणम् आवृतः आइतवान् । कर्तरि कः । 'आहती सादरचितौ' इत्यमरः [ प्रियासखी: ] प्रियायाः सखोः सहवरी: उत्तरकोसलेश्वरः दिलीपः पृच्छति स्म पप्रच्छ । लट् स्मे' इत्यनेन भूतार्थे लट् । सखीनां विधम्मभूमित्वादिति भावः ॥ उपेत्य सा दोहददुःखशीलतां यदेव ववे तदपश्यदाहतम् । नं हीष्टमस्य त्रिदिवेऽपि भूपतेरभूदनासाघमधिज्यधन्वनः ॥ ६ ॥ दोहदं गर्भिणीमनोरथः । 'दोहदं दौहदं श्रद्धा लालसं च समं स्मृतम् ।' इति हलायुधः । सा सुदक्षिणा । [ दोहददुःखशीलता ] दोहेदेन गर्भिणीमनोरथेन दुःखशीलता दुःखस्वभावताम् उपेत्य प्राप्य यद वस्तु वने आचकाइ त आहृतम् आनतिम् । भति शेषः । अपश्यदेव । अलभतत्यर्थः । कुतः । हि यस्माद अस्य भूपतेः त्रिदिवेऽपि स्वर्गेऽपि इष्टं वस्तु अनासाचम् अनवाप्यं नाभूत् । किं याराया। १'भुषम् ' इत्यत्र 'महान्' इति, 'तत्सुतः' इत्यत्र मत्सुतः' इति केचिपटन्ति । २ 'अस्य' इत्यत्र ' अस्याः' इति, 'अभूदनासायम्' इत्यत्र 'बभूव दुष्पाप्यम्' इति चा० आदयः पठन्ति । ३ त्रिदिवे-त्रयो ब्रह्मविष्णुरुद्रा दीव्यन्यत्रेति त्रिदिवः । हलश्चेति पञ् । संज्ञा- पूर्वकत्वान्न गुण. । यहा साविकराजसतामसभेदेन विविधा दीन्यन्ति व्यबहरन्ति प्रकाशन्त था । घत्रय कविधानम् । वृत्तिविषये संख्याशब्दस्य पूरणार्थत्वम् । अपिशब्दवलेन का कथा मत्यलोक इति गम्यते ।

·(५२) रघुवंशे - नेत्याह-अधिज्यधन्वनः इति । न हि वीरपत्नीनामलभ्यं नाम किंचिदस्तीति भावः । अत्र वाग्भट:-' पादशोफो विदाहोऽन्ते श्रद्धा च विविधामिका' इति । एतच्च पत्नीमनारेथ- पूरणाकरण दृष्टदोषसंभवात । न तु राज्ञः प्रीतिलोल्यात् । तदुक्तम्-' देयमप्यहितं तस्यै हिताय हितमल्पकम् । श्रद्धाविघाते गर्भस्य विकृतिश्च्युतिरेव वा ॥' अन्यत्र च–'दोहद- स्याप्रदानेन गो दोषमवामुयात् । ' इति ॥ क्रमेण निस्तीर्य च दोहदव्यथां प्रचीयमानौवयवा रराज सा । पुराणपत्रापगमादनन्तरं लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवा ॥ ७॥ सा सुदक्षिणा क्रमेण दोहदव्यथां च निस्तीर्य प्रचीयमानावयवा पुष्य- माणावयवा सती । पुराणपत्राणामपगमानाश त् [ पुराणपत्रापगमात् ] अनन्तरं सनद्धाः संजाताः प्रत्यग्रत्वान्मनोज्ञाः पल्लवा यस्याः सा [ संनद्धमनोज्ञपल्लवा | लतव रराज ॥ लक्षणान्तरं वर्णयति- दिनेषु गच्छत्सु नितान्तपीवरं तदीयमानीलमुखं स्तनद्वयम् । तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम् ॥८॥ दिनेषु दोहददिवसपु गच्छत्सु सत्सु नितान्तपीवरम् अतिस्थूलम् । आनील- मुखम् ] आ समन्तानीले मुखे चुके यस्य तत् । तदीयं स्तनद्वयम् [ भ्रमराभि- लीनयोः ] मरैरभिलीनयोरभिव्याप्तयोः सुजातयोः सुन्दरयोः पङ्कजकोशयोः पद्ममुकुलयोः श्रियं तिरश्चकार । अत्र वाग्भरः- अम्लेटता स्तनौ पीनौ श्वतान्तौ कृष्णचूचुकौ ' इति ॥ निधानगर्भामिव सागराम्बरां शमीमिवाभ्यन्तरलीनपावकाम् । नदीमिवान्तःसलिला सरस्वती नृपः ससत्त्वां महिषीममन्यत ॥ ९ ॥ नृपः ससत्त्वाम् आपन्नसत्वाम् । गर्भिणीमित्यर्थः आपनसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्त- वरनी च गर्भिणी।' इत्यमरः । महिषीम् । निधानं निधिगर्ने यस्यास्तां [निधान- गर्भाम् ] सागराम्बरां समुश्वसनाम् [इव] भूमिमिवेत्यर्थः । भूतधात्री रत्नगर्भा विपुला सागराम्बरा।' इति कोशः । अभ्यन्तरे लीनः पावको यस्यास्ता [अभ्यन्तर- : १गर्भिण्यास्तत्तदिच्छायां विशंपण प्रयुज्यते । दोहदस्या० इ. संपूर्ण. श्लोकः । २ उपोढगात्री- पचया इति, संनइत्यत्र सब वोनि च पा.. ३ 'नाममारोप्य कृशानाय वर्णान्तराकान्तपयो- धराग्राम् । ' इति १४ संग । सुजातयो:-' सुजात सुन्दरं प्रोकं सत्यजाने च वस्तुनि ।' इति विक्रमः । तिरश्रकार-अत्रोपमानादप्यपमेयस्य शोभाधिक्यवर्णनात् व्यतिरेकालंकारः । 'उपमाना- यदन्यस्य व्यतिरेक स एव स. ।' इति तल्लक्षणम् । नितारतपीवरमित्यत्र 'मश्रकपाण्डुरम्' आनील-' इत्यत्र च आश्याम-' ' भ्रमराभिलीनयोः' इत्यत्र च 'भ्रमरावलीढयोः' इति पाठान्तराणि । 'दिनेषु गच्छल्म मधुकपाण्डुरं तदीयमाश्याममुरवं सायम् । समुद्रयोरिणदन्त- कोषयोभार कान्तिं गवलापिधानयोः ।। 'इत्यपि कचिपटन्ति । .

·तृतीयः सर्गः। (५३) लीनपावकाम् ] शमीमिव । शमीतरी वह्निरस्तीत्यत्र लिहू शेमीगर्भादग्निं अन- यतीति । अन्तःसलिलाम् अन्तर्गतजला सरस्वती नदीमिव । अमन्यत । एतेन गर्भस्य भाग्यवत्त्वतेजस्वित्वपावनत्वानि विवक्षितानि ।। प्रियानुरागस्य मनःसमुन्नतेर्भुजार्जितानां च दिगन्तसंपदाम् । यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रिया धृतश्च धीरः सदृशीव्यंधत्त सः॥१०॥ धीरः स राजा प्रियायामनुरागस्य नेहाय [प्रियानुरागस्य ] म्नसः स्मुनते- रौदार्यस्य [मनःसमुन्नतेः] [च ] । भुजन भुजबलन करेण वार्जितानाम् (भुजार्जि- तानाम् ] । न तु वाणिज्यादिना । दिगन्तेषु संपदाम् [दिगन्तसंपदाम् । धृतेः पुत्रो मे भविष्यतीति संतोषम्य च । 'धृतियोगान्तरे धैर्य धारणावरतुष्टिषु । ' इति विश्वः । सहशीः अनुरूपाः । पुमान्सूयतेऽनेनाते पुंसवनम् । तदादिर्यासा ताः [पुंसवना- दिकाः] क्रियाः यथाक्रम क्रममनतिक्रम्य व्यधत्त कृतवान् । आदिशन्देनानवलाभन. सीमन्तोन्नयने गृह्यते । अत्र मासि द्वितीये तृतीये वा पुंसवनम् । यदाह--' पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात् । ' इति पारस्करः । ' चतुर्थेऽनवलोभनम् ' इत्याश्वलायनः । षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तोन्नयनम् ' इति याज्ञवल्क्यः ।। सुरेन्द्रमात्राश्रिनगर्भगौरवात्मयत्नमुक्तासनया गृहागतः । तयोपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः ॥ ११ ॥ गृहागतः नृपः मुन्दाणा लोकपालाना मात्राभिरंशराश्रितस्यानुप्रविष्टस्य गर्भस्थ गौर. वाद्भारात् । सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भगौरवात् ] प्रयत्नेन मुक्तासनया [ प्रयत्नमुक्ता- १ पुरा किल तारकावधार्थ सेनान्यं पटुकामा देवा ब्रह्मोपदेशादिनम्तनो निमन्विष्यन्नस्तं शमीगर्भ दवृशुः देवकार्य च नियोजयामासुः । ततः प्रभृति शमीगर्भ एवाभिरवामस्थानमभूत् । इत्युक्त्वा नि:सृतोऽश्वत्थाइग्निवारणसूचितः । प्रविवेश शमीगर्भमथ वह्निः सुषुसया ।।.. इत्युक्त्वा ने शमीगर्भ वह्निमालक्ष्य देवताः । तदेवायतनं चक्र. पुण्यं मत्रक्रियाम्बपि ॥ इत्यादिः भारत- कथात्रानुसंधेया । विशेषस्त्वनुशासनपर्वणि पश्चाशीतितमेयाये द्रष्टव्यः । शमीगर्भस्थो- निर्मन्थनादेव व्यज्यते इति सुप्रसिद्वमेतत् । अनुरूपभाव शाकुन्तल-' दृष्यन्नेनाहितं तेजी इधानां भूतये भुवः। अवेहि तनयां ब्रह्मन्नग्निगर्भा शमामिव ॥' इति । नदीति-'म्लेच्छदेशेषु मा धन्तर्धाय भ्यः पुण्यप्रशेपूटवति 'इति वल्लभः । 'सरस्वत्या ऊर्ध्व वादुफाः पातालान्तर्गतं जल- मिति वानीमात्र । ' इति चा० । अत्रोपमेयतायाः मसन्याया महिण्या एक या एक बहूपमान- त्वान्मालोपमालंकारः । 'मालोपमा यदेकम्योपमानं यह दृश्यंत ।' इति साहित्यदर्पणानः । २ पुंसवनं नाम तुपुत्रजननार्य गर्भिण्याः संम्कारविशेषः । स च तृतीयमामोपक्रमे दिने इंपनीभ्यां करणीयः । याह शौनक- व्यके गर्भ तृतीये तु मामे पुंसवनं भंवत् । गर्भ व्य मृतीये चेञ्चतुर्थ मासि वा भवेत् ॥' इति । वमिष्ठश्च-' कुर्यात्मवनं प्रमिविषये गर्भ तीये ऽथ पा। मासि स्फीनतनी तृषारकिरणे पुष्येऽथ या वैष्णवे' ॥ इति । अम्मिविधी पनि पली- पृष्ठदेशे स्थितोज्यवाहिन तस्या 'नाभिदेशं शन् इमं मन्त्रं पठनि-' एमासी मित्रावरुषी पुमांसावश्विनाभी । पुमानग्रिश्र वायुभ पृमानगर्भरतबोडरे ' ॥ अन्य च- पृमानग्निः गुमानिन्द्रः मान्देषो वृहस्पतिः । पुर्मासं पुत्रं विन्दस्व तं पुमाननुजायताम् ॥ इति । ' धृतेः' इत्यत्र भनेः ' इनि दिनकरस्य पाटः । नत्र श्रुतेः प्रतिज्ञानस्यन्यर्थः । . .

·(५४) रघुवंशे , : सनया] भासनादुस्थितयेत्यर्थः। उपचारस्या मजलो भजलिकरणे सिनहस्तया उपचारा- अलिखिमहस्तया] पारिवनेत्रया तरलाक्ष्या। 'वचलं तरल चैव पारिप्लमरिप्लवे इत्यमरः । तया सुदक्षिणया ननन्द ।' सुरेन्द्रमात्राश्रित-' इत्यत्र मनु:--' अष्टाभिश्व सुरेन्द्राणां मात्राभिनिर्मितो नृपः । ' इति । कुमारभृत्याञ्चलैरनुष्ठिते भिषम्भिराप्तरथ गर्भभमणि । पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं पियां ददर्श काले दिवमभ्रितामिव ॥१२॥ अथ । कुमारभृत्या बालचिकित्सा । ' संज्ञायां समजनिषद-' इत्यादिना क्यप् । तस्यां कुशलैः कृतिमिः [ कुमारभृत्याकुशलैः ] । 'कृती कुशल: ' इत्यमरः । आतै हितैः भिपग्भिः वैद्यः । भिषग्वद्यौ चिकित्सके ' इत्यमरः। गर्भस्य भर्मणि भरणे [गर्भ- भर्मणि ] । ' मरणे पोषणे भर्म ' इति हैमः । ' भृतिर्भमै ' इति शाश्वतः । भृलो मनि- प्रत्ययः । 'गर्भकर्मणि ' इति पाठे गर्भाधानप्रतीतावौचित्यभाः । अनुष्ठिते कृते सति । काले दशमे मासि । अन्यत्र प्रीष्मावसाने । प्रसवस्य गर्भमोचनस्योन्मुखी [प्रसवोन्मुखीम् ] । आसन्नप्रसवामित्यर्थः । 'स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमाचने। इत्यमरः । प्रियां भार्याम् । अभ्राण्यस्याः संजातान्यनिता ताम् [अनिताम्] ।' तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतन् ।' इतीत प्रत्ययः । दिवमिव । पतिः भर्ता प्रतीतः हृष्टः सन् । 'हयाते हष्टे प्रतीतः' इत्यमरः । ददर्श दृष्टवान् ॥ ग्रस्ततः पञ्चभिरुचसंश्रयैरसूर्यगः सूचितभाग्यसंपदम् । असूत पुत्रं समये शचासमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् ॥ १३ ॥ ततः शयेन्द्राण्या समा [शचीसमा] । 'पुलोमजा शचीन्द्राणी' इत्यमरः । सा सुदक्षिणा समये प्रसूतिकाले सति । दशमे मासीत्यर्षः। 'दशमे मासि जायते' इति श्रुतेः । उसंश्रयैः उघसंस्थैस्वास्थानगैः असूर्यगैः अनस्तमितैः । कैश्चियथासंभवं १ नदुक्तं भावंप्रकाशे-अक्षिपक्ष्माणि चाप्यस्याः संमीच्यन्ते विशेषतः । इति । २ कुमार- भृत्या नामाटामस्वायुप॑दस्याङ्गविशेषः । तदुक्तं सुश्रुने-' शल्यं शालाक्य कायचिकित्सा भूतविया कौमारभृत्यं अगवतन्वं रसायनतन्त्र बाजीकरणतन्त्रमिति । कौमारभरणं नाम कुमारभरणधात्रीशोधनार्थ दुष्टस्तन्यग्रहसमुत्थानां च व्याधीनामुपशमनाथम् ' । इति । नेपि कुमारे कुमारभृत्याप्रयोगो म दोषाय, कुमारभृत्या गर्भमर्मणि प्रजने च क्रियते इति कौटिल्य- वचनात् ।' इति चारि०.३ ' गभर्मणि' इत्यत्र 'गर्भकर्मणि' 'गर्भवेश्मान' 'गर्भरक्षणे इति पाटान्तराणि । 'पतिः प्रतीनः प्रसगेन्मुखीम् ' इत्यत्र 'निरत्ययाय प्रसवाय तस्थुषीम् ' इति पाठान्तर चारित्रवर्धनः समुद्धरति । ५ अत्र चारित्रवर्धनव्याख्या यथा-प्रहाणां द्विविधमुशवं राशि भागरुन च । नत्र प्रथमराशी सूर्यस्योधता दशमागेषु । पूरे शीतगोनिषु भागेषु हरी कुजस्याटाविशेषु । कन्यायां बुधस्य पञ्चदशनु भागेषु । कर्के गुरोः पञ्चसु भागेषु । मीने शुक्रस्य सप्तविंशतिभागेषु । तुलायां शर्षिशतिभागेषु ॥ असूर्यगैः-सर्वे प्रहाः सूर्यराशिगता अस्त- मिना उज्यन्ते । उक्त प-राकान्तः रगतः कूरदृष्टस्तु यो प्रहः । विरश्मिना प्रपन्नश्च स बिनदो बुधः स्मृतः ॥' इति । पचमिः सूचितभाग्यसंपदम्-' एकेन प्रहेण मुखी द्वाभ्यां बेहः त्रिभिपतुल्यश्चतुभिर्नृपः पञ्चभिर्देवतुल्यः' इति भाग्यसंपत् । ' अजा- ·तृतीयः सर्गः। (५५) पञ्चभिः महै. सूचिता भाग्यसंपद्यस्य तं [ सूचितभाग्यसंपदम् ] पुत्रम् । त्रीणि प्रभावमन्त्रोत्साहात्मकानि साधनान्युत्पादकानि यस्याः सा त्रिसाधना शक्तिः । शक्तय. स्तिस्रः प्रभावात्साहमन्त्रजाः।' इत्यमरः । अक्षयमर्थमिव । असूत । षङ् प्राणिगर्भ- विमोचने' इत्यात्मनेपदिषु पठ्यते । तस्माद्धातोः कर्तरि लङ् । अत्रेदमनुसंधेयम्-'अज- वृषभमृगानाकुलीरा अषवणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः। दशशिखिननुयुक्तिथीन्द्रियांशौस्त्रनवक- विंशतिभिश्च तेऽस्तनीचाः ॥' इति । सूर्यादीनां सप्ताना प्रहाणां मेषवृषभादयो राशयः श्लोकोतक्रमविशिष्टा उच्चस्थानानि । स्वस्वतुकापेक्षया सप्तमस्थानानि च नीचानि । तत्रोच्चवपि दशमादयो राशित्रिशाशा यथाक्रममुच्चेषु परमोचा नीचेषु परमनीचा इति जातकश्लोकार्थः । अत्रांशत्रिंशो भागः । यथाह नारद: त्रिंशदभागात्मकं लमम्' इति । सूर्यप्रत्यासत्तिर्ग्रहा- णामस्तमयो नाम । तदुक्तं लघुजातके-रविणास्तमयो योगो वियोगस्तूदयो भवेत् ' इति। ते च स्वीचस्थाः फलन्ति नास्तगा नापि नीचगाः । तदुकं राजमृगाङ्क- स्त्रोच्चे पूर्ण स्वक्षकेऽधै सहढे पादं द्विड्भेऽल्पं शुभं खेचरेन्द्रः । नीवस्थायी नास्तगो वा न किंचित्पादं नूनं स्वत्रिकोणे ददाति ॥' इति । तदिदमाह कविरुवसंस्थितैरसूर्यगैरिति च । एवं सति यस्य जन्मकाले पञ्चप्रभृतयो ग्रहाः स्वोच्चस्थाः स एव तुको भवति । तदुकं कूटस्थीये-'मुखिनः प्रकृष्टकार्या राजप्रतिरूपकाश्च राजानः । एकद्वित्रिचतुर्भिर्जायन्तेऽतः परं दिव्याः ॥' इति । तदिदमाह पञ्चभिरिति ॥ दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः प्रदक्षिणाचिईविरनिराददे । बभूव सर्व शुभशंसि तत्क्षणं भवो हि लोकाम्युदयाय तादृशाम् १४ तत्क्षणं तस्मिन्क्षणे । कालाधनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया। दिशःप्रसेदुः प्रसन्ना बभूवुः । मरुतः वाताः सुखाः मनोहराः वदुः । अमिः प्रदक्षिणार्चिः सन् हविराददे स्वीचकार । इत्थं सर्व शुभशंसि शुभसूचकं बभूव । तथा हि । तादृशां रघुप्रकाराणा भवः जन्म लोकाभ्युदयाय । भवतीति शेषः । ततो देवा अपि संतुष्टा इत्यर्थः ॥ अरिष्टशयां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा । निशीथदीपाः सहसा हतत्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव ॥१५॥ . २ अजेति मल्लिनाथोढ़तश्लोकस्यायमर्थः-वेरुच्चस्थान मेषराशिः, सोमस्य वृषराशिः, मबलस्य मकरराशिः, बुधस्य कन्याराशिः, बृहस्पतेः कर्कटकराशिः, शुक्रस्य मीनराशिः, शनेश्च तुलाराशिः (पणिक्)। दश-दशांशाः । शिाख-त्रयोंशाः । मनुयुक-द्विगुणिताश्रतुर्दश (अष्टाविंशतिः) अंशाः। तिथि-पञ्चदशांशाः । इंद्रिय-पञ्चांशाः, त्रिनषक-सप्तविंशतिरंशाः, पिंशातिरंशाश्च । एतेषु भागेषु तुकाः। ते पूर्वोक्ताः सूर्योदयोऽस्ते स्वस्थानापेक्षया सप्तमस्थाने स्थिता नीचाः । असूर्यगैरिस्येनन कुमारस्य यश सौभाग्यं न कदाप्यस्मिअगत्यस्लमष्यतीति सचितम् २ अनुरूपवर्णनं कुमारसमो-'प्रसन्नदिपांशुविविक्तवानं शास्वनानम्तरपुष्पवृष्टि । शरीरिणां स्थावरजनमाना मुखाय नजन्मदिन बभव' इति । अग्रे दशमसर्गेपि 'निर्दोषमभक्त्सर्वमाविष्कृतगुणं जगत्' इति ।

·(५६) रघुवंशे 'भरिष्टं सूतिकागृहम् ' इत्यमरः । अरिष्टे सूतिकागृहे शय्यां तल्पं [ अरिष्टशय्यां ] परितः अभितः। अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेषु दृश्यते' इति द्वितीया । विसारिणा । सुजन्मनः शोभनोत्पत्तेः । 'अनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पतिरुद्भवः।' इत्यमरः। तस्य शिशोः निजेन नैसर्गिकेण तेजसा सहसा हतत्विषः क्षीणकान्तयो निशीथ- दीपाः । 'अर्धरात्रनिशीथी द्वौ इत्यमरः । आलेख्यसमर्पिताः चित्रार्पिताः इव बभूवुः। निशीथशब्दो दीपानां प्रभाधिक्यसंभावनार्थः ॥ जनाय शुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम् । अदेयमासीत्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे ॥ १६ ॥ भूपतेः दिलीपस्य अमृतसंमिताक्षरम् अमृतसमानाक्षरम् । ' सरूपसमसंमिताः' इत्याह दण्डी । कुमारजन्म पुत्रोत्पत्तिं शंसते कथयते शुद्धान्तचराय अन्तःपुर- चारिणे जनाय त्रयमेवादेयमासीत् । किं तत् । शशिप्रभम् उज्ज्वलं छत्रम् उभे चामरे च । छत्रादीनां राज्ञः प्रधानाङ्गत्वादिति भावः ॥ निवातपस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिबतः सुताननम् । महोदधेः पूर इवेन्दुदर्शनाद्गुरुः प्रहर्षः प्रबभूव नात्मनि ॥ १७ ॥ निवांतो निर्वातप्रदेशः । 'निवातावाश्रयावातौ' इत्यमरः । तत्र यत्पनं तद्वस्तिमितेन निष्पन्देन [ निवातपद्मस्तिमितन ] चक्षुषा नेत्रेण कान्तं सुन्दरं सुताननं पुत्रमुखं पिवतः तृष्णया पश्यतः नृपस्य गुरुः उत्कटः प्रहर्षः कती इन्दुदर्शनादू गुरुः महोदधेः पूरः जलौघः इव आत्मनि शरीरे न प्रबभूव स्थातुं न शशाक । अन्तर्न माति स्मेति यावत् । न झल्पाधारेऽधिकं मीयत इति भावः । यद्वा हर्ष आत्मनि स्वस्मिन्विषय न प्रबभूव । आस्मानं नियन्तु न शशाक । किं तु बहिर्निजंगामेत्यर्थः ।। स जातकर्मण्यखिले तपस्विना तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते । दिलीपसूनुणिराकरोद्भवः प्रयुक्तसंस्कार इवाधिक बभौ ॥ १८ ॥ स दिलीपसनुः। तपस्विना पुरोधसा पुरोहितेन । 'पुरोधास्तु पुरोहितः इत्यमरः। वसिष्ठेन । तपस्वित्वात्तदनुष्ठितं कर्म सवीर्य स्यादिति भाषः । तपोवना- वेत्य आगत्य । अखिले समग्रे जातकर्मणि जातस्य कर्तव्यसंस्कारविशेषे कृते १ अनुरूपः श्लोकोप्रे दशमे-रघुवंशप्रदीपेन-इत्यादिः । २ अस्मात्परं ग. प. सु. प्रभृतयः श्लोकमेकमधिकं योजयन्ति- समीक्ष्य पुत्रस्य चिरान्मुखं पिता निधानकुम्भस्य युवेब दुर्गतः। मुदा शरीरे प्रबभूव नात्मनः पयोधिरिन्दूदपछितो यथा ॥ ३'शुद्धान्तः स्यादन्तःपुरम् ' इत्याभिधानचिन्तामणिः। ४ 'पातस्याभावो निषातम्' इति चा० । अनुरूपः श्लोकः कुमारसंभव-'मवत्संभावनोत्थाय परितोपायचीत । अपि म्याप्तदिगन्तानि नाबानि प्रभवन्ति मे ॥'इति । - ।

·तृतीयः सगः। (५७) सति। प्रयुक्तः संस्कारः शाणालखनादिर्यस्य स तथोक्तः [प्रयुक्तसंस्कारः] । आकरोनवः खनिप्रभवः । 'खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्' इत्यमरः । मणिरिव । अधिकं बभौ । वसिष्ठमन्त्रप्रभावात्तंजिष्ठोऽभूदित्यर्थः । अत्र मनुः-प्राङ्गाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते' इति ॥ सुखश्रवा मङ्गलतूर्यनिस्वनाः प्रमोदनृत्यैः सह वारयोषिताम् । न केवलं समनि मागधीपतेः पथि व्यजृम्भन्त दिवौकसामपि॥१९॥ सुखः सुखकरः श्रवः श्रवणं येषां ते सुखश्रवाः। श्रुतिसुखा इत्यर्थः । मङ्गलतूर्य- निस्वनाः मङ्गलवाद्यन्वनयो वारयोषितां वेश्यानाम् । 'वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजावा' इत्यमरः । प्रमोदनृत्यैः हर्षनर्तनैः सह मागधीपतेः दिलीपस्य सद्मनि केवलं गृह एव न व्यजृम्भन्त ' किं तु । द्यौरोको येषां ते दिवाकसो देवाः । पृषादरादित्वात्साधुः । तेषा [दिवौकसाम् ] पथि आकाशे अपि व्यजम्भन्त । तस्य देवांशत्वाइवोपकारित्वाच देवदुन्दुभयोऽपि नेदुरिति भावः ॥ न संयतस्तस्य बभूव रक्षितुर्विसर्जययं सुतजन्महर्षितः । ऋणाभिधानात्स्वयमेव केवलं तदा पितृणां मुमुचे स बन्धनात्।।२०॥ रक्षितुः सम्यक्पालनशीलस्य तस्य दिलीपस्य । अत एव चौराद्यभावात् । संयतः बद्धो न बभूव नाभूत् । किं तेनात आह–विसर्जयेदिति। सुतजन्मना हर्षितस्तीपत: [सतजन्महर्षितः ] सन् । यं बद्धं विसर्जयेत् विमोचयेत् । किं तु स राजा तदा पितृणाम् ऋणाभिधानात् बन्धनात् केवलम् एकं यथा तथा । स्वयमेव । एक एवेत्यर्थः । केवलः कृत्ल एकश्च केवलश्चावधीरितः।' इति शाश्वतः । मुमुचे। कर्मकर्तरि लिट् । स्वयमेव मुक्त इत्यर्थः । अस्मिनर्थे–'एष वा अनृणो यः पुत्री' इति श्रुतिः प्रमाणम् ॥ श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः । अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थविश्वकार नाम्ना रघुमात्मसंभवम् ॥ २१ ॥ अर्थवित् शब्दार्थज्ञः पार्थिवः पृथिवीश्वरो दिलीपः । अयम् अर्भकः बालकः श्रुतस्य शास्त्रस्य अन्तं पारं यायात् । तथा युधि परेषां शत्रूणामन्तं पारं च यायात् । यातुं शक्नुयादित्यर्थः । 'शकि लिट् च' इति शक्याथै लिड् । इति हेतोः धातोः 'अधिवधिलघि गत्यर्थाः' इति लघिधातोर्गमनाख्यमर्थ [गमनार्थम् ] अर्थवित्त्वाद् १ स्वर्गपक्षे स्वर्गवासिनीनामुर्वीमेनकारम्भाद्यानाम् । समानभावो दशमे-पुत्रजन्मप्रवे- श्याना तुर्याणां नस्य पुत्रिणः । आरम्भं प्रथमं चकुर्देवदुन्दुभयो दिधि ॥ २ उत्सवषिशेषे राज्ञा- मपराधिविमोचनं प्रसिद्धम्-'युवराजाभिषेके च परचक्रावमर्दने । पुत्रजन्मनि वा मोक्षो बद्धस्य हि विधीयते ॥' इ.हेमा. ३ तल्लक्षणं यथा-क्रियामाण तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिध्यनि । सुकरेः स्वैगुणेः कर्तुः कर्मकर्नेति तद्विदुः। अत्र पुत्रवत्तारूपेण गुणेनेष मुक्तत्वात्कर्मकर्तग्प्रियोगः । 'विस- जयेत्' इत्यत्र 'विमोचयेत्' इति दि. चा. पठनः ।

·(५८) रघुवंशे . -- अवेक्ष्य मालोच्य । आत्मसंभवं पुत्रं नाना रघु चकार । लाविह्योनेलोपश्च' इत्युप्रत्यये 'वालमूललम्वलमहुलीनां वा लो रखमापद्यते ' इति वैकल्पिके रेफादेशे पुरिति रूपं सिद्धम् । अत्र शङ्खः- अशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते।' इति । पितुः प्रयत्नात्स समग्रसंपदः शुभैः शरीरावयवैर्दिने दिने । पुपोष वृद्धि हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः॥ २२ ॥ सरघुः समग्रसंपदः पूर्णलक्ष्मीकस्य पितुः दिलीपस्य प्रयत्नात् शुमैः मनोहरैः शरीरावयवैः हरिदश्वदीधितेः सूर्यस्य रस्मेः। 'भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः' इत्यमरः । अनुप्रवेशाद्वालचन्द्रमा इव । दिने दिने प्रतिदिनम् । 'नित्यवीप्सयोः इति द्विवचनम् । वृद्धिं पुपोष । अत्र वराहसंहितावचनम्-'सलिलमये शशिनि रवेदीधितयो मूर्छितास्तमो नैशम् । क्षपयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः ॥' इति ॥ उमाषाङ्कनै शरजन्मन्ग यथा या जयन्तेन शचीपुरंदरौ । तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ॥२३॥ उमावृषाङ्कौ पार्वतीवृषभध्वजौ शरजन्मना कार्तिकेयेन । 'कार्तिकेयो महासेनः शर- जन्मा षडाननः । ' इत्यमरः । यथा ननन्दतुः । शचीपुरंदरौ जयन्तेन जयन्ताख्येन सुतेन । ‘जयन्तः पाकशासनिः' इत्यमरः । यथा ननन्दतुः । तथा तत्समौ ताभ्यामुमा- वृषाङ्काभ्यां शचीपुरंदराभ्यां च समौ समानौ सा मागधी नृपश्च तत्सदृशेन ताभ्यां कुमारजयन्ताम्या सदृशेन सुतेन ननन्दतुः । मागधी प्राग्व्याख्याता ॥ रथाङ्गनाम्नोरिव भावबन्धनं वभूब यत्प्रेम परस्पराश्रयम् । विभक्तमप्येकसुतेन तत्तयाः परस्परस्योपरि पर्यचीयत ॥ २४ ॥ स्थानानी च स्थानामा च रथाङ्गनामानौ चकवाको । 'पुमान्त्रिया' इत्येकशेषः । तयोः १ आत्म-सभवत्यस्मादिति संभवः । आत्मा संभवो यस्य तत् । 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति धुने । २ 'श्रीसूर्यस्य सुषुमा (अमा) नाम कला तस्याः प्रवेशाद्वृद्धिं पुष्णानि । चन्द्रमाः किल मर्यस्य सुषुनो नाम नाडिकामनुमविश्य वर्धते' इति वल्ल । अमावास्याया चन्द्रा रवी गच्छति प्रतिपदि नि सरति, नत उदयं प्राप्य यथा दिने दिने वर्धते तथा अयमपि वधे । इ. चा० । अनुरूपवर्णनं कुमारसंभवे-दिने दिने सा परिवर्धमामा लब्धोदया चान्द्रमसीव लेखा। पुपोष लावण्य- मयान्विशेषान् ज्योत्स्वान्नराणीव कलान्तसाण ॥ इति ३ । शरेषु जन्मास्य । तस्य शरवणे उत्पन्न. त्वात् । इयं कथा कुमारसंभवे दशमसर्गे द्रष्टव्या । अत्र वामनपुराणम्-एतस्मिन्नन्तरे देव्यः कृतिकाः षट् सुतेजसः । ददृशुः स्वेच्छया यान्त्यो बालं शरवणे स्थितम् ॥ इत्यादि । 'विभक्कमप्येकसुतेन तत्तयोः परस्परस्योपरि पर्यहीयत' इति बल्लभः पठति । 'न म्यहीयन' इति चारित्रवर्धनविनकरादयः।

·तृतीयः सर्गः। (५९) । .. [ रथाङ्नानोः ] इव तयोः दंपत्योः भाववन्धनं हृदयावर्षकं परस्पराश्रयम् अन्योन्यविषयं यत्प्रेम बभूव । तद् एकेन केवलेन ताभ्यामन्येन वा । 'एके मुख्यान्य- केवलाः । इत्यमरः । सुसेन [एकसुतेन] विभक्तमपि कृतविभागमपि परस्परस्योपरि पर्यचीयत ववृधे । कर्मकर्तरि लड् । अकृत्रिमत्वात्स्वयमेवोपचितमित्यर्थः । यदेकाधारं वस्तु तदाधारद्वये विभज्यमानं हीयते। अत्र तु तयोः प्रागेकैककर्तृकमेकैकविषयं प्रेम संप्रति द्वितीय. विषयलाभेऽपि नाहीयत । प्रत्युतोपचितमेवाभूदिति भावः ।। उवाच धाच्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्ब्य चाङ्गुलिम् । अभूञ्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः ॥२५॥ सोऽर्भकः शिशुः । 'पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः । ' इत्यमरः । धाच्या उपमात्रा । 'धात्री जनन्यामलकीवसुमत्युपमातृषु । ' इति विश्वः । प्रथममुदितमु. पदिष्टं [प्रथमोदितं] वचः उवाच । तदीयाम् अङ्गुलिम् अवलम्ब्य ययौ च । [प्रणिपातशिक्षया ] प्रणिपातस्य शिक्षयोपदेशेन नम्रः अभूञ्च । इति यत् तेन पितुः मुदं ततान ॥ तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैनिषिश्चन्तमिवामृतं त्वचि । उपान्तसंमीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ ॥ २६ ॥ शरीरयोगजैः सुखैः त्वचि त्वगिन्द्रिये अमृतं निषिञ्चन्तं वर्षन्तम् इव तं पुत्रम् अङ्कमारांप्य मुदाविर्भावादुपान्तयोः प्रान्तयोः संमोलितलोचनः [ उपान्तसमीलित- लोचनः ] सन् । नृपः चिरात् सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ । रयः स्वादः ॥ अमंस्त चानेन पराय॑जन्मना स्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तमन्वयम् । स्वमूर्तिभेदेन गुणाग्यवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः ॥२७॥ स्थितेः अभेत्ता मर्यादापालकः स नृपः पराय॑जन्मना उत्कृष्टजन्मना अनेन - .. १ भावस्यान्योन्यचिनवृत्तेबन्धनं संश्लेषणम् । 'चेनोवृत्तिगुम्फनम्' इति व.।' चित्तवृनि- बन्धनस्थान मैत्रीकरणम्' इति चा० । अनुरूपभाव उत्तरचरिते-'आनन्दप्रन्धिरेकोयमपत्यमिति अभ्यते' इति । • अयं लोक. वत्सलरसस्योदाहरणत्वेनोदाहृतः साहित्यदर्पणकृता । वत्सल. रसस्य लक्षणं च तेनोक्तम्-'स्फुटं चमत्कारितया वत्सलं च रसं विदुः।' इनि तम्य स्थाय्यादिभाव- विचारस्तत्रैवालोच्यः । 'उवाच ' इत्यत्र 'यदाह' इति, 'ततान सोऽभकः' इत्यत्र 'शिशुस्त- नान स.' इति पा०. ३ सुतस्पर्टी हि निरतिशयसुखकारित्वेन प्रसिद्धः । उक्तं च भारते-'न वाससा न रामाणां नापा स्पर्शस्तथाविधः । शिशोरालिङ्गम्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः ॥' 'पुत्रस्पर्शा- सुखतरः स्पर्टी लोके न विद्यते' इति च । अनुरूपभाषो हर्षचरिते-ससंभ्रममुपसृतं चैनं (पुत्रम् ) ...उरास निवेश्य विशन्निव प्रेम्णा सुधाकरमण्डलमध्ये मजन्निवामृतमये महासरसि. 'सर्वा- श्रीणः स्पर्शः सुतस्य किल-' इ. विक्रमोर्वशीये (५११) च । ४ परस्मिन्नर्धे भवं परार्य श्रेष्ठम्। रघुपक्षे लोकपालांशत्यादिना विष्णुपक्षे विश्वपालनादिना च श्रेष्ठत्वं ज्ञेयम् । ..

·(६०) रघुवंशे । . रघुणा अन्वयं वंशम् । प्रजानां पतिः ब्रह्मा । गुणाः सत्त्वादयः । तेष्वत्र्येण मुख्येन सत्त्वेन वर्तते व्याप्रियत इति गुणाग्यवर्ती तेन [गुणाध्यवर्तिना] स्वस्य मूर्तिभेदन [स्वमूर्तिभेदेन ] अवतारविशेषेण विष्णुना आत्मनः सर्ग सृष्टिम् इव । स्थितिमन्तं प्रतिष्ठावन्तम् अमंस्त मन्यते स्म च । मन्यतेरनुदात्तत्वादिदप्रतिषेधः । अत्रोपमानोपमेय. योरितरेतरविशेषणानीतरेतरत्र योज्यानि । तत्र रघुपक्षे गुणा विद्याविनयादयः । गुणो- प्रधाने रूपादौ मौया सूदे वृकोदरे । स्तम्ब सत्त्वादिसंध्यादिविद्यादिहरितादिषु' इति विश्वः । शेषं मुगमम् ॥ स वृत्तंचूलश्चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः । लिपेर्यथावद्हणेन वाङ्मयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ॥ २८ ॥ चूडा कार्या द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथमेऽन्दे तृतीये वा कर्तव्या श्रुतिचोद. नात् ॥ ' इति मनुस्मरणानृतीये वर्षे वृत्तचूलः निष्पन्नचूडाकर्मा सन् । डलयोरभेदः । स रघुः । 'प्राप्ते तु पञ्चमे वर्षे विद्यारम्भं च कारयेत् ।' इति वचनात्पञ्चमे वर्षे चलकाक- पक्षकैः चचलशिखण्डकैः । 'बालानां तु शिखा प्रोक्ता काकपक्षः शिखण्डकः' इति हलायुधः। सवयोभिः स्निग्धैः । 'निग्धा वयस्यः सवयाः' इत्यमरः । अमात्यपुत्रैः अन्वितः सन् लिपेः पञ्चाशद्वर्णात्मिकाया मातकायाः यथावद्ग्रहणेन सम्यग्बोधेनोपाय- भूतेन वाङमयं शब्दजातम् । नद्या मुखं द्वारम् । ' मुखं तु वदने मुख्यारम्भे द्वाराभ्युपा- ययोः ।' इति यादवः । तेन [ नदीमुखेन] क श्रन्मकरादिः समुद्रमिव । आविशत् प्रविष्टः । ज्ञातवानित्यर्थः॥ अथोपनीतं विधिवाद्विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम् । अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ॥२९॥ गर्भाष्टमऽन्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् । गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भाच्च द्वादशे विशः ॥ इति मनुस्मरणाद् अथ गर्भकादशेऽन्दे विधिवदुपनीतं गुरुप्रियम् । स्वमूर्तिभेदेन-पुत्रपक्षे स्वस्य आत्मन एष मूर्तिभेदा म्पान्तरेण प्रादुर्भावः तेन । आत्मा वैजायते पुत्रः' इति स्मरणात् । विष्णुपक्षे मूर्तिभेदः स्वरूपान्तरम् । तदुक्तं कुमारसंभवे-' एकैव मतिर्षिभिदे त्रिधा सा-' इत्यादि । कौमें च-'रजोगुणमयं चान्यरूपं तस्यैष धीमतः । चतुर्मुखः स भगवान् जगमष्टी प्रवर्तते। सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम् ।' इति । 'ब्रह्मस्खे मजते लोकान्विष्णुत्वे पालयत्यपि । रुद्रत्वे संहरत्येष तिम्रोवस्थाः म्वयंभुवः ॥' इत्युक्तत्वान्मूर्ति- भेवत्वम् । इ. चा. दिनकरश्च । । 'वृत्तचूडः' 'वृत्तचौलः' इ.पा. ३ वेदचतुष्टयं बर्जयित्वान्यत्सर्व शास्त्रजातमित्यर्थः । लिपेर्ग्रहणेन-तया नद्यापनात् । तदुक्तं-अफारादिक्षकारान्ता वर्णमाला यया पुनः । समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥ गुरवः प्रियाः यस्य स तम् । गुरुभक्तमित्यर्थः । न हि विद्या गुरुभक्तिं विना फलनि । तदुक्तं श्वेताश्वतरोपनिषदि-यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देखे नथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति । यदा मीणानीति प्रियः । इगुपधेत्यादिना प्रीधातोः कः । गुरूणां प्रियस्तम् । गुरोः शिष्यवात्सल्यं बिना शिष्यस्य विद्यालाभासंभवात् । , ·तृतीयः सर्गः। (६१) एनं रघु विपश्चितः विद्वांसः गुरवो विनिन्युः शिक्षितवन्तः । ते गुरवः अत्र अस्मिन्रघौ अवन्ध्ययत्नाच बभूवुः । तथा हि । किया शिक्षा । ' किया तु निष्कृती शिक्षाचिकित्सोपायकर्मसु ।' इति यादवः । वस्तुनि पात्रभूत उपहिता प्रयुक्ता [वस्तूप- हिता] प्रसीदति फलति । ‘क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम्' इति कौटिल्यः ॥ धियः समः स गुणैरुदारधीः क्रमाचतस्रश्चतुरर्णवोपमाः। ततार विधाः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिद्भिहरितामिवेश्वरः ॥ ३०॥ अत्र कामन्दक:-'शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥' इति । 'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । एता विद्याश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिहेतवः ॥' इति च । उदारधीः उत्कृष्टवुद्धिः स रघुः समधियः गुणैः । चत्वारोऽर्णवा उपमा यास ताः चतुरर्णवोपमाः । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' इत्युत्तरपदसमासः । चतस्रः विद्याः । हरितां दिशाम् ईश्वरः सूर्यः पवनाति- पातिभिः हरिद्भिः निजाश्वैः । 'हरित्कभि वण च तृणवाजिविशेषयोः ।' इति विश्वः । चतस्रो दिशः इव । मात्ततार । चतुरणवोपमत्व दिशाभपि द्रष्टव्यम् ।। स्वचं स मेध्यां परिधाय रौरवीमशिक्षतास्त्रं पितुरेव मन्त्रवत् । न केवलं तद्गुरुरेकपार्थिवः क्षितावभूदेकधनुर्धरोऽपि सः ॥ ३१ ॥ कार्णरौरववास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । वसीरनानुपूर्येण शाण- क्षौमादिकानि च ॥' इति मनुस्मरणात् मेध्यां शुद्धा रौरवीं रुसंबन्धिनीम् । 'महा- । ' स रघुः । . १ अत्र समानार्थाः श्लोकाशा.-'पात्रविशेषन्यस्तं गुणान्तरं ब्रजति शिल्पमाधातुः । इति मालविकाग्निमित्र । 'नाद्रव्ये निहिता काचिक्रिया फलवती भवेत् ' इति हितोपदेशे। चीयते बालिशम्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृषिः । इति मुद्राराक्षसे । 'प्रभवति शुचिबिम्बोद्वाहे मणिर्न मृता चयः' इति उत्तररामचरिते । धीरेषु सत्कविधचो लभते विकासम्' इत्यन्यत्र च । २ 'विद्या- श्रतन्त्र एवेता योगक्षेमाय देहिनाम् इति पाटो वङ्गदेशमुद्रितपुस्तकेषु । आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं धर्माधर्मा त्रयीस्थिता । अर्थानर्थी तु वार्तायां दण्डनीती नयानयो ।। इति च काम०। (१) आन्धीभिकी- अनु प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यामीक्षितस्यार्थस्य श्रवणोत्तरमीक्षणं परीक्षणमन्वीक्षा, सा प्रयोजनं यस्याः सा आत्मविद्या । ' प्रयोजनम्' इति ठक । यया च ज्ञातया परमार्थतत्त्वमीक्षमाणा मुमुक्षुहर्षशोको जहाति । तदुक्तं कामन्दकेन-'आन्वीक्षिक्यात्मविया स्यादीक्षणात्मुखदुःखयो । ईक्षमाणस्तया तत्त्वं हर्षशोको व्युदस्यति ।।' इति । मत्वा धीरो हर्षशोको जहाति' इति काटकश्रुतेश्च । 'आन्वी- सिकी तर्कविद्या तत्त्वज्ञानोपयोगिनी । 'आन्वीक्षिकी चात्मविद्याम' इति मनुना पार्थक्येन निर्दे- शात् । न्याय आन्वीक्षिकी पश्चाभ्यायी गौतमेन प्रणीता' इनि मधुसूदनः। (२) त्रयी-त्रयीशब्दो बेदवाचक इति सम्यगवस्थापितं भानुजीदीक्षितैरमरटीकायाम् । तेनात्र सानो वेदो प्रायः । उक्तं च कामन्दकेन- अङ्गानि वेदाश्चत्वारों मीमासा न्यायविस्तरः । धर्मशाखं पुराणं च प्रयीदं सर्वमुच्यते' इति । (३) यार्ता-वृत्तिरस्त्यस्याम् । पाशुपात्यं कृषिः पुण्यं वार्ता वार्तानुजीषिनाम्' इति कामन्दकः। (४) ठण्डनीतिः-आखिलं राज्यशासनतन्त्रम् । काम० २, १५.३ 'पवनातिवर्तिभिः' इति प० मा० पटतः। ..

·(६२) रघुवंशे - . कृष्णसारः' इति यादवः । त्वचं चर्म परिधाय वसित्वा मन्त्रवत् समन्त्रकम् अस्त्रम् आंमेयादिकं पितुरेव उपान्यायाद् अशिक्षत अभ्यस्तवान् । 'आख्यातोपयोने' इत्य- पादानसंज्ञा । पितुरेवेत्यवधारणमुपपादयति-नेति । तद्गुरुः एकः अद्वितीयः पार्थिवः [ एक- पार्थिवः] केवलं पृथिवीश्वर एव नाभूत् । किंतु क्षितौ स दिलीप एको धनुर्धरः एकधनुर्धरः] अपि अभूत् ॥ महोक्षतां वत्सतरः स्पृशनिव द्विपेन्द्रभावं कलभा श्रयभिव । रघुः क्रमाद्यौवनभिन्नशैशवः पुपोष गाम्भीर्यमनोहरं वपुः ॥ ३२ ॥ रघुः क्रमावू यौवनेन भित्रशैशवो निरस्तशिशुभावः [यौवनभिन्नशैशवः ] सन् । [महोक्षतां ] महानुक्षा महोक्षो महर्षभः । 'अचतुर-' आदिसूत्रेण निपातनादकारान्त. त्वम् । तस्य भावातत्ता तो स्पृशन् गच्छन् वत्सतरः दम्य इव । 'दम्यवत्सतरौ समौ इस्यमरः । द्विपेन्द्रभावं महागजत्वं श्रयन् वजन् कलमः करिपोतः इव । गाम्भीर्ये- णाचापलेन मनोहरं [गाम्भीर्यमनोहरम ] वपुः पुपोष ॥ अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयद्गुरुः । नरेन्द्रकन्यास्तमवाप्य सत्पति तमोनुदं दक्षसुता इवावभुः ॥ ३३ ॥ गौर्नादित्ये बलीवर्दै ऋतुभेदर्षिभेदयोः। स्त्री तु स्यादिशि भारत्या भूमौ च मुरभा- वपि ॥ पुंस्त्रियोः म्वर्गवज्राम्बुरश्मिदृम्बाणलोमम् ॥' इति केशवः । गावो लोमानि केशा दीयन्ते खण्ज्यन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या गोदानं नाम ब्राह्मणादीनां षोडशादिषु वर्षेषु कर्तव्यं कशान्ताख्यं कर्मोच्यत । तदुक्त मनुना-'केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यबन्धोविंशे वैश्यस्य यधिके ततः ॥' इति । अथ गुरुः पिता । 'गुरुगीष्पति- पित्रादौ ' इत्यमरः । अस्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयत् । कृतवानित्यर्थः । अथ नरेन्द्रकन्याः तं रघुम् [ वक्षसुताः] दक्षस्य सुता रोहिण्यादयः तमोनुदं चन्द्रम् इव । ' तमोनुदोऽमिचन्द्राकोः । इति विश्वः । सत्पतिम् अवाप्य आवभुः। रघुरपि तमोनुत् । अत्र मनुः- वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् । भविप्लुनब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममाविशेत् ॥' इति ॥ संप्रति यौवराज्ययोग्यतामाह- युवा युगव्यायतबाहुरंसलः कपाटवक्षा: परिणद्धकंधरः । वपुःप्रकर्षादजयद्गुरुं रघुस्तथाऽपि नीचैर्विनयाददृश्यत ॥ ३४ ॥ १ कलभः-'पञ्चवर्धदेशीयः करिशाषकः' इति सुभूतिः । 'त्रिंशद्वर्षस्तु कलभः' इति वैजयन्ती । २ गम्भीरम० इ० पा. गाम्भीर्यम्-भयशोकादिभिर्मनसोऽविकृतत्वम् । 'भीशोककोध- हर्षायेगम्भिीर्य निर्विकारता' इति साहित्यदर्पणे । ३ 'गोप्रशंसारूपस्तदानप्रकारः' इ.हे. । मङ्गलार्थो गोषितरणरूप आचारविशेषः इ. केचित् । ब्रह्मचर्यभाषोडशानु नतो गोदानानन्तरं दारफर्म इ. चाणक्यः । ४ अश्विन्यायाः सप्तविंशतिः । तदुक्तं पाने-'आश्विन्यायास्तु वक्षस्य उपयेमे सुता विधुः।' इति । तमोनुदम्-रघुपक्षे नमः पापमोहाविवृत्तीनिधारयनीति स तम् । 'नमोपहम् ' इनि दि.ब. पटतः। - ·तृतीयः सर्गः। (६३) युवा । युगो नाम धुर्यस्कन्धगः सच्छिद्रप्रान्तो यानामभृतो दारुविशेषः । ' यानायले युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु।' इत्यमरः । युगवद्वयायती दी? बाहू यस्य सः [युग- व्यायतबाहुः] । अंसावस्य स्त इति अंसला बलवान् । मांसलवेति वृत्तिकारः । 'बलवा- न्मासलोऽसल: इत्यमरः । 'वत्सांसाभ्या कामबले ' इति लप्रत्यमरः । कपाटवक्षाः परिणद्धकंधरः विशालप्रीवः । 'परिणाहो विशालता' इत्यमरः। रघुः वपुःप्रकर्षाद] वपुषः प्रकर्षाद् भाषिक्यायौवनकृतात् गुरुं पितरम् अजयत । तथापि विनयात् नम्रत्वेन नीचैः अल्पकः अदृश्यत । अनौद्धत्यं च विवक्षितम् ॥ संप्रति तस्य यौवराज्यमाह- ततः प्रजानां चिरमात्मना धृतां नितान्तगुवीं लघयिष्यता धुरम् । निसर्गसंस्कारविनीत इत्यसौ नृपेण चक्र युवराजशब्दभाक् ॥ ३५ ॥ ततः आत्मना चिरं धृतां नितान्तगुर्वीम् । 'वोतो गुणवचनात् ' इति की । प्रजानां धुरं पालनप्रयास लघयिष्यता लघु करिष्यता । ' तस्करोति तदाचष्टे । इति लघुशब्दाणिच् । ततो 'लटः सद्वा' इति शतृप्रत्ययः । नृपेण दिलीपेन असौ रघुनिस- Mण स्वभावेन संस्कारेण शास्त्राभ्यासजनितवासनया च विनीतो नम्रः [ निसर्गसंस्कार- विनीतः ] इति हेतोः । [युवराजशब्दभाक् ] युवराज इति शब्दं भजतीति तथोक्तः। 'भजो विः ' इति विप्रत्ययः। चके कृतः । 'द्विविधो विनयः स्वाभाविकः कृत्रिमश्च' इति कौटिल्यः । तदुभयसंपन्नत्वात्पुत्रं युवराजं चकारेत्यर्थः । अत्र कामन्दक:--' विनयोप- ग्रहान्भूत्यै कुर्वीत नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते । विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्येऽभिषेचयेत् ॥' इति । नरेन्द्रमूळायतनादनन्तरं तदास्पदं श्रीयुवराजसंज्ञितम् । अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम् ॥३६॥ गुणान्विनयादीन्सौरभ्यादींश्चाभिलषतीति गुणाभिलाषिणी श्रीः राज्यलक्ष्मी. पद्माश्रया च नरेन्द्रो दिलीप एव मूलायतनं प्रधानस्थानं तस्मात् [ नरेन्द्रमूलायतनात् ] अपादा- नात् अनन्तरं संनिहितम् । युवराज इति संज्ञास्य संजाता तं युवराजसंज्ञितम् । तारकादित्वादितप्रत्ययः । आत्मनः पदं स्थानमास्पदम् । 'आस्पदं प्रतिष्ठायाम् ' इति निपातः । स रघुरित्यास्पदं तदास्पदम् । कमला चिरेत्पन्नात् नवाक्तारम् अचिरोल्प- मम् उत्पलमिव । अंशेन अगच्छत् । त्रियो हि यूनि रज्यन्ते इति भावः ॥ विभावसुः सारथिनेव वायुना धनव्यपायेन गभस्तिमानिव । बभूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः ॥ ३७॥ १'मनोज्ञस्कन्धः' इति १०। २ युवा चासो राजा च युवराजः । 'राजाहःसाखभ्याट'। ३ 'प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्य क्षमाऽऽर्जवम् । कुलं शील दमश्चेति गुणाः संपात्तहेतवः ।। इति कामन्दक.।

·(६४) रघुवंरो सारथिना सहायभूतेन । एतद्विशेषणमुत्तरवाक्येष्वप्यनुषञ्जनीयम् । वायुना विभा- वसुः वह्निः इव । सूर्यवही विभावसू' इत्यमरः । धनव्यपायेन शरत्समयेन सारथिना गभस्तिमान् सूर्यः इव । [कटप्रभेदेन ] को गण्डः । 'गण्डः कटो मदो दानम्' इत्य- मरः । तस्य प्रभेदः स्फुटनम् । मदोदय इत्यर्थः । तेन करीव । पार्थिवः दिलीपः तेन रघुणा अतितरां अत्यन्तं सुदुःसहा सुष्टुसयो बभूव ॥ नियुज्य तं होमतुरङ्गरक्षणे धनुर्धरं राजसुतैरनुद्रुतम् । अपूर्णमेकेन शतक्रतूपमः शतं ऋतूनामपविनमाप सः ॥ ३८ ॥ शतक्रतुरिन्द्र उपमा यस्य स शतक्रतूपमः स दिलीपः । शतं वै बल्या राजपुत्रा देवा भाशापालाः' इत्यादिश्रुत्या राजसुतैःअनुदुतम् अनुगतं धनुर्धरं तं रघु [ होमतुरङ्ग- रक्षणे ] होमतुरक्षाणां रक्षणे नियुज्य । एकेन ऋतुना अपूर्णम् एकोनं क्रतूनाम् अश्वमेधानां शतम् अपविघ्नं अपगतविघ्नं यथा तथा आप ॥ ततः परं तेन मखाय यज्वना तुरङ्गमुत्सृष्टमनर्गलं पुनः । धनुर्भूतामग्रत एव रक्षिणां जहार शक्रः किल: गूढविग्रहः ॥ ३९ ॥ ततः परम् एकोनशतक्रतुप्राप्त्यनन्तरं यज्वना विधिनेष्टवता तेन दिलीपेन पुनः पुनरपि मखाय मखं कर्तुम् । ' क्रियार्थोपपदस्य-' इत्यादिना चतुर्थी । उत्सृष्टं मुक्तम् अनर्गलम् अप्रतिबन्धम् । अव्याहतस्वरैगतिमित्यर्थः । 'अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति' इत्यापस्तम्बस्मरणात् । तुरङ्गं धनुर्भृतां रक्षिणां रक्षकाणाम् अग्रतः एव शकः गूढविग्रहः सन् । जहार किल । किलेत्यति । विषादलुप्तप्रतिपत्ति विस्मितं कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत् । वसिष्ठधेनुश्च यदृच्छयाऽऽगता श्रुतप्रभावा ददृशेऽथ नन्दिनी॥ ४० ॥ तत् [कुमारसैन्यम् ] कुमारस्य सैन्य सेना सपदि [विषादलुप्तप्रतिपत्ति] विषाद इष्टनाशकृतो मनोभङ्गः । तदुक्तम्-'विषादचेतसो भङ्ग उपायाभावनाशयोः।' इति । तेन लुप्ता प्रतिपत्तिः कर्तव्यज्ञानं यस्य तत्तथोक्तम् । विस्मितम् अश्वनाशस्याकस्मिकत्वादा- श्वर्याविष्टं सत् स्थितं तस्थौ च । अथ श्रुतप्रभावा यदृच्छया स्वेच्छया आगता। रघोः स्वप्रसादलब्धत्वादनुजिक्षयेति भावः । नन्दिनी नाम वसिष्ठधेनुश्च ददृशे। द्वौ चकारावावलम्बसूकौ ॥ तदङ्गनिस्यन्दजलेन लोचने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्कृतः सताम् । अतीन्द्रियेवप्युमपनदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः ॥४१॥ सतां पुरस्कृतः पूजिती दिलीपनन्दनः रघुः पुण्येन तस्या नन्दिन्या यद १धनाना मेघाना व्यपायोऽत्यया यस्मिन्काले स कालः । शरत्समय इत्यर्थः । 'सदुःसहः इत्यत्र 'दुरासदः' इति पा.. २ 'अतः,' रक्षिणाम्-'पश्यताम्' इ.पा. ३ श्रुतः प्रभावो रघूत्पत्तिवरप्रदानलक्षणो यरया सा आकणितमाहात्म्येत्यर्थः। दो चकारी तुल्यकालापेक्षां गमयेते । इति चा०।

·तृतीयः सर्गः। (६५) .. तस्य निस्यन्दो द्रवः स एव जलम् । मूत्रमित्यर्थः । तेन [ तदानिस्यन्दजलेन] लोचने प्रसृज्य शोधयित्वा । अतीन्द्रियेषु इन्द्रियाण्यतिक्रान्तेषु ।' अत्यादयः कान्ता- यथें द्वितीयया।' इति समासः। द्विगुप्राप्तापनालंपूर्वगतिसमासेषु परवलिकताप्रतिषेधाद्विशेष्य. निघ्नत्वम् । भावेषु वस्तषु अपि उपपनशनः संपन्नसाक्षात्कारशकिः बभूव ॥ स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देवं नरदेवसंभवः । पुनः पुनः सूतनिषिद्धचापलं हरन्तमचं स्थरश्मिसंयतम् ॥ ४२ ॥ नरदेवसंभवः स पुनः पुनः [ सूतनिषिद्धचापलं] सूतेन निषिद्धचापलं निवा- रितौद्वत्यं [ रथरश्मिसंयतं] रथस्य रश्मिभिः प्रग्रहः । ' किरणप्रग्रहौ रश्मी ' इत्यमरः । संयतं बद्धम् अश्वं हरन्तं [ पर्वतपक्षशातनं] पर्वतपक्षाणां शातन छेदक देवम् इन्द्र पूर्वतः पूर्वस्यां दिशि ददर्श ॥ शतैस्तमक्षणामनिमेषवृत्तिभिहरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः । अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव ॥४३॥ रघुः तं अश्वहर्तारं अनिमेषैवृत्तिभिः निमेषव्यापारशून्यैः अक्षणां शतैर्हरिभिः हरिद्वणः । 'हरिवीच्यवदाख्यातो हरिकपिलवर्णयोः।' इति विश्वः । वाजिभिः अश्वैः च हरिं इन्वं विदित्वा । 'हरिर्वातार्कचन्द्रेन्द्रयमोपेन्द्रमरीचिषु।' इति विश्वः । एनं इन्द्रं गगन- स्पृशों व्योमव्यापिना धीरेण गभीरेण स्वरेण ध्वनिनैव निवर्तयन् इव अवोचत् ॥ मखांशभाजां प्रथमो मनीषिभिस्त्वमेव देवेन्द्र सदा निगद्यसे । अजस्रदीक्षाप्रय स्य मद्गुरोः क्रियाविघाताय कथं प्रवर्तसे ॥ १४ ॥ हे देवेन्द्र मनीषिभिस्त्वमेव मखांशभाजां यज्ञभागभुजां प्रथमः सदा निग. यस । तथाऽप्यजस्रदीक्षायां नित्यदीक्षायां प्रयतस्य [अजस्रदी प्रयतस्य ] मद्गुरोः क्रियाविघाताय ऋतुविधाताय । क्रिया विहन्तुमित्यर्थः । 'तुम च भाववचनात् ' 'इति चतुर्थी । कथं प्रवर्तसे॥ त्रिलोकनाथेन सदा मखद्विषस्त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा । स चेत्स्वयं कर्मसुधर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युनो विधिः॥४५॥ - १.खेदेन ' इति चा०'दुग्धेन' इत्यपि केचित् । २ पुरा किल हिरण्याक्षमायया संजात- पक्षान्स्वस्थानप्रचलितान् पर्वतान् लोकक्षयाय प्रवृत्तानालोच्येन्द्रो वोण नेषां पक्षान चिच्छेद । नदुक्तं हरिवंशे-कदाचित्तु सपक्षास्ते पर्वता धरणीधराः । प्रस्थिता धरणीं त्यक्त्वा नूनं नस्थव मायया ।।...स्वैर्यहेतोधरण्यास्तु ज्ञात्वा चागस्कृतागिरीन । स्वेषु स्थानेषु संस्थाप्य पर्वताना पुरवरः । विच्छेद भगवान् पक्षान् बजेण शतपर्वणा ।। सर्वेषामेव पक्षास्तु च्छिन्नाः शक्रेण धीमता । एकः सपक्षो मैनाकः सुरेस्तत्समयः कृतः ॥ इत्या । ३ नास्ति निर्मषेऽक्षिस्पन्ने पत्तः व्यापारो येषां तः। निमेषशून्यत्व हि दवाना लक्षणम् । 'सुरमत्स्यावनिमिषो' इत्यमरः । ४ गगनस्शा धीरेण चेति भीत्यभाषोक्तिः' इति चा०। ९-१० ·(६६) रघुवंशे .. त्रयाणां लोकानां नाथस्त्रिलोकनाथः । तद्धितार्थ-' इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तेन [त्रिलोकनाथेन ] त्रैलोक्यनियामकेन दिव्यचक्षुषा अतीन्द्रियार्थदर्शिना त्वया मख- द्विषः क्रतुविघातकाः सदा नियम्याः ननु शिक्ष्याः खलु । स त्वं धर्मचारिणां कर्मसु कतुषु स्वयम् अन्तरायः विघ्नः भवसिचेत् । विधिः अनुष्ठानं च्युतःक्षतः । लोके सत्कर्मकथेवास्तमियादित्यर्थः । तदङ्गन्मयं मघवन्महाक्रतोरमुं तुरङ्ग प्रतिमोक्तुमर्हसि । पथः श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ॥ ४६॥ हे मघवन् तत् तस्मात्कारणात् महाकतोः अश्वमेधस्य अश्यं श्रेष्ठं अङ्गं साधनं अमुं तुरई प्रतिमोक्तुं अर्हसि। तथा हि। श्रुतेः पथः दर्शयितारः सन्मार्गप्रदर्शकाः ईश्वराः महान्तः मलीमसा मलिना पद्धतिं न आददत न स्वीकुर्वते । असन्मार्ग नावलम्बन्त इत्यर्थः । 'मलीमसं तु मलिनं कश्चरं मलदूषितम् । ' इत्यमरः ॥ इति प्रगल्भं रघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् । निवर्तयामास रथं सविस्मयः प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरम् ॥ ४७ ॥ इति रघुणा समीरितं प्रगल्भं वचः निशम्य आकर्ण्य । दिवौकसः स्वगौकसः । दिवं स्वर्गेऽन्तरिक्ष च' इति विश्वः । तेषां [दिवौकसाम् ] अधिपतिः देवेन्द्रो रघु- प्रभावात् सविस्मयः सन् । रयं निवर्तयामास । उत्तरं प्रतिवक्तं प्रचक्रमे च ॥ यदात्थ राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः। जगत्प्रकाशं तदशेषमिज्यया भवदुरुर्लयितुं ममोद्यतः ॥ ४८॥ हे राजन्यकुमार क्षत्रियकुमार । 'मूर्धाभिषिको राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।' इत्यमरः । यद् वाक्यं आत्थ ब्रवीषि । 'ब्रुवः पञ्चानाम्-' इत्यादिनाहादेशः । तत्तथा सत्यम् । किं तु यशोधनैः अस्मादृशैः परतः शत्रुतः यशः रक्ष्यम् । ततः किमत आह-भवद्गुरुः त्वत्पिता जगत्प्रकाशं लोकप्रसिद्धं अशेषं सर्व मम तद् यशः इज्यया यागेन लेइयितुं तिरस्कर्तु उद्यतः उद्युक्तः ॥ किं तद्यश इत्याह- हरिर्ययकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्यम्बक एव नापरः। तथा विदुर्मी ममयः शतक्रतुं द्वितीयगामी न हि शब्द एष नः ॥४९॥ १ अन्नमध्ये अन्तरस्य व्यवधानस्य वायनम् । अय गनौ, इण वा : घञ् प्रत्ययः अच वा । २अश्वं विनाश्वमेधस्यासंभवात् । ३ श्रुते-'स्वर्गकामोश्वमेधेन यजेत' इत्यादिरूपायाः। मलीमसाम्- पलोऽस्या अम्तीति नाम् । 'ज्योत्स्नातमित्रा-' इति निपातितः। 'श्रुतेः' इत्यत्र 'शुचेः' इति घ. दिनकरावय. पठन्ति । एनत्पाटे 'पथ.' इति षष्ठयन्तं पदम् । ५ गूढविप्रहमपि मा कयमयम- दिव्य. पश्यति निर्भयं सदर्प च भाषते इति समुपजातविस्मयः इति भाव. । ५क्रमितुमधुकः । इज्या-जयजा ये क्या ' इति चा।

·तृतीयः सर्गः। (६७) पुरुषेबूतम इति सप्तमीसमासः । न निर्धारणे' इति पष्ठीसमासनिवेधात् । कर्मधारये तु सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः' झ्युतमपुरुप इति स्यात् । यथा हरिः विष्णुः एकः एव पुरुषोत्तमः स्मृतः । यथा च त्र्यम्बकः शिवः एव महेश्वरः स्मृतः । नापरः अपरः पुमान । तथा मां मुनयः शतक्रतुं विदुः विदन्ति । 'विदो लटो वा' इति झर्जुसादेशः । नः अस्माकम् । हरिहरयोर्मम चेत्यर्थः । एष त्रितयोऽपि शब्दः द्वितीयगामी न हि । द्वितीयाप्रकरणे गमिगम्यादीनामुपसंख्यानात्समासः ॥ अतोऽयमश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयाऽपहारितः । अलं प्रयत्नेन तवात्र मा निधाः पदं पदव्यां सगरस्य संततेः ॥५०॥ यताऽहमर शतक्रतुः अतः त्वदीयस्य पितुः अयं शततमः अश्वः कपिलानु- कारिणा कपिलमुनितुल्येन मया अपहारितः अपहृतः । अपहारित इति स्वार्थे णिच् । तव अत्र अश्वे प्रयत्नेन अलम् । प्रयत्नो मा कारीत्यर्थः । निषेभ्यस्य निषेधं प्रति कारण- त्वात्तृतीया । सगरस्य राज्ञः संततेः संतानस्य पदव्यां पदं मा निधाः न निवेहि । निपूर्वाद्धाधातालुङ् । 'न माडयोगे ' इत्यडागमपतिषेधः । महदास्कन्दनं ते विनाशमूल भवेदिति भावः ॥ ततः प्रहस्यापभयः पुरंदरं पुनर्बभाषे तुरगस्य रक्षिता । गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघु कृती भवान् ५१ ततः तुरगस्य रक्षिता रघुः प्रहस्य प्रहासं कृत्वा । अपभयः निर्भीकः सन् । पुनः पुरंदरं बभाष । किमिति-हे देवेन्द्र यदि एष अश्वामोचनरूपः ते तव सर्गः निश्चयः । 'सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ।' इत्यमरः । तर्हि शस्त्रं गृहाण । १ पुरुषानमादीना निरुक्तिमहाभारते यथा-' नराणामयनान्चापि ततो नारायण. स्मृत । पुराणात्सदनाच्चापि ततोऽसौ पुरुषोत्तम ॥' 'तिम्रो देव्यो यदा चैनं भजन्ते भुवनेश्वरम् । द्यौरपः पृथिवी चव म्यम्बकस्तु ततः स्मत. ॥ मित्येन ब्रह्मचर्यण लिङ्गमस्य यदा स्थितम् । महानत्यप लोकाच्च महश्वर इति स्मृत ॥' इति । अनुरूपभाव एकादशसर्ग-अन्यदा जगनि-इ. लो ७३. २ ' पुरा यज्ञाश्वमन्वेषयमाणाः सगरसुतास्तुरग.पहारी अयमिति वदन्त. कपिलमुनिना व्यापा- दिताम्नथा त्वमपि इति कपिलानुकृत्या मूचयनि' इति चा. । अत्रेयं कथानुसंधेया-पुरा किलेन्द्र. राक्षसी तनुमास्थाय सगरस्य राज्ञो यज्ञियमश्वमपहृत्य पाताल निनाय । अथ सगरस्य षष्टि. सहस्राणि पुत्रास्तदन्वेषणपरा धरणीतलमबदार्य पाताल गता. कपिलम्य नानिदूरे विचरन्तमश्व दृष्ट्वा तमेवावापहारिण मत्वाभ्यधावन् । कृपितस्य तस्य हुकारेण भम्भीभूताश्च । (रामा. बा. का. ४. सर्ग.). कपिला.-कपिलानुसारिणा; मा कृथाः-माऽनुगा. इति पा. ३ नतः प्रहस्याह पुन. पुरदर व्यपेतभीभूमिपुरदरात्मजः । इ. दिनकर पटति. ४ अत्र नृन्प्रत्ययरूपयोगात् तुरगस्य ' इति कर्मणि षष्ठी । अशीलार्थे तृन् प्रत्यय. शीलार्थ षष्ठीनिवेधात् । रघोः प्रयो- जनवशादश्वरक्षणे नियुक्तत्वात् । ५ 'सर्गः सगरसुतपदवी नेष्यामीत्येवरूप.. इ. चा.. 'सर्गः' इत्यत्र 'गर्वः 'इ.व. सु. पटतः । चा. अपीमं पाठमुद्वरति ।

·(६८) रघुवंशे भवान रघु माम् अनिर्जित्य । कृतमनेनेति कृती कृतकृत्यः न खलु । 'इष्टादिभ्यश्च' इतीनिप्रत्ययः । रघुमिस्यनेनात्मनो दुर्जयत्वं सूचितम् ।। स एवमुक्त्वा मघवन्तमुन्मुखः करिष्यमाणः सशरं शरासनम् । अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुःभकर्षेण विडम्बितेश्वरः ॥ ५२ ॥ स रघुः उन्मुखः सन् । मघवन्तं इन्द्र एवमुक्त्वा शरासनं चापं सशरं करिष्यमाणः । आलीनालीताख्येन स्थानभेदेन विशेषशोभिनातिशयशोभिना [ आलीढविशेषशोभिना] वपुःप्रकर्षेण देहौनत्येन विडम्बितेश्वरः अनुसृत- पिनाकी सन् । अतिष्ठत् । आलीढलक्षणमाह यादवः- स्थानानि धन्विना पश्च तत्र वैशाखमस्त्रियाम् । त्रिवितस्त्यन्तरौ पादौ मण्डलं तोरणाकृति ॥ अन्वर्थ स्यात्समपदमालीढं तु ततोऽप्रतः । दक्षिणे वाममाकुच्य प्रत्यालीढं विपर्ययः ॥' इति ।। रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः । नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुष्यमोघं समधत्त सायकम् ॥ ५३॥ रघोः अवष्टम्भमयेन स्तम्भरूपेण । अवष्टम्भः सुवर्णे च स्तम्भप्रारम्भयोरपि' इति विश्वः। पत्रिणा बाणेन हृदि हृदये क्षतः विद्धः । अत एव अमर्षणः असहनः । क्रुद्ध इत्यर्थः । गोत्रभिद् इन्द्रः अपि। 'संभावनीये चौरेऽपि गोत्रः क्षोणीधरे मतः' इति विश्वः । नवाम्बु- दानामनीकस्य वृन्दस्य मुहूर्त क्षणमात्रं लाञ्छने चिह्वभूते [नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने] धनुषि । दिव्ये धनुषीत्यर्थः । अमोघम् अवन्ध्यं सायकं बाणं समधत्त संहितवान् ॥ दिलीपमूनोः स वृहद्भुजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः । पपावनास्वादितपूर्वमाशुगः कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम् ॥ ५४ ।। भीमाना भयंकराणामसुराणा शोणिते रुधिरे उचितः परिचितः [ भीमासुरशोणि- तोचितः] स इन्द्रमुक्तः आशुंगः सायकः दिलीपसूनोः रघोः बृहद् विशालं भुजा- न्तरं वक्षः प्रविश्य । अनास्वादितपूर्व पूर्वमनास्वादितम् । सुप्सुपेति समासः । मनुष्यशोणितं कुतूहलेन इव पपौ॥ हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुन्लौ । भुजे शचीपत्रविशेषकान्तेि स्वनामचिह्न निचखान सायकम् ॥५५॥ १ 'नामिता पूर्वजह्वा च पश्चिमा प्रगुणा भवेत् । असमी मध्यकायः स्यावालीढस्य च लक्षणम्' । इ. चा. । कुमारसंभवेऽपि-स दक्षिणापाइनिविष्टमुष्टिं नतांसमाकुञ्चितसन्यपादम् । इत्यालीढवर्णनम् । विडम्बितेति 'पुरा किल भगवान् त्रिपुरविक्षया दिव्यं वर्षशतमालीढविशेषेण स्थानाधिक्येन ऊध्वमुखोऽतिष्ठत् ' । इ. व. उक्तं च भारते-- त्रिपुरस्य वधार्थाय स्थाणुः प्रहरतां वरः ।......स्थान माहेश्वरं कृत्वा दिग्यमप्रतिम प्रभुः । अतिष्ठत्स्थाणुभूतः स सहस्रं परिवत्सरान् ॥' इ. २ 'स्थैर्यरूपेण काञ्चनमयन वा' इ. चा । 'अवष्टम्भप्रधानोऽवष्टम्भमयस्लेन रघोरभिमानमयेन पत्रिणा'.प. दिनकरोपि 'काञ्चनमयेन' इति व्याख्यायाह-प्रथमं काश्चन- मयप्रहारवर्णनं फषिसमयाविरुद्धमिति केचिदाचक्षते । तन्मते अवष्टम्भमयेन स्थैर्यरूपेण । आशु शीघ्रं गच्छतीति । गमेर्डः । ४ इव पपी इत्यत्र उत्प्रेक्षालंकारः ।

·तृतीयः सर्गः। (६९) कुमारस्य स्कन्दस्य विक्रम इव विक्रमो यस्य स तथोकः [कुमारविक्रमः] । 'सप्त- म्युपमान-' इत्यादिना समासः । कुमारः अपि रघुरपि सुरद्विपस्यैरावतस्यास्फोलनेन कर्कशा अड्लयो यस्य स तस्मिन् [ सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलौ ] । शच्याः पत्रविशेषरङ्किते शचीपत्रविशेषकाङ्किते हरेः इन्द्रस्य भुजे स्वनामचिह्न स्वनामाङ्कितं सायकं निचखान निखातवान् । निष्कष्टकराज्यमाप्तस्यायं महानभिभव इति भावः ॥ जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम् । चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव ।। ५६ ॥ अन्येन मयूरपत्रिणा मयूरपत्रवता शरेण शकस्य इन्द्रस्य महाशानध्वज महान्तमशनिरूपं व जहार चिच्छेद च । स शक्रः सुरश्रियः प्रसह्य बलात्कृत्य केशानां व्यपरोपणादवतारणाच्छेदनाद् [ केशव्यपरोपणाद् ] इव । तस्मै रघवे भृशं अत्यर्थ चुकोप । तं हन्तुमियेषेत्यर्थः । ‘कुचद्रुह-' इत्यादिना संप्रदानाच्चतुर्थी । नयोरुपान्तस्थितसिद्धसैनिकं गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनैः। बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणोरधोमुखैरूप्रमुखैश्च पत्रिभिः ॥ ५७ ॥ जयैषिणोः अन्योन्यजयाकानिणोः तयोः इन्द्ररत्रोः । गरुत्मन्तः पक्षवन्तः । 'गरुत्पक्ष- च्छदाः पत्रम् ' इत्यमरः । आशिषि दष्ट्रायां विषं येषां ते आशीविषाः सर्पाः । पृषोदरा- दित्वात्साधुः । 'स्रो त्वाशीहिताशंसाहिदंष्ट्रयोः' इत्यमरः । त इव भीमदर्शनाः । सपक्षा सर्पा इव द्रष्टुंगा भयावहा इत्यर्थः । तैः [ गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनैः] अधो- मुखैः ऊध्वमुखैः च । धन्विनोरुपयधोदेशावस्थितत्वादिति भावः । पत्रिभिः बाणे- रुपान्तस्थितास्तटस्थाः सिद्धा देवा इन्द्रस्य सैनिकाश्च रघोर्यस्मिस्तत्तथोक्तं [ उपान्तस्थित- सिद्धसैनिकम् ] तुमुलं संकुलं युद्धं बभूव ।। अतिप्रबन्धप्रहितास्त्रदृष्टिभिस्तमाश्रयं दुष्पसहस्य तेजसः । शशाक निर्वापयितुं न वासवः स्वतश्श्युतं वह्निमिवाद्भिरम्बुदः॥५८॥ वासवः अतिप्रवन्धेनातिसातत्येन प्रहिताभिः प्रयुक्ताभिरत्रवृष्टिभिः [ अतिप्रबन्ध- प्रहितास्त्रवृष्टिभिः ] दुष्प्रसहस्य । दुःखेन प्रसा। इति दुःप्रसहं तस्य । दुःखेनाप्यसह्यस्येत्यर्थः । तेजसः प्रतापस्य आश्रयं तं रघुम् । अम्बुवः अद्भिः स्वतः च्युतं निर्गतं वह्निमिव । निर्वापयितुं न शशाक । रघोरपि लोकपालात्मक- स्येन्द्राशसंभवत्वादिति भावः ॥ ततः प्रकोष्ठे हरिचन्दनाङ्किते प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम् । रघुः शशाङ्कअर्धमुखेन पत्रिणा शरासनज्यामलुनाहिडौजसः॥ ५९॥ १ प्रोत्साहनेन ताहनेनेत्यर्थः । एव कुमारपि-ऐरावतास्फालनकर्कशेन हस्तेन पस्पर्श तद- कमिन्द्रः । इति । र पत्राकारः रचनाविशेषैः । ' शचीपत्रलताकियोचिते ' इ. व. चा. दे. पटन्ति । ३ निष्कष्टकराज्ये तस्य इ. पाट.।

·(७०) रघुवंश ततः रघु हरिचन्दनाङ्कित प्रकोष्ठे मणिबन्धे प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनी प्रमथ्यमानार्णव इव धीर गम्भीरं नदतीति तां तथोक्ताम् । वेवेष्टि व्यानोतीति विट् व्यापक- मोजा यस्य स तस्य बिडौजसः इन्द्रस्य । पृषोदरादित्वात्साधुः । शरासनज्यां धनुर्मीवी शशाङ्कस्याः खण्ड इव मुखं फलं यस्य तेन [शशाङ्कार्धमुखेन ] पत्रिणा अलुनाद अच्छिनत् ॥ स चापमुत्सृज्य विवृद्धमत्सरः प्रणाशनाय प्रबलस्य विद्विषः । महीध्रपलव्यपरोपणोचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमस्त्रमाददे ॥ ६० ॥ विवृद्धमत्सरः प्रवृद्धवैरः स इन्द्रः चापं उत्सृज्य प्रबलस्य विद्विषः शत्रोः प्रणाशनाय वधाय । महीं धारयन्तीति महीध्राः पर्वताः । मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः । तेषां पक्षव्यपरोपणे पक्षच्छेदे उचितं [ महीधपक्षव्यपरोपणोचितं ] स्फुरत्प्रभा- मण्डलम् अस्त्रं वज्रायुधम् । आवंद जग्राह ।। रघु शं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः । निमेपमात्रादवधूय तथा सहोत्थितः सैनिकहर्षनिःस्वनैः ॥६१।। रघुः तेन वज्रण भृशम् अत्यर्थं वक्षसि ताडितः हतः सन् । सैनिकानामश्रुभिः [ सैनिकाश्रुभिः] सह भूमी पपात । तस्मिन्पतिते त रुन्दुरित्यर्थः । निमेषमात्रात् तव्यथां दुःखम् अवधूय तिरस्कृत्य सैनिकानां हर्षेण ये निःस्वनाः वेडास्तैः [सैनिक- हर्षनिःस्वनैः ] सह उत्थितः च । तस्मिन्नुत्थिते हर्षात्सिंहनादश्चिकुरित्यर्थः ।। तथाऽपि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षमावे चिरमस्य तस्थुषः । तुतोष वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणैनिधीयते ॥ ६२ ॥ तथाऽपि वज्रपातेऽपि शस्त्रागामायुधानां व्यवहारेण व्यापारेण निष्टुरे क्रूरे । [शस्त्र- व्यवहारनिष्ठुरे ] विपक्षभावे शात्रवे चिरं तस्थुषः स्थितवतः अस्य रघोः वीर्यातिशयेन त्रं हतवानिति वृत्रहा । — ब्रह्मगवृत्रेषु विप् । । तुतोष । स्वयं वीर एव वीरं जानातीति भावः । कथ शत्रोः संतोषोऽत आह-हि गुणैः सर्वत्र शत्रु- मित्रोदासीनेपु पर्दम् अङ्घ्रिः निधीयते । गुणैः सर्वत्र संक्रम्यत इत्यर्थः । गुणाः शत्रु- नप्यावर्जयन्तीति भावः ॥ . १ देवचन्दनचर्चालित पंचते देवतरवो... .पुंसि वा हरिचन्दनम् इत्यमरः । यद्वा कुकुममाण्डने । गोशी कुङ्कमे देववृक्षे श्रीहरिचन्दनम् ।' इत्यर्धनारीश्वरः । २ विडनीति विहं भवकमोजोऽस्यति वा । ३ तदुनं मस्त्यपुराणे-'त्रिशूलं चापि रुद्रस्य बजामिन्द्रस्य चाधिकम् । देत्यदानधमंहतुः सहस्रकिरणात्मकम् ॥' इति । महीधेति-पर्वतपक्षच्छेदनवृत्तान्तस्तुतः । ४ उक्तं च उत्तररामचरिते-धीराणां समयो हि दारुणरसः नहक्र बाधने ॥ इति । ५ 'गुणी गुणं वेनि न वेसि निर्गुणः इति न्यायेनेति शेनः । ६ अनुरूपाः श्लोकांशाः- गुणाः प्रियत्वेऽधिकृता न संस्तव ' इति किरातार्जुनीये। गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिहं न च वयः । ' इति उत्तरराम च । कुमारेऽपि-'स्त्री पुमानिन्यनास्थैमा वृनं हि माहितं सताम् ' इति । ..

·तृतीयः सर्गः। (७१) असगन्मद्रिप्वपि सारवत्तया न मे त्वदन्येन विसोढमायुधम् । अवहि मां प्रीतमृते तुरङ्गन्माकिमिच्छसीति स्फुटमाह वासवः ॥६३॥ सारवत्तया अद्रिषु अपि असङ्गम् अप्रतिवन्धं मे आयुधं वज्रं त्वदन्येन न विसोढम् । अतः मां प्रीतं संतुष्टम् अवेहि । तुरङ्गमाद् ऋतं तुरद्गमं वर्जयित्वा । 'अन्यारादितरते-' इति पञ्चमी । किम् इच्छसि इति स्फुटं वासवः आह । नुरदमादन्यददेयं नास्तीति भावः ॥ ततो निषङ्गादसमग्रमुद्धृतं सुवर्णपुङ्खातिरञ्जिताङ्गुलिम् । नरेन्द्रमूनुः प्रतिसंहरनिपुं प्रियंवदः प्रत्यवदत्मुरेश्वरम् ॥ ६४ ॥ ततः निषङ्गात् तूणीराद् असमयं यथा तथा उद्धतं सुवर्णपुवातिभिः रजिता भद्गुलयो येन तं [ सुवर्णपुड्डातिरनितालिम् ] इषुम् प्रतिसंहरन् निवर्तयन् । नाप्रहरन्त प्रहरेत् इति निषेधादिति भावः । प्रियं वदानि प्रियंवदः। 'त्रियवशे वदः खच्' इति खच्प्रत्ययः । 'अरुर्द्विषट् - इत्यादिना मुमागम । नरन्द्रसूनुः रघुः सुरश्वरं प्रत्यवदत् । न तु प्राहरदिति भावः ॥ अमोच्यमश्वं यदि मन्यसे प्रभो नतः समाप्त विधिनैव कर्मणि । अजमदीक्षाप्रयतः स मद्गुरुः क्रतोरशेषेण फलेन युज्यताम् ॥६५॥ हे प्रभी इन्द्र अश्वं अमोच्यं मन्यसे यदि ततः तीजस्रदीक्षाया प्रयतः [अजस्त्र- दीक्षाप्रयतः] स मगुरुः मम पिता विधिना एव कर्मणि समाप्त मति कतोः यत्फलं तेन फलेन अशेषेण कृत्स्नेन युज्यतां युक्तोऽस्तु। अश्वमेवफललाभे किमश्वेनेति भावः ॥ यथा च वृत्तान्तमिमं सदोगतस्त्रिलोचनैकांशतया दुरासदः । तवैव संदेशहराद्विशांपतिः शृणोति लोकेश तथा विधीयताम् ॥६६॥ सदोगतः सदो गृहं गतस्त्रिलोचनस्य बरस्यैकांशतया [त्रिलोचनैकांशतया ] । अश्रा- नामन्यतममूर्तित्वात् । दुरासदः अस्मादशैर्दुष्प्राप्यः विशांपतिः यथेमं वृत्तान्तं तव संदेशहराद् वार्ताहराद् एव शृणाति च हे लोकेश इन्द्र तथा विधीयताम् ॥ , . . - १ असङ्गम्-अभङ्ग, असहाम इ., अवेहि-अवेहि इ. पा. । म्फुटम्-'स्मितम् ' (स्मते :) इ. व 'बरं वृणीष्वति तमाह' चा०, ' वर वृणीष्वति नमाशिम.' इ दिन च पटनि । घर वृणीष्वति तमाह वत्रहा 'ड. पा. २ असमग्रनि मृनम, नरन्द्र०--दिलीप० प्रियंवदः- प्रियंवदम् इ. पा. ३ 'वभिनत्वात्रिलोचनम्येकाशन दुरधिगम इ. दिन. चा. । 'अष्टमूर्ति- स्वाद यजमानरमणांशभावाश्दुराभिभग दुराकलनीय ' इ. १० । दीक्षितमुन प्रविशनि 'इ. आगम । • या च होत्री 'इति शाकुन्तले च।

·(७२) रघुवंशे तथेति कामं प्रतिशुश्रुवारपोर्यथागतं मातलिसारथिर्ययौ । नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहं सुदक्षिणासूनुरपि न्यवर्तत ।। ६७ ॥ मातलिसारथिः इन्द्रः रघोः संबन्धिनं कामं मनोरथं तथेति तथास्त्विति प्रति शुश्रुवान् । 'भाषायां सदवसभुवः' इति वसुप्रत्ययः । यथागतं ययौ । सुदक्षिणा- सूनुः रघुः अपि नातिप्रमनाः विजयकाभेऽप्यश्वनाशामातीव तुष्टः सन् । नार्थस्य नशब्दस्य सुम्सुपेति समासः । नृपस्य सदोगृहं प्रति न्यवर्तत ॥ तमभ्यनन्दपथमं प्रबोधितः प्रजेश्वरः शासनहारिणा हरेः। परामृशन्हर्षजडेन पाणिना तदीयमङ्ग कुलिशवणान्तिम् ॥ ६८ ॥ हरेः इन्द्रस्य शासनहारिणा पुषेण प्रथम प्रबोधितः ज्ञापितः । वृत्तान्तमिति शेषः । प्रजेश्वरः दिलीपः हर्षजडेन हर्षशिशिरेण पाणिना कुलिशवणादितम् तस्य रघोरिदम् तदीयं अई शरीरं परामुंशन तं रघुम् अभ्यनन्दत् ॥ इति क्षितीशो नवति नवाधिका महाक्रतूनां महनीयशासनः । समारुरुक्षुर्दिवमायुषः क्षये ततान सोपानपरंपरामिव ॥ ६९ ॥ महनीयशासनः पूजनीयाज्ञः क्षितीशः इति अनेन प्रकारेण । इति हेतुप्रकरण- प्रकर्षादिसमाप्तिषु ।' इत्यमरः। महाऋतूनाम् अश्वमेधानां नवभिरधिका [ नवाधिका] नवर्ति एकोनशतं आयुषःक्षये सति दिवं स्वर्ग समारुरुक्षुः आरोदुमिच्छुः सोपा- नाना परंपरा पझिं [ सोपानपरंपराम् ] इव ततान ॥ अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि मूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् । मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलवतम् ॥ ७० ॥ अथ विषयेभ्यो व्यावृतात्मा निवृत्तचित्तः [विषयव्यावृत्तात्मा] स दिलीपः यथा- विधि यथाशास्त्रं यूने सूनवे नृपतिककुवं राजचिह्नम् । 'ककुद्वत्ककुदं श्रेष्ठे वृषाङ्के राजलक्ष्मणि ।' इति विश्वः । सितातपवारणं श्वेतच्छत्रं दत्वा तया देव्या सुदक्षिणया सह मुनिवनतरोः छायाँ [ मुनिवनतरुच्छायां ] शिश्रिये त्रितवान् । वानप्रस्थाश्रम स्वीकृतवानित्यर्थः। तथा हि। गलितवयसां बृद्धाना इक्ष्वाकूणां इक्ष्वाकोः गोत्रापत्यानाम् । १येन मार्गेणायातस्तेनेष गतः इ. व०। न तु रघु विजित्येति भावः इ. चा० । २ पुनः पुनः स्पृशन् । अभ्यनन्दत्-चुम्बनशिरोवघ्राणादिभिः संभाषयामास । अनुरूपमाषचतुर्दशे ते पुत्रयो नशस्त्रमार्गाना निवास सदयं स्पृशन्त्यो' इति । ३ विषयाः रूपरसगन्ध स्पर्शशबाः । अस्य व्युत्पत्तिभंट्टकारिकायाम्...विशब्दो हि विशेषार्थः मिनोतबन्ध उच्यते । विशेषण सिनोतीति विषयोऽतो मियामकः॥४ सिताबस्य राजलक्ष्म्याः प्रधानात्वाद्राज- लक्ष्मी दत्त्वेत्ययों लभ्यने । 'छत्रमातपवारणम्' इनि हेमचन्द्रः ।

·चतुर्थः सर्गः। (७३) तद्राजसंज्ञकरवादयो छक् । एवं वनगमनं कुलवंतम् । देव्या सहेत्यनेन सपत्नीकवान- प्रत्याश्रमपक्ष उक्तः । तथा च याज्ञवल्क्यः-'मुतविन्यस्तपत्नीकस्तया वाऽनुगतो वनम् । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी सामिः सोपासनो ब्रजेत् ॥' इति । हरिणीतमेतत् । तदुक्तम्- रसयुगहयैन्सौं नौ स्लो गो यदा हरिणी तदा' इति ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया मंजीवनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रवंशे महाकाव्य रघुराज्याभिषेको नाम तृतीयः सर्गः। चतुर्थः सर्गः। शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे । सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सनिधि संनिधि क्रियात् ॥ स राज्यं गुरुणा दत्तं प्रतिपद्याधिक बभौ । दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः ॥ १॥ स रघुः गुरुणा पित्रा दत्तं राज्यं राज्ञः कर्म प्रजापरिपालनात्मकम् । पुरोहितादि- त्वाद्यक्। प्रतिपद्य प्राप्य । दिनान्ते सायंकाले सवित्रा सूर्येण निहितं तेजः प्रतिपद्य हुताशनः अमिः इव । अधिकं बभौ । 'सौर तेजः सायमनिं संक्रमते । आदित्यो वा अस्तं यनमिमनुप्रविशति । अमिं वा आदित्यः सायं प्रविशति' इत्यादिश्रुतिः प्रमाणम् ॥ दिलीपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम् । पूर्व प्रधूमितो राज्ञा हृदयेऽग्निरिवोत्थितः ॥ २ ॥ दिलीपानन्तरं राज्ये प्रतिष्ठितं अवस्थितं तं रघु निशम्य आकये पूर्व १ अत्र अण इति पाठः लेखकप्रमावास्यात् । तद्राजस्य बहुवित्यादिसूत्रेण नद्राजप्रत्यया. नामेव लोपविधानात् ।। २ अनुरूप शेकद्वयमष्टमे-अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठित प्रकृतिष्वात्मज मात्मवत्तया । विषयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेष्वपि निस्पृहोऽभवत् ॥ (१०) गुणषत्सुत-- रोपितत्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजा । पदवी तरुषल्कवाससा प्रयताः सयमिना प्रपेदिरे ।। (११) इनि. ३ तदुक्तं प्राक- वाईके मुनिवृत्तीनाम् ' इत्यत्र । ४ अत्र मनुसंमतिस्तूका (प्र. स. अष्ट. शे. टि.) ५ शरत्कालोत्पन्नकमलवत्प्रफुल्लवदना शास्दा वाग्देवी सर्वदा सर्वम्य दात्री सर्वदाऽस्माकं पदनाम्बुजे सतो मगलानां निधि शेवधिभूत संनिधि यसनिमित्यर्थः क्रियात् । ६ प्रथमदिनीययोर्मध्ये-न्यस्तशस्त्रं दिलीप चतच शुश्रुषां प्रभु (पति)म् । राज्ञा- छ (मुल्खा) तनाराचे हदि शल्यमिवार्पितम् ॥ इति पयं चा. दि. व. सु. पठन्ति ।

·(७४) रघुवंशे दिलीपकाले राज्ञां हृदये प्रकर्षण धूमोऽस्य संजातः प्रधूमितः अग्निः संतापामिः उत्थितः इव प्रज्वलित इव । पूर्वेऽभ्योऽधिकसंतापोऽभूदित्यर्थः । राजकर्तकस्यापि निशमनस्यामावुपचारान समानकर्तृकत्वविरोधः ॥ पुरुहूतध्वजस्येव तस्योनयनपत्रयः । नवाभ्युत्थानदर्शिन्यो ननन्दुः सप्रजाः प्रजाः ॥ ३ ॥ पुरुहूतध्वजः इन्द्रध्वजः । स फिल राजभिवृष्टयथै पूज्यत इत्युक्तं भविष्योत्तरे-' एवं यः कुरुत यात्रामिन्द्रकेतायुधिष्ठिर । पर्जन्यः कालवर्षी स्यात्तस्य राज्ये न संशयः ॥' इति । 'चतुरस्र ध्वजाकार राजद्वारे प्रतिष्टितम् । आहुः शक्रवज नाम पौरलोकसुखावहम् ॥' इति च । पुरुहूतध्वजस्येव तस्य रघर्निवमभ्युत्थानमभ्युन्नतिमभ्युदयं च पश्यन्तीति नवाभ्युत्थान- दर्शिन्यः । उदूध प्रस्थिता उल्लसिताश्च नयनपङ्क्तयो यासां ताः [ उन्नयनपतयः] सप्रजाः ससंतानाः प्रजाः जनाः। 'प्रजा स्यात्संततौ जने' इत्युभयत्राप्यमरः। ननन्दुः॥ सममेव समाकान्तं द्वयं द्विरदगामिना । तेन सिंहासनं पिव्यमखिलं चारिमण्डलम् ॥ ४ ॥ द्विरद इव द्विरदैव गच्छतीति द्विरदामिना । 'कर्तर्युपमाने ' इति सुप्य- आतौ-' इति च णिनिः । तेन रघुणा समं युगपद् एव द्वयं समाकान्त अधि- १ संजातधूमोत्पीड इत्यर्थः २ तुमुनक्त्वाल्यबादयः प्रत्ययाः समानकर्तृकत्वे भवन्ति । अब राज्ञो राजहदयस्थितामीनां चाधारांधयभावतया परस्परसंबन्धादेकस्य कर्तत्वेऽन्यस्यापि कर्तवं लक्षणयोपपद्यते इत्यर्थः । वस्तुतस्तु तुमुनादिप्रत्ययानां समानकर्तकत्वं नैकान्तिकं भिन्न- कर्तृकस्यापि बहुलं प्रयोगेषु दर्शनात् ।। प्रधृमिनः-०ने इनि चा. दि. व. सु. पटन्ति । ३ पुरु बहुलं जनमाहानं यज्ञेष्वस्य । पुस्खणि हतानि नामान्यस्यति वा । पुरुहतध्वजस्येव इन्द्रमहो- मवस्येष । तथा हि-'गजाकारं चतःम्तम्भ पुरद्वारे प्रतिष्ठितम् । पौग कुर्वन्ति शरदि पुरुहूतमहो- सत्रम इति १० । कालिकापुराणे च-'एवं यः कुरुते पूजां वासवस्य महात्मनः । स चिरं पृथिवीं भुक्त्वा वासवं लोकमाग्नुयात् ॥ न तस्य राज्ये दुर्भिक्ष नेत यो न्याप्यधर्मकृत् । स्थास्यन्ति मृत्यु काले जनानां नत्र जायत ।। ' इत्यादि । अत्रेयं पौराणिकी कथा-पुरा किल दानवपरि- भूता इन्द्रपुरःसरा देवाः सीरसागरशायिनं भगवन्तं शरणं वबजुः । तदा विष्णुदत्यकुलसंहाराय हिन्यप्रभा विचित्रं यजमकं महेन्द्राय प्रादात् । तत्प्रभावादिन्द्रः सर्वान्दानवाअघान । इन्द्रदत्तं चन पज पूजयित्वा वसुनाम चेदिनृपः परां सिद्धिं लेभे । ततः प्रीतो महेन्द्रो व्यादिदेश-'प्रीतो महेन मघवाः प्राहषं ये नृपाः करिष्यन्ति । वसुवद्वसुमन्तस्ते भुवि सिद्धाज्ञा भविष्यन्ति ।। मुविनाः प्रजा तेषां भयरोगविवर्जिताः प्रभृतान्नाः । ध्वज एव चाभिधास्पति जगनि निमित्तैः फलं सदसत् ॥' इत्यादि । विस्तरस्त बृहत्संहितायो ४३ अध्याये द्रष्टव्यः । ४ 'गजारोहणादिकम् । अभिषिक्तो हि राजा गजेन्द्रमारुद्य पुरं प्रदक्षिणीकुर्यादित्याचारः।' इति चा०ा समजा-सुप्रजाः इ. चा. दि. व. सु. पटन्ति । ५ पैश्यामान पा० ६ द्विरदेन गन्तुं शीलं यस्य नेन । अभिषिक्तो नृप। हस्लिनमारुह्य भ्रमतीनि वृद्धाचारः इ. दि. । द्विरद इब गच्छतीनि द्विरदगामी तेन । द्विरदमारुध पुरं प्रदक्षिणीकृतवता' इति १० ७ अत्र सिंहासनारोहणानन्तरमेवारिमण्डलाक्रम- जऽपि कार्यकारणयोः समकालत्वेन निर्देशाइनिशयोक्किनामालंकारः । 'कार्यकारणयोर्यश्च पौधा- पर्यविपर्ययः' इति काव्यप्रकाशोतः। . .

·चतुर्थः सर्गः। (७५) - ठितम् । किं तद् द्वयम् । पितुरागतं पित्र्यम् । 'पितुर्यत्' इति यत्प्रत्ययः । सिंहास- नम् । अखिल अरीणां मण्डलं राष्ट्र [ अरिमण्डलं ] च ॥ अथ सिंहासनारोहणानन्तरं तस्य लक्ष्मीसंनिधानमाह- छायामण्डललक्ष्येण तमश्या किल स्वयम् । पद्मा पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥५॥ अत्र रघोस्तेजाविशेषेण स्वयं संनिहितया लक्ष्म्या छत्रधारणं कृतमित्युत्प्रेक्षते । पद्मा लक्ष्मीः । लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीहरिप्रिया ।' इत्यमरः । सा स्वयं अदृश्या किल । किलेति संभावनायाम् । सती छायामण्डललक्ष्यण कान्तिपुञ्जानुमेयेन । न तु स्वरूपतो दृश्येन । छायामण्डलमित्यनेनानातपज्ञानं लस्थत । 'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः । ' इत्युभयत्राप्यमरः। पद्मांतपत्रेण पद्ममेवातपत्र तेन कारणभूतेन साम्राज्यदीक्षितं साम्राज्ये साम्राज्यकर्मणि मण्डलाधिपत्य दोसितमभिषिक्त तं भेजे । अन्यथा कथमेतादृशी कान्तिसंपत्तिरिति भावः ॥ संप्रति सरस्वतीसानिध्यमाह- परिकल्पितसांनिध्या काले काले च बन्दिषु । स्तुत्यं स्तुतिभिराभिरुपतस्थे सरस्वती ॥ ६ ॥ सरस्वती च काले काले सर्वेष्वपि योग्य कालेषु । नित्यवीसयोः' इति वी- 'साया द्विवचनम् । बन्दिषु परिकल्पितसांनिध्या कृतनिवाना सती स्तुत्यं स्तोत्राई तं रघुम् । अवा॑भिः अर्थादनपेताभिः । धर्मपयन्यायादनपत' इति यत्प्रत्ययः । स्तुतिभिः स्तोत्रैः उपंतस्थ । । देवताबद्धया पूजितवतीत्यर्थः । देष- तात्वं च 'ना विष्णुः पृथिवीपतिः' इति वा लोकपालात्मक्त्रात्यनुगंधेयम् । एव च सति — उपाद्देवपूजासंगतिवरणमित्रकरणपथिषु' इति वक्तव्यादात्मनेपदं सि यति ॥ मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि गजभिः । तथाऽप्यनन्यपूर्वेव तस्मिन्नासीद्वसुंधरा ॥ ७ ॥ वसुंधरा मनुप्रभृतिभिः मन्वादिभिः मान्यैः पूज्यै राजभिः भुक्ता य. धपि । भुक्तवत्यर्थः । यद्यपीत्यवध रणे । 'अप्यथे यदिवायें स्यात ' इति केशय. । तथाऽपि तस्मिन् राज्ञि । अन्यः पूर्वो यस्याः साऽन्यपूर्वा । अन्नपूर्ण न भवनि अनन्यपूर्वा अनन्योपभुक्ता श्व आसीत् । तत्प्रथमपतिकवानुरक्तवतीत्यर्थः ॥ अत्र कारणमाह- स हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः। आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥ ८ ॥ १लमाहि पद्मरूपेण छत्रेण समाज सेवते इत्यागम 'इ.दि० । त्यसकारः। २ अत्रा- न्योन्यवरभाराश्रिताभ्यामपि लक्ष्मीसरस्वतीभ्या सेवाकरणादया. को.प महिम नागा मचिनः । ३ सीदि मेटिनी इ. पा. ४ यादृग्न. .

·(७६) रघुवंशे । हि यस्मात्कारणात् स रघुः युक्तवण्डतया यथापराधदण्डतया सर्वस्य लोकस्य मनः आवदे बहार । क इव । अतिशीतोऽत्युष्णो वा न भवतीति नाति- शीतोष्णः । नअर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । दक्षिणः दक्षिणदिग्भवः नभस्वान् वायुः इव । मलयानिल इवेत्यर्थः । युक्तदण्डतयेत्यत्र कामन्दकः-' उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । दण्डेन नृपतिस्तस्मायुक्तदण्डः प्रशस्यते ॥' इति ॥ मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरौ । फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः ॥९॥ तेन रघुणा प्रजाः गुरौ दिलीपविषये । सहकारोऽतिसौरभश्चूतः । 'आम्रचूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः ।' इत्यमरः । तस्य [ सहकारस्य ] फलेन पुष्पो- गमे पुष्पोदये इव । ततोऽपि गुणाधिकतया हेतुना मन्दोत्कण्ठाः अल्पौत्सुक्याः कृताः । गुणोत्तरश्चोत्तरो विषयः पूर्व विस्मारयतीति भावः ।। नर्यविद्भिर्नवे राज्ञि सदसच्चोपदर्शितम् । पूर्व एवाभवत्पक्षस्तस्मिनाभवदुत्तरः ॥१०॥ नयविद्भिः नीतिशास्त्रज्ञः नवे तस्मिन् राज्ञि विषये । तमधिकृत्येत्यर्थः । सत धर्मयुद्धादिकं असत् कूटयुद्धादिकं च उपदर्शितम् । तस्मिन् राज्ञि पूर्वः पक्षः एवं अभवत् । संक्रान्त इत्यर्थः । उत्तरः पक्षः न अभवत् । न संकान्त इत्यर्थः । तत्र सदसतोमध्ये सदेवाभिमतं नासत् । तदुद्भावनं तु ज्ञानार्थमेवेत्यर्थः। पक्षः साधनयोग्यार्थः । पक्षः पार्श्वगरुत्साध्यसहायबलभित्तिषु । ' इति कशवः ॥ पश्चानामपि भूतानामुत्कर्ष पुपुषुर्गुणाः । नवे तस्मिन्महीपाले सर्व नवमिवाभवत् ॥ ११ ॥ पृथिव्यादीना पश्चानां भूतानामपि गुणाः गन्धादयः उत्कर्षम् अतिशयं पुपुषुः। अत्रोत्प्रेक्षते-तस्मिन् रघो नाम नवे महीपाले सति सर्व वस्तुजातं नवं इव अभवत् । तदेव भूतजातमिदानीमपूर्वगुणयोगादपूर्वमिवाभवदिति भावः ।। १ उक्तं च भारते-मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्धिजते जनः । काले काले तु संप्राप्ते मृदृस्ती- गोऽथ वा भवेत् ॥ अनुरूपश्लोकोऽष्टमेन खरो न च भूयसा मृदुः-इ० । किरातार्जुनीये च समनिरुपैति माइवं समये यश्च तनोति तिग्मताम् । अधिानष्ठति लोकमोजसा स विवस्था- निय मेदिनीपतिः ॥ इति । २ नययादिः इ. पा. ३ उभे प्रक्षे वेदितव्ये मज्वी वका च भारत । जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम ॥ इति भारते च । 'पृथ्वी पञ्चगुणा नाय चतुर्गणमथानिलः । त्रिगुणो द्विगुणो वायुर्षियदेकगुणं भवेत् ।।' इ. व. । ते च गुणा यथा--पृथिव्यां रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः पश्च गुणाः । अप्सु रूपरसस्पर्शशक्षाश्रवारो गुणाः । नेजाम रूपस्पर्शशब्दास्त्रयो एणाः । मरुनि स्पर्शशब्दो दो गुणी । व्योनि च शच एवेको गुणः । तदुक्तं प्रपञ्चसारे-शब्दायोम स्पर्शतस्लेन पायुस्ताभ्यां रूपाइहिरे रसाम । अम्भस्येतेगेन्धतो भूधराया भूताः पञ्च स्युर्गुणोनाः क्रमेण ।। इति । .

·चतुर्थः सर्गः। (७७) यथा प्रह्लादनाचन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥ १२ ॥ यथा चन्दयतीत्यालादयतीति चन्द्रः इन्दुः । चदिधातोरोणादिको रप्रत्ययः । प्रह्लादनाद् भालादकरणाद् अन्वर्यः अनुगतार्थनामकः अभूत् । यथा च तपतीति तपनः सूर्यः । नन्यादित्वालयुप्रत्ययः । प्रतापात् संतापजननादन्वर्थः । तथैव स राजा प्रकृतिरञ्जनाद् अन्वर्थः सार्थकराजशब्दः अभूत् । यद्यपि राजशब्दो राजते- दीप्त्यर्थात्कनिन्प्रत्ययान्तो न तु रजेस्तथाऽपि धातूनामनेकार्थत्वाद्रजनादाजेत्युकं कविना ।। कामं कर्णान्तविश्रान्ते विशाले तस्य लोचने । चक्षुष्मत्ता तु शास्त्रेण सूक्ष्मकार्यदर्शिना ॥ १३॥ विशाले तस्य रघोः लोचने कामं कर्णान्तयोर्विश्रान्ते कर्णप्रान्तगते [कर्णान्त- विश्रान्ते ] । चक्षुष्मत्ता तु चक्षुःफलं वित्यर्थः । सूक्ष्मान्कार्यार्थान्कर्तव्या- न्दर्शयति प्रकाशयतीति सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना शास्त्रेण एव । 'शास्त्रं दृष्टिविवे. किनाम्' इति भावः ॥ लब्धप्रशमनस्वस्थमथैनं समुपस्थिता । पार्थिवश्रीईितीयेव शरत्पङ्कजलक्षणा ॥ १४ ॥ अथ लब्धस्य राज्यस्य प्रशमनेन परिपन्थिनामनुरजनप्रतीकाराभ्यां स्थिरीकरणेन स्वस्थ समाहितचित्त [लब्धप्रशमनस्वस्थ] एनं रघु पङ्कजलक्षणा पद्मचिह्ना । श्रियोऽपि विशेषणमेतत् । शरत् । द्वितीया पार्थिव श्रीः राजलक्ष्मीः इव । समुपस्थिता प्राप्ता । 'रक्षा पौरजनस्य देशनगरपामेषु गुप्तिस्तथा योधानामपि संग्रहोऽपि तुलया मानव्यवस्थापनम् । साम्यं लिङ्गिषु दानवृत्तिकरणं त्यागः समानेऽर्चनं कार्याण्येव महीभुजा प्रशमनान्येतानि राज्ये नवे ॥' निर्दृष्टलघुभिर्मेधैर्मुक्तवा सुदुःसहः । प्रतापस्तस्य भानोश्च युगपदयानशे दिशः ॥१५॥ १ एवं महाभारतेऽपि-अिताश्च प्रजाः सर्षास्तेन राजेति शब्द्यते । इति शान्तिप. अन्वर्थी- अर्थमनुगतोऽन्वर्थ इनि कैयटः' इ० चा० । २ उक्तं . हितोपदेशे-'अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य वर्शकम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥' इति । 'शास्त्रं चक्षुर्विवकिनाम् । इति चान्यत्र टीकास्थानीयं दशकुमारचरितवाक्यम्- आगमदीपदृष्टेन खल्वध्वना सुखेन वर्तन लोकयात्रा । दिव्यं हि चक्षुर्भूतभवडाध्यत्सु व्यवहिताविप्रकृष्टादिषु च विषयेषु शास्त्रं नामापनिहतवृत्ति । तेन हीन सतोरप्यायनविशाल- योर्लोचनयोरन्ध एव जन्तुरर्थदर्शनेष्वसामर्थ्यात् । १० । कामम् इ०-'कामं कमलपत्राणां मेने नस्यानुकारिणी' इ. दि. चा० पटतः । सूक्ष्मत-सूक्ष्मकायार्थदर्शिनः इ. पा. ३ 'लब्धपश- मनं स्वस्थम्' इति चा. घ. दयः पठन्ति । ४ निष्टलघुभिर्मेषः सवितुस्तस्य चोभयोः। बधिष्णवो दिशा भागान्प्रतापा यत्र रोचिताः । -ति दि.चा. पटतः। . अत्र ·(७८) रघुवंश निःशेषं वृष्ट · निष्टाः । कतर क्तः । अत एव लययः । तैः (निवृष्टलघुभिः) मंघः मुक्तवमा त्यक्तभार्गः । अत एव सुदुःसहः । तस्य रयोः भानोः च प्रतापः पौरुपमातपश्च । 'प्रतापी पौरपातपा' इति यादवः। युगपद् दिशः व्यानशं व्याप । वार्षिकं संजहारेन्द्रो धनुजैत्रं रघुदधौ । प्रजार्थसाधने तौ हि पयायोद्यतकामुकौ ॥ १६ ।। इन्द्रः वर्षामु भवं वार्षिकम् । वर्षानिमित्तमित्यर्थः । 'वर्षाम्यष्टक्' इति ठक्प्रत्ययः । धनुः संजहार । रघुः जैत्रं जयशीलम् । जेनशन्दाननन्तात् 'प्रनादिभ्यश्च' इति स्वार्वेऽण्प्रत्ययः । धनुः दधौ । हि यस्मात तो इन्द्रग्घू प्रजानामर्थस्य प्रयोजनम्य वृष्टिविजय- लक्षणस्य साधनविषये [प्रजार्थसाधन ] पर्यायेणाद्यने कार्मुके या या तो पर्यायांद्यत. कार्मुको । 'पर्यायोयमवित्रा' इति पाठान्तरे पर्यायणाद्यमो विश्रमश्च यास्तौ पर्या- यायमवित्रमौ । द्वयोः पयाग करणादकेश इति भावः ॥ पुण्डरीकानपत्रस्तं विकसत्काशचामरः । ऋतुर्विडम्बयामास न पुनः प्राप तच्छ्यिम् ॥ १७ ॥ [पुण्डरीकातपत्रः ] पुण्डरीकं मिताम्भोजमेवातपत्रं यस्य स नथोक्तः । [विकस- काशचामरः] विकमन्ति कामानि हाशाख्यतणकुममान्येव बामराणि यस्य स तयाक्त.। ऋतुः शरटनुः । पुण्डरीकनिभातपत्रं काशनिमचामरं तं रघु विडम्बयामास अनुचकार । तस्य रचाः श्रियं [ तच्छियम् ] पुनः शोभा तु न प्राप । शोभामंपत्तिपमासु लक्ष्मीः श्रीरिव श्यते ।' इति शाबतः ।। प्रमादसुमुखे तस्मिंश्चन्द्रे च विशदप्रभे । तदा चक्षुष्मतां प्रीतिरासीत्समरसा द्वयोः ।। १८ ॥ प्रमादन मुमुच [प्रसादसुमुखं] नस्मिन् रघौ विशवप्रभ निर्मलकान्तौ चन्द्रे च द्वयोः विषये तदा चक्षुष्मतां प्रीतिः अनुरागः समरसा समस्वादा। तुल्ययो- गेति यावत् । ' रमो गन्गे रसः स्वादे' इति विश्वः । आसीत् ॥ हंसश्रेणीर्ष तारासु कुमुद्वन्सु च वारिषु । विभूतयस्तदीयानां पयस्ता यशसामिव ॥ १९ ॥ हसीना श्रेणीषु पनिषु [ हंसश्रेणीषु ] । तारासु नक्षत्रेषु । कुमुदानि येषु स- न्तीति कुमुदन्ति । 'कुमुद्वान्कुमुरप्राये' इत्यमरः । 'कुमुदनडवेतसेभ्यो नमतुप्' । तेषु १ अथ दि समत पाट । अनुम्पा भाव उक्त प्रथम-'दुदाह गा स यज्ञाय-' इत्यत्र । अस्मात् श्लोकात्परमातरित प्राकमक सु. व. पठन अधिज्यमायुध कर्तु समयोऽयं रघोरिति । स्य धनु राडिन्तेनेव मंजहं शतमन्युना ॥ इनि। २ विकमन्-इ. पा. ३ अगर इ पा.।४ यशसि धवलता वयते' इति कविसमयानुरा- भादप्रेक्षने-हसान । कि । प्रभा ।

·चतुर्थः सर्गः। (७९) [कुमुत्सु] । कुमुददप्रायवित्यर्थः। वारिषु च तदीयानां रघुसंबन्धिना यशसां विभू. तयः संपदः पर्यस्ताइव प्रसारिताः किम्। इत्युत्प्रेक्षा। अन्यथा कथमेषा धवलिमेति भावः ।। इक्षुच्छायनिषादिन्यस्तस्य गोप्तुगुणोदयम् । आकुमारकथोद्धातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥२०॥ इक्षणा छायचच्छायम् । ' छाया बाहुल्ये' इति नपुंसकत्वम् । तत्र निषण्णाः इक्षु- च्छायनिषादिन्यः। ' इक्षुच्छायानिषादिन्यः' इति स्त्रीलिङ्गपाठे इक्षोश्छायेति विग्रहः । अन्यथा बहुत्वे नपुंसकत्वप्रसङ्गात् । शालीन्गापायान्त रक्षन्तीति शालिगोप्यः मस्यपालिकाः स्त्रियः । ' कर्मण्यम ' । 'टिडाणन इत्यादिना डोप् । गोप्तुः रक्षकस्य तस्य रघाः गुणेभ्य उदयो यस्य तद् गुणोदयं गुणोत्पन्नमाकुमार कुमारादारभ्य कथो- द्रातः कथारम्भः यस्य तत् [ आकुमारकथोद्धातम् ] । कुमारैरपि स्तूयमानमित्यर्थः । यशः जगुः गायन्ति स्म । अथ वा कुमारस्य सतो रघार्याः कथा इन्द्रविजया आरभ्याकुमारकथम् । तत्राप्यििवधानध्ययोभावः । आकुमारकथमुद्धातो यस्मिन्कर्मणि । गानाकयाविशेषणमेतत् । 'स्यादन्यादानमुद्रात आरम्भः' इत्यमर । 'आकमारकथोद्भतम्' इति पाटे कुमारम्प सतस्तस्य कथाभिश्चरितद्भुत यद्यशस्तद्यश आरभ्य यशो जगुरिति व्याख्येयम्।। प्रससादोद यादभ्भः कुम्भयान होजसः । रपोरभिभवाशङ्कि चुक्षुमं द्विपतां मनः ।। २१ ।। महीजसः कुम्भयानः अगस्त्यस्य । अगस्त्यः कुम्भसभवः इत्यमरः । उदयाद अम्भः प्रससाद प्रसन्नं वभव । महौजमः रघोः उदयाद अभिभवाशति द्विषतां मनः चुक्षुमे कालुभ्यं प्राप । ' अगस्त्योदये जलानि प्रसीदन्ति' इत्यागमः ॥ मदोदग्राः ककुमन्तः सरितां कूलमुटुजाः । लीलाखेलमनुमापुर्महोक्षास्तस्य विक्रमम् ।। २२ ॥ मदोदयाः मदोद्धताः । ककुदेपामस्नीति ककुद्मन्तः । महाककुद इत्यर्थः । यवादित्वान्मकारस्य वत्वाभावः । सरितां कूलरान्यु जन्तीति कूलमुद्रुजाः । १ तस्य गोप्तुईिरफानां कर्णोत्पलनिपातिनाम् । स्वरसंवादिभिः कण्ठै. शालिगोप्यो जयगुणान् ।। इति सर्व एव साकोऽन्यथा पञ्यंत कैश्रित् । इयुन्छाय-- छायानि• इति चा० व० मु. दि.। कयोद्धानम्-०कयोद्भतम् इ. इ. सु. २ अगस्त्यम्य कुम्भयोनित्वकथा यास्कनिरुतं-तयो- रादित्यया सत्रे दृष्ट्वाइसरसमुशीम् । रतधम्कन्द नत्कुम्भे न्यपतद्वासनीवरे ॥ तेनैव तु महर्तन चार्यवन्ती तपस्विना । अगम्मन्या वसिष्टय तत्री संबभूवतः ।। बहुधा पतित रेतः कलश च जल पल । म्यवसिष्ठम्नु मनि सबभूवर्षिसनम || म त्वगत्यः सभूतो जले मत्स्यो महायुतिः । इति पद्मपू. मृटिग्वण्डे २२ अ. द्रव्य । ३ एवम प 'तस्याविलाम्भःपरिशद्धिहतो-मोने रवानपरिपह यन्' इति । अत्र वराहमिहिरः-ईये च मुनेरगत्यनाम्न कुसुमायोगमलप्रदूषितानि। दयानि सतामिव स्वभावा पुनरम्वृनि भवन्ति निलानि ।। इ० । अभिभवाशति-परिभषा० इ.पा. , उदि ·(८०) रघुवंशे गजेऽपि नाग- कूले सावहोः' इति खम्रत्ययः । 'अरुषि-' इत्यादिना मुमागमः । महान्त उक्षाणो महोक्षाः । 'अचतुर-' इत्यादिना निपातनादकारान्तः । लीलाखेलं विलाससुभगं तस्य रघोरुत्साहवतो वपुष्मतः परभक्षकस्य विक्रम शौर्यम् अनुप्रापुः अनुचक्रुः ॥ प्रसवैः सप्तपर्णानां मदगन्धिभिराहताः। असूययेव तत्रागाः सप्तधैव प्रसुनुवुः ॥ २३ ॥ मदस्येव गन्धो येषां तैः मदगन्धिभिः। 'उपमानाच' इतीकारः समासान्तः। सप्तपर्णानां वृक्षाविशेषाणाम् । ' सप्तपणों विशालत्वशारदो विषमच्छदः । ' इत्यमरः । प्रसवैः पुष्पैः आहताः तस्य रघोः नागा गजाः [ तनागाः] । मातौ ' इत्यमरः। असूयया इव माहतिनिमित्तया स्पर्धयेव सप्तधा एव प्रसुनुवुः मदं ववृषुः । प्रतिगन्धाभिमानादिति भावः । 'करीत्कटाभ्यां मेद्राच्च नेत्राभ्यां च मदसुतिः।' इति पालकाप्ये । करानासारन्ध्राभ्यामित्यर्थः। सरितः कुर्वती गाधाः पथश्चाश्यानकर्दमान् । यात्रायै चोर्दयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत् ॥ २४ ॥ सरितः गाधाः सुप्रतराः कुर्वती। पथः मार्गान् च आश्यानकर्वमान् शुष्क पदान्कुर्वती । 'संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः' इति श्यतेनिष्ठातस्य नत्वम् । शरत् शरहतुः तं रघु शक्तेः उत्साहशक्तेः प्रथमं प्राग यात्रायै दण्डयात्रायै चोदयामास प्रेरयामास । प्रभावमन्त्रशक्तिसंपन्नस्य शरत्स्वयमुत्साहमुत्पादयामासेत्यर्थः ॥ तस्मै सम्यग्घुतो बहिर्वाजिनीराजनाविधौ । प्रदक्षिणार्चिाजन हस्तेनेव जयं ददौ ॥ २५ ॥ वाजिनामश्वाना नौराजनाविधौ नीराजनाहये शान्तिकर्मणि [ वाजिनीराजनाविधौ] सम्यग् विधिवत् हुतः होमसमिद्धः वह्निः । प्रगता दक्षिणम् प्रदक्षिणम् । तिष्ठनप्रभृति- त्वादध्ययीभावः।प्रदक्षिण याज्र्वािला तस्या व्याजेन [प्रदक्षिणार्चिाजन ] हस्तेने तस्मै जयं ददौ । उक्तमाहवयात्रायाम् -'इद्धः प्रदक्षिणगतो हुतभुङ् नृपस्य धात्री समुद्र- रशना वशगां करोति' इति। वाजिग्रहणं गजादीनामप्युपलक्षणं तेषामपि नीराजनाविधानात् ॥ । १'लीलया निरायासेन खलं विसृत्वरम्' इ. चा. २'रघोर्विक्रममनुपाता अनुगताः। वृषपक्षे तु विक्रमो गतिविशेषः । रघुविक्रमोऽपि महोदय ककुद् राजचिह्न तयुक्तः यात्रायां करितुरगादि- खुरायभिघातेन सरिना कूलभेवको भवनि ।' इति च था. ३ आहतास्ताडिता उन्मादिता इति यावत् । उत्प्रेक्षालंकारः । ४तालुषक्ष-कपोलेभ्यः शकुम्भकरे तथा। रोमकुम्भफटिभ्यश्च दानं प्रक्षः- रति द्विपः॥ इनि सु०। ५ प्रेरयामास, नोदयामास इ. पा. नीरस्य शान्युदकस्य अजना क्षेपोस्मिन्निति नीराजमा। 'गजाश्वमङ्गलाय राजानः प्रयाणसमये नीराजनाषिधि कृर्षन्तीत्यागम.' इ.सु.। नीराजमाविधिस्तु विस्तरश उक्त वराहमिहिरविरचितायो वृहत्संहितायां चतुश्चत्वारिंशे- अध्याये तत्रैव द्रष्टव्यः। ० उत्प्रेक्षालंकार ।

·चतुर्थः सर्गः। (८१) .. स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपाणिरयान्वितः। षडिधं बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया ॥ २६ ॥ गुप्तो मूलं स्वनिवासस्थान प्रत्यन्तः प्रान्तदुर्गे च येन स गुप्तमूलप्रत्यन्तः। शुद्धपाणिः उद्धृतपृष्ठशत्रुः सेनया रक्षितपृष्ठदशो वा । अयान्वितः शुभदैवान्वितः । अयः शुभावहो विधिः' इत्यमरः । स रघुः षद्विधं मौलभृत्यादिरूपं बलं सैन्यम् । मौलं भृत्यः सहृच्छोणी द्विषदाटविकं बलम् ।' इति कोशः । आदाय दिशा जिगीषया जेतुमिच्छया [दिग्जिगीषया] प्रतस्थे चचाल ।। अवाकिरन्वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः । पृषतैर्मन्दरोछूतैः क्षीरोर्मय इवाच्युतम् ॥ २७ ॥ वयोवृद्धाः पौरयोषितः तं रघु प्रयान्तं लाजैः आचारलाजैः । मन्दरो. द्धृतेः पृषतैः बिन्दुभिः क्षीरोर्मयः क्षीरसमुद्रोर्मयः अच्युतं विष्णुम् इव । अवा- किरन पर्यक्षिपन् । स ययौ प्रथम प्राची तुल्यः प्राचीनबार्हषा । अहिताननिलोद्भुतैस्तर्जयन्निव केतुभिः ॥२८॥ प्राचीनबर्हिाम कश्चिन्महाराज इति केचित् । प्राचीन हरिन्द्रः । ' पर्जन्यो मघवा वृपा हरिहयः प्राचीनयर्हिस्तथा।' इतीन्दपर्यायेषु हलायुधाभिधानात् । तेन [ प्रा- चीनबर्हिषा] तुल्यः स रघुः । अनिलेनानुकूलवातेनोद्धृतैः [ अनिलोद्भुतैः ] केतुभिः 'वजैः अहितान् रिपून तेर्जयत्रिव भर्त्सयनिन । तर्जिभत्स्योरनुदात्तत्त्वेऽपि चक्षिडो १ अत्र मनु:-कृत्वा विधानं मूले तु यात्रिकं च यथाविधि ।* * * ॥ संशाध्य विविध मार्ग पडिधं च बलं स्वकम् । सापरायिककल्पेन यायादरिपुरं प्रति ॥ इति । उक्तं च कामन्दकेन- पुरश्र पश्वाच्च यहा समर्थस्तदामियायान्महते फलाय । पुरः प्रसन्नविशुद्धपृष्ठः प्राप्नोति तीव खल पाणिभेटम् ॥ इति । अरि प्रति निर्यातेन विजिगीषुणा येभ्यः प्रष्ठवनिनपेभ्यो देशाक्रमणाद्या. शङ्कयत तेषां संयमनं कार्यमिति मनुरप्याह-'पाणिग्राहं च संप्रेक्ष्य तथाक्रन्द च मण्डले ' इति । अयोपेतः अत्र कामन्दकः-देवानभ्यर्य विप्राश्च प्रशस्तग्रह तारकम् । पाईधं तु बलं व्यूह्य द्विषतो. भिमुखं व्रजेत् ।। 'प्रशस्तग्रहतारकम्' इत्यत्र · गुरूंश्च शुभषासरे ' इति पठित्वा चारित्रवर्धनेना- प्येतद्वचनमुद्धृतम् । २ मूलाद्वंशपरंपरयागतम् । एतद् दृढभक्तित्वादुत्तमम् । द्विषत्-उत्कोचभेडा- दिभिरुपायैः शत्रुपक्षास्वपक्षमानीतम् । आटविकम् एतत्परदेशप्रवेशे उपयुक्तम् । तदुक्तम्-'पर- देशप्रवशे च कुर्यादाटषिकानपुरः इति । ३ नास्ति युतं स्वस्वभावात्स्खलन यस्य । सञ्चि- दानन्दरूपमेकरसम् । उक्तं च भगवता 'यस्मान्न न्युतपूर्वोहमन्यतस्तेन कर्मणा' इति भागवते । ४ यद्वा प्राचीनबाहिनाम हविनपुत्रो महाप्रभाषः प्रजापतिः । उतं च वह्निपुराणे-प्राचीनबहिर्भग- बान्महानासीत्प्रजापतिः । हंविना द्विजश्रेष्ठ येन संवर्धिताः प्रजाः ॥ प्राचीनाप्राः कुशास्तस्य पृथिव्या विश्रुता मुने । प्राचीनहिभंगवान् ख्यातो भुवि महाबलः ॥ इ. ५ 'भन्यापि अगु- ल्यादिना तर्जयति' इ. चारि.. ११-१२ ·(८२) रघुवंशे .. ययो॥ डिस्करणेनानुदासत्त्वनिमित्तस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वज्ञापनात्परस्मैपदमिति वामनः । प्रथम प्राची दिशं ययौ। रजोभिः स्यन्दनोदतैर्गजैश्च घनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ॥ २९ ॥ कि कुर्वन् । स्यन्दनोद्भूतैः रजोभिः घनसंनिभैः वर्णतः क्रियातः परिमाणतच मेघतुल्यैः गजैश्च यथाक्रमं व्योम आकाशं भुवस्तलमिव भूतलं च व्योमेव कुर्वन् । ययाविति पूर्वेश संबन्धः ।। प्रतापोऽग्रे ततः शन्दः परागस्तदनन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतु:स्कन्धेव सा चमूः ॥ ३० ॥ अग्रे प्रतापः तेजोविशेषः । स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् ।। इत्यमरः । ततः शब्दः सेनाकलकलः । तदनन्तरं परागः धूलिः । 'परागः पुष्प- रजसि धूलिनानीययोरपि ।' इति विश्वः । पश्चाद् रथादि रथाश्वादिकं चतुरजबलम् । 'स्थानीकम् ' इति पाठे इतिशग्दाध्याहारेण योज्यम् । इति इत्थं चतुःस्कन्धा इव चतुर्दूहेव । ' स्कन्धः प्रकाण्डे कायेंऽसे विज्ञानादिषु पञ्चसु । नृो समूहे व्यूहे च ' इति हैमः। सा चमूः मरुपृष्ठान्युदम्भांसि नाव्याः सुप्रतरा नदीः । विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाच्चकार मः॥ ३१ ॥ स रघुः शक्तिमत्त्वात् समर्थ वात् मरुपृष्ठानि निर्जलाथानानि । ' समानौ मधन्वानो ' इत्यमरः । उदम्भांसि उद्भूतजलानि च कार । नाव्याः नौभिस्तार्याः नदीः। 'नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्य ' इत्यमरः । 'नौवयोधर्मविषमूल-' इत्यादिना यत्प्रत्ययः । सुप्रतराः सुखेन तार्याश्च कार । विपिनानि अरण्यानि । 'अटव्यरण्यं विपिनम् ' इत्यमरः । प्रकाशानि निक्षाणि चकार । शक्त्युत्कर्षात्तस्यागम्यं किमपि नासादिति भावः ॥ स सेना महतीं कर्षन्पूर्वसागरगामिनीम् । बभौ हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः ॥ ३२ ॥ १ अम्मात श्लोकात्परं चा. दि. वलभात्यः श्लोकमेकं पटान्त यथा- परागैः कलुपास्तस्य सहप्रस्थायिभिः कृशाः ।। पश्चात्पयायिभिः पाश्चक्रिरे मार्गनिम्नगाः ।। इति । २ कृष्णवर्णवाद्विशालन्यान्नि!वतुल्यबृहितत्वान्मदवारिधारावर्षित्वाच गजानां घनसाम्यम् । ३ इन्द्रजयादिम्प । 'शत्रणा भय जननवातां' इ. ३० । 'परागः-' 'पुरोगाः'' रथादीति-' 'रथानी- कम् ' इ. चा. व. सु. दि. पटन्ति । ४ प्रशस्ता शक्तिर्विद्यतेस्येति शक्तिमास्तस्य भावस्तस्मात् । 'अतिखननव्यापरिण' इ. चा• 'प्रभूतकटसैन्यसामग्रीतः ' इ. सु. च व्याख्यानः । किं त्वत- द्ववाग्ल्यानं न मनोरमम् । तथा न मनोरमम् । तथा व्याख्याने दिव्यप्रभावस्य रघोः प्राकृतनृपतुल्यत्वापत्तेः । कुपखननसेतृबन्धनादिनौफिकोपायानन्तरण रघोदिव्यप्रभाववत्त्वादेष तनत्कार्यसिद्धिर्माता इति केचित् ।

·चतुर्थः सर्गः। (८३) प्रकाश महतीं सेना पूर्वसागरगामिनी कर्षन् स रघुः । हरस्य जटाभ्यो भ्रष्टा [ हर- जटाभ्रष्टां ] गङ्गां कर्षन् । सापि पूर्वसागरगामिनी । भगीरथः इव बभौ । भगीरथो नाम कश्चित्कपिलदग्धानां सागराणा नप्ता तत्पाम्नाय हरकिरीटाला प्रवर्तयिता राज।। यत्संबन्धाता च भागीरथीति गीयते ।। त्याजितैः फलमुत्खातैर्भमैश्च बहुधा नृपैः । तस्यासीदुल्वणो मार्गः पादपैरिव दन्तिनः ॥ ३३ ॥ फल फले धन बीजे निष्पत्ती भोगलाभयोः । ' इति केशवः । फलं लाभम् । वृक्षपक्षे प्रसवं च । त्याजितैः । त्यजेय॑न्ताद् द्विकर्मकादप्रधाने कर्मणि क्तः। उत्खातैः स्वपदात् च्यावितैः । अन्यत्रोत्पाटितैः । बहुधा भन्नैः रणे जितैः । अन्यत्र छिन्नः । नृपैश्च । पादपैः दन्तिनः गजस्य इव तस्य रघोः मार्गः उल्बणः प्रकाशः आसीत् । प्रकटं स्पष्टमुल्बणं विशदं स्फुभम् । ' इति यादवः ॥ पौरस्त्यानेवमाकामंस्तांस्ताञ्जनपदाञ्जयी । प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठं महोदधेः ।। ३४ ॥ जयी जयनशीलः । 'जिदृक्षिावधी-' इत्यादिना इनिप्रत्ययः । स रघुः एवम् । पुरो भवान् पौरस्त्यान् प्राच्यान् । ' दक्षिणापश्चात्पुरसस्यक्' इति त्यक्प्रत्ययः । तांस्तान् । मानित्यर्थः । वीप्सायां द्विरुक्तिः । जनपदान् देशान आक्रामन् तालीवनैः श्याम [ तालीवनश्यामम् ] महोदधः उपकण्ठं अन्तिकं प्राप॥ अनम्राणां समुद्धर्तुस्तस्मात्सिन्धुरयादिव । आत्मा संरक्षितः सुखैर्वृत्तिमाश्रित्य वैतसीम् ॥ ३५ ॥ अनम्राणाम् । कर्मणि षष्टी । समुद्धर्तुः उन्मूलयितुः तस्माद् घोः साशात् । भीत्रार्थाना भयंहतुः । इत्यपादानत्वात्पत्रमा । सिन्धुरयात् नदीवेगात् । इव सुंाः १ भगीरथी नाम सूर्यवश्यो राजा मर्त्यलोके गढ़ाप्रवर्तकः । स किल मगरपुत्रस्यासमअन्य प्रपौत्रः । तथा च रामायणम्-सगरस्यासमअस्तु असम आदाशमान् । दिलीप शमत' पुत्री दिलीपस्य भगीरथः । इ० ॥ पुरा किल भगीरथ. सगरस्य पुत्रानविधीपुंगड्या भुव्यवतरणं कारयितुं वर्षसहस्राणि ती तपस्तेपे । ननम्नष्टो ब्रह्मा तस्मादभीष्टं बरं दन्वा गङ्गाधारणाय शिव पायितुमादिवेश । ततः स दुश्वरेण तपसा शिव पर्यतोषयत । शिवापि हिमाचलं गत्वा जटा विकीर्य पतेति गङ्गामत्रवीत् । शिवेन सह पातालं विशामीत्यवलेपानच्छिसि पतिता सा तत्र संवत्सरं बभ्राम । पश्चादगवान् भगीरथप्रार्थनया गङ्गामुन्ससर्ज । ततः स मगरसुतकृतस्वातेन नां पातालं नीत्वा तज्जलेन पूर्वपुरुषानुद्वारयांचकार । विशेषरतु गमा. पा. ४२-४४ अध्यायेषु द्रष्टव्यः । २ एवं वयोदशेपि वर्णनम्-दूरादयश्रक्रनिभस्य तन्धी नमालनालीनवराजिनीला । इ० । उपकण्ठम-उपगत कण्टं सामीप्यं कुलमिति यावत् । 'उपकण्ठान्तिकाभ्यणाभ्यमा अप्य- भितोऽव्ययम् ' इत्यमरः । ३ ब्रह्मदशीय राजाभ । ति तु०प० । 'यथा नदीवेगाद्वेतमा वृक्षा नम्रर्नि कुत्या नवेगावात्मानं रक्षन्ति नद्वनः सुटेरान्मा रक्षितः । इ. सु.। शरणार्थिनस्ते महा- त्मना रघुणा नोन्मूलिताः । 'नृणानि नोन्मूलयनि प्रभजनो मनि नाच प्रणतानि मशः । ममुच्छितानेव तरूप्रयाधने महान्महत्येष करोति विक्रमम् ॥' इनि न्यायेनति भावः ।

·(८४) रघुवंशे . सुझदेशीयैः । सुह्मादयः शब्दा जनपदवचनाः क्षत्रियमाचक्षते । वैतसीं वेतसः संबधिनी वृत्तिम् । प्रणतिमित्यर्थः । आश्रित्य आत्मा संरक्षितः । अत्र कौटिल्यः- 'बली. यसाऽभियुको दुर्वलः सर्वत्रानुप्रणतो वेतसधर्ममातिष्ठेत् । इति ॥ बङ्गानुत्खाय तरसा नेता नौसाधनोधतान् । निचखान जयस्तम्भान्गङ्गास्रोतोन्तरेषु सः ॥ ३६ ।। नेता नायकः स रघुनौभिः साधनैरुद्यतान्संनद्धान् [ नौसाधनोधतान् ] वकान रामः तरसा बलेन । ' तरसी बलरंहसी' इति यादव. । उत्खाय उन्मूल्य गङ्गायाः स्रोतसा प्रवाहाणामन्तरेषु द्वीपेषु [ गङ्गास्रोतोन्तरेषु ] । जयस्तम्मान् निचखान । स्थापितवानित्यर्थः ॥ आपादपत्रप्रणताः कळमा इव ते रघुम् । फलैः संवर्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिनाः ॥ ३७॥ आपादपद्ममङ्घ्रिपद्मपर्यन्तं प्रणताः [ आपादपद्मप्रणताः] । अत एवोत्खाताः पूर्वमु- मृता अपि प्रतिरोपिताः पश्चात्स्थापिताः [ उत्खातप्रतिरोपिताः ] ते वक्ताः कलमा इव शालिविशेषा इव । 'शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी।' इत्यमरः। तेऽप्यापौद. पद्मं मूलपद्मपर्यन्तं प्रणताः । 'पादो बुने तुरीयांशे शैलप्रत्यन्तपर्वते ।' इति विश्वप्रकाशः उत्खातप्रतिरोपिताश्च । रघु फलैः धनैः । अन्यत्र सस्यैः । संवर्धयामासुः । ' फले फले धने बीजे निष्पत्ती भोगलाभयोः । सस्ये' इति केशवः ॥ स ती कपिशां सैन्यैर्बद्धद्विरदसेतुाभः । उत्कलादर्शितपथः कलिङ्गाभिमुखो यया ॥ ३८ ॥ स रघुर्वद्धा द्विरदा एव सेतको यस्तैः [ बद्धद्विरदसेतुभिः ] सैन्यैः कपिशां नाम नदी तीर्वा । करभाम् ' इति केचित्पठन्ति । उत्कले राजभिरादर्शितम र्ग: [ उत्कलादर्शितपथः] सन् कलिङ्गाभिमुखः ययौ ॥ स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्धि तीक्ष्णं न्यवेश वत् । अदृशं द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः ॥ ३९ ॥ स स्थुः महेन्द्रस्य कुलपर्वतविशेषस्य । — महेन्द्रो मलयः मह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । १०द्धत-न् इ. पाटः । वङ्गाना नौनिर्माणकौशलं महाभारतादप्यवगम्यते । यथा-ततः प्रवासितो विद्वान्विदुरेण नरस्तदा । पाथीनादर्शयामास मनोमास्तगामिनीम् ।। सर्पवातसहा मावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम् । शिवे भागीरथीतीरे नरेवित्रंसिभिः कृताम् ॥ इत्या० २ 'नगराणि जित्वा तत्र स्तम्भाः क्रियन्ते ' इत्यागमः । इ. सु०। ३ कलमदीनां जलपूर्णमूलेषु जलजपुष्पाणि जायन्ते । नथा हि भारविः-'तुतोष पश्यन्कलमस्य सोऽधिकं सपारिजे वारिणि रामणीयकम् ' इति । अत्र अन्यत्र मअरीभारेण नम्राः कलमा बहु फलन्नि' इ. चा । अयं श्लोकः सिष्टः । 'प्रणताः इन्यत्र ' प्रपणाः' इ. १० पटति । ४ उत्कलदेशीयास्तु संग्रामदिने एव रघुपरणयोन्यपतन् इत्यर्थः इ.चा 'उत्कला.'-उत्कलैशि०,उस्लादेशि०.पा. कलिकाभिमुखः-०मुखर इ.पा. , ·चतुर्थः सर्गः। (५) . विष्यव पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥' इति विष्णुपुराणत् । मूर्ति तीक्ष्णं दुःसहं प्रतापम् । यन्ता सारथिः गम्भीरवेदिनः द्विरदत्य गजविशेषस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णं निशित अकुशमिव । न्यवेशयत् निक्षिप्तवान् । 'स्वरभेदाच्छोणितनावान्मासस्य क्रथनादपि । आत्मानं यो न जानाति म स्याद्रम्मारवेदिता ॥' इति राजपुत्रीये । 'चिरकालेन यो वेत्ति शिक्षा परिचितामपि । गम्भीरवेदी विज्ञेयः स गजो गजवेदिभिः॥' इति मृगचर्माये ॥ प्रतिजग्राह कालिङ्गस्तमस्त्रैर्गजसाधनः। पक्षच्छेदोयतं शक्रं शिलावर्षीव पर्वतः॥४०॥ गजसाधनः सन् कालिङ्गः कलिकाना राजा धमगधकलिङ्ग-' इत्यादिना अप्रत्ययः । अस्त्रैः आयुधैः तं रघुम् । पक्षाणां छेद उद्यतमुद्युक्तं [पक्षच्छेदोद्यतं] शर्क शिलावर्षी पर्वत इव । प्रतिजग्राह प्रत्यभियुतवान् । द्विषां विषय काकुत्स्थस्तत्र नागचदुर्दिनम् । सन्मङ्गलम्रात इव प्रतिपेदे जयश्रियम् ॥४१॥ काकुत्स्थः रघुः तत्र महेन्द्राद्रौ द्विषां नाराचदुर्दिनम् नाराचानां गणविशेषाणां दुर्दिनम् । लक्षणया वर्षमुच्यते । विषा सहित्वा । सद् यथाशास्त्रं मालनातः [ सन्मङ्गलस्नातः ] इव विजयमालार्थमभिषिक्त इव जयश्रियं प्रतिपेदे प्रौप । यत्तु सर्वोषधिनानं तन्मानल्यमुदीरितम् ।' इति यादवः ॥ ताम्बूलीना दलैस्तत्र रचितापानभूमयः। नारिकेलासवं योधाः शात्रवं च पपुर्यशः ॥ ४२ ॥ तत्र महेन्द्रादौ । युध्यन्स इनि योधाः। पचाद्यच् । [रचितापानभूमयः] रचिताः कल्पिता आपानभूमयः पानयोग्यप्रदेशा यैस्ते तथोकाः सन्तः नारिकेलासवं नारिकेलमा ताम्बू- लीनां नागवल्लीनां दलैः पपुः । तत्र विजझुरित्यर्थः । शात्रवं यशश्च पपुः । जहुरित्यर्थः । १ त्वग्भेदाद्रुधिरनावान्मासस्य गल-(न्यथ-) नादपि । संज्ञां न लभते यस्तु विद्याद्गम्भीर- बेदिनम् ॥ इति पालकाप्ये । इ० चा. २ अत्र गम्भीरवेदिसाम्यान्महेन्द्रस्य दुर्जयत्वं सचितम् । ३ 'रिषाणवारिवर्षणसहनानन्तरं रघुररीन् व्यजेष्ट । ' इ. चा. । अस्मात् श्लोकात्परं शोक एकः पठ्यते चा० दि० व. सु. आदिभिः । यथा- वायव्यास्त्रविनिर्धतात्पक्ष-क्षिा-) विखान्महोदधेः । गजानीकात्स कालि तार्थ्यः सर्पमिषाददे ॥' इति । ५ आ संभूय पिवन्त्योति आपाने मयपानस्थानम् । आसपम्-अब आसूयते इति योग. यलादासवशब्देन मयमानं गम्यते । भावप्रकाशे तु ' यञ्च पकौषधाम्बुभ्यां सिद्धमन्नं स आसवः' । इति विशेष उक्तः। माधवेनापि-शीधुरिक्षुरसैः परपरासयो भवेत् । मेग्यं धातकीपुष्पगुड- धानाम्लसंहितम् ॥ इति भेदः प्रदर्शितः।

·(८६) रघुवंश गृहीतमतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः । श्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम् ।। ४३ ।। धर्मविजयी धर्मार्थ विजयशीलः स नृपः रघुः । गृहीतश्चासौ प्रतिमुक्तश्च गृहीतप्रति- मुक्तः तस्य [गृहीतप्रतिमुक्तस्य ] महन्द्रनाथस्य कालिङ्गस्य श्रियं जहार। धर्मार्थमिति भावः । मेदिनीं तु न जहार । शरणागतवात्सल्यादिति भावः ॥ ततो वेलातटेनैव फलवत्पूगमालिना । अगस्त्याचरितामाशामनाशास्यजयो ययौ ॥४४॥ ततः प्राचीविजयानन्तरं फलवत्पूगमालिना फलितकमुकश्रेणीमता । व्रीह्मादित्वादि- निप्रत्ययः । वेलायाः समुद्रकूलस्य तटेनोपान्तेन [ वेलातटेन ] एव अगस्त्येनाचरिताम् [अगस्त्याचरिताम् ] आशां दक्षिणा दिशम् । अनाशास्यजयः अयलसिद्धत्वाद- प्रार्थनीयजयः सन् ययौ । ' अगस्त्यो दक्षिणामाशामाश्रित्य नभसि स्थितः । वरुणस्या- मजो योगी विन्ध्यवातापिमर्दनः ।' इति ब्रह्मपुराणे ॥ स सैन्यपरिभोगेण गजदानसुगन्धिना । कावेरी सरिता पत्युः शङ्कनीयामिवाकरोत् ॥ ४५ ॥ स रघुः । गजानां दानेन मदेन मुगन्धिना [ गजदानसुगन्धिना ] । 'गन्धस्य-' इत्यादिने कारादेशः समासान्तः। यद्यपि गन्धस्येत्त्वे तदकान्तग्रहणं कर्तव्यमिति नैसर्गिकगन्ध- विवक्षायामवेकार।देशः तथापि निरङ्कुशाः कवयः । तथा माचकाव्ये-'ववुरयुक्छदगुच्छ- सुगन्धयः सततगास्ततगानगिरोऽलिभिः' (६।५०): नैषधे च--'अपां हि तृप्ताय न वारि- धारा स्वादुः सुगन्धिः स्वदते तुषारा ' ( ३।९३) इति। न कर्मधारयान्मत्वर्थीय इति निषे- धादिनिप्रत्ययपक्षोऽपि जघन्य एवं । सेनायां समवेताः । सेनायां समवेता ये १ अत्र बदभव्याख्यान यथा-बर्मविजयी लाभविजयी अमुविजयी चेति त्रिविधी राजा। यः शत्रु निर्जित्य तटीयां श्रियं नीत्वा शत्रं तस्मिन्नेव स्थाने स्थापयति स धर्मविजयी । यः शत्रु निर्जित्य नदीयां श्रियं मेदिनी च गृहीत्वा प्राणैः न विकुरुते स लोभविजयी । यः शत्रु हत्वा नदीयां श्रियं मेदिनी च गृह्णाति मः अमुविजयी । २ अयं भावः-'गन्धस्येत् उत्पतिसुसुरमिभ्यः' इति मत्रेण बहुवीहावभ्यः परय गन्धशब्दम्येकारोऽन्नादेशः स्यात् । तत्र 'गन्धस्येवं तदेकान्त. प्रहणम् ' इति वार्तिफेण यत्र कस्यचिद् द्रव्यस्य स्वाभाविक एवं गन्धोऽभिप्रेतो नागन्तुकस्त- वैव उदादिपरस्य गन्धम्य समासान्त इकारादेशः स्यान्नान्यत्र । अत्र तु सैन्यपरिभोगस्य कवि- स्वाभाविको गन्धो नास्त । गजदानरूपद्रव्यान्तरादेव स उत्पन्नः अत एष यद्यपि नात्र समासान्त इकारो युक्तस्तथापि महाकषिप्रयोगात् नात्र कटाक्षः पातयितुमुचितः । तथा च शोभनः गन्धः सुगन्धः सोऽस्यस्येति गजवानसुगन्धी नेनेति साधुरिनि पक्षोऽप्यनाश्रयणीयः । न कर्मधारयान्मत्वर्थीयः' इति निषेधात् । सत्यां बहब्रीहिसमामेनेवार्थसिद्धौ कर्मधारयात्परं पुनरपि मत्वर्थीयप्रत्ययकल्पनागौरवात् जघन्यपक्ष एव । एवं सत्यपि नैसर्गिक इत्यस्य माध्ये वृनी चार्शनादेकान्त एकादेश इवाधिभागेन लक्ष्यमाण इत्येव पक्षः साधीयार।

·चतुर्थः सर्गः। (८७) . सैन्यास्ते सैनिकाच ते ' इत्यमरः । ' सेनाया वा' इति ध्यप्रत्ययः । तेषां परिभोगण [सैन्यपरिभोगेण ] कावेरी नाम सरितं सरितां पत्युः समुद्रस्य शङ्कनीयां न विश्वसनीयाम् इव अकरोत् । संभोगलिङ्गदर्शनाद्भर्तुरविश्वासो भवतीति भावः ।। बलैरध्युषितास्तस्य विजिगीषोर्गताध्वनः । मारीचोद्धान्तहारीता मलया।रुपत्यकाः ॥ ४६ ॥ विजिगीषोः विजेतुमिच्छोः गताध्वनः तस्य रघोः बलैः न्यैः । 'बलं शक्ति' लं सैन्यम् ' इति यादवः । मारीचेषु मरीचवनेदभ्रान्ताः परिभ्रान्ता हारीताः पक्षिविशेषा यामु ताः [ मारीचोद्धान्तहारीताः ] । ' तेषां विशेषा हारीतो मनुः कारण्डवः प्लवः । इत्यमरः । मलयाद्रेः उपत्यकाः आसन्नभमयः। उपत्यकारामन्ना भूमिरुनधित्यका। इत्यमरः । ' उपाधिभ्यां त्यकन्-' इत्यादिना त्य कन्प्रत्ययः । अध्युषिताः । उपत्यकामु उषितमिन्यर्थः । ' उपान्वध्याइसः' इति कर्मत्वम् ॥ सस रश्वक्षुण्णानामेलानामुत्पतिष्णवः । तुल्यगन्धिषु मत्तेभकटेषु फलरणवः ॥४७॥ अश्वैः क्षुण्णानाम् [अश्वक्षुण्णानाम् ] एलानाम् एलालताना उत्पतिष्णवः उत्पतन- शीला: । ' अलकृल-' इत्यादिनेग्णुप्र-ययः । फलरेणवः फलरजासि तुल्यगन्धिषु समानान्धषु । मवचनातिवदिनन्तो बहुव्रीहिः। मत्तंभाना कटेषु [मत्तेभकटेषु ससञ्जुः सक्ताः। 'गजगण्ड कटीकटौ' इति काषः ॥ भोगिवेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितम् । नास्रसत्करिणां ग्रंवं त्रिपदीछेदिनामपि ॥ ४८ ॥ चन्दनानां चन्दनद्रुमाणां भोगिवेष्टनमार्गेषु सर्पवेष्टनानिम्नेषु समर्पितं सन्नित त्रिपंदीछदिनां पादशृङ्खलन्छेदकानाम् अपि । 'त्रिग्दो पादबन्धनम् ' इति यादवः । करिणाम् । ग्रीवासु भवं अवं कण्ठबन्धनम् । ग्रीवाभ्योऽश्च' इत्य प्रत्ययः । न अस्त्र- सत् न सस्तमभूत् । ' युद्भयो लुडि ' इति परस्मैपदम् । पुषादित्वादड्। 'अनिदिताम्- इति नकारलोपः ।। १ सैन्यसभोगचिह्ना कावरी परपुरुषसंभोगचिह्निता कामिनीव स्वभर्तु शङ्कनीयपातिव्रत्या इवाभवदि- त्युत्प्रेक्षा । अस्मात् परं 'भयोमष्ट-' इति पद्य (४.५) चा०व०वि० सु० ध० आदय पटन्ति । २ मरीचो. हागतात्मृटमारीचा इ. पा.३ अस्मात्पर श्रीकामममधिक पटन्ति वल्लभाग्य - आजानेयखुरक्षुण्णपक्कैलाक्षेत्रमंभवम । व्यानशे सपदिव्योम कीटकोशाविलं रजः॥ इति । ४ मारीचानां गन्धन भक्षणन वा. उद्धान्ताखस्ता इतस्ततश्चलिता हारीता पक्षिविशेमा अर्थात् शुका यासु ताः द. धर्ममेरुः । त्रय पादा अस्या इति । 'त्रिपठी छिन्दन्तीति बपीछे दिन- तमाम् । सुखावस्थात्यागिनामपि । सुखावस्थितस्य गजस्य पढन्त्रयावस्था विपदी इत्यन्यने इति प० । एतन्मते सुखावस्थात्यागिभिरपि गजै चन्दनसौरभ्यानिशयलोभारम्बबन्धनानि न छिन्नानि इति भावः।

·(८८) रघुवंशे दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि । तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः प्रतापं न विषहिरे ॥ ४९ ॥ दक्षिणस्यां दिशि रवेरपि तेजो मन्दायते मन्दं भवति । लोहितादित्वात्क्यप्र- त्ययः । 'वा क्यषः ' इत्यात्मनेपदम् । दक्षिणायने तेजोमान्द्यादिति भावः । तस्यामेव दिशि पाण्ड्याः। पाण्डनां जनपदानां राजानः पाण्ड्य : । 'पण्ड ड्यण्वक्तव्यः'। रघोः प्रतापं न विहिरे न सोढवन्तः । सूर्यविजयिनोऽपि विजितवानिति नायकस्य महानुत्कर्षों गम्यते ॥ ताम्रपर्णीसमेतस्य मुक्तासारं महोदधेः । ते निपत्य ददुस्तस्मै यशः स्वमिव संचितम् ॥ ५० ॥ ते पाण्ड्यास्ताम्रपा नद्या समेतस्य संगतस्य [ ताम्रपर्णीसमेतस्य] महोदधेः संबन्धि संचितं मुक्तासारं मौक्तिकवरम् । 'सारो वले स्थिराशे च न्याये क्लीबं वर त्रिषु। इत्यमरः । स्वं स्वायं संचितं यशः इव । तस्मै रघवे निपत्य प्रणिपला तदुः। यशसः शुत्रादौपम्यम् । ताम्रपर्णीसंगम मौक्तिकोत्पत्तिरिति प्रसिद्धम् ॥ स निर्विश्य यथाकाम तटेष्वालीनचन्दनौ । स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयददुरौ ॥५१॥ असह्यविक्रमः सा दूरान्मुक्तमुदन्वता । नितम्बमिव मंदिन्याः स्रस्तांशुकमलङ्घयत् ॥ ५२॥ युग्ममतत् । असह्यविक्रमः स रघुः तटेषु सानुषु आलीनचन्दनौ व्याप्त- चन्दनद्रुमौ । 'गन्धसारी मलयजो भदश्रीश्रन्दनोऽस्त्रियाम् । ' इत्यमरः । स्तनपक्षे प्रान्तेषु व्यातचन्दनानुलेयौ । तस्याः दक्षिणस्याः दिशः स्तनाविव स्थितौ मलयदर्दुरौ नाम शलो यथाकाम यथच्छं निर्विय उपभुज्य । 'निवेशो भृतिभोगयोः । इत्यमरः । उद- न्यम्य सन्तीत्युदन्वानुदधिः । 'उदन्वानुदयौ च ' इति निपातः । उदन्वता दूरान्मुक्तं दूरतस्त्यक्तम् । 'म्तीकान्तिकदार्थकृच्छ्राणि तेन ' इति समासः । 'पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः इत्यलुक् । स्रस्तांशुकं मेदिन्याः नितम्बम् इव स्थितं सा सह्याद्रिम् अलकन्यत् प्राप्तोऽतिक्रान्तो वा ॥ . २ दक्षिणायने मेघावृतत्वात् शिशिरप्रादुर्भावाञ्च रविमन्दतजा भवति । मकरसंक्रममारभ्य मिथुन- मंक्रमपर्यन्तं रविः किंचिदक्रगत्या उनराशां प्रयानि तदा भानारुत्तरायणम् । तथा च यदा कर्कट- कादारभ्य मकरपर्यन्त दक्षिणाशा यानि तदा दक्षिणायनम् । तदुक्तं मूर्यसिद्धान्ते-'भानामकरसंक्रान्त षण्मासा उत्तगयणम् । कादस्तु तथैव म्यात् पण्मासा दक्षिणायनम् ॥' इति । • अत्रोपमानास्मृ- यदिप्युपमेयस्य रघुप्रतापस्याधिक्य वर्णनात् व्यतिरेकालंकारः । · उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः ' इति तल्लक्षणात् । ३ अत्र रघोः कामुकेन, दक्षिणाशायाः कामिन्या माम्यम् । एवमन्येषामन्यूह्यम् । N ·चतुथः सर्गः। (८९) । संप्रति प्रतीची दिशभिययावत्याह- तस्यानीविसर्पद्भिरपरान्तजयोधतः । रामास्त्रोत्सारितोऽप्यासीत्सबलग्न इवार्णवः ॥ ५३ ॥ अपरान्ताना पात्रात्यानां जय उद्यतरुगुक्त [ अपरान्तजयोधतः ] । अपरान्ताम्तु पाश्चात्त्यास्ते च सूरिकादय । हात यादव । विसर्पद्भिः गच्छद्भि. तस्य रघो। अनीकैः सैन्यैः । 'अनाक नु र मेन्ये ' इति विश्व: । अर्णवः रामस्य जामदग्न्यस्या- सम-सारित: [ रामास्त्रोत्सारितः अपि सद्यलग्नः इव आसीत्। सन्यं द्वितीयोऽर्णव इवादश्यतेति भावः ॥ भयोत्सृष्टविभूषाणां तन केरलयोपिताम् । अलकेषु चमूरेणुधूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥ ५४ ॥ सेन रघुणा भयनोत्मगावभूयाणा परिहनभूपणाना । भयोत्सृष्टविभूपाणां ] केरलयोषितां केरलाशनानाम् अलकषु चमूरणुः मेनारज चूर्णस्य कुडमादिरजसः प्रतिनिधीकृत [ चूर्णप्रतिनिधीकृतः । एनन योपिता पलायन चम्ना च तदनु- चावन वन्यते॥ मुरलामारुतोद्धृतमगमत्कनकं रजः । तद्योधवारवाणानामयत्नपटवासताम् ॥ ५५ ॥ मुरला नाम केरलदेशेषु काचिनदा । 'मुग्नीमास्तोद्धृतम् ' इति कंचित्पठन्ति । तस्या मारुतेनोद्धृतमुत्थापित [ मुरलामारुतोद्धतं ] केतक केतकीमन्धि रजः तद्योध- वारबाणानां रघुभटकत्रकानाम् । 'चुको वारवाणाऽत्रा इत्यमर । अयत्नपट- वासतां अयत्नसिद्धवनवासनाद्रव्यन्वम् अगमत् । 'पिधान पटवामकः' इत्यमरः ।। अभ्यभूयत वाहानां चरतां गात्रशिञ्जितैः । वर्मभिः पवनोद्धृतराजतालीवनध्वनिः ॥ ५६ ॥ चरतां गच्छतां वाहानां वाजिनाम। 'वाजिवाहार्वगन्धवहयसैन्धवसप्तयः ।। १ काणानाम् ' व० । २ पग किल पितृवधामर्पितो भगवान् जामदग्न्य त्रि मतकृत्य प्रथिवी निभित्रया वा अत्रियाणा मधिरेण पितस्तपयित्वा यजे कश्यपायाखिला मही प्रतिपाद्य म्बवासाथ शरे समुद्र दूरमपसार्य भूमिमुहबार । नदनम् महाभारते- “त्रि सप्ताव पृथिवी त्या ने सत्रिया प्रभु । दक्षिणाममधान्ने कस्यपायाददानत ॥ म त्रियाणा शेषाय करेणाहिदय कश्यप । मप्रग्रहवता राजम्नती वाक्यमयावति ।। गर तीर समुद्रम्य दक्षिणम्य महामुन । न त मदिवये राम वम्तव्यमिह कहिंचित् ।। नत ग्रपांग्क देश सागरम्नस्य निमम । सहसा जाम- इग्न्यस्य मोऽपरान्तमहीनलम् ।। इति । ३ भयेनोस्टा विभूषा याभि । नृर्णः-' वासयोगस्तु चूर्ण ग्यात् ' इति हेम इ. चा०। ५. त्वगशीरपत्रभागै मध्मलाधन सयनशण । पटवास प्रवराय मुंगकर्परप्रबोधेन ॥ इ. वराह ·(९०) रघुवंशे - . इत्यमरः । गाशितिः गात्रेषु शब्दायमानः । कतरि कः । 'गात्रसहितैः' इति वा पाठः। सजतेय॑न्ताकर्मणि क्तः । वमभिः कवचैः। 'मर्मरः' इति पाठे वाहाना गात्रशिान्जितैर्गात्रध्वनिभिरित्यर्थः । मर्मरः मर्मरायमाण इति ध्वनेविशेषणम् । पवनेनोद्भूतानां कम्पितानां राजतालीवनानां 'वनिः [ पवनोबूतराजतालीवनध्वनिः ] अभ्यः भूयत तिरस्कृतः ॥ खर्जूरीस्कन्धनद्धानां मदोद्गारसुगन्धिषु । कटेषु करिणां पेतुः पुंनागेभ्यः शिलीमुखाः॥ ५७ ॥ ग्वर्जुरीणां तृणनुमविशेषाणाम् । 'खर्जरः केतकी ताली खजूरी च तृणद्रुमाः।' इत्यमरः । स्कन्धेषु प्रकाण्डे। 'अस्त्री प्रक ण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधेस्तरोः ।' इत्यमरः । नदाना बनाना खजूरीस्कन्धनद्धानां ] करिणां मदोद्गारेण मदस्रावण सुगन्धिषु [ मदोद्गारसुगन्धिषु ] । ' गन्धस्य-' इत्यादिनेकारः । कटेषु गण्डेषु पुंनोगेभ्यः नागकेशरेभ्यः । पुनागपुष्पाणि विहाय । ल्यब्लोपे पञ्चमी। शिलीमुखाः अलग: पेतुः । भलिबाणौ शिलीमुखौ' इत्यमरः । ततोऽपि सौगन्ध्यातिशयादिति भावः ॥ अवकाशं किलोदवानरामायाभ्यर्थितो ददौ । अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् ।। ५८ ॥ उदन्वान उदधिः रामाय जामदग्न्याय । अभ्यर्थितः याचितः सन् । अवकाशं स्थानं ददौ किल । किलेति प्रसिद्धौ । रघवे तु अपरान्तमहीपालव्याजेन करं बलि ददौ । 'बलिहस्तांशवः कराः ' इत्यमरः । अपरान्तानां समुद्रमध्यदेशवर्तित्वासदत्ते करे ममुद्रदत्तत्वोपचारः । करदानं च भीत्या न तु याप्रयेति रामाद्रघोसत्कर्षः ॥ मनेभरदनोत्कीर्णव्यक्तविक्रमलक्षणम् । त्रिकूटमेव तत्रोच्चैर्जयस्तम्भं चकार सः ॥ ५९ ॥ तत्र स रघुर्मत्तानामिभानां रदनोत्कीर्णानि दन्तक्षतान्येव । भावे क्तः । व्यक्तानि स्फुटानि विक्रमलक्षणानि पराक्रमचिह्नानि विजयवर्णावलिस्थानानि यस्मिस्तं । मत्तेभ- रदनोत्कीर्णव्यक्तविक्रमलक्षणम् ] तथोक्तं त्रिकूटमेव उच्चैः जयस्तम्भ वकार । गाढप्रहारस्त्रिकूटोऽदिरेवोत्कर्णिवर्णस्तम्भ इव रघोर्जयस्तम्भोऽभूदित्यर्थः ॥ पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतस्थे स्थलवर्मना । इन्द्रियाख्यानिव रिपुंस्तत्त्वज्ञानेन संयमी ॥ ६०॥ ततः स रघुः संयमी योगी तत्त्वज्ञानेन इन्द्रियाख्यान् इन्द्रियनामकान् , 'नाग. केशरोऽशोकः' इत्यभिधानचिन्तामाणिः। नद्धानाम् -बद्धानाम. इ. पा. इयं कथोक्ता (श्लो.५३).३ त्रिकूटं सुघलागिरिम् इ.व. अत्र गजवन्तोल्लेखचिह्नानि नामपरा- क्रमाविख्यापकाक्षरतल्यानि जातानीति भावः ।

·चतुर्थः सर्गः। (९१) . .. रिपूनिव । पारसीकान् राक्षः जेतुं स्थलवमना प्रतस्थे । न तु निर्दिष्टेनाफि जलपथेन । ममुद्रयानस्य निषिद्धत्वादिति भावः ॥ यवनीमुखपत्राना सेहे मधुपदं न सः। बालातपमिवाब्जानामकालजलदोदयः ॥ ६१ ॥ स रघुर्यवनीना यवनस्त्रीणाम् । जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्' इति अष् । मुखानि पद्मानीव मुखपद्मानि । उपमितपमासः । तेषां [यवनीमुखपद्माना] मधुना मयेन यो मदो मदरागः। कार्यकारणभावयोरभेदेन निर्देशः । तं [ मधुमदं ] न सेहे । कथमिव । अकाले प्राकृड्व्यतिरिक्त काले जलदोदयः । अकालजलदोदयः] प्रायेण प्रावृषि पद्मविकाशस्याप्रसक्तत्वाद् अब्जानां संवन्धिनं बालातपमिव । अजहित- स्वादब्जसंबन्धित्वं सौरतपस्य । संग्रामस्तुमुलस्तस्य पाश्चात्त्यैरश्वसाधनैः । शाङ्गकूजितविज्ञेयप्रतियोधे रजस्यभूत् ॥ ६२ ॥ तस्य रघोः अश्वसाधनैः वाजिसैन्यैः । साधनं सिद्धिसैन्ययोः' इति हेमः । पश्चाद्भवैः पाश्चात्यैः यवनैः सह । 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्'। सहार्थे तृतीया । शृङ्गाणां विकाराः शाङ्गाणि धनूषि । तषी कूजित. शब्दः । 'शाई पुनर्धनुषि शाणिः । अये व शृङ्गविहिने चापेऽप्याह विशेषतः ।' इति केशवः । अथ वा शाः शासंबन्धिभिः कूजितैर्दिज्ञया अनुपेयाः प्रतियोधाः प्रतिभटा यस्मिंस्तस्मिन् [शाईकूजितविशेयप्रति- योधे] रजसि तुमुलः संग्रामः सकुलं युद्धम् अभूत् । 'तुमुलं रणसंकुले' इत्यमरः ॥ भल्लापवार्जितस्तेषां शिरोभिः श्मश्रुलैर्महीम् । तस्तार सरघाव्याप्तः स क्षौद्रपटलैरिव ॥ ६३ ।। स रघुः भल्लापवर्जितैः बाणविशेषकृत्तैः । 'स्नुहीदलफ्लो मल्लः इति यादवः। श्मश्रुलैः प्रवृद्धमुखरोमवद्भिः । 'सि-मादिभ्यश्च' इति लच्प्रत्ययः । तेषां पावा- त्याना शिरोभिः । सरघाभिर्मधुमक्षिकाभिातः [ सरघाव्यातः ] । 'सरधा मधुमक्षिका' इत्यमरः । क्षुदाः सरघाः । 'क्षुद्रा व्यका नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका ।' इत्यमरः । क्षुदाभिः कृतानि क्षौदाणि मधूनि । मधु क्षौद्रं माक्षिकादि' इत्यमरः । क्षुदाभ्रमरवटरपादपादा' इति सज्ञायामप्रत्ययः । तेषां पटलैः सत्यः [क्षौद्र 'सिम्धुतटवासिनो म्लेच्छराजान् ' इ. सु. । सयमिसादृश्येन स्वोमनःस्थैर्यधैर्यादि, तत्त्व- ज्ञानसादृश्येन स्थलबर्मन प्राशस्त्य, इन्द्रियरिपुसादृश्येन पारसीकाना दुर्जयत्वं कुपथगामित्वं च सूचितम् । तत्त्वज्ञानं नित्यान्सच्चिदानन्दस्वरूपाद् ब्रह्मणोमिन्नोऽहमिति ज्ञानम् । २ युद्धगा- बाच इति शेषः । ३ 'यवनदेशीयक्षत्रियस्त्रीणामर्थानुरुष्कस्त्रीणाम् ' इ. ० । यवनीनां पतयो बन्दिप्राहं गृहीता अथ वा पाणैर्वियोजिता येन तन्मुखपद्मरागो पिनदयेत् इति इ. सु० । ४ पाश्रान्या इमचन् स्थापयित्वा केशान्यपन्तीति तद्देशाचारोक्तिः तासा भावः इ.चा. ।

·(९९) रघुवंश पटलैः] । 'पटलं तिलके नेत्ररोगे छन्दसि संचये । पाटेके परिवार २' इति हमः । इव महीं तस्तार भाच्छादयामास ॥ अपनीतशिरस्त्राणाः शेषास्तं शरणं ययुः । प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् ॥ ६४॥ शंषाः हतावशिष्टाः अपनीतशिरस्त्राणाः अपसारितशीर्षण्याः सन्तः । ' शीर्षकम् । शीर्षण्य च शिरस्त्र' इत्यमरः । शरणागतलक्षणमंतत । तं शरण ययुः। तथा हि । महात्मनां संरम्भः कोपः । 'संरम्भः संभ्रम कापे' इति विश्वः । प्रणिपातः प्रणतिरव प्रतीकारो यस्य स [प्रणिपातप्रतीकारः] हि । महतो परकीयमौद्धत्यमेवासह्य न तु जीवितानति भावः। विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् । आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिषु ॥ ६५ ॥ तम्य रघार्योधा भटाः [तद्योधाः] आस्तीर्णान्यजिनरत्नानि चर्मभेष्टानि यामु ताम [ आस्तीर्णाजिनरत्नासु ] द्राक्षावलयाना भूमिषु ( द्राक्षावलयभूमिषु ) । मीका गोरतनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च ।' इत्यमरः । मधुभिः द्राक्षाफलप्रकृतिकर्मीः विजयश्रमं युद्धग्वेदं विनयन्त स्म अपनीतवन्तः । 'तस्थ चाशरीरे कर्मीण इत्यात्मनेपदम् । ' लट् स्मे' इति भूताय लट् ॥ ततः प्रतस्थे कौबेरी भास्वानिव रघुर्दिशम् । शरैरुरिवादीच्याँनुद्धरिष्यन्रसानिव ॥ ६६ ॥ ततः रघुः भास्वान सूर्यः इव शरैः बाण उौ किरणैः इव । 'किरणांत्रमयू- वाशुगर्भस्तिवृणिरश्मयः ।' इत्यमरः । उदीच्यान् उदग्भवान्नृपान् रसान उदकानि इव उद्धरिष्यन् कोंबरी कुबेरसंबन्धिनी दिशम उदीची प्रतस्थ । अनेकेनवशब्देनेयमु- पमा । यथाह दण्डी-एकानकेवशब्दत्वात्सा वाक्याथारमा द्विवा। इति ॥ विनीताध्वश्रमास्तस्य सिन्धुतीरविचेष्टनैः । दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धाँलग्नकुन्मकेसरान् ॥ ६७ ।। सिन्धुर्नाम काश्मीरदेशषु कश्चिन्नदविशेषः । 'देश नढविशेषेऽन्धो सिन्धर्ना मरिति . १ अत्रापमानोपमेययोर्बिम्बानुविम्बित्वादकधर्मवन्य माचर्यम । टमचुलत्वमरघाव्यातत्वयो- धर्मयोरेककृष्णवादिगुणयोगादकत्वम् । उरं च साहित्यदपणे- एकस्पा चित्कापि मिन्नः साधारणो गण । भिन्ने विम्बानृषिम्यत्व शब्टमात्रण वा भिदा ॥ इति । २ अत्र कमपटम्य विजययमम्य कर्तणा योधाना शरीरस्यत्वान्मूर्तिरहितत्वामात्मनेपदमित्यर्थः । ३ पाठी. च्यान् ' इ. पा० । अस्माच्छ्रोकात्परमतिरिक टांक पटन्नि वि० चा मु०५० वि० आवयः- जितानजय्यस्तानेव कृत्वा रथपुरःसरान् । महार्णवामिवौर्वाग्निः प्रविवेशोत्तरापथम् ।। इनि ।

·चतुर्थः सर्गः। (९३) स्त्रियाम् ।' इत्यमरः । सिन्धोस्तीरे विचष्टनरअपरिवर्तनैः [ सिन्धुतीरविचेष्टनैः ] विनीताध्वश्रमाः तस्य रघोः वाजिनः अश्वाः । लनाः कुमकेसराः कुमकुसुम- किजल्का येषां तान् [ लमकुड्कमकेसरान् ] । यद्वा लमकुड्डमाः केसराः सटा येषां नान् । 'अथ कुड्डमम् । काश्मीरजन्म ' इत्यमरः । 'केमरो नागकेसरे । तुरङ्गासिंहयोः स्कन्धकेशेषु कुलद्रुमे । नागक्षे किन्नरके स्यात् ' इति हैमः । स्कन्धान कायान् । 'स्कन्धः प्रकाण्डे कार्य मे विज्ञानादिपु पत्रम् । नृपे सम्ई व्यूहे च ' इति हैमः । दुधुवुः कम्पयन्ति स्म ॥ तत्र हूणावरोधानां भर्तृषु व्यक्तविक्रमम् । कपोलपाटलादशि बभूव रघुचेष्टितम् ॥ ६८॥ तत्र उदीच्या दिशि भर्तृषु व्यक्तविक्रमम् । भर्तृवधेन स्फुटपराक्रममित्यर्थः रघुचष्टितं रघुव्यापारः । हूणा जनपदाख्याः क्षत्रियाः। [ जनपदाः तत्र राजानः इ० पा० तषामवरोधा अन्तःपुरस्त्रियः । तासा [हणावंरोधानां ] कपोलेघु पाटलस्य पाटलिम्न- स्ताडनादिकृतारुण्यस्यादेश्युपदेशक [ कपोलपाटलादेशि ] बभूव । अथ वा पाटल आदेशी आदेष्टा यस्य तद्वभूव । स्वयं लग्न्यायत इत्यर्थः ॥ काम्बोजाः समरे सोडं तस्य वीर्यमनीश्वराः। गजालानपरिक्लिष्टरक्षोटैः सार्धमानताः ॥ ६९ ॥ काम्बाजाः राजानः समरे तस्य रघोः वीर्य प्रभावम् । 'वीय तेज प्रभावयोः इति हैमः । सोदु अनीश्वराः अशक्ता मन्तः । गजानामालानं बन्धनम् । भाव ल्याट 'विभाषा लीयतः' इत्यात्वम् । तेन परिकिष्टैः परिक्षतैः [ गजालानपरिक्लिष्टैः ] अक्षोर्टः सार्धम् आनताः ।। तेपा सदश्वभूयिष्ठास्तुङ्गा द्रविणराशयः । उर्पदा विविशुः शश्वनोत्सेकाः कोसलेश्वरम् ॥ ७० ॥ तेषां काम्बोजाना सद्भिरश्वैर्भूयिष्ठा बहुला: [ सदश्वभूयिष्ठाः ] तुङ्गाः द्रविणानां .. १ वङ्गतीर-' इ. पा । वनानी नटी इ व० । 'बदनाम काश्मी। नदः' इ. दि. । २ दणाम्नतम्भेदा. इ. चा० । कपोलेति-हणयोषित कुचकपालविदारणप्रव रुदन्नीति देशाचार: इ चा. । ३ ‘पञ्चनदं समारभ्य प्लेच्छादक्षिणपूर्वत । कम्बोजदेशो दवशि वाजिराजिपगयणः ।। इति तन्त्रशाम्रानदेशभवा । ते च प्रथम क्षत्रिया आमन् । कि तु वैदिकक्रियालोपात्पशाम्ले- मता गताः । सगरराजन नेपा सर्वशिरोमुण्डन कृतम । तथा च हरिवो-'अर्ध शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसयत् । यवनानां गिर. सर्व काम्बोजाना नथव च ॥' इति । ४ अड्डाला इ. फ. ५ महानिरलंकार । 'सा सहानि सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् । इनि काव्यप्रकाशः। ६ विविशम्त कोशलेशं उदन्वन्तमिवापगा: उपना विविशुः शश्वत्समुद्रप्रिय निम्नगाः, विविझरत विशा नाम महार्णवमिवापया, शश्वत्-तं च इ. च पाटान्तराणि । ..

·(९४) रघुवंशे .. हिरण्यानाम् । ' हिरण्यं द्रविणं द्युम्नम् ' इत्यमरः । गशयः [द्रविणराशयः] एव उपदाः उपायनानि । उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा।' इत्यमरः । कोसलेश्वरम् कोसलदेशा. धिपति तं रघु शश्वद् असकृद् विविशुः। 'मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृन्समाः ।' इत्यमरः । तथापि उत्सेकाः गर्वास्तु ने विविशुः । सत्यपि गवकारणे न जगत्यर्थः । ततो गौरीगुरुं शैलमारुरोहाश्वसाधनः । वर्धयन्निव तस्कूटानुद्भूतैर्धातुरेणुभिः ।। ७१ ।। ततः अनन्तरम् । अश्वसाधनः सन्गौर्या गुरुं पितरं [ गौरीगुरुं ] शैलं हिमवन्तम् उद्धृतैः अश्वखुरोद्धतैर्धातूनां गैरिकादीना रेणुभिः । [ धातुरेणुभिः । तत्कूटान् तस्य शृङ्गाणि । 'कटोऽस्त्री शिखरं शृगम्' इत्यमरः । वर्धयनिव । आरुरोह । उत्पतलि दर्शनाद्विरिशिखरवृद्धिनमो जायत इति भावः ॥ शशंस तुल्यसत्त्वानां संन्यघोषेऽप्यसंभ्रमम् । गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्यावलोकितम् ॥ ७२ ॥ तुल्यसत्त्वानां सैन्यैः समानबलानाम् । गुहासु शेरत इति गुहाशयास्तेषा [ गुहाशयानां ] । 'अधिकरणे शेनेः' इत्यन्प्रत्ययः । 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री देव- खातबिले गुहा । ' इत्यमरः । सिंहानां हरीणाम् । 'सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः ।' इत्यमरः । संबन्धि परिवृत्य परावत्य अवलोकितं शयित्वैव ग्रीवाभङ्गेनाव- लोकनम् । कर्तृ । सैन्यघोषे सेनाकलकले संभ्रमकारण सति अपि असंभ्रमम् अन्तः- सामाविरहित्वम् । नञः प्रसज्यप्रेतिषेधेऽपि समाम इष्यते । शशंस कथयामास । सैन्येभ्य इत्यर्थालभ्यते । बाह्यचेष्टितमेव मनावतेरनुमापकमिति भावः । असंभ्रान्तत्वे हेतुस्तुल्यसत्त्वा- नामिति । न हि समबल: समबलाद्विभेतीत भावः ॥ एतेन रघोधीरोदाननायकगुणवन्ध मूचितम् । 'महासत्त्वातिगभारत क्षमावानविकायनः । स्थिरो निगूढाहंकारो धीरोदात्तो दृढव्रत. ॥ इति दशरूमके । २ 'विविशुस्तं विशांनाथमुदन्धन्त- मित्रापगाः' इति पाटान्तरे आपगा नद्य उद्धन्धन्त समुद्रमिव विशां नायं न रघु विविशुः। इत्यधिक कचित । ३ उद्धतः इ. पा० ४ हिमालये धातुबाहुल्यादिदम् । हिमाचलस्य धातुबाहुल्यं वर्णिन कुमार- सभवे-'यशासगविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैर्षिभर्ति । बलाहकच्छेदविभक्तरागामकाल- मध्यामिव धातुमनाम् ।। ' इति । ५ 'अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसी क्रियया सह यत्र न । 'असंभ्रम शशंस ' इत्यत्र सत्यपि संभ्रमकारणे संभ्रमशंसनरूपम्य विधेरविवक्षितत्वादप्रधानत्वं, संभ्रमाभावरूपस्य निषेधस्यैषात्र विवक्षितत्वान्याधान्यम् । तस्य निषेधस्य चात्र 'शशस' इति क्रियया संबन्धः । एवमत्र नमः प्रसज्यप्रतिषेधत्वं ज्ञेयम् । एवं सत्यपि विधेयाविमर्शदोषवुटतयायं ममासपनो गौण एष । दिनकरस्तु एतहोमपरिहारायान्यथा व्याचष्टे-'प्रकरणात् स रघुरित्यध्याहियते । म रघुरात्मना तुल्य सन्वं येषा नावृशानो गृहास स्थिताना सिंहानां सन्यकोलाहले यसभ्रमं मधैर्य यथा म्यात्तथा परिवृत्यावलोकनं शशंस अस्नीपीत' इति । वल्लभोऽपि 'असंभ्रमम्' इति अवलोकितम् ' इत्यम्य विशेषणं कृत्वा दिनकरवठ्याचंट।

·चतुर्थः सर्गः। (९५) भूर्जेषु मर्म भूताः कीचकध्वनिहेतवः । गङ्गाशीकरिणो मार्गे मरुतस्तं सिषेविरे ॥ ७३ ॥ भूर्जेषु भूर्जपत्रेषु । 'भूर्जपत्रो भुजो भू| मृदुत्वक्चमिका मता ।' इति यादवः । ममरः शुष्कपर्णध्वनिः । 'मर्मरः शुष्कपर्णानाम् । इति यादवः । अयं च शुक्रादिशब्द- वद्रुणिन्यपि वर्तते प्रयोज्यते च- ममरैर्गुरुधूपगन्धिभिः' इति । अतः मर्मरीभूताः। मर्मरशब्दवन्ता भूतः इ.ययः । कीचकोना वेणुविशेषाणां विनिहेतवः [ कीचकध्वनि- हतवः ] । श्रोत्रसुवाश्चेति भावः । गङ्गाशीकरिणः । शीतला इत्यर्थः । मरुतः वासा मार्गे तं सिंषविरे ॥ विशश्रमुर्नपेरूणां छायास्वध्यास्य सैनिकाः । दृषदो वासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः ॥ ७४ ।। सैनिकाः सेनायां समवेताः । प्राग्वहतीयष्टक्प्रत्ययः । नमरूणां मुरघुनागाना छायासु निषण्णानां दृषदुपविष्टानां मृगाणा कस्तूरीमृगाणां नाभिः [निषण्णमृग- नाभिभिः ] वासितासङ्गाः सुरभिततलाः दृषदः शिलाः अध्यास्य अधिष्ठाय । अविशीडस्यासा कर्म ' इति कर्म । श्रस्वधिमोत्यर्थः । विशश्रंमुः विश्रान्ताः ॥ सरलासक्तमातङ्गप्रैवेयस्फुरितत्विषः । आसन्नोषधयो नेतुर्नक्तमस्नेहदीपिकाः ।। ७५ ॥ सरलेषु देवदारुविशेषे वासक्तानि यानि मातगाना गजाना ग्रीवासु भवानि अवेयाणि कष्ठशृङ्खलानि । ग्रीवास्योऽश्च' इति चकारात् ढअप्रत्ययः। तेषु स्फुरितत्विषः प्रतिफलितभासः [ सरलासक्तमातङ्गवेयस्फुरितत्विषः ] ओषधयः ज्वलन्तो ज्योतिर्लताविशेषाः नक्तं रात्रौ नेतुः नायकस्य रघोः अस्नेहदीपिकाः तैलनिरपेक्षाः प्रदीपाः आसन् । तस्योत्सृष्टनिवासेषु कण्ठरज्जुक्षतत्वचः। गजवर्म किरातेभ्यः शशंसुदेवदारवः ॥ ७६ ॥ तस्य रघोः उत्सृष्टेपूज्झितेषु निवासेषु सेनानिवेशेषु [उत्सृष्टनिवासेषु ] कण्ठरज्जुभि- गंजः क्षता निष्पिष्टास्त्वचो येषां ते [ कण्ठरज्जुक्षतत्वचः] देवदारवः १ स. २लो. १२ द्रष्टव्यः । गड़ेति-अनुरूपभावो द्वितीये-'पृतस्तृधार.' इ. मो. १३. २ अनुरूपवर्णनं कुमारे-गणा नमरुप्रसवावतंसा भूर्जत्वच. म्पशंयतीर्दधानाः । मन शिलाविच्चरिता निोदु शैलेयनद्वेषु शिलानलेषु ॥ इति ॥३अनो ओषधिषु च नेजो निधाय रविरस्तं याति इत्यागमः। अत्रौषधीष्वारोप्यमाणस्य प्रदीपत्वस्य प्रकृतरात्रिव्यवहारोपयोगित्वत्परिणामालंकार । तदुक्तम्- आरोग्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः ।' डांत । तथा प्रदीपकारणलपूरणानवेधाडकारण- कार्योत्पनिलक्षणा विभावना चेत्युभयोः संसृष्टिः । अनुरूपवर्णनं कुमारे-वनेचराणां वनिता- सखानां दरीगृहात्सङ्गनिषतभासः । भवन्ति यत्रोषधयो रजन्यामतलेपुराः सुरतप्रदीपाः ॥ इति ।

·(९६) रघुवंशे । किरातेभ्यः वनचरेभ्यो गजाना वर्म प्रमाणम् [गजवर्म ]। 'वर्म देहप्रमाणयोः' इत्यमरः । शशंसुः कथितवन्तः । देवदारुस्कन्धत्वक्षतैर्गजानामौनत्यमनुमीयत इत्यर्थः ॥ तत्र जन्यं रघो|रं पर्वतीयैर्गणैरभूत् । नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पेपोत्पतितानलम् ॥ ७ ॥ तत्रहमाद्री रघोः । पर्वते भवैः पर्वतीयैः । ' पर्वताच्च । इति छप्रत्ययः । गणैः उत्सवसंकेतात्यैः सप्तभिः सह । ' गणानुत्सवसं तानजयत्मप्त पाण्डवः । ' इति महाभारते । नाराचाना बाणविशेषाणां क्षेपणीयानो भिन्दिपालानामदमना च निष्पेषेण संघर्षणोत्पतिता अनला यस्मिस्तत्तथोक्तम [ नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पषात्पतितानलम् ] । क्षेपणीयो भिन्दिपालः खड्गो दी| महाफलः ।' इति यादवः । घोरं भीमं जन्यं युद्धं अभृत् । 'युद्धमायोधनं जन्यम् ' इत्यमरः ॥ शरैरुत्सवसंकेतान्स कृत्वा विरतोत्सवान् । जयोदाहरण बाह्वोर्गापयामास किंनरान् ॥ ७८ ॥ स रघुः शरैः गणैः उत्सवसंकेतान नाम गगान विरतात्सवान् कृत्वा । जित्वेत्यर्थः । किंनरान् बाहाः स्वभुजये : जयोदाहरणं जयख्यापकं प्रबन्धविशेष गापयामास । 'गतियुद्धि-' इत्यादिना किंनराणा कमत्वम् ॥ परस्परेण विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु । राज्ञा हिमवतः सारो राज्ञः सारो हिमाद्रिणा ॥ ७९ ॥ तेषु गणेपूपायनयुक्ताः पाणयो येपा तेपु [ उपायनपाणिषु ) सत्सु । परस्परण अन्यान्यं राज्ञा हिमवतः सारः धनरूपा विज्ञ तः । हि द्रिणा अपि राज्ञः सार। बलरूपः विज्ञातः । एतेन तत्रत्यवस्तूनामनयत्वं गणानामभूतपूर्वश्च पराजय इति वन्यते ॥ तत्राक्षोभ्यं यशोराशिं निवेश्यावरुरोह सः । पौलस्त्यतुलितस्याद्रेरादधान इव हियम् ॥ ८० ॥ १ अनुम्पवर्णन शिशपालबंध-धर्म द्विपाना विरुवन्त उच्चकवनेचरेभ्यश्चिरमाचचक्षिर । गण्डस्थलाचर्षगलन्मादकद्रवट्टमस्कन्धनिलायिनोऽलय ॥ स० १२-६४. २ संग्राम तस्तत्र पार्वतीयर भृया इति विमर्दः सह नेस्तत्र ... । ... तानल. ॥ इ. प्र. द्विः पादयो. पा० । ३ पार्वतीये. इति पांटे पर्वतीयानामिम पार्वतीया, गणास्त. इति व्याख्येयम् । ४ उत्सरमकेनादयः सप्त गणा हिमालय वमान्त इति महाभारतेऽपि वर्णितम् । पौरव यधि निर्जित्य दम्यन्पवतवासिन । गणानुत्सवः इति । ५ 'यशो जयोदाहरणम् इति हैम इ. चा प्रतापरुद्रस्तृ--'येन कनापि तालन गद्यपदाममन्वितम् । जयत्युपक्रम मालिन्यादि. प्रासविचित्रितम् । तदाहरण नाम विभक्त्यहादसयतम् ।। दांत उदाहरणलक्षणमाचंट । किनगन्-फुत्सिता नरा । तेषामश्वमुग्व-वानरम हवाच । एक किपरुषा इत्यादिकाः सजाश्च । ५ उत्सवसंकनानामित्यर्थः।

·चतुर्थः सर्गः। (९७) स रघुः तत्र हिमाद्री अक्षोभ्यं अधृष्यं यशोराशिं निवेश्य निधाय । पौलस्त्येन रावणेन तुलितस्य चालितस्य [पौलस्त्यतुलितस्य] अद्रेः कैलासस्य ह्रियं आदधानः जनयन् इव । अवरुरोह अवततार । कैलासमगत्वैव प्रतिनिवृत्त इत्यर्थः । न हि शूराः परेण पराजितमभियुज्यन्त इति भावः ॥ चकम्प तीर्णलौहित्ये तस्मिन्याग्ज्योतिषेश्वरः। तद्गजालानता प्राप्तः सह कालागुरुद्रमैः ॥ ८१ ॥ तस्मिन् रघौ । तीर्णा लौहित्यो नाम नदी येन तस्मिन् तीर्णलौहित्ये सति । प्राग्ज्योतिषाणां जनपदानामीश्वरः [प्राग्ज्योतिषेश्वरः] । तस्य रघोर्गजानामालानता तिजालानतां ] प्राप्तः कालागुरुद्रमैः कृष्णागुरूवृक्ष सह चकम्पे कम्पितवान ॥ न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्षदुर्दिनम् । रथवर्मरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् ॥ ८२॥ स प्राग्ज्योतिषेश्वर. रुद्धार्कम् आवृतसूर्यम् । अधारावर्ष च तदिनं च [अधारावर्ष दुर्दिनम् ] बारावृष्टि विना दुर्दिनाभूतम् । अस्य रघोः रथवर्मरजः अपि न प्रसेंह । पताकिनी सना तु कुत एव प्रसेहे । न कुतोऽपीत्यर्थः ॥ तमीशः कामरूपाणमात्याखण्डलविक्रमम् । भेजे भिन्नकटैन गैरन्यानुपरुरोध यः॥ ८३ ॥ कामरूपाणां नाम देशानां ईशः अत्याखण्डलविक्रमं अतीन्द्रपराक्रमं तं रघुम् । भिन्ना. स्रवन्मदा कटा गण्डा येषा तैः [भिन्नकटैः] नागैः गजैः साधनैः भेजे । नागान्दत्त्वा शरण गत इत्यर्थः । कीदृशै गैः । यैः अन्यान् रघुव्यतिरिक्तान् नृपान् उपरुरोध। शराणामपि शरो रघुरिति भावः ।। १ पुलम्त्यम्य गोत्रापत्य पमान्पालस्त्य । एकदा कुबेर जित्वा तत्पुष्पकमपहृत्य गच्छतो राव गम्य पिमान करासन्देश प्राय निश्चलमभूत् । अत्रान्तर नन्दिनाऽऽगत्यअगम्यादस्माच्छकर- विहार परशैलान्निवर्तम्ब ' इति म आदिष्ट । 'अचिन्तयित्वा म तदा नन्दिवाक्य महाप्रल । पर्वत न ममासाद्य वाक्यमाह दशानन । पुष्पकस्य गतिदिछन्ना यत्कृत मम गन्छन । तमिम शल- मुन्मल करोमि तब गोपने ॥ एवमुक् वा ततो राम भुजान् विक्षिीय पर्वत । तोटयामास तं शीघ्र सशल समकम्पन ।। ' इनि रामायणकयाऽत्रानुसधेया ॥ २ ठाहित्य -अय नद कैलासे लौहित्यसरस उत्पन्नत्वात् लाहित्य ब्रह्मनेज मभूनतया च ब्रह्मपुत्र इान प्रसिद्धि गत । परशुराम किल कुटारेण पर्वत भिन्वा तन्मार्गेण नदामिमं पृथिभा प्रवर्नयामास । तथा प्रवर्तित स कामरूपाढिदेशमानावयन्वहति । तदृतं कालिकापुराणे-जान मप्रत्यय सोय तीर्थमासाद्य त वरम् । वीथि परशना कृत्वा ब्रह्मपत्रमवाहयत् । ब्रह्मकुण्डात्सुत माय कासारे लोहिताय । कैलासोपत्यकाया तु न्यपनर ब्रह्मण सुत ॥ विधि पयं लोहिनगडकम् । लोहित्यात्सरसो जाता ली हतात्यारख्यम्तता भवत् ।। म कामम्प- मखिल पीटमाता-य बारिणा । गोपयन्सर्वतीर्थानि दक्षिण याति सागरम् ॥ इति ॥ प्राग्ज्या. पिव्युत्पार्न कालिकापुराण-अत्रैव हि स्थितो ब्रह्मा प्राइ नत्र समज ह । तन प्राग्ज्योति. धापय पुरी शक्रपुरीसमा ।। ३ अतिक्रान्त आखण्डलस्य विमा येन तम् । १३-१४ . * * * तम्य नाम ·(९८) रघुवंशे । कामरूपेश्वरस्तस्य हेपपीगधिदेवताम् । रत्नपुष्पोपहारेण च्छायामानर्च पादयोः॥ ८४ ॥ कामरूपेश्वरः हेमपीठस्याधिदेवता [हेमपीठाधिदेवताम् ] तस्य रघोः पादयोः छायां कनकमयपादपीठव्यापिनी कान्ति रस्नान्येव पुष्पाणि तेषामुपहारेण समर्पणेन [ रत्नपुष्पोपहारेण ] आनर्च मर्चयामास ॥ इति जित्वा दिशो जिष्णुर्व्यवर्तत रयोदैतम् । रजो विश्रामयन्राज्ञां छत्रशून्येषु मौलिषु ॥ ८५ ॥ जिष्णुः जयशीलः । 'ग्लाजिस्थश्च स्नुः' इति स्प्रत्ययः । स रघुः इति इत्थं विशः जित्वा रथैरुद्धतं रथोद्वतं] रजः। छत्रशून्येषु ।रपोरेकच्छत्रकत्वादिति भावः।राज्ञां मौलिषु किरीटेषु । 'मौलिः किरीटे धम्मिल्ले चूडाककेलिमूर्धसु ।' इति हैमः । विश्रामयन् । संक्रामयनित्यर्थः । न्यवर्तत निवृत्तः ॥ स विश्वजितमौजहे यज्ञं सर्वस्वदक्षिणम् । आदानं हि विसर्गाय सता वारिमुचामिव ॥ ८६ ॥ स रघुः सर्वस्वं दक्षिणा यस्य तं सर्वस्वदक्षिणम् । “विश्वजित्सर्वस्वदक्षिणः' इति श्रुतेः। विश्वजितं नाम यज्ञ आजहे । कृतवानित्यर्थः । युक्तं चैतदित्याह-सतां साधू. नाम् । वारिमुचर्चा मेघानां श्व आदानम् अर्जनं विसर्गाय स्यागाय हि । पात्रविनि- योगायेत्यर्थः ॥ सत्रान्ते सचिवसखः पुरस्क्रियाभि- गुर्वीभिः शमितपराजयव्यलीकान् । काकुत्स्थश्चिरविरहोत्सुकावरोधा- राजन्यानस्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ॥ ८७ ॥ काकुत्स्थः रघुः सत्रान्ते यज्ञान्ते । 'सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने धनेऽपि च' इत्यमरः । सचिवानाममात्याना सखेति सचिवसखः सन् । ' सचिवो भूतकेऽमात्ये' इति हैमः । तेषा. मत्यन्तानुसरणद्योतनार्य राज्ञः सखित्वव्यपदेशः। राजाहःसखिभ्यष्टच्' । गुर्वीभिः महतीभिः । गुरुर्महत्याङ्गिरसे पित्रादौ धर्मदेशके।' इति हैमः । पुरस्क्रियाभिः पूजाभिः शमितं परा- जयेन व्यलीकं दुःख वैलस्यं वा येषा तान् शमितपराजयव्यलीकान्] । 'दुःखे लक्ष्ये ध्यलीकम् ' इति यादवः । चिरविरहेणोत्सुका उत्कष्ठिता अवरोधा अन्तःपुराना येषां तान् [चिरविरहोत्सुकावरोधान् ]। राज्ञोऽपत्यानि राजन्याः क्षत्रियास्तान् [ राजन्यान् । राजश्वशुरायत् ' इन्यपत्याथै यत्प्रत्ययः । 'मूर्धाभिषिको राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्।' इत्यमरः । स्वपुरं प्रति निवृत्तये प्रतिगमनाय [ स्वपुरनिवृत्तये ] अनुमेने अनुझात- बान् । प्रहर्षिणीवृत्तमेतत् । ततुक्तम्-'म्रो नौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम् ।' इति ॥ १ हेमपुष्पो.' इ. पा. २ 'ग्योद्वतम् ' इ. पा. ३ 'आरेभे' इ. चा० दि. १०० ध. दयः पठन्ति । ४ यथा लिदानां समुद्राज्जलग्रहणं विसर्गाय टये भवति तथा सज्जना- नामपि । इ. सु।५सीदग्त्यम सधम् ।

·पञ्चमः सगः। (९९) ते रेखावनकुलिशातपत्रचिह्न सम्राजश्चरणयुगं प्रसादलभ्पम् । प्रस्थानमणतिभिरड्डन्लीषु चक्रु. मॉलिस्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् ॥ ८८ ॥ ते राजानः । [रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिह्न ] रेखा एव ध्वजाश्च कुलिशानि चातपत्राणि च । ध्वजाद्याकाररेखा इत्यर्थः । तानि चिह्नानि यस्य तत्तथोकम् । प्रसादेनेव लभ्यं प्रसादलभ्यम् । सम्राजः सार्वभौमस्य रघोः चरणयुगं प्रस्थान प्रयाणसमये याः प्रण- तयो नमस्कारास्तान प्रस्थानप्रणतिभिः ] करणः अकुलीषु । मौलिषु केशबन्धवेषु याः सजो माल्यानि ताभ्यश्चयुतैर्मकरन्दैः पुष्परसैः । 'मकरन्दः पुष्परसः' इत्यमरः । रेणुभिः परागैश्च । 'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः । गौरं गौरवर्ण [ मौलिनक्च्युतमकरन्दरेणु- गौरं चक्रुः। इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीवनीसमाख्यया व्याग्व्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंश महाकाव्ये रघुदिग्विजयो नाम चतुर्थः सर्गः । पश्वमः सगः। इन्दीवरदलश्याममिन्दिरानन्दकन्दलम् । वन्दाहजनमन्दारं वन्देऽहं यदुनन्दनम् ॥ तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निःशेषविश्राणितकोषजातम् । उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः॥१॥ विश्वजिति विश्वजिनानि अध्वरे यज्ञे। ' यज्ञः सोऽध्वरो यागः' इत्यमरः । [निः- शेषविश्राणितकोषजातम् ] निःशेष विश्राणितं दत्तम् । 'श्रण दाने' चुरादिः । कोषा- णामर्थराशीना जातं समूहो येन तं तथोक्तम्। कोषोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थोपदिश्ययोः। इत्यमरः । 'जातं अनिसमूहयोः' इति शाश्वतः । एतेन कौत्सस्यानवसरप्राप्तिं सूचयति । तं क्षितीशं रघु उपाविद्यः लब्धविद्यो वरतन्ताः निष्यः [ वरतन्तुशिष्यः] कौत्सः। 'ऋष्यन्धक-' इत्यण । इमोऽपवादः । गुरुदक्षिणार्थी । 'पुष्करादिभ्यो देशे' इत्यत्रार्थाचासं- निहिते तदन्ताञ्चतीनिः । अप्रत्याख्येय इति भावः । प्रपेदे प्राप । अस्मिन्सर्गे वृत्तमुपजातिः। १ यदुकं सामुद्रके-यस्य पादतले पद्मं चक्रं वाऽप्यथ तोरणम् । अकुशंकुलिश उर्व स सम्राट भवति ध्रुवम् ।। इति । अस्मात्पर श्लोकमेकं पटन्ति दि. १० सुयादयः । यथा- यज्ञान्ते तमवभृथाभिषेकपूतं सत्कारैः शमितपराजयव्यलीकाः । आमन्न्योत्सुकवनितानिरुद्धचित्ताः स्वानि स्वान्यषनिभुजः पुराणि जग्मुः ।। २ इन्दीवरं नीलकमलं नस्य दलवत् श्यामम् । इन्दिरा लक्ष्मीस्तस्या आनन्दस्य कन्दल विकासभूनम् । धन्दारुजनो भक्तजनस्तस्य मन्दारं कल्पयक्षम् । एवंविधं यदुनन्दनं कृष्णमहं वन्दे ।। अवरशन्दनिरुक्तिस्तूता ( स० १ ० ३.). ४ उपात्ता अधीताः चतुर्दश पिया येन । २१ श्लोके नयोक्तत्वात् । विद्या अपि तत्रेवोक्ताः टीकाकृता ।

·(१००) रघुवंगे - । । तल्लक्षणं तु- स्यादिन्द्रव वा यदि तौ जगौ ग उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ । अनन्तरोदीरित- लक्ष्मभाजी पादौ यकीयावुपजातयस्ताः ॥' इति ।। म मृन्मये पीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायायमनर्घशीलः। श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युजगामातिथिमातिथेयः ॥ २ ॥ अनर्घशीलः अमूत्यस्वभावः । असाध रणस्वभाव इत्यर्थः । 'मूल्ये पूजाविधावः . इति, 'शाल स्वभावे सद्वृत्ते' इति चामरशाश्वतौ । यशसा कीा। प्रक शत इति प्रकाशः। पवायच् । अतिथिषु साधुः आतिथेयः। 'पथ्यतिथिक्सतिस्वपतेर्छन्' इति ढन । स रघुः । हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयम् । 'दाण्डिनायन-' आदिसूत्रेण निपातः । वीतहिरण्मयत्वात अपगतमुवर्णपात्रत्वात । यज्ञस्य सर्वस्वदक्षिणाकत्वादिति भावः । मृन्मये मृद्विकार पात्रे । अघर्थमिद अय॑म् । ' पादाभ्या च' इति यत् । पूजार्थ द्रव्यं निधाय श्रुतेन शानंग प्रकाश प्रसिद्धम् [श्रुतप्रकाशं ] । श्रूयत इति श्रुतं वेदशास्त्रम् । 'श्रुतं शास्त्राव तयाः' इत्यमरः । अतिथि अभ्यागतं कौत्सम् । 'अतिथिर्ना गृहागते ' इत्यमरः । प्रत्युजगाम ॥ तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपांधनं मानधनाग्रयायी। विशापतिर्विष्टरमाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच ।। ३ ।। विधिज्ञः शास्त्रज्ञः । अकरणे प्रत्यवायभीरुरित्यर्थः । मानधनानामग्रया अयसरः । मान- धनाग्रयायी] । अपयशोभीरुरित्यर्थः । कृत्यवित् कार्यन । आगमनप्रया जनमवश्यं प्रष्टव्य- मिति कृत्यवित । विशांपतिः मनुजेश्वरः । द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ । इत्यमरः । विष्टर- भाजम् मासनगतम्। उपविष्टमित्यर्थ. । 'विश्रो विटपी दर्भमुष्टि. पाटाघमासनम् ।' इत्यमर । रक्षासनयोर्विष्टर. ' इति निप तः। तं तपांधनं विधिवद् वि पहम । यथांशावमित्यर्थः । तहम् ' इति वर्तिप्रत्यय. । अर्चयित्वा आरात् समाप । 'भारादरसमीपयोः' इत्यमर । कृताञ्जलिः सन् इति वक्ष्यमाणप्रकारेण उवाच ।। अप्यग्रणीमन्त्र कृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते । यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं लोकेनं चैनन्यमियोप्णरमः॥ ४ ॥ कुशाग्रबुद्धे सूक्ष्मबुद्धे । 'कुशाग्रीयमतिः प्रोक्तः सूक्ष्मदर्शी च यः पुमान ।' इति हलायुधः । मन्त्रकृतां मन्त्रद्रष्टेणाम् । 'सुकर्मपापमन्त्र-' इत्यादिना क्विप । ऋषीणाम् अग्रणीःश्रेष्ठः ते तव गुरुः कुशली अपि क्षेमवान्किम् । अपि प्रश्ने। 'गहाममुच्चयप्रश्नशङ्का- संभावनास्वपि। इत्यमरः । यतः यस्माद्गुरोः मकाशात त्वया अंगपं ज्ञानम् लोकन उष्णरश्मः सूर्थात् चैतन्यं प्रबोधः इव । आप्तम् स्वाकृतम् ।। १ तदुन मनना-मानाय त्वतिथये प्रदद्यादासनोदके । अन्न चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधि- पर्वकम् ॥ २' चतन्यमुप्रादिव दीसितेन' इ. हे० ५० पटन । वल्लभो व्याचष्टे च-यथा दीक्षितन याज्ञिकेनोग्रादीश्वरांचनन्यमा यते ज्ञान प्राप्यंत इ० । 'चैतन्यम्-आलोकम्--अर्कादिव जीवलोकः इति च पा... "वरसहिताकारिणाम् ' इति चा०।४ मूर्यसाम्याद गुजानतेजसोऽज्ञानतिमिर “म मूचित । उन च 'अज्ञानतिमिरान्धस्य जानाअनशलाकया । चक्षस्न्मीलितं येन नम्मे श्रीगुरव नम ॥' इति । .

·पञ्चमः सर्गः। (१०१) आधार कायेन वाचा मनसाऽपि शश्वद्यत्संभृतं वासवधैर्यलोपि । आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कश्चिन्महर्षेत्रिविधं तपस्तत् ॥ ५॥ कायेन उपवासादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिना वाचा वेदपाठेन मनसा गायत्रीअपादिना अपि। करणेन । वासवस्येन्द्रस्य धैर्य लुम्पतीति वासवधैर्यलोपि। स्वपदापहारशङ्काजनक- मित्यर्थः । यत् तपः शश्वद असकृत् । 'मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृसमाः । इत्यमरः । संभृतं संचितम महर्षेः वरतन्तोः त्रिविधं वाड्मनः कायज तत् तपः अन्तरायः विनैरिन्दप्ररिताप्परःशापः व्ययं नाशं न आपाद्यत कञ्चित् न नीयत किम् । कञ्चित्कामप्रवदन' इत्यमरः ।। आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्धितानां मुतनिर्विशेषम् । कचिन्न वाम्बादिरुपप्लवो वः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम् ॥ ६ ॥ आधारबन्धप्रमुखः आलवालनिर्माणादिभिः प्रयत्नैः उपायः । । आलवालेऽम्बुबन्धेऽधिकरणेऽपि च ।' इति विश्वः । [सुतनिर्विशेषम् । मुतेभ्यो निर्गतो विशेषाऽतशयो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा । संवर्धितानां श्रमच्छिदां वः आश्रमपादपानां वाय्वादिः। आदिशदादावानलादिः। उपप्लवः बाधकः न कधित् नास्ति किम् ॥ क्रियानिमित्तेष्वपि वत्सलत्वादभनकामा मुनिभिः कुशेषु । नदङ्कशय्याच्युननाभिनाला कञ्चिन्मृगीणामनघा प्रमूतिः ।। ७ ॥ क्रियानिमित्तेष्वपि अनुष्ठानसाधने वपि कुशेषु मुनिभिः वत्सलत्वाद् मृग- स्नेहाद अभग्नकामा अप्रतिहतेन्छा । [ तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला ] तेषां मुनी- नामक एक नयस्तासु च्युतानि नाभिनालानि यस्याः सा तथोका । मृगीणां प्रसूतिः संततिः अनघा अव्यसना कञ्चित् । अनपायिनी किमत्यर्थः । 'दुःखनोव्यसनेष्वघम् इति यादवः । ते हि व्यालभयाद्दशरात्रम एव धारयन्ति ॥ निर्वय॑ते नियमाभिषेको येभ्यो निवापाञ्जलयः पितृणाम् । तान्युञ्छषष्ठाङ्किनसैकतानि शिवानि वस्नीयजलानि कञ्चित् ॥ ८ ॥ 'यन्त्रिणा धर्यविलोपि नप्तम' इ. पा. २ इन्द्रंपरिता सरोभि शापेन च इन्य० । टन्द्रम्य हि अन्यममाधिभीमत्व कवयस्तत्र तत्र वर्ण यन्ति । यथा कुमार-कनाभ्यमया पदकाक्षिणात नितान्तडीजनिता तपाभि ॥' अग्रेऽप्यष्टमसर्ग-'चरतः किल' इत्यादि । त्रयाश-'ममाधिभीतन किल ' (३०) इत्या०. 'नाल विकर्तुम् । (५२) इ० च । अन्यग्मात्राणाभाव मुनयोऽन्तरायशान्त्यर्थ प्रयोगेन नपाव्यय कुर्वन्ति । उक्तं च पञ्चदशे-'त्राणाभांत्र हि शापाम्रा कुर्वन्ति उपमा व्ययम् इति ।। • कञ्चित इष्टप्रियप्रश्ने' इत्यभिधानचिन्तामणि । कोमलामन्त्रण ८. सु. ४ 'वृत्रकाणाम् इनि दि० पटनि । नेण्यतिथिसंभावनया पुत्रवदपकुर्वन्ति । यदनं त्रयोदश-- छायाविनीताध्वपरिश्रमेष भूयिष्ठसभाव्यफलवमीए । तस्यातिथीनामधुना मप या स्थिता मपत्रष्विव पादपए ।। (५६) इति । ५ 'द हि ज्यालभयाशरात्रमई एव धाग्यन्ति इति शान्तिदयोने: इ. है ·(१०२) रघुवंशे यैः तीर्थजलैः नियमांभिषेकः नित्यस्नानादि निर्वय॑ते निष्पायता येभ्यःजलेभ्यः। उद्धृत्येति शेषः । पितृणां अमिध्वात्तादीनां निवापानलयः तर्पणाजलयः । :.पितृदानं निवापः स्यात्' इत्यमरः । निवर्त्यन्ते। [उछषष्ठाङ्कितसैकतानि] उञ्छानां प्रकीर्णोद्धृत- धान्याना षष्ठः षष्ठभागैः पालकत्वाद्राजग्रा रहितानि सैकतानि पुलिनानि येषां तानि तथोक्तानि। वःयुष्माकं तानि तीर्थजलानि शिवानि भद्र णि कच्चित् । अनुपालवानि किमित्यर्थः । 'उछो धान्यांशकादानं कणिशाद्यर्जन शिलम् । ' इति यादवः । षष्टाष्टमाभ्यो अच इति षष्टशब्दाद्भागार्थेऽन्प्रत्ययः । अत एवापूरणार्थत्वात् 'पूरणगुण- इत्यादिना न षष्टी. समासप्रतिषेधः । सिकता येषु सन्ति सेकतानि । 'सिकताशर्कराभ्यां च ' इत्यण्प्रत्ययः ॥ नीवारपाकादि कडंगरीयैरामृश्यते जानपदैर्न कचित् । कालोपपत्रातिथिकल्पभागं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं वः ॥ ९ ॥ [कालोपपमातिथिकल्प्यभागं ] कालेषु योग्यकालघूपपन्नानामागतानामतिथीनां कल्प्या भागा यस्य तत्तथोक्तम् । वने भवं वन्यम् । शरीरस्थितेमाक्तिस्य साधने [ शरीरस्थितिसाधनं ] वः युष्माकम् । पच्यत इति पार्कः फलम् । धान्यमिति यावत् । नीवारपाकादि । आदिशब्दाच्छयामाकादिधान्यसंग्रहः । जनपदेय आगतैः जानपदैः । 'तत आगतः ' इत्यण् । कडेगरीयैः । कदंगरं नुममहन्तीति कडंगरीयाः। 'कउंगरो बुसं कोबे धान्यत्वाच तुषः पुमान् । ' इत्यमरः । ' कडंगरदक्षिणाच्छ च ' इति छप्रत्ययः । तैगोमहिषादिभिः न आमृश्यते कञ्चित् । न भक्ष्यते किमित्यर्थः ॥ अपि प्रसभेन महर्षिणा त्वं सम्यन्विनीयानुमतो गृहाय । कालो वयं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रम ते ॥ १० ॥ किं च त्वं प्रसनन सत। महर्षिणा सम्यग्विनीय शिक्षयित्वा । विद्यामुप- दिश्येत्यर्थः । गृहाय गृहस्थाश्रमं प्ररेष्टम् । ' क्रियायोपपद-' इत्यादिना चतुर्थी । अनुः मतः अपि अनुज्ञातः किम् । हि यस्मात् ते तव सर्वेषामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यवानप्रस्थयती- १ नियमेन नित्य कर्तव्य नया अभिषेक. । अत्र कात्यायन:-'यथाहानि तथा प्रातर्नित्य स्नायादनातुरः । ' इनि । जाबालिअ-'आचरेदुषसि स्नान तर्पयेहेत्रमानुषान् ।' इति । : अग्नि- वातादीनाम् । मरीचिपुत्र। देवपितरश्वामिध्वात्तसंज्ञाः । यथाह मन:-विरार सुताः सोमसद माध्याना पिताः स्मृताः । अभियानाथ देवानां मारीच्या लाकविश्रुनाः ॥ ३ उमष्ठेत्यत्र हमाद्रि.-मुनयः हि नृपोद्देशेन पष्ठं भाग नारे क्षिपन्नि । यदृक्तम्-' यस्मादारण्यका अप्यञ्छ- पष्टभाग निधीपयन्ति ।' इति भनेः । योऽस्मान्पालयतीति । 'कुशलकुम्भीधान्यो वा व्याहिको- अस्तनो पि वा। जीवेदाऽपि शिलोन श्रेयानेबां परः पर. ॥' इति याज्ञवल्क्यः । मुनयो हि नुपादेशेन षष्ठं भाग तीरे क्षिपन्ति । योऽस्मान्पालयति तस्म षष्ठोऽयं भाग । इति १०। उनी मनु.-'शिलोमठमप्याददीन विप्रो जीवत्यतस्ततः । इति । ४ अत्र हमाद्रिव्याख्या यथा-पाकशब्दोऽल्पार्थः प्रशंसान । तथा त्रय. पाकयज्ञा इत्यत्राश्वलायनगृह्यनारायणीयवृना- पाकयजा अल्पयहाः प्रशम्तयज्ञा। अल्पप्रशस्तयोरुभयो पाकशब्द. । योऽस्मात्पाकतर इत्यत्राल्पत्वे पाकशमः । २ पाकन मनसाऽपश्यं यो मां पाकेन मनसेत्यत्र प्रशसायामिति ।

·पश्चमः सर्गः। (१०३) नामुपकारे क्षमं शकम् [ सर्वोपकारक्षमम् ] । 'क्षम शके हिते त्रिषु ' इत्यमरः । द्वितीयं आश्रमं गार्हस्थ्यं संक्रमितुं प्राप्तुं अयं कालः । विद्याग्रहणानन्तर्यात्तस्येति भावः । ' कालसमयवेलासु तुमुन् ' इति तुमुन् । सर्वोपकारक्षममित्यत्र मनु:-' यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । वर्तन्ते गृहिणस्तद्वदाश्रित्यतर माश्रमाः॥' इति ॥ कुशलप्रश्नं विधायागमनप्रयोजनप्रश्नं चिकीर्षुराह- तेवाईतो नाभिगमेन तृप्तं मना नियोगक्रिययोत्सुकं मे । अप्याज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्माम् ११ अर्हतः पूज्यस्य प्रशस्तस्य । 'अर्हः प्रशंसायाम्' इति शतृप्रत्ययः । तव अभिगमेन आगमनमात्रेण मे मनः न तृप्तं न तुष्टम् । किंतु नियोगक्रियया माज्ञाकरणेन उत्सुकं सोत्कण्ठम् । ' इष्टार्थोयुक्त उत्सुकः' इत्यमरः । ' प्रसितोन्सकाभ्यां तृतीया च ' इति सप्त- म्यर्थे तृतीया । शासितुः गुरोः आज्ञया अपि आत्मना स्वतः वा । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् ' इति तृतीया । मां संभावयितुं वनात् प्राप्तोऽसि। गुर्वथै स्वार्थ वा आगमनभित्यर्थः ॥ इत्यर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामापे गां निशम्य । स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः ॥ १२ ॥ अर्घ्यपात्रेण मृन्मयनानुमितो व्ययः सर्वम्वत्यागो यस्य तस्य [अर्घ्यपात्रानुमित- व्ययस्य ] रघोः इति उक्तप्रकार उदाराम् औदार्ययुक्ता अपि गां वाचम् । 'मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे' इत्येवंरूपाम् । ' स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रघृणिभूजले । लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौः ' इत्यमरः । निशम्य श्रुत्वा वरतन्तुशिष्यः कौत्सः स्वार्थोपपत्ति स्वकार्यसिद्धि प्रति दुर्बलाशः मन्मयपात्रदर्शनाच्छिथिलमनोरथः सन् तं रघुम् इति वक्ष्यमाणप्रकारेण अवोचत् ॥ सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजनाथे कुतस्त्वय्यशुभ प्रजानाम् । मूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा ॥ १३॥ हे राजन् त्वं सर्वत्र नः अस्माकं वार्त स्वास्थ्यम् अवेहि जानीहि । 'वार्त फागुन्यरोगे च ' इत्यमरः । 'वात पाटवमारोग्यं भव्य स्वास्थ्यमनामयम । ' इति यादयः । । यथाह मनु - वेदानधीत्य वेदी वा वेद वापि यथाक्रमम् । अघितब्रह्मचर्या गृहस्थाश्रम- माविशेत् । गुरुणानुमतः सात्वा समावृत्तो यथाविधि ।।' इति । अ. २. श्लो. ७७, ७८.अ. ६. श्लो. ८९, ९० द्रष्टव्या. । २ अनुग्रहेणाभिगमास्थितेन तवाहतस्तुष्य(स्तृप्य) ति मे न घेत. । इ. वि० पठनि । ३ धातूनामनेकार्थत्वात् । प्रेयोनामालंकारः । तथा काव्यादर्शे-' प्रेयः प्रियतरा- ख्यानम् ' इ.हे. । ४ 'तं प्रत्यवोचत्' हे. प. । 'प्रत्याह कौत्सस्तमपेतकुत्सम् 'इ दि.ध.वि०।५ 'गुर्वाश्रमप्रभृतिषु' इनि दि०।

·(१०४) रघुवंशे . न चैतदाश्चर्यमित्याह-नाथ इति । त्वयि नाथे ईश्वरे सति प्रजानांअशुभं दुःखं कुतः। तथा हि । अर्थान्तरं न्यस्यति-सूर्य इत्यादिना । सूर्ये तपति प्रकाशमाने सति तमिस्त्रा तमस्ततिः। तमिस्र तिमिरे रोगे तमिस्रा तु तमस्तते। । कृष्णपक्षनिशायां च ' इति विश्वः । तमिस्रम् ' इति पाठे तमिस्र तिमिरम् 'तमिस्र तिमिरं तमः' इत्यमरः। लोकस्य जनस्य । 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । दृष्टेः आवरणाय कथं कल्पेत। दृष्टिमावरितुं नालमित्यर्थः । कृपेरलमर्थत्वात्तद्योगे ‘नमःस्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । 'अलमिति पर्या- 'त्यर्थग्रहणम् ' इति भगवान्भाष्यकारः। [यद्वा ] कथं कल्पेत संपद्येत । न कल्पेतेत्यर्थः । 'क्लपि संपद्यमाने च' इति चतुर्थी ॥ तवाहतः- (५।११) इत्यादिनोक्तं यत्तन चित्रमित्याह- भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभाग तयाऽतिशेषे । व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विषादः ॥ १४ ॥ प्रतीक्ष्येषु पूज्येषु । 'पूज्यः प्रतीक्ष्यः' इत्यमरः । भक्तिः अनुरागविशेषः ते तव कुलोचिता कुलाभ्यस्ता । 'अभ्यस्तेऽप्युचितं न्याय्यम् ' इति यादवः । हे महाभाग सार्वभौम तया भक्त्या पूर्वान अतिशेष अतिवर्तसे । [ तु ] कि तु सर्वत्र वार्त चेत्तर्हि कथं खेदखिन्न इव दृश्यसेऽत आह-व्यतीतेति । अहं व्यतीतकालः अतिकान्तकालः सन् अर्थिभावात् त्वाम् अभ्युपेतः इति मे मम विषादः ॥ शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितर्दिः । आरण्यकोपात्तफलप्रमूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः ॥ १५ ॥ हे नरेन्द्र [ तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः ] तीर्थे सत्पात्रे प्रतिपादिता दत्ता ऋद्धिर्येन स तथोक्तः योनौ जलावतारे च मन्याद्यष्टादशस्वपि । पुण्यक्षेत्रे तथा पात्र तीर्थ स्याईर्शनेष्वपि ॥ ' इति हलायुधः । शरीरमात्रैण तिन् । आरण्यका अरण्ये भवा मनुष्या मुनिप्रमुखाः । 'अरण्यात्मनुष्ये । इति वुञ्प्रत्ययः । तैरुपाता फलमेव प्रसूतिर्यस्य स [ आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः ] स्तम्बेन काण्डेन अवशिष्टः । प्रकृत्यादित्वा- तृतीया । नीवारः इव । आभासि शोभसे ॥ स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नचिनत्वं मखजं व्यनक्ति । पर्यायपीतस्य सुरैहिमांशोः कलाक्षयः श्लाध्यतरो हि वृद्धः ॥ १६ ॥ भवान् एकनराधिपः सार्वभौमः सन् । मखजं मखजन्यम् । न विद्यते किंचन यस्यत्यकिंचनः । मयूरव्यंसकादित्वात्तत्पुरुषः । तस्य भावस्तत्त्वं [ अकिंचनत्वं ] निर्धनत्वं व्यनक्ति प्रकटयति । स्थाने युक्तम् । 'युक्ते द्वे सांप्रत स्थाने' इत्यमरः । तथा हिरासुरैः १ एतत्याचा मतेन । अत्र द्वितीयार्धगतेन वाक्यार्थन प्रथमार्धगतार्थस्य समर्थनार्थान्तर- न्यासालंकारः । तदुक्तं दण्डिना-'जेयः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किंचन । तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽम्यस्य वस्तुनः ॥ इति । अनुरूपः श्लोकः शाकुन्तले-'कुतो धर्मक्रियाविनः सता रक्षितरि त्वयि । तमस्तपति धर्माशी कथमाविर्भविष्यति ॥' इति । २ दिनकरस्तु 'महाभागतया' इत्येक पदं पठित्वा महाभागस्य भावो महाभागता तया उत्कृष्टभाम्यत्वेन-इति व्याचहे।

·पञ्चमः सर्गः। (१०५) देवैः पर्यायेण क्रमेण पीतस्य [पर्यायपीतस्य] हिमांशोः कलाक्षयः वृद्धेः उपचयात् श्लाघ्यंतरः हि वरः खलु । ' मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिनिहतो मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः । कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गलित- विभवाचार्थिषु नृपाः ॥' इति भावः । अत्र कामन्दकः-' धर्मार्थ क्षीणकोशस्य क्षीणत्वमपि शोभते । सुरैः पोतावशेषस्य कृष्णपक्षे विधोरिव ॥' इति । तदन्यतस्तावदनन्यकार्यो गुर्वर्थमाहर्तुमहं यतिष्ये । स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भ शरद्धनं नार्दति चातकोऽपि ॥ १७॥ तद् तस्मात् तावदनन्यकार्यः । यावत्तारच साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे ।' इति विश्वः । प्रयोजनान्तररहितः। अहं अन्यतः वदान्यान्तराद गुर्वर्थ गुरुवनं आहर्तुम् अर्ज- यितुं यतिष्ये उद्योक्ष्ये । ते तुभ्यं स्वस्ति शुभं अस्तु । 'नमःस्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी। तथा हि । चातकोऽपि । 'धरणीपतितं तोयं चातकानां जाकरम्' इति हेतोरनन्यगतिको- ऽपीत्यर्थः । निर्गलितोऽम्ब्वेव गर्भो यस्य तं [ निर्गलिताम्बुगर्भ ] शरद्वनं न अर्वति न याचते। 'अर्द गतौ याचने च ' इति धातुः । 'याचनार्थे रणेऽर्दनम् ' इति यादवः ॥ - । , १'चन्द्रमा वा अमावास्यायामादित्यमनुप्रविशति । सोऽन्तीयते । तं निर्जानन्ति ॥ इति ऐतरेयत्राह्मणम् । चन्द्रस्य किल षोडश कलाः । तासा पञ्चदश कलाः कृष्णपक्षे देवेः पर्यायेण पीयन्ते । एवं निपीत एकया कलयाऽवीशष्टश्चन्द्राऽमावास्यायां मूर्य प्रविशति । स च तं शुक्लपक्षे कलाभिर्वर्धयते । इनि पौराणिका मन्यन्त । तथा च देवीपुराणे-' कला षोडश सोमस्य शुक्ले वर्धयते रविः । अमृतेनामृतं कृष्णे पीयते देवतैः कमात् ॥ प्रथमां पिवते वह्निद्वितीया पवनः कलाम् । विश्वेदेवास्तुतीयां तु चतुर्थी तु प्रजापतिः । पञ्चमी वरुणश्चापि पष्ठी पिबति वासवः । सप्तमीमृषयो दिव्या वसवोऽटो तथाष्टमीम् । नवमी कृष्णपक्षस्य पिबतीन्द्रः कलामपि । दशमी मरुतश्चापि रुद्रा एकादशी कलाम् । द्वादशी तु कलां विष्णुर्धनदश्च त्रयोदशीम् । चतुर्दशी पशुपतिः कलां पिबति नित्यशः । ततः पञ्चदशी चैव पिबन्ति पितर. कलाम । कलावशिष्टो निष्पीतः प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् । अमायां विशते रश्मावमावाशी ततः स्मृतः ॥' मतान्तरे यथा-'प्रथमां पिबते वह्निद्वितीयां पिबने रविः । विश्वे देवास्तृतीयां तु चतुर्थी सलिलाधिपः ॥ पश्चमी तु वषट्कारः षष्ठी पिबति वासवः । सप्तमीमृषयो दिव्या अष्टमीमज एकपात् ।। नवमी कृष्णपक्षस्य यमः प्राश्नाति वै कलाम् । दशमी पिवते वायुः पिबत्येकादशीमुमा ॥ द्वादशी पिनरः सर्वे समं प्राश्नन्ति भागशः । त्रयोदशी धनाध्यक्षः कुबेरः पिबते कलाम् ॥ चतुर्दशी पशुपतिः पञ्चदशी प्रजापतिः । निष्पीतः कला- पशेषश्चन्द्रमा न प्रकाशने ॥ कला षोडाशका या तु अपः प्रविशते सदा । अमायां तु सदा सोम ओषधी प्रतिपद्यते । तमोमधिगतं गावः पिचरयम्बुगतं च यत् । तत्क्षीरममृतं भूत्वा मन्त्रपूतं द्वि- जातिमिः॥हुतममिषु यज्ञेषु पुनराप्याय्यते शशी। दिने दिने कलावृद्धिः पौर्णमास्यां तु पूर्णता ॥' इति माधवीये कालनिर्णये । २' शुक्लपतिपदि सर्व क्षीणमपि चन्द्रं नमस्कुर्वन्ति । यदुक्तं किराते- प्रणमन्त्यनपायमुत्थितं प्रतिपच्चन्द्रमिव प्रजा नृपम् ' इ.सु. । एवं वृद्धचाणक्येऽपि-'गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते न महत्योऽपि संपदः । पूर्णेन्दुः किं तथा बन्यो निष्कलको यथा कुशः ॥' इति ॥ ३ 'अपि- शभश्चातकस्य जलदेकशरणत्वमृचनार्थः' इति चा. हे । 'किं पुनर्विद्यमानोपायोऽहं त्वामित्यर्थ' इ.हे । उक्तं च-'पयोद हे वारि दास वा न वा त्वदेकचित्तः पुनरेष चातकः । वरं महत्य नियते पिपासया तथाऽपि नान्यस्य करोन्युपासनाम् ।।' इति । अर्थान्तरन्यासोऽलंकारः । ..

·(१०६) रघुवंशे .. एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं महर्षे पतिर्निषिध्य । किं वस्तु विद्वन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियवति तमन्वयुद्ध ।। १८ ॥ एतावत् वाक्यम् उक्त्वा प्रतियातुं कामो यस्य तं प्रतियातुकामं गन्तुकामम् । तुम्काममनसोरपि ' इति मकारलोपः । महर्षेः वरतन्तोः शिष्य कौत्सं नृपतिः रघुः निषिध्य निवार्य । हे विद्वन् त्वया गुरवे प्रदेयं वस्तु किं कियत् किंपरिमाणं वा। इति एवं तं कौत्सम् अन्वयुक्त अपृच्छत् । ' प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः ॥ ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय । वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे ॥ १९ ॥ ततो यथावद् यथार्हम् । अौथे वतिः। विहिताध्वराय विधिक्दनुष्ठितयज्ञाय । सदाचारायेत्यर्थः । स्मयावेशविवार्जिताय गर्वाभिनिवेशशून्याय । अनुद्धतायेत्यर्थः । वर्णाना ब्राह्मणादीनामात्रमाणां ब्रह्मादीना च [ वर्णाश्रमाणां ] गुरवे नियामकाय । 'वर्णाः स्युाह्मणादयः' इति, 'ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टय । आश्रमोऽस्त्री' इति चामरः । सर्वकार्यनिर्वाहकायेत्यर्थः। तस्मै रघवे विचक्षणः विद्वान् वर्णी ब्रह्मचारी। 'वर्णिनो ब्रह्मचारिणः' इत्यमरः । 'वर्णाद् ब्रह्मचारिण इत्यमरः । 'वर्णाद् ब्रह्मचारिण' इतीनिप्रत्ययः । स कौत्स: प्रस्तुतं प्रकृ-म् आचचक्षे॥ समाप्तविद्येन मया महर्षिविज्ञापितोऽभूद्गुरुदक्षिणायै । स मे चिरायास्खलितोपचारां तां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात् ।। २०॥ समातवियेन मया महर्षिः गुरुदक्षिणाये गुरुदक्षिणास्वीकारार्थ विज्ञापितः अभूत् । स च गुरुः चिराय अस्खलितोपचारां तां दुष्करी मे भक्तिमेव पुरस्तात् प्रथमं अगणयत् संख्यातवान् । भक्त्यैव संतुष्टः किं दक्षिणयेत्युक्तवानित्यर्थः। अथ वा भक्तिमेव तो दक्षिणामगणयदिति योज्यम् ॥ निर्बन्धसंजातरुषाऽर्थकार्यमचिन्तयित्वा गुरुणाऽहमुक्तः। वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतस्रो दश चाहरेति ॥ २१ ॥ निर्बन्धन प्रार्थनातिशयेन संजातरुषा संजातक्रोधेन [निबन्धसंजातरुषा] गुरुणा। अर्थकाय दारिधम् अचिन्तयित्वा अविचार्य अहम् । वित्तस्य धनस्य चतस्त्र: १'अनुपसर्गेण सहितो युजि. पृच्छार्थः'हे. चा०२म्मयस्यावशस्तेन विवर्जिताय । गुरवे-क्रिया- प्रहणमंपि कर्तव्यमिति कियाग्रहणाच्चतुर्थी । तत्तद्धर्मप्रतिष्ठापकत्वाद्राजा वर्णाश्रमगुरुः रक्षणाच्च । तदुक्तं मनुना-'स्वे स्व धर्मे निविष्टाना सर्वेषामनुपूर्वशः । वर्णानामाश्रमाणां च राजा मृष्टोऽभि- रक्षिता ॥' इति । वर्णी-'वर्णः प्रशस्ति.' इति क्षीरस्वानी। विशेषस्तु किरा०टीकायां प्र.स.प्र.लो. व्याख्याने मल्लिनाथेनोको द्रष्टव्यः। यद्वा नपाविद्याजन्या प्रशम्तिः वर्णान्यास्तीति वर्णी।३ अवाप्त- वियन इ. वि. पटर्ति । ४ पादप्रक्षालनादिरूपचार परिचर्या यम्या सा तो नथोक्ताम् ।' हे. चा० । शुभ्रूषाशून्यायोपदेशो न वक्तव्यः ।। यथा मनु:-धार्थी यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा । तत्र विया न वक्तव्या शुद्ध बीजमीवोपरे । भगवद्गीतास च-'इदं ने नातपम्काय नाभक्ताय कदाचन। न चाशुश्रूषवे वाच्यम्' इति । 'यथा खात्वा स्खनित्रेण भूतले वारि विन्दति । तथा गुरुगतां विद्या शुभपुरधिगच्छति ॥ ' इ. वृद्धचाणक्ये । ..

·पञ्चमः सर्गः। (१०७) दश च कोटीः चतुर्दशकोटी: मे मह्यम् आहर आनय इति विद्यापरिसंख्यया विद्यापरिसंख्यानुसारेणैव उक्तः । अत्र मनुः- अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्याय- विस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्वतुर्दश ॥ ' इति ॥ सोऽहं सपर्याविधिभाजनेन मत्वा भवन्तं प्रभुशब्दशेषम् । अभ्युत्सहे संपति नोपरोद्धमल्पेतरत्वाच्छुतनिष्क्रयस्य ॥ २२ ॥ सोऽहं सपर्याविधिभाजनेन अर्घ्यपात्रेण भवन्तं प्रभुशब्द एव शेषो यस्य तं [ प्रभुशब्दशेषं ] मत्वा । निःस्वं निश्रित्यर्थः । श्रुतनिष्कयस्य विद्यामूल्यस्य अल्पेतरत्वाद् अतिमहत्त्वात् संप्रति उपरोर्बु निर्बन्दु न अभ्युत्सहे ।। इत्थं द्विनेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण । एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिग्नं जगाद भूयो जगदेकनाथः ॥ २३ ॥ द्विजराजकान्तिः चन्द्रकान्तिः । ' द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः । इत्यमरः । ' तस्मात्सामा राजा नो ब्राह्मणानाम् ' इति श्रुतेः । द्विजराजमान्तिवनार्था- वाप्तिवैराग्यं वारयति । एनसः पापानियत्ता इन्द्रियवृत्तिर्यस्य स [एनोनिवृत्तेन्द्रिय वृत्तिः] जगदेकनाथः रघुः वेदवियां वरेण श्रेष्ठेन द्विजेन कौत्सेन इत्थं आवेदितः निवेदितः सन् । एनं कौत्स भूयः पुनः जगाद । गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामम् । गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः ॥ २४॥ श्रुतस्य पारं दृष्टवान् श्रुतपारदृश्वा । 'दृशेः कनिप्' इति क्वनिप् । गुर्वर्थ गुरुदक्षिणार्थ यथा तथा अर्थी याचकः । विशेषगद्वयेनाप्यस्याप्रत्याख्येयावमाह । रघो: सकाशात् कामं मनोरथम् अनवाप्य अप्राप्य वदान्यान्तरं दानन्तरं गतः । स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे।' इत्यमरः । इति एवंरूपः अय परीवादस्य नको नूतनः प्रथमोऽवतार आविर्भावः [परीवादनवावतारः] मे मा भूत् मास्तु । रघोरिति स्वनामग्रहणं संभावितद्योतनार्थम्। तथा च-'संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते इति भावः। स त्वं प्रशस्ते मैहिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽमिरिवान्यगारे । द्वित्राण्यहान्यहसि सोडुमर्हन्यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम् ॥२५॥ स त्वं माहिते पूजिते प्रशस्ते प्रसिद्ध मदीये अग्न्यगारे प्रेतानिशालायां चतुर्थः अग्निरिव वसन् द्वित्राणि द्वे त्रीणि वा अहानि दिनानि। 'संख्ययाव्ययासनादूराधिक- । अनेन धार्मिकत्वमुक्तम् । अनुप्रासालंकारः। २ यतो रघवो यथाकामार्चितार्थिनः । तदुक्तं प्रथममर्गे 'ययाकामार्चितार्थिनाम् । ' एकादशेपि 'अप्यसुप्रणयिनां रघोः कले न व्यहन्यत कदा- चिदर्थिता 'इति । 'अवतारावतरयोदीर्घह्वस्वव्यत्यासो बालिशानामिति वामनः ' इ.हे । षोः इ०-निःस्वेभ्यो दानं वियानुरूपमिति मनूक्त्या अप्रत्याक्षेपप्रीतिनिन्दाप्रतिषेधाद्रघोरात्मस्तुनिर्दोषः । नदाह-'गुरोरथमर्थयत ' इति हे. 1 अनवाप्य कामम् अनवातकामः इ. पाठः । ३ 'महितः 'इ. पा०।४ मनाहरे इति चा० । ५ पिता वै गार्हपत्योमिर्माताऽमिदक्षिणः स्मृतः । गुरुराहवनीयस्तु मामि- श्रेता गरीयसी ॥ इति मनुः ।

·(१०८) रघुवंशे संख्याः संख्येये ' इति बहुव्रीहिः । 'बहुव्रीही संख्येये उजबहुगणात् ' इति उच्प्रत्ययः समासान्तः। सोदुम् अर्हसि । हे अर्हन् मान्य त्वदर्थं तव प्रयोजनं साधयितुं यावद यते यतिष्ये । 'यावत्पुरानिपातयोलेट्' इति भविष्यदर्थे लट् ॥ तयेति तस्यावितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्संगरमग्रजन्मा । गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्कष्टुमर्थ चकमे कुबेरात् ॥ २६ ॥ अग्रजन्मा ब्राह्मणः प्रतीतः प्रीतः सन् तस्य रघोः अवितथम् अमोघं संगरं प्रतिज्ञाम् । ' अथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः।' इत्यमरः । ' तो गिरम् ' इति केचित्प- ठन्ति । तथेति प्रत्यग्रहीत् । रघुः अपिगांभूमिम् आत्तसारां गृहीतधनां अवेक्ष्य कुबेरात् अर्थ निष्क्रष्टुम् आहेतु चकमे इयेष ॥ वसिष्ठमन्त्रोक्षणजात्मभावादुदन्वदाकाशमहीधरेषु । मरुत्सखस्येव बलाहकस्य गतिर्विजनं न हि तद्रथस्य ॥ २७ ॥ वसिष्ठस्य यन्मन्त्रेणोक्षणमभिमन्त्र्य प्रोक्षणं तजात् [ वसिष्ठमन्त्रोक्षणजात् ] प्रभा- वात् सामोद्धेतोः । उदन्वदाकाशमहीधरेषु उदन्वत्युदधावाकाशे महीधरेषु वा । मरुत्सेखस्य । मरुतः सखेति तत्पुरुषः, बहुव्रीही समासान्ताभावात् । ततो वायुसहायस्येति लभ्यते । वारीणां वाहको बलाहकः । पृशोदरादित्वात्साधुः । तस्य [ बलाहकस्य ] इव मेघस्येव । तद्रथस्य गतिः संचारः विजने न विहता हि ॥ अथाधिशिश्ये प्रयतः प्रदोषे रथं रघुः कल्पितशस्त्रगर्भम् । सामन्तसंभावनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः ॥ २८ ॥ अथ प्रदोषे रमनीमुखे । तत्काले यानाधिरोहणविधानात् । प्रयतः धीरः रघु समन्ताद्भवः सामन्तः राजमात्रमिति संभावनया [सामन्तसंभावनया] एव कैलास- नाथं कुबरं तरसा बलेन जिगीषुः जेतुमिच्छुः सन् । कल्पितं सजितं शस्त्रं गर्भे यस्य तं [ कल्पितशस्त्रगर्भम् ] रथं अधिशिश्य । रथे शयितवानित्यर्थः । अधिशीड्- स्थासां कर्म' इति कर्मत्वम् ।। प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै सविस्मयाः कोषगृहे नियुक्ताः । हिरण्मयी कोषगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नमस्तः ॥ २९ ॥ 'अहंतो जिनसन्मान्यो' इनि यादयः । २'अविनथप्रयत्नः' इति पा०।३ अग्रजन्मा- अप्रे जन्म यस्य । वर्णेषु मध्ये अग्रजानत्वात् । अप्रात्प्रधानाङ्गान्मुखाज्जातन्वात् । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् ' इति, यो 'ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यश्चास्मै पहिणोति वेदम् इति च श्रुतिः । नया च ताण्ड्य महाबाह्मणे-'सोऽकामयत यज्ञं मृजेयेति स मुखत एव त्रिवृतमसृजत * * * * तस्मात्रिवृत्सोमानां मुखं......ब्राह्मणो मनुष्याणां...तस्माद् प्राह्मणो मुखेन वीर्य करोति मुखतो हि सृष्टः।' इति । ४ अत्र रघोः कार्य चित्तस्यानाकुलत्वमुक्तम् । उक्तं च माधकाविना-'आरभन्ते- ल्पमेवानाः कामं व्यया भवन्ति च । महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥' इति । ५बलाहकेन गत्यर्थ वायोरपेक्षितत्वान्मरुत्सखा यस्येति अभिमतः समासः । एवं सति 'राजाह:- सखिभ्यटच' इति टच्यत्ययो न स्यात् तस्य तत्पुरुषेऽभिधानात् । अतश्चिन्त्यमेतत् । इति चा. हे. दि. । 'कतिपयप्रामपतिः सामन्तः 'हे । .

·पञ्चमः सर्गः। (१०९) प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै रघवे कोषगृहे नियुक्ताः अधिकृता भाण्डा- गारिकाः सविस्मयाः सन्तः कोषगृहस्य मध्ये नभस्तः नभसः । पञ्चम्यास्तसित्प्र. त्ययः । पतितां हिरण्मयीं सुवर्णमयीम् । 'दाण्डिनायन-' इत्यादिना निपातनात्साधुः । वृष्टिं शशंसुः कथयामासुः ॥ तं भूपतिर्भासुरहेमराशि लब्धं कुबेरादभियास्यमानात् । दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वज्रभिलम् ॥ ३०॥ भूपतिः रघुः । अभियास्यमानात् अभिगमिष्यमाणात् कुबेरात्लब्धम् । वज्रेण कुलिशेन भिन्नं [वभिनं] सुमेरोः पादं प्रत्यन्तपर्वतम् इव स्थितम् । पादाः प्रत्यन्तपर्वताः' इत्यमरः । 'शा सुमेरोः' इति कचित्पाठः । तं भासुर भास्वरम् । ' भन्न- भासमिदो घुरच् ' । हेमराशि [भासुरहेमराशिम् ] समस्तं कृत्स्नम् एव कौत्साय दिदेश ददौ । न तु चतुर्दशकोटिमात्रमित्येवकारार्थः ।। जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्धसत्त्वौ । गुरुपदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च ॥ ३१ ॥ तो आर्थिदातारौ द्वौ अपि साकेतनिवासिनः अयोध्यावासिनः । 'साकेतः स्याद- योन्यायां कोसना नन्दिनी च सा।' इति यादवः । जनस्य अभिनन्यसत्त्वौ स्तुत्यव्यव- सायौ अभूताम् । 'द्रव्यासुव्यवसायपु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु।' इत्यमरः। कौ द्वैा । गुरुप्रदेया. दधिकेऽतिरिक्तव्ये निस्पृहः [गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहः ] अर्थी । अर्थिकामाद आर्थमनोग्थाद् [अधिकप्रदः] अधिकं प्रददातीत तथोक्तः । 'प्रे दाज्ञः' इति प्रत्ययः । नृपः च ॥ अथोष्ट्रवामीशतवाहितार्थ प्रजेश्वरं प्रीतमना महर्षिः । स्पृशन्करेणानतपूर्वकायं संपस्थितो वाचमुवाच कौत्सः ॥ ३२ ॥ अथ प्रीतमना महर्षिः कौत्सः संप्रस्थितः प्रस्थास्यमानः सन् । 'आशंसायो भूतवच्च' इति भविष्यदर्थे क्तः। उष्ट्राणां क्रमेलकाना वामीना वडवानां च शतैर्वाहितार्थ प्रापित- तधनम् [ उष्ट्रवामीशतवाहितार्थ ] आनतपूर्वकायम् । विनयनम्रमित्यर्थः । प्रजे- श्वरं रघुः करेण स्पृशन वाचम् उवाच ॥ किमत्र चित्रं यदि काममूर्तृत्ते स्थितस्याधिपतेः प्रजानाम् । अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीषितं चौरपि येन दुग्धा ॥ ३३ ॥ १ कौत्साय-कौत्सस्य, पावम-शुक्र, शैलम इ. पा० । २ वाचमुवाच-अत्र हेमादिः- विशेषणं विना वाक्शब्दप्रयोगश्चिन्त्य । यद्दामनः-विशेष्यस्य च विशेषणप्रतिपयर्थमुक्ता- थस्य प्रयोगः । यद्वा काव्येषु संक्षेपानादरः । तथा कान्यावर्शे-अलंकतमसंक्षिप्त-काव्य मिति वक्ष्यमाणेन संबन्ध ।.काशिफायनी च-'समुञ्चये सामान्यषचनस्येत्यत्र लौकिकशन- व्यवहारे लाघवं नाद्रियते ' इति । 'येनानाविकारः' इत्यत्र पाणिनीयमतदपणे च-'अक्षादिशब्देन विनापि देहः स्यादेष काणादिगुणप्रतीतेः । तथापि लोके गुरुलाघवं प्रत्यनादरात् शब्द- मपि प्राडके ॥' इति । चारित्रवर्धनोऽपि-'शुचिस्मिनां वाचमपोचदच्युतः 'इत्यादौ यथा गुचि- स्मितामिनि विशेषणं तथात्र वाचो विशेषणायोगात् 'वाचमुषाच' इति चिन्त्यम् । - ·(११०) रघुवंशे वृत्ते स्थितस्य । 'न्यायेनार्जनमर्थस्य वर्धनं पालनं तथा । सत्पात्रे प्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम् ॥' इति कामन्दकः । तस्मिन्यते स्थितस्य प्रजानां अधिपतेः नृपस्य भूः कामान्सूते इति कामसूः यदि । 'सत्सूद्विषद्रुह-' इत्यादिना विप् । अत्र कामप्रसवने किंचित्रम् । नचित्रमित्यर्थः । किंतु तव प्रभावः महिमा तु अचिन्तनीयः। येन त्वया द्यौः अपि मनीषितम् अभिलषितं दुग्धा । दुहेर्द्विकर्मकत्वादप्रधाने कर्मणि कः। 'प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुर्द्विकर्मणाम् । अप्रधाने दुहादीनां ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः ॥' इति स्मरणात् ॥ आशास्यमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाग्यधिजग्मुषस्ते । पुत्रं लभस्थात्मगुणानुरूपं भवन्तमीड्यं भवतः पितेव ॥ ३४ ॥ सर्वाणि श्रेयांसि शुभानि अधिजग्मुषः प्राप्तवतः ते तव अन्यत् पुत्रातिरिक्तम् आशास्यम् आशी:साध्यमाशंसनीयं वा पुनरुक्तभूतं सर्व सिद्धमित्यर्थः । किंतु ईडय स्तुत्यं भवन्तं भवतः पिता इव आत्मगुणानुरूपम् । त्वया तुल्यगुणमित्यर्थः । पुत्रं लभस्व प्राप्नुहि ॥ इत्थं प्रयुज्याशिषमग्रजन्मा राज्ञे प्रतीयाय गुरोः सकाशम् । राजाऽपि लेभे सुतमाशु तस्मादालोकमर्कादिव जीवलोकः ॥३५॥ अग्रजन्मा ब्राह्मणः । 'अप्रजन्मा द्विजे श्रेष्ठे भ्रातरि ब्रह्मणि स्मृतः।' इति विश्वः । इत्थं राक्षे आशिषं प्रयुज्य दत्त्वा गुरोः सकाशं समीपं प्रतीयाय प्राप । राजा अपि।जीवलोकः जीवसमूहः । 'जीवः प्राणिनि गीष्पतौ' इति विश्वः । अर्कात आलोक प्रकाशम् इव । 'चैतन्यम्' इति पाठे ज्ञानम् । तस्मात् ऋषेः आशु सुतं लेभे प्राप ॥ ब्रामे मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम् । अतः पिता ब्रह्मण एव नाम्ना तमात्मजन्मानमजं चकार ॥३६॥ तस्य रघोः देवी महिषी ब्राँझे । तस्येदम्' इत्यण् । ब्रह्मदेवताकेऽभिजिना- म मुहूर्ते किल । ईषदसमाप्तं कुमारं कुमारकल्पं स्कन्दसदृशम् । ' ईषदसमाप्तौ १ यद्वा 'गुरोः पूजा घृणा शोचं सत्यमिन्द्रियनिग्रहः । प्रवर्तने हितानां च तत्सर्व वृत्तमुच्यते ।। इति हे । २ ईड्यः 'इ. पा. ३ पुनरुक्तमिव । इवार्थे भूतशब्दः 'मातृभूतः' 'पितृभूतः' इत्यत्र भूनशब्दस्येवोपमानार्थत्वामिति कैयटेन प्रत्यपादि । इति चा० । पुत्रमिति एवं प्रथमसर्गे अविघ्नमस्तु'-इ. (श्लो. ९१), शाकुन्तलेऽपि- पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि' इति । आत्मगुणानुरूपम्-अब हेमाद्रिव्याख्या यथा-'आत्मशब्देन राजा विवक्षितः अन्तरात्मा वा । भुतशौर्यादयो ह्यात्मगुणाः' इति । 'अनुरूपम्' इति 'अव्ययं विभक्ति-' इत्यादिना अव्ययी- भावे क्लीयता स्यात् । अथ 'कुगतिप्रादयः' इति अनुगतो रूपमित्यनुरूप इति तत्पुरुमे कृतेऽपि 'परवाल्लिङ्गं द्वंद्वत-पुरुषयोः' इति स एव दोष इति चेन्न । 'द्विगुणानापन्नालंपूर्षगतिसमासेषु निषेधो वक्तव्यः' इति परवल्लिङ्गतानिषेधात् निष्कौशाम्बिरिष पुल्लिङ्गता भवति । तथा हि कुमार- संभवे-'आत्मानुरूपां विधिनोपयेमे ।' मेघदून च-मार्ग तावन्तृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपम्' इति । ५ आशिषः प्रयोगात् न तु मुनेः, प्रायोक्तिप्रसङ्गात् । हे• । केचन तस्माद् द्विजादिति व्याचक्षते तन्न प्राम्यत्वात् । चा० ।५ अध्य-प्र-जन्मानमिति पा०. ६ पट्टराही प्रभावती इ. हे । माझे महर्ने-'रामेश्च पश्चिमे यामे मुहूर्तो बाह्म उच्यते।' इति पितामहोत रात्रिशेषयामास्थिते अरुणोदयकालापाग्दण्डद्वयात्मके काले । 'शेषार्धमहरे श्राह्मो मुहर्नः' इति मदनपारिजाताच । ननापि मूर्योदयात्प्रागधप्रहरे दो मुहूर्ती तत्रायो ब्राह्मः, द्वितीयो रौद्रः, इति आहिकतन्वम् । 'निरघटिकात्रयं ब्राह्मो महतः' इ. चा० । 'पश्चिमरावघटिकाद्वयम्' इति मु. । अस्मिन्मुहर्ने . .

·पञ्चमः सर्गः। (१११) इत्यादिना कल्पप्रत्ययः । कुमारं पुत्रं सुषुवे । 'कुमारोबालके स्कन्दे ' इति विश्वः । अतः ब्राह्ममुहूतात्पन्नत्वात् पिता पुः ब्रह्मणः विधेः एव नाम्ना तं आत्मजन्मानं पुत्रम् अजं अजनामकं चकार। 'जो हरौ हरे कामे विधौ छागे रघोः सुते।' इति विश्वः ।। रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्य तदेव नैसर्गिकमुमतत्वम् । न कारणात्स्वाद्विभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् ॥ ३७॥ ओजस्वि तेजस्वि बलिष्ठं वा । 'भोजस्तेजसि धातूनामवष्टम्भप्रकाशयोः । मोजो बले व दीप्तौ च ' इति विश्वः । रूपं वपुः । अथ रूपं नपुंसकम् । स्वभावाकृतिसौन्दर्यवपुषि श्लोकशब्दयोः ।। इति विश्वः । तद एव पैतृकमेव । वीर्य शौर्य तदेव । नैसर्गिक स्वाभाविकम् उन्नतत्वं तदेव । तादृशमेवेत्यर्थः । कुमारः बालकः प्रवर्तितः उत्पादितः दीपः प्रदीपात् स्वोत्पादकदीपात् इव । स्वात् स्वकीयात् । 'पुवादिभ्यो नवभ्यो वा इति स्माद्भावो वैकहितकः । कारणात् जनकात् न बिमि मित्रः न अभूत् । सर्वात्मना तादृश एवाभूदित्यर्थः ॥ उपात्तविधं विधिवद्गुरुभ्यस्तं यौवनोद्भेदविशेषकान्तम् । श्रीः साँभिलाषाऽपि गुरोरनुज्ञा धीरेव कन्या पितुराचकाङ्क्ष ॥३८॥ गुरुभ्यः विधिवत् यथाशास्त्रम् । उपात्तविधं लब्धविद्यम् । यौवनस्योरेदादाविर्भावा- द्धतीविशेषेण कान्तं सौम्य [यौवनोऽवविशेषकान्तं ] तम् अजं प्रति सामि- लाषा अपि श्रीः धीरा स्थिरांनतचित्ता। स्थिरा चित्तोन्नतिर्या तु तयामिति संज्ञितम्।' इति भूपालः । कन्या पितुः इव । गुरोः अनुज्ञाम् आचकार श्येष । यौर्वराज्याहों- ऽभूदित्यर्थः । अनुशाशब्दापितृपारतन्त्र्यमुपमासामत्पिाणिग्रहणयोग्यता च ध्वन्यते ॥ जातस्य फलं कोष्ठीप्रदीपे -अनिसुललितकान्तिः संमतः सज्जनानां ननु भवति विनीतश्शारुकीर्तिः सुवेशः ।। द्विजवरसुरभक्तो व्यक्तबाइ मानवः स्यादभिजिति यदि सूतिभूपतिः तस्ववंशे ॥ इति । अत्र हेमाद्रिः-अष्टमो मुहूर्तों ब्राह्मः । ननु 'बाह्ये मुर्ने चोत्याय चिन्तयेदात्मनो हितम् ।' इति रात्रेः पश्चिमयामे रूदिः । 'पूर्वरात्रे महारावस्ततश्चापररात्रकः । ब्राह्मोप्यते क्रमायामाः' इति यादवप्रकाशः । तत्र हि ब्रह्मणो देवस्याध्ययनप्रवृत्तिं निमित्तीकृत्य ब्रह्मशमः प्रयुक्तः। नाडिका- द्वयवाचिनो हि मुहूर्तस्य यामवाचकत्वे दोषः। स च मुहूर्तों ब्रह्मादिदेवतावाचकश्च न भवतीति तन्न । ते च मुद्धाः ज्योतिपरस्नमालायाम्-"रुद्राहिमित्रपितरो वसुवारिविश्वे वेधा विधिः शतमखः पुरुहूतवही । नक्तंचरश्च वरुणार्यमयोनयन मोक्ता । दिने दश च पश्च तथा मुहूर्ताः ॥' इनि । निशामुहूतां गिरिशाजपादाहिर्बुध्यपूषाधियमामयश्च । विधातृचन्द्रादितिजीवविष्णुतिमयुति- स्वाष्ट्र समीरणाश्च ॥" इत्यपि । देवज्ञवल्लभोऽपि-"ब्राह्मो मुहर्तोऽमिजिदष्टमो यस्तस्मिन्नपाची ककुभं विहाय । प्रशस्यते यानमशेषविक्षु सर्वाणि कार्याणि च यान्ति सिद्धिम् ॥" यद्यपि दिवा निशि च ब्राह्ममुहर्तसगापः तथाप्यत्र विशेष प्रासोटोत मन्तव्यम् । ‘नक्तं बुधो भौमशशाडूमन्दा गुर्वर्क- शुका दिनशक्तयः स्युः।' इति श्रीपतिपद्धत्युक्तः । प्रकाशकमहसूर्यस्य शुभग्रहगुरुशुक्रयोश्च दिवा बलीयस्त्वात् । बलिपु श्रेष्ठप्रहेषु महाभाग्यत स्यात् । नारदीयसंहितायां च-" मध्यदिनगते भानी मुहूर्तोऽभिजिवावयः । नाशयत्यखिलान् दोषान् पिनाकी त्रिपुर यथा ॥" इति । समर्यिमेतदष्टमसर्गे ५श्लोके । ओजस्वीत्यादिविशेषणान्युभयत्र योज्यानि । कर्मकर्तरिमयोगः। ३रम्यम्' इ.पा. ४गन्तुकामा-कामयाना इ. पा.। ५बहुक्त्या नानावियामिः इति ।। ६ अब 'विनयोपमहान्-' इत्यादि कामन्दकवचनं नृ.स. १५ श्लोकटीकाया टीकास्तोतं दृश्यम् । ..

·(११२) रघुवंशे अथेश्वरेण क्रयकैशिकानां स्वयंवरार्थ स्वसुरिन्दुमत्याः। आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः ॥ ३९ ॥ अथ स्वसुः भगिन्याः इन्दुमत्याः स्वयंवरार्थ कुमारस्योजस्यानयन उत्सुकेन [कुमारानयनोत्सुकेन ] कथकैशिकानां विदर्नदेशानाम् ईश्वरेण स्वामिना भोजेन राजा आप्तः हितः दूतः रघवे विसृष्टः प्रेषितः । क्रियामात्रयोगेऽपि चतुर्थी । त श्लाघ्यसंबन्धमसौ विचिन्य दारक्रियायोग्यदशं च पुत्रम् । प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृदा विदर्भाधिपराजधानीम् ॥ ४० ॥ असौ रघुः तं भोज श्लाघ्यसंबन्धैम् अनूचान्त्वादिगुणयोगात्स्पृहणीयसंबन्धं विचिन्त्य विचार्य पुत्रं च दारक्रियायोग्यदशं विवाहयोग्यवयसं विचिन्त्य ससैन्यं एनं पुत्रम् ऋखां समृद्धा विदर्भाधिपस्य भोजस्य राजधानी पुरी [विदर्भाधिप- राजधानीम् ] प्रति प्रस्थापयामास । धीयतेऽस्यामिति ध नी । 'करणाधिकरणयोश्च' इत्यविकरणे ल्युट्प्रत्ययः । राज्ञां धानीति विग्रहः ।। नस्योपकार्यारचितोपचारा वन्येतरा जानपदोपदाभिः । मार्गे निवासा मनुजेन्द्रसूनोर्वभूवुरुद्यानविहारकल्पाः ॥ ४१ ॥ उपकार्यासु राजयोग्येषु पटभवनादिषु । ' सौधोऽस्त्री राजसदनमुपकार्योपकारिका' इत्यमर- बचनव्याख्याने क्षीरस्वामी-उपकियत उपकरोति वा पटमण्डपादि राजसदनमिति । रचिता उपचाराः शयनादयो येषु ते तथोक्ताः [उपकार्यारचितोपचाराः] । जानपदाना जनपदेभ्य आगतानामुपदाभिरुपायनैः [जानपदोपदाभिः ] । बन्या वने भवा इतरे येषां ते वन्येतराः अवन्या इत्यर्थः । 'न बहुव्रीहो' इति सर्वनामसंज्ञानिषेधः । तत्पुरुषे सर्वनामसंज्ञा दुर्वारैव । तस्य मनुजेन्द्रसूनोः अजस्य मार्गे निवासाः वासनिकाः । उद्यानान्याक्रीडाः । 'पुमानाक्रीड उद्यानम्' इत्यमरः । तान्येव विहारा विहार- स्थानानि तत्कल्पाः । तत्सदृशा इत्यर्थः । ' ईषदसमाप्ती-' इति कल्पप्रत्ययः । [ उद्यान- विहारकल्पाः ] बभूवुः॥ स नर्मदारोधसि सीकरार्दैमरुद्भिरानर्तितनक्तमाले । निवेशयामास, विलहिताध्वा क्लॉन्तं रजोधूसरकेतु सैन्यम् ॥ ४२ ॥ विलहिताध्वा अतिक्रान्तमार्गः सः अजः सीकराः । शीतलैरित्यर्थः । मरुद्भिः वातैः । आनर्तिताः कम्पिता नकमालाविरबिल्वाख्यवक्षभेदाः । 'चिरबिल्वो नक्तमाल: करजश्च करके।' इत्यमरः । यस्मिंस्तस्मिन् [आनर्तितनक्तमाले] । निवेश है इत्यर्थः । १'ऋथकोशिकानाम् इति पाटः । २ 'शीलवान्गुणसंपन्ना राजपुत्र कुमार ' इ. हे. ३ नदुक्तं चाणक्ये-'वरयेत्कुलजा प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् । रूपशीला न नीचस्य वि. वाहः सदृशे कुल ॥' इति । ४ कीर्णान्तराः' इ. पा• ५ 'सेन्यं अमोफेनवनायुजाश्वम् ' इति शि.सु.ध.पटन्ति .

·पञ्चमः सर्गः। (११३) नर्मदाया रोधखि रेवायास्तीरे [ नर्मदारोघसि ] क्लान्तं श्रान्तं रजोभिधूसराः केतको घजा यस्य तत् [ रजोधूसरकेतु ] सैन्यं निवेशयामास ॥ अथोपरिष्टाद्धमरैर्ऋमद्भिः पाक्सूचितान्तःसलिलमवेशः। निौतदानामलगण्डभित्तिर्वन्यः सरित्तो गज उन्ममज्ज ॥ ४३॥ अथ उपरिष्टात् ऊर्ध्वम् । ' उपर्युपरिष्टात् ' इति निपातः । भ्रमभिः। मदलोभादिति भावः । भ्रमरैः प्राक् उन्मजनात्पूर्व [ सूचितान्तःसलिलप्रवेशः ] सूचितो ज्ञापितोऽन्तःसलिले प्रवेशो यस्य स तथोकः । [निर्घोतदानामलगण्डभित्तिः] निधीत- दाने क्षालितमदे अत एवामले गण्डभित्ता यस्य स तथोक्तः । 'दानं गजमदे त्यागे' इति शाश्वतः । प्रशस्तौ गण्डौ गण्डभित्ती । 'प्रशंसावचनैश्च' इति समासः। भितिशब्दः प्रशस्तार्थः । तथा च गणरत्नमहोदधौ--'मतलिकोद्धमिश्राः स्युः प्रकाण्डस्थलभित्तयः। ' इति । भित्तिः प्रदेशो वा । वन्यः गजः सरित्तः नर्मदायाः सकाशात् । पञ्चम्यास्तसित्प्रत्ययः । उन्ममज्ज उत्थितः ॥ निःशेषविक्षालितधातुनाऽपि वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु । नीलोयरेखाशबलेन शंसन्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन ॥ ४४ ॥ कथंभूतो गजः। निःशेषविक्षालितधातुनाऽपि धौतगैरिकादिनापि । नील भिकर्वाभी रेखाभिस्तटाभिघातजनिताभिः शबलेन कर्बुरेण [ नीलो रेखाशवलेन ] ।' चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे ।' इत्यमरः । अश्मभिः पाषाणैर्विकुमितेन कुण्ठीकृतेन [ अश्मविकुण्ठितेन ] दन्तस्येन । ऋक्षवानाम कश्चत्तत्रत्यः पर्वतः । तस्य [ ऋक्ष- वैतः ] तटेषु वप्रकियां वप्रक्रीडाम् । उस्खातलिमित्यर्थः । 'उत्खातकलिः शुमायैर्वप्र- क्रीडा निगद्यते।' इति शब्दार्णवः । शंसन् कथयन् । सूचयनित्यर्थः । युग्मम् ॥ संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दम् । बभौ स भिन्दन्बृहतस्तरङ्गान्चार्यगलाभङ्ग इव प्रवृत्तः ॥ ४५ ॥ संहारविक्षेपयोः संकोचनप्रसारणयोग्घुक्रियेण क्षिप्रव्यापारेण । [ संहारविक्षेप. लघुक्रियेण ] । ' लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ' इत्यमरः । हस्तेन शुण्डादण्डेन । 'हस्तो नक्षत्रभेदे स्यात्करेभकरयोरपि । ' इति विश्वः । सशब्द सघोषं वृहतः तरजाम् भिन्दन् विदारयन् तीराभिमुखः स गजः । वारी गजबन्धनस्थानम् । 'करी तु ''अनेन सैन्यबाहुल्यं सुषितम्' इति हे । २ निर्धान '-'निर्धन ' इ. चा०वि०वि०, निर्धूत-गल्लभित्ति. 'इ.हे.व., 'निघून-गण्डलेखः' इ. मु. ५० च पठन्ति. १ कुलपर्वत- विशेषः । 'महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमातृक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च समैने कुलपर्वताः॥' ४ लघुक्रियेण 'कुशलेन 'इ. दि० . बारी गजबन्धनस्थानं तस्यां बहिर्गमनरोधार्य इसार्गला विष्कम्भस्तस्या भने प्रवृत्त इत्र । यदा वारि जलमेवार्गला तस्या भन्ने प्रवृत्त इव । इति है । अत्र भिन्नरूपः श्लोक एकः पठ्यते चा०प०वि० रादिभिः । स यथा- स भोगिभोगाधिकपीवरेण संबंधिताप्रसृतेन । तीर्घप्रहरेण-तार्थप्रयुते मवीर्घान् । प्रतिक्षिपस्तीरमुखः -चिक्षपतीराभिमुखः । सशस्तन वारपिारंपानियोनीम् ।। १५ .

·(१९४) रघुवंशे गजबन्धनी' इति यादवः । वार्या अर्गलाया विष्कम्भस्य भक्त भजने [वार्यर्गलाम] प्रवृत्तःश्व बभौ ॥ शैलोपमः शैवलमञ्जरीणां जालानि कर्षभुरसा स पश्चात् । पूर्व तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्मवाहस्तटमुन्ससर्प ॥ ४६ ॥ शैलोपमः स गजः शवलमारीणां जालानि वृन्दानि उरसा कर्षन् पश्चात् तटमुत्ससर्प। पूर्व तेन गजेनोत्पीडितो नुनो वारिराशियस्य स तदुत्पीडितवारिराशिः । सरित्मवाहः तटम् उत्ससर्प। तस्यकनागस्य कपोलभित्त्योर्जलावगाहक्षणमात्रशान्ता । वन्येतरानेकपदर्शनेन पुनर्दिदीपे मददुर्दिनश्रीः ॥ ४७॥ तस्य पकैमागस्य एकाकिनो गजस्य कपोलभित्त्योः जलावगाहेन क्षणमात्र शान्ता निवृत्ता [ जलावगाहक्षणमात्रशान्ता ] मददुर्दिनश्रीः मदवर्षलक्ष्मीर्वन्येतरेषां ग्राम्या- जामनेकपानां द्विपानां दर्शनेन [ वन्यतरानेकपदर्शनेन] पुनः दिदीपे ववृधे । सप्तच्छदक्षीरकटुपवाहमसबमाघ्राय मदं तदीयम् । विलहिताधोरणतीव्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा विर्मुखा बभूवुः ॥४८॥ सप्तम्छदस्य वृक्षविशेषस्य क्षीरवकटुः सुरभिः प्रवाहः प्रसारो यस्य तं [सप्तच्छद- क्षीरकदुपवाहम् ] । 'कटुतिककषायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः ।' इति यादवः । असई तदीयं मदं आघाय सेनागजेन्द्राः । [ विलडिन्ताधारणतीव्रयत्नाः ] विलहितस्तिरस्कृत आधोरणानां हस्तिपकाना तीवो महान्यत्नो येस्ते तथोक्ताः सन्तः । भाषोरणा दस्तिपका हत्यारोहा निषादिनः।' इत्यमरः। विमुखाः पराडमुखाः बभूवुः॥ स रिछनबन्धद्रुतयुग्यशून्यं भमाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन । रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ॥ ४९ ॥ स गजः । सिमा बन्धा यैस्ते हिमबन्धाः । दुताः पलायिताः । युगं वहन्तीति युग्या पाहा यस्मिन्यः । स चासो शून्यश्च तं [छिमबन्धबुतयुग्यशून्यम् ] । भमा अक्षा रवियवदारुविशेषाः । 'क्षो स्थास्यावयवे पाशकेऽप्यक्षमिन्द्रियम् ।। इति शाश्वतः । येषां ते भमाक्षा भत एष पर्यस्ताः पतिता रथा यस्मिस्तं [ भन्नाक्षपर्यस्तरथम् । १ उरसा-'तरसा' इ. पा. अत्र भिन्नरूपं श्लोकं पटन्ति चा० हे. २० भादयः । यथा- कारण्योत्सहमृदुप्रगलाः [प्रतानाः-प्रतान्ताः ] पुलिन्दयोषाम्बुविहारकाचीः । कान स श(सेबाललता नदीष्णः प्रवाह( प्रो-प्रोनाव ) लग्नास्तटमुत्ससर्प ॥ २.दा.' इति चा.हे.व.वि.सु.५०वि०पटन्ति । १ अत्र एकशनः संख्या? मुख्याओं वा । 'एके मुख्यान्यकेवलाः' इति हे. पा० । दुर्दिन- शम्न दानवर्षणमुच्यते इति हे.. ५ 'विमुखीबभूवः' इति बहुसंमतः पाटः । ५ 'युगकीलका 'ह. दि. । बवा अक्षा रथचक्राणि । ' अक्षो मानार्थशकटव्यवहारषु पाशके । * * * चके कर्मे पुमान इति मेदिनी ।

·पञ्चमः सर्गः। (११५) रामाणा स्त्रीणां परित्राणे संरक्षणे विहस्ता व्याकुलाः । 'विहस्तव्याकुलो समौ' इत्यमरः । योधा यस्मिस्तं [ रामापरित्राणविहस्तयोधम् ] । सेनानिवेशं शिविरम् । क्षणेन तुमुलं संकुलं चकार ॥ तमापतन्तं नृपतेरवध्यो वन्यः करीति श्रुतवान्कुमारः। निवर्तयिष्यन्विशिखेन कुम्भे जघान नात्यायतकृष्टशाङ्गः ॥५०॥ नृपतेः राज्ञः वन्यः करी अवध्यः इति श्रुतवान् शास्त्राज्ञातवान् कुमारः आपतन्तं अभिधावन्तं तं गजं निवर्तयिष्यन् न तु प्रहरिष्यन् । अत एव नात्या- यतमनतिदीधै यथा स्यात्तथा । नबर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । कृष्टशाई ईषदाकृष्ट- चापः [ नात्यायतकृष्टशाहः ] सः। विशिखेन बाणेन कुम्भे जघान । पत्र चाक्षुषः- लक्ष्मीकामो युद्धादन्यत्र करिवधं न कुर्यात् । इयं हि श्रीर्ये करिणः ' इति । अत एव 'युद्धादन्यत्र ' इति द्योतनार्थमेव वन्यग्रहणं कृतम् ॥ स विद्धमात्रः किल नागरूपमुत्सृज्य तद्विस्मितसैन्यदृष्टः । स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं वपुर्योमचरं प्रपेदे ॥५१॥ स गजः विद्धमात्रः ताडितमात्रः किल न तु प्रहृतः तथापि नागरूपं गज- शरीरम् उत्सृज्य । तेन वृत्तान्तेन विस्मितैस्तद्विस्मितैः सैन्यदृष्टः [तद्विस्मितसैन्यदृष्टः सन् । स्फुरतः प्रभामण्डलस्य मध्यवर्ति [ स्फुरत्यभामण्डलमध्यवर्ति ] कान्तं मनोहरं व्योमचरं वपुः प्रपेदे प्राप॥ अथ प्रभावोपनतैः कुमारं कल्पद्रुमोत्यैरवकीर्य पुष्पैः । उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिः संवर्धितोरस्थलतारहारः॥ ५२ ।। अथ प्रभावेनोपनतैः प्राप्तः [प्रभावोपनतैः ] कलामोत्थैः कल्पवृक्षोत्पनैः पुष्पैः कुमारं अजं अवकीर्य अभिवृष्य दशनप्रभाभिः दन्तकान्तिभिः [ संवर्धितोरः- स्थलतारहारः] संवर्धिता उरःस्थले ये तारहाराः स्थूलमुक्ताहारास्ते येन स तथोकः । वाचोऽस्य सन्तांति वाग्मी वक्ता । 'वाचो ग्मिनिः' इति ग्मिनिप्रत्ययः। स पुरुषः उवाच॥ मतङ्गशापादवलेपमूलादवाप्तवानस्मि मतङ्गजत्वम् । अवेहि गन्धर्वपतेस्तनूज प्रियंवदं मां प्रियदर्शनस्य ॥ ५३॥ अवलेपमूलात् गर्वहेतुकात् । 'भवलेपस्तु गर्ने स्यालेपने द्वेषणेऽपि च।' इति विश्वः। मतङ्गस्य मुनेः शापात् [मतकशापात् ] मतजवं अवाप्तवान् अस्मि । मां प्रियदर्शनस्य प्रियदर्शनाख्यस्य गन्धर्वपतेः गन्धर्वराजस्य तनूजं पुत्रम् । १ 'कृष्टचापः' इति हे०वि०प० पठन्ति । २ विद्ध एव विद्धमात्रः । सुप्सुपेति समासः । ३ प्रभावो दिव्यसामर्थ्यम् । ५ तारहार:- नारस्तु मुक्ताधौतमुक्तेऽतिदीप्तौ नारः विक्रमादित्योक्तिः' इ. चा० । पुरा किलेश्वरसेवागमनेऽवर्षगर्वसंतापितेन जातमन्युना गजो भवेति शप्त इति वार्ता।' इ.चा.सु. । , ·(११६) रघुवंशे । स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनः' इत्यमरः। 'तन्वादेवा' इत्यूडिति केचित् । प्रियंवदं प्रियंवदाख्यं अवेहि जानीहि । प्रियं वदतीति प्रियंवदः । 'प्रियवशे वदः खच् ' इति खव्ययः॥ स चानुनीतः प्रणतेन पश्चान्मया महर्षिर्मदुतामगच्छत् । उष्णत्वमग्न्यातपसंप्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिलस्य ॥ ५४॥ समहर्षिः च प्रणतेन मया अनुनीतः सन् पश्चात् मृतां शान्ति अगच्छत् । तथा हि । जलस्य उष्णत्वम् अमेरातपस्य वा संप्रयोगात्संपर्कात् [अग्न्यातपसंप्र- योगात्। न तु प्रकृत्योष्णत्वम् । यत् शैत्यं सा प्रकृतिः स्वभावः। विधेयप्राधान्यात्सेति ब्रीलिङ्गनिर्देशः । महर्षीणां शान्तिरेव स्वभावो न क्रोध इत्यर्थः । इक्ष्वाकुवंशमभवो यदा ते भेत्स्यत्यजः कुम्भमयोमुखेन । संयोक्ष्यसे स्वेन वपुर्महिम्ना तदेत्यवोचत्स तपोनिधिर्माम् ।। ५५ ॥ इक्ष्वाकुवंशः प्रभवो यस्य सः [इक्ष्वाकुवंशप्रभवः ] अजः यदा ते कुम्भम् अयोमुखेन लोहाग्रेण शरेण मेत्स्यति विदारयिष्यति तदा स्वेन वपुषो महिना [ वपुमहिना ] पुनः संयोक्ष्यसे संगंस्यसे इति स तपोनिधिः मां अवोचत् ॥ संमोचितः सत्त्ववता त्वयाऽहं शापाचिरप्रार्थितदर्शनेन । प्रतिप्रियं चेद्भवतो न कुर्या वृथा हि मे स्त्यास्वपदोपलब्धिः॥५६॥ चिर प्रार्थितं दर्शनं यस्य तेन [चिरप्रार्थितदर्शनेन] सत्त्ववेता बलवता त्वया अहं शापात संमोचितः मोक्ष प्रापितः । भवतः प्रतिप्रियं प्रत्युपकारं न कुर्या चेन्मे स्वपदोपलब्धिः स्वस्थानप्राप्तिः । 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माध्रिवस्तुषु।' इत्यमरः । वृथा स्यात् हि । तदुक्तम्-'प्रतिकर्तुमशकस्य जीवितान्मरणं वरम् ।' इति ॥ संमोहनं नाम सखे ममास्त्रं प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम् । गान्धर्वमादत्स्व यतः प्रयोक्तुर्न चारिहिंसा विजयश्च हस्ते ॥ ५७ ॥ हे सखे । सखिशब्देन समप्राणतोक्ता । यथोक्तम्-' अत्यागसहनो बन्धुः सदैवानुमतः सुहत् । एकक्रियं भवेन्मित्रं समप्राणः सखा मतः ॥' इति । प्रयोगसंहारयोविभक्तमन्त्रं [प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम्]। गान्धर्व गन्धर्वदेवताकम् । संमोलतेऽनेनेति ममोहनं नाम मम अखं आवत्स्व गृहाण । यतः अस्त्रात् प्रयोक्नुः भवप्रयोगिणः अरिहिंसा न च विजयः च हस्ते । हस्तगतो विजयो भवतीत्यर्थः ।। १'आमरणान्ताः प्रणयाः कोपास्तत्क्षणभङ्गुराः । परित्यागाश्च निःसना भवन्ति हि महा- स्मनाम् ॥ इति हितोपदेशे । मुनीनां क्रोधस्तु कुतचित्कारणासंधुक्षितोऽप्यस्वभावत्वात्तत्क्षणं विनश्यति । शमस्तु प्रकृतिसिद्धत्वाचिरस्थायीत्यर्थः । २ अनेन शापविमोचनसामर्थ्य प्रदर्शितम् । ३ आवृत्स्व-आधस्व;' प्रयोक्तुः - प्रहर्तुः '; च हस्ते- स्वहस्ते' इ. पा० । सर्वोऽपि श्लोकोऽन्यथोपलभ्यते क्वचित् । यथा- गान्धर्वमस्त्रं तदितः प्रतीच्छ प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम् । प्रत्यापनं नाम यतः प्रहतुर्न चारिहिंसा विजयः स्वहस्ते ॥ ४ स्वास्त्रस्वाखान्तरविलक्षणं गुणमाह-यत इति । न चारिहिंसा-'न हिंस्यात्सर्वाणि भूतानि इति श्रुतहिंसां विना विजयलाभ एव श्रेयस्कर इति भावः । .

·पश्चमः सर्गः। (११७) वधलजितः कथमनग्रहणपरः स्यामिति चेत्तत्राह- अलं हिया मां प्रति यन्मुहूर्त दयापरोऽभूः महरमपि त्वम् । तस्मादुपच्छन्दयति प्रयोज्यं मयि त्वया न प्रतिषेधरौक्ष्यम् ॥५८॥ किं च । मां प्रति ह्रिया प्रहारनिमित्तया अलम् । कुतः । यत् यतो हेतोः त्वं मा प्रहरन् अपि मुहूर्त क्यापरः कृपालुः अभूः । तस्मात् उपच्छन्दयति प्रार्थयमाने मयि त्वया [प्रतिषेधरौक्ष्यम् ] प्रतिषेधः परिहारः स एव रौक्ष्यं पारुष्यं तत् न प्रयोज्यं न कर्तव्यम् ॥ तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोद्भवायाः सरितो नृसोमः । उदङ्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमन्त्रं जग्राह तस्मानिगृहीतशापात् ।। ५९॥ ना सोमः चन्द्र इव वृसोमः। उपमितसमासः । 'सोम ओषधिचन्द्रयोः' इति शाश्वतः । पुरुषश्रेष्ठ इत्यर्थः। अस्त्रविद् अस्त्रज्ञः सः अजः तथेति सोम उद्भवो यस्याः सा तस्याः सोमोद्भवायाः सरितः नर्मदायाः। रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेखलकन्यका । ' इत्य- मरः । पवित्रं पयः उपस्पृश्य पीत्वा । भाचम्येत्यर्थः । उदङ्मुखः सन् निगृहीत- शापात् निवर्तितशापाद । उपकृतादित्यर्थः । तस्मात् प्रियंवदात् अस्त्रमन्त्रं जग्राह ॥ एवं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोः सख्यमचिन्त्यहेतु । एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान्सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् ॥ ६० ॥ एवं अध्वनि मार्गे दैवयोगाद् दैववशाद् अचिन्त्यहेतु अनिर्धार्यहेतु सख्यं ससि- त्वम् । 'सख्युर्यः' इति यत्प्रत्ययः। आसेदुषोः प्राप्तवतोः तयोःमध्ये एकः गन्धर्वः चैत्ररथस्य कुबेरोयानस्य प्रदेशान् [चैत्ररथप्रदेशान्]। अस्योद्यानं चैत्ररथम्' इत्यमरः ।अपरः अजः सौराज्येन राजन्वत्तया रम्यान् [ सौराज्यरम्यान ] विदर्भान् विदर्भदेशान् ययौ। तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे तदागमारूढगुरुमहर्षः । प्रत्युजगाम क्रयकैशिकेन्द्रश्चन्द्रं प्रवृद्धोमिरिवोर्मिमाली ॥६१ ॥ नगरस्यो कण्ठे समीपे [ नगरोपकण्ठे] तस्थिवांसं स्थितं तम् अजं तस्याजस्या- गमेनागमनेनारूढ उत्पन्नो गुरुः प्रहों यस्य सः [तदागमारूढगुरुपहर्षः] क्रथकैशि- केन्द्रः विदर्भराजः । प्रवृद्धोमिः ऊर्मिमाली समुद्रः चन्द्रं इव । प्रत्युज्जगाम ॥ १ वारणार्थालंयोगे तृतीयेव' इ० हे. सु.।'अलं भूषणपर्याप्तिशनिवारणवाचकम् ।' इत्य- मरः । तस्मादिति-अनुरूपा प्रार्थना द्वितीये-'तबूतनाथानुग-' (५८) इति। २ 'अत्रोभयोरानन्द- कारित्वं साम्यम् । नर्मदाशब्देन सुखदातृत्वं व्यज्यते' हे । उदङ्मुखः-उत्तरास्यः । 'उद- मुखस्तु गृहीयात् ' इनि स्मृतेः । यदा उदमुख उपस्पृश्य । ' अन्तर्जानु शुचौ देशे उपविष्ट उडमुखः । प्राग्वा ब्राह्मण तीर्थेन दिजो नित्यमुपस्पशेत् ।।' इति याज्ञवल्क्यः । इति हे. ३ अन. विद्-'अनषिदः' इ. था. दिनकरादिसंमतः पाठः । अस्त्रविदो खजात् इति तस्यार्थः । निगृहीत- शापात्-निगृहीतशासी' इति हे. दि. वा. पठन्ति । दि. व्याचष्टे च- निःशेषण गुरोः सकाशाद् गृहीतं विद्यादि शास्त रक्षनीति तथा ।' ४ चित्रग्येन गन्धर्षराजन निर्वृत्तं चैत्ररथम् ।

·(११८) रघुवंशे । प्रवेश्य चैनं पुरमग्रयायी नीचैस्तथोपाचरदर्पितश्रीः । मेने यथा तत्र जनः समेतो वैदर्भमागन्तुमजं गृहेशम् ॥ ६२ ॥ एनम् अजम् अग्रयायी । सेवाधर्मेण पुरो गच्छनिन्यर्थः। नीचैः ननः पुरं प्रवेश्य प्रवेश कारयित्वा प्रीत्या अर्पितश्रीः तथा तेन प्रकारेण उपाचरद् उपचरितवान् [च] यथा येन प्रकारेण तत्र पुरे समेतः मिलितः जनः वैदर्भ भोजम् आगन्तुं प्राणिक मेने । अजं गृहेशं गृहपति मेने ॥ तस्याधिकारपुरुषैः प्रणतः प्रदिष्टां प्रारद्वारवदिविनिवेशितपूर्णकुम्भाम् । रम्यां रघुपतिनिधिः स नवोपकार्या बाल्यात्परामिव दशा मदनोऽध्युवास ॥ ६३ ॥ रघुप्रतिनिधिः रघुकल्पः । रघुतुल्य इत्यर्थः । उक्तं च दण्डिना सादृश्यवाचकप्रस्तावे- कल्पदशीयदेश्यादि प्रख्यप्रतिनिधी अपि । ' इति । सः अजः प्रणतः नमस्कृतवद्भिः। कर्तरि कः । तस्य भोजस्याधिकारी नियोगस्तस्य पुरुषैः [ अधिकारपुरुषैः] अधिकृतरित्यर्थः । प्रविष्टां निर्दिष्टां प्रारद्वारस्य वेद्या विनिवेशितः प्रतिष्ठापितः पूर्णकुम्भो यस्यारताम् [ माग्द्वारवेदिविनिवेशितपूर्णकुम्भाम् ] । स्थापितमाल- कलशामित्यर्थः । रम्यां रमणीयां नवोपकार्या नूतनं राजभवनम् । 'उपकार्या राजसमन्युफ्चारचितेऽन्यवत् । ' इति विश्वः । मदनः बाल्यात् परां शैशवादनन्तरां दशां इव । यौवनमित्यर्थः । अध्युवास अधिष्ठितवान् । तत्रोषितवानित्यर्थः । ' उपान्व- व्याङ्कः' इति कर्मत्वम् ॥ तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः। भावावबोधकलुषा दयितेव रात्री निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव ॥ ६४ ॥ तत्र उपकार्यायाम् । स्वयंवरनिमित्तं समाहृतः संमेलितो राजलोका येन तत् [स्वयंवरसमाहृतराजलोकं ] कमनीयं स्पृहणीयं कन्याललाम कन्यासु 'ललामोऽस्त्री ललामापि प्रभावे पुरुषे ध्वजे । श्रेष्ठभूषापुण्ड्रनपुच्छचिह्नाश्व- लिजिषु ॥' इति यादवः । लिप्सोः लब्धुमिच्छोः । लभेः समन्तादुप्रत्ययः । अजस्य भावावबोधे पुरुषस्याभिप्रायपरिज्ञाने कलुषा असमर्था [ भावावबोधकलुषा ] १ तस्मिन्स्वयंवरे इ.हे। समेत इ. पा०।२ पटकुटीम इ. चा० सु.।'पाग द्वारं यस्याः सा प्रारद्वारा सा चासो वेदिश्च तत्र निवेशितो हेनः कुम्भो यस्याः सा ताम् ।' इति वि. व्याख्याति । 'इतो एकादश श्लोका वसन्ततिलकाछन्दसा । तल्लक्षणं च-'उक्ता वसन्ततिलका नमजा जगी गः । इ. चा० । अधिकार-'अधिकारि०' पूर्ण०-'हेम' इ. पा. ३ मुग्धतयेति शेषः । यद्वा तम्येन्दुमतीगतमनस्कतया 'अन्यत्रानुसक्तोऽयमित्यभिप्रायवेदनेन कलुषा अप्रसन्ना 'इ. चा० हे. । ईदृशी कान्ताऽपि पत्युर्विविधानुनयैचिरात्तदमिमुखी भवति । चिरेण इ०-पहुए स्थितेषु मां वृणीत न येत्याकुलत्वात् चिरेण निद्रामगमत् इ.हे । केचिनु निद्राकानं मारपोषक न भवतीत्याहुः' इ. चा. श्रेष्ठम् । . , समस्तः समनः ..

·पञ्चमः सर्गः। (११९) . . दयिता इव । रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव । राजानं कामिन चौरं प्रविशन्ति प्रजागराः । ' इति भावः । अभिमुखीशब्दो डोषन्तश्चव्यन्तो वा ॥ तं कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं शय्योत्तरच्छदविमर्दकशाङ्गरागम् । सूतात्मजाः सवयसः प्रथितप्रबोध पाबोधयनुषसि वाग्भिरुदारवाचः॥ ६५ ।। कर्णभूषणाभ्यां निपीडितौ पीवरौ पीनावंसौ यस्य तम् [कर्णभूषणनिपीडितपीव- रांसम् ] । शय्याया उत्तरच्छदस्योपर्यास्तरणवत्रस्य विमर्दैन घर्षणेन कृशो विरलोडारागो यस्य तं [शय्योत्तरच्छविमर्दकशाइरागम् ] । न त्वानासकादिति भावः । प्रथितप्रबोधं प्रकृष्टज्ञानं तम् एनमजं सवयसः समानवयस्काः उदारवाचः प्रगल्भ- गिरः सूतात्मजाः बन्दिपुत्राः । वैतालिकाः' इति वा पाठः । वैतालिका बोध- कराः ' इत्यमरः । वाग्भिः स्तुतिपाठः उपसि प्राबोधयन् प्रबोधयामासुः ॥ रात्रिर्गता मतिमतां वर मुश्च शय्यां धात्रा द्विधैव ननु धूर्जगतो विभक्ता । तोमेकतस्तव बिभर्ति गुरुर्विनिद्र- स्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ॥ ६६ ॥ हे मतिमतां वर । निर्धारणे षष्ठी । रात्रिर्गता । शय्यां मुश्च विनिद्रो भवेत्यर्थः । विनिले फलमाह--धात्रेति । धात्रा ब्रह्मना जगतः भारः । धूः स्याद्यानमुखे भारे ' इति यादवः । द्विधैव । द्वयोरेवेत्यर्थः । एवकारस्तृतीयनिषेधार्थः । विभक्ता ननु विभज्य स्थापिता बलु । तल्किमत माह--तां धुरम् एकतः एककोटी तब गुरुः पिता बिनियः सन् बिभर्ति । तस्याःपुरः भवान् । धुरं बहतीति यों भारवाही । तस्म पदं हमस्थानम् । अपरं यदुर्वपदं तदवलम्बी [अपरपूर्वपदावलम्बी] । ततो विनितो भवेत्यर्थः । न घुभयवासमेको रहतीति भावः ॥ निद्रावशेन भवताऽप्यनवेक्षमाणा पर्युत्सुकत्वमवला निधि खण्डितेव । १अयं हे. पा. दि. व. संपतः पाठः । मपि.-'प्रतियोपहेतोः'इनि दि. पठान । पैतालिका स्कुटपदपकटापन्धनम् ', 'तालिका ललितपयकोहराभिः' इ. नीलाना। २मधुरगानेन हि प्रभूणां प्रबोधः क्रियते । नपा हि मोजः-पिकनिः पादे शीमेजवाया। अती षा मरेगामनिट्रानो बोधयेत्यभुम ॥ इ.हे.ना-साम्' लिबिदः- निन्द्रः '...

·(१२०) रघुवंशे । ' लक्ष्मीविनोदयति येन दिगन्तलम्बी सोऽपि त्वदाननरुचिं विजहाति चन्द्रः॥६७ ॥ चन्दारविन्दराजवदनादयो लक्ष्मीनिवासस्थानानीति प्रसिद्धिमाश्रित्योच्यते । निद्रावशेन निद्राधीनेन । स्यन्तरासकोऽत्र ध्वन्यते । भवता पर्युत्सुकत्वं अपि। त्वय्यनुरक्तत्वमपी- त्यर्थः । 'प्रसितोत्युकाभ्यां तृतीया च ' इति सप्तम्यर्थे तृतीया । अपिशब्दस्तद्विषयानुराग. स्यानपेक्ष्यत्वद्योतनार्थः । निशि खण्डिता भर्तुरन्यासङ्गज्ञानकलुषिता अबलेव नायिकेव । 'ज्ञातेऽन्यासनविकृते खण्डिताकषायिता।' इति दशरूमके। अनवेक्षमाणा अविचारयन्ती सती। उपक्षमाणेत्यर्थः । लक्ष्मीःयेन चन्द्रेण सह । त्वदाननसदृशत्वादिति भावः । विनी- दयति विनोदं करोति । विनोदशब्दात् 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिच्प्रत्ययः । सादृश्य- दर्शनादयो हि विरहिणां विनोदस्थानानीति भावः । स चन्द्रः अपिदिगन्तलम्बी पश्चि- माशी गतः सन् । अस्तं गच्छन्नित्यर्थः । अत एव त्वदाननरुचिं विजहाति । वन्मुख. सादृश्यं त्यजतीत्यर्थः । अतो निद्रां विहाय तो लक्ष्मीमनन्यशरणां परिगृहाणेति भावः। अथ वा [ 'बनवेक्ष्यमाणा' इति पाठे ] निद्रावशेन भवताऽनवेक्ष्यमाणाऽनिरीक्ष्यमाणा । कर्मणि शानच । लक्ष्मीः प्रयोजककी येन प्रयोज्येन चन्द्रेण पर्युत्सुकत्वं त्वद्विरहवेदनाम् । कालाक्षमत्वमा सुक्यं मनस्तापज्वरादिकृत् ।' इत्यलंकारे । विनोदयति निरासयतीति योजना । शेषं पूर्ववत् । नाथस्त्वोपपत्तिमपश्यनिमं पक्षमुपैक्षिष्ट । तबल्गुना युगपदुन्मिषितेन ताव- त्सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे । प्रस्पन्दमानपरुषतरतारमन्त- वास्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् ॥ ६८ ।। तत् तस्मालक्ष्मीपरिग्रहणात् वल्गुना मनोज्ञेन । ' वगु स्थाने मनोज्ञ च वल्गु भाषित. मन्यवत् ' इति विश्वः । युगपत् तावत् उन्मिषितेन युगपदेवोन्मीलितेन सद्यः द्वे १ यद्वा 'अपि' शब्दस्य 'भवता' इत्यनेनान्वयः । भवतापि त्वद्विषयकमपि । अत एवानपेक्ष- णीयं पर्युत्सुकत्वम् । २ अयं वल्लभसंमतः पाटः । नव्याख्या यथा-हे मतिमनों पर सोऽपि चन्द्रस्त्व- दाननरुचिं तव मुखकान्तिं विजहाति परित्यजत्यस्तं ब्रजति विच्छायीभवतीत्यर्थः । कोऽसावित्याह । हि निश्चितम् । लक्ष्मीः श्रीभवता त्वयाऽनवेक्ष्यमाणाऽसेव्यमाना सती निशि रात्री येन चन्द्रमसा सह पर्युत्सुकत्वं विनोदयात रणरणकत्वमनिवाहयति । किंभूतेन त्वया । निद्रावशेन निद्रया वशी- कृतेन । किंभुनश्चन्द्रः । दिगन्तलम्बी। केव लक्ष्मीः। खण्डिताऽबलेव । यथा खण्डिताऽवला निशि रात्रौ नायन्तरसादानपेक्ष्यमाणा सती कापि तत्प्रतिनिधिसुहृत्संनिधाने औत्सुक्यं विनोदयति इ. खण्डितालक्षणं वालभव्याख्याने–'निद्राकषायमुकुलीकृतताम्रनेत्रो नारीनवव्रणविशेषाविचित्रिताः । यस्याः कुतोऽपि गृहमेति पतिः प्रभाते सा खण्डितति कथिना कधिभिः पुराणैः।' इति । 'अनवक्ष- माणा' इत्यत्र 'अनपेक्षमाणा' इनि दि० पटति 'अनभिलपन्ती' इति व्याचष्टे च। दि. तु लोकमिमं प्रक्षितं मन्यते । अयं श्लोको भिन्नरूपः पश्यते कश्चित् । यथा- निद्रावशं त्वयि गते शशिना कथंचिदात्मानमाननरुचा(चिः भवतो वियुज्य विनाय । लक्ष्मीविभातसमयेऽपि हि प्रिय दर्शनन पर्युन्सुका प्रणयिनी (पनी) निशि स्खण्डिनेत्र ·पञ्चमः सर्गः। (१२१) अपि परस्परतुलाम् अन्योन्यसादृश्यम् अधिरोहतां प्राप्नुताम् । प्रार्थनायां लोट्। के द्वे । अन्तः[प्रस्पन्दमानपरुषतरतारम् ] अस्पन्दमाना चलन्ती परुषेतरा स्निग्धा तारा कनीनिका यस्य तत्तथोकम् । 'तारकाऽणः कनीनिका' इत्यमरः । तव चक्षुः । अन्तः प्रचलितभ्रमरं चलङ्गं पद्मं च । युगपदुन्मेषे संपूर्णसादृश्यलाभ इति भावः ।। वृन्ताच्छुथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः। स्वाभाविकं परगुणेन विभातवायुः सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य ॥ ६९॥ विभातवायुः प्रभातवायुः स्वाभाविकं नैसर्गिकं ते तष मुखमारुतस्य निःश्वास- पवनस्य सौरभ्यम् । ताहक्सौगन्ध्यामित्यर्थः । परगुणेन अन्यदीयगुगेन । सांकामिक- गन्ध नेत्यर्थः । ईप्सुः आप्तुमिच्छुः इव । 'आज धामीत्' इतीकारादेशः । अनोकहानां वृक्षाणां श्लथं शिथिलं पुष्पं वृन्तात् पुष्पबन्धनात् । 'वृन्तं प्रसवबन्धनम् ' इत्यमरः । हरति आदत्ते । अरुणांशुभिन्नैः तरणिकिरणोद्बोधितैः सरास जातैः सरसिजैः कमलैः सह । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम् ' इति सप्तम्या अलुक् । संसृज्यते संगच्छते । सृजेर्दैवादि- कारकीर ताम्रोदरेषु पतितं तरुपल्लवेषु निधौतहारगुलिकाविशदं हिमाम्भः । आभाति लब्धपरभागतयाऽधरोष्ठ लीलास्मितं सदशनार्चिरिव त्वदीयम् ॥ ७० ॥ ताम्रोदरेषु अक्षणाभ्यन्तरेषु तरुपल्लवेषु पतितं निधौताः या हारगुलिकाः मुक्तामणय- स्तद्विशदं [ निधौतहारगुलिकाविशदं ] हिमाम्भः लब्धपरभागतया लब्धो स्कर्षतया। 'परभागो गुणोत्कर्षे' इति यादवः । अधराछे त्वदीयं सदशनार्चिः दन्तकान्तिसहितं लीलॉस्मितं इव आभाति शोभते ॥ .. लट् ॥ १ अस्मात्परं भिन्नरूपं श्लोकं पटनित • दि० रादयः- मन्दं विवाति हिमसंभृतशीतभावः संमृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नेः । सौरभ्यमीप्सरिष ते मुखमारुतस्य यनो राणान्प्रति निशापरिणामवायुः ।। संमज्यते-'संयुज्यते' इ. पा. २ उत्तमजातीयपुरुषस्य मुखमारुतः पद्मसुरभिर्भवति । प्रथम- सगै श्लो. ४३ द्रष्टव्यः । ३ अनसः अकटस्माकं गतिं हन्तीति अनोकहः । ४ ‘दुमपल्लवेषु' इ. पा० । निर्धात-'नि—नहारगुटिका-' इ. पा.५ लीलास्मिनम-लीलया स्मितं विलासा- न्मन्दहसितम् । उक्तं च साहित्यदर्पणे- ज्येष्ठानां स्मितहसिने मध्यानां विहसितावहसिते च।' इत्यादि । लब्धेति-अनुरूपभाववर्णनं कुमारे-'पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविदुमस्थम् । नतोऽनुकर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥' इति । १६ ·(१२२) रघुवंशे यावत्मतापनिधिराक्रपते न भानु- रहाय तवादरुणेन तमो निरस्तम् आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर याते किं वा रिपूंस्तव गुरुः स्वयमुच्छिनत्ति ॥ ७१ ।। प्रतापनिधिः तेजोनिधिः भानुः यावत् न आकमते नौद्गच्छति । आङ उगमने इत्यात्मनेपदम् । तावत् । भानावनुदित एवेत्यर्थः । अलाय झटिति । 'द्राम्झटित्य. असाऽहाय' इत्यमरः । अरुणेन अनूरुणा । 'मूर्यसूतोऽरुणोऽनूरुः' इत्यमरः । तमः निर- स्तम् । तथा हि । हे वीर त्वयि आयोधनेषु युद्धेषु । 'युद्धमायोधनं जन्यम् ' इत्यमरः । अग्रसरता पुरःसरता [ आयोधनाग्रसरतां ] योते सति तव गुरुः पिता रिपून स्वयम् उच्छिनत्ति किं वा । नोच्छिनस्येवेत्यर्थः । न खलु योग्यपुत्रन्यस्तभाराणा स्वामिना स्वयं व्यापारखेद इति भावः ॥ शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बरमा मुखरशृङ्खलकर्षिणस्ते । येषां विभान्ति तरुणारुणरांगयोगा- द्भिन्नाद्रिगैरिकतटा इव दन्तकोशाः ।। ७२ ॥ उमाभ्या पक्षाभ्या पार्श्वभ्यो विनीतापगता निदा येषां ते उभयपक्षविनीतनिद्राः। मत्र समासविषय उभशब्दस्थान उभयशब्दप्रयोग एव साधुरित्यनुसंधेयम् । यथाह कैयट:--' उभादुदात्तो नित्यमिति नित्यग्रहणस्येदं प्रयोजनं वृत्तिविषय उभशब्दस्य प्रयोगो मा भूत् । उभयशब्दस्यैव यथा स्यात् । उभयपुत्र इत्यादि भवति' इति। [मुखरशृङ्खल- कर्षिणः ] मुखराण्युत्थानचलनाच्छन्दायमानानि शृङ्खलानि निगहानि । कर्षन्तीति तथोक्ताः ते तव स्तम्बे रमन्त इति स्तरबेरमाः हस्तिनः । 'स्तम्बकर्णयो रमिजपोः' इत्यच्प्रत्ययः । ' हस्तिसूचक्योः' इति वक्तव्यात् । 'इभः स्तम्बरमः पनी' इत्यमरः । १ त्वयि संग्रामाग्रणीत्व प्राप्ते सति ' इ. हे• । अग्रसरताम-अब हे० चा० व्याख्या यथा- पुराऽग्रतोऽग्रेषु सर्नेः' इति मत्रे न्यासकृत्-'अग्रेसर इत्येतद्रूपं सप्तम्या अलुकापि सिध्यत्येव । अग्रं सरतीत्यसप्तम्यन्त उपपदे अग्रेसर इत्यैनप स्यादित्येवमर्थमग्रेशब्दस्य एकारान्नवनिपातनमिति विजयम्' । अतः अग्रसरता इति प्रयोगश्चिन्त्यः । नथा-'पुरोगाने- सरप्रष्टाग्रत.सरपुरःसराः 'इत्यमरः । यथात्रय मष्ठे सर्गे 'अग्रेसरैजिभिरुद्धतानि' । भर्तृ- हरिश्र 'किं जीर्ण नृणमनि मानमहतामप्रेसरः केसरी' इति । अथ वा अग्रे सरन्तः गच्चन्तः अग्रसरन्तः । तंषा सुभटानां मध्ये वीर इति वा । तदा त्वयि रिपून याते इति । सरतीति सरः । ' पचाद्यच ' इति विशेषणसमासे साधुत्वमिति वा । 'यडनोचि च' इति मूत्रे सर्व धातवः पचाद्यन्नःपानिनः इति न्यासकृत् । तथात्रैव नवम सर्ग 'सवरुणावरुणा- ग्रमरं रुचा' 'हरिहयाप्रमरण धनुर्भता' यूथं नवग्रमरगर्विनकृष्णसारं इति । २ 'सेनागजाः 'इ. पा० । ३ 'कान्ति' इ. पा०. ४ 'केयटविवरणे च- उमादुदानो नित्यमि- त्यत्रास्वरिनत्वावत्येतन्नानुवर्तते इति । तन्निवृत्यर्थ नित्यग्रहणम्' इति भावः।'इ.हे. यथा , .

·पञ्चमः सर्गः। (१२३) , तत्पुरुषे कृति बहुलम् ' इति समस्या अलुक् । शय्यां जहति त्यजन्ति । येषां स्तम्ये. रमाणाम् । दन्ताः कोशां इव दन्तकोशाः दन्तकुड्मलाः । तरुणारुणराग- योगात् बालाकारुणसंपर्कात् भिन्नाद्रिगैरिकतटाः इव विभान्ति । धातुरकाः इव भान्तीत्यर्थः॥ दीर्घष्वमी नियमिताः पटमण्डपेषु निद्रा विहाय वनजाक्ष बनायुदेश्याः। वक्त्रोष्मणा मलिनयन्ति पुरोगतानि लेह्यानि सैन्धवशिलाशकलानि वाहाः ॥ ७३ ॥ हे वमजाक्ष नीरजाक्ष । 'वनं नीरं वनं सत्त्वम् ' इति शाश्वतः । दीर्घषु पट- मण्डपेषु नियमिताः बद्धाः वनायुदेश्याः वनायुदेशे भवाः । 'पारसीका वनायुजाः' इति हलायुवः । अमी वाहाः अश्वाः निद्रां विहाय पुरोगतानि लेह्यानि आस्वाद्यानि सैन्धवशिलाशकलानि । ‘सैन्धवोऽस्त्री सित( शीत )शिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे । इत्यमरः । वक्रीष्मणा मलिनयन्ति मलिनानि कुर्वन्ति । उकं च सिद्धयोगसंग्रहे- पूर्वाह्नकाले चाश्वाना प्रायशो लवणं हितम् । शूलमोहविबन्धनं लवणं सैन्धवं वरम् ॥ इत्यादि। भवति विरलभक्तिानपुष्पोपहारः स्वकिरणपरिवेषोद्रेदशून्याः प्रदीपाः । अयमपि च गिरं नस्त्वत्प्रबोधप्रयुक्ता- मनुवदति शुकस्ते मञ्जुवाक्पञ्जरस्थः ॥ ७४ ॥ [ म्लानपुष्पोपहारः ] म्लानः पुष्पोपहारः पुष्पपूजा म्लानत्वादेव विरलभक्तिः विरलाचनः भवति।प्रदीपाः च स्वकिरणानां परिवेषस्य मण्डलस्योद्भेदेन स्फुरणेन शून्याः [स्वकिरणपरिवेषो दशून्याः] भवन्ति । निस्तेजस्का भवन्तीत्यर्थः । अपि च अयं मञ्जुवाक् मधुरवचनः पारस्थः ते तव शुकः त्वत्प्रबोधनिमित्ते प्रयुक्तामुच्चारिता [ त्वत्प्रबोधप्रयुक्तां] नः अस्माकं गिरं वाणीम् अनुवदति । अनुकृत्य वदती. त्यर्थः । इत्थं प्रभातलिनानि वर्तन्ते । अतः प्रबोद्धव्यमिति भावः ॥ इति विरचितवाग्भिर्बन्दिपुत्रैः कुमारः सपदि विघ्तनिद्रस्तल्पमुज्झांचकार । 'कोशस्तु कुहमले पात्रे दिव्यखबपिधानयोः' इति विश्वः । २ 'वनजेक्षण वह्नि [ बाह्नि देश्याः' इ. 'वनायुजास्ते' इ. पा० । ३ श्लोकद्दयस्य मालिनी कृनम् । 'ननमयययुनेयं मालिनी भोगिलोकः' इति तल्लक्षणम् । ४ 'विहत-विहन-गलित-निद्रः' इ. पा. ।

·(१२४) रघुवंशे मदपटु निनदद्भिर्बोधितो राजहंसः सुरगज इव गाङ्गं सैकतं सुप्रतीकः ॥ ७५ ॥ इति इत्यं विरचितवाग्भिः बन्दिपुत्रैः वैतालिकैः । पुत्रग्रहणं समानवयस्कत्व द्योतनार्थम् । सपदि विगतनिद्रः कुमारः। तल्पं शय्याम् । 'तल्पं शय्याहदारेषु' इत्यमरः । उज्झांचकार विससर्ज। 'इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः' इत्याम्प्रत्ययः । कमिव । मदेन पटु मधुरं [ मदपदु] निनदद्भिः राजहंसः बोधितः [ सुप्रतीकः] मुप्रतीकाख्यः सुरगजः ईशानदिग्गजः गङ्गाया इदं गाई सैकतं पुलिनम् इव । 'तोयोत्थितं तत्पुलिनं सकतं सिकतामयम् ।' इत्यमरः । 'सिकताशर्कराभ्यां च' इत्य प्रत्ययः। सुप्रतीकग्रहणं प्रायशः कैलासवासिनस्तस्य नित्यं गङ्गातटविहारसंभवादित्यनुसंधयम् ॥ अथ विधिमवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितमञ्चिताक्षिपक्ष्मा । कुशलविरचितानुकूलवेषः क्षितिपसमाजमगात्स्वयंवरस्थम् ॥७६ ॥ अथ उत्थानानन्तरमञ्चितानि चारूण्यक्षिपक्ष्माणि यस्य सः [ अञ्चिताक्षिपक्षमा] अजः शास्त्रे दृष्टमवगतं [ शास्त्रदृष्टं ] दिवसमुखोचितं प्रातःकालोचितं विधिम् अनुष्ठानम् अवसाय्य समाप्य । स्यतेर्ण्यन्तात् ल्यप् । [ कुशलविरचितानुकूलवेषः ] कुशलैः प्रसाधनदविरचितोऽनुकूलः स्वयंवरोचितो वेषो नेपथ्यं यस्य स तथोक्तः सन् । स्वयं- वरस्थं क्षितिपसमाज राजसमूहम् अगात् अगमत् । ' इणो गा लुडि' इति गादेशः । पुष्पिताग्रावृत्तमेतत् । तलक्षणम्-'भयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पितामा।' इति ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीवनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये अजस्वयंवराभिगमनो नाम पञ्चमः सर्गः । १ अस्मात्परमस्मानातिभिन्नं श्लोकं पठन्ति चा० दयः-- इति स बिगतनिद्रस्तल्पमल्पेतरांशः सरगज इव गङ्गासेकतं सप्रतीकः । परिजनवनितानां पादयोाहतानां पलयमणिविदिष्टं प्रच्छदान्तं मुमोच ॥ २'अनुरूपवेषः' इ. पा०. ३ अनेन सुलक्षणत्वोक्तिः । उक्तं च-मुखमधु शरीरस्य सर्व वा मुखमुच्यते । तत्रापि नासिका श्रेष्ठा नासिकायाश्च लोचने॥'इ. चा०. ."

·TRANSLATION. -:0:- CANTO I. 1. For the right comprehension of words and their senses, I salute Parvati (the mountain's daughter) and Parameśvara (the supreme lord), the parents of the universe, who are (perpetually) united like words and their meanings. 2. The (exalted) race sprung from the sun, and my intellect of limited scope (to describe it),-how unequal the two! It is under a delusion that I am desirous of crossing, by means of a raft, the ocean, so difficult to be crossed. 3. Dull (of intellect) and yet aspiring after a poet's fame, I shall expose myself to ridicule, like a dwarf, who, through greed, uplifts his hands for a fruit accessible (only) to the tall. 4. Or rather, I shall find entrance into this race (I may enter upon the task of describing this line of kings), to which the door of description has already been opened by poets of yore, as does a thread into a gem previously perforated by a diamond-pin. 5-9. I, who am such, will describe the line of the Raghus, though my powers of expression are scanty, being impelled to this inconsiderate act by their (transcendental) virtues coming to my ears:--the Raghus, who were pure from birth, who persevered in works until they bore fruit, who were lords of the earth bounded by the ocean, and the track of whose cars lay as far as the celestial regions (9,5); who offered oblations to the holy fires in accordance with the prescribed rules, who honoured supplicants (by gifts) according to their desires, who inflicted punishment in proportion to the criine, and who (woke up, or) were on the alert at the proper time (6); who amassed wealth for giving it away in charity, who spoke sparingly for the sake of truthfulness, who were desirous of conquest for fame (alone), and who consorted with their wives solely for the sake of offspring (7); who (again) spent their boyhood in the study of letters, who enjoyed pleasures in their youth, who led an anchorite's life in their old age, and who finally resigned their bodies by means of yoga (i. e. fixing their minds in meditation upon the supreme spirit). (8). 10. It behoves th learned who alone can riminate what is good from what is bad (lit. who are the causes of the distinction ·(2) (Canto I between good and bad) to listen to this (poem): for it is in fire alone that the purity or alloy of gold is tested. 11. There was a king, by name Manu, the son of Vivasvat, esteemed by the wise, who was the first of kings, as the sacred syllable Om is of the Vedas. 12. In this pure race was born a purer king, Dilipa by name, a supremely eminent monarch, just as the purer moon arose from the pure milky ocean. 13. Broad-chested, stout-shouldered (lit. having shoulders like those of a bull), tall as the s'ala tree, and massive-afmed, he looked like the military virtue (heroism) appearing in a corporeal frame fitted for the discharge of its duties. 14. Like the mountain Meru, he stood occupying (dominating) the whole earth, with a frame that exceeded all in strength, outsbone all in lustre and transcended all in majesty. 15. His intellect was commensurate with his bodily form, his knowledge with his intelligence, his undertakings with his knowledge, and his success with his undertakings. 16. By his kingly virtues which were both awe-inspiring and amiable, he was to his subjects, at once unapproachable and inviting, just as the ocean is on account of its monsters and gems. 17. Acting like the rim of a wheel under a skilful driver, the subjects of him, their guide, swerved not even to the width of a line from the path that had been trodden from the days of Maou. 18. He received taxes from his subjects only for the promotion of their welfare : for the sun sucks up water simply to give it back a thousand-fold (in the shape of rain). 19. His army was but an appendage to him ; his means of accomplishing his objects were only twofold-an intelligence that was unfoiled in (penetrated) the branches of learning, and the string stretched out on the bow. 20. His counsels being secret and his countenance and designs inscrutable, his measures, like the impressions (left on the mind by the good or evil deeds) of a prior existence, were to be inferred only from their results. 21. (Though) without fear, he protected biy body; unafflicted with disease, he performed religious rites; unavaricious he amassed wealth; and unaddicted he enjoyed pleasures.

·Canto I ] (3) 22. His modest reserve, notwithstanding his knowledge ; for. bearance, in spite of power; and absence of boasting, in the presence of beneficence; tbus virtues, from their association in him with others (of opposite nature ), were, as it were, like brothers born of the same womb ( linked in a tie of brotherhood ). 23. He, who was not attracted by carnal pleasures, who had seen the very end of (mastered) the branches of knowledge, and who took delight in the discharge of his duty, had (all the perfection of ) old age without being ( actually ) aged. 24. By reason of his educating, protecting, and maintaining his subjects, he was ( virtually) their father; their (real ) fathers were merely the sources (authors) of their birth. 25. He punished criminals for the preservation of order, and had married only for progeny, so that, even his pursuit of wealth and sensual pleasures was simply the ( pursuit of ) Dharma ( the perform. ance of duty). 26. He drained ( collected tributes from ) the earth for the performance of sacrifices, and Indra drained the heavens for ( the growth of) crops ; thus by an exchange of their wealth the two sustained the twin worlds. 27. Other kings, indeed, could not attain his fame for protect. ing people ; for ( the crime of) theft having turned away from men's property, survived only in the term (expressive of theft). 28. A good man, though unfriendly, was acceptable to him, just as though distasteful) medicine is to the sick ; and even a friend, if wicked, was to be discarded, like a finger bitten by a cobra. 29. Verily the Creator fashioned him with the ingredients of the five great elements; for all his qualities had solely the good of others for their object ). 30. He governed the earth as if it were a single city, having the shores of the seas for its line of ramparts and the seas themselves for its moats, and owning no other rule. 31. He had a wife, like Dakshiga of Yajña, a princess of the royal line of the Magadhas, by name Sudakshiņa, a name grown out of her amiability (or generosity, benignity). 32. He, the lord of the earth, though he had a large harem, regarded himself as having a wife by her, a high-minded lady, and by the goddess of royal fortuno.

·(4) (Canto I 37. 33. (Ever) longing for the birth of a son from her, his worthy consort, he passed his days in hopes, the realization of which was long delayed. 34. With a view to perform some religrous rite that he might obtain a son, he took down from his arms the heavy yoke of the world (withdrew himself from the heavy task of governing the world) and entrusted it to his ministers. 35. Then being purified, the two, husband and wife, worshipped the Creator of the world with the desire of obtaining a son, and then started for the hermitage of Vasishtha, their spiritual guide. 36. They drove in a single chariot which made a deep but agreeable sound, and therefore ) looked like Lightning and Airâvata riding a cloud of the rainy season. That there should be no disturbance to the hermitage, they took a limited retinue with them ; but on account of their peculiar majesty they looked as if they were surrounded by an army. 38. They were fanned (as they passed on) by breezes of a pleasant touch, wafting the odour of the exudations of the S'ala trees, scattering about the pollen of flowers, and gently shaking the rows of the forest trees. 39. They listened to the notes, delightful to the mind, of pea. cocks that raised their necks at (op hearing ) the rumbling of the wheels of the chariot, notes of a double kind and corresponding (in pitch ) to the Shalja air. 40. They observed the similarity of each other's eyes in those of the couples of deer, that moved a little out of the way and had their eyes riveted on the gliding car. 41. Occasionally they raised their heads (attracted) by the cranes uttering sweet notes, and forming, as it were, as they few in a row, a gateway-garland unsupported by posts. 42. On account of the favourableness of the wind betokening the fulfilment of their wish, the tresses of the queen and the turban of the king were not touched by the dust raised by the horses. 43. They smelt the highly-pleasing fragrance of the lotuses in the tanks, cool by its coming in close contact with the ripples and imitating ( the fragrance of) their breat 44. In the villages granted by themselves and marked with the sacrificial posts, they accepted, after they had received the offerings ·Canto 1 ) (5) of honour, the unfailing benedictions of the sacrificers (Brahmanas who properly performed the sacrificial rites ). 45. They inquired of the aged cowherds, that came to them with fresh butter, the names of the wild trees by the road-side. 46. As they journeyed on, clad in bright apparel, an indescriba. ble beauty was visible in them, like that in the conjunction of the constellation Chitró with the moon, when freed from the mists of winter. 47. Engaged in showing this thing and that thing (i. e. the various curiosities of the road) to his spouse, the lord of the earth, of amiable appearance and worthy to be compared with Budha, was not even aware of the whole distance travelled over. 48. He (the king), of a fame unattainable (by any one else) and having the queen for his companion, reached, at dusk, with his steeds fatigued, the hermitage of the mighty sage who always practised self-control. 49. (The hermitage) which was (then) being filled by anchorites returning from other forests bringing with them sacrificial sticks, holy grass, and fruits, and welcomed back by the sacred fires advancing forward in an invisible form ; 50.-which was being crowded with deer accustomed to receive a share of the nivåra corn (wild rice) and blocking up the doors of the huts, as if they were the children of the wives of the hermits ; 51.-wherein the saplings were quitted by the hermits' daughters immediately after the watering was over, in order to inspire confi. dence in the birds accustomed to drink water from the basins round the roots of the trees ; 52.-where the antelopes were chewing the cud, squatting in the courtyards of the huts in which wild rice had been collected into heaps, at the decline of the evening sunshine. 53.-which was purifying the casual visitors coming towards it by the columns of smoke, indicating the blazing of fires, shaken up by the wind and charged with the odour of the offerings. 54. Then having ordered the charioteer to give rest to the horses, the King assisted his wife to alight from the car and him. self also got down. 55. The hospitable saints, with their senses perfectly controllod, gave an honourable welcome to him, their worthy protector, ·(6) [ Canto I who was guided by the principles of justice, and to his royal consort. 56. When the evening rites were over, the King saw the treasure of penance (Vasishtha) with Arundhati seated behind him, like the god of fire with the goddess Sudhå sitting behind. 57. The king and the queen, the princess of Magadha, seized (touched) "heir feet in adoration, and the spiritual guide and his wedded spouse greeted (blessed) them with affection in return. 58. The sage asked him, who was a hermit in the hermitage of a kingdom, and whose fatigue caused by the jolting of the car had been removed by the act of hospitality, whether all was right with his kingdom. 59. Then, before the sage, the repository of the Atharva-lore, he, the lord of wealth, who had conquered the cities of the enemies, and was foremost among eloquent men, began (entered upon) a speech full of sense. 60. Proper, indeed, it is that welfare should reign in all the seven elements of my state, of whose God-sent and man-caused calamities you are the averter. 61. My arrows which can hit only a visible mark, are, as it were, rendered futile by the spells, which discomfit enemies from a distance (even before they are seen), of you, the author of incanta. tions. 62. O sacrificer, the oblation duly offered by you to the holy fires turns itself into rain for nourishing the crops, which, else, would wither by drought. 63. That iny subjects live the full period of human life, that they are free from fears, and are never visited by public calamities, is all due to the virtue of) your spiritual power. 64. When I am thus taken care of by you, my preceptor, the son of Brahman, and so am free from calamities, why should not my prosperity be uninterrupted ? But, even the (sovereignty of the whole) earth, with all its islands, though the yielder of the precious products, does not please me, who have not seen a worthy offspring born of this your daughter-in-law. 66. Surely my departed ancestors, foreseeing the cessation of exequial offerings, after my death must not have been eating their fill at the Sraddha ceremony, being intent upon storing up the obsoquial offerings (for future uso).

·Canto I ] (7) 67. Verily the libation of water, offered by me, is drunk, rendered lukewarm with their sighs, by my forefathers, thinking that it would be difficult to be obtained after my death. 68. I, therefore, with my soul purified by the performance of sacrifices, but obscured by want of issue, am both shining and not shining like the mountain Lokaloka ( which is lighted on one side and dark on the other). 69. Religious merit, resulting from the performance of penance and acts of charity, produces happiness in the next world; but offspring, of pure extraction, leads to bliss in the next, as also in this world. 70. How is it, О mighty sage, that you are not grieved to see me destitute of the same, like a sapling of the hermitage, watered personally through affection, bearing no fruit ? 71. Know then, O mighty one, that the last debt has been causing me unendurable pain, as the tie-post piercing the vitals, does to an elephant, deprived of the bath, 72. It beloves you, O father, to do that by which I may be released from it ; for when an object is difficult of attainment to the descendants of Ikshvaku, the success depends upon you." 73. Thus respectfully informed by the king, the saint remained for a moment, with his eyes fixed in meditation, like a tank, with its fish asleep. 74. He whose soul was purified by ascetic exercisos, discovered by meditation the cause of the stoppage of issue to the lord of the earth and then informed him thus : 75. "On a former occasion, when you were returning to the earth, having waited upon Indra, Surabhi (the divine cow) was reposing uoder the shade of a Ralpa.( desire-granting) tree on your way. 76. Full of thoughts of this your queen, bathed after menstrua. tion, being afraid to violate a sacred obligation (to her ), you did not act properly towards her who deserved the honour (lit. act) of circumambulation. 77. (And) she cursed you thus :-'Since you have shown disrespect to me, no progeny shall be born to you unless you propitiate my daughter' 78. Neither by you, nor by your charioteer, was the impreca. tion heard ( being pronounced), as the stream of the Celestial ·(8) ( Canto I Ganges was then in tumultuous uproar on account of the elephants of the quarters sporting wantonly in it. 79. Know, then, that the attainment of your desire is barred by (that disrespect towards the cow); for omission of honour to those worthy of honour obstructs one's welfare. 80. That heavenly cow, however, is at present dwelling in the nother regions, the gates of which are blocked up (guarded) by serpents, for the supply of oblations in the prolonged sacrificial session which Varuna has instituted. 81. Do you then take the daughter of Surabhi as her representative, and with your wife, propitiate her in a state of purity; for she, when pleased, is a milker of (gratifies) desire." 82. Just as he was speaking thus there came back from the forest the cow, Nandini by name, blameless and the source (provider) of oblations to that habitual sacrificer.- 83. Of a soft pink colour, like a (new) leaf, and bearing a slightly-curved mark of white hair (appearing on her forehead), just as the evening-sky (pale-red like the young shoot), bears the crescent of the new muon.- 84. With a large udder, and drenching the earth with a stream of tepid milk, which flowed at the sight of her calf and which was more sanctifying than even the ablution performed at the conclusion of a sacrifice. 85. Imparting to the king the sanctity that arises from ablutions in a holy streanı, by means of the particles of dust raised by her hoofs and coming from near in contact with his body. 86. Seeing her of holy appearance, the receptacle of asceticism (the sage), versed in reading omens, again addressed him (the king), whose officiating priest he was, and whose desire to gain his object was not to be barren (was sure to be fulfilled). 87. Know for certain, O king, that the fulfilment of your wish is not far distant, since this blessed one has turned up the very moment her name was mentioned. 88. It behoves you (therefore) to propitiate this cow by unceasing attendance upon her, and living upon the products of the forest, just as one does (gains) knowledge by close application. 89. You should move on when she moves on, stand when she stands, sit down when she does so, and drink water when she bas done the same.

·Canto II ] (9) 90. And let this our daughter-in-law too, being pure and full of devotion, follow her, after she is worshipped, in the morning, as far as the bounds of the penance-grove, and also advance thither in the evening to receive her. 91. Thus be devoted to her service, until she is propitiated ; may nu obstruction overtake you ; may you stand, like your father, at the head of those who are blessed with worthy sons !" 92. The disciple ( of the sage ), who knew the proper place and time, bowing accepted, in a pleased mood, with his queen, the command of his spiritual instructor, saying, "I will do so." 93. Then at night, the learned son of the Creator, who always spoke agreeable and truthful words, dismissed the king, of distinguished fortune (or of blazing radiance) to retire to bed. 94. Although possessed of the superhuman power due to ripe asceticism, the sage, learned in ritual, having regard for the vow (undertaken by the king), provided him with such accommodation as was suited to a forest life. 95. The king, accompanied by his wife free from pollution, occupied a hut pointed out by the kulapati, and (there) lying on a bed of Kus'a grass passed the night, the close of which was announced by the sage's disciples, chanting ( aloud ) the Veda. CANTO II 1. Then at dawn, the lord of men, to whom his fame was a treasure, set free for ( going out to ) the forest the cow of the sage whose calf had been tied up after it had its suck and who was made to accept sandal, garlands of flowers &c. ( by him ) through his wife. 2. The lawful wife of the lord of men, worthy of being named at the head of chaste ladies, followed the path of the cow, the dust whereof was consecrated by the plantings of her hoofs, as ( closely as ) Smțiti ( remembered law ) follows the sense of S'ruti. 3. The kind-hearted monarch, lovely with glory, having asked his beloved spouse to return, ( himself ) began to guard the daughter of Surabhi, whose milk exceeded in quantity the waters of the four seas, as if he was protecting the earth itself, tranformed into a cow, with the four oceans turned into four teats. 4. By him following the cow as a vow, the rest of his retinue too was sent back; the protection of his body was not due to an 2 ·(10) [Canto II external source : for Manu's descendants were ever protected by their own valour. 5. By (giving her) savoury mouthfuls of grass, by scratchings, by keeping of flies, and by unobstructed rovings at will, thus did the supreme monarch became diligently engaged in her propitiation. 6. The lord of the earth followed her like a shadow -standing still whenever she stopped, proceeding on when she went on, patiently sitting down when she sat down, and drinking water when she drank it. 7. Possessing kingly fortune ( or royalty ) which, with its insignia cast aside, could be inferred from the super-eminence of majesty, he resembled a royal elephant, inwardly in condition of rut but without the lines of ichor manifested externally. 8. Marked with hair tied up with the tendrils of creepers, he, with his bow strung, wandered in the wood, as if wishing to discipline the ferocious beasts of the forest, under the pretext of guarding the sacrificial cow of the sage. 9. The trees on either side of the king, mighty like the god with the noose (Varuņa), ( as he passed on ) unattended by servants, uttered, as it were, the exclamations of "Victory to the king : here he comes," by means of the notes of impassioned birds. 10. On hum, bright as fire and worthy of adoration, the young creepers, agitated ( urged ) by the wind, showered their flowers, as he passed by their side, as the maidens of the city (lit the daughters of citizens ) would the customary lujas (fried paddy'). 11. The female deer, gazing on his person declared to be full of feelings, tender with compassion, by their hearts remaining unaffected with fear though he wielded a bow, obtained the fruit of great expanse of their eyes. 12. He heard ( as he went on his own lofty glory, loudly carolled from the bowers by the sylvan nymphs, in a manner in which the purpose of the accompaniment of the music of) flutes was served by singing bamboos, having their holes filled with wind. 13. The wind charged with the spray of the mountain streams, and bearing the fragrance of the gently shaken flowers of the trees, served ( refreshed) hin, who, purified by his righteous conduct, was oppressed by heat as he had no umbrella with him.

·Canto II] (11) 14. As he, the protector, entered the wood, the forest.confia. gration became extinguished even without a shower (of rain) exube. rant was the growth of fruits and lowers, and among animals the strong did not oppress the weak. 15. Having purified the spaces between the directions by their courses, at the close of the day the light of the sun, and the cow of the sage, both red like the tint of a (fresh) leaf, began each to return to their abode. 16. He, the protector of the middle world, followed her, who supplied to the sage the necessary articles for the rites due to gods, manes and guests; and attended by him, esteemed by the good, she, too, looked like (as graceful as) faith incarnate, when accompanied by observance (also embodied). 17. He passed (returned), beholding the woods which were darkening up, in which herds of wild boars were emerging from the pools, in which peacocks were flying towards their roosting trees and where antelopes were squatting on the swards. 18. The cow (that had calved but once) on account of her exertion to bear the burden of her full udder, and the king by reason of his massive body, both decorated with their charming gaits the way back to the penance-grove. 19. His wife drank him in, from the skirt of the forest, as he returned following the cow of Vasishtha, with winkless eyes, that had fasted long, as it were. Placed in front, on the way, by the lord of the earth, and received by the king's wife (his associate in religious rites ) advancing towards her, the cow shone between them, like twilight situated between day and night. 21. Sudakshıņâ, with a pot of whole rice in her hands went round that milch-cow, keeping her on the right side, and, bowing, worshipped the broad space between her horns (the forehead), the very door as it were to the fulfilment of her wish. 22. They both ( the king and queen ) were delighted to see that the cow, though eager to meet her calf, patiently accepted the worship offered to her : for, verily the signs of pleasure of (venerable) beings of her type, manifested towards those full of (or, who approach them with) devotion, indicate the near fulfilment ( of their wishes). 23 After having shampooed the feet of his preceptor and his wife and having finished his evening devotions, Dilipa, who had 20.

·(12) (Canto II uprooted his foes by (the might of) his arms, again waited upon the milch-cow, as she sat down after the milking was over. 24. He, the protector, accompained by his wife, sat close after the cow, near whom were placed a lighted lamp and offerings of worship; and as gradually she slept he slept too, following her example, and rose in the morning when she awoke from sleep. 25. Three times seven days passed away, while he, of adorable fame and accustomed to deliver persons in distress, was thus engaged with his royal consort, in keeping the vow for the birth of a son. 26. On the following day, the cow that supplied to the sage materials for sacrificial offerings, desirous of testing the devotion of her follower, entered a cave of the mountain Himalaya (lit. Gauri's father ) where tender grass had grown in (or, owing to ) the vicinity of the fall of the Ganges. 27. A lion, it appeared, unobserved in his attack by the king, who had direcied his eyes to the beauty of the mountain, confident that the cow was not assailable even in thought, by the beasts of prey, forcibly pulled her. 28. Her cry, deepened (or, prolonged) by its reverberations in the cave, drew back, by catching as it were in of ropes, the sight of the king, the protector of the distressed, that was riveted on the King of mountains. 29. That eminent archer saw a lion, seated upon the rosy cow, like a full-blossomed lodhra tree, situated on the table-land of a mountain full of red minerals. 30. Then the king, who walked as undauntedly (or, proudly) as a lion (lord of brutes), who was the protector of the distressed, and who had by force extirpated his enemies, being thus affronted, wished to take out an arrow from his quiver to slay the lion, who merited death. 31. As he wished to strike, his right hand, with its fingers stuck fast to the haft of the arrow, the heron's feathers whereof were beautifully tinted by the lustre of its nails, remained with its action committed, as it were, to a picture. 32. With his rage increased by the paralysis of his arm, the king burnt within himself by the fire of his own energy, which could not touch the offender though very near, like a, cobra with its power restrained by charms and herbs. no ·Canto II) (13) 66 as a son 33. (Then) the lion, who had seized the cow, spoke in human accents to him, who was ever a partisan of the good, who was the most illustrious of Manu's race, and whose strength was as great as that of a lion,--thus astonishing him (all the more) already astonished at his own plight. 34. Away, 0 astonished protector of the earth, with your effort; your weapon, though discharged against me, would prove of no avail; the fury of the storin, though (able) to uproot trees, has no effect upon a mountain. 35. Know me to be a servant of the eight-formed god (S'iva), Kumbhodara by name, the friend of Nikumbha, whose back is consecrated by the favour of his planting his foot upon it, when he wishes to mount his bull, white like the inountain Kailasa. 36. You see the yonder Devadaru tree; it has been adopted by S'iva (the bull-bannered good ); and it has known the taste of the payas (water-milk) of Skanda's mother issuing out from her (maternal ) breasts, in the form of gold pitchers. 31. On one occasion its bark was destroyed by a wild elephant scratching his temples against it; whereupon Parvati ( lit. the mountain's daughter ) grieved for it, as if it was Skanda (lit. the general of the divine forces ) himself, wounded by the missiles of the demons. From that day forth, I have been placed in this cave of the mountain, by Siva ( the trident-holder ) for scaring away the wild elephants, directing me to prey, as a lion, on (lit. making my condition as a lion depend for food on) animals coming within iny reach. 39. For the gratification of me, thus situated and hungry, this feast of blood after fast, destined by the supreme lord for this time, and therefore ) coming to me, is enough ; just as the nectar of the moon coming as a meal is to ( the gratification of the enemy of gods (Rabu). 40. Do you, therefore (lit. you who are thus made helpless), go back, casting oft shame ; you have shown your devotion, as a disciple, to your preceptor ; where it is impossible to protect a charge by means of arms, it ( inability to protect ) does not damage the reputation of those who wield arms." 38.

·(14) [Canto II 41. On hearning this bold ( or, significant ) speech of the king of beasts, the king of men ( knowing that ) his missile was foiled by the power of Siva slackened his disregard of himself. 42. And also (he) spoke in reply to him ( the lion ), being unsuccessful in his attempt to shoot an arrow, which for the first time knew what failure was, like the wielder of the thunderbolt (Indra) paralysed by the glance of S'iva, when about to discharge his weapon. 43. “O lord of beasts, laughable, indeed, is the speech, which I, whose actions are restrained, am going to utter ; but you know the inward feelings of living beings, and therefore, I will say my say. 44. All adorable to me is that (S'iva), who is the cause of the creation, preservation and destruction of all things, animate and inanimate ; I cannot also, on the other hand, allow this property of my preceptor to be destroyed before me ( my eyes ). 45. Be pleased, therefore, to make your subuistence on this my body, and let this cow of the great sage be liberated, whose young calf will be anxiously looking for her return ) at the close of the day." 46. On hearing these words, that attendant of Sliva ( lit, the lord of beings ) laughed a little and spoke once more to the king (lit. the lord of riches ), rending into pieces the gloon of the moun. tain-caves by the gleam (rays) of his teeth. 47. "Sovereignty over the world marked by one imperial umbrella, prime youth, and this handsome form --you who wish to forego all these for the sake of a tiitle, seem to me to be wanting in discernment. 48. If this be your compassion for living beings, this cow alone will be happy ( saved) by your death. But if alive, o king of men, you, like a father, will ever protect your subjects from calamities. 49. Now if you dread your preceptor, who having an only cow, will be burning with anger at your offence, ( like a blazing ) fire, it is possible for you to pacify his wrath by presenting him with crores of cows with udders as big as pitchers. 50. Preserve, therefore, your mighty body, the enjoyer of blessings : for the wise say that a prosperous kingdom is identical with the heaven of Indra, only differing in that it is situated on the earth."

·Canto II] (15) 51. When the lord of beasts had ceased, having said this much, the mountain too, on account of the echo of his words resounding in the caves, seemed affectionately and loudly to say the very same thing to the king. 52. Having heard the words of the attendant of S'iva, the king of men spoke again, his compassion being excited all the more, being looked at with terror-smitten eyes by the cow in the grip of the lion. 53. “The noble name of kshatra, ( the military caste) is verily known in the worlds as 'the one that protects from danger'; but to one who acts in opposition to this, of what use is a kingdom, or a life tarnished by infamy ? 54. And how is the pacification of ( the anger of ) the great sage possible by the gift of ordinary inilch-cows? Know that this cow is in no way inferior to Surabhi ( the divine cow ); that you have attacked her is only through the power of Rudra. 55. It is, therefore, proper that I should deliver this one from you by offering my own body as a ransom. Thus your meal-afterfast will not be obstructed, and the means of the sage's rites also will not be destroyed. 56. You, too, who are a servant, know this—for great is your care for the Devadåru tree--that it is not possible ( for a servant) to stand before his employer, himself unhurt, after having allowed his charge to perish. 57. Or, if somehow you deem me not fit to be killed, be compassionate to my (other ) body consisting of glory; for in the case of people like me, there is utter want of regard for the necessarily perishable lumps of matter (the bodies ). 58. They say that a friendly connexion has conversation for its cause; and the same has been fornied between us, ( thus ) met to. gether in this forest tract; hence, O follower of the lord of beings, it behoves you not to reject the request of me, your connexion." 59. To the lion, whu said 'So let be,' Dilipa, his hand released froin restraint the very moment, offered, after laying down his weapons, his body, like ( as if it were no better than ) a lump of flesh. 60. At that moment upon the king (lit. the protector of the people ) expecting, with his face downwards, the terrible leap of ·( 16 ) (Canto It the lion, there fell a shower of flowers discharged by the hands of the Vidyadharas. 61. Hearing the words gladdening like nectar-'Rise, my child' uttered there, the king rising, beheld the cow standing before him like his own mother, with milk dripping down from her udder ) and not the lion. 62. The cow thus addressed the astonished king,—'Q benevolent one ! Creating an illusion, you have been tested by me; by virtue of the sage's power, not even the god of death can strike me; much less other destructive animals. 63. My son, by your devotion to your preceptor and your compassion for me I am pleased with you); ask a boon (of me); know me to be not only the producer of milk, but also a fulfiller of wishes when pleased.' 64. Then he, who had honoured supplicants and earned the title of Hero by the might of his arms, joined his hands, and asked for a son by Sudakshiņā, sach as would be the founder of a dynasty and earn an undying reputation. 65. Having promised, by saying 'So be it,' the gift of the desire of the king who longed for progeny, the milch-cow commanded him thus 'My son, extract my milk in a vessel of leaves, and drink it.' 66. 'I wish to drink your milk, O mother, out of what will remain after the calf has sucked and after it has been used for the sacrificial rites, having received the sage's permission, just as I receive the sixth portion of the (produce of the ) earth, protected by me.' 67. Thus addressed by the king, the cow of Vasishtha became still more pleased, and followed by him, returned with an easy pace from the Himalayan cave to the hermitage. 68. The lord of kings, with his face bright like the smiling moon (or his moonlike face smiling ), informed his preceptor and then his beloved wife, of the favour of the cow, in words which seemed to be a repetition, as it was already inferred (by them ) from the external signs of ecstatic joy. 69. He, of unblemished character, and kind to the virtuous, having been permitted by Vasishtha, drank, with unslaked thirst the milk of Nandini, that remained after the calf had been gratified and the offerings made, as if it were his own spotless fame embodied.

·Canto II.) (17) 70. The next morning, the repast at the conclusion of the aforesaid vow being over, the self-restrained Vasishtha, dismissed the (royal) couple to return to their own capital, after having pronounced on them the benediction proper at the time of depar. ture (or, having performed the ceremony that was to ensure them a happy journey). 71. Having circumambulated the holy fire to which the offer ings were made, and Arundhati just after her husband, and then the cow too, together with her calf, the king started on his journey, his prowess being rendered mightier by the auspicious rites (performed at his departure). 72. The patient king, accompanied by his lawfully wedded wifo, traversed the road, driving in a chariot, the sound of which was agreeable to the ear and which was comfortable on account of the absence of jolting, as if it was his own desire now fulfilled. 73. His subjects, in whom a longing (to see him) was produced on account of his absence, drank him in, as it were, whose form was emaciated, by the observance of the vow for progeny, with eyes ever unsatiated, just as they would the newly-risen mcon (lit. the lord of plants), creating a longing (for bis sight) and his body wasted (waned) by the vow (of being devoured from day to day), for (in the interest of the creation. 74. He, with the splendour of Indra (lit. the Splitter of the demons' towns), entered the city decorated with flying ban. ners, greeted with acclamations by the citizens, and once again placed the yoke of the earth on his arm whose sustaining strength equalled that of the serpent king (resumed the government). 75. Then (in course of time) for the well-being of the rece of the king, the queen bore a fetus, formed with the weighty essences of the guardians of regions, as the sky bore the luminary sprung from the tears of Atri, and as the divine river (Ganga) bore S'iva's energy deposited by Agai (the fire-god).

·CANTO III. was 1. After that conception) Sudakshiņa bore the evidence (sigas) of pregnancy, which was (as it were,) the very desire of her husband, with its fulfilment approached which (as gladdening) to the eyes of her female friends as the appearance of the moon-light, and which was again the cause of the perpetuation of Ikshvaku's race. 2. Not wearing all her ornaments on account of the attenuation of her body and with her face pale like the lodhra flower, she looked like the night bordering on dawn, with but a few stars displayed ( thercin ) and marked by the moon shining dimly. 3. The king smelling, in private, her mouth fragrant with clay (that she would eat), never felt satisfaction, like an elephant smelling a small pond in a forest tract, sprinkled over with drops from the clouds, at the close of summer. 4. Her (future) son was to enjoy (the sovereignty of) the earth with his (conquering) chariot stopping only at the extreineties of the quarters, as the lord of the gods enjoys that of heaven; hence it was that she (the queen) set her heart upon an object of that kind (clay) in preference to all other objects of taste. 5. Through bashfulness the princess of Magadha does not tell me her wish; what are the things that she has a craving for ?--" thus did the lord of the North-Kosalas constantly ask his wife's companions in loving concern. 6. Having reached the state painful on account of hankerings of pregnancy. whatever she asked for, she saw brought to her; for there was nothing, which being desired by him, was unattain. able to him who had his bow strung, even if it were in heaven. 7. Gradually getting over the paintul state of pregnancy. cravings, she appeared beautiful, as her limbs grew plump, like a creeper, which after the fall of the old leaves, is dressed in lovely foliage. 8. As days rolled on, her two breasts, growing exceedingly plump, and with nipples black all round, far surpassed the loveliness of a couple of well-formed lotus-buds with black bees perched upon them. 9. The monarch regarded the queen with child, as if she were the sea.girt earth holding within a hidden treasure, or the ·Canto III. ] ( 19 ) S'ami tree with fire lying concealed inside, or the river Sarasvati with its ( stream of) water underground. 10. He performed, in due order, the ceremonies (attendant on pregnancy) beginning with Pumsavana, in a style worthy of the love he bore to his beloved queen, of the loftiness of his mind, of the vast wealth he had acquired by the might of his arms from all quarters, and also of his great joy. 11. Whenever the king visited her apartment he was delighted to see how she, with tremulous glances, rose from her seat with diffi. culty on account of the heaviness of the fætus with the portions of the mighty gods ( infused therein ), and also experienced languor even as she joined together her bands to make the customary bow. 12. Now, in due season, the development of the foetus having been effected by trusty physicians, well versed in the treatment of infants, the husband saw, with a delighted mind, his beloved queen, about to be delivered, like the sky, over-hung with clouds, about to discharge a shower of rain at the close of summer. 13. Then she, comparable to S'achi, gave birth to a son, whose most exalted fortune was betokened by five planets in their (respective ) ascendant high position, and not approaching the sun, just as regal power, arising from three agencies, produces inexhaustible wealth. 14. The very moment the quarters brightened ; and the holy fire received the oblations with its flame turning to the right : ( thus ) everything indicated auspiciousness : for the birth of persons like him is for the good of the world. 15. Deprived of their lustre all of a sudden by the natural re. fulgence of the well-born babe, spreading arcund the bed in the lying-in-chamber, the midnight lamps became as if they were painted in a picture. 16. To the attendants of the inner apartments announcing the birth of a son, in words which rivalled nectar in sweetness, there were only three things which the king could not give, viz, his ( imperial) umbrella bright as the moon, and the two chauries ( being the insignia of royalty ). 17. As the king was looking intently at (lit. drinking in the lovely face of his son, with an eye as steady as a lotus in a breeze- ..

·( 20 ) Canto 111. loss spot, his intense joy could not be contained io bimself, like the flood of the great ocean at the appearance of the moon. 18. When the entire natal ceremony was performed by the ascetic-priest coming from the penance-forest, the son of Dilipa shone forth with additional brilliance (all the more ), like a gem produced in a mine, after it has undergone the process of polishing. 19. The sounds of the auspicious musical instruments, pleas. ant to hear, accompanied by the delightful dances of the courtesans, went on, not only in the palace of him, the husband of the Magadba princess, but also in the regions of the denizens of heaven, 20. There was no prisoner-such a protector he was—whom, delighted at the birth of a son, he could release ; only bis own solf was, on that occasion, liberated from the bond, called 'the ancestors' debt.' 21. Foreseeing that the boy would go to the end of all learning and also of his foes in battle ( i. e, would extirpate them ), the king, conversant with the meaning of words, named his son Raghu, taking irto consideration the meaning to go of the root, 22. Under the care of the father, who was dowed with for. tune of every kind, the boy developed, day by day, the graceful limbs of his body, just as the young moon waxes in size by the infusion of the rays of the sun (lit, he who drives green horses ). 23. As Uma and Siva (lit. the bull-badged god) were delighted with Kártikeya ( lit. one born in reeds ), as S'achi and Indra ( lit. the cleaver of the demons' cities ) were delighted with Jayanta, so were the king and the Magadha princess, equal to them, pleased with their son, who was also like them (the two divine boys ). 24. The love which existed mutually between the king and the queen and which had united together their hearts, like that of a pair of Chakravaka birds, increased deepened) on the part of each towards the other, though now shared by their only son. 25. The boy lisped the words first uttered by the nurse, walked holding her finger, and bent low (bowed ) by being taught to make obeisance; by these acts be added to the joy of his father. 26. Having placed on his lap the boy who seemed to be shodding ambrosia op his skin by means of the pleasurable sensation ·Capto III.) (21) generated by the contact of his body, the king, with his eyes closed at the corners, experienced the deliciousness of the touch of a son, after a long time (i, e. a long period of disappointment ), or for a long time (or, cameto the state of knowing-became conscious of - the pleasure of the touch of his son after a long time--so much benumbed with joy he was). 27. And he, no transgressor of the prescribed bounds, consider. ed his line as well perpetuated by him ( his son ) of exalted birth, a different form of his own person and the possessor of the foremost of merits, just as Brahma (lit. the lord of creation ) considers his own creation well preserved by that other form of his own self (Vishnu ) working in combination with Satva, the best of the three qualities (that govern the world). 28. When his tonsure ceremony was performed, he, accom. panied by the ministers' sons of the same age and with waving locks of hair, mastered properly the alphabet, and thereby entered the vast field of learning, as one enters the sea through the mouth of a river. 29. And, when he bad been duly invested with the sacred thread, learned preceptors educated him, a favourite with preceptors (or, who loved his preceptors ), and found their labours not wasted upon him ; for labour bestowed on a proper object (or, instruction imparted to a worthy recipient ) is productive of fruit. 30. Gifted with a noble understanding, he by the force of all the excellences of intellect, got across ( mastered), in succession, the four lores, comparable in vastness to the four oceans, as the lord of the directions (the sun) traverses the four quarters by means of his bay steeds, surpassing the wind in velocity. 31. Having put on the holy skin of the ruru (a kind of deer ) he learnt the art of using missiles, together with their incantations, from his father himself ; for aot only was his sire the sole sovereign on earth, but the sole archer also. 32. Like a young calf reaching the state of a full-grown bull, and the young elephant attaining the condition of a huge elephant, Raghu, whose childhood was gradually supplanted by youth, developed a frame charming by its gravity ( dignity). 33. Then after the ceremony of the cutting of the hair bad been performed, his father performed the marriage rite, and the daughters ·(22) (Canto III. of kings having found an excellent husband in him, shone like the daughters of Daksha married to the moon (lit. the god who chases away darkness.) 34. Young, with arms long as the yoke of a car, a chest broad like a folding-door, and a neck well-turned, Raghu surpassed his father by his physical excellence and yet looked lowly before him through humility. 35. Then the king wishing to lighten the exceedingly heavy burden of governing his subjects long sustained by himself, invested Raghu with the title of young king,' seeing that he was disciplined (fitted for it) both by nature and by education. 36. S'ri ( the goddess of royal fortune ) who always loves merits, went over partially from her original seat, the old king, to the new resting place called 'the young king,' just as the goddess of beauty passes from a lotus to a fresh blown one. 37. Like the fire by its associate the wind, like the sun by its ally the autumnal season (lit. in which there is the disappearance of clouds ), and like the elephant by its auxiliary, the bursting of his temples, the king (Dilipa) became most irresistible by his help. 38. Having appointed him, a pre-eminent archer, followed by (other) princes, to guard the sacrificial horse, he, comparable to Indra (lit. the performer of a hundred sacrifices ) performed a hundred sacrifices short by one, without obstruction. 39. The horse let loose (to wander) unrestrained, after that, for another sacrifice, by that sacrificer, Indra in an invisible form, it is said, took off, even before the eyes of the guards armed with bows. 40. Then, just as the prince's army stood amazed, not knowing what to do in their bewilderment, there was seen Nandini, Vasishtha's cow, of well-known power, coming accidentally. 41. The son of Dilipa, honoured by the good, having cieansed his eyes with the holy water that flowed from her body ( her urine ), was endued with the power of seeing objects even beyond the ken of senses. 42. The prince ( lit. the son of the king ) descried, in the east, the cleaver of the wings of mountains ( Indra ), carrying away the horse, tethered by the traces of his car, with his restiveness repeated. ly checked by the charioteer.

·Canto III.) ( 23 ) 43. Recognizing him to be Indra, by bis hundreds of wink. less eyes, and also by his green steeds, Raghu addressed bim in a deep voice that reached the vaults of heaven, forcing him to turn back, as it were, thereby. 44. “O lord of gods ! you alone are described by sages as the first of those who enjoy shares at sacrifices ; how do you then proceed to obstruct the sacrificial rites of my sire, purified for (engaged in) the constant performance of sacrificial vow? 45. The enemies of sacrifices ought, indeed, to be always checked (suppressed) by you, the lord of the three worlds, possessed of air ine power of vision; but if you yourself stand in the way of the rites undertaken by the righteous, all pious work must be at an end! 46. Therefore, O Indra, it behoves you to set free the horse, the most essential part of the great sacrifice ; great lords, who lead the paths pointed out by the Vedas, never adopt a sinful course." 47. On hearing these bold words spoken by Raghu, the lord of the denizens of heaven, astonished, turned back the chariot and began to return a reply. 48. O son of a kshatriya, what you say is all true; but those who regard their fame as their wealth must protect it from their enemies; and your father, by his sacrifices, is bent upon eclipsing the same in its entirety of me, so well known in all the worlds. 49. As Hari alone is known by the name of Purushottama, as Tryambaka (the three-eyed god), and none else, is styled Mabes . vara, so do the sages know me as S'atakratu. This designation (respectively attached to us three) does not refer (belong) to a second. 50. Therefore has this horse of your father been carried away by me, imitating the sage Kapila.; away with (nothing will be gained from) an effort in this matter ; set not your foot upon the path pursued by Sagara's progeny (sons)." 51. Then the dauntless protector of the sacrificial horse laugh. ed and again addressed Purandara : Take up your weason, if this be your determination, you will never gain your object without conquering Raghu." 52. Having thus addressed Indra, he, with his face turned upwards, and wishing to fix an arrow on his bow, stood with his majestic form appearing to advantage in the attitude of A'lidha - ·( 24 ) (Canto III. (the right leg advanced and the left one drawn in), thus imitating the god S'iva. 53. The resentful splitter of mountains (Indra) too, struck at neart by Raghu's shaft consisting of his defiant posture, (or, spirit) placed an arrow, that never failed to hit its mark, on his bow, which shows itself as the momentary signal of the fresh clouds (i. e. the rainbow). 54. The arrow of Indra, accustoined to drink the blood of terrific demons, entered (penetrated) the broad chest of the son of Dilipa, and drank, out of curiosity as it were, the blood of a bumap being, never tasted before. 55. The prince also, with the prowess of Kumara (Kartikeya), planted an arrow, marked with his own name, into Indra's arm, whose fingers were roughened by patting Airavata (the celestial elephant), and which bore the prints of S'achi's ornamental paintings. 56. And with another arrow, having peacock's feathers attached to it, he struck down Indra's great thunderbolt-banner; whereupon the god got mightily wroth with him, as if he had forcibly cropped off the hair of the deity presiding over the fortune of the celestials. A fierce fight then ensued between the two, each intent on overcoming the other, by means of feathered shafts, as frightful as winged snakes, flying upwards and downwards, while the Siddhas on the one side and the soldiers on the other stood by (as silent spectators). 58. Even with showers of missiles poured in ceaseless succession, Indra was not able to extinguish him, the receptacle of exceedingly unbearable (irresistible) energy (power), as the cloud cannot extinguish by its waters the fire (of lightning) emitted from itself. 59. Then Raghu, by means of an arrow with a head shaped like the crescent of the moon, cut off the string of the Indra's bow, roaring deep, like an ocean that is being churned, on his fore-arm, besmeared with the sandal of heaven. 60. Ile, with his jealous anger intensified, threw aside the bow, and with a desire to slay his very powerful adversary, took up the thunderbolt, blazing with a circle of radiance and accustomed to clip off the wings of mountains. 61. Severely struck on the breast by that weapon, Raghu fell on the ground, along with the tears of his soldiers; shaking off in 57.

·Canto III.] ( 25 ) an instant the pain caused thereby, he rose up, together with their acclamations of joy. 62. Even then, the slayer of Vritra (Indra) was pleased by the supreme valour of him who had long maintained a hostile position, cruel by the use of arms; for a foot is set ( an impression is made ) everywhere by merit. 63. "By none but you, was ever withstood (borne the stroke of ) my weapon, unobstructed in its operation, by reason of its inhorent strength, even on mountains; koow me to be pleased ; exce. pting the horse what else would you have (from me ) ?"--so said Vasava to him in clear ( unmistakable ) terms. 64. Then the son of the lord of kings, putting back an arrow which was not entirely drawn out from the quiver, and which tinged his fingers with the lustre of the gold on its feathered haft, replied (now) speaking sweetly to the lord of gods. 65. "If you think, o lord, that the horse is not to be released, then let my sire, purified by the constant performance of sacrifices be endowed with the entire fruit of the sacrifice, as if it had been completed in due form. 66. Moreover, O lord of the worlds, be it so arranged that the lord of the people, seated in the ( sacred ) chamber and inaccessible, being a part of the three-eyed god, may hear of this incident from your own messenger." 67. Having promised to grant the wish of Raghu, with the words 'so it shall be', Indra (lit. the god having Matali for his charioteer) went his way; and the son of Sudakshiņa too, not much pleased at heart, returned to the council-hall of the king. 68. The lord of men, already informed by the messenger of Indra warmly received him touching his body marked with the wound of the thunderbolt, with a hand benumbed with joy. 69. Thus did the lord of the earth, of laudable rule, wishing to ascend heaven, at the close of his life, accomplish nine-and-ninety great sacrifices, as if he constructed a flight of steps. 70. And now he, with his mind turned away from the objects of sense, made over in due form to his young son the white umbrella, the emblem of royalty, and betook himself in company with his cele brated queen to the shade of a tree in a forest inhabited by hermits : for this, indeed, was the family vow (practice, ) of the princes of Ikshvaku's race, when in the decline of their life.

·CANTO IV. 1. Having obtained the kingdom made over by his sire, Raghu shone yet more brilliantly ( than before ), as does fire (lit. the feeder on oblations) on receiving the effulgence deposited with it by the sun at the close of the day, 2. On hearing that he was established on the throne after Dilipa, the fire (of jealousy ) which had long been thickly smok. ing in the hearts of ( hostile ) princes, now blazed forth, as it were. 3. His subjects with their children rejoiced to see with beaming rows of eyes his new rise (to the throne), as they would see, with uplifted rows of eyes, the flag hoisted in honour of ladra. 4. Two things were simultaneously brought under himself by him who walked with the gait of an elephant (or on elephant-back), viz, the paternal throne and the whole circle of his enemies. 5. Him, consecrated to the universal sovereignty, served Padma ( the goddess of regal fortune), as it seemed, herself invisible, by holding over him a lotus-umbrella, discernible from the halo of radiance ( that encircled him ). 6. And the goddess of learning too, being present in the panegyrizing bards at stated hours, served him, worthy of praise, with eulogies, full of sense. 7. The earth, though enjoyed by estimable monarchs, with Manu at their head, appeared in his case like one that had no previ. ous master ( was not enjoyed by any one else before ). 8. He, by the justice of his punishments, won the heart of all the people, like the southern breeze, which is neither very cold nor excessively hot ( and therefore delightful to every one ). 9. By his possessing superior virtues the people were made to long less for his father by him just as they are by the fruit of the mango tree for its blossoming. 10. By men versed in the political art, two courses, the fair and the unfair, were pointed out to the new king ; but the first alone was adopted by him and not the second. 11. Even the qualities of the five primary elements ( now ) attained a ( fresh ) excellence. Under his new regime everything became now, as it were.

·Canto IV.) ( 27 ) 12. As the moon by its power to delight is rightly called Chandra ; and as the sun by its diffusing heat is correctly named Tapana ; so he, by pleasing his subjects, was justly styled Raja. 13. Granted that his eyes were large, extending to the ears ; but the function of (real) eyes was discharged in his case by (his knowiedge of) the S'astras, pointing out to him the minute details of his regal duties (or the subtle purposes to be accomplished). 14. Now as he was at ease (happy) by the pacification of (establishment of order and peace in) his kingdom, there came to him like a second goddess of wealth, autumn, marked by lotuses. 15. His exceedingly unbearable prowess and the intolerable heat of the sun simultaneously pervaded all the quarters of heaven, their path being cleared by the clouds, lightened by this contents being discharged. 16. Indra withdrew his pluvial bow and Raghu took up his victorious one ; for they both took up their respective bows in turn for the good of the people. 17. The (autumnal) season, with its umbrella of white lotuses and with its chauries of the opening Kas'a flowers, imitated Raghu with his lolus-like umbrella and his chauries resembling, the bloom. ing Kás a flowers, but could not attain his regal splendour. 18. At that time the delight of those who had eyes was of equal Alavour (or, ardour) at the sight of him with a sweet smiling face, and of the moon of bright lustre. 19. The affluence of his fame seemed to be distributed among the rows of geese, among the starry spheres, and in waters abounding in (white) lillies. 20. Women keeping watch over the fields of paddy corn seated in sugar-cane shades, sang the fame of him, the protector, springing from his merits, beginning from his heroic deeds as a boy (or whereof a beginning was made by even children). 21. At the rise of him sprung from a pitcher (the star of Agastya), of great splendour, water became clear (pure and pellucid); at that of Raghu, of great might, the heart of his enemies apprehensive of defeat, got muddled (roiled). 22. Huge bulls with massive humps, fierce with fury and rend. ing up (battering down) the banks of rivers, imitated the prowess of Raghu, which had much the grace of sport, ·( 28 ) (Canto IV. 23. Wounded (in their vanity, or excited) by the rut-scented flowers of the saptaparna trees, Raghu's elephants poured forth, as if in emulation, ichor in all the seven ways (i.e. from all the seven parts of their body). 24. Making the rivers fordable and the roads with their mud dried up, Autumn incited him to an expedition of conquest, before his personal energy (inspired him to do it). 25. At the lustration ceremony of his horses, the sacrificial fire, fed with oblations duly offered, gave him (the blessing of) victory with his own hand, as it were, in the form of the flame turning towards the right (and thus betokening victory). 26. Having his capital and the frontier forts well-guarded, and the rear cleared of his foes (or with his rear well protected), and attended with good luck, he marched out with a sixfold force for the conquest of the quarters. 27. The women of the city, advanced in age, scattered over him fried rice, as the waves of the milky ocean deluged Achyuta with the drops thrown up by Mandara. 28. He, Indra's peer (in valour), first marched towards the east, menacing, as it were, his foes with his flags waved by the wind. 29. And turning, as it were, the sky into the earth's surface and the earth's surface into the sky by means (respectively) of the clouds of dust raised by his chariots and of his elephants resembling clouds. 30. His prowess in the van, then the uproar, thereafter the dust, and last of all the chariots and the rest ; thus did the army (of Raghu) march forward, consisting of four divisions (corps) as it were. 31. By reason of his being possessed of power or (resources), he turned deserts into well-watered tracts, the navigable rivers into easily fordable ones, and the forests into open plains (spaces). 32. Leading his mighty army marching towards the eastern sea, he looked like Bhagiratha, leading the broad Gangá fallen from the matted hair of S'iva and flowing towards the eastern sea. 33. His path was conspicuous by the (hostile) kings made to part with their acquisitions (wealth ), dethroned and variously ·Canto IV.] (29) routed, like that of a tusker, which is marked by trees, shorn of their fruits, uprooted and destroyed in various ways. 34. Thus overruning the kingdoms in the east the victor came to the shore of the great ocean, dark with the forests of tali trees. 35. From him the uprooter of all that did not bend before him, as from the current of a river, the Suhinas saved themselves by follow. ing the course of cane-plants (adopting the policy of submission). 36. Having by his power uprooted the Vanga kings, who had resisted him by means of their ships, he, the leader, planted (memorial) pillars of victory in the intervals of (1. e. the islets between ) the streams of the Ganges. 37. Like the Kalama plants which bend low to (or to the lotuses at ) their roots and yield a rich harvest after having been first uprooted and then transplanted, they, first uprooted and then reinstated, bowed down to his lotus-like feet and honoured him by gifts of riches, 38. He crossed the river Kapis'à with his troops by means of a bridge formed of the elephants and marched towards Kalinga, the way being led by the Utkala (Orissa) princes. 39. He planted his mighty prowess (made it keenly felt) on the head (peak) of the mountain Mahendra, just as a driver does his sharp goad in the head of a Gainbhiravedi (not easily sensitive to pain ) elephant. 40. The king of Kalinga, strong in his war elephants, received him with showers of missiles, as a mountain, showering stones, would (receive) Indra, prepared to cut its wings. 41. Having borne a heavy shower of the enemies' iron-arrows, the descendant of Kakutstha won the goddess of victory, as if after having taken an auspicious bath. 42. There, his soldiers, having prepared places for wassail, quaffed in (cups of) betel leaves cocoanut-wine, and also the glory of their enemies. 43. The king, a righteous conqueror, took away the wealth and not the territory of the lord of Mahendra first made a captive but afterwards released. 44. Then marching along the sea.coast, lined with botel-nut trees bearing fruit, be, to whom victory was not a thing to be ·( 30 ) (Canto IV. sought after, marched towards the quarter resorted to by Agastya (the south). 45. By reason of her enjoyment by his army, redolent of (marked by) by the sweet scent of elephants' ichor, he made Kâveri (the river) suspectable (an object of suspicion), as it were, to the lord of the rivers (the Ocean). 46. By the forces of him bent on conquest after he had travelled the day's distance, were occupied the adjoining grounds of the mountain Malaya, where the Harita birds (parrots of a particular kind) were flying about in the forests of peppers. 47. The dust of the fruits of the cardamom plants pounded by (the hoofs of his horses, flying up, clung to (settled on ) the temples of the infuriated elephants, exhaling a similar smell. 48. The neck-chains of the elephants powerful enough to break down even the foot-chains, did not slip off, being tied round the lines of grooves (depressions) made by the coilings of snakes into the sandal trees. 49. Even the splendour (heat) of the sun is dimmed (mitigated) when in the southern quarter ; but in that very quarter the Pandya princes could not bear the burning prowess of Raghu. 50. Bowing down (at his feet) they presented to him the finest pearls found at the place where the Tamraparni falls into the great ocean, their own accumulated glory, as it were. 51-52. Having enjoyed to the satisfaction of his wish the mountains Malaya and Dardura, with sandal trees covering their skirts, as if they were the breasts of the quarter with sandal paste applied to their sides, he, of irresistible prowess, crossed (or, reached) the Sahya mountain, far left off by the sea, the rump of the earth, as it were, with its vesture slipped off. 53. On account of his forces marching along, prepared to conquer the countries of the west, the sea, though far removed by the missile of Paras'urâma, seemed to be connected with the mountain Sahya. 54. The dust raised by the army was placed by him, as a substitute for the hair-powder, on the curls of the Kerala ladies who had given up personal decorations in terror. 55. The pollen of the Ketaka flowers, wafted by breezes from the Murala, served as a scented powder obtained without effort for the armours of his warriors.

·Canto IV.) ( 31 ) 56. The rustling of the large palm forests shaken by the wind was drowned by the clank of armours on the bodies of his warborses moving about. 57. The black bees deserting the Punnaga trees fell upon the temples scented with the flow of the ichor of elephant tied to the trunks of the date trees. 58. History has it that the ocean gave space to Ráma on being requested by him ; but to Raghu, it gave tribute under the disguise of the western kings. 59. There he turned the trikůta itself into a lofty pillar of victory, bear as it did the distinct record of his military valour in the form of the incisions of the tusks of his infuriated elephants. 60. Thereafter he set out by a land-route to conquer the Persians, as a man possessed of self-control proceeds, with the help of the knowledge of truth, to subdue the foes known as the senses (passions.) 61. He did not bear the flush imparted by liquor to the lotuslike faces of the Yavan dames, just as an untimely rise of clouds does not (beat 1. e. intercepts) the morning sunlight on (tinging) the lotuses. 62. A fierce battle took place between him and the Yavanas of the west, whose army consisted of cavalry, in the midst of dust (raised by the armies) so (dense) that the opposing warriors could know each other simply by the twang of their bows. 63. He strewed the earth with their bearded heads, severed by means of Bhallas (arrows having board blades) as if with so many honey-combs covered with bees. 64. The rest (i. e. survivors) took off their helmets and sought his protection ; for the wrath of the high-minded is appeased by humble submission (lit. has submission for its remedy). 65. His soldiers removed the fatigue of victory by means of wine, in vine-yards (lit. grounds covered with bowers of vine) with the finest deer-skins spread thereon. 66. Then Raghu marched towards the quarter of Kubera (the north) with the desire of uprooting, by means of his arrows, the nor thern king just as the great luminary (sun) passes northwards in order to suck up moisture with his rays.

·( 32 ) [ Canto IV. 67. His horses having the fatigue of their journey relieved by rolling on the bank of the Sindhu, shook their shoulders to which were adhering the filaments of saffron ( or, the manes of which had safforn sticking to them). 68. There the exploits of Raghu, the prowess whereof was displayed on the husbands of the Hara ladies, became a teacher of ruddin.css in the cheeks to them (or came to have the redness of their cheeks for a record). 69. The Kamboja princes, unable to stand his valour in battle, bent low (before him) together with the walnut trees strained injured all round by the fastening ( or fastening chains) of his elephant. 70. Lofty ( stupendous ) heaps of riches, abounding in noble steeds, reached the lord of the Kosalas every day; but not their boastful manners (or, 'but pride never touched him' ). 71. Then he ascended the mountain Himalaya (Gauri's father ) with his cavalry augmenting, in size, as it were, its peaks by the mineral dust raised up (by his horses ). 72. The gaze, by turning back ( their necks ), of the lions lying in their dens and of equal might (with the army), indicated absence of agitation (or fear) on their part (their intrepidity) even in the midst of the din (tumult) of the army. 73. Breezes, rustling among the birch trees, the cause of the inusical sounds of the singing bamboos, and charged with the spray of the Ganges, ministered to (fanned) him on the way. 74. His soldiers took rest under the shade of the Nameru trees sitting on stone slabs with their surfaces perfumed with the navel (musk) of the musk-deer squatting upon them. 75. The lustrous herbs with their light reflected from the iron neck-chains of the elephants tied to the Sarala trees, served, at night, as lainps (that burnt) without oil, to him, the leader of the forces. 76. In the halting places left by him, the devaluru trees, the bark of which was rubbed off by the neck-ropes ( with which the elephants were tied to thein ) indicated to the Kiratas the height of his elephants. 77. There a fierce battle took place between him and the mountain tribes, in which fire flashed forth as the iron darts and the stones lluny by ineans of slings clashsd togethei.

·Canto IV.] ( 33 ) 78. Having made the Utsavasanketas destitute of their festivi. ties by means of his arrows, he caused the Kimnaras to sing the songs descriptive of the victory of (won by) his arms. 79. When they approached (him), presents in hand, these came to be mutually known, Himavat's strength (wealth) by the king and the King's strength (prowess) by Himadri (the snowy mountain). 80. Having established there the unshakeable (or irrefragable) inass of his glory, he descended (from the mountain), causing shame, as it were to the mountain that was balanced (being uplifted) by Paulastya (Ravaņa)-i.e. Kailasa. 81. When he crossed the Lauhityâ the lord of the Pragjyotishas quaked (with rear), as also did the black aloe-wood trees got to the condition of (used) as tie-posts for his elephants. 82. He could not bear even the dust raised from the track of his chariots, which hid the sun and which looked like a cloudy day, (atmosphere ) without a shower; how could he face his army? 83. The King of the Kamarúpas waited upon him whose valour exceeded that of Indra himself, with those very elephants, with ripped ichor-shedding temples, with which he had resisted (or repulsed) others. 84. The lord of Kamarûpas adored the lustre of Ragu's feet, the presiding goddess of the golden foot.stool, with offerings of flowers in the form of gems. 85. Having thus conquered all the quarters, the conqueror turned back, making the dust raised by his chariots rest on the heads of the kings (now) stripped of the regal umbrellas. 86. He performed the Vis'rajit sacrifice in which one's entiro sealth is given away as Dakshiņi ; for of the good as of clouds, acquisition is for distribution. 87. At the end of the sacrifice, the descendant of Kakutstha (Raghu), assisted by his ministers of state, allayed the wounded feelings of the defeated kings by honouring them with marks of great respect, and permitted them to go back to their capitals, where their wives longing (for their return) owing to their long absence. 88. They, at the time of their departure, bowed down to the emperor's pair of feet bearing linear marks of banners, swords, and were 5 ·( 34 ) ( Canto V. royal umbrellas, and accessible by his favour alone, and made them yellowish white at the toes, with the pollen and honey that dropped from the garlands on their heads. CANTO V. 1. Then there came to the monarch (Raghu) who had given away, so as to leave no remainder, his wealth of every kind (or his whole treasure) in the Vis'vajit sacrifice, Kautsa, the disciple of Varatantu, who had acquired learning (finished his education) and whose purpose it was to get money to pay his teacher (as tuition fees; or seeking to obtain money for remunerating his preceptor). 2. On account of the (stock of his) gold vessels being exhausted, he, of priceless (inestimable, noble) character, bright with glory, and hospitable, having placed the materials of worship in an earthen pot, went forth to receive the guest radiant (illustrious) with his Vedic knowledge. 3. The lord of men, adept (or versed) in duty and the rules of action (prescribed by the S'astras ) and foremost among those to whom honour is wealth, having worshipped, in the proper form, the guest, who regarded penance as his wealth and who, sitting a seat, thus addressed him with joined palms, remaining close by. 4. O you of acute intellect ( lit, whose intellect is as acute as the sharp end of a blade of Kus'a grass), is it all well with your preceptor, the foremost of the sages, the composers (or recipients ) of the Vedic hymns, from whom you have acquired complete know. ledge, as the world derives its animation (or vitality) from the on sun ? 5. I hope the threefold penance of the great sage, which has long been treasured up (by him) by (the exercise of) his body, speech, and mind, and which disturbs (or shakes off the stability of Indra's mind, suffers no diminution is not spent up) by impediments (requiring its use). 6. I hope no calamity, such as a hurricane, visits ( befalls ) the trees of your hermitage, which beguile fatigue and which have been reared up without distinction with (just like) your sons with efforts, such as the construction of water basins and others. 7. Are those offsprings of the female deer all right, whose desire to eat the Kus'a grass, the hermits, from affection, do not foil (i.e. indulge ) even though it is necessary for sacred rites and ·Canto V.] ( 35 ) wbose umbilical cords drop down on their laps serving (the fawns) as beds? 8. I hope it is all right with your sacred waters wherein your daily ablutions are performed, from which handfuls of libations are presented to the manes, and whose sandy banks are marked with the sixth part of the gleanings (gleaned corn). 9. I hope the ripe nîvåra and other corn, the sylvan means of the sustenance of your bodies, out of which portions are allotted to the guests coming in time, is not eaten up by country cattle (accustomed to eat chaff). 10. Has the great sage, being pleased after he had well edu. cated you, permitted you to lead the house-holder's life? For it is now time for you to enter on the second stage of life which is capable of benefiting all the other three (or which enables one to oblige every body). 11. My mind is not satisfied by the (mere) coming of you, adorable one, (but) it longs to execute some command (of yours); is it at your preceptor's bidding or of your own accord that you have come to honour me (do me the honour of a visit) from the forest ?" 12. Although he heard the noble words of Raghu, whose gift (or expenditure) of his whole wealth was inferred from the vessel containing the materials of worship, the disciple of Varatantu, having but a feeble hope of success in his object, thus addressed him. 13. "Know, O king, it is all well with us in all respects. How can woe betide the subjects while you are king ( or, their protector) ? How can the dark night ( or a dense mass of darkness ) obstruct the sight of men while the sun is shining ? 14. Reverence for ( or attention to ) those worthy of honour is customary with your race (or is the hereditary possession of your dynasty ); but, illustrious one (or O great monarch), you outdo your ancestors in that. I, however, have come to you as a suitor out of ( the proper ) time, and hence my regret. 15. O lord of men, having bestowed all your wealth on worthy recipients, you appear with your body only remaining to you, like a nivdra plant having its corn appropriated by foresters (forestliving ascetics ) and its stalk ( or culm ) only left to it. 16. It is but proper (or creditable to you, or becoming in you) that you, though a paramount king, should exhibit poverty (lit, ·( 36 ) ( Canto V. 20. & state of having nothing ) born of ( the result of ) a sacrifice; for the waning of the moon ( whose nectar is ) drunk in their turns by gods is more to her praise than her waxing, 17. I, therefore, who have no other business in view, will strive to obtain money for my preceptor from some other source ; may you fare well. Even the châtaka bird troubles not (with its petition. ing) the autumnal cloud whose watery contents are all discharged." 18. Dissuading (from going) the disciple of the great sage, who was desirous of going away, after having said this much, the king asked him, " Learned sir ! What thing and how much of it is to be presented by you to your preceptor ?" 19. Then to the ruler of the (four) classes and the stages of life, who had duly performed a sacrifice and who was entirely free from the influence of vanity, the learned ascetic (thus) expressed his purpose ( immediate business ) - The great sage was requested by me, when I had completed my course of study, to accept from me preceptor's fee. He, however, counted (regarded) foremost (held more important than, or considered the best, fee ) my long and unswerving devotion to him of that kind (so difficult to be perforined). 21. Incensed at my importunities, my preceptor, without taking into consideration the scantiness of my means, said to me: 'Briog me four-and-ten crores of money (gold coins) corresponding to the number of lores (studied) by you.' 22. Thus circumstanced I, concluding from your vessel of offer. ings that you have only the title of sovereign remaining to you, have not the mind to constrain you at present, on account of the price of my learning being other than (far from) low (i. e., very exorbitant or heavy)." 23. Thus informed by the twice-born (Brâhmana), the best of Vedic scholars, the sole lord of the world, fair as the moon, and with the propensities of his senses restrained from sin, once more spoke to him. 24. ' 'A certain suitor who asked money for his preceptor and who had seen the end (was master ) of learning, went to another donor, not obtaining his object from Raghu'-let there not be this Dew ( or for the first time ) reproach on my name. 25. You, therefore (lit. thus circumstanced), O venerable one, be pleased to wait, like a fourth fire, in my well-known and revered ·Canto V. ] ( 37 ) sanctuary of (holy) fires, for two or three days, in which time I will endeavour to fulfil your object." 26. With the words 'Be it so' the Brahmana, being delighted, accepted his unfailing promise. Raghu, on his part, seeing that the earth was drained of all its wealth, wished to wrench (thought of procuring by force) inoney from Kubera. 27. By virtue of the miraculous power accruing from Vasishtha's sprinkling accompanied by holy incantations (at the time of his coronation), the course of his chariot, like that of a cloud assisted by the wind, was not obstructed, whether on the sea, or in the sky, or on the mountains. 28. Then in the evening Raghu, firm-minded and pious, slept in his chariot in the interior of which weapons were arranged, desirous of conquering the lord of Kailasa (Kubera) by his prowess, looking upon him as ( as if he were no better than) a mere feudatory prince. 29. At dawn, officers, employed in the treasury, full of wonder, reported to him, about to set forth, a shower of gold fallen from the sky into the treasury-house. 30. The king gave to Kautsa the whole of that glittering heap of gold which was obtained from Kubera, who was about to be at. tacked, and which looked like an adjoining hill of the mountain) Sumeru detached by Indra's thunder-bolt. 31. Both of them, the suitor who would not take ( lit: who had no desire to accept) more than what was to be given to his preceptor, and the king who gave more than what was asked by the suitor, had the greatness of their mind (or their conduct) greatly praised by the people inhabiting Saketa (Ayodhya). 32. Then at his departure, the great sage Kautsa, delighted in the mind, touched by the hand the king who had caused his treasure to be transported (or conveyed) by hundreds of camels and mares, as he bent the forepart of his body before him, and addressed him (this) speech 33. "What wonder is there (i. e. it is no wonder ) if the earth yields the desires of a monarch who abides by his duty ? But incomprehensible is your power, since by you even heaven itself was milked ( made to grant ) your desired object. 34. Any other benediction (than that of issue ) would be a repetition (superfluous ) to you who have attained all blessings.

·( 38 ) (Canto v. May you obtain a son worthy of your excellences, as your father obtained your praiseworthy self." 35. Having thus conferred a blessing upon the king, the Brahmaņa returned to his preceptor. The king, too, soon after, obtained a son from it (by virtue of it, scil, the blessing) as the world of the living receives light from the sun. 36. At the hour presided over by Brahma, history records (fe), his queen gave birth to a son like Kumâra. On that account the father made (called) his son Aja, after the name of Brahma himself. 37. His majestic (or resplendent) form was the same, the valour the same, and the natural sublimity (or nobleness of nature) also the same; the new-born prince did not differ from his generating cause (father) as a lamp lighted from another (does not differ from it). 38. The goddess of royalty, though she had a yearning after him when he had duly received his education from his preceptors and was looking all the more charming (or peculiarly charming) by reason of his blooming youth, waited for her master's (or his sire's) permission, as a discreet, noble-minded daughter does for her fathers. 39. About this time, a trusty messenger was sent to Raghu by Bhoja, lord of the Krathakais'ikas, who was ardently desirous of bringing the prince (Aja) for (to be present at) the ceremony of the self-election-marriage of his sister Indumati. 40. Considering him to be one with whom a connexion was desirable and (further) that his son had arrived at a marriageable age, he sent him with an army to the flourishing (or wealthy) capital of the king of the Vidarbhas. The halting stations on the way of him, a king's son, in which accommodations of all kinds were provided in tents of royal state, and which, on account of the presents brought by the villagers, appeared other than (the reverse of) sylvan, were almost like places of amusement in gardens. 42. When he had gone over some way (certain distance) he encamped his wearied army, with its banners sullied with dust, on the bank of the Narmadà, the naktamála trees on which were made to dance a little (gently shaken) by the breezes charged with spray (or moist with the drops of water), 41.

·Canto V. ] ( 39 ) 43. Just then there emerged from the river a wild elephant, whose plunge (lit. entrance) into the water had already been indicated by black bees hovering above (over the surface of the water ) and whose expansive cheeks were clean, as the ichor had been entirely washed off- 44. Who betrayed his butting-sports on the skirts of the Rikshavat mountain by means of his two rock-blunted tusks, which were checkered with blue lines running upwards, although completely washed of all mineral dust. 45. As he faced the bank and cut ( his way ) with (loud ) noise ( through ) the large waves with this trunk quick in its contractions and protrusions, he looked as if engaged in breaking asunder the bolts of his stall. 46. The mountain-like elephant dragging with him by his breast the meshes of moss (s'aivalı) reached the bank afterwards, the cur. rent of waters violenty agitated by him having reached it first. 47. The darkish splendour of the ichor flowing from the broad cheeks of that one (single of its kind, chief &c. ) elephant, which had been stopped for a moment by his plunge into water, shone forth afresh at the sight of tame (lit, other than wild) elephants. 48. On smelling his unbearable rut whose flow was as strong. smelling (or fragrant) as the milky exudation of the saptachchhada (seven-leaved) tree, the huge elephants in the army turned back (shied), notwithstanding (or defying ) the strenuous efforts of their drivers. 49. In a moment he threw the encampment into utter confusion, cleared of horses which tore their bonds and fled, with the chariots fallen to the ground, their axles being broken and with the warriors perplexed in protecting the ladies. 50. The prince, who knew (from the S'astras ) that a king ought not to kill a wild elephant, not drawing his horn-made-bow to any great length, struck the rushing elephant on the forehead with an arrow, (merely) wishing to make him turn back. 51. The moment he was wounded, as history tells us, he quitted the form of an elephant, and assumed the lovely figure of a hea. venly being, encircled with a flashing halo of light, and looked at by the army astonished at the ( curious ) occurrence. 52. Then having showered on the prince the flowers of the heavenly trees that came to him through his superhuman power, ·( 40 ) [ Canto V. the eloquent one (thus ) spoke, enhancing with the lustre of his teeth the brightness of the ) necklace of large pearls pendant on his bosom. 53. "I was reduced to the state of an elephant by the curse of Matauga, incurred by my own arrogance. Know me to be Priyam. vada, the son of Priyadars'ana, king of the Gandharvas. 54. The great sage, however, being supplicated by me falling at his feet, relented afterwards ; for the hotness of water is due to its contact with fire or solar heat; what is coldness is but the nature (natural property ) of water. 55. 'When Aja, sprung from the family of Ikshvaku, will split thy frontal globe with his iron-pointed shaft, then shalt thou be united with ( restored to ) thy magnificent form'--so spoke that repository of penance ( the great sage ) to me. 56. I have been liberated from the curse by you endowed with might, whose sight had long been earnestly wished for by me. If I do you no good in return, my restoration to my proper position is all to no purpose. 57. Accept, therefore, O friend, this missile of mine, 'Saimohana (the stupifier)' by name, which has a Gandharva for its presiding deity, and has separate incantations for its discharge and withdrawal whereby the discharger has victory in his hand ( sure in his possession ) and yet has not to kill enemies. 58. You should not be ashamed; for, though striking me, you were moved ( for a moment ) with compassion ; let not the rudeness of a refusal be shown to me who am beseeching you." 59. With the words 'Be it so the eminent (lit, the moon among men) prince, skilled in the use of weapons, having sipped the holy water of the river sprung from Soma (Narmada) and turned his face towards the north, received ( learned ) the incantations of (connected with ) the missile from him who was freed from the curse. 60. Of them two, who, by a strange chance, had thus formed on the way, a friendship (originating ) from some unknown cause, one went to the regions of Chaitraratha and the other to the country of Vidarbha delightful on account of the good government ( it enjoyed ). 61. The lord of the Krathakais'ikas filled with ecstatic joy went forth to receive him who had halted in the vicinity of the ·Canto V.) ( 41 ) city, as the ocean with its swelling waves goes forth to receive the moon. 62. Walking in the front he led him into the city, and having presented to him his wealth, waited upon (ministered to him with humility, in such a way that the people assembled there consi. dered Aja to be the host (lit. the lord of the palace) and the king of the Vidarbhas to be the guest. 63. He, the representative of Raghu, occupied the delightful now pavilion into which he was shown by the officers of king Bhoja, bending low (before him), and in which vessels filled with water were placed on a dais near its eastern entrance, as Madana (Cupid) occupies the state (age) next to childhood. 64. There, like a loved spouse unable to read (understand) the feelings (of her husband), (or, clouded-displeased by her divination of the mental attitude--affection for a rival), sleep came late at night towards the eyes of Aja, longing to win the captivating gem of a damsel, by whom a host of kings was caused to be as. sembled at her self-choice-marriage. 65. At dawn, the sons of bards, of equal age (with Aja), and eloquent in speech, awakened, with their panegyrical songs, him, of reputed scholarship, whose stout shoulders were pressed by his ear-ornaments and the sweet unguents applied to whose body were almost effaced by his rollings on the bed sheet. 66. 0 you, best of talented men, the night is gone ; quit your bed; surely the burden of the world has been divided into two parts only, by the Creator : your vigilant father bears it at one end and your honour is the supporter of the other (lit. that borne by the other bearer). 67. The moon by (looking at) whom the goddess of beauty (Lakshmi) was diverting herself at night, like a woman offended by her husband, (somehow) disregarding even her longing for you under the influence of sleep ;-be, too, now resting on the extremity of the western horizon, is giving up (losing) the splendour of your face. (Or, with the reading machTOT, (see notes) :The moon by (looking at) whom the goddess of beauty, though neglected by you under the influence of sleep, was, like a woman offended by her husband, beguiling her love-longing, even he &c.] 68. Let, therefore, the two, by their beautiful simultaneous unfolding, obtain mutual similtude: VI%. your eye with the ·( 42) [ Canto V. lively.(lit. other than rough) pupil rolling about within and the lotus with a black bee moving inside. 69. The morning breeze, as if desirous of obtaining, by means of borrowed. properties, the natural fragrance of the breath of your mouth, bears away the loosened flowers of trees from their stalks and comes in contact with lotuses opened by the rays of the morning sun Aruņa). 70. The dew-drops, white like the well-cleansed pearls of a necklace, fallen on the tender leaves of trees with their interiors red, resemble, on account of the position of advantage thus gained by them (or their increased excellence), your sportive smile fallen on your lip, brightened by the splendour of your teeth. 71. While the sun, the store of radiant heat, does not rise, even before that, darkness has been, all at once, dispelled by Aruņa; when, O hero, you have taken the lead in battles, will (why should) your sire himself extirpate the foes ? 72. Your elephants, with their sleep shaken off from both sides, are leaving their beds, pulling at their clanking chains: the elephants whose bud-like tusks seem as if they had pierced the redmineral-skirts of a mountain, on account of their having come in contact with the rosy tints of the morning sun. 73. O lotus-eyed one, the horses of the breed of the Vanàyu country (Persian horses), tied in spacious tents, having given up their sleep, are soiling with the warm breath (vapour) of their mouth the pieces of rock-salt placed before them for being licked. 74. The flower-offering, being withered, has become loose in texture; the lamps are void of the throbbing circles (halo) of their light; and this your sweet-speaking parrot resting in its cage imitates our speech employed to rouse you." 75. The prince, his sleep dispelled by the young bards singing their songs in this strain, instantly left his bed, just as the heavenly elephant, Supratika, awakened from sleep by the royal swans cackl. ing sweetly under excitement, leaves the sandy beach of the Ganges. 76. Then, having finished the rites proper for day-break, as prescribed in the Sastras, the prince, with beautiful eyelashes, after his toilet was finished in a fitting style by experts ( in that art ), repaired to the assembly of kings gathered in the hall of the selfelection-marriage, ·NOTES. CANTO I. रघुवंश:-ग्घूणां वंशो रघुवंशः the race of the Raghus, the solar dynasty of kings ; and then by gait (transference of an epithet ) aloq: 4973: the composition which descriles Teetzt; and since the word 997 is in the mas. ye..der we get the form Teasti. Tbat the poet intended to designate his work by somo mas. title appears from his line Fa: TT &c. where Dalli. supplies the word 'F' as referred to by the demonstrative pronoun 19. The authority for forming the titles of literary works is the Sätra 'act ' ( Pan, IV. 3. 87 ) and the Vårt. on it, viz., लुचाख्यायिकाभ्यो बहुलम. But the sutra and the Varttika do not apply in the present case. Nor cen we udd अण् by कृते ग्रन्थे ( IV. 3. 116); for then we shall get trgait.. Tbo title, therefore, ought to be explained like 'TCITTA' the name of the venerable Sankaracharya's Bhishya on the Vedanta-Sätra of Bådard yaņa. In trying to explain this, Bhattoji Dikshita remarks--TITÉ FOTAQ ata "the word re which means the soul' signifies the Bhashya by transference of an opithet 'कुमारसंभव,' 'रत्नावला' and other similar naines ought to be explained similarly Agreeably to the canon of poetice which lays down that " Every poetic composition should open with a verse or verses expressivo of) a blessing pronounced on its readors or a salutation by the author to his favourite deity, or the hinting of the subject matter," the Raghavainsa opens with a salutation ly the poet to Śiva and Pårvati who, according to the verse from the Vayuparâța, quoted in his introduction by Malli., onght to be invoked by those desirous of poetio fame. Sl. 1. tai muita is a compound word and not, as some might be led to think, two words. 'amit' by itself cannot be syntactically connected either with an or with forati, and Malli. rightly considers the two words amef and as forming an adverbial compound ( अव्ययसमास ) modifying the sense of संपृक्तो ( कथं संपृक्ती वागर्थाविव ). * आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम् । Dandin. वाक् चार्थ वागथीं |According to the general rule the word अर्थ ought to precede ate. But since the word is classed under the TM group we have annui. According to the Vrittikara 37ereit is also correct.

·(2) [Canto I. The text of Malli.'s com. on this word wherein we find इवेन सह नित्यसनासः &c. seems to be corrupt; for Malli., in explaining the comp. quotes the Bhashya of Patanjali. Now Patanjali says 'इवेन सह समासो विभत्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम्' and not नित्यम० as appears in Malli.'s com. in the existing editious of the Raghu, Secondly, there are numerous instances in the Raghuvausa itself which show that the comp. with ga is optional and not Nilya ( obligatory ): e. g., उदाहुरिव वामनः ( वामन इव ); प्रणवश्च्छन्दसामिव &c. The text of Malli., therefore, has been corrected accordingly. संपृक्ती--Cf. नममिव भारत्या सुतया योक्तुमर्हसि । Kum. VI. 79. वागर्थप्रतिपत्तये-अर्थ 19 of three kinds. वाच्य or expressed, लक्ष्य or indicated, and व्यङ्गय or suggested. vide K.-P. II. पार्वतीपरमेश्वरी--- Note the formation of the coinp. explained by Malli. The Com. Vijayagall has-परा उत्कृष्टा मा शक्तियस्यासौ परमः । ईष्टे अमी ईश्वरः। पर- मधामी ईश्वरश्च परमेश्वरः। Of. also ईशे एवाहमत्यर्थं न च मामीगते परं । ददामि च सदैश्चर्यमीश्वरस्तेन कीर्तितः ।। Sonue comnmentators give fanciful renderings of this-e. J. पार्वती पानि रक्षतीति पार्वतीपो रुदः। रमाया लक्षम्या ईश्वरः रमे- श्वरः । पार्वतीपश्च रमेवरच पार्वतीपरमेश्वगै तो हरिहरी । यद्वा पार्वती पिपर्ति पालयति इति पार्वतीपरः । पृपालनपूग्णयोरिति धातुत्वात् । मायाः पनाया ईश्वरः मेश्वगे विष्णुः । तौ वन्दे । इत्यस्मिन्पक्षे वागर्थाविवेत्युपमाया भिन्नलिंगत्वं न दोषाय । न लिंगवचने भिन्ने इत्या' see foot-note k, P. 11. ('. प्रभार्काविव संपृक्तौ भवमीतिनिटत्तये । रक्षितारौ त्रिजगतो लक्ष्मीनारायणों भजे ॥ fr. दिव्यमरिचरित, as quoted by Nandar. Kálidasa has opened almost all his works with a either invoking a blessing of the Gud Siva, or containing & salatation to him -a fact which might point to the conclusion that he was a devotee of the God. It is not, however, to be inferred from this that he was a bigoted haiva. For in the tenth canto of the present work, and in Kum. II., he assigns to Vishnu and Brahman respectively the highest attributes, which properly apply to Brahman ( nev.); while in one place ( Kum. VII. 44 ) he speaks of all these three as one. All this shows that le regarded Brahman, Vishnu and Siva, as each identical with the supreme Brahman viewed in its different capacities of creating, protecting, and finally resolving into itself, the universe. SI.2. अल्पविषया-विषय proper province, range. दुस्तरम्-difficult to be crossal ( even in a ship). Malli. who says 'तरितुमशक्यम्' seems to connect it with उडुपेन (उडुपेन दुस्तरमपि सागरमुडपेनैव तितीपुरस्मि ). मोहा-through a wrong conception of my true powers; through inability to judge of my true rowers उप lit. what protects (प) verse or verses ·Canto I. ] ( 3 ) on water ( 35 ); a boat, a raft. ArraMT: (or Paretur FB UITAT: सगरः। सगरस्यायं सगरेण na 41 )frow Sagara, A king of the solar race, whose 60,000 sons, while in search of the sacrificial horse of their father, onlarged the bounds of the sea, which theucaforth came to be called " Sågara.' For further particulars see III. 50, XIII. 3 and the notes thereon; also Ramayana I. 40. Nandar. quotes क दिव्यसूरिचरितं व च मे मन्दशेमुषी। नियन्तुकामोस्मि गर्ज साहसा. FGH TETT II fourfcafta I. 2. ( which is undoudbtedly based on this ). "It is curious to note that there is still to the south of the delta in the Bay of Bengal a spot which has not yet been sounded and is supposed to be unfathomable. That mysterious phenomenon known as thu 'Burrisaul Guns,' is supposed by some to emanate from thu hollow of this upfathomable cavern". Prof. Ray's noto. The figure of speech here is Farestat; 800 foot-note. $I 3. Tat:-ago:galartte: (Malli.), persistingly striv. ing after a poet's fame. Or the compound may be expoanded thos: प्रकृष्टोः प्रायः, कवियश एवं प्रार्थोऽसंनिहितोऽस्य by the Varttikas 'अर्थाचासंनिहिते and 'तदन्ताच.' यशस्-fr. अश to pervade ; अभुते व्याप्नोतीति पशः, the अ of अy is changed to य bofore the Unadi aff. असन् (अस). With these two Slokas wherein the poet modestly speaks of his inability to complete the task he has set to himself, may be compared the last of Báňa's introductory verses to,bis Kád. and the passage in the Har.-Cha. aforet FEESTEETITE * क परिमाणुपरिमाणवादयम् &c. which, it is quite likely, Bára might have modelled on these verses of Kálıdása, Ś. 4. apak-or rather; I need not be discouraged. The pron. r. refers to what is near, na to what is not perceived owing to its distance. See Gr. § 72. Here the poet refers to the race by 55 since it is present to his mind. On such points Bhattoji Dikshita remarks-'विप्रकृष्टस्यापि युद्धघा सन्निधापितस्य बहुशः सम्बोधनदर्शनात् ' what ia far removed is often pictured to the mind as near and so addressed. पूर्वसूरिभिः-by Valmiki and other Pauranio writers. मूरिः-सते सूयते at he who gives birth to new ideas, &c.; hence a poet; it also means a philosopher' as in the S'ruti 'सदा पश्यन्ति सूरयः' The sage Chyavana is said to have described the solar race before Valmikiof. वाल्मीकिनादव ससर्ज पर्व जगाद यत्र च्यवनो महर्षिः। चिकित्सितं गच चकार नात्रिः qurtara #infole II Budd. I. 48. QUATRT-a is a steel instrument with a diamond pin for perforating precious stones. # # ·(4) [ Canto I. . nai-this ought to be understood only metaphorically, the racc being reprsented as a honge. S'l. 5. S'lokas 5-9 aro to be construed together and form what is technically called a Kulala ; see ft-nota. Pisa--that I, I as described above, i. e., पूर्वसूरिभिः कृतन वाग्द्वारेण लब्धप्रवेशः who have obtained entrance through the door oponerl hy anciont poets; cf. V. 22; XIV. 66. When be we are speaking of fomothing already described the correlative may omitted, as in the present oase. FH &c.-in all these attributes the particle 34 implies limit both inceptive as well as conclusive (see Malli.). 34-Visvanáth remarks that for the sake of emphasis this chould not have been oompounded. TTT &c.--806 note on śl. 75. and cf. V. 27. 777:-* happiness न कं अक; न अकं यत्र स नाकः स्वर्गः. Here न is not changed to भन्;f. नाको नवेदा नकुल नको नासत्यनक्षत्रनपाप नाह। नपुंसकं वै नमुचिर्नर्स TITAE 916 tin: | Soe Pån. VI. 3. 75. S'I. 6. fazarra-This refers to the three sacred fires दक्षिण, गाईपत्य and आहवनीय (see Manu. II. 321 ) which a Drija (twice-born, i, o., & Bráhnana, a Kshatrive and a Vais'ya ) is Imjoined to consecrate and keep up. cf. अग्निहोत्रं च जुहुयादागन्ते धुनिशोः सदा । दर्शन चार्थमासान्ते पौर्णमासेन चैव हि || Manv. VI. 25; for the विधि see Mand. IV. 21-32. Chår, and Vijay, also dissolve as Turan TAFITI कैः इति वा; remarking वैयधिकरण्यपि.......गमकत्वाद्वा समासः । The kings of the solar raco had a special house built for the purpose; see infra V. 25. The three fires are collectively called far; in Manu III. 100, 185, five holy dres are mentioned, two more feat and STAHU being added to the list. Cart -The term 7 shows habit. This may who were in the habit of (1) waking up at the propor time, i.e. TE Tă ( ses Manu. IV. 92 ); or (2) knowing in detail (9) and taking action. The latter is better. Who know everything in time, such as the secret movements of their enemies, &c, and provided for emergencies; who woke, in time, to the proper sense of danger whenever it threatened their subjects and protected them from it. See Malli. (ANTOTAAT &c.) and Of. XVII. 51. 8'l. 7. CAMP4, FCARA &c., seo Malli. and Gr. $ 687. TEAM- Mallinatha's explanation of this seems to be quite correot and S. P. Pandit's remarks on it quite out of place. Mr. Pandit would derive the word fr. TT a kind of sacrifice to be performed in a house, and grafita according to him is simply a householder. But this naan ·Canto I. ] ( 5 ) does not seem to be intended by the poot at least here. Soe s'l. 25, whore the poet clearly says परिणेतुः प्रसूतये. The गृहमेघ of Mr. Pandit has nothing to do with 4 or 'progeny.' Manu's statement out TENIETA: &c.' applies to the welfare of the peoplo in general, resulting from the nerformance of sacrificos. Clar., Dia, and Sumat. have गृहमेधो विवाहः सोस्त्येषां, and Valla. says गृहं कलत्रं मेधन्ते सेवरते इति. Sl. 8. विषयैषिणाम-विपज्यन्ते इंद्रियाणि येषु इति विषयाः those on which the genees are set, i, e., the objects of pleasure; fara ya विज्यैषिणः. Cf. 'रूपं शब्दो गन्धरसस्पश्चि विषया अमी' Amar. मुनिहत्तीनाम्- gia fr. Ha to think + beforo which the 37 of 7 is changed to 3. zafat--A Vyadhikarana Bab. comp.: garanna eparh. According to the labábbáshya tho comp. ought to be dissolved thus:--मुनीनां रत्तिमुनिटत्तिः, भुनितिरिव त्तिर्येषाम्, in accordance with the rule सप्तम्युपमानपूवपदस्योत्तरपदलोपच वक्तव्यः,' If dissolved otherwise thero would be no उपमानपद. Malli., when he says मुनीनां कृत्तिः इव, means grtarafta; see bis com. on agu: sl. 13 further on. But Vámana and many other later grammarians do not seem to like to stick to the verbal rigour of the Bhashya in such cases. Thus Våmana, in his Kas iki says उष्ट्रस्य मुखामिव मुखं यस्य स उष्ट्रमुखः and not उटमुखमिव मुखं TEU as in the Bhashya. Dialli. evidently follows the Bhashya. gitai.e. they practised yoga or contemplation ( 508 VIII. 19, 20 ) and when thoy became adepts in that they caused thier soul to merge into the Supromo soul hy contemplation. The four opithets in this s'l, imply the four stages of life of a twice-born; see com. S'I. 9. 'qurta -Horo by Jat Raghus means the kings of the ruce of Raghu;' TEMA797......ta a ATT MTTOT. For the defi. of nga TOTI 800 K.-P. II. II TFJÁT TEATEPNiagaa:' | Bha. Pari. अन्वयम्-अन्वियन्ति परस्परं सम्बन्ध गच्छन्ति अस्मिनित्यन्वयः & connected line, genealogy. Tata-thonyh my powers of expression are scanty or very poor; though possessed of a limited power of desoription. TT&TT 800 note on 91T II. I. N. B. All these attributes of the Raghus will be found illustrated in the present work; sen ft.-note, SI. 10. Fa: --A properly 'what exists' (pres. p. of 37€); and as goodness alone endures for a long time, it secondarily means-good, a good man. सदसद्वयक्तिहेतवः 800 Malli. Here at does not imply negation of good, but has a positive sense; what is opposed to good.' Of. Mål. II. 10,1quoted in the foot-note, where the idea nearıy recars ·(6) [ Canto I. $1. 11. RT #T:-There are 14 Manus in a Kalpa. For their dames see foot-note, fandthe sun, is variously derived; fara वस्ते आच्छादयति इति; or विवो रश्मिः (fr. विवस् + विप्), अस्यास्तीति. It is also derived from ae with fat Ved. 6. P. to shine forth, to dawn ( syvyfa); the brilliant one. The Manu referred to here is the 7th of the 14 Manus,sometimes called Feata from his purity. He is considered to be the son of fata 'the sun,' and is regarded as the progenitor of the present race of living beings. He is also described as the brother of Yama, who, as son of Vivasvat, is also called Vaivasvata. This Manu is regarded as the founder and first king of Ayodhya. His daughter Ilá married Budha, son of the Moon, the two great solar and lunar races being thus united. This Manu was preserved from a great flood, according to another account, by Vishņu in the form of a fish, and has been compared in this respect to Noah of the Old Testament. मनीषिणाम्-Malli. takes this as a comp. of the पृषोदरादि class; सनस् ईपिन् मन् पिन्; like पृषत् + उदर-पृष+ उदरं, the अस of मनस् being irregularly dropped; in this be follows the Bhashya and Kaiyata, Bhattoji Dikshits inclndes this under the शकन्ध्वादि गण; मन + like **+s4=; there being T&TATÂT, see Gr. 9 13. Afifa-one who goes to everything by his mind, i. e. intellect; wise. Afiai-Read in the com. afi artifat as res in the sense of' to ruls' is of the स्वादि olass. Cf. ईटे वा गरछतीत्यर्थे क्षयतीत्यादिक भवेत् । पृथिव्यां वियतीत्यादौ निवासापः प्रकीर्तितः M.See note on महीक्षितः I. 85. Gora:-is the sacred syllable , so called from its being repeated in the beginning of Vedic verses ( fr. 8+2 'to praise' ) “According to some accuunts the mystic gora was the source of all the Vedas. A passage in the Aitareya Bráhmaņa, however, makes the gora erise from the Vedas. See Ai.--Br. V. 31," S. P. Pandit's note. A Brahmaņa must repeat the holy syllable with at the beginning and end of the recital of Vedic passage; for unless the syll. 9918 prooodos, his learning will slip away from him; unloss it follows nothing will be long retained by him. (Vide Manu. quoted in the foot-note). It appears for the first time in the Upanishads ( Vide the MApdákya and the Chbandogya Upahishads ) as a mystio mono- Jyllable, and is there set forth as the object of profound religions meditation, the highest spiritual efficacy being attributed to it. All rites ordained in the Vedas, solemn sacrifices and others," says Mana "pass away; bat that which pasketh not away is the imperishable om." Om is also regarded as a mystio name for the Trinity of the Godhead, the three sounds 37, 3 and representing Vishna, s'iva ahd Brahman respectively:- fanfte, TATES ATT | #mona Taqoraren TATANT: Vide Mana. II. 74-84. Also Gough's Upanishnds pp. 69-73.

·Canto I. | (7) S'l. 12 9€ -- Malli, translates this by fai, meaning thereby that the root should be taken here as used intransitively. Unless we suppose so it is difficult to justify the use of the word with fronta. A transitive root may be used intransitively, when the in faina, i. e., not meant to be expressed; so we may say देवी कुमार सुपुवे or देवी मना or प्रसूता (cf. सद्यः प्रसूता प्रिया Bhar.) the कर्म in the latter case being soppressed and the affix hi used faft area I But it is not easy to understand an expression like पुत्रः प्रसतः unless we supply तन्मात्रा. राजेन्दः-By उपामतं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे Pān. II. 1. 36. i. e., a noun expressing the object of comparison is compounded in a Tat. (MTU) with a noun expressive of the standard of comparison, such as T7, when the common attribute is not mentioned; herer implies excellence. इन्दुः क्षीरनिवाविव-This refers to the churning of the milky ocean by the gods and demons. The moon was one of the fourteen gems rescued from the churned ocean. For further particulars, som Mb. Adip. 14. इन्दुः-उनत्ति अमृतेन चन्दिकया वा भुवनमिति; from उन्दू 0 wet, to bathe, and the Unådi atlix 3; the being irregularly changed to & The word F 18 frequently found in the Rigveda and is said to mean either (1) a bright drop of the Soma juice, or (2) the Soma juice itself, Of. GF raa: kv. 1. 16. 6. The word i ben came to signify a 'globule or a round little body' and finally became a name of the moon. Soe note on औषधीनाथम् IL. 73. Sl. 13. GERE :-* is necessarily added to a Bah. ending in ; see com Trogia:-has also a technical meaning, for wbioh see ft.-note. HETY-Some understand by HET ‘reaching as far as the knees, From Dilipa's hogeness of form which enabled him to discharge the noble functions of heroism, such as the protection of the work, &o., the poet infers that he was, as it were, heroism incarnate. STRATA &c. Cf. erit : Part 37 Eu 90 Uttar. VI. 2. S'l. 14. warfait-Malli. does not expound this but simply gives the meaning. Dissolve सर्वेषामतिारेक्ततरः सर्वातिरिक्तः (Gr. 5135. 3) सारो यस्य; or अतिरिक्त सारो यस्व सोऽतिरिक्तसारः, सर्वेभ्योतिरितerat: fratterT: I pastrita-901 Malli.; or better dissolve सर्व च तत्तेजः सर्वतेजः, तदभिभूतवान् ; Up. comp.; or तस्वामिभावी. According to Vámana the root with 379 takes $9 in the sease of the p. tonue. सर्वोत्रतेन-सर्वेभ्य उन्नततरस्तेन । मेरुरिव-According to thegeography of the Puraụas, the mountain Meru forms the central point of the worlds, all the planets revolving rowd it, and is in shape like the ·(8) [Canto 1. cap or seed-vessel of a lotus, all the Dvipas spreading round it like petals. It is formed of gold, and is: 84,000 Yojanas in height: 16,000 of which are below the surface of the earth. The Ganges falls from heaven on its peak and therce flows to the sea. Its summit is the residence of Brahman, and the meeting-place of the gods, Rishis, Gandharvas, &c. Cf. Kal-P. मेरुमध्ये भुवनानां च भर्ता &c.; also Maa. -P. मेरुस्तु शुभे दिव्या राजवत्समधिष्ठितः । आदित्यतरुणाभामो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छितः । प्रविष्टः षोडशाधस्तादष्टाविंशतिविंशतिः । विस्तारात्रिगुणस्तस्य परिणाहः समन्ततः । स तु मा परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । &c. &c. The words of Mann अष्टाभिश्च &c. quoted thy Naili. apply to all kings in the true sense of the term. Put here they apply to Dilipa alone, since he was pre-eminently the king who ruled over the other kings, as if they were no better than mere subjects when compared with him. Se03. 30. S'l. 15. प्रजया सहशागमः-This is grammatically inaccurate, if not wrong. Tbo word g cannot be in the instrumental case, unless it be connected with ACT.. Consequently all the three words ought to have been compouded together (प्रज्ञासदृशागमः) or सदृश and आगम ,hould not have been compounded in a Bah., such a compound not Leing allowed except in the case of a संबन्धिपद. The poet, however, may be defended by supposing the तृतीया to the used हेतौ; and the clause consequently, to mean 'his study of the S'ástras was such as would do credit to him by roason of Lis (acute) iutellect. The same may be said of आगमैः सहशारम्भः । भागम--According to Malli. आगम in सहशागम means the study or the acquisition of the knowledge of the Sastra (of. बहुधाप्यागमैर्भिन्ना infra 26 ) while in आगमैः it means the knowledge so acquired. this latter sense, of. आगमदसेवी infra VI. 41; and Kir. II. 28. सुकृतः परिषद आगमः कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् ॥; cf. also for the curions derivation of the word.-आगतं शिवभ्यो गतं च गिरिजाश्रुतौ । मतं च वासुदेवस्व तस्मादागमाच्यते ॥ Sl. 16. भमिकामौः--nay also be dissolved as a Dr. Comp. अनु. मीविनाम्-The Gen. is used by the rule 'स्यानां कर्तरि वा' । उपजीविनो न थपयन्त इति उपनीविनामधृष्यः । पञ्चे नृतीया। For the two epithets अधृष्य and अभिगम्य, of. the quotations given in the foot-note अधृष्यः not to be approached or slighted. f. sak. अहो दीप्तिमतोपि विश्वसनीयतास्य (राझो) वपुषः। S/I. 17. In this sl. the poet very happily compares Dilipa to a skilful charioteer driving the our of social and state affaira, the ·Canto I. ] (9) Bubjeots to the circumference of the wheels and the line of conduct laid down by Manu to the track of the wheels. MOOTH-(a) practised; () beaten. Papa: -(u) restrainer, yuide; (6) «harioteer, there :---808 note on facer sl. 8. S'l. 18. TOTUA-7 sfat; 'MT ir given by Malli. is the erplanation and not the dissolution of the comp.; for the Mâhâblåsbyr remarks 'Farra: Fireit fregatitet the favet (ie in terms of its own inembers ) i l' --TEATA I Malli. Vide Mapu. VII. 128-132. HT--Tho root to give (3 cl.) takes either pada, but when preceded by at it is Åtm. in any other seine than that of 'opening the mouth', hy 'FET ASHTETIETO Pan, I. 3. 20. For other particulars, see Gr. p. 406. Te rret:- HT a trigaihat at fat; fr. and gun aff. Į (added to roots ending in a vowel ); of. ofa, mfa, 3, R &c. Cf. canto X. 58. For the repetition of the thought, see IV. 86. S'l. 19. सेना-सह इनेन प्रभुणा & leader, वर्तते इति. परिच्छद:-Here परिच्छद is related as विधेय to मेना. सेनापरिच्छदः may as well be taken As one comp. word ( ETT OTTEJ ) in the Gen. case qualifying तस्य. परिच्छद (दू ) is what covers or surrounds a person, external appendage, paraphernal. -gomething more for show than for use. So great was the personal viguur of the king combined with his thorongh knowledge of the political and military tactics, that his enemies dared not oppose him and his army remained merely hanging upon him like his paraphernalia, scarcely having occasion to go tu war.Of. IX. 10. 9-aalaen i fr. f. +70 optionally changed tu 341 by the Satra 'ffineri pariural i Honce we have the two forms द्वव and द्वितय; tinilarly त्रय and त्रितय. S 1. 20. FESTIFTRO -('f. XVII. 50. 27 Fast-Filt external features or the expression of the face, as giving a clue to one's inward thoughts or mental disposition. ('f. Sergifat stiga: Kir. I. 14. sa -inward thoughts, secret anns or purposes. UT. TITAAHHfarar &c. Kum. V. 62. For other particulars see Sainjivani and foot-notes. HERTTT: gral --The word HEIT 18 used in different senses in different places by Kali.; c.g., III, 18 where it morns polishing; XV. 76 and Kum. 1. 28, wliere it noans grammatical purity; III. 35 and Kum. VII. 74, where it means education, mental culture, &c. flere it is ased in the sense of the impressions produced by the good or bad works performed by an individual in a previous life, Such impropsions are callod Saluskáras because they remain clinging to R. N. 2 ·( 10 ) [ Canto 1 the soul of the individnal who performed the works like the small ( atera) of a thing like musk, wbioh, thuagh itself separated, yet romains in cloth. The new-born infant proceeding, untaught, to suok the mother's breast, is & case in point. Acoording to the Nyáya philosophy the moral merit and demerit are qualities of the immortal soul, imperceptible but inferred from reagoning. According to the Vodánta philosophy, the soul has nothing to do with them but it is the astral body (fur) which passos from one corporeal existence to anothor accompanied by the fruit of the good or ovil actions man performs in a life which influence his actions in a fatnre life. Vide Sår.-Bhásh. on Br.--Sat. III. 1. 8. Vide aloo Sa, N1, I. 45-52. Nearly the same thought is repeated in that it जम्मान्तरसंगतिशम् ' VII. 15. Note:-It will be seen that the etymological sense of the word Samskåra anderlien tbe various sen898 given above. The word is formed fr. Frh...... ( 37 ). # in predized to the rout by the rules Hafrani kit Toti fara • ( PAų. VI. 1, 137-8 ), i. e. after the prepositions fa and oft, when it means to ornamont or to collect together. The Samskåra, may in one sense be said to adorn a wan, inasmuch as all that he does depends upon them, and which therefore are of prime importance. Or RETT may mean a collection, and sinco no other colleotion is more important than that of good or bad deeds done by the man in a previons lifo its affecting his presont life, it may pre-eminently and of all other collectious ho said to be his Sanushara Sl. 21. going do.-He took care of his body, ab l'equired by tho Sastra; soe foot-note. He did it, howover, without employing bolyguarda like other kings (see Kir. I. 14-47 17 ofta: 17 ); for lo did not require those ( see infru 11. 4). argt:--For, whilo in the enjoyment of good health, a man does not generally think of God and his religions daties, but when attacked by a disenau he turns his eyes to those; cf. tot day. TET: 40.-800 footnote. Of. Bg. XVIII. 23:--मुक्तंगोऽमवादी प्रत्युत्ताहसमन्वितः। सिखथसिक्योनिर्विकारः कर्ता साविक उच्यते । That agent is called good, who has Cart off attachment, who is free fron egotistio talk, whó is possessed of courage and energy, and unaffocted by succoss or ill- IROOGBB.' h. 'l'. Telany's Trunslation. MET, STATEST: &c.—The negative particle m () in those in omphatic, being meant to distinguish Dilipa from other princes. He protected bis body not because he was in fear like other kings, but because it was bis religious duty to do so. Sve Sam., and foot-notos.

·Oanto T. ] ( 11 ) ro This S'l, is quoted in the K.-P. VII. 3 to show that though the you in Saft &c. is compounded there is no अविमृष्टविधेयांशदोष (i..., & fault of composition which consists in not expressing the predionte at all or in assigning to it a subordinate or wrong position ) here. अनावस्ततालवादेनात्मगोपनादेविषेषत्वात्पर्युदातोपि नाविमृशावधेयांशस्वोषः marks the Udiharamchandrika. Writer's on rhetorics explain two kinds of negation ( 75 ), viz. THE ज्यप्रतिषेध and पर्षदास. 'अप्राधान्यं विधेर्वत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोती त्रियया मह यत्र नञ् ॥' The नञ् is called प्रसज्यप्रतिषेध (emphatic) when the negation instead of the affirmation is prominent, and the is expressed with the verb. Again, garrafata girSTITT I Ser: म विजेयो यत्रोत्तरपदेन नन्' The नञ् is called पर्पस (unemphatic) when the aflirmation is moro prominent than the nogation, the at being coinponnded. The author of the K.-P. and his commentators seem to take the nogation in 7* &c. as TH or unemphatic, by the general principle, that if a word enters into a compound it is subordinated and cannot, therefore, be emphasized (AATe ofruaraTCETTA). But this takes largely from the beauty of the sloka. The te here must be taken as emphatic, sinco in the negation of those attributes lies the snperiority of Dilipa ovor other princes. The general principle explained above does not holil good in every case. Pán, himself is often found compounding an emphatic Ty, and Vamana while commenting on Pán, TII. 3. 19, remarks garsaatatag EITT I 'The Tot here, therefore, ought to be taken as q7Fggia and not its orgaTE. Śl. 22. ma-Knowledge of the secrot doings of others (Malli.). What is meant is this:-Even though the king kner of the actions of men done in a spirit hostile to him, he did not give utterance to words calculated to give them pain, but silently adopted measures to tliwart their object, &c. la connexion with this the following sl. from Kam. may he quoted: हदि विद वात्यथं यया संतप्यते जनः । पीडितोपि हि मेधावीन तांबावमुदीरयेत् । ज्ञान may also be taken to mean knowledge in general. Fa, anem &c.-the- Loc. here is 37-417; 'not withstanding koowledge,' ;. e. he attached greater importance to observing silence than to displaying his knowledge, &c. &o.-Becanse of the precept न दवा परिकीर्तयेत् । गुणा-अनुवनन्तीत्यवाधिनस्तेमां भावः भवन्धित्व now see Samj. Aghat:-A difticolty arises in solving such componada Malli. say, gaan dat it waar; bat it is very difficult to see what ·( 12 ) [ Canto 1. authority he has for this. This comp. is of the nature of HWT, FFT, Harta &o. But there is nu Sætra of Pán, satisfactorily explaining these. Vamana in his Kásiká gives a very simple solution of the difficulty. While commenting on the Sûtra 'FATTET garraqi he observes that the portion' FATTET ' should be detached from this and considered as a separate Sûtra by itself, so that it may explain the above-mentioned cases. Rhattoji Dîksbita conforms to this opinion of Vámana, bat, following Haradatta, suggests that the in compounds like at may not be substituted for ARTT but for F meaning 'like to,' as in the case of HETÊ ( STATT HET: FERITI REF: A ETT Fratfa 797 1 ), and that the conip. may be called Bah., the word सह not occurring in the विग्रहवाक्य (नायमस्वपदविग्रहो बहुव्रीहिः।). We must therefore dissolve either as FAIT: JAC Te, or following the Sid.-Kal., as सदृशः प्रमवो येषां सप्रसवाः, or सहप्रसवाः, सह hoing optionally changed to hy the rulu alah TET; and not as Malli. has it ( FT grai 1914 ). It will thus be seen that it is difficult to fini ! defence for Dalli, unless wo guppose (not without warrant; see notes on I. 1) FT to he wrongly put in for next by some meddlesom a copyint. sl. 23. fent-for der. seo notes to 1. 8. FOTTI Q718349:- FOTET ( CI+ Pàu. III. 2. 94 ) one who has seen the other side. 627 is used at the end of a comp. (see V. 24 ). Words of similar derivation are राजयुध्वन, राजकृत्वन् &c. amat --According to some there are four Vidyâs ( see the sl. quoted in foot-note ), vic. (1) difant logic and metaphysics; (2) to the three Vedas ऋक्, यजुस् and सामन्; (3) वार्ता the practical aris snob as agriculture, commerce &c. ( see XVI. 2 ); and (4) focalfa the science of government or politics ( ses XVIII. 46 ). To these Mano adds a fifth, vir, Sire fact the philosophy of the soul ( vide Manu. VII. 43 ). According to others the Vidyâs are fourteen ( vide Sam. on V. 21 and Manu. quoted therein ); while there are other's still who add four more Vidyſis to the above list, making ap the pumber eighteen आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्ववेति ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थं च विद्या पटादशैव तु ॥ Pr. Tat. S'L 24. far-f29e good morals, discipline; here, education in general; cf. III. 29 (rafarmy: ); 7-infusing, inenloating: रक्षणाव, भरणात all these are ablatives showing the te of Dilipa's being the father of bis subjecta. A denoting it may take the Abl. or the Instr. See Sid.-kan. on Pån. noun ·Canto T. 1 ( 13 ) II. 3. 26. for &c.--for the repetition of the same thought, 800 II. 48; XIV. 23. Of. also cara TAAT TINI FA I SAk, V. 8. a EAT:- peculiar cone ruction, though not rare in the writ. ings of Kálidása. mas is an adı. qualifying the verb oral in . Of. 7 TS T 671194799 &c. Kum. V. 83. S'l. 25. fept-the Dat, here is a ret; 'for the purpose of' pre serving social order. qugfa:- Malli. wonders this by Praat: chastis: ing The root og also means 'to tine'; e. g. ir atá quafi This sooms to be the meaning intended by the poet here. Of. 'Ja, Filua #TIFT' Bk. I, 4; Kir. I. 13. guig:- + fi 'to tako roond,' hence to marry; the root has this meaning probably becauso tho lusband takes the bride round the sacrificial fire at marriage. प्रसूतये-This strengthens the statement प्रजायै गृहमेधिनाम । I. 7. curat &c. -even the attainment of the two objects (wealth) and 1H ( sensual pleasure ) was to lim the attainment of the third, niz. YÅ, i. e., he attained the two objeto us a part of the third. His sense of his religious and temporal duties was su great that he attarhod apoial importance to and subordmated to it the consderation of and T. See the gist of the line given hy Malli. STAAT : &c. S. P. Pandit's rewark on this passage which purports to say that the king did not employ Reparate means to ittain va but attained this as the result of the attainment of the other two, does not seem to be correct; for wo are already told in the 23rd (1. that the king took (ale to do bis religious dition (Á:). T'he poet simply neang to say that the king did not extort, money from his subjects to swell his treasury, nor did ho give himself up to sensual pleasures, in such it way 2 to infringe giriptural law. For the recorrence of the same thought, see XVII. 57. Vote: --Since words falling under the fall group may be compounded in any order (धर्मादिधनियमः) we may have either अर्थकामी or Prart; similarly matut or våt, sarut or pratat &c. S'l. 26. gato - Vark the use of a which means '10 milk' in the first instance „nd then to drain or empty of the best part;, and the pan on it which means : cow and also earth. For this songe of 16, of. Teri Kum. I. 2. TI E-This does not mean that he deprived the people of their money, but simply this, that be spent tho greater part of the state revenue in the performanın of sacriſoas as there were ni wars to be carried on. #747-marat et #Tat; irregularly derived from hę to adore and the Uņàdi rfix ·( 14 ) [ Conto L. Afaq r 377 ) and augment 1 € (). There are twelve other jords similiorly derived; 7, 99, 97, 97, 97FT, 1a, 474, *#7, facaq, qfh7, and Art ( by the Satra sera &c. Un&. 1. 157 ). Curs:--Properly this should be in atm. ly the rule milft 754- farsit the Atm. should be used to express exchange of action' ( sen Gr. § 662 ); but since the poet rues not wish to convey the idon of 'exchange of action (FI),' but expressly that of 'exchange of wealth (figlerah ) the Sùtra does not apply and we have the Par. Yatay-Of. Bg. tl. 10-12 and Sáh. VII. 34 quoted in the foot-noto. S'l. 27. fe-indeed, verily; or it may be used with iu tho sonso of history informs us &c.' 4399:--tlier kings of course could not attain his fanno of protection; for had they imitated him, that would have licen a kind of theft; but theft did not exist in his kingdom. qre is a noun and not a pronoun hero. Seo Gr. $ 150. DE- derived fr. aq+T ( Acacia ); by the Gana-Satra VI. 1. 157. 'तबृहतोः करपत्योः, [ चौरदेवतयोः सुद तलांपश्च ।'; तत् and वृहत whaa followed by ft and get drop the final a and insert instead, provided the words mean और and देवता respectively; तस्कर, वृहस्पति. ... in the term expressive of theft (197); 2. e. the word theft only romained; it did not exist in practice See Malli. Or theft exerted itself (operated on) yra, i. e., the word theft was forgotten, This is nora poetical. S'I. 28. :-one deserving to be hated; here used as oquivalent to for a foe. fee:- Malli. seems to take it an adj.; it may as well be taken as a substantive. re: quia &c.; this better harmonires with औषध. उरगः-उरसा गच्छत्तीति । The v of उरम् is dropped by ' CT' Várt, on Pån. II. 2. 48. S'l. 29. rar: --- According to the Sid. -Kau, this word is derived fr. पाwith वि, and the afix मम विदधाति इति वेधाः he who createy; वेध laing sabotitated for As hy fatasliņa. IV. 224. Some derivo it fr. for 6 P. to rale, to govern, wafat. #EITTAAIAT-HAT IR 'what is collected together,' materials. The five great or primary elements are-earth ( gutt), water ( 549 ), fire. (sre), air ( ang ), and etl: or ( ). For a similar idea seo Kum. 1. 49. if-and hence, owing to which. q:-1!f. gyaara groothal' infrı VII. 31. 81. 30. अनन्यशासनाम्-अन्यस्य शासनमन्यशासनमः अविचमानमम्यशासन बस्वालाम। By the Vart. नमोऽस्त्यानां बहुमीहिर्वा चौतरपदलोपो वक्तव्यः &s ·Canto I. ] ( 15 ) "the Dogativo particle 7 in combination with a word having the sense of 'there is' may enter in a Bal. comp. and the word following it be dropped optionally." Fuara' may optionally be dropred and thus we may get the two forms भविद्यमानान्यशासनां, and अनन्यशासनाम. sain lit. the wide one,' the earth; ſem. fr. irregularly derived fr. unfa suga (Uná. I. 31 ). The presence of the word on which usnally means 'a bracelet, in aiaga@ur suggests a side-meaning. The earth is the spouse of the hing who woars a bracelet in the shape of the art, a waist-zone in the form of the sea, and who is solely obedient to her husband's will. Soe Malli, on 1. 32. S'l. 31. दाक्षिण्यरूदेन-दक्षिणस्य भावो दाक्षिण्यं gentleness, winning manners, attention to tho wants of others; ( 380 Malli.). Some derive it from foot (right-hand,) right-handed, skilful, knowing how to please everybody; SHTETT sprung from, celebrated, 'grown fanuiliar with everylody. 'Aran-born in the family of the Magadba kings. Magadha was the ancient name of Southern Behar, or that part of Bolar which is to the South of the Ganges, between Bengal and tho Kurmapárá, and watered by the lower Soua and the numerous little stresus flowing towards the east in a parallel direction, Magadha was once the sout of several most clebrated dynasties of ancient Indian kings. It was also here that Baddlisni first look its origin. Paļali putra, the capital of Magadha, was situated near the confluence of the Sona with the Ganges." S. P. Pandit's note. Its ancient capital was mitas or THQ( identified with Rajgir, which is about seven miles to the south of Nalanda or Baragaon). Magadha was Kikatu in later literature. पत्नी--Fem. of पति; by the rule पत्पनों यज्ञसंयोग, पति takes the augment a before the feni. att. (89) when participation in a sacritice is implied. The use of this word shows that of all wives of Dilipa alle alone was al . e. had the right of joining him in ruligious : ites. STATENA CROTEAT:-The word is variously derived. (1) + x RAT FATE that in which there is nu sinful killing (that being the bolief of the Mimåņsakas. Vide Manu. V. 44). Sáyaņa in his oom. un the Rigv. derives it i18 (2) tayar: foarfer: free from molestation by the Rákshasan. See Sáyana and Yaska quoted in the ft. note. Later writers derive it thus: (3, wear that feat: that whish opens up a good path (i c., the path which leads to bliss or heuyeu ) for ils performer, and lastly (4) 7er: foai, o for study with ·( 16 ) [ Canto I. at that which never proves crooked, nover fails to give its reward. The poet ovidently uses it in the last two etymological senses. TOT-(See Malli. ). The donation to Brâhmalas at & sacrifice is personified as a goddess. She is said to be the author of Rg. X. 107. She is sometimes regarded as a daughter of Prajipati, Era by name, or as the wife of Yajña or Sacrifice. She onght to be highly adored, else the sacrifice would be fruitless. Vide Bhåg.-P. IX. 1. The Br.-V. P. thus accounts for the name: FraTOI I TÀ गधामहोत्सवे । आविर्भूता दक्षिणांशात्कृष्णस्य तेन दक्षिणा ॥ Note:--The points of similarity on which the simile is based are these-the hing was very munificent and granted the desires of every one and 80 was like Adhuara which does the same. The Dakshina gladdens the Brahmaņas at a saorifice and so Sudakshina pleased everybody by her conduct. The appropriateness of the simile might have been better understood in times when the sacrifices were in vogue than now. The particle g, which indicates excellence, perhaps shows, as Prof. Ray thinks, that Dilipa's wife was even superior to the wife of Adhvara, only who was Dakshiqui, and not Su-duk shinci. 32. - 4 patte: the wives of a king taken collectively. See IV. 68, 87; VI. 48; XVI. 38, &c. The Loc. here is starti ( Pân. II. 3. 38 ), i. e. 'conveying the idea of disrogard. Ari noble ATEIT Trifa, high-minded. IIere the all, 17 shows RT or excellence. For the various additional senses in which atlises show ng possession are used, see Gr. p. 209, ft.-te.* लक्ष्म्या च वसुधाधिपः-Malli., who remarks 'वसुधाधिप इत्यनेन वसुथया dia ma' 'the epithet lord of the earth,' indicates that he considered himself metar, by the earth also,' takes ft an a distinct wife of the king. But real is not generally spoken of by poets as wife of kings. It is 48 ( the earth ) that is nientioned in numerous passages as the only kulatra ( wife ) of kings except the wedded Queen, and not Lakshmi. (f. ASHRAF 91: : VIII. 83; परिग्रहबहुत्वेपि प्रतिष्ठे कुलस्य मे । समुदरशना चोर्वी संखी च युवयोरियम् । Sak. JII. 17. Lakihuî can, therefore, be spoken of as wife' of kinga only throngh agu, (cf. III. 36; 38 ) and we think the epithet Tay19:' 18 used by the poet with that intention. In support of Mallinátha's remark, bowever, we may quote VI. 20, where the words of the poet a renfor a great show that the poet speaks of the lord of the Angas as the Nijaka of S'ri and Sarasvati; also XIV. 86, and Kir. 1. 44. S'I. 33. arg- of course refers to Sudakshiņá, ils sbe is princi pally mentioned in the previous sl. आत्माहरूपायाम-अवगतं रूपमस्या ·Canto I. ] ( 17 ) अनुरूपा, आत्मनोतुरूपात्मानुरूपा तस्याम् । आत्मजन्मसासकः-0f. Mali. on the etymology of the word T (II. 1) and the Smriti quoted by hin there. मनोरधः-करणे तृतीया " by means of;' मनोरथ lit. 'the uar of the mind,' honce a desire &c. S1. 34. संतानार्थाय--सतन्यत इति संतानः (संतन्+घम् i. e. अ). संतान may have the sense of (1) progeny, and (2) continuation; as the affix T is added in the sense of op or 74. Both the senses (though principally the first ) seem to have been intendod by the poet. See II. 64, and XVIII. 52. धुः-(derived fir. धुर्व I. P.) धुर्वति हिनस्ति वाहानितिषः। ' that whiol injures the animals yokod,' hence & yoke. Bat as the weight of the carriage or plough ( as the case may be ) presses heavily apoo the animals at the yoke, it is sometimes ned in the secondary Benge of 'weight, a heavy task, &c.,' in which songe it is used here. See noles to I. 91. Forata is what one deposits with another in trost, and with the object of taking it back; cf. Kum. V. 13 (Parra af 79). S'l. 35. 37722FEVRTA -Brabmà, as the lord of creation, is worshipped by those dugirous of progeny. The poet could have as well said ' अथ ब्रामाणमभ्यर्थ्य' bnt he purposely uses the word विधात. It means he who ordains everything (farafat), he upon whose will the birth of a child dopends, and is very appropriate here. The use of the word Brahmin would have destroyed the beauty of the sloka. पुत्रकाम्या-पुत्रकाम्या is derived fr. the nomi. verb पुत्रकाम्यति he wishes for a son fr. पुत्र+काम्य (काम्यच् ) added in the sense of' wishing for that wuich is denoted by the base.' Similar Verba are यशस्काम्यति, सर्पिष्काम्यति, &c. -This word may be properly derived fr. 4 () 'a honge und qfa 'the lord of,' the dual F9f meaning the two masters of the house,' the husband and the wife. The word in the Voda a house and the word of is often used in the sing. in the Voda; e. g. 'RATA Efath' Rgv. I. 127, 8; "a ca afang ** entHavf3979:1' V. 22. 4, &o. The word, however, is never found used in the sing. in classical Sanskrit; and grammarians, Pár. incladed, dorive it fr. # irregularly substituted for Fr, and ofa; जाया च पतिश्च जायापती, जम्पती, दम्पती. This word is classed as one of the group TRIF; and ag reference is made to this group several times in the com. or in the foot-notes we explain it here. Tra is a class of words, in which what ought to appear first in a comp. appears last. By the rules i get the compound should have been far, the word of precoding TT inas- R. N. 3 6 me&D8 ·( 18 ) [ Canto 1 Our maoh as the husband bas preference over the wife, when we are speak. ing of thom with roference to the relation existing between them. But since thetorm जावापतीocours inlanguage, it is classed under राजदन्तादि. N. B.-When the relation of hugband and wife that exists between a man and woman is not directly and prominently meant to be expressed, it is the woman that generally precodes; gaat: &c. Note:--The king goes accompanied by his wife, becadge the wife ought to join her husband, as enjoined by the S'Astra, in the performance of every religious rito. Sl. 36. Fa fa that which moves on quickly; hence a chariot. It also means 'that which pours down,' a cloud. artdogthis epithet is used to account for TETTE &c.; for ay autumnal cloud is not 80. Pang-this epithet is used to keep up the pan implied in PT; for a cloud is that which contains and also pours water, fagioni -an instance where fat is not compounded (808 note on prufaa; for, if it were compounded, the comp. would quality भास्थितौ and प्रावषेण्यं पयोवाहम् would be disconnected and thereby rendered meaningless. Otran:--In Pauràụic literature, the elophant of Indra produced at the churning of the milky ocean, and the prototype of the elephant race (see Bg, X. 27); also consider ed as the elephant of the eastern quarter. The earliest oonoeption of Indra regards him as the lord of the atmosphere, the dispenger of rain and the governor of the weather. The elephant he rides can, therefore, be no other than & kind of aloud. Of. the stymology of the word given by Malli. and Dakshiņåvarta quoted in the ft.-note, for other particulars, see ft.-notes. * &o.- According to the ancient custom of India, kings and Queens did not drive in one and the same carriage. See Mallinàtha's consequent remarks on this. Sl. 37. मा बदाममपीति-Cf. तपोवनवासिनामुपरोधी मा भूव । भौव रथं स्थापय यावदवसरामि। विनीतवेषेण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नाम। Sak. I. परिमेयlit. 'what oun bo measured,'bonde a limited or small number of. Wertra: wait wrascrita: 1 a Prudi Samdaa. is not an Upasaryu here; for in that cans will not take the affiza (w), by the rule staigalsaq- Hot (Pån. III. 3. 21 ), 'the roots eft, fr and tako sto only when not preceded by a preposition'. Or it may be derived us waiata que ( Paạ. III. 1. 134 ). The majesty or awe-inspiring splendoar of their mien or general bearing. 81. 38. gre- is an adj. here, and means 'pleasant.' This implies that the breezes weru cool. rofara frenteftimoat fauft- ·Canto 1. ) ( 19 ) सस्तस्व गन्धो विवत एवामित गन्धिनौः । रेणाकरैः-Watting, bearing away. Of. Prata FETATEATEAT: Kum. V. 26. mart 2%. 7o whore ku moans 'a colleotion; a cluster.' An ovor-Borupulous critio may find fault with the epithet gee#:. For, that is considered excellent poetry whioh is suggestive-it must suggest ideas which are striking and capable of pleasing and impregsing the mind. Here the idea of ga or pleasantness is the or the meaning intended to be conveyed by the poet, and should not, therefore, have been aotually expressed, but left to be inferred from something like 'भागीरथीनिसरशीकराणां वोढा' which leads to the inference that the breezo was cool and therefore plensing (in kom. I. 15 where the description of the wind is certainly more poeticnl than here). Also, the idea of fragrance suggested by gratuient: is repeated in a foreferuara:' which again spoile the beanty of the A). Perhaps the objeot of the poet is not so muoh to give us poetry as to describe the natural state of things by a ration. The epithet M &o, seems to show that the strong smell of the exudations of the S'Ala trees overpowered that of other flowers; while gotat in intended to suggest an exuberance of flowers peculiar to the forest. Sl. 39. मनोमिरामा:-अमिरमते जन भास इति अभिरामाः। मनसोमिरामा HAPAT: ravishing, delightfal, to the mind. पहजसंवादिनी:-संवादो विद्यत आसामिति संवादिन्यः; now see Samj. पहज- The first of the govon primary notes of the Indian gamut. Tho seven notes in order of pitch are पर, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पबम, धैवत and PVR abbreviated into , ft, 1, #,4,7, and A. For deriv. see Malli. A coording to Nárada it is called to boonuse the other six notes proceed from it, i. c. are based on it; THTTURE SAT TUTUT: Yal तस्मात्तर इति प्रोक।१०. fra foai-Disinguished in two ways; i. e. peculiar to each sex बीपसभेदेन Din.; सीपुंसमेवराव Ohi.; Cha. also observer-महाजनदर्शनमा नितविस्मयमयाम्या विषा मिनाः । विस्मयावति स्निग्धी भवादास दाहतः हात Pu: Mallinátha's explanation is perhaps more soientitio. Shadja is of two kinds, and Pagn. It is called S'uddha when it consiste of the four तिः (tones or vibrations तन्त्रीमातो नाद:) vie, तीवा, कुशदती मन्दा दोवती ताबा बहती मंदा छंदोवत्पस्तुपरजगाः।); otherwise it is called fart. It is further subdivided into two kinda, on and spegi. wymisegutt fra at fagforralt via the sound whioh appears in ito last component part (anti ) is onlled waght; when other wise, ogn -For deriv. nee Malli. The Loo term, in is retained by the ·( 20 ) [ Oanto I. 9 rale 'regat fat qua 'In: a Tatpurusha the Loc, term. is often retained when a gig affix is added.' 81. 40. परस्पराविसारश्यम्-अक्ष्णोः सारश्यमविसापम् । By 'कर्मव्यतिहारे Freimanit apud PATATAKA ( VArttikas on Pán VIII. 1. 12 ), a pronoun is always doubled and in many cases compounded (ie, the 0888-termination of the first member may be dropped and the two words joined together as in 8 сотр. to express interchange of action. To express the interchange of action here we must have परस्य परस्य अधिसारश्यम् । But a comp. is not allowed in the case of पर and भन्य, as remarked by Bhattol Dikshita (बहुलग्रहणादन्यपरयोर्न समासवत् ). Then by the Vart. 'अममामवद्भावे पूर्वपदस्थस्य एपः सुर्वक्तव्यः' when uncompounded, the case-torm. of the first word is changed to Æ, the torm. of the nom. sing., so we have qe: TFT and hy the rnle AT I' (see Gr. $ 43, d) wo have PETTET. Now compounding this with अधिसाश्यम् we get परस्पपक्षिसारश्यम्. But here another difficulty arises. Since TCETTET beoomes the first member of the now comp., & of the first ti must be dropped by the general rule Bhattoji Dîk., therefore, regards this as an irregularity ( 7 AATT). See Sid.-Kau, on Páŋ. VILI. 1. 12 भदूरोज्नित &c.--Cf. विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शन्दं सहन्ते मृगाः &cs ah. 1. This shows that the benign appearance of the king and his queen easily inspired confidence in the herds of the deer. Vide JI. 11. S'i. 41. - a stripa ar lit. that which is made or that whiob people make easily;' and as nothing is made more easily, and charms more when made, than a garland, it means a garland. तोरणम्-तुरन्स्योति , स्नुवन्ति रणन्त्यति वा where people gather with exclamations of joy; or act asford ST where people go in haste for auspicious parposes. Tot usually means the outer gate of a palace or city, or an arched doorway. It also moans 'a temporary ornamental arch,' which is the meaning here. When kings and other great personages go out on a tour it is oustomary for pooplo to exhibit their joy by raising ornamental arches with garlands suspended over them and the oranes here, as it were, did the same. As for Mallinåtha's remark Tingira' &o. 866 Sáb.-Dar. quoted in the ft.-note to the 13th s'l. Whon words liko , tanto So. are omitted, there is called गम्या, व्याया or प्रतीयमाना. S'l. 42. - : : 'running along the oorront' und not in contrary direction; hence, favorable of. Flo- ·Canto I. ] ( 21 ) or stege qat:, S'Ak. IV. 11. CATETETOR &c.—The te in Wet is emphatic ( ferra). See note to s'l. 21. As wey is connected with the whole should either be wrotegerustett should not be compounded. See note on 4941 HEUTTA: s'l. 15. S'l. 43. Lit. 'those which have petals resembling the spokes of a carriage-wheel' (see ft.-note). has an exceeding. ly pleasing fragrance and is considered as one of the arrows of the (od of love (see ft.-nute ). It is a day-lotua. Of. iurafia Parti' Kum. 1. 32. AT-fragrance exceedingly gratifying; मा समन्तात् मोदपति इत्यामोद मुद् cau. with ा+अ.(अ); or आमोदन्ते #11 #9; with lot. Sl. 44. -Having the sacrificial posts for their distinguishing marks. This shows that the pious Brahmanes constantly porfor med sacrifices und thas used the revenge of the villages for the legitimate purpose for which they were grauted to them. Tati-Mark the meaning of 1997; ta is similarly added to g, 47. SETETA &c. -ren garra (ses com.); hore out is the meaning of the preposition wa. F'or 78 868 V. 2 infra Si. 45. retra que fa atei, Fri 2: Te, a yesterday; watirea fam tinata taitaa (sid.-Kau. ), being irregulurly snbstituted for guttate and the affix addeded. Vide Pág. V. 2 93 III. 1. 134. The Mb. has a4, bat on this the Vanorama remarks -ययपि भाष्ये वृत्तौ च घृतामस्युक्तममरणापि 'ततु हैथंगवीनं पद् घोगो- दोहोजवं घृतम्' इत्युकं तथापि नवनीतमेव तत्र विवक्षितमिति हरदत्तादयः। It means 'fresh butter.' 7719-The cow-herds brought butter with them, because one sbould never approach a king empty-handed. T- घोषन्ति गावोऽति घोषः a place inhabited by cow-herds; घोरेवाः बोपण्या: comp. 77 997: old men of the villages of cow-herds. Or the word or may mean a cow-herd (घोषन्ति गवामाहानाय शब्दायन्ते इति घोषाः ) in which case the comp. will have to be dissolved as a re :; the word ate, being one of the FTP class, optionally takos garanterar Maa--By the rule mort : ( Vart. on Paq. V. 4. 25 ) the afis is added to 9, TFA and it without change of meaning. Note-Tbis sl. bears testimony to the magnanimity of the royal pair. They condescend to enter into conversation with the herdsmon on topics quite familiar to them. S'I. 46. 9-The pron, fra in conjunction with spa expresos the idea of indescribability. A-applies to feat and THE also, they too being in their diurnal motion. w-when applied to run/a-TART means 'of pure or bright (#) apporranos' ·( 22 ) [ Oanto I. e. 1. e. light (especially on the full-moon day of Chaitrn), Tita - According to Vivkanilba tho simile here is vitiated by the fanit 4. The beauty of Chitra and the moon. when in conjnnction, being always visible, the past tense (Spatte) is inapplicable to it. See ft.-noter. S'l. 47. 777-'that and that,' 'this thing and that thing, i. everything, all that struck him as beautiful. By the rule pireretragt: & padu may be repeated to denote frequency or universality; a. g. सवं सिप्रति i. e. all trees. प्रियदर्शनः-Malli. says प्रियं दर्शनं स्वकर्मकं यस्य, whose sight was agreeable. We may rather say * and explain furt ( an agreeable task ) pati showing things *77. GOTTA:-may also be dissolved as gu HRT: as a nitya-gamása, STAT having the sense of साश when used as the latter part of a comp.; cf. स्युरुत्तरपदे त्वमी। fargamutingtat ATC: 1 Amara. This epithet is used in order to indicate that the king was a lover of natural scenery and was able to 808 beauty in everything. gy is thus described in the Matsya-P.:-*: संवत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यमंनिभः । दिव्यपीताम्बरधरः पीताभरणभूषितः॥ मर्वावशाल- विद्विद्वान्हस्तिशाचप्रवर्तकः । राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वात्सौम्यो गजसुतः स्मृतः॥ S'l. 48. 1979:--cf. 89pril 27. संयमिनः-Of pre-eminont asceticism or self-control (OFTEN: HTATET); the affix shows foxcel. lence'. Vasishtha's self-control and patienoo are well known. He is described by poets as the receptacle of all knowledge and the greatest of self-restrainors. Cf. Bhatti;. Tha Tha Therart afrg: &c. I. 15. Here:- Note this comp, which most be dissolved as a Con. Tat, according to Pán. V. 4. 91. Were it not for this technical necessity of grammar it would be more natural to dissolve it as Bah. and understand by it'who had the queen for his companion The poet does not intend to imply fleet but merely het. Cf. He: IV. 87; ato XII, 9; besides, all other compounds of a siinilar import are rendered as Bale. Of. 'arrefouere nig:' I. 95; fefert: II. 24. N. B.-Mark the alliterative recurrence of identical syllaliles of which there are numerous instances in this Canto. Seo the proceding sl. 8. 49. TCT-paiti TEHT I This is a Karm. of the ATHATR olass. See Gr. $228. As the comp. is farce.( obligatory) it oon have no dissolution (PC: HATET FOR THATATT Ofe faust ait Mb.) but only its meaning, which is here expressed by the words spauHT- हमार. नारदोश मिनवाची Manorama. Here अन्तर is used to show that the place the sages lived in was also a forest. garot-Pres. p. Page. of org wapate &0.--According to the S'rati quoted & ·Canto I.] (23) by Malli, the holy fires go forth, in invisible forms, to meet their worshippers as they return from the forest in the evening ladon with sacrificial sticks, &o. See note on यथाविधिहुतापीनाम् 81. 6. SI. 50. उटजद्वारगोधिभिः-द्वारं रोढुंबीलं येषाम: now ses Samj. They gathered there in numbers to get their share of the Nivára corn. अपत्यैः-न पतन्ति पितरोऽनेन that by which the manes do not go to hell; hence, a child, a son; of. 'शचत्पुत्रेण पितरोऽस्याचबहुलं तमः' Ait. Brih. Panoh. VII. It may also be derived fr. अप and स्प 'that which springs from the stock.' Both these etymologies are countenanced by Yaska; see ft.-note. Of. कृतासु नीवारविभागवत्ति स्वकीयमझ मृदुहस्तासम्पुटैः। हरद्धिरालोहितगण्डमण्डलैः पूवंगमैः सेवितझलकन्दरम् Jan. V. 3. SI. 51. सेकान्ते मुनिकन्याभिः-So in sk. I. also we find the daughters of the hormits watering the trees of the hermitage. तत्क्षणोज्झित &c. -स क्षणस्तक्षणः Karm. comp.; हवा शक्षा क्षका:; now se७ Samj. मुनिकन्याभिः takes तृतीया in connexion with सज्झित which therefore sught better not to have been compounded. वृक्षकं--The young trees were watered; so in the sik. स्वतोपि तातकापपस्वाभमक्षकाः प्रियतराः &c. p. 19. विहानाम्-विहायसा गच्छन्तीति विहझाः or -प्रमाः Pan. III. 2. 47; and Vārttikas on III. 2. 38. विश्वासाय-विश्वासमत्पाद- यितुम् । see Gr.5828. Sl. 2. मृगैर्वर्तितरोमन्धम् --मथ्नातीति मन्धः, रोगाणां मन्यः रोमन्यः or रोगान्मथ्नातीति रोमन्धः । पृषोदरादित्वात्साधुः; ramination; this habit being indispensable to digestion and health in the case of certain quadrupeds. git: may either be sygeh tutina aftan by poetical license, or इत्थंभूतकक्ष मे तृतीया, i.e., indicating a particular state of the hermitage (वर्तितरोसन्ध). वर्तित is appropriate with रोमन्ध as Pan. has used it in the Siltra 'कर्मणो रोमन्यतपोभ्यां वर्तिचरोः।' रोमन्थं वर्तयति रोमन्धावते. S'l. 53.3pfruta ufafy lit, he who always goes; or he who does not stay for a second day at a place. Soe ft.notos. Of. Paweateral म त्यक्ता येन महात्मना। मातिभिः सर्वभूतानां शेषानभ्यागतान् विदुः॥ आश्रमोन्मुखान- उदूतं मुम्बं यस्यासी उन्मुखः one with his face uplifted; and since a person who anxiously expects another, often raises his hoad to see if he is cominy, raising up the head is a sign of anxiety, or eagerness, und hence the word has oftou the secondary sense of 'anxious' or 'ouger for.' Of. VIII. 12; XII. 26: Kum. VI. 34. Here it simply means 'couing or advancing towards'. Of. II.17. भाहुतिगन्धिभिः-भाहुतीनां गाय एषा विकासाहुतिगन्धिनः(बालिगम+re); 86e sanj. OF. VII. 26 und XIII, 37 where the parifying puwer of the sacrificial smoke is again referred to.

·(24) [Danto I. Sl. 54. बतारम्-He who checks the horses, i. e. guides their rmotion; hence, a charioteer. विभामब-Properly विभमय; श्रम् being one of the roots designated as fhu. See Samj.; bat such forms as विश्रामयति, कामयति occur and the सिकार says that snch forms are to be explained by supposing optionality to exist in the rule मितां स्वः (6... these roots may not lengthen their penultimate) in certain fixed Canos. मितां हस्व इति सो वा चित्तविकारे इत्यतो वेश्यनुवर्य व्यवस्थितविभाषामयणात् . Sl. 55. तस्मै-The Dat. may be by कर्मणा-यमभिप्रेति स संप्रदानम् the कर्म (अहणा) is done witb reference to the king and 0 तस्मै. सभ्याः-those who know how to act well in an assembly, hence, courteous, polite. This shown that the berunits were acquainted with the ways and manners of the world and know how to welcome high personagen like Dilipa and his queen. गुरुतमेन्द्रिया:--अतिशयन गुप्तानि गुसतमानीन्द्रियाणि येषाम् ; who had perfect mastery over the senses. This is an additional reason why they were allowed to appear before the queen, Tbe word इन्द्रिय is onriously derived. FWH FRE4H - that which is a sign (i.s. which leads to the interence) of the sonl. Pan. has इन्द्रियमि- न्द्रलिजमिन्दामिन्द्रसहमिन्द्रजुटमिन्द्रदत्तमिति वा ( V. 2. 93 ); on which Vamana thus comments:-(1) दस्म लिमिन्द्रियम् । इन्द्र आत्मा। स चक्षु- गदिना करणेनाचमीयते । नाकर्वक करणमस्ति । (2) इन्द्रेण दृष्टम् । तृतीयासमर्थात्प्र. स्वयः। पात्मना हमित्यर्थः ।(3) इन्द्रण बटम् । आरमना सृष्टम् । तस्कृतेन प्रभाशुभक. मंणोत्पामिति कृत्वा । (4)इन्द्रेण शुष्टम्। आत्मना जुष्टं सेवितम् । तद्वारेण विज्ञानो. स्पादनात् । (5) इन्द्रेण दत्तम् । आस्मना विषयेभ्यो दत्तं यथायथं ग्रहणाय। Also इन्द्रणा स्मना दुर्जयम् (Sid.-Kan. ). नयचक्षुपे-नयति तखामिति नयः शासम् । OF. IV. 13. The rhetorical figare here is अनुपास ( वर्णमाम्यमतप्रासः 'reourrence of similar sounds' Kav.-Pra.). 81. 56. सायंतनस्य-Pertaining to the evening time the Tad afir तन is added to सायं and other adverbs ol time, such as , , दिवा, दोषा, चिरं &c. in the sense of 'pertaining to': बस्तन &c. अन्ते-- Because a Brahmalla Ought uot to be saluted while engaged in religions service. Atafun--this epithet is used to signify that the sage had the power to grant the king wishes. f. I. 4. अग्वासितम्-'attended upon.' आस् becomes a trans. verb by virtue of the preposition अनु. Of. II. 24; also सखीभ्यामन्वास्यते soh. III. स्वाहया-स्वाहा is the exclamation used at the time of throwing an offering into the .fre, afterwards personified into a wife of Agni. It is very difficult to know what the original meaning of PIET was, whether it was an oblation that could be well relished by the godk ·Canto I. ] ( 25 ) (Felista),or whether it was an exclamation used to attract the deities ( 89 stigtersta ), or something else. The loss of its true etymology soon associated it with several other myslioal exclamations conneotod with the sacrifices. Of. 'Fin daglaiat xarata are ' Ak. The atteranoe of the exclamation so invariably attended the throwing in of overy offering into the sacred fire, that in aftertimes it came to be personified into a wife of Agni ( the fire-god ) and goddess presiding over barnt offerings. Her body is said to consist of the four Vedas and her limbs are the six angas( minor works of the Vedas. The Brab.- Val.-P. has this on Sváh4-5: Fun Trafiqot i que as शक्तिरग्नेः स्वाहा स्वकामिनी ॥ ऋषयो मुनयश्चैव ब्राह्मणा दक्षिणादयः । स्वाहान्तं मन्त्रमुचार्य हविर्ददाति नित्यशः॥ अपि च ब्रह्मोवाच--स्वमग्नदहिका शक्तिर्भव पत्नी च सुन्दरी। दन्छु न शक्तस्वकृती हताशश्च स्वया विना ॥ स्वनामोचार्य मन्त्रान्ते यो दास्यति हविर्नरः । सुरेभ्यस्तत्प्राप्नुवन्ति सुगः स्वानन्दपूर्वकम् ॥ अनेः सम्पत्स्वरूपा च श्रीरूपामा गृहेबरी। देवानां पूजिता शश्वनरादीनां भवाम्बिके ॥ From this it appears that स्वाहा was originally an offering of clarified butter which mado the fire hury more briskly and look cherrful. as it were, like a man in the company of his wife. a &fa-This simile is suggested by the mention of the Artanian and is very appropriate bere both in time and place, as the evening sacrifice was then just performed and Agni and Syah& were brought together. S'l. 57. a71: &o.--ungai The use of the dual shows that the king and queen performed the salutation jointly. When an is done by several agents jointly the verb is plural, and when separately, it is sing. Of. infra XIII, 27 and note thereon. in gagame-greeted or welcomed them with pleasure in retorn. drar is added here to show that their joy at the sight of the royal pair was genuine and not feigned. Cbari. quotes tot ESTEDETT glas FSU: 1 Manu. II. 54, in support of this; in Manus., however, this is said in connexion with food ( 898 ). S'l. 58. Baca &o.-- This adj is used to show tbat the king was able, now that his exaustion was removed, to enter into conversation with the sage who was also DOW free, bis evening prayers being done. राज्याश्रममुनिम्--राज्याश्रमः 8 रूपककर्मधा, तस्य तस्मिन्वा सुनिम् . comp. सह सुग. The epithet is used to account for the form of question put to the king (see Malli.); The following s'loka fr. the s'k. is a good commentary on the word FAMA81A-489/TM वसतिरमनाप्याभमे सर्वभोग्ये रक्षायोगाश्यमपि तपः प्रत्या संचिनोति । अस्यापियों स्पृशति वशिनधारणगीतः पुण्यः शम्बो मनिरिति मुहः केवलं राजपूर्वः ॥ See Mallie's remarks on grand and tisa. R. N. 4 .

·( 26 ) [Oanto I. soven '59. Svar:--The treasure of the knowledge of Atharva (ie. the magioal spolls and rites contained thoroin, which is necessary for averting coming evils, rendering innocuons evil omens, &o.) Hence the king could lay bus grievance before him as ono able to remove it. अधर्व-अधर्वणा (See अथर्वन Aple's Dic.) प्रोक आम्नायः अथर्वः आधर्वणो 27. It is also derived fr. 379 a particle expressing auspiciousness, * to go and aff. 2 'that whioh leads to good or buiss.' Vasishtha is himself the author of a number of inoantations and spells contained in the Atharva Veda. Of. Mitá. quoted in the ft.-note, which says that the Purohita of a king ought to be well-versed in the Atharva Veda; 860 com, and note on IV. 1; also VIII. 4. Tügi-The lord of riches or master of polity, i. e. the king. We have here Anupriisa again. 8'l. 60. 8995-Proper, as it should be; of. Fartygqo8 Bg. II. 3. It is used in various SEUS OB; cf. II. 16, 22, 11. 41, &c. -The essential constituents of government, sooord ing to Indian writers on politics, are:-(1) sovereign; (2) ministry; (3) allies; (4) treasury; (5) kingdom; (6) fortresses; and (7) army. All these contribute to the prosperity of government, and the loss of any one of these renders the whole in perfoot. Vide Kám. IV. 1, 2; and Maqu. IX. 224. यस्य-The correlative तस्य may be omitted when TEU occurs in the second part of a sentence (see V. 4) 'यच्छन्दस्योत्तरवाक्यगतत्वेनोपादाने सामन्यांसत्पूर्ववाक्ये तच्छदस्यार्थ- 'Bah.-Dar. teftat &c.-See Kám. quoted in the Sašj., sayangi in the com. meung-ministers, royal oftioors. S'l. 61. Aray-One who has mude muntras, and not one who mukes or will make them (sid.-Kau.); 888 nute on spor above. gergafro-comp. word. See Gr. 8209. c. oftra a Bah. Aparfar fare ordered back' (as superfluous and useless), rendered futile. See Mulli.; or are excelled;' for the mantras Are WORST, while the arrows are only हलक्याभिदः. प्रति has here the sense of 'opposition or contrariety,' and not of 'repetition.' Of. VI. 89; X, 68. 8'l. 62. farana-panataftit 'according to rules,' by the rule H. HETTThe Gen. for the Dat., which is allowed in the Vedas, mutauit forta--which (else) would dry up in a drought. The words ware and squr mean the same thing, one is derived by the affix yg the other by yg. The king means that Vasishtha constantly porformed sucrifices and prevented his territorios from being smitten by famines.

·Canto I. ] ( 27 ) S'i. 63. sorg &r.-gory: gorgt the full period of human life. wis added to Mrs at the end of Tat. by Pán. V. 4 77. Other instances are निश्रित श्रेयो निन्यसम्, श्यागुषम्, वाश्मनसे &c. निरातङ्काः-निरस्त मातहो यासाम fres from fenr or distress. आतis derived fr, ty to contract, with . which gives it the special significance of coagulating. Honoc WTF properly means bodily distress, tormont; and then that which causes distress, mental disquietude &c. nga which means 'buttor-milk' is derived from the same root. AT:—for the six scourgen see Sanj. Tam no would have been more forcible. is added to go after the agd Pit; 900 com.; so fire. S'I. 64. RATHTHF9-taken care of, looked after. Of. Argfafa Ara Uttar. T. 19. magtf-Vasishtha is regarded as one of the ton mind-born sons of Brahman. Soe the Sans, note. :- *ETET (+pa+) that whioh is fastened on in ADC0038gion, honce an uninterrupted succession, continuons flow &r. PEITT: HIET+: Bha. comp. (irregular, as there is no सुल्ययोग here). निरापदः may also be construed with सम्पदः. S'l. 65. Dom-since Vasishtha was in the place of father to Ditipa, being his Guru, Sudakshina was his daughter-in-law, wala (Latin avere ) means originally to be gratifited, to rejoice; it 'then arquires the force of a transitive verb, and means to gratify, to please. Of. infra XI. 75. The more frequent signifioation of the root met with in classical Sanskrit, vis, that of protecting, lo only a derived one from that of pleasing or favonring.' 8. P. Pandit. More than twenty other meanings are assigned to this root in the Dha.-P. Soe Malli. सहीग-बिर्गता आपः भोति द्वीपम् ( द्वि+अप, by Pen. V. 3. 97, इयतरुपसर्गेभ्योपाइ' ther of भप् becomest when foHowing हि, अन्तर or a prop. ; 80 Pasta and fra by Pan, V. 4. 14. ) fra: Hana Aftn. For the number of dripas, see Sang. note on VI. 38. That (7 means the best thing of every class; amet arrit rreni maaf ni ) adset, according to modern grammariane. Soo Malli. HAI-Areena #RA. According to the Parkņas, when the demons #and that were slain, their fat and flesh covered the whole earth whioh was thenceforth called modini, मधुकैटभवोत्त्वातीन्मेर atunterne af det streut wantefar: 11 81. 86. Proro-wes Protesti satu qe bittat again and again sooing &o.; shows ropotition. See I, 42. per sparediti ·( 28 ) [Oanto I. ret; 41+4 (07:). K &0.-As IT means an oblation offered to the gods, so a means food offered to the spirits of the departed apoptors. This is irregularly derived fr. para, festa and is, like ETTET, an exclamation uttered at the time of offering food to the MARI. Argi geriauti 7907; now 888 Bañj. 8'l. 67. OF. SAL. VI. 24; see ft.-notes. Tapostant out below; $1. 84. 8'1. 88. RITH-100 note on I. 5. 641 &0.--Dissolve fug OTCHI यस्वस विषद्वात्मा ज्यया विश्वात्मा ज्यात्रिएखात्मा, and not as श्यया विश्वा भारमा बस्य in which case इज्यवा cannot be compounded with विश्व This attribute shows that Dilipa is internally bright ( pare ), his soul being porified by sacrifices, gorroto &c.--but gloomy externally, because he has no son to continue his race thing external, 28 noticed by others. And so 77: ( internally bright ) and a externally gloomy. --Ses Mallı, The 10th, according to the Paardņio geography, is a helt or chain of mountains surrounding the ontermost of the seven 8098, (the sea of fresh water whioh itself surrounds Preshkara, the last of the seven continents ) and dividing the visible world from the region of darkness. Since the sun and the whole firmament of stars roll within this circle, these mountains are lit up on one side and shrouded in perpetual darknops on the uthor. 'परेण पुष्करस्याय पाहण्यावस्थितो महान् । स्वारसमुद्रस्तु स समन्तादवेष्टयत् ॥ स्वादूरकस्य परितः शैलस्तु परिमण्डलः । प्रकाशश्वाप्रकाशच डोकालोकः म सच्यते । आलोकस्तत्र चार्वाक्च निगलोकस्ततः परम् ।' Mat.--P. Oh. OXXII. म्वादकस्य पुरतो रश्यते लोकसस्थितिः। द्विगुणा काश्चमी भूमिः सर्वजन्तुविनिता लोकालोकस्ततः शैली योजनायुतविस्तृतः । इच्छायेणापि तावन्ति सहमाण्यालो हिस: Vish.-P.IN. 4. Of. also Pad.--P. लोकालोको गिरिर्यस्तु लोकान्ते वर्तते महान् । श्रावणोति सतेजांसि सूर्यादीनामपि द्विज ॥ तमतिक्रम्य तेजोसि बमन्तै न प्रवर्तितुम् । १० । According to the Bhag.-P. it is so called because it is situated in the middle of the enlightened and unenlightened, or inhabited and uninhabited, regions. The Lokaloka is really the wall of olonds that bound our horizon all round, conceived by the ancients to be a chain of mountains. As the sun and the other heavenly bodies were seen dipping into the sea within this wall of clouds, it was naturally supposed that the world of living beings was within it, its outer side being exposed to perpetual darkness. To this misconception are also due all the legends about Indra's clipping the wings of mountains. SI. 69. सुख-सुखयतीति ख (पचाप). सन्ततिः-सम्तम्यते वंशोऽनया । OTO-- This shows how anxions the Hidu Aryads wore to keep thoir blood pure.

·Oanto I. ] ( 29 ) S'l. 70.fr: This opithet is very significant. It implies neglect ( unintentional though it be ) on the part of Vasishtha, since he has the power to bless the king with progeny. See Malli and notes on I. 35. Face Fratha &o. a*, qator: *:- The simile is very appropriate here as being drawn from the daily scenes of life and thereforo perfectly familiar to sages, The Rishis considered the trees of the hermitage as their children ( 380 V. 6) and so the king could very well rouse the mercy of Vasishtha by comparing himself to a tree reared up by the sage bat bearing no fruit. S'l. 71. 777-properly an epithet of the Supreme Being. It means 'one who posssessos all kinds of excellences.' QafT FATET धर्मस्य मशः श्रियाः। वैराग्यस्याप मोबस्य पणां भग इतीरणा ॥ (भगो विपत अस्य भगवान्।) उत्पतिं च विनाशं च भूतानामगति गतिम् । वेपि विधामवियां च सवाथ्यो warenfarfar I PETA-'the last debt', i.e. the debt due to the ancestors. According to the Hindu Sastras, everyone that is born has three debts to pay off, viz, to sages, to gods and to the departed forefathers. He frees himself from these respectively by studying the Vodas, offering the daily and other sacrifices, and by baving a son, Of. VIII, 30 and the Śruti quoted by Malli. in his com. ad loc. Spony-fr. 39e + ; for the change of sto see Påp. VI. 3. 67. STOTH-Here Malli. is quite right in understanding by sota the post to which an elephant is tied and not a chain or rope, as some would have it. That the simile should be quite appropriate, 3710TA most mean komething that inflicts montal, and not actual bodily pain. The elephant would be as glad to enjoy a cool bath with a obaid round his nook as without one. Cf. SET TOT Hauf. Ata stor fara framari' XIV. 38; also IV. 81. That the force of the simile should be fully onderstood, construe: (1) sang À PARTA पणमनिवाणस्वदन्तिनःमान्तरमालानमिव मतपीठम् भवहि, or (2) असमपार मे अन्त्यम् कारण मानिर्वाणस्वदन्तिमः भन्दम् भागनामेव भवहि । 81. 72. चाकूणाम्-वाकोः रामः अपत्यानि पुमांस इक्ष्वाकवा.. of i Park: the aft. we (so in the oom. is probably an oversight) being dropped when the word is used in the plaral and not in the fom.; see Pan.. II. 4. 62. Ikahváku was the son of Vaivasvata Menu and father of Vikukashi. He was the first king of the solar dynasty in Ayodhya. Hº was born from the nostril of Mana, ho happened to meetQ. Of. Bhag.-P. The wrina reputora: $a: 1 mangaf may also be construed with free:

·( 30 ) [ Oanto T. - part 1 The comp. heitig optional, the nnoompounded form will he map of frage; spfit necocarrily takes the torm. # () when it is the latter momber of a comp: -wego: Pån. V. 4.7. For a similar idon, of. fra ****** Star do. Blak. VII. 4. 8'1. 73. gfa thue. Pami-rapectfnlly addressed or informed. N. B-The verbs SINTC and presre toobnical terms of addressing a poroon, without any ides of actual command or request. Thus whon a porson addresses ono who is bis superior in rank or dignity, the verb PC is used, while in the case of ono addressing another who is inferior in rank or dignity to him, TV is the verb ased. off rout:--This indicates that the functions of all the oxternal senses were suspended, Of. the dogcription of the comtemplation of S'iva, in Kum, III. 48, saftiM' &c. THT-Hore HT is noed to emphasize ; . moment. only. This shows that Vasishtha was a master of yoga, who would pnt bimself in a comi omplative mood (t) in moment, and set in operation the inner apparatns for discovering anknowo things. Tart 54:-Mark the use of the word after which is deliberate. This shows bow scropoloas the Poet is in selecting proper words to express his similos. Vesishtha, wbo is the repository of harmless thoughts and actions, can with propriety be compared to & having nothing in it but such harmloss oresture fish. With this of. VII. 30 whoro the prianos looking pleased who really angry are described 18 SAT sin turn, whore great would not have snited. S'I, 74. gforma-Malli, takes this with famil, it should rather be construed with me aforyou 'close npplication, concen. tration of the mind apon one thing. Ukupne proporly means to steep, as a modioino, into a liquid that it abonld imbibe its properties and he free from the inherent impurities it is desired to be cleared off. Hence that monni completely pervaded or imbued by. mateat therefore means onwbomo mind is parged of all impurities forming its rust by ito boing imbued with spiritual knowlodge by constant meditation, S. Pat. Yoy. I. 80, Ved. Sára. 32 (Nir. Bd.) Time The optional forms you do. of the prononns tant and qils are used when there is part or a subsequent nasertion;: son Gr. I 187. The first meetioa here is nie. We doo; and then the record in intredwood by me, whet. For the no. gisse Banj. and Gr. 1 808 3 ·Canto:1. ) (31) S1. 75. शाम्-शकोतीति: he who is able to do everything. Indra is regarded in the Vodas as the mightiest of all gods, though in the Puranas he occupies a position subordinate to Vish,a, Brakman and Siva. उपस्थाय-स्था with sm is trans.; of. IV. 6, x. 13. The kings of the solar race are represented as often visiting Boarga to assist Indra in his wars with the demons. See VI. 71, 72. This supports the assertion आनाकरथवर्मनाम्, upras'1. 5. कल्पतरच्छायाम्-कल्प: संकल्पितीर्थ: what is desired; तत्फलका तक, or करूपस्य तकः । अन्यजनकभावसम्बन्धे पछी । In either case the comp. शाक- पार्थिवादिः .. सरपदलोपी. See Gr. $ 229. See, however Malli.on VI.6 infra. Dissolve कल्पतरोपछाया कल्पतरुच्छाया ताम् and not कल्पतरूणां as the comp. will be nou, in that case. See Gr. 8 245 (e). Sl. 76. इमां स्मरन्-According to the M.-Bh. the root स्मृ governs the gen, only when there is aqut of the karına, i. e. when & person or thing is not directly brought to the mind, but is remembered through the instrumentality of something else; s. y. मातुः स्मरति गुण, here the good qualities of the mother are principally brought to the mind and then ( through them) the mother. But when the art is directly remembered the aco. should be used (यदा कर्म विवक्षितं भवति तदा पछी न भवति Mah.-Bha.), as in the present instance; मातरं स्मरति. प्रदक्षिणकियाायाम-प्रगता दक्षिण प्रदक्षिण Pan. II. 1. 17; प्रदक्षिणस्य किया प्रदक्षिणकिया तस्या भी योग्या ताम् । तस्यां सा as the भाधार of the आचरण- किया takes the low. Of. अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यास Sek. I. 25 अपकारिणि विश्रन्धे शुखमती यः समाचरति पापम् H. 1. Sl. 77. प्रसतिम्-प्रसयत इति प्रसूतिः offspring, issue. अनाराध्य-indes. p. p. of राथ् with आ; by the rules of syntax the subject of the absolutive and of the main verb must be the same; here ToT is not the subject of the आराधनाकिया; Malli. therefore, takes भाराभ्य in the causative sense, since he renders it by असेवयित्वा-प्रजा (स्वया) मत्प्रसति- ममाराध्य न भविष्यति (i... मत्प्रसत्याराधमसापेक्षा भविष्यति।) without baving my child propitiated by you. Or we may explain मत्प्रमतिमनाराभ्य स्थितस्य तव प्रजा &c. 81. 78. सारथिना-सारयति भवानिति सारथिः; fr. V cau. and Uyadi अपि (अधिन; सतेंणिष); or रथेन सह सरथः ( Bab.) तस्यापत्यं (सरथरिम). 37490FT-This is really tbe valaxv or the milky way. Forant There are eight elephants belonging to the eight regents of the Cardinal points wbo assist them in the defence and protection of the directions. (1) Indra's elephant at the Fast is ऐरावत; (8) Agni's at the 8.-East is goptita; (3) Yama's at the South is ama; (6) Sarya's ·( 32 ) [ Oanto 1. com. at the 8.-West is 994; (5) Varnna's at the West is 377; (6) Vayu's at the N.-West is goa; (7) Kubera's at the North is FIA; and (8) Soma's at tho N.-East is 1. See ft -note. S'l. 79. Par-P. P. p. of the desid. of 3777; see. सार्गलम् - भोलेनसहवामानमः with impediment or obstruction; see सानुबन्धabove 6t. hero wts means ( metaphorically ) obstruction. Sumati. quotes- अश्या यत्र पूज्यन्ते पूज्यापूज्यव्यतिकमः । दुर्भिक्ष मारिरोगाश भवन्त्येव न संशयः ॥ $'l. 80. gad-Malli. seems to take this as a weet; see Gr 5827. दीर्घसत्रम्य-सीदन्त्यत्र इति सत्रम् that in which priests sit down, a saorificial session. The period of time required for a Satra varies between ono year and a thousand years. See Bhág-P. I, 1. 4. The distinction between an ordinary sacrifice and a dirgha satra is this; in the former the merit arising from the sacrifice belongs wholly to the Yajamána, the priests getting only the dulcshina, while in tho latter the merit 18 shared by the Yajamana, and the sixteen priests Vide Ås'v. Sa. Adh. XII. 17-Here is erat-but she; she again. मुजापिहितद्वारम्-भुजेन कुटिलगत्या गच्छतीति भुजङ्गः, भुज+गम् +अ (a before which a nasal 18 added to the word ); also FH and FT with < (9) added. RATE=Migite that on which any thing 18 placed; hence hidden, concealed. The word as generally used with reference to the olosing or concealing the month of a pit or hole. Adooring to the grammarian Bhaguri, अब and अपि used as अपसगा drop their aoptionally; अवमाह वगाह, अपिधान पिधानम् &c. 8'l. 81. gr. - Abl. oase, though the meaning is that of the gen., by the deduction from the role arafarefiqiat a, on which Nagebabhatta remarks 'अस्मादेव निपातनास्पध्यर्थे पामी।'प्रतिनिधि- is always mas S'l. 82. Slokas 82-85 form what is called a kaldpaka, being syntanotically connected; see ft.-note p. 3. fat anta: Perkis used in the sense of HIVICOTI, just as he attered the words and before he could utter any more,' atti is a giam. inocuracy, it being used in the sense of any. For the root at takes 7 either whon it denotes habit or when it implies impropriety, neither of which is possible hero, हातुराहुतिसाधनम-होनु: ought to be construed with आहुतिसाधनम्, AG Malli. does, and not with aisti as suggested by S, P. Pandit. The Lin at implies habit. Seo Malli. Vasishtha was habitually a ·Canto I. ] ( 33 ) sacrificer. (wfuatia), and, therefore, habitually in need of 1, necessary for sacrifice. Preto-This is emphatio and as suoh retaius its gender. The cow was kept my Vasishtha not because he cared to have milk for luxury, but because be wanted qa for sacrificial purposes. The cow was thus आहुनिसाथनम् and not पयसाधनम् . The two worde, therefore, onght to be construeil together otherwise they will lose their force. Strangely enough, Mr. Nandargikar also, following S. P. Pandit, says-BTT cig: may also be taken and perhaps more correctly with ani, anul be construell as its subjeot, rather than with the phrase stiglaan.' Sl. 83. The simile here is one of the most beautiful and perfect similes for which our poot is famous. It is approprinte both in point of time and place. It was evenin, tínne and the cow visited tho hermitage in the evening like 7 with the moon on her forehead. ललाटोदयम्-ललाट means the forehead and also by implication the western sky, where tho new inoon is seen at the evening time. 959 mouus (1) appearance; and (2) rise ma-both were a little corved. 991670912T-Tbo cow wa9 of a fat i. e. pleasing ( mild ) pink colour. The Sawdhyd is also of this colour owing to the slanting rays of the sun falling apon the evening clouds. 7-This attribute is used to account for the crescent shape of the moon and also to leave out of sight the stain, that the resemblance with the curved wbite tuft of hair on the forehead of the cow should be complete, Sil: 84.167-5 as the first member of a Karm. Comp. substi. tates for itself T, na and , when meaning for or little. See Gr. $ 224, (h). socio-derived fr. suy a pitchor and Fu ( changed to Fut in a Bah. Comp. before $ ) an udder; Gr. $ 328; 'having a pitcherlike, i e. full udder.' " has originally, like 261, two crude forms, viz. Fra and THT (sometimes ha). Thea in Foster is, there. fore, radical, and not extraneous, as the grammarians have it. Cf. also pret 'milk'." S. P. P. ATT TORTO-29 lit. that which is fit to be killed or sacrificed;' hence, holy, sacred; aa purificatory bath taken at the end of a sacrifice. Vide Tait. Br, II, 6.6. Also a minor gacrifice performed at the close of a principal sacrifice. Eru asa :' Amar. Here the former senge, of course, is intended. See 1X, 23. and notes thereon fra and faas the estess of holiness is expressed by so the purpose of the affix te is served and we have मेध्यंन, instead of मध्यतरण, which also means हूयोरतिशयन भायेन. S'L. 85. mana-from iheir vicinity ( being raised froin the ground near the king). Affug-See Sami. : aocording to Bopadeva R. N. 5 ·( 34 ) [ Oanto I. mit sehat; see also note: on hafwat I. 11. Here reference is made to a kind of bath technically known as VAyavya. In thé Körma, P. six kinds of baths are mentioned; प्राधमानेयमुदिट वाहणं दिव्यमेव च। वायव्यं योगिक तत्वोढा स्नानं प्रकीर्तितम् ।। S. 86. go-is an adj. here and means 'sanctifying. ' It is also a noun; 880 s'l. 69. PATTIA: -Versed in omens,' i. e. who know what were good omens and what were bad. See Bhg. II. 31. Here the opportune appearance of the cow is an auspicious omen indicating the near fulllment of the King's wishes. 59A-See Sanj. The king is the Yajamina; Vasishtha is the Ydjaka राजा यजति, वसिष्ठस्त याजयति, इति राज्ञो याज्यत्वम्। आशंसिता-may also be explained as आर्शसिता (indicated) are ÚT ger whose desire was thus indicatod as guro to be fulfilled. Some take that separately, as the Nom. sing. of shiftit qualifying , but without propriety. Of. tor a similar idea हरत्यधं सम्प्रति हेतुरेष्यतः उभस्य पूर्वाचरितैः कृतं भैः। ett pataria suaran atofosfo tra S'is' I. 26, where N&rada's appearance is similarly described as sanotifying at the time, and indicating future good fortune Śl. 87. maraftata --Here the qy has the sense of opposition. For the various senses in which az is used, seo foot-note and Gr. 9375. सिद्धिम्-according to Malli. is used for कार्यस्य सिबिम. f. तद्वच्छ सिद्धयै Kum. III. 183; and आवेदयन्ति हि प्रत्यासत्रमानन्दमयपातीनि पभानि निमित्तानि । Kad. Aang--Of. Eng. 'count upon.' S'l. 88. raul:-may also be interpreted as a way to toplo स्तेषां वृत्तिःमुनित्ति साइव वृत्तिर्यस्य । ' leading the like of an anchorite or bermit.' TPHR Indoo. qualifies STRALENAT. TEATATHIA-by personal attendance, by following her in person. TARPThera-376 used with the inf, in the second person (and sometimes in the third ) ex. presses a mild command, or a courteous request, and should be translated by pray be pleased to,' &o.; see V. 25. 8'l. 89. gfecargt afegt: &c.-By these inja actions the sage implies that the king is to be absolutely guided in all his actions by those of the cow; 2. e, he is not to move until she bus moved, he is not to cease moving before the cow has done 80, and so on. 81. 90, 9V -Sudakshiņ& is previously spo ter. of as the daughterin-law of the sage by the king (I. 63), and so Vasishtha hore calls her av But she is to worship the cow as the wife of the king and therefore Mulli. translates it by WT4T.

·Canto I. ] ( 85 ) are reaper-Lot her follow the cow worshipped ( already by her ), '. e. let bor worship the cow and then follow her ('see (I. 1). This is one of those oonstructions 80 common in synthetical languages. प्रयता-This means नियमवती सनी leading an Ascetio's life ( like the king). सायं प्रत्युनजेदाप-अपि shows that Sudakships is to go forth to meet the cow and worship her also in the evening. (See II. 21 ). S'l. 91. Fit-in this manner. परिचर्यापरः-परिचर्या formed irregularly fr. u with 9Ft +39 (FT) fem.; words similarly derived TTERST, T and Serem. See Várt. on Páq. III. 3. 101. q-Solely. front gagi kau qey. -Absence of impediment. This is a PRP AT and therefore Malli. does not expound it but simply gives the meaning. yt-See note on II. 2. girorta-7 is used gret; see Sampj.; 'those having noble sons." Sl. 92. STATE-shows that the King andertook to carry out the instructions of the sage willingly and not under oompulsion. सपरिग्रह-परि साकल्येन पृयते इति परिग्रह: fr. परियह+अप् (अ); wife see Sak. III. 20. परिपहेण सह वर्तते इति । तुल्पयोगे बहुमीहिः, there being equal participation in acting up to the injunctions of the sage. See Mallinatha's remarks on this. See also Ohár. quoted in the ft.-note. S'l. 93. spyma particle frequently used to introduce a change of subject. See notes on II. 1. qarTTU THT lit. that in which the night has its beginning. See also ft.-note. rer.adv. meaning at night' is a different word. दोषज्ञः-दोष जानातीति one able to know mistakes or fanlts; hence, a learned man. This epithet is very significant here. Vasishtha know that it would be a gre on bis part to keep. the king long engaged in conversation with him after the fatigue of a day's journey and so asked him to go to bed, just in the first part of the night. This attribute also supports the use of the epithet em. erg-The dat. here ought to be explained as used E. We cannot explain it as a ProTi; for this will mean'thesage dismissed the king in order that he, and not the king, may go to bed', the inl. being used when both the verbs have the same subject (FATTIN 1); the rales, partamento do. and तुमथार्थ भाववचनात् are, therefore inapplicable. faring for This word is generally understood to be WEARTH, and seems to be used as a " like in in many places Of. III. 66, V. 33 do. And Malli. who translates it by Hart seems to take it as such.

·( 36 ) [ Oanto I. Vow of But there is nothing in Pan. or his commentators countenancing such a supposition; while the passage further one forent : &o. (X, 50 ) seems to go straight against it; for had fantaft been an aluk comp. we should have expected fantaat and not faat pes: I See also Ján. II. 18. सूनृतवाद-सनृत-मुधु नृत्यत्यनेन what is true and agreeable. We know that Vasishțba had just addressed a speech to Dilipa wbich was at once pleasing and true. sfatura-Some editions read अर्जितश्रियम्; अर्जिता आधिका great, excellent श्री. fortune यस्य. But the reading starfar seems to be preferable, as reference is mado here to the king's fortune which consists in his being soon blessed with a son and which is therefore if now. haft may also mean 'brightness.' The king's countenance which was depressed so long now looked bright with joy. 'sfra' has no special propriety here. ag: -implies that the sage had the power to overcome all the obstacles to the king's successful performance of the propitiating the cow and to the consequent birth of a son to him. Mark the alliterations in this and in the following s'lokas. S'l. 94. Cum &c.--The loc, is at. The phrase means सतीमपि तपःसिद्धिमनाइत्य deliberately not bringing into operation bis power of asceticism. This he did FAQATTENTI'having regard to the vow,'é. e. that he should perform the vow properly. For an illustration of the power of penance to call into being the desired things, of. वखानपानं शयनं च माना कृत्वावकाशे रुचिसंप्रक्लप्तम् । तान्प्रीतिमानाह मुनिस्ततः Hava faqatat stranu Bhatti. III. 44; also, 42, 43, la &0.-who knew the proper ritualistic procedure or mode of performing a religious rite; on this Chár, remarks: qaft TTTHTETETT विधानि भक्ष्यभोज्यामि मुकराणि तथापि शाखप्रतिपादितप्रयोगामिझो मुनिभूपस्य प्रतविषयनियमा वन्यामेव वृति कृतवानिति तात्पर्यम् । S'l. 95. gyfa1-See ft.-note. Kalapati is a sage who feeds and instroots ten thousand Yunis. quam-goffafhat wet. The comp. is of the holags. 94-self-restrained, (and also pare in body), nogomea &c.-Sanskrit. poets always represent kings as awakened in the morning by the songs of bards accompanied by musio; and even wben the usual appendages of royalty are not present, they imagine something as serving that parpose. The the noise of the papils of the sage reading early in the morning is made here to serve the purpose of the morning songs of bards to rouse the king from his slumber, ·CANTO II. 8'1. 1, -has here the sense of water; 'then,' 'afterwards'; see Malli. It has also here the additional sense of 'auspiciousness, which it does not express directly, but conveys by its very atterance Cf. 'अर्थान्तरप्रयुक्त एवं अपशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति' Sa. Bha.; also ओंकाराप शम्मच दावेतौ प्रबणः पुरा । कण्ठं मिस्वा विनिर्यात्न सम्मान्मा- Fergut' | Tait. Prát. The particle is here used to indicate the future blessing of the cow. बाया &0.-See Mallinatha's remarks on the word जाया. Expound- गन्धा गन्धद्रव्याणि धूपचन्दनादीनि । The word is mas. and in the pl. number acoording to the Manorams which remarks-"अस्ति च गन्धभदो दव्यवचनः । 'वहति जलमित्र पिनष्टि गन्धानियमियमुपयते सजो विचित्राः' इति दर्शनार । गन्धस्तु सौरमे नृत्ये गन्धके गर्वलेशयोः । स एव व्यवचनो बहुत्वे पुसि स्मृतः ॥ इति कोशाच ।" गन्धाच माल्यं च गन्धमाल्ये। Now see Samj. By wbom perfumes and garlands were caused to be accepted by (through ) his Queen. Some grammarians, who differ from Pan., class the root one among verbs which govern two aoongativos. But it will be difficult to expound this comp. according to them. For, in this case we get जायया धेनुर्गन्धमाल्ये प्रतिग्राहिता which is not compoundable. Remarks the Manorama-"ग्राहेर्दिकर्मकत्वं यद्यपि सुधाकरादीनां समत तथापि बहुनामसमतम् । ... ग्राहईिकर्मकस्ने हि जायाप्रतिणहितगन्धमाल्यामित्यत्र केन प्रयोज्याया धेनोरभिधानं स्यात् । ण्यन्ते कर्तुथ कर्मण इत्पुक्तः । ततश्र मायया गन्धमाल्ये प्रतिग्राहितामिनि स्यात् । सिद्धाने तु प्रतिग्राहित गन्यमाल्य ययेति विग्रहः। जायानिष्ठ प्रेरगविषयभूनं गन्धमाल्यकर्मक यत्प्रतिपहणं तस्कमित्यर्थः। " माला एव माल्यम् चातुर्वयादित्वात्स्वाध्यम् (य). बनाय--Malli. explains datives like 'चापलाय' 1.9, 'वनाय,' 'गृहाय,' V. 10 &o. by the rule "कियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' Pan, II. 3. 14, which means 'when an action is done with a view to a second, the of of the second takes ugri, if the second act bo not explicitly expressed;' e. g. in फलान्याइतुं the गमनकिया is accomplished with a view to आहरण किया; hence when the आहरणाकया is not expressly mentioned, we may say फलेभ्यो याति; 80 चापलाय प्रचोदितः means चापल कतुं प्रचोदितः, वनाय मुमोच means वनं गन्तुं अमोच. Here the rule'समान- कानमन्' may not be insisted upon, since the int. is not direotly used. See Sid -Kan. on the same (Pan. III. 3. 138). If it be insisted apon, it will be necessary to explain the first as TREE and the 2nd by the general rale कर्मणा यमामति स संप्रदानम् । Pap. I.4. 32, where according to the Mb it is not necessary to understand the of the root alone, as Vamana and Dikshita do; Kaiyata com- .

·( 38 ) [ Oanto II. . menting on the passage in Mb., remarks: कैत्रिदन्वर्थसंज्ञाविज्ञानाददाति- विषय एव संप्रदानसंज्ञेत्यभ्युपगतम् । दानं च स्वस्वनिवतिः परस्पस्यापतिपर्यन्ता इति प्रत्यज्ञायि । तदुभषमप्यपुक्तमन्यत्रापि भाष्यकारेण संज्ञाया अभ्युपगमात् । पीतप्रतिवसवत्साम्-पीत is made up of 'पीतं drink' and the possessive affir , meaning that had its fill or drink' Sec Samj. on this. For farther discussion on the sabject, see Mallinátha's remarks on 'Pera' Kir. I. 1. wat ota: questa seratara: Karm. Comp.; "the oalf that had first its all of milk and then was tied.' 79:- For the force of this epithet see Sam. More probably this is intended by the poet to foreshadow the King's chivalrous resone of the cow from the grip of the lion to be subsequently desoribed. 8'L. 2. ag-mark the different meanings of this word in this . Note that the afix (*) denotes 'possession'; of. BiH, THU &o. See Gr. p. 213. gft at the head of.' properly means the yoke of a carriage; and as it is the yoke of an approaching oarriage that prominently attracts attention, being in the front, it sometimes has the secondary sense of the first place or the front.' The-Gen. Tat., bee Samj. and ft.-notes; wife for ceremonials at the performance of religious rites. gimanta &c.—This refers to the dootrine that the Smritis, in laying down their injanotions, absolutely follow the S'rutis, from whioh they derive their authority. And when a precept is found in the Smritis, for whigh there is no express authority in the Veda, the difficulty is obviated by suppoging that the Vedic passage which once authorized the Smriti in question is now lost. Of. Manu. II. 10. Smriti is defined as 'grace #TUTTA.' The simile is appropriate as it suggests that Sudaksbiņå not only followed the cow close apou her heels physically, but mentally also, 4. e. with a devont mind. S. P. Pandit (followed by Mr. Nandargikar ) is unable to see the appropriateness of the simile and hazards the remark now and then he ( Kalidasá ) nged similes which seem to be objectionable on this ground that the object to which any thing is compared is legs intelligible or vivid than the thing itself,' forgetting that Kalidasa wrote at a time when S'ruti and Smriti were everything to the Hindus and the relation between the two was more vivid and better understood than now. Even now the simile is perfectly intelligible to those Hindus, who have not yet lost their regard for the authority of the Vedas, and the Smritis based on them. For the rhetorical &gure, 6-e Bamj. and the ft.-notes.

·Canto II. ] ( 89 ) $1.3. - from +9198 (MIG) which indicates habit; cf. स्पृहयाल, झयाल, निवाल &c. सौरभैयी सुरभिः-the use of the epithet समि for the king and first for the cow suggests maternal care in the king. मातेव ररक्षेति ध्वनिः-Prof. Ray. Tutti &c.—This is called a fear cor chvi-formation).Such form. ations are classed as prepositional Tat. compounds. Vide Gr. $$ 234, 343 (Seo. III.). Mark the play on the word gee whioh means both water as well as milk. Possibly there is an allasion here to the Earth's having assumed the form of a cow and her being milked by gods, sages, mountains &o, as directed by Pșithu, the son of Vena. See notes to Kåd. p. 11; Kam I. 2 and Malli.: thereon, catataThe simile here serves a double parpose. It refers to the huge form of the cow ( see s'l. 29, 29, where the cow is again compared to the table-land of a mountain), and also suggests that the king though engaged in tending the cow seemed nevertheless to exercise the functions of a ruler of the earth. Śl. 4. Tru-This gives the reason why Dilipa ordered his servants not to accompany him. He followed the cow for the performance of a vow, which he was desired by Vasishtha to do all alone. Vide I. 81. Op-tuoi fr. + Tà by the role you: ( root ending in a consonant and baving a long syll, takes 34; 80, TT). garasee com.;from + Pat (RO; for differrent senses gee 63 below,X,53,56,&o, st 5. स्वैरगतैः-स्वरःप्रेरणमस्मिन्स्वरम् । The Vriddhi vowel is sub. stituted here by the Vårt. Erat ftont:' I See Gr. § 23 Ezo, (c) pentru oatha Tarla B. 292-Homset I See Samj. and G. $ 36. The epithet brings out the high sense of duty of Dilipa. Himself a great king-served by other kings - he became devoted to the service of the cow. FATTETTEL-ATTOTETTA. Gati samása. S'l. 6. pagata-fanning Perf. part. of # with For The Perf. participles are generally used in the sense of the Aorist, , e., in the songe of 'who or what bas or has been done.' See G. $$ 875, 677. भासमबन्धधीर:-भास्यतेऽनेनेत्यासनं तस्य बन्धस्तस्मिन् धीरः Patiently seating himself down, remaining firm in his seat The word fre primarily means one who is considerate (for thought of posseases (fa) one who bestows proper thought upon a thing, henoe, sticking fast to a purpose. And as a considerate man always acts wisely, ..., by taking into account all possible diffioulties & it has also aoquired the secondary sense of 'wise, learned.'

·( 40 ) [ Canto II. 89080 oma-an appropriate simile. Since the word or is fem. the Upamá is faulty according to write and some other later rhetoricians, but not so according to Vamana, Daņd in and other ancient writers. See ft.-note. S'l, 7. STRETTEHere Fa: has the of अन्तर्गता. According to a s'l. quoted by Vallabha, there are four species of elephants of' which the one referred to here is of the Bhadra kind. BY:-7 i forfita faq: 1 One who drinks with two, scil. frst with the proboscis and then with the mouth; an elephant. rain compounds like मनुजेन्द्र, नरेन्द्र &c. means a kivg and is added here to face that it should letter compare with Dilipa, who was himself a Manujaindra. See ft.-note. द्विपानामिन्द्र उपचागवाजा द्विपेन्द्रः। द्विप इन्द्र इव. दिपेन्द्रः। उपमितसमासः। Pan. II. 1. 36; or द्विपेषु इन्दः। S'l. 8. Man &c.-This is a characteristic of the forester. When one intends to enter a forest for hunting &o., he is described as tying up his hair by means of tendrils or the like so that they may not be entangled in thorns and brambler. ("F. (X. 51. Thus the tying up of the hair being a sign (T) of one about to enter a forest (uma) the Sätra quoted by Malli. applies. Surrat- F9179, अधिकृता ज्यास्य, ज्यामधिगतं वाधिज्यमः मुनिहोमधेनुः होमस्य धेतुः होमवेतः। PEATH: I See Sid.-Kau. on Pin. II. 1. 36. ga: होमधेनुः मुनिहोमधेतुः । Now the poet describes, in a poetical way of course, in s'lokas 9-13(see Malliná tha's introductory remark to these) how the king was received with usunl formalities in the forest. When a monarch entero a town, his servants run on both sides shouting 'Prosperity to the king; here comes he,' &c.;this is done here by the trees(mark the mas.gender of #that represents males). As on such occasions the town-damsels throw fried rice on the king and elderly ladies borry to have a look st him, so the young creepers strew flowers apon the king and the female deor stand gazing upon him(10-11). Again songs in praise of the visitor are inng everywhere in the town, and so the glory of the king is here sung by the forest Dryads (12). Chauries are waved over bim to remove perspiration, and that is done here by the gentle breezes (13). And lastly, as the royal visit is marked by some gracious act on the part of the monaroli, eo is described in s'l. 14 the good done to the forest by the presence of the king. 87. 9. apegraaligay--L'f. alove (a'l. *); dance: 9-1- सुचरा पर्बमा समूहः पार्थम् | The word पार्श्व is derived from पर्ष (contracted form of qru ) which means a rib-bode i or q also means an exe, which sense it probably acquired from a sharp orooked i'ib- ·( 41 ) [ Oanto II. bone having been originally used as an axe. ATEHET-The king, as chastiser of the wioked, is oomparable to Varuna, the god armed with the noose, who also discharges a similar function. (THETAT: साम्यम्); of. IX. 6-समतया बमुधिविसर्जननियमनादसतां धनराधिपः। महाययो यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा। See note to this s'l. आलोकशब्दम्-See Vallabha quoted in the tt.-note. भालोकशब्द is the set formula of words which one must atter on seeing a king. It also means the panegyrio ory of attendants whiob they atter when a king moves about, in order to clear the way. A happy idea. Vrauņa, as the lord of water, is the sustainer of the vegetable kingdom.Of. Rıg. VII. 49. 3 grei ( 9791 ) MAGTT ATT AEG FRATE 599895 The king resembled Varana in every respect even in that he had with him the noose in the shape of his bow-string. Hence, naturally enougb, the poet fancies, the trees expressed their reverence for the king, whom they mistook for Varuņa ( by means of the loud carollings of the birds living thereon.) S'I, 10. REFET-For dissolation and the force of the epithet, see Samaj. The king, by his resplendent body, resembled fre, the friend of the wind. This gives the reason why the creepers were Heyat. terapia ATTA--passing by, approaching near, lehtihere 918 is used to preserve similarity with **97. 99-fr. & 4th ol. with 9. Here q indioates excellenos,' and 98 dowers are the most lovely production of nature, the term is restricted to flowers only. Toto-see ft.-note S'l. 11. Trattat : that which kills; & This shows that the female deer had gaase for fear. 3779 has here the sense of me or contempt; notwithstanding the king's having a bow, the weapon of destruction, in his hand. Fari-Malli. takes F in the sense of 'feeling, intention ;' it may also be taken in the sense of day or action. Soe Amara. quoted in the Samj. - 0:- Tof the internal sense, the mind. There are eleven sensen, oalled Tots or the instruments of companioation with the external world of the inner man. Of these the five fqs and the five #498 are external, while the mind, which is is internal; pl. is used with roference to the namber of the female deer. MI BUTTAL p. p. p. of age and not of al. According to Dikshita who refers to the Mb. for support the roof TUI cannot take an Ardhad hátuka term. ( spet fra Trafaea:), and hence ounnot take . Of. for a nearly similar idea म मृग बलु कोप्ययं जिघांसुः म्खलाति पत्र तथा भवं मनो में विमलं कलुभवतः कथयत्येव हितषिर्ण दिई वा ॥ Kir. XIII. C R. N. ; bow.

·( 49 ) [ Oanto 11. पुर-अत्यन्ते रेहान्सरभोगसाधनवीजीभूतानि कर्माण्यत्र । भणाम्-अहते बाप्नोति (अनेन वा) इत्यधि, derived from भ5th Atm. riy1. P. and ( Upadi). Pogi-mark the use of the fem Gen.; the ezolasion of for m. is intentional. See introductory note to s'l. 9. Śl. 12. fperiti--fata fingit at that which produces a sound; a singing bamboo; der. fr. is the letters being interohanged by the rule चीकपतेरापन्तविपर्ययश्च । Unadi v. 38. मारत &c.-भारत the wind. The Ramayana thus accounts for the name:--When all the sons of Diti were killed in a fierce battle by Aditi's sons, the former implored her husband, Kaśyapa, to bless her with a son that could kill Indra in a fight. To this Kaśyapa consented and ordered her to observe strict parity for two thousand years. While any was thus in the womb, Indra, the step son of Diti, got jealous of the superior prowess of the forthcoming child, and watching his opportunity, entered the womb when his mother was asleep ( with her head towards the wrong end of the bed and thus in an impare state ) and begaa dissecting the footus. The child cried with pain, when Indra, foaring lost its cries should rouse his mother, whispered ont' AT do not ory'. Diti was roused and requested Indra to spare the child that was already hewn into seven pieces. Balakanda. Ohap. 46. The child was saved and was called ATOM from AT 4 Of. mata APIATT ATT a fagar: 1 &o. Chap. 47. See also Bhåg. P. VI. 18. Sponfa &o.--Of. Kum. 1. 8. TATT4--860 ft.-note, $1. 13. g&c.This shows that the breeze was cool and therefore gladdening. SHITET &c.--This epithet is used to show that the breeze was gentle and fragrant. Song:--HU: Tear HETTAT: an Upapada Tat; that whioh impedes the motion of # carriage, hence a tree. The direct mention of font is not very poetival. See note on I. 38. 1894-1972 arya faqa; fr. + (भ); भविधमानमातपत्रं यस्य तम्. भातपशान्तमनातपत्रम--These two epithets show how much the king was in need of some refreshing agencies, while the third TTT supplies the reason why he was served even by the wind ( the purifying element; mark the signifcance of 927). See Samj. Start-Pare by his conduct, which was in strict accordance with soriptural rules and established oustom. 81. 14. 9-See Samj.; also fantasty: that which is com. plete, perfect. The foot genfor faget Sam. Dv. ini With the doseription here compare that of the hernitage of Vishwa. mitra: जाईरिणामृगेन्दा विशाधसे पविगणः समन्ता । मनाममाला पनि ·[ Oento IT. ( 43 ) ma va tom putor: # Bhatti. II. 25. af-He was the protector of all; and he proved to be so here also; for the trees and creepers were protested from fire and the weaker animals from the stronger ones, and the unusual growth of fruits and flowers kept the foresters out of want. Śl. 15. fepraeformi. 6. all the space between the quarters trevorged by the sun and the cow respectively. The sun's purifynig power is well known. The cow being a celestial being had also gach power; cf. fratagerett supra II. 2. fear-Dat, or the Acc. by reunator friteragrat CETTARE ( Pan. [[. 3. 12 ) when a root having the sense of motion implies effort on the part of the ngent, its # if it doos not mean a road, takes the Acc, or the Dat. But in HARI PT Tit where there is no effort implied or in and Jeg the Acc. is imperative. पल्लव &c. -साम्रो गुणोऽस्या मस्तीति ताना। afix is dropped by the Vårt. more on Heat OfTe: I DOW see Samj; cf. qarTICUT I. 38. -here means also, as well, and not and; hence the verb is in the sing. Śl. 16. dam &o:-This applies to both ta and Et; in one case अर्थ meens प्रयोजन or purpose, in the other, विषय or province. अन्वर- अनु अनति गछतीति an ind. or अव्यय used in the sense of भवसरन् [This line is important inasmuch as it settles the meaning of the ambigaous words of Amara. quoted by Malli. Had was not been an styre we should have expected here at instoad of what and eat: instead of Soe Pan. II. 3. 65; 3. 69; 4. 82]. ATH-4 AVE: I The earth is called FIGHT as it stands midway between the heaven above and the nether regions below. eat -(a) esteemed by; (6) approved of or praotised by. For construction see Samj. AfiSpa &c. 9497- is a prep. meaningi'faith'. Itgets the अपसर्गसंज्ञा by the vart. 'प्रच्छन्दस्योपसंख्यानम्।' Of. अयस्मै धस Rig. IL. 22. 5. Pare-is properly a scriptural injunction; it secondarily means 'the performance of a religious rite in obedience to such an in. janotion.' The simile here is very significant. It first suggests that Dilipa had implioit faith in the cow and so he minutely followed out the details of worship as enjoined by Vesishtha; and secondly that as Anch faith when accompanied by such practice is sure to be rewarded with its proper fruit, the king was sore to be blessed with the falfilment of his desire soon. si 17. भावात 0.-आवासाय रखा। सह सुपेति समासः । भावासस्थ रखा 97; see Samj xTHTYP-Malli. rapposes that the epitheta que ·( 44 ) [Oanto II. tftor &c. are intended to describe how the forest was becoming dark all over; and he is perfectly happy in this. When the king began to return, it was just the approach of evening. The light of the sun was a little dimmed, but the shades of night had not yet began to close upon the forest; but within the forest the gloom caused by the approach of the eve and the spreading branches of the trees was deepened by the dark-skinned boars that now left the puddles and were spreading in all directions; by the expanded plumages of the peacocks that were now winging their way to their roosting trees, and by the agitated glances of the antelopes that were now gathering on the grass plots. In connexion with the last, of. तत्प्रार्थितं जवनवाजिगतेन राज्ञा तूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपंकि । यामीचकार वनमाकुलाष्टिपातैर्वातेरितोत्पलदप्रकरैरिवा: || infra IX. 56: पश्यन्-This is emphatic. Though armed with a bow, and though he had such attractive games all round, he went only looking at them, without the least idea of shooting at them. How much kings are fond of shooting at good game like the boars, the deer and the peacocks, will appear from IX. 55. 59, 67, This corroborates the statement धनुर्भूतोप्यस्य दयाईभावम् &0. II. 11. Śl. 18. Sra-That which is distended on all sides; hence, an udder. प्रयत्नान-सुप्सुपेति समासः गृधिः-A cow that calves but once, and whose milk, therefore, never fails. -That which is worshipped or respected; and as things of a charming appearance only can be conceived as deserving respect or worship, it means secondarily what is charming. Tatu-Malli, who expounds Tiranteren: grot: seems to take wafera in the sense of the way which led from and baok to the penance-grove'. The cow was an unfailing source of milk and her udder was always full, unlike that of ordinary cows, which is full in the evening only; also the king's massive frame bad nothing particular added to it in the evening; 40 that there is no reason why we should not suppose that the way was graced as the cow and the king walked from and back to the penazoegrove in the morning and evening. But if it be insisted upon that salt must mean 'retorn' ( 868 next s'loka ) then dissolve a 914 भानुत्तिः। सहस्पति समासः। तस्याः पन्धा: the way back to the penance forest. S. P. Pandit and Mr. Nandargikar following him, both seem not to have grasped the correct meaning of Malli. and hence their diffioalty to give 79197 a meaning. Sl. 19. मायापिनम-मायानं तमस्य सम्बनिता-a woman is note afat unless she has soonsive love for her husband. Of. Amara ·[ Oanto II. ( 45 ) 'वनिता अनितात्पमतानुरागायां योपिति'। वमान्तार-from the skirt of the forest. This may also be construed with #1. Sodakshiqá stood intently looking at her husband at the border of the pepanoe-grove whither she had gone to recieve the cow in the evening, following the precept of the saint-Ryurfa.' Notice then se of 97 with pero or frut in the sense of to look or listen to intently; of. further on II, 79, III. 17, XI. 36, &c. Sl. 20. पार्थिव and धर्मपत्नी-For derivation see Samj. दिनापा &o. -क्षपयति चेष्टामिति क्षपा। The simile is appropriate here in point of time. The poet compares here the bright splendour of the king to the brightness of the day, the soft beanty of the queen to the moonlit night, ard the tawny colour of the cow to the rosy appearance of the twilight. The cow has already been compared to ficar at I. 82. See ft.-note. Sl. 21. प्रदक्षिणीकृत्य-प्रगतो दक्षिणं प्रदक्षिणम् । अप्रदक्षिणं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य Gati Samisa, This seems to be irregnlar. Afro being a word of the falez class cannot enter into a compound with other words. qofstra-Here the aflix fact is used OT TETT I. e. to indicate goodness, buth us regards quantity fund quality. ErTAT1786- तानां अक्षतायुक्त वा पात्रमातपात्रं तेन सह वर्तेते इति साक्षसपात्रौ now see Samj. The comp. may also be expounded as wat: hadari qr THOREOT: 1 this would clearly indicate the presence of our in the vessel; but Malli. prefers the other way as the compound, in this latter case, will be हस्तसाक्षतपात्रौ by the rule 'ससमीविशेषणे बहुव्रीही 'an attributive and a noun in the Loc. should be placed first in a Bab: Comp. 9-a de la lit. those that are not injured or bruised; whole grains of unhusked and well cleansed rice, which are offered after being washed and sometimes mixed with red powder, to images and other objects of worship. The word does not nean fried rice generally, nor barloy, both of which senses are given in the St. Petersburg Diot.; nor is the word understood in these senses at least in India at present. The word is always mas. and pl. FATE FTTH-The expansive horog of the cow looking like pillars and bending towards eaclı other at the top looked very muoh like an arohed gateway and easily suggested the idea of a door. S'l. 22. 477- Freifafa 79: 1 fr. a(+# Un. III. 62. बरसे उत्सुका वरसोखका सपर्या--der. from सपwordof the कण्वादि class morning worship, and the affix. thi 498+; fwat wat fout oppity ·( 46 ) [ Canto II. og Malli. Of. supra IT. 16. aferent genera-The Oomp. is to be defended like देवदतस्य गुरुकुलम् । पुरः फलानि-पुर फल येषाम् । which have their reward before them, i e, at hand. Bah. Comp. by the Vårt. spererat alimet; e. g. saget: &o. S'I. 23. FITR-The der. of ETC is very amusing. Trupt of ATTREPT ETTT: 1 A wife is called TTT: because she estranges her husband from his brothers. ga-i8"better construed with inti and not with ga: as Mr. S. P. Pandit does. दोग्धीमेव भेजे-attended upon the cow; did not attend to anything else. The use of the word git suggests that she might milk the king's desire. qui suits:---see below. notes to s'l. 25. S'l. 24. tat-This keeps up the idea suggested by quifesa. peg: 1 Also see note to s'l. 25. afsofferte: - Bah. both logically and grammatically. FAOT ---Here the Inst. is al, o being the cause of the snocession of the actions. Here an indicates the succession of the aotions of the cow herself, and we shows the king's following them so that there is no tantology. See Samj. m2-ig a gara and govern: the ac0. by waarors. e. when my denotes a sign (an attendant oironmstance, &r.);it has the force of 'after, in consequence of' &c. He slept after, i. e, slept berause she had slept. fis- &woke and rose up. Here the idea of rising up must also be inoluded; otherwise we shall get the form उदतिधत instead of उदतिछन् as स्था when preceded by 32 takes the Åtm. if it does not mean an upward action (for PÅņ. I. 3. 24.). I. 23. Tar:-praotising with ease, To defend the Par, the iden of easo must be included. A Caugal verb takes the A'tm. when the action benefits the agent.. Here the manor is for Dilipa'. benefit and 80 we should expert the itm. Bat hy the rule 'F*795: muregror' Pån. III. 2. 180, ( on which Nagesh bhatta remarks, Bogofitar Ta Prerada'), the roots & and can take at (TE) when they imply absence of difficulty in the agent. See Gr. $ 687 (८).0f. धारयन्मस्करिबतम् Bharti. V. 63, महिष्या-महिष: derived fr. मह to worship, to honour (a que fer ) with the aff. (PT) and means a crowned king, and Alet the queen coronated with him. pagarfor-yor properly means á string, then that part of a string which forms its fold when doubled; hence page means liaving three folds, threefold. In slokas 23-25 the poet hag used the four epitheto (1) at शिरिष (2) गोसा. (8) महनीयकीर्ति:: and दीनोदरणोपित And they ·Canto Il. 1 ( 47 ) have their peonliar significane heroe. For the poet is now about to describe an event which will call into requisition and tax to their utmost these respective attributese of the king. Ang of Nandini will presently appear whom the mat will try to destroy (out) with the power of his arm (H); but failing to do this the king will get a higher value upon his fame mifif than apon his body and will finally aobieve the stor of the cow in distress (frant). S'i. 26. spaag:--ffa. On the next, i. e. the 22nd day; gg: is substituted for at by Pån. V. 3. 22. PASTATO Pre. Po of the desid. of IT, 'wishing to know, TE &o.-This may also be explained as अन्ते प्रान्ते विरूढानि शप्पाणि यस्य तदन्तविल्कशपम् गङ्गाप्रपातेनान्तविरुष्पं गङ्गा near which tender grass had growo owirg to the fall of the Ganges. This epithet is intended to show that the act of the cow looked quite natural and aroused not the least suspicion in the mind of the king. s'l. 27. - 9999 fa fa expresses a hyperbole. She was anassailable even mentally. fte:--The word gereef is formed from ga+*+q9+the affiz Q; 80 the Gen. ftarunt cannot be used owing to the prohibition 'न काव्यानिशाखपतनाम्-but not in connexion with the affixes , 9, 87, an syura, a nou afix and the affixes fad ( of the p p. ) and Fl. frag:-from the to kill, the consonants being interchanged; see foot-note. fine- According to Malli., this is used here spent i, e. showing that this was a fiotion; 'as it appeared'. S'l. 28. seng:-Kind or doing good to the distressed. tefan &o.--The idea is that the cry of distress of the cow drew back the glance of the king with that suddenness and certainty with which one pulls away & thing by catching it in a 20ose of roper. For the Loc. see ft.-nole. Ohår. who remarks so got a पुरुषो घोटकापन्यतो यातमाहब निवारयति तथा गोक्रान्दितं रामो रहिं निवारितवदिति ara: sooms to take all the a sign of At; but in this case there is nothing in the sight corresponding to reing by wbich to catch it. Then is derived fr. 975 cl. Atm, wits the affix fa; e a TI They is obanged to by sputa Tu, Unádi [v. 46. AT- गच्छन्तीति नगा: or अगा:Nan.-Tat. नगानां or मगेषु इन्द: or नगदव। See ft II. 7. Bimalaya was the actual crowned king of monataine, Kum. 1. 17. $1. 28. featA Vaidrka forma but used ord mary langnage also. Seo Sid.-Kau. on Pan. 111, 2. 107. heretai pirdamar ·( 48 ) [ Oanto 11 ORTT Imut yapan | Manorama. ait:--Gen. Tat. Comp.; this implies that he had a bow ready in his hand for use and was thus able to punish the offender. mariton-This word is used here in preference to other words for a lion with the intention that the lion with the mane should better resemble the loddhru tree with the Acwere. केसरिपदेन प्रफलस्वात्साम्पम Char. and Din. अधिस्यका-seems to be used here merely in the sense of an upland, This added to complete the resemblance with the cow who is described as QUATTATI I See also ft.-note. duga-# is derived as follows; प्रवति जव गछतीति दु: a tree and by the maxim 'समुदाय उत्ताः गन्दा अवयवंध्यापि वर्तन्ते' it secondarily means 's branch;' बोस्य सन्तीति मुमः (दु+म) by the rule पहुभ्यां मः, Pān. V. 2. 108. तारामतः साह 's peak or a level plot of ground on a mountain'+H. $1. 80. goricomaf-Who walked (habitually) with the majesty or fearlessness of a lion (under such circumstances). Prof. Ray thinks that the rapidity with which the King turned caused bis movement to resemble that of the lion and takes the ( fortar) aft Fr. But the poet does not seem to use the epithet with referenoe to the present act of the King. Again the poet does not describe a lion as turning round rapidly when disturbed, but only oalmly; of. infra. IV. 78. The epithet is meant to imply that he faced the lion like a lion. 74-the Dat. by thuha 47991' Pap. II. 3. 16. Gr. 828 (a). 'arge-The epitheto TV And mae explain why the lion deserved deatb. who felt himself insulted. The King was the protector of the distressed and yet in his very prosence the lion ventured to attack the cow, the same on whom he bad rested his hopes of issne, and thus gravely insulted the King, forfeiting his life thereby. af-lit. that which sticks to the heart, and is not easily digoarded; hence an insult that is keenly telt.cf.तीनभिजनमवेण अति &c. Kam. III.18. निषाद-नितरांसजस्यस्मिन् TT I generant-see Malli This indicates power in the king to panisk the oftender. It ha be taken to mean 'an aot done without giving thought to it,' 'anhesitatingly' (paran FAT farartt WTC), then this will mean-'who readily aprooted his foes." S. 81. The tue of the word here bo intentional, pun being intended on the wotd ATH whiot means tott As well as perverse, inimical. The right hand got staok and refused. Lo ricike ledanse i was also intuitively friendly, ( tba lion being unre), of him who was about la surf The Pre genock ·Canto Il. ) ( 49 ) arrow of a 6 19 & in the songe of immediate futurity. 91-Ancient warriors used to furnish the hafts of tbeir arrows witib horon's feather to regulate their motion. Forfa:--this goer with ge; the hand remained stuok to the haft of the arrow; but then the two words should have been compounded as ogra AirTe:; since they are not, it is a case of Arafo TARATTAATE.. Some propose the coustruotion करः सत्तालिः सन् सायकपुस्खे एव अवतस्थे. But in this case the आकांक्षा of still remainy :-where as it stuck ?? rantia &o.--Here TTTH means an action (final); cf. 1. 15; Megh. I. 57. The hand of Dilipa involuntarily stuck to the root of the arrow, looked like a painted hand in the act of drawing uut au भवतस्य-स्था is Atm. when preceded by सम् , अव, प्रand वि (समवप्रविभ्यः स्थ: Pan. I. 3. 23 ). Sl. 32 अभ्यर्णम् --P. pp. of अर्द with अभि; the other form is sofia (distressed ). Mulle take it as indec. ( ago); it may be taken us an wl). meaning 'standın near,' qualifying 3MEER. 3FITETI -571-7. Tariament; AZAT CA A w: crime, sin, fr. s to go and the Uņadı aff. 9A. स्वतंजोभिः--तेजम् 1 that inburn spirit or sense of solf-rospect wyluch slour wallow one to put ap with an insult at any cost; see 11-notes ima- the hood ( 01, body ) ser pent +591 one haring.' मन्त्रीपyि &c-It wellknown fact, at least in India that the colra is reduced to a helpless condition, being made a prisoner within a charmoid circle, by ferpentcharmers Ly meaty of spells and the roots of herbs. I'l. parful नायपते नताननः मुदुम्सहान्मन्त्रपदादिवारगः । Kir. I. 24 SI. 33. आर्यगृह्य -a partisan of the good, i. e. one who always stands by the good, (nuolain Vanishtha's cow in the present instance). Soe Samj. and ft-note. If [9. AJÅTT-is properly a flag, and siuce a flig prominently attracts attention and is the most important factor in an arıny, it means the most prominent or chief thing in a class.' विस्माययम्--Pre p. of the Cau. of स्मि. On the leading विम्मापयन Malli. remarks as follows -With the reading fee A1997 we hare only the q ooming in; but this may be questionel, For when we change If# to Fathy the rule fará paga: Pan. VI. 1. 57, the wonder is under: stood to be due to the ( cansatiro ageut ) and not to a to o instrument. But by the rule 'FATTET Poito I. 3 list, we mu:t have the Atm, and the readiug l'econos FAT97819:1 Therefore, taking मापवाक् the करण of the विस्मय neget विस्माययन See Sami. and ft.-notes, Bhaktoji Dikshita also thinke thut FTEATT7 in the poet's R. N. 7 ·( 50 ) [ Canto II. מס reading. He, however, finds out a defence for the reading farver- 'यहा महष्यवार प्रयोज्यकी विस्मापयते । तया सिंहो विस्मापयनिति प्रपतापणी ( i. e, taking the cau. of Parang) sifat sopra l' Sid.-Kaa. Pan. VI. 1. 57. ForetaThis epithet is used to show that Dilipa was not at all unnerved in his helpless condition. The epithets spayu &o. show why the celestial lion condescended to speak to the mortal king. Sl. 34. महीपाल-महीं पालयतीति, यद्वा पालयतीति पालः, मद्याः पालो Igro: on the Instr. here Malli. Observes -Here is the करण of the साधनकिया which is understood, and therefore takes कुतीया. For it is remarked in Nyên goddyota---a fase which is understood, implies instrumentality just as well 88 one actually mentioned; 10 अमेण अलं is equivalent to श्रमेण साध्यं नास्ति साध्याभावात् श्रमो न कर्तव्यः- you are not to make an effort, for you cannot achieve your object. :-neu. Velocity, force. gesfer--prevails or has puwer against, 05. VI. 9; IX, 79; XII. 57; also ve. 89. sl. 33. HOR— mountain in the vicinity of Himalaya, former of crystals, the site of Kubora's capital and the favourite abode of Siva. Cf. Mogli. 11. 52. JICA: Crat hat" | Bri-Sam. MA FATTA: *Tod: Küs'. K. XIII. For its description 500 H. V. 217.09- Forhra 29: 1 sa-For the eight forms of Siva se8 Samj. and the invocatory stanzas of the Gák. and Mâlav. Here by referring to the pre-eminence of Siva, the lion indirectly suggests his own greatnese, as the follower of such a mighty master, farT-It is clear whether this Nikumbha is one of celestial beings ( TOTB) attending on Siva, or Parvati's lion, as Vallabha bas it. This latter, bowover, is probable as SAT is a lion. si. 36. ggfe--fa 15:-By this Malli, means that the word qrupe ought to be uttered in such a tone as to emphasize it. Of. 8.-D, quoted in the oum. पुत्रीकृता-न पुत्रोऽपुषः । भपुत्रः पुनः कृतः। asti u moans a standard; and since it is the marks on and the shape of a flag that distinguish one king from another, it means a distinguishing mark; hence to all means the God who has the bull for his distinguishing mark; Śivali of. H*(, AST, Artery do. HRY &o. -Melli, remarks are SPA TE;' in this one however, the com. will be FAP and not H &o; for by thep rule og fara eramata --Pån. 11. 1. 56, the fan ought to preoqde. But onch w inacoaraoy is allowable in the case of sleaba. It is not ·Canto II.) ( 51 ) not necessary, however to take it with F. FERPET &0.-This is nosed to show that the dovadar tree was in every way Gavri's child, like Skanda. Mark the play on the word 49€ in this respect, which moans water as well as milk. The Mab.--Bhár, thus accounts for the name Skanda:--'कनस्वास्कम्मतां प्राप्तो गुहावासानुहोऽभवत्' इति । Sl. 37. Fa:-07 : 1 -- 'then,' this implies that what preceded was the cause of what followed. --Skanda was called are because, just as he was born, he was appointed the General of the divine army that way to maroh against Taraka. See Kum, IIT. 15. Sealioked from all sides; hence, wounded. ''f. wooote &o. Veni. III. 7. METO:--978C is variously derived:--(1) 7 UT uge, Nan-T'at., the ha indicating the (2) According to the Rauná. those who nartook of the heavenly drink ( सुरा, otherwise called अमृत ) were called 'Et7:' while those who obtained no share of it were designated 'ugar'i Tergituatan STT TT: 1 SPITAROTITEATARANETTETYT II (3) The Nirukta derivos the word thus--अस्माः प्रच्याविना देवैः स्थानेभ्यः । असुरताः स्थानेषु न सुनु रता' स्थानेषु चपला इत्यर्थः । Or असुः प्राणस्तेन तन्तो भवन्ति । रो मत्व। मोः ( प्रशस्ताहात्मनः प्रदेशात् ) देवानसजत तत्राणां सुरस्वम्, असोरहरानमजत तदसुराणामसरस्वम् । In the oldest parts of the Rigveda, the term .larra is used in the Bense of 'a god' or 'divine; (lit, one full of spirit, life, or created from the breath of Praja pati; see Nir. quoted above); and is several times applied to Indra, Varuna and Agni; and sometimes it is used even for the Supreme Spirit Now after the Persians, who had borrowed from their neighbours, the Hindo Áryas, the term Asura to designate their supremolesty (Abura), quarrelled with the Hindus, they called their devas devils and the latter in retaliation said 'Your Ahura (agara) is n domon.' Thus the word asura which had so long signified 'a god,'came to signify 'n demon' with the Aryas; and their fertile genius easily led them to coin a word 'sura' for 'a god,' from the very term asura ( which now meant 'not a god ') by eliminating from it, as if it were & negative partiole, ''f. Pet derived from spre meaning' black,' which was an original word and not a compound of wani feat $1. 38. Tama--t fe fali, a Comp. of the pre- विवादि class सार्थम्-is a Nitya Samiss and as such has no विवावाक्य. aft-properly means 'a cavity,'' hollow'; hence, hore, • obyern. The reference to his probably intended to strike terror into the heart of the king who was going to meddle in the matter, WFTAR & -hore means food, or means. Of. supra, I. 88.

·( 52 ) [ Qanto II. This implies that Siva had so ordained it that the lion should get animals supplied to him for his solisistence, without his having to go in search of them. See next sil. and 44. $1. 89. -See A. G. § 67. Valla. takes spent with a and grewall as the predi.; Ree ft.-note. after-This implier that the king ought not to attempt her rescue. siffOTANTCOTT-by the mention of sitfora the lion seems to keep out of sight the Tint of afe. Tror in a dinner, generally a suminous one, at the end on the second das ) of a fast; e. 9. on the 12th day of each half of a lunar month. Cf. पारणं पावनं पुंसां सर्वपापप्रणाशनम् । उपवासानभूतं च फलदं of TOTAL 11 Bra. V. P. giga--of Ráhu, who is populary supposed to devour the moon st an eclipse. Tg and i are properly the names given in Hindu astronomy to the points of intersection of the ecliptic and the moon s orlit, i.e. the nodes, or rather to the shadows of the earth and th: moon respectively. For the Pauráộic account of Rahu, see Apte's Dic. चान्द्रमसी सुधेव-This shows that the lion was to get his meals at stated times, just as the enemy of the gods gets them. There is an allusiou here to the extraction of nectar from the milky ocean and Rahu's betrayal by the sun and the moon. See note to Kád. Intro. 51, 7. On this $1. Prof. Ray remarks: « This Sloka shows good knowledge of astronomy on the part of the poet. This will be obvious if we cxamine the simile. Here the lion constantly watching the File without moving from his place, is compared to get i. e. t, which we have seen is the name given to tbe nodes of the path of the moon. Hence the poet implies that the is fized, and does not hunt after the moon to de ur her. Indeed this is evident from the epithets प्रविष्टकाला and उपस्थिता. The cow bad her time to become a meal of the lion ordained before hand, and she appeared at the appointed hour, just as the moon has her time, and appears before ti accordingly. There is a limited arca (**) within which the animal must be, in order to be seized upon by the lion, just as there is a limit, on both sides near the node, within wbioh the moon must be for the eclipse to be possible. This is the astronomioal theory of eclipse (or ). The cow was coppor-coloured ( 981aat) and the moon also becomes copper coloured after ontering the penumbra, just before actual colipso takos place.”

·Canto II. 1 ( 53 ) Sl. 40 A 779--'that you',e, who are made powerless by S'ira, This is the renson why he should not be ashamed of his inability to save the cow. रक्ष्यम्-यस्य रक्षा कर्तव्या तत् that which ought to be protected, being committed to one's care; object of proteotion. Śl. 41. qey-intelligent, full of sense; and not 'proud' as some tike it. Of. get fad Amar.; yar' Kum. V. 30. पुरुषाधिराज-अधिराज is a Prádi Samása. ACTUEA---The word HEUTE though used for alliteration farther shows that there was a sort of quality between the two. TETETTEET is what is struck back or repelled by being hit, as a missile hy an enemy's missile, or some other force operating upon it. Hence, here, what is rendered fatile and useless (although not actually struok back ). fifa:-Swâmî derives it as foret tari This is a Vaidio form. In ordinary language the form will be गिरिशयः by 'अधिकरणे शेते.' Paụ. III. 2. 15. Bhattoji Dikshita includes forrt under the STAIR class and consequently it may take the possessive afix 7; 80 We may explain forretta TERTE a fitti. Chár. also derives it in this way 6 10 sl. 42. Arra-'of which that was the first failure or repulse. HF does not necessarily mean' defeat,' but has often the sense of a mere failure in doing & thing.' Some read for ( whiob is found in some MS copies of Malli.'s oom. also ) but it is diffioult to see how FI means a 'biudrance' here. The Sanskrit Dictionaries, Vach, included, do not give this meaning to C. True that this sense of the word is given in Apte's Dio. Bat there it is probably based on the variant bore and on III. 63, where the word has this meaning by लक्षमा. वितपप्रपना-विगत तथा सत्वं यस्मादिति वितषमनृतम् Cf. Amar. 'amir T:' | And since words which havo truth in them often fail to hear their fruit, the word has the secondary senge of what is fruitless.' attra:- : RII Suppretarea-AF is a name of Śiva. Kali. sometimes was the Vaidio form fort. See Kun. III. 44. The word is variously dorived: see Samj. and ft.-note; fraisten having three mothers. of. Kali. P.-देवस्तिमणामम्बानां गर्भ जातो यतो हरः । अल्पमकवामाती tot ties In the Veds the term is applied to the father of the three deities, Brahma, Vishnu and give terort raforat foart qardo. S&y, on Rig. VIL. 29. 18. The allusion here refers to the story given in the Mah.-Bhar. Soe ft.-note. Once upon a time the gods bwing barassed by the demons, negare within their three dition, applied to Mahadeva for deliverance, ·( 54 ) [Oanto II. who, in compliance with tleir request, began to burn the three cities of the demons. To witness tbe grene of destruction there came the goddess Dorg, bearing in her arms a child of wondrous effulgence. Indra, getting jealous of the child, raised his thunderbolt for its destruction, when strangely enough, the arm of Indra became motionless, being paralysed by the glance of the obild. In this plight Indra saw Brahma, who told him to propitiate the child, which was no other than Kiva himself, who had assumed that form to please Darga. Thereapon Indra, accompanied by all the gods, went to the child and propitiated it with prayers and had his arm released from the paralysis. $1. 43. -an indecl. meaning an 'asgent given with relactance.' 'THTARI FTAH' Arnar.; granted that, admitting for the sake of argument that, sporporaq--Auc. Tat. Comp. it 18 used here Shi; because; for this reason. Warm-And so you will see that I do not mean to overreach or mislead yon, at pres, 3rd per. sing. of faç, optioval form, afer being the other. : &c.-What the king means is that now, powerless as he was, any proposal that he might make to the lion would simply seem ridiculoca to him after he had expressed lus desire to eat ap the cow. But since the lion knew the inward thoughts of men, he (the kiag ) could freely speak them out. See, however, Sam). $1. 44. FETO-Soo ft.-note. pyrar fr. tat means 'what always remains fixed by babit.' TFA means the opposite of this; that which is oonstantly 10 motion. The T ( of the Frequentative) hero must be taken as art, i. e. denoting frequency of action. Frot &c.-Here siva is identified with the Supreme Brahman, though the part usually assigned to him is the last of the three mentioned here, vise the destruction of the world. STTTT-This epithot is used to sbow that Vasishtha is constantly in need of offerings supplied by the row, and consequently he cannot afford to lose tho cow. See Samj. On the other land the order of Xiva is inviolable. So the king finds himself in dilemma. The solution of tbe difficulty is proposed in the next b'1. SL. 45.-seo Samj., and $. 40 above; you who are such, . ordered by Siva to feed upon the animals coming within your ronob, atelit. that whiob is subject to decay; strett fa from put Upa. gerWhat the king means is thia: since the comp and had entered the cave togather it was left to the option of the lion to make his moal either upon the cow or on himself. In either case him at would be within the meaning of Sira's command, so bi 8.

·Canto II. ] ( 55 ) деgѕ. should be pleased to release the cow, and seize him instead. ATT &c.--Here the word are is used to excite pity in the lion; since the cait would be belplers if its mother were not to return in the evening. According to Chår, the loss of the cow would also meat the destruotion of the calf (and so the lion would inoar the sin of killing the call for nothing ). $1. 46. Fra rufa grein-A very pregnant construction. शकलानि being the विधेय of अन्धकार is not required to be necessarily in the sing. This is more foroible than 1949. The meaning is · this:- Each cave of the mountain was enveloped in a mass of dark- Now the rays of the lion's teeth, as they shot forth, dispelled the darkness from the places where they fell and thus split ap the mass in each cave into a number of pieces, as it were. tEART 9700 Pa; fr. and the aff. (70). Farge-The lion laughed at the absurd proposal of the king. fata - Tlus epithet is very appropriate here. The king was the master of spef or sense, i.e. & speech full of sense; and we shall see him finally succeeding in per suading the lion to accept his proposal. $1. 47. 77997&c.-Now the lion points out the advantages which the king is about « foregu. For 47892, 888 supru II, 13. Ao imperial king alone could wear & wbite silken umbrella; 888 infra III. 16. 99:-aga pfa fr. eft to go. अल्पस्य हेतोः-When the word te 18 actually mentioned, the Genitive ought to be used instead of the usual Abl. or Iust.; 800 San). Howover, by the Vårt. fafar I Falat apara't pronoun takes all cases, and words other than a pronoun take all except the Nom. and the Acc. when used with the words fafara, TOT, &c.; so sport हेतुना, अल्पाय हेतवे, अल्पात हेतोः are also correct. $. 48. 'IT', 'on the other hand'. Har du' Amar. This shows a shifting of the point from which the question is viewed. That-happy by being saved, artit is often found used like a substantive in the Veda, 79822-3989 der, fr. 89+8+ ; lit. that which passes over, and since nothing which passos ovor a man is felt more heavily than a calamity, it means & calamity or misfortuno.' So the root 39 means to cause afllic tion or calamity. Uf. X. 5; Kum. Il. 32. --The pl. is used for the sake of contrast Dying you save a single ww; but living you suvo numerons individuals. Ama -The werd het is derived by 80100 fr. 1 to protest and the Unudi alix (f); by olhors irregularly fr. or ·( 56 ) [ Oanto II. not gay and (TC); lit. one who protects. Here the literal sense is meant to le prominent. The lion points out that it 18 emphatically the duty of the king to protect his subjects, not so much to save the cow. $1. 49.9901420817 -3977 79TTIET BUET I fareo Samj. If on the other hand you fear, then your fear is out of place; for, &c. T: &c.--This is pass.; the active cons. will be wa TTET Are farang FRUTA. As the idea of #ry is intended to be prominent here, the pass. con. is used. See Apte's G. 178 9. 5119:--Rancat इति. fr. कृश+आनु (क). प्रतिमात्--See Malli, or प्रतिमाति imitates इति प्रतिमः, fr. मा+क (अ); कृशानोः प्रतिमः कृशा कोटिशः-Here the affix शस shows repetition (ataargi). 'A Koti at a time, in Kotis.' ii. 50. कल्याणपरंपराणां-the word परंपरा appears to be formed from qt repeated; and Wilson indeed derives it as such. But it seems to be wrong. According to Bhattoji Dikshita this word has no derivation (परंपराशन्दस्वव्युत्पन शब्दान्तरं त्रीलिङ्गम्). अर्जस्वल-अर्जम takes बल and also विन; 80 अर्जस्विन् also. महीतल &c. --Expound महीतलस्पर्शनं प्रमाणमस्यासी महीतलस्पर्शनमात्री भेदः । तेन भित्रम् । We must महीतलस्पर्शनमेव महीतलस्पर्शनमात्रम; for in that case the Comp. becomes one of the Asian class, and further compounding is preoluded. *-p. p. p. of 4 4. 3 P. to prosper, to flourish; see V. 40. FTA -राको भावः कर्म वा। S1. 51. प्रतिस्वनेन-प्रतिनिधिः स्वनः प्रतिस्वनः a Pradi Comp. We must not dissolve it as an Upa Comp, as we shall get aftrator and not प्रतिस्वन as it cannot take भ. अभापत-भाष is a root governing two objects, being a synonym of .. In explaining this Malli, quotes & Káriká from the Mah.-Bhash. which means:That whioh is the Afe (Cause or origin) of 90m ( what is desired e. g. 99: ) with respect to the roots , &c. and also that for whom is intended the subject matter of the roots and me, is, unless directed otherwise by special rules, called stat 6. e. *7 'what is not detined by the Sátrakára,' In the present case, aph is the sabject-matter of भभापत and is intended for शितिपाल; wherefore वितिपाल is अकषित. And by the rule 'भकथित ' Pap. I. 4. 51, शितिपाल is कर्म of अभापत SL. 52, Hawa: The king of men, Hot a: PISTI. "f. Amer. राजा महारको देवः । or मनुष्यो देव व. There is a pun on the word ta which means a king and also a god, intended to Abow the excellence of Dilipa prer the lion who is only a देवावर. सध्यासित &c.-We may also dissolve तेनाध्यासिता तदध्यासिता दयासिता चासो ·Canto II. ) ( 37 ) कातराधी च तया । Malli. says तेन instead of तस्य as here the कर्पता is emphasized. See Patañjali's remarks on the Vårt. igiene pre STHETRI ENTIR-from, an indecl., meaning 'waat is exceedingly proper, moob' &c.; and, as the excess expressed bere by the Tad.afiz at belongs to 19a (the pare) and not to the king, we have सुतराम्. The king was ftly all the more moved. SL. 53. This is a reply to blokas 47, 48, 50, from destruction, peril, &c; see ft.-note, is nsed here are free Honen aming-fa faa:. 'Such is the traditional history of the word. See foot-pote, Tran &c.-What the poet gives is the meaning and not the derivation of the term a, for which see Samj. 369ITAN 4 lit. whose point is raised above the general lovel or over tho surface; hence, prominently attracting attention; and finally, what is renowned, noble. Cf. IV, 22, VI, 32, T-On this Malli. remarks (see Sainj.):-"The word does not mean 'the Kshatriya race' by more convention, like the word of which means 'a Sála tree', but is , i. e. has its etymological sense restricted to a particular class, just as the term of means 'a lotus' to the exclusion of every other thing growing in mad." Of, the word TTT and the English word parasol Words have three kinds of moanings- or etymological, 28 974*, &c.; or established by convention, as ot, 9 hof &c.; and or etymological as well as conventional, as 9. The Naiyâyikas recognize a fourth meaning, tin; as OFTE. See Muktavali on Bha. Par. 87. Tiet-Ignominy, reproach; fr. 5o with 39 and aff. (W). THE ART TACIT; fr. HS+ far a possessive affis; tarnished; foal. --used in the sense of 'and.' Of. Kir, quoted in the ft.-notes. l. 84. This is a reply to él. 49. 3-is interrogative, involving some doubt or uncertainty; of. Kir. V. 1. Mr-How possibly; by no means. is not generally used independently as here, bat with the inf., see infra 56. 1979:--Lit. leading one after; hmoo propitiation, pacifioation of anger. It has a slightly differont senso in VL. 2. Tu:--may also be taken as off and explained by the Satra garisiqaret Ettiara FTTA' Pár. II. 3. 72; Apte's G. $ 117. tan-The name is variously explaineds--- पुरान इति कदाः । C. the sruti-सो दीवारोबीमद् सदस्य त्वम् | Also Pata Faia wa Karma-P.; and **. I हारयामि जगाये। रोदनं हन्मि यस्माघ मस्तस्मावह प्रिये ॥ Skanda-P. प्रातमses Malli.; UP त्वया अन्य दीपसा प्रवास प्रहार (पतु स्वदेखेन). R. N. 8 ·( 58 ) [Oanto II. $l. 65. Paroint-Here means foresta as spoor is a f, the body being the random paid in exchange; for the meaning 'ransom'of. infra XV.55; and are MTTHEU FUGHE A Farm T1TH I Mud. VI. 21. For the meaning 'price' cf. V. 22. Fact--obstructed. The rool with is generally need to express the violation of & sacred daty. The arcort is as much enjoined as a fast itself by the Sastras. ši. 56. wf-is used here fyra indicating equal participation in the knowledge by both é. e. the king and the lion. परवान-परः (a master ) अस्स्पस्य. स्वयमक्षतेन--स्वयं is used in the sense of the Inst. and is equivalent to SCAT ( with one's body ). www is emphatio. Want of a wound on the body indicates neglect on the part of the there and supplies the reason why it is impossible for a servant to stand &o. ŚL 37. Para—is used here unt; see oom; 'if, on the other hand.' The king finding the lion averse to oruelty seeks to move him from another stand-point. Fafo may also be construed with wit as suggested by S. P. Pandit, though not with equal propriety, and be translated as 'for some reason ( best known to you, after what I have said to you ),' owing to some indefinable cause, एकान्स &c.-एकमेवान्तं स्वरूपं यस्य तदेकान्तम् । 'of one form,' never ohanging, ' i. e. sure to perish; or : fara: offATOT PAR यथा तपा विध्वसितुं भी येषां तेषु । OF. Hit. यदि नित्यमनित्येन निर्मलं मलवाहिना । 7:10 Oria 7 Un para para ll; algo Kir. II. 19; Voņ. III. 6 last two lines, and Bhag. II. 84-es atelia tronteraria fauig-The use of the word foug ( a lump or mass of ) shows the extremo insignificance of the body when compared with 99. STOTEUT- The there though compounded, is emphatio. Hay--formed of the elements, fr. 18+ (1). See oom. Śl. 58. STATUTOFA lit. 'what precedes,' and since is it the canse that precedes effect, it may be takon here to mean osuse'. Good mou are said to become friends very easily, even if they take geven steps together or exchange geven words in conversation. Of. Hit, and Kum. V. 89 quoted in the ft.-note. in this tract of the forest, or simply ad; of. supral sl, 19. Bl. 59. Test speech see v. 12. Obár. seems to have read ni (2) w who released. Fa:+The very moment; irregularly formod from 17+ (Frasia). for-a lumpy C'f the meaning of the same word in s'l. 57. MAVA-This shown the indifference with which the king offered his budy to the hon. For a différent mouning, see VII. 31.

·Canto II.) ( 19 ) Śl. 80. qopara guru-The use of this paraphrastio epithet without any reference to the king's proper name is intentional, and is very appropriate here. This shows that the king azaply meritod the title as was shown by his present at. 948-Lit looking apwards; hence, expecting, looking for; mark how the sense of a is quite lost, he was अवारमुखः. अवारसखस्य-अव निम्नमसत्यवाद। भवार (neu.) मुखं यस्म, forte &0.-fargt: of sooret arts ( gfartsamat:) : POTT. The Vidyadharas are a class of demigode. The mountain Himalaya is supposed to be their favourite haut. They are described as wandering in the air and showering down heavenly flowers whenever they notice any aot of extraordinary merit performed by mortals. See also ft.-note. Śl. 61. WTA-Pres. p. of the denom. from we; the मृतमनेनेत्यमृतम् । अतमिवाचरतीत्यमृतायते । Formed with the aff. क्या 100 ft.-notc, sunbere the afis Te is used in the sense of the Loo. प्रचविणीम्-प्रकटः भवः प्रसव.। . Pradi Comp. सोऽस्था भस्तीति ताम् । The flowing of milk generally takes place at the sight of the offspring. Of. I. 84. This shows that the cow looked upon Dilipa as her own offspring, and hence the poot says 'raha.' fara-Soe ft.-note p. 34. This word is used hore to make the contrast more glaring, Instead of & ornel monster, the kag daw before him a loving motber. śr. 62. er-rata hivata a WH gen dat i-lit. one who is always devoted to his duty or to the work of another; hence, this is the fittest epithet that the cow could have used after wit. nossing the self-sacrifice of the king. HTTTTTTT is illusion, a delusive fantom. According to some the word is derived fr. He the originator of the magical art. 419-Like the inf., the absolativo also can sometimes be used passively. gotiai-well pat to test, actes properly means to look at a thing all round, honce to carefully examine, No. ऋषिप्रभावाद-प्रकृटो भाव: प्रभावः Pradi Comp. भन्तका- मन्तातिनाति प्राणिन रतिभिन्तयति नाशयतीति वा अन्तकः । किंत-much less. See Apte's G. & 267 (a). Śl. 63. Anti-Ion with you' The dat.' by the Várt. (see oom.) the person for whom an action is done is also the Ta of that sotion; bat this is unnecessary according to the भाष्यकार as the case is 'covered by कर्मणा पममिति स संप्रदानम्, 57 Some commentators take this as one word, not with good taste, however, and explain the route &o.--Sea ft.-note. -the producer or source of; for this sense of. Heftrag giat Kir. III...

·( 60 ) [ Oanto II. śl. 64. mart-This epithet is used for the sake of effect, The king who always granted the wishes of snitors was now a snitor himself. Fra &o.-Dilipa had earned for himself the title of 'bero' in all its aspects by the power of his arms. That he was a युद्धवीर, दानवोर and धर्मवीर is desoribed in the first Canto. And here he proves himself to be a दयावीर also like जीमूतवाहन. सुदक्षिणा 077-Suda. being the 3TTUTT of the warner of the child is pat in the LOO. 0880. T- Sufira T79; fit and 974 (RF) Upád.IV.99. $1. 65. HATTARY-Upa. Tat. Comp.; see Samj. -The Dat. by the rule general ga:geret af I In the case of g with afa or y meaning to 'promise,' the person to whom something is promised, after request, is put in the Dat. 088e, great &0.-The cow wished to impart a peculiar efficacy to her milk which would undo the effect of the ourse of her mother and remove the childlessness of the king. The king was afruit and had not tasted her milk as yet. S1. 86. बस्सस्प-This means by लक्षणा, वत्सपीतस्याभवसामधिगम्य- This is necessary as the sage had desired him to live on the produots of the forest alone. sitri-milk; lit. that produced in the adder (TE). iau &0.- According to Mana, a sixth of the produce ut the earth was due to the king from his subjeots. See ft.-note; and of. V. 8. The cow is here again compared to the earth; see II. 3. Here Ohår, notices a different reading, vis. The fare qartury... I सतम्यं रसं वश्मि 'पभोर्नु पर्श &c. and remarks-रसस्य नपुंसकत्वा- Mardirautt af i Nandargikar, SI. 67. बितीशेन-विवन्ति निवसन्ति प्राणिनास्यामिति बितिस्तस्या ईशाः । The force of the epithet is this :-Dilipa was a king and so could have done anything he liked. Yet he awaited the order of the sage to dripk the cow's milk. This humility in the king pleased the oow. aferra-The reference to Vesishtba here is not out of place, Though the king was ordered to drink the milk there and then, he deolinod to do so. And yet the oow was not offended. This was becanso Dilipa wished to take the permission of Vasishtha, her revered master.start for she was already (8668 above). - shows that the two actions expressed by Star Tree and at took place simultaneously. #because both of them were in a plonged mood, and so did not feel the fatigue of the journey. 82 68. -Kre this Dilipa's face was overspread with A sort of gloom caused by his childless state. It now wore away ·Canto II.) ( 61 ) the oow, and his face shode bright like the autumnal moon freed from the olonds. प्रहर्ष &0.-We might dissolve प्रकृटो र्षः प्रहर्षः स एव बिहमनुमा. पर्क तस्य वा चिहानि तेन तैर्वानुमितम् । पुनरुक्तपा-पुनरक must be taken here in the sense of 'repeated' and not 'superfluous' (which meaning also it has; sou V. 34), as the word is used. If we take the latter meaning, the figure will be faulty, whether we take 7 48 the sign of an 39AT or gehat, in both of which the two things compared ought to be distinct, since Dilipa's words were actually superfluons and not like to or as if superfluous. Śl. 69. mffarat F:--These two epithets, though apparently they seem to be used for the sake of alliteration, have a meaning here. The king'n recent self-sacrifice had now proved that he was pre-eminently to or kind to the good, and being blessed by he was free from the ban of sonless ne88. Thus he was peculiarly FRETRO and stafACHT now. For the meaning and der. of ETC, see Samj. and notes on V. 7. q-drank, received in. To 'drink' fame seems to be a queer expression; but it is the Sanskrit idiom, meaning to receive in a fresh aocession or addition of fame.' 04. VII. 63, where the idea is repeated. Ik gara- P. P. p. of qe, incarnate, having a bodily existence. On this S. P. Pandit observes:"That renown or good fame should be conceived to be us white, i. e. clear or bright, as the shine of the full moon, free from all approach of obscuring clouds, or as any other perfectly white substance as pare milk, is intelligible enough. But when things of actual existence and of established wlutchess like milk, snow, &c., are comparod to renown, we leave the region of metaphor or simile as such, and step into the region of what may perhaps be called unreal similes." But this criticism seems to be based either on a misunderstanding of the force of 11, or on an ignorance of the distinction between an उपमा and an उत्प्रेक्षा. The ig. of speech here is स्प्रेधा and not sपमा, the r@ indicaving TT and not Art, as is clear from the presence of the word in the line. The chat requires that the STATA should be apreal. What is a fault in an HT is the essential condition of, and constitutes the beauty in, an IT See K. P. X. All that the poet means hore is, that Dilipa's sonlessness, which had Ao long hung like a dark cloud obscuring his otherwise spotless fame, was now removed, so that it seemed he was drinking in, not quantity of milk, but was receiving in, as it were, « new fund of spotless fame (of having a child).

·(62) [ Oanto II. S1. 70. योज &0.-अपस्यानतिकमो पोकं Avya. Comp. योचमस्या- स्तीति वचोकम् । यथोच+भ (अप), an afix showing possession and added to the words of the अर्धभादि class by the rale 'मर्शमादिभ्योऽर: now see Samj; यथोक व्रतं यपोचवतं तस्य पारणाया अन्ते. प्रास्थानिकमfrom y+* (T). see com.; customary at the time of setting vat. According to the words of the Vfittikara, quoted by Malli., words expressing time, even by TUTT, may take the afizes added to words expressive of time. Here the word प्रस्थान means by लक्षणा the प्रस्थानकाल and hence it takes ठम्. स्वस्त्य-स्वास्त कल्याण, an indeo.; स्वस्ति भयनं स्वस्स्ययनं. राजधानीम-धीयतेऽस्यामिति पानी। राजो पानी राजषानी। र.धा and at भन (प) with ई.वशी-Self-controlled. Here the word is peonliarly happy. Vasishtba would certainly have liked to keep the king for a day or two with him and to entertain him sumptuously; but he knew that an immediate return to his capital would please the king more than & feast, now that his object was gained, and so obooking his desire sent him away. si. 71. प्रदक्षिा हुर्त हुताशम-Snch was the custom; of. वत्से इतः सयो. garrange fororo o Śák. IV. p. 140 Mark the difference between the meanings of go in cua and H. In one case it means 'propitiated with offerings', from to please; in the other 'what is offered,' fr. to offer. सन्म &o.-सन्ति मनानि सम्मङ्गलानि :अतिशयेनोदय सदग्रतरः (more mighty or pre-eminent) TETAT 969. Here qua rather means (though we have translated it by prowess' ) digrity, majostio appearance, as in प्रमाववान व क्ष्यते Sak, I. P. उदय means prominent, bright. He was no longer प्रजालोपनिमीलित. His face had its usual majestic splendour; the mangalas made it brighter, Dinakara 'explains this as wat haar oftaafu porgroft- करणेनादयतरो महीयान प्रभावो यस्य । See ft.-note. of-धेनूर्वसप्रयुका पुषगज- तुरगादक्षिणावर्तवाहि दिव्यत्रीपूर्णकुम्भहिजपगणिकापुष्पमालापताका । सयोमास पतं वा रषि मधु रजतं कान धान्यं हा त्या पठित्वा फमिह लभते मानवो FIFTH: 11 According to Vallabha, po refers to the auspioious appearance of birds and the manifestation of other signs at Dilipa's departure. 3. 72. श्रीधामिराम &0.-अमिरमत इस्पभिराम भोपयोरभिरामशेष। सहिष्णु-सोईपीलमस्यः सह रा ( similarly मरिश, वर्षिय 800 Pan. IIL 8. 136. This is said with reference to his suceenstal performance of the गोसेवाग्रत he had undertaken. भरपालन-पति- पमानातोस्मिनिल्यापाos not tossed up and aor troo tromiohing. Nom see Samj. मनोरन-मानतो पो मनोरमा | The doning, earrion the ·Canto II.) ( 88 ) mind from one object to another just as a oar does a man; 80 the desire is called the car of the mind. The epithets wafer TTT and named apply to ATTS as well. In this case sfat means the sound of the desire being pronounced aloud' which was pleasing now that its fulfilment was certain; and 920 means 'the removal of obstacles'; see Samj. Śl. 73. T-lit. placed in the heart; produced; nga ra: weare eager longing, yearninygari &o.-When referring to the moon gs means the people, the world.' The moon also observes a sort of vow, vie., of allowing the gods to drink of him for the good of the world, and gets emaciated. See ft.-note. ** 99:--Cf. HET STATENUAT A gori #ger TATUT CUT I Śs XIII. 40; and supra 11. 19. falntara-See ft.-note. The moon is called the lord of plants, as moonlight is essential to their growth. Of. Rig. x. 85.2-सोमेनादित्या बलिनः सोमेन पृथिवी मही । अथो नक्षत्राणामेवासुपस्थे सोम माहितः' Where Sayana_explains अमृतसेकेनौषध्यभिध्या पृषिव्या बलवस्वम् । Hr. xxV.तस्तस्मै बदौ राज्यं मया मलविदा वसा वीजौषधीनां fargportant part II &c.; and Kås. K. XIV. upcontact for: पथिवीमन्वपपत । तेनौषध्यः समुत्पना याभिः संधार्यते जगत् ।।... बीजीषधीनां Farat TCASTRATA I &o. Sve also Vaya. P.-XXVIII. 12. 16. 8. P. Pandit has the following note on thu bistory of the word:-- "Properly speaking, wafat : or the king of plants,' is the Soma plant, wbioh being largely used in sacrifices, Daturally came to be re. garded as the highest plant, and be styled 'the king of plants.' The key to the faot of restora: meaning both the Soma plant and the Moon seems to lie in the word . This word is frequently found in the Rigveda, but always in the sense of(1) a drop of the Soma juice, and(2)the Soma juice itself. It apppears that the word , coming then to sig. nify a globule, or a round little body, very naturally became a namo of the full Moon. Now according to a very common principle that has had such a prominent influence on the development of the Sanskrit vocabulary,-- vis, that whenever & vooable that signifies two things has other synonyms, those other synonyms also become each expressive of the same two things, the word Soma acquired the additional senso of the Moon. Then, as is very common in the growth of mythology, the conceptions, attributes &a, connected with the original personified or rather deified concept, Soma, vit. that of the plant, became attached to the new concept, vie. that of the Moon. Thus the whole derivatiou may be put in the following pseudo-logical form. 'Tho word meant both a drop of the juice of the sacrifoial plant, or the juice itselt) and the Moon; # synonym of me in the frat sense is the word ·( 64 ) [Oanto II. 8. the et; therefore ITA meant both the plant and the Moon. Now because soma, 'the plant,' was developed into a persodification by certain attributes, therefore, Soma, the Moon, acquired also the same attributes. And thus it is that the Moon also came to be described as the King or Lord of the plants. Śl. 74. greifti--Paraındara or the destroyer of the enemies' cities, is a name of Indra, because he is descrited in the hymns of the Rigveda as having destroyed the cities of his enemies, i clonds. In the Puraas, however, he is descrized as often being driven out of his heaven by the demons, but as always re catering his capital on all such occasions, after having finally overcome his foes, and restring order to the universe'. Here the poet pirobably rofers to this when he says that Dilipa, entering his capital and once more resoming the government of the earth, had the grace of Indrit 20.- The lord of serpents is besba regarded as the emblem of pernity, whence he 18 also called Ananta. He is represented as supporting the enure world on his head. ('4. Vishnu-Purina qfUEN fa coriat तामसी तनुः । शेषाख्या यगुणान्वक्तुं न शक्का देवदानवा ॥ योऽनन्तः पश्यते सिद्वैदेव- देवर्षिपूजितः । तस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा । आस्ते कुसममालेव कस्तद्वीयं वदिष्यति ॥ &c. and Kum. III 13. Hence the comparison. STRAST-Here Fou must be taken as used in the cau., intransitive by itself (valla qoru:). S. 75. TITTATEÚ &c.---Atri 18 # celebrated sage and author of many Vedio bymns. He is one of the song of Brahms According to the Váyu-P., the essence of Koma or Moon dropped down in the streams from the eyes of Atri, while he was abaorled in meditation. The presiding goddesses of the ten quarters, at the command of Brahmå, bore the foetus, and the moon was born. For a faller Account, Bee Hv. quoted by Malli. Wilson's Vishyu-P. ]). 392, and Padma-P. Svargakhanda. grafika &0.--For the allusion see Sumj.; also Mah.-Bhår. Anu. Parva, 84, 85, Vå many-P. 54, Kum. IX. and X. Wilson's Megh., note 79. TATOTT:-The Lokapálas are the guardian.deitics presiding over the eight quarters. For their names sue note un par I. 78. Of. Amar. इन्द्रो वतिः पितृपतिनैत्रत्तो वरुणो मन्त् । कुबेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशा क्रमात ॥ भवभाव seems to be used here in the sense of मात्रा or अश 'a prortion of." (J. III. 11. Vallabha quotes the following a'l. on this . इन्द्रात्तात्वं तपनात्प्रताप को हराईभवणाच वितम् । माहादकत्वं च निशाधिना. TETET * figa IH Of. Mant, V, 98, quoted by Mulli, and ft.-note. ***-On thja Malli. rezarks-The Queen simply bore as it is ·Oanto III.) ( 85 ) the footas, meaning thereby, that she took no part in its development ( as it was formed of divine energies ). In support of this he quotes Åávaldyana The word opport is used in various souten by Kalidasa See I, 24, 85; VI1, 20; Mogh. I. 3, 10, &o. The two similes hore contain in them the promise of tender ana warlike virtues in the future child, besides being complimentary to the magnanimity and the sanotity of the king and the queen. .On CANTO III. Śl. 1. FETT cifera-This is in apposition with me profoutward marks of being with child', which were the very wish of her husband with its fulfilment st band. He-hero used substantively. Pandit thinks that Vallabhe has explained it better by taking it as an adj. qualifying disurut, and meaning wird, 'wishod for;' but also was not the site of the king, but the birth of a सखीजन &0.-सखीनां जनः सीजनः। In such cases top moans, ' a collection or multitude;' of. corres VI. 7; fata Kum. I. 26. A THITE ra, eyes; now see Samj. wistto- The first gleam of moonlight, to be soon followed by the moon. op -0. l. refers to the festival celebrated on the full-moon-night of Åsvina; of. FyMeTTESTAT: &c., Mal.-Madh. IX. 21. free-The root, chief canso. Horretary On this Malli. has the following romark -A pregnant woman is said to be fear or one who has two boorts, her own, and that of the fotos. And the fætus, in connexion with that, is called dece, while the woman in relation to it is called thefti See Sarj. Of. तस्माचतुर्षे गर्भस्तु नाना वस्तूनि बाच्छति। तत्र विश्रया पत्त्याचारी दौईदिनी ART W Śaśrata. Atit, therefore, is irregularly derived from fe +er, to be explained like it or it may be derived from +10 also irregularly ( the regular form being there ); TYRET sa aty mrolt ear: bigrati regalo Carifet efTH: I Some read out, which, though irregular, may be explained like HEF, for whioh see Uttar. I. 45 and our not. ad lor. The boste way to avoid all these irregularitie is to adopt the reading ' which appears to be the reading of the poet also; sno slokas 6,7 $L 2, HTC-fr.+*(*) wasting away, emaciation, of the body (and the congequent winkues ). For e differont senue B. N. 9 $ ·( 66 ) [ Omato IIL Bem VIII. 58. METHO-FITHER AAN lit. having the end attached, hence, complote; 7 FATA grof FT: Igen-Malli. takes this u rotten; Prof. Ray thinks that it will be better to take this and पशिना देती हतीया. See his note. hreegan-From this it seems that tho Lodhra has filowers of a palish white colour; of. thu simile in II. 29. In litoraturo wo often find the lodhra flowor mentioned to convey the idea of palonogs. 8oo Sis'. VI. 64. विवेयतारका-विवा: which are to be searohed for; honoe, few, प्रभातकल्पा-प्रारब्धं भातमस्या प्रारब्धा बा भातुमिति प्रभाता । Su Samj. कल्प added to nouns and adjectives means 's little loss than, nearly equal to', &c. watt-gronie Et fat i Uņá. .IL 191. For the external signs of prognancy se V&gbhata quoted by Molli. Of. also Bhavaprakas's:-अवसादः पिपासा प्लानि.......। स्तनयोखिका स्वायोम- राज्युतमस्तथा। अधिपक्ष्माणि चाप्यस्याः समीक्यन्त विशेषतः ॥ भकामतपति गन्धादुद्धिजोडाभात् । प्रतेक सब चैव गर्मिया मिरच्यते &c. $1. 3. Platf-Having an earthy fragrance, smelling of earth; applies to both 32179 and fit. Some pregnant women eat baked earth; Sudakshiņà also did it and had an earthy fragrance about her lips. The king welcomed it for its significance. See the next a'loka. -(a) in private; (b) in sequcstered spot, qui &c.-The poet in several places refors to the earthy fragrance issning forth from dry ground during the first showers of rain after summer; see XIII. 21 Sl 4. महत्वान-मरतो देवाः समवस्याहपरत्वेनेति मनवान् । He who is followed by the gode; Indra. In the Voda the Maruts are described the gods of the air. दिगन्त-Dissolve दिशामन्तः रिमन्तः। दिगन्ते विभान्तः दिगन्त विभान्तदिगमतविभान्तः एषः यस्य । विमाना-The root W with a means generally to rest or to relieve fatigae; see L 54, IV. 74; and also, though loes often, to stop moving, to cease, in which sense it is used here; cf. for this senuo fare: Rat. J. 8; Pathi fa: Uttar. VI. 11. Śl. 5. srdcepat dar maydon; cunstantly; here we has the sense of 'वीसा' or repetition. उत्तरकोसलेवारत-उत्तरकोसबानामीपर। उत्तरकोसल being NT has no furt. The country of Kosala, according to the Ramayana, was situated along the banks of Sersyd, the river Gogra of modern times. Its capital Ayodhyd is dusoribed in the fifth chapter of the Âdikanda and said is to have been twolve Yojanas in longth and three ia brendth. It was also onlled Saketa; one of its pria. cipal onbarbe was a saying whore Bharata raled the kingdom during the absence of Rama. Kouals wwe divided into. Utters ·Oanto III.) (6) Kowals' and 'Dakahiga Kosala.' In the Matsya Parapu, the former is oalled Gands, a distriot still known by the same name, and cour. ring in the Mah.-Bhar, after Pabohála among the conquesta of Bhima. 8o. Mah.-Bhár. Sabh. Parva Ohap. XXX. It is oortain. thoro. fore, that the country north of Ayodhya comprising Gands and Barsitoh was known as Uttara-kosala. Aja, Das'araths &c. are mid to havo ralod over this province. At the times of Rams's death, his two sons Kuss and Lara reigned respectively at Kas'lvati in Southern Konala in the defiles of the Vindhyas, and st Srivasti in Northern Konalan For fullor information sro Anandoram Borooah's Ancient Geography of India, pp. 86-90, Paras 93-98. S1. 6. रोद&0.-दुलपतीति दुःखम् । दुवंशी स्वभावो बस्य तस्य भावो दुखशीलता (the pain-causing condition); now ses Sanj. दोन दोहः। दोमाकर दवातीति दोहर: the qualms or hankerings of pregnancy बोहर also meas the foetus. On this Sus'ruts has the tollowing: तस्माचतुर्षे गर्भस्तु &c., quoted before, suprasl. 1. सावाया हज कुणि. वामनम् । विकृतावमन वा पुर्व भारी प्रस्यते ॥ बतः सी दौरं प्राप्य वीर्यवन्त विदुषम् । पूर्व प्रसपते तस्मात्तस्यै वाल्छितमरवत् ॥ इद्रियानिसौ याम्यान्मोतु- मिष्यति गर्मिणी।गर्भवाचामवातास्ताभिषणापापयेत् ॥ &c. शरीरस्थान ९०. त्रिदिवः-is ouriously derived, from a thresi...thogoda बबा, विष्णु and fra, and it to sport; lit. the place where the three gods take divine ploasure. विषयवस्थासु वो विना वा दीपस्थति। हमति घन । संशापूर्वकत्याच गुणः। Or अवैष्णवरोदमेदेन साधिकराजसतामस- भेदेन वा त्रिविषो दीपति व्यवहरति प्रकाशते बेति। This is fres from any grammatical irregularity. Or प्रितीचा पौ। त्रिदिवं neu is also correct. अषियमन्यमानाति हेतुग विशेषण (is. whicb explains why nothing was SITE to him ). S. 7. निस्ती-Haring got over. च-is used here शान्तरे-'Bat when she had got over' &c. xisori-i. e. the painful period of (owing doprared orarings, nausea, loss of appetite, languor, &0%3 gee oom, on s'I. 2. ). gearpo-Pres. p. off with s, pass; of. for this sense वीयते पाविशस्पापि सत्वेषपतिता कृषिः। Mud. I. 8; शीणोप्युपत्रावते चन्दा । Bh. पुराण-पुराभवं पुरानने or पुरानवं tormed. irregularly. अनमरण-hers indicates nearness in point of time. ii. 8. दि-The period of gestation; 'as daye passedis.asshe saranced in pregnanoy. तिरबकार-तिरस्कस properly means, what is hidden from view and therefore not noticed; hence, secondarily, what is not noticed oven though not bidden. Thas when one of two things by itu superior excellence prominently draw attention to itsolt, divorting it from the other, the moond thing is said to be RETA, ·( 0 ) [Omato III. . 1... excelled by the other. With is here transitivé, though it is generally used intransitively. bumitawell-formed or dova loped; corresponds to Pintet. So. VIII. 37. furt. IV. 17. Ś1. 9. front &o.- Artista Miti, a trovare. This opithet indicates the mighty Fortune of the forthooming babe. Tort: wt (garmont) : the son is more often spoken of as the waist-band of the earth; of. XV. 1 (HUT). Malli. takes this as . Of. 'gurat cepat Agent ma' pe care Vimane, however, oites this as an instance of an attribute alone being used for the corresponding substantive when the meaning is plain; विशेषणमाकापोगो विशेषमतिपती. पा-'निषालगामिव सामराम्पराम। मानिषिम्या विशेषणमाणमेव प्रवचम् । एतेन 'रल तस्वाप पुरामराजगड- पायुदलाइकि। "शिरस्ताडिवानिय तापपर्यवेव सीमतिमप्यतः । त्वारयः sam im: In-fire is believed to reside in the ſami tree, . rod of whioh is used to prodao. fire by friction for holy purposes Soo ft.-nota. By this opithet shume or prowess in the child is indicated, in &o.-This indicates parity in the child to be born. अन्तताहिजअन्तर्गत स्वार भगान्तकिया ताम, सरस्वती-- The river Seruratt dom nuur Thanahtars (ru). Ita modern name is Sarmaradt or Onggar. Apandoram Boroosh way "Twe other junctions are mentioned which are borns out by the map, mis of the Kans'iki and the Drishadvast on the west and of the Araps with the Serw vat below Thagerar. Near the erst is Vykonsthalt, the modern Bastbeli. Kot far from the junctions of the two combined streams (Seputat med Drishadvatt) is the modern Kaithal, which is probably Kapishthala of the Vanparvan. The Saruvatt which lost itpelt in the smady dosert is suppored by the pool to dow under the murface of the earth, and join ultimately the 006An." Tho Rigvedo represents it w Powing into the sun. But Jater legends make it diappone der ground and join the Gangi and Yanard at Pingåga. Pigro yo pred of a river in Bitur lnving dry bed bat giving water within few pobes of ite osady inrface, which they onll Fulge-Gage and considee olmaal nord as bangå itsalt. The Mu.-Bbar. the scopata baris djupperci"Yarap une carried of Bhadra, the natitel pour othman named Ututly, and would not yield het ap. T'Brahioape the addrugad bimet ta the canntries and their su Serat, nuaiah into the data and let the land, Amsterdam brod purs' when the con dport, Varapa rentnered his wite to Uten ·तणया भेगः सुरेन्द्रास्तेषां &o; of. Dasterm.] 160) समाचार-सलमजलताति| Theig. of opanoh here accord. ing toobsr.inमातीपमा0K-D. II.42. 81. 10. -The loftiness, magandimity of the mind; of. मताधिनराणां सरसी सहमतिः। Kum. VL. 66. पुंसवनाविका-पुंसवन in the frst oeromony performed On & woman's showing distinot sigaof conception with a view to the birth of . malo ohild. This is performed in the 2nd or Srd month when the moon is in conjuno. tion with som. male star. Of. Gobhila:-- Are TAATTEINTERPRISE सवनलाल Saunaka-व्यते गमें तीये तुमाते पुंसवन भो। गव्यतेतीचे पामासिवा भवेद ॥and Vasishtha-त्युसवर्ग प्रतियाविषये गर्ने हतीयेऽथवा मातिस्ततनी तुपारकिरणे पुण्येऽपवा वैष्णवे। हित्वा पर्यटक पुग्ममक्लामन्येवारिक तियौवेषनाशिकसहिन्मान्त्रिां वासरे॥ See Samj. धीर-Wise, patient (and not agitated by the loss of money ); hence he did all that; of. तुल्यपुष्पाभरणो हि धीरः। infra XVI. 74. सरशी-समान इव परपतीति सामः सर वा; though thus derived, the idea of 'sesing' is not presont in these words; they have a meaning ostablished by usage ( vix., that of similar to, or worthy of ). II. 75पचाराअkिc.पर्यते इति अपचारः। ( act of honouring or worshipping, homage ) भावे धम् ; or अपचर्यते अनेन । करणे धम् by which respect in shown of. न शानि-उपचारमहन्ति । Sak. III. 1s; now Samj. This shows how feeble utfront had grown when advanced in pregonnoy. “It is a daty enjoined on every Hinda woman to rise and join bands to show respect when her husband approaches hor. OF. अस्थानापागते पृहपती नदारणे मनता तत्सावार्पितटिरासनविधिस्तस्योपपर्या स्वयम् । ताशयीत तत्प्रथमतो जसाच सप्यामिात प्राच्यैः पुत्रि निवेदितः कुलवधू. सिद्धान्तपमानमः ॥ पारिप्लव &c. परिष्कवते इति परिप्लवम् । 'That which morea all round, hence, unsteady; परिष्यमेव पारिष्ठवम् । पारिप्लबस्स has nothing to do with pregnancy in partioular. It is a sign of natural timidity which is & characteristic of woman in general. Of. प्रहरीकहावनकुरविलोला: &o. Uttar. III. 28; चकितहरिणीप्रेक्षणा Megh. II. 22. It also refers to physical movement; cf. XIII. 30. Si. 12. कुमारभत्याका-Kamarabhritys is the 'name given by Sufráta to one of the night branches of medioal science which donlo with the proper development of the fretus, taking oare of the mother during the latter days of her pregnancy, and of the labe when born, &o. कौमारभृत्य नाम कुमारमरणयात्रीशीद्रोपसंतोषनार्य बुटतन्यमहलमत्थानां ध्यानीमापशमार्थम् | Suardta. कुमारभूत्वा गर्भिण्या परिचयाच्यते । Harivall. $8-017 a lit. one who plucks the blades of Kne'a grasa but as it require great shll to plnok the sharp blades of Kas'a grau.

·( 70 ) [Onato III without harting one's fagers, it has come to mean 'one who is skilful'. romania - The development of the tatas. According to the Sid.-Kaa. the affis is at and not fire, wi-FE Malli. Of. V. 28. It may also mean 'confident.' -bu a double sen88–(1) in the tenth month; (2) at the advent of the rains. Ś'l. 13. 05:- PR Hometara erandi stari : 1 Top cfarftatutako for foretage TT 01. 1 : nur dertiseur ef occupying a high position; in the ascendant. Malli. sooms to have read it. This and the other adj. et bave poon fully explained in the Samj. and the foot-notes. The s'L 'warm &o. quoted by Malli. maana:-# is the teobnioal torm for 'high, in the ascendant.' If a ti be divided into 30 equal parts, then the seven planets रवि, सोम, माल, वृहस्पति, एक and शनि are said to be in the ascendant when they are each in the following sodiacal signs respectively: ** (aries ), mm (taurus ), 9 (cervus), w (virgo), *(cancer), ofta ( piscas ), and yor ( libra ); and particolarly so when in the 10th, 3rd, 28th, 13th, 11tb, 87th, sod 20th division respectively of each. A low position is at the end of the diameter through a high position, s. o. the 7th sigo from the high position. We th:-The ne here, though compounded, is emphatio. Olose proximity with the sun forms the setting (Wit) of the planets, and their separation from the sun is their riso. ( Soo Samj. ). This indicates that the glory of the ohild to be born would be ever in the ascendant. &fem &c. excellence, oxuberance, One planet in the ascendant at the time of one's birth forotell, happiness. two, great achievement, three, a king-like position, four a throne, and five, a divine position. Raghu was foreshown by fire such planets to bo & divine boing. Only a divine incarnation is said to be favoured by five planets. Of. tho acoount of Rama's birth:-अपस्पे ग्रहपत्रके सरगुरौ सेन्दौ नवम्बा सियों ने करके पुनर्वसुदिने मे गते पूणि । निदग्धू निखिलार पलामसामियो मेध्यादयोध्यारणराविभूतमभूदपूषविपर्व e He: N Obamparámé. I. 29 fara afhe efficiency which combines in itself the three agencies or po wers, viz., (1) genrer or the powor arising from the resources at the command of and the pre-eminent position of the king; (2) w or that arising from the king's personal energy or enthusiasm; ard-t-8) or that arising from good counsel. ÁL. 14. Re&o.--Those are the signs that attend the birth of a great bondfactor of the world. Of. with this Kam. I. quoted ·OANHO ID.) (71) in the ft.-note, the return that mat fra sin mot format: Iffat And got that I mit Pom u Bud. ch. XIII. 78; end of it was niet gut: FATE TE I Vikra.-Oh. II. 86. S'L 15. min-A comp. M 691; 800 com.; Y Puma, 7 from: (by evil-doors ) a ta, ( from for I. IV. P. to hurt, to harm. ). S. P. Pandit says that wite is one of those many words in Sanskrit whioh bear senses quite opposed to each other, wfct originally meant unhurt, safe, cortaix. And then it means, in olassical Sanskrit, unhappy, unfortunato, dangerous. Of. WTER Doar, at distance; T to join, to disjoin; ST TOT # chaste, and an unohaste woman. It is quite possible that this should arise from a later generation misunderstanding the language of their ancestors, especially in regard to words which, though once olear as daylight, have becomo somohow obscure to them. : &c.-of. infra x. 68; and स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलन्त्या दीपप्रभा भास्कर A Bud.-Oh. I 35 Śl. 16. 177--14T TUOTT: ( of tried continence taper : ) रक्षका भन्ते समीपेऽस्मेति पदान्तः | or Eः अन्त: the border, surrounding part tu, no objectionable person being allowed to enter it. Wright &o. - Format wiata Tatat, fr. 7+ with Uņadi. ); stage संमितानि नवराणि पस्तत् । अदेयम्-दानस्य योग्यं देय न देयमदेयम् । वयं- TotSaga WET; 30. noto on 4, supra 1. 19. a:-By 'Rurat ita the agent of the action expressad by the pot. p. p. is optionally put in the gen., so TT alno. mirana &c.-For, this was the chief emblom of universal sovereignty; seo IV. 17. $1. 17. Forama &c.-Feat fant at amatsARe arrafa farma: 1 See Samj. Of. TOT it faglarea &o. Bg. VI. 19. UTT-Hero the compounded form is better than fet SITA as it brings prominently the idea of or before the mind, the idea of spare being subordinate in the compound and consequently makes the joy due to the face being that of his child. In the other case T would qualify wiar dirootly, so the joy would be due to the loveliness of the face, which is not so good as the first. WTATR 9-See Samj. Of. लगातकाप्रतिसंरतात्मनो जगम्ति यस्यां सविकाशमासत । सनौ मस्तव कैट YAPTISTEMTOTUTETET ET: # Sis'. I. 23; also Kum. VI. 59. ŚL. 18. -A coremony performed at the birth of a child before the scission of the navel string. It is thus summarised by S. P. Pandit from Narayapabhatta's Prayogaratna: "The moment the birth of a son is announced the father shall sot bis face, and skull bathe in a river with his face turned towards ·(72) [ Oanto III. the east, or if that is not possible, shall bathe at home in cold water mixed with hot water, bronght (from a river) dpring daytime, and purified by a bit of gold being thrown in it. Thon having sipped water, he shall besmear himself with sandal and wear garlands of flowers, and before the scission of the navel-stalk, and before the baby is touched by any one except the midwife, he shall cause it to be placed on the lap of its mother, with its face turned to the east, and say ममास्य कुमारस्थ गर्भाम्पानजनितसकलदोषनिहरणायमेंधा- भिद्धिवीजगर्भसमजवैनोनिर्वाणद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ जातकर्म करिये. He then shall perform a 8'ra'ddha to the nine ancestors, and shall throw oblations of olarified batter in the sacred fire, kindled for the pur. Pose, in honour of Agni, Indra, Prajapati, the Vis'vederas, and Brahmá. He shall then mix a little honey and olarified batter together, in unequal proportions, and put up the compound on & flat piece of stone, and shall rub & bit of gold on il till some portion of it shall have been mixed with honoy and clarified butter and with the same bit of gold he shall take the mized honey and put it in the baby's mouth, with this Mantra: ॐ प्रते ददामि मधुनो घृतस्य वेरं सवित्रा प्रसूतं मघोनाम् । आयुष्माम्गुप्तो देवताभिः शतं जीव शरदो लोके अस्मिन् । He shall then wash clean the bit of gold and patting it on the right ear of the baby, he shall bring his own mouth close to the baby's and shall say : - मेधां ते देवः सविता मेधां देवी सरस्वती । मेधा अश्विनौ देवावायसां पुष्करमजी। Putting again the piece of gold on the left ear of the baby he shall repeat the same verse. He shall then lightly touch with the span of his right hand both the shoulders of the baby at the same moment, and repeat thus : अश्मा भव परराभव हिरण्यमस्तृतं भव । वेदो वै पुरनामासि स जीव शरदः शतम् । ॐ इन्द्र श्रेष्ठानि इवि. णानि धेहि चिति दक्षस्य सुभगत्वमस्मे । पो रयीणामरिहिं तनूनां स्वाचानं वाचः सुदि- मत्वमहाम् । ॐ अस्मे प्रयन्धि मघवजीषिभिन्द्र रायो विश्ववारस्य भूरेः । भस्मे शत शरदो जीवसे धा अस्मे वीराच्छश्वत इन्त्र शिप्रिन् ॥ Then, to seoure well-being and long life for the new-born, he shall nay : अकादमात्संभवसि हदय - दधि जायसे। भारमा वै पुत्रनामासि सजीव शरदः शतम् । And with this he shall thrice smell the head of the baby. And having returned to the sacrifice, he shall complete it. Then with cold water, he shall wash the right breast of the mother, and shall make her ayokle the babe with this Mantra: ॐ इमां कुमारो जरा पयतुषमाणः प्रजीवसे । मस्मै स्तनौ प्रपाना आपर्वों यशो बलम् । He shall then give cows, landa, tila oorn, and gold to Brålımaņas ar presents." पुरोषस्-पुरो धीयत इति पुरोधाः । आकरोडवा-आकुर्वन्स्यत्र, आकोर्यन्त धातयोऽत्र इति वा भाकरः a mine. भाकर मजा भस्म; in its original or ·Oanto III.) ( 73 ) 6 in its originae or unout state. WT-(1) With the purificatory ceremonia performed; ( 2 ) subjected to grinding or the polishing prooms. Of. infra VI. 82; fornit : sak. VI. 8. Ál. 19. ww: -width gwi now 86 oom, mi-a. multitudo, tw; or are a day; a woman that can be had for . day. Reima-Malli. takos this na comp. of for and we aad ko has to justify it by referring it to the quiet class. The comp., however, will be regular if we analyse it as it leto; now.; T: HT: wt fu pa' si query: I Malli, himself some to tako it thus elsewhores son 61. 47 infra aronitit-Tho reference to prire is signifoant; the poet does not say me; the king's joy was all the greater as the son was born of a fira as doirod by hin; see I. 65. Śl. 20. &0.-On the oustom of liberating prisoners on the birth of a son and heir to the throne, and on other joyous occasiona; of. Hom. quoted in the ft.-noto; and infra XVII.19-20 tfirge-This explain why there were no prisoners whom he might set free front According to the Hindu S'ástras, a man romains indebted to his ancestors as long as he gets no son. Honce the oompulsory oharsotor of the marriage rite among the Hindus. See note to I. 71. śl. 21. para sa g*-knowledgo gained by means of the ear; hence the various ſå stras; sem V. 2. &0.--It will be seen from the 4th oanto that this expootation of the king was al falilled. अर्भका-सभ्यते सरप्राप्यत इति। परेशाम-पूर्व, पर &c. are pror nouns when they imply squeNT 1. 8., denoto more relation in tino, space or person, and are not olage names. See Pan I. 1. 48. Thus ** properly means 'ono who stands in a specified relative order of space to another; hence is different from him.' It is through this meaning of different that the meaning 'ouemy or adversary' is obtained by अपचार. Of. Manorama-देशवाचितया व्यवस्थाविपचारे पर Hotegiteafmanter : &o. sten pait: &c.- This dor, is of course poetical. See, however, Samj. Śl. 22. tragh-saya (a) limbs; (b) digite. Bru: The sun he has soven horses, ull of green colour, barnessed to his chariot, called by the name of fire-The ray referred to here in called TFT. It is ono of the priuoipal rays of the sun which causes the moon to wex; cf. ES TFort The THT: 1 georgasatt: turfort Til Vishna-Pariwe. VIRT:- सारस्वत माति तुल्यतीति बमाः Una. IV. 228; or माहाद मिनीत निर्मिमीत इति । or कार्ड मिमीते इतिमाः। the maker of time मावातीपथ R. N. 10 ·( 74 ) [ Oanto ID, mean turpit: I or I r 1 The plossant maker of time. The ran nad the moon are both the keepers of time; of. open from: Šak. I. 1; but the moon is called the pleasant time-maker' as hor may do not hart the wyo. Of. Kom. I. 25 quoted in the ft.-note. ŚL. 88. For a pootic account of the name, of. Àf WT ततो निषिद्धावानाल्पांजली बगाम Kum. [. 26. आर्मशास्त्र मा ब्मी- RRUTITE-: HE: 46; s TAETU II. 86. -Kartikeya, so called boosusho was born in the Sara grass and reared there by the six divino Krittikas. See foot-note and Malli. on 11. 75, $1. 24. SIF &c.-report that a reana NITAT | Now see domj. 479-Malli. takes wra in the genge of 60 aud bo is Apported in this by Bhavabhuti's liner pour TIF qet: F. अयम् । भानन्दन्धिरकोऽयमपत्पमिति बध्यते॥' अन्तःकरण is given as one of the SODAGS of me in the Vàobaspatye where it is dorived fr. + FOI Chår. Vall, and othors understand by , IT a particular feeling or emotion produced by affection or love; in this case TTTT may that which strengthons or staadios affection;' or whiob is foundod on lovo. For this Jonge of 77 of. VI. 96; Kum. III. 35. Either of these meanings will suit the context. Prearma--which had each of them for its भाश्रय or support रवानामोरिव-Posts suppose that the very separation of the Obakravâka birds creates looging in gach for the other and thus it over increases their love for each othor. See infra VIII. 56. gadur--Imporf. 3rd pors. sing. of the passive of for 5th conj. with it. śl. 25. 18. noto on t below, s'l. 44. 47-Tbe sing. shows that the king's joy was due to each of his son's actions goparately, and not necessarily to all these taking place simultane. ously. --Soe VII. 67. This s'l. is quoted in the Sàb.-Dar, as an instance of meth. See ft.-noto, Śl. 26. PRO-LITET (Zuricor ) : CITITEAFATWIE** #. 1978 &0.-9.54atat cat: or thata nyarat &c.; see Samj.; 'with oyos olosed at the extremities.' This is the sign of extreme pleasure, e spontaneous action of the body, boing the rosult of thrill of joy, rather than a wilial action, as 8. P. Pandit's note sooms to suggest. Ofणस्पनिमीलिता मृगीमकणवत कृष्णसारः | Kum. III. 36. पिरात &0.-after or for a long time. waratra #: WEAT : ETETH- GERTRU TAI ATLI Knew experienced) after a long time (i. .. a poriod of unrealizod longing) the deliciousness of the touch of a Bon;

·Ounto III.) ( 76 ) know that he was opjoying the tonub of a son after a long time, # benumbed was bo with joy; or it may mond 'attained, for a long tin., to the condition of enjoying &o.'; seo ft.-Boto. Also of. Śak. VII. 17. Śl. 27, what does the ato i sad u it in the upper balf of any thing that is high op and more important, the means 'the bost' (a). 8. ft.-note, sod infra VI, 4. Anot the transgressor, s. e. the prhorvor, of proper conduct ( the social order). This he did by keeping himself within the limits of his own duties and not allowing each individual to violate his. Oj. oupra 1. 17. Pats applios both to Ruzha and Vishņa; 16 ft.-aote. Junto &c.—37d Tract gott nå goned an do; nee Samj. : gutun-This is purposely loft uncompounded that it may apply to to king as well. $1. 23. mgri-EM I UT is the coremony of cutting the hair on the bead of a child, leaving only one look on the crown of Bráhmana boys and five in the case of Kshatriyas; see Uttar. V. 2 (TT: &c.). The there is changed to for the sake of alliteration; for a similar change of. IX. 46. See Mann quoted in the Samj. For this coromoay see Narîyapabhatta's Prayogaratna, under that heading. ***-*** gara FITT**: ( looking like a crow's wing ), locks of hair loft on either side of the head after tonguro, so called. FATE_3781 Faina ya: "moans originally a companion at home, a follower". S. P. Pandit. सायोमि:--समान वो येषां तैः। समान becomes a when followed by apel; see Pån VI. 3. 85; lit. one of the same age'; it howovor moans technically 's friend of thesame age;' seo the quotation in Samj. यथावग्रहणेन-यथा पाशमईतीति यथावत् । Here at has the sense of 'as in proper for one'; see Pan V. I. 117. 1FA-T Pat:; the science of worde, literature. Furoritat; fr. rc and the Uộádi aff c; or समीचीना उदा जलचरविशेषा पस्मिमिति, सहसवामदिया वर्तत हतिया। Sl. 29 -1979 lit. 'leading near 1. 6. either to the Guru for instruction in the Veda, or to the Voda, which is dono after investiture with the sacred thread; hence the thread-ceremaay. विपरितः-वि प्रकटं निधिनोति चिन्तयति चेतति वा विपश्चित , पृषांदरादिः । Aforag:- means to train, to instruot; and is Par. in this RODBO. Of. II. 8, V. 10, X. 76; for its Åtm. use of. IV, 85 - may also be taken as á Bah. ( 380 ft-note )-"to woom his preceptors wore dear" i. e, who loved them. ivar &c.--An Hotion directed to or an effort bestowed upon; here, instruction. For various sensen ·( 76 ) [ Oanto III. ___ of. I. 66, 76, 10, 44; V. 7. 11, 45 &c. For parallel passages see ft.- nota 1-may also be taken in the sonso of T, T. the propor material; a fit object. Ál. 80. prog#:-The following qualities of the intelleot sro enamorated in the s'l. quoted by Malli. from Kim.-(1) Desire to bear, hence earnest desire for knowledge; (8) Attention; (3) Comprehension or proper understanding; (4) Retention; (5) Ratiocination or consideration of tho pros and cons; (6) Gresping the correot songe and (7) Knowledge of truth or correot knowledge. Or (inference) and wait (rejection), may be taken separately. rari: Te excellent, of the first olass of: y explains how he had all the qualities of off. Fa: Parai:-se Samj. and note to I. 23. पारर्णवोपमाः--an instance of विपदबहुमीहि. This indicates the immen. sity of the four lores. पवनातिपातिभिः-पवनमतिलरध्य पतितुं शीलमेगामिति merit, qualifies #: and ot: The qualities of Raghu's intellect ponetrating the various regions of thongbt, with a rapidity anknown to the wind, and the horses of the aun journeying through the sky with an enormous velocity, are fitly compared with each other. It should also be noted that the sun has seven horses and the qualities are also seven. The sun's horses bear him through the four regions of space; and the qualities of Raghu's intelleot carried him through the four lores. The there is this:--As the sun moves lighting up places where his rays penetrate, so Raghu by virtao of his keen intellect throw light on many an obsoure passage in the S'astras. S1. 31. रौरवीं-cf. कार्णरौरववास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । Mann. II. 41 Wu-pard what is thrown it; fr. STR 4 P.; or ste 1. P. to shino and 7 (57 Uşâdi ); a missile, distiugnished from which is taken in the band ( as a sword ). --Mantras are the magical spells which ondow the arrows with peouliar virtae; set V. 57. धार--धरतीति परः, पापी धरः. Sl. 32. वत्सतर:-ताः पत्ता बरततरः | Thear is added by 'वत्सोवाच. fogwart' Paạ. V. 3. 91; lit. a galf in which there is very little (*) of all or the first stage of development, 6. o. which has just entered she second stage of development., HAT ETTET fast: 1 &c. Vámana. Here the 3rd stage RM is left oat. to &0.- for 'brokon off, obscured', (i, e. left bhind ) #me (fantaran: ) then who has just ceased to be a boy and arrived at the stage of youth. See ft.-notes. Appart-ratis depth or steadi.

·Canto III.) ( 77 ) nose of character; it is doined as wiwitaffetta preko S.-Dar. III. 52 (tho being uraffooted by fear, griof, anger, joy &o.) $1. 39. whatapps:- is the ceremony of outting the hair performed in the 16th or 18th year, when a youth is shaved for the first time shortly before marriage. Soe ft.-note, and Nůrkyaņa bhatta's Prayogaratna. Some derive it from of having its usoal sense of 'a cow, cows being given to Brâihmaņas as provonts on such occasions. Fin-the vow of marriage. Het is the assumption of a particular observance or observances during the performance of a ceremony. A sacrifioer is said to take the UT i. e. the vow to observo partionlar rules of conduct till the end of the sacrifice. So the young prince taking ap the furantoin, bindo himself to live in the condition of a married men until he should onter the Vánsprastbaśrama." (Pandit's note: -- dispels इति समोठद् ( fr. हर+किए ). दबदुता:--TE is one of the Prajapatis, and a son of Brahma, being born from his right thumb, as his wife was from the loft. Daksha bad 28 danghtors of whom 27 woro married to Chandra and the youngest (wat) to Siva; se. Rom. I. 21. The 27 daughters aro the 27 oonstellations of stan in the 12 lanar mansions. According to other accounts he had 50, 80, or 44 daughters, out of whom thirtoon, or according to como soventoon, or even night according to others, berame the wives of Kaśya pa, and beonme by him the mothers of Gods, demone, non &o.; $l. 35. BF:---having muscular shoulders. The afiz (*) here denotes strength. It will be moro grammatical to expoond the Comp. 8 अंसो बलमस्य विषते इत्तलः | According to the Vrittikara, भस in its proper sense cannot take #; stellt well will be share. कपाटवक्षा-वात शिरोवा पाटयते इति कपाटा । कर्मय । the leat or panol of door, or a door; *TIETÀI : : I offerto--ofort ( fulldeveloped, well-rounded ) my neck ; & fudori I or केशिरो धरतीति। अन् । कन्धरा. वाप्रकपात--प्रकर्ष excellence, due to muscular development. Prof. Ray is right in thinking that this sloka onght naturally to procode s'! 33. $1. 35. Faringo--Heavy because of the responsibilities of government long sustainod (Char.). -This he wonld do by delegating to his non some of his rogal functions. gt-Of. V. 86. Portor &o.--S. P. Pandit thinks that by a zongman the word 'forstar means 'modest' when taken with Nisarga, and disciplined' when with Samokdra. expresies (renson ) bero. gue TE a gari ett gott a: Fata: now 800 com.

·( 78 ) ( Oanto III. If appears to have been an ancient ousom in Asiatic monarchies, for the heir-apparent to be solomoly recognized as such in the lifo-tim. of his father by being formally installed in the regal dignity, and ad, mitted to a sharoin the administration. The object of this custom appears to have beon threofold. In the first place, it sottlod the suocowion, and prevented any civil war between rival claimants for throno which might arise at the death of the sovereiga. Socondly, it farnishad an aged or ipfirm ruler with a youthful oondjator, who might roliore him of all the more active duties of Government, military as well as oivil. Finally, it familiarizod tho young Princo with the Administration of Justice and other branches of Govorament, und enabled him on the death of the father to fulfil with efficionoy all the daties of soveroigaty. Under rach ciron mstarom en hoirapparent on attaining his majority would be solomnly installed us Raja,and henocforth he would receive the title of Yuvardje, or 'Young Raja," and would be prosumed to act in subordination to his father, who would still retain the title of Mahârâja, or Great Raja. The installation of a Yuvaraja would naturally be regarded throughout the Råj as an important political ovont, sinoo the accession of a young and promising Prince would be expected to result in such an infusion of now blood into the administration as would materially affect the interests of both chieftains and the people. The oldest son, properly oducatod, naturally occupied the position of a Yuvaršja. (See Whee. ler's History of India, Vol. II. Chap. VI. ). Sl. 38. अनन्तरम्--अविण्मानमातरं रता यस्य तत् सनिहितम् ; for this 80089 cf. VII. 21. PopAtH may also be taken as an ado. (after Raghu was installed, as SIA ). MFETT-TEAT: a given by Malli. is the meaning and not the विग्रहवाक्य of भास्पदम् ; भापयते भास्मिनित्यास्पदम् । 'RSÁGTATAR ag'ı Påụ. VI. 1. 146. may also be taken w not compounded. gorfofoot--Malli. seems to add here for at in the songe of the agent (ft) by the rule 'n proferat egforge' Påņ. IIL 1. 184. But the root is not to be found among the roots of the cादि olass. It may be derived as गुणानामिपितुं सीखमस्वाः । by the general rule 'garat mah," Pan. III. 2. 78. But socording to some the root ooght to tako * (m) in this senso by Pån. III. 2. 184. The best way to avoid all diffionltims of grammar will bo to derive it us. gets ISEET spirita tentan पिजी। नवावतारम्-अवतरति भाविर्भवत्यमनत्यवतारः an incarnation. The post here supposes the old lotus to reappear in the shapo of the bad.

·Oanto III. 1 ( 79 ) sl. 87. Paan-perurterer whore wealth is light; refers to the son and fire; hore, the latter. It sometimo moun the moon' also. Som-hero e has the secondary morning of 'helper.' पनव्यायन-पनानां ब्वायर (the passing away or disappearance ot) परिन Hi the autumnal season; ito Infrar-n: (knowable things ) बमस्ति दीपयति इति गमसित ray, tr. भर 3. Par.; गभस्तवः भसतीति। Sl. 38. होमतुरा-तुरेज स्वरया गतीति तुरगः or तुर: or तुरनमः। होमस्य बरकातादध्ये समासः | There is a reference here to the अपमेष, for which see note on VI. 61 शतक्तूपमः--शकतवो पागा अस्पैति शताः । Strictly spoaking the comp .: should not be expounded, as it is . 41. According to western scholars in the Rigveda invariably means power, either montal or physical, 1, c. wisdom or strongth; and ladra is the god of bundrod wisdoms or power, . .. whose wisdom and power are infinite, It has nover in tho Voda tho sonno of 'a saorifioe' which was attributed to it in post-Vodio timus. 'It is quite possible' romarks S. P. Pandit, that the Vodio epithet ng may have beon misunderstood by the prosaic minds of the post-Vodio eges, and may have given riso to the current myth of Indre having performed one hundred sacrifices before be became the leader of the gods.' Seo note to the next o'l. manu fahara Rg; fr. 5+ wa ng Unidi 1. 77). Of. Grook Kratos; Zenda Khratu. 5. 39. पचना-Se I. 74. अमर्मलम्-अविवामानमर्ग यस्य । भर्ग or spotot properly the bar or wooden bolt thrown acroBB' & door who olosod; honco restraint, obatraction. The custom was to allow the sacrificial borse to go anohooked whorover it liked. The daty of the guards was simply to that it was not captured by any one. --According to the Paurinio uooounts Indra is always alarmed whenever any mortal performs nopaual religious austorties or tries to complete a hundred sooriflous, foaring lost ho should lose his own position being superseded by his mortal rival; and his joulousy being excited inter poses various obstacles in the way of his supposed rival in order to thwart his object. Cf. VI. 74; XIII, 29. $:-weatha lit. the powerful ono, fir--as the story goos, as we hoar. Cf. I. 27; II. 27; IV. 3 &c. Ś1, 40. fake--fama dojection or disappointment; afere the adoption of proper measures, course of action; for a different sense see VIII. 63. The repetition of indicates that the wo actions, ·( 80 ) [ Oanto 11 power was well known. This prepares the reader for the help she was to give in the matter. $1. 41. Obár., followed by Vall. and Din., understands by fire, che si If great means gara, as Malli. takes it, then wat is subjective Gen. by 'met aarai Páy. II. 3. 87, but if it moans wa : s. e. 'chiof of, foremost among,' then the Gon. is spooitic, by the rule 'Tu foret TALI' The lattor meaniny sooms preferable. why-Prídi comp.; see Samj Asmthings, objects of porooption. Chår. translate mia by ry and Vall. by erd, which bonus the same as CET. For other meanings of. infra V. 64, VI. 36, VIII. 52, &o. 9970--00ne to have, produced. See notes on II. 16. This conforring on Ragha of the power of perception of the imperooptiblo is an exhibition of Nandini's divine power ŚL 42, gri-Heroine has the sense of the Loc. galarea mum-marate that me, now 800 Samj.; or gipsport MTN PEATRI The mountains had wings in ancient times, with which they flow about and grew very troublesome and refractory. On seeing this Indn ont of their wings with his thunderbolt, when hundreds of the flow to the son for sheltor; 560 XIII. 7. Only Mainkka is said to baro wonped the fato which overtook others. See Kum. I. 20. It is mid that the demon Hiranyáksha, by virtue of his magioal power, endowed the mountains with wings. 868 Harivains'a quoted in the ft.-note. For the real nature of these mountains with wings, *** not on otras L. 68. --On this Prof. Ray thus romarks: “This sadden introduction of Nandini may appear at first sight rather childish on the part of the poet. But it should be remembered that Indra was here trying his best to remain concealed, and it would not have been well for the prostige of the Lord of Gods if mortal could discover him by mortal moans alone. So the intervention of supernatural agency was necessary. If so, it was better that help should come from one whose gift Ragha was, and who was in a mannor already interosted in the curge of Raghu." $1. 43. sport --. e. ten, hence Indra is called TEN, Tho refronoe here is to Indra's amours with Alalyá, the wife of the sago Gantama. On one Oconsion ladri, enamoured of her bounty, 188Qmed the form of lier hasband and ravished her in his absonca. Acording to one account Ahalya know tle god in disguiso, but in ·Canto III. 1 (81) the wantonness of her heart yielded to bis desire. Gautama returning from ablution saw the god ronnin yaway in disguise, and undorstanding at onco what lied happened, cursed him to be covered with a thousand sores which he afterwards changed into eyes; and also cursed his spouse to be petrified. अनिमेष&c.-निमेषरूपा इतिः निमेषतिः। अविद्यमाना निमेषतिषां तः। Itia acharacteristic of gods that they do not wink. हरिभिः-See Saanj. But according to the Sáli botra, this word has a technical meaning: स्ववेशवाललोमानि सुवर्णाभानि यस्य । हरिः स वर्णतोषस्तु पीतकोषियमप्रभः॥ एमम्-To justify the use of the form here, we must have अन्यादेश which it is difficult to get here. Probably 'एवम् ' is the poet's reading. धीरेण-धीर as applied to voice means 'deep and powerful', stentorian; of. नवमीलनीरषरधीरगर्जित Uttar. VI. 17. This shows that Ragha was not at all daunted, but addressed Indra in a steady voios actually stopping him. SI. 44. मनीषिभिः-See note on मनीषिन् I. 11. अजय &c.-कदापि जस्यति (allows no break) इति अज सन्ततम्। By नमिकम्पि&0. PAR. III. 2. 167, र is added to the roots नम्, कम्प् &c., to indicate habit (कर्तरि ताच्छील्ये ); जसिनव्पूर्वः कियासातत्ये वर्तते, Sid.-Kan.; so we have नत्र, कम्प, स्मेर, भजन, कन, हिंस And दीप्र. क्रियाविघावाय-फिया here means the sacrifices and other ceremonies connected therewith. $l. 45. frenia-Malli expounds this as a francs which is objectionable according to Pin. The Manorama has this observa. tion on this-'कथं ताहि त्रिलोकनाथेन सता मखाद्विषः' इति कालिदासः। कि- सदस्यासंझावात् । न च समाहारे दिगुः। द्विगोरिति मीप्रसमात् । न च पात्रादित्व कल्प्यम् (It should not be considered as one of the पात्रादि clasm) 'यदि त्रिलोकीगणमापरः स्यादति प्रयोगविरोधात् न चोमरपदसमासः विपदतशुरुषस्यह दुर्लभत्वात् । उपत-लोकशदात्र लोकसमुदायपरः। अवयवो लोकशिकः शाकपाणिः वादिः । एतब 'द्विगोर्खगनपत्ये ' इति सूत्रे भाष्य एव स्पटम् ।" त्रिलोकस्य नापजिलोक- नापस्तेन । त्रिलोकरक्षी महिमा हि वजिणः। Vik 1. 5. नियम्या:-On this Din. has the following discussion:-Though by the general rule पारपणा' root ending in a letter of the labial class and haring for its penultimate can take यन, yet by the exception 'गदमदारयमबाट gent' the root A cannot take it when preceded by an ras. How do you defend the form thua? We reply-We first add tho afir and then preixtheeप०. Or we defend it by सापकप्रमाण; for Katyayana Bays [यस्व हिशोनियमः सुटिसन नत्रभवेरिनियम्यम् ' and he cannot use a wrong torm. Or we may aplaines नियमे सानो नियम: by Pan. IV...98. Or नियमनमाईतीति यत । धर्मचारिणाम-धर्म परितुंलिपाम। सरस्वयं &o.-for a similar thought of. पवारमाधेदपिश्यते रति निरामया माता भगस्विता Kir. I. 43. R N. 11 .

·( 82 ) [ Oanto III. śl. 46. s requisite or implement of. Afr. A horsesacrifice which could be performed only by a aniversal sovereiga; also called कराद. See VI. 61. q-is Acc. pl. ghi cafen those whose duty it is to point out the ways of, . e. the rites and ceremonies enjoined by, the Vedas. This is said in conformity with the belief that the Vedas are eternal and thorofore older than Indra. Some road ve: for yra: 1 79:-Malli. means by HET: 'mighty,' powerful' (cf. RETACHE la fami) as it makes the remark moro sarcastic. पद्धतिम्-पादाभ्यां हन्यत इति पद्धतिः । tr. पाद+हन्+फि (ति); what is trodden over; hence a foot-path; & course of behaviour. 97 becomes पद् when followed by हिम, कापिन् and हति by the rule हिम- Trady Pan. VI. 3. 54. śl. 47. e-bold and intelligent. It is generally applied to a spoocb addressed to a person so perior in rank by one inforior to him whon it is uttered with confidence and without any feeling of nervousness, whiob he is not expected to do. Of. II. 41; VI. 20. उत्तरम्-त्तीर्यतेऽनेन । That by which one gets over. When one arges forward an argument it is a sort of barrier to his advorsary and since the reply he makes in order to refute the argument takes him, as it were, over this barrior, it is termed as Tim. ii. 48. राजन्य-राको अपत्यं राजन्यः क्षत्रियः कुमार-By thus addressing the prince Indra shows that be treats him like an ordinary Kabatriya. 4-just so, true. 1-But, on the other hand (pat). -See II. 40.गकाशम्-जगत्सु प्रकाशम् । ŚL. 49. gai--Mallinatha's expounding of this 88808 to beobjectionable. 'वाक्येन संज्ञानवगमाणित्यसमासोयम् । अत एव पुरुषेषु उत्तम इति स्वपदविग्रहोऽसंगत इत्यवोचाम' | Tb. Better to expound as पुरुषा आत्मानः। मात्मनास्मभ्यो वा इतम इत्पर्षे समासः (अस्वपदविग्रहः) नित्वसमासः। As Indra wishes here to emphasize the संज्ञास्त of the three words पुरुषोत्तम, महेपर and 2016 we must take them as Nitya Compounds having no स्वपदविग्रह; 80 महेश्वर:--हः स्वामीत्यर्थेऽस्वपदविग्रहे नित्यसमासः; also मखाना सतं विद्यते कर्नुस्वेनास्यति 'शतकतुः' निस्यसमासः । द्वितीयगामी--गमिप्यतीति गामी द्वितीयं गामी द्वितीयगामी । See Samj.; or द्वितीयं गन्तुं शीलमस्य। गामी न-will not rofer to or indicate'. Here the ridiculousness of Indra's argument is quite clear. He pats forth this argument as he has no better defence to give. For if we is a unit oould have denoted him in spite of Dilipa's performing a hundred saorifices, as the term ftatut still denotes the mount Himi. laya though there are other mountains which are tho abodes of snow. If it be admitted for argument that 1993 is not a me, thon the best ·Canto III.] ( 83 ) course for Indra to adopt, in order to defeat Dilipa, woald bave bsen to perform two hundred sacrifices, or more if necessary, a thing quite within the competence of the Lord of gods. 51. 50. Hii. o. in order to prevent another man from becoming Satakratu. कपिलानुकारिणा-कपिलस्यानुकारोस्पास्तीति कपिलाइकारी तेन । Kapila is an ancient sage. of whom mention is made in the Srutis, and who is often spoken of as an incarnation of Vishņu. According to the Sarfrakabhåsbya, the Vaidic sage Kapila onght not to be confounded aith Kapila the author of the Sâmkhya Satrar. Here it should be remembered that it was Indra himself who had stolen the borgo of FIT and left it by the side of Kapila. Bat Indra parposely conceals the fact and makes mention of Kapila in order to strike torror into Raghu's heart by implying that he will destroy him as Kapila bad done the sons of Sugara. सगरस्य-सगर: king of the solar race, son of Babu by Yadavi, who was driven out of his kingdom ly the Haiba. yas. Poison was given to his mother hy a rival wife of his father, by virtue of which the footas remained in the womb for seven years. After this Báhu died, and his wife was delivered of a prince who was named Sagara ( born with poison- TOTT FAT: ) by the sage with. He vanquished the Yavanas and made them shave their heads ontirely. See Vîyu-P. Vol. II. Chap. 26. For en acoount of Kapila's taking away the saorificial horse of Sagard and reducing to ashes his sixty thousand sons, 800 ft.-note and note on why IV. 32. See algo Vish.-Purána Vol. II. XXVI. 146-147. Śl. 51. gerara-800 supra note on grafi: 11. 74. ART:- 1:-moans boro determination;' for this sense of. infra XIV. 42, and $is. XIX. 38. pro the mention of the name indicates Raghu's self-confidence and chival. rons spirit. mag-may also be derived as TET I starteri si. 52. rym-Ragbo stood with his face turned up in order to observe the movements of his adversary. भगतमम्-सरा भत्सत भनेन । मालीट &0.-विशेषेण शोभितुंशीष्मस्वेति विशेषज्ञोभी । Non see Samj. MARE-See ft.-note and comp. Kum. II, 70, quoted therein. According to the lexicon quoted by Melli., there aro five post oros which archers assume when fighting. Thoy are;-(1) in which the foot are separated sideways by thro: Vitastis ( about. 24 inches ); (2) Horers when the foot aro 80 stretched that the part of the body from the waist appears like a gateway; (3) 7 when both the foot are placed ovouly; (4) wrote in which the right fpot ·( 84 ) [Oanto III. is advanced and the left bent baok; and (5) TOT which is the reverse of St. Vallabha mentions eight postures, substituting कूर्म for मण्डल and adding पचासन, दुराकार and; गरुडकम. वपुःप्रकर्षण- 888 34, supra, facant: the root Farra is used when the imitation is not exact, though much like the original. Of. infra IV. 17; and विम्बितकिरातनृपतिवपुषाः Kir. XII. 38. The allusion hore is to tho destruction of Tripura ( the three cities of gold, copper and iron, respectively built by Maya for the asras in the sky, in mid-space, and on earth ) by Siva, who had to wait for a thousand years in the UK posture with his face aptarned to watch for the moment when the three cities would meet, which was the right time for shooting the arrow, the cities being at other times invulnerable. See ft.-note. S'l. 53. 97927-S. P. Pandit: translates this by 'with an arrow consisting of a post's. e. 'as big as a post'; but this does not Boom to be the meaning here. Not because there is anything impossible about it; for the Mah. Bhdr. tells us that Bhishma's bow was as long 88 a tála tree (TEST ), while the arrows discharged by many of the warriors of those times were as big as a yoke or a pole; 800 Bh. P. 49, 35; but because the context doos not justify it. It is decidedly better, as remarked by the late Prof. Apte in his Dio., to translate this by' with an arrow consisting of his áefiance' 1. e. the challenge thrown out, and the bold front pregenved, by him to Indra. Ohur. and Vall. give this sense of the word, and Mallinatha's rendering 'O' though somewhat ambiguous, seems to favour this meaning. It certainly brings out more forcibly the heroic conduct of Raghu if we suppose that he contented himself with a more challenge and waited for his enemy to commence Aghting. & feffor struck at his heart. This clearly shows that mere means defiance'. Raghu's defiance wounded Indra's pride. A real arrow would have strook him on the chest (afe and not aft). गोत्रमिद्-गां पृथिवीं चायन्त इति गोत्रास्तान मिनत्तीति । Indra Bo called on account of his having lopped off the wings of mountains. Talvonta &o.-Tho standard of now oloads . . the rainbow (GE). walipsproperly an army; hence a multitude of. For This shows that. Indra did not wait to be struck first, but fitted an arrow and even discharged it. The reason for this overhantiness is supplied by the opithet 'Thor:'. 81. 54. for-the chost;. of. UFRYCH II. 26, supra. Arg Cofor ver so note on wor# It. 37; taraf stora fi: 6 ·Canto III. ] (85) ( accustomed to drink ). अनास्वादिन- भास्वादितमनास्वादितम्, पूर्वमनास्वादितमनास्वादितपूर्वम् ; a comp सह सुपा. पूर्व takes परानेपात ( comes latter in the comp. ) as suggested by Pip.'s Sitra भूतपूर्व परद आशुगः-आशु quickly गच्छति इति: an arrow. It also means the wind;' 'आशुगौ वायुविशिखौ' इत्यमरः । Sl. 55. कुमारविक्रमः -विशेषेण कामस्यनेनोति विकमोऽतिशक्तिता excessive prowess; FATTETT RAJTIT See, however, note on 'gfarzaiara' I. S. कुत्सितः मारः मदनः यस्य 0 को on earth मारवति दुष्टान् ( fr.+मृ cau.) पचायच् । इति कुमारः. According to Svimi he is so called because of his perpetual relibacy The Váju-P., however, refers to ah as the wife of Karttikeya. TaTTF187 &c.- !f. Kum. shows that Indra was no carpet-warrior with whom Ragha had to denl. f. Din. सुरद्विपत्यादिविशेषणद्वयेन शकस्य वीरत्वं सुकुमारस्वं चोक्तम् । भुजे-2. e. the left arm, which served Sachi as her pillow. cf. रामबाहुरुपवानमेष ते । Uttar. I. 37. शचीपत्र &c.-पाकार विशेष पत्रविशेष Kar m. of the शाकपार्थिवादि class; शच्याः पत्रविशेष समीपचविशेषकम् । ०षकैरङ्किते, which was marked with aprint of the ornamental leak-like figures traced by Sachî on her forehead, or cheeks Raghu planted bis arrow exatly in the place where Sacbî much liked to rest her forehead. This gives the reason why the insult was anbearable to Indra. स्वनामचिह्नम् -It was customary with ancient warriors to engrave their names on their arrows. ('f. VII. 38; Vik. V. 7. Si. 6. मयूर-मयते मनामतिशयेन रौतीति वा मयूरः। जहार &c. This was the greatest offence that Ragba could have given to lodra. Even to this day the loss of the standard is considered the greatest disgrace that an enemy can indict upon the other party. See Samj. 1. 57. उपान्तस्थित &c. -अन्तस्य समीपमुपान्तम् । Avy. Comp; उपान्तं स्थिना उपान्तस्थिताः । Now sen Sainij. सिद्धः-The siddhag are semi-divine beings characterized by eight siperhuman powers called Siddhis; (TITAT ET: Malli, on Kim. I 5 ). They are eighty-eight thousand in number, of subdued passions, continent and pure, not subject to death, and free from all worldly desires. See Wilson's Vish. P. p. 227. गरुत्मदाशीविष c.-रुनः पक्षा विचन्त एषामिति गरुत्मन्तः winged; the addition of this is necessary to make the serpents resemble the teathered arrows. आशिषि विषं येषामित्याशीविषाः । पृषादरारित्वात्साधुः । So the c imentators on Amar, Aci ording to gove it is a regular form; अ यां विषं येषां ते। आशी being a word by itself. तुमुलं-ताम्यन्ति वीरा अत्र; पोदरादि: wh in the warriors shout vehemently, see also note on jas infra (V. 69.

·(86) [Canto III. अधः । S1. 58. अतिप्रबन्ध भतिप्रबन्ध &c.-प्रतिशयितः प्रधाोतिप्रबन्धः । Uninterrupted succession, closs continuity. वासः-The commentatots on Amarade. rive this word in three ways: (1) वसवो देवा वसाने धनान्यस्य वा सन्तीति; (२) बसारपस्वमिति वा; (3)वासं दैत्यानां वातीति वा। Of these the second is not supported by the Poránas. Indra is the son of 4999 who is not a Vasa. Of the other two, the third seen a better, being in accordance with Indra's character. स्वतश्य्युतम्-This applies to Raghn also. Ragho who was formed out of the energies of the Lokapàlas of whom Indra was the greatest, may be said to have sprong from [ndra. See lI.75%; III. 11. S. 59. प्रकोछे-प्रकोष्ठ is the part between the elbow and the wrist. परिचन्दन-रिन्द्रस्य चन्नम् । The celestial sandal tree; it is one of the five trees of heaven-पौने देवतरवो मन्दारः पारिजातकः। सम्तानः कल्पटन ति वा हरिचन्दनम् । Ak; here. its paste. प्रमभ्य &c.-धीरं नदिनु शीलमस्या धीरनादिनी । प्रमध्यमानार्णव इव धीरनादिनी ताम् । or प्रमध्यमानार्णवस्य धीरनादः प्रमथ्यमानार्णवीरनादः सोस्स्यस्या इति ताम् | The story of the chorning of the milky ocean for AmȚita by the gods and the demons under the gnidance of Vishnu is well known; Bee Bhāg. P. VIII. 7, 8. गशारा-शशास्य part शशारार्षः: here अर्ध does not mean 's half'; for in that cage this neq. and the comp. will भना by the rule अर्ध नपुंसकम् , स इव मुखमस्य. विरोबस:-According to Bhinaji Dikshita विडति भिनतीति विडं भेदकम् । विडमोमो यस्य । This leares no irregularity in the Comp. Chår, also derives it thos, $1. 60. विटलमत्ता:-मत्सर vehement anger; it was increased bo. cause Raghu a mortal kept him at bay. विहिषः-विशेषेण द्वेष्टि इति विविद तस्व. महीघ्र &c.-महीं धरन्तीति महाधाः। Malli. has धारयन्ति which is probably • slip. The allusion has been already explained. See Rilm. Snn. Kap la, I. 115-119. स्फुरत्प्रभाकरन्ति प्रभामण्डलानि यस्य तत्. भचम्-This is the thunderbolt, the peculiar weapon of Indra. It is said to have been fashioned out of the bones of the age oo ( or ro) by Vis'vakarman, for the destruction of Vritra. It is sometimes described as circular, like Vishnu's chakra, or shaped like a quoit, bat with a broader circumference and a smaller central hole, and when hurled against an enemy, the fire of lightning is said to issue forth in destructive flames from its perifery. si. 61. सैनिक-सेनायां समवेताः सैनिकाः । सह &c.-Raghu's fall was the cause; the tears shed by his soldiers the effect. imperceptible was the interval between the two that they might be said to here taken place simultaneously. निमेषमात्रा-निमेषणं निमेष: But 80 ·Canto III.) ( 87 ) the act of winking once; निमेष एवं निमेषमात्रम् । By the rule 'ससमीप At TCH the Abl. or the Loo. may be used to express the time or space between two actions. Hence for YAMATO or atau will do सैनिकजा निस्वना निस्वनाः, a comp. of the शाकपापिशादि olass. 81. 62. भालव्यवहार &c.-व्यवहारः-वि मानाय संबहे हरणं हार पच्यते। नानासंदहारणाइयवहार इति स्मृतः ॥ इति कात्यायनः । ) व्यवहार primarily menns 'what removes all doubts'; and since all doc bts are not removed oploss we put into practice or use the knowledge we aquire, it socondarily means 'uso'. This is the meaning hore farge:- : - HP Rare: 11-The killer of VỊitra; Indra, Vitra was the chief of certain tribes of the demons kaowa 48 the Kalakeyag. Endowed with terrible prowess he discomited the gods with Indra and drove them out of heaven. Whoroupon the gods applied to Brahmâ for redress. The deity said "Yo gode, go to sage Dadhicha and solicit from him his bones. With thom preparo a mighty weapon oalled Vajra, endowed with siz sidos and of torrible roar. With that weapon Indra would be able to kill Vritrn." See above, note op s'l. 60. The gods accordingly repaired to the sage who, for the good of the three worlds, renounood his body. Višvakarmà fabricated the thunderbolt and with it Indra killed Vritrs and routed the Asuras. In the Voda, Vritra is the personification of an imaginary malignant influence, the demon of darkness and drought, supposed to take possession of the clouds, making them obscure the sky and keep back the waters. He is variously desigoated as Vạitra, Ahi, Sambara, Namuohi, Balo &c. Indra is represented as battling saocessfolly with this influence and letting loose the pent-ap waters to the delight of the world. The clonds are also poetically pictured as the castles or towas of the demons which he shatters with bis thunderbolt. aft &o. --Soo ft.-note Virtres set foot-step in, i. e. prevail, everywhere; or virtues maito impression (96) everywhere. Sl. 63. M-lit. 'not sticking' i. o. cutting through; hence voimpodod. Din, road. Sin 'not repulsed', which is certainly tho best reading, being the casiest; see note on 'argent supra II. 42, Furah 'distinctly.' 'For at frst he folt only pleased secretly (galo) at the manifestation of valour by the prioce, bat had not given expression to bis foeling'. S. P. Pandit. Bis here used in the sense of fare. Strictly speaking this use of it is ungrammatical, since according to the best authorities it bus gover the sense of the past tense. In ·( 88 ) Oanto III. this respect the reading ' Pasetta FA AHT a' is lietter, as it romovos the difficulty of grammar. Sl. 64. सुवर्ण &c.--सुवर्णनिर्मितः पुंख: मुवर्णपुंसः; शाकपार्थिवादित्वात्कर्मधारयः. Arrows of a superior class are described as having gold liafts. It is nou easy to see why gold was needed. It was probably used for the sake of beauty; perhaps it added to the efficacy of some kind of charms (Mantras) withi which arrows were charmed. Ordinary arrows were probably made of hard wood or steel. Or got may mean 'of golden, beautiful yellow colour.' faciat:--Some ( including ». P. Pandit and Mr. Nandargikur) read 'fia i Bat the reading'iga' qualifying Raglia, is certainly preferable. We know that Raghu said wliat was desired by Indra i. e. he was fogata to Indra. But what Indra said ( i giura &c.) to Ragla was not pleasing to him We shall see further on Raghu returning home not much peased (नृपस्य नातिप्रमनाः &c. 67); 80 Indra cannot be said to have been forjaa to Raghu. $i. 65. This is to imply that Indra bas the power to grant bis request. : &c.- This may also he construed as : 3761571 (geerteru frama) pa FATOT FATË FT &c. 97778 &c. - This shows that Dilipa had taken a vow to be engaged in sacrifices without cessation for a certain peroid of time. sl. 66. frutador-Because Siva is said to enter the body of a sacrificer who, during the time he is under the sacrificial is considered as a form of Siva. Soe ft.-nutes; cf. S'ák I. 1. Siva is then called ju. Vallabha, commenting on tragerea दीक्षितन V. 1. V. 4. quotes--भवो जले क्षितौ शवों रुद्रोऽग्री पशोः पतिः । दीक्षिते उप इत्युको महादेवो निशाकरे । आकाशे भीमनामा च ईशानाख्यः समीरणे । इत्यही हदनामानि कथ्यन्तेष्टस मूर्तिषु ॥ दुरासदः--See. VIII. 4. सदोगन:-- Seated in the assembly of sacrificial priests. The sacrificer or FERATA when duly initiated for the performance of the sacrifice, is on account to leave the sacriticial hall, or to attend to any other busines than that connected with the sacritice. So Dilîpa was surronnded by learned Brâhmaṇas; and probably the prince, out of modesty, did not like to announce personally his own success to the king, in their presence. शृणोति-is here equivalent to शृणुयात् । Sl. 67. यथागतम्--भागतम्य योग्यं यथागतम्। Just as he had come i. e. vanished from the sight of Raghu's men as suddenly as he had come, when the sacrificial horse was stolen. On this Chár. remarko_Indra went back as he had come, . 8. without conquering Raghu. नातिप्रमना:--प्रहाई मनोस्येति प्रमना। भत्यन्तं पमनाः अतिप्रमनाः। न अति. VOW, NO ·Canto IV.] ( 89 ) भतिप्रमनाः नातिप्रमनाः। The comp. here is not with नम्, in which case it would have been waitgaat:,' but with the word a which is different from नम, but has the same meanings of. नशयानेन Mud. I. &c. सदोपहम्- The house where sacrificial priests sit; hence, the sacrificial house. Cf. अम्बगार v. 25; and the word सदस्य. न्यवतंत-Here Malli. supplies प्रति. Kåli, seems to use the root en with på as a transitive verb. Cf. IX. 14. Śl. 68. Spain-Congratulated, hailed with marks of affection. See ft.-note. शासन-शासन ( order, message) तुं शीलमस्य इतिहारी messenger ta. Tulia-Moving slowly on account of joy. Malli. translates WT by fargt, meaning therehy that the band was begumbed, as it were, with joy. pica &c.-gemeia a aT ROTT: fotor: Fay See ft.--note. si. 69. AIT-i, e, the As'vamedha sacrifices. Fra FE विषमानः उप उपरि आनो गमनमनेन इति । सोपानानां परम्परा सोपानपरम्परा ang i The word root has no derivation. See note on tha word, II. 50. This is probably suggested by 311667: 1 7911-'stretched out, oonstructed'; 77 to stretch, to spread successively; bence to perform ( as a sacrifice ). Si. 70. विषयव्या०-विषिण्वन्ति पुरुष इन्द्रियाणि वा बध्नन्ति इति विषयाः तेभ्यः व्याहत आत्मा (mind) यस्य. The reason is supplied by गलितवयसां १० कुल- प्रतम्. नृपतिककुदम्-Acc. case in apposition with सिनातपधारणम् । नृपतेः *** auftista; the omblem or insignia of royalty. Flyt is properly the hump which distinguishes the full-grown Indian bull. Hence any distinguishing mark. According to Amara and Medini, the word is mas. and nou ; our poet, however, seems always to prefer the neu. gen. der. Cf. VI. 71. gfama &c.-gwapati=3191 and not a Figi First because if we take the plu. the comp. will be 'afegy' by the rule 'JRT TEH' Pán. II. 4. 22; secondly because anchorites bave their habitation fixed under the shade of some one tree. 601 TT - with his renowned or famous queen. See ft.-notes, feato,-san-cf. supra I. 8 (arta graziai) and infra, VIII. 10, 11. CANTO IV. Śl. 1. 1754-The kingdom with the full respousibility of governº ment, sovereigaty. Pra-In the case of Raghu means 'at the olose of Dilfpa's days of sovereignty'. 21-a data grforat faràs fa fenti It Day also be derived from 'to give birth to'. though not so preferably. In the Rigv. tbe suu ( ATTI ) is very often spokon of either as 'the impellor', he wbo impels men to active work; 2. n. 12 ·( 90 ) (Canto IV. or as 'the producer, since when he rises in the morning, he produces afrosb, as it wore, the creation, swallowed up by nooturnal darkness Sou Rigv. II. 38. In the Veda, the 500-god is roprosented by four deities, viz., et, erfare, go, and fa, boing sometimes identified, at othors soparated, with slightly varying functions assigned to each. Aocording to the Puránas, the soven rays of the sun, Sur, Por, विसकर्मन्, विभकार्य, सम्पस, अर्वावसु and स्वराब, supply heat severally to it, tho 778, and to 8, 99, AFU, and Frit. Of. Vàya- Paráņa Vol. II. Chap. LIII. s'l. 7-13. If we take afat as an adj. it may also rofer to Dilipa, meaning the father of Ragbu. For . similar iden, cf. frei wat e fart: The goat faras: 1 ज्वलनं विषाकमिवेतरथा सुलभाम्बसम्मानिस एव पतिः Sin'. IX. 13. Sl. 2. Tarn During the time of Dilipa; Malli. It may refer to the time of Raghu's बौवराज्य s well. अपिरिवोत्थितः-अनि here refers to the feeling of jealousy and heart-burnings of the kings conquored by Dilipa, Ragho was known to be mightior even than his father; and his accession to the throne was as unbearable to them as the flame of a long-amouldering fire. Or, over since the advancement of the prince to the 196199, the fire of jealousy had already been consuming the hearts of the tributary prince, as he had to force them to acknowledge his supremacy as guardian of Dilipa's saorificial horses. Soe supra III. 38. But now that he sotaally ocoupied the throne, it took flame as it were. On this Malli. romerks--Though the समापिका किया 'निशम्य' has for its Nom. राजानः, and the समापिका फिया 'स्वितः' अधिः, yet by transference of epitheta (पचार ) the haaring may be attributed to Agoi, and so fruta established; see bewover, foot-note. This s'l. sooms to be quite out of place bero. It is connected noithor with the preceding nor with the snoooeding s'l. If it is gouin, its proper place is either aftor o'l. 15 or 20. Śl. 3. SWR--A festivai in honour of Indra was held for five days, from the 8th of the bright half of Bhadrapada to the 12th. Its chief feature was the erection of & post with a flag attached to it. For its size sud other particulars, see ft-note. It has been referred to by Bhása- hra o ani Madlı. Vsá. I. 47, and by sodraka in his Mricb. X. 7. lit. be who is invoked by many, either for protection or in sacrifiou, Indra. gram originally meant the rain.bow (fr) which boing the standard of fresh or retiring olouds was worshipped to show honour to Indra, the god of rain. The custom of worshipping Indra's baduer, referred to by our poet hore, is no longer observed ·Canto IV.) ( 91 ) now, at least in the Docoan. TT &o.--When applied to Raghu TETT perantaret yraf with @yos wide open through joy; when applied toइन्द्रध्वज, पूर्व नवनपंक्तबो यातां with ayes turned upwards. 37EYNTT-(b) elevation, prosperity; () rising up. 7-Of. ft.-note ( a: PUT &c.). :-(0) because people take their children with them when going out to see sights. Śl. 4. FA-See ft.-note. For the thought differonty oprosed Cf. XVII. 37. FAMI-PET footan stopping Mbajo stically as, when taken with reference to threa, and iting ( marching accompanied by ) MISHRy when nkon with reference to अरिमण्डल. सिंहासनम्-सिंहाकारं सिंह व वा आसनम्; it is made of gold3B when set with jewels, not being made of gold, it is called at or भद्रासन. f. Amara-नृपासनं तु यमद्रासन सिंहासन तुस । हैमम्'। मण्डलthe moltitude or territory of. S'l. 5. EJTOTHOS (a) The halo or circular orb of splendour; (6) cironlar shade. The word gter has a double meaning here. Raghu's royal person was go majestio that an orb of glow was always visible about him. This the poet explains by supposing that Lakshmi, the goddess of fortune, attended apon him in an invisible form and her presence endowed him with unusual splendoar, which was visible in the form of a halo of light round him. Again, when an ambrella is held over a person a yramico ( oircular shadow ) is seen about him. And this garago ( note the pun on yr which in this case means splendour) was seen round Raghı. So the poet fancies that Lakshmi hold an umbrella over him. And when Lakshmi is made to serve the king with the umbrella, the only ombrella she could use wonld be the lotus-umbrella, the lotus being her special favourite. no-indicates , 'methinks,' 'as it seemed.' HTTFT-who had entered upon the vow of discharging the duties of an emperor. For at gee note on fantra III. 33. S'l. & oftenen-airgo parte port 1977; here व्यम् (य) is added to सनिध, स्वार्षे by the Varttika चातुर्वण्यादीनां स्वार्थ S9864174. wzgifa:- lit. not departing from sp, 1. e., full of meaning, true. As a general rule much of the praise bestowed upon monarobs is flattery and is therefore meaninglese. But as Ragha possegged virtues of every kind, anything said in praise of him was but simple trath. 794-served with reverence, worshipped; Sarasvati worshipped Ragha, because a king is sapposed to be a divine being. For the senges in which pur with 59 ie Atm, see Samj., and H. S. Gr. Chapter XI.

·(92) [Canto IV. S'l 7. मनुप्रतिभिः--मनु i.e. Vairavata Manu see repra I. 11 and note thereon. मान्यैः-beloved and esteemed. This is used to indicate the superior excellence of Ragha. Evt-the earth, i.e. the people. Raghu's suljects were so much attached to bim that their attachment seemed to be the Grst of the kind, the attachment of their predecessors for such worthy and excellent kings as Mano &o., not being comparable with it. Here the word art is used, as the earth is metaphorically spoken of as the wife of a kings of. वसमस्या हि नृपाः कलत्रिणः। VIII. 83. Sl. 8. हि-Malli. takes this हेतो. It may also he taken अवधारणे । सर्वस्य हि of one and all, of all, people withont exception. युक्तदण्डनया- युको दण्डो यस्य तस्य भावस्त ना तया । नातिशीतोष्णः-शीतं च उष्णं च गुणी तोष्णे । अत्यन्तं शीतोष्णे अतिशीतोष्णे। ते अस्य स्त इति अतिशीतोष्णः। See se pra note on ताम्रा II. 15. न अतिशीतोष्णी नाति, a commp. सह सुपा. In the case of Raghu this means 'neither too kind nor too Fevere'. See VIII. 9, and ft.-note. नभस्वान्-नमोस्त्याश्रयत्वेनास्य । अधिष्ठातृत्वेन बा। वार्हि नभःस्वामी। तथा च वायुपु०-'शब्दाकाशचलानां च वापुरीशस्तथा कृतः।'० Sl. 9. गुणाधेिकया-आधकस्य भावोधिकता गुणानामधिकता तया । सहकारस्य-सह कारयात मेलयात दूद्वम् । A mango-tree. It is difficult to see how the word has acquired this meaning. The mango tree is so called prolably because its leaves are used in the marriage-ceremony to cover the auspicious pots &e. Or poets i opresent it as the farourite resort of lorers on account of its constant association with the lovely Midhavt oreeper; hence (i. e. for bringing lovers together ) it may hara acqaired that name. Sl. 10. नयविद्भिः-The word नय is formed irregularly ( बाहुलकात्) from नी+अच्; for by the rule 'श्रीणीभुवोऽनुपसर्गे' the proper afix for नी without a preposition is घञ् (अ) which gives the form नायः । नय नीतिगात्रं विदन्तीति नयतिः । सत्-right policy, fair means; असत् orooked policy, foul meany. उत्तरः-अतिगयनादूत उत्तरः lit. higher; but since what is higher is reached later, it secondly means latter.' Sl. 11. पशानाम् &c.-The five elements are पृथ्वी, 'earth,' अप् 'water', तजस् 'tire', वायु 'air' and आकाश 'ether'. Their qualities are:-शद of आकाश, शद and स्पर्श of वापु, शब्द, स्पर्श and रूप of तेजम् । शब्द, स्पर्श, रुप and रस of अप्ः and शब्द, स्पर्श, रूप, रस, and गन्ध of पृथिवी, the additional quality in each case being its special quality. See foot-note. -possessed of fresh i. 6. unprecedented vigour, prospe ity &c., S'l. 12, 9-From up to be glad; see com.; according to those who treat the root as trans. चन्दतीति. अन्वर्थः-अनुगतोमवगतोपों येन ·Canto IV.) ( 93 ) com. was 11 Pradi Samáca; or Bah. TTFTT-TTFX Traia I The poet hore supposes 17 to mean 'to plea-e', by poetical license. See Samj. Śl. 13. FH-an ini. implying 'anwilling assent,' 37TATE. मती कामम Amaru. चामना-चक्षुषी अस्य स्त इति चक्षुष्मान् । तस्य भावः। तु-is here used ?, i e, to show the difference between the two pairs of eyes he possessed. That Raghu hal his physical pair of egas, the poet has to admit. But these were not his real ages. His true eyes were the S'iietras ( the knowledge and wisdom obtained by A study of these ); those assisted him in settling intricate questions and accomplishing great ends. TT-The In trumental is either way ( 79 leing identified with 7: ) or ar. ÆFA BC.-771 a TOTA कार्यार्थाः । सूक्ष्माः कार्याधाः मामकार्यास्तान्दयितुं शीलमायति तन । See footnote. Ál. 14. 1 &c. - Hero 371 is a noun ( the kingdom obtained from his father ) GTAA giving -tability to what 14 ohtained, ly the conciliation or removal of opponents; see FITERI ingaija FTFY: at ASP. GTAT may also mean the measures of pacification, GTITT THAT Taarai See the sl. quoted by Malli. Etift ITAan qi 8 : 1 34 88 11: MITE: | Who at oase after he had lopied proper measures to give peace to his kingdom.' 97774701-The lotases are one of the characteristics and not a special sign, of the nutumn. But the poet makes special mention of there here, probably because of the idea of worship expressed in 39funt. We are already told that the goddess of royal fortune waited upon Ragbu with a lotus umbrella ( sl. 5 ); and now the goddess of autumnal heauty comes to worship him with actual lotuses. This is This is explained by farfuani nda' &c.: cf. infra IX. 14. S'I. 15. TITCAT - Malli. takes th18 as the cause of ET:#6: 1 It is better to take this with smak. The 9017 ( heat in the case of the run, and prowess in the case of Raghu ) was already सुदुःसह, but the world was screeaed from it by the intervening clouds. But since the clouds became light now, they moved away from its route and fled, so that it spread through all quarters without obstruction. The meaning is that now that the rainy season passed off and autumn came, the other prince became uneasy, dreading every moment an ezpedition of conqueso hy Raghu. SI. 16 जैत्रम्-जेन शोलमस्य जेन तदेव जैत्र by adding भण स्वा; 800 com. #10 Art-Indra by his rainbow produced rain and thereby brought prosperity to the people. Ragho after the lapse of the ·( 94 ) [ Omato IV. monsoons undertook an expedition ot conquest and thereby brought wealth and prosperity to the people; he also performed saorifoes with that wealth and propitiated the gods who in their tarn sent down rain. Of. I. 26. S'l. 17. gucc9T:-The lotosos bloom in autumn and are here poetioally spoken of as the umbrella of TL. The white lotus is here chosen because the royal umbrella is of that colour, fer- ROTAT:-The Kás'a flowers look very much liko ohauries and are also white. Of. Rit. III, 1, 2. for Thr-imitated, mimioked; see note on factorier: 111. 52. 99:-'but,' showing inc. 8'1. 18, 137-Daring that time, thon only. The poet soggests by a hyperbole that Ragha's face was always pleasant to look at, while the moon was not so during the whole of the rainy season. It wu now on tho clearing ap of the sky that the moon became as delightfal to look at a Raghan's face. IKE-may also mean delightful-faced on account of his benignity. 81. 19. Farzet:- inda: affrenos, exce88. Fame is described by Sanskrit poets as white; and here the poet supposes the whitenen of geese, stors, &c. to.be due to the excess of Ragha's white s... spotless fame. Googe, bright-shining stars, and lotas-aboonů ing waters marked the advent of autumn. Whenoe, if not from Ragha's spotless fame, did they derive this whiteness P See Samj. 8r. 20. Nor &o.- fred (see Samj.) for Malli. notices and explains the reading rooft:' but Dikshita's explanation of this seems better. For he remarks-ori पारच्छायम रच्छायो भा समन्तामिवादिन्यः sitting round the fieldg &o. This is perhaps the better reading. It is usual with cultivators of all times to grow roand corn-fields, in two or three rows, sach usefal plants as the sugar cane &c, which are not sbady enough to soreon the sun from the corn-fields and yet form fence of safficient strongth round them. Village girls appointed to keop watch over the folds pass the noon-day hour in singing merrily, scated under the pounty shade affordod by sugar.canos, &o. Now so wido-sprond was Raghu's fame and so deeply was he loved that the fomale guardians would every day sing in his prmise. This nopplies the reason why he was so much beloved, provitap-Vyadhikarapa. Bah; 800 Semj.; suoh - Bah. though not directly sanctioned by Pay. is often aged by poets, bat Vâmada remarks-wed Rifi. at will area --A Vya. BA., is indeed, unavoidable when ·Canto IV.) ( 95 ) . the last member of the comp. is a word like H, ER &c. Of. •भात्मजन्मानम् ' V. 36. भाकुमार..-इमारं युवराजमारभ्याइमारम् | also 100 Samj. The whole is either an adv. modifying prg: or an adj. qualifying : ( the narrative of which was commencod ovon by boy.). $l. 21. Thas a double sense here; rise and spread of power. ferat:--This is the celebrated nage Agastya, who is said to have boon hora in a water jar. For the account of his birth along with Vashishtha from the divino Mitra and Varuņa, 8oo ft.-noto and Sayaņa on Rg. VII. 33. 11. Agastya is said to rest in the heavens in the form of the star Canopas' belonging to the constellation Argo Navis, i. e. the lunar mansion Ft. Agastya begins to rise at sunset when the sun is in the (Leo), i. o. in August, from the latter half of Śrávano, just before the commencement of Cor Adtama. -Hore there is a A l'eference to the powor of Agastya Soo VI. 61 and note thereon. Agastya had once drunk off the whole go. 8o dronding his power, as it were, water oloared ap. See XIII. 36. &o.--At the approach of autuma, water lost its turbidity; it was transferred, m it were, fancies the post, to the hearts of Raghu's foos. For they tromblod to think that that was the season for him to sot out on his conquering expedition. Sl. 22.HT-STARVATHA aut: lit. prominent; hence for midable; en T: HEUT. :-Upapada Tat.; the roots and ay take the affix am (*) when preceded by ra, and * in tho Acc, as thoir 599€; similarly for: Words ending in a vowel, and the words and fee, take (@), when an affir, dropping ख, follows. See Samj. लांगखेलम्-लतीति खेलः लीलबा खेडः लीगखेलतं graoofully sportive. Here the poet, by means of three epithets, desori bos the changes worked in the bulls by autumn. The balls had lost their flesh and their humps bad dwindled away before the rains set in for want of pasture and the hard work they had to do in the rainy season. But now at the advent of autumn, all things being favoursble, thuy grow in flesh and regained their spirits, and so began their Latting sports, when grazing by the riverside. Sl. 23. मदनम्धिभिः--मदस्येव गन्धो येषां ते tel: 1. - Bruck, inoited. sex - Tân Tái Sid.-Ku. The Saptaparna trods naturally sont forth tho rut-like scent from their flowers (i. e. one part) only; but the elephants, thinking that they did it to provoke them, as if in joulons omulation, poured iobor from the mnoon parts of their body. The satuma is the sORHOD when the ·( 96 ) [ Canto IV. elephants are in rut. For the seven parts of tbe elephant's body from which inchor exudes, gee Samj. and ft-note. $1. 24. 1919--P. p. of 0 with 9T; roots beginning with a con. junct consonant and ending in wt and containing or change thea of the p. p. p. to 7. See com. 41979 15IATE--The autumn held out before Raghu peculiar facilities for carrying on a compaign and thus actuated him, as it were, to undertake an expedition. The beasts of borden (the bulls especially) were now in full vigour, the war-elephants in their rattis! condition were eminently fitted for fighting, thu river's liad become fordable and the roads being dried up would afford easy passage to Raghu's troops. ŚL 25. alaturfag Taat see ft.-note; it may also be de rived fr. In with fork with the aff. opa (9U) added id; the act of decoration. It is a kind of military and rigious cermony performed by kings on the 9th of A'svina, or on the 8th, 12t4 or 15ib day of the bright balf of Kärttika, before taking the bield. It consists in the general purification of the king's Purohita, the ministers and all the various component parts of the army, together with the arms and inaplements of war, by offering oblations to the sacred fire, waving lights before idols, &o., and recitiog the sacred mantri18, ar liere stands for Loth a horse and an elephant, possessed of auspicious rigos. The ceremony is called 'alfatisar' because the lustration of the horse and the elephant is its essential part. Cf. Ennyire ferrai ea tree बातम । अहतसिताम्बरणधधूपाभ्यार्चितं कृत्वा । आश्रमतोरणमूलं समुपतयेस्मानस्व. यन् शनैर्वाचा। - + यथानांतास्तदक्षिणवरणं त्यः समुक्षिप्य । म जयति तमा नरेन्द्रः 12. Catifea game 11 &c. Varkbamihura's Hy-Saip., chap. 44. See ft - note. The live kinds of नीरामना are--पचनीराजनं कुर्यात्प्रथम दीरमालया। द्वितीयं सदकाग्जेन तृतीयं चौतवाससा। चूना त्यारिपत्रक चतुथं परिकीर्तितम् । पत्रम atorgraa FISTT Turifo For Other particulars See Pad. P. TATO, chap. 107; Agoi. P, chap. 267. gnante &c.-gmar Pro fargar el Picott; by the role grhat TIC RET &c., Várt, on Páy. II. 2. 24. gre sa: 97 monthi. this is auspicious. see above III. 14. ea cea Ifaasiafa fugita (outwit, deceive) watot 818; under the disguise of the flame moving to the right. Expounding the comp. thas is free from wny granınatical diffioalty. SI. . 28. quagime the metropolis or capital; 979 the dor. der forts protecting the city. Orator: -91107 the rear. He had taken adpquate monstres to guard his capital and the froutier forts, and 80 feared no attack from behind or attack ou his capital in his absence.

·Canto IV. ] (97) Pan-Accompanied by good fortune. This was because he had propitiated the gods before startiny. See ft.-note. -See Samj. and foot-note. The six kinds of soldiers are:-(1) Marlas or those that are well-bjorn and hereditary servants of the king, ( 2 ) Bhrityas or those paid by the king (3) Suhiits or those who belong to his allies, or those who are well-dısposed towards him, x, P., on whom he has no claim such as tie of blood or service; (4) Sireni. or forces levied on occasions of war; mercenarios (3) Drishads or the forces of the kings inimically disposed towards his enemy. (6) and Ålavikas or the foresters. These last are cruel, rapaceous and hardy, and therefore best suited to lead an attack. See Hit. III. 96 and Kám. Nit. VIII. 23. Kl. 27. aulesti-The elderly women with husbands living ( and not young girls as in II. 10, as this was not an ordinary toor ) scattered fried rice over him by way of expressin' good wishes, as they alone could do it. :-is mus. and pl. fitta --The waves of the milky ocean. The word 5TA 18 both mas, and fem., but it is preferable to have it here in the fom. tliet it may compare well with viruntaa: 1 The allusion here is to the churning of the milky ocean, when Vislinu supported and kept in position the mount Mandara by his arms. See Bháy. P. VIII. 7. 12. 51. 28. प्राचीम्--प्र प्रथममाति प्राप्नोति मूर्यमिति प्राची। प्राचीनबहिषा- Ragha was Indra's equal; so he commenced by making the east feel bis power. See ft.-note. 7591-Pres. p. of at which belongs to the lst and the 10th class88. The former is Par. and the latter Itni., 80 that the one would give in and the other art: To defend the form aretat (sce also XII. 41 ) Malli. quotes Vâ mana who remarks-"Roots which are IT inay be Par., because Pânwhen he says 'n geri ante' himself indicates that mere ariate does not always give the A tm. For the root aant, though it has an 90717 , has an additional indicatory to give it the Átm. Hence it and pre may be Par." Bhattoji's explanation is decidedly better. He takes 14 as the pre p. of the callsal of it; Cacica, 'the flags menace, and Raghu went on using them to menace ( केतुभिस्तजयन्ययौ). Cf. 'सर्जितः परशुधारया मम' XI. 78. Si. 29. Jahon properly means that which appears or shines; while the meaning wanted here is 'equal or like to.' Amara says that words like fry, ## &c. express this meaning when they form the latter members of compounds FIFTI Freu- प्रतीकाशीपमादयः॥ So this is a नित्यसमास which has no स्वपदविग्रह. We R, N. 13 ·( 98 ) [Oanto IV. must, therefore, explain it See Malli. on 'asseggiat: Sis'. I. 22. Malli, says the elephants resembled the clouds gora: ( in colour ), 141: by their action, i. e. by their pouring down the rain of rut, and gitarra: i. e, in size ( the hugest of the lot being chosen for war service ). yang-is both mus. and nello; here it is neri, as it will compare better with व्योम. Si. 30. ga19-technically means 'the pre-eminent majesty' of the king due to his having ample regources at command. This makes his enemies dread him; cf. gara77HHEHETAFE Kåd. p. 1. According to Vall. it means here the report of Raghu's approach which struck terror into his enemies' hearts. 71:720-aart: FOTT TETT: ATI agit may also be taken as a Comp. word. The four divisions meant here are those poetically given by the poet ( the first three having done the work of striking terror into the hearts of the enemies like the fourth ), and not the usual four divisions of any army. 99:-The ancient army consisted of four divisions (1) chariots; (2) elephants;(3) horsemen; and (4) foot-soldiers. A consists of 729 elephants, as many chariots, 2,187 horse-warriors and 3,645 foot-soldiers. But this technical moaning is not intended here. 'चमूः सेनाविशेषे च सेनामात्र च योषिति इति मेदिनी। Śl. 3). Hegera-apa qaraffaraja Ar: a waterless place, an arid tract or desert. मरूणां पृथानि ( surfaces ) मरुपृष्ठानि । उदम्भासि- उदूतानि अम्भांसि येषु तानि with waters springing or spouting ap. THIHETTA --on account of his having the power and means to do it. Some take for in the sense of in 'superhuman power'--Raghu did all this without having had to use human efforts, such as digging out wells, building bridges &c.; see ft.-note. Sl. 32. पूर्वसागर &c.-पूर्वस्यां दिशि भवः पूर्वः। पूर्वः सागरः पूर्वसागरस्तमवश्यं गच्छतीति पूर्वसागरगामिनी तां; or गमिष्यतीति गामिनी पूर्वसागरं गामिनी पूर्वसागर- गामिनी ताम्। TIFIHA Hrity:-- Otty may be called the Indian Hercules. Sagara, an ancient king of the solar race, determined on performing 100 As'vamedha Aacrifices. When he commenced the 100tb sacrifice, the horse that was let off was carried away by Indra. The 60,000 Bons of Sagara being commanded by their father, searched through out the world for the horse but in vain. At length they excavated the earth, entered the nether regions and found the horse grazing by the side of the sage Kapila. Upon this they rashly charged him with having stolen the horse, whereupon the sage at once reduced them to ashes with the fire of his wrath. Subsequently Sagara camo to know that his song could only obtain salvation by being purified with the water of Gaugå, who then watered the plains of heaven ·Canto IV. ] ( 99 ) alone. Now it was no easy task to induce Gangå to come down to the humbler regions of the earth. So Sagara, his son Asamañjana, and his grandson and great-grandson Amsuman and Dilipa, all died without being able to effect the descent of the celestial river and the sons of Sagara, all the time, continued to be more leaps of ashes. At length Bhagiratha, his great-great-graadgon, succeeded, by his long-continued austerities, in propitiating Brahma, who told him to propitiate Śiva, since he alone was able to sastain on his head the current of the hoavenly river. Śiva also was pleased with the penance of Bhagiratha, granted him his prayer, and called apon Ganga to descend upon his head. Ganga, imagining in her pride that she would bear down even Siva, fell opon his head with tremendous force, but had to wander through the labyrınths of Siva's matted hair for one year. At length being liberated by Siva at the entreaties of Bhagiratha, the river descended upon the earth, and all the gods and other divine beings came to behold the wondrous sight. After this Bhagiratha directed his chariot towards the sea and the Ganges followed him as far as the Sagar Kunda and thence entering the Påtåla watered the ashes of Sagara's sons, who were at one porified ly the holy water and their souls ascended to heaven. The whole story is given in Râm. I. 35-44. l. 33. Raghu's march through the eastern kingdoms is herein compared to the passage of an elephant through a forest. An an elephant marches straight on, smashing the trees that come in his way, so Raghu marched on, subduing ordinary kings and aprooting those that had the daring to defy him. The eastorn kings, it seems, had given special offence to Raghu. For his treatment of other kings was marked with generosity and leniency; they were aa- प्रतिरोपित and not उत्खात alone. त्याजितैः-Some grammarians includo roots like 1957, 57 &c. in the list of the FF roots on the authority of a in Paņ.'s 37 nua | And Kali. uses the root 8757 as Buch; cf. XV. 58; Kom. VII. 14; Mog. II 36. Others do not hold this view. Kaiyata says TaT Tarafa i Of. also Bhatti-ri- **TTU eriat farangal --(a) profits i e. the treasure; (6) fruits. grana:-(a) dethroned; 0) uprooted. :-(a) defeated (6) destroyed. SAT-clear; well-marked, sl. 34. ET-The Mat. P. mentions the following as the countries situated in the east: 'FT IFT #GOT ont afeitit i sporet fra ....। सुयोत्तराः प्रविजया मार्गवागेयमालवाः || Adhyaya 113; see also Máh. Bhár. Sabh. P. Adh. 30. sept-This shows that being always victorious ho reached the sea-coast without having sustained a single defeat. Mars-3978. 0699977: ( Prádi Samas. ) तम् । महोदधेः-उदकानि धीयन्तेऽस्मिनित्युदधिः । महातदधिर्महोदधिः ।

·( 100 ) [ Canot IV. name. $L 35, 470 hgo-The fate of some of the eastern kings served As a warning to the Submas; it showed that Raghu was the negat of the 97 alone. :-The people of the Sahma country which was situated to the west of Vanga. It was so called after Suhma, the fourth son of Bali. Its capital ताम्रलिप्त, also called तामलिस, दामलिप्त, erreft and Theft (see Hem. IV. 45) has been long identified with the modern Tumlook, on the right bank of the Congya ( here called Rápanári yana ) which is the Kapisá of Kalidåga. In arcient times it was situated closor to the sea than at present, and was a place of considerable maritime trade. In the Máh. Bhâr., however, Támralipta is mentioned as a separate country from Submades's (800 Sabh. P. XXX.24, 25), which, therefore, seems to have included westorn Midnapur only. But in later times its extent was undoubtedly gruator, 38 Tâmralipta is mentioned by many writers as its capital. According to the commentator of the Mahábbárata, the Suhmas were also called Radhas ( Vide. Sabh. P. XXX. 16 ), which is the name of Western Bengal and from which the Râdbi Brihmaņas take their It probably included Bardwân, ( Vardhamana ) Zankoora (Mallabhumi), and Beer bhoom (Virabhumi) as no separate mention is made of these districts in early works. Vall. and Sum, explain सौः 8 ब्रह्मदेशीयैः राजभिः. त्तिम्--वर्तते अमयोत दृत्तिः; behaviour, the action. aeta-The Suhmas lived in a country abounding in the cone-plants growing along the banks of the Ganges. Thos they had every day an opportunity to see how big trees resisting the force of the current were borne down by the river while the supple oane was spared, and to learn thereby the safest course of action in case of an invasion by & more powerful enemy. The simile is therefore appropriate in this respect. See ft.-note. ŚL 36. 71-The kings of the Valga country. See Sainj. on g. and ft.-note. The country of Vauga or Eastern Bengal lay to the west of Tipperab. It must not be confoanded with Ganda (7) or Northern Bengal. In the Madhavachampū the two countries are olearly distinguished and Vauga is described to be that country through which the Padma and the Brahmaputr& flow. And this will be clear to us if we remember that the main channel of the Brahmaputra originally flowed through Mymensing. The passage is impor. tant inasmuch as it introduces the word Vaiga from which Bengal is derived, and whicb is applied as a nick name by Calcutta people to the people of Eastern Bengal. Kálidása here speaks of the branches of the Ganges, so it seems that Vaiga included the gea-coast of Bengal. It is also called Samatata or plains. The word ocours in ·Canto IV. 1 ( 101 ) Varáhasamhita, XIV. 6 along with Odra (Orissa) and Pr&gjyotisha (Ramroop), but without any indication of its position. Hionen Thsong does not make mention of Vanga, but in its place speaks of samatata. And we koow that the Gangetic doab (Kura Pañohala ) was known by a similar namo, Samasthalî. So it seems beyond doubt that Samatata was Valiga. The principa lold towns of this province are the early Mahomedan capital Savarṇagrima ( Sonargaum ) or 'the golden village' near Painam, and Vikramapura or 'the capital of Vikrama', now the name of a Parganab. Vaiga in old Sanskrit means 'tin,' and it occurs in this genge in literature, Now tin is not found in Bengal, but in Malaya, Poga, China and especially in the island of Banka in the East Indies. It is probably 80 oalled because it was known to the Hindoos through Vauga or Eastorn Bengal. Hence it must have had a considerable maritime trade from the earliest times. नेता-साधु नयति सेनामिति-a skilkul general. Because he was always victorious in land fights as well as in naval fights, T-342 'prepared to offer resistance.' जयस्तम्भान्-जयमूचकाः स्तम्भा जयस्त-भाः। 'pillars commemorating victory.' Śl. 37. 3779189990.-(a) 91: TI ar IKT TOPqui guiat: bending low as far as his lotus-like feet: (6) preu query 97 979 gorat: bending low (by the weight of their ears ) to the lotases at their roots. The paddy fields are covered over with water during the rains and often abound in lota 488. Of. Kir. IV. 4 Fan पश्यन्कलमस्य सोऽधिकं सवारिजे वारिणि रामणीयकम्' । उत्त्वातप्रतिरोपिता:--applies both to at and to *AT: 1 The paddy is a kind of corn first sown in चैत्र data in burnt soil and after a month or two transplanted to a softer soil, full of water. When this transplanted the paddy has a luxuriant harvest. To understand the appropriateness and force of the simile we must suppose that the princes were replaced on their thrones by Raghu after they were defeated and dethroned. Then struck by the magnanimity of the victor and overcome by gratitude, they came to him with presents, and prostrating themselves before him, offered them. The simile here is appropriate both As regards time and place. The paddy flourished in water and go did the Vaigas, who were great navigator (Heral: ) and Rayha attacked them at a time when the paddies were probably bent low on acovunt of the weight of corn. ŚI. 38. See note on sl. 33. 13-The country of Utkala or Odia ( Orissa ) lay to tho soath of Tâ muralipta, and from the present śl, seems to have extended up to the river Kapiśá. Odra or ·( 102 ) [Oanto IV. no is probably the ancient name representing the aboriginal tribes of the country. It is mentioned in the Mahabharata among the Indian provinces along with Videba and Támralipta and in the list of the southern conquests of Sabodova. In the Brib. Sam., however, it is mentioned as a different country from Odhra. The chief town of this province 'Cattak' is said to have been founded by Nripa-Kesari in the tenth century. It was probably better known as Padmavati. Jajpur (Yajñapura ) on the borders of the Balsor (Balesvara) district, and the city of the celebrated temple of Bhuvaneshvara in the Pari district, are said to be the older capitals of the district. The most important place, however, from a Hindoo point of view, is the town of Purî, the site of the far famod temple of Jagannatha. Its celebrity, however, dates from comparatively recent times as notice of it is found in the Mahábhárata or the earlier Puriņas. उत्कलादर्शितपथः-This shows that the Utkalas easily yielded to Raghu and assisted him in his passage towards Kalinga. formirga: -The country of Kalinga lay to the south of Odra and extended to the mouths of the Godavari. In the time of the Mab. Bhár, it seems to have included Odra, as the river Vaitaranî, whicb rons by Jajpor, is clearly stated in one place to be in Kalinga. It did not generally extend beyond the Godavari, as its mouths are mentioned to have been in the possession of the Andh- According to Danļin its capital Kalinganagara was at home distance from the sea-coast, inasmuch as he says that the king of Kalinga went out to pass some days at the seaside, when he was taken captive with his daughter by the king of Andhra (see Dk. VII. 7). The capital was, therefore, not at Kalinga pattana, on the north, nor probably at Vizagapattam ( Vijayapattana ) but at Rájamahendrî on the south, as it is at some distance from the sea and borders on indbra-deśa. The Kaliugas are described as having sprung from Kaliige, the son of Dirgbatamas, and his wife Sudeshộå. It is thus described in the Tantras -- HITATUTEN ATT गंगातीरान्तगः शिवे । कलिङ्गदेशः संप्रोक्तो वाममार्गपरायणः॥ $1. 39. REAR-This may mean by Jasol the lord of Mahendra or the mountain itself, since the humiliation suffered by the moon. tain was also suffered by its lord. By Mahendra is meant the chain of mountains that extends from Uikala or Orissa and the Nortbern Circars to Gond-vana. See Willson's Vish. P. p. 174. It is one of the Boren principal mountain chains of India. General Cunningham (see bis Ancient Geograpby of lodia p. 516 ) identifies ras.

·Danto IV.) ( 103 ) this mountain with Mahendra Mâle which divides Ganjam from the valley of Mahanadi. A.coording to Anadoram Borooab, bowever, it inoluded the whole of the eastern Ghats between the Mahanadî and the Godâ varı, Kalidasa calls the king of Kalinga 'lord of Mahendra,' and Kalinga was not limited to the country about Ganjam but extended upto the Godávarî. The present town of Rájamahendrî on the Godâvari probably originally represented the capital of the Lord of Mahendra. Teorq (a) unbearable (479), (b) sharp (wka). sanga() stampel; ( 6 ) drove in. PI-may also refer to Raghu 'the controller,' 1. e. chastiser of the haughty. गम्भीरवेदिनः-गम्भीरे वेदितुं शीलमस्य । T! is a technical name for & king of elephants. According to a Sl. quoted by Chår. from the Palakápya ( see ft.-note ), and another quoted by Malli. from the Rajapatriya a Gambhîravedî elephant is one who is not easily sensible to wounds, cutting of flesh or actual spilling of blood from his body. According to another quotation given by Malli., an elephant who is slow in understanding even well understood signs is called गम्भीरवेदी. Sl. 40. Of018-afruge usually means 'to accept;' here it means 'to oppose, to meet or receive in hostile spirit.' The root occurs again in this senos in VII. 36. Fost-the king of the Kalingas. As this signities one individual, the suis retained. 997 TT-For allusion see supra III. 60. This epitliet also applies to Raghu. means the allies, the forces on the side of the enemy;' qefrori fra Tropio do. For the recurrence of the same thought, of. 'शभितपक्षवलः शतकोटिना' &c. IX 12. शिलावर्षी-शिला: rocks hillooks. Kalinga was like a mountain of yore. For he fought with huge elephants who resembled in colour, size and strength, the hillocks thrown by the mountains upon Indra. Cf. VI. 34. $l. 41, TU: --Ceret aru GATTY: 1 The descendant, of Kakutstba. For the allasion, see VI. 71-73 and vote under 71; also the quotation from Bhág. P. given in the ft.-note, p. 146; also Hariv. Ohap. x नाराचदुर्दिनम्-नराणां समूहो नारम् । नारमाचामतीति 71678: I an arrow made wholly of iron or steel ( and therefore surely killing by entering deep into the body ). shartmeans by you a shower. This answers the purpose of a bath. सन्मङ्गलस्नातः- मालाय स्नातः म%; or मझलेन मालद्रव्यामिश्रेण जलेन सौंषधिजलेनवा (see Samj.) स्नातः मङ्गलस्नातः । सत् यथाविधि मालस्नातः सन्मालस्नातः। It is necessary according to the Sastras to take an auspicious bath before taking possession of off. The poet faucies that this was furnished in the ·( 104 ) [ Oanto IV. 1 present case by the shower of iron arrows ( a bath quite befitting & warrior ). S'I. 42.:- by means of leaves, i, e, drinking bowls or vessels wade of the leaves. This ought to be construed with 9g: and not गचित, aRS. P. Pandit would Trave it. आपानभूमयः-आ समन्तात्संभूय वा पिबन्त्यति 919798 I 97191767 A9: P. This is a tochpical name for s drinking place. 4178 gün:-The fact that Ragba's soldiers had their carousings there without the least molestation from the cucmy shows that tbey had intlicted a crushing defeat apon their foes. So that, thinks the poet, along with the wine they quaffed there, they also dranh on the fame of the enemy; i. e. by defeating the enemy tiocy deprived himn of his fame as a skilful warrior, Or 717 may mean 'E 1974.' They drank in the ſame springing from their defeat of the enemy, ,. e. got additional fame. Of. II, 69, VII. 60. Bhaltoji Dikshit and Jñá nendrabhikslia lead a fora ( TFÍ A :), and Bhattoji remarks that this is quoted as the poet's reading by the old co!umentators of Amara. Here a stands for 48 like' (though Kâli. JR not likely to use it thus ). - 973T 57 91:, the lihenebs lymg in the purity of the two-the wine they drank was simply unfomented cocoanut-juice, which was therefore clear and transparent, and the fame they olitained was also pure not sollied by defeat. Of. Med. a Gala Grand ? 75974'I This rending is better Dasmuch as it gives a beautiful neaning. 8'1, 43. afati-A conqueror for religious purposes, i. e. for thie suke of offering sacrifices &c. Three kinds of conqnerors are mentioned by Sanskrit writers:(1) Thai or if righteous cunqueror 16 one who likes the wealth of a conquered kin; bit raises him to his throne again, (2) thc conqueror who deprives him of his wealth and rugalty as well, but sparos liis life is rufaaruit; (3) and on who robs him of all these three is 38throt. See ft noto. 29:--The protector of men. An pithet peculiarly happy, as it comis after hurt. 7 Ann-Mallinátha's remark on this seems to be annecessary, as the reason of this is given lig thu poet himself by describing Raghu ay uhfasoli. Si. 44 harada-au is the land covered by the waters of the soa at high tide, aa-by the coast-line of the sea, 78297 ATEST- फलवतां पूगानां मालाम्त्यस्येति तेन । अगस्त्याचरिताम्-आचरिता Afaar resorted to. "'). for this sonet', 2019 rafta aa' Mah. Bhâr.: 'परताचरितां विशम् Rinna, अनाशाम्यजयः -अनाशास्यो जयो यस्य 'to whonn ܬܢ .ܐ mors ·Oanto IV.) (105) 8 viotory was not a thing to be sought after,' i. e, to whom victory came of itself. See Samj. It may also mean 'over whom victory was not to be hoped for', te is derived from me with 9T Átm., to wish for. ( The rule 'TA TE FT: Pân. VI. 4. 34.--the root TE changes its 7 to 8 when followed by TF or by an affix beginning with a consonant and having an indicatory or *-applies to fit Parag. meaning 'to introduce, to order' &c., from which we have the form आशिष्यः). Sl. 45. ftetitor-The army enjoyed a cool bath in the river and the water bore scent of the rut of the elephants in the army as they plonged into it. Now the rivers are poetically considered as the wives of the sea ( Of. XIII. 9 ) and as such must be faithful to their lord. Bnt here Kávori bore marks of her sporting with others and 80 made the ser suspicious, 86 it were, of her virtnie. paraparafan-Malli. holds a long discussion on this and considers the form ognfu poetic license. According to the Vart. quoted and interpreted by him the smell must be patural to have the AFTER ; and since the lastu, referred to here, is not the natural smell of water the form should have been gry. I The supposition that we have the Arata affix here, will also not do, because pravio 18 probibited after a Karm. See Samj. The word rAffa, however, is not to he found in the Maha-Bhashya or the Vritti, and grammarians like Kaiyata, Bhattoji, Nagesabhatta, &c. do not hold soch & view. Mallinátba's criticism, though he has on his side Bhatti who says आधायिवानान्धवहः सुगन्धस्तेनारविंदव्यतिपाभ' II. 5. seems therefors to be ont of place. See ft.-note and Gr. § 256(c). - A rivor of Southern India. It rises in the Western Ghants and falls into the Bay of Bengal, Sl. 40. Frontit: Simply means 'the conqueror,' 'ope who had set out tour of conquest,' and does not imply that he longed for victory. See 1. 14. Arrera &c.- मरीचानां विषयो मारीचः the land of fire the creepers; हागीता-हारीत is kind of perrot (the woodpigeon, according to some ) feeling on the leaves of the peppercreepers; ef. पविके भोजय मरीनागपटवालानि भवनहारतान् । Kid. p.281. मलयां:-मलयाख्यो मलयश्वासावदिश्चेति वा तस्य । The mountain which forms the southern Part of the western Ghats. See below sl. 51, note on faqat. Malaya especially aluunds in sandal trees and is famous for its cool breezes, the place, therefore, was a pleasant one for the jadel avmr lu hull. 397071 -- the udioining sitwg. FN 16 од 8 hluck. pepper a ·( 106 ) [ Oanto IV. sl. 47. Trung-Malli. defends this by referring to the Várt. 'Haltar'; but the accuracy of bis defence may he questioned as this does not begin with Få, whilo the instances given in the Bháslıya all begin with . We may, therefore, expound TETET FEDEUNTU: स एषामस्तीति तुल्यगन्धिनस्तेषु । मत्तेम-मत्त is used to indicate the presence of ichor on the temples of the elephants. Hoy :-shows the great size and number of his elephants. The dust of cardamom Beeds was raised by the hoofs of the horses, but so great was the obstruction caused by the compact line of his hage elephants, that it could not escape into the sky, but got stuck to the wet temples of the elephants. sl. 48. prata &c.-Serpents are supposed to col round the sandal trees, being attracted by their sweet smell. 3798&- though Atm. i8 Paras. when it takes the 2nd variety of the Aorist. #94-vaig på dag tied round ( vot horn on ) the neck; the metal neck-chains round the neck. Harga talaani qagh:- वचनम् । ( सत्ता भवस्यों गृह्यते न बन्म' ). Vrittikara. विपदीछेदिनाम्-त्रयः 977 ffat ria hori ( the foot-chain ), formed irregularly like taucording to the Sid.-Kau. which includes fraft under the gayat list. According to the Vșittikára we have two forras त्रिपाद् and विपादी. See ft.-note. “The poet means that elephants, who were so strong that they would have broken their foot-chains, were kept on their spots by the wore ropes tied round their necks, because the ropes were very firmly tied to the sandals un account of the grooves being so well-adapted to them; and because the odoriferous exhalations given out by the sandal trees were so charming to the elepi.ants that they did not tear of neck-ropes.' S. P. Pandit. S!. 49. दिशि मन्दायते &c.-अमन्दं मन्दं भर्वा, मन्दायते becomes dim; Malli. derives this with the affix 704 which takes the him. option ally; so according to him the furi Hargra will also be correct. But according to the Bhâohya, which is followed by Kaiyata, Bhattoji and others, 499 is to be affixed to clica and words with the aflix (i. e. आ) and क्या to the other words found in the list लोहितादि. Honce FUF is the only correct alix and mina is the only correct form. racia-Even of the sun. Wheu is the winter solstice the sun apparently moves from the north towards the south, the heat is mitigated. So the poet fancies the southern quarter to Le invincible, since even tho heal of the sun is subdued in that quarter. Degraa in the very quarter the Påndyas found Raghu's gang unbearable i. e. it did not diainish. 97089: The derivation of the word given in the com. shews to be an interpolation. For con being & 3G affix - 7 ·Capto IV.) ( 107 ) sumo ongbt to disappear in the plural by 'ESTI 159-'Pân. II. 4 62. Malli. bas correctly applied the Sätra in other places and he could not have misapplied it here. It may be derived after Bhattoji-- Trat TuT qua: yosh ftua: (well-disposed towards ) qorat: the partisans of Páŋdya i. e. his people ( warriors ) - RITHA रघोः पाण्च्या इति । पाणये साधव इति समाधयम् Sid. Kau. Pandya is the name of a country in the extreme south of India and lying to the sonth-west of Chola-desia. The mountain Malaya and the river Támraparyî fix its position indisputably; cf. Bâl. Ram. III. 31. [o the time of Kalidasa it must have extended from the banks of the Kåveri to the shores of the ladian ocean, as he says that its capital wag Serpent towa' (VI. 39) which must be the same as Negapattam ( Nágapattana ), 160 miles south of Madras. The town of Madhurá was founded souge centuries after hy king Kulasekhara. Tbe holy islaid of Rámevara belongod to this kingdom. The Mab. Bhár. speaks of Komáris in this country which evidently seems to refer to Cape Comorin and shows that the principality at ono time included part of the Malabar Coast, as independently testified by a Greek writer. In the same work we also find men. tion made of a mountain, Rishabha, in it. It is very likely & mit of the Malaya mountains. Śl. 50 715901R Àaka-Támraparni is a small bat celebrated river flowing past Pallamcotta and falling into the gulf of Måná near the small town of Punakail. The place where it joins the sea is famous for its pearl-fisheries. Here the poet speaks of the union of the sea and the river, his wife, loading to the production of pearly treasures, which constitutes the glory of the laod. PIATTA-see Malli.; or मुक्ता एव सारस स्थिगंशस्तम् । यशः स्वमित्र-The point of similarity is whiteness-real in one case and fancied in the other. Sl 51. AAS-. e., having enjoyed their scenes and productions. faaraa-The simile hero is bad as far as Racun is concerned since he was never given to lust. PT FOT:-. e. of the South. Hesarjat-The two mountain chains in the country of the Pandyas. They are the southern portions of the western Ghûts. The Malaya is also reckoned to be one of the seven Kulaparvatas. The Rag. and the Mv, tell us that the slopes of the Malaya mountain are encircled hy the river Kaveri. In the Bál. Rám. the mountain is said to abound in cardamoms, perpor, sapital and hotelnat trees, which are all found in abundance in most sontherly India. We can therefore safely identify it with the southern portion of the Ghâta ·( 108 ) [ Oanto IV. running from the south of Mysore and forming the eastern boundary of Travancore. Kálidasa in this $1. calls the mountains, Malaya and Dardura the breasts of the earth, and Dandin describes the southerly breeze as cool with the embrace of sandals on the sides of the mountain Dardura. The two mountains are also spoken of in one connexion in the Märk. P. Dardura, thereforo, must be that portion of the (thats which forms the south-eastern boundary of Mysore. The fources of four rivers are placed in this chain, viz. Kțitamílá, Tamraparņi, Pushpajá and Utpalâvati. Sl. 52. असद्यविक्रमः-सोमशक्योऽसनः विक्रमो यस्य । साम्-One of the seven principal chains of mountains in India. It is still known as Sahyadri and is the same as Western Ghåts, as far as their junction with the Neilgherries north of the Malaya. . m-reached or crossed. The two Ślokas form a grh. Śl. 53. Stof: "poft is originally the face; and meaning thon the edge of any sharp weapon, it signifies, like the Latin acies, the sharp edge or edgelike appearance of an army in march i. e. & row. In classical Sanskrit the word only bears one signification derived from the last, viz , that of 'multitude' or army." S. P. Pandit. dhifa:--marching. Fa:- : 99279:-the other side, i. e. the West ( said with reference to the East)3771T07:-the westerners (*pur: Vall.). Konkan is the name of the strip of land between Sahya mountains and the sea, particularly the portion lying between Daman on the North and Goa on the South. Taraft:--The Rama referred to here is Parasoráma. He destroyed the Kshatriyas twenty one times and then made a gift of the earth, whiob was his by the right of conquest, to Kasyapa, as dakshini in & sacrifice. After this Paraśa ráma wished to practise religions austerities. But now he found himself in a fix, for no merit acordes fiom penance practised on another's ground, and all the land then available in the world belonged to Kasyapa. So he applied to the ocean for space. The ocean told him to raise land by removing the water if he could. This was no difficult task for a warrior like Parasurima. He took op his bow and shot an arrow, with the result that the waters of the sea receded from the vicinity of Sahyadri, relinquishing the maritime district, named Sarpâraka, according to the Mab. Bhår. See also the passage quoted from the Mah. Bhår. in the foot-note. The traditions of the Peninsala asoribe the formation of the coast of Malabar to this origin and relate tbat Parasurà ma compelled the ocean to retire and introduced Brahmiņas and colonists from the north into ·Canto IV.) ( 109 ) Kerala or Malabar. According to sume socounts he stood on the promontory of Delhi and shot his arrows to the south over the site of Kerala. It seems likely that we have proof of the local legend being at least as old as the beginning of the Christian era, as t.be Mons Pyrrhus of Ptolemy is, probably, the mountain of Parašu or Parag'uránna. (See Wilson's Vishịu Paråga p. 404, Note 21 ). $1. 54. Free &c. --The women were struok with torror at the sudden appearance of Raghu's vast army and gave up decorating their persons. hroutien-Kerala is the ancient name of the whole tract. cowprising the districts of Cochin, Canara, and Travancore, Dandin sags (see Dk. Ull. 8th ) that the king of Asmaka or hilly conntry incited the kings of Kuntala, Konkaņu, Vanavasi, Murala, Richîka, and N&sikya, to rise in a general revolt against the king of Vidarbha, and it will appear that Murala is the name of Kerala. The positions of all these countries bycept Aa'maka are definitely known and cover all southern India except Trávancore. Hence it is clear that As'maka must be the old name for Tråvancore. This is confirmed by the fact that it is called Kota by some Mahomedan writers, which means the same thing as Asmaka. The principal rivers in this traot are the Netravati on which Mangalore stands, the Sarasvati on which is sitaated Honawar, and the Kálî nadî on which Sadasivagad is situated. As the first two rivers have their distinctive games, the last must be the same as the Moralâ referred to by Kalidasa in the next Śl. and by Bhavabhậti in his Uttar. III. This is the principal river in Kerala and hence the people were sometimes called Maralas. From the description in the Raghuvams & and the Kathasaritsagara, it appears that Kerala meant the strip of land between the Western Ghats and the sea north of the Kâ veri Popular opinion also fires its northern boundary on the south of Konkan. [n Homachandra's glossary Urga is given as a synonym of Kerala. sony- seems to mean the locks of soft, carly bair flowing on either side of the female face. Cf. VI. 23, VIII. 52, 53. rotato निधिः-प्रतिनिधीयते इति प्रतिनिधिः । चूर्णात्प्रतिनिधिः चूर्णप्रतिनिधिः। We may take this as an Ab. Tat. because Påı. says afara: girare TERI which shows that he prefers the Ab. with प्रतिनिधि. अचूर्णप्रतिनिषिपूर्ण- प्रतिनिधिः सम्पपमानः कृतपूर्णप्रतिनिधीहतः। The remark of Malli. on this एतेन योषितां पलायन &c. seems to be an interpolation. Hindu warriors are never described as parsuing women, far less frightened women; and Malli. who himself gives the prohibition TESTETTE TTH &o. in his com. on VII, 49, is not likely to make such a ·( 110 ) [ Oanto IV. romark. What is inesat is this-So vast was the olood of dust raised by the army that it spread over the whole country of Kerala and the dust settling on the heads of the women in it served the purpose of scented powder which womon apply to their bair. Śl. 55. go&o.-For Muralá see note un conto, preoeding 81. This implies that the breeze was cool and fragrant. arraro वारयन्तीति वारा: (which ward off or resist ); वाणानां वाराः वारवाणाः the armours; the appearance of a first in the Comp. is to be socounted for by referring it to the मगरज्यसकादि class which is an आकतिगण and by reference to which, according to the Vrittikára, any Tat., not actually explained by the rules given, may be explained. 99871EETHA-921 afrasata, lit. thạt by which garment is scented; a kind of fragrant powder of a yellowish-red colour; cf. gjorqZETATISTIta &c. Rat. I. p.14 AA pate भयत्नः । भयानः पटवासस्तस्य भावस्तता ताम्। For the component parts of gera, according to the Br. Sam., see ft.-note. Śl. 56. a-9a gift 27: horses. Malli. translates this hy whiob dust be understood in the sense of 'moving ahont' and not 'marohing on for battle.' For the poot seems to describe here & halt and not a march, as is clear from the next s'l, and the word fra which is a gentle sound. better be translated hy 'grazing.' l'ho horses, of course mailed, were let off to graze by the riverside or su. qariga &c.--aretai tapat mm: prubably a kind of gigantio palm; & comp. of the राजदन्तादि or मयूरव्यंसकादि group. अभ्यभूयत-This implies the vastnees of Raghu's cavalry. For the rustling noise produced by the forests of gigantic palms was drowned by the jinglings of the armuurs caused by the gentle motion of the horses, whoso Qumber, therefore, must have been proportionately great, Sl. 57. खरीस्कन्ध-स्कन्ध properly means that part of the tronk of a tree where it branches off. But the date tree being a kind of palm does not branch off but has a stalk and leaves. So this pohably lere moans 'the top of.' This shows that Káli. did not know the south personally; for the date tree doos not grow in the Konkan. मबोहारसुगन्धिषु-उद्धार tr. उद्+7+धम् (भावे) the pouring out of. Here it refers to the act of pouring and not to the thing proured out. For in the latter case it w be diffioult to account for thes at the end of the componad, the rut being separable from the temples. See note on s'l. 45. gurity: Dr. Roxbary thinks ·Oanto IV.) (111) was & or that the Punndga tree is a native of the Coromandal Coast. It seems also to be a native of the opposite coast. fact-font mento ad af lit. 'needle-mouthed;' beer. S'l. 58. अवकाशम-अवकाशत इत्यवकाशः open space. Pha-may be taken ford; so it is related. Or we may place pour last-rot ददौ किल-taking it as a sign of उत्प्रेक्षा. TATY-Seo the allusion ander $1. 53 (CPAINTETT &.). YTT &0.-The Inst, here is tū. As the sea could not have given the tribute in person somo soch disgaise was necessary. śl 59. Hey &c.--See Samj.; or at stoffa ( noun ) व्यत्तविक्रमलक्षणानि यस्मिन् । On which the outs made by the tusks of infuriated elephants were the distinot marks of prowess (1. a. a writing commemorating his victory ). Or we may take into as the p. p. and transtate:--'On which the visible marks of victory were engraved by the tusks &c.;' or again, fara ornstar PTA- लक्षणः, the indicator of prowess; व्यको विक्रमलक्षणः व्यक्तविकमलक्षणः । मत्तेभरदनोस्कीणोत एव व्यनविकमलक्षणः स तपोका 'which distinct indicator of prowess because marked by &c. lit. & mountain with three peaks. The one referred to here must be & hill in the territory of Trávancore, Kúta Asmala is the ancient name of Trávencore, and hence it is possible that Trikuta may be one of the mountains in that country. This is distinct from the Trikuta on the top of which Lanka is described to have been situated, though Vall. paraphrases this by 'gaaniita.' Sl. 60. CAT-These are supposed to be the ancient Persians or inhabitants of that part of Persia which lies nearost to the Indug. Ser Wilson's Vish. P. p. 176 note 3. Find by the knowledge of the real nature of the individual soul and its relation to thesopreme soul and of the cosmos and the Supreme spirit. This alludes to the Hindu doctrine that Att or final emancipation is not possible without Tattva judna. Fyear al-Malli. says that Ragha preferred the land-roate because a voyage by sea is prohibited. This does not seem to be the correct explanation. The simile seems to suggest the true reason. A man can or ercome his foes, the passions, only when he has TNT. S, Raghu know where tho Persians were really weak (e. e. bad ñtama of their weakness ). He might have thought that he could more easily defeat thein un land and so undertaken a march by the perilous and circuitous land.route. Si. 61. wertige The Gen, bere is empbatio. He did not snffer the glow hecause it belonged to the lotus.like facos of the ·( 112 ) [ Oanto IV. Yavana ladies. Since Káli. applies the term yavana to the ancient Persiaps ( and the other tribes on the North-west of India, ) it is clear that the term was not restricted to the Greeks or Ionians as some W ostern scholars suppose. AYH-The flusb imparted by liquor. The invasion of Raghu strack terror into the hearts of the Persian ladies, who, though they were habitual drinkers, gave ap drinking wine, so that their cheeks lost the usual glow of liquor. northe young, i. 6., the morning sun. This is added because it is the morning sun that gives the reddish glow to the lotuses. This serves to bear ap rosemblance with the red Hush inaparted by wine. Spre &0.-out of the proper (the rainy ) season i. 8 in summer, wben a sudden appearance of clouds is not expected. Raghus' invasion, too, took place at a time (i.e. early in summer) when the Yavana women were in their best spirits and did not at all expect an invasion. For a similar idea, of. dr Mimozatai Amara: 1 इतिमिधेतनावविरुदीरितजयस्वनम् ॥x. 12. Śl. 62, - ita, irregularly derived from 7 to become full, to move, to injure', +7; 'tumultuous.' 07977:991: PETA: The special feature of the army of the Persians was their cavalry; and 80 they are spoken of hore as 37PATITTI, like the king of the Kalingas who is described as MATYT in Sl, 40, and the Vangas as atentoon in $1. 26. There is a distinot reference to the cavalry of the Persians as being their speciality in the Mndra. मेघाय: पञ्चमोस्मिन्पृथुतुरगवलः पारसीकाधिराजः &c. I. 20; set also infra V. 73. In fact the Yavanas, inhabiting the North-Western frontier of India, were strong in their horse; cf. 7 fatuieFITATI विमस सिन्धोदक्षिणरोधास चरनयानीकेन यवनानां प्रार्थितः। Mal. V. P.192 . शाईकूजित &c-शाई see Sanij. विज्ञातुं योग्या विज्ञेयाः । प्रतियुध्यन्त इति efarm anar at aforint:; warriors on the other side, e. e. the Persians. This seems to show that though clouds of dust were raised here Raghu's skilful marksmen could still bit their enemies, while the Persians were confured, being blinded.. s'i. 43. 199:- fx 0: that which injures or kills, a kind of arrow with a crescent-shaper blade, generally made, of steel. भल्लैरपवर्जितानि तैः। श्मश्रुल:-श्मभूणि सन्त्येषु इति । Malli. explains this by referring it to the FEAT clase but the word is not found in that list. We may therefore explain- 5 for graifa FAQ लानि having beards. सरघा-सरं गतिमन्तं घातयतीति सह रघण गन्या वर्तत maar wefa-The bearded heads of the fair-skinned Persians, with the scalp clean shaved, well resembled the honey-oombs with a clustering swarm of been over them.

·Oanto IV. 1 ( 113 ) - Ś! 64. Bertha &c.---This indicates that they did not wish to continue the fight. i tot 79:-approached him as their protector. A Sanskrit idiom which means 'sought his protection.'--Soe Samj. Or we may take it eTTUTT'cortaialy,' and construe HET HAT HTEN: atformragferì TE I HENHOR -bere I may mean 'sonl', higo-soul. ed mon; or 'effort', men of unighty efforts. It is impossible to resist such men, and therefore sabmission 18 the safest course. Of 'STE AT पस्नो पतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्म च' Amara. síl. 55. facraft with f 18 Átm. when its object 18 in the body of the agent and not a part of the body, by the rule Rae &c. Pån. I. 3. 37. See Sainj. Thus here being in the lody of the afor agant, and not & paru of his body, we get faget. For further discussion of this wout soe Sid-Kau, on the Sútra. fortite-foras रत्नानि अजिरनानि host kinds of skinr. Of. जाती जाती यदुत्कृष्टं तदरनमिति कथ्यते । f. पुरुषरत्न, श्रीरल अश्वरत्न ७ वळय--वलं यातीति पळयः . circle; a buwer of. The regions to the North-west of India are still known for their luscious grapes and other fruits. afera auf TAI ETA 118: 1 ** वलज क्षेत्रस । वलजे क्षेत्रपारं इत्यमर Cha... $1. 65. [n this “l. Rughu 18 compered to the sun, his arms to to solar rays, and the kings he aetLioued to the moistoro sucked up by the rays of the sun. start-( the quarter ) presided over by Kubera, ie the north, gà:--TAFA CET B7ffa fuage: 1 The rays of the sup are compared to the bright arrows slot by Raghu ia a battle This indicates the agility with which Raghu discharged bis arrows, as well as their immensity. Teof-By this the poet refers to the wbole tract inclading tho north-west, the north and the northeast. og fr677-The idea of lifting up 18 involved in both the instances. It is supposed that in the summer solstice ( Tetepper ) the sun goes towards the noi tu to dry up moisture witb bis rays, and in the winter solstice (afp) he goes to wards the south in ordor to poor the absorbed moisture in tbe forn of rain. Cf. 61. 39. sl. 67.34*#:-- 1567 ar "A I g-This may not necessarily be the Indus, but some river in Kashmere; as remarked by Malli. Cbar. reads as to try ( while Sum. reads às ) and rolarks that it is a a pond in the country of Kashmore, which is # mere guess. a las been conclusively proved to be the Ons by Prof. Pathak ( see Ind. Ant. Nov. 1912, p. 266) and is probably the older reading fata:by rolling their sides and stretching their limbs. It is thas that horses are relieved of their fatigué. USEAT-(1) To which filaments of saftron were R. N. 15 on ·( 114 ) [ Canto IV. P. 135. sticking or (2) to the manos of which saffron was sticking. If however, the reading bout the first sense alone is possible. For either for at is correct when the meaning is 'pollen' or filaments of flowers; but when the meaning is 'the mane of a lion' (or horse) met alone is the correct form. This sl. shows that the horses were quite refreshed and were now ready for fight again, The horsos are especially mentioned here because Raghu had to make use of his cavalry in fighting with the Persians who were also er and so the horses were hard-texed. Śl. 68. gratis the white Hunk or Indo-Soythians who were established in the Punjab and along the Indus at the commecement of the Christian era, See Wilson's Vish. P. Vol. 11. They evidently belonged to that nomadio tribe of the Huns who lived for some centuries in the plains of Tarlary and were a great scourge to the Chinese and Roman possessions. Hytes &c.- Teg Troet carefa; see Samj. The Hùya ladies had given up drinking which used to impart a red flush to their cheeks. But now that their husbands were killed in battle, they slapped their faces through grief which reddened their cheeks again. Thus Raghu ordered back, as it were, the red Aush on their cheeks. Malli. suggests the alternative construction--725 praf sicer opa of which the red hue was an indicator i. e. it became as it were a writing to keep up the memory of Raghu's valour. Sl. 69. mitat: In the Sab. P. of the Mah. Bhár. ( XXVII, 22-3) the Kambojas are said to have been conquered by Arjuna along with the Daradas, after the conquest of Balkh. They must have inhabited the Hindu kusha mountain which separates the Giljit valley from Balkh and the adjoining country, as its Kafir's according to Elphinstono, still call themselves Kamoj, and probably extended upto Little Thibet and Ladak. Their country was famous for handsome horses and shawls made of goats', rats', and dog s' wool, and abounded in walnut trees. In the great war of Kurukshetra they are said to have fought on the side of the Kauravas. According to the Puråņas they were originally Kshatriyas but degraded by the omission of the nocessary rites. SPTT:-(1) the trees bent down being palled down by the elephants; (2) the kings bowed in submission to Ragha. $1. 70. Fy-Horses of the best breed. F1-high. It will be better to take t# 88 compounded with a fare: and read OFT"; the whole word would then qualify 1927: ( presents including ·Canto IV.) ( 115 ) 8. Jofty beaps of gold coins ) and will thus improve the sense. 8999:- 39 at what is presented respectfully; complimentary presents; Abe V. 41 JFT:--pride, arrogance. The root form with a means 'to ho puffed up with pride.' Compare the age of the root in XVII. 43, 7 TRICHT 79: 1 The poet means to say that though. Ragba got wealth from every quarter he did not feel prond or conceited. Śl. 71. FATIH:-He marched only with his cavalry, as it would bave been very inconvenient for bim to take the cars &c. with him on the munntain. euraa --This shows the vaatness of his oavalry ca:--i. by the herseg' hoofs. The mans of deat raised from the mineral soil was so great that it seamod to angment as it were the size of the peaks se it rose above them. Śl. 72. Etha-Ha properly means that quality of the mind which does not allow it to be flurried or perploxod in times of difficulties or dangers; hence, fortitude, conrage; or ter pony mean OCTATS, deeds of valour, exploit. The lions were eqoal in valour wish the army and wore not frightened at all. T9 - The did aud bustle of the army. TESTH-The idea of negation is prorainent here (असंभ्रमं शशंस being equivalent to संभ्रमो नास्तीति) though the नम् is compounded. See note on [, 21. 3faction is used here in the sense of a glance'. Charitravardhang and Dinakara interpret the passage differently. Dinakara Bny8 प्रकरणात्स इस्पध्याहियते । स रघुरात्मना तुल्यं स बेषां तारणानां गुहास स्थितानां सिंहानां सैन्यकोलाहलेप्यसम्भ्रमं सधैर्य यथा तथा परिवत्यावलोकनं शशंसास्तौषीत्. Ho praised the bold glance cast by the lions turning round &o. Vallabha also construos tho passage live Din. but takes per as qualifying with. This way of taking the paggage is bettor no doubt, but then the difficulty is about the subject. We ona not get it from the context as Ohår. and Dinakara proposes to do, since there is no attribute referring to in this sl. For noarly the same thought of. Šis. X[1. 52. Sl. 73. HAFT:- HTC is a rastling sound. This indicates that toe breezo were gentle. Cf. VI. 57. &c.-This epithet shows that the broezos wafted musical sounds. Trafi-implies cool.com in the wind. SI. 74. वासितोत्सनाः-उत्सजन्त्यस्मिन् इति गुस्स: fr. सम्+ (धम्) MOT. A lit, means 'the lap'; see infra XIII. 31; Meg. II. 26. hence the surface, a properly means 'to which other qualities are imparted;' benoe, here, 8C ed With their surfacos acentod. aro-musk (in the pavels ). Those two ślokas show that Raghu's soldiery had all the comforts there that might be desired.

·( 116 ) [ Canto IV. sl. 75. Nag-ang wanita fuatia ar darytit; see supra él. 48. meru:-The other form is situr. q-at night. S'ART:- न विद्यते स्नेहः यासांता अस्नेहादीपयन्तीति दीपिका, भस्नेहाथ ता दीपिकाच font: lamps requiring no oil. The mountain Himalaya is said to have on it potent herbs endowed with the power of emitting light at night. See Kom. I. 10. The herbs here served as watchfires to Raghu's soldiers. Sl. 76. नस्योरमनिवासेषु-The presence of the word उत्सष्ट shows that even the hardy and ferocious Kirâtas had her away through fear when Raghu approached them. They vontured forth from their lurking places only when they found that Raghu bad left. Since the word is emphatic it should not bave been compounded. Anathe height of the elephants. For a similar idea compare-sis. XII. 64. quoted in the foot note. किरातेभ्यः-'The word is derived as किरं पर्यन्तभूमिमतति गतीति किरात one who lives on the borders of hills or mountains, & barbarian. Of. graffret FC : pancia: 1 Rat. II. 3. The Kiratas are billmen living by hunting and olad in a drogs mado of peacock's feathers. See Kum. I 6, 15. In the Puranas they are mentioned along with Mlechchhas, and are described to be of a dark complexion, dwarfish in stature, with short arms and legs, projecting ohin, broad, flat nose, red eyes and tawny hair. In the Sab Par. of the Mah. Bhår. (XXX, 15), Bhima is said to have conquered seven Kirata chiefs from Videha which iacluded Darabhaogá and part of Eastern Nepal. In another passage they are said to be ferocions bow-men clad in hides and living upon fruits and roots. The Kirátas therefore seem to be a tribe of moantaineers inhabiting the sub-Himalayan regions. ŠI. 77. gada. With the mountaia tribes. For derivation 800 Malli. Bhattoji Dikshita prefers the reading are: and explains पर्वते भवाः पर्वतीयाः पार्वतीयानामिमे पार्वतीयाः । गणैः-refers to the seven tribes (that inhabited the northern slopes of the Himalaya ). See nost Śl. and notes. TT-steel arrows. Os quatre &c.—shows the great skill of the mountaineers in throwing stones with slings. sl. 78. na-The Utsavasam ketas were a hill-tribe liv. ing in Ladak (its Sanskrit name is Hasaka), north of Kasmere or in the north-east region of Ladak which is watered by the Kooner, and which is said to be the mythological abode of the Kimpurushas, the Kimnaras and other 'semi-divino beings. According to the Mabânbbárata, Arjuna, at the time of the Rajasøya sacrifice performed by Yudhishthira, conquered these barbarons tribes who are said to have ·Oanto IV. ] ( 117 ) been divided into seven classes cf. giá gra Arterton Touarrera: 1 portaria MTOTTA : Il Mah. Bhár. Sab. P. Adh. XXVII. विरतोत्सवान-implies that they were vanquished. agitator आहियतेऽस्मिन्नित्याहरणं; connected account. 376 TOT is the load narration of a connected account. Chá. and Din. Chá. and Oin. take it simply in the sense of ‘songs declaratory of glory.' According to some it has its tochuical meaning here, vie, il panegyric song loginning with such words as fpfit &c., full of ulliteration and composed in the Malinî or other similar metre, &c. See Pratà parudra quoted in the foot-note. P217-fthin 77: a Nityasa màs. They are so called bocad se they have a deformed body—the face of a horse with a human body. Soe Wilson's Vish. P. Vol. I. pp. 82, 87. $1. 79. PETIT-OTOT TOIT RETT. 1979:-By the rule' forslari 27781' the affix is added in the sense of the present tense. And when so added it governs the Gen. case. Following this reasoning, many commentators adopt the reading qTERTET. But there sooms to he vo necessity for changing the reading. The rule alloded to above does not always prevent ile from being added in the past tense; e. g. Tirai q: gret: 1 Wo have 495HTO for this. See Pán IV. 3. 115 397779T0T-3717anta Criorg tua I Mall. dissolves se उपायनयुकाः पाणयो येषां prohably to avoid the application of the rule 'सप्तमीविशेषणे बहुधीही ' forgetting that पाणि is treated as an exception in the Bláshya. ART:-(1) riches; (2) power. 31. 8. 1978: STUTTG: not to be shaken off i. e. imperishable. पौलस्त्य-पुलस्त्यस्य गोत्रापत्यं पुमान् । This alludes to the story of Râ vana's lifting in the mountain Kailâsa. Once while Rávana was passing in his aerial car (called Pushpaka) which ho had taken by force from Kubera, its motion was suddenly arrested as he approached that part of tio mountain Kailága where lived Siva and Párvatí. He was told by Nandî to leave the mountain. But Rávara in anger uplifted it with bis arms. Thereupon Siva pressed the mountain with tie little finger of his left foot and compelled Rávala to relinquish his hold upon the mountain. See Rân. Utt. K. glerudion &.--Here the post gives the reason why the mountain had to be ashamed of itself. Raghu thought it beneath his dignity to advance against Kailasa as the mountain was once overcome by Rávaja who was a Briihmara, and therefore was not worthy of his superior prowess as a Klatriya. $l. 81. more Lanhitya is the anciont name for the Brahmapatrî. Raghu crossed the river and re-entered India by the North- ·( 118 ) [ Oanto IV. castorn frontior whora lay the kingdom of Prágjyotisha. The ancient capital of Kámarapa W&A at Pragjyotishapora situated on the Lauhitya. arosataut:- The lord of Pragjyotisha or the City of sastern stars. See Rali. P. quoted in the foot-note. Prügiyotisha is identified with the eastern-zlost part of India comprising Western Bhootan and Eastern Assam. कालागुरुमैः-कालान्यगुरुण्यव FAT: POTTOHT: I As Raghu's clephants were tied to the troos they quaked and simulvaneously with them trembled also the king of the land with fear. For t similar idea of. fl. 69. Sh. 82. अधारावर्ष &c.-धाराणां वर्षः धारावर्षः अविद्यमानः धारावर्षः यस्मिन् सदधारावर्षम् । अधाराव च नद् दुर्दिनं च a clondy gloom without rainfall ( caused by the dust raised by the moving chariots ). पताकिनी-पताकाः विचन्ते अस्यां that in which there are flags displayed; honce, an arms si 83. Fleron-An important kingdom said to have extended from the banks of the Karatoyâ or Sadá pîrå to the extremities of Assam. Its king Bhagadatta plays a conspicuous part in the Mahábharata. In the Sabhá parva he is said to have fougbt with Arjuna for eight days with an army of 'Kirátas, Chinas, and seafaring men.' , And in the Udyoga parva he is said to have assisted Duryodhana with ar army of the Kirátas and Chinas. From these references it is clear that his kingdom must have extended upto the Himalaya on the north and the borders of China on the east. Furtber, Kálidága speaks here of elephants which are still found in the jungles of Uppor Assam and the Dooars, and of the aloe-wood treo whicb, according to Dr. Roxburgh, is a native of the eastern frontier; and this fact also leads to the same inference. अत्याखण्डल &c.-आखणणयति oficerars: the destroyer of the enen.jes' army; Indra. 1971 भाखण्डलविकममत्याखण्डलविक्रमः Predi. Comp.; or अतिगत भाखण्डलविक्रमो येन & Bab. The reference to the prowess of Raghu as superior even to that of Indra is very pertinent. It shows how Ragho's very name struck terror into the heart of the king of Kåmarûpa. Format :-With the temples split open i. e. elephants in rut. See supra 6. 47. Si. 84. -हेमपीठाधिदेवताम्-मनिर्मितं पीठ हेमपीठं an Uttarapadalop Comp.; अधिष्ठिता देवता अधिदेवता the presiding deity; हेमपीठस्याधिदेवत ME I Orang-Tbe orb of the splendour ( of Raghu's feet). Thigeant 91Tor-As Raghu's feet rested on the golden foot-stool their lustr spread all round. The post considers the orb of lustre as the pro siding goddess of the foot-stool and the gems that were presented to him as the offering of flowers made to that deity, ·Canto IV. ] ( 119 ) sl. 85. sa-in this manner. forsys:-- habitual conqueror, See Somj.; this may refer to Raghu by the inazim 'ATTAM fatcaufarum,' or may qualify #: understood, as Malli. would have it. -destitute of the umbre all as i. e. of the white ombrelles, The white ambrella is an emblem of royalty and independence. Since the kings were conquered log Raglia and made his vassals they lost their independence and could no longer use the white ambrella. Tutt fah47 This and the preceding epithets indicate the undisputed universal sovereignty of Raghu. See note on fatha I 54. si. S6. विश्वजितम्-विश्व जयतीति विश्वजित् तम् । The best of all sacrifoes or & sacrifice for the universal conqueror. This is a kind of sacrifice in which the sacrificer has to yive as Dakshiná all his wealth to the officiating priests and in which the immolation consists of five or two goats. 37 -It was natural that Ragho should perform a sacrifice at the termination of his suocessfal campaiga to please the Brahmaņa class. He had advanced and honoured the chief Kshatriya Warriors by his conquest, opened facilities for trade and so pleased the Vaishyan; and by acquring new lauds for cultivation gratified the Sodras; and it now remained for him to please the Brahmaņas wbose blessings he must have received when starting. हि-is used here in the sense of एव. विसर्माव-The dative may be explained as 'तुमर्थाच भाववचनात्' i.e. equivalent to विष९, or तादध्ये, विसर्गार्धम्. भादानं &c.-a proverbial saying.of. अपराददे सो I. 21. si. 87. सत्रान्ते-सीदन्त्यत्रानेन वेति सत्रम् । . sacrifice. सचिवसमा:- etti per i Mallinátha says that the king is here called the friend of the ministers to indicate that he and his ministers always noted in perfect accord. See Samj. Cf. Fratands for that only Farve: i Kir. I 5. This shows that the king and bis ministers were equally careful in attending to the kings. gefertai-games lit. placing in the front, hence, honouring, respectful treatment. OTTOPIST-1 is' wbut is not liked; hence, a feeling of dissatisfaction; fornitori Goti gert EP spota &c.; or, as Malli. takes it, पराजयेन (हेतुना) व्यलीकं, the comp. being सह सुपा. चिरविरहो०-चिरं विरहः चिरविरह, अवरुध्यन्ते त्यवरोधा( those restricted within a limited area, the barem ); now see Samj.; 'whose wives bad become anxious on account of their long absence.' This indicates that the sacrificial session continued for many days. राजन्यान्-राज्ञोऽपत्यानि राजन्या: the vanquished princes. Here the poet uses this word insteud of #: as their royalty did not deserve prominent mention along with that of Raghu Sue Saruj. $i 83. Per &c.--The linear marks of flags, umbrellas, &o. on the palms of the hands and the soles of feet indicate royalty. Of.

·(120) Oanto V. the sl. from Samudraka quoted in the toot-note. The marks on the hands of a universal sovereign are given in the following sl.;-अतिरक्तः करो यस्य प्रपिताङ्गुलिको मृदुः । चापा शातितः सोपि चक्रवर्ती भनेद् ध्रुवम् ॥ सम्राज:-A सगद ( mark the Sandhi ) is onc who rules over vassal kings and has performed & Rajusuya sacrifice. See Malli. on II. 4. प्रस्थानप्रगति-obeisance at the time of parting. मौलिम.- Malli. dissolves as मकरन्दश्च रंणवध &c.; the comp. should have been रेशमकरन्द &c. by the rule 'अल्पातरम' but the rule is often disregarded. Raghu's feet became yellow at the toos on account of the particles of honey and the pollen dropped down from the garlands on the heads of kings. This implies that & vast number of kings prostrated themselves at Raghu's feet. CANT) V. Sl. 1. तम्-To him (the conqueror of the four quarters as described in the fourth Canto). अध्वरे-Ses note on I. 31. विश्वजिति-See note on the word IV. 86. निःशेष &c.-निर्गतः शेषोऽस्मादस्य वेति निःशेषम् . Now see Samj. 9991799:--For the fourteer vidyas see below (61. 21 ) गुरुदक्षिणार्थी-गुरोदधिणा गुरुदक्षिणा। तादर्थे पछीसमासः। सैवार्थः गुरुदक्षिणार्थोs- संनिहितोस्य । प्रपेदे-For this sense of. Kum. I. 21; Bhatti. IV. 1,&c. The sloka begins with the syllable which indicates the fulfilment of one's wishes. Of. Brihaspati--तकारे बर्थसिद्धिश्च प्राप्यते विपुलं धनम् । सर्वश्रेयो भवेत्तस्य हस्थितं चोपजायते ॥ ii. 2. हिरण्मय-formed irregularly fr. हिरण्य+मय; see Samj. अध्यम्-what is intended for worship (अर्थ); see com.; a respectful offering togods, vonerable men &c., consisting of flowers, water', rice, &c. According to the tantras it comprises eight articles, which are-आपः क्षीरं कुशागं च दधि सर्पिः सतण्डुलम् । यवः सिद्धार्थकचैव अष्टाकोऽर्थः प्रकीर्तितः ॥ The Devi-P. mentiovs these somewhat differently-रकविल्वाक्षतः पुष्पैर्दधिकशैस्तिलैः । सामान्यः सर्वदेवानामघोंयं परिकीर्तितः ॥ अनर्घ०-अविद्यमानः अर्घः यस्य तदनर्घ, अनर्घ शीलमस्य अनर्घ- शीलः. यशसा प्रकाशः-These two epithets explain why Raghn did not hesitate to expose his poverty before Kantsa. Indeed Kautoa reveres hin all the roore for this. See further on (6l. 16). श्रुतप्रकाशम्- This shows that Kantsa deserved the worship. अतिथिम्-See note on I. 53. Sl. 3. विधि:--This may be an उपपदममाम । विधि जानातीति by udding hi.. अ by the rule आतोऽतूपमर्गे कः) or षष्ठीत (जानातीति श: विधेः )। विशां पतिः--See note under I. 13. विष्टरमाजम्--विस्तीर्यते ·Oanto V.] ( 121 ) ( that which 18 spread) x fact, when meaning 'a seat that is spread on the ground '(for pions Brahmanas or ascetics who do not sit on any other seat ). Parcare: is the form when referring to speech ( a detailed description ); as in far. The fa is changed to by Pán. VIII. 3. 93. See Sanj. si, 4. sport: the front poreftfa; a leader, the foremost of. PFATT-Those who arranged the Mantras or Vedic hymns; or rather those to whom the hymns were revealed; cf. Sáyaņ&- 'न हि वेदस्य कर्तारो द्रधारः सर्व एव हि' | Or the Mantras referred to here may be those of the Atharva Veda, in which case we may translate of those who are the authors of the mantras'; cf. I. 61. --$arfa sfera i one whose intellect is sharp as the blade of Kosa grass, very acute or sharp. गुरु:-'स गुरुर्यः कियां कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति; 'he is called & Guru who performs the initiatory ceremonies ( 999797) and teaches the Voda.' ( Yâ). ). There are eleven Gorus ( not taken in the technical sense ) mentioned by Devala--977914» forat Filst what theyfa: 1 hige: अधरणाता मातामहपितामहौ । वर्णज्येष्ठ. पितृव्यत्र पुंस्येते गुरवो मताः ॥ चैतन्यम्-- ay wala The simile here is peculiarly appropriate. As the world of living beings 18 wholly and solely indebted to the son for all its activity, its very life, so the disciple was fully indehted to his preceptor for the whole stock of his knowledge, ---knowledge on which his future life depended. The King's question here is in accordance with the precept 'ब्राह्मणं कुशल पृच्छेत्' &c. S1. 5. अपि-and'. अन्तरायः-अन्तरं व्यवधानमयते गच्छत्यन्तरस्य वा अयः अयनं from t and aff. घम् or the root अय and अन् कपि-asks a question mixed with hope, the expected answer berg 'yes or no' according to the form of the question, and is translated ly 'I hope that' &c; 868 A. G. § 263 F-faat trei Ilie saint would be exhausting the store ut his penance if he lad to use bis power of imprecation in removing obstacles or subduing lemptations; and bence the question of the king. (See ft-note 5 ) For ancient kings considered it their duty to protect sages from all sorts of disturbances. rj. Kır. II. 48, waTHE FATI 4. &c., Sak, 1, 13, V. 14. Sl. 6. आधार &c..-आधारस्य बन्ध आधारबन्धः । प्रगतो मुखं प्रमुखः (प्रादिस०) आधारबन्धः प्रमुखो येषाम् ॥ यद्गा प्रकट मुखं प्रसवम् । आधारवन्धा. The TTi fara:--Malli. takes thus in the sense of any, hat the mounidy ( 'ditterence' will do bere. 99677: -see uoto on उपप्लवभ्यः II. 48. पादपानाम् -पादः पिबतीति पादपः that which sucks up moisturo by 168 roots, hence, a bloo. R. N. 16 ·( 122 ) [ Canto V. 6 the one & si. 7. वत्सलवाह-वैसे पुत्रादिस्नेहपात्रऽभिलाषोऽस्यास्तीति वत्सलस्तस्य भावस्तवं तस्मात् । The मतुप fix @ is added to वस्स and अंस in the sense of love for' and strength' respectively. 'वत्सांसाभ्यां कामवले Pán. V. 2. 98. So act when it takes loses its proper meaning and bas a technical signification. Tole and art have the same meaning; but वस्सल is not the same as वत्सवान्; means 'fond, compassionate,' the other one who has child.' इतिविषये वत्सासमन्दी स्वभावारकामबलयोर्वर्तमानौ तद्वति प्रत्ययमुत्पादयतः न पत्र वत्सार्थः सापों वा वियते । Vamana. नाभिनाला-नाभिस्थानि नालानि नाभिनालानि । 97791--MECATHS harm, a mishap For; cf. further XIV. 75; and मृगवर्यालयप्रसवा भवति Sik. V. p. 105. Sl. 8. नियमाभिषेक:-नियमस्य नियमाथों वाभिषेकः । Properly a bath preliminary to the discharge of daily daties; bence the daily bath. निवाप-शुप्यते इति, निवपनं वा; fr. वप् with नि+अ (धम् ) added कर्मणि or a. It is a technical term applied to the oblations consisting of wator, segamum &c. offered to the souls of departed parents or other relatives. See infra VIII. 86, Mudr. IV. 5. forong-The Leceased ancestors, as well as a class of divine beings known as the Pitris, to whom every Brábmana has to offer oblations every day. The Pitſis are supposed to be the piogenitors of mankind. They inhabit celestial regions of their own. The original Pitris aro divided into seven orders:-(1) TFT; (2) 17T; (3) a; (4) MTOT; (5) MIFCE:; (6) TFTTT:; and (7) ATAT: 1 Of those the first three orders are without form ( Sparda:) i. e. composed of spiritual, not elementary substance, and they can assume any form they plouse; the other four are corporeel. Of. Hv. सौते जरतां श्रेष्ठ सर्वे पितृगणाः स्मृताः। चस्वारो मूर्ति- मन्तो वै य एषाममूर्तयः ॥ According to a legend given by the Vaya P. and the Hv., the gods once offended Brabmâ by neglecting to worship him, and were cursed to be fools. Upon their repenting they woro directed to apply to their sons for instraction. Being tanght accordingly the rites of expiation and penance by them, the gods addressed thom as fathers, whence the aons of gods became the first Pitfis. JOURFA--The sixth parts of the rice collected by the ascetics due from them to the king were placed on the bank of the river to be taken away by the royal officers. See supra, ingooi: &c. II. 66, and foot-note thereon. Malli. justities the qstacgº in yogo8 thus-Here 98 is not an ordinal nameral, but means the sixth part' and so there is no difficulty there is no difficulty about compounding. The affix 347 is bere added in the sense of a part ( HITT) and not gorri by the rule 9818ANİ Pán. V. 3. 50. The Sätra 'grorgor- (Pån. II. 2. 11 ) forbids a Gen. Tat. with TT29917 ( an ordinul ·Canto V. ] ( 129 ) - numeral) and not with an acuar. Aocording to Bhattoji Dikshita, however, many (who take 7+39 as a Gen. Tat.) consider this as a slip of the poet. He suggests two alternatives:-(1) 7 338: Loc. Tat.; (2) 3&IEF: 98: 38378: fena: 1 See Manora má or 'grote'da-For der. see Samj. The word That is generally used in the plural. fruotra-Holy watera; तीर्थ water used by sages; निपानागमयोस्तीर्घमृषिजुटे जले गुरौ । इत्यमरः। Or for a flight of steps for reaching water called a ghat; and as such tirthas are constructed at different places along the banks of holy rivers in India तीर्थ alao signifies holy water. तीर्थ पावरे क्षेत्रोपायो- पाध्यायमन्त्रिषु । योनौ जलावतारे । इति हलायुधः । Sl. 9. नीवारपाकादि-नीवारस्य पाकः नीवारपाकः स आदिर्यस्व तत् । See also ft.-note. कहंगरीचैः-गिरतीति गरः। करस्य भक्षणीवस्य गरः करंगरः the nasal comes in irregularly ( Pån. V. I. 69 ). Kiit:—that which contains the grain i. e. chaff, husks यद्वा करति मदं करोतीति कर । कर च तदनं तदातीति कर्डगरः। and by adding छ (ईप) in the sense of deserving to feed on,' we get creta, see Samj. Vámana, Haradatta and Bhattoji reject the reading #CFT and adopt pt instead; so it will be preferable to read Fa: here. f-that which causes intoxioation (**) or distraction; properly, 'what appears perfect outwardly but has no grain within and thus becomes food for cattle only.' [t takes this name probably because it has got the property of causiog slight intoxication. S-is eaten op. The more general meaning of this root is 'to touch superficially, to handle roughly' &o.; of. Kir. IV. 14; Sis. IX. 34; Kum. III, 36. It also means 'to seize by force,' as in Kam. II. 31, 199:-.For it was the daty of villagers to see that their cattle did not trespass on holy grounds. polo &c.-It is the duty of every householder to wait for some time, before taking his meal, to see if a guest is coming. Of. आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् । साहूर्तस्याटम भागमुद्वीश्यो प्रतिधिर्भवेत् ॥ Mirk. P. शरीरस्थितिः-feeding or sEstenance of the body; for this sense of. शरीरस्थितिमकरोत् Kad. नीवारपाकादि mey also be taken as an adj. qualifying ESTETT which may be regarded as जातौ एकवचनम् । 'I hope the wild नीवार corn and the other wild sources of the nourishment' &c. S'I. 10. ferita-See III. 29. 19-see note on II. 1. f- This gives the reason for asking the question 'Have yon been permitted' &o. fita THL-which enables one to oblige every body; which affords the amplest scope to charity of every kiad. Or according to Malli. which is the upholder of the other three .

·( 124 ) [Oanto V. on As'ramas or which the other As'ramas depend.' See Madu quoted by Malli. in support of his meaning. We may also quote 'गृहस्थ मुख्यते श्रेष्ठः स श्रीनेतान्विभर्ति हि' । 'यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति सरिथतिम् । जथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ Manu. VI. 89, 90. 97177-The religious life of a Brâbmaņa is divided into four stages:-( 1 ) ed or the period of celibacy, which he ought to pags at bis Gurn's house in Vedio studies; ( 2 ) mera or the married life, which he leads as & house-holder; (3) aga or the life of an anchorite, in which he retires to the forest with or without his wife ( see Manu. VI. 3) which is meant as an initiative ( 860 Mana. VI. 33 ) to---(4) FRUTA or the last stage, in which, all his passions heing properly subdued, he way fix his mind on Moksha. $. 11. --of one deserving of honour, rospectable नियोगक्रिया-नियोगस्य किया-the execution of a command. उत्सुकम्- The words start and grew govern the Instr, or the Loc. case. Hi raftiga &0.--The fig, of speech horo according to Hom. is ga:,' fer: forum Tagi; see Kav. D. II. 275. In asking these querigs Raghu's observance of propriety 18 worthy of note. He first phooses the most important person in the hermitage, viz., the saint and inquires first after the welfare of his body and mind, then after his ascetic exercises and lastly after the well-being of everything connectoa with the hermitage of the sage. He next directs his inquiries to Kautsa limself, first with reference to bis person and then to his parpose. The first lide may also be translated as- -"my mind, eager for the execution of some commond from you, is not satisfied by the mere arrival of you." $1. 12. 99--has here the force of ef or disregard. Though Fautga heard the noble words of Raghu, he placed more faith in the visible evidence of his poverty, disregarding his words; and so he was gefolgt &c. aritha sfa---with respect to the attainment of his object. This way of restricting a general statement (here दुर्बलाशः ) is called इत्थंभूताख्यान. प्रति is a कर्मप्रवचनीव in this sense- लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्साह प्रतिपर्यनवः ।.. प्रति, परि and अनु are कर्म. in the sense of indication, limitation, sharo and repetition; see Sid.- Kau. on Pån 1. 4. 90. sl. 13. arry--welfare; afHT ( Vàrt. on P&. V. 2. 101 ), of. infra XV: 41 ( #TE: preban amareg TRT HARTA ); 678769 TTAT" Hayka i Sis'. XII. 68. 9944- Here has the songe of opposition. Hence 994 means all that is opposed to fra and not merely absence of शिव. तमिझा-तमो बहुम्मस्स्यस्याम । This word is irregularly 17 .

·Oanto V. ] ( 125 ) formod, like vicini and others given in Pån. V. 2. 114. It means a dark night' or 'a mass of darkness.' athere wafa: Visvakośa. Han V. 1.--This reading, which is also noticed by Malli., is perhaps preferable as it agrees with my in gender. &c --Tho fig. of speech hero according to Malli. is spytOTA. This is after the older writors on Rhetoric, according to whom whenever one thing is citod in support of another, the fig. is suf T. Of. Dandin quoted in the ft.-note. According to modern writors, however, a general faot must support a particular one or crice versa to constitute an atur A. According to them the fig. here will be a cer and not sufr. For a parallel passage, see ft.- note; also of. तमांसि तिधन्ति हि तावदंएमात्र यावदायात्पदयाद्रिमौलिताम् ॥ Mal. . 14. gminy --lit, those who are fit to be waitou apon, to be treated with consideration; henco venerable, respectable. qata--cf. भरकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं स्वयि । Sak. II. 16. महाभाग-glorions or illustrious one; cf. AGROTT: A terrafirafeutarat: Śák. y. 10. Malli, translates this by auta; so he takes the word TT to mean 's portion of the world,' AETATT meaning 'one who possesses a very large portion of the world' i. e. a kingdom. It may also mean u portion of virtues, such as TOT, fara &c., or of good fortune. Some take HET M As one word, by your magnanimity,' stata : 12: (the position or condition of) für TTATGT, as 'a suitor.' Si. 15. CAROT-PAITAA SIHITA; a nitya samiisa. According to Bhattoji मयूरपंसकादित्वात्समासः । नरेन्द्र--These two words purposely placed side by side with each other in order to make the contrast more glaring. --note the different senges of this word. See sl. 8. Some take first to mean, & sacrifice.' promo--may also mean forest-dwelling ascetios; cf. 19: CU TATOTT R: 1 Sak. II. 34. Fra stack. far-i. e. the stalk with the grain on. Si. 16. --This should rather be taken as an ado. qualify. ing simila; 'well or very properly do you' &c. Sorne take it as qualifying the whole sentence अकिंचमत्वं व्यक्ति इति यत्सत् स्थाने &c. This makes for an ad).; cf. infra VII. 13, Kum. VI. 67. - नराधिपः--एको द्वितीयो नराधिपः paramount king. पर्यावपीतस्प-se it.- note. The word en is here used because the moon is supposed to be a watery mass. Cf. सलिलमवे शाशिनि राषितयो मष्मितास्तमो नैशम् । Varahamihirs; रसात्मकस्योहपतेष रश्मयः, Kam. v. 22; पुष्णामिषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः। Bg. xv. 13. हिमांशो-हिमो गुणो विपते येते ftAt: The possessivo afix is dropped after words expressive of qualities (by the Vhrt. गुणवचनेम्बो मनुपो लागिः); हिमा अंशवांस्य तस्य । are < ·( 128 ) [ Canto V. SQOW In the case of the word हिमवान् , हिम means whiol is a group and not a yor. For the reverence in which the new moon is held Ave 11. 73, VI. 31; Kir. II. 11. Śl. 17. 777--may either be taken ilti ( entirely, without any other object in view ) as Malli, seems to do, or HIVIO and construed with अहम. अनम्पकार्य:--भविषमानमन्पत्कार्य यस्य. गुर्वर्धम् --गुगे. :-- Gen. Tat. like 79; or yra qona: i faroffere &c.-foto गलितो निगलितः, अम्बु एव गोमागर्भः । निर्गलितोमयुगों यस्य । शरधनम्-A Gen, or a Loc. Tat. T-S:-A bird often referred to in Sanskrit poetry as entirely depending on clouds for water to drink, of garganta Triferori : Rit. II. 3 The Ohitaka is not a fabulous bird, and what Káli, Aays bere is a fact. It is a migratory bird which is seen in India in the rainy season and disappears in the autumn, It has a shrill but not unpleasant note, which is of the same pitoh as that of the onckoo, and very much resembles the word for 'a cloud' pronounced as vocative. Hence the bird is supposed to invoke the clouds for a shower, that it may intercept a few drops to quench its thirst. S. P. Pandit in his notes to Vik. Il. thus describes the bird that is seen in Western India-'It is a small bird, smaller than the smallest dove, has a long tail and combines in itself the black, the yellow and the white. It has a long crest on its head, of the shape of a bow with an arrow stretched on it, which is supposed to prevent it from bending its head by coming opposite the back and thereby to prevent it from drinking water lying on the ground-or any water to drink whioh the beak is to he lowered.' stfe-For the force of this seo Saraj. and ft.-note. The fig. of speech hore is more according to Dandin. Bhoja &c., and CERT according to modern writers on Rbotorio. Śl. 18. एतावद-एतत् परिमाणमस्य । प्रतियातुकामम्--The nasal of the inf. is dropped betore FH and HTE; 808 Samj."girare is properly & substantivo from fire with the affix a. What is used in olassical Sanskrit as the infinitive mood is only the aco. sing. of a mas. substantive ending in d. In the Voda we meet with the Abl. Gen. and Dat. sing. of the so-called infinitive; e. g. , : &c." Pandit. Of. रेस्त दक्षिण मृतस्य शिशोजिस्व जीवातवे विसज शदखनौ कृपाणम् ।' Uttar. II. 10. 1997-By the rule oferat after the agent takes Gen. or inst. in connexion with 7*, spora, o &o.; so both 7701 and Ta are admissible. SI. 19. यथावत्-यथा यारसमईतीति यथावत् । यपावत् विहितः यथावद्विहितः BT: 9 TÀ. The Det, here is significant. It shows that Kautsa gives the details to Raghu, bocanso be wished to know them. It is ·Oanto V.) ( 127 ) a reply to Ragbu's question. Had it been the primary object of Kautsa to acquaint tho king with the facts by way of a prayer we should have expected aw instead of तस्मै by the rale 'कर्तुरीप्सिततमं कर्म'। The Dat. here may be explained either as arquet; or by 'fanta- रघु प्रीणयितुम् ; or by 'कर्मणा यमभिप्रैति'-रघुमभिप्रेत्य. स्मयावेषः-स्मयस्य vanity भावेशः touch or influence. वर्णाश्रमाणाम्-The वर्णs are the four clags08 of non wizthe Bråhina28, the Br&hina54, Kshatriyas, Vaisyas and Sudrag. For the Asramas see note on ' SHESI. 10. aoff--aut: TAITEI off I a Brahmachürin qafe means 'moral excellence,' which is explained as absolute abstaining from eight kinds of sensbal pleasures, for which see Malli, on aforest Kir. I. 1. The affix showing possession is added to this word in this serge alone; in other cases we shall have adrat 1 Vide the Kás. on airguntfor Páŋ. V. 2. 134. frarot:-fast or a fi facere+49 (); wise, learned, clever. Thased as a noun. It properly means 'what is brought on or introduced by Fa (occasion or opportunity)' what is introduced with relevancy, there being a fit opportunity for it; hence what is pertinent or to the point, as opposed to STAREST which means 'for which there is no proper opportunity' i. e. which does not refer to the subject onder discussion, irrelevant. sl. 20. farra-indec. used in the sense of the Aoc by the rule Foraarcogantutan' Pån. II. 3. 3. tafencerma-se8 ft.-note उपचार ( उपचर्यते । अनेन वा) may mean here service (सेवा) or materials of worship.' अस्खलित उपचारः यस्याम् in which the service I rendered him was without a flaw, was unswerving; or SAT 34UTTI TESTA in which no materials of worship were wanting i. e. I ministered fully to all his wants. germa-indec. der. fr. get + STEHTUgå being changed to gt; in the first place, or foremost, i. e. above foes Śl. 21. panta 37 weg of wealth 78 scantiness. have the Gen Tat. here, as the prohibition 'qrorgo &c. is not obligatory in the case of a word expressive of quality. Uf. Sid. Kan. अनित्योयं गुणेन निषेधः । तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणस्वात्' इत्यादिनिर्देशात । तेनार्थगौरव बुद्धिमान्यमित्यादि सिद्धम् । विणपरिसंख्या-for the 14 cidyas see Samj. The six aigas are शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्त ज्योतिषां गतिः । छन्दो विचितिरित्येष पडलो वेद अथ्यते॥ śl. 22. eri -I thus circumstanced, i, e. whose bule object is to procure money. सपर्या-fr. the root सपर पूजायां-of the कण्डादि class to which य is added (सपति)-by adding a to it भावे (आ fem.) अल्पेतरत्वात्-अल्पादितर: अल्पेतरः तस्य भावः अल्पतरत्वं तस्मान्. निष्कयस्यthe price of (SITE PO ); of. II. 55. We may ·( 128 ) [ Canto V. ŚL 23. for the twico-horo; a term which though applying to the first three classe, specially applies to the Brahmaņus, cf. artrosewad igats als Ni Mann. II. 169. foto: Paranoi Te FOUTTG: GET A antren i A Vya. Bah. The moon is considered to be the lord of doijas or Brahmaņas. The epithet indicates that as the moon, although tripped of light, borrows it from the sun, and again illumines the world at night, so Raghu too, thongh now penniless, would procure money from Kubora, and so Kautsa bad no reason to be disappointed. See Samj. TEST- an epithet which originally properly belonged to Soma the plant, 80 dniversally used iu saorificial offericgs in anoient days, with reference to which alone the S'ruti quoted by Malli. 'THITHIHT' &c. is to be understood. Afterwards, however, hy & confusion of terms, all the epithets of Soma, the plant, were transferred to Soma, the moon. Soma, the moon, is also called the king of plantı or vanaspatis, while it was Soma, the plant, that was originally so oalled. See onr note on ओषधीना नाथम् II. 78. वेदविदाम्-वेदान् विदन्तीति वेदविदस्तेषाम् । एनोनिटन्द्रिय &c.--त्ति opera. tion or exercise; f. तीबाभिषाप्रभवेण धर्ति मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । Kum. IV. 73. This epithet which 18 purposely used here, shows how scrapuloas the poet is in not allowing his hero's fame to be tarnished even indirectly. Raghu was wffa no doubt, but he was by no means a sinner like dvi jaraja. The allusion here is to the Patrdụic legend acoording to which carried off Tårá, the wife of Bţibas pati, his preceptor, for which he was cursed by the wronged husband to be indelibly marked with the stain, visible to this day. The student will notice the alliterations in this s'l. Sl. 24. गुर्वर्षमी-गुरखे इदं गुर्वर्थम् । गुरोरों यस्मिन्कर्मणीति वा; adv. modifying the war implied in Hot ( 9 ) gad 1 auftrag antara: i coming as a suitor, seeking money for liis preceptor; this is the chief reason why such a request could nou bo refused. TERT:who had seen the other end of the S'astras, i, e. thoroughly mastered them, rot:-The mention of his nanie by the king shows, according to Malli., his high sense of personal houour, and the unbearableness of the reproach in connexion with it. See Samj. and Bg. quoted therein. Indeed, the reproach that 'the king of Kosala refused the request of & suitor' would not be so great as the one that 'Raybu refused the request of a suitor.' The losson tanght here by Raghu was not lost upon his descendantu. Cf. XI. 2; see ft.-note. वदान्यान्सरम-मां याचस्व इति वदतीति वदाम्यः । Un. III, 104; 4: 491–9: arraTAI Nilyasamaisa. AT - Here the Aorist is need in the sense of the Fature by the ralo auft ut ·Oanto V. ] ( 129 ) the Aorist with the augment 3 dropped is used with the prohibitive partiole मार in all the tenses; of.मा मूमहत्खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा तेमली. मसर्विकारघना मतिर्भूत् । Mal.-Mad. I. 32. परीवाद-or परिवाद by उपसर्गस्य 7 THATCH | Páạ. VI. 3. 122. Śl. 25.-. . you, whose request cannot be refused guitarris-Because there were three fires already. The three sacred fires, which a hon sebolder is enjoined to perpetuate and worship, are (1) 1974, that which the car or the lord of the house receives from his father and transmits to bis son in his turn, and from which fires for sacrificial purposes are lighted; (2) rafra, that which is lighted from the perpetual fire' and into which all the offerings are made; (3) Toronto, the southern fire, sometimes called अन्याहार्यपचन. 0f. गाईपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरेत् । पिता वा एपोनीनां art: gut Teg: a fia: 1 isralayana. See notes on 1. 6. fallo-an attor ATI Hi-to bear ( the delay of ); bence, wait for. 19&--See com.; it may also be taken here farget ( TayTOT ); Forgiat fast glaga:' Sid. Kau. 'And I will surely try' &c. Si. 26. avg-not always coming true, unfailing; a fact which accounts for his delight. 3795H1-see ft.-note 3TFITI - PET p. p. p. of T with a 3rd conj.; HIC -wealth. arma-Kubera is the son of Vis'ravas by Idávidá, and thus the half brother of Råvaņa. He is the lord of wealth and master of nine inestimable treasures (AT). He is the regent of the North, his capital is situated on the mount Kailâ sa uod he is the king of Yakshas, Kim naras and other inferior deities. The name it is expressive of his deformity, boiny derived fr. rile, ugly, and ar body; cf. Vaya P. 'Siarai vefat शब्दोय शरीरं बेरमुय्यते। कुवेरः कुशरीरत्वानाम्ना तेन च सोहितः । He is described as having three lege, ovly eight teeth and a yellow mark in place of une ege. No images of hoi occnr, uor is any particular worship paid to him. In these l'espects tbere is a considerable analogy between him and who Greciau Plutus. Plutus is described as blind, malignant and cowardly aod seems to have received but very slender humage from lireek or Roman devotion sit is also derived fr. to cover i. e. to protect: the protector of wealth, 3WT --sprinkling with water, fr. gen. 1 P. to sprinkle, SI. 27. aashant &c. --consecrated liy muntras. Vasislitba was a master as well as the composer of charms. See 1. 61. For the repetition of the idea, see VII. 4. 777-3771 TI 57% is changed to 359 before an aod for when the Corp. fornis a of the 888; Pan. Vill 2 13. But उदकवान् घटः, & ior R. N 17 Damo seo ·( 130 ) [ Canto V. containing water. Herhara-From the remark of Malli., and the synonym alghe TUTET given by him, it appears that he would have preferred to take this as a Bal. were it not for a technical difficulty of grammar. But the Tat. will better sait here. For, though सखिव implies mutual affection, yet मरुतः सखा recognizes affection in मरुद, while मत सखा यस्य (बलाहकस्य) implies affection in बलाहक. The former better explains why He should be the helper of the cloud of its own accord. Tetapi-a comp. of the gate class. $1. 28. 998:-Pare in mind and body, i. e., having bathed and observed the rules of conduct, such as restraining the passions, &c., as he had to attack a divine person. See I. 90. gada-See mupra I. 93. HTFORFATTET-Ferra: fart: border, frontier; va: Hatt: a frontier-king; a tributary prince. Pa FAN7791 FTH HEYETTATI considering or treating bim as a mere frontierchieftain or tributary prince, pa-The force of ga is that Ragha considered Kubera to be no better than a tributary prince and therefore easy to be conquered. Ragha was the conqueror of Indrs, the strongest i of the lokapâlas and therefore, more than . match for Kubera, an ordinary lokapâla. Again we saw in canto IV., bow Ragha turned back from the mountain Himalaya, having establisbed his sovereigaty there when on his expedition of universal conquest. Evidently be, 18 conqueror of Hima, treatad toe lord of Kailåsa, a mountain inferior to Hima., Samanta, See IV, 80. sl. 29. gorrorfirger-opport galleriga: Lit, with one's face tarned towards, facing; hence preparing for, about to start; प्रयाणस्याभिमुखः प्रयाणाभिमुखः. मध्ये-inside the treasury. This was the cause of astonishment. Here the poet very ingeniously extricates Raghu from the difficolty ho was in. It would not have looked docent to make a whispida-like Kubera bend before a mortal like Raghu, nor to bring back his hero unsuccessful from his expedition. He, therefore, devisos a third alternative which makes his hero acbioro his object and spares Kubera the homiliation of a defeat at the hands of a mortal king. S'l. 30. अभियास्य-Fut. pass. p. of या with अभि. पादम्-A skirt-bill. gÀti:-Sumeru is the same as Moru, for which see notes on I. 14. N-ave; cf. infru XI. 2, XVI. 72; and TH van fart fra Kir. XIII. 68. 87. 31. ATTA-The nano of Ayodhyâ; seu note on THS III. 5. जनस्य अभिनन्सची-Here जन takes the cien. कर्तरि in connexion 88 ·Cento V. ] ( 131 ) with waru whiob, therefore, ought not to have been compounded with ata as it is. The Comp., however, may be defended by the general maximal TAFITRATE:, or the Gen. may be taken fra-The strength of the mind, mental calibre; here the nobility or greatness of the mind, as Malli, takes it. Sl. 32. इष्ट &c.-वाहितः अों येन स वाहितार्थः, see Samj. प्रमेश्वरम् E997 Hor-i.e. on the head ( as a siga of blessing ). stranger TH- These two epithets show the magnanimity of Raghu's obaracter. He was the lord of subjects and yet he was so humble in his dealing with Kantsa, who was also & subject. arap-Oommentators find fault with the poet for having used this superfluous word; and this is oited by rhetoricians as an instance of अधिकपदत्वदोष-'अत्र वाचforefaremaaa maaTa' | Sâh.-Dar. 914-Cannot be used with sara unless there is an adj. to qualify it, as observed by i mana-fattet fastegateraturarik gato: i See ft.-note. But must not be so fastidions in small matters. Prof. Ray how. finds & defence for the poet by proposing to read spare (qualifying gaat)-'speechless, through excessive modesty.' $1. 33. lit. what is well-roanded; bence, one's proper sphere of duties. Acoording to Kam. quoted by Malli, the duty of a king is fourfold. See Samj. For or proper conduos, as commonly understood, see ft.-note HATA-ATH as what is reached by the mind, i, e. a desire. To be explained with reference to the पृषोदरादि or कन्भ्वादि class. See note on मनीषिणाम् I. 11. Śl. 34. &-Pot. p. used as a nonn; a blessing or benediotion; cf. Serafia I Kom. VII. 87. 976-gur: yogao i Avyaya Samîsa. means FH or equal; 8e8 Amara. III. 3. 78. g7ma i go479, the Comp. boing ET ENT; 'equal to that which is repeated' 1. e. superfluous. Chår. takes in the 80080 of 'ra's fange:-poetical licenso, these forms being used only in the Veda. See note on af II. 29. The कपम्-भगतं रूपमस्यत्यनुरूपः । आत्मगुणानामरूपस्तम् । $l. 83. TTE-From him :. e. the sage ( the benediction pronounood by him) was the cause (ET) of Raghu's getting a son 80 800A, Our poet is very carefal to show that pious deeds are sure to be rowarded in this world. आलोकमाव-भनेन रघुपुत्रस्यापि अगाखहारि किमपि पावनं तेजः सचितम् । śl. 36. TT TT-The Maburta presided over by Brahmd; the last four (according to some two ) ghatikis of the night. For further information and the advantages accruing to a child born ·( 132 ) [ Canto V sense at this bour, soo ft.-note. 0*797-Seo Samj. sacermat Pageant देशीयर:. The affixes कल्प, देश्य and देशीय are added to a nonn or verb in the sense of 'a little less than,' 'almost equal to;' so'raget: पचतिकल्पम्. आत्मजस्मानम्-आत्मनः जन्म यस्य; see note on 'गुणोदयम, IV. 20; for the idea of. अजादङ्गात्संभवामि हृदयादधिजायसे । भात्मैव पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ Manu. Sl. 37. 9-The symmetrical bodily make, as Malli. gives, or beauty. 26-The very same. Sofa-resplendent or muscular, well-built. Het arritur patra natural, as disingaished from that which is acquired by training. 1994-Magnanimity, highmindedness; or height, the bodily stature, FTOTT-The root face having the of 3rg' govorus the abl. by '37TA-- Pán. U. 3. 39. 4-i a powerful lamp. The word in and geta are very happily selected. (f. VIII. 5. $1. 38. 3919 fao-See supra sl. 1. 1949:-Tho pl. shows that a separate Guru, adept in a particular branch of science, was engaged to teach him that branoh. Tri-i. p. the person fit to give her away as in marriage. sit was now in love with Aja, and it was in Raghu's power to bestow her upon him by making him a gath. Ragho is, therefore, fitly oalled the Ta of soft. Sri is always represented as ceasing to look apon a king as her lord as abandons the throne in favour of his son. Of. VIII, 14, whero  is called the danghter-in-law of Raghu, si-This may refer to sit alao. Further on we shall secour poet attributing the fickleness of Lakshmî to the faults of the person to whom she attaches herself for the time being. Vide. VI. 41. $. 39.99—Then', 1. e. when Aja had reached his youth. The particle implies a blessing and is probably aged here as the auspicious subject of the prince's marriage is about to be introduced. * frama-ya is a class of Kshatriyas, said to be derived originally from Kratha and Kaisika, who were the sons of Vidarbbaa king who ruled over the province of the same name. The Fu* thus came to be used synonymously with Vidarbha. For this latter name, see note on विदर्भ 1. 60 कपकैशिकानां निवासो जनपद कधशिकास्तेषाम् । स्वयंवराध-स्वयंवराये स्वयंवराप; adv. qualifying 1949. For fata see noten, bl. 64. infra. :: Malli.; 2. 8. one who would take interest in the matter and persuade Ragbu to gond his son in case of a refusal. The meaning of 'trusty', will, algo do. The king of the country is meant; see i'ufru śl. 62. 'The Bhojas were a branch of the Yadavas. They were one of the 80on as he name ·Canto V.) (133) on an greatest and mightiost peoples of ancient India, At ifforent times they are represented to have ocrupied different parl.s of Central and southern India.'S. P. Pandit. Si 40. तम्, असो, एनम्-By these throe pronouns the poet refors to Bhoja, Rnghu and Aja. Bhoja is altogether absent ( qiw ) to hin, and so he refers to him ly as; of the remaining two Aja in संनिकृष्ट to him being the object of immediate description and so he refers to him by इदम् , and Raghu heing विप्रकृष्ट by अदस . f. दमस्तु मंनिकृष्टं समीपतरवर्ति चैतदो रूपम्। अदसतु विप्रकृष्टं तरिति परोक्षे विजानीयात् ।। दाराक्रिया &c. -दाराणां (दारार्धा) किया। तादये समासः। तस्या योग्या दशा age, stage of life यस्य । Si. 41. उपकार्या-उपफियते इति उपकार्या। कर्मणि 'ऋहलोपत्'। ('उप करोति' in the samj. explaining उपकारिका ।) उपकार्या is a tent or temporary house prepared for the reception or residence of royal or other great personagos when they go out on a journey or escursion of pleasure 3941t:---articles of comfort and decorations. वन्येतरा:-A Bah, if taken as a Tat. (वन्भ्य इतरे) we shall have वन्येतरे; or, as Hemadri says-वन्यानि इतरवन्ती इति प्यन्तात्पचाप । इतरयन्तीति सुब्धातुः । मार्ग निवासाः--haltings or stations on the way. Malli. seems to take the two words as an Aluk Comp. by the rule हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् or तत्पुरुषे कृति बहुलम् । Pan. VI-3-9, 14. We may, however, take the two words as uncompounded, निवास meaning residence, halting, उचानविहारकल्पा:-गन्ति वा का इति उत्पानं a gardes fr. उद्+या। अन (ल्पह); विहरन्ति एषु इति विहागः विहारस्था. नानि, धञ् being addled अधिकरणे । Now see Samj.; it will be, however, preferable to analyse the Comp. as उणाने विहाराः as better corresponding with the comp. मार्गेनिवासाः। If we take मार्गे and निवासा separately, विहार will mean 'sporting', घम् being added भावे. Hemadri suggests another construction, taking into separately and as the subject: रचितोपचारा उपकार्वा...मार्गे निवासा वपुः। Sl. 42 सीकाराः &0.--The breezes were cool, fragrant, gentle and therefore highly pleasant. This explains why a halt there was desirable. विलहिताध्वा-Theday's journey being accomplished.-कान्तं, रजोधूसरकेतु, all these give the reason why the halt was necessary. Sl. 43. उपरिष्टात अर्धायां दिशि इत्युपरिटा; from अर्ध्व irregularly changed to उप+रिष्टात् । म्रमरैः-भ्रमतीति अमरः fr. भ्रम् +अर । Un. III. 128. The preseuce of two rakaras in this word has given rise to another name for the bee, bis. दिरेफ. प्राक्सूचित &o.-अन्त-सलिल may be explained in two ways:-सलिलस्यान्तः अन्तःसनिलम् , राजदन्तादि; or अन्तःस्थितं सलिलम् , शाकपार्थिवादि.

·( 134 ) [ Oanto V. śl. 44. futua &o.-The blackish-dast firmly settled in the cracks in the tasks was not washed off and so it served as a clear evidence of his agrict or the sport of butting against the skirts. See Mog. I. 5. --This shows the simultaneity 0 the two actions, emerging from water, and the indioation of art. R--( lit. possessed of bears ) is one of the Kulaparvatas, or the seven principal mountain-chains, for which 800 ft.-note. It has been identified with the mountains of Good avana. -at different places of its sides. Śl. 45. myrorout of quick sotion. Dinakara translates by 'roq.' arestat &o.--and 'an elephant's stall or fold,' When an elephant gets infariated, hage trunks of trees are placed horizontally in his stall to serve as bolts. It is those that are compared to the waves obstructing the elephant's progress every moment. Some understand by arct, 'a chain,' but it is diffionlt to anderstand how a chain can be fitly compared to a wave. Si. 46. बैलोपमः-अपमातीत्युपमः। शैलस्य उपमः; शैल उपमा अपमान यस्येति वा or शैलेन सायं यस्य; a nitya samisa. Śl. 47. AT-Here has the secondary sense of peerloss,' exceptionally huge, as Chår. and Hom. suggest. Unless we understand it in this sense, it will be difficult to see why a whole host of tame elephants turned tail at the very scent of his rut. कपोलभियो:-See Malli. on गण्डभित्ती sl. 43 supra. अलावगाह &c.- धणः मात्रा प्रमाणमस्य कालस्येति षणमात्रः (and not क्षण एव क्षणमात्र as the comp. will be of the projho class and there will be no further compounding) धणमा शान्ता धणमात्रशान्ता। 800 Samj. wing -न एका भनेका भनेकाभ्यां वितीति । मददुर्दिनश्रीः-दुर्दिनं वर्ष (See IV. 41) तस्य श्री. partia-Shone forth i. e, the rot gashed out at once. Śl. 48. 16-bitter; strong-smelling ('agreeable,' Malli, ). भाधोरण-आधोरयन्ति गतिचातुर्य कुर्वन्तीत्याधोरणाः, elephant-drivers. तीब -arduous, great. śl. 49. want &c.—178 pour : QUOTE #ar: Per M : 1 aga (see com. ) formigrer: ( Karm. ) ! Malli. takes the first as a Bah. and combines it with 250; but the face was not quite me; it was only my so far as horses and probably oxon ) were concerned. This meaning is brought out by explaining the comp. as given above. Mare-Aafra: (hadly or help. losely thrown about ) or jana: SENISET ( one without bands as it were ); hence, at a loss to know what to do; affuftfarmats: ( Bhindji Dikshita on Amara. ). fa-see VII. 2, DOW ·Canto V.) ( 135 ) Śl. 50.37797-T-rushing, charging (at the army ). Ti- Kings are prohibited from killing elephants except in battles (see Samj.); and since wild elephants are never brought to battle, the prohibition includes them. gru-the temple (of an elephaant ) कुं भुवमुम्भतीति कुम्भः । शकन्ध्वादिः. जघान-Here we 80C with what masterly skill the poet keeps out of view the warriors iki the army and makes Aja himself strike, which is necessary for the subsequent development of the events representing the whole thing 88 & Datora) consequence of things. śl. 51. Pa 41:-The mas. is irregular. For, Pat va novomes acol ( See Vart. on Pán. V. 2. 37 ) and no other term is available to explain the mas, form fro-It is related. 7-. e. his assuming a divine form. व्योमचर-व्योनि चरतीति; fr. चर् +अ (e) hy चरेः टः (चर् takes a when a word expressive of अधिकरण precedes ). Śl. 52. garato-ga is the onperhuman power which heavenly beings possess; cf. प्रभावनिर्मितेन भूर्जपत्रेण मंपादितोत्तरा भवितुमिच्छामि । Vik. II. P../२. कल्पद्रुमोत्पैः-for कल्पदुम see notes, I. 75; कल्पदुमेभ्य प्रतिष्ठन्तीति कल्पद्रमोत्थानि तैः । संवर्धित &c.-प्रशस्तमुर उरःस्थलम् | The word for like fit indicates excellence. See Samj. un forat a'l. 43. AITETT:big or bright, shining ( the pearls being flawless ) See Malli. on Meg. I. 33. afts-eloquent, a clever speaker; the is added to all in a good sonse, as e or BFT is added in a bad sense (वाचाट or वाचाल). Śl. 53. 19 See ft.--note, -may be taken as a verb, or ind. equivalent equivalent to अहम्. मताजस्वम्-मतजारातः मताज (Bhánoji Dikshit ) an elephant. It is difficult to see how the gage his was the producer of elephants Probably he was the first person to tame elephants and show their utility to the world and hence the name. Taranatha 10 the Vách. derives the word thas-मतको मेघव जायते इति मतङ्गजस्तस्य तदाकारत्वात् । प्रियंवद - see THI.64. Śl. 54. Matin:-conciliated ( by entreaty ); cf. et II. 54. Hal-by you, the powerful one ( for ho-Aja.-could split opon the temple of such a powerful elephant as he was with an shot with a slight force ). g-on the other hand. gourcara-gom To: अस्यास्तीति पुष्णस्तस्य भावस्तस्वम् । Explain similarly त्यम्; त्वं हि यत्- what is known as coldness. Si. 55. श्वा०-प्रभवस्यस्माति प्रभवः कारणमुत्पत्तिस्थानमित्यर्थः। अयो. मुखेन-अयसो विकारः अयोविकारः। स मुखमस्य । Bab., the word विकार being dropped by the Vårt. समुदायविकारपध्याय बहबीहिउत्तरपदलोपवेति वकन्यम् । Or अयो लक्षणया अयोविकारः मुखमस्य । तपानिधिः-indicates arrow ·( 136 ) [ Oanto V. on power in him to undo what had been done. ALTH - HEAT pra: महिमा तेन. $i. 56. प्रतिप्रियम्-प्रतिकृतं प्रियं प्रतिप्रियम् । प्रतिप्राणातीति वा । कुयां- FATHL The potentials show futurity. Ś1. 57. #HIGH-causing sleep, hypnotic. galit &c.-Here T and IT do not mean werely the shooting or the thrusting back into the quiver of an arrow. wat means the repetition of a certain mantra to epdow the arrow with a peculiar virtue wbich enables it to 2890 me a particular form or to l'ring about a certain result; while it means the repetition of the counter-mantra whiob takes away from the arrow the peculiar virtue it was endowed with and it recomos again an ordinary arrow. See also note 1/1. 61. fanomThe Mautra for which has two pa rts; one for its employment, the other for its withdrawal. आदत्स्व-दा with 011 is Atm. except in the sense of 'opening'; see Sid. Kan. on Pay I. 3-20. 7 after-Slaughter (GET ), except where absolutely necesgery, was looked upon with horror long before the toachings of Buddha and was prohibited by the Sastra. See ft.-note. The repetition of an indicates the simultaneous existence of the two, viz. विजय and अहिंसा. Śl. 58. Hi af-Malli. takes this with feat. He seems to emphasize 'HTE 'You need not feel ashamod in my presence' ( i. e. of me to whom you have been kind ). We may also say with Chari., and perhaps preferably, मां प्रति दयापरः । दयापरः-दया परा आश्रयणीयत्वेन AN ORT I 89-used here to express a hyperbole. You showed kindness to me even at a time when it is impossible to show it. उपच्छन्दयति मषि-now that I um entreating yon; छन्द् with उप 10th conj. to entreut. 594- 7494 i capable of being employed; by the rule 'प्रयोज्यानयोज्यौ शक्या'-the words प्रयोज्य and नियोज्य ure formed only in the sense of capability or practicability. Malli. hag 'नकर्तव्यम् but then we shall ge. the form प्रयोग्यम् and not प्रयोज्यम्। The sense in-You who were kind to me even when you struck canuot be unkind to me now when I am entreating you. Śl. 59.39697-9964T has it technical meaning vis. that of touching the cavities of the eye or performing i he ichumana. Atariaag:- ATAISYTI ETHNITTK 799ntet i al RIATSETTE. अवस्यस्याः। or after Malli , उनवत्यस्मादिति उद्रवः कारण: now tanterattamara The river Narmad& is so called because a channel was opened to it by king Purúravas of the lunar race, ATTA implies that hu was always it delight-givor. उदमुम्बः-उदग्गत See vom.

·Canto V. ] ( 137 ) sense JEHET. [ Properly उदीच्या दिषि इति, उदीची+स्ताति (अस्ता); the afir अस्ताति which the of the Loc. and which is added faru (see Pán. V. 3. 27 ) is dropped by the rule 'space' Pån. V. 3. 30; and we have to which again becomes 54 by the rule 'guerit when a Taddhita affix disappears, the fem. affix also disappears;' and finally we have gerinci मुखमस्य।] अनमन्त्रम्-The sing. because the mantra of प्रयोग and that of ATT formod but parts of one mantra. Śl. 60 .--through the combination or intervention of; hence as the result of; of. रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति । Śak. II. 14. STI:-Gen, dual of seat ; perf. p. of Hc with T. The perf. participles in ag of the roots Ac, de and only are used in ordinary language. Pan. III. 2. 108. BITTEYTT - Tatt THAT I A: (not Ti, the rule 'TITE:'-applying only to Tat. Comp. ) तेषां भावाः सौराज्यम् । विदर्भान-विदर्भाणां क्षत्रियाणां निवासो जनपद fazat: 1 The name is derived from a without and the Kusha grass, which is supposed not to gr win Vidarbha, because the son of a saint died there of a wound inflicted by the sharp blade of the grass. ing it. Vidarbha, the modern Berar, but a far more extensive kingdom than its modern representative, lay on the north of Kuntala, extending from the banks of the Kțisbộa to about the banks of the Narmadá. On account of its great size the country was also called Mabárásbțru. Cf. Bál.-Ram, X. 14, where two names are applied to the same country It lay to the South of Narmadá as Aja crossed the river before entor. Its people were called Krathakaisikas ( see note on that word, sl. 39). Kundinapura, sometimes called Vidarbha, was its capital, which is probably the modern Bedar. It was the seat of Bhima, father of Damayanti and of Bhima, father of Rukmiņi. According to the Màlav., king Agnimitra divided Vidarbha into two parts, separated by the river Varada (Warda) which, in its Payne Ganga branch, separates the Assignod Districts of Berar from the Nizam's Domi. nions. Amarâvati (Oomaråvati) in Berar seems to have been the capi. tal of the northern and Pratishthana (Paithan ) on the Godâ vari that of the soutbern division. This was the land of the Bhojas, who are said to be descendants of Drubyn. They were not, however, confined to this province, as there are several Bhojaporas in different parts of India. They had different olans such as the Kontî-Bhojas to whom Kunti belonged and the Martikåvatas or Bhojas of Mrittıkáva. ta whogo chiof fought at Kurukshetra on the side of Duryodhana. The celebrated king Bhojaraja who reigned at Dhárâ in the beginning of the tenth century, was evidently a descendant of these Bhojas, R. N. 18 ·( 138 ) [ Oanto V. now Bee Śl. 61. Toma: 770 899: Pradi Tat; who is near; com. Autor:-The lord of the Krathakaisikas. See notes on Śl. 39. ghi:-04: begun to swell (*: STRACT) FAUT 969. The joy of the king rising every moment as he advanced to receive the prince is aptly compared to the swelling waves of the ocean at moon-rise. ऊर्मिमाली-ऊर्मीणां माला अस्यास्तीति । For a similar idea see III. 17, VII. 19, X. 82, XII. 36, XVI. 27; and also Kom. III, 67. SI. 62. gap-Aja is referred to by ma (aficate &c. ) in the previous sloka, so the use of the here is a poetical licence, a not being allowed to be substituted for aç. supre-A poetic licence again; Et is not added to unless habit is implied. 8970c-served, waited upon. Cf. 'PTIT TE ACUE ET Et' Kum. I. 60. apa-apa Tants: i fr. Para + 97 (946) Aug mergai--; fr. STITH with (97 Unadi ) a guest. Sl. 63. प्राग्द्वार &c.-प्राक्स्पितं द्वारं प्रारद्वारम् । प्राद्वारस्था प्रारद्वारस्य वा aft: &c.; see Sanj. Dio, explains this differently for, which s60 ft.- note. The placing of a pot (of copper or silver ) full of water on the vedi ( a quadrangular raised spot ) near tbe front door is considered auspicious even to this day. रघुप्रति-प्रतिनिधीयते इति प्रति- fare: fr. afa+up+$(f ) added for-the roots and Y1 take this aff. when & preposition preceden, in the sense of $774 or any Karaka except the agent (Fe). TOTECTT: afat:-a representative or deputy of. Roghn being the solo lord of the world, special reception was acoorded to his representative. 7789179ti &c.-The simile is appropriate both in point of time and place. Aja was now lodged in such a delightful place and at such a time, that being at ease there, he could not but have felt within himself the influence of love, as indicated in the next sl. Si. 64. स्वयंवर &c.-स्वयं वियतेऽस्मिन्निति, स्वयं वरणमिति वा स्वयंवरः। This forın of marriage in which the bride chose her own husband seems to have been very popular in ancient India and was addopted specially by the Kshatriyas. स्वयंवरे स्वयंवरेण वा समाहतो राजलोका येन । राज्ञां लोको राजलोकः । कन्याललाम-ललामन् ( also ललाम m. n. ) means 'the best'; कन्यासु ललाम कन्पाललाम । कमनीयम्-कामयितुं योग्यम् । desirable, covetable. ETANTE-According to Malli. unable to know the miud ( of her husband )', i. e., who hesitates lost her approach might displease him. Some take yra in the sense of 'love for another', offended or jealous beoause conscious of her husband's love for another. But Mallinatha's ineaning seems to be preferable.

·Oanto V.) ( 139 ) The woman is for a dearly loved by her husband, and though unable to read his thoughts, (i. e. to know whether he is really longing for her ), yet makes a tardy approaob towards him of her own accord ( frettafat), which an offended lady does not do. Jee below, $1. 67. The simple idea so poetically expressed by the poet is, that Aja being absorbed in thoughts about Indumati could not get sleep for a long time. The report of ladomati's anparal. leled charms had attracted such a crowd of kings there, that, pitted Against these, Aja could well feel misgivings within himself. It is said that Kalidasa had a strong desire to finish the oanto before going to bed that day. But sleep overpowered him at this stage and he had to pat down this pen. The Goddess of learning, however, wishing to gratify the wish of her favourite son, wrot e down for him the following Slokas, and the poet to his astonishment found the canto completed when he woke up the next morning. True or not, the anecdote shows how exquisitely beautiful the following verges are. Śl. 65. Foto &. --The ear-ornament meant is the Kondala worn round the ear, which is made of gold, and is long and heavy enough to leave an impression upon the shoulder when the head is bent sufficiently either side in a mood of anxiety or care. Telarco &c.-SITEV-the bed-sheet. Indumati had such hold on Aja's mind that disturbed by thoughts about her, he restlessly moved in his bed, so that the sandal-marks on his body were worn off and his shoulders bore traces of hard pressure. BACA:--. e. young bards. Farge:-This implies oquality of age and intimacy. Jar-i. e. at the hour presided over by Brahmå ara (96) wheu it was the duty of kings to rise. ara arat97-1t was customary to rouse kings from their slumber by means of songs accompanied by gentle music; see ft.-note. $1. 66. On this and the following slokas S. P. Pandit thus remarks :-"These 'awakening verses' bave no special reference to the present time and place, but form what the bards used to recite in the Prince's own crpital. ” But the remark does not seem to be correot. The poet's description of the bards as gitara: scarcely leaves ds room to suppose that they sang on this occasion the same stale and hackneyed song which they were wont to sing in the capital. On the contrary, the contents of the verses show that they are meant peculiarly to suit the present occasion. For the bards begin with early morn, first des oribing how the moon gradually loses her splendour and how the lotuses are about to bloom and then how ·( 140 ) [ Canto V. they actually bloom at the first peep of the morning sup. Next they describe how the rays of the morning san tinge the tusks of the elephants which were within their sight, and conclude by describing bow, as the son progressos a good way over the horizon, his rays penetrate the tents and overpower the light of the lamps there. So the description here, on the whole, seems to apply to one residing in a tent surrounded by the stables of horses and elephants &c., and not in bis palace, as well as to one who is a late riser, which Aja, A scion of the solar race, could not have been (of. Trafik 1.6 ) bad he been in his capital and not troubled by distracting thoughts as he was on the present occasion. मतिमतां वर-This is meant to indicate that the prince would readily do his duty on being reminded of that. in two parts. The pressure and not the load itself.va, 7-both are used ayo, 'indeed', 'surely;' tfyu Tindeed the burden is divided; but for a fare it is divided into two parts only (no that you cannot expect a third person to help your father ), fara (your father ) has quitted his bed and is in his place ) This may also qualify van-and your royal self having left the bed &c. ya-you are to take the place of the other bearer. What is meant is this-your father is up by this time and attending to his duties; and you as yuvara ja ooght to do the same. Of. i foran fani oterafhanaa Kum. VI. 76. śl. 67. Charitravardhana and Dinakara, though in their ugual manner they give a full com. apon this bl., consider it to be an interpolation, but without giving reasons. There geoms to be, however, nothing in it that would warrant such a supposition, and Malli. who is always scrapalous in detecting spurious slokas, regards it as quite genuine. TATUTT-This él. to have perplexed somo mentators and annotators. But all difficulty about its correct interpretation would vanish if one were to understand correctly the commentary of Malli. so onght to be construed with ESN Malli. very properly has done, and not with ** as suggested by Pandit. The meaning of the poet is very well brought out in the com. Indian poets describe three places as the favourite resorts of Lakshmi ( the goddess of beauty ), viz., the lotus, the moon and the most lovely face in the world ( 28 that of a prince or a princess ). The last is generally represented as her most favourite haunt. Cf. चन्द्र गता पप्रगुणात्र मुंके पाभिता चान्द्रमसीमभिल्याम् । इमामुख प्रतिपय लीला & gems Com - 88 ·Canto V. ] ( 141 ) prevat share : Kom. I. 43. The poet here describes Lakshmi as the wife of Aja. As such she approaches him, bat finds Aja fast in the enjoyment of sleep (personified as a female ). This is too offensive a sight for Lakshmi to bear, who is maah. Groat is her longiug for Aja; but in her wounded pride she disregards oven this. f shows the extreme difficulty of doing so. Inwardly, however, she is restless and does not know how to begaile her love-sick- 1988 due to the Prince's action. She discovers that the moon makes the nearest approach to Aja's beautiful face. Thither therefore in her helpless condition she bends her gaze and somehow manages to beguile her longing for Aja (grafia ). But even the moon is now parting with the beauty of Aja's face, and the condition of Lakshmi will be really miserable. She cannot herself approach Aja, and even the moon from whom she derived some consolation is fast sinking down. Hence the earnest appeal of the bards to Aja, on behalf of Lakshmi, to get up and gladden her. अनवक्षमाणा-Not taking into consideration, not caring for; agro--anxious longing for; note the use of this with the instr. HEM. EP1-& woman offended with her husband on account of his infidelity to her and full of self-pride. See ft.-note. facia-diverts, amuses herself with; cf. XIV. 77; also sa VI. लतास रष्टिं विनोदयामि । दिगन्तलम्बी-दिशोन्तो दिगन्तः; लम्बनं ला. दिगन्त लम्बः दिगन्तलम्बः सोस्यास्तीति । The reading TTT, however, noticed and commented apon by Malli., seems to be preferable as it yields a much better senge by making the appeal more touching and therefore better calonlated to excite pity in Aja. --'by you too'. Lakshmî was already repulsed by lotuses. So her hopes entirely rosted apon you. But you too being under the influence of sleep refused to look after her. She was therefore atterly helpless and compelled to begaile her yearning for you by being with the moon. It was not & wilful act on her part and you need not, therefore, be jealous of her, विनोदयति is the dan. of विद्. चन्द्रः पर्पत्सुकत्वं विदति the moon diverts her anxiety. लक्ष्मीः चन्द्रेण पर्युस्सुकत्वं विनोदयति Lakshmi causes the moon to ally ber anxiety. See Sanj. If we read instead of भपि, हि may be taken in the sense of अवधारण. The meaning in this 0286 will present no difficulties. If the object of the poet be to represent Lakshmi pot so much as an object of compassion to Aja as & Anfrast 1971, the reading in the text ought to be preferred. Sl. 68. 'therefore', i.e. because Lakshmi is helpless as the moon, her nightly resort, is giving up splendour. Olalli. saya ·(142) [ Oanto V. लक्ष्मीपरिग्रहणार connecting a with वल्गु; but there does not seem to be any propriety of this when applied to the lotuses. For, in the previous sl. the appeal for the fagor of Lakshmi is to Aja and not to the lotn808. gegai-refers to both-the opening of Aja's eyes and the blooming of lot uses. युगपदुन्मिाषितेन-It the post means that the beauty lies in the simultaneous opening of the two, then it will be better to take this as a Comp. word as Prof. Ray anggests. 40-41OT OTT or TOUT I TENT: 1 The idea here is this-'The moon is going down; the otuses have began to bloom, you should therefore (Ma) wake etimes and prevent the lotuses from taking solo possesion of Lakshmi in the absence of any other rival in beauty. gefsawat-Bees are prescribed as being held up in lotuses when closed ap at the approach of night and remaining there till sun-rise; cf. Ratn, I. 25, ( sopii &o. and infra VII. 55. Śl. 69. Sandra II. 8. HTTest:-Aluk. Comp.; see Samj. fat-fvw opened; cf. faraofta ra giftragge, Veņi. I. 1. regroia-out of others (i, e. borrowed ) गुणेन. इव-indicates उत्प्रेक्षा. Sl. 70. निधीतहार &c.-गुलिका by लक्षणा (उपचार) means here 'a pearl.' परभाग-परः श्रेष्ठः भागः परभागः । A position of great advantage. 797-being most advantageously placed. TTE- -utio: is an optional form. optional form. See ft.-notes. Io this and the foregoing slokas the excellence of Aja's breath and his lustrous teeth illumined by his beautiful smile are described in a poetio style. Vall. notices the reading format parafinala बिनोटलब्धपरभागमिव स्मितं ते। sl. 71. Agraf:-The treasure, the source, of heat which causes u19. -one who oduses 19 to his foes. The two epithets are drod to keep up the resemblance. Foto-Aruņa is the charioteer of the Son, and the elder brother of Garaļa. ( without thighs ) having been prematurely brought out of the egg by his mother. See A. Dic. Here Arana and Ragbu are compared. Raghu having the same relation with respeot to Aja which Aruna has with respect to the sun. Araņa precedes the Sun and Raghu precedes Aja. Each is the precursor of the other. SOTSATUTATA- भायुध्यन्ते भस्मिानिस्यायोधन युद्धम् । अग्रे सरतीति अग्रसरः, formed irregularly according to some. By the role 'grisdarlag er' when preceded by पुरस, भातसand अग्रे takes टच् (भ) to express कर्ता or the agent. Hence the proper form should be süTT:. ( This is according to the He is अनूरु ·Canto V.] ( 143 ) 10 comm. On Vrittikára who sopposes spa to be the word used in the Satra, He is followed by Bhattoji, and Jõánendra Bhikshu. Patanjali gives this Sátra. Någeśabhatta, however, differs and suproses SOFT to be the correct form, spare being obtained by the rule 'negea a arsa'! Kali, uses both the forma. Cf. muntah- भिरुत्थितानि' VI. 33; 'यूथं तदयसरगर्वितकृष्णसारम्' 'सवरुणावरुणायसरं रुचा' IX. 55, 61. Amars gives the form set. This question is discussed by Kem. and Chár. for wbici see ft.--note. Am 97-1 is to be pronounced with a $ (intonation ) and al expresses f464; TO AT fegatat would your father destroy the fue:; waliogait no; certainly he would not. Cf. farfarenhet Partisák. VII. 4. The idea here is this-Aruņa destroys the enemy of the sna (1. 6. darkness ) only so long as he himself bas not taken up the work of destruction. So your father would destroy your enemies only so long as you are not able to take care of yourself. But now you aro able (c) to take the lead in the battle, 80 get up and chase your enemies if there be any. Prof. Ray thinks that the enemies bere referred to are the morning brceze, the dew drops, the lotusos, &o., which are poetically spoken of as the stealers of Aja's Lakshmi, sl. 72.47799&c.-- According to Kaiyata, quoted by Malli., the word 74 appearing first in a Comp. always takes the Tad. afiz 8997 ( 970 ), . e. becomes 349, 35 indicated by the word 'Porrent in the satra 'उभादात्तो नित्यम्' । स्तम्बेरमाः-स्तम्ब a clump of grass. See com. मुखर &c.--निन्दितं मुखमस्य । मुखशब्दो लक्षणयात्र वचनपरः। one who has to say something on every topic; garrulous; or ye gaat matta noisy. Here of course it means 'resounding. शिानां वा स्खलतीति। In either case it is of the पृषोदरादि class, Nounour the newly risen sun ( giving reddish light ). Of. TAI वसाना तरुणार्कराग Kum. III. 54. मिनादि-गिरौ भवं गैरिकं (fr. गिरि+ठम i. e. * ) a reddish brown mineral; iftartrazr: #Fatt: a comp. of the शाकपार्थिव class. अद्रेः गैरिकतटा अद्रि भित्रा अविगैरिकतटा पैरते. Fani:-bud-like, i. e. beautiful tasks (Malli.). $1. 73. fig &0.-shows that Aja had a large number of horses with him. बनजाक्ष-वने जायते इति वन; वनजे व अक्षिणी यस्य स वनजाक्षः. बनायुदेश्या-वनायुः देशः तत्र भवाः । ०देश + यत्, A grammatical inacouracy, for the Tad. atis, though added to ea in this sonse, is not available in the case of compounds ending in . Vandya is a country in the North-West of India, celebrated for its breed of la Sarfar-The l'eason of making the horses liok pieces of Rock-sult is given in the Sanj. - FJI wa (produced in ·(14) [ Oanto V. were com- Sindhu) सैन्धवः Pap. IV. 2. 133; तस्य शिलास्तासांकगनि. वाहाः- वाहन्ते प्रयत्नातिशयं कुर्वन्तीति वाहा fr. वाड्+अच्; horses. Sl. 74. विरलभक्ति-विरळ भक्तिर्यस्य । नपुंसकपूर्वपदो बहुम्रीहिः। If we dissolve as विरला भक्तिर्यस्य we shall not get विरल, वाव being probibited with words of the fagle class to which belongs. According to भोजराज, however, विरला भक्तिर्यस्य will also do, if भक्ति be derived from भज by adding ति भावे ( meaning arrangement'). See Malli. on THI XII. 19. gegroeit:--the garlands or boquets of flowers presented to Aja. See IV. 84. As the flowers faded in the morning and shrank up, the garlands got loosened. स्वकिरण &c.-The lamps lost their halo of rays, it being broad day-light now. The three s'lokas show that the sun is above the horizon ( and not below it as S. P. Pandit supposes ) and it is already late. See notes, s'l. 66. "ay m--mark the sense of gt with a which means to utter or pronounce' (when used with words ). Śl. 75. Parfumo---This also shows that the verses posed for the occasion. Of. विरचितपदं गेयमुद्रातुकामा Meg. II. 26. विगतनिद्रः-Here विगत is equal to विगमित (स्वाजित) the sense of the cansal being expressed without the affix; or tit may be taken in its primitive sense; विगता नष्टा निद्रा यस्य, the instr. बन्दिपुत्रैः being हेतो. राजहंसैः-ईसानां राजानो राजहंसाः । a comp. of the राजदन्तादि class. गावं सैकतम्-सिकताः सन्त्यस्मिात्रीति सैकतं a sandy place; अण् is added to सिकता and शर्करा in the sense of मत् (the afix showing possession ), 80 सर्किर also. मुप्रतीकः-शोभनाः प्रतीकाः limit अस्य. The simile is probably intended to indicate the purity of Aja's bed, who, unlike many of the other princes assembled there was a bachelor. S1. 76. अवसाय्य-Indec. p. p. of सो eau. with भव. दिवसमखो- दिवसस्य मुखं दिवस तस्य उचितम्. अशिताक्षिपक्ष्मा-अक्ष्णोः पक्ष्माणि अधिपक्ष्माणि the eyelashes. See Sanj and ft.-note. मनुकूल-भगतः कूलमनकूलः. वितिपसमाजम्-क्षितिं पान्तीति क्षितिपाः तेषाम् । समजान्ति संघीभव- मत्यस्मिनिति संवीयतेऽति वा समाजः (सम् + अ + घम् ) a multitude; Pap. III. 3. 19. But समजः (सम् +अ+अप्) a group of lower animals, birds &c. cf. Pān. III. 3. 69. 'पशनां समजोऽन्येषां समाजः' Amara. cf. कूजन्यकानां समजो विरेजे। Ras. Cf. Eng. 'flook' or 'herd'. स्वयंवर थः--स्वयं वियते अस्मिन् इति स्वयंवरः the place of selection, ir. E with a (अप् )added अधिकरणे. स्वयंवरे तितीति. शितिपगा--This shows that the other kings were already there when Aja went.

·APPENDIX I Some questions set in the past examinations by some universities. Questions from cantos 1-V, set at the Bombay University Examinations (N. B. In this list the portions set lor translation, and questions on metre, as well as all repeated questions, are omitted. The references in the brackets are to the Canto and the Śloka). 1866 1. (a) Give two instances of each of the figures Upamã and Utprekshā (I 3, 13 etc.). (b) Explain the allusions in the following:- grafsfera - (II. 75); # DAT heat-(IV. 32). 2 Explain the following giving the context where necessary :- (1) न पादपोन्मूलन (11.34); (2) मात्मन्यवक्षा शिथिलीचकार (II. 41); (3) मत्वा TT (V. 22). 3. Explain and analyse the following compounds, referring them to their several classes :- fornec. (III. 40); FATTO(IV.20): forto-(IV.62); fatenfor (V.25) 4 Fxplain the following forms :-Funfa (I1.4); foregatta (I1.6); मुमुक्षन् (II.42); प्रमतायमानम् (II.81); प्रतिशुश्रुवान् (III.87); अभियास्पमानात् (V.30, 5. (a) Give the substance of the conversation between Dilipa and Kumbhodara ([[ 34-59). (b) Trace Raghu's career of conquest, giving the names, ancient and modern if any, of the countries through which he passed, with their geographical positions. (c) What theory about the illumination of the moon do you find referred to in one of Kālidāsa's ślokas in the Raghu ? (III.22) 1871 1. Give as many meanings of the word of (1.85; V.8, 18) as you know, arranging them in the order of their derivation. Write a note on qaf4fafa-(V.16) giving an abstract of the story or nyth referred to.

·( 2 ) 2. Explain the allusions in the following :-galsten: -(111.50). What tense is ftat: ? What other roots are conjugated similarly in the sense ? In what cases is the augment omitted ? Do you know any part of Sanskrit literature where it is omitted very frequently? Give all the senses of 99 in the order of their derivations with instances (II. 18;11.34,39). 3. Write a note on the conjugation of (See Sm. Gr. No 330). 1875. 1. Dissolve the compounds - तदङ्गानिस्यन्दजलेन, प्रतीन्द्रियेषु (III. 40, 41) 2. Give the senses of (11.44; III.27, 51); 1 (II. 33); fayat (IV.48); 9977 (IV.53,58); aia (V.13); <197: (1.93); 74 (IV.26); परभाग (V.70). Explain सप्ताङ्गानि (I.60); निरीति (I.6.3); प्राक्तन सस्कार (1.20); fafara (V.5). 3. Write grammatical notes on :- grata" (1.63); vooraforafara: (IV 20). 4. Quote verses (a) referring to the influence of the moon on the sea (LI1.17;V.61); and (b) of similar import to Trafa gafot etc. (1.13); (c) 'merit asserts itself everywhere' (III. 62; 1.9). 1882 1. Name and dissolve the compounds:- Tafmę, tarqara etc. (I11.53); faqatsteara, (IV. 48); frecarta (V.67). 2. (a) Give the precise meaning of qui (1.59; 1V 6); reaguar (II. 20); TTH (1.15;11.31); atst (11.49); TT (111,48; IV.87); afer (IV.16). (b) What etymology does Kāli. give of g (III.21); a (11.53); T1574 (IV. 12) (c) Write short notes on afya (1.31) प्राचारपूत (II.13); मध्रित (III. 12; उच्चसश्रयः ग्रहै: (III.13); पक्षच्छेदोद्यत शक्रम् (IV.40). 3. State briefly in Sanskrit (in your own words as far as possible) what according to Kālıdása constitutes the ideal of a good king (1.13-30) 4. Quote sentences illustrating the use of — (III.40); faqat (11.62); feet (11.27 etc); it with afa (V.28); Ferra (V.16). 1888 1 1 'Give the meaning of (explaining as fully as you can) the following expressions :-(1) agutsfrafcareer (V.25); (2) qe feet areast- ·( 3 ) धिपतेः प्रजानाम् (V.33); (3) मनीषितं धोरपि येन दुग्धा (V.33); (4) व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता (1.27); (5) प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् (IV.64). 2. Derive and explain the following, adding grammatical notes :- मातिथेय (V.2); कडङ्ग (क) रीयः (V.9); श्रुतपारदृश्वा (V.24); हेयंगवीन (1.46). 3. (a) What is the characteristic of a farafat sacrifice ? (IV.86), (b) What do you understand by the expression 'fafaa #9:' used by Kālidāsa ? (V.5) (c) Name fourteen lores or Vidyas (see Malli. on V.21.) 1892 1. Vame and dissolve the compounds underlined, i e-AR(1.41; V. 4) दृष्टलक्ष्यभिदः (1.61); पुरुषायुषजीविन्यः (1.63); निरीतयः (1.63); अनोकहा- कम्पितपुष्पगन्धी (II.13); इक्ष च्छायनिषादिन्यः (V.20) 2. Explain, giving context :-(a) हेम्न: सलक्ष्यते etc. (I.10); (b) मात्म- कर्मक्षमं etc. (I.13); (c) सहस्रगुणमुत्स्रष्ट etc. (I.18); (d)शस्त्रेण रक्ष्यं etc. (II.40); (e) क्रिया हि वस्तुपहिता प्रसीदति (III.29); (6) पद हि सर्वत्र गुणैनिधीयते (III.62); (g) शैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य (V.54) 3. (a) Derive the following words :-अरुतुद (I.71); शस्त्र (II.40); बिडोजस् (III 59); काकुत्स्थ (IV.87); (b) Explain the meanings of the following words:-कुण्डोनी (I.84); गृष्टि (II.18); दोहूंद (III.1); अरिष्ट (111.15); गोदान (III.33); कटप्रभेद (III.37). (B) CALCUTTA AND OTHER UNIVERSITY EXAMINATIONS 1. Why is the poem called me though it gives the history of the solar race? What gender is रघुवश ? Criticize the name grammatically. 2. Mention the chief characteristics of a Mahākāvya and show that the Raghu belongs to that species of poetic compositions. 3. What style is the Raghu. written in? What are its special merits? 4. Write a short criticism on Kālidāsa's poetry as met in the Raghu. CANTO I. 1 Explain the form रघूणाम् (9). Why is it used in the plural ? 2. सोऽहमाजन्म... "तनुत्यजाम् (5-8). Illustrate as many of these epithets as you can by quotations from the cantos you have read. 3. जुगोपालमान. etc. (21)- "The नन in प्रवस्त etc. being compounded cannot be emphasized and the Sl. therefore, loses its beauty." Examine this criticism of the rhetoricians.

·4. art etc.-$1.38. Criticize the poetic merits of this verse. 5. “Kālidāsa is said to be always happy in selecting his similes." Justify this remark by giving two instances from the first canto. 6. Give in your own words as far as possible a description of the hermitage of Vasiştha. (49.53) CANTO II. 1. Explain the point of similarity on which the similes contained in the following slokas are based and their appropriateness :- (1) adferre afacanlage: (2) qutaratua etc.-t : (3) जडीकृतः वज्रपाणिः (42) 2 Account for the various cases in varstaricafera: etc. ($1,8). 3. mi etc. Ś1 25. Explain the significance of the various epithets in this si. 4. Explain मृगेन्द्रगामी (30), वामेतरः (31), वितथप्रयत्नः (42), स्थावरजङ्गमानां (44), praetera fontor (55) and garrafa ifaq (57). acue (42) v.t. yarati --which reading do you prefer and why ? CANTO II. 1. -EC-87914-(1) which reading do you prefer and why ? Explain the Instr. 7 and arfer in si.2. 2. Explain the force of the epithets in faaruruf etc. Ś1.9. 3 Give the meaning of उपचार (11). What according to Hindu ideas is the proper 3997 for a woman? 4. Explain the points of similarity and the force of the simile in Ś1.30. What are the stor: referred to ? 5. Explain the samāsa in goota (49). In what connexion are after and sagara referred to ? Explain the allusions ($1.50). 6. What is the correct meaning of Seth in Śl. 53 ? Explain the position rentre (śl.52), CANTO IV.1. Explain the similes contained in the following: - gokatsaucot etc. śl.3; arquitat: etc. $1.37. rata-rata: 11.6 भल्लापजितः-बौद्रपटलैरिव 1.63 2 Mention the changes in nature that mark the advent of autumn according to Kāli. ($1.14-24). 3. 'ag: TTF:'(30)-What are the four pas poetically referred to ? What are the six divisions of an Indian army referred to in śl. 26 (wafael Tor) etc. ? 4. te genererant...... Ś1.72. Give as many constructions as possible of this sl. Din proposes an alternative interpretation of this sl.; What fault do you find with that ? 5. Explain the allusions in कुम्भयोनेहौजसः (2A) हरजटाघ्रष्टा गजामिव water: (32); Tarpalenifta: (53). CANTO V.1 Account for the Acc., the Instr, or the Dat. in the following: