·श्रीरङ्गरामानुजमनिवरविरचितम्- केन-कठ-प्रश्न-मुण्डक-माण्डूक्य श्वेताश्वतर-अथर्वशिखा-कौषीतकि-मन्त्रिका-अमिरहस्य- भाष्यम् श्रीश्रुतप्रकाशिकाचार्य-श्रीसुदर्शनविप्रणीतं सुबालोपनिषद्भाष्यम् पुरुषसूक्तमीसूक्तभाप्यसहितम् एतत्सर्वभाष्यपरिष्कार- महोपनिषदर्षनारायणोपनिषद्वयोपनिषत्परिष्कार-मथर्वशिरस्सार- तत्तदुपनिषदर्थसंग्रहकारिकाभूषितम् "परिष्कार-तत्तसंग्रहकारिकाप्रणेता उभयवेदान्तग्रन्थमालासंपादक शिरोमणि-तकर्णिव-पण्डितरत्न-पण्डितमार्तण्ड- श्रीदेशिकदर्शनधुरन्धर-पूर्वोत्तरमीमासाप्रदीप-उभयमीमासावल्लम- अभिनवदेशिकविरदभूषित नानाशास्त्रमन्थनिर्माणालकीण. उत्तपूर-ति. वीरराघवाचार्यः 25. नाथमुनि वीथी ति नगर-मद्रास् 17.

·LORD SRI VENKATESWARA
[Block courtesy:--THE LITTLE FLOWER CO, MADRAS-171
4

·समर्पण
"श्रुतिशिरसि विदीप्ले ब्रमणि श्रीनिवासे
भवतु मम परस्मिन् शेमुधी भक्तिरूपा"
"अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोर: यल थिया ।
अञ्जनाचलशृङ्गारमञ्जलिमम गाहताम् ॥"
एकतो द्रमिडसक्तिसत्सरैरन्यतस्सुरवचोमयैरपि
साधु संग्रथितया स भृष्यते श्रीपतिः श्रुरि किरीटमालया ॥
यैपाऽऽमोदयदा सुवर्णशतपत्रादबिशुद्देस्सरी
श्लाध्यश्रीगुरुकल्पवृक्षसुमनस्संदोहगुम्भैः कृता ।
एनां प्राज्ञमतल्लिकाः ! मधुमयीं वेदान्तमालां करें।
गृहीत श्रिप्रवेङ्कट निजपति श्रीशं वरीतुं वरम् ।।
गोपिकामिरिव गोदयेव वा दिव्यसूरिमिरिवापि भुज्यताम् ।
श्रीपतिः स्वहदि तेन दत्तया स्त्रीमयैरिह समैस्स मालया ।।
पविवाग्यवेदान्ततद्भाष्यमाला
परिष्कारहयार्थसंदर्म मव्याम् ।
मध्यद्भिरेवं म सघटय्य
स्वय धर्तुमिच्छत्वय श्रीनिवासः ॥

·BOOKS READY FOR SALE! 1 Rs P. Sri Bhashya with Sruta Prakasika 50 00 2 Sri Bhashya with Bhashyartha Darpana 25 00 3 Vedanta Dipa 4 00 4 Paramartha Bhushana 25 00 5 Vaiseshika Darsana with Rasayana 7 00 6 Tarkasangraha with Sukha Prayesını 1 00 7 Upayukta Parayana 2 50 8 Rakshagranthas--by Srimad Vedanta Desika 10 00 9 Seswara Mimamsa and Mimamsa Paduka with Commentary 10 00 10 Yadavabhyudaya with Appayya Dikshita s 40 00 Commentary and Tamil Translation 11 Paduka Sahasra with Sanskrit and Tamil Commentaries 35 00 12 Sankalpa Suryodaya 30 00 13 Subhashita Nivi 15 00 Sri Bhagavad Gita with Sri Ramanuja Bhashya & Sci Desika s Commentary and footnotes 35 00 20 00 15 ஸ்ரீ பகவதகீதை தமிழ பெயாபபு- கீதாாததம 16 Kenadyupanishat - Purusha Sukta Sri Sukta Bhashya 20 00 All other Sri Desika's works are being published UBHAYA VEDANTA GRANTHAMALA 25, NATHAMUNI STREET, T.NAGAR MADRAS - 17 ·श्रीः धीमते धीवेश्टेशपथ्यह्मणे नमः उमय वेदान्त ग्रन्थमालाभूमिका मनुसंघीयते खचदोष मनयियेवित्तरसिलभूतक्षेमफार्मराप्ततः तानुयायिभिश्च- "सर्पदेशदशाबालेवन्याहतपरामामा। रामानुजार्यदिव्याशा वर्धतामभिवर्धताम् ॥” इति। तत् यात्मवत् सर्पभूतानि पश्यतामास्तिम्रर्याणां प्रथममिदं पर्तन्यम्, यदेतस्य भगवद्रामानुजमतस्य सर्वतः सम्यक् प्रचारण नाम । मनुव्यामपराशरमाचेतसादिप्रतियोधित परिशुद्ध घेदार्थ- मर्गाचीनक्षोमपरिहारेण यथावत् प्रचिचारयिपुणा हि भगवमित्य. शेषभूतम्य मनुजानां मनोवाहायशोधनाय योगदयकानुशा- सनानि प्रणीतरन: आदिशेपस्यापरायनारेण भगवद्रामानुजमुनिना प्रथमतो वेदार्थसंग्रहाभिधानः प्रयन्योन्यनन्धि ।न्यचेदि च भगवतः श्रीशैलपतेः श्रीनिवासस्य पुरस्तात्, सति तनियमने संप्रदायस्यास्य प्रचार: प्रजाहितायेति । यदाहु- "श्रीमाप्यरदुपन्यस्तो यः श्रीशैलपतेः पुरः। वेदार्थसंग्रहस्यास्य कुर्मस्तात्पर्यदीपिकाम् ॥" इति । तदिद व्यज्यते च भगवनियमनम् , 'ब्रह्मणि श्रीनिवासे' इति श्रीमाप्योपममश्लोरविन्यासविरोपेण। रिशिष्य च तेनैव श्रीवेइटेशेन कलियुगप्रत्यक्षदेवतेन शरणागतसभीष्टविधाणनविश्रुतेन भका- ग्रेसरभगवद्रामानुजपरतन्त्रेण स्वयमेय श्रीमद्वेदान्तदेशिकरूपेणा- वतीर्य तत्सिद्धान्तसप्रदायप्रतिष्ठापनेन दर्शनमिदम् अखिलतम.- कर्शनमित्युपुष्य पृथिव्यां प्रापिनभूय प्रचारमिति निश्चप्रचमेतत् । तस्यैतस्य मतस्य सम्यग्रोधाय कर्त येषु पररशतविधलेखन- प्रवचनप्रकाशनादिपु मुख्यांश विधायोपस्नुमियम् 'उभयचेदान्तग्रन्य- माला' थीवेटेशस्य तद्भकानाञ्च परमा पां पुरस्कृत्य प्रकाश ·2 भूमिका प्राप्यते । अनास्य सिद्धान्तस्य सामग्येण वेदमूलकतया सर्ववेद- सामरस्यविधानप्रणतया च उपजीव्यभूतानामुपनिपदा प्रस्त. विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तकपरत्वं सुस्पष्टयितुं ता एव प्रथमं प्रसिद्धभाष्य- ग्रन्थैः सह प्रकाशं प्रापणीया इति, तथाकरणेनेयं वेदान्तग्रन्थमालेति नाम स्वमन्यर्थयन्ती वेदान्तार्थवैशयाय प्रवृत्ततया वेदान्तव्यवहार- भाजां ब्रह्मसूत्रताप्यादिमुरयग्रन्थानामपि प्रकाशने प्रवर्ततामिति च मनसिरत्योपनिपन्मुद्रणमुपाक्रमि । एवं द्रमिडवेदरूपदिव्यसूरि- सूक्तिजातस्यापि सव्याख्यस्य मुद्रणम् । एवमुपक्रम्य मुद्रितानामुप- निषद्भाष्यकोशानां प्रायो व्ययितत्वात् पुनर्मुद्रणमिदानी क्रियते । 1970 संवत्सरे ईशोपनिपद्भाप्यम् अस्मदीयाचार्यभाप्यतात्पर्यसहित पुनर्मुद्रितमासीत् । अथ 1971 संवत्सरे केनाधुपनिषदां यथा- चन्मुद्रणारम्भो व्यधायि। "भगवद्वादरायणप्रणीतस्य ब्रह्मसूत्रस्य विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तक- परत्वमवश्यमभ्युपेत्यम् । तथा खलु भगवद्रामानुजाचार्येण निश्शेपा. क्षेपनिरसनेन निपुणमुपापादि। एवमप्युपनिषदः अद्वैतपरा इत्येव खरसतः प्रत्येतव्यम्" इति केचिद्भान्ताः भ्रमयितारस्सन्ति । नूनमेते सर्ववेदवेदान्तविदो भगवतो वादरायणस्य यथावदुपनिपदर्थपरि- ज्ञानासामर्थ्य स्वात्मनामेन च तत सामर्थ्यमनया प्रक्रियया विष- क्षन्तीय । को हि नाम वैदिक आस्तिकः कुलपारम्पर्येण, प्रकृप्टेन तपसा च प्राप्तवेदसंपदं परमपि पाराशय वादरायणमनभिज्ञ मन्येत । फो नु द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतादिपु किमप्यातिष्ठमानोऽपि उपनिपच्छारीर- क्योग्नैक्कण्ठ्यमध्यवस्येत् । नूनं ब्रह्मसूत्राणामिवोपनिपदामपि स्वयमेव भगवद्रामानुजमुनिना भाष्याकरणमेव तवापराध्यति । भन्यथा हि-तासामपि यदि तेन भाप्यममापिप्यत, नूनमेते भ्रान्ताः शारीरकस्येव उपनिपदामपि विशिष्टाद्वैत एव स्वारस्यमुद्घोपयन्त. ईदृश दुर्वादमत्यक्ष्यन् । तद्भाष्यविरहादेव स्वयमावापोद्वापासमर्थैः ·3 भूमिका परमतभाष्यमानदर्शिमियत् किञ्चिदमानि । भगवद्रामानुजमुनिस्तु घेदार्थसग्रह धीमाप्यञ्च वकीयमभ्यस्यता परमतभाष्यत एव पद. पदार्थव्युत्पत्तिमता यथादुपनिषदर्थ सुगम इति तनोदासाञ्चके । पवमपि कथमप्यमुपतिपदामान्यपर्यभ्रमो मा भूदिति, आनु- पूर्या उपनिषद्वाक्याना तदर्थस्य चानपयोधे तद्विपये प्रवृत्ताना श्रीमायादीनामप्यर्थग्रहणे केशोऽस्तीति, तथा उपनिषत्सु प्रतिपद पर्यालोच्यमानासु परग्रन्यास्पृष्टा परदशता विशेपा सन्त्यनुभार- नीया इति च विवेचितवद्भिरनेकैरपनिरद्वयाख्यानेऽपि विशिष्टा- द्वतिभि प्रवृते । एव प्रवर्तमानास्सर्वेऽपि स स्वमुपनिपन्याख्यान सभ्यम्भाप्यनाम भर्तुमर्हमपि, श्रीभाध्य वेदार्थसग्रहदशितार्थप्रकाश- मानपरमिदम् एतद्विषयेऽपि श्रीमाप्यादिकमेव भाष्यम्' इत्याकल- यन्त इव न भायनाम्ना स्क्य व्यवजहु , यथा न्यायभाष्यकारादय , किन्यथा । अथाप्यर्वाग्मि यथावस्थितगौरवदशिमि भाष्य. पदेनैव तानि व्यारयानानि व्यवहारपथमनीयन्त । गमनिकेयमन्य- नापि दृश्यते ॥ वेदान्तोपनिप-पदार्थः वेदे कर्मकाण्डज्ञानकाण्डात्मना द्वधा विभक्त द्वितीया विधा घेदान्त , उपनिषत् । वेदस्यान्ते वर्तमानत्वात् वेदान्त । तथा वेदार्थ- निर्णयोपयोगित्यादपि । अन्तोऽसान सशयापगमो निर्णय इति । वेदान्तव्युत्पत्तिमलन्धवता च पूर्वमाण्डार्थोऽपि दुर्ग्रह । किन्देव- तोद्देशेन कर्माणि प्रवृत्तानि, किश्च कर्मणा मुरय लक्ष्यमिति वेदान्तत पय विज्ञेयम् । सुप्सूक्ष्म तत्व सुवहु परिश्रम्य गृहीतमेन रथेग्ने पल्पत इति धर्मादनन्तर वेर्दै तत्वोपदेश ! अन पर खलारणि. मतिम स्वात्मज श्वेतकेतु स्वयमनध्याप्य अन्यत्र प्रेष्य सघज्ञे तस्मिन् प्रतिनिवृत्ते तस्याप्यशानमुद्घाटय तस्मिन् ज्ञातु स्वरमाणे उपदिदेश, यस्मिन् ज्ञाते सर्वमिद शात भपति, यद्विद्या समिद्याप्रतिष्ठा, तत् ।

·4 भूमिका तत्त्वं परमं रहस्यम् । अतो यदुपरिवेदनीयं किमपि नावशिष्यते, तत् वेदान्तेन घेद्यत इति । अथ कस्मादुपनिषत् । उप =समीपे, निषद्य- उपविश्य शिष्येणाऽऽचार्यात् गृह्यमाणत्वादुपनिपदिति केचित् । सर्वस्यापि वेदस्य विद्यास्थानस्य चेदमविशिष्टम् । अथापि परमरहस्य. स्वादान्त एवात्यन्तसमीपे उपविश्यान्तेवासिना गृहात इत्याशयो घाच्यः । शाइरोपनिषद्धाप्ये च 'पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु' इति विशरणार्थकोऽयं धातुः उपनिपूर्वः निश्शेषतापत्रयविशरण ज्ञानं तत्संपादकतया वेदभागञ्च वकीत्यभापि । अत्र प्राचीन: सांप्रदायि- फोऽर्थः श्रुतमकाशिकापामेवं दर्शित:--"ब्रह्मण्युपनिषणेत्युपनिषत् । 'उपनिषण्णत्वाद्वा उपनिषत्' इति हि वाक्यम् । 'गहने हीयं विद्या सन्निविष्टा' इति तद्विपयं द्रमिडभाष्यम् । 'गहने ब्रह्मण्युपनिषण्णेति भाप्यविपया वामनटीका।अद्वारकभगवत्प्रतिपादकत्वमुपनिषण्यात्वम्" इति । वाक्यं नाम छान्दोग्यव्याख्यानरूपो ब्रह्मनन्दिकृतो ग्रन्थः । "यं वाकेप्वनुवाकेपु निपत्सूपनिपत्सु च । गृणन्ति सत्यकर्मा- णम्" इति च महाभारतवचनम् । अत्र याकेपु=मन्त्रेपु. अनुयाकेपुरू तदर्थदर्शिपु ब्राह्मणेषु, निपत्सु देवताप्रतिपादकभागेपु, तथोपनि- पत्सु च इत्यर्थः' इत्याहुः । स हि सत्यकर्मा सर्वकर्मसमाराध्यः सटिस्थितिसंहारनित्यविभूतिविहारावतारादिसत्यक्रिय: परमपुरुषः। निपत्पदाभिधेयो देवतान्तरप्रतिपादकभागोऽपि तद्विपये निपत् : वेदान्तस्तूपनिषदिति इतोऽवगमात् उपेत्येतत् अद्वारफभगवत्पति- पादकत्वाभिप्रायेण प्रयुक्तमिति ज्ञायते। (अनेन सत्यकर्मपदेन उपनिषदां सगुणब्रह्मपरत्वं प्रपञ्चसत्यत्वञ्च स्पटम् ।) निषीदत्यस्यां देवतेति निपदिति केचित्पादयन्ति । द्रमिडमाप्याद्यनुसारे तु निपीदतीयं देवनायामिति व्युत्पत्तिर्युक्ता। अर्थ शब्दस्य वृत्तिश्च प्रसिद्धा। अन सत्यकर्माणमित्यस्य स्थाने 'सत्यधर्माणः' इत्येव पाठ इति पाञ्चराताधिकरणश्नुतप्रकाशिकातो ज्ञातव्यम् । तथा तन प्रन्ये , ·5 भूमिका न्यायपरिशुद्धौ चैकायनश्रुतिविषयमिदं वचनं निरदेशि। अस्तु निपत्पदं यत्किञ्चिदर्थम् । सर्वथा उपनिषत्पदमन्ततः श्रुतप्रकाशिका- दर्शितेऽथै वर्तते । प्रयुज्यते चोपनिषत्पदं रहस्याथै, 'एषा वेदोप- निपत्', 'तस्योपनिषदहरिति' इत्यादी। (उपनियव्याख्यानम्) आसामुपनिषदामग्जिनसौकर्यायावश्यं व्याख्यानं विधेय- मित्याशयेनेय, श्रीमाष्यगीतामाप्यादिमुख्यग्रन्थार्थवैशयविधित्सा- वृतेन विविधग्रन्थरलविरचनवैयन येणालन्यावकाशावपि थीमन्या- सार्यवेदान्तदेशिकावाचार्यो प्रत्येक्मेकामुपनिपदं व्यारयाय सरणि- मादर्शयताम् । तत्न पूर्वणाचार्येण शहराचार्यादिभिरव्याख्याताऽपि ब्रह्मसूत्रकदभिमता नारायणपरायणा सुवालोपनिपद् व्याख्याता । उत्तरेण चाचार्येण संहितान्तर्गतापि संक्षिप्तरूपापि सपिक्षितार्थ- दम्परा शारादिव्याख्याने सत्यपि व्यारयेयविशेषांशेति ईशावास्यो- पनिपत् उपनिषत्सु प्रथमा व्याख्याता। तेन परव्यारयाने सत्यसति च सर्वा व्यारयेयेत्यसूचि । तदिदमाकलय्य श्रीरङ्गरामानुजमुनिरा- चार्यः श्रीभाष्यश्चतकाशिकादिव्याख्यादिरूपं भावप्रकाशिकादि प्रणीय उपनिषद्विपये परख्या क्रियापारतन्ध्यं प्रतिक्षेप्तुमन्याः सर्वा अपेक्षिता उपनिषदो व्याख्यो । तदस्य पटिनबन्धनिर्माणनिरूढ- यशसोऽपि दशोपनिषद्भाष्यकार इत्येव भूयसी प्रसिद्धिरवक्ष्यापेक्षित- पुरणात् । एवं प्रसिद्धायपि दशकावधिका अप्युपनिपदस्सन्त्ये- वैतद्वचारयाताः। एवमन्येऽपि केचित् सन्त्येव महान्तः विशिष्टा- वैतसिद्धान्तानुसारेण कतिपयोपनिपद्धयारयानकारिणः । तदन्यतम- भूतश्च श्रीवत्साहश्रीमन्नारायणमुनिः । श्रीदेशिकभाष्यानुसारि यस्येशावास्यव्याख्यानमपि प्रामुद्रितम्। तमधिकृत्य वक्तव्यं सर्वे तत्रैवायोचाम। यस्य खल्वसंख्यासु मनुष्यासप्राचेतसपरिषदर्हासु सुधामय- ·6 भूमिका सूक्तिषु मुक्तिसौधविशिखासोपानपतिपु वैशम्पायनशीनरु- प्रभृतयः श्रेष्ठाः शिर:कम्मिन., यस्य सूक्त्युपन्यासे श्रीनपथमा। कामं केयन, 'मौनं विभ्रतु मत्सरेण नमिताः, तूर्ण त एव ध्रुवं कालो- भिद्रकदम्बगोलयपुपः रम्पस्फुरन्मोलयः। किञ्चिद्रीडितकुञ्चिताक्ष. भवशादुत्तानदत्ताननाःप्रस्तोग्यस्याधि प्रयोगपदवीसारस्यसारस्य। इत्यानुभविक्रम्, तस्येतस्य सरल समुचित सावधानप्रियं वा स्वप्रधान परफणितिपरिफाररूपं वा विविध विविधाधिकार्यनुकूलं प्रन्यरत्नम. नुगृहीततः श्रीमद्वेदान्तदेशिकस्य कृतिरीशावास्योपनिपगाप्यम् । तत् अस्मदीयेन आचार्यभाष्यतात्पर्येण सह प्रागेव पुनर्मुद्रितम् । केनोपनिपदादिभाष्यप्रणेता श्रीरङ्गरामानुजमुनिरस्तुश्रीमाप्य. गुरुपरम्परायां श्रीमद्वेदान्तदेशिकात् दशमः, मुनित्रयशाखायां श्रीपष्ठपराङ्कुशास्वामिनस्तुरीयः, श्रीतातयायचरणशरणः तन्छिप्य. श्रीवात्स्यानन्तार्यसेवासमधिगतवेदान्तः श्रीब्रह्मतन्त्रस्वामिनः पच. दशात् (१५) श्रीपरकालमउगुरुपरम्परानिविष्टात् श्रीशानाधिरह्म- तन्त्रपरकालमुनीश्यरात् प्रासपारमहंस्य:, अप्पय्यदीक्षितोकेपप भिमतग्रहणस्यानमिमतपण्डनस्य च स्वग्रन्थेषु कर्ता, स्पष्टमेव च दोधाचार्यतिप्रसिद्धमहाचार्यग्रन्यनाम्नस्वग्रन्थं उल्लेसितेत्येचंप्रकारे- जास्यापि कालनिर्णयः सामान्यतस्सुकरामोऽयमाचार्य:मदनगरात् निशत्कोशदूरदक्षिणदिक्स्यिन-वेलामूर्-प्रामाभिजनः पूर्व वरदवि. याचार्यनामा छन्दोगाइति, (प्रस्मवर्यादेव विद्याधिगमसमनन्तरमाप्त. संन्यास इति,) श्रीराच्या फेरल भिक्षायाले श्रीदेवाधिरानदिव्या- लयसनिधिर्माधि प्रति गन्छन अन्यदा श्रीदेशिक-दीपप्रकाशमन्दिर- ममी पाश्रमे विरचितवेदान्तप्रवचनग्रन्थनिर्माणो महाविरत रति च यदन्ति पदाचित् महाचार्य: पतन्य स्वामिनस्सविधमेत्य, खपीय- मागमनमरिमाय अग्लोम्य च भाष्यादितिसुधारसायुभारनिमा- मेनमुद्दिश्य, अहोमकरन्दास्वादमहिमेति शालाघे इनि,श्रीमदिक्षित ·भूमिका T कासु मलितासु मकरन्दाखादे कोऽतराय इत्येनेन प्रयुक्तमिति च किंवदन्ती । पष्टिप्रपन्धनिर्मातत्वेन प्रसिद्धस्यास्य सप्र युपलभ्यमाना कृतयस्तावत् (१) केन (२) कठ (३) प्रश्न (४) मुण्डक (५) माण्डूक्य (६) तैत्तिरीय (७) छान्दोग्य (८) गृहदारण्यक (९) मन्तिका (२०) अथर्वशिखा (११) कौपीतकी (१२) श्यताश्वतर (१३) अग्नि- रहस्याना भाप्याणि, (१४) श्रीभाप्यव्यारया मूलभारप्रकाशिका (१५) श्रुतप्रकाशिकाव्यारया भावप्रकाशिका (१६) विषयमस्य- दीपिका (१७) शारीरकशास्त्रार्थदीपिका (१८) तिरुप्पल्लाण्डु (१९) तिरुप्पाचे (२०) तिरुपायGLOTP इति द्रमिडनरन्धाना सरसतानुनादाश्च । इमा मुद्रिता कृतय । अमुदिनासु (२१) कणि नुशिरुत्ताम्ब्यारयानमस्तीनि वदन्ति । (२२) रामानुजसिद्धान्त- सारसग्रहस्तु दृश्यत एव । एव (२३) पुरुषसूक्तभाप्यमपीत्याहु । (२४) तत्वनिषर्ष (२५) महोपनिपद्भाप्यम् (२६) श्रीरहस्यमय- सारव्याण्या तात्पर्यकौमुदी (२७) प्रतितन्त्रपरिफिया इति चतुष्टय महीशूरराजकीयकोशालयपट्टिकायामेतकृत बेन निर्दिष्टमस्ति । अन्यास्तु तय का इत्यन्वेषणीयम् । अस्यात्यर्थमद्वैतप्रस्थानेषु तथा न्याये, व्याकरणे, मीमासायाश्च परकीयप्रवलाक्षेपविमर्शखण्डनानुगुण विशुद्ध पैदुष्यमिति, अतिसर ल्या प्रक्रियया सरसमशेषार्थोपपादनसमर्था शैलीति चास्य अन्या स्फुरमावेदयन्त्येव । अयञ्चेशावास्ये श्रीमदातदेशिकप्रदर्शितया सरण्या तनतन्त्र श्रीभाष्यादिसूक्ति तथा स्वय व्यामाथसूक्तिञ्च स्वोक्ताथै प्रमाणयम् , यावदपेक्षमुपनिषद्वाक्यानुवादपूर्वक्मेव भाष्य भापमाण , ब्रह्मसूत्रविषययाक्यव्यारयानावसरे च सरसमधिकरण रचनामप्यारचयन्, आवश्यम्स्थलेपु अनवादाद्यनुपपत्तिमपि विमृश्य स्फुरमुद्यान्यन्, अनाग्रहेण परोक्तमपि युक्त परिगृह्मन् उपनिषद्भाष्यमभापिष्ट। शाइरभाप्याद्यालोडनपूर्वक्मेर चोपनि- ·8 भूमिका पद्भाष्यं निर्मिमाणोऽपि प्रायेण भाप्यान्तरदर्शितार्थानुवादतत्खण्ट- नैदम्पर्यमुपेक्ष्य श्रीभाष्यकार इव अन्यादृशसमुचितार्थमात्रभाषणेन सारग्रहणपराणां सौर्यमाकलयामासेत्यलं बहुना ॥ मणरीतिः 'उपनिपद्भाध्याणि यद्यपि आन्ध्रलिप्यां ग्रन्थलिप्याश्च प्रागेर मुद्रितानि । अथापि सांप्रतं तेषामलाभात् पुनर्मुद्रणमवश्यम्प्राप्तम् । तत्राधुना देवनागरलिप्यामेवातिशयितः पण्डितानामपि परिचय इति, तथासत्येव सर्वत्र देशे एपां ग्रन्थानां प्रवार: स्यात् । एच. ममुद्रणादेवामदीयसिद्धान्तरसो न बहुभिरास्वादितो भवति' इति विचिन्त्य नागराक्षरमुद्रणं प्रागेवास्माभिरुभयवेदान्तग्रन्थमालायां निरवति । तदा वहून् प्राचीनतालकोशान् आनीय विमर्श कृते तन- तलेतावप्रकटिताः समुचिताः पाठाः प्रत्यक्षा आसन् । तत एव च. तालकोशैभ्यः प्राचीनमुद्रितग्रन्थसरणिर्वहुलमन्यथाऽन्यथा सम- स्तीति स्पष्टमासीत् । अतो यथाशक्ति शोधयित्वा मुद्रणं सुबहप- कारायेति सा रीतिराद्रियत। सर्वे च पाठा: यथार्ह प्रकटीरताः। मुद्रणरीतिञ्चमां सादरावधानमिवीक्ष्य परितुष्यास्सदाचार्य: विश्वविख्याते: परमहंसपरिव्राजकाचार्यः श्रीवतीयरहरामानुजमुनि. वरैरिमे श्लोका अन्वग्राहिपत, ये पूर्वमुद्रणे भूमिकायां तदनुगृहीत- श्रीमुसमध्ये प्रागेव प्राकाशिपत- "प्रतियोधयतु श्रीमान आस्तिकानां करीश्वरः । खकैयषु सागंशं येन स्याल्लोकरक्षणम् ।। कर्ता सप्रतिपन्नश्येत् कार्यश्च गुणवत्तरम् । नाभिनन्देव कथं लोको गुणवश्यमना यतः ॥ वेदशीर्षद्वय ग्रन्थमालेय प्रधना भुाय । सजनोपकृतिस्मेरप्रेमनग्रथितेस्मरैः ।।

·भूमिका पुलकोद्गममानन्दाल्लमन्ता पण्डितोत्तमा । शुद्धपाटसमालोकदशाभाविनमञ्चमा ॥ इति" भाग्यकारैः क्रमेण उपनिषद्धाक्यानां खण्डशोऽनुवादेनेवार्थ- भाषणात् पृथङ्मूलमुद्रणत्यागे उपनिषन्मानपारायणमशम्यमिति उपनिषदोऽप्युपरि निवेशिताः । पृथगुपनिपन्मुद्रणात् भाष्यतालको. शस्थितः भाष्यमध्ये उपनिषद्वाक्यानां खण्डशोऽनुनादो नाती- 'पेक्षित इति कल्पनया यो मुद्रितग्रन्थेषु दृष्टः भाष्यकारकृतानुवा- दपरित्यागः प्रायः, तमनादृत्य यथातालकोशमनुवादरीनिरपि रक्षिता तेन पहुन भाप्यकाराभिमतोपनिपत्पाठोपलम्भसीकयेण भाष्यखार- स्यग्रहणे वैयाकुली व्यलुप्यत । अत एव विशिष्टाद्वैते माध्वशहरयोश्च तनतन स्थित उपनिषत्पाठमेदोऽपि सर्वोपयोगितया यथायथम- दयत । तथा शुक्लयजुर्वेद काण्वमाध्यन्दिनपाठमेदोऽपि । भाप्याणि तु काण्वानुसारीणि । तत्रतत्रोपनिपदाम्, भाप्यस्य, पाठमेदस्य च खारस्यविमर्शाय परिष्कारोऽपि स्वयं सह योजितः; योज्यते च । तत्रोपनिषदाद्यर्थवर्णनप्रकारोऽन्यग्रन्थगतोऽप्युदाहियत । क्वचिदपू- वार्थोऽपि व्यमृश्यत । श्रुत्यन्तरसंवादोऽपि व्यशापि । कतिपये विषयाः टिप्पणपरिशिष्टऽपि न्यवेद्यन्त । नवीनरीत्या द्रणामानु- कूल्यसंपादनाय विषयमाला-प्रमाणाकर-मन्त्राकारादिप्रभृतीनां निवेशोऽपि कृतः । ग्रन्थमध्य एव नत्र तत्र प्रमाणाकरनिर्देशे क्रियासममिहारेण गृह्यमाणानां प्रमाण वाक्यानां पुनःपुनराकरनिर्देशे गोरवमिति स पृथगेवाकारि । तत्तदुपनिषद्भाप्ये तत्तदुपनिषद्वा- क्यानामेयोद्धृतानां पूर्वापरभूतानां विपये आकरनिदेशः अल्पाकारा- सुपनिषत्स्वनावश्यक इति सोश उपैक्षिा एवमुपनिपाध्यमुद्गणविषये उपयुक्ता मातृकाग्रन्थास्तत्रतत्रोपकमनिर्दिष्टात् संकेतत एव सुग्रहाः कृताः । प्रायो मुद्रितग्रन्थेषु पाठो यत्नेकरूपः, तत्र पृथक्पृथक संकेतकल्पनं वृथेति तत्रोदासि ।सांप्रतं प्राचीरीति मायोऽनुसत्यन द्वितीयमिदं संस्करण विधीयते ।

·- - , , परावर , . . 12 भीपनिषदभगवन्नामावलि. अपाण , अमना , शुभ्र , अक्षरात् परत पर , घुलोकादिमूर्धादि , सर्व भूतान्तरात्मा, परामृतम् , गुहानिहितम् , आपि सनिहितम् , गुहाचरम् , सदसद्वरेण्यम् , विज्ञानात् परम् , वरिष्ठम् , अर्चिमत् , सत्यम् , अमृत सेतु , बहुधा जायमान , दिव्यनमपुरप्रतिष्ठित , मनोमय , प्राणशरीर नेता, अन्नप्रतिष्ठित, आनन्दरूप, परापरविद्यावेद्य , विरज, निष्फलम्, शुम्रम् , ज्योतिषा ज्योति , चन्द्रार्कवपु , कृतभूतभावन सुपर्ण , सखा, सयुक्, अनन्नन् , जुष्ट , म्यमवर्ण , कर्ता, ईश , ब्रह्मयोनि , ज्योतिर्मय , सत्यपरमनिधानम् , वृहत् , दिव्यम् , अचि न्त्यरूपम् , सूक्ष्मतरम् , परमधाम, सर्वग , परामृतम् , दिव्यपुरुष । माण्डूक्योपनिषदि- जागरितस्थान , बहि प्रज्ञ , सप्तान , एकोनविंशतिमुख , स्थूल भुक्, वैश्वानर , स्वमस्थान , अन्त प्रज्ञ , प्रविविक्तभुकू, तेजस सुषु प्तस्थान , एकीभूत , प्रज्ञानघन , आनन्दभुक्, चेतोमुख , प्राज्ञ, सर्वेश्वर , सर्वज्ञ , अन्तर्यामी, सर्वयोनि , प्रभव , अप्यय , नान्त प्रज्ञ नप्रज्ञानघन ,नप्रज्ञ, नाप्रज्ञ, अहटम, अव्यवहार्यम् भग्राह्यम् अलक्षणम् अचिन्त्यम् अव्यपदेश्यम् ऐकात्यपत्यय प्रपञ्चोपशमम् शान्तम् शिवम् अद्वैतम् अ उ म ओम् अमान अव्यवहार्य प्रपञ्चोपशान शिव अद्वैत आत्मा ब्रह्म । श्वेताश्वतरोपनिषदिकारण ब्रह्म देवात्मा एकनेमि निकृत् षोडशान्त शतारि अष्टकपटकयुक्त विश्वरूपैकपाश त्रिमार्गभेद द्विनिमितैकमोह सजीव सर्वसस्थ बृहन् ब्रह्मचक्रम् प्रेरिता ईश ज्ञ . - नहि प्रज्ञ, नोभयत प्रज्ञ, ·अङ्गुष्ठमात्र सर्व भोपनिपदभगननामावलि 13 अनन्त आत्मा विश्वरूप आत्मसस्य सर्वव्यापी सरिता महीदेव तत्त्व अज ध्रुव विशुद्ध जालवान् रुद्र गोपा विश्वाधिक महर्षि गिरि शन्न विश्वपरिवेष्टिता महापुरुष आदित्यवर्ण उत्तरतरम् अरूपम् अनामयम् सर्वाननशिरोग्रीव सर्वभूतगुहाशय भगवान् सर्वगत शिव महाप्रभु सत्त्वप्रवर्तक ईशान अध्यय जनहृदयसनिविष्ट हृन्मनीपाभिक्लप्त सहस्रशीर्ष सहस्राक्ष सहस्रपात अमृनत्वेशान सर्वत पाणिपाद सर्वतोक्षिशिरोमुख सर्वत श्रुतिमान् सर्वेन्द्रियविवर्जित सर्वप्रभु सर्वशरणम् सर्वसुहृत् अपाणिपाद जवन प्रहीता अचक्षु अकर्ण वेदिता वेदितृविहीन आयपुरुष अजर पुराण धाता अगोरणीयान् महतो महीयान् गुहानिहित सुपर्ण सखा अनभन जुष्ट मायी महेश्वर वरद ईश देवाधिप विश्वस्रष्टा अनेकरूप विश्व कर्मा वरेण्यम् अप्रतिम हृदिस्थ अनाद्यनन्त अनेकरूप भावनाश भावभावकर कालकाल गुणी सर्वविद्य धर्मावह पापनुत् भगेश आत्मस्थ विश्वधाम ईश्वराणा परम देवताना परम पतीना पति भुवनेश अकार्यकरण नि समाभ्यधिक परविविधशक्ति परविविध स्वाभाविकज्ञानवलक्रिय अपति अनीश अलिङ्ग करणाधिपधिप जनकादिरहित सर्वमतान्तरात्मा कर्माध्यक्ष सर्वभूताधिवास साक्षी चे।ा केवल निर्गुण सर्वचेतनकामविधाता नित्यचेतन एकहस विश्वकृत् विश्ववित् आत्मयोनि प्रधानक्षेत्रज्ञपति गुणेश ससार मोक्षस्थितिबन्धहेतु नाविधायी वेदोपदेष्टा आत्मबुद्धिप्रकाश निकल निष्क्रिय शात निरवद्य निरन्जन अमृतपरसेतु ,

·-
औपनिपदभगवनामालि
मन्त्रिकोपनिषदि - अष्टपात्। शुचि निसून अणु
निर्गुण अजाध्यासक स्वच्छन्द उदासीन पडिश सप्तविंश अद्वैतम्
द्वतम् व्यारमा पश्चारमा सप्तात्मा भगवान् ।
सघालोपनिषदि-
नासन्नसन्नसदसत् सहसशीर्ष सहस्राक्ष सहसपात् महद्
भूतम्
वैधानर परदेव असत् अजातम् अमृतम् अप्रतिष्ठितम्
अशब्दम् महान् बृहन् अप्राणत्वातिमत् अपारम् अनिर्देश्यम् अन.
पावृतम् अप्रकाश्यम् असवृतम् चक्षुरादिकरणादिनिविष्ट सर्वज्ञ
सर्वेधर सर्वाधिपति अन्तर्यामी मर्पयोनि सर्वसौख्योपास्यमान
वेदशास्त्रोपाम्यमान सर्वान्न अनन्नम् सर्वनयन प्रशास्ता अनमयो
भूतात्मा प्राणमय इन्द्रियात्मा मनोमय
सकल्पात्मा विज्ञानमय
कालामा आनन्दमयो स्यामा ऐक्यरहित द्वैतरहित मर्यभार
रहित मरणसबन्धविल्यामगररित गन्त पज्ञ ननहि प्रज्ञ नोभयत
प्रज्ञ नपज्ञानधन नपज्ञ नाप्रज्ञ विदितवेद्यरहित. अमूलम् अना
धारम् दिव्य देव एक नारायण धाता विघाता कर्ता विकर्ता
उद्भव सभव माता पिता प्राता निवास शरणम् सुहृद् गति'
विष्णु परमपदनासी पुस्प अमृतत्वस्येशान अ यक्ताक्षरमृत्युप्रभृति
सर्वशरीरी सर्वान्तर सरसचारी सर्वावेद्य सर्वभूतान्तरात्मा अपहत
पाप्मा अचिन्त्यरूप असङ्ग तेजस्काय विभ्राजमान अशोकम्
अनन्तम् अभयम् निर्माजम् निर्वाणम् सत्य श्रीमन्नारायण ॥
--

·पु 1.28 24.168 164) 165-227 228-324 325-348 844 845-452 श्री: सभाष्यपरिष्कारोपनिषत्सूची 1. केनोपनिषत् 2. कठोपनिषत् (दशोपनिषदाप्यकारचरितम् 8. प्रश्नोपनिषत् 4. मुण्डकोपनिषत् 5 माण्डकयोपनिषत् (दशाधिकोपनिपटाप्यास्त्रायः) 8. श्वेताश्वतरोपनिषत् 7. अशिखोपनिषत् 8. अथर्वशिरस्सारः 9. कौषीतकियामणोपनिषत् 10. मन्त्रिकोपनिषत् 11. सुनालोपनिषत् 12. अमिरहस्यबामणम् 18. महोपनिषत् 14. नारायगोपनिषत् 15.पुरुषमूनमाप्यम् 16. श्रीसूक्तमाप्यसंग्रहः 1.द्वयोपनिषत् 458471 4722480 481.584 585-597 598-706 707-751 752.756 757-761 782.808 808-19 820-882 ·पु 22 159 228 819 348 उपनिषदर्थसंग्रहकारिकासूची- केनोपनिषत् कठोपनिपत् प्रश्नोपनिषत् मुण्डकोपनिषत् माण्डूक्योपनिषत् श्वेताश्वतरोपनिषत् अथर्वशिखोपनिषत् कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत् मन्त्रिकोपनिषत् बालोपनिषत् अमिरहस्यबामणम् महोपनिषन्नारायणोपनिषदौ पुरुषसूक्तम् 471 584 597 705 751. 781 802 - शुद्धम् पक्तिः - पुटम् 401 16 प्रधानममृताक्षरम् अनामिलोक 495 15 762 4 यतः शुभमस्तु ·श्री केनोपनिपत् (तलवकारोपनिपत्) [सामवेदशान्तिपाठ =ओं आप्यायन्तु ममाहानि वाफमाण- श्वभु श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि । सर्वं ब्रह्मो(सी) पनिपदम् माऽहं ब्रह्म निराधुर्याम् । मा मा ब्रह्म निपरोत् । अनिराकरणमस्तु । अनिराकरण मेऽस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु । ओ शान्ति श्शान्तिश्शान्ति ॥ श्री श्रीमते रहरामानुजस्यामिने नम [येनोपनिषदा भाप्यं रामानुजमतानुगम् । रम्य कृत प्रपये तं रारामानुज मुनिम् ।।] श्रीरद्गगमानुजमुनिविरचित प्रकाशिकाभिधान माध्यम् अतसीगुच्छसच्छायनश्चितोरस्सल श्रिया । अअनाचरशृङ्गारमारिर्मम गाहताम् ॥ १ ॥ ॥ श्री। श्रीमद्भन्यो रङ्गरामानुजमहादेशिरेभ्यो नम । श्रीवात्स्यवीरगघवाचार्यविरचित' उपनिपदाप्यपरिष्कारः श्रीरङ्गरामानुजयोगिनस्त्रीन् वेदान्तरामानुजयोगिनश्च । गुरुन् अरोगश्च रमानिधि प्रणम्य केनोपनिषत्परोऽस्मि !! [धीमनिगमान्तमहादेशिारीमावास्ये दर्मिता सरणिमनुसरद्धि श्रीरामानुजस्वामिभि स्वभाप्ये सर्यन थ्यारयातन्यानामीपनिषद- ·2 सपरिष्कारभाप्योपेता केनोपनिपत् ख. 1, व्यास लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान् गुरूनपि । व्याख्यां तलवकारोपनिषदः करवाण्यहम् ॥ २ ॥ चास्यखण्डानां पूर्णानुवादपूर्वकमेव व्याख्यानं कृतं तालकोशेषु स्पष्ट लक्ष्यते । तदनुरोधेन कतिपयोपनिषद्भाप्यमुद्रणञ्च आनन्दाश्रम- मुद्रालये कृतमस्ति । (तत्न मुद्रिता केनोपनिषत्प्रकाशिका परं न प्रसिद्धरहरामानुजस्वामिविरचितं भाप्यमित्यन्यदेतत् ।) एवंसति आन्ध्राक्षरादिमुद्रितकोशेष उपनिषद्भागस्य नत्र तत्र भाप्ये चित् प्रतीकरूपेण निवेशः, चिन्मूलभागस्य परित्यागः इत्यादिरीतिरव. लम्बिता किं तादृशमाकोपलम्मेन, किं वा उपनिषदोऽप्युपरि पृथड्मुद्रणात् पुननिवेशो वृथेति स्वयमेव तादृशांशानां निष्फास- कल्पनादिति विमृश्यमेतत् । यथातालको मूलबास्याम्नानुवाद- पूर्वकभाष्यपठन एव च भाप्यरदभिमतपाठादिनिष्कर्षः, पदेपदे मूल. प्रन्थावलोकननरपेक्ष्यम् , अर्थतत्वावधारणसीकर्यश्चेति विचिन्त्यते। अथापि निस्सन्देहस्थले पूर्णमूलपुनर्मुद्रणं विहाय यथाह निवे. श्यतेऽत्र द्वितीयसंस्करणे । तत्र केनोपनिषद्भाप्यं कात्तिमङ्गलनाल- कोशमेव प्रायशोऽनुसृत्य, पाटान्तरच प्रदर्य प्रकाश्यते ।] व्यासम्-येदान् विभन्य वेदान्नार्थ निणीनयनं प्रायमूवरनं भगवन्तं पादरायणम् । अन्यान्-श्रीमद्वेदान्तदेशिक-मुदर्शनमहा. यमिधानभुतप्रकाशिफाचार्यप्रमुपान् । तलवकारापनिद:- जैमिनीयापरपर्यायतलवकारोपनिराणान्तर्गतम्य ऐनेत्यादेरनु. घाफम्य' इति उपलभ्यमानरीनी बनान्यं मयति । चतुरध्यायाम जैमिनीयोपनिद्राह्मणं हि मुदिनमस्ति । नत्र द्वादनानुगात्मनि चतुर्थेऽध्याये अयं दशमोऽनुयाय इति ॥ शहरे तु अयं नमाम्याप इत्युक्तम् ।

·3 सपरिफारभाष्योपेता केनोपनिषत् ख 1 हरि ओम्। पेनेपित पतति प्रेषित मन केन प्राण प्रथम प्रेति युक्त । वेनेपिता चाचमिमा वदन्ति भ्रस्थोन (ले) उ देयो युनक्ति ॥१॥ परमात्मस्वरूप पश्नपतिवचनरूपप्रकारेण (प्रकाररूपेण) प्रकाशयितु प्रो-'केनेषित पतति प्रेषित मन केन प्राण प्रथम प्रति युक्त । केनेषिता वाचमिमा पनि चक्षुश्श्रोत्र(ले) क उ देवो युक्ति' । मन केन पा) प्रेषित प्रेरित सत् स्वविषये प्रवर्तत इति भाव । इपितम् दृष्टं मतम् । प्राणाना मध्ये प्रथम प्राणः मुख्य पाण केन प्रेरितसन् प्रति प्रकग सञ्चरति । तथा केन वा प्रेरितामिमा पाच-चागिद्रियमवरव्य व्यवहरन्ति लोका । मन प्रभृतीनीमानि पञ्च करणान्येव ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन बहुश उपनिषत्सूद्घोषितानि । तदिदम् अस्मद्विरचिते वेदान्तपुप्पाचलो ध्यक्तम्। ऐतरेयारण्यके च समेतत् , (१) 'स एप गिरिश्च क्षुस्थोन मनो वाक् प्राण । त ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते' इति । अतः इहापि पञ्चानामेव ग्रहणम्। तत्रतेपा ब्रह्मणि यथावत् प्रवृत्तिमपश्यन् , पृत्स्नबहाशान विना च अमृतत्व न भरतीति मन्नान नदथै । तत्प्रेरकदेवप्रसादेन तेपा वशीकरणमिच्छन् शिष्य पृच्छति बेनेति ॥ इपित पततीति पतते सफर्मकत्व द्वितीयानितातापनिते । त्यादिपाणिनिसूत्रसूचितमेव । प्रेपितमिति पढसद्भावात् इपित मित्यस्य पुनरक्तता मा भूदिति इमित्यर्थस्वीकारेऽपि इपितामित्यस्य प्रेयुपसर्ग विनाऽपि प्रेषितामित्यर्थ अवश्यापेक्षितचात् स्वीरन है प्रतीत्यत्र प्रत्युपसग (३) प्रेयायेति पक्ष्यमाणस्थर इन म वा च्याचष्टे प्रकपण सञ्चरतीति । व्यपहरन्तीति । अधिशेषात् व्यवहर्तव्य सर्ने , ·सपरिफारभाप्योपेता फेनोपनिषत् स 1 श्रोत्रस्य श्रोत्र मनसो मनो यद् वाचो ह वाच स उप्राणस्य प्राण । तथा चक्षुश्श्रोत्रयोश्च के प्रेरक । अचेतनानामेपा चेतनापेरिताना कार्यकरलासमवात्-इति गुरुमुपेत्य शिप्य पप्रच्छेत्यर्थ ।। (1) २ गुरु प्रतिक्ति-श्रोत्रस्य श्रोत्र भवन्ति । चक्षुरादीना फर्म । वाचमिति तु प्रसिद्धकरणपञ्चकान्तर्गतचागिन्द्रियपरम् । इमाम्-प्रस्तप्रश्नवास्यादिकरणभूत माग्जातीयाम् । चक्षु श्रोत्रयो रिति द्विवचन गोटकादिरूपाश्ययात्ममगाण्यातिरिक्ताऽऽहहारि- केन्द्रियविवक्षणात् समाहारो न त य इत्याशयेन स्यात् । एवञ्च मूले चथु श्रोत्रमिति पाठे मैक पदम् । समाहारविरक्षया या स्यात् पैकपद्यम् ॥ प्रतिरतीति । सपूर्णब्रह्मविशानाय हि श्रोधादिवशीकरण त्यदिएम्न श्रोतादीना तथा ब्रह्मग्रहणसामर्थ्यमस्ति । एव तेपाम सामदिय प्रत्येक तत्तद्धिष्ठातृभिवान्तरेरप्यन्न साध्य न किशि दस्ति । तहि रत्नशानाभावे क्थममृतत्वमिति न मेत यम् । एभि फरणग्रहमिदमित्येव शानत पवामृतत्वसभवात् । देवमनुष्यादीना सर्वपामप्यन अलमत्वस्यापिशिष्टत्वादिति प्रतिरक्तीति निष । शरणमननमवचन [प्राणायामसाध्य] ध्यानदर्शनाना प्रममायित्वात् गुरणा श्रोतादीना ममेणोनि । पूर्व शिष्यादतनमस्तु "किमु त्तरोत्तरफार्यसाधनमशीराप्रयासेन, पूर्वपूर्वसाधनस्यनावशन्यात् । अन्यादर्थश्रयणोपयोगि चस्थोनमपि सलु न वोऽस्ति इति दर्शयितुम् ॥ श्रोनादिपरक + इति प्रश्न श्रोतादिभरको यस्म इति-समाधानायोगात् श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिक न थोत्रादिप्रवृत्ति निर्वाहकपरम् , किन्तु 'यथा शब्दादीना विषयाणा ग्राहक श्रोत्रादिक तग्राहक्मेव, न तु तद्ग्राहामपि, तथा श्रोतादिर प्रति श्रोता- ·सपरिप्फारभाप्योपेता केनोपनिषत् ख 1 चधुपश्चधुरतिमुच्य धीरा प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥२॥ प्रकाशक चक्षुराधनधीनप्रकाशम् अप्राणाधीनप्राणनश्च यत् स उ-स एव-इत्येवम् अतिमुच्य ज्ञात्या अस्माल्लोकात् अचिरादिना मार्गेण गत्वा मुक्ता भवन्तीत्यर्थ ।। (2) दिभूत ब्रह्म श्रोनादिग्रहसाधनमेर न तु श्रोनादिग्राहामपि' इत्यर्थपरमित्याशयेनाह चक्षुरादीना प्रकाशामित्यादि । उपरितन मलाणा पर्यालोचनया अपमर्थो विरक्षितो गम्यत इति भाव । वाचमिति यथाशहर व्यत्ययेन प्रथमान्तमभिप्रेतम् , अन्येषा प्राणपत् प्रथमान्तत्वात् । स एवेति । चथुरादीना स्वरूपस्थिति हेतुरक्तरूपश्च य स एम त प्रवृत्तिहेतुरपि न पुनरादित्यादीनि अधिष्ठातृदेवतान्तराणीति भाव । पतारता को युनतीति प्रश्ने, स पर एव चक्षु श्रोत्रादि सर्व युनक्तीति समाधिरुक्त । अन्तिमम्र श्वाक्यानुसारेण सौकर्यात् स इति प्रथमान्ततया निर्देश । अतिमुच्येस्यत प्राक् इतिशब्दोऽध्याहाय । एवं तहवेद्यस्य निय तवे तस्याविज्ञेय नाडुलभममृत नमिति शदा परिहतुम् अतिमुच्ये त्यादि मूलम् उन्नाशोपासनमेव पर्याममिति तदाशय इति प्रकरणानिश्चित्याह इत्येवमिति । आमुच्य प्रतिमुच्येत्यादाविर उपसगवलेन धातो सदर्भानुगुणार्थवर्णन युक्तमित्याशयेन अति मुच्येत्यस्य शात्वेत्यर्थ उत्त । मोचनातिनमण हि ग्रहणमेव । यदि तु पूर्णज्ञानायोगप्रतिपादनाय अतिमुच्येत्यस्य अधिकाविमोकेनेत्यर्थ एवेप्यते तर्हि ज्ञावेति न तदर्थ किन्तु धीरपदविवक्षितार्थ । अतिमुच्य धीरा इत्यस्य अधिकाशविमोकेन अपेक्षिताशज्ञानिा इत्यथ इति भावो वर्णनीय ।

·-- 6 सपरिफारभाष्योपेता केनोपनिषत् ख. 1. न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग् गच्छति नो मनः। न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥ ३॥ ३. तदेव प्रपञ्चयति न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग गच्छति नो मनः ॥ तत् किमुपदेष्टव्य(तर्हि तत् कथमुपदेष्टव्य) मित्यनाह-न विद्यो न विनानीमा त()यतदनुशिष्यात- किं तदिति पृष्ट आचार्यः, 'नान्तरिन्द्रियेण न वहिरिन्द्रियेण च ज्ञेयं तत्' इत्येव तदुपदिशेत् ॥ ४. ननु तस्य सर्वात्मना ज्ञानाविषयत्वे तुच्छत्यं स्यात् । ३. ननु उत्तरसण्डे 'नाहं मन्ये' इयादिमन्तद्वयेन श्रवण-- मनननिदिध्यासनाविषयत्वकथनात् तददिहापि 'नो मन' इति मननाविषयत्वम् 'न विद्मो न विजानीमः' इति श्रवणनिदिध्यास- नाविग्यत्वच कथितमस्तु । किञ्चोक्तानां पञ्चानां फरणानां मध्ये चक्षुरादिवयस्य पूर्वाधाक्ततया विन इति श्रोत्रमशानं, विजानीम इति प्राणायामागकध्यानं च विपक्षितुमर्हम् । थपणमननाधविषय- त्वञ्च अपरिच्छिन्नत्वात् । इदमेव च अन्यदेवेत्यादिना उपरि विवियते । अत: किमिति 'नान्तरिन्द्रियेण न पहिरिन्द्रियेण' इत्यर्थवर्णनमिति चेन्-उच्यते । नात्र प्रत्यक्षमाप्राविषयत्यमुच्यते । किन्नु सर्वगानाविषयत्वमेवेत्युत्तरमन्यायनरणे व्यकम् । तब 'न थोतं न प्राणः' इत्यनुक्त्या न विश इत्यादिभग पन्तरादरणात् अन्तरिन्द्रियमाध्यमननध्यानादिकं यहिरिन्द्रियसाध्यानधात इन्द्रि यास्ताचे विभज्य मोडीरनं म्यादित्याशयादेवं व्याख्यानमिति । यथेत्यनेन, न विन इत्यायनवेदनाचविण्यत्वरूपप्रकार उच्यते । नाशकारवत्तया ग्रम उपदिदिति । तथेति मापरीयोप- निफ्याटसत्त्वे तु मोऽर्थः सरए एव ॥ ।

·7 सपरिकारमाप्योपेता केनोपनिषत् ख. I. अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि । इति शुश्रुम पूर्वषां ये नस्तद्यायचक्षिरे॥४॥ यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ ब्रह्मजिज्ञासया गुरूपसदनादिकच न स्यादित्यनाइ- 'अन्यदेव तत् विदितादो...तद्वयाचचक्षिरे' । ये अस्माकं पूर्व गुरव, ब्रह्मोपादिशन् तेपाम, 'सर्वात्मना विदितादपि विलक्षण सर्वात्मना अविदितादपि विलक्षणमेवरूपं ब्रह्म' इतीदृशीं वाचं वयं श्रुतवन्त इत्यर्थः ।। (4) ५-९. एतदेव प्रपञ्चयति- 'यद् वाचाऽनभ्युदितं .. नेदं यदिदमुपासते । वागादिभिर्धदप्रकाश्यं स्वयं वागादीन्द्रियप्रकाशकच,' तदेव ब्रह्मेति जानीहि । यद्वस्तु इदमिति इदकारगोचरतया हस्तामलकवत् सुविदिततयोपासते जना , तद् ब्रह्म नेत्यर्थ । एवमुत्तरत्रापि ॥ यचक्षुपा ५.९. यदस्वित्यादि । श्रुतप्रकाशिकायां जिज्ञासाधिकरणे, "नेदं यदिदमुपासत इत्यस्यायमर्थः यदिदं प्रतीकमुपासते, तन्न । तदेव परं ब्रह्म त्यमुपास्व" इति वर्णितोऽर्थः इह विवक्षित इति भाव्यम् । समन्वयाधिकरणे च भापितम्, “नान ब्रह्मण उपास्यत्वं प्रतिषिध्यते । अपितु ब्रह्मणो जगदैरुप्य प्रतिपाद्यते" इति । तत्र व श्रुतप्रकाशिका, “यदिदमुपासत इत्यत्वेदमंशे निपेयस्य तात्पर्यम्" इति । तहि उपासत इति वाक्यानि किमर्थानीति चेत् तेन बागादीनामुपासनोपयोगितया प्रश्न इति व्यज्यते । अयमाशय:- अन्तिपणामिव ब्रह्मणोऽपि कान्स्येनोपासन वागादिवशीकारे सुकरमिति हि तदधिष्ठातृदेवताप्रश्नः शिष्येण चैत । तत्रैव गुरु- स्पदिशति, 'वागादिसम्यग्यशीकरण संपूर्णतच्छत्तयुपयोजनेनोपा- ·सपरिष्कारभाप्योपेता कैनोपनिषत् ख. 1, यन्मनसा न मनुते येनार्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥ यञ्चक्षुपा न पश्यति येन चक्षुपि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यच्छोलेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥ यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राण प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥९॥ इति प्रथमः खण्डः न पश्यति येन' चक्षपि पश्यति' । येन परमात्मना साधनेन पुमान् इतरत् पश्यतीत्यर्थ ॥ यत् प्राणेन प्राणिति येन प्राण प्रणीयते । प्रणीयते-प्राणितीत्यर्थ ॥ इति प्रथम खण्ड । स्यमानं कात्स्येन यद्भनति तद्विलक्षणमिदं ब्रहा, स्वयं वागादिप्रका- शकत्वात् यथावत्तदप्रकाश्यत्वात् इति । वागादीन्द्रियप्रशसचेति । वागिन्द्रियादिसर्वप्रकारारञ्चत्यर्थः । अभ्युद्यते-प्रोन्यते । यत्र येनेति न कर्तरि तृतीया, किन्तु येन चक्षुपि पश्यतीत्यादाविर करणे हेतो वा । चशंपीति गोलकाभिप्रायम् । योगवलावा इन्द्रियदर्शनम् । द्रष्टव्यसोपलक्षणमिदम् । पश्यति पश्यन्तीत्यर्थ इति कश्चित् पाट, । अन्यश्च दृश्यन्त इत्यर्थ इति । श्रुतम् शान्दयोधविषयः । प्रणीयत इत्यस्य प्रणीनमिति व्याख्यानमुद्रणममुद्धम् । 'अभ्युद्यते' 'पश्यतीति वर्तमानालम्यापि पूर्वश्रवणेन भूतालविपक्षाया अनावश्यात्तात् । पुलिहापशदं प्रति प्रणीनमिति विशेषणायोगाच । रिन्तु पूर्व यागादिपदव्युत्पत्तिपर्यालोचनया 'उदित, उद्यते, मनुते, मतम्' इत्यादिप्रयोगान् इहापि प्रपूर-अन्नधात्वर्थ पर पिक्षिन इति, 'माण्यान' इति स्थादित्यालोचितम् । नत्र प्राणितीनि पाठो लप एवेति स एव साधिष्टः ।।

·9 सपरिकारमाप्योपेता केनोपनिषत् ख. 2. यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्यं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेपु अथ तु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ १ २.१ शिप्य प्रत्याह -~~ 'यदि मन्यसे सुवेदेति...अथ नु मीमास्यमेव ते' । अह ब्रह्मस्वरूप सुप्तु वेदेति यदि मन्यसे, न तत् तथा । अम्य ब्रह्मण इह लोके यदपि रूपं त्वं वेत्थ, तन्नूनं दभ्रमेव अल्पमेव । देवेषु यदूपं वं वेत्थ, तदपि दभ्रमेव-अल्पमेव । त्वया ज्ञातं सर्वे ब्रह्मणो रूपमल्पमेय । न सर्व ब्रह्मरूपं त्वया ज्ञातम् । अतः परमेव ते ब्रह्म विचार्यम् ; नात पूर्व सम्यग्विचारितमित्यर्थ एतद्वाक्य श्रुत्वा सम्यग्मिचार्य शिष्य आह 'मन्ये विदितम्' । अहं विदितमेव मन्ये।। २.१. यदपीति। प्रथम यदिति, उत्तरवाक्ये यदपीति च युक्तम्- अथापि मूले अपिशब्दस्य प्रथमवाक्य एव सत्त्वात् तथोक्तिः । मन्येऽविदितमिति ब्राह्मणमुद्रणे इतः अकारप्रलपः, उपरि, 'स्वर्ग लोकेऽज्येये' इति तत्कृताकारप्रलपयत् सर्वव्याख्यानानारूढः। तत्र अज्येये इति पाठवीकारे स्वापेक्षया ज्येयोरहिते सर्वज्येप्टे अनुत्तमे इत्यर्थो भाव्यः। शिष्य आहेति । किमर्थमेवम् ? सर्वमपि गुरुवात्यमेवास्तु । 'नाह मन्ये सुवेद' इति मन्त्रोऽपि शिष्य प्रति गुरुणा म्वस्थिति- प्रदर्शनार्थ इत्युक्तिसंभवात् : यथा आनन्दाश्रममुद्रितन्यारयाने । यदा गुरुवाश्यरूपप्रथमश्लोकान्तर्गनः 'मन्ये विदितम्' इति भागोऽपि पर गुरुवाक्यमेवास्तु : उपरि तु शिष्यवास्यमिति; यथा परमार्थ- प्रकाशिकायामस्माभिरेवोक्तमिति यद्यपि स्यात्-अयापि, 'यदि मन्यसे सुवेदेति,'नाह मन्ये सुवेद' इति च सन्दर्भ परिशील्यमाने उक्तिप्रत्युक्तिरूपता स्वरसा । एव च तद्वत् उत्तमपुरुषघटितत्वात् 'मन्ये विदितम्' इति भागोऽपि शिष्यपरीक पचोचित इत्याशयेन ·10 सपरिफारभाप्योपेता केनोपनिषत् ख. 2. नाहं मन्ये मुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तहेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविशात विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥३॥ २. २. कमित्यलाह-नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । अह सम्यग्वेदेत्यपि न मन्ये ; न वेदेत्यपि न । अपितु वेदेव । ततश्च कास्न्थेन ज्ञातत्वमज्ञातत्वच नास्ति ; किञ्चित् ज्ञातत्व- मस्तीत्यर्थः । 'यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च' ना अस्माकं ब्रह्मचारिणां मध्ये तत् 'नो न वेदेति वेद च' इति निर्दिष्टं तत् अर्थतत्त्वं यो वेद, स तद् ब्रह्म वेदेत्यर्थः । २. ३. 'यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः' । य. (यस्तु) परिच्छिन्नत्वेन ब्रह्म न मनुते, स ब्रह्म मनुते । यस्तु परिच्छिन्नत्वेन ब्रह्म मनुते, स तु न जानातीत्यर्थः । 'अविज्ञात विजानतां विज्ञानमकि- जानताम् । ब्रम एतावदिति परिच्छेदज्ञानवता ब्रह्माविज्ञातं भवति । यथाशादरममापि । एवमपि यस्यामतमित्यादिक शाइरोक्तरीत्या तिम्र्टकवचनमेव वाऽस्तु मध्ये संवादविच्छेदे मानाभावात् गुरु- वाक्यमेव वायसामतमिति मन्त्रमानमपि या शिष्यवाक्यमस्त्यिति तवानिर्भर व्यक्तुं यस्यामतमित्यत्र शुतिराहेत्यादिकं नोक्तम् ॥ २.२. नाहमिति मन्त्रस्य एवमध्यर्थः संभाति "अहं सुवेदेति न मन्ये; न वेदेति चाहं नो वेद । अस्माकं मध्ये यः तदेद-ब्राह्म घेद, मः तद्वेद-मुयेदैत्येवं न वेद्यमित्येतत् पेट ; न वेदेति च स नो वेद' इति । एवंच मन्ये विदितमित्युक्तं पूधिन विकृतम् । यो नस्तद्वेदेति तदेव विदितत्वमन्यनिष्टतया उपन्या उपरितनांशेन पूर्वार्धवत् वितमिति भौचित्यम् । एवं प्रकारान्तराण्यपि संभा- ·. मपरिकारभा'योपेता केनोपनिषत् ख 2 प्रतिरोधविदितममृत (विदित मत) ममृतत्व हि विन्दते । परिच्छिन्नत्वज्ञानशू-याना ब्रह्म विज्ञात भयतात्यर्थ । उक्तश्च भगवता भाष्यकता-"यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' इति अमणोऽन-तस्य अपरिमितगुणम्य वाङ्मनसोरेतावदिति परिच्छेदायो म्यत्वश्रवणेन मतावदिति ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवता ब्रह्म अविज्ञातम् अमत मित्युक्तम् , अपरिच्छिन्नत्वाद् ब्रह्मण । अन्यथा, 'यस्यामत तस्य मतम् ', 'विज्ञातमविजानताम्' इति तत्रैव मतत्वविज्ञातत्ववचन विरुद्धयेत" इति । ततश्चाविज्ञातत्वादिवचन कान्येन ज्ञानाविषयत्वपरम् , न तु सर्वात्मना ब्रमण ज्ञानागोवरत्वपरमिति द्रण्यम् । तथा हि सति, 'ब्रह्म- विदाप्नोति परम्,' 'तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति' इत्यादिशास्त्राणा- मसगतार्थकर मसात् , वेदा ताना नरर्थक्यताच । (१) २ ४ 'प्रतिबोधविदितममृतममृतत्व हि विन्दते' । प्रतिनियतो बोध प्रतियोधः सत्यत्वज्ञानत्वानन्तत्वादिरूपासाधारणधर्मविशिष्टतया ज्ञातम् अमृत प्रशस्वरूप तत्मतु-यायेन स्योपासकम्पाप्यमृनत्त्व दिते वितानि । अथापि सभावित गरेपु दशाहरपारोऽप्यस्तु काम मिति अनतिमेदेन स एव दर्शित ॥ २.३ विजानतामिति । परिच्छिन वेन ध्यायतामित्यर्थ ॥ ०४ प्रतियोधेत्यादि । उपनिषत्सु यथेच्छ पदच्छेदशनात् परीपदाध्याहारगौरवपरिहाराय प्रतिरोधवित्-प्रनिनियतरोधयित् 'प्रतियुद्धान सेरन्ते' इति प्रसिद्धमन्यभिचारि भक्तिरूप ज्ञान नत्त द्विधाव्यवस्थितमात्र विषयमापदेशिक योध या प्राप्त , इत-तनशान विना एयमेर पूर्व प्राप्त, मतम्-अभिमनममृतव चिन्दते । तन्न न । धीभाप्ये अपरिच्छिन्नेनियन् शारिमितत्यपि ताले पाट । ।

·12 सपरिष्कारभाष्योपेता केनोपनिषत् ख. 2. आत्मना विन्दते चीय विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती चिनष्टिः। लम्भयतीत्यर्थ । अन्तर्भावितण्ययोऽय विदिधातु । लम्मनप्रकारमेवाह 'आत्मना विन्दते व विद्यया विन्दतेऽमृतम्। 'स नो देव शुभया स्मृत्या संयुनतु' इत्युक्तरीत्या विद्यानिप्पत्त्यनुकूल वीर्य प्रसन्नेन परमात्मना लमते । प्रसन्नपरमात्माऽऽहितवीर्यार्जितया विद्यया अमृत. तत्यमश्नुत इत्यर्थ ।। (4) २. ५. सादृशनमज्ञाने वरामुत्पादयति, 'इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति ; न चेदिहावेदीत् , महती विनटि.'। इहैव जन्मनि ब्रझ ज्ञातवाश्चैन् , अथ-समनन्तरमेव अस्ति-सन् भवति । सत्य(अन्न) ज्ञाना भावे आत्मनोऽसता भवति । 'असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति वेद चेत् । बन्ति बग्नेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदु ' इति श्रुत्यनुरोधादिति द्रष्टव्यम् । 'भूतेषुभूतेषु विचित्य धीरा, प्रेत्यासमालोकादमृता भवन्ति' भृतेपुभूतेषु सर्वभूतस्थ परमात्मानं प्रज्ञाशालिन स्वेतरसमस्तविलक्षणत्येन वाक्यार्थयोधमात्रम् अलम् , किन्तु भक्तिरूपापन्न विद्यापर्यन्तमानश्य- कमित्युत्तरार्धनोच्यत इति व्याख्याऽपि संभवेत् । परंतु 'प्रतिरोध- विदितममृतम्' इति भाप्यसंमनः पाठः । न तु प्रतिवोधविदितं मत- मितिमतशदान्याख्यानान् अमृतमितिताळकोशे प्रतीकोपलम्भात् अमृतं ब्रह्मस्वरूप तमातुन्यायेनेत्यादिव्यारयानाच । न च अप्रसिद्ध एवं पाठ इति याच्यम्-उपरि, 'न चैनदुपसरति' इति पाठेऽप्येवमा- सायास्तुल्यत्वात् । यथावदध्ययनपारपर्यविच्छेदात् तत्र पारिपये प्रागेव विवाद: स्थितस्स्यादिति चेत्-तुल्यमिहापि ॥ (4) ·सपरिष्कारभाप्योपेता केनोपनिषत् ख. 3. 13 भूतेपुभूतेषु विचित्य धीयः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥५|| इति द्वितीयः खण्ड:: ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये। तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त r त ऐक्षन्त, अस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेनायं महिमेति ॥ १॥ तद्वैपां विजझो। तेभ्यो ह प्रादुर्वभूम । तन्न व्यजानत(न्त) किमिदं यक्षमिति ॥२॥ निर्धार्य अस्माल्लोकादचिरादिमार्गेण परमात्मानं प्राप्य मुक्ता भवन्तीत्यर्थ ।। ३. १-२. आत्मना चिन्दते वीर्यमित्युक्तायें आख्यायिका. माह, 'ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये । परमात्मा देवानामनुग्रहार्थमसुरादीन् शवन् विजितवान् । तस्स ह ब्रह्मगो विजये देवा अमहीयन्त' । ब्रह्म- कर्तृकविजये सति देवा पूजिता अभवन् । 'त ऐक्षन्त अस्माकमवाय विजयोऽस्माकमेवाय महिमेति'। देवाः, अयमचरविजयोऽस्मकर्तृक एव, तदनुकूल सामर्यादिकमप्यस्मदीयमेव' इत्यमन्यन्त । 'तद्वैषां विजनी । २. ५. 'इहचेदशात् योद्धु प्राक् शरीरस्य विस्रसः । ततः सगेपुलोकेषु शरीरत्वाय कल्पते' (कठ-६) इति मन्तः, (६.४-२४) रहेर सन्तोऽथ विद्मस्तत् वयं न चेवेदिमहती निष्टिः' इति मन्त्रश्चानुसंधेयी । (2..) ३. १. ननु तत्तदिन्द्रियाधिष्ठातृदेवनाप्रसादेनामिम सेत्स्य- तीति शंसयाम्, नामामपि सर्वथा हपीकेशाधीनत्यमारयायिकया दर्शयति ब्रह्म हेत्यादिना । सूत्रितञ्च, 'ज्योतिराधिष्टानं तु तदामन- मात् प्राणता शन्दात्' इति । पेक्षन्तेति । अव शाहग्म् 'अनुरान् जित्या जगदगतीन ईयरसेतुमेत्तन , देवेभ्यो अयं तत्फलञ्चप्रायच्छन् जगतः सीम्ने । सर्वशत्तेः जगत: स्थिति चिकीर्णरयं जयो महिमा चेत्यजानन्तस्ते देवा ऐक्षन्त' इति ॥ यक्षमिति । पूज्यमित्यर्थः ॥

·14 सपरिफारभाप्योपेता केनोपनियत् स. 3. तेऽग्निमनुजन् , जातवेदः ! एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति । तयेति ॥३॥ तदभ्यद्रवत् ॥ तमभ्यवदत् कोऽसीति ॥ अग्निर्या अहमस्मीत्यनीत्, जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ ४॥ तस्मिस्त्वयि कि वीर्यमिति ॥ अपीदं सर्व दहेयम् यदिदं पृथिव्यामिति ॥५॥ तस्मे तृणं निधी, एतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वभवेन । तन्न शशाक दग्धुम् । स तन एवं निववृते, नैत(नैन)दशकं विज्ञातुम् , यदेतद्यक्षमिति ॥ ६॥ अथ वायुमनुवन् , बायो एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति ॥ तथेति ॥ ७ ॥ तदभ्यद्रवत् ॥ तमभ्यवदत्, कोसीति ॥ वायुर्या अहमलीन्यपीत्, मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ ८॥ तस्मिस्त्वयि कि वीर्यमिति ॥ अपीड सर्वमाददीय(यं), यदिद यिच्यामिति ॥९॥ तादृश तेषामभिमान परमात्मा ज्ञातवानित्यर्थ । 'तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव' । तेपा देवानामनुग्रहार्थ तत् ब्रह्म यक्षरूपं प्रादुर्भूतम् । 'तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति'। एतत् यक्षस्वरूपं किमिति ते देवा न प्यजानत- न ज्ञातवन्त इत्यर्थ (२) ३. ३-१०. 'तेऽनिमब्रुवन् किमेतद्यक्षमिति' । जात- वेदः एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमितीत्युक्तवन्त । तथेति तदभ्यद्रवत्... जातवेदा वा अहमम्मीनि। तथेति म यक्षसमीपं गत तेन कोऽसीति पृष्ट , अग्नि जातवदा ' इति प्रसिद्ध नामदयमुक्तवानित्यर्थ । 'तमिम्त्वयि किं वीर्यमिति । अपीद स दहेय यदिद पृथियामिनि । तव क सामर्थमम्तीति यक्षेण पृष्टोऽगि पृवियतिसकरदाहसामर्य- मस्तीत्युक्तवान् । 'तम्मै स तत एव निमने। तहीद तृण - यशेणोक्त संग जोन तत्समीपं गत दामसमर्थो निवृष .

·15 सपरिपारभाष्योपेता पेनोपनिषत् स 3. तरी पूण निदधी, एतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सघजयेन । तन शायाऽऽदातुम् । स तत पप निरवृते, नेत (जैन)दशक विशातुम् , यदेतद्यक्षमिति ॥ १०॥ अथेन्द्रमानन्, मनननेतदिजानीहि विमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत् ॥ तस्मात् तिरोदधे ॥ ११ ॥ स(?) तस्मिवाकाशे नियमाजगाम यहशोभमानामुमा हेमरतीम् ॥ना होवाच किमे- तयक्षमिति ॥ १२॥ इति तृतीय सण्ड इत्यथ । उपप्रेयाप समीप गत इत्यर्थ । 'नैतदशक विज्ञातु यदेतद् यक्षमिति वं देवान् प्रति उक्तवानिति शेष । ण्वमुतरतापि । ३. ११-१२ 'तस्मातिरोदधे' । तस्मात् मघोनम्सन्निधे , एतस्य गभरे मा भूदिति निगेहितमभवदित्यर्थ । तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमा हैमवतीम् । ता होवाच किमेतद्यक्ष मिति। तम्मिन्नेव प्रदेशे हिमन पुत्री यहुभिराभरणेशोभमाना पार्वती सज्ञामिन्दानुग्रहाय प्रादुर्मुना दृष्टा तत्समीयमागत्य, इय सई जाना- तीति मन्यमान क्मेितत् यक्षमिति पप्रच्छेत्यर्थ ।। इति तृतीय सण्ड । तिरोदध इति। अग्निधारमोरियेन्द्र व्यवस्थिनवार्य विशेषस्य दुचतया, न प्रति, त्वयि फि पीयमिति प्रश्शे उत्तरमप्युचिनाय न मयादिनि नमन तिरोदधे । अन्यथा हास्याधिको गभास्म्या- दिति च ॥ तस्मिनवेति । कथमपि तद्यक्ष विज्ञातव्यमिति श्रद्धया तस्य तनय स्थितत्वादिति भाव । यहुशोभमानामित्यम्य पदुपु मध्ये शोभमानामिति निर्धारणे समासो न स्यात् । अतो याभिशोभ मानामित्याह । यद् इति प्रियाविशेषण पृथपरदमिय मुद्रित ग्राह्मणे। हैमवतीमित्यस्य हेममयाभरणपतीमित्यर्थान्तरमपिशारे । उमाम्- ·16 सपरिकारमाप्योपेता केनोपनिपत् ख. 4. [सा] ब्रह्मेति होवाच, ब्रह्मणो वा एतद्विजयेमहीयध्वम् (ध्वे) इति । ततो हैव विदाञ्चकार ग्रहति ॥१॥ तलावा एते देवा अतितरामिमान्यान् देवान् ; यदनिर्वायुरिन्द्रः । ते ऐन- ४.१. 'ब्रीति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयमिति'। ब्रोव यक्षस्वेण युप्मन्मोहशमनाय प्रादुर्भूतम् । अतो ब्रमसनन्धिनि विजय निमिते पूजां प्राप्नुत । अस्माभिरेव विजयः कृत इति दुरभि. मानस्त्यतन्य इत्यर्थः । 'ततो हैव विदाञ्चकार ब्रोति । तदुपदेगादेव नाति ज्ञातवानित्यर्थ । ४.२-३. 'तस्माद्वा एवे देवा अतितरामिवान्यान् देवान्, उमारूपेणाविर्भूतां विद्यामिति च तन्न । एवम् उमामित्यत्रापि उ इति पृथम्पदमिति या पकपदत्वेऽपि उकारवाच्यां मां लक्ष्मीमिति याऽर्थ इह कल्प्येत : लक्ष्म्या इन्द्रं प्रति उपदेशस्य भारते लक्ष्मीतन्त्र च दर्शनात्-प्रथापि लक्ष्या अपि यक्षरूपेऽन्तर्भाव इति, पार्वतीमुसे. नेन्द्रस्य शिक्षणं समुचिततामिति च स्पुटप्रतिश्नत्वाश अयमर्थ एवारतः। अपरिचितलक्ष्मीदर्शने च यक्षस्यैवेद रूपान्तमिति मतिरस्य म्यान् ॥ (12) ४. १. पूर्वाफ्ये स इति, भन्न वाक्ये सा इति च पदं भाष्ये न व्यारयातम् । नापि गृहीतम् । तन सा इति पदं विनय अनेक मुद्रणमप्युपनिषदो दृश्यते । अत इति । एवमनुकूलनहमदारा- दित्यर्थः ॥ प्राप्नुतेति लटि मध्यमपुरुषमापचनम् । भनो मूले शमहीयभ्वमिति पदच्छेदो भायः॥ देवा अमहीयन्तेति पूर्व प्रयोगात्। औचित्याच । प्राप्नुथेति लडन्तरूपं शारे। 'महीयन्वें' इति पासणमुद्रणरीत्यनुसरणे तद् युतम्। 14 ·सपरिष्कारभाष्योपेता केनोपनिपत् ख 4 17 अदिष्ठ पस्पृशु । ते(स)हानत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मति ॥२॥ तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् । स होनन्नेदिष्ट पस्पर्श । स होनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ ३॥ तस्यैर आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यधुतदा इति, इन्यमिष यदग्निर्वायुरिन्द्र । ते होतन्नेदिष्ठं पस्पृशु । ते घनत् प्रथमो विदाश्च- कार मेति'.---तसादेव हेतो एत एवाग्निवाविन्द्रा इतरान् देवान् अतिशेरत इव । इचशब्द एवार्थ : अतिशेरत एवेत्यर्थ । यस्माद्धतो नेदिष्ठ-समीपे वर्तमान तद् बम पस्पृशु!-दृष्टवन्त , यतश्च हेतो प्रथमो विदाञ्चकार प्रथमास्सन्तो ब्रह्मेति विदाञ्चक , अत एवैते देवान्तरापेक्षया अमिवाय्विन्द्रा अतिशयित (अतिशया) वन्त इत्यर्थ । वचनव्यत्ययश्छान्दस । 'तस्माद्वा मेति'। अग्निवारिचन्द्राणा मध्ये यस्मादिन्द्र सन्निहित ब्रह्म दृष्टवान् , सर्वेभ्य पुरस्तात् पार्वतीमुखात् इद ब्रह्मेति ज्ञातवान् , अत सर्वातिशायीत्यर्थ । ४ ४-५ 'तस्यैप आदेश। तस्य आविर्भूतस्य सद्यस्तिरो- भूतस्य ब्रह्मण एष आदेशा वक्ष्यमाण उपमानोपदेश इत्यर्थ । 'यदेतद् विद्युतो व्युद्युतदा इति' । यथा विद्युतो विद्योतन क्षणिकम्, तद्वदित्यर्थ । ४ ४ विदितनतामपन्द्रादीना सम्यगदर्शने विसरणे च कारणमयोच्यते । यदेतद्विद्युत इत्यादे शाहरख्यारयाने बहु केश । इह विवक्षितयोजना त्वेवम् विद्युत इतीद पछयन्त यदेतदित्यनान्वेति। व्यातदा इति, न्यमिपदा इति विद्युतो यदेतत् द्वयम्, एप आदेश इति । विद्योतयन् निमेपोपि विद्युत एव विरक्षित न तु चचुप ; अधिदेवतप्रकरणात् । चहाध्यात्मम् । तथाच प्रकाशतिरो भाव इति भाप्ये विद्युत इति शेष । विद्युत प्रकाशोन्यमिपदित्युक्ती उ-2 ·18 सपरिष्कारभाप्योपैता केनोपनिषत् ख 4 (मीमिप)दा इत्यधिदेवतम् ॥४॥अधाध्यात्मम् , यदेतान)द्गच्छतीय च मनोन (मनोऽनेन)चैन(त) दुपसरत्यभीक्ष्ण सहप ॥५॥ आ इनि प्रसिद्धौ । उपमानान्तरमाह इन्यमि(मीमि)पदा इति । अत्रापि आ इत्येतत् पूर्ववत् । इच्छब्द उपमानान्तरसमुच्चयार्थ । यथा न्यमिपत् (न्यमीमिपद) निमेष प्रकाशतिरोभाव क्षणेन, एव ब्रमापि तिरोऽभूत् इत्यर्थ । यथा विद्युतस्तिरोहिता मवन्तीत्यर्थ (३) यमीमि पदिति वचनव्यत्ययश्छान्दस । इत्यधिदैवतम् । अनात्मभूताकाशादि गतविद्युद्विषय ब्रमण उपमानदर्शनमुक्तमित्यर्थ । अथान्यात्मम् । अनन्तर देहस्यो दृष्टान्त उच्यत इत्यर्थ । यदे मनः । एतद् ब्रह्म मनो गच्छतीव । ब्रह्मविषयकमनोगमनमिवेत्यर्थ । यथा मनसो ब्रझविषयी करण न चिरस्थायि, एवमेव यक्षस्य ब्रह्मण प्रकाशोऽपीत्यर्थ । मनसा प्रद्मविषयीकरण क्षणिकमेव न चिरानुवृत्तमिति दर्शयति न चैतद... प्रकाशपदाच्याहारो दोप ॥ प्रथमायहुवचनान्तत्वविरक्षया विधुत इत्यस्येय फर्टपरत्ये त्वा यथा विद्युतस्तिरोहिता इत्यादि । व्यधुतदिन्य स्याप्युपलक्षणमिदम् । तत्रापि हि वचनव्यत्यय एव । एतद्वाक्यस्यापि विधुतिपयकत्वस्पाटचाय अस्य विशिष्य ग्रहणम् । भ्यमीमिपदिति साथ णिजिति शादरम् । अन्न तु किमपि नोत्तम् । प्राक्षणे तु न्यमिपदिति पाठो दृश्यते । तत्र इत् इत्यपि नास्ति । अर्थ इति प्रथमान्तपाठे 'यथा विद्युत' इत्यत्न यद्वा विद्युत इति स्यात् । अनशमर्यकरणप्रतशिष्यानुभूतो दृष्टान्त उच्यते अथाध्याममिति । एतद्ब्रह्म मनोगरतीयेति । यद्यपि यदेतदित्यस्य पूर्वाश्य इवानापि उपमानपरत्व युत्तम्। न तु एतच्छन्दस्य ग्राम परत्वम् । तथा मनो गच्छनीति मनसो विषयान्तरगमनमपि विष ४ - ·19 सपरिपारभाप्योपैता केनोपनिषत् ख 4 तद्ध तद्वन नाम तद्वनमित्युपामितव्यम् । स य एतदेच वेद, अभि हैन सर्वाणि भूतानि सवाञ्छन्ति ॥६॥ सरल्पा-न हि मनोजनितसकल्पो ध्यानविशेष अमोघ चिरम् एतद्योपस्मरति , न विषयीकरोतीत्यर्थ । ततश्च यथा ब्रह्मणो मनसा विषयीकरण न चिरानुवृत्तम् , एव यक्षस्य ब्रह्मण प्रादुर्भावोऽपि न चिरानु- वृत्त । अत्र दृष्टन्तोक्तिच्याजेन ब्रह्मध्यानानुवृत्तिदुश्शकेति दर्शित भवति । ४. ६ तद्ध तद्वन नाम ; तद्वनमिन्युपासितव्यम् । एतादृश महिमविशिष्ट तत् ब्रह्म सर्वैरपि जनैननीयत्वेन-प्रार्थनीयत्वेन बननामक भवति । तस्मात् तद् ब्रह्म वनमित्युपासितव्यमित्यर्थ । वनत्वेनोपासनस्य फलमाहस य सवाञ्छन्ति । सर्वरपि प्रार्थनीयो भवतीत्यर्थ ॥ क्षितु शक्यम् तत्रापि तस्यास्थिरत्वात्-अधापि विषयान्तरापक्षया प्रहन्तब्रह्मग्रहणमेव सभवत् वक्त साम्प्रतम् । एवमेतच्छब्दस्य ब्रह्म परत्व एव एनइच्छतीवेत्यन्वादेशपाठम्योपपत्ति ब्रह्मण पय मागु पात्तत्वादित्याशय ॥ सिद्युतो द्योतननिमेपाविव मनसोऽपि गमनतद भावी नचैनदिति भाप्यनिदि पाठ एव स्पष्टी भक्त । सर्वत्र नचेत्यस्य स्थाने अनेनचेत्येव पाट ।बचिव नवचेति पाठ अनेन चेति पाठे, अनेन मनोगमनेन सदस्परूपानमभीक्ष्णमुपसरतीत्यर्थ । मनोगमनाभावे च न स्मरतीति इवेत्यत एवं सिद्धम् । एवमुपादक वाक्यस्यार्यमुक्त्वा उपपाद्यार्थन सह प्रकृत निगमयति ततश्चेति । एव ब्रह्मण प्रादुर्भूतस्यापि सम्यकप्रत्यक्षवेद्यत्व न भवतीति दशितम् अन मनोगमनाभावसिद्धवत्कारात् सिद्धमाह अनेति ॥ तद्वनमिति समस्त नामधेय शाहरे। तस्य प्राणि जातस्य वननीयमिति । प्रकृतपरामशिनस्तच्छन्दस्य नामधेयमध्य .

·20 सपरिफारभाप्योपेता केनोपनिषत् ख. 4. उपनिषदं भो बृहीति । उक्ता त उपनिपत् । नाहीं वाव त उप- निपद्ममेति ॥ ७ ॥ तस्यै तपो दमः कर्मति प्रतिष्ठाः ४. ७.८ एवम् आत्मना विन्दते वीर्यमित्यर्थे स्थिते सति, वीर्यावाप्तिहेतुभूतभगवदनुग्रहसाधनपतिपादिकामुपनिपदं पृच्छति उप निपदं भी बहीति । इतर आह उक्ता....! ब्रह्ममतिपादिकां प्रधानो- पनिषदमयोचाम । अतः प्रधानोपनिपदुक्कैव । साधनप्रतिपादिकाश्योपनि पदं वक्ष्यामि, यदि शुशूपसे इति भावः । तस्यै...प्रतिष्ठा । तस्यै उक्ताय उपनिषदे । साधनमूतानि कायशोषणलक्षणं तपः, इन्द्रियनिग्रह- रूप उपशमः, अमिहोत्रादिलक्षणं कर्म चोपनिपच्छब्दिताया ब्रह्मविद्यायाः निवेशेऽनीचित्यात् वनमित्येव नामोक्तमिह । त त्यत्र तत्पदमेता- दृशमहिमविशिष्टमित्यर्थकम् , एतादृशमहिमविशिष्टत्वादित्यर्थकं था। ४. ७. इतर आहेति। अयं भावः :-किम् आरयायिका फलार्थवनत्योपासनञ्च श्रुत्वा, 'ईदृशं नापेक्षितम्, किंतु मोक्षार्थ- ब्रह्मविद्योपदेश एव' इत्याशयेन उपनिषदं बहीति पृच्छ्यते, किं वा ब्रह्मविद्यासाधनोपनिपजिज्ञासया? नाद्यः, आरम्भ पर थोतस्य श्रोत्रमिति मन्त्रण ब्रह्मोपासनविशेषस्योक्तत्वात् , उपपादितत्वाध । अन्त्ये पुन: उच्यते, श्यताम्-केवलश्रवणादिमातं न कार्यकरम् , किन्तु अधीतसाध्यायाधीनतप:पर्यन्तसाध्यविद्याविशेष इति । ४. ७-८. एबमारयायिकादिकयनं यदर्थम्, तदेतायता प्रदर्शिनम् । एवंभगरदनुग्रहस्यैव मुरयन्येपि सापुतदनुग्रहादर्शनात् तत्कारणमायावस्यकमिति शिष्य एवं पप्रच्छ। साधनभूतानीत्यस्य वेदादि सत्यान्तेप्यन्वयः । 'दमशम' इत्युमयनिशे दमशनार्थ- संकोचेऽपि अन शमोऽपि इन्द्रियनिग्रहत्त्वेन रूपेण दमान्दार्थ इत्याशयेनाऽऽह उपशम ति।साधनमध्ये तपादीनां प्रतिष्ठात्यम्।

·सपरिष्कारभाप्योपेता केनोपनिषत् ख. 4. 21 वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥ ८॥ यो वा एतामेवं वेद, अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥५॥ इति चतुर्थःसण्डः इति सामवेदीयवलवकारोपनिषत् । प्रतिष्ठा दाढयहेतु । वेदा. आयतनम्-पडगसहिताश्च वेदाः सत्यवदनञ्च ब्रह्मविद्योत्पत्तिकारणमित्यर्थ ॥ ४. ९. यो वा एतामेव वेद-एता ब्रह्मविद्यामुक्तविध- प्रतिष्ठायतनोपेता यो वेद, अपहत्य प्रतितिष्ठति-स सर्वाणि पापानि विधूय कालपरिच्छेदशून्ये ज्येये ज्यायसि ज्येष्ठे सर्वोत्तरे स्वर्गे लोके वैकुण्ठे लोके प्रतिष्ठितो भवतीत्यर्थ । अनन्तज्येयपदसमभिव्याहारात् स्वर्गलोकशब्दो भगवल्लोकपर ।। क्षेमाय य. करुणया क्षिनिनिर्जराणा भूमावजम्भयत भाष्यसुधामुदार । वामागमाध्वगवदावदतूलपातो रामानुजस्स मुनिराद्रियता मदुक्तिम् ।। इति श्रीमनातयायचरणारविन्दचचरीकस्य वात्स्यानन्तार्यपादसेवा- समधिगतशारीरकमीमासाभाष्यहृदयस्य परकालमुनिपादसेवासमधिगत पारमहस्यस्य श्रीररामानुजमुनेः कृतिषु केनोपनिपद्भाष्यम् । वेदादीनाश्चाऽऽयतनत्वं विद्योत्पादकन्वरूपम् । तथाच सत्यादिरूपे ब्रह्मचर्यनियमे स्थित्वा अङ्गान्यधीत्य व्युत्पत्ति संपाद्य पर्मनारूप- वेदार्थ निश्चित्य निष्कामकर्मानुतिष्ठन् इन्द्रियाणि नियम्य तपश्चरणेन दर्शनसमानाकारब्रह्मविद्या निप्पादयेदिति भायः । अलोत्तरोत्तर- भावित पूर्व पूर्व निर्देश: तप इत्यादिना । ४.९. अमृता भरन्तीति प्रागुक्त फलमेव विवृणोति यो वा इति ॥ इतिश्रीवात्स्यवीरराघवाचार्यतिपु केनोपनिषद्भाग्यपरिपार ॥ शुभमस्तु ·22 २. सपरिष्कारभाप्योपेता केनोपनिपत् केनोपनिषदर्थमंग्रहा। १. पूर्णोपास्यात् परोऽनन्तो वागादीनामगोचरः । देवस्तेपा नियन्तेति ब्रह्म विज्ञाय मुच्यते ॥ कास्न्येनावेद्यमप्येतद्विदित्वेह यथायथम् । तत्प्रसादाप्तशक्तिस्सन् विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ ३. अग्निवारिवन्द्रमुण्यस्तदपि त्रैलोक्यदेवतेः । अवेद्यमखिलेशानमनुग्रहपरं सताम् ॥ ४. विद्युद्वत् क्षणभानं तदनं स्थैर्यण वेदितुम् । शिप्यन्ते सत्यमझानि वेदा: कर्म दमस्तपः॥ ५. इत्यं तलवकारोपनिषत्खण्डचतुष्टये । घशीचिकीपुर्वागादि मुमुक्षुः प्रतियोधितः ॥ समाध्यटिप्पण केनोपनिपद्विषयसूचि । मनादिपञ्चमनियन्तृदेवविषय: शिष्यप्रश्न: गुरुपतिपवनारम्भः ४ तारादेवज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वम् उक्तकरणरगम्यत्वेनैव तस्य शेयन्यम् ब्रह्मण उक्तकरणागम्यत्व-करणहेतुत्वे यदिदमुपासत इत्यस्य श्रुतप्रकाशिकोक्तार्थः समन्वयाधिकरण श्रीमाप्यसूक्तिः ब्रह्मण ईपदेव वेद्यत्वसंभवः ब्रह्मणः कन्सलमानमानिनामजन्यम् यस्यामतमित्यादेः श्रीभाप्योक्तार्थः यथोचितमानेपि ब्रह्मानुग्रहान्मोक्षसिद्धिः ૨ इहव तस्यावश्यवेद्यत्वम् ब्रह्मणो दुर्गमत्वानुग्रहपरत्वादिरयापनाय यक्षवलोपाख्यानम् १३ प्रादुर्भूतयक्षविशाने देवप्रेरितस्य अग्नेरशक्तिः परिभवश्च वायोः ७ " २ ५० १४ " " " ·" सपरिष्कारभाष्योपेता केनोपनिषत् 23 इन्द्रस्याऽऽममने यक्षतिरोधानम् इन्द्रेण उमामुखात् यक्षस्य ब्रह्मत्वावगम ब्रह्मशानस्य विद्युन्मनोगतितुल्यता १७१८ ब्रह्मणो यननीयत्वम् वनशब्दवाच्यत्वम् ब्रह्माधिगमोपायपदकम् ब्रह्मविद उत्तमस्सग प्रतिष्ठा केनोपनिषद्भाष्यप्रमाणाकरः ६ १४ यतो वाच विरुद्धयेत श्रीभाप्यजिज्ञासा-श्रुतिघट्ट यतोवाचोनिवर्तन्ते तैत्तिरीय-आनन्दवल्ली " १८ ब्रह्मविदामोतिपरम् १ ,, १९ तमेवविदित्वा श्वेताश्व उ ३ ७ ९ सनोदेव ते नारायण- ,, १४ असनेस ते आनन्दय- केनोपनिपनमन्त्रसूची पु अन्यदेव तत् १४ यच्छोनेण १८ इह चेदवेदीत् २५ यत् प्राणेन १९. केनेपितम् ११ ३ यदि मन्यसे २१ न तत्र १३ ६ यद्वाचा १५ नाह मन्ये २२ १० यन्मनसा १६ प्रतिवोध २४ यस्यामत २३ यञ्चथुपा १७ श्रोत्रस्य १२ अपूर्वपदानि-अतिमुच्य १-२ अधि १-४ रिमोध २.४ यक्षम् ३.२ ७ १२ 20GANA ८ चनम् ४६ ·श्री: - श्रीमद्भयो रङ्गरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । श्रीनिवासपब्रह्मणे नमः वात्स्य वीरराघवानार्य कृतः कठोपनिपद्धाप्यपरिप्कारः भावप्रकाशिकायां श्रुतिश्चसां शाहरार्थमनुभाष्य । संप्रति भाष्ये बहुशस्साधुन्यन्तिराणि दर्शयति । नाचिकेतोपाख्यानमवेय तैनिरीयत्राह्मणे, महाभारते (अनु- शासन १६) च दृश्यते । इत्थं हि तत्र श्रूयते-"उशन ह वै वाज- श्रयसस्सर्ववेदसं ददी। तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस । तें ह कुमारे सन्तं दक्षिणामु नीयमानासु श्रद्धा विवेश स होवाच । नत कर मां दास्यसीति । द्वितीय तृतीयम् । त ह परीत उराच । मृत्यवे त्वा ददामीति । तेह मोत्थितं वागभिवदति । गीतम फुमार- मिति । स होवाच । परेहि मृत्योहान् । मृत्यवे त्याऽदामिति । तं धैमसन्तं गन्तासीति होवाच । तस्य म तिम्रो रानीरनाम्यान गृहे बसतात्। स यदि त्या पृच्छत् । कुमार कति रानीरवासी- रिति । तिन इति प्रतिवृतात् । कि प्रथमाँ रानिमाता इति । मजा त इति । कि द्वितीयामिति । पशूस्त इति । कि तृतीयामिति । साधुस्त्यां त इति । तवे प्रसन्तं सगाम । तस्य ह तिम्रो रात्री- रनाभ्याम् गृह उवास। तमागत्य पमच्छ । कुमार कति रात्रीरया- सीरिति । तिम्र इति प्रन्युराच। कि प्रथमो रात्रिमाना इति । प्रजा त इति । कि द्वितीयामिति । पशूस्त इति । कि तृतीयामिति । साधुरत्या त इति । नमस्ते अस्तु भगव इति होग। वरं वृणी- प्येति । पितरमेव जीवनयानीति । द्वितीयं घृणीति । इष्टापूर्त ।

·25 . सपरिकारमाप्योपेता कठोपनिषत् योमऽक्षिति ग्रहीति होवाच । तमे हैतमग्नि नाचिकेतमुवाच । ततो वै तस्येष्टापूर्त नाक्षीयेते । नास्येष्टापूर्त क्षीयेते योऽग्निनाचि- केतं चिनुते। य उ चेनमेवं वेद । तृतीयं वृणीप्वेति । पुन मृत्योर्म- ऽपजिति नहीति होवाच । तस्मै हैतमग्नि नाचिरेनमुगाच । ततो थै सोऽप पुनमृत्युमजयत्" (तै, प्रा. ३-१-८) इति । तत्र भारते तस्यान्याहशत्वेऽपि अन्यद्वयमेकीस्त शक्यम् । कुपितेन पिता मृत्यवे नचिकेतसः प्रदानपर्यन्तकथा, मृत्यु सदने बिस्रो रानीरपोपुपा नचिकेतसा परत्नयलाभश्चोभयत्रा- विशिष्टी। तन्त्र मध्ये अशरीरिण्या चाचा किञ्चिद्वचनम् , अपेक्षित. कार्यसिद्धये मृत्युगृहे त्रिरात्रमुपवासः कर्तव्य इति निश्चित्य मृत्यु- प्रवाससमयनिरीक्षणेन तत्र नचिकेतोगमनञ्चाधिकम् । एवं समय- निरीक्षणेन गन्तव्यमिति पित्रोपदिष्टमिति वाफ्यस्वारस्यदर्शिनी भट्ट- भास्करव्यारया। अशरीरिवाचोपदिष्टमिति धुतिनिर्वाहपरं माध- वार्यव्यारयानम् । भास्करीयानुसरणे शान्तकोधेन पिता नचिकेतसः पुनःप्रतिनिवृत्तये एवमुपायोपदेश इति स्पष्टम् । अन्नापि, अनुपश्य यथा पूर्व' इति मन्त्रभाप्यावतरणदर्शने पुतगमनसट्या निर्षिणः पितेति ज्ञायत पय । माधवीयानुसारेपि पुत्रं शमा निविणे पितरि वापसत्यतामभीष्टसिद्धिश्च कथयितुमशरीरिणी चा प्रादुर्ग- भूवेति सुस्वम् । ननु उपरि पीतमन्युत्पादिवरणात् ग्रोधो न शान्त इति शायत इति अनुपश्येति मन्त्रस्यान्यथागतिरस्तु, मृत्युसदनं गन्तुमनिच्छन्त पुर्व प्रति पितुर्य चनमिदमिति चा अशरीग्विापचन- मिति वेति चेन-पिस्नुमाद्गुण्यपरस्य पितरमनदिशिनुमेयोयु- क्तस्य पुत्रस्य पितमचनमसरनियनस्यानुचितन्त्रात् । अतोऽस्य पुत्रं प्रति पथनरूपन्यं न युक्तमिति अशरीग्विाची पा पुवस्य या पवनमिदमित्येव वक्तव्यम् । तन पुत्रपतक यवनमिन्युक्ती मम्यो. साहः आत्मजिज्ञासोपयुक्तगुणयच च मिद्धपीति भाग्यश ·26 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् ॥ श्रीःn श्री श्रीनिवासपणह्मणे नमः येनोपनिषदां भाप्यं रामानुजमतानुगम् । रम्यं कृतं प्रपद्ये तं रङ्गरामानुज मुनिम् सरणिरेच ज्यायसी । एवंच पितुः स्वयमेव वीतमन्युत्वेपि पुनति- मन्युत्ववरणम्, जुरप्ययं पुवः कदाचित् परकृतक्षोभवशात् यमसदनममाप्य निवृत्तः स्यादिति स्वागसत्यत्वापत्यादिशया पितुम्सहसा मन्युसंभावनया स्तमिति सुवचम् ॥ तथाचार्य कथासार: बाजश्रयसेन सर्वस्वदक्षिणयनकरणम्, जरदवीप्रदस्य पितुः क्रतोस्साद्गुण्याय पुत्रेण स्वात्मनोपि प्रदान- निर्वन्धनम् , पिना मृत्यवे त्या ददामीति वचनम्, अशरीरिवाक्प्रा- दुर्भावः, पितृनिवेदसमाधानम्, पुवप्रतिनिवृत्योपयिकगमनप्रकारो- पदेशः, तथा गमनम् , मृत्युना निराधोपवासिने यरत्रयदानम्, पितृसौमनस्य नाचिकेताग्नि-मोक्षतत्वरूपवरनयवरणमिति ॥ अत्र ब्रह्म- विद्याग्रहणेन शाश्वतगुरुशिष्यभावसंबन्धसंपादनात् पुनरागतेपि पुरे मृत्योस्तं प्रति स्वामित्वं न लोपितमिति न दत्तापहार इति ध्येयम् ॥ महाभारते तु फवम् –ीद्दालकिना दीक्षासमाप्ती स्वपुत्रं नाचिरेतं (न तु नचिकेतसं) प्रति नदीतीरात् स्वनिक्षिप्तदर्भपुष्पाद्या- नयनकथनम्, नाचिकेतेन, 'तत्र तन पश्यामि' इत्युक्तिः, क्षुत्पिपासो. पहन पिना यमं पश्येति शापः, नाचिकेतस्य सालिवन्धं गत. मत्स्यस्य भुवि पतनम् , पितरोदनम्, पुत्रेण यमलोके यमदनम्, पिता पदयेत्येयोक्तन्यात् दर्शनस्य निपननया यमेन पुननिवर्तनम् , तदा नाचिरतं प्रति तत्मार्थनया गोप्रदायिजनभोगस्थानादिप्रदर्शनेन गोदानप्रभाववर्णनम्, सुप्तप्रयुद्धनेव समुत्थितेन पुत्रेण पितृसमा- धानपूर्व म्यानुभूनविभववर्णनमिति ॥ भव ब्राह्मणेकरस्यप्रदर्शनायर पद्यमय्यामप्यस्यामुपनिदि मामणवार्यरुपरम आदन इति ।

·27 सपरिष्कारभाष्योपेता पटोपनिषत् वल्ली 1. श्री कठोपनिपत् [शान्तिपाठ -सह नावातु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजसि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै । ओशान्तिरशान्तिश्शान्ति ॥] हरि ओम्--उशन् ह वै पाजश्रवसस्सवेदस ददौ । श्रीरङ्गरामानुजमनिविराचत प्रकाशिकाभिधान मण्यम् अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरस्स्थल श्रिया । असनावरशृक्षारमअनिर्मम गाहताम् ॥ १ ॥ व्यास रक्ष्मणयोगीन्द्र प्रणम्यान्यान् गुरूनपि । व्याख्यास्ये विदुपा प्रीत्य कठपली(ली य)थामति ।। उशन् ह वै वाजश्वमस्सर्ववेदस ददौ । उगन कामयमान । 'वश कानी' इत्यम्मात् शतरि अहिज्येत्यादिना सपसारणम् । चै इति घृतार्थस्मरणार्थी निपातौ । फरमिति शेप । वाजश्रवमः वाजेन उशभिति वाजश्रवसस्य नामधेयम्, श्रुतिपु तसनाम तत्तत्कुलपूर्वपुरपनामोभरनिदोन तत्तत्वीर्तनस्यैर सर्वत्र दर्शनादिनि यपि मुवचम् । भभास्सरभाष्यमप्यमानुसूमिव - अयापि रानन्तनादम्य नामन्यापारम्यात्, योगिय, नियमाणम्य कर्मा पाम्य चसिया नचिकेतस प्रतुमाद्गुण्यनेर्भयमुचितमिति पोस्यत इति च यथाशाहरमेव व्याग्यातम् ॥ 'श्रीद्दालनिगरणि' इत्युपरि नामान्तरदर्शनास याजथका इति योगिरमित्यभिप्रायेण व्युत्रादयनि याजेनेति । रुढिवा चानधरम तिति पाठो दृश्यते । शाहरे तु याजधया इति कहि, सपुत्रो पालथवम इति। 'एतद म ·28 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् वल्ली. 1. तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥१॥ तं ह कुमार सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाऽऽविवेश । सोऽमन्यत (?)॥२॥ अन्नेन दानादिकर्मभूतेन श्रवः :-कीर्तिः यस्य स वाजश्रवाः । तम्यापत्यं वाजश्रवसः । रूढिर्वा वाजश्रवस:(वाः!) इति । स किल ऋषिः विश्वजिता सर्वस्वदक्षिणेन यजमानः तस्मिन् ऋतौ सर्ववेदसं मयस्वं ददौ दत्तवानित्यर्थः। उशन्नित्यनेन कर्मणः काम्यत्वात् दक्षिणासाद्गुण्य- मावश्यकमिति सूच्यते ॥ तस्य है....पुत्र आस । आस बभूव । 'छन्दस्युभयथा' इति लिटः सार्वधातुकत्वात् 'स्वस्तये ताय॑म् ' इत्यादिवत् अस्तेमभावाभावः । ते ....श्रद्धाऽऽविवेश । तं नचिकेतसं कुमारं सन्त बालमेव सन्तम् , ऋविग्भ्यो दक्षिणासु गोपु नीयमानासु सतीपु श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः पितुर्हितकामप्रयुक्ता आविवेश आविष्टवती ॥ (दक्षिणाखिति वचनविचारः) यद्यपि यत् आनतिकरं द्रव्यम्, तद् दक्षिणेत्युच्यते । एका चासौ कतावानतिरिति तदुपाधिको दक्षिणाशब्दः एकवचनान्ततामेव तद्विद्वॉसो घाजश्रवसा गीतमा:' (ते. बा.३-१-८) इति घानां याज- श्रवसत्वकथनात वाजश्रयमपदं रूढम्, किन्तु वाजश्रवःपदमिन्ये. वीचित्यसिद्धमपि । तस्मादृढिर्या वाजथवा इतीति पाठः स्यात् । अन्यथा पुनः-रूढत्वे कल्प्ये वाजथयम इत्यस्यैव वर्णममुदायस्य रूढत्वे को दोरः? एवं च तपितुः उद्दालक इति वक्ष्यमाणं नान भविष्यति। बाजधयमा इति बहुवचनं तु वाजयसगोवजानामपि पाजश्रवसन्यादित्याशयो वर्णनीयः। सर्व वेदो धनं सर्ववेदमम् । 'अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि' इति तत्पुरुषात् टच ।

·29 क स सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् यल्ली । पीतोदका जग्धतणा दुग्धदोहा निरिन्द्रिया । अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥३॥ लभते । अत एव भूनामकैकाहकतो, 'तस्य धेनुर्दक्षिणा' इत्यत्न कृत्लस्य गवाश्चादे प्राकृतस्य दाक्षिण्यस्य निवृत्तिरिति 'तस्य धेनुरिति गवाम्' इति दाशमिकाधिकरणे(10-3-19) स्थितम्-- तथापि दक्षिणाशब्दोऽय भृतिवचन । स च कर्मापक्षयापि प्रवर्तते, अस्मिन् कर्मणीय भूतिरिति । कर्तुरपेक्षयापि प्रवर्तते, अस्मिन् कर्मणि अस्य पुरुषस्येय भृतिरिति । ततश्च मस्निग्यत्वापेक्षया दक्षिणाबहुत्वसभवात् दक्षिणास्त्रिति बहुवचनमुपपद्यते । अत एव मतपेये 'औदुम्बरस्सोमचमसो दक्षिणा, प्रियाय सगोलाय ब्रह्मणे देय' इत्यत्र एकवाक्यतापक्षे ब्रह्मभागमात्रेपि दक्षिणाशब्दस्यावयवलक्षणामन्तरेण मुख्यत्वोपपतेस्त मात्रबाध इत्युक्त दशमे, 'यदि तु ब्रह्मणस्तदून तद्विकारस्स्यात्' इत्यधिकरणे(IC-3-20)। ततश्च क्रत्वपेक्षया दक्षिणैक्येपि मत्विगपेक्षया दक्षिणाभेदसभवात् दक्षिणास्विति बहुवचनस्य नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । श्रद्धाप्रकारमेव दर्शयति [सोऽमन्यता] पीतोदका जग्धतणाः ता ददत् ।। पीतमुदक याभिस्ता पीतोदका , जग्ध मक्षित तृण याभिस्ता जग्धतणा, दुग्ध दोह क्षीराख्यो यासु (मि) ता दुग्धदोहार, मिििन्द्रयाः अप्रजननसमर्था , जीर्णा निष्फला इति यावत् । या एवमूता गाव , ता ऋविभ्यो दक्षिणावुद्धया ददव पीतोदका इत्यादा क्तप्रत्ययेन भूतकालवाचिना इदानी पानादि न कुर्वन्तीति नापनादत्यन्तजरटत्वाशक्तत्वलाभ ।इमा गाव इत्यध्याहार्यम् । ता इत्यत्र गा इति पाट स्यायेति विमृश्यम् । , ३ ·30 सपरिफारभाष्योपेता कठोपनियत् वल्ली । स होवाच पितरम् , तत कस्मै मा दास्यसीति । द्वितीय तृतीयम्। ते होवाच मृत्यचे त्या ददामीति॥४॥ वहनाममि प्रथमो बहनामि मध्यम । कि खित् यमस्य कर्तव्य यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥५॥ प्रयच्छन्- अनन्दा अपुखा ते शास्त्रसिद्धा लोकाः सन्ति, नाम खल्लु-तान् स यजमानो गच्छति । एवममन्यतेत्यर्थ ॥ ३ ॥ स होवाच पितर...तृतीयम् । दीयमानदक्षिणावैगुण्य मन्यमान नचिकेता खात्मदानेनापि पितु ऋतुसाद्गुण्यमिच्छन् आस्तिकाग्रेसर पितरमुपगम्योवाच, तत हे तात! कम्मै ऋत्विजे दक्षिणार्थ मा दास्यसीति । स एवमुक्तेनापि पित्रा उपेक्ष्यमाणोऽपि द्वितीय तृतीय मपि पर्याय कस्मै मा दास्यसीत्युवाच । त होवाच...| एव बहु (मुहु) निर्वध्यमान पिता कुपित त पुत्रम् , मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्तवान् ।। एवमुक्तोपि पुत्र विगतसाध्वसशोक पितरमुवाच बहूनामेमि । सर्वेमा मृत्युसदनगन्तृणा पुरतो मध्ये वा गच्छामि, न तु मन्थर पश्चात् । मृत्युसदनगमने न कोपि मम विचार इति भाव। किंतहीत्यताह किरखित् करिष्यति । मृत्युर्यदद्य मया करिष्यति तत्वाश यमस्य प्रथम एमि, मध्यम एमीत्यत्र मुरयया शिष्यवृत्त्या मध्य मया या पितृसविधे गच्छामि, न त्यधमया । तादृश मा नून क्रोधाविप एवमुक्त्यानिति शाकर हिप्रार्थवर्णनमुपक्ष्य, यमसन्न प्रति प्रथमो मध्यमो वा गच्छामीति उत्साहसूचक्मृजुमर्थमाह एवमुक्त इत्यादिना । विवेकिना हि दासेन स्वामिनिदेशाप्रतीक्ष्य तदभि मतमभ्यूह्य विकरेण भाव्यम् । अत इहैव मनसि विचारयति कि स्थिदित्यादि।

·31 सपरिष्कारमाप्योपेता कठोपनिपत् वल्ली 1. अनुपश्य यथा पूर्व प्रतिपश्य तथा(s)परे। सस्यमिय मत्यः पच्यते सस्यमियाऽऽजायते पुनः ॥६॥ वैश्वानरः प्रविशत्यनिथि- ब्राह्मणो गृहान् । तस्यता शन्तिं कुर्वन्ति हर धैवस्वतोदकम् ॥ ७॥ कर्तव्यं किं घा! पूर्णकामस्य मृत्यो: मादृशेन वालिदोन किं प्रयोजन स्यात् । येन ऋविम्य इव तस्मै मदर्पणं सफलं स्यात् । अत एत- देवानुशोचामीति भावः ॥ ५ ॥ साध्वसरोपावेशहीनमीश पुत्रवाक्यं श्रुत्वा, 'कोधावेशात् मया मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्तम् । नेश पुतं मृत्यवे दातुमुत्सहे' इति पघातप्तहृदयं पितरमालोवयोवाच अनुपश्य....तथाऽपरे । पितामहा. दयः यथा मृपावाद यिनैव स्थिताः, यथा चापरे साधयोऽद्यापि तिष्ठन्ति, तान् अन्वीक्ष्य तथा वर्तितव्यमिति भावः । मस्यमिव.... पुनः। मयः सस्यमिवाल्पनापि कालेन जीयति । जीर्णध मृत्वा सस्यमिय पुनराजायते । एवमनित्ये जीवलोके किं मृपाकरगेन ? पालय सत्यम् प्रेषय मा मृत्यत्र इति भावः ॥ ६ ॥ एवमुक्त्वा प्रेपितः प्रोपितस्य मृत्योभरि तिस्रो रात्रीरनइनन् उवास। तत: प्रोप्य आगतं यमद्वार्या वृद्धा ऊचुः, वैश्वानरा....वैवस्वतोदकम्॥ साक्षादमिरेव अतिमिशिगम्मन् गृहान् प्रविशति । तम्याग्नेरेता पाया- सनदानादिस्क्षमा शान्ति कुर्वन्ति सन्तः, 'तदपवारेण दग्धा मा भूम' ६. सन घक्तव्यं टिप्पण्युपक्रम पयोनम् । ७. 'पयमुस्त्या प्रेरित' इत्यत्र उक्तियो: समानगरमा भायात् एपमुस्त्या प्रेपित इति पाउ: म्यादित्यालोनितम् । न्याय- रक्षामणापि ईशयास्यस्यैर दर्शनात् उपन्येत्यस्यैव भनभन्नुबासे.

·। 32 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् बल्ली 1. आशाप्रतीक्षे सङ्गत सूनृताञ्च इष्टापूर्ते पुत्रपशूश्च सर्वान् । एतद् वृहत पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानभन् वसति ब्राह्मणो गृहे ॥८॥ तिलो रात्रीयदवासीहे मेऽननन् ब्रह्मन्नतिथिनमस्यः । नमस्ते- इति । अत हे वैवखत ! नचिकेतसे पाद्यार्थमुदकं हर आहरेत्यय ॥५ अकरणे प्रत्याय च दर्शयन्नि म आशाप्रवीक्षे सह ....गृहे ॥ यस्य अल्पमेधसः अल्पप्रज्ञस्य पुरुपस्य गृहे अननन् अभुमान अतिमिति, तस्य आशाप्रतीक्षे कामसकल्पौ । यद्वा अनुत्पन्नवस्तुविषयेच्छा आशा उत्पन्नवस्तुपाप्तीच्छा प्रतीक्षा । सङ्गतम् सत्सङ्गमम् । सूनृताम् सत्यप्रियवाचम् । इष्टापूर्ते-इष्टं यागादि, पूर्व खातादि । पुत्रान् पशूध, एतत् अनशनरूप पाप घृक्ते वर्जयति नाशयतीत्यर्थ । यूजी वर्जने । रुधादित्वात् श्नम् । पृजि वर्जने इत्यस्माद्धातोर्वा इदितो नुम् । अदादित्वात् शपो लक् ॥८ एवं वृद्धैरुक्तो मृत्यु नचिकेतसमुवाच विस्रो गत्रीयदवा- त्सीहे मेऽननन् मन् अतिथिनमस्या । मे गृहे यस्मादेतो हे ब्रमन् ! नमस्काराहोऽतिथिम्त्व तिसो रानीरभुजान एव अवात्सीरित्यर्थ । त्यनान्वयेन निर्वाहो भाव्यः। अनभनित्यनेन, मृत्युप्रसासकाले तदि- तरै प्रार्थितोपि नासी आशेति शाप्यते । हरेत्यम्य अपहरेति नार्थ इति मापनाय आहरेत्युक्तम् । नयेति या आनयेति याऽर्थ इति भाव । ८ वृति इति । व्यत्ययेनात्मनेपदनियहि शात् अदादि- धातुगृहीतः । तस ईटिपयत् इदिवमध्यनुमनमिति इदन्तनया ग्रहणम् । तदादरणफल दर्शयति इंदितो नुमिति ।।

·सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् वल्ली 1, 33 ऽस्तु बहान् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मान् प्रति लीन यरान् वृणीप्य ॥९॥ 'नमस्तेऽस्तु ब्रमन् स्वस्ति मेऽस्तु' । स्पष्टोऽर्थ । तसाव प्रति त्रीन धरान पृणीष्य । तस्माद्धेतो --मह्यं वस्ति यथा स्यादित्येवमयं वीन् वरान् प्रति उद्दिश्य वृणीष्व-प्रार्थयस्व । तव लिप्साभावेऽपि मदनुप- २. अन्न, प्रति-उद्दिश्य वृणीप-प्रार्थयस्व इत्येव तालपत्रपाठः, न तु प्रार्थयेति, न वा, प्रति तानुद्दिश्येति पूनामुदितयत् । अर वरान् वृणीष्वेति श्रुत्यनुसायत्, उपरि निष्कृष्टार्थवर्णनानुरोधाश घरानि- त्यस्य वृणी येत्यौवामयः । प्रति इत्यस्य प्रतिनिधितयेत्यर्थे पूर्व 'वृदन्ते' इत्युक्तवर्जनप्रतिनिधितयेत्यर्थः । प्रत्यनीकतयेत्यर्थे रात्रि- प्रयातिकमदोपपरिहारार्थमिति यावत् । राविनयापादितानिष्टय- परिहारप्रन्युपकारभूतान् चयनिति याऽर्थः । 'तत्यति- विधानप्रवृत्त' इति थीभाप्यानुसारात् रावित्रयोपरामप्रतिकार- भूतान वरानिति वाऽर्थः । सर्वाभिप्रायेण प्रति उद्दिश्येति सामान्यत उत्तम्-उपपासरानितिन्वमुहिश्य, आशाप्रतीक्षादिवर्जनाभाव- मुदिश्य, स्वस्तिभावमुद्दिश्येत्पर्य कोऽप्यों भविष्यतीति । अन प्रद्युम्नः कृष्णात् प्रति इतिवत् 'तस्मात् प्रति' इत्यस्य उपवासविशिष्टवासप्रति. निधिभूतानित्यर्थे चराणां तत्स्थानापन्न वरूपतत्प्रतिनिधित्वं दुरुप. पादम् । चराणां तदापादितानिष्टपरिहारफतया तप्रतिकारभूनत्यात् । यरवरणमासमितीक्षादिवर्जनप्रतिनिधितया पर्तव्यमित्यर्थ पनि चेद- तर्हि तस्मादित्यस्य वर्जनार्थकन्वे, पूम् अगमीरिति यत् तस्मादिति यच्छन्दप्रतिनिदेशता तस्मादित्यस्य न म्यात् । यत् इत्यस्य यादरा- घर्जना तोरित्यर्थवर्णन लिएम, तस्य नचिरेतादिष्टमुख्यफलग- भागत् । इएफलर यत्तच्छन्दाभ्यां हेतुन्येन कयने युक्तम् । एवं यसाखतोरेवं यास: एतःनिरसादतीरित्यस्य, यासस्यैवं एनन्याद्धेतो. ।

·34 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत्-प्रथमवरः शान्तसइल्पः सुमना यथा स्याहीतमन्युर्गीतमो माऽभि मृत्यो। त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत् प्रतीत एतत् बयाणां प्रथम चरं वृणे ॥ १०!! यथा पुरस्तादविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिमत्प्रसृष्टः (एम्)। सुखं हार्थमनशनरात्रिसमसंख्याकान् लोन् वरान् वृणीष्वेति भावः (त्यर्थः) । एवं प्रार्थितो नचिकेतास्त्वाह-शान्तसङ्कल्पस्सुमना यथा स्थाद्रीतमन्युगौतमो माऽभि मृत्यो । हे मृत्यो। मत्पुत्रो यमं प्राप्य किं करिष्यतीति मद्विषयचिन्तारहितः प्रसन्नमनाः माऽभि-मां प्रति मम पिता गौतमः चीतमन्यु वीतरोषश्च यथा स्यादित्यर्थः । किञ्च त्वत्प्रसृष्टं मामिवदेव प्रतीतः । त्वया गृहाय प्रेपित मा अभि-मां प्रति प्रतीतः यथापूर्व प्रीतस्सन् वदेत् । यद्वा अभिवदेव आशिष प्रयुक्ताम् । 'अभिवदति नाभिवादयते' इति स्मृतिषु अभिवदनस्य आशीर्वाद प्रयोगात् । एतत् त्रयाणां प्रथम वरं वृणे-स्पष्टोऽर्थः ।। एवमुक्तो मृत्युः प्रत्युवाच-यथा पुरस्तादविता प्रतीतः । यथापूर्व स्वयि हृष्टो भविता । औद्दालकिरारुणिमन्प्रसृष्टः (एम्) । उद्दालक रित्यत्वैव पर्यवसानमित्यपि सुवचम् । एवमेव बहुलं प्रयोगदर्शनात् । अतः प्रतिशब्दयोगे पञ्चमीत्यनहीकृत्य हेतुपञ्चमी आदतेति भाति । १०. 'नायं यमसदनमगत्वा या यमेनानुज्ञातो वा निवृत्तः । किन्तु तत्प्रसृष्ट एव समागत इति प्रत्ययाधीनो हर्पः प्रतीतपदेन गम्यते । 'ग्याते हटे प्रतीतः' इत्यमरः । अत 'यथा पुरस्तादविता प्रतीत' इत्युत्तरमन्ने प्रीत इत्यर्थ एव खास इति इहापि तथेति सूचयितुं यथापूर्वमिति, यथा पुरस्तादिति पदाथोंनि । ११. 'उद्दालक आरूणिः' इति तनतन (छा.५.३.५-७ ८-१.) दर्शनात अरुणगोलापत्ये च भारुणेय इति प्रयोगस्य श्वतकेतो । .

·सपरिकारमाप्योपेता कठोपनिषत्-द्वितीयवरः 35 रात्रीशयिता पीतमन्युस्त्यां(?) नियान मृत्युमुखात् प्रमुनगार स्वर्ग लोन भय किचनास्ति न तत्र त्वं न जरया विमेनि । एव औद्दालफिः । अरुणस्य अपत्यं आरुणिः । देशमुप्यायणो वा ! उद्दालकस्यापत्यम् अरुणम्य गोलापत्यमिति वाऽय: । मत्प्रसृष्टा मदनुज्ञात: मदनुगृहीतस्सन् । मदनुग्रहादित्यर्थः । सुखशात्रीशपिता वीतमन्यस्त्वा रशियामृत्युपरखाप्रमुक्तम्-वयि विगतमन्गुस्मन् उत्तरा अपि गलीस्सुसं शयिता । स्ट् । सुखनिद्रां प्राप्स्यतीति यावत् । शिवान् (१) कान सनित्यर्थ । कसन्तोऽयं शन्दः । 'हशेधेति यम्' इति कमोरिट् ! छान्दसो द्विवचनामाव सम् इति द्वितीयान्तपाठे मत्प्रेषितं त्यामिति योधना ॥११॥ नचिकेता बरं द्वितीय प्रार्थयते---स्खों लोके इत्यादिना मन्तद्वयेन । स्वगें लोके न मय किनास्ति । भन्न स्वर्गशब्दो मोक्षानपरः । यथा चैतत् त्योतरस यश्यते । न त त्यम.न जग्या चिमेति । हे मृत्यो! त्वं सत्र न भवसि । जरायुक्तस्सल दर्शनात् उहालकपुन इत्यर्थमविक्षन् आह-उद्दालक पपेति । यामुष्यायण इति । अमुष्य प्रग्यातम्यापत्यमामुप्पायपः स एय पुनियापुनन्यादिना द्वयोरमंयन्धी चेन्पामुप्यायणः ॥ इन्दतीरः' (८-२.१५) अति मूवान मनोमम्पयः म्यादिति रशियानित्यम्य शिमा- नित्पर्धवर्णने यामिति चिनीया न स्यादिन्दन्यया सामन्न अति ॥ दरशिगनिति मायांकग्यो। दीयानिति नारायो। १२. अग्नेि यरियमाण: नपलायन म्याभिमन म्यग भारत- । दायिायपति स्वर्ग रतिमन्ना पश्यना मन्मे पिनाणिम्। - ·. 36 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् द्वितीयवरः उमे तीळ अशनायापिपासे शोसतिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२॥ स त्वमग्नि स्वयंमध्येपि मृत्यो प्रहि ते श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्व भजन्ते एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥ प्र ते प्रवीमि तदु मे नियोध स्वयमग्नि नचिकेत प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमयो प्रतिष्ठां विद्धि त्यमेतनिहित गुहायाम् ॥१४॥ निमेति । जरातो न निमेति । तन्न वर्तमान पुरुप इति शेष 1 उमे तीर्त्ता अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके । अशनाया--बुमुक्षा । अतापि वर्गशब्दो मोक्षस्थानपर ।। १२ ।। स त्वमग्निवर्गमध्येपि मृत्यो । पुराणादिप्रसिद्ध- सार्वत्यस्त्व स्वर्गप्रयोजनकमिं जानासि । 'स्वर्गादिभ्यो यद्वक्तव्य' इति प्रयोजनमित्यर्थे यत् । स्वण्डिररूपाने वर्गप्रयोजनकत्वं च उपासनाद्वारेति उतरत्र स्फुटम् । प्रवहि तश्प्रधानाय माम् । श्रद्दधानाय मोक्षश्रद्धायते । स्वर्गलोकेन तव किं सिद्धयतीत्यशाह-- स्वर्गलोका अमृतत्व भजन्ते । स्वर्गों को येपा ते । परमपर्द पाता इत्यर्थ । 'एर ज्योतिरुपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इनि देशविशेषविशिष्टनमप्राप्तिपूर्वकत्वात् स्वरूपाविर्भावलक्षणमोक्षशब्दितामृन्. स्वम्येति भाव ! एसद्वितीयेन पृणे वरेण । स्पष्टम् ॥ १३ ॥ एवमुक्तो मृत्युराह, प्र ते ब्रवीमि तदु मे निरोध । प्रार्थितवते तुम्य प्रप्रवीमि । 'व्यवहिताय' इति व्यसाहितप्रयोग । में मम उपदेशाबानीहीत्यय । ज्ञानन्य फल दर्शयति समिति नचिकेतः प्रजानन् अनन्तलोकाप्तिमयो प्रतिष्ठाम् । अनन्तस्य विष्णो रोक तत्माप्तिम् । तद्विष्णो परमं पदमा इत्युचरत पक्ष्यनात -- ·- सपरिफारभाप्योपेता कठोपनिषत् चल्ली 1. 37 लोकादिमग्नि तमुवाच तस्मै या इष्टका यावती यथा वा । सचापि तत् मत्यवदत् यथोक्तमयास्य मृत्युः पुनराह 'तुष्टः॥१५॥ स्वात् । अथो-तस्प्राप्त्यनन्तर प्रतिष्ठाम् -- अपुनराति च । लभन इति शेषः । तद्ज्ञानस्येशसामर्थ्य कथं संभवतीति मन्यमानं प्रत्याह- विद्धि त्वमेतन्निहितं गुहायाम् । प्रमोपासनातया एतद्ज्ञानस्य मोसहेतुत्वलक्षणमेतत्स्वरूपं गुहाया निहितमन्ये न जानन्ति । त्वं जानीहीति भावः । यद्वा ज्ञानार्थकस्य विदेर्लाभार्थकत्वसंभयात् अनि प्रजानन् स्वमनन्तलोकासि यतिठा लभस्वेत्युक्त हेतुहेतुमदायसिद्धी भवति । प्रजानन् । 'लक्षणहेत्वो: :-' इति शतृप्रत्ययः ॥ १४ ॥ अनन्तर चुतियाक्यम्-लोकादिमि तमुवाच तस्मै ! लोकस्य आदि हेतुम् ; खर्यमिति यावत् । तममिमुवाच । या इष्टका पावती; यथा का 1 यलक्षणा इष्टकाश्चेतव्याः, पसंख्याकाः, येन प्रकारेण चेतन्या, तत् समुक्तवानित्यय. । यावतीरिति पूर्वसवर्ण- रछान्दसः । स चापि तत् प्रत्यवदव यथोक्तम् । स च नचिकेता: तत् उक्तं (थुन) संयं तथैवानूदितवानित्ययं । अपास्य मृत्युः पुन- राहतुष्ट शिष्यस्य ग्रहण सामर्थ्यदर्शनेन संतुष्टरसन मृत्यु. पुन- रप्युक्तवानित्यर्थ ॥ १५॥ १४. लाभार्थेति । विद्धि अनुमन्युक्ती लाभ एवोक्तो भरतीति । लमत इत्यस्याहारे गीरवादेतत्पक्षायलम्बनम् । परच पतदिनि पददमरन्या पतमिति एत्या गुदानिहितदात्मरूप- मसिं प्रज्ञान रित्यययोऽपि पाममस्तु । शानचोपासनं गात् । १५. पावनीरितियारत्यरत्ययःयाफारस्ममुच्चये।। पुनरयादेति शर्मा ·38 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् चल्ली. 1, तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददानि (मि) भूयः । तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सदामामनेकरूपां गृहाण ॥ १६ ॥ विणाचिकेतस्त्रिमिरेत्य संधि विकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मज तमत्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा । सन्तुष्यन् महामना मृत्युः नचिकेतसमब्रवीत् । वर तवेहाद्य ददानि(मि) भूयः । पुनश्चतुर्थे वरं ददानि = प्रयच्छानीति (वरं प्रयच्छामीति) । किं तत् ! तबाह तव नाम्ना मविताऽयमग्निः । मयोच्यमानोऽमिस्तवैव नामा 'नाचिकेतः' इति प्रसिद्धो भविता । किञ्च समा चेमामनेकरूपां गृहाण-विचित्रां सां शब्दवती रत्नमालां स्वीकृर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥ पुनरपि कर्म स्तौति-निणाचिकेतनिभिरेत्य सन्धि त्रिकर्म- छन् तति जन्ममृत्यू । त्रिणाचिकेत:--'अयं चाय यः पवते' इत्याद्यनुवाकलयाध्यायी । त्रिकर्मकर--यजनाध्ययनदानकृत् पाक. १६. १. ददानीति माध्वेऽपि । २. सदाशदनिप्पत्तिर्विचार्या। सकिधातोर्गत्यर्थात् सझेति रूपं निपद्यते । अत्र शाहरे गत्यर्यो- प्युक्तः। एतद्भाप्येऽपि २-३. मन्ने यक्ष्यते । शाहरे अन्न मन्त्र अकुत्सितेति, तत्र च फुत्तितेति गतिविशेषणमौचित्यात् स्वयं परितम् । न तु सहाशदार्थः । मियो विरोधप्रसङ्गात् । ब्रह्मविद्या- भरणे स्रति कचिन्मुदितम् । रत्नमालारूपायें सृडित्यनुकरणदाद- ग्रहणेन सृडिति कापति शब्द फरोतीति रहेति कथञ्चित् व्युत्पत्त्या स्थावा, अन्यथा येति विमृश्यम् । गत्यर्थमनपक्षेऽपि आईस्निग्ध (शेलित) देशाऽऽपतित न्यस्यमानपदारुणं एटित्यनुकाराईमिति ताशी गतिः सहा (FIER6) स्यात् । 'सुपु' इत्यनुकरणमूलर सुपुम्नापयत् । एवमनुकरणधियेच रखमालापो शदवतीति विशेषणमपि दत्तं भाप्ये।

·- सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् चल्ली 139 देवमीड्य विदित्वा निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥ यज्ञपिर्यज्ञसोमयजस्ता त्रिामा अग्निमि 'लिरनुष्ठितरग्निभि [हेतुभि ] सन्धिम्-परमात्मोपासनेन सबन्धम् एत्य प्राप्य जन्ममृत्यू तरतीत्यर्थ , 'करोति तत् येन पूनर्न जायते' इत्यनेनैकार्थ्यात् । एवमेव ह्यय मन्त्र 'त्रयाणामेव चैवम् (1-48) इति सूत्र व्यासार्विवृत । त्रिभिरेत्य सधि- मिति निर्दिष्टमणिभून परमात्मोपासनमाह-ब्रमजज्ञ देवमीडयविदित्वा । अय मन्त्रखण्ड , 'विशेषणाच' (1 2 12) इति सूत्रभाष्ये, “ब्रझजज्ञ - जीव । ब्रह्मणो जातायात ज्ञत्वाचत देवमीड्य विदित्वा = जीवात्मान मुपासक ब्रह्मात्मकत्वेनावगम्येत्यथ " इति विकृत । देवशब्दस्य परमात्मवाचितया जीउपरयोश्चैवयासभवादनत्यदेवशब्दस्य परमात्मात्म- कत्वपयन्तोऽर्थ इति भाष्याभिप्राय । निचाय्येमाश्शान्तिमत्यन्त- मेति । निचाय्य ब्रह्मात्मक खारमान साक्षात्कृत्य । इमा- । त्रिरिति न व्यासायोक्तम् । अग्निश इस्य स्थडिल परतया विश्वयनस्य कार्यतयेवम् । १७ बयाध्यायीति । अय भाव-त्रिणाचिरेतपदत्य निर्मा- चिकेताग्निचयनरतत्यर्थस्वीकारे उत्तरमन्ते य एव विद्वाश्चिनुन इति त्रिणाचिकेतपदेन सह प्रयोगोऽनुपपन्न । वयमेतदिदिया य एव विद्वान्नाचिकेत चिनुते, स त्रिणाचिकेतो मोदत इत्यत्तरार्धान्वये देश । अत , 'त्रिमुपर्ण पठन्ति' इत्यनेवानुवाकपरतया 'अय वावे' त्यनुवारत्रयाध्यायीत्यर्थ उक्त । यद्यपि पष्टप्रभृत्यनुवाकनयात्याच्योपि भागो नाचिकेतविषयक , मन्त्राणा पाठात् । अत एव मृतमप्रपा- ठप नाचिकेनाग्निप्रतिपादक अथापि नाचिकेतमाह्मण त्रयोऽनुवाका इति भट्टमास्वरोक्तत्वात् तत्प्राधान्यविरक्षा युज्यते । अस्तु घा उमानित्यनुपाक्स्य वाजश्रयसाना दक्षिणातत्वविवेक्रित्वमानपरतया .

·40 सपरिष्कारमायोपेता कठोपनिषत् वली. 1. लिणाविकेतस्त्रयमेतत् विदित्वा य एवं विद्वाँश्चिनुते नाविकेतम् । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोध शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥ पत्रिकर्मकृत्तरतीति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टां संसाररूपानर्थशान्तिमेतीत्यर्थः।१७ त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा लिणाचिकेतः उक्तोऽर्थः । अयमेतत् विदित्वा] 'ब्रह्मजयं देवमीऽयम्' इति मन्त्रनिर्दिष्ट ब्रह्मखस्यं तदात्मकखात्मखरूपं त्रिभिरेत्य संधिमिति निर्दिष्टममि- स्वरूप च विदित्वा गुरूपदेशेन शास्त्रतो वा ज्ञात्वा । य एवं विद्वाश्चनुते नाचिकेतम् । एतादृशार्थवयानुसंधानपूर्वक नाचिकेत- ममि यश्चिनुते । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य । सः मृत्युपाप्तान्- रागद्वेपादिलक्षणान् । पुरत:-~शरीरपातारपूर्वमेव । प्रणोद्य-तिर- नाचिकेताग्निविषयविधिविशेषरहितत्वादनुवाकलयमेवोपयोग्युपा. सनपरमिति तावन्मातवियोति । नत्र यस्लाध्ययनं विनाउनुष्टाना- प्रसक्तेरनुवारत्रयाध्ययन किमिति वक्तव्यमिति वाच्यम् तथा सति, 'न ह्यविद्वानधिकृतोऽस्ति' इति न्यायेन दुप्यस्याप्यर्थसिद्धतया 'वयमेतदिदित्या, य एवं विद्वान्' इत्यस्यापि व्यर्थत्वात् । निकर्म- हदित्यम्यापि स्वतस्सिद्धतया वैयचि । सनियमसम्पादितार्थ- ज्ञानादी आदरप्रदर्शनाय तत्तदिति चेत्-ताशाध्ययने तत्प्रदर्शनाये- दमण्यस्तु। अत उपासनादिविशेषविधायकानुवाकन्नयमन विशि- प्योक्तमिति ॥ मृत्युमित्यनुस्त्या जन्ममृत्यू इनि फथनात् , 'अप पुनमत्यु जयति, योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते' इति पुनर्मृत्युनस्ति- स्युक्तिः पुनर्जन्माभावादेवेति शायते । तथाचावताररहम्पचिन्तनादिन इतोप्यस्मिन् जन्मन्येव मुक्तिरिति स्यात् । अत एव येयं प्रेत इनि ईशप्रस्ताधिकारिमायणमभिमतमित्यतीय स्वरमम् ॥ । पूर्वमन्तेति । पूर्व मन्त्रम्य पूर्वमन्त्रः । मन्त्रपूर्वार्धेत्यर्थः । पूर्वमतेति पाठः स्याद्वा।

·41 केतमग्निं चिनुते, स सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् बल्ली 1 यो या ए(प्ये)ता ब्रह्मजज्ञात्मभूता चिति विदित्वा चिनुते नाचिकेतम् स एव भूत्वा ब्रह्मजशात्मभूत करोति तद् येन पुनर्न जायते ॥१९॥ एप तेऽग्निर्नचिकेत स्वयर्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्नि स्कृत्य । जीवशायामेव रागादिरहितस्सन्नित्यर्थ । शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके । पूर्वमेव व्याख्यातम् ॥ १८ ॥ यो वा ए(प्ये)ता येन पुनर्न जायते । य एता चिति अमजज्ञात्मभूता विदित्वा--ब्रह्मात्मकस्वस्वरूपतय ऽनुसघाय नाचि- एर ब्रह्मात्मकखात्मानुसन्धानशाली सन् अपुनर्भवहेतुभूत यद्भगवदुपासनम् , तदनुतिष्ठति । ततश्चामौ भगव- दात्मकखात्मत्वा (खात्मा)नुसन्धानपूर्वकमेव चयन त्रिभिरेत्य सन्धि त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू' इति पूर्वमन्त्र भगवदुपासनद्व रा मोक्षसाधन- तया निर्दिष्टम् , नान्यदिति भाव । अय च मन्त्र केपुचिकोशेषु कैश्चिदन्याकृतश्च । अथापि प्रत्ययिततमैासार्यादिभिरेव व्याख्यातत्यान्न प्रक्षेपशक्षा कार्या ॥ १९॥ एप तेऽग्निर्नचिकेता स्वर्ग्य: । उपदिष्ट इति शेष । यमवृणीया द्वितीयेन वरेण । स्पोऽर्थ । किश्च एतमग्नि तत्र १९ यो वा एतामिति श्रुतप्रकाशिवापाठ । तत्र चे इति छैद । ब्रह्मामास्वस्वरूपतयेति । अत्न श्रुतप्रकाशित (१४६सू) न जायत इति वाक्येन ब्रह्मात्मकचेतनदृष्टया वा तादृशदेवताधिष्टित वेन वाऽनुसधानपूर्वकमग्नि चिन्यानस्य अपुनर्भनहेतुभूतनह्मोपासनद्वारमोक्षम इति । च्यासार्या- दिभिरित्यादिपदादन्येऽप्येत स्वीरस्य व्यारतन्त इति ज्ञायते ॥ तत्र योचापीति पाठरस्यात् । मन्त्रोऽय न माध्यशाफरयो । नदृष्ट “यो वा एताम् ·42 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् वल्ली 1. तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्कृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष ॥२०॥ प्रवक्ष्यन्ति जनासा। जनास्तवैव नाना एतमसिं प्रवक्ष्यन्तीत्यर्थः । तृतीयं बरं नचिकेतो वृणीव । स्पष्टोऽर्थः । (स्वर्गपदमिह मोक्षपरमिति निरूपणम्) नन्वेतप्रकरणगतानां स्वर्गशब्दानां मोक्षपरत्वे किं प्रमाणमिति चेत्--उच्यते । भगवतैव माध्यकता 'स्वय॑ममिम्' इति मन्वं प्रस्तुत्य, “खर्गशब्देनाल परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षोऽभिधीयते । 'स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इति तत्रस्थस्य जननमरणाभावशवणात् । 'लिणाचि. केतस्त्रिभिरेत्य संधि निकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू' इति च प्रतिवचनात् । तृतीयवरपश्ने नचिकेतसा क्षयिफलानां निन्दिप्यमाणतया क्षयिफल- विमुखेन नचिकेतसा क्षयिष्णुस्वर्गफलसाधनस्य प्रार्थ्यमानत्यानुपपतेश्च । स्वर्गशब्दस्य प्रकृण्मुखवचनतया निरवधिकानन्दरूपमोक्षस्य स्वर्गशब्द. वाच्यत्वसंभवात्" इति कण्ठतम्तापर्यंतश्च प्रतिपादितत्वान्न शकावकामा (मुख्यार्थत्यागायोग इति दीक्षित पूर्वपक्ष:) ननु 'स्वर्ग लोके न भयं किंचनास्ति न तन त्वं न जरया धिमेति । उभे ती अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ।। स त्वनि स्वपमध्येपि मृत्यो प्रवाह तं श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं मजन्त एतद्वितीयेन वृणे वरेण ॥' इति द्वितीयवरप्रश्नमन्त्रद्वये चतु- रभ्यस्तस्य स्वर्गशब्दस्य मोक्षपरत्वं किं मुख्यया वृत्त्या उत अमुख्यया! २०. तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः इत्यस्यत्वन्नाममत्वेनाध्यापयिष्यन्ति मनुष्या इत्यर्थे न पीनरुक्तयगन्धोऽपि ।

·43 'न सपरिकारभायोपेता कठोपनियत् स्वर्गशब्दार्थ: नाद्य., 'वर्गापवर्गमार्गाभ्याम् , 'खर्गापवर्गयोरेकम् ,' खर्ग नापुनर्भवम् , 'स वर्गस्स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात्' इत्यादि- प्रयोगेष्वपवर्गप्रतिद्वंद्विवाचितया लोकवेदप्रसिद्धस्य खर्गशब्दस्य मोक्ष- वाचित्वाभावात् । "ध्रुवसूर्यान्तर यतु नियुतानि चतुर्दश । स्वर्गलोकस्स कथितो लोकसस्थानचिन्तकै" इति पुराणवचनानुसारेण सूर्यध्रुवा- न्तर्वतिलोकविशेषस्यैव स्वर्गशब्दवाच्यतया तत्रैव लौकिकवैदिकल्याहार- दर्शनेन मोक्षस्थानस्यातयात्वात् । नापि अमुख्ययेति द्वितीय पक्ष , मुख्यार्थे बाधकाभावात् । किमत्र प्रश्नवाक्यगत जरामरणराहित्य-अमृतत्वभावादिकं बाधकम् । उत प्रतिवचनगतजरामृत्युतरणादि' [उत] क्षयिष्णुखर्गस्य सर्वकाम- विमुखनचिकेत प्रार्थमानत्वानुपपति' (पूर्वपक्षिणा यायकवनिरास:) नाद्य , स्वर्गलोकवासिना जरामरणक्षुत्पिपासाशोकादिराहित्यस्य अमृतपानादमृतत्वप्राप्तेध पुराणेषु स्वर्गखरूपकथनप्रकरणेषु दर्शनात् , 'आभूतसंप्लव स्थानममृतत्व हि भाप्यते' इति स्मरणात् , 'अजीर्यताममृतानामुपेत्य' इति()मृत्या' वप्यमृतशब्दप्रयोगर्शनाच, खगरोकवासिनामेव ब्रमोपासनद्वारा 'ते ब्रह्मरोके तु परान्तकाले' इति श्रुत्युक्तरीत्या अमृतत्वप्रास्सभवेन 'स्वर्गलोका अमृतत्व भजन्ते' इत्यस्योपपतेश्च आपेक्षिकामृतत्वपरतया लोकवेदनिरूढीपसहारिकामृत- १. नृत्यावपीति । अमृतानामुपेत्येत्यस्य भाशान् अमृतान् उपेत्येत्यर्थकतया मृत्युरनित्योऽप्यमृतशदनिर्दिष्ट इति भार । अनव ·44 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् 1-20. शब्दानुसारेण प्रक्रमस्याभ्यस्तानन्यथासिद्धविशेष्यवाचिखगशब्दस्या- न्यथानयनासभनात् । न हि देवदोऽभिरूप इत्युक्ते अभिरूपपद- स्वारस्यानुसारेण देवदत्तपदस्यात्यन्ताभिरूपयज्ञदत्तपरत्वमाश्रीयते ।। ने द्वितीय ; 'लिणाचिकेतविभि' इति मन्त्रस्य वर्गसाधन स्यैवाग्नेस्त्रिरभ्यासे जन्ममृत्युतरणहेतुमूतब्रझविद्याहेतुत्वमस्तीत्येतदर्थक- तया स्वर्गशब्दस्य मुख्यार्थपरवानाधकत्वात् । अत एव ततुल्यार्थस्य 'करोति तयेन पुनर्न जायते' इत्यस्यापिन वर्गशब्दमुख्यार्थबाधकत्वम् ।। नापि क्षयिष्णो स्वर्गस्य फलान्तरविमुखनचिकेत प्राय॑मान त्वानुपपत्तिरिति तृतीय पक्ष । स्वर्गसाधनाग्निप्रश्न प्रतिवना हितैषिणा मृत्युना अपृष्टेऽपि मोक्षस्वरूपे, 'अनन्तलोकाप्तिमयो प्रतिधाम् । 'त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सधिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू' इत्यादिनो. पक्षिप्ते उत्पन्ना मुमुक्षा 'अन्य वरं नचिकेतो वृणीप्च' इति प्रतिषेधेन दृढीकृता । तस्या च दशाया क्रियमाणा क्षयिष्णुफलनिन्दा प्राचीनखर्ग- प्रार्थनाया कथ बाधिका स्यात् । किञ्च 'श्वोऽभावा मर्त्यस्य' इत्यादी मयंभोग(ग्य) निन्दाया एव दर्शनेन स्वर्गनिन्दाया अदर्शनात् , खर्ग- शनस्य मोक्षपरत्वे तस्य ज्ञानकसाध्यया तत्प्रयोजनकत्वस्यामावभावात् (वेन) उपक्रमोपसहारमध्याभ्यस्तवर्गशब्दपीडाप्रसङ्गाच। सन्तु वा प्रति- बचने बाधकानि, अथाप्युपक्रमाधिकरणन्यायेन प्रक्रमस्य प्रश्नवाक्यस्थ- स्वर्गशब्दस्यैव प्रबलत्वात् । न च भूयसा स्यात् सधर्मत्यम्' इति न्यायात् भूयोनुग्रहार्थमल्पस्योपक्रमस्य वाध्यत्यमस्विति वाच्यम् , 'मुख्य वा--- ·45 सपरिकारभाप्योपेता कठोपनिषत् 1-20. इति (12.2-28) सूत्रे औपसंहारिकबहपेक्षयाऽपि मुख्यस्यैव प्राबल्योक्तेः। तस्मात् स्वर्गशब्दस्य मुख्यार्थपरित्यागे न किञ्चित् कारणमिति ।। (मोक्षपरत्वसिद्धान्तः) अलोच्यते-स्वर्गशब्दस्य मुख्यैव वृत्त्या मोक्षवाचित्वन् । स्वर्ग- कामाधिकरणे, 'नागृहीतविशेषणान्यायेन (1.3.10) वर्गशब्दस्य प्रीति- वचनत्वमेय, न प्रीतिविशिष्टद्रव्यवाचिता' इत्युक्त्वा--'ननु स्वर्गशब्दस्य नागृहीतविशेषणान्यायेन प्रीतिवचनत्ये सिद्धेऽपि देहान्तरदेशान्तरमोग्य- प्रीतिवाचिता न सिद्धयेत् । न च 'यस्मिन्नोप्णम् । इति वाक्यशेषात् विध्युद्देशस्थवर्गशब्दस्य प्रीतिविशेषवाचितानिधय इति वाच्यम् ; श्रीति- मानवाचित्वेन निणीतशक्तिकतया सन्देहाभावेन 'सन्दिग्धेषु वाक्य- शेषात् ' इति (1-4-29) न्यायस्यानवतारात् ' इति परिचोद्य-'यद्यपि लोक एव स्वर्गशब्दस्य निर्णीतार्थता, तथापि लोकावगतसातिशयसुखवा- चित्य तत्साधनत्यं ज्योतिष्टोमादीना स्यात् । तथाच अल्पधननरायास- साध्ये लौकिके तदुपायान्तरे संभवति न बहुघननरायाससाध्ये वहन्तराये ज्योतिष्टोमादौ प्रेक्षावान् प्रवर्तत इति प्रवर्तकत्वं ज्योतिष्टोमादिविधेर्न स्यात् । अत वाक्यशेषावगते निरतिशयप्रीतिविशेपे वर्गशब्दस्य शक्ती निश्चिताया वाक्यशेषाभावस्थलेऽपि यववराहादिवि स एवार्थ. । लौकिके सातिशयप्रीतिमरिते गुणयोगादेव घृतरुपपतन शक्तयन्तर- १. अल्पधननरायासेत्यत्र निरायासेति पाठः स्यात् । यद्वा अल्पधन-अल्पसंरयास्नर-अल्पायाससाध्यमिदम्।वहुधनरहुनरवला. याससाध्य तु वैदिकमित्यर्थः ॥ .

·46 सपरिपारभाप्योपेता पाठोपनिषत् 1-20. कल्पना । न च प्रीतिमात्रवचनस्यैव वर्गशब्दस्य वेदै निरतिशयपीति- वाचित्वमस्त्विति वाच्यम् । निरतिशयत्वांशस्यान्यतोऽनवगतत्वेन तनामि शक्तयवश्यम्भावेन स्वर्गशब्दस्य लोकवेदयोरनेकार्थता[हि!) स्यात् (१)। यदा तु वैदिकपयोगावगतनिरतिशयप्रीतिवाचिता, तदा सातिशये लौकिके प्रीतित्वसामान्ययोगागौणी ति:'---इति मीमांसकनिरतिशय- सुखवाचित्वस्यैव (61) समर्थिततया मोक्षस्य वर्गशब्दवाच्यत्वे विवादा- योगात् ; पार्थशब्दस्यार्जुन इव तदितरपृथापुत्रेषु पचुरमयोगामावेऽपि यार्थशब्दमुख्यार्थित्वानकायवत् स्वर्गशब्दस्य सूर्यधुवान्यतिलोकगतसुख- विशेष इव अन्यत्र प्रचुरप्रयोगाभावेऽपि वाच्यत्वानपायात् । 'बर्हि- राज्यादिशब्दानामसंस्कृततृणवृतादिप्वायरमयुज्यमानानामपि अस्त्येव साचित्यम् । केषांचित् अप्रयोगमात्रस्य शक्तयभावासाधकत्वात् । अतस्तृणस्वादिजातिवचना एव बहिरादिशब्दाः' इति बहिराज्याधिकरगे (1.1.10) स्थितत्वात् । तदुक्तं वार्तिके (तन्त्र 1.4.10) 'एकदेशेऽपि यो दृष्टः शब्दो जातिनिबन्धनः । तदत्यागान्न तस्याम्ति निमित्तान्तर- गामिता ।। इति । ततश्च स्वर्गशब्दो मोक्षसाधारण एक ॥ (बहिरादिवैषम्यशका) ननु बर्हिराज्यादिशब्देषु असंस्कृततृणवृताटी आर्यप्रयोगा- भावेपि अनार्यप्रयोगसत्त्वात असंस्कृतवाचिताऽस्तु नाम । स्वर्गशब्दस्य सूर्यध्रुवान्ततिलोकमुखविशेषातिरिक्तस्थले नियमेनाप्रयोगात् तशावृत्तव शक्तिरभ्युपगन्तव्या । अत एव प्रोद्गात्राधिकरणे (3.5-7) उद्गातृशब्दस्य १. अत एवेति । अस्य प्रणमित्यनेनान्वयः। अत एव उद्दालधिकाणे ·47 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् 1-20 ऋत्विग्विशेषे इतरल्यावृत्तप्रयोगविशेषेण रूढत्वात् तस्य चोढ़ातुरेकत्वेन, , 'प्रेत होतुश्चमस प्रोद्गातणाम्' इति बहुवचनार्थबहुत्वासमवात् तदन्वयार्थ रूढिपूवकर क्षणया अपसुब्रह्मण्यानामेक्स्तोत्रसन्धिना तयाणा वा, समु ब्रह्मण्याना चतुर्णा वा उदगालादीना छन्दोगाना ग्रहणमिति। एतद्विरुध्येत । तथा अहीनाधिकरणे (१ 3 8) "लिस एव साहस्योपसद द्वादशाहीनस्य' इत्यत्रत्याहीनशब्दस्य 'अह ख कतौ' इति व्याकरणस्मृत्या खपत्य यान्ततया अहर्गणसामान्यवाचितया व्युत्पादितस्यपि, अहीनशब्दस्य नियमेन सत्रे अप्रयोगादहर्गणविशेषरूढिमङ्गीकृत्य, ज्योतिष्टोमस्याहर्गण विशेषत्वामागत्, न हीन इति योगस्य रूढिपराहतत्वेन योगेन ज्योतिष्टोमे वृत्त्यसमवात् ज्योतिष्टोमप्रकरणाधीताया अपि द्वादशाहीनभ्येति द्वादशोप सत्ताया अहर्गणविशेषे उत्कर्ष इत्युक्तम् । तथा 'पाय्यसानाय्यनिका य्यधाय्या मानह विर्निवाससामिधेनीपु' इति व्याकरणस्मृत्या सामिधे नीमानवाचितया व्युत्पादितम्यापि धाय्याशब्दस्य न सामिधेनीमात्र वचनत्वम् , नापि धीयमानत्वरूपयोगार्थवशेन धीयमानमात्रवचनत्वम् , स्तुतशस्त्रार्थनया धीयमानासु सक्षु सामिधेनीमाले च धाय्याशब्दा- प्रयोगात् , अपितु 'पृथुपाजवत्यो धाय्ये भवत' इत्यादिवैदिकपयोग- विषयेषु पृथुपाजवत्यादिवेव धाय्याशब्दस्य शक्तिरिति 'समिध्यमानवती समिद्धवती चान्तरेण धाय्यारस्यु इति पाश्चमिकाधिकरणे (534) स्थितम् । एवमादिक से विरुद्धयेत । स्वर्गशब्दे त्वदुक्तरीत्या प्रयो वयश्च यारो या गृहीता इत्यर्थ । ग्रहणमित्युक्तमिति पाठ स्यादा? अहीनरा दस्य या रूढि, तामत्रत्याहीनशदस्याही कृत्येति योजना ॥

·48 , सपरिकारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली. 1, 20 गाभावेऽपि शक्तिसंभवे उद्गात्रादिशब्दानां ऋत्विग्विशेषादिषु रूढेः अकल्पनीयत्वादिति चेत्- (तत्परिहारः) सत्यम् । यदि सर्वात्मना तदतिरिक्त स्वर्गशब्दप्रयोगो न स्यात् , तदा तव्यावृत्ता रूढिरभ्युपगन्तव्या स्यात् । अस्ति हि तनावि प्रयोगः । (ते. आ. 1 27-115) 'तस्यां हिरण्मयः कोशः खर्गो लोको ज्योतिपा वृतः ; 'यो चै तो ब्रह्मणो वेद', 'तेन धीरा अपियन्ति ब्रश विदः स्वर्ग लोकमित ऊर्ये विमुक्ताः', 'अपहत्य पाप्मानमनन्ते खगें लोके ज्येये प्रतितिष्ठति' इति विरीयक-बृहदारण्यक-तलवकारादिपु अध्यात्मशास्त्रपु प्रयोगदर्शनात् पौराणिकपरिकल्पितखर्गशब्दरुदैः सांख्यपरिकल्पिताध्यक्तशब्दरूढिवत् अनादरणीयत्वात् । अस्मिन्नेव प्रकरणे, "त्रिणाचिकेतस्रयमेतत् विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्। स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोय शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके' इति मन्त्रे कर्मज्ञानसमुच्चयसाध्यवाचकतया अयमाणस्य स्वर्गलोकशब्दस्य सूर्यध्रुवा- न्ततिलोकव्यतिरिक्तवराजपदवाचकतया परैरपि व्याख्यातत्वाच । ननु सूर्यलोकोर्तिलोकत्वस्यैव प्रतिनिमित्ततया तस्य च वैराजपदेषि सत्त्वात् नामुख्यार्थत्वमिति चेत्-~-तर्हि भगवडोकेपि ऊर्ववर्तित्वा- विशेपेण मुख्यार्थत्यानपायात् । 'सर्गापवर्गमार्गाभ्याम्' इत्यादि व्यवहारस्य प्राझणपरिव्राजकन्यायेनोपपतेश्च । अस्तु वा अमुख्याधत्तम् । मुल्यार्थे चाधकसत्त्वात् । किमत बाधकमिति चेत्-श्यतामधानेन । 'स्वर्गे लोके न भयं किचनास्ति' इति ·49 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् 1-20. प्रथम(मे) प्रश्नमन्त्रे 'न भय किंचनास्ति इति अपहतपाप्मत्वं प्रतिपाद्यते । [कथम् ||१] 'स्वर्गेऽपि पातमीतस्य' इत्युक्तरीत्या केन पापेन कदापतिभ्या- मीति भीत्यभाव प्रतिपाद्यते स ह्यपहतपाप्मन एव संभवति । 'न तल स्वं न जरया बिभेति' इत्यनेन विजरस्वविमृत्युत्ले प्रतिपाद्यते । 'उमे तीर्खा अशनायापिपासे' इत्यनेन रिजिघत्सत्वापिपासत्वे प्रतिपाद्यते । 'शोकातिग.' इत्यनेन विशोकत्वम् । 'मोदते वर्गलोके' इत्यनेन 'स यदि पितृलोककामो भवति, सकल्पादेवास्य पिनरस्समुसिष्ठन्ति । तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते' इति श्रुतिसन्दर्भप्रतिपाये सत्यकामत्व- सत्यसङ्कल्पत्वे प्रतिपाद्यते । ततश्चाध्यात्मशास्त्रसिद्धस्यापहतपाप्मत्वादि- बामगुणाटकाविर्भावस्येह प्रतीयमानतया तम्यैवेह ग्रहणसंभवे पौराणिक- स्वर्गलोकगतापेक्षिकजरामरणाद्यभावस्वीकारस्थानुचितत्वात् । अत एव सप्तमे विध्यन्ताधिकरणे (7.4 1) अनुपदिष्टेतिकर्तव्यताकासु सौर्यादिविकृतिमायनासु इतिकर्तव्यताकाङ्क्षाया वैतानिककर्माधिकार- प्रवृत्ततयीविहितत्वसामान्यात वैदिकयेब दार्शर्णिमासी इतिकर्तव्यता उपतिष्ठत इत्युक्तम् । उक्तं च शास्त्रदीपिकायाम्- 'वैदिको वैदिकत्वेन सामान्येनोपतिष्ठते । लौकिकी त्वसमानत्यान्नोपस्यास्यत्यपेक्षिता 11 इति । न च--'योकं यूपमुपस्पृशेत् , एष ते वायाविति यात्' इति विहितस्य 'एष ते वायौ' इति वचनम्य वैदिकत्वसामान्येन विहितपेदिकयूपस्पर्शनिमित्तकत्वमेव स्यात्। न चेष्टापति । 'लौकियोष. संयोगात्' इति (9.3.9) नावमिकाधिकरणविरोधमसात् इति वाच्यम् ।

·50 सपरिफारभाप्योपेता कठोपनिपत् वल्ली. 1. 'यूपो व यजस्य दुरिष्टमामुच्यते तस्मात् यूपो नोपस्पृश्यः' इति प्रतिषिध्य, 'यद्येकं यूपमुपस्पृशेत् एष ते वायाविति यात्' इति अनन्तरमेव विहितम्य प्रतिपिद्ध-प्रायश्चित्तसाकांक्ष लौकिकस्पर्शविषयत्वावश्यम्भावन वैदिकविषयत्वासंभवेऽपि असति याधके वैदिकविषयत्वस्य युक्तत्वात् । अत एव, 'याक्तोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात् तावतो वारुणान् चतुष्कपालानिर्वषेत्' (8.4.84) इति विहितेष्टिवैदिक एवाश्चदाने, न तु 'न केसरिणो ददाति' इति निषिद्धे प्रायश्चित्तसापेक्षे सुहृदादिभ्यः सेहादिना क्रियमाणे इति निर्णीतं तृतीये। तथा 'योगिनः प्रति सयेते साते चैते' (4.2.20) इति सूत्रे स्मार्तस्य वेदान्ते न प्रत्यभिज्ञानमित्युक्तं परैः। ततश्च 'स्वर्ग लोके' इति मन्त्र अध्यात्मशास्त्रसिद्धस्यापहतपाप्मत्यादि- ब्राझगुणाष्टकस्यैव ग्रहणमुचितम् । 'स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इति द्वितीयपनमन्त्रे अमृतत्वभाक्त्वश्रवणात् ; अमृतत्वशब्दस्याध्यात्मशाले मोक्ष एव प्रयोगात् । 'अजीर्यताममृतानाम्' इत्यत्र अमृतशब्दत्यापि मुक्तपरत्वेनापेक्षिकामृतत्यपरत्वाभावात् । उत्तरत्न 'ततो मया नाचि- केनश्चितोऽमिरनित्यव्यः प्रातवानसि नित्यम् ', 'अभयं तितीर्पता पारं नाचिकेत शकमहि' इति परस्यैव ब्रह्मणो नाचिकेताग्निप्राप्यत्वकथनेन खर्गशब्दस्य प्रसिद्धस्वर्गपरत्वासंभवात् । 'नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते' इति ब्रह्मेतरविमुखतया प्रतिपादितस्य नचिकेतसः क्षयिष्णुखर्गप्रार्थनानु- पपतेश्च । 'मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत्' (12 2 23) इत्यत्र-'समसंख्या. प्रतिगृह्णीयादितीदं ण्यर्थगर्भम् । ततो दद्यादित्यर्थ इति तवैय स्थितम् । प्रतिमुञ्चत्यादाविध प्रत्यनीकपरतया वा दद्यादित्यर्थोऽस्तु ।

·51 सपरिकारभाप्योपेता कठोपनिषत् तृतीयवर येय प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चके । एतद् विद्यामनुशिप्रस्त्वयाऽह वराणामेष यरस्तृतीय ॥ २१ ॥ कयो परस्परविरोध एव मुख्यस्य प्रावल्यम् । न घल्पगुण्ये समवति बहु- वैगुण्य प्रयोगवचन क्षमते। अत यत्र जघन्याना भूयस्त्वम् . Ta 'भूयसा स्यात् सधर्मत्वम्' इति न्याय एवं प्रवर्तते' इत्येव मीमासकै स्थिरीकृत्य सिद्धान्तितत्वात् , प्रतर्दनविद्यायाम् , 'एष वेव साधु कर्म कारयति', 'एप लोकाधिपतिरेप लोकपाल -आनन्दोऽजरोऽमृत ' इत्यौपसहारिक- परमात्मधर्मयाहुल्येन प्रक्रमथुनजीलिङ्गमाघस्य (! | 29) 'प्राणस्त थानुगमात्' इत्यत्र प्रतिपादितत्वादित्यलमातिचर्चया। प्रकृतमनुसराम || नचिकेता आह-येय प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ती- स्यैके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽह वमलामेष वरस्कृतीया । 'अत्ता चराचरग्रहणात्' (129) इत्यधिकरणे इस मन्त्र प्रस्तुत्येत्थ हि भगवता भाष्यकृता- 'अत्र परमपुरपार्थरूपाप्रातिलक्षण- मोक्षयाथात्म्धविज्ञानाय तदुभायभूतपरमात्मोपासन-परावरात्मतत्त्वजि ज्ञासयाऽय प्रश्न कियत । एव 'येय प्रेते' इति न शरीरवियोग. माताभिप्रायम् , अपितु सम्बन्धविनिशाभिप्रायम् । यथा 'न प्रेत्य सज्ञाऽस्ति' इति । अयमर्थ ---मोक्षाधिकृत मनुष्ये प्रेते-~मकन्य- विनिर्मुक्त तत्वाविषया बादिविपतिपत्ति नमिता अस्तिनास्त्यात्मिका थेय विचिकित्सा, तपनोदनाय तस्वरुपयाथात्म्य स्वयाऽनुनिष्टोऽह विद्याम्-जानीयामिति । तथा हि बहुधा सिस्पियन्ते-केचित वित्ति मावस्याऽऽत्मन स्वरूपोपिछरिरक्षण मोक्षमाचक्षते । अन्ये वितिमातस्यैव ·52 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् पल्ली 1. सतोऽविद्यास्तमयम् । परे पाषाणकल्पस्यात्मनो ज्ञानावशेषवैशेषिक- गुणोच्छेदलक्षण कैवल्यरूपम् । अपरे अपहतपाप्मान परमात्मानमभ्युप- गच्छन्त तस्येवोपाघिससर्गनिमित्तजीवमावस्योपाध्यपगमेन तद्भावलक्षण मोक्षमातिष्ठन्ते । त्रय्यन्तनिष्णातास्तु निखिलजगदेककारणस्याशेषहेय प्रत्यनीकानन्तज्ञानानन्देकखरूपस्य स्वाभाविकानवधिकातिशयासल्येय कल्याणगुणाकरस्य सकलेतरविलक्षणस्य सर्वात्मभूतस्य परस्य ब्रह्मण शरीरतया प्रकारभूतस्य अनुकूलापरिच्छिन्नज्ञानस्वरूपस्य परमात्मानुभ. करसस्य जीवस्य अनादिकर्मरूपाविद्योच्छेदपूर्वकस्वाभाविकपरमात्मानु- भवमेव मोक्षमाचक्षते । तत्र मोक्षस्वरूप तत्साधन च त्वत्प्रसादात् विद्या मिति नचिकेतसा पृष्टो मृत्यु "---इति भापितम् ॥ तथा 'त्रयाणामेव चैवम् (144) इति सूत्रे 'तृतीयेन वरेण मोक्षखरूपप्रश्नद्वारेणोपेय खरूपमुपेतृखरूपमुपायभूतकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूप च पृष्टम् ' इति च भाषितम् । श्रुतमकाशिकाया च, "येयमित्यादिमभवाक्ये मोक्षस्वरूप प्रश्न कण्ठोक्त । प्रतिवचनप्रकारेणोपासनादिमनश्वार्थसिद्ध । निर्वि- शेषतापत्तिमोक्षश्चेत् , वाक्यार्थज्ञानस्योपायता स्यात् । उभयरिङ्गक प्राप्य चेत् , तथात्वेनोपासनमुपाय स्यात् । अत मोक्षस्वरूपज्ञानं तदनुवन्धिज्ञानापेक्षम्" इति वर्णितम् । अत 'येय प्रेत' इत्यस्य मुक्तखरूपप्रश्नपरत्वमेव, न देहाति- रिक्त पारलौकिककर्मानुष्ठानोपयोगिकर्तृमोक्तात्मकनीरखरूपमातपरत्वम् । अन्यथा तस्यार्थस्य दुरघियमत्वप्रदर्शन-विविधभोगवितरण-प्रलोभनपरीक्षाया असभवादिति द्रष्टव्यम् । नचिकेतसो यमभिमाय -हितैपिवचनादात्मा ·सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् 1-21. 53 परित्यक्तचरमदेह आविर्भूतापरतपाप्मत्यादिगुणाष्टको भवतीत्युपश्रुत्य, 'स्वर्गे लोके । भय किचनास्ति' इत्यादिना मन्त्रद्वयेन मोक्षसाधन- भूतामिमप्राक्षम् । अधुना तु वादिविप्रतिपत्त्या तद्विपये सन्देहो जायते । अय 'खगें लोके न भ्य किंचनास्ति' इत्यादिना मयोपन्यस्तापहत- पाप्मत्वादिविशिष्टरूप आत्मा असत्येके, नास्तीत्यपरे, च्या उपदिष्ट एतज्जानीयामिति । अत एव प्रतिवचने, 'एतच्छुत्वा सप्रतिगृह्य मर्त्य प्रवृह्य धर्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीय हि लक-वा' इति एतत्मभानुगुण्यमेव दृश्यते । अतो यथोक्त एवार्थ । केचित्त- 'पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य पन्धविपर्ययो' इति सूत्रे तिरोहितमिति निष्ठान्तपदे उपसर्जनतया निर्दिष्टस्य तिरोधानस्य 'देहयोगाद्वा सोऽपि' (3 2 1) इति तदुत्तरसूत्रे, 'सोपि तिरोधानमावोषि' इत्ति पुल्लिङ्गतच्छन्देन परामर्शदर्शनात् , 'गुहा मनिष्टाचारमानी हि तद्दर्शनात्' इत्यतापि प्रविष्टाविति उपसर्जनतया निर्दिष्टस्य प्रवेशस्य तदर्श- नादिति तच्छन्देन परामर्शदर्शनात् , "सर्वनाम्नाऽनुसन्धिविच्छन्नस्य" इति वामनत्रे कृतद्धितादितिन्यगमूनस्यापि सर्वनाम्ना परामर्श- । तदस्य सामान्यतो मृतमारगचित्वेऽपि मुक्तपरत्य- लामा, स्वर्गादिगामिमृतपुरुरविषयेऽस्य संदेहमसत्तयभावादित्यप्यु- क्तमेव । किञ्च व्यक्तिवचनाना संनिहितव्यक्तिययनत्यमिति निय. मात् चरमशरीरवियोगवत एवेह प्रस्तत्वात् तद्ग्रहणमेव । पथ तस्य प्रस्तत्यमिति चेत्-निणाचिरेत -तति जन्ममृत्यू' इति तीर्णजन्ममृत्युहि माफ सेनोक्तः । तद्विषय पय बादिविप्रतिपत्ति- प्रदर्शनेन विचारारम्भ इति ।

·मोक्ष- 54 कठोपनिषत् 1. शिष्यपरीक्षा देवरत्नापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयमणुरेष धर्मः । स्याङ्गीकृतत्वात् , 'येयं प्रेत' इति निष्ठान्तप्रेतशब्दे उपसर्जनतया निर्दियस्यापि प्रायणशब्दितमोक्षस्य 'देहयोगाद्वा सोषि' इतिवत् ] 'नायमस्तीति चैके' इत्यत्र अयमिति पदेन परामर्शोऽस्तु । न चै मुक्तवत्यस्मिन् भोजनमस्ति वा न वेति वाक्यवत् , 'मुक्तेऽस्मिन् मोक्षोऽस्ति न वा' इति सन्देहकथनं व्याहतार्थमिति वाच्यम् ; सामान्यमभ्युपेत्य मोक्षविशेषसन्देहस्योपपादयितुं शक्यत्वात् । अय. मित्यनेन विशेषपरामर्शसंभवात् । ननु न प्रायणशब्दस्य मोक्षवाचि त्वं कचिदृष्टम् । शरीरवियोगवाचित्वात् । श्रुतप्रकाशिकायां शरीर- वियोगवाचित्वमभ्युपेत्यैव चरमशरीरवियोगपरतया व्याख्यातत्वादिति चेत्-अस्त्वेवम् । तथापि अयमित्यनेन चरमशरीरवियोगपरामर्श- संभवात् तद्विपयिण्येव विचिकित्सा अस्तु । ननु तस्य निश्चितत्वात् तद्विषयिणी विचिकित्सा नोपपद्यत इति चेत्-सत्यम् । अयं चरम- शरीरवियोगः नामरूपाविर्भावपूर्वभावित्वेन रूपेणास्ति न वेति विचि कित्साया सूपपादत्वात् इति वदन्ति ॥ २१ ॥ एवं मुक्तस्वरूपं पृष्टो मृत्युः उपदिश्यमानार्थस्यालिंगहनतया पारं प्राप्तुमप्रभवते मध्ये पतयालये नोपदेष्टव्यमिति मत्वाऽऽह देवैरत्रापि विचिकित्सित पुरा। बहुदर्शिभिरपि देवैरस्मिन् मुक्तात्मस्वरूपे विचिकित्सिनम् ---संशयितम् । न हि सुज्ञेयमणुरेप धर्मः । २२. देवैरप्योति योजना । हेतुपरहिशदार्य दर्शयन्नाह इति मूदम इति । धर्म इत्युपायवाचिपदप्रयोगात् तस्य जीरम्य निर्यि- ·सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् वल्ली । 55 अन्य वर नचिकेतो वृणीष मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २२ ॥ देवरत्नापि विचिकित्सित किल त्यञ्च मृत्यो यन सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्यागन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ।। शतायुप पुत्रपौत्रान् वृणीष्व वहन् पशून् हस्तिहिरण्यमध्यान् । आत्मतत्त्व न सुज्ञानमिति सूक्ष्म एष धर्म । सामान्यतो धर्म एव दुर्ज्ञान । तत्राप्यय दुर्ज्ञान इति भाव । अन्य वा नचिकेतो वृणीष्व । स्पष्टोऽर्थ । मा मोपरोत्सोरति मा सृजैनम् । मामा इति निषेधे वीप्साया द्विवचनम् | उपरोध मा कापी । एनं मा-~-माम् अतिसृज मुञ्च ॥ २२ ॥ एयमुक्तो नचिकेता आह-देवरत्रापि विचिकित्सित किल । स्पष्टोऽर्थ । स्व च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमारथ । स्वच मृत्यो 'न सुज्ञेयम्' इति यात्मखरूपमुक्तवान् । वक्ता चास्य स्वार गन्यो न लभ्या नान्यो वस्तुल्य एतस्य कचित् । त्वादृक्- स्वाश इत्यर्थ । अन्यत् स्पष्टम् ॥ २३ ॥ एव नचिकेतसोक्तो मृत्यु विषयस्य दुरधिगमतया मध्ये न त्यक्ष्यतीति निश्चित्य, सत्यपि महणसामध्ये विषया-तरामक्तचेतसे एता दृश मुक्तात्मतत्त्व नोपदेशाहमिति मत्या मुमुक्षास्थैर्यानु(नि)वत्त्यर्थं कारस्थितिरूपसत्ताहेतु फश्चिदुपायोपि प्रापृष्ट इति सिद्ध्यति । मामेत्यादे-मा मा वाधव, पन पर मा प्रति मुञ्च, मा न पृच्छत्यों भावप्रमाशिमयाम् । चतुर्थपादस्य-मोपरोसीरिति मा भूत् । एन घर मा त्यज गृहाणेत्यर्थोपि धन्यत इव । तेन दित्सान्यअनम् । २४ निश्चित्येति । यमेन उपेक्षार्थमुक्त दुरधिगमन्नादिकमेव हेतगत्य उपदेशमार्थनात् अपतयालुन्य निश्चिन्येत्यर्थ ।

·56 । . सपरिपारभाप्योपेता क्लोपनिपत् 1-24 25 भूमेर्महदायतन वृणीप स्वय च जीर शरदो यावदिच्छमि ॥२४ एतत्तुल्य यदि मन्यसे वर वृणीय वित्त चिरजीविश च । महाभूमी नचिकेतल्वमेधि कामाना त्या काममा करोमि ॥ २५ प्रलोमयन् उवाच-शतायुपा पुत्रपौत्रान् पुणीय यहून् पशुन् हास्त हिरण्यमवान् । स्पष्टोऽर्थ । भूमेर्महदायतन वृणीष्व । पृथिया विस्तीर्णम् आयतन मण्डल राज्य शृणीब । अथा भूमेस्सन्धि मह दायतन विचितगालामासादादियुक्त गृह वणीव । स्वय च जीर शरदो यावदिच्छसि । [यावत्-१] यायद्वर्षाणि जीवितुमिच्छसि, तावज्जीवेत्यर्थ ॥ २४ ॥ एतत्तुल्य यदि मन्यसे वरं वृणीष्व पित्त चिरजीविका च । उक्तेन वरेण सहशमन्यदपि वरं मन्यसे चेत्, तदपि वृणीय प्रभूत हिरण्यरनादिक चिरजीवन चेत्यर्थ । महाभूमौ नचिकेतस्स्व मेधि । एधि-भय । राजेति शेष । अस्तेर्लोमध्यमपुस्पैकवचनम् । कामाना त्या काममाज कगेमि ! कामानाम् --काम्यमानाना. मप्सर प्रभृतिविषयाणाम् ! काममाजम्-काम =कामना । ता विषय सया मजतीति कामभाक् , तम् । काम्यमानाप्सर प्रभृतीनामपि काम नाविषय करोगीत्यर्थ ॥ २५ ॥ २५ अन्यदपीति 'पतत् त्रयाणा प्रथम चर वृणे' इतिपत् कीरनिदश । वर मन्यसे चरत्वेन मन्यसे । एवञ्च तदपीत्यपि युक्तम्। ननु नान्यो वरस्तुत्य एतस्य फश्चिदित्युक्त्यात् कथमुक्तेन वरेण सदृशमन्यदपीति अनोच्यत इति चेत्-उक्तेन वरेणेत्यस्य २४श्लोगन वरणीयेनेत्यर्थ । यद्वा यमेन प्रलोभनाय तुल्यत्वारोप कृतस्स्थात् ॥

·सपरिकारभाष्योपेता कठोपनिषत् वल्ली 1, 57 येये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामा छन्दत: प्रार्थयस्व । इमा रामास्सरथास्सतूर्या न हीशा लम्भनीया मनुष्यैः । आमिर्मत्यत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरण माऽनु प्राक्षीः ॥ २६ श्वोऽभाना मर्त्यस्य यदन्तमेतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः। य ये कामा दुर्लभा मत्यलोके सर्वान् कामाश्छन्दतः प्रार्थयस्व । छन्दत -यथेच्छमित्यर्थ । इमा रामास्तरथास्मतूर्या न हीशा लम्भनीया मनुष्यैः। रथवादित्रसहिता मया दीयमानाः स्त्रियो मनुष्याणा दुर्लभा इत्यर्थ । आभिमत्प्रत्ताभिा परिचारयस्य । आमि मया दतामि परिचारिकामि पादसवाहनादिशुश्रुपा कारये- त्यर्थ । नचिकेतो मरण माऽनुप्राक्षीः । मरणमनु मरणात् मुक्तेः पश्चात् , मुक्तात्मखरूपमिति यावत् । मरणशब्दस्य देहवियोगसामान्य- याचिनोवि प्रकरणयशेन विशेषवाचित्वं न दोषायेति द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥ एवं प्रलोभ्यमानोवि नचिकेता अक्षुभितहृदय आह- श्थोऽभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् मर्वेन्द्रियाणां जस्यन्ति तेजः | हे अन्तक ! त्वदुपन्यस्ता ये मयस्य कामा ते श्वोऽभारा-श्वः अभाव. येथण ते तथोक्ता । दिनद्वयस्थायिनो न भवन्तीत्यर्थ । २६. ईशा इति रामाविशेषण छान्दसम् । न हीदशाः कामा लम्भनीया इति नहीत्यादेः पृथग्याश्यत्वे रामा इत्यत्र प्रदीयन्त इत्यध्याहारस्स्यात् । प्रार्थयस्वेत्यनान्वयो वा । इमाः रामाः ईदृशाः कामाश्च न लम्भनीया इत्यन्वयो या मरण मा प्राक्षीरिति मोक्षे मरणपदप्रयोगः अतिहेयत्वज्ञापनाय, जीपन भोग्य विहाय को नु मरणं चिन्तयेदिति । २७. यन्मय॑स्य एतत्सन्द्रियाणां तेजः भ्योऽभावाः कामा जरयन्तीत्यन्वयः ॥

·58 सपरिष्कारभाप्योपेता फठोपनिषत् वल्ली. 1. 28. अपि म जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २७ ॥ न वित्तन तर्पणीयो मनुष्यो लप्यामहे वित्तमद्राम चेत् त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २८ सन्द्रियाणां यदेतत् तेजः, तत् क्षपयन्ति । अप्सरःप्रभृतिभोगा हि सन्द्रियदौर्बल्यावहा इति भावः । अपि सर्व जीवितमल्पमेव । ब्रह्मणोपि जीवितं खल्पम् , किमुतामदादिजीवितम् । अतश्विरजी. विकापि न वरणाति भावः । तवैव वाहास्तव नृत्यगीते । वाहा: रथादयः । तिष्ठन्विति शेषः ॥ २७ ॥ न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः । न हि वितेन लम्धेन कस्य- चित् तृप्तिः दृष्टचरी । 'न जातु काम:कामानामुपभोगेन शाम्यति' इति न्यायादिति भावः। किच, लप्स्यामहे वित्तमद्राइम चेत् त्मा। त्वां वयं दृष्टवातधेत् , वितं प्राप्स्यामहे(१) (प्राप्स्यामः ?)(लप्स्यामहे ।) त्वदर्शन- मस्ति चेत् , वित्तलामे को भार इति भावः । तर्हि चिरजीविका प्रार्थनीये- त्यत्राह-जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वम् । यावत्कालं याम्ये पदे त्वमीश्वरतया वर्तसे- व्यत्ययेन परस्मैपदम्-तावत्पर्यन्तमसाक- मपि जीवनं सिद्धमेव । न हि त्वदाज्ञातिलङ्घनेन असमज्जीविशन्तकर. कश्चिदस्ति ! वरलाभालाभयोरपि तावदेव जीवनमिति भावः । वस्तु मे वरणीयः स एव । अतः 'येयं प्रेते' इति प्राक्रस्तुतो वर एवं वरणीय इत्ययः ॥ २८॥ २८. ईशवदाचरिष्यसि ईशिष्यसीयुक्तो निन्दाधिक्यस्फूर्त्या तदुपेक्षया व्यत्ययपक्ष एवाऽऽहतः । ।

·19 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् बल्ली, 1.30 अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन् मर्त्यः कतदास्था(कधःस्थः)प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अनतिदीधैं जीविते को रमेत ॥ २९॥ यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो [यत् ] सांपराये महति ब्रूहि नस्तत्। अजीर्यताममनानामुपेत्य । जरामरणशून्यानां मुक्तानां खरूप ज्ञात्वा । जीयन मर्त्यः क सदास्यः प्रजानन् । प्रजानन् विवेकी जरामरणोपप्लुतोऽयं जन तदास्था जरामरणाद्युपप्लुताप्सरःप्रभृति. विषयविषयकास्थावान्, क-कथं भवेदित्यर्थः । फधरस्थ इति (इति पाठे!) अधोदेशभूतभूमिष्ठ इत्यर्थ । अभिभ्यायन् वर्णरतिप्रमो- दान् । उनल्यान् वर्णरतिप्रमोदान् । वर्णाः आदित्यवर्णत्वादिरूप- विशेषाः; रतिप्रमोदा ब्रह्मभोगादिजनितानन्दविशेषाः; तान् सर्वान् अभिध्यायन् निपुणतया निरूपयन् | अनतिदीपें जीविते को रमेत । अत्यल्पे ऐहिके चिरजीविते कः प्रीतिमान् स्यादित्यर्थः ।। २९ यस्मिन्निदं चिचिकित्सन्ति मृत्यो [यद ] सांपगये महति हि नस्तत् । महति पारलौकिके यस्मिन् मुक्तात्मस्वरूपे संशेरते, तदेव मे २९. भूमिष्ठो जीर्यन्मर्त्यः जरामरणदूरदेवसकासमेत्य देव- लोफभूलोकगतवर्णरतिप्रमोदलक्षण्य भूमार्चमतिदीर्घ जीवितं च विदितगान् कथमन्नापेक्षां कुर्यात् । उत्प्टभोगभाग्भिर्भयादर्शः देवैरपि विचिकित्सितमपेक्षितमुपेक्ष्य भादृशभोगतोपि जुगुप्सि- तमधोलोकभोग कथमहमिच्दैयमित्ययोंपि न घाधितः । अथापि मोक्षस्य, मोक्षे जक्षत्कीडभित्यादिविशेगणाञ्च हितपिवचनरलेन धुदत्वात् तत्र विशेषतोऽभिरविः शिणस्य प्रदर्शिता भवति । अमृ- तादिपदश्च मुल्यं स्वाभिमतयोजनायामिति तथाऽन व्याख्यातम् ॥

·60 . सपरिपारभाष्योपेता कठोपनियत्-द्वितीयवल्ली योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मानचिकेता वृणीते ॥ ३० ॥ ॥ इति प्रथमा बली ॥ (१) ॥ अथ द्वितीयवल्ली ॥ २. हरिः ओम्। अन्यच्छ्योऽन्यदुनैव प्रेयस्ते उभे नानार्थ पुरुपं सिनीतः। तयोः श्रेय भाददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थात् य उ प्रेयो वृणीते ॥ वहि । योऽयं व........नचिकेतां वृणीते । गृहमात्मतत्वमनुपविष्टः योऽयं वरः, तस्मादन्यं नचिकेता न वृणीते स्म इति श्रुतेर्वचनम् ॥३०॥ ॥ इति प्रथमवल्लीप्रकाशिका ॥ एवं शिष्य परीक्ष्य तम्य मुमुक्षास्थय निश्चित्य तस्योपदेशयोग्यता मन्वानः मुमुक्षां स्तौति-अन्यच्छेयोऽन्यदुतैव प्रेयः । अतिप्रशस्त मोक्षवर्माप्यन्यत् ; प्रियत्वास्पदं भोगवर्माप्यन्यत् । ते उभे नानार्थे पुरुषासिनीतः । ते-- श्रेय.मेयसी परस्परविलक्षण योजने सती पुरुष सिनीताबनीतः । पुरुष ववशतामापादयत इत्यर्थः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति । तयोर्मध्ये श्रेय आददानस्य- मोक्षाय ३०. योऽयमित्यर्धमपि नचिकेतोवास्यमेव भवितुमर्हति, नाहं वृणे इत्यनुक्त्या, न नचिकेता वृणीते इत्युक्तिवरे स्वस्थाss- ग्रहप्रदर्शनाय, उक्तवरत्यागे नाहं नचिकेताः स्यामिति । 'भय रामस्य रामत्यम्' इतिवत् । उपर्यपि विद्याभीप्सितं त्वां मन्ये इति वक्तव्ये विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये इति वक्ष्यते । अन्यथा अत्य श्रुतिवास्यत्वे योऽयमिति पदास्वारस्यम्, वृणीत इति वर्तमानकाल चाधात् स्मेत्यध्याहारप्रसङ्गश्च । अथाप्यात्मविकथनदोपशहायाः अप्रसहाय यथाशाइरमेव व्यारयाय स्मेत्यध्याहारोपि कृन इव ।।

·पठोपनिरन् यी 2. शियमशंगा 61 ध्रपट प्रपथ मनुष्यमेनम्नी संगल्य चिरिननि धारः । श्रेयो दि धागेऽभि पर पृणीत प्रयो मन्दो योगक्षमादाने । पन्य निगम नियमांधकामान् अभियान नचिरेतोऽन्दनाक्षी मनो i रितमपीमाप्ती यस्यां मनन्ति पदयो मनुष्याः॥३॥ प्रयतमानम्य साधु-दै भनि । हीयतेऽर्थात् य उ प्रेयो पृणीते । यम्नु यो गीत म पुरुषार्थान्झटो मयनि । उ इत्यस्यारणे ॥ १ ॥ श्रेयर प्रेयश्च मनुष्यमेतः । यध प्रेयध मनुष्यं प्राप्नुतः । संपरीत्य विचिनक्ति पीय श्रेय पदा सम्यगालोच्य नीरसार ईस दर पृथम्रोति । यो धीगेऽमि प्रेयमो पूणीते। पिया रमत इति धीरा प्रज्ञाशाली मयोपेक्षया अमि-~-अभ्यादित श्रेय एव पृणीते । प्रेयो मन्दो योगक्षेमादरणीते । मन्दमतिः योग- मादेतो. मेयो पृणीते । शरीरम्योपरयो योगा। क्षेमा परिपालनम् ।। स वं प्रियाप्रियरूपाय कामान् । ताहमम्त्वं स्वतो रूपनथ प्रियान् काम्यमानान् यादीनित्यर्थः । अभिस्यायन् नचिकेतोऽत्यनाधीः ।दु सोदकन्यदु पमिश्रत्यादिदोपयुक्ततया निरू पयन् त्यक्तवानमीत्यर्थ । ती सुद्धा वित्तमोमवावित्तमयीं ३. सहामिति । पूर्व गृहीता गहा अन्या। रा रत्नमाला सारितोषिकलात् गृहीता: न तु भभूपया। ये सहा तदन्येति पापनार्थमेय, एतां वित्तमयीमिति विशेषणम् । दत्तपूर्णगेयाधुना अग्जिदारेति पल्पनमनपेक्षितम् । तदा, यस्यां मजन्ति यहयो तनुप्या इति च न संगतम् ।

·. 62 सपरिफारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली-2, दूरमेते विपरीते विपची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता। विद्याभीमित(न) नचिकेतसं मन्ये न त्या कामा चहयोऽलोलुपन्त ॥ धनप्रायां सुहा--कुत्सितगति मूढजनसेवितामेतां नावाप्तवानसि । यस्यां मजन्ति बहवो मनुष्या | स्पष्टोऽर्थः ॥ ३ ॥ दरमेते विपरीते विपूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । या अविद्येति ज्ञाता कामकर्मास्मिका, या च विद्यति ज्ञाता वैराग्य- तत्वज्ञानमयी, एते दृरम् अत्यन्तं विपृची दिपूच्यो-भिन्नगती; परस्परविरुद्धे च । विद्याभीस्मिनं नचिकेतसं मन्ये । विद्यामीसिन विद्यार्थिनम् । विद्याभीप्सितमिति पाठे आहितान्यादित्वात् निष्ठान्तस्य परनिपातः । छान्वसत्यावा । न वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ।। कामा यहवोऽपि त्वा नालोलुपन्त-श्रेयोमार्गाद्विच्छेदं न कृतवन्तः । विषयवशगो न भवसीत्यर्थः । 'लुपसद' इति यहन्तालङ् । छान्दसो यलोप: । यालगन्ताद्वा छान्दसमात्मनेपदम्, अदभावश्च ॥ ४ ॥ ४. या विपूची अविद्या इत्येवमुत्तरवान्यये एकवचनमपि घटते-~-अथापि तदर्थस्यापि विधेयत्वलाभाय विपूच्यावित्युक्तम् । एते इति श्रेय:प्रेयोग्रहणे तु वियूची इति क्लीवद्विवचन सरसमेघ । अन्यथा सामान्ये नपुंसकम् । परनिपात इति । उपलक्षणमिदम् । विद्ययाऽभीप्सितमिति विग्रहः । विद्या नचिकेतसमाप्तुमिच्छतीति मन्ये इत्यथै मन्येपदाद्याअस्यात् । अर्थपुष्टिश्च । अयं पाठ एक श्रेयान् । नन्वन्तादेशापवादस्य अदादेशस्य प्रवृत्त्या अलोलुपतेति पहु- वचने रूपं स्यात् न तु अलोलुपन्तेति । अत: अदभावोऽपि छान्दम इत्युक्तम् ॥ अन लोलुपन्तेति विद्याभीप्सितमिति च माध्यपाः।

·सपरिष्कारभाग्योपेता कठोपनिषत् वल्ली 2 63 अविद्यायामन्तरे वर्तमाना स्वय धीय पण्डितमन्यमाना । दन्द्रम्यमाणा परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धा ॥५॥ न सापराय प्रतिभाति वाल प्रमाद्यन्त वित्तमोहेन मूढम् । 'अविद्या या च विद्येति ज्ञाता' इत्युपात्तमार्गद्वये अविद्यामाग निन्दति- अविद्यायाम-तरे वर्तमाना । काम्य(म)कर्मादिलक्षणा यामविद्याया मध्ये, घनीभूत इव तमसि वनमाना । स्वय धीराः पण्डितमन्यमानाः । स्वयमेव प्रज्ञाशारिन शास्त्रशलाश्चेति मन्य- माना । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढाः अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धाः । दन्द्रम्यमापाः जरारोगादिदु खपीडिता अविवेकिन परिभ्रमन्ति । अन्यत् स्पष्टाथम् । केचित्तु दन्द्रव्यमाणा इति पाठमा- श्रित्य विषयकामा मिना द्रुतचित्ता इत्यर्थ वर्णयन्ति ॥ ५ ॥ न सांपराया प्रतिभाति पाल प्रमाद्यन्त वित्तमोहेन मूढम् । परलोकसाधनव्यापार अविवेकिन प्रति न प्रकाशते । प्रमा धन्तम् अनवहितमनस्कम् । वित्तमोहेन मृदम्-विषयाशावशीकृत अय मन्त्रो मुण्डकेऽपि (२८)। दन्द्रम्यमाणा इत्यत्न जवन्यमाना इति भेद । पण्डितमिति पृथकपदम् । स्वस्व पण्डित मन्यमाना इत्यर्थ । पण्डितम्मन्याना मानोऽहदारो येषा ते इति विग्रहे ऐकपद्येपि शब्द साधुरेव ॥ ६ सापराय इति। 'सापराय तर्तव्याभावात् ' इति सूवम् । मुक्तो हि न परेत कितु सपरेत । ननु नास्तिकाभिमतो भूलोको दूरस्थितेन मृत्युना अयमिति कथ गृह्यते ॥ नैनम् । धीस्थतया तथा ग्रहणात् । यहा अयमिति स्न प्राकृतलोक , पर इति- चापाहत उच्यते।

·- 64 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् वल्ली. 2. अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥६॥ श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोपि वयो यं न विद्युः। मनोरथम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनःपुनर्वशमा- पद्यते मे । अयमेव लोकोऽस्ति, परलोको नास्तीति मन्यमान: मक्रिय- (कार्य)माणयातनाविषयो भवतीत्यर्थः । 'व्यासाय, संयमने त्वनुभूय' इति सूत्रे 'अय लोको नास्ति पर उत(?)मानी' इति पाठानुसारेण, अयं च लोकः परश्च लोको नास्तीत्यर्थो वर्णितः । तत्र पक्षे तस्येति शेष: पूरणीयः। इतिश (उतश ?)ब्द: चार्थ.(?) (चशब्दश्चाध्याहार्यः) । शिष्टपरिग्रहाभावात् , 'अयं लोको नास्ति' इत्यस्योपपतिर्दष्टव्या ।मानी त्यस्य दुर्मानीत्यर्थः। दुर्मानी पुनःपुनर्वशमापद्यत इति उत्तरत्र संवध्यते ।। श्रवणायापि बहुमियों न लभ्यः । यः प्रसिद्धः परमात्मा स:(:) अनेकै:पुरुषैः श्रोतुमपि न लभ्य इत्यर्थः । श्रवणलाभोपि महा. सुकृतफलमिति भावः । भृण्वन्तोऽपि वहयो यं न विद्युः । न हि श्रोतृणां सर्वेषां परमात्मपतिपतिः सुलभेति भावः । | व्यासायरिति।संप्रति तत्र टीकायाम् , 'ययं लोको नास्ति न पर इति मानी' इति नद्धयघटितपाठो लक्ष्यते । न स भावप्रकाशिका- संमतः । उतेति पाठश्च तत्न न दृश्यते । इतीत्यस्य इतिहेतोरित्यर्थ- वर्णनसंभवात् अनन्ययो नास्ति । उपनिषदि पाटमेदकल्पनं विनय टीमानिर्वाहोऽपि भवति तनाटिप्पणेमाप्यार्थदपणे च शेपं द्रष्टव्यम्। अन मन्ते, "आश्चर्यवत्पश्यति फनिदेनमाश्चर्यपद् वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यचनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेदन व कश्चित्" इति गीताश्लोकोऽनुसंधेयः ।

·सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् बल्ली 2 65 आश्चर्यों वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्ट.॥ न नरेणावरेण प्रोक्त एप 'सुविशेयो बहुधा चिन्त्यमान । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्यमणुप्रमाणात् ॥ ८॥ आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लन्धा । अस्य कुशलो वक्ता कुशल प्राप्ता च दुर्लभ इत्यर्थ । आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः । कुशलेनाऽऽचार्येणानुशिष्टो ज्ञाताऽप्याश्चर्य । 'मनुष्याणा सहस्रेषु कश्चित् यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धाना कश्चिन्मा वेति तत्वत' इयुक्तरिति भाव ॥७॥ न नरेणाऽवरेण प्रोक्त एप सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्य- मानः । अवरेण अश्रेष्ठेन प्राकृतेन पाण्डित्यमानप्रयोजनवेदान्तश्रवणेन नरेण-देहात्माभिमानिना एष आत्मा सुविज्ञेयो न भवति । कुतो हेतो. बहुधा चिन्त्यमानः । वादिभिरिति शेप । अनन्यसोते गतिरत्र नास्ति । अनन्येन-उच्यमानादात्मनोऽनन्येन तदेकान्तिना ब्रह्मात्मसाक्षात्कारिणा प्रोक्त अत्र आत्मनि यादृशी अवगति , सा आत्मावगतिरवरेण प्रोक्ते नास्तीत्यर्थ । यद्वा अत्र ससारे गति: चङ्क- मण नास्तीत्यर्थ । यद्वा अनन्यप्रोक्त[अन्याप्रोक्ते] खयमवगते गतिः आत्मावगति नास्तीत्यर्थ । अन्यत्रोक्त इति पाठे अवरनरप्रोक्ते सति आत्मनि अवगतिर्नोस्तीत्यर्थ । ननु येन केनचिदुपदिष्टेऽप्यूहापोहशालिन स्यादेवेत्यत आह-अणीयान् ह्यतर्यमणुप्रमाणात् । यतो अणोर- प्यणीयान् आत्मा, अत तत्स्वरूप तर्कागोचरम् ॥ ८ ॥ | सुज्ञेय इति माध्यपाठ । 2 अन्यप्रोक्ते पा० उ-5 । .

·66 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली. 2. नेपा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनेव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां त्वमापः सत्यधृतिर्वतासि त्वदृड्नो भूयानचिकेतः प्रष्टा ॥९॥ जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न हाधुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ ३० तदेवाह-नैपा सकेंण मतिरापनेया। एपा आत्मविष- यिणी मतिः तण प्रापणीया नेत्यर्थः । अत: तर्ककुशलेनापि स्वयं ज्ञातुं न शक्येत्यर्थः । प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । हे प्रेष्ठ ! प्रियतम, स्वस्मादन्येनैव [गुणोत्कृष्टेन] गुरुणा उपदिष्टैव मतिः मोक्षसाधनज्ञानाय भवति । का पुनः सा मतिरित्यत्राह-यो त्वमापः सत्यधृतिर्षता- ऽसि इति । यो मति त्वमापा -आप्तवान् सिसाधयिपिततया निश्चितकानित्यर्थः । सत्यतिरसि । सत्या अप्रकम्प्या धृतिर्यस्य स तथोक्तः। यतेत्यनुकम्पायाम् । त्यादृड्नो भूयानचिकेता प्रष्टा । स्वादशदिशप्यः अस्माक भूयादित्यर्थः ॥ ९॥ पुनरपि तुष्ट आह जानाम्यहश्शेषधिरित्यनित्यम् । शेवधि। निधिः, कुबेराद्यैश्वर्यम् । एवजातीयकं कर्मफललक्षणमनित्यमिति जानामि । न यध्रुवैः प्राप्यने हि ध्रुवं तव । धुरं वद-आत्म- तत्त्वम् । अध्रुयैः-अनित्यफलसाधनमृतः अनित्यद्रव्यसाध्यैर्वा कर्मभि- ९. आपनीयेत्यन आपनेयेति छान्दसम्। अपनेतल्या हन्नन्येति प्रकारान्तरमपि शाहरे ॥ 1. आप इति प्रयोगः सद्गुस्याप्त्या मतेः सिद्धप्रायत्वाहा। १०, शेवधिरित्येवंभूतमर्थमनिन्य जानामीति योजना । 2 अधुबैरिति । कर्मणां सात्यिकत्यागपूर्वकमनुष्याने धुवं शासतम् स्वाभाविकम् ; तत्वज्ञानगर्भत्यात् । अन्यथा अधपत्यम् ।

·कठोपनिपत् वल्ली 2. शिष्यप्रशंसा 67 कामस्याप्ति जगतः प्रतिष्टां तोरानन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोमं मदुरगार्य प्रतिष्टां दृष्ट्या धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यसाक्षी। रित्यर्थ । ततो मया नाचिकेतचितोऽग्निा अनित्यम्या प्राप्त- वानसि नित्यम् । एव ज्ञातवता मया ब्रह्मप्राप्तिसाधनज्ञानोद्देशेन अनित्यैरिष्टकादिदव्यै चिकतोऽग्निश्चित. । तस्माद्धतोनित्यफलसाधन ज्ञानं प्राप्तवानस्मीत्यर्थ । अत ब्रह्मप्राप्ते नैकसाध्यत्वस्य न विरोध. ॥ 'वाङ्नो मूयान्नचिकेत प्रष्टा' इनि पूर्वमन्त्रोक्त नचिकेतसः श्रवणाधिकार विवृणोति-झामस्याप्ति जगतः प्रतिष्ठा तोरा- नन्त्यममयस्य पारम् | स्तोमं महदुरुगायं प्रतिष्ठा हया धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यसाधीः । क्रतो:-कर्मण प्रतिष्ठाम्-फलभूताम् , कामस्याप्तिम्-चतुर्मुखस्थानपर्यन्तसर्वलोकसंबन्धिस्यादि- विषयात्मककामप्राप्तिं च दृष्ट्वा । मोक्षस्वरूपमाह आनन्त्यममयस्य पारमित्यादिना । अविनाशित्व मत्यन्तनिर्भयत्यमपहतपाप्मत्वसत्य. सङ्करपत्वादिमहागुणगणरूपस्नोम उरुकीति स्थैर्य च मोक्षगतं दृष्ट्वा लौकि- कान् कामान् प्रज्ञाशारित्वात् (प्रज्ञाशाली त्वं)त्यक्तवानसीत्यर्थः । यद्वा मोक्षरूपपरमा मस्वरूप एव सर्वकामावाप्तिं तत्रैव सक्लजगदाधारत्वं फतोरनन्तफलस्पताश्चेत्येवं स परमात्मविषयतया योजनीयम् (११) 1. स्तोममहदिति साहरमाध्चपा 2 नित्यमिति । ज्ञानस्य नित्य- त्वाभावेऽपि नित्यानुवर्त्यमानत्यादपि नित्यत्वम् । 3 यद्धेत्यादि । इदम् आनन्त्यादिरूपां प्रतिष्ठां दृष्ट्वा कामाप्तिरूपां प्रतिष्ठामत्यसाक्षी- रिति योजनान्तरस्याप्युपलक्षणम् ॥ जगतः ·68 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् वल्ली. 2. ते दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहित गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्या धीरो हर्पशोको जहाति ॥ १२ ॥ एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । तृतीय प्रश्न प्रतिवक्ति-तं दुर्दर्शमित्यादिना मन्त्रद्वयेन । दुर्दर्श-'श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्य.' इत्युक्तरीत्या द्रष्टुमशक्यम् , गढ-तिरोधायककर्मरूपाविद्यातिरोहितम् , सर्वभूतानुपविष्टम् , गुहाहित हृदयगुहावर्तिनम् , गहरेष्ठम् - आत्मान्तर्यामिणम् , पुराणम्--- अनादिम अध्यात्मयोगाधिगमेन--विषयेभ्यः प्रतिसंहृत्य चेतस आत्मनि समाधानमध्यात्मयोगः, 'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः', 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह' इत्यादिना वक्ष्यमाणः । तेन योऽयमधिगमः जीवात्मज्ञानम् , तेन हेतुना देवं परमात्मानं मत्वा- ध्यात्वेत्यर्थः । जीवात्मज्ञानस्य परमात्मज्ञानहेतुत्वादिति भावः । हर्षशोको-विषयलाभालाभप्रयुक्तहर्षशोको जहातीत्यर्थः ॥ १२ ॥ एतच्छुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः । एत--आत्मतत्त्व श्रुत्वा, संपरिगृह्य-मननादिकं कृत्वेत्यर्थः । प्रवृह्य धर्म्यम्-कर्मसाध्य शरीरादि प्रवृह्य--पृथक्कृत्य परित्यज्येत्यर्थ. । अणुमेतमाय । एतम्--खात्मभूतम् । 'अणुम् सूक्ष्मतया चक्षुराद्यगोचरम् 'अणीयान् ह्यतयम्' इति निर्दिष्टं परमात्मानं देशविशेष प्राप्य । स मोदते १३. प्रवृह्याहू उद्यमने । ननु नचिकेतसं ब्रह्मप्रवेशार्ह वि- वृनसत्वेन मन्य इत्यर्थः कुतो नेत्यन, स्वोक्तरीती संपादं दर्शयति तस्यैप इति ॥ । अणुमेतं जीवात्मानम् आप्य यथावत् अपलोस्य परमपदे ·69 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् चल्ली. 2. स मोदते मोदनीय दिलब्ध्या विवृत सम नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥ अन्यत्र धर्मादन्यसाधर्मादन्यतास्मात् कृतास्तात् । मोदनीय हि लभ्वा, स: विद्वान् मोदनीयं प्रीतिविषयमपहत. पाप्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्टं खखरूपं लब्ध्वा मोदते--- आनन्दी भव- तीत्यर्थः । 'एष सम्भसादोऽस्माच्छरीरासमुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणामिनिप्पद्यते, स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः' इति श्रुत्यर्थोऽत्रानुसन्धेयः । एवं प्रभस्योत्तरमुक्तवा नचिकेतस मोक्षार्हत्वेन स्तौति--विवृतं सम नचिकेतस मन्ये । नचिकेतस प्रति ब्रह्मरूपं सम धाम विवृतद्वारं प्रवेशाहं मन्ये इत्यर्थः । 'तस्यैप आत्मा विशते(ति) ब्रह्मधाम' इति श्रुतेः । ननु 'ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा' इति श्रुत्यकार्याय 'अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा' इत्यत्रापि परमात्मात्मकजीव एव प्रतिपाद्यताम् । ततश्च, 'तं दुर्दशम्' इति पूर्वखण्डोऽपि जीवपर एवास्तु । ततश्च 'श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः' इति पूर्वसन्दर्भोऽपि परिशुद्ध- जीयस्वरूपपर एवास्तु । ततश्च 'आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्य- वद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्य वचनम यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित्' इति परिशद्धारमविषयगीतावचनकार्यमप्युपपद्यत इति मोदनीयम् "प्रहयिष्यामि सनाथजीवितः" इत्युक्तरीत्या शेपेण स्वेन बैंकर्येण प्रीणनीयं परमात्मानं लब्ध्वा मोदयित्वा मोदते- अप्रधानमानन्द स्वयमपि लभते । 'रसं होवार्य लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' इति तदानन्दनस्यैवोद्देश्यत्वादित्यप्यर्थः स्यात् ।

·. 70 सपरिकारभाप्योपेता कठोपनिषत्-द्वितीयवल्ली अन्यत्र भूताच भव्याञ्च यत्तत् पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥ चेत्-न; ब्रह्मजज्ञमिति मन्त्र ब्रझजत्वरूपपक्रमथुतनीवलिङ्गबलेन चरम- श्रुतदेवशब्दस्य देवात्मकत्यरूपार्थाश्रयणेऽपि तं दुर्दर्शम्' इति मन्त्र तादृशजीवलिङ्गाभावेन देवमित्यस्य देवात्मकमित्यर्याश्रयणायोगात् । एतदेवाभिप्रेत्य भगवता भाष्यकृता, 'गुहां प्रविष्टौ....' इति सूत्रे, "परमात्मनस्तावत् 'तं दुर्दशं गूढमनुप्रविष्टम्' इति गुहाप्रवेशो दृश्यते" इत्युक्तम् । तथैवाय मन्त्रः परमात्मपरतया व्यासचिरवि विवृत्तः । गहरेठमिति पदेन तु परमात्मनः गहरशब्दितदुर्विज्ञेयपरिशुद्धात्म. खरूपशरीरकत्वमप्युक्तन् । इयांस्तु विशेष:--ब्रमजज्ञमिति मन्त्र परमात्मात्मकपरिशुद्धजीवस्वरूप प्रतिपाद्यते ; 'तं दुर्दर्शम्' इति मन्त्र तु जीवशरीरकपरमात्मस्वरुपं प्रतिपाद्यते। इति न तयोरैकार्यहानिः।।१३ 'न अवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्', 'एतच्छुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीय हि लब्ध्वा', 'अध्यात्म योगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति' इति प्रदेशेषु धर्मफलविलक्षणतया ज्ञानसाध्यतया प्राप्यतया च निर्दिष्टस्य पाप्यस्य स्वरूपं च, उक्तपदेशेष्वेव धर्मविलक्षणतया 'मत्वा' इति प्रतिपन्न- स्योपायस्य स्वरुपं च, 'धीरो हर्षशोको जहाति' इत्यत्र धीर इति प्रतिपन्नस्य प्राप्तुश्च (१) स्वरूपं च शोधयितुं पृच्चति-अन्यत धर्मादन्यताधर्माद अन्यतासान् कताकतात् । अन्यत्र भूताच मच्याच यत्तत् पश्यसि तदद ॥ ननु भाप्ये "देवं मत्वा' इत्युपास्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्यमनस्य ·सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् चल्ली. 2-14, 71 देवस्य, अध्यात्मयोगाधिगमेनेति वेदितव्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्तु प्रत्यगात्मनश्च, 'मत्वा धीरो हर्षशोको जहाति, इति निर्दिष्टस्य ब्रझोपासनस्य च स्वरूपशोधनाय पुन पप्रच्छ, अन्यत धर्मादिति" इत्युक्ते. कथ तद्विरुद्धतया 'धीर' इति निर्दिष्टस्य प्राप्तुरित्युच्यत इति चेत् -- मैव बोच–'अध्यात्मयोगाधिगमेन' इति वेदित यतया निर्दिष्टमात्मशब्दवाच्य प्रजापतिविद्याप्रतिपन्नमुपास्य प्राप्यभूत परिशुद्धखस्वरूपमेव । अतस्तस्यापि प्राप्यनिर्देशकत्वमेव । वस्तुगत्या तस्य प्राप्त्रमिन्नत्वात् 'प्राप्तु प्रत्यगात्मनश्च' इति भाप्य न विरोत्स्यते । अत एव "प्रथम तावत् प्राप्तु प्रत्यगात्मन वरूपमाह 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति" इत्युतरमा यमपि न विरोस्यते । न हि 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति मन्तमति- पाद्यस्य विपश्चिच्छन्दितपरिशुद्धस्वरूपस्य प्राप्तृरूपतोपपत्ति । 'आत्मे- न्द्रियमनोयुक्त भोक्तत्याहुर्मनीषिण', 'विज्ञानसारथिर्यस्तु मन प्रमह- वान्नर । सोऽध्वन पारमाप्नोति तद्विष्णो परमं पदम्' इति मन्त्र- प्रतिपाद्यस्यैव प्राप्तृरूपत्वात् । तथैव 'विशेषणाच्च' इति सूत्रभाष्ये प्रतिपादितत्वात् । अत एव प्राप्यमाप्नकाधिकरण्यनिर्देशपरे गुहामन्त्रे छायातपावित्यज्ञत्ववाचिन! छायाशब्देन निर्देशो दृष्ट , विपश्चिच्छब्देन । अत यथोक्त एवार्थ । अय मन्त्र व्यासार्थ त्रयाणामिति सूत्रे विकृत । “धर्म: उपाय । धर्मादन्यत्र-प्रसिद्धोपायविलक्षण उपाय इत्यर्थ । अधमा- धर्मेतर उपेय । अधर्मादन्यत्र-प्रसिद्धसाध्यविरक्षण फलमित्यर्थ । ।

·" 72 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली. 2. 14. असादिति बुद्धिस्थः तत्साधको विवक्षितः । स एवोपेता । स हि प्रसिद्धोपेतृ (साधक) विलक्षणः, साधकावस्थायामितरफलविरक्तत्वात , फलदशायामाविर्भूतगुणाष्टकविशिष्टस्वरूपत्वाच्च । कताकतादिति धर्मा- दीनां विशेषणम् । कृनाकृतात् धर्मादेविलक्षणं मृताच भव्याच धर्मादेविलक्षणं यदित्यर्थः" इत्येकां व्याख्यां कृत्वा, तस्मिन् पक्षे तु कृताकृतात् भूतान्याच धर्मादन्यत, तादृशादधर्मादन्यन्न, तादृशाद- स्माचान्यत्र इत्यन्यत्रशब्दन येणैवोपपतौ, अन्यत्र भूताव्याचेत्यन्यत्र- शब्दवैयय॑म् , उपायस्य कालत्रयपरिच्छिन्नतया तन्त्र कालत्रयपरिच्छिन्न वैलक्षण्यानन्वयं च पर्यालोच्य यद्वेत्यादिना अपरा व्याख्या कृता । तदुच्यते-"यद्वा धर्मादधर्माच्चान्यत्र यदिति उपासनप्रश्नः ; पुण्य- पापरूपसाधनविलक्षणत्वादुपासनस्य । कृताकृतात् भूताच मव्याचान्यत्र यदिति कालापरिच्छिन्नमुपेयं पृष्टम् । उपेतुरपि चेतनस्य नित्यत्वात् प्राप्यान्तर्मावाच तत एव तस्यापि तन्त्रण प्रश्नः । तदन्तर्गतं च प्राप्तुः स्वरूपम्" इति हि वक्ष्यते । तन्न, (सय इनि ।) यतच्छब्दी तितयपराविति भावः' इति ।। नन्वस्मिन्नपि पक्षे प्रष्टस्यद्वयपरत्वाश्रयणमपि लिष्टमेव, अन्यत धर्मादन्यत्राधर्मादिति प्रक्रमस्थान्यतशब्दद्वयसामानाधिकरण्यवत् अन्यत्रास्मात्कृताकृतात् अन्यत्र भूनादित्युपरितनान्यनगन्दद्वयस्यापि सामानाधिकरण्यस्यैव प्रतीतेः । यदि तन धर्माधर्मविलक्षणं यच, कालत्रय परिच्छन्न !]विलक्षणं यच्चेति चशब्दद्वयमयोप्यन, तदा अन्यत्र- शन्दयुगद्वयस्य स्वरसत: मतीतं सामानाधिकरण्यं पर्यत्यक्ष्यत । अतः ·अन्यत . सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् 2-14 73 प्रक्रमरीत्यनुसारिपतीतसमानाधिकरण्यमले कारणामावात् धर्मादन्यसाधर्मादित्ययमप्यश प्राप्यब्रह्मपर एवाऽस्तु । ननु 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया' इत्युपायविशेषप्रतिवचनदर्शनेनोपाय- विशेषप्रश्नस्याप्यतेवान्तर्भाव्यतया चशब्दाभावेप्यन्यत्रशब्दयुगद्वयस्य सामानाधिकरण्य भञ्जनीयमिति चेन्न , प्रतिवचनेऽपि 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य ' इति प्रीतिरूपापन्नज्ञानकलभ्यत्वलक्षणप्राप्यधर्मविशेषो- पदेशस्यैव दर्शनेनोपायप्रधानप्रतिवचनादर्शनात् । 'नाशाम्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्', 'यस्त्वविज्ञानवान् भवति अमनस्क सदाऽशुचि । न स तत्पदमाप्नोति' इति प्रतिवचनदर्शनादधर्मा. दन्यतेति प्रसिद्धोपायविरोधिविलक्षणविरोधिप्रश्न इत्यपि कि न स्यात् । प्राप्यस्य प्रीतिरूपापन्नज्ञानकोपायकत्वकथनेन उपाये प्रीतिरूपापन्न- स्वरूपविशेष फलिप्यतीति चेत् , फलतु नाम । नैतावतोपायस्य प्रश्नप्रतिवचनप्रधानविषयत्व वक्तव्यमित्यस्ति । न हि, 'किं देवदत्त- भवनम्' इति प्रश्नस्य या 'बहुचम्पकालकृतनिष्कुटं द्वारोपान्त- लिखितशङ्खचक्रपद्म(शङ्कपद्म)क देवदत्तभवनम्' इति तत्पश्नप्रतिवचनस्य या निष्कुटद्वारोपान्तप्रधानकत्व कश्चिदभ्युपैति । अतो अन्यत्रधर्मा दन्यसाधर्मादित्यपि अन्यत्रशब्दचतुष्टयसामानाधिकरण्यलिप्सया धर्मा- धर्मसाध्यविलक्षणब्रह्मविषय एवायमिति चेत्-- अनोच्यते-'असौ देवदत्तादुत्पनो न भवति, अपितु यज्ञदत्तात्' इति वाक्य श्रुत्वा 'देवदत्ताद य यं पश्यसि तं मे हि' इति प्रवृतस्य प्रति (प्रश्न) वचनस्य देवदत्तान्ययज्ञदत्तपरत्ववत् लक्षणया - ·76 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् 2. 15. यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पर्दै सङ्ग्रहेण ब्रवीमि ओमित्येतत्॥ सारेण 'ईशानो भूतभव्यस्य' इति मन्त्रस्यापि तत्रैव शुद्धात्मस्वरूपे सङ्गतार्थत्वात् , मेदमसक्किमति प्रत्यगात्मखरूप एव 'नेह नाना' इति निषेधस्यापि सातार्थत्वात् , 'अमेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ परमात्मनः इति स्मृतिप्र)त्यभिज्ञापकस्य 'वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टः' इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धखरूपपरत्वसंभवात् , 'सर्वतः पाणिपाद तत्' इति गीतामाप्ये, 'ब्रह्मणा परमसान्यमापन्ने परिशुद्धात्मस्वरूपे सर्वतःपाणिपादादिकार्य- कर्तृत्व संभवति' इति उपपादितत्वात् , 'एकं बीज बहुधा यः करोति' मन्त्रस्यापि परिशुद्धपरत्वेऽनुपपत्त्यमावात् , 'न तत्र सूर्यो भाति' इति मन्त्रस्यापि 'न तद्भासयते सूर्यः' 'ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते' इति गीतावचनेन परिशुद्धात्मस्वरूपपरत्वस्य युक्तत्वात् , 'त खान्छरीरामहेत्' इति औपसंहारिकमन्त्रस्य परिशुद्धात्मपरत्व एव खारस्यात् कृत्वाया अप्युपनिषदः प्रजापतिवाक्यवत् प्रत्यगात्मस्वरूप- मालपरत्वोपपती प्रत्यगात्मपरमात्मरूपमाप्यद्वयपरत्वक्लेशाश्रयणं वृथा'- इति शङ्का प्रत्युक्ता । सर्ववेदपतिपाद्यस्यैव 'तते पदं सड्महेण ब्रवीमि' इति वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञानात् परमात्मस्वरूपप्रतिपादकवेदमागप्रतिपाद्य- स्वस्य शुद्धस्वरूपे असंभवात् , शुद्धस्वरूपस्याप्यन्तर्यामिणः परमात्मस्व- रूपस्य शुद्धखरूपप्रतिपादकभागेनापि प्रतिपाद्यत्वसंभवादिति द्रष्टव्यम् । तपा सि सर्वाणि च यद्वदन्ति । तपांमि उपरितनभागा इति व्यासायाख्यातम् | यदिच्छन्तो ब्रमचर्य चन्ति । नभनय-~-गुरुकुलवासस्त्रीसहराहित्यादिलक्षणं यदिच्छन्तो. - --तपःप्रधाना ·सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् 2-16 एतद्ध्येयाक्षर ब्रह्म एतद्ध्येयाक्षर परम् । एतद्ध्येवाक्षर ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ।। १६ ॥ ऽनुतिष्ठन्ति । तत्ते पद सग्रहण ब्रवीमि । समतेऽनेनेति सड्ग्रह शब्द । पाप्यवक्तव्यत्वप्रतिज्ञापरे अस्मिन् मन्त्रे अर्थात् प्रणव प्रशसाया लाभात 'प्रणव प्रशस्य' इति भाग्यस्य च, 'सर्वे वेदा' इत्यादि पादत्रयोक्तवाप्रतिपादकतया प्रशस्येत्यय' इति शुभकाशिकावचनस्य च नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । सङ्क्षेपेण तत्प्रतिपादक किमित्यत आह- ओमित्येतदिति । 'ओं तरसदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविघस्स्मृत ' इति प्रणवस्य ब्रह्मयाचकत्वात् प्रणवावयवयोरकारमकारयो परजीववाचितया उपायोपेत्रोरप्युपदिष्टत्व मस्तीति द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ एव वाचक प्रणव द्वाभ्या स्तौति- एतद्धयेवाक्षर ब्रम । 'ओमित्यनेनैवाक्षरेण पर पुरुषमभिध्यायीत' इति ब्रह्मप्राप्तिसाधनध्याना- लम्बनत्वादिदमेवाक्षरम् , ब्रह्मपाप्तिसाधनत्वात् ब्रह्म । एतद्धयवाक्षर परम् । जप्येषु ध्येयेषु च श्रेष्ठमित्यर्थ ! एतद्द्येवाक्षर ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् । एतदक्षरमुपास्य, अनेनोपासनेन इद फल मे भूयादिति [यो ?] यत् कामयते, तस्य तद्भवतीत्यर्थ ॥ १६ ॥ ओमिन्येतदिति। एतत् पदशदोक्त परमात्मतत्त्वम् मिति-प्रारूपसग्रहशब्दोक्तमित्यर्थ स्यात् । 2 उपदिष्टत्यमिति । तथाचोपायोपेतृसग्राहकेणेति सहग्रह- शब्दार्थ । प्रापमप्राप्तृसहनाहकेण प्रधानप्रतिपाद्य प्राप्य व्रवीमीति श्रुत्यर्थ इति भाव ॥ 3 मूले ज्ञात्वेत्यस्य इच्छतीत्यत्रान्वय । .

·- 78 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् वल्ली-2. एतदालम्वन श्रेष्टमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥१७॥ न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । एतदालम्बन श्रेष्ठम्-एतदोकाररूपमालम्बन श्रेष्ठम् --- ध्यानादेरिति शेषः । अत एव एतदालम्बन परम्-एतदालम्बनकं भ्यानादि सर्वोत्कृष्टमित्यर्थः । एतदालम्बनं ज्ञात्वा नालोके महीयते । स्पष्टोऽर्थः ॥ १७ ॥ प्रथमं तावत् प्रत्यगात्मस्वरूपमाह -न जायते म्रियते वेत्यादिना मन्त्रद्वयेन । इदं च प्रस्तुत्य व्यासायरित्थं युक्तम्-"इदं मन्तद्वयं तावत् एकविषयम् , 'न हन्यते हन्यमाने शरीरे' इत्येतद्विवरण- रूपत्वात् द्वितीयमन्त्रम्य । हन्ता चेदिति मन्त्रश्च जीवविषय एव; लोकस्य परमात्मनि हन्तृहन्तव्यभावप्रतिपत्यभावात् । परमात्मा हि प्रत्यक्षागोचरः । कथं तस्मिन् वध्यतादिप्रतिपत्तिः अहमेनं हन्मि, अयं मां हन्तुमागच्छनीति वध्यधातुकभावाभिमानो हि देहिनां जीवविषय एव । ननु 'नास्य जस्यैतज्जीयति' इतिवत् परमात्मनोपि हननप्रतिषेध उपपद्यते ।। सत्यम् , तत्र दहराकाशस्य देहान्त स्थित्या शक्तिविकारनिषेध उपपद्यते। इह तु लोकसिद्धा प्रान्तिरनूद्य निरस्यते । न हि परमात्मनि वध्यधातुक- भावभ्रान्तिः कस्याप्यस्ति । अत. अनुवादनिषेधावनुपपन्नौ । 'न जायते' इति मन्त्रश्च तेनैकार्थ । अतः मन्त्रद्वयमपि जीवविषयकमेव" इति । अक्षरार्थस्तु-न जायते म्रियते वा विपश्चिव-विपश्चित्वार्योऽय 1 विपश्चित्पदं जननाद्यसंभवोपपादकम् । विविधं पश्यारिको .

·-- सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् 2-18-19 79 अजो नित्य शाश्वतोऽय पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥१८॥ हन्ता चेन्मन्यते हन्तु हतश्चेन्मन्यते हतम् । मिदानीमपि जननमरणशून्य इत्यर्थ । नाय कुतश्चित--उत्पादक- शून्य । न बभूव कश्चित्--पूर्वमपि मनुष्यादिरूपण जननशून्य । न जायत इत्यत्र हेतुमाह-अज इति । न म्रियत इत्यत्र हेतुमाह-- नित्य इति । न कुतश्चिदित्यन हेतुमाह-शाश्वत इति । पूर्व न बभूवेत्यत्र हेतुमाह-~-पुगण इति । ननु कथमस्य नित्यत्वम् , शरीरान्तर्वतिन शरीरविनाशानुविनाशित्वावश्यमावादित्यत आह-न इन्यते हन्यमाने शरीरे । स्पष्टोऽर्थ ॥ १८ ॥ तदेवोपपादयति- इन्ता चेन्मन्यते हन्तुम् - अहमेन ह्ययम् । इद हेयम् इदमुपादेयम् इदमुपेक्ष्यमिति हानोपादानोपेक्षा- उद्धयो हि पुस इप्रसाधनत्वानिष्टसाधनत्वानुभयरूपत्वस्मरणवशाद् भवन्ति । तत्स्मरणञ्च पूर्वानुभवात् । अनुभषश्च पूर्वजन्मनि इति रीत्या पूर्वपूर्वजन्मसिद्धौ हि न जीवस्योत्पत्तिसंभव । अनो जीवम्य देह- संवन्धरूपमेव जन्म , नोत्पत्तिरूपम् । द्वितीयपादस्य 'नाय भूत्वा भविता वा न भूय' इत्येत- गीताभाष्यानुसारेण, 'कश्चिदात्मा करपादिकाले कुतश्चिद्भूत्या कल्पान्ते म्रियत इति न' इत्यर्थवर्णने भूत्येत्यध्याहार, यभूवेति भूत- कालायोगञ्च विमृश्य स्वरसार्थ एव दर्शित । अत एकरूपार्थ- वर्णननियन्धाभावात् उत्तराषितारणादिकमपि किञ्चिदन्यथेच । अन्ततस्तात्पर्यमेक्मेवेति ध्येयम् । १९ वर्वधिकरणे (२-३-५)"हन्तारमात्मान जानन्" इति भाष्यव्याख्याने शुनप्रकाशिका "हन्तुमिति पदम् उदन्नहिनीयान्तम् । सेतु जन्तुमितियत् । हन्तारमित्यर्थ ' इति ।

·80 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् 2. 19. उभो तीन विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥ हनिष्यामीति देहात्मदृष्टया मन्यते चेदित्यर्थः । हतश्वेन्मन्यते इवम्- छिन्नदेहावयवः देहात्मदृष्टया आत्मानम् , हतोऽहमिति मन्यते चेदि त्यर्थः । उभो तौ न विजानीतः। आत्मस्वरूपमिति शेषः । नाय हन्ति । आत्मानमिति शेषः । न हन्यते--आत्मस्वरूपमिति शेषः । न च वेदान्तवेद्यपरिशुद्धात्मस्वरूपे कथं हननादिप्रसक्तितत्पूर्वकनिषेधा- विति वाच्यम् । तस्यैव क्षेत्रज्ञतया (क्षेत्रीभूततया) तत्प्रयुक्ततत्संभवा दिति द्रष्टव्यम् । (आत्मनित्यत्वाधिकरणम) इमौ मन्तौ प्रस्तुत्य वियत्पादे चिन्तितम् । तत्र हि 'वायुश्चान्त- रिक्ष चैतदमृतम्' इति वाय्वन्तरिक्षयोनित्यत्वश्रवणेपि 'आत्मन आकाशः समूत आकाशाद्वायुः' इति तयोरुत्पतिश्रवणात, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- सिद्धयर्थ सर्वस्य वस्तुनो ब्रह्मविकारत्वस्यावश्याश्रयणीयत्वाच्च यथो- त्पतिरङ्गीक्रियते, एव जीवानां नित्यत्वश्रवणेपि 'तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूभ्याम्', 'प्रजापतिः प्रजा असृजत' इति जीवानामपि सृष्टिश्रवणात् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धयर्थश्च जीवस्यापि सृष्टिरभ्युपगन्तव्येति पूर्वपक्षे प्राप्ते-नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच ताभ्य.' इति सूलेण सिद्धान्तितम् । आत्मा नोत्पद्यते; 'न जायते म्रियते वा विपश्चित् ', 'ज्ञाज्ञौ द्वावजौ' इत्युत्पत्तिनिषेधश्रुतेः । ताभ्य एव श्रुतिभ्यः नित्यत्व माच्च । न चोत्पत्तिश्रुतिसर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधः शङ्कय; । स्वरूपस्य नित्यत्वेऽपि ज्ञानसकोचविकासलक्षणान्यथाभावरूपावस्थान्तरापत्तिसत्वेन उत्पतिश्रुतेः , ·81 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् यल्ली 2-19. सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाश्चोपपते । उत्पतिनिषेधश्रुतेश्च खरुपान्यथाभाव- लक्षणोत्पत्त्यमावपरतया अविरोधात् । इयास्तु विशेष --चिदचिदी- श्वराणा त्रयाणामपि अवस्थान्तरापतिरक्षणोत्पत्तिरूपो विकारोऽस्त्येव । तथाप्यचेतनाना स्वरूपान्यथामावलक्षणा उत्पत्ति । जीवाना तु सा नास्ति । अपितु ज्ञानसकोचविकासलक्षणस्वभावान्यथाभावरूपा उत्पति । ईश्वरस्य तु तत्वन्नियन्तृत्वाद्यवस्थासत्त्वेपि उक्तलक्षणानिष्टविकारद्वया- भावात् नित्यो नित्यानाम् इति परमात्मन इतरविलक्षणनित्यत्वोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । वर्णितश्च सूत्रार्थ । (उत्पत्यसंभाधिकरणम्) ननु 'न जायते म्रियते वा' इति श्रुतिपतिपिद्धा जीवोत्पतिम् , 'वासुदेवात् सार्पणो नाम जीवो जायते' इति प्रतिपादयत पाच- रालस्य कथ प्रामाण्यमिति चेत्-अस्या शक्कायास्तपादे निराकृतत्वात् । तथाहि----'वासुदेवात् सकर्षणो नाम जीवो जायते' इति जीवोत्पत्ति [पाश्चराने] प्रतिपाद्यते । सा च जीवे न सभवति । तथा 'सङ्कर्षणात् प्रद्युम्नमज्ञ मनो जायते' इति कर्तुर्जीवात् करणस्य मनस उत्पति श्रूयमाणाऽपि न सभवति । कर्तुर्जीवात्करणोत्पते , 'एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सवेन्द्रियाणि च' इति मनसो ब्रह्मोत्पत्तिप्रतिपादकश्रुतिविरुद्ध- त्वादिति, 'उत्पत्त्यसभवात् ', 'न च कर्तु करणम्' इति द्वाभ्या सूत्राभ्या पूर्वपक्ष कृत्वा, 'विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध ', 'विप्रति- 1 इदमुदाहरण नित्याना मध्ये नित्य इत्यर्थाभिप्रायेण । भाष्ये अन्यथाऽर्थवर्णनात् सत्यस्य सत्यमित्युदाहर्तन्यम् । , ।

·82 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् यल्ली, 2. 19. पेधाच' इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । वाशब्द: पूर्वपशव्या- वृत्यर्थः । विज्ञानं च तदादि च विज्ञानादि । ननु च] 'क्यन्तो घु:' इति आदिशब्दस्य नित्यपुलिङ्गत्यात् कथमेतदिति चेत् -- नाय धु:, অবি तु 'अद ,भक्षणे' इत्यस्मादावश्यकाथें गिनिप्रत्यये 'आदि' इति रूपं सिद्धयति । तेन च 'निखिलजगत्संहर्तृत्वमुखेन कारणत्वं प्रतिपाद्यत इति द्रष्टव्यम् । आदि विज्ञानं परमात्मेत्यर्थः । 'सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते' इति श्रुतस्य जीवशब्दार्थस्य तदभिमानि- 'परमात्मभावे सति शास्त्रप्रामाण्याप्रतिषेधस्सिद्धयति । परमात्मनश्च जननं नाम स्वेच्छाधीनशरीरपरिग्रहः । तस्मिन्नेव पञ्चरात्रतन्त्र, 'स ह्यनादिरनन्तश्च' इति जीवोत्पतेविशेषेण प्रतिपिद्धतया तद्विरुद्धामि- घानासमवात् 'सकर्षणो नाम जीवो जायते' इत्यनेन जीवाभि- मानिसकर्षणस्य इच्छाधीनशरीरपरिग्रहरूपोत्पत्तिः प्रतिपाद्यत इति न पाश्चरात्राप्रामाण्यमिति सूत्रयोरर्थः । ननु सांख्यपाशुपतायधिकरणवत् इदमप्यधिकरणं पाश्चरात्र- प्रामाण्यप्रतिधपेकं किं न स्यादिति चेत्-वेदोपहणाय भारतसंहिता कुर्वता बादरायणेन- "इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् । आमध्य मतिमन्यानं दध्नो वृतमियोद्धृतम् ॥ 1 अनेन वासुदेवावतारभूत: संकर्षणव्यूहः याइगुण्ये विज्ञान- यलरूपगुणसंपन्नः सर्वजगत्संहारव्यापाराधिकृत इति पञ्चरावोक- स्यार्थस्य ज्ञापनात् तस्य जीयत्वनिषेधात् जीवोत्पत्तिप्रतिषेधः कृतो भवति । कारणत्वमिति सामान्योक्तिः प्रद्युम्नादेग्रहणाय । -

·सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् 2-19 83
नवनीत यथा दनो द्विपदा ब्राह्मणो यथा ।
आरण्यक च वेदेभ्य ओषधीभ्यो यथाऽमृतम् ॥
इद महोपनिषद चतुर्वेदसमन्वितम् ।
साख्ययोगकृतान्तेन पाश्चरातानुशब्दितम् ॥” (भा शा 34-3)
"इद श्रेय इद ब्रम इद हितमनुत्तमम् ।
नन्यनुस्सामभिर्जुष्टमथर्वाहिरसम्तथा ।।
भविष्यति प्रमाण ये एतदेवानुशासनम् ।
ब्राह्मण क्षत्रियैश्य शूद्रश्च कृतलक्षण ।
अर्चनीयश्च सेव्यश्च पूजनीयश्च माधव ।
सास्वत विधिमाम्याय गीतस्मकर्षणेन य ॥" (मा शा १35)
"अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान् मनुस्वायमुवस्तथा ।।"(भा शा 343)
इत्यादिमिर्वचनै बहुषु स्थलेषु पाञ्चरात्रप्रामाण्य प्रतिष्ठापितवता
शारीरकशास्त्रे तप्रामाण्य निराक्रियत इत्यस्यासनतत्वात् । नन्वेम्-
"एव तत्त्वमिद कृस्न साख्याना विदितात्मनाम् ।
यदुक्त यतिभिर्मुख्यै कपिलादिमिरीधरै ॥
यस्मिन्न विभ्रमा केचित् दृश्यन्ते मनुजप ।
गुणाश्च यस्मिन् यहवो दोषहानिश्च केवला "
इति कापिल्मतस्य भारते प्रमादिदोपाभावप्रतिपादनात् , “सर्वेषु
च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेवेतेपु दृश्यते । यथागम यथान्याय निष्ठा
नारायण प्रभु " इति साख्ययोगपाशुपतादीनामपि नारायणनिष्ठत्व
प्रतिपादनात् , 'तमेव शास्त्रकार प्रवदन्ति मनीपिण' इति तच्छा

·84 सपरिकार भाष्योपेता कठोपनिपत् 2. 20 अणोरणीयान महतो महीयान् आत्माऽस्य जन्तोनिहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति चीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥२०॥ स्त्रकर्तृणामपि नारायणप्रतिपादकत्वस्य प्रतिपादनात् , 'सांख्य योगः पाश्चरात्र वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः' इति संपामध्यात्मप्रमाणत्वप्रतिपादनाच्च, 'सचे प्रमाण हि तथा यथैतच्छास्त्रमुत्तमम् । इति पाश्चरात्रदृष्टान्तेन इतरशास्त्राणामपि प्रामाण्यप्रतिपादनाच्च तत्पादे सांख्यपाशुपताधागमानामपि प्रामाण्यं न निराक्रियत इति चेत्-सत्यम् । भ्रमविप्रलिप्सादिराहित्य शास्त्र- कर्तृणाम् , परमतात्पर्य च नारायण एवेति समानम् । तथापि अबहु- श्रुततया तद्वत्तृणां हृदयमजान-त: आपातपतिपत्नमेवार्थ तात्विक मन्य- माना ये प्रत्यवतिधन्ते, तान् प्रति सांख्याद्यागमानामापातप्रतिपन्नाथ- मालपरत्वमन्वारुह्य सूत्रकृता तन्निरसनं कृतम् । पाश्चरालशास्त्रे तु परतत्त्वहितपुरुषार्थानामेवाऽऽपाततोपि प्रतीतेः वेदविरुद्धनिमित्तोपादान- भेदाद्यप्रतीतेश्च कृत्स्नं पश्चरात्र प्रमाणभेवेति नैकदेशेऽध्यप्रामाण्यशका- वकाश इति द्रष्टव्यम् । एवमेव व्यासार्यरुक्तम् । प्रकृतिमनुसरामः ।। एवं मन्त्रद्वयेन प्रत्यगात्मखरूपं विशोघ्य तदात्मभूतपरमात्म- खरूपमाह---अणोरणीयान् महतो महीयान् । अणो-सर्वा- चेतनापेक्षया सूक्ष्माचेतनात् अणुतरः ततोपि सूक्ष्मः तदन्त.मवेश- २०. तत्तिरीये (१०) वताश्वतरे (३) चायं मन्त्र: पटरते; उत्तरार्धे भेदः मनापीदं पाठान्तरमिन भाप्ये निर्दिष्टम् । । तदन्त:- प्रवेशेत्यनेन, तदन्तरस्यसर्वस्येति वाक्यं स्मार्यते । अणुना प्रतिहत्य- मानत्वाभावः अण्याकान्तदेशेऽपि अप्रतिघातेन वर्तमानत्वम् अण्ड- . । ।

·सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् 2 20. 85 योग्य इत्यर्थ । महता आकाशादेरपि महत्तर | खाव्याप्तवस्तु. रहित इत्यर्थ । अत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम । अस्प जन्तो-'न जायते म्रियते वा' इति मन्त्रद्वयनिर्दिष्टस्स चेतनस्य आत्मा --अन्त प्रविश्य नियन्तेत्यर्थ । अतश्च पूर्वमन्त्रद्वयनिर्दिष्टात् प्रत्यगात्मस्वरूपात् , अणोरणीयानिति मन्त्रसन्दर्भप्रतिपाद्योन्य एवेति सिद्धम् । न च अस्यजन्तोरित्यस्य हृदयगुहावाचिना सबन्ध(न्धि :)- सापेक्षेण गुहायामित्यनेनान्वितत्वेन ने आत्मेत्यनेना-वय इति शक्यम् , आत्मशब्दान्वितस्यैव काकाशिन्यायेनोभयत्रान्वये दोपाभावातू । 'मूलत शाखा परिवास्योपवेष करोति' इत्यत्र शाखा मूलत परिवास्य मूलत उपवेपंकरोतीति परिवासनान्वितस्यापि मूलत इत्यस्य उपवेष करोतीत्यने नापि अन्वयम्याङ्कीकृतत्वात्। जीवहृदयगुहावर्तित्वप्रतिपादनेऽपि जीव भेदसिद्धेश्च । न हि जीवस्यैव जीवगुहावर्तित्वप्रतिपादने प्रयोजनमस्ति । ननु 'नजायते' इत्युपन्यस्तस्याऽऽत्मन जायमानवाचिजन्तुशब्देन परामर्शस्यानुपपन्नतया, अस्य जन्तोरित्यस्य प्रत्यक्षादिसनिधापितदेह- पक्षयाऽणीयस्त्वमित्युक्त भवति । योग्यपदेनान्त प्रदेशाभावात् प्रवेशो नास्तीति झाप्यते। अणुपदस्याल्पपरिमाणपचार्थकत्वे अणीय स्त्वमल्पतरपरिमाणवत्त्वमिति वक्तव्यम् । तत् महत्यस्मिन्न घटते । अत अणोरणीयानित्यस्य दुर्महात् दुर्गहतर इत्येवार्थ ।महत्पदेना- त्यन्तमहद्भिन्नग्रहणवत् अणुपदेनात्यन्ताणुभिनग्रहणे तु तदन्त प्रदेशोऽपि सुवच । अविशेपेण सर्माणुमहद्ग्रहणे तु तरपर्थोऽतिशय श्रुतप्रकाशिकोक्तरीत्या नियन्तृत्वशत्ति चैशिष्टयमादाय वक्तव्य । अणुशब्दस्य अन्त प्रवेशयोग्य इत्यर्थोऽपि लक्षणयैव हि भवति ।

·- 86 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् 2. 20. परताया एव वक्तव्यत्वेन तद्गुहाहित आत्मा प्रागुपन्यस्तो जीव एवास्तु । न च कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशिष्टतया सदा अहमिति भासमाने जीवे, 'कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति', 'क इत्था वेद यत्र सः' इति उत्तरसन्दर्भपतिपाद्य दुर्विज्ञानत्वं कथमन्वेत्वि(ती)ति वाच्यम्-जीवस्य कर्तृत्वादिविशिष्टतया सर्वलोकविदितत्वेऽपि मुक्तप्राप्यत्र(ना.)मरूप- विशिष्ट तया दुर्विज्ञानत्वसंभवादिति चेत्-न ; 'प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्यशरीरिणः' इति जन्तुशब्दस्य चेतनपर्यायतया प्रकृतजीयवाचि स्वसंभवात् । अस्येति शब्दस्य च पूर्वसन्दर्भोपस्थापितप्रत्यगात्मविषय- त्यसंभवे प्रत्यक्षाद्युपस्थापितदेहविषयत्वाश्रयणस्यायुक्तत्वात् । अत्यन्ताणु. स्वमहत्त्वयोः, 'एप म आत्माऽन्तर्हृदये अणीयान् बीहेर्वा यवाद्वा सर्पपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डलाद्वा, एप म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात् ज्यायान् दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः' इत्यादिपु परमात्मधर्मतया सिद्धत्वेन अणोरणीयानिति मन्तप्रतिपाद्यस्य जीवत्वशङ्काया असंभवात् । ननु 'नेतरोऽनुपपत्ते.' इति सूत्रे 'सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति वावयश्रुतविपश्चित्त्वस्य ब्रह्मासाधारणलिङ्गत्वस्य भाप्ये प्रतिपादितत्यात् तबलात् 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति मन्त्रस्यापि पररीत्या परमात्मपरत्वमेवास्तु । एवं सति 'मन्यत्र धर्मात्' इति प्रश्नस्य प्राप्य- द्वयपरत्वं प्रतिवचनस्य[च]प्राप्यद्वयपरत्वमाश्रित्य, 'न जायते' इत्यादि. मन्त्रद्वयस्य प्राप्यजीवखरूपपरत्वम् , अणोरणीयानिति सन्दर्भस्य च परमात्मपरत्वमित्यादिपरिकल्पनलेशो नाऽऽश्रयणीय इति चेत्-न ।

·सपरिष्कारभाप्योपेता पठोपनिपत् वल्ली 2. 20. 87 हननादिप्रतिषेधाचनुपपत्त्या विपश्चिच्छन्दे मुख्यार्थत्यागस्यावश्यकत्वेन तन्मन्तद्वयस्य अणोरणीयानित्यादिमन्त्रसन्दर्भम्य च एकविषयत्वा- संभवात् । शिष्टमुत्तरत्न स्पष्टयिष्यते । तमक्रतुः पश्यति बीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमा- स्मनः । तम् तादृशं परमात्मानम् अक्रतुः काम्य(म) कर्मादिरहित. सन् धातोः धारकम्य परमात्मन प्रमादाद आत्मनः महिमानं महत्त्वसपादकं खसाश्यादिगुणाविर्मावहेतुभूत परमात्मानं यदा पश्यति, तदा चीतशोको भवतीत्यर्थ । (यद्वा) घुभ्वाधिकरणे 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्' इति मन्त्रखण्डं प्रस्तुत्य 'अय यदा खस्मादन्यं सर्वस्येग प्रीयमाणम् , अस्येश्वरस्य महिमानं च निखिल. जगनियमनम्प पश्यति, तदा वीतशोको भवति" इति भगवता माय- कृता व्याख्यातत्वात् तदनुसारेणेहापि परमात्मन निखिल्जगन्निय- मनरूपं महिमानं च य पश्यति, स वीतशोको भवतीत्यर्थ । धातु. प्रसादाद्वीतशोको भवतीति वाऽन्वयः | 'प्रसीदत्यच्युतम्तस्मिन् प्रसन्ने हेशसक्षप' इति स्मृतेरिति द्रष्टव्यम् । अऋतु पश्यति-धातु प्रसादान्महिमानमीशम्' इति पाठे अक्रतुं --धर्मकृतोत्कर्षापकर्ष शून्यमित्यर्थ । धातु 1-~भगवत ॥ २० ॥ २०. मुण्डके यदाशदमस्यात् तदाशदस्यायाहार्यतया तदा धौनशोको भवतीति पृथकरणेऽपि, अन अनुः धातुप्रसादात् पीतशोक आत्मनो महिमानं तं पश्यतीति एकीकारो युक्तः। महिम- शब्दःगुणपरचेत्, चाराध्यादार.। भूमशन्दप धर्मिपरश्वत्, न ।

·88 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् 2. 21. आसीनो दूरं ब्रजति शयानो याति सर्पतः। कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥ धातुपसादशब्दितभगवदनुग्रहशून्यस्य परमात्मतत्वमत्यन्ता- लौकिकत्वात् दुरधिगममिति दर्शयति--आसीनो दुरं ब्रजति शयानो याति सर्वतः । परमात्मनः सर्वात्मग(क)त्वेन इतरत्न विरुद्धतया प्रतीयमाना अप्यासीनत्वदूरगन्तृत्वादिधर्मा जीवद्वारा तत्र सन्तीति भावः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । हर्षाहर्षविरुद्ध- धर्ममध्यस्थ तं परमात्मप्रसादानुगृहीतमादृशजनादन्यः को वा ज्ञातेत्यर्थः ।। २१. "तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्" इतीशावास्यास्य इवच अत्रार्थो यन्तुं शक्यते । तथा च तत्तत्कियासाध्यं तत्तद्देश. संवन्धं तत्तत्कियां विनय लभते ; व्यापीति यावत् । झटिति दूरस्थ. संबन्धक्षम इति १.२.१९ टीका। यद्वा तस्मिन् न्यस्तचेतसामपि स तदातदा दुर्ग्रहो भवति । तेन तेपामपि हर्षे शोकञ्च ददाति । अतस्तन्प्रसादोऽधिकोऽपेक्षित इति भावः। 'तद्दूरे तदन्तिके' इति ईशावास्यवास्य इव वाऽर्थः। धर्ममध्यस्थमित्यत्न धर्माध्यस्तमिति या। धर्माध्यक्षमिति वा स्यात्। सुखदुःस्वनिर्वाहकमित्युक्तं भवति । मदन्य इति । पश्यतामपि दुम्रह इति अहं जान इति भावः । मदन्य इत्यस्य मदनाहः मदनकदनहशित इत्यप्यर्थोऽपि भवेत् । त्वदन्यः को मयः मत्-मत्तः पातुमर्हतीत्यय तु मत् अन्य इति पदच्छेदः आवश्यकः ॥ भाप्ये शातेति लुइन्तम् । यद्वा तृनन्तम् । अत: तमिति द्वितीयोपपत्तिः। 'को या शातुमर्हति, न फश्चित् तत्वतो शातत्यर्थः' इत्येतावडा वाक्यं स्थितं स्यात् ।

·89 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् बल्ली. 2 22 अशरीर शरीरेप्वनवस्थेवस्थितम् । महान्त विभुमात्मान मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥ नायमारमा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न पहुना श्रुतेन । यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तने स्वाम् ॥ २३ अशरीरर शरीरेषनवस्थेष्ववस्थितम् । कर्मकृतशरीर- रहितम् , अनवस्थेषु अस्थिरेषु, शरीरेषु नित्यत्वेन तत्र () स्थितम् । महान्त विभुमात्मान मत्वा धीरो न शोचति । महान्त विभु महावभवशारिनम् । शिष्ट स्पष्टम् ॥ २२ ॥ ईदृशात्मप्राप्तयुपाय दर्शयति-नायमात्मा प्रचनेन लम्यो न मेधया न पहुना श्रुतेन । अत्र प्रवचनशब्देन प्रवचनसाधन मनन लक्ष्यते । उतन्त्र, 'न मेघया न बहुना श्रुतेन' इति वक्ष्यमाण- ध्यानश्रवणसमभिव्याहारवलेन प्रवचनशब्देन मननस्यैव प्रहीतुमुचित. स्वात् , अध्यापनरूपम्य प्रवचनस्य हेतुत्वापसत्तेश्च , तथैव च्यासार्य विवृतत्वाच [प्रवचन मननम् ] । यमेवैप घृणुते तेन लम्या । एपः परमात्मा य साधक प्रार्थयते, तेन लम्या प्रार्थनीयपुसा लभ्य इत्यर्थ । तत्प्रार्थनीयत्व च तप्रियतमस्यैव पुस । तत्मियतमत्व च तत्पीतिमत एव । ततश्च भगवद्विषयिणी उपासकस्य प्रीति भगवत उपासके पीतिमुत्पाद्य तत्माप्तिहेतुर्भवतीत्यर्थ । तस्यैप आत्मा उपायमन्तरा प्रसादो न मरतीति अनुष्टेय उपाय उच्यते अशरीरमिति मन्त्रेण । तमुपाय विशेषणान्तरेण विशिष्टि नायमिति मन्नण । २३ मन्त्रोऽय मुण्डरेऽपि (६) रिभ्य इत्यन्तेन भत्तिरूपा २२ २३ ·90 सपरिफारभाप्योपेता कठोपनिपत् द्वितीयवल्ली नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहित । नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४ ॥ विश्वणुते तन स्वाम्-तस्य उपासकस्य एष आत्मा परमात्मा स्वरूप प्रकाशयति, खात्मान प्रयच्छनीत्यर्थ । पृणुते इति पाठेऽपि स एवार्थ ।। परमात्मप्राप्तिहेतुभूतोपासनातया काश्चिद्धर्मान् उपदिशति-- नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् । परदारपरद्रव्यापहारादनिवृत्त अनुपशान्तकामक्रोधवेग नानाविध व्यापारविक्षिप्ततयाऽननहितचित अनिगृहीतमनाश्च एनं-- परमात्मान प्रज्ञानेन नाप्नुयादित्यर्थ । पुरुषार्थस्यैवानृतबदननिषेधस्य दर्शपूर्णमास पनस्योपायत्रमुच्यते । एतन्मन्त्रार्थो न केवल श्रीमाप्यम् . किन्तु गीताभाप्य (८१४) मप्यनुसृत्य निष्कर्पणीय । यद्यपि श्रुतादी- नामचेतनाना चेतनमीत्यरमन्तरा फलहेतुत्व नास्तीत्येतन्मन्त्रार्थ स्यात् । तदा धातु प्रसादादिति प्रसादस्थापनम् । प्रसादार्थमेय भत्तिरिति सिध्यति-अथापि घरणे सत्येव लभ्य इति तवसर विना यमेवेति अधिकारिवाचस्पदोपरि एयफारसत्त्वात् यमधि कारिणमेव वृणुत इति छचिदधिकारिणि अन्यव्यावृत्तविशेषसू चदम्पर्य मन्त्रस्येत्यधिकारिगतभक्तिगुणपरतया योजितम् । प्रसाद- द्वारा फलसिद्ध (२०) प्रागेयोनत्यादतार्थान्तरविपक्षय युत्ता । पराधिरणे भापितमनन्योपायवधुतप्रकाशिगया विदृतम्, 'तम्येष इति चतुर्थपादेन प्रापरत्व प्राप्यत्व चैरस्यैवेति गम्यते' इति । अनन्योपायव हि अनन्य प्रति उपाययम् , स्त्र प्रत्येव खस्योपाय- त्यमिति । अन्योपायरहित यमित्यर्थे तु अनोपायत्वं फलप्रदान संपल्याश्रयालरूप चेतननिष्ट वत्तव्यम् । (28) ·91 सपरिकारमाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली 2 यस्य ब्रह्म च क्षत्र च उमे भरत बोदन । मृत्युयम्योपसेचन क इत्या वेद यत्र स ॥ २५ ॥ प्रकरणे त्वङ्गतया, 'नानृत वदेत्' इति निषेधनत् , पुरषार्थस्यापि दुश्चरितनिरत्यादेरुपासनातया विधानमुपपद्यते । ततश्च, यस्तु पुस्पार्थमपि दुश्चरितनिषेधमतिलड्व्य परमात्मोपासनमचिगुण चिकीर्पति, तस्य दुश्चरितनिषेधरूपा पैगुण्यादुपासनसाद्गुण्य न सिद्धयनीति भाव ।। यस्य ब्रह्मच क्षत च क इत्या वेद यत्र सः॥ का चक्षत्र च- --प्रात्यलायवर्णद्वयोपलथिनचराचरात्मकमिद जगत् । यस्स ओदनो भवति-यस्य विनाश्यो भवतीत्यर्थ । यस मृत्यु [उपसेचनम्-] स्वयमद्यमानत्वे सति अन्यस्यादन हेतुर्भपति, स:-निखिलचराचरसहर्ता परमात्मा यत्र-यम्मिन् प्रकारे स्थित , यत्प्रकार विशिष्ट , त प्रकारम् इत्थमिति को वेदेत्यर्थ । ननु प्रमक्षत्रपदेन स्नचराचरग्रहणे किं वीजमिति चेत्- उच्यते -ब्रम च क्षत्र च ओदन इत्युक्ते ब्राझणवियवर्णयो किंचित (कचित् ।) प्रति ओदनशब्दमुख्यान्नित्वासमवात् ओदन शब्देन भोज्यत वा भोग्यत्व वा विनाश्यत्व वा रक्षणीयम् । न हि ब्राक्षत्रमात्रमोक्ता तन्मात्रसहर्ता वा कश्चिजीको या वाऽस्ति । न च अन्तरादित्यविद्याया 'ये चामुप्मात्पराचो रोका स्तेषाचे?' इति सर्वोकेश्वरे परमात्मनि उपासनाथ लोकविशेष २५ प्रसारस्य धमिणा साहव मयत्वात् पनदित्यनुराइय मित्युक्तम् ॥ इत्था, अद्धा इत्यादिक सत्यपर्यायतया निरत पथ्यने । , परमात्मा ·92 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् वल्ली. 2. 25. शितृत्वश्रवणवत् सर्वसंहर्तयपि परमात्मनि ब्राक्षतसंहरणमुपासनार्थ- मुपदिश्यतामिति वाच्यम् ; तद्वदस्योपासनाप्रकरणत्वासंभवात् (त्वा- भावात्) । अतः ब्रह्मक्षत्रग्रहणस्य चराचरमातोपलक्षणत्वं युक्तम् । उक्तं च सूत्रकृता, 'अत्ता चराचरग्रहणात्' इति । (जीवपरत्वशंका) नन्वेवमपि ओदनशब्देन किमिति विनाश्यत्वं लक्ष्यते । गौणत्वमपि शब्दस्य साधारणगुणमपहाय असाधारणगुणेनैव निर्वाह्यम् । न हि अमिर्माणवक इत्यत्र अग्निशब्देन पैङ्गल्यादेरिव द्रव्यत्वादेरुप- स्थितिरस्ति । अत एव "प्रेतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातॄणां म यजमानस्य" इत्यध्वर्युप्रैपे उद्गातृशब्दस्य बहुवचनानुरोधेन बहुषु वृत्तौ वक्तव्यायां पोडशलिंक्साधारणाकारं विहाय विशेषाकारेण उद्गा- तृगणमात्रलक्षणा पूर्वतन्त्र (3.5.7.) वर्णिता । तदिहापि ब्रह्मक्षन- योरोदनशब्दमुख्यार्थत्वासंभवेपि भोज्यत्वभोग्यत्वरूपान्तरङ्गाकारस्यैव लक्षणयाऽपि ग्रहणं युक्तम् । न स्वत्यन्तबहिरङ्गस्य विनाश्यत्वाकारस्य, येन निखिलचराचरसंहर्ता परमात्माऽत्र वाक्ये प्रतीयेतेति चेत्--- (तत्परिहारः) उच्यते । यद्यपि विनाश्यत्यं साधारणाकारः, तथापि, 'मृत्युर्यस्योपसेचनम्' इति वाक्यशेषानुरोधात् साधारणोऽपि गौण्या वृत्त्या लक्षयितुमुचितः । ननु उपसेचनशब्दापेक्षया ओदनशब्दस्य असंभवादिति। यस्योदनो भवत इति यच्छन्देनानुवाद- त्वावगमात् विधेयोपासनान्वयाभावादिति भावः । - ·93 सपरिफारभाप्योपैता कठोपनिपत् 2-26. मुख्यत्वात् ओदनशब्दस्वारस्यानुरोधेन असाधारणाकाररूपभोग्यत्वे लक्षिते जघन्यमुपसेचनपदमबाघकस्वाभिप्रायेण कश्चिन्नीयताम् । अन (तध)नाक्षनभोक्ता य, यम्य च मृत्युरवाधक , सोऽस्मिन् मन्त्र प्रतिपाद्य । भोक्तृत्व च जीवस्येवेति स एवास्मिन् मन्त्रे प्रति- पाद्यतामिति चेत्-उच्यते । उपमेचनत्वेन रूपितस्य मृत्यो ओदन त्वम्पितेन प्राशवशब्दितेन दध्यन्नवत् प्रतीत[य]सम्बन्धस्य सर्वात्मना बापमसात् । न हि यस्य ब्रम क्षत्र च भोग्यम् , यम्य च मृत्युर- बाधक इत्युक्ते मृत्यो व्राक्षतस्य च सम्बन्ध प्रतीयते । अत उपसेचनशब्दस्य ओदन्शब्दापेक्षया जघन्यत्वेऽपि अबाधकत्वम्प- साधारणगुण विहाय स्वयमद्यमानत्वे सति अन्यादनहेतुत्वरूपा- साधारणाकार एव प्राय । ततश्च एकवाक्यान्तर्गतचरमश्रुतोपसे- चनपदानुसारेण ओदनशब्देनापि रिनाश्यत्वमेव लक्षणीयम् । खजुद्धयुपस्थापनीयविशेषाकाररूपगुणग्रहणादपि एकवाक्यतापनपदा- स्तरोपस्यापिनगुणग्रहणस्यैव बुद्धिलाघवेन एकवाक्यतासामार्थानुरोधेन च न्याय्यत्वादित्यस्यार्थस्य अधिकरणे निर्णीतत्वादित्यल' पत्रवितेन (परिप्लवेन) ॥ २५ ॥ ॥ इति द्वितीयवल्हीप्रकाशिका ॥ 1 अलमित्यनेन पूर्वपक्षस्य प्रकारान्तरेणापि परिहार सूच्यते । ब्रह्मक्षत्रमालभोक्तंन्युत्तावपि कोऽसीताशराक्षसधि- शेगदे कथञ्चिदन्वेपणे अन तदुत कि फलम् । सामान्यतो जीवस्य, विशेषत परमात्मनो या वजनमेव हि सदर्भानुगुणमिति। ॥ इति द्वितीयाल्ली ॥

·94 सपरिकारभाष्योपेता कठोपनिषत् चल्ली-3. ॥ अथ तृतीयवल्ली ॥ ३. हरि:ओम्।कतं पियन्तौ मुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परायें । छायातपो ब्रह्मविदो बदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः॥१॥ 'क इत्था वेद यत्र सः' इति अस्य दुर्ज्ञानत्वे, 'मन इत्थमास्ते' इति अस्यार्थस्य दुर्बोधत्वेन न वयं तदुपासने शक्ताः इति मन्यमान प्रति उपास्योपासकयोरेकगुहानुप्रवेशेन परमात्मनः सूपा- सत्वात् वयमप्युपासितुं शक्ता इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां दर्शयति । ऋतं पिबन्ती सुरुतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परायें । सत्यवत् अवश्यम्भावि(सत्यपदवाच्यावश्यम्भावि)कर्मफलमनुभवन्तौ सुकृतसाध्ये लोके अस्मिन्नेव लोके वर्तमानौ हृदयकुहरं प्रविष्टौ तत्रापि परमाकाशे पराये--पराध-सङ्ख्याया उत्तरावधिः । तदहतीति पराय॑म् । उत्कृष्ट(ष्टम्!) इत्यर्थ:--तादृशे हार्दाकाशे वर्तमानौ । छायातपौ ब्रमविदो वदन्ति । छायातपशब्दाभ्यां ज्ञाज्ञी लक्ष्येते । अज्ञशब्देन जीवनिर्देशस्य चायमभिप्राय:--'उपास्योपा- १. पराध्य । परमुत्कृष्टमधैं स्थानमहतीति पराय॑मुत्कृष्टमि- त्यपि वदन्ति । प्रश्नोपनिषदि च स्थानार्थकोऽर्धशब्दः प्रयुक्तः, 'दिवः परेऽर्धं पुरीपिणम्' (१-२२) इति । अथापि परमाकाशस्यो। त्कृष्टस्थानाहत्वापेक्षया परार्धसंख्याहत्त्वं सूपपादम्, तावत्संख्यस्त- याद्यर्हत्वादिति इहेयमेव व्युत्पतिराहता ॥ परार्धे शाह-माध्य-| पृथकरणेन वर्तमानी इत्यध्याहारकल्पनां विहाय परमपराययोर्लोक- विशेषणत्वे सुकृतसाध्यत्वाल्लोकस्य परमत्वं नानाविधोत्सएस्थान- ·95 सपरिकारभाष्योपेता कठोपनिषत् 3 1 -सकयोरेकगुहायतित्वे तयोरेव प्राप्यप्राप्तृताया वक्तव्यतया प्राप्यस्य च तत्प्राप्तिसाधनस्थत्वेन रूपिते शरारेऽवस्थानमयुक्तम् । न हि रथेन प्राप्तव्योऽर्थ रथस्थो भवतीति शङ्का न कार्या । प्राप्यस्य परमात्मन तत्रावसितत्वेऽपि, जीवस्य, 'परामिध्यानातु तिरोहितम्' इत्युक्तरीत्या परमात्मसङ्कल्पमूलकमरूपाविद्यावेष्टिततया तदनुभवलक्षणतत्मातेरभावन प्राप्तृप्राप्ययोर्जीवपरयो स्थत्वमपितशरीरातत्येकगुहायतित्वकथने नानुपपति' इति । पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः । पञ्चायः पञ्चानिशुरुषापरिशुद्धान्त करणा । त्रिणाचिकेता'-उक्तोऽर्थ । एवभूता अह्मविदो वदन्तीत्यर्थ । केवलपञ्चाग्मित्रिणाचिकेतानामीहशपरमात्म प्रतिपादनासामर्थ्यात् ब्रह्मविदामेव पञ्चामित्वत्रिणाचिकेतत्वे विशेषणे । अस्य मन्त्रस्य जीवपरमात्मपरत्व सूत्रितम्-'गुहा प्रविणवा- मानौ हि तद्दर्शनात् इति । ननु कर्मफलभोगशू-ये परमात्मनि मत पिय-ताविति निर्दिष्टकर्मफलभोक्तृत्वासभवात् , सुतसाध्यलोकवतित्व गुहावच्छिन्नत्वयो सर्वगते परस्मिन् ब्रह्मण्यसभवात् , छायातपनि दिष्टाप्रकाशत्वप्रकाशत्ययोरपि जीवपरमात्मपरत्वे असभावात् , बुद्धि- जीवपरत्वे तु तस्य सर्वस्याप्युपपत्ते , कर्मफलभोगकरणे कर्तुत्वोपचारेण पिबन्ताविति निर्देशस्याप्युपपत्ते बुद्धिनीवपरत्वमेवास्य मन्त्रस्य युज्यत इति चेत्-एवमेव हि 'गुहा प्रविष्टौ' इति सूत्र आशकय, 'सख्याश्रवणे सति एकस्मिन् सपतिपन्ने द्वितीयाकाक्षाया प्रतिपन्न जातिमुपजीव्य व्यक्ति विशेषपरिग्रहे बुद्धिलाघवात् विजातीयपरिग्रहे जातिव्यक्तिबुद्धिद्वया पेक्षया गौरवात् सप्रतिपन्नजातीयपरिग्रहो युक्त । लोकेऽपि 'अस्य ·96 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली. 3. 1. गोद्वितीयोऽन्वेष्टव्यः' इत्यादौ तथा दर्शनात् : तथा च ऋतपान- लिङ्गारगतस्य जीवस्य द्वितीयः चेतनत्वेन तत्सजातीयः परमात्मैव ग्राह्यः; परमात्मनः 'प्रयोजककर्तृतया पिबन्ताविति निर्देशस्यापि संभवात् । अन्त:करणे स्वतन्त्रकर्तृत्व-प्रयोजककर्तृत्वयोरभावेन पिबन्ताविति निर्देशस्य सर्वथाऽप्यसभवात् , सर्वगते ब्रमणि सुकृतसाध्यलोकवर्ति- त्वस्यापि संभवात् , अस्मिन्नेव प्रकरणे 'गुहाहित गहरेष्ठम्' इति परमात्मनो गुहाप्रवेशश्रवणेन गुहाप्रविष्टावित्यस्याप्युपपत्तेः, छाया- तपशब्दाभ्यां किञ्चिद्ज्ञसर्वज्ञयोः प्रतिपादनसंभवात् जीवपरमात्मपर एवायं मन्त्र इति समर्थितत्वात् न त्वदुक्तशकावकाशः । "तयोरन्यःपिप्पलं खाद्वतीति सत्त्वम्" इति पैहिरहस्यवाझ. णानुसारेण 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रस्य बुद्धिजीवपरत्वात् , 'इयदामन नात्' इत्यधिकरणे, ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रस्य 'द्वा सुपर्णा' इति मन्लेकार्थस्य प्रतिपादितत्वात् अयमपि मन्त्रः बुद्धिजीवपरः" इत्य स्याः शङ्कायाः 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ' इति सूत्रकृतैव निराकृतत्वात् नास्माभिस्सन्नह्यते । किञ्च जीये गुहाप्रवेशस्य बुद्धयुपाधिकतया, स्वत:प्रवेशवत्या बुद्धया सह जीवस्य गुहांप्रविष्टाविति गुहाप्रवेशवर्णनं न सङ्गच्छते । 1 प्रयोजकेति । एकस्तु पिवते इति श्रुत्यनुसारेण लीलारत- पानविवक्षायां साक्षादपि कर्तृत्वम् । 2 बुद्धिजीवपरत्वेऽपि छायातपशब्दयोर्लक्षणैव कार्या । अत उचिताथै लक्षणा युक्तेति । उडिरहस्यवाह्मणमपि जीवपरमात्मपरमेवेति शुभ्वाद्यधिकरण- ·97 सपरिष्कारमाप्योपेता कठोपनिषत् चल्ली 3. 2. यस्सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् । उपष्टम्भकाधीनगुरुत्वशारिनि सुवर्णे गुरु सुवर्णमिति व्यवहारसम्भवेऽपि, 'उपष्टम्भकमुवणे गुरुणी इति व्यवहारस्यादर्शनात् । अत एव परपक्षे सूत्रानुसारेण अस्य मन्त्रम्य जीवपरमात्मपरतया कृत योजनान्तर- मप्यनुपपन्नम् । 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुपविश्य' इति श्रुत्यनुसारेण परमात्मनो जीवमावेनानुप्रवेशेऽपि परमात्मरूपेणानुप्रवेशाभावात् जीव. परमात्मानी गुहा प्रविष्टाविति निर्देशानुपपते । जीवमावेन ब्रह्मण. संसारमभिप्रेत्य, ब्रह्म संसरतीति व्यवहारसत्वेऽपि, 'जीवब्रह्मगी संसरतः' इति व्यवहारासंभवात् । 'जीवेशावाभासेन करोति माया चा विद्या च स्वयमेव भवति । कार्योपाधिरय जीव कारणोपाधिरीश्वर' (न. ता ९.) इति वचनानुसारेण परिगृहीते अविद्याया वा अन्त.करणस्य वा जीनोपाधित्वमिति पक्षद्वयेऽपि नाविद्यान्त करणयो प्रतिबिम्बोपाधित्व युज्यते । स्वच्छद्रव्यप्रतिहतिपरावृत्तनायनरश्मिगृह्यमाणस्यैव प्रतिबिम्ब- शब्दार्थतया अचाक्षुषस्य चैतन्यस्य प्रतिबिम्बत्यासमवेन अविद्यापति- बिम्बोऽन्त करणप्रतिबिम्बो वा जीव इत्याश्रयणायोगात् । अतोऽविद्या- वच्छिन्न अन्त करणावच्छिन्नो वा जीव इति पक्षद्वयमेव परिशिष्यते । तत्र च हृदयगुहायामविद्यान्त करणाभ्यामवच्छिन्नत्वेन अनवच्छिन्न- परमात्मनो गुहाप्रवेशवर्णनश्रुतेर्वा अन्तर्यामिब्राह्मणस्य वा नाञ्जस्य- मित्यलमतिचर्चया । प्रकृतमनुसगम ॥ १ ॥ यस्सेतुरीजानानाम् । यज्वना य. सेतुः-आधारभूत ; 1 ऋतै पिरन्ताक्त्यिस्य विवरण यस्सेतुरीजानानामिति । उ.-7 ·98 - सपरिफार भाष्योपेता कठोपनिपत् 3.2-4. अभयं तितीर्पतां पारं नाचिकेत शमहि(सि) ॥२॥ 1आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च(तु)। बुद्धि तु सारथि विद्धि मनः प्रनामेव च ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि हयान् आहुविषयॉस्तेपु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४॥ कर्मफलपद इत्यर्थः । ईजानानामिति कानजन्तः शब्दः । अक्षर ब्रा यत् परम्-यनिर्विकारं परं ब्रह्म । अमयं तितीर्पता पारम्---- संसारसागरं तितीपंतां निर्भयं दृढं तीरम् । नाचिकेतं शकमहि- (इदन्तोमसि (पा. ७-४६) नाचिकेतं शकमसीति ।) नाचिकेतामि- प्राप्यमुपासितुं शक्ता. स्म इत्यर्थः । शकेर्व्यत्ययेन शप । नाचिकेत शकेमहीत्यस्य मन्त्रखण्डस्य तथैव भाप्यकृता व्याख्यातत्वात् । अतः दुरुपासत्यबुद्धया न भेतव्यमिति भावः ॥ २ ॥ 'आत्मानं रथिनं विद्धि' इत्यादिना 'सोऽध्वना पारमानोति' इत्यन्तेन संसारावधारभूतवैष्णवपरमपदमाप्ती परिकरमुपदिशन् मातृ- रूपमुपदिशति--आत्मानं रथिनं विद्धि । शरीराधिष्ठातारं रथिनं विद्धि । कर्ण स्थमेव च । शरीरमेव च रथं विद्धीत्ययः । बुद्धि तु सारथिं विद्धि । युद्धिशब्दिताध्यवसायाधीनत्वात् देहप्रवृतेः तस्याः सारथित्वमिति भावः । मनः प्रग्रहमेव च । प्रग्रहा- रशना ॥३॥ इन्द्रियाणि हयान् आहु:-स्पष्टोऽर्थः । विषयास्तेषु गोच. फलप्रदत्वमेव हि पानप्रयोजकातन्यम् । सेतुः प्राप्यमापकः। 1 फर्य शकमहीयन विवृणोति आन्मानमित्यादिना । ।

·सपरिफारभाष्योपेता कठोपनिषत् २ -7. 49 यस्वनिशानवान् भरत्ययुक्तेन मनसा सहा(ह)। नन्येन्द्रियाण्याश्यानि दुणश्या इन मारथे ॥ ५ ॥ यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनमा महादा)। तस्येन्द्रियाणि घश्यानि सदश्वा इन मारथे ॥६॥ यम्यविमानवान् भवत्यमनस्स्स्सदाऽशुचि । न म तत् पदमानोति समार चाधिगन्छति ॥ ७॥ रान---तेषु इन्द्रियेषु यत्वेन रूपितेषु गोचान मार्गान् शब्दादि- विषयान् विद्धी(माहुरित्यर्थ । रथसारथित्याग्रहत्वेन (स्थत्याग्रह- सारभित्वेन) रूपिताना शरीरेन्द्रियमनोवुद्धीनामभावे रथित्वेन रूपित म्योदासीनन्यात्मनो गमनरूपौकिक वैदिकक्रियाकर्तृत्वमेव नास्तीत्येतत् सुप्रसिद्धत्वेन दर्शयति आत्मेन्द्रियमनोयुक्त मोक्तत्याहुमनीषिणः । आरमशब्दो देहपर । मनश्शब्दस्त कार्यबुद्धेरप्युपलक्षक पूर्वमन्त्र बुद्धरपि सारथित्वेन निर्दिष्टत्वात् । मोक्ता कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमानित्यर्थ । न हि केवलम्यात्मन कर्तृत्व भोक्तृत्व वाऽनीति भाव ॥ ४ ॥ शरीरादे रथत्वादिरूपणस्य प्रयोजनमाह [यस्त्वविज्ञानवा. नित्यादिना मन्त्रद्वयेन ।] यस्त्वविज्ञानवान् सदश्वा इन सारयो। लोके हि समीचीनसारथिप्रग्रहयत अश्वा वशीकृता भवन्ति, एव सारथिमहत्वेन रूपितयोविज्ञानमनमोम्सामीची-ये अश्वत्वेन रूपिनानि इन्द्रियाणि वश्यानि भवति , नान्यथेत्यर्थ ॥ ५॥ ६ ॥ हयत्वेन रूपितानामिन्द्रियाणा वशीकरणतदभावयो प्रयोजन 1 वशीकरणाभावप्रयोजन पूर्वमन्त्रेण , वशीकरणप्रयोजनमुत्तरेण । , ·100 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् वल्ली. 3.8.9. यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत् पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८ ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु मन:प्रग्रहवासरः । सोऽध्यनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९॥ दर्शयति मन्त्रद्वयेन-यस्त्वविज्ञानवान् ....यस्माद्भूयो न जायते ॥ अमनस्क:---- अनिगृहीतमनाः । अत एवाशुचिः; सर्वदा विपरीत- चिन्तामवणत्यादित्यर्थः । न केवलं जिगमिषितपासयभावमानम् , प्रत्युत गहनं संसारकान्तारमेव प्रापयती(प्राप्नोती ?)त्यर्थः ॥ ७॥८॥ किं तत् पदमि कांक्षायां तत् पदं दर्शयन्नुपसंहरति विज्ञान- सारथिर्यस्तु...तद्विष्णोः परमं पदम् । समीचीनविज्ञानमनश्शाली संसाराध्वपारभूतं परमात्मस्वरूप प्रामोतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ वशीकार्थत्वाय रथादिरूपितेषु शरीरादिषु यानि येभ्यो वशी कार्यतायां प्रधानानि तान्युच्यन्ते-इन्द्रियम्या परामर्था अर्थे- । परमात्मस्वरूपमिति । परमं पदमिति नित्यविभूतिग्रहणेऽपि न दोषः। अथापि अनेन शरीररूपरथेन सह तन गमनामावात् अत्र भवन् परमात्मानुभव एव विवक्ष्यते। ननु सूक्ष्पशरीरेण विरजा- पर्यन्तगमनात् नग्रहणमस्तु एतादृशशंकापरिहारार्थमेव सूक्ष्म तु तदर्हत्वादिति सूत्रमस्तु इति चेत्-सूक्ष्मग्रहणं यादवप्रकाशोत्तमेय। परंतु उपासकेन स्वकार्योपयोगिनः स्थूलशरीरस्यय वशीकार्यतया तस्य शरीरपदेनाव्यक्तपदेन चावश्यमाप-यात् कार्य सनेण सूक्ष्म प्रणमुच्येत । एवञ्च स्थूल शरीप्रायं विणुरदमुपासनविषयभूतं परमात्मस्वरूपमेव । गमनञ्च लौकिकवेदिकफियाक्रवरूपम् ।

·सपरिकारभाप्योपेता कठोपनिषत् 3.10.11 101 इन्द्रियेभ्यः परा हर्या अर्थेभ्यश्च पर मनः । मनसस्तु परा वुद्धिबुद्धरात्मा महान् परः ॥ १० ॥ महनः परमव्यक्तमन्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काप्टा सा परा गतिः ॥१॥ भ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धियुद्धगत्मा महान् पम् ।। महता परमव्यक्तमपक्तात्पुरुषः परा । पुरुषान परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ अस्य मन्त्रद्वयस्यार्थो भगवता भाष्यकृता आनुमानिकाधिकरणे (1.4.1) उक्त । इत्थ हि तत्र मायकृता-"तेषु रथादिरूपितगरीरादिषु यानि येभ्यो वशीकार्यताया प्रधानानि तान्युच यन्ते, 'इन्द्रियेभ्य. पराः' इत्यादिना । तत्र हयत्वेन रूपितेभ्य इन्द्रियेभ्यो गोचरत्वेन रूपिता विषया वशीकार्यवे परा. वश्येन्द्रियस्यापि विषयसन्निधाविन्द्रियाणा दुर्निग्रहत्वात् । तेभ्योऽपि पर प्रमहरूपित मनसि विषयप्रवणे विषयासन्निधानस्याप्यकिंचित्करत्वात् । तस्मादपि सारथित्वरूपिता बुद्धि परा ; अध्यवसायाभावे मनसोऽ- प्यकिंचित्करवात् । तस्या अपि रथिवेन रूपित आत्मा कर्तृत्वेन प्राधान्यात् पर । सर्वस्यात्मेच्छायतत्वात् आत्मैव महानिति च विशे- प्यते । तस्मादपि रथरूपित गरीर परम् , तदायत्तत्वाजीवस्य सकल- पुस्पार्थसाधनप्रवृत्तीनाम् । तस्मादपि पर सर्वान्तरात्मभूतोऽन्तर्यामी अध्वन पारभूत. परमपुरुष । यथोक्तस्य आत्मपर्यन्तस्य तत्सकल्पायत- प्रवृत्तित्वात् । स खल्वन्तर्यामितया उपासनस्यापि निर्वर्तक. । 'परातु तच्छुने.' .' इति हि जीवात्मन, कर्तृत्वं परमपुरुषायत्तमिति वक्ष्यते । मनः ।

·- 102 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत्-वल्ली 3. 12. एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्रन्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥ वशीकार्योपासननिर्वृत्त्युपायकाष्ठाभूतः परमप्राप्यश्च स एवातदिदमुच्यते, 'पुरुषान्न पर किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः' इति । तथा अन्तर्यामि. ब्राह्मणे, 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादिभिः सर्व साक्षात्कुन सर्व नियमतीत्युक्त्या, 'नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टा' इति नियन्त्रन्तरं निषिध्यते । भगवद्गीतासु च, 'अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक्चेष्टा देवं चैवान पञ्चमम्' इति । देवमन पुरुषोत्तम एव । 'सर्वस्य चाहं हृदि मनिविष्टो मतः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च' इति वचनात् । तस्य च वशीकरण तच्छरणागतिरेव । यथाऽऽह, 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ तमेव शरणं गच्छ' इति । तदेवम् 'आत्मानं रथिनं विद्धि' इत्यादिना रथ्यादिरूपकविन्यस्ता इन्द्रियादयः 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्या' इत्यत्र स्वशब्दैरेव प्रत्यभिज्ञायन्ते, न रथरूपितं शरीरमिति परिशेषात् तत् अव्यक्तशब्देनोच्यते" इति भापितम् ।। १० ।। ११ ।। एष सर्वेषु भूतेषु 'गूढोत्मा न प्रकाशते । सर्वेषु भूतेषु आत्मतया वर्तमानोऽसौ गुणत्रय(मय )मायातिरोहितत्वेन अजित- बाह्याभ्यन्तरकरणानां न यथावत् प्रकाशते । दृश्यते त्वम्यया युद्धथा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः । अायया-ऐकाम्ययुक्तया चाह्याभ्यन्तर- व्यापाररहितया सूक्ष्मार्थविवेचनशक्तया सूक्ष्मदर्शनशीटश्यत इत्यर्थः । । गूढात्मेति नपाठः, फितु गूढोत्मा इत्येव।छान्दसः संधिः। गृढ आत्मेति भाव्यम् । आत्मा-परमात्मा।

·108 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् 3 13. यच्छेद्वाड्मनसी प्राशस्तद्यच्छेत् शान आत्मनि । शानमात्मनि महति नियच्छेत् तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥ बायाभ्यन्नरकरणव्यापारराहित्यकारम् 'अध्यात्मयोगाधिगमेन इति निर्दिष्टजीवस्वरूपज्ञानप्रकारश्च दर्शयति यच्छेद्वाड्मनसीत्यादिना । इम मन्त्र प्रस्तुत्येत्थ हि भाष्यकृता, "हयादिरूपितानामिन्द्रियादीना वशीकरणप्रकारोऽयमुच्यते । यच्छेवाङ्मनप्ती-वाच मनसि निय- च्छेत् । वाफूपूर्वकाणि कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि च मनसि नियच्छे दित्यर्थ । वाक्छब्दे द्वितीयाया, 'सुपा सुलुक्' इत्यादिना लुक् । मनसी इति सप्तम्याश्छान्दसो दीर्घ । तद्यच्छेच ज्ञान आत्मनि । तत् मन बुद्धौ नियच्छेत् । ज्ञानशब्देनान पूर्वोक्ता बुद्धिरभिधीयते । ज्ञान आत्मनीति व्यधिकरणे सप्तम्यौ। आत्मनि वर्तमाने ज्ञाने नियच्छेदित्यर्थ । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छे-बुद्धि कर्तरि महति आत्मनि नियच्छन् । तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि-तं कर्तार परमिन् ब्रह्मणि सर्वान्तर्यामिणि नियच्छेत् । व्यत्ययेन तदिति नपुस कलिङ्गता । एवम्भूतेन रथिना वैष्णव पद गन्तव्यमित्यर्थ " इति भाषितम् । विवृतञ्च श्रुतप्रकाशिकायाम् - 'वाचो मनसि नियमन मनोननुगुणप्रवृत्तियमुख्यापादनम् । मनस बुद्धौ नियमनम् ‘अध्य- वसायानुगुणप्रवृत्तितापादनम् । वुद्धिश्वार्थेषु हेयत्वाध्य(ताव्य)वसाय- रूपा । तस्या बुद्धरात्मनि नियमन स एकोपादेयतया साक्षा- । जीवात्मनो महत्व न परिमाणविशेष , अणुत्वेन विरोधात् । रथित्वेन प्राधान्यान्महत्यम् । अतो नियच्छेदिति माध्वे नास्ति।

·. 104 सपरिकारभाप्योपेता कठोपनिपत् वल्ली-3 13. स्कार्य इत्येतदर्थविषयत्वापादनम् । शान्ते--स्वत ऊर्मिषट्कपतिभटे । शान्त आत्मनि महत आत्मनो जीवस्य नियमनं नाम तच्छेपतापति- पत्तिः' इति । आत्मशब्दस्य पुलिहत्वात् पुल्लितच्छन्देन निर्देटव्ये छान्दसत्याल्लिङ्गव्यत्ययः । ननु भाप्ये, “ज्ञान आत्मनीति व्यधिकरणे सप्तम्यौ । आत्मनि वर्तमाने जाने नियच्छेदित्यर्थः" इत्युक्तिरयुक्ता ; अव्यावर्तकत्वादात्मनि वर्तमान इति विशेषणस्य । आत्मन्यवर्तमानज्ञानस्यैवाभावात् । न च- 'तघच्छेत् ज्ञाने' इत्येतावत्युक्ते आत्मरूपज्ञानभ्रान्ति: स्यात् । अतः ज्ञान आत्मनीत्युक्तमिति वक्तु शक्यम् ; तथा सति तस्या एव भ्रान्तेः सामानाधिकरण्ययोजनया हृढीकरणप्रसङ्गात् । न हि आत्मनीत्यनेन आत्मभ्रान्तिव्युदस्यते । न च-आत्मनि वर्तमान इति माप्यस्य आत्मनि विषयविषयिभावलक्षणसम्बन्धेन वर्तमान इत्यर्थः । आत्मविषयज्ञान इति यावत् । अतो व्यावर्तकतया न वैयर्यदोष:- इति वाच्यम ; तथा सति 'ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्' इत्यस्य वैयर्थ्यापातात् । तदर्थस्य अनेनैव सिद्धरिति चेत्--- उच्यते । अयमभिवायो माध्यकारस्य-'तद्यच्छेत् ज्ञान आत्मनि' इत्यत्र आत्मनीति विषयसप्तमी । तच्चारमविषयकज्ञानम् , 'आत्मा उपादेयः तदतिरिक्ता अर्था हेयाः' इत्येवरूपम् । तच्च 'मर्थेषु हेयता- ध्यवसायरूपा बुद्धिः' इति श्रुतप्रकाशिकायां व्यक्तम् । अस्ग चारमाना- स्मविषयकाहे यहेयताप्यवसायरूपस्य ज्ञानस्य महत्यात्मनि नियमनं नाम स एवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविषयत्वापादनमिति तलव ·105 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् 3.14. उत्तिप्त जाग्रत प्राप्य वरान् नियोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पथस्तत् कवयो वदन्ति ॥ १४ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धपञ्च यत् । श्रुतप्रकाशिकायामुक्तस्यात् वाकयद्वयस्यापि सप्रयोजनतया त्वदुक्त- वैयर्थ्यशङ्कानक्काश इति ॥ १३ ॥ एवं वशीकरणप्रकारमुपदिश्य अधिकारिपुरुषान् अभिमुखी करोति उतिष्ठत जामत । आत्मज्ञानाभिमुखा भवत ; अज्ञाननिद्रायाः क्षयं कुरुत । प्राप्य वरान्निबोधत । वरान् श्रेष्ठान् आचार्यान् उप गम्याऽऽत्मतत्त्वं निबोधत । यद्वा उपासितात् भगवतो वा ब्रह्मविद्धयो चा, 'देवतापारमाय च यथावत् वेत्स्यते भवान्। इत्येवरूपान् वरान् प्राप्य ज्ञेयमात्मतत्त्वं निबोधत; नोदासितव्यमिति भावः । सुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पथन्तत् कवयो वदन्ति । ज्ञानिनः तत् आत्मतत्वं दुर्गम पन्थानं वर्णयन्ति । तत् कस्य हेतोः ! यतः आमतत्वं क्षुरस्य आयुधविशेषस्य धारा अमन , निशिता तीक्ष्णा, दुरत्यया अनतिक्रमणीया । तीक्ष्णे पुराने सञ्चरतः पुंसो यथा कियत्यप्यनवधाने आरमनाशो मवति, एवमिहाऽऽत्मवरूपावगतिशायाँ स्वल्पेऽप्यनवधानापराधे आत्मनाशो भवतीति भावः ॥ १४ ॥ उपसंहरति 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽसि नित्य १५. उपरि फलश्नतिप्रवृत्त्याऽत्रोपसंहारं दर्शयति उप- संहरतीति । तथा च प्रकृतप्रथमाध्यायार्थसंग्रहपरं श्रीभाष्यम्, (१-४-७), "अराप्दमस्पर्शमित्यादिनोपसंहनम्" इति । 1 सशब्दव्योमादिलक्षण्यकथनं तद्वत् अचेतनतया तत्स- लक्षणे अव्यक्ते एव युक्तमिति इति न मन्तव्यम् । निचारयेत्युक्तार्था- ·106 सपरिकारभाष्योपेता कठोपनिषत् यल्ली 3 15-16 नायनन्त महत पर भुध निवारय त मृत्युमुखात् ममुच्यते ॥१५ नाविकेतमुपास्यान मृत्युप्रोच सनातनम् । उम्त्या श्रुपा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६॥ मगन्धवञ्च यत् । अत्र नित्यमित्येतत् अशब्दमित्यादौ प्रत्येकमाभ सरभ्यते । अशब्दत्वादिवशादेव कालवत् अव्ययम् । अवयवापचय रायमियर्थ । अनायन-त महतः पर ध्रुर निचायत मृत्युमुखाद प्रमुच्यते । महत इत्यनेन 'आत्मनि महति नियच्छेत्' इति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टो जीवो गृह्यते । ध्रुव-स्थिरम् । निचाय- दृष्यादर्शनसमानाकारोपासनेन विषयीकृत्येत्यर्थ । मृत्युमुखादिति । भीषणात् सप्तारादित्यर्थ ॥ १५ ॥ (उपसहरति]-नाचिकेवमुपारुयान मृत्युप्रोक्तरसनातनम् । नचिकेतसा प्राप्त नाचिकेतम् । मृत्युप्रोक्त मृत्यो प्रवक्तृत्वमेव, न खतन्त्रवकृत्यम् । अन मनातनम् अपोरुषेयत्वात् प्रयाहरूपेण नित्य मित्यर्थ । उक्तया श्रुत्वा च मेधावी बमलोके महीयते । स्पष्टोऽर्थ ।। नन्वयात् । अतश्चिदचिद्विलक्षणतया ब्रह्मैवोच्यते । नित्यमशब्दम्- कदापि साक्षात् शब्दगुणानास्पदम् । एवमुपर्यपि। अशब्दत्वादे नित्यत्वकथनात् प्रतिव्यावृत्ति । १६ नाविकेतकथाया अन निरूपणादयमु गरयानाध्याय । मृत्यु प्रोतमिति । मृत्युमोनान्यादिविषयकमित्यर्थ । न हि नचिकेतस- कथा मृत्युप्रोकायदा मृत्युनचिक्तसेऽर्थमुपदिश्य, अस्मसगदोड यमनादौ वेदेऽप्यतीत्यध्याप्य नापितमानिति उपारयानस्य मृत्युप्रोक्त त्वम्। तत् दर्शित सनातनमिति । फलश्रुतिरिय प्रकृताध्यायमालस्य।

·सपरिकारभाष्योपेता कठोपनिषत् चल्ली. 3.17; 4.1. 107 य इदं परमं गुह्यं श्रावयेत् ब्रह्मसंसदि । प्रयत:श्राद्धकाले वातदानन्त्याय कल्पते ॥ तदानन्त्याय कल्पत इति ॥ ॥ इति तृतीयवल्ली ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ आदितश्चतुर्थवल्ली । हरिः ओम् । पराञ्चिखानि व्यतृणत् स्क्यंभूस्तस्मात् परापश्यन्ति(ति)नान्तरात्मन् । कश्चित् धीरः प्रत्यगात्मानमक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥ य इदं परम गुह्यं भावयेद् ब्रह्मसंसदि । ब्रमसंसदि--ब्राह्मण- समाजे । प्रयता श्राद्धकाले वा तदानन्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पते ॥ प्रयतः शुद्धः ॥ १७ ॥ ॥ इति तृतीयवल्लीप्रकाशिका। इति प्रथमाध्यायभाष्यम् ॥ वल्ली ४-१. 'उत्तिष्ठत जामत' इति प्रोत्साहनेऽप्यात्मखरूपविमुखान् पश्यन् शोचति पश्चि खान व्यतृणव स्वयंभ। 1 खानि इन्द्रियाणि । पश्चि-परान् अश्वनीति पराचि, परप्रकाशकानि, न त्वात्म. प्रकाशकानि । तत्व हेतु वदन् शोचति- व्यतणत् स्वयंभूः- खतन्त्र ईश्वरः इमानि खानि हिंसितवान् । 'तृहिसायाम्' इति १. परान् अञ्चन्तीति । पराक इतिवत् अन्याक् इत्याद्यप्रयो. गात् प्रत्यक्छब्दे प्रति इतिवत् पराक्छन्दे परा इति उपसर्ग इति निरूपणसंभये, भाप्यमिदम नुवादमात्र स्यात् । प्रत्यगात्मेति जीय- वचनं योगेन तदीक्षणस्य प्राथम्यात् । यद्वा साक्षाद्वा अपर्यवसानवृत्या वा परमात्मैव प्रत्यगात्मा। वक्ष्यने चेदम्। वह हिसायामिति पाउग्रहणे अतृणेद इत्येव रूपं सिध्येत्, नतुअतृणदिति। अत: हृद् हिसायामिति ·108 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् 4, 2. पराचः कामान् अनुयन्ति वालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेप्विह न प्रार्थयन्ते ॥२॥ धातुः । यद्वा धातूनामनेकार्थत्वात् परार्थ(परागर्थ १) प्रकाशकानि इन्द्रियाणि सृष्टवानित्यर्थः । वसात पराड्पश्यन्ति नान्तगत्मन् । पगड् । पराच इति यावत् । पराग्रुपान् अनात्मभूतान् पश्यन्ति उपलभन्ते । अन्तरात्मानं नेत्यर्थः । यद्वा--पराङ् पराङ्मुखानि मृत्वा विषयानेच पश्यन्तीत्यर्थ । पराड्पश्यतीति पाठे लोकाभिप्रायमेक- वचनम् । ईदृशेऽपि लोकस्वभावे नद्याः प्रतिस्रोत:प्रवृत्त इव कश्चित् पुरुषधौरेयः प्रत्यगात्मप्रवणोऽप्यस्तीत्याह-कश्चिद्धी प्रत्यगात्मान- मैक्षद । प्रत्यञ्चमात्मानं पश्यतीत्यर्थः । छान्दसं परस्मैपदम् । अत एवं वर्तमानार्थे लङपपतिश्च । आवृत्तचक्षुग्मृतत्वमिच्छन् । चक्षु- शब्द इन्द्रियमात्रपरः । खखविषयव्यामृतेन्द्रियो मुमुक्षुरित्यर्थः ॥ १ ॥ पगचा कामान् अनुयन्ति वाला अल्पप्रज्ञा बाह्यान् काम्य- मानान् विषयाने वावगच्छन्ति । ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । ते विस्तीर्णस्य संसारस्य बन्धन यान्तीत्यर्थ.। यद्वा विततस्य सर्वत्रापति. हताज्ञस्य मृत्योर्मम पाशं यान्तीत्यर्थः । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते । अथशब्दः प्रकृतविषयार्था- (यादर्था ?)न्तरपरिग्रहे । धीमन्तः प्रत्यगात्मन्येव भुक्ममृतत्वं विदित्वा इह संसारमण्डले अधुवेषु पदार्थेषु कमपि न प्रार्थयन्ते । प्रत्यक्तत्त्व- पाठो ग्राह्यः। उवृदिर हिंसानादयोरिति धातुग्रहणे तद्रूपसिद्धः। व्यतृणादिति माध्वे । तृणु कात्करणे इति तत्र व्याख्या पराक् पश्यतीति माध्ये। २. अप्रतिहताशस्य । आशापदमन ।

·सपरिष्कारभाप्योपता कठोपनिपत् 43 109 येन रूप रस गन्ध शब्दान् स्पर्शाश्च मैथुनान् । एतेनेव विजानाति किमत्र परिशिप्यते॥ एतद्वै तत् ॥ ३ ॥ स्वप्नान्त जागरितान्त चोभी येनानुपश्यति । ज्ञस्य स जिहासितमिति भाव । परमात्मनस्सर्वजीचगताहन्तास्पदत्वेन "मुख्याहमर्थत्वात् प्रत्यक्तमस्तीति द्रष्टव्यम् ॥ २॥ येन रूप रस गन्ध शब्दान् स्पर्शाथ मैथुनान् । मैथुनान्- मिथुननिमित्तकसुखविशेषानित्यर्थ । एतेनैव विजानाति । निश्शेष येन एतेनैव साधनेन जानातीत्यर्थ । 'त देवा ज्योतिषा ज्योति' इति रूपादिप्रकाशकानामिन्द्रियाणा तदनुगृहीतानामेव कार्यारम्भ- कत्वादिति भाव । किमत्र परिशिष्यते-किं तदप्रकाश्यामिति भाव । एतद्वै तब-तब पूर्व प्राप्यतया निर्दिष्ट विष्णो परम पदम् एतद्वै एतदेव । एतन्मन्त्रप्रतिपाद्यप्रत्यगात्मस्वरूपमेवेत्यर्थ ॥ ३ ॥ स्वमान्त जागरितान्तञ्चोमो येनानुपश्यति । सकल खा. मनपञ्च जाग्रत्प्रपञ्च च मनआदीद्रियभावमापन्नेन येन परमात्मना लोक पश्यतीत्यर्थ । महान्त विमुमात्मान मत्वा धीगे न शोचति । 1 परमात्मन इत्यादिवास्य पूर्वमन्त्र स्थित चेत्, युक्ततरम् । एतदर्थ श्वताश्वतरप्रकाशिकाया द्वितीया त्ययारयाने विशदमनुसन्धेय ॥ 2 मुरयाहमर्थेति । अविशेषेण सवरप्यहमिति स्यान्तर्यामितया ग्राहोत्यर्थः । अत प्रत्यम्त्वपापल्यम् । 3 खानि व्यतृणत् स्वयम्भूरित्युक्त विवृणोति येनेत्यादिना। स्पर्शा श्चेत्यन्तेन ज्ञानेन्द्रियप्रदर्शनम् मैथुनानीति कमन्द्रियोपलक्षणम्। 4 पूर्वोक्त ऐन्द्रियानुभर अवस्थाढये इत्युच्यत इह ।

·110 सपरिफारभाप्योपेता कठोपनिपत् 4.4.5. महान्तं विभुमात्मान मत्वा धीरोन शोचति ॥ ४॥ य इदं मनदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतमन्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।। एतदै तत् ॥ ५ ॥ यः पूर्व तपसो जातमद्यः पूर्वमजायत । तमिति शेष । उक्तोऽर्थ ॥ ४ ॥ य इद मम्बद वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशान भूतमव्यस्य न ततो विजुगुप्मते । इदमिति लिङ्गव्यत्ययश्चान्दस । इमम् मघदम् --'मतं पिपनौ' इति निर्दिष्ट कर्मफलभोक्तारं जीवात्मानं 'गुहा प्रविष्टौ' इत्युक्तरीत्या तस्यान्तिके कालत्रयवर्ति- चिदचिदीवर च यो वेद, ते दुप्कृतकारिणमपि न निन्देदित्यर्थ । 'गुप्तिकियस्सन्' इत्यत्र जुगुप्साशब्द निन्दार्थक उक्त । 'जुगुप्सा विरामप्रमादार्थानाम्-' इति पञ्चमी । एतद्वै तदिति पूर्ववत् ॥५॥ या पूर्व तपसो जातमद्भया पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्त यद् भूतेभियंपश्यत । "अप एवं ससर्जादौ तासु वीर्य- मपासृजत् । तदण्डमभवद्धैम सहस्राशुसमप्रभम् ॥ तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामह ॥" इति स्मृत्युक्तरीत्या अद्वय अपादानेभ्य (उपादानेभ्य) व्यष्टिसृष्टे पूर्व य अजायत, तं तपमा-सङ्कल्पमाता 5 लिगव्यत्यय इति पृथकपदनिभागदर्शनानुसारेण । अन्यथा तु-इदंमध्वदमित्येकं पदम् ; इदमिति मधुविशेषणम् , पूर्वोतमधु भोक्तारमित्यर्थ: स्यात् । उत्तराधे चशरोऽर्थसिद्धः । अन्यथा तु जीवमित्यस्य जीयान्तर्यामिणमित्यर्थ. । ब्रह्मजज्ञ देवमितिवन् ।

·। सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् चल्ली. 4.6.7. lil गुहा प्रविश्य तिष्ठन्नं यो (यद्) भूतेभिव्यपश्यत ॥ एत, नत् ॥ ६॥ या प्राणेन संभवत्यदितिदेवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्टन्ती या भूतेभिय॑जायत ॥ एतदै तत् ॥ ७ ॥ देव पूर्व जातम्-'यो देवाना प्रथम पुरस्ताहिश्वाधिको रुद्रो महर्षि । हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानम् ' इति श्रुत्युक्तरीत्या प्रथमं जातम् , गुहाँ प्रविश्प तिष्ठन्तम्- हृदयगुहा प्रविश्य वर्तमानम् , भुतेभिः भूत देहेन्द्रियान्न करणादिभिरुपेतं चतुर्मुखम् , 'अय सकलजगत्स्रष्टा म्यात्' इति कटाक्षेणेक्षतेत्यर्थ । एतद्वै तत्-उक्तोऽर्थ ॥ ॥ या प्राणेन ममवत्यदितिर्देवतामयी । गुहाँ प्रविश्य तिष्ठन्ती या भृतेभिपजायत । अय च मन्त्र , 'गुहा प्रविष्टी' इति सूत्रे भगवना भाप्यकृता व्याख्यात । इत्थ हि माध्यता, 'कर्म- फलानि अतीति अदितिः जीव उच्यते । प्राणेन मभवति-प्राणेन सह वर्तते । देवतामयी-इन्द्रियाधीनमोगा। गुहां प्रविश्य तिष्ठ- न्ती- हृदयपुण्डरीकाहरवर्तिनी । भनेभिर्यजायत-पृथिव्यादिभिः ६ प्रथमयच्छन्दोऽपि परमात्मपरो भवितुमर्हनि, य: परमा- स्मा अद्भयः पूर्वमनिरूद्धरूपेणाजायतेति । तदा उत्तरमन्त्रच यच्छन्दवयमेकार्थकम् । यद्यपि यच्छन्दद्वयमपि चतुर्मुखपर भवेन्- यो ब्रह्मा व्यष्टिरले. पूर्वमदयोऽलायत, य: स्वस्मात्पूर्वमेव महल्प- मात्रादाविर्भूतं वहृदयगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं व्यूहरूप भगवन्तं भूत- रुपेतो व्यपश्यदिति-अथापि यद्भूतेभिरिति ब्लीपपलपाटस्या- प्यनुसारेण, उत्तरमन्वे गुहामनेशस्य जीवे कथनात् तदेफरप्यमात्य चेत्थमुनम् । एतदित्यस्य स्फुटं यच्छन्दप्रतिसंवन्धित्वात् । व्यपश्य- तीति माध्धपाठ। ॐ प्राणेन संविशतानि माघपाठ। ।

·112 सपरिकारभाप्योपेता कठोपनिपत् चल्ली. 4.8. अरण्योनिहितो जातवेदा गर्भ इवेत् सुभृतो गर्भिणीमिः । दिवेदिव ईडयो जागृवद्भिहविप्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ॥ एतद्वै तत् ।।८ भूतैः सहिता देवादिरूपेण विविधा जायते' इति भापितम् । एतद्वै तत् । तत् तदात्मकमित्यर्थः । अत्रैव प्रकरणे, 'ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा' इत्यत्र देवमित्यस्य परमात्मात्मकमिति व्याख्यातत्वात् , 'क्षेत्रनं चापि मां विद्धि'इति एतदुपहणगीतावचनेऽपि मा मदात्मक मिति भाप्यकृतव व्याख्यातत्वात् अपृथसिद्धविशेषणवाचिशब्दस्य विशेष्य इव अपृथकृसिद्धविशेष्यवाचिशब्दस्यापि विशेषणे निरूढ- त्वात् तत् तदात्मकमित्यर्थो युक्त इति द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥ अरण्योर्निहितो जातवेदः । अरण्यो। अधरोचारण्योः स्थितोऽमिः । गर्भ इवेव सुमृतो गर्भिणीभिः । गर्भिणीभिः पान- भोजनादिना सुभृतो गर्भ इव । निहित इति पूर्वणान्वयः । इदित्य- । ननु एतद्वै तदित्यस्य तत् ब्रह्म एतत् एतदन्तर्यामीत्यर्थे वक्तव्ये एतत् वस्तु तत्-ब्रह्मात्मकमित्यर्थः कथं पर्यत इत्याशझा- याम्, भाष्ये ईदृशरीतेरपि दर्शनात् तस्याश्च प्रमाणविरुद्धपरमतादृतं सामानाधिकरण्यनिहिप्रकारमपेक्ष्य रीतिरियमपि श्रेयसीत्यभि- प्रायकत्वान्नानानादर इत्याशयेनाह "अत्रैव प्रकरणे" इत्यादि। अब वक्तव्यविस्तरोऽस्मत्कृते ईशोपनिपदाचार्यभाष्यतत्पर्य १६ मन्त्र द्रष्टव्यः । वस्तुतः फलितकथनमेतत् । ८. 'गर्म इव सुभृत' इत्येव प्रायः पाठः । माध्यशांकराहतश्च । अन भाप्ये 'उदित्यवधारणे' इति प्रायिकपालानुकूलं मूले गर्भ इचोत्सुभृत इति कचित्पठितम् । भावप्रकाशिकायां (२-४-६) गर्भ ·अग्निा सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् चल्ली. 4.9.10. 113 यतश्चोदेति सूर्यो अस्तं यत्र च गच्छति । तं देयास्स अपितास्तदु नात्येति कश्चन ॥ एतद्वै तत् ॥९॥ यदेवेह नदमुव यदमुत्र तदन्विह । वधारणे। दिवेदिव ईडयो जागृवद्भिहविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । दिवेदिवे -अहन्यहनि, जागृवद्भिः-जागरणशीले अपमतः हविष्मद्भिः-- आज्यादिहवि प्रदानप्रवृत्त ऋविग्भि स्तुत्य , अग्रनेता अरण्योर्निहित इति योजना । एतद्वै तव-एतत् अग्नि. खरूप तत् --- पूर्वोक्तब्रह्मात्मकमित्यर्थ ॥ ८ ॥ यतचोदेति सूर्यो अस्त यत्र च गच्छति । यस्मात् ब्रमण सकाशात् (१) सूर्य उदेति, यत्र न लयमेति । त देवाः सर्वे अर्पिता:- देवा स तस्मिन् आत्मनि प्रतिष्ठिता इत्यर्थ । तदु नात्येति कश्चन तत् सर्वात्मकं ब्रह्म कोऽपि नातिकामति । छायावत् अन्तर्यामिणो दुर्लचत्वादिति भाव । एतद्वै तत्-उक्तोऽर्थ. ॥ ९ ॥ ननु परमात्मन सर्वात्मत्व न संभवति । अहमित्यहन्ताश्रय- विनानुसधीयमानो ह्यामा । स च, अहमिहैवास्मीति देशान्तरव्या- वृत्तयाऽनुसन्धीयते । तस्य सर्वदेशकालवर्तिसर्वपदार्थात्मभूतत्वं कथ- इवेत्सुभृत इति पठितमस्ति । तत्र श्रुतप्रकाशिकानिहाय किञ्चि- च्छाइरानुसारी मन्त्रार्थवर्णनप्रकार एवान्यः । तत्र इदित्यस्य समु- च्चयार्थकत्वमभिमतं स्यात् । इह तु कृत्स्नस्याग्निपरतयैव योजनात् इदिति अवधारणे इषं स्यादिति विमृष्टमासीत् । अथ च गर्भ इवेत्सुभृत इति पठित्वा इदित्यनधारणे इत्येव भाज्यपाठ• प्राच्ये अमुद्रितकोशे स्पष्टमुपलब्धः। उ इति, इत् इति च अपधारणे प्रसिद्धम् , न पुनः उत् इति। (८) ·तत्र 114 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली. 4.10.11, मृत्योस्म मृत्युमाप्नोति य इह नानेच पश्यति ॥१०॥ मनसेवेदमाप्तन्यं नेह नानाऽस्ति किञ्चन । मित्याशङ्कयाऽऽह-यदेवेह तदमुत्र यदमुल तदन्बिह । यदेव परमात्मतत्त्वम् इह अत्र लोके अहमित्यनुसन्धीयमानतया आत्मभूतम , तदेव लोकान्तरस्थानामपि आत्ममूतमित्यर्थः । ततश्च आत्ममेदो नास्तीत्यर्थः । अयमभिप्राय:-किं परमात्मतत्तविदाम् अहमिहैवेति प्रतीतिः सदेशकालयतिपदार्थात्मत्ववादकतयोपन्यस्यते, उत तद्रहिता. नाम् । नाद्यः, तेषाम् अहमिहैवेत्यादिप्रतीतेरेवाभावात् । प्रत्युत 'अहं मनुरभवं सूर्यश्च' इति सर्ववस्तुवर्तितयैवानुभवात् । न द्वितीयः अतस्त्रविदामहंमतीतेजीवमात्रविषयत्वेन देशान्तरव्यातत्व प्रतीतेः तदानीमप्रतीतपरमात्मनि सर्वदेशतिपदार्थात्मत्वविरोधित्वा- भावादिति । मृत्योस्स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । इह-परमात्मनि भेदमिव य: पश्यति, स तु संसारात् संसार प्रामोतीत्यर्थः ॥ १० नन्यस्माक सर्वात्मभूतं परमात्मतत्त्वं कुतो नोपलभ्यत इत्यताह मनसैवेदमातव्यम् । इदमात्मस्वरूपं विशुद्धमनोमाद्यमित्यर्थः । 10 चतुर्मुखादिसर्वानुग्राहकः मनुष्येडयो दिवाराध्यश्च परमात्मेत्युक्तम् । अथ देशभेदेन कालमेदेन भिन्नः स्यादीवर इति मतिमपाकरोति यदेवेति । अनेकं ब्रह्म न भवतीत्यस्येवेतदर्थत्वे स्पष्ट किमिति जगन्मिथ्यात्यपरतया व्याख्याय सर्वप्रमाणविरोधसं- पादनम्, एवं यथा परमपदे वर्तते तथैवात्रावतारेप्यपि अजहत्स्व. स्वभाव इत्ययमर्थोऽप्यन सुवचः । तेनावतारेऽप्युपास्यवसिद्धिः । , ·.... मध्य सपरिफारभाष्योपेता कठोपनिषत् च-4. 11.12. 115 मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥1॥ अड्गुष्ठमानः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभन्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ एन? तत् ॥ १२ ॥ उक्तमेवार्थ दृढीकरणायाभ्यस्यति-नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योस्स पश्यति । स्पष्टोऽयं ॥ ११ ॥ अङ्गुष्ठमात्रा पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भृत- भव्यस्य । कालत्रयवर्तिनिखिलचेतनाचेतनेश्वर पुरुष, आत्मनि-उपासकशरीरे मध्ये अङ्गुष्ठपरिमाणस्सन् आस्ते । न ततो विजुगुप्सते-तता-भूतभव्येशान वादेव वात्सल्यानिशयात देहगतानपि दोपान् भोग्यतया पश्यतीत्यर्थ । ११. विग्रहरूपेण दृश्यमानस्य ब्रह्मणो नानात्वे प्रत्यक्ष सति कथमेकत्वमिति शंझायाम्, विग्रहातिरिक्तं मर्वव्यापि मनोमानग्राही तत् आत्मतत्वमित्याह मनसैवेति । मन्नोऽयं वृहदारण्यकेऽपि (४-४-१९) । मनसैवानुद्रष्टव्यमिति तु मेदः । अस्मदीय परमार्थप्रका- शिफादी पतदर्थविस्तरः। १२. एयम्भूतस्योपास्याकारं दर्शयति अइगुप्ठेति । अगुष्टस्येय माता-परिमाणं यस्य सः अङ्गुष्ठमात्रः। भव्यपदं भरपदसमनार्थ- कम् । भवद्भविष्यदुभयार्थकं वा । तत इत्यस्य व्यायानं भूतभन्ये- सानत्वादेवेति । ईशानं भूतभन्यस्येति पञ्चममन्त्र इवाव तत इन्यस्य तमित्यर्थं पर्यरसाने दुफरम् । तस्य जीवपरतया तव चतुर्थादे तदनुगुणोऽर्थ उक्तः। अत्र तु परमात्मविषये निन्दामपत्तरभागादेवम। भोग्यतयेति । जीवोद्देशेन कर्मफलभोगार्थरलतानां जीममुद्धया ·116 सपरिकारमाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली.4.12. 'ननु, 'प्राणाधिपस्संचरति स्वकर्मभिरड्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः', 'अङ्गुष्ठमात्रं पुरुपं निधकर्ष यमो बलात्' इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु अङ्गुष्ठ- मातत्वेन प्रतिपादितस्य जीवस्यवास्मिन् मन्त्रे प्रतिपादन किं न स्यात् । न च तस्य भूतभव्येशानत्वानुपपनिरिति वाच्यम्-प्रथमश्रुतजीव- लिङ्गानुरोधेन चरमश्रुतभूतभव्येशानत्वस्य आपेक्षिकतया योजयितुं शकयत्वादिति चेन्न -'शब्दादेव प्रमितः' इत्यधिकरणे एवमेव पूर्वपक्षं कृत्या, 'हृदयावच्छेदनियन्धनाड्गुष्ठपरिमाणस्य परमात्मन्यपि संभवात् , 'अड्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽड्गुष्ठं च समाश्रितः' इति चिरीयके, 'अङ्गुष्ठ- मात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः' इति श्वेताश्वतरे च अङ्गुष्ठमात्रत्वस्य परमात्मन्यपि श्रवणात् असङ्कुचितभूतभव्येशि- तृत्वस्य अन्यथासिद्धब्रह्मलिङ्गत्वादयं मन्त्रः परमात्मपर एव' इति सिद्धान्तितत्वात् । यत्त्वन कैश्चिदुच्यते--अङ्गुष्ठमानत्वं जीवलिङ्गमेव । अथापि 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति' इति पूर्वार्धन जीवमनूद्य, 'ईशानो भूतभन्यस्य' इत्यनेन परमात्मभावो विधीयत-इति तदसमञ्ज- सम् । तथा हि सति परमात्मन्यड्गुष्ठमात्रत्वसंभावना(संभव :)प्रदर्शकस्य 'हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधिकारत्वात्' इति सूत्रस्यासङ्गतिप्रसङ्गात् । ननु, दोपत्वेऽपि स्रष्टुरिष्टत्वादनुकूलत्यमेव हि । विग्रहरूपेण तत्ततदुष्टां- शस्पर्शस्याऽऽवश्यकत्वाभावेपि जीवात्मगताभिमानवशात् तत् मृष्यत इति च तदिष्टत्वमेव तद्भोग्यत्वमिति । 1 ननु दुष्टमपि स्वदेहं जीवो भोग्यत्वेन मन्यत इति स एवाल प्रतिपाद्यः स्यादिति शंकते नन्विति ।

·117 - , । सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् वल्ली. 4, 12. 'नास्मिन् मन्ते जीवानुवादेन ब्रह्मभावो विधीयते, आराममात्रतया प्रतिपन्नस्य जीवस्य अङ्गुष्ठमात्रत्वे प्रमाणामावात्' इति तटस्थशका- परिहारार्थ जीवस्याङ्गुष्टमात्रत्वसाधनाय प्रवृत्तमिदं सूत्रमिति चेत्- तथाऽऽश्रयणस्य क्लिष्टत्वात् । ननु 'ईश्वरश्शर्व ईशान ' इति निघण्टुपाठेन ईशानशब्दस्य देवता- विशेष रूढत्वात् , 'शब्दादेव प्रमित ' इति सूत्रे, "ईशानो भूतभव्यस्य' इति शब्दादेव । न च भूतभव्यस्य सर्वस्येशितृत्वं कर्मवश्यस्य जीवस्योप- पद्यते” इति भायं व्याकुर्वद्भिासार्य , "ईशानशब्दस्यैव शब्दशब्देन विवक्षितत्वात् ।...नात्र लिङ्गानिर्णय.। किन्त्वीश्वरवाचिशब्दादेवे. स्येवकाराभिप्राय " इति व्याख्यातत्वात् ईशानशब्दस्य श्रुतित्वाभ्युप- गमात् तयैव चेशानशब्दश्रुत्या जीकव्यावृत्तिवदेव (जीववदेव ।) नारायणस्यापि व्यावर्तितत्वेन रुद्रपरत्वमेव स्यादिति चेन्न-योगरूढि- मतः पदस्य सन्निधौ अवयवार्थविशेषकपदान्तरसन्निधाने रूढधनुन्मेषस्य, 'पद्मानि यस्याग्रसरोस्हाणि प्रबोधयत्यूर्ध्वमुखैर्मयूखै' इत्यादिषु दर्श नोत् । तत्र हि सरोरुहपदावयवार्थसरोविशेषकानपदोपादानेन सरो. रहपदरूढिभङ्गस्य दर्शनात् । इतरथा पद्मानीति पदानुपादानापते । अत ईशानशब्दस्य न श्रुतित्वम् । एतदखरसादेव व्यासायैरपि यथा- श्रुतमायानुगुण्येन यति पक्षान्तरस्य आश्रितत्वादित्यलमतिचर्चया । 1 यद्धति पक्षान्तरस्येति । अयं भावः- -ईशानपदस्यान योगिक- त्वाव्यभावान श्रुतित्वमित्याशयेनैव पूर्व फलफलिभावावसरे ईशानत्वं लिङ्गमित्युक्तत्वात् अन तदविरोधाय, ईशानशन्देन .

·118 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् 4. 13. 14. अगुठमातः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमः। ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य म उ यः ॥ एतद्वै तत् ॥ १३ ॥ यथोदकं दुर्ग वृष्टं पर्वतेपु विधावति । एवं धर्मान् पृथपश्य॑स्तानेवानु विधावति ॥ १४ ॥ प्रकृतमनुसरामः । एतद्वै तत् । उक्तोऽर्थः ॥ १२ ॥ अङ्गष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमका । शुष्कन्धनानलवत् प्रकाशमान इत्यर्थ । ईशानो भृतमन्यस्य स एवाद्य स उश्वः। अद्यतनपदार्थजातं श्वस्तनपदार्थजातं कालत्रयवर्तिपदार्थजातमपि तदात्म. कमित्यर्थः । एतद्वै तत् । पूर्ववत् ॥ १३ ॥ यथोदकं दुर्गे पृष्टं पर्वतेषु विधावति । पर्वतमूर्ध्नि पृष्टं प्रत्यन्त पर्वतेषु नानाभूततया पतित्वा पतित्वा धावति । एवं धर्मान् पृथक् देहेन्द्रियाद्यपेक्षेशानत्वरूपसंकुचितार्थ विहाय असंकोचेन सर्वेशान- त्वस्यैवोक्ततया शन्दस्वरसप्रतीताल्लिङ्गात् परमात्मसिद्धिरितिलिङ्गपर- तयैवेदं श्रुतप्रकाशिकावास्यं योजनीयम् । तथाच यौगिकशदस्या- थुतित्वेऽपि लिगानिर्णयस्वीकारेऽप्येषकारोपपादनार्थं यद्वैत्यारम्भः। शदादेव-शन्दश्रवणजन्यस्वरसप्रतीतिवशादेवेति । शिष्टमन्यत्र। १३ अविजुगुप्समानस्य दोपप्रत्यनीकत्वं वदन् भूतभव्यस्ये- त्येतद् विवृणोति अंगुष्ठति । १४. तानिति । पूर्वोक्तधर्मानित्यर्थः । जीवः सृष्टिदुर्गे पतितः देवमनुष्यादिशरीरभेदान् पुनः पुनर्भजते वस्तुतस्तत्तदन्तर्यामित्वा- श्रयतदेकयस्तुविज्ञानविरहात् तदेकाधीनानेय जीवतद्देहधर्मान् तदन- धीनानेय यतः पश्यतीति तात्पर्यार्थः।।

·सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् 4. 15. 119 यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिक्तं तागेर भाति । एवं मुनेविजानत आत्मा भपति गौतम! ॥१५॥ ॥ इति द्वितीये प्रथमा वल्ली ॥ ॥ अथ द्वितीये द्वितीया वल्ली ॥ हरिः ओम् । पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । पश्यन् तानेबानु विधावति । एवं परमात्मयतदेवान्तर्यामित्व- मनुप्यान्तर्यामित्यादिधर्मान् पृथगधिकरणनिष्ठान् पश्यन् पर्वनिर्झर- पातमनुकृत्य संमारवुहरे पततीत्यर्थ ॥ १४ ॥ सर्वतकात्मकत्वज्ञानस्य फलमाह--यथोदक शुद्ध शुद्धमा- सिक्त ताडगेव भवति । एवं मुर्विजानत आत्मा भवति गौतम । यथा शुद्धजले शुद्धजलं योजितं तत्सदृशमेव भवति, न कथ- ञ्चिदपि विसदृशम् । एवम्-इत्थं विजानत मुनेः मननशीलम्य आत्माऽपि परमात्मज्ञानेन विशुद्धसन् विशुद्धेन परमात्मना समानो भवतीत्यर्थः । गौतमेति प्राप्यवैभवं सूचयन् सहय सबोधयति ॥ १५ ॥ ॥ इति चतुर्थवल्लीमाप्यम् ॥ पुरमेकादद्वारमजस्यावक्रचेतसः । जननादिविक्रियारहितस्य ऋजुबुद्धेविवेकिन आत्मन एकादशेन्द्रियलक्षणबहिनिर्गमद्वारोपेत शरीरारूप पुरं भवति । पुरवामिनः यथा पुरं विविक्तं भवति, तथा शरीरमपि स्वात्मनो विविच्य ज्ञातं भवति । अविवेकिनस्तु देह आ- १५. अशुद्धन जीवेन स्पृश्यमानमपि परतत्वमशुद्धं न भरती- त्युक्तम् । अस्यैव जीवस्य शुद्धो तत्साधर्म्यमाह यथेति ।

·120 सपरिफारभाप्योपेता कठोपनिपत्-वल्ली 5. 1-2. अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ॥ एन? तत् ॥१॥ हंसशुचिपत् वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् । नृपत् वरसत् ऋतसत्व्योमसदन्जागोजा ऋतजा अद्विजा प्रस्तं वृहत्।। स्मैव भवतीति भावः । अनुष्ठाय न गोचति-विविच्य जानन् देहानुबंधिभिः दुःखैः कामादिभिश्च विमुक्तो भवतीत्यर्थः । विमुक्तय विमुच्यते-जीवद्दशायामाध्यात्मिकादिदु.खरागद्वेषादिविमुक्त एव सन् , 'भोगेन सितरे क्षपयित्वाऽथ संपद्यते' इति न्यायेन प्रारब्धकर्मावसाने अर्चिरादिना विरजां प्राप्य प्रकृतिसम्बन्धविमुक्तो भवतीत्यर्थः । एतद्वै तत्-एतन्मन्त्रपतिपाद्यमुक्तस्वरूपमपि परमात्मात्मकमेवेत्यर्थः ।। १ ।। पुनरप्यस्य सर्वात्मतामेव द्रढयति हसशुचिषत् वसुरन्त. रिक्षस होता वेदिपन अतिथिदुरोणसत् । नृपद्वरसहतसद्व्यो. मसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं वृहत् । हंसा-सूर्यः । शुचौ ग्रीष्मर्ती सीदति वर्तत इति शुचिपत् । तेजस्वीति यावत् । वासयतीति वसुः वायुः । अन्तरिक्षसत्-अन्तरिक्षगतो वायुः । होता वेदिषत-वेद्यां वर्तमानः ऋत्विग्निशेषः ; अमिर्वा । अतिथि- दुरोणमत-दुरोण-गृहम् , गृहागतोऽतिथिः । नृपत्-नृप्या- स्मतया वर्तमानम् , वरसत्-वरेपु-देवेषु च तथा वर्तमानम् , सत्यलोके सीदतीति ऋतसद , व्योमसत्-योग्नि परमपदे वर्त- मानं च प्रत्यक्तत्त्वम् ; अब्जा:-जलजाः, गोजा:-भूजाः ऋतजा:- 1 अनुष्ठाय-नाहमिदम्, ममेदं पुरमिति पुरत्वबुद्धिमनु- स्थित्वा स्वपुरत्वेनोपयोज्य ; उपायमनुष्ठायेत्यर्थः । ऋते .

·121 । सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् 5.3. ऊर्य प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३॥ यज्ञोपन्ना कर्मफलभूनाश्च स्वर्गादय इति यावत् ] । यद्वा चिरकाल स्थायितया ऋतशब्दिताकाशजा इत्यर्थ । अद्विजा:----पर्वतजा , एतत् सर्व वृहद मनम् -- अपरिच्छिन्नसत्यरूपब्रह्मात्मकमित्यर्थ ॥ २ ॥ ऊर्च प्राणमुन्नयति । सर्वेषा हृदयगत परमात्मा प्राण- वायुमूर्ध्वमुखमुन्नमयति । अपानं प्रत्यक् अस्यति । अपानवायुमधोमुग्ध क्षिपति । मध्ये वामनमासीनम् । हृदयपुण्डरीकमध्ये आसीनं वामनम् -वननीयम् , भजनीयम् । अथवा हृदयपुण्डरीकपरिमित- तया हवपरिमाणमित्यर्थ । विश्वे देवा उपासते । त दिवा ] सत्त्व. प्रकृतय [पिश्धे] सऽपि उपासत इत्यर्थ ॥ ३ ॥ एवं परमात्मानमुपासीनस्य, 'तम्य तावदेव चिर याचन्न विमोक्ष्ये' इति श्रुत्युक्तरीत्या शरीरपात एवान्तराय , न किंचित् कर्त ये २. अब्जा गोजा मतजा अद्रिजा इति पदानि हस इत्यादिप्रक- मानुसारेण प्रथमैकवचनान्तानि । “जनमनखनक्रमगमो चिट" (पा ३-२-६७) इति छन्दसि विडविधानात् । नूनमिदमेवाभिप्रेत्य शारे 'अप्सु शङ्खशुक्तिमकरादिरूपेण जायते' इत्यादिना एकरचनेनैव विवरणम् । अत इहापि भाप्ये एकवचनान्तपाठः समुचितः । पाठो निरीक्ष्यः । यद्वा एकवचनव्युत्पत्तेः प्रामाणिस्त्वेऽपि तदादरेण जात्येकवचनत्वसमर्थनापेक्षया सर्वस्य ब्रह्मात्मस्ताया वाच्यत्वाद् बहुवचनव्युत्पत्तिरेच युक्ततरेत्याशय: स्यात् ॥ ३ शरीरे वायोरूध गच्छतःप्राण इति संज्ञा, अधोगच्छत- स्चापान इति । एव जीनननिर्वाहकत्वमुक्तम् । उपरि मरणप्रस्तावः ।

·122 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली 5, 4 5.6. अस्य चित्रसमानस्य शरिरस्थस्य देहिन । देहाद्विमुन्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥ एतद्वै तत् ॥ ४ ॥ नप्राणेन नापानेन मयों जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिनतावुपाश्रितो ॥५॥ हल त इद प्रवक्ष्यामि गुहा ब्रह्म सनातनम् । परिशियन इत्याह-~-अस्य विस्रसमानस्य शीरस्थस्य देहिनः । देहाद्विमुच्यमानस्य विमल परिशिष्यते । अस्य-~-उपासकस्य देहिना, शरीरस्यस्य- शरीरप्रतिष्ठितत्य , दृढशरीरस्येति यावत् । एवम्भूतस्य या, विस्रसमानस्य-शिथिलीभवदानस्य वा, देहाद्वि- मुच्यमानस्य- नियमाणस्य वा किमत्र परिशियते ? कृतकृत्यत्वात् कर्तव्य किमपि नावशिष्यत इति भाव । एतद्वै तत्-पूर्ववत् ||४|| तस्य सर्वप्राणिप्राणनहेतुत्वरूप महिमानमाह न प्राणेन नापानेन मयो जीवति कथन । इतरेण तु जीवन्ति । स्पष्टोऽर्थ । केने- तरेण जीव-तीत्यताह - यस्मिनेतावुपाश्रितो । यदधीन प्राणापान योरपि जीवनम् , तदधीनमेव सर्वेपा जीपनमिति भाव ॥ ५ ॥ हन्त त इद प्रवक्ष्यामि गुह्य ब्रम सनातनम् । गुह्यम्-- । किमल परिशिष्यते । इत उपादेय किमपि नास्तीत्यर्थ । सर्वमिद चरमदेहयद्विपये खरसम् अन्येषा मृताना पिण्डोप जीवित्वात् जन्मान्तरायपक्षणाच। 2 तस्येति । परमात्मन इत्यर्थ । 3 भाव इति । अनेन मन्त्रे वृहदारण्यके उपस्तम्होलघट्टगत य प्राणेन प्राणितीति वास्य व्याख्यात भवति, य शरीरे प्राण निक्षिप्य तत् जीवनवत् क्रोतीति । । 3 ·सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् 5,6.7. 123 यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥६॥ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥ अतिरहम्यं सनातनं ब्रह्म ते पुनरपि प्रवक्ष्यामि । हन्तेति खगतम् आश्रये । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम। हे गौतम ! आत्मा मरण-मोक्षं प्राप्य यथा-यत्प्रकारविशिष्टो भवति, तथा पुन- रपि मुमुक्षवे रागाद्यनुपहताय उपदेशयोग्याय तुभ्यं वक्ष्यामीत्यर्थः ॥६ अधिकारिविशेषनिर्देशपरेण, "हन्त ते" इत्यनेन सूचितमर्थ विकृणोनि योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिना। स्थाणुमन्येऽनु- संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् । अन्ये~~-परमात्मतत्त्वश्रवणविमुखाः ६. ननुब्रह्मण एव निरूप्यमाणतया मध्ये, 'हन्त त इदं प्रवक्ष्या- मि' इति केन विशेपेगोव्यत इति चेत्-उच्यते-केचित् संपादितमपि ब्रह्मनानं संसारकुहरपरिभ्रमणार्थमेयोपयोजयन्ति। तत् विहाय मोक्ष- यत्नः कार्य इत्युपदेश एव विशेष इति । अत्रेदमपि किञ्चिप्रतीयत इव-एतावदुपदिष्टं यहह्म, तत् कीदृशदेवतास्वरूपमिति विवेतमिद- मारभ्यत इति। तथा च केचित् योनि स्रष्टारं ब्रह्माणं ब्रह्मेति मन्यन्ते। अन्ये स्थाणु-शिवम् । यः पुनः याह्यप्रपञ्चविलक्षणस्य वामप्रपञ्च- स्यापि सृष्टिस्थितिसंहारहेतुः, "उकारः स्वप्तो विष्णुदेवत्यः" इत्यथर्व- शिखोक्तः, स विष्णुरेव परं ब्रह्मेति स एव याद्यसवेलोकस्यापि नियन्ता । अत एवोकं प्राक्, सोऽधनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदमिति' इति ज्ञाप्यते। किञ्च येयं प्रेते इति पृष्टयन्तं प्रति मुक्ती जीयपरिस्थिति: स्सष्टमावेदनीया |जीवादन्य एव परमात्मा,तत्साम्य- मेष मुक्ती, नत्वैस्यमिति अत्र वल्ल्यां विशदं भवति । - ·124 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली-5,8. य एप सुप्तेषु जागर्ति फार्मकामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेव शुकं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिन् लोकाः श्रितास्सर्वे तदु नात्येति कश्चन ॥ एतदै तत् ॥८॥ स्वद्विसदृशाः शरीरपरिग्रहाय ब्राह्मणादियोनिं प्रपद्यन्ते, अन्ये स्थावरभाव- मनुगच्छन्ति खानुष्ठितयज्ञादिकमोपासनानतिक्रमण, "रमणीयचरणा", "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इत्यादिश्रुत्यनुरोधादिति भावः॥ ७॥ एव शिष्यं प्ररोचनया अभिमुखीकृत्य प्रकृतमनुमति-य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामकामं पुरुषो निर्मिमाणः । सर्वेषु सुतेषु जीवेषु कामंकामम्--णमुलन्तमिदम् । सङ्कल्प्य सङ्कल्प्येत्यर्थः । न तु "सर्वान् कामान् छन्दतः प्रार्थयख” इति प्रकृताः पुत्रादयः कामशब्देन निर्दिश्यन्ते । अयं चार्थः सन्ध्याधिकरण (3.2.1) माप्यश्रुतप्रकाशि- कयोः स्पष्टः-सङ्कल्य संकल्प्य स्वच्छन्दानुरोधेन निर्मिमाणः पुरुषो योऽस्तीत्यर्थः । तदेव शुक्र तम तदेवामृतमुच्यते । सस्मिन् लोकाश्रितासमवे उद् नात्येति कश्चन । एतद्वै उम् । तदेव शुक्र-प्रकाशकम् तदेवानन्याधीनममृतमुच्यत इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । नित्यमुक्तानाममृतत्वसत्त्वेऽपि निरुपाधिकामृतत्वामानात् तदेयामृत. मित्यवधारणस्य नानुपपतिरिति द्रष्टव्यम् । एतेन अमृतान्तरनिषेधात् मुक्तपरमात्मनोरभेदप्रत्याशा प्रत्युक्ता; अनत्यामृतशब्दस्य निरुपाधि- कामृतवाचित्वात् ॥ ८॥ एक एवाऽऽत्मा सर्वेषामहमर्थतया आस्ते इत्यस्यास्य दुर्योध.

·125 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् 5.9-11. अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपंरूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥ वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तस्था सर्वभूतान्तरात्मा रूपंरूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १० ॥ सूर्यों यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुगिदोपैः एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाहाः ॥ ११ ॥ त्वात् तदृढीकरणाय पुनरप्युपदिशति-~~अनियर्थको भुवनं प्रविष्टो रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव । यथा एकस्तेजोधातुः विवृत्करणकृत- व्याप्त्या अण्डान्तर्गतलोके प्रविष्टस्सन् , रूपरूप-रूपेरूपे यावद्भौतिक- व्यक्ति-वीप्सायां द्विवचनम् --प्रतिरूपा-प्रत्युप्त रूपं यस्य स तथोक्तः । सर्वासु भौतिकव्यक्तिपु तेजोधातोर्मिलितत्वेन प्रतिसान्त- रूपत्वमस्तीति द्रष्टव्यम् । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपंरूपं प्रतिरूपो बहिश्च । तथा एक एव सन् परमात्मा प्रतिवस्तु सान्ता- न्तर्यामिविग्रहो बहिश्च व्यामोतीत्यर्थः ।। ९ ।। उदाहरणान्तरमाह--चायुर्यथैको भुवन....यहिश्च । पूर्ववत् ।। आत्मत्याविशेषेऽपि जीवात्मवत् दोषा. परमात्मनि न भवन्ती- त्येतत् सदृष्टान्तमाह---सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुन लिप्यते चाक्षुपैयदोपा । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोक- दुखेन वाह्यः । 'रश्मिभिरेपोऽस्मिन् प्रतिष्ठितः', 'आदित्यश्चक्षुर्भू. 1 अग्निवारमादित्याः भूम्यन्तरिक्षस्वर्गलोकदेयताः तेषु भग- वत्सास्यं तदनुग्रहायत्तं दर्शयति त्रिभिः। ।

·126 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् 5. 12. 13. एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं चीजें बहुधा यः करोति। तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥१२॥ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेपां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् ॥१३ त्वाऽक्षिणी प्राविशत् ' इति श्रुत्यनुसारेण यथा सूर्यः चक्षुरधिष्ठातृतया तदन्तर्गतोऽपि वहिनिर्गतश्चक्षुर्मलादिमिन स्पृश्यते, तथा परमात्मा सर्व- भूतेव्यात्मतया वर्तमानोऽपि तद्गतेदोन स्पृश्यते । तस्य साभाविका- पहतपाप्मत्यादिगुणयुक्ततया स्वेतरसमस्तबाह्यत्वात्-विलक्षणत्वानित्यर्थ.॥ एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं बीजं बहुधा या करोति । तमात्मस्थ येऽनुपश्यन्ति धीगस्तेपो सुखं शाश्वत नेवरेपाम् । एका-समाभ्यधिकरहितः । वश!-इच्छा । सोऽम्यास्तीति चशी । 'जगद्ववर्ततेदम' इत्युक्तरीत्या यशवर्तिमपश्चक इत्यर्थः । म मुनिशार्दूल किकरौ समुपस्थिती' इत्युक्तरीत्या भक्तवश्य इति वा अर्थः । एकं बीजम् 'तमः परे देव एकीभवति' इति श्रुत्युक्तरीत्या स्वेन एकीभूतमविभागावस्थं तमोलक्षण बीज महदादियहुविधप्रपञ्चरूपेण यः करोति, तम् , 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्युक्तरीत्या स्वान्तर्यामिणं ये पश्यन्ति, तेषामेव मुक्तिरित्यर्थः ॥ १२ ॥ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । नित्यश्वेतन एक एव सन् बहूनां नित्यानां १२-१३. इमौ मन्त्रो श्वेताश्वतरीयेऽपि द्वादशमन्त्र पूर्वार्ध- मन्यथा; योदशमन्ले उत्तरार्धमन्यथा ॥

·सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् वली 5. 14 127 तदेतदिति मन्यन्ते निदश्य परम मुखम् । कथन्नु तद् विजानीया किमु भाति विभाति वा ॥ १४ ॥ चेतनानामपेक्षितार्थान् अनायासेन प्रयच्छति । तमात्मस्य येऽनुप- श्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् । स्पष्टोऽर्थ ॥१३ एवमुक्त शिष्य आह तदेतदिति मन्यन्ते निदेश्य परम सुखम् । कथन्नु तद्विजानीया किमु भाति निमानि वा । तद अलौकिक कक परमानन्दरूप ब्रह्म एतदिति करतलामलकरत् अपरोक्ष । भवादशा निष्पन्नयोगा मन्यन्ते । भवाशास्साक्षात्कतुं शक्नुनन्ती- त्यर्थ । कथ रूपादिहीनत्र ग्रहणासमर्थमानसोऽह तत् विजानीयाम् । सत् किं दीप्तिमत्या भासते । तत्रापि विस्पष्ट प्रकाशते । उत तेजोन्तरसवलनान्न विस्पष्ट प्रकाशते इति पन ॥ १४ ॥ परमात्मन योगयुगालम्बन वाय, 'आदित्यवर्ण तमस परस्तात्! १४ यद्यपीदमपि गुस्वायतयैर सुयोजम्-तथापि 'कस्त मदामद देव मदन्यो ज्ञातुमर्हति' इत्युक्तवान् मृत्युरेव 'कथन्नु तद्वि- जानीयाम्' इति कथयतीति अस्य व्याहतपत् प्रतीते तदपक्षया प्रश्न- परतयेय व्याख्यानमुचितम् । उत्तरमन्तस्यैतदुत्तररूपताया स्वरसत प्रतीते । मननझार एतदिति निर्दिश्य काम मन्त्रनाम्, विज्ञानमुपा- मन तु-दुष्कर प्रतीयते । कि तत् सूर्याधुपकरणे ति उत तन्निर पेक्षम् । कि विग्रहरहित भाति उन विशिष्टमपीत्येव प्रश्न । किमु भाति न भाति चेत्यपि पाठोऽस्ति । अत्र 'चिस्पष्टम्' इति, उत्तरत्न 'विभाति' इति च भा'ये दर्शनात् विभातीति पाठ इ.। वाशब्द- दर्शितकोट्यन्तर, 'न विस्पष्टम्' इत्यादिनोक्तमिति स्यात् ।

·128 सपरिकार भाष्योपैता कठोपनिषत् 5.15. न तल सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः तमेव भान्तमनुमाति संवं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥ ॥ इति द्वितीयेऽध्याये द्वितीया वही ॥ आदितः पञ्चमी ।। 'सदैकरूपरूपाय' इति प्रमाणपनिपन्नशुभाश्यदिव्यमालविग्रहोऽस्ति तद्विशिष्टः परमात्मा विभाति सर्वातिशायिदीप्तिमानित्याह न तत्र... ...विमाति । अय च मन्त्र,, 'ज्योतिदर्शनात्' इति सूत्रे, 'सरतेजस छादक सर्वतेजसां कारणभूतमनुप्राहकं च अगुष्ठप्रमितस्य ज्योतिर्दृश्यते' इति भाष्येण विवृतः । इदं च भाप्यम् --"न तत्र सूर्य इत्यादिमन्त्र पूर्वार्धस्वार्थमाह-सर्वतेजसा छादकमिति । उत्तरार्धस्य पूर्वपादार्थमाह- सर्वतेजसा कारणभूतमिति । अनुमान-पश्चाद्वानम् । तेन कार्यकारण- भायः सिद्धः। पौर्वापर्यनियमो हि कार्यकारणमाय इति भावः । चतुर्थपादार्थमाह-अनुमाहकमिति । 'यस्यादित्यो मामुपयुज्य भाति' इत्यादिश्रुतिश्चानुपाहकत्वे प्रमाणम्" इति व्यासार्विकृतम्। तदीयदीप्ति साक्षात्कारसंभवे तेजोन्तरराणामभिमूतत्वं प्रथमार्धार्थः : जोन्तरोत्पती १५. नमेय भान्तमिति । "चक्षोस्र्यो अजायत" इत्यादिरीत्या जीनीयचक्षुराधिष्टाहदेवतादेभंगवराक्षुरादिनिर्गतत्यादधिष्ठानसा. मरयम् । अग्रभूपणादिरूपभगवधिप्रहस्थितनित्यसपनुग्रहादेव च जातानां स्थितिः। "सूर्यस्य तपतो लोमान् अनेचन्द्रग्य चाप्युत । अशो यत् प्रकाशन्ते ममेले केशसंक्षिनाः । सर्यमा केशवं तसात् मामाहुम्जिनत्तमाः" (म, भा. शां. ३२९.५८) इति मगदिकिर- णानां भगवरावमुक्तम् । एवमादिकम्न माध्यम् । मन्त्रोऽयं मुण्डके (४) श्वेताम्यतरीये (६) र पटाते । .

·129 . सपरिष्कारमाप्योपेता कठोपनिषत् 5. 15. तदुपादानद-यानुग्राहकत्वरूपं निमित्तत्वं तृतीयपादार्थ ; चाक्षुषररम्यनु- ग्राहकचन्द्रातपादेरिव उत्पन्नस्यापि तेजस स्वसबन्धेन स्वकार्यकरण- सामर्थ्याधायकत्वलक्षणानुग्राहकत्व चतुर्थपादार्थ इत्यप्यर्थस्तव द्रष्टव्य । अधिष्ठानब्रह्मरूपभानव्यतिरिक्तभानशून्यत्वमध्यस्तप्रपञ्चस्य तृतीय- पादार्थ इति यत् परैरुच्यते, तदयुक्तम् । तथा हि सति भानमिति कर्थशतृप्रत्ययस्य "शिप्यज्ञान प्रकाशते' इतिवदभेदेऽपि कथश्चित्समवेs. पि अनुभातीत्यस्य शब्दस्यायोगात् । न हि देवदउगमनक्रियाव्यति- रिक्तगमनक्रियाशून्ये तिष्ठति यज्ञदत्ते, गच्छन्त देवदत्त यज्ञदतोऽनु- गच्छतीति प्रयोगो दृष्टचर । ननु वहिमेव दहन्तम् अयोऽनुदहतीति प्रयोगो दृष्टचर इति चेत् -न, अयप्त पृथक् दग्धृत्वामा निश्चितवत तत्प्रतिपिपादयिषया ताशप्रयोगस्य सम्प्रतिपन्नत्वाभावात् । ननु तदीयदीप्तिसाक्षात्कारसभवे तेजोन्तराणामभिभूतत्वमिति भवदमिमतार्थोऽपि न युज्यते, तदीयदीप्तिसाक्षात्कारवतामपि मुक्ताना तेजो-तरसाक्षात्कारदर्शनेन सजातीयसपलनाधीनाग्रहणलक्षणाभिभव. स्याभावादिति चेत् -उच्यते । बद्धविषयमेवैतत् ॥ बद्धाना तत्साक्षा- काराप्रसक्तेरिद कथमिति चेन्न , बद्धानामेवाणुनादीमा त साक्षात्कार- दर्शनात् । यद्वा कालिदासको परिगण्यमाने इतर कुकविर 1 'न हि देवदत्ते' त्यादि । अत्र शातरम् “यथा ज्यालोल्मुमादि अग्निसंयोगादग्नि दहन्तमनुदहति, न स्वत , तद्वत्" इति । 2 बद्धति । ग्रहणे चभुस्सापेक्षो य भिभय उच्यते । न तु स्वाभाविकग्रहण इति भाव । . पुरुष तद्विपये ·। . - 130 सपरिफारभाष्योपेता कठोपनिषत् वल्ली 5. 15 कविरितिवत् भाति ब्रह्मणि परिगण्यमाने सूर्यादितेजोन्तर न भाति अतस्तदेव ब्रह्म अतिभास्वररूपशालीति पूर्वार्धार्थ । 'तटीयदीप्ति साक्षात्कारसमवे तेनोन्तरराणामभिमूतत्वम्' इति व्यासार्यवचनस्या प्ययमेवार्य । इनमेवार्थम् इतरतेजसा स्वरूपोत्पती पहननने च परमात्मानुपहसापेक्षत्वपदशकेन, तमेव भान्तमित्युतरार्धन द्रढयतीति न दोष इत्यवगन्तव्यम् । यद्वा-पूर्वार्धस्य यथाश्रुत एवार्थ । ननु अतिभास्वररूपति मूर्यादौ प्रत्यक्षेणानुभूयमाने, न भातीति प्रत्यक्ष विरुद्ध कथमभिधीयत इत्यनाह तमेव भान्तमनुभातीति । इट च परिदृश्यमान भास्वररूप न स्वाभाविकम् , अपितु परमात्मदत्त तटीयमेव तेज । गीत च भगरता, 'यदादित्यगत तेजो जगत् भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यच्चानौ ततेजो विद्धि मामकम्' इति । विकृत चैतत् भगवता भाष्यकृता--'अखिलस्य जगतो भासकमेतेपामानित्यादीना यत् तेज , त मतीय तेज । तैस्तैराराधितेन मया तेभ्यो दत्तमिति विद्धि' इति । अतो याचितकमण्डितपुरुषतुल्यानामेतेपा भम्बररूप शालिना न मातीति व्यपदेशो युज्यत इति भाव ॥ १५ ॥ ॥ इति पशममल्लीभाग्यम् ॥ 1 याचितकमण्डितेति। ये स्वयमामरणरहिता जागरण धारणरुचय अन्यटीयमाभरण तत्तो याचित्या गृहीत्या फञ्चिन् कालमा मान मन्डयाना स्वतसिद्धाभरणशालिन इव रान्ते, ते याचितर्वस्तुभिर्मण्डिता । ताकिरक्षायामय प्रयोग ।

·सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् घ.6.1-2. 131 ॥ अथ द्वितीये तृतीया चल्ली । हरिः ओम् । ऊर्ध्वमूलो अवाक्शाख एपोऽश्वत्थस्सनातनः । तदेव शुक्र तब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिन् लोकाः श्रितास्सर्वे तदु नात्येति कश्चन ॥ एतद्वै तत् ॥ १॥ यदिदं किञ्च जगत् सर्व प्राण एजति निस्सृतम् । ऊर्ध्वमूलो अवाक्शाख एषोऽश्वत्था सनातनः । अयं च मन्त्रखण्ड , 'ऊर्ध्वमूलमधश्शाखम्' इति गीताव्याख्यानावमरे भगवता भाष्यकृता व्याम्यात । इत्थ हि तत्र माप्यम् - "ये ससाराख्य- मश्वत्थमूर्ध्वमूलमधश्शास्वम यय 'प्राहु श्रुतय , 'ऊर्ध्वमूलो अवाक्- शाख एपोऽश्वत्थ सनातन', 'ऊर्ध्वमूलमवाक्शाख वृक्ष यो वेद सम्पति' इत्याचा । सप्तलोकोपरि निविष्टचतुर्मुखादित्वेन तयोर्धमूलत्वम् । पृथिवीनिवासिसकलनरपशुमृगक्रिमिकीटपतास्थावरान्ततया अशास- त्वम्" इति । तद्विलक्षणमेव (तलक्षणमेव) ब्रह्मेति दर्शयति नदेव शुक्र तह्म तदेवामृनमुन्यते । तसिन लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ॥ एतद्वै तव ॥ पूर्वमेव व्याकृतोऽयं मन्त्र ॥१॥ य ४ किन जगत मर्ने प्राण एजति निस्सृतम् महद्भयं बजमुद्यतम् अय च मन्त्रखण्ड 'कम्पनात्' इति सूत्रे भगवता । ननु शुताविह एप इति प्रहतारमात्मग्रहणात् अयमश्वत्यः परमात्मा गीताया तु असंगशत्रच्छेद्यः संसार एवाश्वत्थ इति कथ. मुभयस्यमिति चेन्न, चन्द्रिकायां तन समाहितत्वात् । परमात्मनः -- सम्यगित्यर्थः।

·132 सपरिफारभाप्योपेता कठोपनियत् वल्ली. 6-2. महद् भयं वजमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥२॥ भाष्यकृता व्याख्यातः । तत्रामु मन्तं प्रस्तुत्य, "कृत्वस्य जगतः अस्मिन्नाष्ठमात्रे पुरुषे प्राणशब्दनिर्दिष्टे स्थितानां सर्वेषां ततो निस्मृतानां तस्मात्संजातमहाभयनिमित्तमेजन-कम्पनं श्रूयते । तच्छा. सनातिवृत्तौ कि भविष्यतीति महतो भयात् बजादिरोद्यतात् कृत्य जगत् कम्पत इत्यर्थः । 'भयादस्यामिस्तपति' इत्यनेनैकार्थ्यात् महदयं वजमुयतमिति पञ्चम्यर्थे प्रथमा" इति भाषितम् । विवृतं चैनत् श्रुतमकाशिकायाम्-'प्राण इति सप्तम्य-तपदसामर्थ्यात् स्थिताना- मित्यच्याहारः। कुतो निस्सतानामित्यपेक्षायां प्रकृतस्यैवापादनत्वमाह वत इति 1....एजनं कम्पनमिति । एज कम्पन इति हि धातुः । प्रत्यवायभयात् स्वस्खकार्य(येषु) प्रवृतिः कम्पनम् । उद्यतस्त्रादिव परमपुरुषात् सञ्जातेन भयेन कृत्सं जगत् कम्पत इत्यर्थः' इति । अत्र महद्भयं वजमुपतमिति चत्वारि पदानि पञ्चम्यर्थपथमान्तानि । आद्यं पञ्चम्यर्थप्रथमान्तपदद्वयं भयवावि । उतरं तु पदद्वयं तदेतु- मृतप्राणशब्दितपरनम परमिति द्रष्टव्यम् । केचितु, "रिमत्यमादिति भयम् ; भयानकमित्यर्थः । महाभयानकोयतवजयत् स्वस्मालिस्तृत सफल जगत प्राणशब्दितः परमात्मा कम्पयति । एजि व्यर्थगर्भ । 1 पखहापरमिति । यजमुद्यतमित्यस्य उद्यनयनतुल्यब्राह्मण इत्यर्थः इति। 2 अन्न पक्षे प्राणशन्दः प्रथमान्तः जगदिति द्वितीयान्तम् । एजति पजयति । पूधि पूर्वरदेव ध्यारयाय महद्भयमित्यादि निती. यान्तं कृत्वा भयानकरत्वेन एतत् ये गिदुरित्ययोंऽपि मुनयः । ।

·133 सपरिष्कारभाष्योपता कठोपनिषत् व 6,3-' भयादस्याग्निस्तपति भयात् तपति सूर्य । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चम ॥३॥ 'इह चेदशात् योद्धु प्राक् शरीरस्य विस्रस । ततस्सगै(च)पु लोकेपु शरीरत्वाय कल्पते ॥४॥ यथादश तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके। इत्यमुमप्यर्थ वर्णयन्ति । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति-स्पष्टोऽयं । 'अत एव प्राण' (१-१-९) इत्यधिकरणन्यायात् प्राणशब्दस्य परमात्मपरत्वे न विवाद इति द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥ मयादस्याग्निस्तपति ...मृत्युविति पञ्चमः । धावति शब्द इन्द्रादीना सस्व-यापारप्रवृतिपर । शिष्ट स्पटम् ॥ ३ ॥ इह चेदशकद्रोद्ध प्राक् शरीरस्य विस्रसः । शरीरस्य वित्रसाविस्तसनोत् पतनात्याक् इह रोके ब्रह्म बौद्ध अशकचेत् अशानुनश्चेत्-विकरणव्यत्यय छान्दस —ततस्सगेंषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते । तता तस्मात् ज्ञानामावद्धिनो सृज्यमानस लोकेषु जन्मजरामरणादिमत्त्वलक्षणशीयमाणत्वाय भवतीत्यर्थ । तस्मात् शरीरपानामागेव आत्मज्ञानाय यतेतेति भाव ॥ ४ ॥ आत्मनो दुर्योधत्वमेवाह-यथादर्श तथाऽन्मनि । यथा 1 एवं सर्वलोकेपपि जीरम्य भगवदधीन वमेवेत्युपन्या, अश्रय तम्य जयत्यमप्याह पहेति । सगॅप्यित्यन्य नानापल्पष्पित्यर्थ समपति। अथापि सर्वेप्चिति पाठमपि मनसिरन्य एन्यमानमर्य- लोरेयित्युक्तं स्यात् ।। (४)॥ 2 रोशन्तरे सद्ग्रहण न यथायन् : अतोऽप्यनेय प्रात इत्याह यथेति ।

·, . 134 सपरिफारभाप्योपेता कठोपनिषत् वल्ली. य, 6, 5-6. यथाऽप्सुपरीग्दो तथा गन्धर्वलोके छायातश्योरिव ब्रह्मलोके ॥५ इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति । ६॥ दर्श चन्द्रिकाया अभावात् न स्पष्ट प्रतिभास , तथा इह लोके आत्म- नीत्यर्थ । यद्वा यथा आदर्श-दर्पणे प्रतीयमान वस्तु साक्षादृष्ट- वस्तुवत् प्रत्यड्मुख वादिकल्पितार्थानवरुद्धतया नोपलभ्यते, तहात्म- विषयिणी प्रतीतिरित्यय । लोकान्तरेऽपि तथेत्याह-- यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथा स्वप्नदर्शनस्य जाग्रदर्शनवत् सम्यक्तया सशयादिविरोधिनमा पुनरनुसन्धानयोग्य नामाव , तथा पितृरोक इत्यर्थ । यथाऽसुपरीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके । यथा जलान्त स्थ वस्तुनो नेतरसत् स्पष्टप्रकाश , तद्वत् परिददृश इव । न वस्तुत (यथावत् ।) परितो दृश्यत इत्यर्थ । गन्धरोकेऽप्यपातन प्रीतिमालमित्यः । छायातपयोरिय झलोके ---यथा छायातपयोमिश्रणे शुद्धानपति- पढार्थवत् नोपलम्म , एवं प्रमरोकेऽपि न सम्यगुपलग्भ । अनो दुरधिगममारमतत्यमिति भाव । यद्वा-बारोके यद्यपि छायात. पयोविविच्योपलम्भवत् भात्मानात्मस्वरूपयोनिविच्योपरम्भ संभरति, तथापि नातत्यानामात्मतत्त्व सुलभमिति भाव ॥५॥ इन्द्रियाणां पृथग्मानमुदयास्तमयी च यत् । पृथगु- ६ इन्द्रियाणा यी उदयास्तमयी ती पृथग्भाचं च मवेति योजनाया तात्पर्यम् ॥ न शोचति । जातस्य हि भयो मृत्युरिति नदिनाराधीव्यात् तत्पोषणोपायप्रयासं विना तमिमुक्तत्वलामोपाय. मेर चिन्तयेदिति भावः।

·सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् य.6,7.8. 135 इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसस्सत्यमुत्तमम् । सवादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥ अन्यक्तात्त परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यद् (यं?)शात्या मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥८॥ पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति । पृथग्भूतानामुत्पद्यमानाना- मिन्द्रियाणाम् । इन्द्रियाणामित्येतत् देहादीनामप्युपलक्षणम् । उद- यास्तमयी च यत् । यदित्य यय यानित्यर्थे । यो उत्पादविनाशौ यश्च परस्परवैल अण्यलक्षण पृथग्भावश्च(व.)तान् सर्वान् इन्द्रियादिगतान् मरया धीरो न शोचतीत्यर्थ । परस्परपैलक्षण्योत्पादविनाशा ज्ञान- काकारे नित्ये आत्मनि न सन्तीति ज्ञात्वा न शोचतीत्यर्थ ॥ ६ ॥ - ... देहविविक्तप्रत्यगात्मयाथात्म्यज्ञानेऽपि भगवच्छरणागतिरेयोपाय इनि पूर्वोक्त शरणवरणमेव प्रतिपादयति-इन्द्रियेम्पा पर मनो यद् ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति। इन्द्रियेभ्य इत्ये- तत् अर्थानामप्युपलक्षणम् । 'इन्द्रियेभ्य परा पर्या अर्थेभ्यश्च परं मन इत्यनेनैका यर्यात् । सत्त्वशब्दो बुद्धिपर । 'मनसस्तु परा बुद्धि' इति पूर्वोत्ते । अलिशा-रिङ्गागम्य । परत च वनीकार्यताया चिव. क्षितम् । परस्य च वीकरण शरणागतिरेव । शिष्ट स्पष्टम् ॥७॥८॥ नमेयोपाय वशीशर्यप्रदर्शनेन सवयति (७) इन्द्रियेभ्य इति मन्तदपेन । महान्-इन्द्रियाएपररणापेक्षया उपररणिन्येन प्रधान. भूतो रथी जीवात्मा । अन्यक्त शारीरम् । पुरुष:-परमा मा । मागेव विशई प्यारयातत्वादन संग्रहः ।

·136 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् वल्ली.6,9.10. न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम् । हदा मनीपा मनसाऽभिक्लप्तो य एनं(एतत्)विदुरमृतास्ते भान्ति ॥ यदा पञ्चायतिष्टन्ते ज्ञानानि मनसा सह । न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य । अस्य रूपं-स्वरूपं विग्रहो वा व्यापकत्वादेव संदर्शनविषये अभिमुखतया न तिष्ठतीत्यर्थ । अथवा दृश्यं नीलरूपादिकं नास्तीत्यर्थ । अत एव न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । स्पष्टोऽर्थ । हुदा मनीषा मनमामिक्लप्सः । अयमंश , 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् (1.2.1)इत्यक्ष व्यासाय:, "हृदेति भक्तिरुच्यते। मनीषेति धृतिः । 'न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्च. नैनम्' इति पूर्वाधमेकरूपं पठित्वा, 'भक्तया च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह' इति महाभारते उक्तत्वात् । अभिक्टमा ग्राह्य " इति विकृत । "धृत्या समाहितारमा भक्त्या पुरुषोतमं पश्यति, साक्षात्करोति प्राप्नोतीत्यर्थ । 'भक्तया स्वनन्यया शक्य ' इत्यने नैकार्थ्यात्" इति वेदार्थसड्महे प्रतिपादितम् ; य एन विदुरमृतास्ते भवन्ति । स्पष्टोऽयं ॥ ९ ॥ यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनमा सह । ज्ञायते अने. नेति व्युत्पत्त्या ज्ञानानि- इन्द्रियाणीत्यर्थ । “सप्त गते -इत्य ९. मन्नोऽयं तेत्तिरीयेऽपि (नारा..)। उत्तरार्धं तत्र "य पनम्" इति पाटः। उत्तरार्धे परं श्वेताश्वतरीये (३)। तच पूर्धिश्च (४) पृथक पृथक् तत्र। १०. इन्द्रियप्रत्याहारादिकं योगाह माह यदेति । अनतिष्ठन्ते- विषयेभ्यो निवृत्ति स्थिरतया भजन्ते । अनेनेतीति । एफरचन- ·सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् यल्ली, 6, 10. 11. 137 युद्धिश्च न विचेप्टेत तामाहुः परमां गतिम् ॥१०॥ तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययी ॥३॥ धिकरणे(2.4.2.)व्यासायैस्तथा व्याख्यातत्वात्।बुद्वियन विचेत। अध्यवसायोपेतं मन एव बुद्धिशब्देनोच्यते । अत एव तत्र भाष्यम् । 'अध्यवसायाभिमानचिन्तातिभेदात् मन ए4 बुद्धचहंकारविशन्दै- ध्यपदिश्यते' इति । तामाहुः परमा गतिम् । 'शरीरान्तस्मश्चरण विहाय मोक्षार्थगमन परमा गतिः' इति ततव स्पष्टम् ॥ १० ॥ तो योगमिति मन्यन्ते स्थिगमिन्द्रियधारणाम् । ता- पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टां पायाभ्यन्तरकरणधारणां परमां गति योग 'इति मन्यन्ते । उक्तं च व्यासपिः, “परमा गतिर्योग इत्यर्थ." इति । अप्रमत्तस्तदा भवति । इन्द्रियाणां निर्व्यापारस्व एव अहितचित्तता भवति । विवरवधान किमर्थमित्यताह-योगो हि प्रमवाप्ययो। योगम्य प्रतिक्षणापायशालितया अधानमपेक्षितमिति मायः । यहा इष्टपमवानिष्टाप्ययलक्षासर्वपुरुषार्थसाधनत्वात् योगस्य, तन अपमतमया भवितव्यमिति भावः ॥ ११ ॥ प्युपत्तारपि पश्चात् यन्यपियक्षया यहुयचनम् । तानि भानेन्द्रि याणि पश्चा योगातीतियोमिति हितीयान्नमाधुयाय तयारण इति-पयंप्रकारेण स्थिरां तामिन्द्रियधारणां योगमारियम्पयो या । धारणा यस्यन्तरे एपानेन स्थापना । उत्तानातां योगमिति मन्यमिममनुसृत्य पूर्वमन्ने गनियोंग इन्युक्तमिति भायः। 2 एम्प ममरः, अनिएभ्याप्ययन पुरागर्थी ।

·138 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् य. 6. 12. नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुपा । नैव वाचा न मनमा प्राप्त शक्यो न चक्षुषा । स्पष्टोऽर्थ ! प्राणपादे "सप्त गतेविशेषितत्वाच" (8.42.) [इति] इन्द्रियाणि सप्तैव , "सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिता सप्तसम" इति सप्तानामेव परलोकगतिश्रवणात् । 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनमा सह । बुद्धिश्च न पिचेटेत" इति योगदशायामि- न्द्रियाणा परिगणितत्याच मवेति प्राप्ते-उच्यते-"हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम्" । शरीरे स्थिते आदानादिलक्षणकार्योपयोगित्वात् हन्तादयोऽपि इन्द्रियाण्येव । अतो नैवन् । “दशेमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादश "--आत्मगन्देन मनोऽभिधीयते,-"इन्द्रियाणि दशैक च", "एकादश ननधात" इति श्रुम्मृितिभ्या [इन्द्रियसङ्गया निश्चिता । ] न्यूनमख्यावादा उपकारविशेषाभिपाया , अधिकरिया- । प्रायः पदार्थाः, चक्षुपा कतिपयांशाना परोत्या वाचा अन्येपा केपाञ्चित्, मनसा चान्याशानां ग्रहणात् पूर्णग्राहा भवन्ति, न तथा परमात्मेत्यर्थः । परमात्मगतविशेषाणामनन्तत्याच तथा दुर्गह-वम् । 2 ननु सतेन्द्रियाणि प्रागुकानि, इदानी वागपि । तत् कतीन्द्रियाणीति जिज्ञामायां तन्निर्णायकाधिकरणशरीर दशयति- 'प्राणपाद' इति । विशेपितत्वाञ्चेतीति इतिशपाठे, इत्यनेनेत्यर्थः प्राते इत्यत्र तदन्वय । कुण्डलित कोशेवदृष्टमयोचित्यात् शारीरक- शालार्थदीपिकानुसारेण निवेशयन्ति । अधिक्संरयावाद.- सप्तेति चतुर्दशेन्द्रियवादादिः।

·। सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् चल्ली 6. 12-13. 139 अस्तीति व्रवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२॥ अस्तीत्येयोपलब्धव्यस्तरयभावेन चोभयोः । अस्यीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभाव: प्रसीदति ॥ १३ ॥ वादाश्च मनोवृतिभेदादिति स्थितम् ॥ अमुमेवार्थमुपपादयति-- अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते । अस्तीनि ब्रुवतः शब्दादन्यत्रत्यय । तस्योपनिषदेकगायत्वादिति भावः ॥ १२ ॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयो। । अस्तीत्ये वोपलब्धस्य तस्वमाया प्रनीदति । तत्त्वं भावयतीति तत्त्वमावा- अन्त करणम् । तेन च परमात्मा अम्मीत्येवोपलब्धव्य । वेदान्त- 1 अमुमेवेति । पूर्वार्धोक्तं वागायग्राहायमेवेत्यर्थः । 2 अपतोन्यतेति । चक्षुरगोचरत्वात् मनसा पूर्वमतर्यचाच शब्दमालेण ज्ञातव्यः अनन्यमोक्ते गतिरत्न नास्तीति हुतामिनि शरप्यते। न च नेयवाचेत्येतद्विरोधः, तदर्थस्यान्यथा प्रागुक्तत्वात् । 3 अन यद्यपि-परमात्मा अस्तीत्येव पूर्वमुपलब्धयः; अयोभयो- ीयपरमात्मनोस्तस्यभायेग-तद्योऽसौ सोऽहम्, योऽहं सोऽसौ' इत्युक्ततद्भावभावनया चोपलब्धव्यः । एवं अस्तीत्येवोपलब्धस्यास्य जीवात्मनः तत्वभावना सम्यद्दनिप्पद्यते । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वेति पूर्वमुक्तेः । एवं मत्वेत्यन्तमुपपाद्य, 'हर्पशोको जहाती' त्येतदुपपाधते उपरितनमन्णेति सुक्वम्-अथापि उभयोरितिपूर्व- मन्तप्रस्तुतग्रहणं स्वरसम्। चाडसाद्यप्राप्ययकथनात् द्रष्टव्यः थोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्च कथमयमिति शंकापरिहारथ कर्तव्योऽस्ति । अतो विलक्षणयोर्गदमनसपोरन प्रमृत्या श्रवणादि सिध्यति । दर्शनं तु न चक्षुरायत्तम्। किन्तु तत्वभावरूपान्तःकरण- कार्यमित्यपेक्षितमुच्यते इत्याशयेनान्यथा व्याचष्टे-तपमित्यादिना ·140 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् वल्ली 6, 13. बाकधैरस्तीत्युपलब्धस्य मनसाऽपि अस्तीत्येवं मनननिदिध्यासने कर्तव्ये इत्यर्थः । उभयोहेलो:-उभाभ्यां शब्दमनोरूपाभ्याम् अस्ती त्येवोपलब्धस्य-ज्ञातवतः मुक्ता ब्राह्मणा इतिवदयं निर्देश - तत्वमाव: प्रसीदति [--मनः प्रसन्न भवति । निर्दुष्टं भवतीत्यर्थः ॥१३ । नन्वयमन्योऽर्थः स्वरसो भवितुमर्हति । प्रतीतिहि द्विविधा अस्तीति नास्तीति च। आद्या विधिप्रतीति: भावप्रतीतिः अन्त्याच निपेधमतीतिरभावप्रतीतिरिति । तथाच, "असाधारणाकारेण ग्रहण हि वस्तुनो ग्रहणम् । न च केवलमानन्दादि ब्रह्मणोऽसाधारणमाकार- मुपस्थापयति । हेयप्रत्यनीको हानन्दादिः ब्रह्मणोऽसाधारणं रूपम्" इत्यक्षरध्यधिकरण (३-३-१४) भाप्यानुरोधेनेत्यमर्थसंपद्यते- परमात्मा अस्तीत्येवोपलब्धयः। ज्ञानानन्दादिभावरूपेण ग्राहदान तु शशटङ्गादिवत् केवलनिपेधमात्रेण । एवं तत्वभावेन असाधारण-हेय प्रत्यनीकत्वरूपधर्मभावेन चौपलब्धव्यः । उक्तयोरुभयोभावाभाय. रूपयोर्मध्ये भावरूपेणोपलब्धस्य परमात्मनोऽसाधारणोऽभावरूप- धर्मोपि प्रसीदति ग्राह्यो भपति। "लन्धरूपे कचित् किचित् तागेर निपिध्यते" इति न्यायेन अस्थूल मननित्याद्यामारग्रहणात्पू झाना- नन्दादिग्रहणमावश्यकम् । तस्मात् , 'अस्तीति पतोन्यन्न क्थं तदु. पलभ्यत इति कथम्, अस्थूलमित्यादि ग्रुपत्यपि तदुपलम्भात्' इति न शहनीयम् । तथा यताऽपि अस्तीति पूर्वमुग्लम्धयत्वादिति चेत्-सत्यम् ; तथापि यतोऽन्यत्र नोग्लभ्यत इत्युक्ती मननध्यान- दर्शनानि न सिध्यन्तीति पूर्वमन्त्रपूर्वोत्तरार्धानुरोधिशहायास्परम- त्वात् नत्परिहारार्थमेवै व्यारयातम् । श्रुतप्रकाशिकायां तु अस्तीत्येवोपलधय इत्यादिमन्त्रस्य जीव- ब्रह्मणोस्तादात्म्यविषयत्वं परमतं निरस्य प्रसंगात् संग्रहेण सन्मादि- ..

·M सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिपत् व 6-14 यदा सचे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिता । अथ मत्योऽमृतॊ भास्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥ यदा सर्वे प्रमुध्यन्ते कामा मर्योऽमृतो भवति । कामा:-दुर्विषयविषयकमनोरथा हृद्ता यदा शान्ता भवन्ति, तदनन्तरमेवायमुपासक अमृतो भवति-अत्रैवोपा सनलाया ब्रमानुभवतीत्यर्थ । ब्रम समश्नुते- अप्रैवोपासनवेलाया ब्रह्मानुभवतीत्यर्थ । 'समाना चाऽऽमृत्युपक्रमाद- मृतत्व चानुपोप्य' इत्यत्र भाष्यम्-"अनुपोष्य-शरीरेद्रियादिसनघ मदग्ध्वैव यत अमृतत्वम् उत्तरपूर्वाघयोरश्लेपविनाशरूप प्राप्यते, तदुच्यते, 'या सर्वे प्रमुच्यन्ते' इत्यादिकया श्रुत्येत्यर्थ । 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' इति च उपासनवेलाया यो ब्रह्मानुभय तद्विषयमित्यभिपाय " इति ।। १४ ॥ पदभारविकारराहित्यपरत्वमुक्तम् (३-३-२१) उभयोरित्यस्य जीन परयोरित्यर्थस्तु न भवति, पूर्व तदुभयाप्रस्तावात् । तदप्रक्षया एव मर्थो युक्त -परमात्मा अस्लीति सामान्याकारेणेव पूर्वमुपल धन्य । पश्चात् तस्यभावेन असाधरणाकारेण चोपरब्धय । उभयोराकार- योमध्ये नत्यभाय असाधारणाकार अस्तीति सामान्यागरेणोप रस्वैर भवतीति । यद्वा अस्तीत्येव--सत्य शानमित्युन सत्यत्य रूपनिरुपाधिमसतया विकारान्तरराहित्येन उपलधय-तत्वभावेन च-ज्ञानान दत्वसर्वशत्याद्यपिलासाधारणगुणग्वेन चोपर धन्य उभयोरनयोर्धमयोमध्ये तत्त्वभार-असाधारणगुणवत्त्य सत्य येनोप सध्यानन्तर प्रसीदति-सम्यक् ज्ञायते इत्यर्थ । मेर श्रुतगशि केष्ट स्यात् । अय मन्त्रो वृहदारण्यक (६-४)ऽपि । ४ ·142 सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् च.6, 15-16. यदा सर्व प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह (स्यै?) अन्ययः । अब मोऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १५ ॥ शतञ्चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूनिममिनिस्सृतैका । उक्तमेवार्थमादरेणाभ्यस्यन् , उपदेष्टव्याश एतावानेवेत्युप- संहरति-यदा सर्वं प्रभिद्यन्ते हृदयस्यैव ग्रन्थयः । ग्रन्थया प्रन्थिवदुर्मोचा रागद्वेषादयो यदैव प्रमुच्यन्न इत्यर्थ । एतावद- नुशासनम् --- अनुशासनीयम् उपासकम्य कर्तव्यत्वेन उपदेष्टव्यमेता चदेव । ३६यमाणमूर्धन्यनाडीनिष्क्रमणाचिरादिगमनादिकं न साधकस्य कृत्यम , किन्तु उपासनप्रीभगवत्कृत्यमिति भाव ॥ १५ ॥ 'विमुक्तश्च विमुच्यते' इति पूर्वमुक्ता द्वितीया परममुक्तिमाह- शरी चैका च हृदयस्य नाट्यस्तातां मूर्धानमभिनिस्सृतका । हृदयस्य प्रधाननाड्य शत चैका च सन्ति । तासा मध्ये एका सुपु नाख्या ब्रह्मनाडी मूर्धानमभिनिस्मृता । तयोर्धमायन् अमृतत्व मेति । तया नाड्या ऊधं ब्रह्मलोक गच्छन् देशविशेषविशिष्टनम- प्राप्तिपूर्वकखवरूपाविर्भावलक्षणा मुक्ति प्रामोति । विध्वडन्या उत्क्रमणे भवन्त । अभ्याम्तु नाड्य विष्व उत्क्रमणे नाना- विधसंसारमार्गोत्क्रमणायोपयुच्यन्ते । विवाग्मिनता नाड्योऽन्या अन्यो- कमणे उपयुज्यन्त इति व्यामार्याख्यानम् । १५. पू जीवद्दशाया कामरिमोक्ष उक्त.। इह प्रायणालियो दृढयमन्धिमेद उच्यते इत्येवंप्रकारेण ईपदस्य नुवचत्वपि सर्च सर्वत्र वियक्षितमस्तु, उत्तरमन्त्रस्योपसंहारप्रधानादित्याशयेनाह- उक्तमेवेति । हृदयस्यैवेति पवारपाठ: पाचित्यो भाप्यानुकूलः ।

·सपरिष्कारभाप्योपैता कठोपनिपत् चल्ली. 6, 16-17. 143 तयोर्धमायनमृतत्वमेति विवइडन्या उत्कमणे भरन्ति ॥ १६ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरपोऽन्तरात्मा सदा जनाना हृदये मनिविष्टः । इदं च वाक्यं भगवता बादरायणेन उत्क्रान्तिपादे चिन्तितम् । तथा हि-मूर्धन्यया शताधिकया नाड्या विदुषो गमनम् अन्याभिरविदुष 'इति नियमो नोपपद्यते । नाडीना भूयस्त्वात् अतिमूक्ष्मत्वाच दुर्वि- वेचतया पुरुषेणोपादातुमशक्तवान् । 'तयोमायन्नमृतत्वमेति विष्य- ड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति' इति यादृच्छिकीमुत्क्रान्तिमनुवदतीति युक्त- मित्येवं पूर्वपक्षे प्राप्ते- 'तदोकोऽप्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासा- मर्थ्यात् तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतश्शनाधिकया' इति सूत्रेण सिद्धान्तितम् । तस्य चायमर्थ -~-तदोक -तम्य जीवम्य ओक : स्थान हृदयम् अग्रज्वलन = अग्रे जलन प्रकाशन यम्य तदिदमग्रज्य लनम् । तेन अग्रज्वलनेन प्रकाशितद्वारो भवति । 'तस्य हैतम्य हृदय- स्यायं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निजामति चक्षुषो या भूनों वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य ' इति श्रुते । पनावत् विद्वदविद्वत्साधारणम् । विद्वास्तु शताधिकया मूर्धन्ययैव नाच्या उत्क्रा. मति । न चास्या नाड्या विदुषो दुर्विवेचत्वम् । विद्वान् हि परम- पुरुषाराधनभूतात्यर्थप्रियविद्यासामर्थ्यात् विद्याशेषभूततया आत्मनो- अत्यप्रियगत्यनुमारणयोगाच प्रसन्नेन हार्दैन परमपुरुषेणानुगृहीनो भवति । ततस्ता नाडौं विज्ञानातीनि तया रिदुषो गतिस्पपद्यत इति । प्रकृतमनुसराम ॥ १६ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरपोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्नि- ·144 सपरिफारभाप्योपेता कठोपनिषत् व.6-17. तै स्वाच्छरीरात् प्रवृहन्मुजादिवेपीकां धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुझममृतमिति ॥ १७ ॥ विष्टः । स्पष्टोऽर्थः । तं स्वाच्छरीरात प्रवृहन्मुजादिवेपीको धैर्येण । यथा देवदतः खाच्छरीराद्विलक्षणः इत्युक्त स्वशब्दः समभिन्याहृत देवदत्तसम्बन्धिपरामर्शी, ए पूर्वनिर्दिष्टान्तरात्मसमन्धिपरामी स्व- शब्दः । ततश्चायमर्थः-तं जनानामन्तरात्मानं तच्छरीरमृतात् जन- शब्दिताचेतनात् प्रवृहेव-विविच्य जानीयात् । 'जुष्टं यदा पश्यत्य- न्यमीशम्' इति श्रुत्युक्तरीत्या धारकत्वनियन्तृत्वशेपित्वादिना विलक्षगं जानीयादित्यर्थः 1 मुजात्-तृणविशेषात् इपीका-तन्मध्यवर्ति- स्थूलतृणविशेषमिव धैर्येण-ज्ञानकौशलेनेति पूर्वेणान्वयः । तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विधाच्छुक्रममृतमिति । उक्तोऽर्थः । द्विवचन- मुपदेशसमाप्त्यर्थम् ॥ १७ ॥ १७. पूर्वधि श्वेताश्वतरीयेऽपि (३) संवन्धीति । स्वादिति पदं विशेष्यं कृत्या तच्छरीरभूतात् स्यात् स्यात्मन इत्यपि सुवचम् । एयच स्वादस्य प्रधानकतपरत्वेऽपिन दोपः । ननु कारकचनमयोक्तृतया कारकालरापेक्षया कर्तुः प्राधान्यम्, प्रधानपरामर्शी च सान्द इति कथमन देवदत्तद्दष्टान्तेन स्वशन्देन स्वकीयवाविना परमात्म- परामर्शपूर्वकं तसंरधिपयनमिति चेन, फर्नुरपि रियान्यात् सापेक्षया कर्मकारकस्यैव प्रधानन्यात् प्रधानपरामशिना पसन्देन परमात्मपरामर्श इत्याश्यात् । फलभोक्ता पर्नुः पुरगस्थन सर्वप्राधान्यात् स एव पराम्रष्टव्य इति चेन्-भस्तु तहि स्वात्मनो जीवादिति अनन्तरोतःप्रकार इति । प्रवृत्-ियह उधमने ॥

·, सपरिकारभाष्योपेता कठोपनिषत् वल्ली. 6, 18. 145 मृत्युमोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूत् विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥१८॥ स ह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै। आख्यायिकार्थमुपसंहरति-मृत्युप्रोक्ता नचिकेतोऽथ लम्वा विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्नम् । ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूव विमृत्युः । नचिकेता: मृत्युप्रोक्तामात्मविद्याम् , 'यदा पञ्च' इत्यादिना उक्तं योगविधिं च लम्बा-प्राप्य, 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति श्रुत्युक्तरीत्या ब्रह्म प्राप्य आविर्भूतगुगाप्टकोऽभू- दित्यर्थः । अन्योऽप्येवं यो वित्र अध्यात्ममेव-अध्यात्मविद्यां यः अन्योऽपि वेति, सोऽपि एवमेव नचिकेता इवैव भवतीत्यर्थ. ॥ १८॥ शिप्याचार्ययोः शास्त्रीयनियमातिलइनकृतदोषप्रशमनार्था शा- तिरुच्यते । स ह नाववतु । सा विद्याप्रकाशितः परमात्मा । हशब्दः प्रसिद्धौ । नौ शिष्याचा? अवतु-खस्वरूपप्रकाशनेन रक्षतु । सह नौ भुनक्तु -विद्यापचयद्वारा आवां सहैव परिपालयतु । यद्वर विश्लेपमन्तरेण आवां सहितावेव यथा स्याव, तथा परिपालयवित्यर्थः । सह वीर्य करवावहै-सह सनियमकविद्याप्रदानेन विद्यायास्सामर्थ निष्पादयावहै । नियमाभावे विद्या निवर्या भवतीति भाव । तेजस्वि नावधीतमस्तु-नौ आवयो• यदधीतम्, तत तेजस्वि अस्तु- १८. अन्योऽपि योऽध्यात्नमेववित्, स ब्रह्म प्राप्तो विरजाः विमृन्युर्भवतीति शाइरयोजनायां तच्छन्दयटितवाक्यं कृत्स्नमध्या- हार्यम् । अतो लाघवादन्योपियोऽध्यात्म वित्, स एवमेव भवतीति योजितम् ॥ 3-10 ·146 सपरिकारभाप्योपेता कठोपनिपत् व 6 तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विपावहै। ओशान्ति शान्ति शान्ति ॥ हरि भो॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीयवल्ली, आदित पष्टपल्ली। ॥ इति कठोपनिपत् ॥ वीर्यवत्तर भवत्वित्यर्थ । मा विद्विपापहै-'यश्चाधर्मेण विवते यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतर प्रति विद्वेष वाऽधिगच्छति' इति स्मृत्युक्तरीत्या अधर्माध्ययनाध्यापननिमितो द्वेप आफ्योर्मा भूदित्यर्थ । ओं शान्तिश्शान्तिश्शान्तिा । त्रिचन सदोषशान्त्यर्थम् ॥ इयञ्चोपनिषत् भगवत्परैवेति भगवता वादगयणेन सम-नया ध्याये त्रिभिरधिकरणनिर्णीतम् । तत्र- (अत्ताधिकरणम् ) 'यस्य ब्रह्म च क्षत्र च उभे भवत ओदन । मृत्युर्यस्योपसेचन क इत्था वेद यत्र स' इति वाक्ये ब्रमशतयोरोदनत्वनि(१)रूपणेन भोज्यत्वस्य या भोग्यत्वम्य वा प्रतीते तत्प्रतिसबन्धी, यस्येति पश्य न्तयच्छन्दनिर्दियो भोक्ता जीव ए| स्यात् , परमात्मनो भोक्तृत्वा समवादिति पूर्वपक्ष कृत्वा, 'अता चराचरग्रहणात् , प्रकरणाच, गुहा प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ' विशेषणाच, इति चतुर्मि मूत्रै सिद्धान्त कृत । तथा चायमर्थ -- 'उभे भवत जोदन' इति ओदन प्रतिसम्बन्धितया प्रतीयमान अता परमात्मैन । ब्रमशतशब्दगृहीत. निखिर चराचरसहर्तृत्वस्यात्र मन्ते प्रतिपादनात-अन्न ब्राशत्रशब्दयो ·सपरिष्कारभाप्योपेता कठोपनिषत् व. 6. 147 निखिलचराचरलक्षकत्वप्रकार , ओदनशब्दम्य विनाश्यत्वलक्षकत्व प्रकारश्च एतन्मन्वव्याख्यानावसरे प्रतिपादितस्तत्रैवानुसधेय 'महान्तं विभुमात्मानम्' इति प्रस्तुतत्वेन तस्य ब्रह्मपकरणमध्यगत त्वाच्च । ननु, 'ऋतं पिबन्तौ' इत्युत्तरमन्त्रे कर्मफलभोगान्वयिनोरेव प्रतिपादनात् , परमात्मनश्च जीववत् कर्तृत्वेन वा अन्त करणवत् करणत्वेन वाऽन्वयासंभवात् परमात्मप्रकरणमध्यगतत्वं नास्तीत्याशडक्यो. क्तम् , 'गुहा प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ' इति । गुहा प्रविष्टौ जीयपरमात्मानावेव । तयोरेवास्मिन् प्रकरणे गुहाप्रवेशदर्शनात् । 'त दुर्दशै गूढमनुप्रविष्ट गुहाहितम्' इति परमात्मनो गुहाप्रवेश श्रूयते । 'या प्राणेन संभवत्यदितिर्देयतामयी । गुहा प्रविश्य तिष्ठन्ती' इति जीवस्यापि गुहाप्रवेशो दृश्यते । अतः द्वयोरपि गुहाप्रवेशदर्शनात् तयोरेव पिब(दपिब)तोश्छनिन्यायेन 'ऋतं पिबन्ती' इति निर्देशस्य संभपात् , ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रेण न परमात्मप्रकरणविच्छेद शकयशङ्क. । 'विशेषणाच्च' अस्मिन् प्रकरणे 'ब्रह्मज देवमीड्य विदित्या' इति जीव परयोरुपास्यत्वोपासकरवादिना विशेषितत्वात् तयोरेवोपासनसौकर्याय एकाधिकरणस्थत्वप्रतिपादनार्थत्वात् ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रस्य जीवपर- प्रतिपादकत्वमेव । अत , 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च' इति मन्त्रपर- मात्मपर एवेति निर्णीतम् ॥ (प्रमिताधिारणम्) तथा-'अड्गुष्ठमात्रः पुरषो मध्य आत्मनि निठति । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते' इति मन्त्रे अड्गुष्ठमावतया ·- - 148 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिपत् व 6 निर्दिश्यमानो जीव एव , अष्टमात्रत्वस्य जीवधर्मतया, 'प्राणाधिप सचरति खकर्मभि । अङ्गुष्ठमातो रवितुल्यरूप', 'अङ्गुष्ठमात्र पुरुष निश्चकर्ष यमो बलात्' इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वादिति पूर्वपक्ष कृत्वा- 'शब्दादेव प्रमित ', 'हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारस्वात्', "कम्पनात्', 'ज्योतिर्दर्शनात्' इति चतुर्भिस्मूत्र मिद्धान्त कृत । तेपाञ्चायमर्थ । अङ्गुष्ठपमित परमात्मा , शब्दादेव 'ईशानो भूतभव्यस्य' इति ईश्वरत्ववाचकेशानशब्दादेव । ननु कथ तर्हि परमात्मनोऽपृष्ठमात्र- त्वमित्यत्राह–'हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधिकारत्वात्' । इदि-हृदये परमात्मनो वर्तमानत्वात् तदपेक्षया अगुमातत्वमुपपद्यते । न च खरतुरगादीनानगुष्ठशून्याना हृदयस्याङ्गुष्ठामितत्वाभावात् तदन्तर्व तिन परमात्मन कथमड्गुष्ठमातत्वमिति वाच्यम् , उपासनाविधायि शासस्य मनुयाधिकारिकत्वात् तेषा चागुष्ठसभात् तदृदयवर्तिन अगुष्ठसमपरिमाणहृदयावच्छेदनिरन्धनाड्गुष्ठममिनत्ये नानुपपछि 'कम्पनात्' । 'यदिद किंच जगत् स प्राण एजति निस्सृतम् । महद्भय बजमुद्यतम् ' इति समस्तप्राणिकम्पनहेतुभयहेतुत्वस्याम्भिनरगुतममिते आनानात् तस्य च परमात्मधर्मत्वम्य 'भीषाऽस्माद्वात पवते' इत्यादि- श्रुतिप्रतिपन्नत्वात् अङ्गुष्ठपमित परमात्मा । 'ज्योतिर्दर्शनात्' । 'न तत सूर्यो माति न चन्द्रतारकम्' इति अगुष्टप्रमिते सकरतेनरवादक- ज्योतिस्सम्बन्धप्रतिपादनात् तादृशम्योतिम्सनन्धम्य आर्षणे वन- सम्बन्धितया प्रतिपादितत्वाच अड्गुठपमिन परमागेत्यर्थ ॥ 1 कम्पनादित्यादिमूत्रद्वय प्रमिताधिकरणशेग्भूतम् । अन्तरा अधिकरणतयानन्तर स्थितम् ।

·- सपरिष्कारभाष्योपेता फठोपनिषत् वल्ली 6 149 (आनुमानिकाधिकरणम्) तथा- -'इन्द्रियेभ्य परा ह्या अभ्यश्च पर मन । मनसस्तु परा बुद्धि बुद्धरात्मा महान् पर । महत परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुष पर । पुरषान्न पर किंचित् सा काष्ठा सा परा गति ।" इति वाकये सास्यनियाप्रत्यभिज्ञानात् पञ्चविंशातिरिक्तपुस्पनिषेधाच साख्याभिमतमप्रमात्मक प्रधानमेव अव्यक्तशब्देनाभिधीयत इति, 'आनुमानिकमप्येकेयामिति चेत्' इति सूत्रखण्डेन पूर्वपक्ष कृत्या- 'शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेदेर्शयति च', 'सूक्ष्म तु तदहत्वात्', 'तदधीन स्वादर्थवत्', 'ज्ञेयत्वावचनाच', 'वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात्', 'त्रयाणामेव चैवमुपन्यास प्रश्नधा, 'महद्वच्च' इति सप्तभि सूत्रै सिद्धान्त कृत 1 तेपाञ्चायमर्थ -आनुमानिक नाव्यक्तशब्दामिलप्यम् । उपासनोपयोगिवशीकरणाय, 'आत्मान रथिन विद्धि शरीर रथमेव च' इति वाकये रथिरथादिमावेन रूपितेपु आत्मशरीरखुद्धिमनहन्द्रिय- विषयेषु स्थरूपकात्मना, 'शरीर रथमेव च' इति वि-यस्तस्य शरीर स्यैवाव्यक्तशब्देन ग्रहणसमवात् , अस्मिंश्च प्रकरणे इन्द्रियादिवशीकरण- प्रकारत्यैव, 'यच्छेवाङ्मनसी प्राज्ञ' इत्यादी दर्शनार तदनुसारेण अव्यक्तशब्देन शरीरमेव गृह्यते । ननु कथमव्यक्तशब्देन व्यक्तस्य शरीर- स्याभिधानम् । तत्रा--'सूक्ष्म तु तदहत्वात् । । मृतसूक्ष्ममव्याकृत ह्यवस्थाविशेषमापन्न शरीर भवति । ततश्च कारणवाचिना अध्यक्त- शब्देन स्थूल शरीरमेवोपचारादुच्यत इत्यर्थ । नन्वव्यक्तशब्दस्य एवार्थोऽस्तु, कुत स्थूलशरीरे लक्षणा अभ्युपगन्तव्ये त्यत्राह-तदई. - ·150 सपरिष्कारभाष्योपेता कठोपनिषत् वल्ली 6. स्वादिति । स्थूलशरीरस्यैव कार्याहत्वात् , तस्यैव वशीकार्यत्वाय पति- पादनस्यापेक्षितत्वात् अव्यक्तशब्देन कारणवाचिना स्थूलशरीरलक्षणा उचितेति भावः । ननु यदि भूतसूक्ष्ममन्यातमभ्युपगम्यते, कापि. लतन्त्रसिद्धोपादाने कः पद्वेष इत्यत्राह- तदधीनत्वादर्थवत् । अल. न्मते अव्यक्तस्य परमात्माधीनतया तदधिष्ठितत्वेन प्रयोजनवस्वमस्ति । सांख्यमते तदनभ्युपगमात् तस्य नियोजनस्वमिति भावः । 'ज्ञेय. स्वावचनाच' । यदि तन्त्रसिद्धमन्यक्कमेवाविवक्षिप्यत् , तदाऽस्य ज्ञेय. त्वमवक्ष्यत् । व्यक्ताव्यक्तविज्ञानान्मोझं वदद्रिस्तान्त्रिकैस्तेषां सपा ज्ञेयत्वाभ्युपगमात् । न चास्य ज्ञेयत्वमुच्यते । अतो न तन्त्रसिद्धस्येह ग्रहणम् । 'वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि मकरणात्'। 'अशब्दमस्पर्शम- रूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच यत् । अनाधनन्तं महतः परं धुर्व निचाय्यतं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते' इत्यत्यत्तस्य ज्ञेयत्वमनन्तरमेय अतिः- दतीति चेन्न; 'सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्' इति माज्ञस्य परमात्मनः प्रकरणाव स एव अशब्दमस्पर्शमिति मन्ते ज्ञेय. त्वेन निर्दिश्यते, न तन्त्रसिद्धमव्यक्तम् । 'बयाणामेव चैवमुपन्यास: प्रश्नच' । अस्मिन् प्रकरणे हि उपायोपेयोपेतृणां त्रयाणामेव ज्ञेयत्वो. पन्यासः, 'अन्यत धर्मादन्यसाधर्मात् -' इति प्रश्नध दृश्यते, नाव्य- तादेः । 'महदच' । यथा 'बुद्धरास्मा महान् परः' इत्यत आत्मशब्द- सामानाधिकरण्यान्न तन्त्रसिद्धं महत्तत्त्वं गृपते, एवमव्यक्कमप्यात्मनः परत्वेनाभिधानान कापिलतन्त्रसिद्ध गृधत इति स्थितम् ।। मत इयमुपनिषत् सर्वाऽपि परमात्मपरेति तिमिरधिकरणैर्निगीतम् ॥ .

·151 सपरिकारभाष्योपेता कठोपनिषत् घ.६ क्षेमाय य करुणया क्षितिनिर्जराणा भूमावजम्भयत भाग्यसुधामुदार । यामागमाभ्यमयदायदतूलबातो रामानुज स मुनिराद्रियता मदुक्तिम् ।। ॥ इति पष्टपल्लीमाप्यम् ॥ इति श्रीमत्तातयायचरणारविन्दचधरीक्स्य वात्स्यानन्तार्यपादसेवा- समधिगतगारीरकमीमासामा यहृदयस्य परकाल मुनिपादसेवासमधिगतपारमहंस्यस्य श्रीरकरामानुजमुने कृतिषु कठोपनिषत्प्रकाशिका ॥ धीरस्तु । शुभमस्तु । भगवजन्मतत्समो जन्म मैतीति युज्यताम् । मृत्यु प्राप्तोऽप्यमृयुर्यन्नचियेतास्तदद्भुतम् ॥ प: फेनोपनिपाप्यपरियारं पीतवान् । पदोपनिन्दो भाग्यपरिपारमय ध्यधात् ॥ इति यायेदान्तरामानुजमुनिमहादेशिमचरणारविन्दचशरीर- भारतरामानुजमुनिमदादेशिमलप्पमयेदान्तार्य- पात्त्यवीरराघराचार्यविरचित पठोपनिदापारिपार• ॥ धीमीदयपदनपरग्रह्मणे नम गुममम्नु ॥

·कठोपनिपत्तद्भाष्यगतमुख्यविषयाः । दक्षिणाशब्दार्थविचारः 28 आतिथ्याकरणे अनिष्टम् 31 पितृसौमनस्यवरः 34 स्वाग्निज्ञानवरः 36 स्वर्गशदस्यान मोक्षपरत्वे संप्रदायप्रदर्शनम् 42 स्वर्गशप्दस्य मोक्षरूप परमपुरुषार्थयाचित्वा- क्षेपसमाधानप्रपञ्चः 42 तृतीयवरे येय प्रेते विचिकित्सेत्यस्य तत्त्वार्थविचार:१-२१ 51 मृत्युना नचिकेतसः प्रलोभनप्रकारादि १,२२-३० 55 नचिकेतःप्रशंसा, आत्मनो दुर्योधत्वञ्च २,१-१३ 60 अन्यत्रधर्मादितिमन्त्रस्य उपेयोपायोपेतृत्नय- विषयकत्वम् , परमतनिरसनश्च २-१४ 70 प्रणयप्रतिपादनम् २,१५-१७ 74 कृत्स्नायाः कठोपनिषदो जीवात्ममानपरत्या- शहापरिहारः २-१५ 74 जीवात्मतत्त्वम् २, १८-१९ 78 कतिपयाधिकरणरचना 78 परमात्मनिरूपणम् २,२०-२५ 84 यस्य ब्रह्मतिमन्त्र चराचरग्रहणे युक्तिप्रपञ्चनम् २-२५ 91 भृतं पिबन्तावित्यस्यात्मद्वयविषयपत्यम् 94 अत्र बुद्धिजीवद्वयपरत्वस्य सण्डनम् रथिरथादिकल्पनयाचप्णयपदप्राप्ती परिफरोपदेश:३,३-१३ 98 तत्त्वज्ञाने मर्यप्रोत्साहनम् ३,१४-१५ 105 105 उपाण्यानफलहतिः परमात्माशाने कारणवर्णनपूर्वकं परमात्मोपदेशः ४-५ 110 ·- कठोपनिषत्तद्भाष्यगतमुस्यविषयाः 153 ईशानशदश्रुतित्वविषयविचारः ४-१२ 117 मरणे आत्मास्तित्वप्रकारोपदेशारम्भः 122 न तत्र सूर्य इति मन्नार्थशोधनम्, तत्र परमत- निरसनम् ५-१५ 128 अश्वत्थवर्णनम् 131 इहैव ब्रह्मणो प्रेयत्वम् ६,४-५ 133 ब्रह्मणः प्रकारान्तरेणादृयत्नपचनम् 134 योगोपदेशः ६-१३ 136 सप्तगत्यधिकरणम् 138 योगिनोऽत्र ग्रह्मानुभवः परिपूर्णमोक्षायसरः 142 तदर्थं मूर्धन्यनाश्या निफमणम् 143 तद्विषयकाधिकरणार्थः फलश्रुतिः 145 शान्तिपाववियरणम् 146 कठोपनिदिपयाधिकरणनयरचनया अस्या:- भगवत्परत्वस्थापनम् 146-151 पिस्तामिया टिपण्य) पहिया न एता। 141 ·67 कठोपनिषदकारादि । अग्निर्यथा ५.९ 125 ऊर्व प्राणं ५-३ 121 अर्जुष्टमात्रः ४-२२ 115 ऊर्ध्वमूलः ६-१ 131 ४-१३ 118 94 ऋतं पिवन्तौ ३-१ 143 एको वशी ५-१२ 126 अजीर्यतां १:२९ 59 68 एतच्छुत्या २-२३ अणोरणीयान् २-२० 84 एतत्तुल्यं १-२५ 56 31 अनुपश्य यथा १.६ 78 एतदालम्पने २-१७ अन्यच्छ्य: २-१ 60 एतध्यव २-१६ 77 अन्यत धर्मात् २-१४ 69 एप तेऽग्निः १-२० 41 अरण्योः ४-८ 112 एप सर्वेपु ३-१२ 102 अविद्यायामन्तरे २-५ 63 कामस्याप्ति २-११ अव्यकात्तु ६-८ 135 जानाम्यह २-१० 66 अशब्दमस्पर्श ३-२५ 105 तं दुर्दर्शम् २-१२ 68 अशरीर २-२२ 89 तंह कुमार १-२ 28 अस्तीत्येव ६-१३ 139 तदेतदिति ५-१४ 127 अस्य विनं ५-४ 122 तमननीत् १-१६ 38 आत्मानं रथिनं ३-३ 98 तस्य ह १-१ 28 आशाप्रतीक्षे १८ 32 तां योग ६-११ 137 आसीनो दूरं २-२१ 88 तिस्रो रात्री: १-९ 32 इन्द्रियाणां ६-६ 134 40 त्रिणाचिकेतस्त्रयं १-१८ इन्द्रियेभ्यः ३-१०, ६-७, ४३, लिणाचिकेतस्त्रिभिः 38 135 62 दूरमेते २.४ इन्द्रियाणि ३-४ 48 देवैरत्र ३-२२, १-२३ 54, 55 133 इह चेत् ६४ 78 न जायते २.२८ 105 उत्तिष्टत ३-१४ 128 न तत्र सूर्यः ५.१५ 27 उशन् ह वै ११ 65 न नरेण २-८ । 101, ·कठोपनिषदकारादि 155 नाचिकेतं ३-१६ न प्राणेन५.५ 122 न वित्तेन १-२८ 58 नसंख्शे ६-९ 136 न सांपरायः २-६ 63 106 नायमात्मा २-२३ 89 नाविरतो २-२४ 90 नित्यो नित्यानां ५-१३ 126 नैव याचा ६-१२ 138 नेपा तर्केण २-९ 66 पराव:कामान् ४-२ 108 पराश्चि खानि ४-१ 107 पीतोदकाः १-३ 29 पुरमेकादश ५-१ 120 प्रते ब्रवीमि १-१४ 36 वहूनामेमि १-५ 30 भयादस्य ६-३ 133 मनसैवेदं ४-११ 114 महतःपरं ३-११ 101 मृत्युमोक्तां ३-१८ य इहं ४-५ 110 य इदं परमं ३-१७ 107 य एप सुप्तेषु ५-८ 124 यच्छेद्वाइमनसी ३-१३ 103 यतश्चोदेति ४-९ 113 यथा दर्श ६.५ 133 यथा पुरस्तात् १-११ 34 यथोदकं ४,१४-१५ 118, 119 यदा पञ्च६-१० 136 यदा सय ६,१४-१५ 141, 142 यदिदं किञ्च ६२ 131 यदेवेह ४-१० 113 यस्तु विज्ञानवान् ३-८ 100 यस्त्वविज्ञानवान् ३.५-७ 99 यस्मिन्निदं १-३० 59 यस्य ब्रह्मच २-२५ 91 यस्सेतु: ३-२ 97 या प्राणेन ४-७ 111 येन रूपं ४-३ 109 ये ये कामाः १-२६ 57 51 योनिमन्ये ५-७ 123 यो वा एतां १-१९ 41 यः पूर्व ४-६ 110 लोकादिमग्नि १-३५ 3T वायुर्थथा ५-१० 125 विज्ञानसारथि ३-९ 10) वैश्वानरः १-७ 31 शनकाच ६१६ 142 शतायुषः १-२४ 55 शान्तसंस्त्र १.१० 31 श्रवणायापि २-७ 64 येयं प्रेते १-२१ ·156 कठोपनिषदकारादि श्रेयश्च प्रेयश्च २-२ 61 सूर्यो यथा ५-११ श्योभावा मर्त्यस्य १-२७ 57 स्वप्नान्तं ४.४ सत्वं प्रियान् २-३ 61 स्वर्ग लोके १-१२ सत्यमग्नि १-१३ 36 हसरशुचिपत् ५.२ सर्व वेदाः २.१५ 74 हन्त त इदं ५-६ सह नाववतु 145 हन्ता चेत्-२-१९ सहोवाचपितरं -४ 30 125 109 35 120 122 79 श्रीः श्रुत्यन्तरगताः कठोपनिपदंशाः । वल्ली १-उशन्नित्यादि विवेशेत्यन्तं तै. वा. ३-१-१८ २-५ मु.उ.१.२ख. २-२० ते. ना. १०. श्वे. उ.३ अ २-२३ मु उ. ६.ख. वृ.६-४-१९ ते. ना.१०-६,४७-२ ५-१२ श्व.उ.६.ख. पूर्वार्धम् श्वे. उ. ६ स. ५-१५ मु.उ. ४. श्वे. उ.६. ते, ना.१-१० श्ये. उ. ३,४ ख. .६-४-७. पूर्वार्धम् श्वे. उ.३ स. परतु क्वचित् कचिदानुपूामीपढ़ेदः परिफारतोऽवगन्तव्यः ॥ " " " " "

·महर्पिनाम.
वाजश्रवस औद्दालकिरारुणितिमः । (१-१, १०, ११)
तस्य पुत्रो नचिकेताः गौतमः (१-१,४-१५, ५-६.)
मृत्युनामानि मृत्युः १-४, यमः १.५, वैवखतः १-७, अन्तकः १-२६.
अपूर्वपदानि.
आजायते १-६, प्रसृष्टम् :-१०, अतिसृज-२२, अत्यनाक्षी: २-११,
सांपरायः १-३०, २-६,
इत्या २-२५,
स्वमान्तः-जागरितान्तः ४-४, दुरोणम् ५-२, प्रतिरूपः ५-१०,
अङ्गुष्टमातः ८-१२,४-१३, ६-१७, प्रवृह्य २-१३, प्रवृहत् ६-१७,
त्रिणाचिकेत:-२७-२८, ब्रह्मजशः-२७, नाचिकेत १-२९, ३.१,
दन्द्रम्यमाणः २-५, व्यतृणत् ४-१, अदितिः ४-७, अश्वत्थः ६-१,
वामनः ५-३. उशन् १-१.
किठोपनिषद्भाध्यगता: शारीरकविचाराः ।
१. इन्द्रप्राणाधिकरणसार: (१-९-११)
२. आत्माधिकरण विचारः (२-३-३)
३. उत्पत्यसंभवा(श्रीपाश्चराला)धिकरणविचार: (२-२-८)
४. गुहां प्रविष्टाविति सूत्रार्थः (१-२-११)
प्रमिताधिकरण सूत्रद्वयार्थविचार: (१-३-२३-२४)
६. ज्योतिदर्शनादिति सूत्रार्थः (१-३-४१)
७, कम्पनादिति सुखार्थः (१-३-४०)
८. तदोकोधिकरणविचार: ४-२-८ (१६)
कठोपनिषद्विषयक शारीरकाधिकरणचयम् ।
९. अत्तधिकरणम् (१-२-२)
१०. प्रमिताधिकरणम् (१-३-६)
१. आनुमानिकाधिकरणम् (१-४-१)

·पूर्वमीमांसाविचाराः। 1. तस्य धेनुरिति गयाम् (१०-३-५६) 2. यदि तु ब्रह्मणः (१०-३-७२ सू.) 3. स्वर्गकामाधिकरणांश: (६-९-२) 4. संदिग्धेपु (१-४-२९ सू.) 5. वहिराज्याधिकरणम् (१-४-१० सू.) 6. प्रोगानधिकरणम् (३.५-७) 7. अहीनाधिकरणम् (३-३-८) ४. समिध्यमानवती (५-३-४ सू.) 9. विध्यन्ताधिकरण (७-४-१) 10. लौकिके दोप- (९-३-९ सू.) 11. अश्यप्रतिग्रहेष्टिनिमित्ताधिकरण (३-४-३४) 12. मुश्यं या-(१२-२-२३ सू.) 13. भूयसां स्यात् (१२-२-२२) 14. मूलत: शासाम् (४-२-८) टिप्पण्यां प्रमाणवाक्यग्रहणस्थलेपु आकरनिर्देशः तनतन कृत एवास्ति । यत्र नास्ति, तानन्मातमिह- एतद्ध सवै ते. बा.३-११-८ उकार: स्वप्न. अथर्वशिखानु- अनसन्तात् पा ५-४-१०३ त्रिसुपर्ण पठन्ति ते. ना, ४५-१ चक्षोस्सूर्यः पुरुषसूकम् अप पुनमृत्युजयति ते.या ३-११ इह चेदवेदीत् केन २.ख. मांमा याधस्व-भावन. १-२०१२ तद्योऽसौ ऐ. आ.२-२-४-६ सापराये क्र.सू.३-३-२७ लन्धरूपे. ब्रह्मसिद्धिः पराधिकरण-व्र.सू.३-२-६(३०) ·कठोपनिषदर्थसग्रहा नचिनेता यमात् पाप्य सोमनस्य पितुरम् । खाग्निशानमप्येव पर मुकात्मवेदनम् ॥ १॥ स त प्रशस्य प्रोवाच शन्दैकज्ञेयमात्मगम्। तारार्य दान्तभक्तैरलभ्य सूक्ष्मतम विभुम् ॥२॥ इन्द्रियार्थमनोबुद्धिजीवदेहान् हयादिवत् । स्थितान् देवञ्च घशयन् पद विष्णोर्भजेदिति ॥३॥ अडगुष्ठमानमानह्मचिदचित्सर्वशतिदम्। तमिहामुन चाप्येक ध्यात्वा तादृग्भवेदिति ॥ ४ ॥ पुरमेकादशद्वारमनुवृत्तोऽखिलान्तरम् । नगर स्वामलोकस्याप्यमय ज्योतिर्भजेदिति ॥५॥ अद्भुताश्वत्थरिमभयाय चरन् पथि। इहवाक्षज्यी पश्य मुच्येतोत्रम्य साधिति ॥६॥ इत्थ वृष्णयजुवादकठोपनिषदि स्थिता । पड़ यल्लयो व्यक्तमेवाहु श्रीविष्णु पुरुष परम् ॥ ७ ॥ चल्लीलयात्ममाध्यायद्वयरूपा विभज्यते । सेयम् अन्यच नानाऽऽहु फठवल्लीखिल उधा ॥८॥ प्रमाण-अकारादि अखिलस्य गीमा 15.12 अधिष्ठान गी 18-14 अङ्गुष्ठमान म मा 26 अध्यवसाय श्रीमा 2-4-5 सू अदगुष्ठमान पुरयो ते ना 51 अनुपोप्य धीमा,4.2.7 अङ्गुष्ठमात्र ये 33 यनेन जीयेन छाउ63 जतएवप्राण प्रसू ! 1-12 अप पय ससज म स्मृ1.8-8 अत्ताचराचर अपहत्याप्मान केन41 अन्न परमपुरुषार्थ ब्रम् 1.2 अभिवति नाभि (17-7-पत्तौ ईपमेद) अमेदव्यापिन वि पु 214-32 ·अयं यदा 160 प्रमाण-अकारादि अयञ्चलोकः शु.प्र. 3-1-13 ईश्वरस्सर्व गी. 18-61 श्रीभा. 1-3-2 उत्क्रान्तिपादः शारीरक 4-2 अयं वावयः ते.वा.3-11-7 उत्पत्त्यसंभवात् ब्र.सू.2-2--2 अर्चनीयश्च म.भा.भी. 66-40 ऊर्ध्वमूलमधः गी. 15.1 अर्थपु हेयत्वा श्र.प्र.1-4.1 ऊर्ध्वमूलमा ते? आ. अविनाशितु गी.2-17 1-11-5 अव्यक्तोक्षर गी.8-21 एकदेशेऽपि तन्त्रवा 1-4-10सू अस्मात् म.भा. शा. 343-45 एकादशं मनः वि. पु. 1-2-46 अहंमनुरभवम् पृ.उ. 4.10 एतस्माज्जायते मु.उ. 2-1 ख. अहीनाधिकर पू.मी 3-3-8 एवं तत्त्वमिदं म.भा. अदुःसःक्रतो 4-2-37सू.प्र एपम आत्मा छा.उ.3-14-3 आत्मन आकाशः ते. आ. 1 एप संप्रसादः छा.उ.8-3-4 आदित्यनर्ण उत्तरनारा एपढेवासाधु कौपीत 3 आदित्यश्चक्षुः ऐ.उ. 1-2 ओं तत्सदिति गी. 17-23 आनुमानिक व्र.स्.1-4-1 ओमित्यने(त्येते?)नैव प्र.उ.5-5 आभूतसंप्लवं औदुम्पर 10-3-72 विपयवा इदं मन्त्रद्वयं तावत् थु.प्र.1-4-1 कम्पनात् इदं महो म.भ. शा. 339-111 कर्मफलान्यत्ति थीभा.1-2-11 इदं शत म.भा.शा.343.11 कृत्स्सस्य थीभा. 1-3-39 इदं श्रेयः म.भाशा. 335-32 लिङ्गानु 40 इन्द्रियाणि दश गी. 13-5 क्षेत्रसञ्चापि गी. 13-2 इमोस्म रा. वा. 31-4 गुप्ति पा.3-1-5 इयदामननात् व्र.सू. 3-3-34 गुहांप्रविष्टो न.सू. 1-2-11 ईशानशब्द श्रु.प्र. 1-3-24 अहिष्णु गी.13.16 ईशानो श्री.भा. 1-3-24 ग्रहिल्या पा.6-1-16 ईश्वरदशर्वः विष्णुसहस्रनाम छन्दस्युभय पा. 6-4-5-86 व्र.सू. 1-3-39 कयन्तो घुः ·मु33.1 वृ 6-4.2 कठ-भा प्रमाण-अकारादि 161 जगद्वशे वि-स-फलश्रुति तृतीयेन वरेण श्रीभा 1-46 जीवेशाचाभासेन न ता 9 नेन धीरा 6.4-8 गुगुप्साविराम वार्ति 1.4.24 ते ब्रह्मलोके मुउ 3.2-6 जुष्ट यदा तेपुस्थादिरू श्रीभा 1-4-1सू ज्ञाझी श्वे उ 1 तोयेन जीवान् ते ना 1-4 शेयत्वावचनाच न सू 1-4.4 त्रयाणामेव च न सू 1-4-6 ज्योतिर्दर्शनात् व्र सू 1-3-40 दृशेश्च पा 7-2-68सूबेवार्ति ज्योतिषामपि गी 13 18 देव मवेत्युपास्य श्रीमा 1-4.6 त देवा ज्योतिषा वृ 6-4-16 देवतापारमार्थ्य यि पु 1-1-26 त विद्याकर्मणी देहयोगाद्वा न सू 3-2-5 तदधीनत्वात् , सू 1-4.3 घुमाद्यधिकरणे वसू 1-3-1 तदीयदीप्ति द्वासुपर्णा मुड 3-1 ख तदोकोन द्वितीय विष्णु विपु 6-7 18 सुवा 32ख धुप्र 1-4-6 तमेशास्त्र म भा धृत्यासमा वेदार्थसग्रहान्ते तस्यतावदेव छाउ6-14 ध्रुवसूर्यान्तर विपु 2-7-18 तस्यधेनुरिति पूमी 10-3-56 न केसरिणो पूमी 3-4-34 तस्यधेनुर्द पू मी 3-56 गतम् विषयवाक्यम् न च कर्तु न सू 2-2-43 तस्या हिरण्मय न जातु काम मस्मृ 2-94 127-115 न तन सूर्य शुप्र 1-3-40 तस्यैप आत्मा न तद्रास गी 156 तस्यतस्य न प्रेत्यसशास्ति 4-4-12 तिष्ठन्त परमेश्वरम् गी 13 27 नवनीत मभाशा 343-12 तिनएय पू मी 3-3.8 न सहदो मभा मोक्षधर्म विपयवा न स्वर्ग नापुनर्भपम् उ-11 शुप्र 1-3-40 व्र सू 4-2-16 तम परे धर्म उपाय ते आ मुड़ 3.2 वृ6-4-2 ·व.सू. 1-1-16 छा.उ.8-3 न.मू. 1-4.7 162 कठ-भा. प्रमाण-अकारादि नागृहीत पू.मी. आकृत्यधि यहिराज्याधि पू.मी. 1-1-10 1-3-10 ब्रह्मजशो श्रीमा. 1-2-12 सु. नात्माश्रुतेः प्र.सू. 2-5-17 ब्रह्मणापरम गी.भा. 13-13 नानृतंवदेत् पू.मी. कनधिकरण ब्राह्मणपरीवाज नान्योतोस्ति वृ.5-7-27 भक्तव्याच म.भा. मोक्षधर्म नास्यजरया छा.उ.8-1-5 भविष्यति म.भा.शा. 335.44 नियापार पाश्चरान्न भूयसां पू.मी. 12-2-22 सू नेतरोऽनु भोगेनत्वितरे व्र.सू. 4-1-19 पद्मानियस्य कुमारसं 1-16 मनुष्याणां गी. 7-3 परंज्योतिरुप महदच परमागतिः शु.प्र. 2-4-4 सू मुरयं या पू.मी. 12-2-23 सू परमात्मनः श्रीमा. 1-2-11 मूलतः पू.मी. 4-2-8 विषयचा परात्तु ध्र.सू. 2-4-41 य आत्मनि वृ.माध्यं 3-7-30 पराभिध्यानात्तु प्र.सू.3.2-4 यं संसाराण्यं गी.भा. 15.1 पाय्यसान्नाय्य पा. 3-1-121 यदादित्य गी. 15-12 पृथुपाजव पू.मी.5-3-4विषय. यदितु पू.मी. 10.3-72 सू प्रकरणाच योयूपं पू.मी 9.3.3 विषय. प्रजापतिः प्रजा ते.ग्रा. 1-1-10 यश्चाधमण म.भ.शां.335 प्रणवं प्रशस्य श्रीमा.1-4.6 सू यस्मिन्नविभ्रमाः म.भा. प्रसीदत्यच्युतः यस्मिनोप्णम् प्रसूति नाश वि.पु. 1-4.31 यस्यादित्यः प्राणपादः शारीरफ 2.4 यावतो पू.मी. 3-4.34 पिरय. प्राणस्तथानु न.सू. 1-1-29 यूपोधयमस्य पू.मी9.3.3विषय. प्राणाधिपः ये. 3.5 ये चामुष्मात् छा.उ. 1-6-8 माणीतुचेतनः अमर 1-4-30 येयमित्यादि शु.प्र.1-2-12 प्रोदावधिकरण पू.मी. 3.4-7 योगिनः प्रति प्र.मू.-42-20 प्रतुदोतुः पू.मी.3-5-7 विषयया योदेवानां ने.ना, 19 न.सू. 1-2-10 ·सर्वस्य चाह वृ4-33 पठ-भा प्रमाण-अकारादि 163 रमणीयचरणा छ उ 5-10 सर्चत पाणि गी 13.13 रश्मिभिरेष 76-1 सर्वतेजसा श्रीभा 1-3-40 लक्षणहेत्वो परा3-2-126 सर्वत्र प्रसि व्र सू 1-2.1 लुपसद पा 3.124 सर्वनाम्ना वामन सू --11 लौफिकेदोष पूमी 9.3.9 सू गी 15-15 वदतीतिचेन व्र सू 1.45 स प्रमाण मभाशा 343-44 वाचोमनसि धु प्र 14.1 सब वेदा इत्या थुप्र 1-4-6सू वायुश्चान्तरिक्ष सरपुचनृप म भाशा 349-68 विज्ञानादि व्र सू 2-2.44 स स्वर्ग स्यात् पूमी 3-3-15 वासुदेवान् सकपणो पाञ्चरात्र सहब्रह्मणा ते उ2.1-1 विध्यन्ताधिकरण पूमी74 1 सानादि परम स (श्रीभा विप्रतिषेधाच्च न सू 2-2-45 22-42 विशेषणाच नसू I-212 सारय योग म भा शा 3492 घेदिकीवेदिक शास्त्रदी 7-4-1 सूक्ष्म तु व्र सू 1-4-2 व्यवहिताश्च पा 1.4-82 सूक्ष्मवात्तत् गी 13-15 शब्दादेव स्वगकामाधिकरण पू मी 6 1 1 सम्र्पणात्प्रद्युम पाश्चरान स्वर्गशन्देन श्रीमा 1-46सु सदिग्धेषु पू मी 1-4 29 सू स्वर्गा या-1-11महाभाष्ये सध्याधिकरणम् न सू 33 1 स्वगापवर्ग मार्गा सयम व्र सू31 13 स्वर्गापर्गयोरेक सदैकरप विपु वि-सहस्रनाम स्वगऽपिपात विपु 65 50 सप्त इमे स्वस्तये ऋग्वे म .0-178-1 सम सवयु गी 13-27 हयादिरूपि थीभा 1.4.1 समानाच न सू 4-27 हस्तादयस्तु असू 2-4-6 समिध्य पूमी 5-34 सू हृदयस्यप्रधान स यदिपित छाउ8-2-1 हृद्यपेक्षया न सू 1-3-25 ॥शुभमस्तु॥ नसू 1-3-24 मु उ 2.1 ·दशोपनिषद्भाष्यकारचरितसग्रहा आचार्यतल्लज श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितमीशावास्योपनिषद्भाप्यम नुसृत्य केनोपनिषदादिभाष्यप्रणेता श्रीरशरामानुजमुनिया भगवद्रा मानुजकर्त यत्वाभिमतकार्यपूरक श्रीमाप्यगुरुपरम्पराया श्रीमद्वेदान्त देशिकादशम , मुनित्रयशाखाया थीपष्ठपराडशस्वामिनस्तुरीय, पञ्चमत भजनश्रीतातयार्यचरणशरण तदुक्तीरेवाऽऽश्रित्य पञ्चमतभजनग्रन्थस्य प्रथिता तच्छिष्यश्रीवात्स्यानन्तार्यसेवासमधिगतवेदान्त श्रीब्रह्मतन्त्रता मिन पञ्चदशात्(१५) श्रीपरकालमठगुरुपरम्परानिविष्टात् श्रीज्ञानाधि ब्रह्मतन्त्रपरकारमुनीश्वरात् प्राप्तपारमहस्य , अप्पय्यदीक्षितोक्तेप्ययप्वमि मतपणस्यानभिमतखण्डनस्य च खग्रन्थेषु कर्ता, प्रसिद्धमहाचार्यमथनान्न स्वान्थे उल्लेखिता श्रीकाञ्च्याथीदेशिक दीपप्रयाशमन्दिरसमीपे आश्रमे, विरचितवेदान्तप्रवचनग्रन्थनिर्माणो महाविरक्तो विरराजेति वदन्ति । अय ब्रह्मचर्यादेव विद्याधिगमसमनन्तरप्राप्तस-यास इति केचित् । पूर्व गृहस्थ एव, श्रीताताचार्यकुमार नीरक्ष्मीकुमारतातदेशिकभार्या एतत्सुतेत्यन्ये । कदाचित् महाचार्य भाप्यादिसूक्तिसुधारसानुभवनिमग्नमेनमुपेत्य, अहो मकर-दाखादमहिमेति शमाघे इति, श्रीमद्भिर्मक्षिकासु निरस्तासु मकरन्दास्वादे कोऽन्तराय इति एनेन प्रत्युक्तमिति च किं वदन्ती । भारद्वाजकुले काञ्चीवेलामूरग्रहारत । कन्यामासोत्तरप्रोष्ठपदारयोडुन्यपातरत् ।। श्रीमद्वरदविण्वायनामा सामगतलज ! रगरामानुजस्वामीत्यारयारयातो यतीश्वर || परिप्रवन्धनिर्माण प्रसिद्धोऽय गुरमहान् । एतत्तप्रवन्धाना निदशोऽन्यत्र दश्यते ॥

·-
श्री
प्रश्नोपनिपत्
अथर्ववेदीयोपनिपच्छान्तिपाठ
भद्र क्णभि शृणुयाम देवा भद्र पश्येमाक्षभिर्यजत्रा ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुमॉसस्तनूभिव्यशेम देवहित यदायु ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवा स्वस्ति न पूग विश्ववेदा ।
म्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिएनेमि स्वस्ति नो गृहस्पतिर्दधातु ॥
ओं शान्तिदशान्तिश्शान्ति]
श्री
श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नम
येनोपनिपदा भाष्य रामानुजमतानुगम् ।
रम्य स्त प्रपद्ये त रगरामानुज मुनिम् ।।
श्रीरङ्गगमानुजमुनिविरचित प्रकाशिकामिधान माग्यम् ।
अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरस्स्थल श्रिया ।
अञ्जनाचरशृङ्गारमारिर्मम गाहताम् ॥
व्यास लक्ष्मणयोगीन्द्र प्रणम्यान्यान् गुरूनपि ।
कमात् प्रश्नोपनिषद व्याकरिष्ये यथामति ।
श्री
श्रीनिवासपरप्रमणे नम ।
धीमद्भयो जरामानुनमहादेशिरेभ्यो नम ।
उपनिषद्भाग्यपरिष्कार
पर ब्रह्म योधु मुनि पिप्पलाद समेत्योपसेदु सुरेशादय पद।
पपयादिपेश एपैरमश प्रमेणेघपच्छन् सच मत्युग।

·166 सपरिकारमाप्योपेता प्रश्नोपनिषत्-अ... प्रथमा प्रश्न हरि: ओम् । सुकेशा च भारद्वाजः, शैन्यश्च सत्यकामः, सोर्या- यणीच गायः, कौसल्यश्चाश्वलायनोभार्गवो वैदर्भि: कवन्धी कात्या- यनः ते हेते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेपमाणाः, 'एप ह वै तत् सुकेशा च मारद्वाजा शैव्यव सत्यकामा सौर्यायगीच गाय: कौसल्यथाऽऽश्वलायनो भार्गवो चैदर्भिः कान्धी कात्यायनः । भरद्वाजस्यापत्य पुमान् भारद्वाजः, नामतः मुकेशा; शिवेरपत्य शैव्यः, नामतः सत्यकामः ; सूर्यायणस्यापत्य सौर्यायणिः, ईकारश्चान्दस:-गोत्रतो गायः; कौसल्यो नामतः आ(अ.)श्वलस्यापत्य- माश्वलायन: ; भार्गवो गोत्रतः, विदर्भस्यापत्यं वैदर्भिः ; कबन्धी नामत: कात्यायनो गोत्रतः । ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं नमान्वेपमाणा ते ह प्रसिद्धाः । एने उक्ताः सुकेशसत्यकामसौर्यायणिकौसल्यभार्गव कान्धिनः पडषयः । ब्रह्मपरा: वेदपराः ; वेदैकशरणाः इत्यर्थः । प्रझनिष्ठाः वेदार्थतापर्यवन्तः । यद्वा प्रमपराः ब्रह्मज्ञानतत्पराः । ब्रह्मनिष्ठा तपोनिष्ठाः । 'वेदम्तत्वं तपो ब्रह्म इत्युक्तः । परं वन्न । परम् उत्कृष्ट निरुपचरितम् ब्रम सम्पतो गुणतश्च बृहद्भुतं वस्तु अन्वैषमाणाः जिज्ञासमाना इत्यर्थः । एष ह वै तत् मा वक्ष्यतीति ते ह समिसाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ सन्दः १. सुफेशादिश्रन्ध्यन्तापद प्रथम निर्दिष्टाः। तेगमेय व्युत्क्रमेण कवन्ध्यादिमुकेशान्तानां पद प्रश्नाः पटसु सण्डेयूपक्षिप्य समाधीयन्ते । अत एव प्रश्नेति नाम । मुकेशा इति दीघदछान्दसः।

·सपरिष्कारभाप्योपता प्रश्नोपनिषत्प्र. 1. 167 सं वक्ष्यति' इति ते ह समिपाणयो भगवन्त पिप्पलादमुरसना ॥ तान् ह स प्रापिरवाच, 'भूय एव तपमा ब्रह्मचयण श्रद्धया संरत्सर [स] रत्स्यथायथाकाम प्रश्नान् पृच्छत(थ)। यदि विज्ञा- प्रसिद्धी । वैशब्दोऽवधारणे । एप अस्मदुद्धौ विपरिवर्तमान पर वझवित्वेन प्रसिद्ध पिप्पलाद एव पणामस्माक जिज्ञासिताम् अर्थात् वक्तु प्रभवतीति पर्यारोच्य समिद्वाराद्युपायनपाणय शास्त्रदृष्टेन विधिना पूज्य पिप्पलादमुपगता इत्यर्थ ॥ १ ॥ तान् ह स ऋषिरुवाच । स्पष्टोऽर्थ । भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया सवत्सरं वत्स्यथ । यथाकाम प्रश्नान् पृच्छत । यदि विज्ञास्यामः, सर्वे ह वो वक्ष्याम इति । यद्यपि पूर्वमेय भवन्तस्तपोब्रह्मचर्यादिसपन्ना , तथाऽपि ब्रह्मविद्याग्रहणार्थ पुनरपि शरीर. शोपणादिलक्षणतपसा योयिस्मरणकीर्तनकेरिप्रेक्षणगुह्यमाषणसकल्पा- ध्यवसायक्रियानिविलक्षणाष्टविधमैथुनवर्जनरूपप्रमचर्येण आस्तिक्यनुद्धि एक्षणया श्रद्धया युक्तास्सन सवत्सरमात्र(मन) चास करिष्यथ: वास्त कुन्विति यावत् । तत स्वेच्छानुरोधेन प्रष्टव्यान् अर्थान् पृच्छत । यदि तान् अर्थान् वय ज्ञास्याम , तदा वञ्चनमन्तरेण सर्व २. सपत्स्यथ- अन्न संभूय वत्स्यथ । भाप्ये समुपसर्गरहित पाठ । विधी भविष्यत्प्रयोग विधिन्सितस्यावश्यमेव भविष्यत्वात् ॥ स्वरणेत्यादि । ये ग ख ४-७३ माणमित्यादिश्लोक , "सरण कीर्तन केरि प्रेक्षण गुह्यमापणम् । सकल्पोऽऽयवसायश्च क्रिया- निवृत्तिरेन च।" इति।

·168 सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 1. स्यामः, सर्व ह वो वक्ष्यामः' इति ॥२॥ अय कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ, 'भगवन् ! कुतो ह या इमाः प्रजाः प्रजायन्ते' इति ॥३॥ तस्मे स होवाच-प्रजाकामो ह घे प्रजापतिः स तपोऽतप्यत । वक्ष्यामः । यद्यस्माा ज्ञातृत्वनिश्चयाभावेन संनत्सरब्रह्मचर्यतपादौ बहुक्केशसाध्ये प्रवृतिन युप्मभ्यं रोचते, तदा सुखेन गन्तव्यमिति भाव । ततश्च गुरोर्टातृत्वपरीक्षामन्तरेणैव शुश्रूषा कार्यत्ययमर्थः शिक्षितो भवति । तथा गुरोरपि शिप्यसंग्रहे नातीवाऽऽदरः कर्तव्य इत्यर्थश्व सूचित.॥२॥ अथ कान्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ। सवत्सरवासानन्तर- मन्यैरनुज्ञात. कान्धी पिप्पलादम्य समीपं यथाविधि उपगम्य पच्छ । कि. मिति-भगवन् कुतो हवाइमा प्रजा प्रजायन्त इति । स्पष्टोऽर्थ ॥३ तसै स होवाच । एवं पृष्टवते कान्धिने पिप्पलाद उवाच । प्रजाकामो ह वै प्रजापतिः स तपोऽतप्पत । अत्र प्रजापतिशब्दो ब्रमपर.। अस्य कारणवावयत्वात्। व्यासायः सन्याख्यानाधिकरणेऽनत्य- प्रजापतिशब्दस्य वापरत्वम्य समर्थितत्वात । सः प्रसिद्ध प्रजापतिः संवत्सरब्रह्मचर्यतपादावित्यन संवत्सरतपोब्रह्मचर्यादारिति पाठस्स्यात् । ३. कुन इति पारणप्रश्नः । यत्र राष्टिप्रयोजनमध्यान् पृष्ट मन्तव्यम् , उत्तरत्र एतत्पश्ने भोगापवर्गरूपयोजनविवरणात् । अचेतनं चेत् अपशेन स्वयं परिणमेत् , तन्न प्रयोजनं न स्यादपि । इयं तु सृष्टिः प्रजापतित्रेति तत्स्वामिकानां प्रजानां भोगापवर्गी फलत्वेन तेन संकल्पिताविति एतत्समाधिसारः ॥

·सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र. 1. 169 स तपस्तप्त्वा [स] मिथुनमुत्पादयते रयिञ्च प्राणं चेति, एतौ मे यहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥ आदित्यो ह | प्राणो रयिरेव चन्द्रमाः। रयिर्या एतत् सर्व यन्मूत चामूर्त च । तस्मा मूर्तिरेव रयिः ॥५॥ परमात्मा प्रजाष्टिकामनया सष्ट यालोचनरूपं तपः अनप्यत कृत- वान् । [म] तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते यिं च प्राण चेति । एवं सप्टव्यं पर्यालोच्य रयिपाणशस्तिप्रकृतिपुस्पाख्य मिथुनमुत्पादित वानित्यर्थ । केनाभिप्रायेगेत्यत आह-एतो मे पहुधा प्रजाः करिष्यत इति । प्रजाकामस्य ममती रयिप्राणाक्नेकपकारान् प्राणिन उत्पादयिष्यत इत्यभिप्रायेणेत्यर्थ ॥ रयिप्राणशब्दार्थमाह--आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्र- मा। आदत्त इत्यादित्य -भोला । स एव प्राण इत्यर्थ । [आदि- त्याब्दतभोक्तुषतिद्वन्द्वितया भोग्यवर्गम्य चन्द्रत्वेन निर्देश । तस्य प्राणशब्दितत्वे हेतु सननन्तरमेव वक्ष्यते । रयिरेव चन्द्रमा इत्य- स्याभिप्रेतमर्थमाह -रयिर्या एतत् मर्च यन्मूत चामूतं च तस्मा न्मूर्तिरेव रयिः। मूर्त शब्देन पृथिव्यतेजासि उच्यन्ते । अमूर्त शब्देन वावन्नरिक्षे उच्यते । सर्वमपि भूतजातं रयि अन्न भोग्य मित्यर्थ । तस्मात् मूर्तिशब्दित पाञ्चभौतिक शरीर सबै भोग्यमेवेत्यर्थ ।। ५. समनन्तरम् पष्ठे वाक्ये । " वाव ब्रह्मणो रूपे" इति गृहदारण्यकानुरोधेनाह-मूर्तशदेनेत्यादि । शरीरमिति । घटपटकाप्टपापाणादि सर्वतप्येकेफचेतनशरीरमेव, यथा अहल्या- शिला । अत एव दधिभाण्डमोक्षदानम् ॥

·170 सपरिफारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् म. I. अथाऽदिताः । उदयन् यत् प्राची दिशं प्रविशति तेन माच्या प्राणान् रदिपु सनिधत्त । यत् दक्षिणां यत् प्रतीची यदुदीचीं यदधो यदृष्य यदन्तर दिशः, यत् सर्व प्रकाशयति, तेन सर्वान प्राणान् रश्मिपु सन्निधत्ते ॥६॥ अथाऽऽदित्यः । रबिनपणानन्तरमादित्यः । वर्णन इति शेष । आदित्यशब्दितम्य भोक्तुः प्राणशब्दितत्वे हेतुरुच्यत इति यावत् । उदयन् यत् प्राची दिशं प्रविशति तेन प्राच्या प्राणान गश्मिषु संनिधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीची यदुदीची यदधो यर्वे यद- न्तरा दिशो यत् सर्व प्रकाशयति तेन मर्वान् प्रागान् रश्मषु संनिधत्ते ।। अयं जीवः सुपुप्तिस्थानात् प्रबुध्यमान एव सन् प्राची दक्षिणा प्रतीचीमुटीचीमधयोर्धमन्तरादिशश्च सर्व प्रकाशयन् तचदि- ग्वीन्द्रियाणि धर्मभूतज्ञानाख्यरश्मिद्वारा विमति । तस्मात् स एव सर्व- प्राणशब्दितेन्द्रियनिर्णोदृत्वात् प्राण इत्यर्थः । प्राची दिशं प्रविशति प्रकाशयति ; प्राच्या पदार्थान् उपलभत इति यावत् । तेन भन-संवत्सरमासादेरत्तगयणदक्षिणायनाधुभयात्मकल्यान रयि. प्राणनष्टप्रजापतित्वेन रूपणम् । आदित्यस्य चन्द्रमसम्म प्रत्येक- मुभयात्मरुत्वाभावात्प्रजापतित्वेन रूपणमुपेक्ष्यकैकस्य प्राणरयिरूपे- वोक्तिः। उदयग्नित्यारभ्य उदयत्येष सूर्य इत्यन्तं मूर्यस्यैव निरूप भवतु । उदयन्निति आदित्यस्य सर्व दिग्पतिप्राणशन्दिनजीसंपन्धकथा नात् सगं देवयानगमनमोलभ्य र्शितं भवति ।मपपर परमात्मान्मकनमुन्यताम् । चन्दय यं वद्विवोपेगानिरूरणमचिं. गदिगतिपथा एवेदम्पति । प्रारनभोग्यवर्गन्य चन्दन्येन रुपण- मादित्यरूपितभोक्तृप्रतिद्वन्द्विन्यात् । चन्द्रस्य भोग्यताया भानुभ.

·सपरिकारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र 1 171 तसाद्धेतो । प्राधान्प्राणान् रश्मिा सनिधते पूर्व दियतिपदार्थ- प्रकाशकान् चक्षुरादीन् प्राणान् धर्मभूतज्ञानारयरश्मिमुखेनाधितिष्ठति, प्रेरयति । धर्मभूतज्ञानेन तदधिष्ठातृत्वलक्षणसनिधानाभावे चक्षुरादिना करणेन रूपाद्युपगम्भो न स्यात् । चेतनानधिष्ठिनत्य करणस्य कार्या समर्थत्वादिति भाव । यद्दक्षिणा यत्प्रतीचीमित्यादौ, 'यद्दक्षिणा प्रविशति तेन दाक्षिणात्यान् माणान् रश्मिपु सनिधवे, याप्रतीची प्रविशति तेन प्रतींच्या प्राणान् रश्मिपु सनिघते' इत्यादिशेष पूर णीय । लापवाथै प्रतिपर्याय तदनुक्ति । अल प्रजा सिसक्षु पर मारमा प्रकृति पुरुष च ससनेति वक्तव्ये परोक्षरूपेण रयिमाणशब्दाभ्या तदभिलाप , रयिप्राणयोश्चन्द्रादित्यशब्दाभ्यामभिरापध, 'परोक्षप्रिया इव हि देवा' [ऐत० १ ३] इति रीत्या रहस्यार्थस्य स्फुटतरोप देशानई वसूचनार्थ ॥ ६॥ विकत्वात् । 'तद्देवानामनम् । तं देया भक्षयन्ति" इति सोमस्य भोग्यत्यश्रुतेश्च । आदित्यस्य प्राणरूपजीवामेदे वक्ष्यमाणरीत्योपपने सति च, जीनाधीनचेतन्यग्रसरात्मकप्रकाशशालिनोऽचेतनस्य भोग्य- वर्गस्याऽऽदित्याधीनप्रकाशचन्द्रमस्लादृश्य युज्यते । रयिशब्दिते श्वयंप्राप्तिश्चान्द्रमसलोकगामिन , प्राणारयात्मनिष्ठम्य आदित्य- प्राप्तिश्च समनन्तर वक्ष्यत इति च रयिपाणयोश्चन्द्रादित्यात्मना रूपणम् । एव रयिमापरतादेव दक्षिणायनरणपक्षरावीणा रयित्वम् , प्राणयाथात्म्यानुभावकवाञ्चोत्तरायणगृह पक्षदिनाना प्राणत्यमिति । एसमयमपि कश्चिदादित्यप्राणामेदकल्पो हेतु , यत् आदित्यस्योद्यत सर्वदिक्प्रवेशिव रशिमपु सबैदिकप्राणसनिय सृन्च ·172 । सपरिफारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र.1. स एप वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निदयते । तदेतदचाऽ- भ्युकम्॥७॥ आदित्यो ह वै प्राण इति प्राणशब्दनिर्दिष्टस्य भोक्तृवर्ग- स्योदयमानस्य परमात्मात्मकतामाह-स एप वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । यः प्रामस्तुतः प्रजापतिशब्दितो विश्वे नराणां नेतृत्वेन वैश्वानरशब्दवाच्यः सर्वशरीरतया विश्वरूपशब्दितः अपने- तृत्वादिगुणयोगेनानिशब्दितः, स एप प्रावप्रजापतिशब्दनिर्दिष्टः परमात्मा 'आदित्यो ह वै प्राणः' इति प्राणशब्दितभोक्तृरूपः सन् उदयत इत्यर्थः । अयं च मन्त्रो वैश्वानराधिकरणे परमात्मपर- तया सिद्धवत्कृत्य भगवता भाष्यकता व्यवहृतः । अत एवं व्याख्यातमिति द्रष्टव्यम् । तदेतहचाऽभ्युक्तम् । तदेतद्रशाभिमुखीकृत्य ऋमन्त्रणोक्तम् ॥ ७ ॥ च प्रसिद्धम्, तत् भाग्यदर्शितरीत्या जीवस्याप्यस्तीति । पयं च चन्द्रादित्यादियटिकथनमिति प्रकृतवाक्ये आदित्यचन्द्रयोनि- रूपणमेवास्तु, उत्तरत्नोत्तरदक्षिणायनशुलाकृष्णपक्षादिदेवयानपितृ- याणान्तर्गतनिरूपणपत् । विश्वरूपमिति श्लोकच सूर्यविषयकः, यथा संवत्सरविश्यका पञ्चपादमित्युपरितनश्लोक-इत्येवं यद्यपि मुश्यम्- अथापि परमप्रयतरयिप्राणयोरेन प्रागनिरूपितत्यादपेक्षित. तन्निरूरणपरत्वमेव 'आदित्यो हया' इत्यादिवाझ्यानां युक्तम् । रयिप्राणशन्दयोश्च चन्द्रादित्यादिमानातया संकोचो न पनन्यः। 'कुत इमाः प्रजा' इति प्रश्नवाक्यगतप्रजाशन्दस्याचेतनविशिष्टचेन- नपरतया ताटकचतुर्मुखादि चेवनाचेतनरूपसर्वपस्तुपरताया:मना- मेऽवगमात् ।मार्गमध्ये चन्द्रादित्यप्रातिश्च नवमदशमवाफ्याभ्या- ·सपरिष्कारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 1. 173 विश्वरूपं हरिण जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिशतधा वर्तमान प्राणः प्रजानामुदयत्येप सूर्यः ॥८॥ विश्वरूप हरिण जातवेदस परायणं ज्योतिरेक तपन्तम् । सहसरश्मिा शवधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येप सूर्यः । विश्वरूप सर्वशरीरम् । जातानि वेदासि यस्मात् स जातवेदार, "ज्ञा च तस्मात् प्रसूता पुराणी" इति सर्वज्ञानोत्पादकम् । परायणं परं (परग)माप्यम् ज्योतिः सर्वप्रकाशकदीसिमन्तम् । एकम्-अद्वि- कीयम् । तपन्तम् जाठराम्यादिरूपेण तपन्तम् ॥ "संतापयति स्वं देहमापादतलमम्सकम्", "अहं पैश्वानरो भूत्वा प्राणिना देहमाश्रित । प्राणापानसमायुक्त पचाम्यन्न चतुर्विधम्" इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । हरिण हरिमित्यर्थ । हरिशब्दस्य नान्तत्व छान्दसम् । वर्तमाना अनुवर्तमान । तद्विधेयतया तच्छरीरभूत इति यावत् । महनरश्मिः नानाविधविषयविषयकज्ञानवान् । प्रजानां स्थावरजङ्गमात्मकाना प्राणाना प्राणः धारक सूर्यः सूर्यवत्प्रकाशक । एपा जी शतधा देवमनुष्यादिनानाविधदेहात्माभिमानशालिनया उदयति-सुषुप्तिस्थाना दुदयते , सर्गकाले उदयत इति वाऽर्थ ॥ ८ ॥ . मेय सेत्स्यतीति किमादौ तदुक्तयेति विमृश्य आदित्यशब्दस्य अदि- तिंदवतामयीत्यनव योगव्युत्पत्त्या भोक्तपरत्वमुपवये प्रसिद्धचन्द्रा- दित्यप्रस्तान इह नाऽऽहत । एवञ्च चन्द्रमदाब्दोपि 'चदि आहादने' इत्येव भोग्यपरो प्राय सर्वव्याख्यानाधिकरणश्रुतप्रकाशिकाया अप्यय तान्पर्यमिति भावः।

·174 । सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. !. संवत्सरो वै प्रजापतिः । तस्यायने दक्षिण चोत्तरं च । तत् ये हवे तदिष्टापूर्त कृतमित्युपासते, ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते; त एव पुनरावर्तन्ते । तस्मादेते ऋषयः प्रजाकामा दक्षिण प्रतिपद्यन्ते । एप ह वै रयियः पित्याणः॥९॥ एवं सूक्ष्मप्रकृतिजीवशरीरकस्य प्रजापतेः रयिप्राणशब्दितप्रकृति- पुरुषरूपभोम्यभोक्शात्मना विभागमुपवर्ण्य तस्यैव परमात्मनः [अखण्ड- कालरूपेण स्थितस्य] खण्डकालरूपेण विभाग प्रदर्शयिप्यन् चिताव. तरणाय वा उपासनार्थं वा संवत्सराख्यप्रजापतेर्दक्षिणोत्तरायणात्मकं रयिप्राणरूपं विभागम् , तथा मासाख्यप्रजापतेः रयिप्राणशब्दितं कृष्ण- शुक्लपक्षात्मक विभागम् , अहोरात्रात्मककालरूपप्रजापतेः रयिप्राणा. स्मकं राज्यहरात्मक विभागम् , तत्पसङ्गेन रयिशब्दार्थदक्षिणायनकृष्ण- पक्षराव्यपेक्षया प्राणशब्दार्थभूतोत्तरायणशुक्लाक्षदिवसानामुत्कर्ष च वक्तु- मारमते-भंवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । वस्य संवत्सराख्यकालरूपस्य प्रजापतेर्दक्षिणोत्तरशब्दिते अपने सूर्य- गत्याधारभूने द्वे रूपे स्तः । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ने कृतमित्युपामते, ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते त (न्तेऽत) एव पुनरावर्तन्ते ॥ ह वा इति प्रसिद्धौ ; स्मरणे वा । अयमर्थ:--उद-तत्र ये पुरुषाः इष्टापूर्ते दत्तमिति तत् कमोपासत इत्यर्थः । इमे ग्रामे इष्टापूर्ते टतमित्युपासते' इति श्रुत्यन्तकार्यात् कृतशब्दो दत्तपरः । इष्टम् या- गादि श्रौतम् । पूर्त-खातादि । इतिशब्दः प्रकारवचनः । यागदान- वापीरूपादिकं कर्म येऽनुतिष्ठन्ति, ते चन्द्रमसंवन्धिन लोकमभिजयन्ते ·सपरिफारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र 1, 175 अथोत्तरेण, तपसा ब्रह्मचर्यण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विप्य, आदित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनम् एतदमृतमभयम् अभिजयन्ति, प्राप्नुवन्ति । त एव पुनरावर्तन्ते । न वात्मोपासका उत्तरमार्गेण गता इत्यर्थ ॥ तस्मादेते पयः प्रजाकामा दक्षिण प्रतिपद्यन्ते । एप ह वै रयियापित्याणः ॥ तस्माद्धेतो एते कर्मठा प्रजास्वर्गादि क्षणक्षुद्रपलकामा मपया क्षुद्रफलद्रष्टार दक्षिण पन्थानं पितृयाणशब्दित प्रतिपद्यन्ते । एष एवं पितृयाण रयिः अन्न प्रधानो वैषयिकमोगात्मक इति यावत् । यद्यपि, 'धूमो रातिस्तथा कृष्ण ' इत्यादिप्रमाणपतिपन्न पुराणेषु दक्षिगमागनिर्दिष्टो घूमादि चन्द्रान्त पितृयाणोऽ[प्यन्य । सासराश्यवभूतषण्मासात्मदक्षिणाय- ननिर्दिष्टोऽप्यन्य । तथाऽपि दक्षिणायनशब्देन द्वयोरपि व्यवहिय- माणत्वात् कालमार्गयोरेकीकृत्य व्यवहार उपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ।। ९ अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मान मन्यिष्याऽऽदित्यमभिजयन्ते । अथ शब्दो वाक्यान्तरोपक्रमे । ये तावत् "किं प्रजया करिष्याम" इति विरक्ता मपय कायक्लेशादि- लक्षणेन तपसा, स्त्रीसगराहित्यलक्षणेन ब्रह्मचण, आस्तिक्यबुद्धिरक्ष गया श्रद्धया प्रत्यगात्मविद्यया परमात्मानमुपास्य अचिरादिना उत्तरे- णायनेन, "आदित्याचन्द्रमस चन्द्रममो विद्युत तत्पुरपोऽमानव स एप निरोध इत्यस्य 'पतढे रालु लोकद्वार विदुपा प्रपदन निरोधोऽविदुपाम्' (छा ८ ६ ५) इत्येतदनुसारेणाऽऽदित्य परत्वसंभवेऽपि, एतद्धे प्राणानामायननमित्यादेरादित्यापेक्षया पर- ·176 सपरिफारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र 1 एतत् परायणम् , एतस्मान पुनरावर्तन्त इत्येप निरोध । तदेप श्लोक ॥१०॥ एनान् ब्रह्म गमयति" इत्युक्तप्रकारेण ब्रह्मप्राप्तिद्वारमूनमादित्यमभि- जयन्ते-पाप्नुवन्तीत्यर्थ । अन्वेष्टव्यतया निर्दिष्टमात्मान स्तुवन् तेषा मपुनरारति दर्शयति-एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्सान पुनरावर्तन्त इत्येष निगेधः । आयतनशब्दा पेक्षयेतदिति नपुसकलिनिर्देश । प्राणाना प्राणभृताम् आयतनम् आधारभूतम् , "तद्यया रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नामावरा अर्पिता एव. मेवैता भूतमात्रा प्रज्ञामानास्वपिता प्रजामात्रा प्राणेऽपिता " इति परमात्मन सकलचेतनाधारत्वोक्ते । एतत् परायण परम (पर) प्राप्य- मित्यर्थ । एतस्मान्न पुनरावर्तन्ते । उपासका इति शेष । उत्तरेण मार्गेण गता, 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्ज म न विद्यते" इत्युक्तरीत्या परमात्मान प्राप्य न निवन्ते इत्यर्थ । एप निरोधः । एपापना- कामो वै प्रजापतिरिति प्राक्मनापतिशब्दनिर्दिष्ट परमात्मा स्व प्राप्तस्य पुनरातिनिरोधकारी । अतस्त परमात्मान प्रजापतिशब्दित प्राप्तस्य तदुपासकस्यापुनरावृत्तिरुपपद्यत इति भार । अत्र, एा इत्येतच्छन्देन मजापतिपरामर्शात् आत्मानमन्त्रिप्यत्यात्मगन्दोऽपि प्रनापतिपर एव । अत एवैतत् सम्मभिप्रेत्य सर्व याख्यानाधिकरणे (१ ४ ८) व्यामार्य, "तपसा ब्रमचयेण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विप्याऽऽदित्यममिनयन्ते-- मात्मपरत्वेऽधिकस्वारस्यात् पुनरावृत्युपस्थापकसत्वाञ्चैव पुनरा- वृत्तिनिरोधकारी परमात्मेति व्याख्यातम् ।

·सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र. 1. 177 पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृति दिध आहुः परे अर्द्र पुरीपिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणं सप्तचक्रे पडर आहुर्पितम् इति ॥१॥ एतस्मात् न पुनरावर्तन्ते" इत्यचिरादिगत्या अपुनरावृतिप्रतिपादनात्, 'प्रजाकामा ह वै प्रजाति:' इति प्रजापतिशब्दनिर्दिष्टः परं ब्रीति पतिपादितमिति द्रष्टव्यम् । ततश्च प्रजापतिमुपासीनम्यार्चिरादिगत्य- प्रतिपादनात् कथं प्रजापतेः ब्रह्मत्वमिति शका पराकृता] । तदेष श्लोक। तद तस्मिन् संवत्सरात्मनि प्रजापनी वक्ष्यमाण: श्लोक इत्यर्थः ॥ १० ॥ पञ्चपाद पितरं द्वादशाकति दिव आहुः परे अर्धे पुरीपिणम् ।। वत्सरसंवत्सरपरिवत्सरेदावत्सरानुवत्सररूपाः पञ्च पादा यस्य स पञ्चपादः। अथवा हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणात् पद्धृतवः पञ्चर्नव सपद्यन्ते । ते पादा यस्य स पञ्चपाद , तम् । पितरं सर्वस्य जनकम् । द्वादशाकृति द्वादशमासाकृतिम् । दिवा स्वर्गात् परे परस्मिन् अर्धे स्थाने । पुरीषिणम् । पुरीषशब्देन वर्णभूमिसनिहित ११. प्राकृतस्यैर कालझाल्यत्यमिति दर्शयितुमयं श्लोक उपात्तः। वत्सरादिभेदेन अब्दपाञ्चविध्यं विष्णुपुराणे वर्णितम् । पुरीपपदस्य गोळसावरणार्थकत्वं कुत्रापि न दृश्यते । शब्दोऽय- मुदकनामत्वेन निस्के पठितः। शादरेपि पुरीपिणमुदकान्तमिति भापितम् । तत्र 'आदित्याजायते वृष्टिः' इति वृश्युदकस्यान्त- रिक्षगतस्य आनन्दगिरीयोकरीत्या ग्रहणे, दिवः परेऽर्ध इत्येतस्यावागन्धयमाकलय्य संपूर्णब्रह्माण्डस्य संवत्सरपश्यन्ननाद- नाय ब्रह्माण्डावरणोदकग्रहण मन विपक्षिवा भाप्यमिदं प्रवृत्त उ-12 ·178 सपरिकारभाष्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र. I. ब्रह्माण्डगोलकावरणमुच्यते । तदस्य स्थानत्वेनास्तीति पुरीषिणमाहु- रित्यन्धयः । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्र पडर आहुर्पितम् । अथशब्दः पक्षान्तरपरिमहे । उशन्नोऽववारणे । परशब्दः उत्कृष्टवचनः । पूर्वोक्तेभ्योऽन्ये उत्कृष्टाः इमे कालतत्वविदः आदित्यादिग्रहसप्तरुलक्षणचझयुक्त ऋतुलक्षणारषटकयुक्त संवत्सराख्ये रथे जगत् सर्व विचक्षणं कुशलं निधलं यथा भवति तथा अर्पितमित्याहुः ॥ ११ ॥ स्याचेत्, गोदकावरणमुदकमुच्यत इति पाठः स्यात् । पुरीपशष्दः (मूर्य) मण्डलेपि प्रयुज्यते । पुरीपी इत्यस्य प्रातस्थान इति स्थिर- चासी इत्यप्योंस्ति । एवञ्च विना केशम् , दिवः परेऽधैं अवस्थित- मित्यप्यर्थ: स्यात् । अयं मन्त्रः ऋग्वेदे (मं, २-२२-१६४-२२)पठितः। तन मायणभाप्ये, निरुपमाप्ये च अर्पितमिति पदं पूर्धिऽप्याटप्य पुरीपिणं वृष्टयुदकयन्तं संवत्सरं दिवःपरेऽर्ध-परस्थानगतादित्येs- तिमाहुरित्यर्थ उकः । शाहरेऽपि उ इति पृथक्पदम् । एकपदं कृत्वा तु उपरे उपरतिकारिणि संवत्सरे इति सायणः । निरुक्तभाष्ये तु सप्तति पृथक्पदं कृत्वा उपरे उपरिस्थानस्थितास्सप्तर्षय इत्युक्तम्। आदित्येऽपितस्संवत्सरः, संवत्सरेऽपित आदित्य इति पक्षद्वय- भेदस्तन ऋगर्थत्वेन दर्शितः। विचक्षण-विविधद्रष्टारमादित्यमित्यर्थ इति । शारेऽपि जगत्सर्वमर्पितमाहुरित्येव भापितम् । ऋग्वेदे पतदुत्तरमन्त्रपि सर्वजगद्ग्रहणमस्ति, 'पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिनातस्थु पनानि विश्वा' इति । एवञ्च शारादिरीत्या पञ्च- पादत्वपडरत्वादिकृत: पूर्वोत्तराधियोः पक्षभेद इति वक्तव्यम् । उपर इत्यस्यैकगयेऽप्युत्कृष्टा इत्यर्थो घटते इत्यलम् ।

·..
सपरिकारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 1.
179
मासो – प्रजापतिः । तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्राणः ।
तस्मादेत ऋपयश्शुल इष्टि कुर्वन्ति ; इतर इतरस्मिन् ॥ १२ ॥
अहोरात्रो चै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं
या एते प्रस्कन्दन्ति, ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते । ब्रह्मचर्यमेव तत्,
यत् रालो रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥
यथा सवत्सरो रयिप्राणात्मना विभक्तः, एवं मासोऽपि विभक्त
इत्युपामनाय प्रदर्शयति-मामो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव
रयिः शुक्ला प्राणः । स्पष्टोऽर्थ । तस्मादेते ऋपया शुक्ल इष्टं
कुर्वन्ति ; इतर इतसिन ॥ यस्माच्छुल्ल: पक्षः प्राणतयोत्कृष्टः,
तस्मात् ऋषयः अतीन्द्रियार्थदृष्टार स्वेऽपि शुक्लपक्ष एव शोभनानि
कर्माणि कुर्वन्ति । इतरे अनृपयोऽज्ञा पुनः अपाणतया असारभृते
कृष्णपक्षे कुन्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥
अमुमेव विभागमहोरालेऽप्युपामनाय प्रदर्शयति अहोरालो वै
प्रजापतिस्तस्याहरेच प्राणो गतिरेव रथिः । स्पष्टोऽर्थ । प्राणं वा
एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते । यस्माद्धेतोरह प्राण-
रूपत्वम् , अत एव रत्या रत्यर्थम् । प्रयोजनत्य हेतुत्वविवक्षया
तृतीया । प्राणभूतेऽहि स्त्रीमिये संपुज्यन्ते, त एते प्राणमेव प्रक-
न्दन्ति प्रण शोषयन्ति । प्राणापचारात् प्राणमेव निघ्नन्तीत्यर्थः। ननु
तहि स्वयोपिदमन गृहस्थैर्न कार्यमित्याशय रात्री कार्यमित्याह – प्रम-
चर्यमेव तत् , यत् रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते । रत्यर्थ रात्रौ स्त्रीसंयोगो
ब्रनामेव । मैथुनमेव न भवतीर्थ । तन्न दोषायेति यावत ॥१३॥

·180 सपरिष्कारभाष्योपेता प्रमोपनिपत् प्र. 1. अन्नं वै प्रजापतिः । ततो ह वै तदेतः । तस्मादिनाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥ तो ह तत् (१) प्रजापतितं चरन्ति, ते मिथुनमुन्पादयन्ते । तेषामेवेप ब्रह्मलोकः । येषां तपो ब्रह्मचर्यम् , येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥१५॥ तेपामली चिरजो ब्रह्मलोकः, न येपु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥ १६ ॥ इति प्रथमः प्रश्नः॥ ननु प्रकृतिपुरुषकालात्मकं ब्रह्म कथं प्रजानामुपादानमित्यु- च्यते ; अन्नपरिणामभूतस्य रेतस एवं प्रजोपादानत्वदर्शनादित्या- शयाऽऽह-अनं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तदेता तसादिमा प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ अन्नावस्थं तदुत्पन्नतोवस्थं च यत. प्रजा- पतिशब्दितं नौव, अतः प्रकृतिपुरुषसंवत्सरमासादिकालानरेतोवस्या- (रूपा)ब्रह्मण. सर्वाः प्रजाः प्रजायन्त इति प्रजापविशन्दितस्य ब्रह्मणः उपादानत्यमुपपद्यत इति भावः ॥ १४ ॥ 'प्रसादमुमुक्षुनिन्दापूर्वकं मुमुक्षून स्तौति- नये' ह वै (1) प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुन मुत्पादयन्ते । तेषामेवेष प्र. लोका (वैष लोका) । तस्मात् ये, अन्नं वै प्रजापनिरिति प्रजापति- शब्दितम्यानस्य व भक्षणं व्रतत्वेनानुतिष्ठन्ति, येऽन्नमशाशीय नम चयरहिता , त एवं प्रजा उत्पादयन्ते । एप नग्न लोका पुन्नपधादि लक्षण कार्यमूल्बमम्पो लोक (एप लोका पुत्रपश्चन्नादिलक्षणो रोक) येपो तपो ब्रानय येषु मत्य प्रतिष्ठितम् , तेपाममा ग्जिो प्रसंगादिति उपस्थितस्योपेक्षानत्वंप्रमशः मनमान्वेपकता मुमुक्षापूर्वमेव प्रश्नमरणात् उत्तरं मोशे पर्यवसाययताति भावः।

·सपरिष्कारमाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र, I, 181 अमलोको न येषु जिममनृतं न माया चेति ॥ येषां कायशोष- णाख्यं तप , न भक्षणशीलता, मैथुनवर्जनम् ;-येषु च सत्यवचनं प्रतिष्ठितम्-येषु च 'मनस्यन्यद्वचस्यन्यत् कर्मयन्यदुरात्मनाम्' इत्युक्तकौटिल्यलक्षणजिह्मत्वं नास्ति ; भूताद्वितवचनलक्षणमसत्यवचनं नास्ति तेषामसौ रिजो निर्दोषः ब्रह्म लोको ब्रह्मलोकर परब्रह्मरूपं फलमित्यर्थः । तथव व्यामार्य: सर्वव्याख्यानाधिकरणे विवृतत्वादिति द्रष्टव्यम् । इतिशब्द प्रतिवचनसमाप्तौ ॥१५-१६ ॥ इति प्रश्नोपनिषत्प्रकाशिकाया प्रथम. प्रश्नः ॥ १ ॥ १५-१६. शाइरे मायाजिह्मानृतानि त्रीणि पृथकपृथइनि- पिद्धानि । तदा यथा तपस्सत्यग्रह्मचर्याणि त्रीणि परिप्राहाण्युक्तानि, तथा परिहर्तव्यान्यपि त्रीणीमान्युच्यन्त इत्यौचित्यम् । एवंसति अन्न भाप्ये मायाशदव्याख्यानं भ्रएं स्यात् । 'अन्यथा आत्मानं प्रकाश्या. न्यथैर कार्य करोति, सा माया मिथ्याचाररूपा' इति शाङ्करम् । यदि तु नश्वयस्यैव श्रयणात् द्वयमे निपेध्यमभिमतम्, तदा-मन- स्थन्यत्' इत्यादिः'न माया' इत्यस्य व्याख्या। जिसमनृतमिति विशेष्य- विशेषपाभावापन्नम् । जिह्मपदं भूताहितपचनपरम् । तथा च जिह्म- भूतासत्यमाननिषेधइति नेतव्यम्। नन्यमनिकृष्टवाचिन: असाविति पदस्य श्रवणादचिरादिप्रस्तापाच ब्रह्मलोकपदममाएनलोकपरमस्तु, तनाह-तथैवेति पार्यलोकैपि ब्रह्मलोकादं पूर्ववाक्ये प्रयुक्तम् । तत्रापि ग्रहाशब्दस्य परखापरत्वेन वाचतुर्मुखपरत्वेन या पष्टीतत्पुरुषसंभवेऽ- पि संभवतस्सामानाधिकरण्यस्य त्यागायोगात् ब्रह्मरूपत्वं लोकस्य विरक्ष्यते । असावितिविण्टलोकासितया विप्रकर्षविरक्षणात् तस्य लोकस्याप्युक्तत्वं सिध्यतीत्याशयः॥ पत्र प्रथमप्रइने 'प्रजाकामोह ·- 182 सपरिकारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 2. हरिः ओम् । अथ हैनं भागयो वैदर्भिः पप्रच्छ, 'भगवन् कत्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते : कतर एतत् प्रकाशयन्ते : फ: पुनरेप परिष्टः इति ॥ १॥ तस्मै स होवाच आकाशो ह वा एप देवो घायुरनिरापः देहेन्द्रियमन:प्राणादिविलक्षणप्रत्यगात्मशोधनाय प्रश्नान् अवतारयति । उक्तं च व्यामार्य:, "उतरेपु स्खण्डेपु प्रत्यगात्मा विशोध्यते" इति । अथ हैन भार्गवो वेदभिः पप्रच्छ । कबन्धिप्रश्नानन्तरं पिप्पलाद भार्गको वेदर्भिः पृष्टवान् । किमिति - भगवन् कत्येव देवाः प्रजा विधारयन्तै कतर एतत् प्रकाशयन्ते का पुनरेपां वरिष्ठ इति ॥ हे भगवन् ! किसंख्याका देवाः स्यावरजङ्गमात्मिको प्रजो विनति । पत]-वेव देवेषु कतरे देवा एतच्छरीरं तत्कार्य (तद्धा:) प्रकाशयन्ते । कः पुनरेतेपां श्रेष्ठ इनि ॥१ तस्मै स होवाच । स्पष्टोऽर्थः । मुख्यपाणम्यैव धारकत्व- प्रकाशकत्वश्रेष्ठश्यानि वक्तुमाख्यायिकामाह-माकाशो ह वा एप देवो वायुरनिरापः पृधित्री वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रं च । ६ वा इति इत्यादिना प्रजापतेःप्रतिपुरुपद्वारा प्रजास्रष्टत्वमुक्तम्। एवं निमित्त- कारणभूतस्य प्रजापतेरुपादानत्वस्यापि सिद्धये ‘स पर ध्यानर' इत्यादिना जीवस्य तदात्मकत्वमुक्तम् । अथ पुनरावृत्यपुनरावृत्ति- विवेचनमारभ्य कालस्यापि परमात्मामायमुस्था, नतः पुनरावृत्ती बीद्यनादिभावेन स्थित्या जायमानानां प्रजानामुपादानभूनाचेतना- शस्यापि परमात्मकत्ववर्णनेन परमात्मन उपादानन्यं दृढीस्तम् । एवमन पुरुगतेष्टापूर्तीदिकर्मरत्वबुभुक्षुत्वादिसहकारेण पर- मात्मनस्मविधारणत्वमिह स्थापितमिति ॥ प्रजाः इनि मावे।

·सपरिष्कारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र 2 पृथिवी वाड्मनश्चधु श्रोबञ्च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति, वयमेतद्- वाणमवष्टभ्य विधारयाम इति ॥२॥ प्रसिद्ध्यातिश्ये । एपः प्रसिद्ध आकाश । दीव्यति' गच्छतीति देवो गमनशील । तादृशो वायुश्च । अनिगपा पृथिवी ! स्पष्टोऽर्थ । वाकछन्देन कर्मेन्द्रियाणि सण्युिपलक्ष्यन्ते , चक्षुाथोत्रशब्देन ज्ञाने न्द्रियाणि । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्वाणमवष्टम्य विधारयाम इति ।। आकाशादय समें मिलित्वा(ता) पुरोवर्तिशरीर प्रदर्य अमित स्थित्वा वदन्ति स्म । किमिति- वय वाणवत्सचारशीलमेतत् पुरोवर्ति शरीरमवलम्ब्य विधारयामः । अवकाशादिविविधकार्यक्षम- तया धारयाम इत्यर्थ ॥ २ ॥ 1 'कायो धाण शरीरञ्च इत्यभिधानात् वाण शरीरम् इति माध्य गीताभाष्ये (२-७-२)12 दीयति गच्छतीति । ननु वक्ष्यमाणाभि धदनादिनतृत्वस्याचेतनेप्यसभपादाकाशादिपद तत्तदधिष्ठातृदेवता- परमिति ज्ञापनाय मूले देवपद प्रतिव्यक्त्यन्वयाभिप्रायेण प्रयुक्तमिति सुवचम् । वायोर्गन्तयरूपार्थस्तु वायुपदेनैव सभ्यत इति चेन-पूर्व पत्येव देवा इत्युपत्रमादेव देवतापर्यन्तविवक्षा सर्वत्र स्पति नान तत् वत्तव्यम् । अतो वरिष्टस्य प्राणस्य पिता त्व मातरिश्चन' इति वक्ष्यमाणरीत्या वायुविकारतया बायी विशेषगौरव प्रदशयितु देव इत्युनम् । विशेषगौरव च मातरिश्वपदवाच्यगमनशालित्यप्रयुक्त. मित्यालोच्यैव व्यारयानात् । ननु बाडननश्चभु श्रोत्र चाते प्रीता प्राण स्तुन्वन्ति इति चतुर्णा स्तोत्तयोपादागात् 'या ते तन नाचि (१२)' इत्यादिमन्त्रानुरोधाश्च इन्द्रियान्तरापामासशादीना चाभि- वदन वाभावप्रतीने क्थमाकाशादयस्सर्व इतीति चेन, कनोपनि- ·-184 सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र.2. तान् वरिष्टः प्राण उवाच, 'मा मोहमापधथ(था:) । अह- मेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामि'इति ॥ तेऽश्रद्दधाना बभूवुः सोऽभिमानादू_मुला(का)मत इव । तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते । तस्मिश्च (सिंस्तु) तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मुख्यः प्राण उवाचेत्यर्थः । किमिति---'मा मोहमापद्यथा: । अहमेवैतत् पश्चधाऽऽत्मानं विभज्यैतद्वाणमवष्टम्य विधारयामि' इति । 'हे आकाशादयः ईदृशीं विपरीतबुद्धि मा गच्छत । अहमेव स्वात्मानं प्राणापानव्यान- समानोदानरूपेण पञ्चधा विभज्य धारयामि' इति । एवं वदतो मुख्य- प्राणस्याय भावः -हे आकाशादयः ! भवन्तः अवकाशादिप्रातिखिक- कार्यक्षमाः, न तु सर्वकार्यक्षमाः । अहं तु भवतामपि कार्यनिमितत्वात् भवत्कार्यक्षमः । मया कि(मयाऽकि)यमाणे जीवने तु मवत्सु न कोऽपि समर्थः (क्षम:) इति । तेऽश्रद्दधाना वभवः। ते तद्वाक्ये विश्वास न कृत. वन्तः।। ३ ।। सोऽभिमानार्ध्वमुत्क्रमत इव । ततः म प्राण एषां गर्व- मवलोक्य अहंकारावेशादष्टोतरशतमर्मस्थानानामुपरि स्वसामर्थ प्रकटयितुं खस्थानात् किंचिदुदचलत् । इवशनोऽल्पार्थे । साक्षादक्रमणे अप्रति- पदादिष्टरीत्या प्राधान्यात् प्रायो वागादिमाननिर्देोऽपीन्द्रियान्तर- स्पर्धाया अपि वृहदारण्यका(३.५.२२)दिसिदत्वात् । आफाग.दीनां शरीरासारपरिणामांशेन याण पदवष्टभ्य विधार्यमाणतयोग्योगेपि तत्तदधिष्टातृदेवनानामपीन्द्रियाधिष्टारदेवतावत फलप्रवृत्त्यस्य संभवेग तस्यान विस्सप्टमवगमेन च तत्यागायोगाथ। स्तारफत्य- रूपप्रकाशकत्वं पुनः प्राधान्याद्वागादिमानेऽस्तु; 'कतरे' इत्युक्तः । ..

·सपरिकारभाष्योपेता मनोपनिषत् प्र. 2 185 प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजा- नमुन्झामन्त सर्वा एयोनामन्ते । तस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एच प्रतिष्टन्ते एव वाड्मनश्चभु श्रोत च॥ ते प्रीता प्राण स्तुन्वन्ति ॥ एपोऽग्निस्तात्येप सूर्य एप पर्जन्यो मघवान् एष यायुः -समाधेर शरीरविनाश स्यादिति मत्वोत्क्रमणमिव कृतवानिति भाव । तस्मिन्नुस्कामत्यथेतरे मर्व एवोकामन्ते । तस्मिन् मुख्यप्राणे उत्तामति इतरे स प्राणा उदकामन्-तमिस्तु प्रतिष्ठमाने मर्व एव प्रान्त 1 शरीरपासमीत्या पुन प्रतिष्ठा प्राप्नुवति सतीतरेऽपि परिणिता इत्यर्थ । तत्र दृष्टान्तमाह--तद्यथा मक्षिका मधुकर राजानमुत्क्रामन्त पर्वा एवोकामन्ते तसिंस्तु प्रतिठमाने मर्या एव प्रतिष्ठन्ते एव बाड़ानचक्षु श्रोत्र च । यथा मधुकरमक्षिकास्तल श्रेष्ठा मक्षिकामुकाम तीमनू कामनि, प्रतिष्ठिताया तम्या स्वय प्रतिषिता भवन्ति-- एव वागाद्या प्राणा मुख्यप्राणानुविधायिनोऽभ- वन्नित्यर्थ । ते प्रीताः प्राण स्तुन्वन्ति । मुख्यपागमाहात्म्यदर्शन- प्रीता वागाद्या प्राणा मुख्यप्राण तुष्टुवुरित्यर्थ । स्तोतेयंत्ययात् इनु ॥४॥ स्तुतिमेवाऽऽह - एपोऽग्निस्तपत्येप सूर्य एप पर्जन्यो ४ प्रतिष्ठिता इति । ननु प्रतिष्ठमान इति श्रीतपदस्य प्रोपसृष्टतया प्रस्थानमेवार्थम्स्यात्, न तु प्रत्युपसृष्टपदोध्या प्रतिष्ठति चेन-उत्क्राणप्रतिफोटेरेवान वक्तव्यतया नोपसृष्टोऽप्यय धातु प्रश्ते प्रवण स्थितिरूपा प्रतिष्ठा वदतीति स्वीकार्यत्वात् । यद्वोपरि भूरि- प्रयोगानुसारेण प्रातिष्टमान इति भाडुपसर्गेणापि घटित पाठ, स्यात्॥ उत्तमते प्रतिष्ठन्त इति दीर्घरहित एवं मर्चव माध्यपाठ । मधुमक्षिका इति च ।

·186 सपरिफारभाष्योपेता प्रश्नोपनियत् प्र.2. एप पृथिवी रयिः सदसञ्चामृतं च यत् ॥ ५॥ अरा इव स्थनाभी प्राणे सर्व प्रतिष्टितम् । ऋचो यजूंपि सामानि यशः क्षत्रं [च ब्रह्म च ॥६॥ प्रजापतिश्वरसि गर्भ त्वमेव प्रतिजायसे । मघवानेप वायुः एप पृथवी रचिदेवः सदमनामृत च यत् ।। एप मुख्यमाणोऽ मरूपेण तपति । एप प्राण एव सूर्यः । सर्वेयां प्राणायतस्थितिकत्वात् , 'यदधीना यस्य सत्ता ततदित्येव म(ग)ण्यते' इति रीतिमनुसृत्य सामानाधिकरण्येन व्यपदेशो द्रष्टव्यः । रयिर्देवः अन्नभूतो देवः । चन्द्रमा इति यावत् । मदमच्छन्दौ वर्तमाना वर्तमानपरौ वा प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपरौ वा स्थूलसूक्ष्मपरौ वा चेतनाचेतनपरी वा । अमृतशब्दो मोक्षपरः । तस्यापि तदधीनत्वादिति भावः ॥ ५॥ अरा इव 'ग्थनाभौ प्राणे मर्च प्रनिष्टतम् । चक्रस्य नाभिनेम्योरन्तरालवीनि काठानि अरशब्देनोन्यन्ते चक्रम्य मध्य- प्रदेशो नाभिशब्देनोच्यते । यथा अरा नामावर्षिताः, एवमस्मिन् प्राणे सर्व प्रतिष्ठिनमित्यर्थः । मर्वशब्दार्थ स्पष्टयति-मचो यपि सामानि यज्ञा क्षत्रं ब्रह्म च ।। अत्र क्षत्रशब्दौ स्थावरजङ्गमात्मक- प्राणिमातोपलक्षकौ ॥ ६॥ एवम् एप इत्यङ्गुल्या निर्दिश्य परम्परं दर्शयित्वा तद्गुणान् संकीर्त्य पश्चात् तमेव मुख्यमाणमभिमुग्वीक-य स्नुवनि-प्रजापनिश्वामि गर्भ त्वमेव प्रतिजायसे । तं प्रजाना रक्षक; सन् प्राणादिवायु- | भूमविद्यायामेतत्ममानाफारके वाक्ये तु प्राणशदःप्राण- सहचारिजीवपरः।

·सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र 2 187 तुभ्य प्राण! प्रजास्त्विमा [चलि हरन्ति]य प्राण प्रतितिष्ठसि ॥ देवानामसि वह्नितम पितृणा प्रथमा स्वधा । कंपीणा चरित सत्यम शिरसामसि ॥८॥ इन्द्रस्त्व प्राण! तेजसा रदोऽसि परिरक्षिता । रूपेग गर्भ सचरसि । तथा गर्मोत्पादकतया तपापकतया च पितृरूप एव वर्तमान एव स्वमुत्पादकत्वप्रातिलोम्येन पुत्रादिरूपेण जायसे । तुभ्य प्राण प्रजास्त्विमा [बलि हरन्ति] य प्राणः प्रतितिष्ठसि ॥ हे पाण। स्थावरजङ्गमारिमका इमा: प्रजा. तुम्य त्वदर्था स्वच्छेष भूता । [यतो बलिमन्नदिक ने उपहरनि । यम्त्व प्राणनादिव्यापार सर्वत्र प्राणिपु प्रतिष्ठिनोऽसीत्यर्थ ॥ ७ ॥ देवानामसि वहितम । चहितम हविषा वाहकतम । पितृणां थमा स्वधा । मुख्य पितृपीतिहेतुभूतस्त्वमेवेत्यर्थ । पाणा चरित सत्यमथर्वाङ्गिरसाममि ।। अथर्वाङ्गिरसामृपीणा सत्यमु-कृप चरित नित्यनैमितिक दिलक्षण कर्म नमसीत्यर्थ ॥ ८॥ इन्द्र व प्राण तेनमा रुद्रोऽमि परिरक्षिता । हे प्राण ! स्वमिन्द्र परमेश्वर इत्यर्थ । इदि परमैश्वर्य ति हि धातु । तेजसा सर्वसहरणमामलक्षणेन तेजसा त्व रद्रा रोदनहेतु , स्थितिकाले बलि हरन्तीति मूल तयारयानभाष्य च कचिन्न दृदयते। शाहरपाठरीत्या तदावश्यकमेव । अथापि नत्पाठसमतौ भाप्ये तुभ्यमित्यस्य त्वामुद्दिश्येत्यर्थो भापितस्स्यात् न तु त्यदर्था इति । उरि च यत इत्यध्याहृत्य वाक्यभेदकल्पना न युज्येत । अत तदहितपाठ उपलब्धो वास्तपरस्यात्, यथा माध्वपाठे। स्व ज्योतिषा पतिरिति त्चपदाधिक्यात् ज्योतिष पतिरिति ·190 सपरिफारभाष्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र.3. हरिः ओम् । अथ हेनं कौसल्ययाऽऽन्यलायनः पप्रच्छ । भगवन् ! कुत एप प्राणो जायते । कथमायात्यस्मिन् शरीरे। आत्मानं या प्रविभज्य कथं प्रतितिष्ठते । केनोकमते । कथं बाह्यमभिधते । क्यमध्यात्ममिति ॥१॥ तस्मै स होवाच-अतिप्रश्नान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात् तेऽहं ब्रवीमि ॥२॥ 'आत्मन एवैप प्राणो जायते । ययेपा पुरुपे छायैतस्मिन् एतदातत अथ हैन कोसल्यश्वाऽऽश्वलायना पप्रच्छ । स्पष्टोऽर्थः । भगवन् कुत एप प्राणो जायते कथमायात्यसिञ्छरीरे । आ- स्मानं वा विभज्य कथं प्रति()तिष्ठते । प्रतितिष्ठते । कथं यायमभिधत्ते कथमध्यात्ममिनि । प्रतितिष्ठते प्रतितिष्ठतीत्यर्थ. । बाह्यमभिनते याहरूपेण सन्निधते इत्यर्थ , वाहामित्यम्य संनिधान- क्रियाविशेषणत्वात् ॥ १ ॥ तस्मै स होवाच । सप्टोऽर्थ । अतिप्रश्नान पृच्छमि अग्नि छोऽमि (?) तसाद तेऽट पीमि ॥ प्रश्नमतिक्रम्य वनमानान् प्रश्ना योग्यान रहायान् अर्थान् पृच्छसि । तस्मात् वामठोमि। मायेण नमः विदसि । न प्राकृत इति यावत् । तम्तेऽइ योग्य वाद्रवामीत्यर्थ ॥२॥ प्रथमस्य प्रश्नम्योत्तरमाह -- आत्मन एप प्राणो जायते । परमात्मन एवैष प्रागो जायत इत्यर्थः । एतामाज्ञायते प्राणो मन १. फीसल्यश्चति । अन्नै चकारयणं नूनं पूर्वमनस्ये. वास्यापि प्राणविषयकत्वात् ममुद्ययविरोगभिप्रायेण ॥ ३. आत्मन पवेति एपकारोन माधशांकरयोः ।

·सपरिकारभाष्योपेता प्रश्नोपनियत्न 3 191 मनोरतेन्गयात्यस्मिन् शरीरे ॥ ३॥ सन्द्रियाणि च" इति श्रुतरिति द्रष्टव्यम् । 'कथमायात्यस्मिन् शरीरे' इत्यस्योत्तरमाह-यथैषा पुरुषे छा- यतसिन्नेतदातत मनोकृतेनाऽऽयात्यम्मिञ्छरीरे । यथा पुरुषे गच्छति छयाऽपि सहैव गच्छति-न हि छायागमने सामन्य-तर- मस्ति-पवम् एतस्मिन् पुरुष जीवे, एतन्मन । अकृतेन अयत्नेन । कृतशब्दो यत्नार्थक । यनमन्तरेण आततम् अविनाभावेन सश्रियम्- एवमेव प्राणोऽप्यकतेन अयत्नेनास्मिन्छरीरे आया । मन प्राणयो पुस्पच्छायावत् पुरुषाविनामूतत्वात् पुरुषेण सहैव प्राणस्य सरघ । मनोनेति पाठ एव शाहरसम्मतोऽपि । परन्तु 'मन टनेनेत्यत्र सधिरार्पोऽयम् । बुद्धिपूर्वरपुण्यादिनेति तदर्थ'इति तन्न । अत्र तु अरोनेति सध्यनुगुणरदेशे दर्शित । एतदात-- तमित्यस्य प्राणारय वस्तु आततमित्यर्थ हलीवनिदशात् क्लिष्ट । परमपि, 'प्राण जयमायात्यस्मिन् शरीरे' इयेतदुत्तरत्वादस्य वाक्यस्य, 'एप प्राण' इत्यस्य, 'जायते' इत्यराऽऽयातीत्यताप्य- न्वय । यथा छायाया स्वयत्न विनय गति तथा प्राणस्यापीत्युत्तरमुक्त भवति ननु मन एप प्राणमत्र प्रेरयतीत्यस्विति शानुद्भवाय मनस्साहितस्या ऽऽगमनलाभाय च एतस्मितदातत मन इति मध्ये उक्तम् । प्राणपुरपयो पूर्वमुपात्तत्वात् समाहारात् एतस्मिन्नित्यस्य प्राणविशिष्टपुरपे इत्यर्थ । तदुक्त 'पुरपे जीर' इति । आयातीति । पुरुपे आयाति सति प्राणोऽप्यायातीत्यर्थ । छाया मनसि प्राणे च दृष्टान्त । अतेनेति उभयान्वयि । मनोऽधिरतेनेति अग्रणेत्त- रातोपनिपत्कोशपाठेऽपि मन इति पृथक्पद पून्वियि । अधि.

·192 सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 3. यथा सम्राडेवाधिस्तान विनियुक्त एतान् ग्रामानेतान्। ग्रामान् अघि- तिप्टस्वेति, एवमेवैप प्राण: इतरान् प्राणान् पृधश्पृथगेर सनियत्ते॥ पायूपस्थे अपानं चक्षुश्श्रोले मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रा(प्रति)तिष्ठते,मध्ये तु समानः। एप होतद्भुतमन्नं समं नयति। तस्मात् अतो न प्राणाऽऽगमने पृथकारणमपेक्षि-मिति भावः ॥ ३ ॥ 'आत्मान प्रविमज्य कयं प्रतिष्ठिते' इति तृतीयप्रश्नोतरमाह-- यथा सम्राडेवाधिकतान् विनियुङ्क्ते एतान ग्रामान् एनान् ग्रामानधितिष्ठस्वेति, एवमेवैप प्राण इतगन् प्राणान् पृथक्पृथगेव संनिधत्ते । यथा राजा कार्यप्वधिकृतान् स्वसेवकान् , 'इमान् मामान् अधितिष्ठ, इमान् प्रामानचितिष्ठेति पृथक्पृथविनियुज्य तन्मुखेन तेषु ग्रामेषु यथा(१) संनिघते, एवमेवैष मुख्यप्राणः इतरेषु प्राणेषु प्रामस्या- नीयेषु खाशभूतापानव्यानादिमुखेन सनिधत्ते अधितिष्ठतीनि यात् ॥ पायुपस्थेऽपानम् चक्षुाश्रोत्रे पुरखनामिकाभ्यां प्राणा स्वयं प्रतितिष्टते, मध्ये तु ममानः । एप होतद्धतमन्ने एमं न. यति । तस्मादेता: सप्ताचिपो भवन्ति ॥ तन-पायुधोपथं च पायूपस्यम् , तस्मिन् । अपानं मूत्रपुरीपापकर्षण कुन्तस्मिन् प्रति- विष्टते प्रतिधितो भवति । तदधिष्ठाता भजीत्यर्थ । मुसनासिकाम्या निर्गतो वायु प्राणरूपस्सन् चक्षुःश्रोत्र---चक्षुध श्रोत च चक्षु श्रोत्र प्रतेनेत्यादेः प्राणः साधिरतमनःप्रभृतिकरणमण मह छायारदा- यातीत्यर्थः । वक्ष्यति चैतन्यस्नान्ने मनसा सहाऽऽगमनमिनि ॥ 1 अधितिष्टस्वेत्यधिकं माध्वे । 2. अरानमित्यस्य मूबपुरीगप- कर्षणमित्यर्थः । अपान इति पाठे पुर्यभित्यन्तं तन्कार्यविवरणम् ।

·सपरिकारभाष्योपेता प्रश्नोपनियत् प्र. 3. 193 देतास्समाधिपो भवन्ति ॥५॥ हृदि ोप आत्मा अननदेशत नाडीनाम् । तासां शतं शतमे. कैस्था (स्यां) द्वासप्तति(ति:) द्वासप्तति (ति:) प्रतिशाखानाडी. तस्मिन् प्रविष्टति प्रतिष्ठितो भवति , तदधिष्ठाता भवतीत्यर्थ मध्ये तु समान सन्नवतिष्ठते । एप हि समानो हुत भुक्तमन्नादिक समं नयति सप्तधातुसाम्यं नयति । सप्तधातुरूपेण विभाग करोतीति यायत् । तस्मात् समानवायोतो, जाठराग्ने सप्तार्चिष ज्वाला: काली करालीत्येवमाद्या प्रादुर्भवन्ति ॥ ५॥ हरि हो। आत्मा। अलेकशन नाडीनाम् । तानां शत शतमेकैकस्या द्वामप्तति (१) सप्तनि प्रतिशाखानाडीमहस्राणि भवनि । एप जीवात्मा हहि हृदये, यत्र समानरूपेण प्राण आस्ते नत्र, स्वयमपि वर्तते । अव हृदये नाडीनामेकाधिक शतं वर्तते । तासा नाडीना मध्ये एकैकस्या द्वासप्तति द्वासप्तति प्रमेदा भवन्ति । एकै नयतेयथाश्रुते द्विरर्मक्त्यात् सममित्यस्य साम्यमित्यर्थ उक्तः । ६. पतदितिपद भाप्ये न दृश्यते । परन्तु आनन्दगिरीये व्या- त्यातम् । अत्र द्वारसप्ततिसिप्ततिरिति प्रथमान्तपारमादृत्य शाइरेव्या- रयातम्-“एकाधिकशते एकेकस्याः शतशत शाखानाड्योभरन्ति । ततकैक्स्याः दासप्ततिः प्रतिशाख नाडीसहस्राणि भवन्ति" इति । नूनमत्र द्वासप्तति द्वासप्ततिमिति द्वितीयान्तगठमनुरुध्य प्रतीत्येतत् पृथस्यत्य तासामेकैकस्या द्वासप्तति दासप्तति प्रति शतशतं शाखा- नाडीसहस्राणि भवन्तीत्येकनाक्यनयैर व्यारयानम् । पाठश्चार्य मायसंमतो दृश्यते ।परन्तु तब व्यारयानं क्लिष्टम् । 'तासामेकैकस्याः उ-18 ·191 सपरिफारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 3. महस्राणि भवन्ति । आसु च्यानश्चरति ॥६॥ अथैफयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति : पापेन पापम्; उभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७॥ द्वासप्ततिप्रमेदं प्रति शाखामृतनाडीसहस्राणि शनंशतं भवन्ति । तासु व्यानश्चरति ॥ तासु नाडीपु व्यानरूपमाणश्चरतीत्यर्थ ॥ ६ ॥ अथैकयो उदानः पुण्येन पुण्यं लोक नयति पापेन पापमुमाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ अथेति वानवोपक्रमे ! एकया कयाचिन्नाड्योमुख उदान. पुण्येन हेतुना पुण्यं स्वर्गादिलोकम् , पापेन हेतुना पापं नरकादिलोकम् , पुण्यपापाभ्यामेर मनुष्यलोकं नयति ।। अत्र, 'आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतितिष्ठति' इति प्रश्नस्य, 'यथा सम्राडेवे' त्यारभ्य, 'उभाभ्यामेव मनुष्यलोक'मित्येतदनं पति- वचनन् । तन्मध्ये अथैकयो उदानः पुण्येन पुण्यं लोक नयती. त्यनेन, 'केनोकमत' इति चतुर्थप्रश्नस्योत्तरमुक्तं भवति ॥ ७ ॥ शतंशतं भवन्ति । तवैकेकस्याः प्रतिशासानाडीसहस्रदासप्तति जानीयादिति हि तेः व्यारयातम् । मानमूलोपनिपयोशे तु द्वासप्ततिमिति द्वितीयान्तमेव चीप्मारहितं दृश्यते । “शतं चैया च दृदयस्य नायः तासां मूर्धानमभिनिस्स्तैमा" इति पठाः (६) हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्टमानानां हितानामस्नाडीनां दासप्तति- सहस्रसंरयाकपमुक्तं वृहदारण्यके (४-२)। सुगलोपनिषदि (४) च, "अथेमा दश नायो भरन्ति । तानामेफेस्न्यां दासप्ततिः सप्ततिः शासानाडीसहस्राणि भान्ति, यस्मिनयमामा स्वपिति" इति स्वास्थानभूननाडीनामपि ताव संप्याफरमुक्तम् ॥

·सपरिष्कारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 3. 195 आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उद्यति एप होने चाक्षुपं माणमनु- गृह्णानः, पृथिव्या या देयता, मैपा पुरुषस्यापानमसष्टभ्य । अन्तरा यदाकारास्स समान । वायुयानः॥ ८॥ तेजो ह वा उदानः। तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भरमिन्द्रियमनसि 'कथं बाह्यमभिधत्ते' इत्यस्योचरमाह-आदित्यो ह वायः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुप प्राणमनुगृहानः । चाक्षुपं प्राणं चक्षुर्गोलकवर्तीन्द्रियम् आरोकाख्यसहकारिप्रदानेनानुगृह्णानो बहिः आदित्यरूपेणोदेति । यद्यपि प्राणस्याऽऽदित्यात्मकत्वं न संभवति तयोमेंदात्-तथापि प्राणलाया सर्वत्र सत्येनामेदोपचाराद्वा उपा- सनार्थतया वा बाहानामादित्यादीना प्रागात्मकत्वोक्तिरिति द्रष्टन्यम् । पृथिव्यां या देवता सैपा पुरुपस्यापानमवष्टस्य । पृथिव्या या प्राणक्लारूपा देवता, सा पुरुषस्यापानवाय्वधिष्ठितपायूपस्थेन्द्रिये अनु गृहाना वर्तत इत्यर्थ । अन्तरा यदाकाश: म समान: आकाशाधिष्ठा- तृप्राणकल्या आकाशस्यौपचारिकी अभेदोक्तिर्दष्टव्या । एवमुतरनापि । "मध्ये तु समान । एप होनछुतं नयति" इत्यध्यात्म प्राणापानस्थान- मध्यवर्तितया हि समानो निर्दिष्ट । बाहाकारास्यापि, याबमाणरूपस्य आदित्यम्य बाघापानम्पपृथि-याश्च मध्यवर्तितया समानत्व युध्यत इति भाष । वायुनिः । पायो नायुस्त्वगिन्द्रियायनुग्रहतो व्यानरूप ॥८॥ तेजो ह वा उदानः । वाद्य तेज उन्नयनहेतुत्वादुदान । तस्मादुरशान्ततेजाः पुनर्ममिन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानचित्त. स्तंने प्राणमापानि । यम्मादेतो तेनम पोदशनशब्दितोन्नयन.

·. 196 सपरिफारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 3. संपद्यमानः ॥९॥ यशित्तस्तेनैप प्राणमायाति । हेतुत्वम् , तस्मादेव-उपशान्त तेजाः अपगतदेहोण्यम्सन् एप मुमूर्पजीवः यश्चित्तः यस्मिंश्चितं यस्य स यचित्त:-यत्काम इति यावत्- यादृशमनुष्यदेवादिजन्मकामो भवति, तत्कामनावशेन पुनर्भवन्दिता पुनरुत्पति प्राप्तुम्, "वामनसि संपद्यते", "बाडमनसि दर्शना- च्छब्दाच" इति श्रुतिसूत्रतद्वाप्योक्तरीत्या मनसा संश्लेयविशेषमा- पत्नैर्वागादिमिर्दशभिरिन्द्रियः सहित प्राण संमुमूर्जीव(!) आयाति । यद्यपि, "इममात्मानमन्तकाले सर्वे पाणा अभिसमायन्ति' इति मुख्यामुत्यमाणानां जीवोपगम एव श्रूयते ; न तु जीवस्य माणोपगमः। सूनित च, "सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः" [४।२।४] इति । तदर्थस्तु तदधिकरणमाप्ये उक्तः। तत्र हि-"यथा वाध्यनसि संपद्यते मनः प्राणे" इति वचनानुरोधेन मनःप्राणयोरेव वामनसयोः संपतिः। तथा, 'प्राणस्तेजसि' इति वचनात् तेजस्येव प्राणः संपद्यत इति प्रा-उच्यते- सोऽभ्यक्षे इति । स प्राणः अध्यशे-करणाधिपे जीवे संपद्यते । कुतः । सदुपगमादिभ्यः । मागस्य जीयोपगमम्तावच्छ्यते । “एवमेवेममामान. मन्तकाले सबै प्राणा अभिसमायन्ति" इति । तथा जीवेन सह प्राण. स्योकान्निः श्रूयते, “तमुत्क्रामन् प्राणोऽनूत्क्रामति : माणमनूकागन्तं समें प्राणा अनुत्नामन्ति" इति । प्रतिष्ठा च जीवेन सह अयने "कस्मिन्नुकान्ते उत्सान्तो भविन्यामि । कस्मिन् वा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठा स्वामि" इति । एवं जीवेन संयुज्य तेन सह तेजसंपविरित 'प्राणरते.

·, सपरिष्कारमाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र 3 197 प्राणस्तेजसा युक्त । स हात्मना यथासइलित लोक नयति॥१ य एव विद्वान् प्राण वेद, न हास्य प्रजा हीयते, अमृतो भवति । तदेप श्लोक ॥११॥ जसि' इत्युच्यते । ततश्च प्राणो जीवन सयुज्यत्र तेजसि संध्यते । यथा यमुनाया गया सयुज्य सागरगमनेऽपि, यमुना सागर गच्छतीति वो न विरुध्यते, तद्वत्" इति भाषितम् – तथावि अस्य प्रकरणस्य प्राणप्रशमापरवाजीनस्य प्राणोपगमोक्तिरुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । प्राणस्तेजसा युक्त. स हात्मना यथासकल्पित लोक नयति । अनन्नर "प्राणस्तेजसि, तेज परस्या देवतायाम्", इति श्रुत्युक्तरीत्या तेजसा परमात्मना च सयुत्त प्राण तत्तजीवात्मसकल्पानु सारेण त त लोक नियमाण नयति । ततश्च तेजसा सहितस्यैव प्रा- णस्योन्नयनहेतुत्वानेजसोऽप्युन्नयनहेतुत्वेनोदानस्य युक्तमिति भाव यद्यपि, प्राणस्तेजसि' इत्यत्र तेजशब्देन सर्वाणि भूता-युच्यन्ते, न तेजोमानमिति ‘भूतेषु त छुते [७० सु० ४।२।५]] 'नैकस्मिन् दर्शयतो हि' [२० सू० ११२१६] इति सूत्रभाष्ययो प्रतिपादितम्-तथाऽपि, "भूतान्तरससृष्टमेव तेज तेजश्शब्देनाभिधीयते" इति भाष्योक्तेरतेजस प्राधान्यात् तदुक्तिरुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ ९॥ १० ॥ य एव विद्वान् प्राण वेद न हास्य प्रजा हीयते अमृतो भवति । एवमुत्पत्यागमनप्रतिष्ठादिप्रकारेण प्राण य उपास्ते, तस्य पुत्रपौत्रादिलक्षगप्रजाहानिर्न भवति । परिशुद्धपत्यगात्मस्वरूपप्रतिपति मुखेन ब्रह्मोपासननिष्पत्तिद्वारा मोक्षहेतुश्च भवतीति द्रष्टव्यम् । तदेप - ·198 सपरिष्कारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र.3.4. उत्पत्तिमायति स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अव्यात्मं चैव प्राणम्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥ इति तृतीयः प्रश्नः॥ हरिः ओम् । अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्य: पप्रन्छ। भगवन् ! एतस्मिन् कानि स्वपन्ति । कान्यस्मिन् जाग्रति । कतर एप देवः स्वप्नान् पश्यति । कस्यैतत् सुसं भवति । कस्मिन्नु सर्वे संप्रतिष्ठिता श्लोकः । तत् प्राणवेदनमधिकृत्य प्रवृत्तोऽयं श्लोक इत्यर्थः ॥ ११ ॥ उत्पत्तिमायति स्थान विभुत्व चैव पञ्चधा । अध्यात्म चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ उत्प. तिम्-प्राणस्य परमात्मन उत्पतिम् , मनसा सहाऽऽगमनमस्मिन् शरीरे, पायूपम्यादिस्थानेषु स्थितिम् , 'यथा सम्राडेवाधिकृतान्' इत्युक्त साम्य लक्षणं विभुत्वम् , अध्यात्म प्राणादिरूपेग पञ्चधा स्थितिम् , चशब्द. समुचितमादित्यादिरूपेण पञ्चधा बाह्यमवस्यानं च विज्ञाय अमृतं मोक्षम् अश्नुते प्रामोति । द्विचनं प्रतिवरनसमाप्तियोतनाथम् ॥ १२ ॥ इति प्रश्नोपनिषत्मकाशिकाया तृतीय. प्रश्न ॥ अथ हैन सौर्यायणी गायः पप्रच्छ । स्पष्टोऽयं । मगयों- तमिन् पुरुपे कानि स्वपन्ति । पुरुपे ; सुप्ते मतीति शेष. । शिष्टं स्पष्टम् । कान्यसिन् जामति । अनापि, मुप्ते सतीति शेप । इतर एप देवा समान् पश्यति । एषद्योतनादिगुणयोगात् देव.जी. कतरः कीदृश सन् स्वामान् रथादीन् पश्यतीत्यर्थ । कस्यैवत्सुखं भवति । कस्य हेनो: एतद्वैषयिकं सुसमित्यर्थः । कस्सिन्नु सर्वे प्रतिष्ठिता . ।

·+ - सपरिफारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र 4 199 भवन्तीति ॥१॥ तस्मै स होगाच-यथा गाग्य। मरीचयोऽस्यास्त गच्छत सनी पतमिस्तेजोमण्डले एकीभवन्ति , ता पुनरुदयत प्रचरन्ति- भवन्तीति । स्पष्टोऽर्थ १ ॥ तस्मै स होवाच । स्पष्टोऽर्थ । यथा गाये ! मरीचयोर्क स्थास्त गच्छता सर्वा एतस्मिरतेजोमण्डले एकीमवन्ति, तर पुनरुदयतः प्रचरन्ति-एव ह वै तत् सर्वे परे देवे मनस्येकीमवति। यथा सायकालेऽस्त गच्छत सूर्यम्य किरणा नानादिक्षु प्रसरण विना आदित्यमण्डले एकीभवन्ति , पुनश्च उद्यत सूर्यस्य किरणा नानादिक्षु एप देव इति । यद्यपि-परे देवे मनसीति वक्ष्यमाण- त्वात् स्वप्ने मनस प्राधान्याञ्च अत्र च पञ्चमवाक्ये च मनो गृह्यते सप्तमनाक्ये, पर आत्मनीति मलस परो जीवात्मा उच्यते , एव च नमवाक्य जीपर समन्वितम् । तर, परेऽक्षरे आत्मनीति तु परमात्मोच्यते इति सुवचम् । एवचान 'एप हीत्यादिना प्रत्यगात्मा विशोध्यते' इति श्रुतप्रमाशिका, तत्सर्वमि- स्युक्त सर्वशाब्दार्थ पृथिवीत्यादिना विवृत्य पर आत्मनीत्युक्तजीव स्वरूपशोधनम् एप हीति मियत इत्यभिप्रायिरा स्यात् । नतश्चात्र, कतर एप इति मन , क्स्येति जीय, कस्मिनिति परमात्मा चाभिसधीयत इत्यपि स्यात्--अथापि, स्वपन्ति जाग्रतीत्यनयोरचे तनक्कन्वेपि, पश्यतीत्यस्य चेतनातकत्वे स्वारस्यात् उपरि, पुस्पो न शृणोतीत्यादिप्रयोगाच, एप देव इति जीरपरमेव युतमित्या कलयव व्याख्यातम् । क्स्येति। एत प्रश्नोत्तरे (६) मुखाश्रयोऽय मित्यनिर्दिश्य सुखनिमित्तस्येव निर्देशात् प्रश्नवाक्येऽन तदनुरोधाय क्स्य हेतोरिति भाषितम् । उत्तरवास्य सौपुतिरसुखपर शादरे। 1 ·एवं ह तत् - 200 सपरिफारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र. 4. वै सर्व पर देवे मनस्येकीभवति । तेन तहार पुरपो न शृणोति, न पश्यति, न जिघ्रति, न रसयते, न स्पृशते, नाभिदते, नादत्त, नानन्दयते, न विराजते, नेयायते; स्वपितीत्याचक्षते ॥२॥ प्राणानय एव एतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एपोऽ- प्रसरन्त• प्रकाशका भवन्ति एवमेतत्ममिन्द्रियजात परे इतरेभ्य उत्कृष्टे देवे द्योतनादिगुणयुक्त मनम्येकीभवति । वस्वव्यापाराभिमुख्य विरोधिमंश्लेपविशेषयुक्त भवतीत्यर्थ । तेन तोप पुरुपो न भृगोति । तेन-श्रोत्रादीन्द्रियाणामुपरत्वेनेत्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् । न पश्यति । न जिघ्रति । न रसयति । न स्पृशति ।नाभिवदते । नाऽऽदत्ते। नानन्दयते न विसृजने नेयायते । स्वपितीत्याचक्षते । आनन्दः उपस्थेन्द्रियकार्यम् । विसर्गस्त्वपानकार्यम् । नेयायते न गच्छतीत्यर्थ । स्वपितीत्याचक्षत इत्यनेन, 'कानि स्वपनीति प्रश्नम्य वाह्यज्ञानेन्दिर- कौन्द्रियाणि स्वपतीत्युत्तरमुक्त भवति । प्रत्येकमेकत्वाभिप्रायेण स्वपि- तीत्येकवचनम् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ २ ॥ 'कान्यस्मिञ्जाग्रति' इत्यस्योत्तरमाह-प्राणामय एतस्मिन् पुरे जाग्रति । प्राणापानादिरूपा अमय एवैतस्मिन् परशन्ननिर्दिष्टें शरीरे जागरं कुधन्नीत्यर्थ । खापदशाया जामत्सु प्राणादिपञ्चकोच्छ्वामनिवास मनोरूपेषु उपासनार्यमग्निहोत्रत्वसपति दिदर्शयिषु - -जल व्याप्रियमाण . । २ एयायते इति इण गतो यन्तम् । प्राणनिरूपणे प्रपूर्व- फ्नीअधातुप्रयोगः 'केनोपनिषद्यपि (१.९) 1 ऐतरेयेऽपि, तं देवा: प्राणयन्त । स प्रणीतः (आ.२-७-५) इति ।

·सपरिकारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र.4. 201 पानः व्यानोऽन्याहार्यपचनः यत् गार्हपत्यात् मणीयते, प्रणयनादाह- यनीयः प्राणः॥३॥ यदुच्छासनिश्वासो, एतानाहुती । सम नयतीति समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेगोदानः। स एनं यजमानमहर- हर्ब्रह्म गमयति ॥४॥ मन एव यजमान , अपानो मूलाधारस्थनया गार्हत्य , तत्सनिहितो व्यानोऽन्याहार्यपचनशब्दितो दक्षिणामि , अपानवायुमूलक प्राणो गार्हपत्याप्रणीयमानाहवनीयतुल्यतयाऽऽहवनीय , तदाधारको उच्छा- सनिश्वामौ 'द्वे आहवनीये' इति निर्दिष्टाहुतिद्वयम् , उच्छासनिवास. हेतुभूत समानो वायु 'आहुती समं नयति' इति निर्देशयोग्यायु , उदानवायुस्तु यजमानस्य लोकान्तरोन्नयनहेतुत्वात् उदान [कर्मफलम्। इत्यमिहोत्राहुत्ययययभूतान् यजमानामित्रयाहुतिद्वयाध्वर्युकर्मफलमूतान् अष्टापि पदार्थान् प्राणादिपञ्चकोच्छासनिवासमनोरूपेप्पष्टपु दर्शयति-- गार्हपत्यो ह वा एपोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गाईप- त्यात्प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणा | यदुच्छामनिश्वासा- वेतावाहुती। सम नयतीति समाना। मनो ह वान यजमाना। इटफलमेयोदानः। स एन यजमानमहरहा गमयति । अत्र यद्यपि जीवस्यै र 'एवमेमा सर्वा प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एत ब्रह्म लोक न विन्दन्ति' [छा० ८।३।२] इति ब्रह्मगमन श्रने, न मनस -तथाऽपि मनस पुरीतद्दमनश्रवणात् तद्वतब्रह्मगमयितृत्वोतिरुप- पद्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ .

·202 सपरिकारमाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र. 4. अयेप देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद् इष्टंटष्टमनुपश्यति, श्रुतंश्रुतमेपार्थमनुशृणोति, देशदिगन्तरेश्च प्रत्यनुभूतं पुनःपुनः प्रत्यनुभवति, दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं च अनुभूतं चाननुभूतं च सवासच सर्व पश्यति; सर्वः पश्यति ॥ ५ ॥ स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति, अन्नप देवः स्वप्नान पश्यति । कतर एष देवः स्वमात् पश्यतीत्यस्योत्तरमाह-~-अप देवा स्वमे महिमानमनुभवति, यद् दृष्टष्टमनुपश्यति, श्रुतं श्रुतमेवार्थ- मनुस्मृणोति, देशदिगन्तरेच प्रत्यनुभूतं पुन:पुनः प्रत्यनुभवति, दृष्टं चादृष्टं च श्रुनं चाश्रुतं चानुभृते चाननुभूतं च मचा मच्च सर्व पश्यति सर्वः पश्यति । स यदा तेजलाभिभूतो भवति, अत्रैप देवा समान पश्यति । अत्र अस्मिन्नवसरे एप देवा जीवः स्वमे करितुरगादिलक्षणं महिमानमनुगवति पश्यति । जागरे प्राक् यद् दृष्टम् , तमेवार्थमनुपश्यति । अनु-पश्चात् पश्यति-अनुभवति । दृष्टं दृष्ट- भूयो दृष्टमित्यर्थः । श्रुतमेवार्थमनुसृणोति । देशान्तरेषु दिगन्तरेषु प्रत्यहमनुभूतभर्थे पुनः पुनरनुभवति । दृष्ट श्रुतमेवानुभवतीत्ययमपि नियमो नास्ति ; कदाचित् पूर्वाननुभूतमपि स्वशरीरच्छेदनादिकमनु- भवति । विद्यमानं चानुभवति । अविधमान चानुभवति । सर्व: पश्यति सर्वः सन् पश्यति । द्रष्टा श्रोता माता गन्ता वक्ता चेत्यादि- सर्वरूपः सन् पश्यतीत्यर्थः । तदानीं जागरीयबाह्यजानकर्मेन्द्रियाणामुए- रतव्यापारत्वेऽपि स्वामिकरीश्वरसृष्टै. शरीरेन्द्रियष्मृत्वादिमान् सन् अनुभवतीति भावः ॥ ५॥ एतस्मिन्नन्तरे, "सता सोग्य तदा संपन्नो ·. सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र.4. 203 अथ य (त) देतस्मिन् शरीरे [एतत् ] सुखं भवति॥६॥ स यथा सोम्य वयासि वासोरक्ष संग्रतिष्ठन्ते-एव ह वै तत् सर्व पर आत्मनि संप्रतिष्टते ॥ ७॥ पृथिवी च पृथिवीमाता च आपश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमाना च वायुश्च वायुमाना च आकाशश्चाकाशमात्वा च चक्षुश्च द्रष्टव्य च श्रोत्र च श्रोतव्य च घ्राण च घ्रात य च रसनञ्च (रसश्च) भनति", "तेजसा हि तदा सपन्नो भवति" इति श्रुत्युक्तरीत्या पर- प्रकाशकतया तेज शब्दितेन परमात्मना अभिभूतो भवति सपन्नो भवति सपरिष्वक्तो भवतीति यावत् . तदा स्वामान पदार्थान्न पश्यती- त्यर्थ । ततश्च कतर एप देव स्खमान् पश्यनीति प्रश्नस्य ब्रह्मसपतिविरहद शाया मनोमात्रपरिशेषसमये स्वामान् पदार्थान् पश्यतीत्युत्तरमुक्त भवति । 'कस्यैतर तिरमुख भवती'त्यस्योत्तरमाह-अथ य(त)देतस्मिञ्छगैरे (एतत् )सुख भवति । यत् सुख भवति, तदेतस्मिन्छरीरे सत्येव भवतीत्यर्थ । शरीरमेव वैषयिकसुखहेतुरित्युक्त भवति, 'अशरीरं वाव सन्त नप्रियाप्रिये स्पृशन ' [छा० ८।१२।१] इति श्रुतेरिति द्रष्टव्यम् ॥६ कस्मिन् सर्वे प्रतिष्ठिता भवन्तीत्यस्योतरमाह–स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्ष सतिष्ठन्ते, एव ह वै तत् सर्वे परे आत्मनि संप्रतिष्ठने । वांसि पक्षिण वासोवृक्ष निवासवृक्ष प्रति सप्रतिष्ठन्ते । स दृष्टान्तो यथा, एव परमात्मनि सर्व प्रतिष्ठित भवतीत्यर्थ ॥ ७ ॥ सर्वशब्दार्थ प्रपञ्चयति-पृथिवी च पृथिवीमात्रा च ॥ अत्र पृथिवीमात्राशब्देन पुराणेषु गन्धतन्मात्रशब्दाभिलप्या पृथिवीपूर्वावस्यो- च्यते । एवमुत्तरेप्वपि मात्राशब्देषु द्रष्टव्यम् । आपश्चापोमात्रा च .

·202 सपरिष्कारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् = 4. अत्रैप देवः स्वमे महिमानमनुभवति । यद् दृप्रदृष्टमनुपश्यति, श्रुतश्रुतमे पार्थमनुश्टणोति, देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूत पुन पुनः प्रत्यनुभनति, दृष्ट चादृष्टं च थुत चाश्रुतं च अनुभूत चाननुभूत च सञ्चासच सर्वे पश्यति , सर्वः पश्यति ॥५॥ स यदा तेजसाऽभिभूतो भाति, अनैष देवस्वप्नान्न पश्यति । कतर एष देव स्वमात् पश्यतीत्यस्योत्तरमाह-अप्रैप देवा स्वमे महिमानमनुभवति, यद् दृदृष्टमनुपश्यति, श्रत श्रुतमेवार्थ मनुमृणोति, देशदिगन्तरेश्च प्रत्यनुभूत पुन:पुन: प्रत्यनुभवति, दृष्ट चादृष्टं च श्रुत चाश्रुतं चानुभूत चाननुभून च मच्चामञ्च सर्व पश्यति सर्वः पश्यति । स यदा तेजसाभिभूतो भवति, अत्रैप देवः स्वमान्न पश्यति । अत्र अस्मिन्नवसरे एप देवा जीव खमे करितुरगादिलक्षण महिमानमनुभवति पश्यति । जागरे प्राक् यद् दृष्टम् , तमेवार्थमनुपश्यति । अनु-पश्चात् पश्यति-अनुभवति । दृष्ट दृष्ट- भूयो दृष्टमित्यर्थ । श्रुतमेवार्थमनुशृणोति । देशान्तरेषु दिगन्तरेषु प्रत्यहमनुभूतमर्य पुन पुनरनुभवति । दृष्ट थ मेवानुभवतीत्ययमपि नियमो नास्ति , कदाचित् पूर्वाननुभूतमपि स्वशरीरच्छेदनादिकमनु भवति । विद्यमान चानुभपति , अविद्यमान चानुभवति । सर्व: पश्यति सर्व सन् पश्यति । द्रष्टा श्रोता माता गन्ता वक्ता चेत्यादि- सर्वरूप सन् पश्यतीत्यर्थ । तदानीं जागरीयवाह्यज्ञानकर्मेन्द्रियाणामुए रत्तव्यापारत्वेऽपि स्वामिरीश्वरसृष्टै शरीरेन्दियदष्मृत्वादिमान् सन् अनुभवतीति भाव ॥ ५॥ एतस्मिन्नन्तरे, "सता सोम्य तदा संपन्नो .

·. सपरिकारभाष्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र.4. 203 अथ य (त) देतस्मिन् शरीरे पतत्] सुख भपति ॥ ६॥ स यथा सोम्य ययासि वासोक्ष संप्रतिष्टन्ते-एन ह वै तत् सर्व पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥७॥ पृथिवी च पृथिवीमात्रा च आपश्चापोमाता च तेजश्च तेजोमाना च वायुश्च वायुमात्रा च आकाशचाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्य च श्रोत्र च श्रोतव्य च घ्राण च नातव्य च रसनञ्च (रसश्च) भति", "तेजसा हि तदा सपनो भवति" इति श्रुत्युक्तरीत्या पर- प्रकाशकतया तेज शब्दितेन परमात्मना अभिभूतो भवति सपनो भवति-सपरिवक्तो भवतीति यावत् . तदा सामान् पदार्थान्न पश्यती- त्यर्थ । ततश्च कतर एष देव स्वमान् पश्यनीति प्रश्नस्य ब्रह्मसपतिविरहद शाया मनोमात्रपरिशेपसमये सामान् पदार्थान् पश्यतीत्युत्तरमुक्त भवति । 'कस्यैतत्पुख भवती'त्यस्योत्तरमाह-अथ य(त)देतस्मिञ्छगैरे (एतत सुख भवति । यत् सुख भवति, तदेतस्मिन्छरीरे सत्येव भवतीत्यर्थ । शरीरमेन वैषयिक सुखहेतुरित्युक्त भवति, 'अशरीरं वाय सन्त नप्रियाप्रिये स्पृशन ' [छा० ८।१२।१] इति श्रुतेरिति द्रष्टव्यम् ॥६ कस्मिन् स प्रतिष्ठिता भवतीत्यस्योवरमाह म यथा सोम्य वयामि वासोवृक्ष सनिष्टन्ते, एव ह वै तत् सबै परे आत्मनि सप्रतिष्ठने। वांसि पक्षिण वामोक्ष निवासवृक्ष प्रति समतिष्ठन्ते । स दृष्टान्तो यथा, एव परमात्मनि सर्व प्रतिष्ठित भवतीत्यर्थ ॥ ७ ॥ सर्वशब्दार्थ प्रपञ्चयति-पृथिवी च पृथिवीमात्रा च ॥ अत्र पृथिवीमाताशब्देन पुराणेषु गन्धतन्मानशब्दाभिरप्या पृथिवीपूर्वावस्यो च्यते । एवमुत्तरेवपि मानाव्देषु द्रव्यम् | आपापोमात्रा च ·204 सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र.4. रसयितव्यं च त्वम् च सशयितव्यं च चाक् च वक्तव्यं च हस्तो चाऽऽदातव्यं च उपस्पश्चाऽऽनन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादी च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च योद्धव्यं च अहहारश्चाहकर्तव्यं च चित्तं च चेतयिनन्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च ॥८॥ एप हि दृष्या स्पष्ट श्रोता माता रसयिता मन्ता चौद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरषः । स परेऽक्षरे आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ९॥ तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा च आकाशथाऽऽकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घातव्यं च रमनश्च(रमय) रसयितव्यं च त्वक् च स्पर्शयितव्यं च वाक्च .... .... ... .... ... .... .... नारमा पुरुषः । म परेऽक्षरे आन्मनि संप्रतिष्ठते । चेतनातनरूप: कर्तृकरणकर्मरूप: सोऽपि प्रपञ्चस्तदाश्रित इति भावः । अल योद्धा फर्ता विज्ञानात्मेति निर्देशात् , 'आत्मनो ज्ञातृत्वमेव, न ज्ञानरूप- त्वमिति वदन्तम्तार्तिका: (च) 'ज्ञानत्वमेव न ज्ञातृत्वम्' इति वदन्तो मृपावादिनश्च निरस्ता भवन्ति ॥ ८ ॥ ९ ॥ ८-९. पृथिवी चेत्यादि पुरुष इत्यन्तं सर्यमिति शब्दस्यार्थ- प्रपञ्चनम् । तेजश्च विद्योतयितव्यञ्चत्यल तेजश्शब्देन जाठरतेजो ग्राहा स्यात् । यद्वा शांफरोक्तमस्तु, 'लेजः त्वगिन्द्रियव्यतिरेकेण प्रकाशविशिष्टा या त्या तया निस्यिो विषयो विद्योयत्तयितव्यम्' इति । अथवा तेजश्चतनेति माध्घटीका साधिष्ठा। मृयावादिनश्चेति चकारेण कर्तृत्वमात्मनि नेति वदन्तस्सारयाश्च समुच्चीयन्ते । एवं विलक्षणात्मखरूपवचनात् प्रत्यगात्मशोधामिदं वाक्यमिति ॥

·सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत्भ 4 205 परमेवाक्षर प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायमशरीरमलोहित शुभ्रमक्षर चेदयते यस्तु (१)सौम्य, स सर्वज्ञस्सर्यो भवति। तदेप श्लोर ॥१०॥ विज्ञानात्मा सह देवेश्च सर्व प्राणा भूतानि सप्रतिष्ठन्ति यत्र । परमेवाक्षर प्रतिपद्यते स यो ह । तदच्छायमशरीरमलो हित शुभ्रमक्षर वेदयते यस्तु सौम्य, स सर्वज्ञ सो भवति ।। छायाशब्देन जानसकोचक कर्मोच्यते । अच्छायमपापमित्यर्थ । अत एवाशरीरम् अलोहित रूपादिशू य शुभ्र वप्रकाशम् अक्षर क्षरणशून्य परमात्मानं वेदयते जानाति, स हे सौम्य प्रियदर्शन ! परमेवाक्षर ब्रह्म वासुदेव प्रतिपद्य सर्वज्ञो भवति । सर्वो (वी) भवति सर्वकामयुक्तो भवति । तदेष श्लोकः । तद् ब्रह्माभिमुखीकृत्यैप लोक इत्यर्थं ॥१०॥ विज्ञानात्मा सह देवैश्व सर्वे' प्राणा भृतानि सतिष्ठन्ति यत्र । शुभ्रमक्षर वेदयते यस्तु सौम्य म सर्वज्ञासवरेवाऽऽवि अछायमित्यस्य प्रसिद्धच्छायारहितमित्यर्थोपि पाते। आत्मस्वरूपस्यामूर्तस्य छायाऽयोगात् दिव्यमङ्गलविग्रहस्यापि निरति शयज्योतिप तदसभवात् । अतेजसो ह तेज प्रतिघातिन छाया भवतीति-अथापि अशरीरमित्यन हेतुपरवाय अपापमिति व्या ण्यातम् ॥ वेदयत इत्यस्य पुनरावृत्त्या, यस्तु वेदयते स सर्पश इति यच्छन्दद्वयस्य निर्वाह आनन्दगिरीये। अन तु यो ह धै तहेदयते तादृशस्स तु य परमेवाक्षर प्रतिपद्यते स सर्नश इत्यन्बयो विव- क्षित इच । यद्वा यस्तु इत्यत्र प्रतिपद्यत इत्यस्य पुनरावृत्या तदादि पृथग्नाक्यम् ।

·206 सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र.4.5. शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु (१) सौम्य स सर्वशस्सर्वमेवाऽऽविवेशेति॥ इति चतुर्थः प्रश्नः॥ हरिः ओम् । अथ हैनं शेन्यस्सत्यकाम: पप्रच्छ। स यो ह ये तद्भगवन् ! मनुष्येषु प्रायणान्तमोहारमभिध्यायीत, कतमं धाव स तेन लोकं जयतीति ॥ १॥ तस्मै स होवाच-एतकै सत्यकाम! परं चापरं च ब्रह्म यदोहारः । तस्माद्विद्वान् एतेनैवायनेने(वाऽयतनेने)कतरमन्वेति ॥२ वेशेति ॥ सक्दवः वागादीन्द्रिय सह मुख्यप्राणा: भूतानि महा- भूतानि च जीवात्मा च यत्र प्रतितिष्ठन्ति, तादृशं शुभं स्वप्रकाशम् अक्षरं निर्विकार परमात्मानं यो जानाति, स सर्वज्ञ. सर्वमपि कामजातम् आविवेश आविशति । 'सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' इति श्रुत्युक्त- रीत्या काम्यमानलोकसंचारी भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ इति प्रश्नोपनिषत्प्रकाशिकाया चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥ अथ हैन शैन्यः सत्यकामः पप्रच्छ । स्पष्टोऽर्थः । स यो ह वै तत् भगवन् मनुष्येषु प्रापणान्तमोकारमभिध्यायीत, कतम वाव स तेन लोकं जयतीति । ह वै इति प्रसिद्धशतिगये। तदित्येतद. व्ययम् । स इत्येतदधिकारिसामान्यपरम् । अयमर्थ -हे भगवन् पूजाई ! योऽधिकारी मनुष्याणा मध्ये मरणामोंकारमभिध्यायति, सकतम लोकं तेनोंकारेण प्रामोतीत्यर्थ । वावशब्दोऽवधारणे, प्रसिद्धी या १ तस्मै स होवाच । स्पष्टोऽथ । एनद्वै सत्यकाम परं चापरच प्रम यदोंकारः । तसाद द्विानेते घाऽऽयतनेनैकतर- मन्वेति । हे सत्यकाम ! एतदेव परं चापरं च मम । उमयवाचक ·- . सपरिकारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र 5 207 स यद्येकमात्रमभिध्यायी, स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेय जगत्या- मभिसंपद्यते । तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते । स तत्र तपसा ब्रह्म- चर्यण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभपति ॥ ३ ॥ मित्यर्थ । बाच्यवाचकभावनिबन्धन सामानाधिकरण्यम् । तथैव व्यासापरीक्षतिकर्माधिकरणे व्याख्यातत्वात् । किं तदित्यनाऽऽह- यदोकार इति । तसादुपासक एतेनैवोंकाररूपेण मागणै कतरं परम- पर वा ब्रह्म अन्वेति उपास्त इत्यर्थ ॥ २ ॥ स यद्येकमात्रमभिध्यायोत, स तेनैव सवेदितस्तूर्णमेव जगत्याममिसपद्यते । स उपासक यद्येकमात्र हस्व प्रणवमपरब्रम- वाचकमभिध्यायीत, अपरब्रह्मवाचकेन हत्येन प्रणवेन योऽपर ब्रमो- पास्ते, स तेनैव -एकमात्रोकारकरणकापरब्रह्मध्यानेनैव सवेदित:-- लब्धसताक जगत्यां मुनि अभिमपद्यते अमि अभ्यहित श्रेष्ठ सपद्यते । तमुचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते । तमृमन्त्रा मनुष्यलोक प्रापयन्ति । स तत्र नपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया सपनो महिमान मनुभवति । स मनुष्यलोक नीत तपमा अनशनादिना, ब्रमचर्येण मैथुनवर्जनेन, श्रद्धया आस्तिक्यबुद्धया यदि सपनो भवति, तदा तथेवेति । न तु अपाच्यब्रह्मवादिशादरमत इव ओंकारे ब्रह्मदृष्टिपरतयेति भाव । अन्वेतीत्यस्यान्तिममन्त्र इत्र प्राप्त्यर्थकर मपि सभवति । अथापि आदिमफलद्वयानुभकाले ब्रह्मानुभपा- भावात् उपासनयरतया योजनमादृतम् ॥ ३ मानाशब्द प्रणपघटकाकारादिरणपपि माण्डूक्यादौ प्रयुज्यते, अथाप्यन चतुर्थार्धमानाद्यकथनात् कृत्स्न ओंकारे एक- मानत्यादिकथनाच्याथर्वशिखोरहस्वादिमानाग्रहणम् ॥ - २ ·208 सपरिकारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र. 5. अथ यदि द्विमानण मनसि संपद्यते, सोऽन्तरिक्षं यजुर्मि- रुनीयते सोमलोकम् । स सोमलोफे विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते ॥ यः पुनरेत निमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत, स तेजसि सूर्य संपन्न:-यथा पादोदरस्पचा विनिर्मुच्यने एवं ह महिमानं श्रेयस्सायकं मोपासनमनुतियतीत्यर्थ.। न च एचो हस्खाभावात् कथमोंकारस्य हम्वत्वमिति शकनीयम् ;न्यूड्खे हवस्य ओंकारस्य दर्शनाता। अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपद्यते । द्विमाणापरब्रम- वाचकेन प्रणवेन यस्य मनसि अपरनझध्यानं संपद्यते--सोऽन्तरिक्षं यजुमिस्त्रीयते सोमलोकम् । सः अन्तरिक्षाश्रितं सोमलों के द्विमानोपासकः पुमान् यजुर्मन्वैरुनीयते । अत्र अन्तरिक्षमोमलोक- शब्द ऊर्ध्वमानोपलक्षक आमुमिकमालपरः । अत एव ईक्षतिकर्माधि. करणभाष्ये, “यत् अपरं कार्ये ब्रह्म निर्दिष्टम् , तत् ऐहिकामुष्मिकत्वेन द्विधा विभज्य, एकमात्र प्रणवमुपासीनानामैहिक मनु यलोकप्राप्तिरूपं फलमभिधाय हिमानमुपासीनानामामुमिकमन्तरिक्षगन्दोपलक्षिनं फलं चाभिधाय" इत्युक्तम् । सः सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरा- वर्तते । अमुस्मिन्नैश्चर्यमनुभूय तत्पुण्यावसाने पुनरावर्तते ॥ ४ ॥ यः पुनरेत निमानेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुष ममि- ध्यायीत । यस्तु एकमात्र द्विमानत्वदशायामर्वाचीनालसाधनेन एते. नेवाक्षरेण परमात्मानमभिध्यायति आभिमुम्येन ध्यायनि-निरन्तर ध्यायलय । म जमि सर्ये संपना, यथा पाटोदरम्या न्यूहः ओकारपोडशमादि। पृष्टयाडहादी मन्ने अनेकाकार- -- ·+ - सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र. 5. 209 धै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिरुनीयते ब्रह्मलोकम् । स विनिर्मुच्यते, एव ह वै स पाप्मना विनर्मुक्ता, म साभि- रुन्नीयते ब्रह्मलोकम् । स उपासक तेजोमण्डले सूर्ये सगत सन् - उदरमेव पादो यस्य स पादोदरः; सर्प इति यावत्-~~यथा सर्पो जीर्णया त्वचा विनिर्मुक्तो मवति, एवं पाप्मना विनिमुक्त सन् भगवल्लोकं बैकुण्ठं सामभिर्गीतिप्रधानमन्त्रैरुन्नीयते । अत्र व्यास स पाप्मना निर्मुक्त इति तच्छब्दान्तश्रवणात सामभिरित्यक- पद्यमाश्रित्य, 'सामगानसहितरिति वा सान्त्ववचनसहित पुरुषरिति वार्थ' इति ईशतिकर्माधिकरणे व्याख्यातम् ॥ स एतस्माज्जीव- धनात् पगत् पर पुरिशयं पुरुषमीक्षते । ईशतिकर्माधिकरणे, “यस्य हि कर्मनिमित्तं देहित्वम् , स जीवधन इत्युच्यते । चतुर्मुखम्यापि तच्छ्यते, “यो ब्रह्माण विदधाति पूर्वम्” इति भाप्योक्ते जीवधन- शब्देन ससारिमण्डलमुच्यते । “मूर्ती धन" इति काठिन्यशब्दितमूर्ती धनशब्दस्य निपातितत्वात , देहद्वारत्वादात्मनि काठिन्यस्य, धनशब्दो देहिपर एव । तस्मात् पर परिशुद्धात्मा । तस्मादपि परभूतं पुरिशयम्- "पू. प्राणिन सर्व एव गुहाशयस्य" इति सर्वेषु प्राणिष्वन्तरात्मतया शयानम् , "भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुस्ष इत्यपि । निरुपाधी च वर्तते वासुदेवे सनातने" इति निमाधिकपुरुषशब्दवाच्य भगवन्तं परवासुदेवमीक्षत इत्यर्थ । अत एव, “स सामभिरुनीयते ब्रह्मलोकम्" इत्यत्र ब्रह्मलोकशब्दम्य चतुर्मुखलोकपरत्वशङ्का व्युदरता, तद्गतानां ५. पूर्वस्व इति यजुभिरिति च श्रवणादनापि सामभिरिति - उ-14 ·210 सपरिकारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 5, एतस्माजीवधनात् परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते । तदेतो ग्लोकी. भक्तः॥५॥ निस्रो मात्रा गृत्युमन्त्यः प्रयुक्ताः अन्योन्यसक्ता अनविप्रयुक्ताः । क्रियासुबाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्तासु न करतेश:16 परवासुदेवेक्षणासंभवादिति द्रष्टव्यम् । तदेतो श्लोको भवतः । तत् ओंकारध्यानमधिकृत्य वक्ष्यमाणौ श्लोकौ प्रवृतावित्यर्थः ॥ ५ ॥ तिम्रो मात्रा मृत्यूमन्त्यः प्रयुक्ताः अन्योन्यमक्ता अननि- प्रयुक्ताः। अविपयुक्ता न भवन्तीत्यनविप्रयुक्तामविप्रयुक्ता इति यावत् । अत्यन्तद्वतोचारणेनान्योन्यसक्ततया, अतिविपकृष्टकालतयाऽत्यन्तविध- युक्ततया वा प्रयुक्तास्तिसो मालाः मृत्युमन्त्या मृत्युपदा अनर्थावहा इति यावत् । मृत्युमत्य इति पाठेऽपि स एवार्थः। क्रियासु वाह्यान्तरमध्य- मासु सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञा ॥ यज्ञादिका बायाः क्रिया:, आन्तरा मानसक्रियाः, मध्यमा वाचिकजपरूपाः आसु क्रियासु तिस्पु मातासु सम्यक् अत्यन्तसंयोगविषयोगमन्तरेण प्रयुक्तासु सतीपु ज्ञः तत्तत्प्रयोगाभिज्ञः पुमान् न कम्पते फलान्न च्यवत इत्यर्थ ॥ ६ ॥ ऋम्भिरेतं यजुमिरन्तरिक्षं सामभिर्यचद् कवयो वेद- यन्ते । तमोकारेणेवाऽऽयतनेनान्वेनि विद्वान् यत्तच्छान्तमज- पदविभाग उचितः । अन्तिममन्नानुसाराच । स इति तु पृथक् । स तेजसि, स पाप्मना इति तच्छन्दव्यवत् गच्छन्दनयमप्युपपद्यते, अयान्तरक्रियामेदेन विभिनतच्छन्दप्रयोगन्य यहुलं दर्शनादिति भावेनाह सामभिरिति ॥ ऋगादीनां भूर्भुस्मुरिति लोकगाधि. व्याहृतिलयजन्यत्वरूपसंबन्धी मनुस्मृ (२-७६) युक्तरीत्याऽस्ति । स्थाप्यन तृतीयलोकः परं पदमितीक्षतिकर्माधिकरणे व्यकम्। - ·सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र 3 211 ऋम्भिरेतं यजुमिरन्तरिक्षं सामभिर्यत्तत् कवयो वेदयन्ते । तमोहारेणे- वाय[न नेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभय परं चेति ॥७॥ इति पञ्चम प्रश्नः। रममृतममय पर वेति ॥ [स विद्वान] एतं मनुष्यलोकमित्यर्थ । यत्तत् कवयो वेदयन्ते । कवयः कान्तदर्शिन । तद्विष्णो परम पद सदा पश्यन्ति सूरय । इत्युक्तरीत्या सूरयो ये लोक पश्यन्ति, तम् - ओंकारेणैव मार्गेणान्वेति । गत्वा च शान्तम्-ऊर्मिषट्करहितं अजर- ममृतम्-जरामरणशून्यम् अभयम् अकुतोभय परं सर्वकारणत्वेन सर्वो- स्कृष्ट ब्रह्म च प्राप्नोतीत्यर्थ ॥७॥ अस्स सदर्भस्य परमात्मपरत्व भगवता बादरायणेन प्रतिपादि- तम् । अन हि पृथिव्यन्नरिक्षप्राय(क्षब्रह्मलोक) पाठात् ब्रमलोकशब्दस्य चतुर्मुखलोकवाचितया तद्गतेनेक्ष्यमाणत्वस्य चतुर्मुख एव सभवाचतुर्मुख इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, 'ईक्षतिकर्म व्यपदेशात् स ' इति सूत्रेण सिद्धान्ति- तम् । पुरिशय पुरुषमीक्षत इतीक्षतिकर्मनया व्यपदिश्यमान परमात्मा, शान्तत्वाजरत्यामृतत्वादिपरमात्मासाधारणधर्मव्यपदेशादित्यर्थ इति । इति प्रश्नोपनिषत्प्रकाशिकाया पश्चम प्रश्न ॥५॥ ७ तमिति पूर्वोक्तप्रह्मलोकाभिप्रायेण पुलिशनिदश, । यन्छ- ब्दद्वयनद्वाक्यद्वयस्य चकारस्य चानुरोधात् पद्ब्रह्मणो क्रमेण निरक्षेत्याशय । यद्वेदयन्ते =य लोक पश्यन्ति, तम्, मानमजर पर यत् तश्चेत्यन्वयः, यत् प्रसिद्ध तच्छन्तादिरूप ब्रह्म चेति वा । अन्वेतीत्युस्त्वा अनन्तर यत्तच्छान्तमित्याधुक्ति लोक्प्राप्त थमन्तरभा- विस्वस्य ब्रह्मप्राप्ती शापनार्थति, गत्वा चेत्युक्तम् ।

·212 सपरिफारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र.6. हरिः ओम् . अध हैन सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ। भगवन् ! हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैनं प्रश्नमपृच्छत--पोडशकले भारद्वाज! पुरुपं वेत्थ इति । तमहं कुमारमनुपम्-नाहमिमं वेद । यद्यहमिममवेदिपम् , कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा एप परि- शुष्यति, योऽनृतमभिवदति । तस्मान्नाम्यिनृतं वफतुम् । स तूणी अथ हैनै सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । स्पष्टोऽर्थः । भगवन् ! हिरण्यनामः कौसल्यो राजपुवो मामपेत्यैनं प्रश्नमपृच्छत ॥ हे भगवन् ! हिरण्यनामनामा कोसलदेशाधिपती राजपुत्रो मत्समीपमा- गत्य इमं वक्ष्यमाणं प्रश्न कृतवान् । किमिति-'पोडशकलं भारद्वाज पुरुपं वेत्थ' इति । हे भारद्वाजेति मां संयोध्याऽऽह प्राणायाः नामान्ता: पोडश कला यस्य स पोडशकलः तं पुरुषं वेत्थ जानासि किमिति इत्यर्थः । तमहं कुमारमब्रुवम् 'नाहमिमं वेद, यहमिम- मवेदिपम्, कथं ते नावक्ष्यम्' हति । तं राजकुमारमहमेवमुक्तमान् , 'स्वदुक्तं पुरुषमहं, न जानामि । यद्यहं जानीयाम् , केन हेतुना राज- कुमाराय योग्याय शिष्याय न कविप्यामि'इति । समूलो ह वा एप परिशुष्यति, योऽनृतमभिवदति । तस्मानाम्पिन्न वस्तुम् । १. नावक्ष्यमितीति इतिशदश्रयणात् तावदन्तमेर राजपुत्रं प्रति उक्तम् । समूलइत्यादिकं तु पिप्पलादं प्रतीति युज्यते । तदा त्ययेति भाप्ये पिप्पलादो गृयते, 'तं त्या पृच्छामी'तिरत् । राजपुर्व प्रति कथन एव तद्वाफ्यस्य सम्यगुपयोग इति मन्यते चेत्, त्वयेति राजपुत्रग्रहणम् ॥ २. सोम्येति । सौम्यपदं प्रियदर्शनार्थ प्रसिद्धम् । सोमात् टयण । तथा सोम्यपदमपि यप्रत्यये तदर्यफ गात (अमरसधा)।

·। सपरिकारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 6. 213 रथमारुह्य प्रवनाज । तं त्या पृच्छामि, कासौ पुरुष इति ॥ १ ॥ तस्मै सहोवाच।इहैवान्तदशरीरे सोम्य स पुरुषः, यस्मिन्नेताः पोडश कलाः प्रभवन्तीति ॥२॥ योऽनृतं व्रते, स मूलेन सह सर्वतः शुष्पति । श्रेयोहेतुभूतं पुण्यं सवासनं नश्यतीत्यर्थः । अतो मदुक्ते त्वयाऽनृतशङ्का न कार्येति भावः । स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवनाज । स राजकुमारः प्रश्नस्य प्रयोजनलेश(?) किमप्यलव्ध्व रथमारुय प्रक्वाज -प्रकण गतः । अनेन लज्जा सूचिता । रथेन प्रवबाजेत्यनेन तस्य प्रभुत्व सूचितं भवति । तत्वा पृच्छामि कासौ पुष्प इति ॥ तमेव पोडशकलं पुरुषं पृच्छामि स्वाम् , कासाविति । क प्रदेशे तिष्ठतीत्यर्थः । अन्न आधारभूतदेश- प्रभद्वारा जीवो वा परमात्मा वेति निर्णयार्थोऽयं प्रश्न इति द्रष्टव्यम् ॥१ तसै स होवाच । स्पष्टोऽर्थः । इवान्ताशरीरे सोम्य स पुरुषः, यस्मिन्नेताः पोडश कलाः प्रभवन्ति ॥ हे सोम्य प्रिय. दर्शन ! स पुरुषः इहवान्तःशरीरे । वर्तत इति शेषः । अनेन परि- अन वक्ष्यमाणं प्राणादिकलाग्रहणेन पोडशकलत्वं जीवे विवक्षितम् । छान्दोग्ये (४-८) सत्यकामं प्रति योडशफलब्रह्मविद्या काचिदुपदिष्टाऽस्ति, यत्नान्याशं पोडशकलत्वं ब्रह्मण एव । वृहदा- रण्यके (३-५-१५) चन्द्रवत् पुरुषस्य पोडशकलत्ववर्णनावसरे, 'तस्य वित्तमेर पञ्चदश कला:, आत्मैवास्स पोडशी क्ला' इति जीनस्यान्याशे पोडशकलत्वमुक्तम् । एकादशेन्द्रियाणि, पञ्च भूतानीत्येवंभूतशरीरविशिष्टतया जीवे पोडशफलस्वकथनमप्यतमत इवास्मन्मतेऽपि सांप्रदायिकम् भाष्यन्याख्यादौ हत्वात् । २.

·214 सपरिकारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् म. 6. स ईक्षांचके । कस्मिनहमुत्कान्त उत्कान्तो भविष्यामि, कस्मिन् या प्रतिष्टिने प्रतिष्ठास्यामीति ॥३॥ छिन्नपदेशमात्राधारत्वोक्या जीव इत्युत्तरमुक्तं भवति । ननु जीव- स्यैव कथ पीडशकलत्वम् पोडशकलाधारस्वतत्सष्ट्रत्ययो जीवापेश्या परमात्मन्येव पुष्कलत्वादित्याशङ्कयाऽऽह-यसिन्नेवाः पोडश कला प्रभवन्ति । यस्मिन् पुरुषे एताः वक्ष्यमाणा प्राणाधा नामान्ता षोडश कला खसंसर्गपयुक्त मुखदु खादिमोगाख्यमुपकारं फतु प्रभवन्ति, समर्था भवन्तीत्यर्थ । ततश्च पोडशकलामोक्तृत्वमेव पोड. शकलत्वम् । तच्च जीनस्यैवेति भाव ॥२॥ ननु पोडशकलासर्गहेतुत्वे जीवपरमात्मनोविशिष्टे तद्वोक्तत्वं जीवस्यैव, न परमात्मन इत्यत्न किं नियामकमित्यनाऽऽह-स ईक्षा- चक्रेकसिन्नहमकान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामीति; कसिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति ॥ "सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य " इति भाप्ये, “पतिष्ठा व जीवेन सह श्रूयते कमिन्नहमुत्मान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि, कस्मिन्वा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामीति" इत्युक्तत्वात् इद वाक्य जीवाभिसन्धिप्रकारपदर्शनपरम् । मदुत्कान्तिप्रतिष्ठासहमूतोलान्ति- प्रतिष्ठ को वेति पर्यारोचितवानियर्थ । ततश्च सोपकाराभिमधिपूर्वक जीवस्य प्राणादिसमृत्वात् तदोक्तृत्व समयति । परमात्मनस्तु-"नच मा तानि कर्माणि निवनन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनममक्त तेषु कर्मसु", "नमा कर्माणि रिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा" इत्युक्तरीत्या स्वोपकारा- मिसधिपूर्वकसष्टत्वाभावान तस्य पोडशकलामोक्तृत्वमिति माव ॥३॥ , ·क . . सपरिप्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र 6 215 सप्राणमसृजत प्राणायूद्धा ख वायुज्योतिराप पृथिवीन्द्रियम् मनोऽनमन्नाद्रीय तपो मना र्म लोका लोकेषु च नाम च ॥ ४॥ स यथेमा नद्यस्स्यन्दमानास्समुद्रायणास्समुद्र प्राप्यास्त गच्छन्ति, मिद्यते तासानामरूपे, समुद्र इत्येव प्रोच्यते-पवमेवास्य स प्राणमसृजत, प्राणाच्छद्धा ख वायुयो।तराप पृथिवी न्द्रिय मनः अन्नमनाद्वीयं तपो मन्त्रा कर्म लोका: लोकेषु [च] नाम च ॥ सा जीव एवं पर्यालोच्य प्रथमत स्वोत्क्रान्ति प्रतिष्ठासहमतोकान्तिप्रतिष्ठ मुख्यमाण सृष्टवान् । तस्मादूर्ध्वम् आस्ति क्यबुद्धिम् , पञ्च महाभूतानि, वागादीद्रियम् , मन , ब्रीह्यादिरूप मन्नम् , तदायत्त शरीरेद्रियसामर्थ्यम् , शरीरशोषणादिलक्षण तप, मग्यजु सामादीन् मन्त्रान् , ज्योतिष्टोमादीनि कर्माणि, कर्मफल भूतान् खर्गादीन् लोकान् , तेषु स्वर्गादिरोकेषु नामानि[चर] सृष्टवानित्यर्थ । यद्यपि पोडशकलास्रष्टत्व परमात्मन एक, तथाऽपि तद्धेतुभूतादृष्टारम्भककर्मकर्तृत्वेन अय स्रष्टुत्ववाद इति द्रष्टव्यम् । ततश्च स्वभोगोपकारिका पोडशापि कलास्तद्धेतुमूतादृष्टारम्भककमाणि कृत्वा सृष्टवान् । अतस्तद्द्वोक्तृतया पोडशक्लव जीवस्येति यावत् ॥ ४ ॥ पोडशकलत्व जीवस्योपपाध परमात्मन ईक्वाभावादकलत्वम्, लद्वारा मुमुक्षुवेद्यत्व चोपपादयति–स यथेमा नद्यः स्वन्दमाना. समुद्रायणा: समुद्र प्राप्यास्त गच्छन्ति भिद्यते नासा नाम रूपे समुद्र इत्येव प्रोच्यते । यथा प्रखर त्यो गाद्या नद्य समुद्रा यणा:--अनायनशब्देनाऽऽधारत्वमुखेनाऽऽत्मत्वमुच्यते- समुद्रा ·216 सपरिफारभाप्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र. 6. परिद्रष्टुरिमापोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति । मिते चासां नामरूपे, पुरुष इत्येवं प्रोच्यते । स एपोऽग्लोऽमृतो त्मिका: समुद्रापृथविस्थतिमतिपतियोग्या भूत्वा समुद्रं प्राम्य अस्तं गच्छ- न्ति अदर्शनं यान्ति, न तु समुद्रे वृध्यादिलक्षणं विकारमुत्पादयितुं प्रभवन्ति । तासां च गडायमुनादीनि नामानि यानि, यानि च शुल. कृष्णादीनि रूपाणि प्राक्तनानि, तानि भिधन्ते तत्प्रवेशानन्तरं न भवन्ति । नामान्तरं रूपान्तरश्च भवतीत्यर्थः । तदेव दर्शयति--समुद्र इत्येवं प्रोच्यत इति । तत्र प्रविष्ट नदीजातं सर्व समुद्र इत्येवं प्रोच्यते, तु गङ्गा, यमुनेति । स यथा । दृष्टान्तो यथेत्यर्थः । एक्मेवारस परिद्रधुरिमाः पोडश कलाः पुरुषायणा पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति ; भिद्यते चाऽऽसां नामरूपे ; पुरुष इत्येवं प्रोच्यते । म एपोऽकलोऽमृतो भवति । एवमेव अस्प परिद्रतः अनुभवितुर्भोक्तजीवस्य मोगोपकरणभूता इमाः पोडशापि कला: निरुपाधिकपुरुपशब्दवाच्यं वामदेवं प्राप्यास्तं गच्छन्ति । यथा शिलातलं प्राप्य सुरधाराः कुष्ठीमवन्ति, तथा भोगाघायिका न भवन्तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-पुरुषायणा इति । पुरुषसंकल्या. धीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिका इत्यर्थः । आमा फलानां जीवविषये मोग्य- भोगसानभोगोपफरणत्यादिनामरूपभेदवत् परमात्मविषये भोगन्यान. त्यादिनामरूपे न सः । तदेव दर्शयति पुरुष इत्येवं प्रोच्यत इति । पुरुषाय विस्वनिप्रतिपतिकनया पुरुष इत्ये प्रोच्यते न तु तद्विा. स्वादिना तकलादित्वेन मोच्यते । तस्मात् परमात्मन. कलामो- स्वाभावात् अकल इत्येवोच्यते । अत एवामृतव , मरणस्य मोतात. - ·सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र.6. 217 भवति । तदेप श्लोक ॥५॥ अरा इव रथनाभी फ्ला यस्मिन् प्रतिष्ठिता । त वेद्य पुरष वेद मा यो मृत्यु परिव्यथा इति ॥६॥ तान होवाच-एतावदेवाहमेतत् पर ब्रह्म वेद, नात परमस्तीति ॥७॥ ते तमर्चयन्त त्वहिन पिता योऽस्माकमविद्याया पर पार तारयसीति । रूपकलासबन्धाधीनत्वादिति भाव । तदेप श्लोकः । तत् परमात्म स्वरूपमधिकृत्य वक्ष्यमाण श्लोक प्रवृत्त इत्यर्थ ॥ ५॥ अरा इव स्थनाभौ कला यस्मिन् प्रतिष्ठिताः । यस्मिन् प्रतिष्टिता पदामिका यदुपादानिका इत्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् । न वेद्य पुरुष वेद । यथावत् तमेव पुरुष मुमुक्षुवेद्यमवगच्छत । ब्रह्म ज्ञानस्य फलमाह-मा वो मृत्युः परिव्यथाः । ब्रह्मज्ञान युप्माक परिवो व्यधा मृत्युर्मा कापीदित्यर्थ ॥६॥ तान्-होवाच एतावदेवाहमेतत् पर बम वेद । नाता परमस्तीति । तान् सुकेशादीन् पडपि शिष्यान् प्रति एतदुवाच- अहमेतावदेव पर ब्रह्म जानामि । परब्रह्मविषये ममतावदेव ज्ञानम् । इतोऽधिक नास्तीत्यर्थ ।। ७॥ ते तमर्चयन्त , 'स्व हि नः पिता, योऽस्माकमविद्याया: पर पार तारयसि इति । ते पडपि व पिप्लादम् , त्वमस्माक ससारापारतीरप्रापकतया पिताऽसि । तस्मात् त्वत्तो जन्मैव श्रेष्ठ जन्म , "स हि विद्यातस्तं जनयति । तच्छेष्ठं जन्म" इति श्रवणात् इति मादौ पटसु सुकेशादिप्यन्त्ययो कथने परम्। चकारो न कुन , किन्तु चतुर्णामेव, तत् कुत ॥१॥ 1 ,

·218 सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र. 6.
नमः परमपिभ्यो नमः परमपिभ्यः ॥८॥
॥ इति पष्टः प्रश्नः॥
॥ प्रश्नोपनिषत् समाप्ता॥
शुभमस्तु ।
अर्चयन्तः पूजयन्तो बभूवु || नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषि-
भ्यः ॥ उतरशान्तिस्याने इदम् | वाक्याभ्यास: उपनिषत्समाप्त्यर्थः ।।
नूनं संभूपगामित्वं चतुर्णा तेन गम्यते ।
कबन्धिभार्गवौ स्यातामुपसधेय संगती ॥२॥
प्रसिद्ध यतिशयं यद्वा चकारो गमयेदिह ।
अलिष्ठता हि कौसल्ये कण्ठोका गुरुणा ततः ॥३॥
तदूर्ध्वप्रश्नकर्तृणां सा फैमुल्यनयाद् भवेत् ।
हिरण्यलाभो राट्पुनो विशेगर्थबुभुत्सया ॥४॥
सुकेशसविध प्राप्त इति पक्षे तदुक्तिः।
यादिमो ब्रह्मविद्यायां प्रसिद्ध इति गम्यते ॥ ५॥
विमानतारतम्येन पडुहिया: फ्रमात् ततः।
व्युत्कमः प्रश्नकाले तु न्यूनझे पूर्वशिक्षिते ॥६॥
अमितमन्नलभ्यार्थशानं सों भजेदिति ।
उपनामावसानाभ्यां सर्वे सर्वार्थमिप्यताभू ॥७॥
अधीयानोऽपि युध्येत मामेऽखिलं सुसम् ।
अथेदं प्रश्नपट्कार्थसांगत्यं किञ्चिगुच्यते ॥८॥
अस्ति प्रजापतिः कश्चित् स इच्छति सृजत्यपि ।
प्रजाः ; प्रजा ममस्ताऽपि रयिप्राणमयी भवेत् ॥९॥
मूत्यशो रयिरित्युक्तः परांश: प्राण उच्यते ।
समाणाक्षोपकरणो घद्ध यात्मा स मन्यताम् ॥१०॥

·सपरिफारभाप्योपेना प्रश्नोपनिषत् प्र.6. 219
नच, 'एतादेवाह परं ब्रह्म वेद, नाता परमस्तीति पोड-
अकलजीवातिरिक्तपरब्रह्मनिषेध. किं न स्यादिति वाच्यम् । 'अधिक
तु मेदनिर्देशात्' इत्यादिभिर्विरोधप्रसङ्गात् । तथा हि स्मृतिपादे---
'तत्त्वमसि', 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यनेनेतरस्य जीवस्यैव ब्रह्मभावोपदेशात्
सार्वश्यसत्यसंकल्पत्वादियुक्तस्य अनन्तदु खाकर खानर्थवई जगत्
सृजतो जीवरूपस्य ब्रह्मणः आत्मनो हिताकरणाहितकरणादयो दोषाः
पादु.प्युरिति, 'इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्ति.' इति सूत्रेण
पूर्वपक्ष कृत्वा, 'अधिक तु भेदनिर्देशात्', 'अश्मादिवञ्च तदनुपपतिः'
सृष्टिश्च भुक्तिमुक्त यर्था स्रष्टा सवत्मिकः परः ।
इत्य प्रजाएटिहेतुप्रश्नमा समादधात् ॥ ११ ॥
सत्स्वक्षादिपु जीवस्य प्राणशब्देन वेदतम् ।
प्राणश्रेष्ठयप्रयुक्त स्यादिति तत् पृच्छयते ततः ॥ १२ ॥
सर्वेषां धारकत्वेऽपि मनोवाक्छोनवक्षुपाम् ।
प्रकाशकत्यं प्राधान्य प्राणस्य तु वरिष्ठता ॥ १३ ॥
प्रकाशकत्वं शानाक्षेप्वस्ति यन्मास्तु तत्परम् ।
"प्रकाशयन्ते कतरे" इत्येतत् , नोत्तरे हि तत् ॥ १४ ॥
प्रकाशनत्वं यत् पृष्टं केपु चित् कतरोक्तितः।
उत्तरे स्तावकत्वं तु विस्तृतम् , तेन तद् भवेत् ॥ १५ ॥
कैमुत्याद् वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रवत् माणनिघ्नता।
अन्येपां स्यात् चतुर्गदस्तावत्यै त इत्यतः ॥ १६ ॥
अथ प्राणविभागादिप्रश्नः, तस्योत्तरेण तु ।
'अपानादेवरिष्टस्य सत्वात् प्राणोऽधिकः कथम् ॥ १७ ॥
इत्याराहाऽपनुद्येत तर प्राणांशतोक्तितः।
व्यष्टौ नित्यश्लिष्टताञ्च प्राणीवस्य शंसितुम् ॥ १८॥

·,
220 सपरिष्कारभाप्योपेता प्रश्नोपनिपत् प्र.6.
इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । तुशब्दः पूर्वपक्ष व्यावर्तयति ।
ब्रह्म प्रत्यगात्मनः अधिकं भिन्नम् । कुतः ? भेदनिर्देशात् । 'य आत्मनि
तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरः', 'पृथगात्मानं प्रेरितारश्च मत्वा', 'स कारण कर-
णाधिपाधिपः', 'तयोरन्यः पिप्पल खादति मनभनन्योऽभिचाकशीति,
'ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशौ', 'प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरिप्वक्तः', 'प्राज्ञेना-
मनाऽन्वारूढः', 'अस्मान् मायी सजते विश्वमेततसिंधान्यो मायया
संनिरुद्धः', 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः', 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चतना-
नाम्' इत्यादिभिवविधभेदनिर्देशात् । किश्च यथा अश्मलोष्टादीनामखिर.
उत्पत्त्यायतिचिन्तैपामन प्राणेषु पञ्चसु ।
चक्षुरादिस्थानमेदात् कार्यमेदः प्रदर्शितः ॥ १९ ॥
आदित्यपृथिवीव्योमवायुतेजस्सु च क्रमात् ।
माणापानसमानास्यव्यानोदानात्मतोक्तिः ॥२०॥
'आदित्यादिहि बायोऽपि चक्षुराद्युपकारकः ।
प्राणश्रेष्ठय कथं तस्मात्' इति शहाऽपि शाम्यति ॥ २१॥
[पञ्चभूनमयादित्यायन्तःस्थवांशयोगतः।
प्राणादिः शक्तिहत् चक्षुरादेरित्यादि भाव्यताम् ॥ २२॥
ऐतरेयेऽपि च प्रोका प्राणस्यादित्यरूपता।
अन्नगाऽवकाशस्य फुक्षावावश्यकत्वतः ॥ २३ ॥
आकाशस समानेन संयन्धः प्रायणे तु यत् ।
ऊर्ध्वगामि समावेन तेजो मुरयम् , तदिप्यते ॥ २४॥
तेनोदानस्य संबन्धः, पाते त्यापोऽधिका मताः।
भूतपञ्चकसंसर्गेऽप्येवमेकस्य मुख्यता] ॥ २५ ॥
प्रशस्यैवमयो तुयें, 'स माणो मनसेन्द्रियैः ।
आत्माधारः स आत्मा च पराधार' इति वन् ॥ २६ ॥

·. सपरिष्कारभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत् प्र.6. 221 हेयप्रत्यनीककल्याणकतानन:क्यानुपपतिः, एवमखिलहेयास्पदस्य जीवस्य अताहशेन ब्रह्मणैवयानुपतिरिति सूत्रद्वयार्थ । एवम् "अधिकोपदे शातु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात्", "भेदव्यपदेशाचान्यः," "सुषुप्त्यु- कात्योमैदेन" "उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते" इत्यादिन्यायाश्च कुप्येयुरित्यलं प्रपञ्चेन ॥८॥ क्षेमाय य: करुणया क्षितिनिर्जराणा भूमावजम्मयत भाप्याधामुदारः । वामागमाचगवदावदतूलबातो रामानुजः स मुनिराद्रियता मदुक्तिम् ।। इति धीमत्ताताचार्यचरणारविन्दचञ्चरीरस्य वात्स्यानन्तार्यपादसेवा- समधिगतशारीरकमीमांसाभाष्यहृदयस्य परपालमुनिपादसेवा- समधितपारमहंस्यस्य श्रीरङ्गरामानुजमुनेः कृतिपु प्रश्नोपनिषत्प्राशिका ॥ देहेन्द्रियमनःप्राणधीभ्योऽन्य ज्ञानरूपिणम् । शामात्मानं प्रजाम्रष्टपरमात्मवशं जगी ॥ २७ ॥ विमानप्रणाञ्च परोपासनमुच्यने । पञ्चमे मुक्तये, यस्मादन्यदा फलमन्यथा ॥ २८ ॥ पोडशापि कलाःमोच्य पप्ठे जीनञ्च तद्वशम् । अफलं पुष्पं ग्रह परमाह प्रजाएजम् ॥ २९ ॥ ईशापुरनिषडाप्यपरिपारविधायिना । प्रश्नोपनिषदो भाप्यमित्यहार परिष्कृतम् ॥ ३०॥ ॥श्रीलक्ष्मीहयवदनपरग्रह्मणे नमः ॥ इति श्रीवास्य वीरराघवाचार्यकृत प्रश्नोपानपदाप्यपरिष्कार। ॥शुभमस्तु॥

·प्रश्नोपनिपदर्थसंग्रहकारिकाः
१. सुकेशशैव्यसौर्यायथ्याश्वलायनमार्गवाः ।
कबन्धी चेति षट् प्राप्ताः पिप्पलादमृषीश्वरम् ।।
२. तरोत्तरोतरस्येह प्रश्नस्सह समाधिना ।
पूर्व पूर्व निवद्धोऽस्ति षट् प्रश्नाः प्रश्नगास्ततः ।।
३. कुतः प्रजाः प्रजायन्त इति प्रश्ने कान्धिनः ।
मजाकामाद् रयिमाणसृजो जाता: प्रजापतेः ।।
४. अन्नरूपात् प्रजाः, यासां संसरन्तीन्दुसंगताः ।
शुद्धास्वादित्यगा ब्रह्म यान्तीत्याह म तं गुरुः ।।
५. मार्ग स्वाह देवेषु महाभूतेन्द्रियात्मसु ।
मजाधृत्सु वरिष्ठत्वं प्राणस्यैतत्स्तपश्च तैः ।।
६. उत्पत्तिमाति देहे स्थानान्येतक्रियासिदाम् ।
मादित्याचात्मताशाह माणस्यैवाश्वलायनम् ।।
सुप्ती सपन्ति नामन्ति स्वमिन मुखिन तनी
परात्मनि पलिष्ठानं ज्ञातु: सौर्यायणि जगी
2. शव्यं त्वेकद्वितिमानतारोपानी गति: कमात् ।
नृलोकपुनरावर्तिलोकमोक्षपदेश्चिति ।।
९ सपोडशकलो यस्मिन् प्रभव्यः प्राणादयः कलाः |
अस्तं गच्छन्त्यमू: पुसि पर इत्याह चादिमम् ।।
१०. इत्यं प्रश्नोपनिषदः षट्सु प्रस्नेषु वर्णिताः ।
स्रष्टा, प्राणोऽस्य ममा ज्ञप्रतिष्ठा प्रणव. कला: ॥
॥
-

·प्रश्नमन्त्रसूची २.६. २.७. २-१३. २.९. ३-१२. अरा इव. अरा इव. इन्द्रस्त्वं प्राण. उत्पत्तिमायति. ऋग्भिरेत. एषोऽमि.. तिस्रोमाता. 'देवानामसि. प्रजापतिश्वरसि. पञ्चपादं. प्राणस्येद यदात्वममि. या ते तनूः विज्ञानात्मा. विश्वरूप. २.१२. २.५. १-८. २-११. २८. व्रात्यस्त्व. प्रमाणाकर: अशरीरं वाय अस्मान् मायी आदित्याचन्द्रमस इममात्मान ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् एवस्मान्जायते एकमेवेममात्मानं छ. ८-१२-१ धे. उ ४ छी, उ. ४-१५-५ पृ. उ.६-३-३८ ३. सू. १-३-१२ मु. उ, २-१-३ कृ. उ. ६-३-३८ ३. उ, ६-४-२२ किं प्रजया शाज्ञोदी तद्यथास्थस्यारेषु सद्विष्णो.परम की. प्रत. ६१ सुबा.६.

·224 . तमुरझामन्तं तयोरन्यः तेजसाहितदा द्वे आहवनीये घूमोरात्रिः नित्योनित्यानाम् पृथगात्मानम् प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः प्राज्ञेनात्मनाऽन्या प्राज्ञेनामनास प्राणस्तेजसि भगवानिति शब्दोऽयम् मृतान्तरसंसृष्टमेक्तेजः मनस्यन्यत् मामुपेत्यतु य आत्म नितिष्ठन् य इमेग्रामे वाड्मनसि सकारण करणाधिप सतासोम्य मोश्य . उ. ६.४. २ श्वे. उ.४ छा. 3.८-६-३ ते. बा. २-१-३ गी. ८-२५ श्वे. उ. ६. कठ. ५-१३ श्वे. उ.२-६ श्वे. उ. ६ पृ. उ. ६-३-३५ वृ. उ. ६-३-२१ छा.उ. ६-८-६ श्रीमा. ४-२-६ हितोपदेश गी. ८-१६ पृ. माध्य. ३-७-३९ छा. उ. ५-१०-३ छा. 3. ६-८-६ छा. उ. ६-८-१ ज.स.१-२-१ ·64 विषया सुकेशादीनां घण्णां पिप्पलादोपसदनम् 167 प्रजापति फरयिप्राणसृष्टिः 169 प्रजापतेस्संवत्सरात्मकत्वम् 174 एतद्ब्रह्मलोकविरजोब्रह्मलोकाधिकारिविवेचनम् 175 प्रजाशरीरधारकादिनिरूपणम् 182 प्राणस्य वरिष्ठत्वम 184 वागादिकर्तफमाणस्तुतिः 185 प्राणोत्पत्तिः, इन्द्रियैस्तह शरीरे प्राणप्रातिश्च 190 प्राणस्य पञ्चविधत्व कार्यमेदश्च 192 प्राणस्य वाह्याध्यात्मिकमेदः 195 शरीरे जाग्रत्स्व रद्विवेका 198 प्राणादिविलक्षणजीनात्मनिरूपणम् 203 जीवात्मविलक्षणपरमात्मनिरूपणम् 205 प्रणवे एकद्वित्रिमात्रता 208 तदुपासनभेदेन ऐहिकामुप्मिकमोक्षरूपफलमेदः 215 जीवस्य पोडशकलत्वनिरूपणम् 216 परमात्मनस्तद्विलक्षणत्वम् 217 कतिपयविषयविशेष विमर्श: 221 पुरुषनामानि १. मुकेशा भारद्वाज ६. कान्धी कात्यायनः २. शैब्य सत्यकाम ७. भगवान् पिप्पलाद. ३. सौर्यायणी गार्म ८. हिग्यनाम: कोसत्यो १. कौसल्य आधला न राजपुतः ५. भार्गवो वैदर्मि. उ-15 ·अपूर्वपदानि 177 पु. 169 177 169, 170, 201 189, 170 187 172 188 रयिः प्राणः आदित्यः वैश्वानरः पितृयाणः पुरीपिणम् पञ्चपादम् द्वादशाकृतिम् उपरे 174 सप्तचके पडरे वहितमः आद्यस्य वासोवृक्षम् जीवधनात् पोडशकल: रथनाभिः समानः 208 177 210 177 212 177 217 177 201 १-४-८ ४-२-३ शारीरकविचार: वैश्वानराधिकरणभाष्यम् 172, 226. सर्वव्याख्यानाधिकरणवतम-188 सोध्यक्षइत्यधिकरणभाष्यम् १७ 196 ४. २.५ ६. श्रीमाप्यम् वाध्यनसिदर्शनात् भूतेषु तच्छतेः नैकलिन् 198 ईक्षतिकर्माधिकरणविचार: 211 इतव्यपदेशाधिकरणविचार: 219 ४-२-१ १-२-५ ४-२-६ १-३-४ २-१-७ ·- टिप्पणपरिशिष्टम् सर्व याख्यानाधिकरणश्रुतप्रकाशिकायाम्-'चन्द्रादित्यारिमुष्टे रण्डान्ततिविषयायाश्चतुर्मखकर्तृकत्वसमवेऽपि तदन्तर्यामिपरमपुरुप एर प्रजापतिशब्दवाच्य अपर्यवसानादवयवशक्त्या वा परमप्राप्तेरुक्त त्वात् अरिदिगत्या अनावृतिप्रतिपादनाद विरजश्शब्देन प्रसिद्धब्रह्मरोकल्यावृवे । उत्तरखण्डेषु च प्रत्यगात्मा शिोध्यते ततश्चोपरिष्टात्..... परमपुरषोपासन तत्वाप्तिरूपफ्लञ्च श्रूयते । अत उपक्रमे प्रजापतिशब्दवाच्यो महावाक्यस्वारस्यात् परमपुस्प ' इति- १-११ पञ्चपादम् । तैतिरीये इदावत्सरेति श्रवणेऽपि श्रीभागवते (३११) इडावत्सर इति पाठो दृश्यते । एव पळस्वेकत मस्य वत्सर इति नामापि तत्र | (एवञ्च तैचिरीये 'इद्वत्सरोऽसि वत्सरोऽसि' इत्यत्न इद्वत्सरस्यैव वत्मर इति नामान्तरेण निर्देश इत्या शयो ग्राह्य ।) वत्सरशब्दस्याब्दसामान्यवाचित्य सर्वसमतम् , भागवतेs- पि तत्रैव समनन्तरमिति तारता तस्य विशेषनामत्वमपि नापति । विष्णुपुराणेऽपि (२८), 'सवत्सरादय पच', सरसरस्तु प्रथम ' इति लोकद्वय द्रष्टव्यम् । विष्णुचित्तीयादौ च तत्र वत्सरपञ्चके विविध युगसज्ञानिवेशकारणादिविमर्शेन तदर्थ सुविशद इति ।। श्री ॥

·- पी: मुण्डकोपनिषदि परमधिकपाठाः श्रीमाप्यादेः सावधान पठने शांकराधास्तपाठापेक्षया अधिका बहवः पाठा लक्ष्येरन् । अनोपनिषद्भाय शांकरपाठरीत्यैव यद्यपि प्रवृत्तम् , अथाप्येभिरेवोपनिषद्धाप्यकाररेतत्पूर्वकृतायां भावप्रकाशि- कायामेव पूर्णमुण्डकोपनिषदनुवादस्य कृतत्वात तत एव श्रीभाप्याचाहत- पाठानां ग्रहणं सुकरम् । ततस्तदनुसारेणात मुद्रणं क्रियते अव्याख्या- तमपि व्याख्यायते । अन्न, मुण्डके निवेशितानामधिकपाठानामादरणे प्रमाणभूताः श्रीमाध्य-श्रुतप्रकाशिकासूक्तयस्तावत्- (1) (१-२-५) "तनापरा ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना धर्म- शास्त्राणीत्यन्तेन..... 1........सागस्य सेतिहासपुराणस्य समीमांसस्य वेदस्स ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वात् ।" (श्रीमा. १-२.२३.स) (2) "वेद एव हि ब्रह्मज्ञानहेतु;, धर्मशास्त्रादिकीर्तन किमर्थम्" (3) अश्रद्धया अविधिना हुतमासप्तमातस्य लोकान् हिनस्तीत्यस्वार्थ उक्तः (4) “यस्मात् परनापरमस्तीत्युक्तसमाभ्यधिकराहित्यसूचनार्थः परमशब्दः (5) "प्रणवो धनुः शरो धात्मा', 'आत्मानमरणिं कृत्वा इत्यादिमि- रुपासनस्य प्रकार उक्त इत्यर्थः" (6) "पद्मकोशमतीकाशं सुषिरश्चाप्यधोमुखम् । हृदयं तद्विजानीयात् विश्वस्यायतनं पहत ति तुपण्ड एव तस्योपासनस्य हृदयगुहासंब- धित्वावगमात्" (JH सर्व इहोलिख्यमाना अधिकपाठा: भावप्रकाशिकादर्शिते मुण्डकोप- निपखण्डषटकपाठे उपलभ्यन्त इति तवैवैतदानुपूर्वी यथावस्थिता द्रष्टव्या।

·श्रीः श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः येनोपनिषदा भाप्यं रामनुजमतानुगम् । रम्यं कृतं प्रपद्ये ते रहरामानुज मुनिम् ।। श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितं प्रकाशिकामिधान भाष्यम् । अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरस्स्थलं श्रिया । अञ्जनाचलशृङ्गारमञ्जलिर्मम गाहताम् ॥ १ ॥ व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान् गुरूनपि । मुण्डकै विदुपा प्रीत्यै व्याकरिष्ये यथामति ॥ २ ॥ श्रीः श्रीयते श्रीनिवासपखह्मणे नमः। श्रीमद्भयो रङ्गरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । उपनिषद्धायपरिष्कार श्रीभाष्यसंमताः पाठाः मुण्डके शाहरेतरे । श्रुतप्रकाशिकायां येऽदृश्यत्वाधिक्रियागताः। अव्याख्यातेरप्यनेकैरिह तैर्मुण्डकं युतम् । भावप्रकाशिकापाठमनुरुध्य प्रकाशये ॥ विद्यास्थानं सर्वमालोड्य लभ्यां विद्या प्राचीमाह यत्नापरेति । भति तनां मोक्षहेतु परेति श्रीमानेतन्मुण्डकेऽयं श्रियै नः ॥

·श्री: मु ण्ड को प नि पत् [अथर्ववेदीयोपनिपच्छान्तिपाठः- भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षिभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभियशेम देवहितं यदायुः ॥ खस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्ति नस्तायो अरिएनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ओं शान्तिदशान्तिश्शान्तिः] प्रथमे मुण्डके प्रथमः खण्डः हरि: ओम् । ब्रह्मा देवानां प्रथमः संवभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता। स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १५ विद्याप्ररोचनार्था आख्यायिका आरभ्यते--प्रझा देवानां प्रथमा संयभूव । चतुर्मुखः इन्द्रादीनां देवानामने उत्पन्न इत्यर्थः । स कीदृश इत्यत्राऽऽह-विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता । विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्योत्पादयिता रक्षकश्वेत्यर्थः । स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठ पुत्राय प्राह । तादृशो ब्रह्मा सर्वविद्याश्रयभूतां ब्रह्मविद्यामानाने ज्येवपुत्रायोक्तवा- नित्यर्थ. । ब्रह्मविद्याया: सर्वविद्याश्रयत्वं च, ज्ञातव्ये ब्रह्मणि कृत्मा- ज्ञानस्यान्तर्भूतत्वादिति व्यासारुपादितम् (१-२-२३. सू.) ॥१॥ १. संवभूवेति । यतस्संवभूक, ततस्स विद्यां प्रापेति प्रसिद्धम् । -'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' इति। तदल हृद्तम्॥ अन्तर्भूतत्वादिति। अनेन व्यासार्यवचनेन एफविधान- यथा- ·सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1,ख. I. 231 अथर्वणे यो प्रवदेत ब्रह्मा अथर्वा तां पुरोवाचागिरे (शिरसे तत्त्वतो) ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यपाहाय प्राह भारद्वाजोऽगिरसे परावराम्॥२॥ शौनको ह वै महाशालोऽहिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ- कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥३॥ अधर्षपणे यो प्रादेत बना अथर्वात पुरोवाचाझिरे ब्रह्मविद्याम्। अथर्वणे या ब्रह्मा प्रोवाच । तां ब्रझविद्यामनामा ऋषिः खशिप्याय अङ्गी(नि) ग्ने(अङ्गिरोनाम्ने) ऋषये प्रोवाच । स माग्द्वाजाय सत्यवाहाय प्राइ । सः अङ्गी म ऋषिभरद्वाजगोत्राय सत्यवाहनाने प्रोक्तवान् । भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् । परमादवरेण प्राप्तेति पराधमा पराक्रसर्वविद्याव्यातेर्वा पगवग। तामशिरसे प्राहेत्यनुषङ्गः] शौनको ह वै महाशालोऽगिरस विधिवदुपसन्ना पप्रच्छ । महागृहस्थः शुनकपुतः समित्पाणित्वादिशास्त्रीयनियमानतिक्रमेणोपगतः सन् पृष्टवान् - कस्मिन्नु भगवो विज्ञाने सर्वमिदं विज्ञातं भव- तीति । हे भगवा! "उत्पत्ति प्रलयं चैत्र भूतानागति गतिम् । वेति विद्यामविद्या च स वाच्यो भगवानिति" इति लक्षणलक्षित ! । भगव. नित्यस्य, "विभाषा भवद्भगवत् ---"इति नकारस्य रुत्वे अवस्य ओवा- सर्वविज्ञानयोः, कारणविषयकशानं पूर्व कार्यविषयकशानं पश्चा- दित्येवं न कार्यकारणभावः, किंतु अभेद इति सिद्धम् । २. परावराम् । अन शाहरम् 'परस्मात् परस्सादवरेण प्राप्तति परावरा, परावरसर्वविद्याविपयन्याप्ती' इति । परा एतदन्या सर्वा अपरा निरष्टा यतः सा परावरेत्यपि सुवचम् । तस्मिन् दृष्टै परावरे' इति मु.२-२॥ वक्ष्यते च द्वयी विद्या परा चापरा च ।

·232 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1, ख. 1. मावश्छान्दसः । यथा मृत्पिण्डे विज्ञाते सर्व मृण्मय विज्ञातं भवति, एवं कस्मिंश्चिद्वस्तुनि विज्ञाते सर्व कार्यजातं विज्ञातं भवतीति सामान्यतो भवाशानां वचनमश्रौषम् । तादृग्वस्तु किमिति प्रश्नार्थः । सर्वनिमित्तोपादानभूतं वस्तु किमितीति यावत् ॥ ननु सर्वमिदमिति शब्देन स्थूलचिदचिच्छरीरविशिष्ट ब्रोच्यते, उत विशेषणमात्रम् ? नाऽऽद्यः ; प्रश्नदशायां शौनकम्यानमवित्वेन ब्रमविद इव इवुद्धिशब्दयोनपर्यन्तत्वाभावात् । "लेनेई पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" इत्युतरवाक्ये 'इदं सर्वम्' इत्यस्य विशेषणमाले पर्यवसायित्वेन ब्रह्मपर्यन्तत्वादर्शनेन प्रश्नवाक्यगतस्यापि 'इदं सर्वम्' इति शब्दस्य नमः पर्यन्तत्वाभावात् । न द्वितीयः, विशेषणभृतस्थूलचिदचितो: अक्षर- ब्रह्मभिन्नयोक्ष्यमाणाक्षरब्रह्मोपादानकवाभावादिति चेत्- उच्यते । 'इदं सर्वमित्यनेन विशेषणमेव निर्दिश्यते, विशेष्यम् । अथापि विशेषणस्यापि ब्रझोपादेयत्वमस्ति । न हि अभिन्नयोरेवापादानोपादेयभाव इति नियमः | भाविस्थूलावस्थावत: पूर्वभाविसूक्ष्मावस्यायोगि छुपादानम् । अवस्थावत्वं च चिदचिदीश्वरा- ३. विशिष्टब्रह्मशाने विशेषणं सर्वं ज्ञातं भवतीति वा, ब्रह्म- ज्ञानेन मोक्षे सार्यश्याविर्भावात् सर्व शातं भवतीति वा नार्थः । कितु सद्विद्याधनुरोधादन्यादृश एवेत्यभिप्रेत्याह -यथा मृदिति । 'इदं सर्वमित्यस्य विशिष्टार्थपरत्वसिद्धि यद्वेत्यादिना उपरि वक्ष्यन् विशेषणमानपरत्वपक्ष एव स्थित्वा, श्रुतप्रकाशिफोकप्रपञ्चन- प्रज्ञापनीय समाधानमाह-'उच्यते, इदं सर्यमित्यनेन' इति । भाविस्थूलावस्थावत इति । न च घटादिकं प्रति भ्रमणादि- . न ·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1, स. 1. 233 •णां त्रयाणामप्यस्त्येव । इयास्तु विशेषः - अद्वारकावस्थायोगित्वमा चेतनस्य । जीवस्य तद्धर्भभूतज्ञानद्वारा अचेतनशरीरद्वारा च र्मकृत- संकोचविकासाद्यवस्थाश्रयत्वम् । परमात्मनस्तु चेतनाचेतनद्वारकमय- स्थाश्रयत्वम् [अद्वारकनियन्तृत्वावस्थाश्रयत्वं च । ततश्च महत्त्वाकार- स्वादिलक्षणभाव्यवस्थायोगित्वस्याचेतनपरमारमसाधारण्येन परमात्मन इव चेतनाचेतनप्रपञ्चस्यापि भाव्यवस्थाश्रयत्वेन अक्षरं प्रति उपादेयत्वम- स्त्येव । ततश्च 'इदं सर्व' मिति विशेषणमात्र निर्देशेऽपि तस्य वक्ष्यमाण. मक्षामुपादानं भवत्येवेति, कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति विशेषणमाले उपादानप्रश्न उपपद्यते । अत एव महासिद्धान्ते,--'कृत्स्नस्य जगतो बन्नकार्यतया तदन्तर्यामिकतया च तदात्मकत्वेनक्यात् तत्पत्यनीकनानात्व निषिध्यते' इति भाप्ययाख्यानावसरे व्यासाय , "विशिष्टयोरेवोपादानोपादेय भावः । न तु विशेषणीभूतम्य चेतनावेतनश्पश्चस्य ब्रह्मोपादानकत्वम् । विशिष्टदण्डादेः, पुत्रादिकं प्रति च पित्रादेनिमित्तकारणस्थापि पूर्वभाव्यवस्थायोगितया ततनोगदानत्वापत्तिरिति वाच्यम्- भाव्ययस्थावतः सनिष्टपूर्वावस्यायोगि उपादानमिति पूर्वावस्थायाः भाव्यरस्थापनिष्टयम्य विपक्षितन्नात् । भ्रमणादेघटाद्यवृत्तिन्यात् । थत एप प्रा प्रति परमात्मन उपादान प्रपश्चाताव्यक्तत्यादि. पूयिस्थायाः सदारकं परमात्मगत बादुपपतम् । न तु नियन्य- रूपपरमात्मगतावस्थामादाय। नियन्तृत्वरूपारस्था विशिष्ट पर. मात्मानं प्रति परमात्मन पर दशामेदेनोपादानोपादेयभायांपादने उपयुज्येत । तदयस्थापनं प्रति तरस्यासमानाधिकरणविस्था- योगि उपादानमिति या विवक्षितम् ।

·234 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1,ख... शरीरात्मभावस्तु निष्कृष्टविशेषणयोः (णस्य च) निष्कृष्टविशेष्यस्य च चिदचिद्विशिष्टब्रह्मणश्चिदचिद्विशिष्टब्रह्मानियाम्यत्वात् केवलस्य प्रपञ्चस्य केवलनमान्तर्यामिकत्वात्" इति पक्षमाश्रित्य, 'तदन्तर्यामिकतयेत्यम जगत इति निष्कर्षकशब्दान्तरमध्याहर्तव्यम्' इत्युक्त्वा, "सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः" इति वाक्ये उपादा- नोपादेयभावप्रतिपादके,--"सन्मूलाः, सत्पतिष्ठाः' इत्यत्र प्रजाशब्दस्य ब्रह्मपर्यन्तत्वम् सच्छब्दस्यापि सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मपरत्वम् ; सदाय- 1 तना इति शरीरात्मभावप्रतिपादकांशे तु प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्र- परत्वम् सच्छब्दस्य विशेष्यमानपरत्वम् ; ब्रह्मणो ब्रह्मान्तर्यामिक स्वासंभवात् , केवलप्रपञ्चस्य विशेष्यमानान्तर्यामिकत्वेऽपि विशिष्टा. न्तर्यामिकत्वाभावात् " इत्युक्त्या,-अस्मिन् पक्षे सकृपयुक्तस्य प्रजा- शब्दस्य वैरुप्यम्, सच्छब्दाना च वरूप्यम् , जगत इति शब्दान्तरा- ध्याहारादिलक्षणभाष्य क्लेशश्च पर्यालोच्य, "प्रजाशब्दस्य विशेषणमान- परत्वमेव ; सच्छब्दस्यापि विशेष्यमालपरत्वमेव । न च, विशेषणीभूत- चिदचिद्वर्गस्य सदुपादानकत्वं नास्तीनि शड्वयम् ; तस्यापि भाव्यवस्था- वयेन विशिष्टस्येव विशेषणस्यापि ब्रह्मोपादानकत्वसमवादिति स्वाभिमतं पक्षान्तरमुपन्यस्तम्-"यद्वा जगत इति निष्कर्षक शब्दः" इत्यादिना । "आत्मेति तूपगच्छन्ति-"इति भाष्यादौ, 'सर्वस्य चिदचिद्वस्तुन. स्तज्जत्वात् तल्लत्वात् तदनत्वात् तन्नियाम्यत्वात् तच्छरीरत्वाच सर्वस्याय. मात्मेति शरीरत्वोपादेयत्वयोः सामानाधिकरण्यं बहुकृत्व उद्घोषितम् । न चैतदन्यथा कर्तुं प्रभवाम, । "प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरिस्वतः" इति . .

·। ऽभ्युपेत , सपरिकारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु 1,ख ! 235 वावये प्राज्ञशब्दिते मिन्ने परमात्मनि जीवस्य परिष्वङ्गरूपल्यश्ररणाच -परिप्वगो न लय , किरवन्य एव ससर्गविशेष -इति वाच्यम् , "खाप्ययात्" इतिसूत्रभाष्यतयाख्यानग्रन्थपर्यालोचनाया(नया) तयो समानार्थकत्वस्योपलभ्यमानत्वात् । न च-जामदाद्यवस्थागतरागद्वेषादि कालुष्ययुक्तजीवविशिष्टस्य परमात्मन तद्रहितजीवविशिष्टपरमात्मरूपेगा वस्थानमेव, "सता सोम्य तदा सपनो भवति" इति वाक्यस्यार्थो- स एव, 'प्राज्ञेनाऽऽत्मना इति वाक्यस्याप्यर्थोऽस्त्विति वाच्यम् , तथा सति अस्य वाक्यस्य जीवपरभेदासाधकाधेन 'सुपुप्त्यु जान्यो देन' इतिमूखासगतिप्रसङ्गात् । न च-भाव्यवस्थावत् सर्वमुपादेयम् , पूर्वावस्थावत् सर्वमुपादान चेत्-~भाविमहत्त्वाहकारत्वाद्यपस्थावरपरमात्मान प्रति अध्यक्तत्वलक्षण पूर्वावस्थाश्रयस्याचेतनस्याप्युपादानवप्रसङ्ग । अतो भाग्यवस्थावतस्तद अयक्तत्वलक्षणेति । अचिदाद्यवस्थायास्सद्वारक परमामगत त्वाङ्गीकारात् उपादान वनिवेचनघटक स्खनिष्टत्वमपि परमात्मनिष्ठत्व रूपमध्यत्तत्वेऽक्षतमिति भाव । व्यासार्या इति । तदुक्त समाधान द्विविधम्--अन्यक्तायाद्यनस्थाया अविन्मानगत वेऽपि ब्रह्मणस्तयो- गित्व भरति, चक मुजा कदलीन्यायेन विशिष्टस्यैव ग्रानया अचितो ब्रह्मस्वरूपान्तर्गतत्वादित्येकम्। अचिदवस्थाया विशेप्य ब्रह्मापि व्यय धानो आश्रय पुरुष-पर्यइ-भूतलन्यायादिति चान्यत् । तत्र चम मुवादिग्दाना समुदायरचनचादेकदेशमानसबन्धे सत्यपि समुराय- सबन्धितया व्यवहार, पटैकदेशे दग्धेऽपि पगेदग्ध इति व्यवहारस्य भापिततया सद्रीत्या युक्तः। अचिन्मानगतावस्थामादाय ब्रह्मणि तयोगित्व तु दुर्वचम् । ब्रह्मेश्वरादिपदाना चिदचिदीश्वरसघाता- चित्याभावादिति विमृश्य प्रथमसमाधानत्यागेन द्वितीयग्रहणम्।

·236 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1, ख. I. भिन्न पूर्वावस्थायोग्येव उपादानमिति वक्तव्यम् । ततश्च इंदंशब्दवाच्यस्य विशेषणस्य न ब्रह्मोपादानकत्वमिति वाच्यम्भाव्यवस्थावतः पूर्वा- वस्थायोगि यत् कारणम् , तत् उपादानमित्युक्तावतिप्रसङ्गाभावात् । भाव्यवस्थावद् ब्रह्म प्रति अचेतनस्य हेतुत्वग्राहकप्रमाणाभावेनोपादा. नत्वाभावेऽपि, ब्रह्मणः सर्वकार्यकर्तृत्वश्रवणेन भाव्यवस्थावदचेतनांश प्रत्यप्युपादानवे नानुपपतिः । नवव्यक्तत्वमहत्वाद्यवस्थाया अव्यक्तमहदादिनिष्ठत्वेऽपि ब्रह्म- निवानि पूर्वावस्थायोमिस्वाभावात् कथमुपादानत्वमिति चेत्- अत्र व्यासार्याः प्रकृत्यधिकरणे-, "ब्रह्मणश्चिदचिच्छरीरकतया प्रकृतेर्ब्रह्मवरूपान्तर्गतत्वेन प्रकृत्य- वस्थानां ब्रह्मास्थात्वात् । न हि विशेप्यमानं विशिष्टस्य स्वरूपम् । विशिष्टस्य वस्तुनो विशिष्टमेव हि स्वरूपम् । न हि घटस्य मृन्मानं स्वरूपम् , अपि तु घटत्वविशिष्टम् । ननु यदि विशेषणमपि खरूपा. न्तर्भूतम् , तर्हि दण्डादयः संयोगादयश्च स्वरूपं स्युः ।। न । यावद्दव्य- भाविनाम् अपृथसिद्धविशेषणानामेव स्वरूपान्तर्भावात् । किंच घटादि- वस्तुन उदकाहरणादिततदसाधारणकार्ययोग्य(न्यत्व)मेव स्वरूपम् , न मृन्मालम् । पिण्डेप्टकादीनामपि घटस्वरूपत्वासङ्गात् । घटस्योदकाहरणं प्रति योग्यता नाम अच्छिद्रघटत्वमेव । यस्य वस्तुनो यत् कार्य यदा- कारवयव्यतिरेकानुविधायि, स आकारस्तस्य वस्तुनस्तत् कार्य प्रति योग्यता । यथा वहेरुटणत्वं स्फोटजनने, यथा च परशोनशिल्यं छेदने, यथा च मृदो मृत्त्वं घटादिपरिणामे, लक्ष्णाभावश्च, एवं प्रकृति- , ·सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु ।, स्त्र ] 237 पुरुषकालाश्च (ला) जगद्रूपेण बहुभवने परमात्मनो योग्यतास्थानीया अयुतसिद्धप्रकारा । अत एव हि कचित् शक्तिशब्देन जगदभिधीयते कार्योपयोग्यपृथक्सिद्धविशेषण हि शक्ति । सा च योग्यता योग्यवस्तुन स्वरूपान्तर्गता। अतो महदाद्यवस्थाश्चिदचिद्विशिष्टब्रह्मस्वरूपगता इति नाव स्थाश्रयत्वासिद्धि । यतो विशिष्ट ब्रह्मखम्पम् , अत एव हि, “तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नामावरा अर्पिता , एवमेवैता मृतमात्रा प्रज्ञामान। स्वर्पिता प्रज्ञामात्रा प्राणेऽपिता" इति अरनामिष्टान्त उपन्यस्यते । न हि नाभिमान रथचक्रम् , किंतु नाभिवत् अरनेमी अपि स्वरूपान्तर्गते । तथा, "अगुष्ठमान पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनाना हृदये सन्निविन । त खाच्छरीरात् प्रवृहन्मुशादिवेषीकाम्" इति मुजेषीकादृष्टान्तश्च श्रुत । न हि इपीकामात मुञ्ज किंतु बाबदर विशिष्टेपीका हि मुन्नखरूपम् । विशेष्याशस्य दृष्टान्त इपीका । तथा- . "यथा हि कदली नान्या त्वक्त्रान्नाथ जायते । एव विश्वस्य नान्यत्व(1)स्व चापी(स्व मायी)श्वर दृश्यसे।।"(वि पु) इति स्ववपनकदलीदृष्टान्तश्च चिदचिद्विशिष्ट ब्रह्मस्वरूपमवगमयति । 'न हि याद्यर श्वपत्रण विना काण्डमात्र कदली , अपितु स्ववपनविशिष्ट काण्डस्वरूपा । एवं विश्वविशिष्ट स्वखरूपम् , वन विशेष्यमृतस्त्व विशेषणाशविर क्षणश्च दृश्यसे' इति पर्थ । इयान् भेद -जामीपी. काण्डानाम् अरनेभिवामदलत्वपनामा च अचेतनतया मिथोनियन्त- नियाम्यभावाभावान्न शरीरशरीरिभाव । अत एव नेम्यादिशब्दाश्च न ·- 238 सपरिष्कारभाष्योपता मुण्डकोपनिषत् मु 1, स 1 विशेष्यवाचका । इह तु नियन्तृनियाम्यभावादिना शरीरात्मभाव सभवात् शरीरवाचिन शब्दा प्रापर्यन्ना इति । अन [एव] महदाय वस्याना विशिष्टनास्वरूपगतत्वादुपादानत्व मुख्यम् । किंच मा भूत् प्रकृतिपुरुषयो स्वरूपान्तर्भाव , तथाऽपि मुख्य व युक्तम् । न हि शरीरद्वारक ब्रह्मणो महदाधुपादानत्वममुख्यम् , कारणतानि हकव्यवहितत्वात् , ज्वालाव्यवहितस्य काठस्य पाक प्रति करणत्वता ननु मृव्यवहिनस्यापि कुलालस्य घट प्रत्युपा- दानव स्यादिति चेन्न , खनिष्ठ मृत्पिण्डव्यवहितत्वात् । [अ खापृथ विसद्धव्यवधानादुपादान वमविरुद्धम् ।] ननु तथाऽप्युपादानस्य कार्या वस्थाश्रयत्व वाच्यम् । कथ व्यवहितस्य अवस्थाविशेष प्रत्याश्रयत्वम् -- उच्यते-कुम्भोदरसभृतमम्भ प्रति पुरुषस्येव, परमात्मनो महदाय वस्थाश्रयत्वमुपपन्नम् । न च पुरुषस्याम्भोधारककुम्भघारकत्वमेव, म्भोघारकर ममिति वाच्यम्-तथा सति अम्भोधारणजनितश्रमो न स्यात् । किं च अव्ययहितादपि व्यवहितस्याऽऽश्रयत्व मुरय दृश्यते । यथा आस्तरणाशुकादपि पर्यकस्य , यथा दर्भेभ्यो भूतलस्य । अव्यवहित मप्यशुक न पुरुषस्य धारकम् , असामर्थ्यात् । श्वप्रमुखपिधायक विस्तीर्णमशुक हि न पदन्यास धारयितु भवति । कूपच्छादका हि दर्भास्तत्र निहितपद पुरुष(निहित पुरुषपद) न धारयन्ति । तस्मादशुकस्य दर्भाणा च धारणासामर्थात् पर्वभूतलयोरेव सामर्यादास्तरणदर्भाणां पुरुषसयोगमाल यवधायकत्वमेव । अत परमात्मन सर्वावस्थाश्रयत्व मुख्यमिति जगदुपादानत्व मुख्यमेव ।

·तस्य सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1, ख ! 239 ननु जगदुपादानाव्यक्तशरीरकत्वेन जगदुपादानत्वमुच्यते चेत् , वैशेषिकादिपक्षाद् भवत्पक्षस्य को भेद । नियाम्यविशेषो हि शरीर ममिमतम् । जिदचितोरीश्वरप्रेयत्व तन्मतेऽप्यस्तीति चेत् – महत्तरोऽय पर्यनुयोग । 'वैशेषिकाश्चेत् अप्रामाणिकमेव घ्यु , तदुक्त चेत् , अनादरणीयमिति न न प्रतिज्ञा । अस्मदुक्तार्थस्तदङ्गीश्वेत् , का न क्षति । किंच साम्यमपि दुरुपपादम् । आकाशकालदिगात्मवर्ग स्येश्वरधार्यत्वाचनभ्युपगमात् " इत्याहु । ततश्च ब्रह्मणो जगदुपादानवे नानुपपत्ति ॥ ननु तथाऽपि ब्रह्मज्ञानाच्छरीरभूतप्रपञ्चज्ञान नोपपद्यते , तदिन्नत्वात् । न च सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्वरूपे नमणि ज्ञायमाने सर्व स्यापि तदन्तर्गतत्वात् , 'वने ज्ञाते तदन्तर्गत पनसो ज्ञातो भवति' इतिवत् , प्रपञ्चो ज्ञातो भवतीति निर्देश उपपद्यतामिति वाच्यम्-'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्मे ति लक्षणानाश्रयस्य चेतनाचेतनवर्गस्य ब्रमस्वरूपान्त- ये प्रमाणामावात् । न च, “विशेष्याशस्य रक्षण सत्यज्ञानादि , ("सत्य ज्ञानमनन्नम्" इत्यादि , विशिष्टस्य जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणस्तु लक्षण नन्मायेवेति सूत्रकाराभिप्राय " इति ज मादिसूत्र व्यासविरुक्त- मिति वाच्यम् ---कारणशोधकवावययोभिन्नविषयकत्वस्यासगतत्वात् , "आत्मन आकाश सभूत" इनि आत्मन एयोपादानत्वाभिधानाच । एव मिनयोरुपदानोपादेयभावस्थापनेऽपि सर्पमिदमिति. विशेषणमावग्रहणे, कस्मिन्नु भगय इति प्रस्तवाक्यार्थासामजस्य- मेघेति शहते ननु तथापीति निचेत्यादि । अन्न, भूमविद्याया “यन' नान्यच्छृणोति" इति वाफ्यस्य श्रीभाष्यचर्णितोऽथोऽनुसघेय ।

·240 सपरिकारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1, ख.1. किंच-" सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सतामातात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्मनः परे ।" "प्रकृतिर्या मयाऽऽख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि ॥" "अव्यक्तं पुरुषे नमन् निष्कले संपलीयते ।" "तमः परे देव एकी- भवति" इति प्रमाणप्रतिपन्नस्य अव्यक्ततमःशब्देन(?) (ब्दिताचेतनादिः) लयाधिष्ठानभूतस्यैव 'अक्षरात् परतः परः' इति चिदचित्कारणमृतस्यैव प्रतिपिपादयिपिततया तत चिदचिदनुपवेशस्य वक्त (कुम !) शक्य- त्वात् ; चिदचिल्लेशलक्षणासदंशानुप्रवेशे सत्तामात्रात्मकत्वभङ्गपसमात् । अस्तु वा विशिष्टं नम । तथाऽपि "वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति श्रुतौ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यो. पादानोपादेयाभेदेनैवोपपादिततया, इह, 'इदं समिति इदंतास्पद- तया प्रतीयमाने विशेषणभूते जगति विशिष्टामेदासंभवात् ।। 'शरीर- गतावस्थायाः शरीरनिष्ठत्वम्' इति यदुक्तम् , ततु सर्वलौकिकतान्त्रिक- विरुद्धम् , “न तु दृष्टान्तभावात्" इति सूत्रभाष्यविरुद्ध च ॥ पूर्वा- वस्थाश्रयनियन्तृत्वमेवोपादानत्वमित्यस्य च परिभाषामात्रत्वात् । किंच उत्पाये छुपादेयं भवति । उत्पाद्यं च मवन्मते न द्रव्यम् । लेशलक्षणेति । सूक्ष्मांशरूपेत्यर्थः । ननु कस्यापि मते अशुद्धात्मन उपादानत्वस्यायोगादसंमतेश्यापेक्षितविशेषणविशिष्ट- मुपादानमिति युनित: शास्त्रतश्च सिद्धमित्यताह अस्तु वेति । - ·सपरिफारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1, स ] 241 तम्य नित्यत्वात्। शब्दस्पर्शादिलक्षणाद्रव्यरूपावस्थाया एवोत्पते । तम्याश्च ब्रमणाऽमेदगन्यस्यैवाभावात् । ननु घटत्वावस्यैव घटदम्यस्योत्पत्ति मृपिण्डस्य विनाशश्च । द्रव्यस्योतरसस्थानयोग तत्पूर्वसस्थानसस्थितस्य विनाश , खावस्थस्य तू-पति । अवस्थाया उत्पत्तिमत्त्वचोदनमुत्पत्ते रुत्पत्तिमत्वचोदनमिव जात्युक्तिर्भवति । पृथक्रातिपत्तिकार्यानधर्मा पृथ गुत्पत्तिनिरपेक्षा । अत एव द्युत्पत्त्यादेस्त्पत्त्यादिनरपेक्ष्यम्। तस्मात् अपृथ सिद्धधर्मास्तु स्वय धर्मिण उत्पत्त्याद्यवस्थाभूता । अनोऽवस्यैव वस्तुन उत्पति । न तु अरस्थाया उत्पति मास्तीत्यारम्भणाधिकरणभाष्य- श्रुतप्रकाशिकयोरुपपादितमिति चेत्-न , घटत्वावस्थाया एव घटो- पतिमृत्पिण्डविनाशरूपत्थे यावद्घटत्वावस्थासत्त्वम् , घट उत्पयते, मृत्पिण्डो नश्यतीति धीप्रसङ्ग, न तु घट उत्पन , मृत्पिण्डो रिनष्ट इति । न च घटत्वावस्थागताऽऽद्यक्षणसन्ध एव पटस्योत्पतिरिति वान्यम्-यस्य वागन्तुकत्वम् - आघक्षणसम , अभूत्या भावा, न तस्योत्पति , यस्य तु तन्नास्ति, तस्योत्पत्तिरित्यपि परिभाषामानत्वात् । घटे रूपरसादिपु, सयोगे च जायमाने घटो (तदाधयो) पनि यहारा भावात् । “अन्यतरकर्मज उभयकर्मज सयोगज "(वै द)इत्यादिमतीति व्यवहारादिक सा निर्मूल स्यात् । "छ-दासि यज्ञा मतमो नानि", "छन्दासि जज्ञिरे तस्मात्" इत्यादीना वेदायुत्पतिप्रतिपादकानाममा- माण्य स्यात् । शब्द उत्पन्न इति प्रतीतिव्यवहारी न स्याताम , आकाश उत्पन इत्येन प्रतीतिव्यवहारी साताम् । अष्टसिद्धधर्मातामुत्पधि विनाशाभावे शरीरस्योत्पादविनाशी न स्याताम् , आत्मन एव तो उ-16 . , ·242 • सपरिकारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1, स. 1. स्याताम् । किंबहुना-ईश्वरव्यतिरिक्तस्य कस्याप्युत्पादविनाशौ न स्याताम् ; ईश्वरस्यैव तौ स्याताम् । नन्वपृथक्सिद्धस्याव्यस्यैवोत्पत्ति विनाशौ नाभ्युपेयेते ; द्रव्यस्य तौ स्त एवेति चेन्न ; विनिगमकाभावात् ; वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वाच । किंच प्रकृतिरुपादानम् ; विकार उपादेयमिति निर्विवादम् । "वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयम्" इत्यत्र घटत्वावस्थाया एवं विकारशब्देनाभिहिततया, "यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मय विज्ञातं स्यात्" इति पूर्ववाक्येऽपि विकारार्थमयट्पत्ययेन तस्या एवा. भिघातुमुचिततया तस्या एवोपादेयत्व सिद्धवत्कृत्य विज्ञातत्वाभिधानात् , भवन्मते चावस्थाया ज्ञातत्वासंभवादनुपपत्तिस्तदवस्थैव । न च, सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात्' इत्यत्र मयट्पत्ययार्थविकारस्तु अवस्थावान् । 'वाचाऽऽरम्भणं विकारः' इत्यत्रावस्था विकारशब्देनोच्यते । 'मृति. केत्येव सत्यमित्यभेदप्रतिपादनांशेऽनुषक्तेन मृण्मयमिति पदेन पुनरप्य वस्थावान् विकारः परामृश्यत इति वाच्यम्-अस्या उत्तरहृदयङ्गम त्वात् । तस्मात् , 'सर्व मृण्मय', 'वाचाऽऽरम्भणं विकारः', "मृति- केत्येव सत्यामिति स्थरत्रयेऽप्यैकरूप्यमेव वक्तव्यम् । तस्मात् विकार रूपावस्थाया युप्मन्मते ज्ञातत्वानभ्युपगमात् एकविज्ञानेन सर्वस्य तदभिन्नस्य विकारस्य ज्ञानमनुपपन्नमिति चेत्- उच्यते-[प्रकृती ज्ञातायां विकृतिर्शाता भवतीत्यस्यायमर्थ..] प्रकृतिविकृत्योः कारकन्यापारवैयर्थ्यसमाद् भेदसत्त्वेऽपि पृथस्थिति उच्यत इति । उपादानत्वनिर्वचनविषये वादिनां नानाप्रक्रिया- .

·सपरिष्कारमाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु 1, ख 1 243 मतिपत्त्यनहरवेन पृथक्सत्ता नास्तीति सिद्धम् । ततश्चाभिनसत्ताक कारणम् , उपादानम् , प्रकृति , आत्मेति पर्याया । तत्र च नैयायिका तदेव फुटतरविग्रेकप्रकार(शारहितम् , 'अयुतसिद्ध कारणम्। 'सम- चायिकारणम्' इति व्यवहरन्ति । कार्यभिन्नाभिन कारणमुपादानमिति भेदाभेदवादिन । भिन्नतयाऽभिन्नतया वा दुर्वच कारणमिति केचित् । मिन्नत्वे सति अभिन्नसत्ताफ कारणमित्यन्ये । अस्माक तु भिन्न योरप्युपादानस्वाभ्युपगमादभिन्नसत्ताककारणत्वलक्षणमपृथविसद्ध कारण . त्वमेवोपादानत्वमिति समतम् । घटशरावादिरूपायस्थैव विकार । "घटशरावादिनानासस्थानरूपविकारापन्न नानानामधेयमपि मृतिका. सस्थानविशेषत्गत् मृदयमेवेत्यमवस्थितम् " इति वेदार्थसमहेन स्थाया विकारत्वकथनात् , तस्य च मृदय दण्डघटयोरिव पृथकस्थिति पतिपत्त्योरमावाचदपृथक्सिद्घत्वेन घटायनिसकारणत्वरूपस्योपादा नत्यम्य मृदि सत्चात् मृदो घटशरावादि प्रति प्रकृतित्वमात्मत्वं च । ततश्च तस्या मृदि ज्ञाताया घटशरावादिलक्षणतदयम्यारूपवितीना पृथविस्थतिप्रतिपत्त्यनहर्याणा मृत्सतया सतावत्वक्त् मृज्ञाततयैव ज्ञातता श्रयत्वात् मर्वमिद विज्ञातमिति शक्यते पक्तम् । प नहणोऽपि दर्शनादेवमप्य नास्तीति अतुमचं प्रामाणिग्रस्तुपरिस्थितिवानुमृत्य किश्चिद्रूपण तनिर्यग्नीयम् । तत्र भाग्यवस्थावत इनि पूर्वोत्तमुपा दानव भिनेचाभिन्नै च वारणेऽनुगतमेव । परतु गवस्थाना माद रूपादीनामुपादेयत्वानश्यस्ताया शहिततयातदनुरोधेनापृथपिलद पारण रूपमुगदान व निरच्य एकविसानेन विशेग्णभूतमय- विधानमप्युपपाद्यत इत्युक्त भवति ।

·. 244 सपरिफारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1, ख. 1. चेतनाचेतनसमस्तप्रपञ्च प्रति अपृथक्सिद्धकारणत्वेन सर्वात्मतया सर्वस्य ततो भिन्नत्वेन प्रदर्शनायोग्यतया ज्ञातत्व सिद्धम् । ननु भाष्येपि, "केवलभेदवादिनाश्चात्यन्तभिन्नयोः केनापि प्रकारेणैवयासंभवादेव वनात्मभानोपदेशा न संभवन्तीति सर्ववेदान्त- परित्यागः स्यात्" इति केवलभेदस्य प्रतिक्षितत्वात्- "एकत्ये सति नाना नानात्वे सति चैकता। अचिन्त्यं प्रमगो रूप कस्तद्वेदितुमर्हति ॥" इति स्मृतिवशात् जगद्ब्रह्मणोभिन्नाभिन्नत्वमेव भगवतो भाष्यकारस्या- भिमतम् । ततश्च कार्याभिन्न कारणमुपादानमित्येवास्तु। एवं सनि सर्वस्यापि तदभिन्नत्वात् सर्वविज्ञानमप्युपपद्यते । “हरेन किंचिद्धयतिरिक्तिमस्ति", "एक. समस्तं यदिहास्ति किंचित् त्दच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत्", एकं सदैक परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति" इत्यादिनिषे. धाश्च केवलभेदाश्रयनिषेधकतयोपपद्यन्ते । केवलभेदपक्षे शरीरभूतस्य जगतः आत्मभिन्नत्वात् भिन्ननिषेधो नोपपद्यते । अन कार्याभिन्न कारण- मुपादानमित्येवास्त्यिति चेत् ; न- -"भेदाभेदवादे तु ब्रह्मण्येवोपाधि संसर्गात् तत्प्रयुक्तजीवगता दोषा ब्रमण्येव प्रादु प्युरिति निरस्त अत्र सत्यन्तेन एक्त्वनानात्वयोर्योगयद्यावगमनात् पूर्व पादापिक्षया द्वितीयपादार्थस्य मेदा । रिक्त्यप्रसंगाच एकत्वमविभक्तनामरूपत्वम् नानात्वं कायाका (TRविभवनामरू पत्वमित्यर्थं विहाय वेदार्थसंग्रहे एवं व्यारयातम-प्रशासितृतये। कत्वे सति नानाप्रकारकत्वं नानात्वम्, नानारूयत्ये सति पपत्य- मद्वितीयत्वं समाभ्यधिकराहित्यमिति । एप सिद्धान्तेऽर्थः । 1 ·" सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1, ख 1 245 निखिलदोषक्ल्याणगुणात्मकनमात्मभावोपदेशा हि विरोधादेव परि युक्ता स्यु" इति तत्रैव मेदाभेदपक्षस्य माप्ये दूषितत्वात् । “ब्रह्मा ज्ञानपक्षादपि पापीयानय भेदाभेदपक्ष" इति वेदार्थसग्रहेऽतिनि िदत स्वात् भेदाभेदयादो न भाष्यकाराभिमत । ननु यदि भेदाभेदवादो न भाष्यकाराभिमत , कथ हि "केवलभेदवादिना चात्यन्तभिन्नयो इति भाग्यमुपपद्यताम् । शरीरात्मभावो ह्यत्य तभेद एव । प्रकार प्रकारिमावो हि भेदरूप । नियमेव प्रकारप्रकारिभावलक्षण शरीर शरीरिभावो हि नियमन रूप इति शरीरात्मभावे केवलभेद एवं दृढीकृतो भवति । अत एव । भयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते" इति शरीरात्मभाव एव भेदत्वेन वर्णित इति चेत् - उच्यते । 'अत्यन्त मिन्नयो रित्यादिभाष्यस्याय भाव -लोके वैक्यव्यवहारे खरूपैक्य तन्तम् । तदभावे देशादिलक्षणप्रकारैक्यम् , यथा 'साय गोष्ठे सर्वे गाव एकीभवन्नि,' 'राजान एकोमूता', एको व्रीहिरित्यादौ देशबुद्धि जात्याद्यभेदत । इह तु जगद्राणो खरूपतो मिलयो केनचिदा कारेणाभेदो यक य । स क इति विचारे-अपृथविसद्धविशेषणत्व मिति सहस्रकृत्वोऽभ्यम्ता(स्या )पृथक्सिद्धपदप्रयोगात् सिध्यवयमेव भाप्यदभिमसमिति प्रतीयते । सिद्धिर्नाम स्थिति प्रतिपत्तिश्च । “पृथक् स्थितिप्रतिपतियोग्य" ति भाप्यादिन थेषु बहुशो व्यवहारदर्शनात् । स्थितिप्रतिपत्त्यो क्यम् अवयरावय वजातिव्यक्तिगुणगुणिस्थरेपु पृथ स्थितिमतिपत्त्योरभावादवसीयते । ननु घटो भूतले वर्तते , नीलादिगुणस्तु घटे । तथा गन्धरस ·246 सपरिकारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1, स.I, शब्दाना द्रव्यप्रतिपतिमन्तरेणापि पृथप्रतिपतिर्दृष्टा । अत कध स्थितिप्रतिपत्त्यैक्यमुपपद्यताम् । न च- "तावेवायुतसिद्धौ द्वौ विज्ञातव्यो ययो यो । अनश्यदेकमपराऽऽश्विनमेवावतिष्ठते ।" इति तार्किकोकमयुतसिद्ध स्वमेवापृथविसद्धत्वमिति वाच्यम् , तथा हि सति नियताश्रयायिभावलक्षणायुतसिद्धत्वस्य मेदैकसाधकत्वेन प्रकारे- क्यासाधकत्वादिति चेत्न । "पृथवातिपचिकाहाणामेव पृथगुत्पत्त्यादिकमपेक्षितम्" इत्यादिश्रुतप्रकाशिकाग्रन्थपर्यालोचनायाम् , यस्योत्पतिविनाशापार- सनादिकमाश्रयोत्पत्त्यादिना व्यवहियते, तत् तदपृथक्सिद्धमिति फरति । ततध [यत् १] यदुत्पत्या 'उत्पद्यते' इति व्यवहियते, यत्सतया सदिति व्यवहियते, न तु सचान्तरमपेक्षते, तत् तदपृथसिद्धमिनि । ततश्च विकृते. प्रकृतिसतातिरिक्तसताशून्यत्यादभिन्नसचाककारणत्वमुपार दानत्वम् । तदेव चाऽऽत्मत्वम् । इदम् , 'तज्जत्वाउदनात् तन्नियाम्प 1 ययोईयोराधाराधेयभूतयोमध्ये पयम् आधेयभूतम् अप राश्रितमेव अन्यनिष्टमेर सदा वर्तते, तयोरयुनसिद्धशन्दवाच्यत्वम् । यु मिश्रणामिश्रणयोः । युवसिद्धी पृथदसिद्धी । ययुतत्वमा त्वम् । ननु पालादिनाशात् घटादिनाश । नम पालनासो. त्पत्तिमाले घटम्य पालं विनाऽपि स्थित्या पाराधितमेवेति कर मिति चेत्-मत न अनदयदिन्युक्तम् । भयिनदयदयस्यस्यापरित त्वं विवक्षितम् । तदानीं तु घटादिफ नश्यत्-नान्तरक्षण पय नाश लप्यमानमिति यावत् । अतोनदोष यतते पायुगनिदेरिया तव्ये इतिशीयप ः धयान । उपरितीरदर्शनादित्यम् ।

·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1, स्व । 247 स्वातच्छरीरत्वाच्च सर्वस्यायमात्मे ति वदतो भगवतो भाष्यकारम्या प्यभिमतम् । न पत्र आमत्वमन्त प्रविश्य नियन्तृत्वरूपम् , ताशा मित्वस्योपादानत्वाप्रयोज्यत्वात् । न अपादानत्वनियन्तृत्वाभ्या निर्वा ह्यमात्मत्व नियन्तृत्वरूप सभवति, अस्मदुक्तमात्मत्व तूभयनिर्वाह्य भवति । कथम् । उच्यते- तज्जत्वादिनाऽचेतनाशे उपादानत्वलक्षण मात्मत्व फलति । तन्नियाम्यत्वादिस्यनेन जीवरूपेण नियन्तृत्व शिव क्षितम् । जीवापृथसिद्धत्वमिति यावत् । ततश्च चेतनवर्गेऽप्यपृथ विद्धकारणत्वलक्षणमुपादानत्वमुक्त भवति । ततश्च ब्रह्मव्यतिरिक्तचेत- नाचेतनवर्ग प्रति ब्रह्मणोऽपृथक्सिद्धकारणत्वलक्षणाभिन्नतत्ताककारण स्वरूपोपादानत्यप्रकृतिवापरपर्यायामित्वस्य सत्त्वादात्ममृते तस्मिन् ज्ञाते इतरत् सर्व ज्ञातमेव । इतरस्य पृथक्पतिपतियोग्यस्य ज्ञातव्यस्यामावात् तत्सतया सदिति व्यवहारवत् तज्ज्ञाततया ज्ञातमिति व्यवहतु शक्यत्वात्। न च प्रपञ्चस्य ब्रह्मसत्ताव्यतिरिक्तसताऽभावे मृपावादिमतवत् मिथ्यात्य स्यादिति वाच्यम्-यथा गुणगतजात्यनभ्युपग-तृमते रूपादौ सद्बुद्धेर्द्र यगतसत्ताविषयत्वेऽपि न रूपादिमिथ्यात्वम् . यथा वा द्रव्यगतगुणादिपु द्वित्यैकत्वादिसल्याप्रतीतेच्यगतसरूयानिर्वाह्य स्वेऽपि रूपादिगतसख्यामतीतेन मान्तित्वम् , यथा वा सिद्धान्ते घटत्वाद्यवस्थाया मृगव्यापेक्षयोत्पतिस्थितिसताना पार्थक्याभावेऽपि न तत्रोपतिस्थितिसत्ताप्रतीतेीन्तित्वम् , एव प्रपञ्चगतसत्ताप्रतीतेब्रासचा निर्वाह्यत्वेपि न त सत्त्वप्रतीते तित्वम् , न वा प्रपश्चस्य मिथ्यात्वम् । अन एव, “नैकस्मिनसभवात्" इति सूत्रे, "कालस्य पदार्थविशेषणतयेव ·-- स्यात् 248 सपरिष्कारभाप्योपेतामुण्डकोपनिषत् मु.1, ख.. प्रतीते: तस्य पृथगस्तित्वनास्तित्वादयो न वक्तन्याः । कालोऽस्तीति व्यवहारो जात्याद्यस्तित्वव्यवहारतुल्यः" इति स्पष्ट भाषितम् । अतो ब्रह्मसताव्यतिरिक्तसत्ताशून्यत्वेऽपि प्रपञ्चस्य न मिथ्यात्वम् । नन्वपृथक्सिद्धकारणत्वमुपादानत्वम् । तदेवाऽऽत्मत्वं चेत् , भगवद्विग्रहगोपुरभाकारनित्यरिप्रभृत्तिनित्यविभूति प्रति आत्मत्वं न कारणत्यामावेनोपादानत्वाभावात् । ननु च "प्रतिज्ञाहानिरल्यतिरेकात् " इति सूत्रे वियदादेब्रह्मण । उत्पत्त्यनभ्युपगमे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गात् विय- दाद्युत्पत्त्यभ्युपगमवत् , नित्यविभूतेरप्युपादेयत्वमभ्युपगन्तव्यम् । इत- स्था सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गात् । न च नित्यविभूतेनित्यत्वग्राह- कममाणानुसारात् , “येनाश्रुतं श्रुतं भवति", 'सर्वमिदं विज्ञातं भवति' इत्यादाक्थुतादिशब्दानां नित्यविभूतिव्यतिरिक्तपरतया संकोचः किय- तामिति वाच्यम्-"भाकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः", "वायुश्चान्तरिक्ष चैतदमृतम् ", आकाशं नित्यं निरवयवद्रव्यत्वादित्यादिप्रमाणवलेन अथनादिशब्दानामाकाशव्यतिरिक्तपरत्वमेव स्यादित्याकाशपतिपन्याः दुर्मोचत्वमेव स्यादिति इति चेन्न-नित्यविभूतेनित्यत्वानभ्युपगमे बहु प्रमाणसंक्षोभपसङ्गात् अश्रुतादिशब्दानां नित्यविभूतिव्यतिरिक्तपरतया संको वाभ्युपगमेऽपिवियन्नित्यत्वप्रतिपादकप्रमाणस्य आपेक्षिकनित्यत्वपर- तयाऽप्युपपन्नस्य प्रतिपिपादयिषितसर्वविज्ञानप्रतिज्ञासंकोचकत्यायोगात् । ननु- वाक्यकार: "रूपं वातीन्द्रियमन्तःकरणमत्या तन्निर्दे शात्" इति, यथा ज्ञानादयः परस्य ब्रमणः वरूपतया निर्देशात् , ·249 - - सपरिकारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् म 1, स.1 स्वरूपमूता गुणा , तथेदमपि रूपं श्रुत्या स्वरूपतया निर्देशात् खरूप भूतमित्युक्त्वात् , “यदात्मको भगवान् तदात्मिका अगवतो व्यक्ति " इति श्रुनेर्भगवद्विमहादिक सर्वमात्मरूपाव्यतिरिक्तमित्येयाभ्युपगम्य ताम् । एवञ्च एक विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाऽपि न लेशिता भवति । न च वापीकूपारामादीना कथ ब्रह्मरूपत्वमिति वाच्यम् । पापीको द्यानादिप्रतिपादकवाक्याना तत्तत्क्रीडाजनितसुखाना ब्रह्मानुभवाम्बुनिधि ल्वकणिकायमानत्वमित्यत्न तात्पर्यात् । “यचास्येहास्ति, यच्च नास्ति, सतं तदस्मिन् समाहितम् , सर्वाणि च भूतानि, सर्वे च कामा " इति वाक्यस्य ब्रह्मण सर्वविधभोग्यत्वमस्तीत्यत तात्पर्यमिति दहराधि करणे भाप्यश्रुतप्रकाशिकयो स्थितत्वादिति चेत् , न -अचिरा दिना मार्गण विरजानदीमतिक्रम्य गन्तव्ये अप्राकृते लोके, "तदर मदीय सर । तदश्वत्थ सोमसवन । तदपराजिता पूनमण " इत्यादि वाक्यपतिपन्नाना सरोऽश्वत्थादीना ब्रह्मस्वरूपमालत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । "द्वे रूपे ब्रह्मणस्तम्य मूर्त चामूर्तमेव च । क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते ।।" इति अमूशब्दितमुक्तामरूपस्यापि शरीरवाचिना रूपशब्देन निर्देशेन मुत्तात्मस्वरूपस्य परब्रह्मखरूपताया वक्तुमशक्यत्वात् , "सोs. श्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता", "स तत्र पति" इत्यादि- अतिभिर्मक्ताना ब्रह्मणश्च भोक्तभोग्यतयाऽऽधाराधेयभावेन च भेद- प्रतीत्या, नित्यसूरीणा ब्रमस्वरूपमात्रत्वासभवात् तान् प्रत्यपिच परमात्मन एवमचेतननित्यविभूतिनिरूपितमात्मत्यमाक्षिप्य मुक्तनित्य- चेतननिरूपितमात्मत्वमाक्षिपति दे रूपे इत्यादिना ।

·250 सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1, ख... - आत्मत्वस्य वक्तव्यत्वात नित्यसूर्यादीनाञ्च नित्यतया तान् प्रति उपा- दानत्वलक्षणात्मत्वासंभवात् कथं तस्य सर्वात्मत्वं सिध्येदिति चेत् - यदि नित्यपदार्थान् प्रत्यप्यात्म परमात्मनो वक्तव्यमिति निर्बन्धः, तर्हि तान् प्रति आत्मत्वमुपादानत्वैकदेशभूतमपृथसिद्धा- श्रयत्वमेव नलाऽऽत्मशब्दप्रतिनिमितमस्तु । इतरलोपादानत्वलक्षणा. स्मत्वम् । एतद्पं चाऽऽत्मत्वं तज्जत्वादिभिरुपपाद्यमिति नानुपपतिः । ततश्योपादाने जाते तदपृथविसद्धमुपादेयमपि ज्ञातं भवतीति एक विज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नं भवति । यद्वा यथा, "को भवान् " इति सौवीरराजप्रश्नस्य प्रकृति सदेव सोम्येदमा आसीदित्यन इदम्पदेन विशेषणमालग्रहण न भवति, विशेषणे विशेष्यभूतसदमेदायोगात् । अतस्तत यया विशिष्टार्थकेदम्पदप्रयोगो वेदान्तव्युत्पत्तिरहितं प्रति, तयाऽयं प्रशोऽप्युपपद्यते । एवञ्चकविशानेन सर्वविशानं सूपपन्नम्, एकसर्प- योरमेदादेकविधानान्तर्भावात् । ननु सर्वपदेन उत्तरावस्थाविशिष्टा. नामेव ग्रहणात् अवस्वानां भिन्नत्वात् पूर्वावस्थाविशिष्टज्ञानात् तज्यानं कथम्? न च धर्मिमात्रस्य शातत्यादेवं व्यवहार इति याच्यम्-तथा सति कार्यवारणक्यात् एफकार्यशानात् तत्कारण. जन्यमालकार्यशानमिति, कार्यमानात् कारणशानमिति चौक्तिमा दिति चेन-एकसान्महामृत्पिण्डात् घटशराबाधनेफनिर्माणे जाते, यथा मृत्तिकाशाने तदंशरूपघटसरावादियं शातमित्युच्यते, 'इदं समें पूर्व मृत्तियासीत्' इति पधाद्विवेकात् । नया कारणभूत- चिपचिंदशविशिश्यामप्रदेशविताने मयंम्यापि प्रपञ्चान्मनी ममतः ताशचिदचिंदशावच्छिमारांशाभिनतया शानन्यमुच्यत इनि चलक्षणादित्याशयेन समाधानान्तरमाह यदन्यादिना ।

·251 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु I, ख ! तस्मै स होवाच द्वे विद्ये वेदितन्ये इति ह स यद् ब्रह्मविदो यदन्ति, परा चैवापराच॥४॥ समष्टात्मविषयत्वेऽपि वस्तुगत्या भवच्छब्दमुख्यार्थित्य परिशुद्धामस्वरूप स्यैवोचितमिति मत्वा तस्यैव मपच्छब्दमुख्यार्थव प्रदर्शयन् आदि भरता, "यदा समस्तमूतेषु पुमानेको व्यवस्थित ", "यद्यन्योऽस्ति पर कोपि" इत्यादि प्रत्यवोचत् , यथा । अथर्वशिरसि रुद्र प्रति देखें प्रयुक्तन्य, “को भवान् " इति प्रश्नत्य पुरोवर्तिरुद्रमानपरत्वेऽपि भवच्छब्दस्य परमात्मपर्यन्तत्सशिक्षणाय "अहमेक प्रथममासम् " इत्यादिप्रतिवचनप्रवृत्ति एवं सर्वमिद विज्ञानमिति प्रश्न विशेष णमालपरत्वेऽपि विशेष्यपर्यन्तत्वशिक्षणाय स्थूलचिदपिच्चरीरक ब्रह्म प्रति सूक्ष्मचिदचिच्छरीरक ब्रहोपादानमित्येतदर्थप्रतिपादकस्य प्रति वचनमदर्भस्य प्रती दोपामावादिनि । अपश्चित चेदमस्मामि बृहदारण्यकप्रकाशिकायामित्यलमतिचर्चया ॥३ तस्मै म होवाच । स्पष्टोऽर्थ । द्वे विद्ये वेदितम्य इति ह सम यद् अदिदो बदन्ति । अत्र प्राप्तुमित्य याहार । वस्तु प्राप्तु द्वे विद्ये नाने उपादेये इति ह वेदाभिजा पराशरादय , "माप्तिहेतुआना फर्म चोक्त महामुने । आगमोत्व विकाच द्विधा शान मेच्यते ॥" यवस्तु प्राप्नुमित्यस्य पदन्तीत्पन्नान्वय । इतीत्यगुस्या पतियुति 'द्वेरिय चेदितन्ये' इति याश्यमनिरूपेण परपस्या मत्तमिति दशयितुम् ॥ प्राप्नुमित्यतय, पदलीत्यतापि मरण यमै ४ ·252 सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1, स.I, "शब्दमागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् । इति यदन्ति, तज्ज्ञाने सर्वमिदं विनातं भरतीत्यर्थ । एतत् सर्वमभित्त्य भगता भाष्यकृता, "द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह म यमविदो वदन्ति परा चैवापरा चेति । ब्रह्म प्रेत्सुना द्वे वेदितव्ये ; प्राधिपये परोक्षापरोक्ष- रूप द्वे जाने उपादेये इत्यर्थ" इति भाषितम् । एतेन-परविद्यायाः ब्रमप्रेप्मूपादेयत्वेऽपि अपरविद्यायास्तथात्याप्रतीतेः, प्रत्युत 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' इति वाक्यपालोचनायामपरविद्याया ब्रम प्रेप्सूपादेयत्वामावस्यैव प्रतीतेः, 'बमप्रेप्सुना द्वे विये उपादेये' इति मान्य कथम्-इति शङ्काऽपि निरस्ता प्राप्तुमितिपदाध्याहारेणात्यार्थम्य प्रतीते इतरथा यत्पदवैवात् । किंच, 'कस्मिन्नु भगव' चियतिरिक्तमग्नि', इति सर्वोपादाने पृष्टे विद्याद्वयकथनम् 'सामान् पृष्टः कोविदास नाचष्टे' इति न्यायमनुमरेत् । अतो यथोक्त एवार्थ । ओदनपाक पर त्वं मुरचमिति यद्वदन्तीत्युक्तम् । शद्ब्रह्मेत्य), 'शब्दग्रहणि निष्णातः परं ब्राह्माधिगच्छतीति मनूकाविर शन्दब्रह्मपदार्थः आगमजन्यं ज्ञानम्, परखमपदार्थः विवेकादिजन्यसानमित्यर्थः वि. पु. विष्णुचितये ६-५ ननु सर्वविद्याप्रतिष्ठाभूतविद्यामगिरसि स्थितांचिदित्या शीनर उपसद्य तादृशविद्याविषय: फ इति पप्रच्छ । तन विद्ययमितर- विद्यावत् न धवणमानरूपाः किन्तु परोक्षापरोक्षोभयरूपति शाप- यितुं सर्वविद्याप्रतिष्ठाभूनविद्याया वैविध्यं प्रथमतः कथपित्ता ततो विद्याविषयं पृष्टं यत्तद्रेश्यमित्यादिना यक्तीत्युक्ती नदोर. इत्यानाह अतो यथोक्त पवेति । प्रयमनाक्यम्पर प्रयोत्तररूपत्ये संभवति, न तदुपेक्षितुं युकम् । इति यदन्ति मा परा चापरा .

·... सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1, ख. 1. 23 तवापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदस्मामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा क्ल्यो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषम् [इतिहासपुराण न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणि] इति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते (५) तीलिवत् द्वे विद्ये वेदितव्ये इति निर्देश । के ते विद्ये इत्यनाऽऽह- परा चैवपारा चेति । परमपरमिति ज्ञानं द्विविधमित्यर्थः ॥ ४ ॥ तन्त्र सूचीकटाहन्यायेनापरज्ञानस्वरूपमाह-तत्रापरा-ऋग्वेदो छन्दो ज्योतिषमितिद्धामपुराण न्यायो मीमांमा धर्मशास्त्रा- णीति । पडझोपेतसशिरस्कसोपणवेदश्रवणजन्य परोक्षज्ञानमित्यर्थः । अपरनिद्यामुक्त्वा परविद्यामाह -~-अथ परा, यया तदक्षर- चेति था, द्वे विद्य चेदितव्ये, यस्माद्रह्मविद इत्थं यदन्तीति वा, परा चैवापरा चेति द्वे विद्य वेदितव्ये इति ब्रह्मविदो यदन्ति स्म सदुचाचेति वा योजनायाम् , यत्पदस्य निरर्थकत्वस्वीकारेणोपेक्षापक्ष इव, प्रश्नोत्तररूपत्वालामेऽपि यत्पदस्य प्रस्तविद्यावेद्यपरत्वमाश्रित्य प्राप्सुनेति भाष्यपदानुसारेण यद्वस्तु भाप्तुमिनि वा--, 'ब्रह्मविषये' इति भाप्यपदमनुसृत्य यत् प्रति यद्विपये इति या अर्थवर्णने, अध्या- हारमुपेक्ष्य 'द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्येयं 'ब्रह्मविदो यद्वस्तु यदन्ति स्मत्यर्धवर्णने या उत्तरत्व सम्यग भवतियदेवं वदन्ति, तस्मिन् विशाते मर्य विशात भरतीति लाभात् । अतो यत्पदस्य वापरतया अर्थवर्णनमे साधीय इति । एवमङ्गोपाङ्गसविद्याविशिष्एसयेद- विद्यावेद्यत्वस्य ब्रह्मणि पर्यवसानकथनात् ब्रह्मविद्यायास्सर्वविद्या- प्रतिष्ठालमुक्तमुपपादितं भवति । काग्वेदादिपदमुनिपयतिरिक्तरमभागमाषपरमिति भ्रान्तिब्युदासाय मशिरस्त्युक्तिः। सोSहणेति । अथ मूले ज्योतिपमित्यन्तमेन शाहरानुमतम् । तदुपरि 'इतिहासपुराणं ·254 सपरिप्फारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1, ख... मधिगम्यते । अत्र तच्छब्दः, 'इति ह म यद् ब्रह्मविदः, इति यच्छन्द- प्रतिनिर्देशक:(१) । येन ज्ञानेन 'इति ह स्म यद् ब्रह्मविद' इति वाक्ये प्राप्यतया निर्दिष्टं तदक्षरमधिगम्यते आधिक्येन गम्यते, अपरोक्षी. क्रियत इत्यर्थः । विवेकादिसाधनसप्तकजन्यं श्रवणजन्यपरोक्षज्ञानानन्तर- भावि दर्शनसमानाकार ज्ञान परज्ञानमित्यर्थः । एतेन-अधिगम्यत इत्यस्य, ज्ञायत इति वा, पाप्यत इति वाऽर्थस्याऽऽश्रयणीयतया परविद्याया एव ब्रह्मविषयत्वतत्प्राप्तिहेतुत्व- योः सिद्धया अपर विद्यायाः ब्रह्मप्राप्तितद्विषवत्वयोरमावेन अपरविद्याया अपि ब्रह्मविषयवतमादिहेतुत्वप्रतिपादकभाप्यासंगतिः । किंच पर- विद्याया अपरोक्षज्ञानरूपत्वे प्रमाणानुपलभ्मात् अपरोक्षत्वमतिपादक- भाष्यस्याप्यसंगति:-इति दूषणं परास्तम् । अधिगम्यत इत्यस्यापरोक्षी- क्रियत इत्यर्थकत्वात् । नन्वेतदुपहणे श्रीविष्णुपुराण-"द्वे विधे वेदितव्ये वै इति चाऽऽथर्वणी श्रुतिः। परया त्वक्षरमाप्ति. ऋग्वेदादि- मयाऽपर।" इति अधिगम्यत इत्यस्य प्राप्त्यर्थतयोपहितस्यात् कथमिद. मुच्यत इति चेत् - यदि उपहणानुसारेण प्राप्त्यर्यकतया व्याख्या- तव्यमिति निधिः, तर्हि, इति ह स यद्रविद्रो वदन्तीति पूर्वधारये न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणि' इति पाठः श्रीमाध्यसंमतः। भाषितं हि (१-२-२३) सागस्य सेतिहासपुराण सधर्मशास्त्रस्य समीमांसस्य वेदस्येति । मीमांसापदेन न्यायोऽपि सहगृहीतः पय मुपरि तव तल निर्देशस इति । यद्रहाविद इति यन्छनघटितयास्यस्य तस्मिन् विशाते सर्व विज्ञातं भवतीत्यर्थसियोत्तरयास्यशेषेणेर- यापयत्यानाय तच्छन्दस्त प्रतिनिशिभूतः, किन्तु पूर्व यादमीत- ·- . सपरिकारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1, ख. 1. 255 परापरविद्ययोर्द्वयोरपि ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वस्य कयितरीन, 'यया तदक्षरमधि गम्यते' इत्यस्यापरविद्याव्यावर्तकत्वाभावप्रसङ्गेन तद्यावर्तकत्वाथै 'साक्षात्! इति पदमध्याहृत्य, 'यया साक्षादक्षरमधिगम्यते प्राप्यते' सा परविद्या' इत्यस्तु । अपरोक्षत्वं त्वाल्लभ्यते । श्रुत्यन्तरे [च] "निचाय्य तन्मृत्यु- मुखात् प्रमुच्यते", "तस्मिन् दृष्टे परावरे" इत्यादिदर्शनादिति द्रष्टव्यम् । ननु "स्वाध्यायस्य तथात्वे हि" इति सूत्रे. 'तेषामेवंता ब्रह्म विद्यां वदेत' इत्युपसंहारगतमविद्याशब्दस्य ब्रम नद्यां चेदविद्या- मित्युपनिषत्परतया भाष्यकृता व्याख्यातत्वात् , 'येनाक्षरं पुरुष वैद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ' इति द्वितीयखण्डगतवमविद्या- शब्दस्यापि तत्परत्वौचित्यात् , उपक्रमे च 'ब्रमविद्या सर्वविद्याप्रतिष्ठा. मथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय पाहेति उक्तिकर्मतया थयमाणाया ब्रह्मविद्याया उपनिषद्मन्थरूपत्वस्यैवौचित्यात् , 'तत्रापरा-ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदः' इत्यत्र ऋग्वेदादिशब्दानां सज्जन्यज्ञानलक्षणाया अयुक्तत्वेन विद्या शब्दस्यैव अन्यपरत्वाश्रयणस्य युक्तत्वात् परविद्याशब्देनापि साक्षान.' मापकोपनिषद्मन्य एवाभिधातुमुचितः । ततश्च परोक्षापरोक्षरूप जानपरत्वे न युक्तिं पश्याम इति चेत् -~अनोच्यते-~-यदि परविद्या- शब्देनोपनिषद्मन्थसंदर्भविशेष प्रतिपाद्य , ऋग्वेदादिशब्देन मुख्यथा वृत्त्या ऋग्वेदादय एव प्रतिपाद्या , तहि प्रमपतिपादकोपनिपदामृग्वेदा- निदशा इति मन्नत्यम् ॥ परविंधत्यस्थिति । व्याख्यातव्यमित्य- नुरद्वात् समानरकक्रियालाभः । निचाय्य नदिति । फटोपनिदि भाष्यानुसारेण नमिति मुद्रणेऽपि नदिति युक्तमेष (धृतर. १.४.१)। - ·256 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1, ख. 1. यत्तद्देश्यमग्राह्यप्रगोलमवर्णमचक्षुदश्रोतं तदपाणिपादम् । दिवहिर्भावप्रसझेन, या वेदबायाः स्मृतय ', इत्युक्तरीत्या असदर्थ त्वमेव स्यात् । ऋग्वेदादिशब्दाना मुख्यार्थमाश्रितमद्भिरपि पर. उप निषदा वेदवाहत्वप्रसङ्गात् अपरविद्याशब्दो ब्रह्मज्ञानवाचीति व्याख्यातम् । इयास्तु विशेप.-परमते द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्यत्र सम्प्रयुक्त एवं विद्याशब्दः असत्यपि साधारणे प्रतिनिमिते ऋग्वेदादिग्रन्थमदर्भ लक्षणामपरविद्या ब्रह्मज्ञानलक्षणा परविद्या च वक्तीति दोपोऽस्तीति । अस मते स नास्ति। किंच परव्याख्याने मग्वेदादिवेद्यविलक्षणत्वाद् नभग , "वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य " इति स्मृति पीडयेत । अत ऋग्वेदादिजन्य जान नमविषयकमेवेत्येव युक्तम् । अत परापरज्ञानशब्दितापरोक्षपरोक्ष जानविषयत्वं ब्रहण एवेति भाग्यकारीया साधीयसी ॥५॥ यत्तदद्रेश्य.. धीराः ॥ अदृश्यम् अदृश्य ज्ञानेन्द्रियास्पिय (यम) । अग्राह्य पाण्यादिकार्यहानोपादानाद्यविषय (यम् ) | अगोत्र कुल रहितम् । अवर्णम् अपेनसमक्षतादिकम् । अवाश्योन जानेन्द्रियरहि-म्। ६. भाप्ये 'अविषय.' इति प्रथानान्तपाठे 'यदक्ष्यत्वादि. विशिष्टम्, यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति तदव्ययम्' इति योजना । सुरक्ष्म मत्यन्तस्य प्रथमान्तत्वात् प्रयमार्थ व्यत्ययेन द्वितीया प्राधा। यहा आनुपूर्या प्रतिपदं क्रमेण व्यारयानेग्यन्वयक्रमः यथायोग- ममिमतः । एवं यमुलं शाररे। एव च नित्यमित्यादि द्वतीयान्तम् । उक्तविशेरणविशिष्टमित्यस्य अपाणिपादनात विशेषणविशि. मित्यर्थः । तथा च यदपाणिपादत्यान्तरिशिष्ट भवति, यत् निष्टय विभु सर्वगतं सुसूक्ष्मं भूतयोनि परिपश्यन्ति, तदव्ययमिति योजना।

·सपरिष्कारमाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1,ख. 1. 257 नित्यं विभु सर्वगतं सुसूदमं तदव्ययं यद् भूतयोनि परिपश्यन्तिधीराः॥ [यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित्। तत् पसिद्धम्। अपाणिपाद कौन्द्रियरहितम् । नित्यं कालापरिच्छिन्नम्। विभु देशापरिच्छिन्नम् । सर्वगत सर्वत्र अन्त पविश्यावस्थितम् । तत्र हेतुमाह-सुसूक्ष्ममिति । उक्तविशेष[ण]विशिष्टं यत्तत् अन्य- यम् =अथ परा यया तदक्षरमित्यक्ष अक्षरशब्दनिर्दिष्टमित्यर्थ । यद् भृतयोनि पम्पिश्यन्ति धीमः । धीराः प्रज्ञाशालिनो यतत्(यत्) सर्वभूतोपादानतया पश्यन्तीत्यर्थ । “योनिशब्दस्योपादानपचनत्व 'यथो- नामि सृजले गृहने च' इति वाक्यशेषादवगम्यते” इति प्रकृत्य- धिकरणे भाषितम् ॥ ६॥ ननु भृतयोनिशब्दनिर्दिष्ट सोपादानत्व ब्रह्मणो न संभवति । घटादिपु मृदादेरेवोपादानत्वदर्शनात् ब्रह्मण उपादानत्वासंभवात् इत्याशस्य मृदादिष्वपि ब्रमण आत्मतया व्याप्तवान्मृदादिरूपस्य प्रमाण उपादानत्वे नानुपपचिरित्यभिषयन् आह—यसाव परं नाररमस्ति किंचित् । अत्र परशब्द उत्कृष्टवचन । अपरशब्दोऽन्यवचन । अविरयमिति पाठे अद्रेश्यमित्याद्यपिद्वितीयान्तम् , 'यत्तत् , यदव्ययम् तदश्यत्यादिसुसूक्ष्मत्वान्नविशिष्ट भूयोनि परिपश्यन्तीति यो- जना। उक्तविशेषणेत्यादि । विद्यास्यवद्यन्याधिगम्यत्वादिविशिष्ट- मित्यर्थः । यत्तदित्यन तच्छन्दस्योक्तरिशेषणविशिष्टमित्यर्थः । शुत- प्रशशिकायाम् 'अदेयं शानेन्द्रियाविषयः' इत्येवं प्रथमान्तमेन व्याण्यातम् । अर्थान्तरमप्यद्रेश्यादिपदस्योनम् । अनेश्यत्तच्छम्दानां याफ्यमेदेन विधि तदोपर्युक्त. । अनियमिति तु सावरे ॥ उ-17 ·258 सपरिफारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु.1, R.1. वृक्ष इन स्तन्धो दिवि तिष्ठत्येफस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ ७॥] यस्मादन्यदुत्कृष्टं नास्तीत्यर्थः । नात्र परापरयोयोपि निषेधः । तथा सति नमः सकृच्छुलस्याऽऽवृत्तिप्रसङ्गात् । यस्मानाणीयो न ज्या. योऽस्ति कश्चित् । अशोरणीयान् महतो महीयानिति भावः । “अजी- यस्त्वं सूक्ष्मत्तम् । न्यापित्वमिति फलति (यावत्) । ज्यायस्त्वं सर्वेश्वर स्वम् । सर्वव्यापित्वात् सर्वेश्वरत्वादस्यैव, एतद्यतिरिक्तस्य कस्याप्पणी- यस्त्वं ज्यायस्वं च नास्तीत्यर्थः' इति वेदार्थमंग्रहे व्याख्यातम् । कश्चिदिति लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः । वृक्ष इव स्तन्धो दिवितिष्ठत्येकः । मन्तव्याव्यिवस्स्वाभावाद् वृक्षवदपणतखभावः सन् जगत्प्रधानभूतः परम- पदे आस्त इत्यर्थः । तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् । नियमनार्थमन्त:- ७. द्वितीययस्मात्पदानन्तरमपि अपरमिति पदमनुपज्यते । यस्मादन्यत् किञ्चित् अणीयो न भवतीत्येवमर्थः । अभिहितत्यादिति । १-२-२३ सूने प्रस्तसर्यशपदरूदिमननिरूपणायसरे । अक्षय स्थानेऽयं मन्त्र इति च २२ मूने तत्र व्यक्तम् ; 'भूतपोन्यक्षरममि. धायानन्तरमेय, यस्मात् परं नापरमस्ति सिञ्चिदिति समाभ्यधिक निपेधस्योपक्रमावगतत्वात्' इति व्याय्यानात् । एवं पराधिकरण- (३-२-३५) भायमप्यस्य मुण्डकगतत्वे गमकं स्यात् । तन्त्र दि तय ततोऽन्यस्य परस्य प्रतिषेधात्" इति भापितम् । नवति पदस्य वताश्वतरोपनिषदीत्यर्थ उत्तः श्रुतप्रकाशिकायाम् । अथापि मुण्डक्तैत्तिरीयध्येताश्वतरवपग्रहणेन पूर्वपक्षे वितयगतेनैकरूपेण मन्त्रेण तन्निरासः नियत इति उपनिपन्तयं ततति प्रहीतुमुचितम् ।

·, सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु 1, प्य 1. 259 यथोर्णनाभिः सजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोरधयस्संभवन्ति । यथा सत. पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभातीह विश्वम् ॥ प्रविष्टेन सर्पमिदं व्याप्तमित्यर्थ । अतश्च मृदादिशरीरकस्य ब्रह्मणो घटा- दावप्युपादानत्वसभवाद् भूतयोनित्व नानुपपन्नमिति भाव ॥ अयं मन्त्र केचित् कोशेष न दृष्ट कैश्चिदव्याकृत । तथाऽपि ध्या- साया, "अक्षरपुरुषस्य, 'यस्मात्परं नापरमस्तीति समाभ्यधिकनिषेघ- श्योपक्रमावगत " इत्यभिहितत्वान्न प्रक्षेपशङ्काई इति द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥ मनु रोके उपादानस्य खभिन्ननिमित्तकारणसापेक्षत्यदर्शनादेक. विज्ञानेन सर्वविज्ञानमनुपपन्नम् । किंच एकस्य ब्रह्मण परस्परविलक्षणा- नन्तप्रपञ्चोपादानत्वमपि न सभवति । किंच घटाद्युत्पत्तावुपादानभूत- मृत्पिण्डादिषु पूर्वावस्थोपमों दृश्यते । प्राकारोपादानभूतासु इष्टकासु चतुरश्रत्वादिलक्षणपूर्वाकारतिरोधान दृश्यते । अक्षरशब्दितस्य निर्विका- रस्य ब्रह्मण पूर्वाकारोपमर्दतिरोधानयोरसभवेनोपादान न समवती त्याशङ्कयाऽऽह यथोर्णनामः सृजते गृहते च । “यथोर्णना भिर्हदयापूर्णा सतत्य वक्त्रत । तया विहृत्य मुयस्ता ग्रसत्येव जनार्दन " इत्युक्तरीत्या यथा लूताख्यकीटविशेषस्य खान्त स्थिततन्तुनि सारण- सत्प्रवेशनयोनिरपेक्षकतत्वम् ,-यथा पृथिव्यामोषधयः मभवन्ति- यथैकस्सा एवं पृथिव्या पूर्वास्थोपमर्दनिरोधानाभावेऽपि विलक्षणा- माणयुक्त्यन्तरसत्वाचादरातिशयेन व्याख्याने विशिष्य तद्ग्रहण- मिति । अत एव भाष्यसंमतेरतिशयादेतन्मात्रमिह व्याख्यातमित्र, न तु व्यालार्यगृहीतापूर्वमुण्डकमन्त्रान्तरवत् उपेक्षेति । मन्त्रोऽय ध्वेता- श्वतरे (३) तैत्तिरीयनारायणेऽपि(१०)। ।

·260 सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1, ख. 1. तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते। अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥९॥ नन्तोषध्युपादानत्वम् , यथा सता पुरुषात् केशलोमानियथा जीवतः पुरुषस्य-चेतनस्य अचेतनकेशलोमाधुपादानत्वम्,- तथाs- क्षगत् समवतीह विश्वम्-एवमेव निर्मितान्तरनिरपेक्षादुपादेय- विलक्षणानिर्विकारात् परमात्मनः परस्परविलक्षणं चेतनाचेतनात्मक निखिलं जगत् संभवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ ब्रह्मणो विश्वोत्पतिप्रकार उच्यते--तपसा चीयते वा । तपसा ज्ञानेन । 'यस्य ज्ञानमयं तपः' इति वक्ष्यमाणत्वात् । चीयते उपचीयते । 'बहु स्यामिति संकल्परूपेण ज्ञानेन ब्रह्म सृष्टयुन्मुख भवतीत्यर्थः । ततोऽनममिजायते । “अद्यतेऽति च भूतानि" इति भोग्यमोक्तरूपचेतनाचेतनसंघातलक्षणमव्याकृतं परस्मात् ब्रह्मणो जायत इत्यर्थः । अनाव प्राणो मनः मत्य लोका कर्मसु चामृतम् । तस्मात समष्टिरूपचिदचित्संघातात्मकात् अनशब्दितादव्याकृतात् मुख्यः प्राणः, ९. 'अद्यतेऽत्ति च भूतानीति निर्वचनमुत्तरमन्त्रगताछपद- विपये व्यासार्योचम् । अत्र तु "अद्यत इत्यन्नम्" इत्येव भाष्यम् । अथाप्यत्रापि तत्संभवस्या विशिष्टत्यात् तत् दर्शितम् । तस्य तैत्तिरी- यवाक्यस्य, “अदन्तमत्ति, अनं मृत्यु तमुजीवातु माहुः' इत्यादिरीत्या अचेतनगतात्तृत्वाद्यमानत्वोभयप्रतिपादकत्वात् भोग्यभोक्तरूपेत्येतद व्यारतविशेषणम् , न तु चेतनाचेतनविशेषणमिति युक्ततरम् । अचेतनस्य भोकृत्वं भोग्याकारेणेव भोमवशरीराकारेण परिणामा- ·सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1, ख. 1. 261 यस्सर्वशरसर्ववित् यस्य ज्ञानमय नपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते ॥१०॥ इति प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ । अन्तःकरणम् , सत्यशब्दितो भोक्तवर्गः, स्वर्गादयो लोकाः, कर्मस आयत्तममृतं च ; अमृतत्वसाधक(न) कर्मेति यावत् । अथवा कर्मखिति निर्धारणे सप्तमी । कर्ममध्ये मोक्षार्थ कर्मेत्यर्थः । एतत् सर्वममिजायत इति पूर्वेणान्वयः । एतत् सर्व माध्यश्रुतप्रकाशिकयोः स्पष्टम् ।। ९ ।। पूर्वमन्त्रोक्ततपशब्दं विवृण्वन् भूतयोनिभूतस्य ब्रह्मणः सृष्टयप- करण सार्वश्य दर्शयति यः सर्वत्रः सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः । सर्वशः सर्वविषयकज्ञानवान् । सर्वचित् तत्चद्वस्तुगतसर्वप्रकारकशानवान् । खरूपतः प्रकारतश्च सर्वविषयकज्ञानवत्त्वमस्मिन् मन्त्र भूनयोनेविधेयम् । अप्राप्यत्वात् । यस्य ज्ञानमयं तपः इत्यनेनांशेन पूर्वमन्त्रोक्ततप- शब्दविवरणम् । यस्य ब्रह्मणः संकरपरूपज्ञानव्यतिरेकेण जगत्सृष्टयुपयुक्त कर्मान्तरं नास्तीत्यर्थः । 'ततोऽन्नमभिजायते' इत्यादिकमनुवदति- तसादेतब्रह्म नामरूपममं च जायते । तस्मात् संकल्पेन दपि भवति ॥ "कर्मस्वायत्तममृतम्" इति श्रुतप्रकाशिकाव्याख्याना- यसरे, 'स्वर्गापवर्गति भाप्यानुरोधात् कर्मखित्यस्य लोका इस्यत्राप्य- न्वयः' इति भावप्रकाशिका ॥ १०. एतदिति पदस्य, 'ततोऽन्नमभिजायते' इत्यनुसारेण कार्या- कारमित्यर्थो भाषितः । तदिह दर्शयति अन्नशब्दनिर्दिष्टमेतदिति ॥

·262 सपरिफारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. I, . 1, 2 ॥ प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ हरिः ओम्-तदेतत् सत्यम् ॥ सृष्टयुन्मुखाद्ब्रह्मणः । ततोऽन्नममिजायत' इत्यत्रानशब्दनिर्दिष्टम् एतद अव्याकृताख्यं ब्रम साक्षाज्जायते । तद्द्वारा नामरूपवत् , "अद्यतेऽति च भूतानिति अनशब्दनिर्दिष्टमोग्यभोक्तरूपं च जायत इत्यर्थः । यद्यप्यस्मिन् मन्त्रे सर्वज्ञत्वाद्यनुवादेन ब्रमशब्दिताव्यक्तादिहेतुत्वं विधीयत इति प्रतिभाति, तथाऽपि तस्य पूर्वमन्त्रमाप्तत्वेन विधेयत्वा. संभवादप्राप्तस्य सर्वज्ञत्वस्यैव विधेयत्वमिति द्रष्टव्यम् । ननु सर्वज्ञमर्व विच्छब्दयोरपौनरुवत्याय सर्वशब्दस्य रुटिर- भ्युपगन्तव्या। "कृशानुरेताः सर्वज्ञः" इति निघण्टुपाठेन सर्वज्ञशब्दस्यो- मापतौ रूढत्वात् । तस्मात् सर्वविदो देवनान्तरान्निमित्तमूतात्, 'तपसा चीयते ब्रह्म' इति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टमुपादानं ब्रह्म अन्यदेव भवितुमर्हति । तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायत इति चोपादानभूताद् ब्रह्मगो निमित्तभूतेश्वरस्य भेद एव प्रतीयत इति चेन्न-'य: सर्वज्ञा सर्व. विद यस्य ज्ञानमयं तप:' इति, तपसोपचीयमानतया पूर्वमन्त्रनिर्दिष्ट. स्वाक्षरब्रह्मण एव सर्वज्ञत्वसर्व वित्त्वयोः प्रतीत्या तयोमदासंभवात् । निमित्तोपादानभेदविवक्षायामेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानासंभवेन, 'कलिन्नु भगयो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' इति प्रश्नपतिवचनत्यासंभवेन प्रतिपिपादयिपितप्रधानार्थविरोधप्रसमादित्यलमतिप्रसझेन ॥ १० ॥ इति प्रथममुण्डकपथमखण्डप्रकाशिका । तदेवत् सत्यम् । सत्यं नित्यम् , उत्पतिविनाशादिपड्माव.

·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. I, ख.2.263 मन्दपु कर्माणि करयो यान्यपश्यस्तानि नायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ(न) नियतं सत्यकामाः एप व. पन्थास्सुस्तस्य लोके (सुटतो ब्रह्मलोक:) ॥१॥ विकारशून्यमित्यर्थ । मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् । अतीन्द्रियार्थसाक्षात्कारसमर्था वेदेषु यानि अमिहोत्रादिकर्माणि दृष्टवन्त । तानि प्रेतायां पहुधा सततानि । सानि त्रेतायां गार्हपत्यादिषु वैतानिकामिपु यावजीवं पर्तव्यतया अधिकारिमन्त्रफलभेदेन बहुधा विहितानि । तान्याचरथ नियत सत्यकामाः । सत्यकामा खत- स्सत्य परं ब्रह्मैव कामयमाना । फलामिसधिरहिता सन्न इत्यर्थ । तानि कर्माण्याचरत, अनुतिष्ठत । कर्मणा ब्रमप्राप्तिहेतुत्वं ज्ञानद्वारेति द्रष्टव्यम् । एष व पन्थास्सुकनस्य लोके । सुकृतस्य स्वनुष्ठितस्स ब्रह्मज्ञानस्य लोके फले मोक्षे साध्ये एप व पन्था इत्यर्थ ॥१॥ एवं ब्रह्मविद्यारतया फलाभिसधिरहितकर्मानुष्ठान विधाय, 'फलाभिसंधिपूर्वकस्य तु कर्मण , अयथावदनुष्ठितम्य न प्रतिपदोक्तफलजन- १. आचरथेति लटो निदशात् 'युमाभिर्वस्तुना फलकामैः कर्माण्याचर्यन्ते । स नूनम् , 'एप व. पुण्यस्सुरनो ब्रह्मलोक.' इति वक्ष्यमाणचतुर्मुखस्वामिरलोक प्रत्येव व. पन्था इत्यर्थों घडते। अथापि लोटः स्थाने लटप्रयोगस्य, 'तमेवैक जानथ', 'अन्या चाचो विमुश्चय', 'ओमित्येवध्यायथ' इत्येव बहुल दर्शनात्, क्रियायानेषः', 'क्रियावन्त, श्रोत्रियाः' इत्यादि वक्ष्यमाणम्, अत्र 'निय 'सत्येति- पदद्वयस्वारस्य चाऽऽलोच्य एवमों भापित.। न च मुमुधुन् उपसन्नान् प्रति, युप्माभिः काम्यकर्माचर्यत इति वक्त युक्तम् । .

·264 सपरिकारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 1, ख.2. यदा लेलायते हर्चिः समिद्ध हव्यवाहने । तदाऽऽज्यभागावन्तरेण आहुतीः प्रतिपादयेत् (प्रतिपादयेच्छ्रद्धया हुतम्) ॥२॥ यस्याग्निहोत्रमदर्शमपी(दर्शपूर्णमास[मचातुमस्यि]पनाप्रपणमति- विवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवं [अश्रद्धया] अविधिना हुतमासप्तमान कत्वम् , प्रत्युत प्रत्यवायजनकत्वमेव, यथावदनुष्ठितस्यापि तस्य सत्य- लोकपर्यन्तफलकत्वमेव' इत्याह - यदा लेलायते हर्थिी ममिद्धे हव्यवाहने । यदा, इन्धनादिभिदीप्तेिऽसौ, यस्मिन् काले ज्वाला चलति । तदाऽऽज्यभागावन्तरेण आहुतीः प्रतिपादयेत् । तदा तस्मिन् काले आज्यभागयो: मध्ये आहुतीः प्रक्षिपेदित्यर्थः । [श्रद्धया तत् सुहुतं भवेदित्यर्थः] ॥ २ ॥ यस्याग्निहोत्रमदर्शमपी(पूर्णमास [मचातुर्मास्य] मना. ग्रयणमतिथिर्जितं च अहुतमवैश्वदेवमश्रद्धया अविधिना हुतम् आमप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति । दर्शाख्य(दर्श)पूर्णमासारूयेष्टध- ननुष्ठाने, नवान्नस्वीकारार्थशरत्कालकर्तव्याग्रयणाख्येटिविशेषाननुष्ठाने, अतिथिकारोपासनहोमवैश्वदेवाननुष्ठाने, श्रद्धावधुयें, यथाशाम- ननुष्ठाने, अनुष्ठितमप्यमिहोत्रकर्म तस्य सुकृतफलं सर्वे सप्तपुरुषपर्यन्तं नाशयतीत्यर्थः । यद्यप्यमिहोत्रस्य न दर्शपूर्णमासादिकमाम् ; तेषां पृथक्कलस(ब)त्यात्-तथाऽपि नित्यनैमितिक सकलं कर्मानुयमित्यन्न तात्पर्यम् । सत एव भगवता माध्यकता, "श्रुतिस्मृतिचोदितेषु कर्मस २. आज्यभागयोर्मध्य इति । आज्यभागद्वयहोमस्थानमूताह- चनीयान्तर्गतदक्षिणोत्तरपार्श्वमध्ये इत्यर्थः॥ .

·* सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1, ख 2. 265 [मात् तस्य लोकान् हिनस्ति ॥ ३ ॥ [सम ते अग्ने समिध सत जिह्वा सतर्पय सप्त धाम प्रियाणि । सप्स होत्राः सप्तधा त्वा यजन्ति सप्त योनीराणस्वा घृतेन ॥] काळी फराळी च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रपर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरूपी (ल्ची) च देवीलेलायमाना इति सप्त जिता ॥ एकतरफर्मवधुयेंऽपि इतरेषामनुष्ठितानामपि निष्फलत्वम् , अयथानुष्ठि तस्याननुहिताना चाभिधाय" इति मन्त्रार्थो विकृत ॥ ३ ॥ काली राली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्र वर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च (चिश्च) देवी लेलापमाना इति सम जिहाः । देवीत्येतत् विश्वरुच्या विशेषणम् । इति 'लेलायमानाः सप्त जिह्वा" इत्यन्वय ॥ ४ ॥ आसप्तमान्-आत्तसप्तमान् सप्तमपुरषपर्यन्तान् लोकान् फलानि पुरुषानिति वा । आसतमादित्यपि पाठ ।। ते सं १-५-३ विद्यारण्यभाप्ये, समिध "अश्वत्योदुम्बर- पलाशशमीविरुइताशनिहतवृक्षपुष्करपर्णरूपा रुपय , समित्संपा- दनार्था मन्त्रा अश्वो रूपत्वेत्यादय , धाम = स्थानानि आहवनीय- गार्हपत्यदक्षिणाग्निसभ्यावसथ्यप्राजहिताग्नीधीयास्यानि, होता. होतृप्रमुखा वपद्कार होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छसी पोता नेष्टा अग्नीधोऽच्छावाश्च । आपूणव पूरय" इति । "सप्तजिहरसतेधा' इत्यत्र श्रीभट्टपराशरविष्णुसहस्रनामभाष्यमपि द्रष्टव्यम् । ४ विश्वरूपीति पाठोऽपि घहुनासताना नामान्तराण्यपि हिरण्या कनका रका राणा सुममा अतिरका बहुरूपेति।तन रूपपदमेगास्ति। ३ .

·266 सपरिकारमाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् , ख.2. एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं बाहुनयो हाददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यन्त्र देवानां पतिरेकोऽधिसः॥५॥ एहोहीति तमाहुतयः सुरर्चस सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमान वहन्ति । मियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्यः एप यः पुण्य: सुरतो ब्रह्मलोकः ॥ एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाऽऽहुनयो घाद- दायन् । एतेषु दीप्यमानेष्वग्निजिहाभेदेषु विहितकालानतिलधनेन होमद्रव्यं गृहीत्वा योऽग्निहोत्रादि कर्माऽऽचरति । तनयन्येगा। सूर्यस्य समयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवामः | अधिवसी त्यधिधापा । यस्मिन् सत्यलोके देवाना पतिरसमानो हिण्यगर्भ आस्ते, तन ता आहुतय सूर्यस्य रश्मयो भूत्वा तं यजमान प्रापयनीयर्थ ॥५॥ सोहीति तमाहुवया सुवर्चः सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमान वहन्ति । प्रियां वावममिवदन्त्योर्चयन्त्य एप पुoया सुकनो अमलोक। सूर्यस्य रश्मिसपृक्ता , अत एव सुवर्चस आहुतय तं यजमानमर्चयन्त्य , 'पुकृतसाध्य पावन एष चतुर्मुखगेको वा भवदीय भवस्वामिक' इतीही पिया याच पदन्य एोगत्याह यन्त्य त यजमान नमक पापयनि ॥ ६ ॥ आहुतय आददायन् । आहुतिद्रव्याण्याददान इत्यर्थः । आनुनय इति प्रथमाश्योगछान्दस ! उत्तरार्धान्श्योगा। होमध्य- मिति फर्म, अध्याहारात् ।आहुतयस्तमाददाना इति भावप्रराशिका भाददायनित्यम्युत्तरप नदाऽन्वेति ॥

·सपरिष्कारमाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1, स्व 2 267 रुवा ह्येते अढा यशरूपा अष्टादशोक्तमपर येषु कर्म । एवं ब्रह्मलोकपर्य-तसाधकान्यपि कर्माणि क्षयिफलनया निन्द्यन्ते- प्लवा ह्येते अहा यज्ञरूपाः अष्टादशोक्तमयर येषु कर्म । पोडशत्विपत्नीयजमानपाटादशकाश्रितत्वेनोक्तम् अपर फलाभि- सधिमत्या अश्रेष्ठ कर्म येषु यजमानेषु वर्तते, पते यज्ञरूपा: यज्ञन घाना पुरुषा जीर्णनौका इव ससारार्णवसतरणासमर्था इत्यर्थ । यद्वा अष्टादशस्मृत्युक्त स्मात कर्म येषु श्रौतकर्म तदधिकारमपादकत्वेन अवरम् अभूत भवति, तान्यपि श्रीतानि यज्ञामकानि कर्माणि ७ अष्टादशोक्तमिति । अर्थद्वय तावत् अत्रोक्तम् । “नव- प्राम्यान् पशूनालभते नवाऽऽरण्यान् , उभयान् पशूनाल्भते" इत्युक्तायादशपशुहयिक कमत्यन्तिरमपि श्रुतमकाशिकायाम् । यज्ञरूपा यशनिहिका एते अष्टादशत्विज इति अष्टादशपद पृथगपि पुन्ति (शाकरे)। तदनुसारे पोडशेत्यादिभाष्य उक्तपदमात्र विवरण ग्राह्यम् । माध्वव्याख्याने अष्टादशविद्यास्थानानि यनिरूपकाणि हवा इत्यप्यर्थ कैश्चिदिष्टो दर्शित । मुण्डकारम्भे चतुर्दश विद्या स्थानानि कण्ठोक्तानि । नून यस्याग्निहोत्रमिति पूर्ववाकयोकान् यज्ञान् अष्टादशधा निभज्य ते प्लया इत्युक्तो आअस्य लक्ष्यते, यत-- पूर्वोक्ताना प्रयोगभेदकृतभेदेन विभागे अग्निहोन साय प्रातरिति वे, दर्शपूर्णमासी द्वौ, चातुर्मास्यपर्वाणि वैश्वदेववरणप्रयाससाक- मेघशुनासीरीयाख्यानि चत्वारि, अनायणमेकम्, अतिधिपूजन मेरुम् , औपास्नहोमो साय प्रातरिति छौ, वेश्वदेवे द्वे प्रातस्साय मित्येव चतुर्दश सिद्धयन्ति । प्रातःश्वदेवेन सहानुष्ठीयमानाना पञ्चमहायज्ञान्तर्गताना चतुर्णामुपलक्षणेनाप्टादशत्व सुवचम् ।

·268 सपरिकारभाप्योरेता मुण्डकोपनिषत् मु.1, ख. 2. एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढाः जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति ॥७॥ भविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितम्मन्यमानाः । जन्यमानाः परियन्ति मूढाः अन्धेनर नीयमाना यथाऽन्धाः ॥ ८॥ अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । शोकाम्बुधितरणे साधनानि न भवन्तीत्यर्थः । एतच्छेयो येऽमि- नन्दन्ति मूढाः, जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति । एतत् कर्म श्रेयःसाधनं मत्वा ये हृप्यन्ति, ते जरां मृत्यु च भूयो गन्दन्ति ॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमाना: स्वयं धीरा पण्डितम्मन्य. माना) अविवेकप्रधानाः, स्वयमेव धीमन्ता, 'उहापोहक्षमधीशालिनः' इति मन्यमानाः । जघन्यमानाः परियन्ति मूढाः । जरारोगा- बनेकानर्थवात शं हन्यमाना मूढाः परिप्रमन्ति । अन्धेनैव नीय. माना यथाऽन्धाः । स्पष्टोऽर्थः ॥ ८ ॥ एतदेव विशदयति--अविद्यायां बहुधा वर्तमाना। प्रकृति- मण्डले देवमनुष्यादिवहुविधाभिमानितया वर्तमानाः । अयमेव(१) कतार्था इत्यभिमन्यन्ति पाला । पाला! अज्ञानिनः, 'वयमेा कृतार्था' इत्यभिमानं कुर्वन्ति । यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति गगात् । मास्तामेतदेवम्, अन्यथा वा ॥ अरं येपु फमत्येतत् पूर्वाध एया. यिततयाऽत्र व्यारयातम् । येषु पुरुपेप्यपरं फर्मत्ययनोत्तरवान्वय इटः श्रुतप्रकाशिकायाम् । तत्र च भावप्रकाशिका, फलामिसन्धि. मकर्मकारिकां तदभिनन्दितणां च जरामृत्युपश्यत्वमिति ।। ८. मन्नोऽयं कठोपनिषदि (२)दिन्दम्यमाणाति विशेषः॥

·सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु 1, ख 2 269 यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् तेनाऽऽतुरा क्षीणलोकाश्चयवन्ते॥ इष्टापूर्त म यमाना वरिष्ठ नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढा । नाकस्य पृष्ठे ते सुरतेऽनु भूत्वा इम लोक हीनतर वा (चा)विशन्ति। तप श्रद्धे ये धुपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वासो भैक्षचर्या चरन्त (ब्रह्मचर्य चरन्ति)। कर्मफर स्वर्गादिरागात् कर्मठा तत्त्व यतो न जानन्ति, तेनाऽऽतुरा: क्षीणलोकाश्च्यवन्ते । तेन तत्त्वज्ञानामावादेव हेतो क्षीणे पुण्ये मयलोक विशन्तीत्यर्थ ॥ ९॥ इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठम् । इष्ट यागादि । पूर्त खातादि । एतदेवाखिलपुरुषार्थसाधन मन्यमाना । नान्यच्छेयो बेदयन्ते प्रमूढाः । श्रेयोन्तर न जानन्तीत्यर्थ । नाकस्य पृष्ठे ते सुकतेनु भूत्वेम लोक हीनतर वा विशन्ति । ते सुकृते सुचनसाध्ये खर्ग- लोकाद्यर्ध्वलोके कर्मफलमनुभूय इम लोक मनुष्यलोकम् , ततो हीनतर वा नरकादिलक्षण विशन्ति ।। १० ।। तप:श्रद्धे ये घुपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो......... अन्ययात्मा । ये सन्यासिन कृतश्रवणमनना पने स्थित्वोपरतकरण मामा तपश्शब्दित ब्रह्म च तदादरातिशयरूपश्रद्धा च सेवन्ते , ते हीनतर चेति चकारपाठेपि वाकारार्थ । हीनमनुष्य- लोक्यो अमेगा पक्षल्या चित्समुञ्चयोपि स्यात् । हीनपद सुखहीनत्य इन पम् ॥ उपा वर रस रति तपश्यद्धयोराधारत्वविवक्षया द्वितीया। फरितमाह सेग्न्त इति । सेना भक्तिरूपास्ति । भवति चोपपेशार्थक आसधातुरिव निवासार्थकोऽयमप्युपपूर्वकस्सेगार्थक । १० ·270 सपरिष्फारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 1,स. 2. सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यनामृतः स पुरषो धन्ययात्मा ॥ ११ परीक्ष्य लोकान् फर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायात् नास्त्यरतः तेन। तद्विशानाय स गुरुमेवाभिगच्छत् समित्पाणि: थोत्रियं ब्रह्मनिष्टम् ॥ तस्मै स विद्वानुपसनाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमादिताय । येनाक्षरं पुरुष वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥ इति प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ इति प्रथममुण्डकम् ॥ विधूतपापा: सूर्यमण्डलं भित्वा --"सहस्रस्थूणे विमिते दृढ उसे यत्र देवानामधिदेय भास्ते" इति पर्यतविद्यायक. हेयमत्यनीकः, 'सबैक- रूपाय' इति प्रमाणप्रतिपन्ननित्यविग्रहयुक्तो यनाऽऽस्ते, तत्र यान्तीत्यर्थ । "ये चैमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' इत्यत्र तपश्शन्देन ब्रमोच्यते । वृहदारण्यके, 'श्रद्धां सत्यमुपासत' इति तपश्शब्दस्याने सत्यशब्द प्रयोगात् ; सत्यशब्दस्य ब्रह्मपरत्वात्" इति व्यासायरुक्तत्वात् तपश्श्रद्धे इत्यत्र तपशब्दो ब्रह्मपरः ॥ ११ ॥ विरक्तम्य परब्रामाप्तिसायनज्ञानेच्छोपेरूपसदनं विधीयते-- परीक्ष्य लोकान् प्रोवाच तो तच्चतो ब्रहाविद्याम् ॥ व्यासायरिति । अनियमाधिकरणभाष्यमण्यन मानं द्रष्टव्यम् । यद्यपि तपःपदस्य भगवतीव, श्रद्धापदस्य लक्ष्म्यामपि दर्शनात् 'श्रद्धया देवो देवत्वमश्नुते' इत्यत्र तथा व्यारयानाच लक्ष्मीनारायणविषय- मुपासनमित्यर्थ उचितः। एवं 'श्रद्धा सत्यमुपासते', 'श्रद्धा तप इत्युपासते' इत्यत्रापि । अथापि श्रद्धापूर्वकं ब्रह्मोपासीनानामित्यादि. भाष्यमनुसृत्य प्रसिद्धार्थ पर दर्शितः । तेन पञ्चाग्निविद्यानिष्ठानाम- त्यन्तविलम्बसहत्वात् किञ्चिच्छृद्धावरल्यं ब्रहविशेप्यकोपास्त्यभाषण सिध्यति । विरजा इति । आमकारान्तत्वम् । .........। , ·। सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु ।,ख? 271 (श्रु प्र) "अस्मिन् वाक्ये न्यायसिद्धार्थानुवादेन गुरूप सनिर्विधीयते । काँचतान कमसचितान् कर्ममप द्यन् लोकान् परीक्ष्य-मीमासान्यायनिरूप्य वामणः अवातसाहसशिरस्कवेद । य इत्याध्याहार्यम् , स इत्युत्तरत्न श्रवणात् । अकृत नित्य । अन्न पुरुषो विशेष्य , लिङ्गपशात् , अक्षर पुरुपमित्यनन्तरोक्तेश्च । कृतेन कर्मणा । नास्ति न सिध्यति-न लभ्यते । इतिकरण द्राव्यम् । इति यो निर्वेदमायात्, स तद्विज्ञानाथ गुरुमेवामिगच्छेत् । एकारेण नियमविधित्वमवगम्यते । समिपाणिः अरिक्तपाणि । 'रिक्तपाणिस्तु नोपेयात् राजान दैवत गुरुम् " इति हि स्मयते । श्रोत्रिय श्रुतवेदान्तम् । प्रमनिष्ठ ब्रह्मसाक्षात्कारवन्तम् । श्रुतवेदान्तोऽपि रुचिमेदादब्रह्मनिष्ठो नोपग-तव्य इति भाव । अभिगच्छेदित्य-चय । शमो वायेन्द्रिय नियमनरूप, 'प्रशान्तचिताये त्य-त करणनियमन्स्योत्तया पारि शेष्यात् । एतेन श्रवणोपयुक्तमवधान विवक्षितम् , न तु उपासनोप युक्तात्यन्तेन्द्रियजयादि । तस्मै स विद्वान् प्रोवाचेत्य-वय । येनेति निर्देशो विज्ञानाभिप्राय । तद्विज्ञानार्थमिति हि प्रकृतम् । सामान्यत कारणाभिप्रायो वा । रिङ्गव्यत्ययो वा । अक्षर स्वरूपेणाविकारन् । सत्य गुणतोऽप्यधिकारम् । आभ्यामचिनीवव्यावृति | वो ब्रह्मविद्या प्रोवाच प्रमादित्यर्थ इति वेदान्तमारे व्याख्यातम्" । १२ फर्मचितानित्यव कर्मजितानिति प्राचीनपाउ इति केचित् । जयतीमान् लोकानित्यादिनिदशस्यैर दशनादिति। मुण्डकेऽपि जयतिरधिक । अस्मिन् वाक्य इत्यादि श्रुतप्रकाशिमानुवाद । ।

·-~-अथ पोड- 272 सपरिकारमाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1,स? एतच्छुत्यर्थ हदि निधाय भगवता बादरायणेन शास्त्रारम्भ, 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति सूत्रितम् । तस्य चायमर्थ शलक्षणकर्मविचारानन्तरम् । अतः कर्मणामल्पास्थिरत्वाधिगमसहि तानन्तस्थिरफलापातप्रतीते तो प्रभजिज्ञामा ब्रह्मविचार कर्तव्य इति । कर्मपिचारे [हि] सति, "अक्षय्य ह वै चातुर्मास्ययाजिन सुकृत भवति" इत्यादिभिरक्षय्यफलकत्वेन श्रुतानामपि चातुर्मास्यादीनाम् , "प्रत्यन्द चातुर्मास्यैर्यजेत" इत्यादिभिरावृतिविधानात् , ततोऽपि बहु वित ययायाससाध्याधमेघविश्वजिदादीनामननुठानलक्षणाप्रामाण्यपसका चातुर्मास्यादीनामक्षय्यफलत्वमायेक्षिकमिति निश्चित्य, अनन्तस्थिरफल रूप नम च वेदान्तवाक्येरापाततोऽवगत्य, तन्निर्णयाय ब्रह्मविचारे पुरुष प्रवर्तत इति पर्यवसितोऽर्थ । ननु कर्मविचारे सनि आवृत्तिविधानादिभि कर्मणामल्पास्थिरफलत्व प्रतीयता नाम । वेदान्तवाक्यैरनन्तस्थिरफल ब्रह्म कथ प्रतीयताम् , सिद्धे ब्रह्मणि व्युत्पतिविरहात्। व्यवहाराधीनत्वादायव्युत्पत्तिमहस्य । व्यवहारस्य ननु पर्मविवार इति । अय भाव-या हि कर्मजिज्ञासा पूर्वमुत्तरभागार्थभूतब्रह्मविचारप्रतिपन्धिकाऽऽसीत्, तदधीन कर्म विचार पूर्वमीमासात्मक सप्रति सुतरा वाधक , ब्रह्मविचारकारण भूतापातप्रतीतिविधानस्याप्यधुना प्राप्तत्वात् । कार्या शते , कार्यपरतयेन च प्रामाण्यस्य कर्ममीमासातोऽचामनो । सिद्धनापरत्वाभावावधारणेन विषयस्यैवासिद्धरिति । एवमाशका परिहारार्थमेव सूने अत इति प्रयुक्तम् । समीचीनकर्मविवारोन ·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 1,ख 2 273 च कार्यान्वित एव सभवात् । तथा हि-'गामानय' इति वाक्यश्रवणानन्तर गवानयने प्रवृत्त प्रयोज्यमुपरभ्य बाले व्युत्पित्सु , इय गवानयनप वृति गवानयनकार्यताज्ञानसाध्या गवानयनप्रवृतित्वात् मदीयगवानयन प्रवृत्तिवदिति तदीयकार्यतानानमनुमाय, तस्य च ज्ञानस्य शब्दान्वय व्यतिरेकानुविधायितया शब्दजन्यता निश्चिनोति । ततश्च प्राथमिक- व्युत्पत्तिग्रहे शब्दस्य कार्यज्ञानजनक पनिश्चयात् तदुपजीविद्वितीयादि- व्युत्पत्तिमहोऽपि कार्यविषयक एवेति कार्यानन्विते सिद्धार्थ व्युत्पत्तिग्रहा सभवात् अव्युत्पन्नस्य शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वाभावादनन्तस्थिरफ्लापात प्रतीत्यसमवात् ब्रह्मविचारो नाऽऽरभ्य इति पूर्व पक्ष । अम्बातातादिमि चन्द्रादीन् अगुल्या निर्दिश्य, अय चन्द्र , अय गौरित्यादिशब्देषु बहुश प्रयुक्तेषु भूयस्सहचारदशी बाल शब्दप्रयोगे तदर्थव्युत्पत्ति स्वात्मनो दृष्ट्वा तयो कचिदौत्पत्तिकै सबन्ध निश्चिनोति । स एवं शक्तिरिति गीयते । ततश्च सिद्धार्थेऽपि व्युत्पत्तिग्रहसभवात् , तान्तिका स्तरोपदर्शितमार्गश्च सिद्धार्थ व्युत्पतिग्रहसमवादन तस्थिरफलापातमतीति- सभवाझविचार आरम्भणीय इति तत्र सिद्धान्त कृत ॥१२॥१३।। इति मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिकाया पथममुण्डके द्वितीय सण्ड | समाप्त प्रथममुण्डकम् । बाधर । प्रत्युत साधा इति तदाराय । तान्त्रिमन्तरेति । अन्न विषये प्रभाकारमीमासस्सरणि उपक्ष्येति भाट्टमीमारास्नयायिका- दिनयनिरूद्धम् । 'आम्नायस्य कियार्थत्वात्' इत्यादिजैमिनिमूत्रमप्य न्यपर प्राथम् , भाप्यादिदर्शितयुचितश्चेति भाव । उ-18 ·274 सपरिकारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 2, ख. 1. अथ द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ हरि: ओम् । तदेतत् सत्यम् ॥ यथा सुदीप्तात् पायकाद् विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षरात् विविधाःसोम्य भावाःप्रजायन्ते तत्र चैधापियन्ति॥१॥ तदेतत् मत्यम् । पूर्ववत् । यथा सुदीप्तात्...सरूपाः । अयोगोलकादिगतात् हन्यमानाद्वा वेदमादिपु मदीप्ताद्वा पावकादनेकशः सरूपाः विस्फुलिङ्गाः यथोत्पद्यन्ते । तथाऽक्षगद्....प्रजायन्ते । तत्र चैवापियन्ति । एवमेव 'सूक्ष्मचिदचिच्छरीराह्मणः तत्सरूपा नानाविधस्थूलचिदचिद्रूपाः, भवन्तीति मावा कार्यवर्गाः उत्पद्यन्ते । तत्रैव लीयन्ते च ॥ १ ॥ दिव्यो ह्यमतः....पर: । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठ 1 सूक्ष्मचिदिति । अयं भाव: -पूर्व यथोर्णनाभिरिति मन्त्र ऊर्णनाभिपृथिवीपुरुपदृशान्तत्रयेण नियन्तृचेतनाचेतनाशचेतनत्रयं मिलितं जगत्कारणमिति सूचितम् । एवञ्च तथाक्षरादित्यत्र अक्ष- रादित्यस्य साक्षात् परम्परया चाक्षरत्वविशिष्टादित्यर्थः । वयाणा- मप्यक्षरपदवाच्यत्वम्, अक्षरं तमसि लीयते, अमृताक्षरं हरः, येनाक्षरं पुरुष इति वाक्यैरवगतम् । यया तदक्षरमित्यव यतदद्रे- इयमग्रामिति अचेतनाक्षरव्यावृतिः, अचक्षुझ्श्रोत्रमिति जीवरूपा- क्षरव्यावृत्तिः प्रकृताक्षरस्य क्रियते । तहदिहापि स्फुलिगदृष्टान्तेन दाह्यद्रव्यविशिष्टाग्निकथनात् विशिष्टस्यैव कारणत्वं ज्ञायते । उत्तर- मन्त्रे च 'अक्षरात् परतः परः' इति प्रधानरूपाक्षरात् ततः परभूत- जीररूपाक्षराञ्च व्यावृत्ताक्षरोऽयं पुरुष इति तयोविशेषणत्वमा- विक्रियत इति ।

·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु 2, ख.1 275 दिथ्यो ह्यमूर्त पुरुषः स वाह्याभ्यन्तरो हज । अप्राणो हमना शुभ्रो घक्षरात् परत पर ॥२॥ स्येक ' इति घुसबन्धित्वेन, 'तदपाणिपादम्' इति वा, नित्यं विभुम्' इति वाऽमूर्तत्वेन, 'तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वम्' इति पायाभ्यन्तरसर्व वस्त्वात्मतया, 'अचमुश्श्रोत्रम्' इत्यनिन्द्रियत्वेन पाणमनश्शून्यतया, 'येनाक्षर पुरुष वेद सत्यम्' इति विकाररूपदोपशून्यतया च दिव्यादि- शुभपर्यन्तशब्दितश्च य, स अव्याकृतादक्षरात् य पर समष्टिपुरुष तस्मादपि कारणत्वेन पर इत्यर्थ । प्रधानपुरुपयोस्तजन्यावादिति भाव । अक्षगत्परत इत्यल अक्षरशब्द , अश्नुत इति वा, न क्षतीति वा ध्युत्पत्या स्वविक्रारव्यापके नामान्तराभिलापयोग्यक्षरणामावति अव्या- कृते वर्तते , न तु भूतयोन्यक्षरे । भूतयो-यक्षरस्य स वायाभ्यन्तर इत्यत तच्छन्दनिर्दिष्टम्य तस्मादेव परत्वासमवात् । न हि तस्यैव तत परत परत्व संभवति , विरोधात् । न च-'अक्षरात्परत' इति पञ्चम्यो सामानाधिकरण्यमेवास्तु, ततश्च खविकारापेक्षया परभूतादच्याकृतात् अक्षरात् पर इत्येवास्तु , न त्वव्याकृताक्षरात्परभूतासमष्टिपुस्पात्पर इति---इति वाच्यम् । परशब्दस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वेन अक्षरशब्दस्य स वाह्येत्यव स इति पृथक्पदम् , न तु शाइररीत्या सम- स्तम् । उक्तमिद न्यायरक्षामणावपि । हिशब्दचतुष्टय वाक्यचतुएये मत्येवोपपद्यत इति निवन्धाभावालाघवादेकमेव वाक्य पृतम् । अनिन्द्रियत्वेन प्राणमनश्शून्यतयेति । अचथुनोनमित्युपकरण- सामान्यशून्यत्वपरत्वात् प्राणमनान्यत्वलाभ इति भाय । विकार- रूपदोपेति अजशुभ्रपदद्वयाभिप्रायेण ॥ . . २ ·। 276 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 2, ख 1. एतस्माज्जायते प्राणो मन सर्वेन्द्रियाणि च । ख वायुयोतिराप. पृथ्वी(पृधिची) विश्वस्य धारिणी ॥३॥ परत्वावधिसमर्पकत्वस्यैव युत्तत्वात् । न हि देवदत्तादुत्पन्नाद्वयमित्यत्र पञ्चम्यो मामानाधिकरण्यप्रतीतिरस्ति । अतो यथोक्त एवार्थ ॥ २ ॥ विश्वसृष्टिमेव प्रपञ्चयति-एतसाव......मन्द्रियाणि च । स्पष्टोऽर्थ । ख .. धारिणी । सम् आकाश । ज्योति तेज । विश्वस्त कृत्तस्य धारिणी । एतत् पृथ्वीविशेषणम् । इद हि यास्य प्राणपादे वियत्पादे च विचिन्तितम् । प्राणपादे -, "असद्वा इदमम आसीत् । तदाहु किं तदासीदिति । रूपयो वाव तेऽऽसदासीत् । के ते मपय इति । प्राणा वाव सषय " इति जगदुत्पते प्राक् प्राणशब्दितानामि- न्द्रियाणा सद्भावपणात् प्राणोत्पतियादिश्रुतयो जीवोत्पतिवादिश्रुतिवद् अन्यथा नेया इति "तथा प्राणा" इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, तथा प्राणा-वियदादिवत् प्राणशब्दवाच्यानीन्द्रियाण्यपि उत्पद्यन्त एव । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादिपु प्राक् सष्टे एकत्वावधारणात् , 'एतस्माजायते माणो मन सन्द्रियाणि च' इति इन्द्रियाणामाहत्योत्पत्ति श्रवणायोत्पधन्त पर । न च इन्द्रियोत्पत्तिवादो जीरोत्पत्तिनादयन् अन्यथा नेय , वाधकामावात्। 'प्राणा वाव मपय ' इत्यत्र प्राणशब्दस्य सजिनाचिफ्रापिशब्दसमानाधिकरणतया परमात्मवाचित्वेनेन्द्रियगचित्या. 'तथा प्राणा' इति सूव पूर्यपक्षपरमिव शाइरयोजनानु. सारेण सिमान्तपरमप्यस्त्वित्याशयेन सिद्धान्तेऽपि तद्ग्रहणम् । एकमेव सूलमुभयपर योज्यते। तदिद पूर्वमीमासायाम् , आनयंपात् तदनेषु, उत्तरमीमासायाम्, कार्याग्यानादपूर्वमित्यादी विमृश्यम् । - ·सपरिकारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 2, ख 1. 277 भावात् । कथ तकस्मिन् परमात्मनि, प्राणा वाव ऋषय इति बहु- वचनोपपतिरिति चेत्-तत्राऽऽह-"गौण्यसभवात् तत्प्राक्तेश्व" । बहु वचनश्रुतिौणी । तत्र बहुत्वासभवात् , परमात्मन एव सृष्टे प्रागवस्थान- श्रवणात् तस्यैव प्राणशब्देन प्रतिपादनीयत्वात् । "तत्पूर्वकत्वाद्वाच"। वागिन्द्रिय विषयनामधेयस्य वागिन्द्रियकार्याभिलपनफर्मभूतनामवाच्य- वियदादिसृष्टिपूर्वकत्वात् पर ये वागिन्द्रियादिकार्यशब्दाभिलापादिप्रयो- जनाभावात् न प्रलये तेषामवस्थितिरिति स्थितम् ।। तथा तत्रैव पादे-"आनीदवातं खधया तदेकम्" इति महापलयसमये पाणकार्य-अननश्रवणात् , "एतस्माज्जायते प्राण " इति मुख्यप्राणो पतिवादो जीवोत्पतिवादपन्नेतव्य इति शङ्कायाम्-- "श्रेष्ठश्च" । श्रेष्ठप्राणोऽपि इन्द्रियवत् उत्पद्यते । 'मानीदवातम्' इति परब्रमण अनन- विद्यमानत्वमुच्यते , न मुख्यमाणस्य , अवासमिति वायुमात्रसताया सत्रैव प्रतिषिद्धत्वादिति स्थिलम् । तथा वियत्पादे----'वायोरग्नि । अमेराप । अद्य पृथिवी' इत्यादौ वायुरूपाब्रह्मणोऽग्निसृष्टि ---उत केवलबायोरेवेति रीत्या विशये, "तेजोऽतस्तथा हाह" । अता केवलवायोरेव तेज उत्पद्यते । 'वायोरमि', इति हि श्रुतिराह । "आप" । आपस्तेजस एवोत्पद्यन्ते । 'अमेराप' इति हि श्रुतिराह । “पृथिवी" । पृथिवी अभ्य एवोत्पद्यते । 'अट्य पृथिवी', 'ता अनमसृजन्त' इति हि श्रुतिराह । ननु कथमनशब्देन पृथिवी अभिधीयते । तत्राह-"अधिकाररूप- शब्दान्तरेभ्य" । महाभूतसृष्टयधिकारात् पृथिव्येवान्नकारणभूता अन- ।

·278 सपरिप्फारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 2, ख. 1. शब्देनोपचारादुच्यते । तथा 'यदग्नेः रोहितं रूपं तेजसस्तदम् , यच्छुलं तदपाम्, यत् कृष्णं तदनस्य' इति कृष्णरूपस्यान्नसंवन्धितया कीर्तनात् न मुख्यमन्त्रमन्नशब्देनोच्यते ; अपि तु पृथित्येव । तैतिरीयके - 'अद्भ्यः पृथिवी' इति पृथिवीवाचकविस्पष्टशब्दान्तरश्रवणाच अन्न- शब्देन पृथिव्येवोच्यते । ततश्च केवलवाय्वादेरेवामयाद्युत्पतिः । न तु सच्छरीरकनह्मण इति पूर्वपक्षे प्राप्ते- "तदभिध्यानादेव तु तलिङ्गात् सः" । तुशब्दः पक्षन्या- वर्तकः । वाय्वग्न्यादिशब्दैः सः परमात्मवाभिधीयते 'सतेज ऐक्षत', 'ता आप ऐक्षन्त' इति ततत्कार्यसृष्टिसंकल्पलक्षणाभिध्यानरूपात् पर. मात्मलिङ्गात् । अचेतने तेजआदौ ईक्षणासंभवात् । “विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च" । तुशब्दोऽवधारणे । 'एतस्माज्जायते मागो मनः सन्द्रियाणि च', 'खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' इत्येवं सर्वेषां भूतानां परमानन्तर्यरूप: 'वायोरमिः, अमेरापः' इत्युक्त क्रमविपर्ययेण श्रूयमाणो यः क्रमः, स वाग्वादिशरीरकपरमात्मोपादान- कत्व एवोपपद्यते ; न तु केवलवाय्याधुपादानकत्वे इत्यर्थः । “अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिमादिति चेनाविशेषात्" । विज्ञानसाधनस्यात् इन्द्रियाणि विज्ञानमित्युच्यन्ते । ननु एतस्माज्जायत इति वाक्य प्राणादीनां सर्वेषामन्यवहितनोपादानकत्वं प्रतिपादयितुं न प्रवृत्तम् । किंतु 'प्राणोत्पत्त्यनन्तरं मनसश्च सर्वेन्द्रियाणां चोत्पतिः ; तत आका- शादिभूतानामुत्पतिः' इतीन्द्रियाणां मनसश्च प्राणभूतान्तरालसृष्टत्वप्रति. पादनार्थे प्रवृतम् । त्यन्तरसिद्धमहाभूतसृष्टिक्रमप्रत्यभिज्ञानरूपाहिलात् .

·- सपरिकारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 2, ख ! 270 अग्निर्मूर्धा चर्पी चन्द्रस्या दिश भोने वाग्निताश्च वेदा । वायु प्राणो हदय विश्वमस्य पद्भया पृथिवी ऐप सर्वभूतान्तरात्मा ॥ इति चेत् , -अविशेषात् । अविशेषेण प्राणादीना सर्वेषा नझानन्तयरूपम्मरतीतेस्त परित्यागे कारणामावात् । न तु वाय्यादि शरीरकनह्मणोऽन्यायुत्पत्ती वाय्यादिशब्दाना तच्छरीरकामणि लक्षणा स्यात् , तनाऽऽह-"चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्यपदेशो भाक्तस्तद्भाव भावित्यात् ।। तुशब्द शङ्कानिवृत्यर्थ । चराचरव्यपाश्रयो देवमनुष्य वृक्षादिशब्दव्यपदेशे भाक्त । वाच्यैकदेशे मज्यत इत्यर्थ । भक्तया प्रयुक्तो भाक्त । भक्ति भङ्ग । विशिष्टपाची शब्दो विशेषणमाले भड्प या प्रयुज्यते। वाच्यैकदेशे प्रयोगात् भज्यत इत्यर्थ । 'वचसा वाच्यमुत्तमम्' इत्यादि प्रमाणानुसारात् सपा चराचरशब्दाना विशिण ब्रह्मैवार्य । विशेषणमात्रे प्रयोगम्तु अमुख्य । ततश्च वाय्यादिशब्दै ब्रह्माभिधान मुख्यमेव । यद्वा अभाक्त इति च्छेद । चराचरवाचिशब्दै ब्रमव्यपदेश अभाक्तः मुख्य इति यावत् । शरीरवाचिशब्दाना शरीरिपर्यन्तत्वादिति स्थितम् ।। ३ ।। पकृतमनुसराम - अनिर्धा ह्यप सर्वभूतान्तरात्मा ।। अमु मन्त्र पस्तुत्य, "मयमाणमनुमान स्यादिति" इत्यक्ष अग्निरिह द्युलोक " | 'असौ वै लोकोऽगि ' इति श्रुते । सरति च मुनय , 'यौ मूर्धान यस विप्रा बन्न खवै नाभि चन्द्रमों च नेले। दिश घोले विद्धि पादौ मिति च सोऽचिन्त्यात्मा सर्पमूतप्रणेता"तीति भापितम् । वाग्विवृताः वागिन्द्रिय यापारा त एव वेदा । वायः प्राणः । महावायुरेव देह धारक प्राण । जगत् सर्वमस्य देहान्ततिहृदयाख्यमासविशेष । पद् , ·280 सपरिकारमाप्योपेता मुण्डकोपनिपत मु.2, ख.1. तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् (सोम:) पर्जन्य ओपधयः पृथिव्याम् (व्याः1) पुमान् रेत: सिञ्चति योपितायां यही: प्रजाः पुरुगत् (बहुधा)संप्रसूताः ॥ ५॥ तस्मादृचस्साम यजूपि दीक्षा यक्षाश्च सर्व प्रतयो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यन पवते यत्र सूर्य: ॥६॥ म्यां पृथिवी । पादावेव वृथिवीत्यर्थः । “प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्" इति तृतीया । समूतानां तच्छरीरत्वात् सषामन्तरात्मेत्यर्थः ॥ ४ ॥ तसादग्निः समिधो यस्य सूर्यः। तमात् अक्षरात 'अमिर्धा' इत्यत्रानिशब्दनिर्दिष्टो द्युलोकः । यस अमेः सूर्यः समिधः इन्धनानि । 'असौ वै लोकोऽमितिम ! तस्याऽऽदित्य एव समित्' इति पयामिवि. घायां श्रवणात् । सोमाद पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । अतो हि धुलोकामेनिप्पन्नात् सामात् पर्जन्यो द्वितीयोऽमिः संभवति । तसात् पर्जन्यात् ओषधयः पृथिव्यामना संभवन्ति। पुमान् रेत: सिमतियोपि. तायाम् ! ओषधीम्यः पुरुषामो हुताभ्य उपादानमूताभ्यः पुरुषरूपोऽमि: योपिपानी रतस्सेकं करोति । वही प्रजा पुरुषाद संप्रस्ताः। एवं पञ्चामिविद्योक्तकमेण पद्धः प्रजाः परस्मात् पुरुपात संपसूताः ।।५।। तसाहचा साम यपि दीधा यशाच सवें ऋतयो दक्षिणाय । संवत्सरथ यजमानश्व लोका: । तम्मादक्षरपुरुषात् ऋग्यजुम्सामवेदाः, दीक्षा:, अमिहोत्राथा यता, मोमधिकाराः फतवथ, दक्षिणाय, संवत्सराधाः कालः, यजमानः, फर्मफलगता: तस्मादमिस्ममिश्च सूर्यम्सोमः पर्जन्य औषधयः पृधि- प्यामिति भुतप्रकाशिकापाठः (१-२-२३)।

·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु 2, स. 1. 281 तसाच देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयालि। प्राणापानौ ग्रीहिययौ तपश्च श्रद्धा सत्य ब्रह्मचर्य विधिश्च ॥७॥ सप्तप्राणा:प्रभवन्ति तस्मात् सप्तर्चिप. समिधः सप्त होमा.(जिहाः)। सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्ता॥ स्वर्गाद्या लोकाश्चोत्पन्ना इत्यर्थ । लोकान् विशिनष्टि-मोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः । ये लोकाश्चन्द्रसूर्यकिरणपूता भवन्तीत्यर्थ ॥ ६ ॥ तसाच देवा बहुधा मप्रसूताः सान्या मनुष्याः पशवो वयांसि ॥ बहुधा कर्मज-माजानजादिभेदाद् बहुधेत्यर्थ । वयांसि पक्षिण । शिष्ट स्पष्टम् । प्राणापानी व्रीहियो तपश्च श्रद्धा मत्यं प्रभचय विधिश्व ॥ यवो दीर्घशूकधान्यविशेष । बीहियवंशब्दौ धान्यमानोपलक्षकौ । तपः कृच्छादिरक्षणम् । श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धि । सत्य सत्यवचनम् । ब्रह्मचर्य स्त्रीसङ्गादिशहित्यम् । विधीयत इति विधिः नित्यनैमितिकादि ॥ ७ ॥ सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तसात् । तसाव अक्षरात् शीर्षण्यानि चक्षुश्श्रोत्रनासिकारन्ध्रयुग्मास्यसंचारीणि सप्तेन्द्रियाण्युत्पद्यन्ते । सप्तार्चिषः समिधा सप्त जिह्वाः। गार्हपत्याद्या अग्नय , इन्धनानि, कालीपमृतय सप्त जिह्वाश्च प्रभवन्तीति पूर्वणान्वय । किञ्च सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त । इमे सतापि लोका उत्पन्ना, येषु लोकेषु हृदयगुहास मुपुप्तिवेलाया ८. ९. मन्त्रद्वय तैत्तिरीयनारायणे (९) । सप्तहोमा इत्यत्र सप्तजिता इति, गुहाशया निहिता इत्यत्र गुहाशयानिहिता इति । - ·282 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 2, ख. 1. अत. समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात् स्यादन्ते सिन्धवः सर्व(स)- रूपाः । अतश्च सर्वा (विश्वा) ओपधयो रस(सा)श्च येनैप भूतः (एतेषु भूतेषु?) तिष्ठते हान्तरात्मा ॥९॥ पुरप एवेद विश्व (स) कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । शयाना सप्त प्राणाश्चक्षुरादिगोलकपदेशेषु धाना निहितास्सन्तश्वर- न्तीत्यर्थ । सप्तमप्तेति वीप्सा पुरुषमेदाभिप्राया ॥ ८॥ अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वे । स्पष्टोऽर्थ । अमान् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । सर्वरूपा -महुरूपा सिन्धयः गाद्या सरित इत्यर्थ । अनश्च मर्वा ओपधयो साश्च । स्पष्टोऽर्थ । ननु पृधिया एवौषधयो जायमान) दृश्यन्ते , इक्ष्वा दभ्यो रसा जायमाना दृश्यन्ते , कथमक्षरात् स जायत इत्युच्यत इत्याशयाऽऽह-येनैप भूतैः तिष्ठते ह्यन्तरात्मा । येन यस्मात्कारणात् एष: अक्षरपुरष सर्व भूत परिवृत सन् तदनरात्मतया वर्तते, तस्मात् पृथिव्यादिभ्यो जाय माना अपि अक्षरात् ब्रह्मणो जाता इति शक्यते वक्तुमिति भाव ॥९॥ पुरुष एवेद विश्वम् (सर्वम् ) । यस्मादसौ सर्वभूतान्तरारमा, तस्मात् सर्वमिद पुरपोपादानकत्वात् पुरप एव । तस्मात् तद्विजाने सर्व- स्यापि ज्ञानमुपपद्यत इति भाव । कर्म तपो ग्राम परामृतम् । तस्य जगत्सृष्टयनुकूल कर्मशब्दितो व्यापार सष्टव्यारोचनात्मक तप एव । भूतैरित्यत्र भून इति च मेद । ध्रुतप्रकाशिमायाम्, 'येनैप भूते' रिति स्थाने 'एतेषु भूतपु' इत्येव पठितम् ॥ १० विश्वमित्यात सर्वमिति ध्रुवप्रसाशिका ब्रह्म परामृतमिति। प्रमण प्ररते: परा. (तिरसा) ये तेषाममृतमिति विग्रह । 'पुरुष ·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 2, स्व.1, 2. 283 एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यामन्यि विकिरतीह सोम्य ॥१०॥ इति द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः॥ ॥अथ द्वितीये द्वितीयः खण्डः॥ हरिः ओम् । आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत् पदम् अत्रैतत् समर्पितम् (तन्नेदं सर्वमर्पितम् ) । एजत् प्राणनिमिपञ्च यत् ‘एको च्यापी सदा शुद्धो निर्गुण प्रकृते पर' इति प्रकृतिब्रह्मब्दित [प्रकृति परभूतमुक्तात्मनाम् अमृतवत् परमानन्दतया भोग्यभूतं ब्रह्माप्यक्षर- पुरुष एवेत्यर्थ । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्धि विकि- रतीह सोम्य । हे सोम्य सोमाह! एतत् अक्षर ब्रह्म इह लोके यो वेद, स अन्थिवदुर्मो चामविद्या विकिरति निरस्यति । कृ निक्षेप इति धातुः ।। इति मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिकाया द्वितीयमुण्डके प्रथम खण्ड ।। आविः सनिहितं गुहाचर नाम महद् पदम् । आवि: रित्यव्ययम् । योगिनामपरोक्षम् । संनिहि गुहाचरम् हृदयगुहावर्ति. तया सन्निहतम् । नाम दुर्विज्ञेयस्वरूपतया प्रसिद्धम् । सर्वतो महत् । पदं प्राप्यभूतमित्यर्थ । अतत्समर्पितम् एजत्प्राणनिमिपञ्च यत् । एजत् कम्पमानं जाग्रदिति यावत् । प्राण प्राण भृत् । निमिपत् सुप्तम् । जाग्रसुप्तादिभेदभिन्न प्रागिजातमना- पवेदं सर्व तपो ब्रह्मपरामृतमिति ब्रह्मपुरपशब्दयोरेक विषयत्वावग- मात् इति श्रुतप्रकाशिकामनुसृत्य ब्रह्माद पखह्मपरं वेत्याशयेन ब्रह्मा- पीति पुन.ब्रह्मपदप्रयोगः। अत एव कचित् ब्रह्मान्दितेति पाठाभायो- ऽपि युक्तः। परामृतात्परिमुच्यन्तीत्यय परामृतपदव्याख्यानसं मवे. ऽपि संभवदर्थान्तरसग्रहोपि युक्त इति सूचनायान्यथा व्याख्यातम्।

·त्यर्थः ॥ १॥ 284 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु.2, ख. 2. एतवानय सदसत् वरेण्यं परं विज्ञानात् यद् वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ १॥ यदचिमत् यदणुभ्योऽणुचियस्मिन लोका निहिता लोकिनश्च। तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्त दुचामनः । (तदवाडानः।) तदेतत् सत्यं तदमृतं तद् घेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥२॥ [ग धनुः यजुगणिः साम ज्या घोपणादिना । आयणमयं शुभ्रं प्रतिगृहीत सुनतः । क्षरपुरुषेऽर्पितमित्यर्थः । एतजानथ सदसद्वरेण्यम् । स्थूलसूक्ष्म- वस्तुभिराधारत्वेन प्रार्थनीयम् । आधारभूतमिति यावत् । तादृशमेतत् अक्षरम् । परं विज्ञानायनिष्ठ प्रजानाम् । 'यो विज्ञाने तिछन्' इति श्रुतेर्विज्ञानशब्दो जीवपरः । विज्ञानात्परं जीवाधिक प्रजाना- मुपायोपेयत्वेनात्यन्तवरणीयम्-अत्यन्तप्रार्थन यदर्चिमत् यदणुभ्योऽणु च । यदर्चिष्मत् । अशिब्दित. दीतिमत्त्वं विग्रहद्वारा द्रष्टव्यम् । अणुभ्यः अपि श्यामाकादिभ्यः । अतिसूक्ष्म(श्यामाकादिभ्योऽणिठम् सूक्ष्म)तया सर्वान्तःप्रवेशयोग्य. मित्यर्थः । यसिल्लोका निहिता लोकिनश्च । लोकिन: लोकवा- सिनः । शिष्टं स्पष्टन् । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मना । उशब्दोऽवधारणे । प्राणादिकमपि तदात्मकमित्यर्थः । तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि । तदेतदक्षरं सत्यम् अविनाशि २. तवामन इति पाठे वामनमागोचरमित्यर्थ उको भावप्रकाशिकायाम् । वृहदारण्यके (५-८-२) गार्गीवाचि, "दी याणवन्ती हस्ने कृत्वा" इति प्रयोगात् शरोऽन्यः तदग्रनिक्षिप्तवंश- खण्डादिरूपो वाणोऽन्य इति शायमानत्वात् अत्र ऋगादीनां धनुरादिरूपत्वेऽपि आथर्वणमयपदेन शरत्वेन वक्ष्यमाणं जीवतत्त्वं सुप्रहम् । घोषणादिनेति ज्यायाः साम्नश्च साम्ययनम् ।

·सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 2, ख 2 285 धनुगृहीत्वौपनिपद महास्त्र शर झुगसानिशित सन्दधीत (सन्धीयत)। आयभ्य तद्भागवतेन(तद्भावगतेन) चेतसा लक्ष्य तदेवाक्षर सोम्य विद्धि ॥३॥ प्रणवो धनु शरो धात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तन वेदव्य शरवत् तन्मयो भवेत् ॥ ४॥ अमृतम् अससारि । भोग्यमिति वाऽर्थ । तदेव मनसा वेद्धय विद्धि समाहितमनोविषय विद्धि । तत्र मन समाधान कुर्विति यावत् ॥ २ ॥ धनुः सदधीत । उपनिषत्मसिद्ध प्रणवाख्य धनुहीत्वा भग वदुपासनया स्थूलमूक्ष्मशरीराद्विवेचितमष्टाक्षरादिलक्षणमहास्त्रसयोतमात्म लक्षण शर सदध्यात् । किं कृत्वेत्यलाऽऽह आयम्य तद्भागवतेन चेतसा। भगवत्प्रवणेन चेतसा तदनुरायम्य । प्रणवारूपस्य धनुष आयमन नाम प्रत्यक्परमात्मनो शेषशेषिमावलक्षणार्थप्रकाशकत्वनानु सहितत्वम् । तद्भावगतेन चेतसेति पाठे तदान. तत्प्राप्ति । बद्भावगतेन चेतसा त प्राप्तीच्छया शरमायम्येत्यर्थ । तस्य चाड ऽयमन नाम सेन्द्रिया-तकरणस्य तम्य विषयान्तरविमुवीकरणपूर्वकम क्षराख्यलक्ष्याभिमुखतयाऽवस्थापनम् । लक्ष्य तदेवाक्षर सोम्प चिद्धि। हे सोम्य ! लदेवाक्षर लक्ष्य[लभ्य] जानीहीत्यर्थ ।। ३ ।। उक्तमर्थ विकृणोति प्रणयो धनुः शरो ह्यात्मा पमुच्यते । 'ओमित्यान्मान युजीत' इत्यात्मरूपशरसमर्पणे हेतु (4]त प्राम्य भनुन रूपणम् । अप्रमत्तेन वेद्धव्य शरवर तन्मयो भवेत् । अप्रमत्तेन विषयान्तरविमुखेन एकाग्रचितेन । वेपो हि तदेकशेषत्वेन तद्ध्यानम् । शरवत् तन्मय दति । यथा लश्ये निममस ·286 सपरिफारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 2,स. 2. लक्ष सर्वगतं चैव शरो मे सर्वतोमुखम् । वेद्धा सर्वगतश्चैव विद्ध लक्ष न संशयः॥ आत्मानमरणि कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासात् देवं पश्येन्निगूढवत् ॥] यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणश्च संवैः। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ अमृतस्यैप सेतुः ॥५ शरस्य लक्ष्यापेक्षया मेदकाकारास्फुरणम् , एवं परमात्मनि मणवेन समर्पित तस्य प्रत्यगात्मनस्तरसाम्यरक्षणां मुक्तिमापन्नस्य ज्ञानेकाकारस्य देवत्व. मनुष्यत्वादिलक्षणभेदकाकारास्फूर्तिरेव तन्मयत्वमिति द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥ यस्मिन् द्यौः....मना सह प्राणैश्च सः । तमेवैकं जान- थाऽमानमन्या वाचो विवञ्चथ अमृतस्यैप सेतुः । यस्मिनक्षरे- धुथि यन्तरिक्षमन:प्राणादिक समवेतम् , तमेकमेव स्वेतरसमम्तवस्तु- नियन्तृत्वेन व्यापकतया आत्मानं जानीत ; अनात्मविषया वाचस्त्यजत। कस्य हेतो ? अनृतस्यैप सेतुः । नद्यादिषु हि सेतुः कूलस्य पति- लम्भक । ससारार्णवपारभूतस्यामृतस्यष प्रतिलम्भक इत्यर्थः ॥ ५ ॥ () सौम्य विद्धीत्युपदेशं गृह्णन् शिष्य माह लक्ष सर्पगनमिति मन्त्रम् । गुरोरेव या सानुभवप्रदर्शनरूपोऽयम् । लक्षमित्यादिपाद- नयेण सर्वस्य सर्वगतयात् फर वेधनमिति शहा । तसंशयापनोद- नेन वेद्धव्यत्यं वक्तुं चतुर्थपादः। अथवा सर्वपदं देशनियम विना सर्पत घेधनसालभ्यपशि । तदुत्तरमन्त्रणोपपाधते ॥ (). आत्मान- मित्यादि । मन्लोऽयम् (१-२-२३) प्रणमो धनुदशरोधामा, आत्मान- मरणि इत्येत्यादिमिरुपासनत्य प्रकार उस इति श्रुतमाशिफायां गृहीतः । अयं श्वेताश्यतरीयेऽपि । निगूढवदित्यस्य नात्पर्यचन्द्रिकोद्- स्तनामधिन्दूपनिषदनुमारादीचित्याश निग्रहानियदित्यर्थः ।।

·287
सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 2, ख.2
अरा इय रथनाभौ सहता यत्र नाड्य स एपोऽन्तञ्चरते बहुधा जाय
मान । मोमित्येव ध्यायथात्मानम् , स्वस्तिव ,पाराय तमस परस्तात्।।
य सर्वशस्सर्ववित् यस्येप महिमा भुवि ।
दिव्ये ब्रह्मपुरे होप व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठित ॥ ७ ॥
अस इव रथनाभौ सहता यत्र नाडयः । स एपोऽ.
न्तचरते बहुधा जायमानः । “सतत सिराभिस्तु रम्पत्याकोश
सनिमम् । इत्युक्तरीत्या यत्र हृदये, स्थनाभौ समर्पिता अरा इव,
नाड्य सहताः सगता , तत्र मध्ये म एप: प्रकृत आत्मा, "अजाय
मानो बहुधा विजायते । तस्य धीरा परिजानन्ति योनिम्" इति
देवादीना समाश्रयणीयत्वाय तत्तज्जातीयस्व(स)रूपसस्थानगुणकर्मसम
वित स्वीयखभावमजहदेव स्वेच्छया बहुधा जायमान सन् चरते
वर्तत इत्यर्थ । ओमित्येव ध्यायथाऽऽत्मानम् । स्पोऽर्थ । स्वस्ति
का पाराय तमसः परस्तात् । तमस परस्तात् वर्तमानाय व पाराय
परतीराय । “पारागरे परावर्वाची तीरे" इति नैघण्टुका । प्राप्य
भूतायेति यावत् । तत्पदप्राप्तये ओमित्येवमात्मान ध्यायथेत्यन्वय ।
एवं ध्यानाय प्रवृत्तेभ्यो युप्मभ्य खस्ति भवतु ॥ ६ ॥
या सर्वज्ञः सर्ववित् । उक्तोऽथ । यस्यैष महिमा भुवि ।
भूलोके ससारत त्रप्रवर्तनरूप एष महिमा यदीय । दिन्ये ब्रह्मपुरे
ह्येप व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः । “यस्यैष महिमा भुवीति लीलाविभू
त्यन्वय उक्त । दिव्ये व्योम्नीति विपाद्विभूतिरुक्ता" इति व्यासार्यरक्त-
स्वात् वैकुण्ठाख्ये ब्रह्मपुरे परमे न्योग्नि अयमारमा प्रतिष्ठित इत्यर्थ ॥७॥

·.. 288 सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 2, प.2. मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्नि(ऽन्तहृदये संविधाय । तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥८॥ मिद्यत्ते हृदयनान्यिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽने हदयं सनिधाय। मनोमयः विशुद्धमनोग्राह्य । प्राणशरीस्नेता। प्राणश्च शरीर [च.] प्राणशरीरम् । तस्य नेता । जीवस्य प्रणशरीरलम्भक इत्यर्थः । यद्वा "मनोमय. नाणशरीरो भारूप " इति श्रुते. प्राणः शरीरमस्य प्राण शरीरः; स चासौ नेता च । प्रमुरित्यर्थ । 'अधिभूर्नायको नेता प्रभुः इति हि नघण्टुकाः । अन्ने अन्नपरिणामे शरीरे प्रतिष्ठितो य. तस्मिन् चित्त हृदय सनिघाय । तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विमाति । अमृतं अस्पृष्टसंसारगन्धम् आनन्दरूपं यद्विभाति, तद्ब्रह्म विज्ञानशब्दितेन दर्शनसमानाकारेणोपासनेन धीराः प्रज्ञाशालिन परिपश्यन्ति साक्षात्कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ८॥ तस्य फलमाह-मिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया, क्षीयन्ते चास्य कर्माणि | हृदयस्य अन्त.करणस्य ग्रन्थया प्रन्थिनदुर्मोचा रागद्वेषादय । हृत्स्थानमयत इति व्युत्पत्त्या हृदय- शब्दितो जीनो वा । ब्रह्मज्ञानेन सार्वक्ष्यसिद्धे सर्व विषयका संशया नश्यन्ति । अस्य च(१) प्रारब्धव्यतिरिक्ता मानेकमवाणितानि ८. अन्तर्हदये इति खरसपाठ एवाहन. पूर्वधुतप्रकाशिकायाम् । अने हृदयमिति पाठे सन्निधायेत्यस्य सम्पदनिक्षिप्येत्यर्थः ॥

·। सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु.2, ख. 2. 239 हिरण्मये परे(पुरे)कोशे विरजं ब्रह्म निपलम् । कर्माणि च नश्यन्ति । नाशो नाम कर्मणा फलजननशक्तिविनाश । "तद. धिगम उत्तरपूर्वाषयो..." इति सूत्रे "अघस्य विनाशकरणमुत्पन्नाया: तच्छतेविनाशकरणम् । शक्तिर्हि (रपिर) परमपुरुषाप्रीतिरेव" इति भाषितम् । एतत् स कदेत्यत्राह--तस्मिन् दृष्टे परावरे । परे अवरे यस्मात् स परावरः । सर्वोत्कृष्ट अपि ब्रह्मादयो यस्मात् निकृष्टा इत्यर्थः । अथवा परावरै परावरशरीरके ; सर्वात्मभूते इत्यर्थ । ताशे तस्मिन् दर्शनसमानाकारज्ञानविषयीकृते इत्यर्थ । न च "अश्व इव रोमाणि विध्य पाप चन्द्र इव राहोर्मुखात् प्रमुच्य । धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामि" इति शरीर- वियोगकाल एव पुण्यपापाख्यकर्मविनाशस्य श्रुतत्वात् , “सापराये तन- व्याभावात्....” इति सूत्रतद्वाप्ययोरपि तथैव प्रतिपादनात् , 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे' इति दर्शनममानाकारज्ञानारम्भसमय एवं श्रयमाणः कर्मक्षयः कथमुपपद्यनामिति वाच्यम्-अस्मिन् [क्षीयन्त इति] वाक्ये श्रयमाण कर्मक्षयो दर्शनसमानाकारोपासनारम्भप्रीस्य परमात्मन 'तत्संपाप्तौ (संपूर्ती) उपासकस्याप क्षमिप्ये इति सकल्परूप । देहवियोग- समयमावी कर्मक्षयस्तु, 'क्षान्तम्' इति संकल्परूप इत्यविरोधो द्रष्टव्यं ॥९ हिरण्मये परे(पुरे)कोशे विरजं ब्रम निष्कलम् । “तस्या हिर- मय कोश" इति श्रुत्युक्तरीत्या स्वपकाशतया कमनीयतया वा हिर- ज्मयशब्दाभिलप्ये अत्युत्कृष्टपदार्थोपलब्धिस्थानतया कोशतुरुये परे उ-19 ·290 सपरिफारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु.2, ख. 2, तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ॥ १० ॥ न तन सूर्यो भाति नचन्द्रतारकं नेमा विधुत्तो भान्ति कुतोऽयमग्निः । उत्कृष्टे परमपदे । पुर इति पाठेऽपि स्पष्टोऽर्थः । विरजम् । छान्दस मदन्तत्वम् । सत्त्वरजस्तमोतीतम् । निष्कलं निरवयमित्यर्थः । तच्छु_ ज्योतिषां ज्योतिः । शुग्नम्-अनवद्यम् । ज्योतिषां ज्योति प्रका- शकानामपीन्द्रियाणां प्रकाशकम् । ज्योतिश्शब्दितदीक्षियोगो विग्रहद्वा- रको द्रष्टव्यः। तथदात्मविदो विदुः। आत्मविदः य(त)द्विदुः, यत!) दात्मतत्वमिति यावत् ॥ १० ॥ ज्योतिषां ज्योतिष्टुं प्रपश्चयति-न तब....कुतोऽयमग्निः । १०. प्रकाशकानामपीति। सूर्यादिप्रकाशकानामिन्द्रियाणामपि चेत् प्रकाशकम् , सूर्यादिप्रकाशस्त्यं सुतरामित्याशयेन इन्द्रियाणा- मित्युक्तम् । इन्द्रियाणामपीत्यन्वयेन सूर्यादिसमुच्चयार्थो वा अपि- शब्दः। यथा वृहदारण्यके 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः' इत्यत्र ज्योति- पामिति इन्द्रियार्थकम् , प्राणमिति वाक्यशेपात्, तथेह 'न तत्व सूर्येति वाफ्यशेषात् सूर्यादिज्योतीपि गृह्यन्ते । एवं प्रसिद्धज्योति- ग्रहणेन श्रीगीताभाप्ये, 'ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः' (१३-१७) इत्यन, 'ज्योतिपादीपादित्यमणिप्रभृतीनामपि तदेवज्योतिः प्रकाशकम्' इति जीवात्मा वय॑ते । उच्यते चान समनन्तरमेव, ज्योतिष्ट्वं प्रपञ्चय- तीति । ननु द्वितीयज्योति:पदस्य प्रकाशकमित्यर्थः ; प्राणस्य प्राण चक्षुपश्चक्षुरितिवत् । तत्र दीप्तिमत्वं कथं लभ्यते । तत् कथमुच्यते दीहियोग इति चेत्, शश्यार्थापरित्यागेनाजहल्लक्षणया प्रकाशक- दीप्तिमदित्यर्थः संभवात् विवक्ष्यते । दिव्यमङ्गल विग्रहदीवधीन- प्याः सूर्यादिज्योतिपि प्रमाणसिद्धत्वात् ।

·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 2, ख. 2. 291 तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥११॥ न तत्र चन्द्रावपुः प्रकाशने न यान्ति वाताः कुतोऽन्या. देवनाः । स एप देवः कृतभूतभावनः स्वयं विरुद्धो (विशुद्धो) विरजः प्रकाशते । ब्रह्मैवेदममृतं यत्]पुरस्तादल पश्चात[ब्रह्म] दक्षिणतश्चोत्तरतश्च(रेण) तस्मिन् दीप्यमाने नैतेषां सूर्यादीनां दीप्तिरस्तीत्यर्थः। नन्वतिभास्वररूपवति सूर्यादौ प्रत्यक्षेणानुभूयमाने, तद्भासा च जगति भासमाने, न तत्र सूर्यो मातीति प्रत्यक्षविरुद्ध कथमभिधीयत इत्यनाऽऽह-तमेव भान्तमनुमाति सर्वम् । इदं [च] जगद्धासकमादित्यादीनां परिदृश्यमान रूपं न नेजम् , किंतु परमात्मदत्तं तदीयमेव तेजः । गीतं च भगवता-“यदादित्यगतं तेजो नगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥" इति । विवृतं चैतद्भगवता भाष्यकता- "अखिलस्य जगतो भासकमे- तेषामादित्यादीनां यत् तेजः, तन्मदीयं तेजः तेस्तैराराधितेन मया तेभ्यो दत्तमिति विद्धि" इति । अतो 'याचितकमण्डितपुरुषतुल्यानामेतेयां भास्वररूपशालिनामपि अनन्याधीनतेजस्वाभावात् , न मातीति व्य- पदेशो युज्यत इति भावः। तस्य मामा सर्वमिदं विभाति । सर्वप्रपञ्च- भासकस्यापि सौरा(र्या)दितेजसस्तद्दत्तत्वेन स्वकीयस्वाभावादिति भावः । अत्र वक्तव्यं सर्व कठवल्लीविवरणे(6.15.)उक्तं तत्रैव द्रष्टव्यम् ।।११ उपसंहरति-झैवेदममृतं पुरस्ताव [व]पवादम दक्षि- पतश्चोत्तरेण । सर्वासु दिक्षु यदिदं दृश्यते, तत् सर्वं ब्रह्मवेत्यर्थः । 1.याचितकमण्डितेतितार्किकरक्षायामप्येवं प्रयोगो दृश्यते; यथा प्रमाणप्रकरणे, “याचितकमण्डनकमनीयमेव स्मृतेर्याचार्यम्" इति।

·1 292 सपरिकारमाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु.2, स.2.मु.3,ख.! अधश्चोय च प्रसृतं ब्रह्म ब्रह्मवेद विश्व(सबै)मिदं बरिष्टम् ॥ १२ ॥ [पदकोशप्रतीकाशं सुपिरं चाप्यधोमुखम् । हृदयं तद् विजानीयात् विश्वस्यायतनं महत् । इति द्वितीयः सण्डः ॥ द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् ॥ ॥ अथ तृतीयमुण्डकम् ॥ हरिः ओम् । द्वा सुपर्णा सयुजा ससाया समानं वृक्षं परिपखजाते। तयोल्यः पिप्पलं स्यादति अनन्योऽभिवाकशीति ॥१॥ शिष्ट स्पष्टम् । अघयोर्च च प्रसृत नोवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् । [इदं वरिष्ठ] वरणीयतमं ब्रह्मवेत्यर्थ. । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १२ ॥ इति मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थः खण्डः । द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ नन्वेकस्यैव ब्रह्मणः सर्वदेहानुप्रवेशे तस्य सुखदुःखमोक्तृत्वरस इत्यक्षाऽऽह-द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिषबजाते । युज्यत इति युक् । युक्छब्दो गुणपरः । “समानगुणक सयुक्" इति व्यामार्यविवृतत्वात् । सयुजौ समानगुणको अपहतपाप्मत्यादिगुणः () पद्मकोशेति मन्त्रः अदृश्यत्वाधिकरणश्रुतप्रमाशिफायां द्विरनूदितः। एतदर्थस्तैत्तिरीयभाष्ये नारायणानुवाके। १. अन मन्ने परस्य स्वयं हेयरहितत्यमुच्यते; उत्तरमन्त्र च हेयनिवर्तकत्वमपि । सह युक्तः इति सयुजौ एकत भोग्ये सह निविष्टौ । यद्वा युज्यत इति युफ् ययोस्ती सयुजो समानभोग्यका- वित्यर्थोऽपिप्रामाणिकः, "सायुज्यमुभयोस्तन भोक्तव्यस्याविशिष्टता। सातिा तत्र भोगस्य तारतम्यविहीनता" इति।साहिताशब्दार्थस्यापि अत घटनाय तु समानगुणकावित्यर्थ उच्यते । उक्तञ्चचरमालोकाधि- ·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 3, ख, I. 293 समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशय शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ २॥ परस्परममानौ, सखायो सहचरौ द्वौ सुपर्णी पक्षिसी ममानम् एक वृक्ष वृक्षवत् छेदनाह शरीरं समाश्रितावित्यर्थ । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वित्पनश्ननन्यो अमिचाकशीति । तयोर्मध्येऽन्यतर जीव. स्वादु परिपकं पिप्पलं कर्मफल भुक्ते । अन्यस्तु परमात्मा अमुल्लान एव प्रकाशते । अत्र शरीरतदाश्रयजीवपरादिविषयवाचकशब्दनिगरणेन विषयिवाचकवृक्षसुपर्णादिशब्दैवृक्षत्वाद्यव्यवसानलक्षणरूपकातिशयोक्ति विच्छितिविशेषायेति द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥ समाने पक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुद्यमानः । अनीशया भोम्यभूतया प्रकृत्या मुह्यमाना="पराभिध्यानातु तिरोहित ततो यस्य बन्धविपर्ययो", "देहयोगाद्वा सोऽपि" इत्युक्तन्यायेन तिरोहितपरमात्मशेषत्वज्ञानानन्दलक्षणस्वस्वरूप सन् वृक्षे वृक्षवच्छेद- नाहे एकस्मिन् गरीरे जीव , 'स्थूलोऽड' 'कृशोऽहम्' इत्यादितादात्म्य- बुद्ध्या पासूदकवत् तदेकतामापन्न सन् तत्ससर्गकृतानि दुखान्य नुभवतीत्यर्थः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति कारे 'सायुज्यमन्ये स तु मोक्ष उक्तः' इत्यत्र सायुज्यं भोगसाम्य- मिति । सायुज्यं गुणान्तरेषु साम्यम् , साहिता भोगसाम्यमित्य- प्याहुः(ते.१२. अनु-भाप्ये) भोक्तव्यस्याविशिष्टतेत्यत्र भोग्यभोगोए- करणादिग्रहेणापहतपाप्मत्वादिसत्यसंकल्पत्यान्त सर्वग्रहणे तु सर्व- मेकतात्पर्य सुवचम् । न्यायसिद्धाञ्जने “समानगुणपत्वं-" इति । १. २. मन्त्रद्वयं श्वेताश्वतरीयेऽपि (४)। तद्धाप्यमप्यरधेयम् ।। - ·294 सपरिष्कारमाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 3, स 1. बीतशोका इतिशब्दो बुद्धिस्सप्रकारवचन । चशब्दवाच्याहर्तव्य । यदासी(असो) जीवो निममात् खसात् धारकस्यनियन्तृत्वशेषित्वादिना विरक्षण जुष्ट स्वकर्मभि प्रीत परमात्मानम् , अखिलजगदीशनलक्षण मस्य महिमान च यदा पश्यति-तदा चीतशोको भक्तीत्यर्थ । केचित्तु-अनीशया-अनीशत्वेन असमर्थत्वेनेत्यर्थ । लोके हि (लौक्किोपि हि) पादौ निमम पक्षादिसंबन्धेन मुधमान स्वय निर्गमनासमर्थत्वेन शोचन स्वोद्धरणसमर्थ स्वय पवादावनिमन खस्मिन् प्रीतिमत्त्वेन मुहृद्भूतम् , तस्योद्धरणसामर्थ्य च दृष्टा वीतशोको भवति । तसमाधिरतानुसधेय । न च अस्मिन् पझे, "अनीशया भोग्यतया प्रकृत्या" (१.३-४) इति भाग्यविरोध शनीय । भोग्यभूतये- त्यस्यानीशयेत्येतद्विवरणरूपत्वाभावात् । तस्य सामर्थ्यलधार्थानुवाद- रूपत्वात्-इति वदन्ति । (श्रुतप्र, १-३-६ ) "ननु कथ द्वा सुपणेति मन्त्रस्य जीवपरमात्मपरत्वम् । अन्त करणजीवपरो धय मन्त्र । पैझिरहस्यनाझणेऽस्य मन्त्रस्य तथा व्याख्यातत्वात् । तथा हि-"तयोरन्य पिप्पल वाद्वत्तीति सत्त्वम् । अनननन्योऽभिचाकशीतीति ज्ञ तातौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ" इत्यत्र स्वाद्वत्तीत्येतदन्तस्य वाक्यस्य सत्यपरत्वम् , अनन्नित्यादे क्षेत्रज्ञपरत्व च प्रतीयते । न च सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दो जीवपरमात्मपराविति वाच्यम् ---तयो शब्दयोरन्त करणजीवपरतया प्रसिद्धत्वात् 1 "तदेतत् सत्यम् । येन स्वम पश्यति । अथ योऽय शारीर उपद्रष्टा, स क्षेत्रज । तावेतौ सत्वक्षेत्रज्ञौ" इति सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्त:करणजीवशब्दान्या ·. सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 3, ख. 1. 295 पैनिश्रुत्यैव व्याख्यातत्वाच । येन पश्यतीति करणत्वप्रतीते. सत्त्वं पन्त करणम् , खमद्रष्टत्वाच क्षेत्रज्ञो जीव । अतोऽय मन्त्रोऽन्त करण जीवपर इति चेत्" "न तावत् जीवपरमात्मपरत्वमस्य मन्तस्यापवदितु शक्यते । अनेन मन्त्रेण तुल्यार्थतया प्रत्यभिज्ञायमाने, "समाने वृक्षे पुस्पो निमम " इत्यनन्तरे मन्त्र जीवपरयो प्रतिपनत्वात् । अस्य मन्त्रस्य तदैकार्थ्याच । 'समान वृक्ष परिषस्वजाते' 'समाने वृक्षे पुस्पो निममः' इति तयोरकार्य हि प्रतीयते । 'समाने वृक्षे' इति मन्त्रे च पुरुषो जीव । अन्त करणस्य पुरुपशब्दवाच्यत्याभावात् । 'शोचति' 'मुझ- मान । 'पश्यतिचीतशोक' इति पदानामस्वारस्यपसनाथ । अन्यश्व परमात्मा ; ईशशब्दोक्तत्वात् , स्वविषय[क]ज्ञानेन पीतशोकत्वहेतु. स्वाच ॥ न केवलमनन्तरमन्त्रैकार्यात् 'द्वा सुपर्णेति मन्त्रस्य जीवपर मात्मपरत्वम् ; किंतु सवाक्ये 'खाति, अनन्नन्नन्य ' इति मोतरवा. भोक्तृत्वश्रवणाच तदवसीयते । चक्षुश्योनादीनां द्रष्टुत्वश्रोतृत्वादिवत् अन्त करणस्यापि करणत्वादेव भोक्तृत्व हि न संभवति । जीवस्य च पृक्षशब्दोक्तदेहपरिवादशायामेवानश्नत्त्वमपि नोपपद्यते ।" "तर्हि पैनिश्रुते कोऽर्थ ॥ उच्यते- सत्वं पद्धजीव । 'द्वन्यामुत्यरसायेषु सत्त्वमन्त्री तु जन्तुपु' इति नामानुशासनात् जन्तुपरत्वावगते । जन्तुश्च चेतन; "प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिण " इति नामपाठात् , "वन्यान् विनेप्यन्निव दुष्टमयान्" इति प्रयोगात् । "न तदक्षि धिम्या वा दिवि देवेषु वा पुन । सवं प्रकृतिजैमुक्त यदेमि स्यातिभिर्गुण ॥" इति दर्शनाच।

·296 सपरिकारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 3, ख. !. क्षेत्रज्ञशब्दश्चात परमात्मपरः । अर्थान्तरमसिद्धाकाशप्राणादिशब्दवा. अर्थानुपपत्त्या परमात्मपरत्वोपपत्तेः । “विष्णोर्नामसहस्र मे" इत्युपक्रम्य, 'क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च' इति परमात्मनि प्रयोगात् । क्षेत्रं जानातीत्य. वयवार्थस्य तस्मिन्नेव पुष्कलत्वाच । मोक्षधर्म-'ततस्वैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमन्जसा । प्रविशन्ति द्विजश्रेष्ठ क्षेत्र निर्गुणात्मकम् ॥ सर्वावास वासुदेवं क्षेत्रज्ञ विद्धि तत्त्वतः । इति, तत्रैव--'विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ।। क्षेत्राणि च शरीराणि ज्ञानानि च शुभाशुभे । तानि वेति स योगात्मा तत: क्षेत्रज्ञ उच्यते।।' इति प्रयोगात् । तत्रैव कपिसासुरिसंवादे-"ज्ञानानामासुरे । क्षेत्रे क्षेत्रज्ञो द्रष्टा शुचिरुपेक्षकः । ज्ञातृको बुद्ध्यमानामतिबुद्धयोः परममृतं विदित्वा निरवयवम् अनामयमस्माद् दुःखात् विमुच्यत एव" इति बुद्ध्यमाना- प्रतिबुद्धशब्दाभिहितयोश्चिदचितोः परस्य क्षेत्रज्ञशब्देनाभिधानात् । तलव पञ्चविंशतितत्त्वानि वर्गशब्देनोक्त्वा, "एतस्माद्वर्गादपवृतोऽप. वर्गदः क्षेत्रज्ञः शुचिरुपेक्षको बुद्ध्यमानापतिबुद्धयोः परस्तात्" इति, तत्रैव-~-"अन्यदुदकम् अन्यत् पुष्करपर्णम् , तथाऽन्यत् क्षेलम् अन्यः पुस्क्षः पञ्चविंशक. अन्यश्चास्मात् क्षेत्रज्ञ" इति, पुनश्च तत्रैव, "एवमापुरे ! अन्यव्यमन्यः पुरुषः पश्चविंशतितत्त्वम् अन्योऽस्मात् क्षेत्रज्ञ." इति पञ्चविंशात् परस्मिन् क्षेत्रज्ञशब्दप्रयोगात् ।

·. 298 सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 3,ख. 1. यदा पश्यः पश्यते रुक्मवणं कर्तारमीश पुरुष ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विध्य निरस्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३॥ भावादिति पूर्वपक्ष कृत्या, "ऋत पिबन्ती", 'द्वा सुपर्णा' इत्यत्र च द्वित्वसंख्याप्रतीते रैवयं प्रतीयते । तत्र च 'द्वा सुपर्णेति मन्त्रे 'तयोरन्यः पिप्पल खाद्वत्यनननन्यः' इति अशनायाद्यतीतः परमात्मा प्रतीयते ! अत एव 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्' इति वावयशेपे परमात्मन एव प्रतिपादनं दृश्यते । 'ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रे च 'अन्यत्र धर्मात्' इत्युपक्रमेण परमात्मनः प्रकृतत्वात् , 'यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम्' इति परमात्मविषयवाक्यशेपाच परमात्मैव प्रतिपाद्यः । अत: ऋतै पिरन्तावित्येतत् छतिन्यायेन योज्यम् । अतो वेधाभेदात् विद्याऽ. भेदः" इति तदीयभाप्य एव प्रतिपादिततया तयोर्मन्तयोभिन्नार्थत्व- समर्थनस्य तद्विरुद्धत्वात् । तस्मात् द्वासुपर्णेति मन्त्रो जीवपरमात्मपर एव । सत्त्वक्षेत्रज्ञ- शब्दावपि तत्परावित्येव युक्तम् ॥ २ ॥ प्रकृतमनुसरामः- यदा पश्या पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुष ब्रम योनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विध्य निरनजनः परमं मा. भ्यसपैति ॥ पश्यतीति पश्या । “पाघ्रामाधेड्दृशः शः" इति शप्रत्ययः । शित्वात् पश्यादेशः । यस्मिन् काले (1) पश्या मझ- दर्शी रुक्मवर्णम्--'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्', 'हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्य- केशः' इत्युक्तरीत्या देदीप्यमानमजलविग्रहयुक्तम् , ईश जगदीशितार तं कर्तार ब्रहयोनिप्-तस्मादेतीति निर्दिष्टाव्यकृतब्रझोपादानमूतम् , ·. सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु.3, ख I. 299 प्राणो हप [य:] सर्वभूतविभाति विजानन् विद्वान् भर तेना(ति ना) तिवादी आत्मक्रीड आत्मरति क्रियावानेप[हिब्रह्मविदां घरिष्ठ.॥ 'भगवानिति शब्दोऽय तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाधी च वते वासु. देवे सनातने' इत्युक्तरीत्या पुरुपशब्दनिर्दिष्ट वासुदेवं यदा पश्यनि, तदा पुण्यपापे निरस्य निरञ्जन निरस्तप्रकृतिलेप सन् अप- हतपाप्मत्वादिगुणाष्टकरक्षणेन ब्रामेण रूपेण परमसाम्यमुपैतीत्यर्थ । व्यामार्यः ब्रह्मयोनिमित्यन्न पष्ठीत पुस्षे लक्षणामसङ्गात् ब्रह्मयोनि- शब्दयो सामानाधिकरण्यमित्युक्तम् । तदतिसुन्दरम् ॥ ३ ॥ प्राणो ह्येष सर्वभूतविभाति । अत्र, "सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसविशन्ति" इत्यादाविव प्राणशब्द परमारमपर । एप परमात्मा समिराश्रितो विभातीत्यर्थ । विजानन विद्वान् भव तेनातिवादी भवेति लोमध्यमपुस्पैकवचनम् । विजानन श्रवणमन- माझ्या जानन् विद्वान् तमुपासीनः तेन परमात्मनाऽतिवादी भवेति शिष्य प्रत्युपदेश । अतीत्य सर्वान् वदितु शीरमस्य सोऽतिवादी। यस्तु स्वोपास्यदेवताया सर्वातिशायित्व वदति, सोऽतिवादीत्युच्यते । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावान् । यस्य क्रीडा आत्मन्येव, नोद्यानादिषु, स आत्मक्रीडः। यस्य रतिरात्मन्येव, न सकचन्दनादिपु, ४. मनति नातिवादीति पाठे वाटुगाड न भरतानि भार. प्रकाशिकायामर्थ वक्ता भरतेनातिवादीति पाटे छान्दसात्मनेपदम्पी- पारापेक्षया सोम्य चिद्धीतियत् अत्रापि भवेति पृयपद युक्तम् । एयर वेदान्त (दहरविद्या) प्रसिद्धमतिवादित्व गृहीत भवतीत्य- शयेनान्यथा च्याचऐ-भवेति लोडिति॥

·300 सपरिप्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 3, ख. 1. सत्येन लभ्यस्तपसा होप आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तश्शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोपाः ।। सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन(त्यस्य)पन्था विततो देवयानः। स आत्मरतिः । रतिः सचन्दनादिजन्या प्रीति: । क्रीडा उद्या- नादिजन्येति भूमाधिकरणे व्यासायरुक्तत्यात् । क्रियावान् अननु. संहितफल क्रियानुष्ठानशाली । एवंभूतश्च भवेति योजना । क्रियावत्वं किमर्थमित्यत्राऽऽह-एप हि] नमविदां वरिष्ठा इति । क्रियया ह्यन्तःकरणे परिशुद्धे ब्रह्मविद्यानिप्पत्त्या ब्रह्मविदां वरियो भवति ॥ ४ ॥ सत्येन लभ्यस्तपसा ोप आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तः शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोपाः ॥ क्षीणदोपाः रागादिदोपशून्याः यत्यः जितेन्द्रियाः य पश्यन्ति, स शरीरान्तवर्ती ज्योतिर्मयः ज्ञानमयः शुभ्रा निर्दोष आत्मा, 'मनसश्चेन्द्रियाणां च बैंकाम्यं परमं तपः' इत्युक्तवाद्याभ्यन्तरेन्द्रियैकाम्यलक्षणतपसा, आगमोत्थज्ञानेन च, स्त्रीसंझादिराहित्यलक्षणनित्यब्रह्मचर्येण च, सत्येन भूतहितवचनेन च लम्या साक्षात्कर्तव्यः । अथवा लम्य: प्राप्तव्य इत्यर्थः । प्राप्तिश्चोप- सनाद्वारेति द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥ सत्येन लभ्य इत्युक्तं स्तौति-सत्यमेव जयति नानृत सत्येन पन्था विततो देवयानः । लोके सत्यमेव जयति ; नानृतम् । सत्यवादिना ह्यनृतवादी पराभूयते । अचिरादिरूपेण विततो विस्तीणों देवयानाख्यः पन्थाः सत्येन हि भवति-सत्यवादिनो हि भवतीत्यर्थः ।

·सपरिष्कारमाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु.२,ख... 301 येनाकमन्ति ऋ (प्नुवन्ति ऋ) पयो ह्याप्तकामा (ज्ञानतृप्ताः)यन तत सत्यस्य परमै निधानम् ॥६॥ बृहञ्च तत् दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच तत् सूक्ष्मतरं विभाति दृरात्सु- दूरे तदिहान्तिके च पश्यत्तिहेव (पश्यस्येतत् )निहितं गुहायाम् ॥७ न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यैवैस्तपसा कर्मणा वा । शान- तं मार्ग विशिनटि-येनाऽऽक्रमन्स्पयो ह्याप्तकामाः । आप्त- कामाः विगततृष्णा ऋपया तत्त्वदर्शिनो येन मार्गेण तत् प्राप्नुवन्ति हि । किं तदित्यनाऽऽह-यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् । यत्र स्थाने सत्यवदनस्य परमप्रयोजनभूतं मूत ब्रह्माऽऽस्ते, तत् स्थानमित्यर्थ ॥ ६॥ अचिरादिप्राप्य विशिनष्टि-वृहच तदिव्यमचिन्त्यरूपं यक्ष्माच तत् सूक्ष्मतरं विभाति । स्वरूपतो गुणतश्च बृहत् दिव्यं परमाकाशनिलयं वाड्यनसागोचरकमनीयरूपवत् सर्वाचेतनान्त प्रवेशन- समर्थात् जीवर्गादपि तदनुप्रवेशसमर्थतया सूक्ष्मतरं दीप्यते तत् । द्गा- सुरै तदिहान्तिके च पश्यतिखहैव निहितं गुहायाम् । द्गत् सुरे प्रकृते परस्तात् वर्तमाने परमपदे, इहान्ति के अण्डा- न्तर्वतिनि रविमण्डले, पश्यत्सु ब्रह्मदर्शिविहेव गुहाया हृदयाकाशे च निहितम् स्थितमित्यर्थ ॥ ७ ॥ न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नात्यैर्देवस्तपसा कर्मणा ७. अण्डान्तर्वर्तिनीति इहेतिशब्दार्थः । दूरादित्यस्य रवि- मण्डलादेरित्यर्थविवक्षायामिहेत्यस्य पृथिव्यामित्यर्थोक्तो अन्तिक इति श्रीवेष्टाद्रिप्रभृतिक ग्राह्यम् ।

·302 सपरिकारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 3, ख. I. प्रसादेन विशुद्धसत्यस्ततस्तु तं पश्यति (ते) निष्कलं ध्यायमानः ॥८॥ एपोऽणुरान्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राण: पञ्चधा संबिवेश । वा । देवाः इन्द्रियाणि । शिष्टं स्पष्टम् । ज्ञानप्रसादेन विशुद्ध- सत्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं व्यायाना । जायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या, "प्रज्ञा च तस्मात् प्रसूता पुराणी" इति श्रुत्युक्तरीत्या ज्ञानप्रसरणहेतुः परमात्मा ज्ञानशब्देनोच्यते । अयमन्वयः निष्कलं परमात्मानं ध्यायन् परमात्मप्रसादेन विशुद्धान्त:करणो भवति । तदनन्तरं तं पश्यति-दर्शनसमानाकारज्ञानेन तं विषयीकरो न्यथ ॥८ एपोऽणुगत्मा चेतमा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पश्वधा संविवेश । प्रागैचित्तं सर्वमोतं प्रजानां यसिन् विशुद्ध भिव- स्येप आत्मा योमन् आत्मनि प्राणापानादिपञ्चरूपेण विभक्तः प्राण आश्रितः ; प्राणैः इतरेन्द्रियः सह प्रजानां सवमपि मन आश्रितम्--- ८. धर्मभूतज्ञानप्रसादस्य सत्वशुध्द्यधीनत्वात् अब प्रसादाधीनत्वं सत्वशुद्धः पाठक्रमस्वरसलब्धं शानपदस्य परमात्मपरत्वाश्रयणेन निर्वहति शायत इति । ज्ञानानन्दमयदिव्यमगलविग्रहसहिततया सकलं परमात्मानं ध्यात्वा तत्प्रसादेन विशुद्धसत्त्वो निफळ परमात्म- खरूपमपि ध्यायन् पश्यतीत्यर्थोऽपि घटते॥ ९. ओतमित्यत्रापि पूर्थाित् यस्मिन्निति पदमनुपञ्जनीयम्- अन्न प्रजानां सर्वमिति पदव्यश्रवणात् यस्मिनिति परमात्मपरमेव युक्तम् । एवं च पूर्धिपि तत् तत्परमेव । तथा च तत्पतिसंबन्धी एपोऽणुरित्येतच्छब्द इति परमात्मन एव ग्राह्यवादणुपदमणु रिमाण- परं न भवतीति विमृश्य, दुर्विज्ञेय इत्यर्थ उक्ता परंतु 'स्वशदोन्माना- भ्याञ्च' इति सूत्रभाप्ये जीवपरतयैवेदं चास्यमुपात्तम् । तन मनान्तर- ·सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 3, ख 1. 303 प्राणेश्चित्त सर्वमोत प्रज्ञाना यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येप आत्मा ॥९॥ य य लोक मनसा संविभाति विशुद्धसच कामयते याश्च कामान् । त त लोक जयते (ति) ताश्च कामान् तस्मादात्मज्ञ(स्थ) ह्यर्चयेद् भूतिराम ॥१०॥ इति तृतीयमुण्डके प्रथम सण्ड ॥ यसिंथ परमात्मान विशुद्ध प्रसन्ने सनि एप जीवात्मा विभवति अपहत पाप्मत्वादिगुणाटकविशिष्टतयाऽऽविर्भवति (विभुत्वमानन्त्यमश्नुते ।) स एप अणुः-दुर्विज्ञेय आत्मा विशुद्धेन मनसा ग्राह्य इत्यर्थ ॥९॥ य य लोक मनसा धिमानि शुदमत्त्वः कामयते यांच कामान् , त त लोक जयते नाच कामान् । मविमाति सकल्पयतीत्यर्थ । कामान् च्यादीन जयते जयति-वशीकरोतीत्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् । तस्मादात्मज्ञ ह्यचयेद् भृतिकामा । यस्मादेवमसौ खण्डनावसरे श्रुतप्रकाशिकायामप्येयम्-अथापि पूर्व पश्चाच पर मात्मन एवं प्रस्तावात् , युभ्भावधिकरणादिनयेन परमात्मरतयेन सुनिर्वहे अख जीवात्मग्रहण मा भूदिति कृत्वा योजनेय दर्शिताननु यच्छब्दस्य परमात्मपरताया आवश्यकन्यात् भाष्यनिर्वाह कथमिति चेत्-उच्यते । पूर्धिमुत्तरार्धात् पृथग्नाक्यम् । यस्मिन्-जीवात्मनि पञ्चवृत्तिप्राणो निविष्ण, एप आत्मा चेतसा अणु वेन वेदितव्य न तु परमात्मा अणु वेन वेद्य । यस्मिस्तु विशुद्ध-सर्वथैव शुद्धे (परमात्मनि) सर्वप्रनासवन्धिचित्तप्राणादिकमोतम् , एष परमात्मा विभाति-विभुर्भवति, न त्वणुरिति योजना । अथवा यस्मिन् पर- मात्मनि पञ्चवृत्तिप्राणचित्तादिक सर्वमोतम् एप परमात्मा यस्मिन् जीरात्मनि विशुद्ध-विविक्ततया गृहीते भिति-विशेषेण आविर्भ- पति, एप जीवात्मा अणुश्चेतसा वेदितव्य इत्येवमूह्यम् ॥

·304 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 3, ख.2. अथ तृतीये द्वितीयः खण्डः ॥ हरिः ओम् । स वेदेतत् परमं ब्रह्म धाम यत्र (यस्मिन् )विश्वं निहित भाति शुभ्रम्। उपासते पुरुष ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ १ ॥ फामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जी(भृजायते वशीकृतलोककामतया लोकान् कामाश्च प्राप्तुं च शक्नोति, तस्मादैश्वर्या- दिकामः, 'प्रीतोऽसायात्मज्ञो मह्यमभिलषितं वरं प्रयच्छति' इति बुद्ध्या पूजयेदित्यर्थः ॥ १०॥ इति मुण्डकोपनिपत्यकाशिकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः - आत्मवित्पुजाया मोक्षफलकत्वमाह-स वेदैतत् परमं ब्रश धाम यत्र विश्वं निहितं माति शुभ्रम् । यत्र ब्रह्माणि विश्वं जीव- जातं निहितं शुभ्रं निर्मलं स्वप्रकाश माति, एतत् ईश सर्वकामा- स्पदतया धामशब्दितं परमं अझ नारायण सा पूर्वपकृत आत्मजो वेदेत्यर्थः । उपासते पुरुपं ये ह्यकामाते शुक्रमेतदतिवन्ति धीराः । अतः ये धीराः प्रज्ञाशालिनम्ताशमात्मजं पुरुषं फलान्तर- कामनारहिता मुमुक्षवः सन्त. परमात्मानमिवोपासते, ते एतच्छुळं चरमधातुमतिकम्य वर्तन्ते-~-जन्मशून्या भवन्तीत्यर्थ ॥१॥ कामान् या कामयते मन्यमानः स कामभिः जायते तत पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः । यस्तु देवत्वमनुष्यत्वादीन कामान् भोग्यतया मन्यमानः १. स इत्यात्मशमर्चयतः, पुरुमिति परमात्मनश्य ग्रहणमपि संभवति ॥ तत ·। सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिपत् मु. 3,ख.2. 305 तत्र तत्र (यत्र तत्र)। पर्याप्तकामस्य कृतात्मनश्च(स्तु) इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥२॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना भूतेन । यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनू स्वाम् ॥ ३॥ कामयते, सः तत्रतत्न देवत्वमनुष्यत्वादी कामामः कामे तत्तत् कामवशादिति यावत् देवमनुष्यादिरूपेण जायते । पर्याप्त परि- पूर्णे ब्रमणि कामनावतः कृतात्मना विदितात्मतत्त्वस्य तु इहैव अस्मिन्नव जन्मनि सर्या आशा लुप्ताः । [अत ] न जन्मान्तरमसक्तिः इत्यर्थ । कृतात्मन इत्यत्र शब्ददर्दरं करोतीत्यत्रेव कृजो ज्ञानमर्थ ॥ २॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । प्रवचनशब्देन मननं लक्ष्यते , तत्साधनत्वात् । मेधाशब्दश्च निदि- भ्यासनवाची । श्रवणमनननिदिध्यासनै केवल न प्राप्य इत्यर्थ, । पुनः केनेत्यनाऽऽह-यमेवैप इणुते तेन लम्यः । एपः परमात्मा यमुपासक घृणुते, तेन प्राप्य । वरणीयेन प्राप्य इति यावत् । प्रिय तमश्च वरणीयो भवति। प्रियतमत्वं च स्वस्मिन् प्रीतिमत एव । अतश्चाय मर्थो लभ्यते-'यस्तु परमात्मनि निरतिशयप्रीतिमान् , स परमात्मानं प्रामोति' इति । प्रीतिरूपापन्नभगवदुपासनस्य भगवत्प्राप्ति- हेतुत्वमित्यर्थ । तस्यैष आत्मा विवृणुते तनू स्वाम् । ताश- स्योपासकस्यैष आत्मा स्वात्मानं प्रकाशयति ; खानुभवमुत्पादयतीत्यर्थ ।। ३. अयं कठोपनिषद्यपि । तृतीयपादेनोपायस्य ध्यानस्य अत्र स्नेहगर्भतया भक्तिरूपत्वावश्यकत्वं ज्ञाप्यते; चतुर्थपादेन चोपायोपे- यैश्य स्वामिति । एवञ्च भक्तान्तरेभ्यो शानिवलक्षण्यमपि मन्वार्थः ॥ उ-20 ·306 सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 3, ख 2 नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात् तपसो वाऽप्य (दान तपसोप्य) लिङ्गात् । एतैरपायैर्यतते यस्तु विद्वास्तस्यैप आत्मा विशति(ते) ब्रह्म धाम ॥४॥ सप्राप्येनमृपयो ज्ञानतृप्ता वृतात्मानो वीतरागा प्रशान्ता । नायमात्मा वलहीनेन लभ्यो न च प्रमादाव तपसो वाऽ प्यलिङ्गात् । अयमात्मा अवसन्नमनसा न लभ्य । अवसादो नाम देशकालवैगुण्यादिजन्य दैन्यम् । तदभायो हि बलम् । प्रमादः अनव हितचित्तता । तपश्शब्द तप प्रधानसन्यासाश्रमपर । "तप एव द्वि- तीय" इतिवत् । तस्य च लिङ्ग शिखायज्ञोपपीत-शिवय-जलपरित्रादि । तद्रहितात् सन्यासादपीत्यर्थ । तपस इत्येतत् आश्रमान्तरस्याप्युप लक्षणम् सर्वाश्रमाणामपि ब्रह्मविद्याधिकारसत्त्वादिति दृष्ट-यम् । रिङ्गशून्यैराश्रम न प्राप्य इत्यर्थ । आश्रमरिङ्गानि अपेक्षितानीति यावत् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वास्तस्यैप आत्मा विशते ब्रम धाम । उक्तलाप्रमादसरिङ्गाश्रमों विद्वान् ब्रमप्राप्तये यतते, तम्य एषः ताशोपायसस्कृत आत्मा स्वरूपं घाम प्राप्य पर ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थ ॥४ समाप्यनमृपयो ज्ञानगुप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः । मपया तत्त्वदर्शिन एन परमात्मान मप्राप्य जीव ४ तस्यैप आत्मेति । तस्येति यतुदहिन , आत्मेति तदीय- शुद्धखरूपस्य च ग्रहणम् । एवञ्च तस्यैप शात्मेत्यन्न पूर्वमन्त्ररुप्य सह्यम् । नत्र एप आत्मेत्यस्य परमात्मपरत्वात् । एकरूप्परिप्साया तु मनापि पर आमा-परमात्मा ब्रह्मभूत तस्योपासपम्य धाम- स्थान हृदयम् , यहा धाम-तेज धर्मभूनशान शिति । सम्या तद्विपयो भपतीत्ययों ग्राथ ॥

·. सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 3, स. 2. 307 ते सर्वगं सर्वन: प्राप्य धीरा युक्तात्मानस्सर्वमेवाऽऽविशन्ति ॥ ५ वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगात् यतयशुद्धसरयाः । ते ब्रह्मलोकेपु (तु)परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति मर्वे ॥६॥ दशायामेवानुभूय तेनानुभवेन सतुष्ट! कतारमाना लब्धात्मसचाका अपगतविषयाशा , अत एव प्रशान्ता निगृहीतेन्द्रियाश्च ये सन्तीत्यर्थ । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाऽऽविशन्ति । ते सर्वदेशावच्छेदेन अन्तर्बहिश्च सर्पवस्तुगत परमात्मान देशविशेष. विशिष्टं प्राप्य आविर्भूत ब्राह्मरूपविशिष्टात्मानो धर्मभूतज्ञानेन सर्व वस्तु- गत्या व्या(प्रा)प्नुवन्ति , सर्वमनुभवन्तीत्यर्थ ॥ ५ ॥ वेदान्तविज्ञान सुनिश्चितार्थाः संन्यास योगाद् यतया शुद्धमत्त्वाः । ये यतयः - निजितेन्द्रिययामा काम्यकर्मसन्यासेन शुद्धसत्त्वाः परिशुद्धान करणा वेदान्तश्रवणजन्यज्ञानेन निर्ज्ञातपरमात्म- तत्या इत्यर्थ । ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले पगमृतात् परिम- च्यन्ति स । "ब्र व रोको ब्रह्मलोक | तन वर्तमाना ब्रह्मनिष्ठाः, परान्तकाले--'अन्तकाले च मामेव इत्युक्तचरमदेहावसानसमये परा- मृतान्-प्रसन्नात् ब्रह्मगो हेतो. सौ परिमुच्यन्त इत्यर्थ " इति विशेष च दर्शयति' इति सूत्रे व्यासायरय मन्त्रखण्डो विवृत. । “ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृता परिमुच्यन्ति सर्वेग इति पाठे, ते चरमशरीरावसाने भगवल्लोकेषु, परम् अमृतशब्दितं ब्रह्म प्राप्यत्वेन येषा ते परा मृता-जम प्राप्ता इति यावत्-खरूपतिरोधायकाविषया मवासन विमुक्ता भवन्ति । 'परं ज्योतिरपसंद्य स्वेन रूपेणामिनिष्पद्यते' इति ·308 सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 3, ख 2 गता कला पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्व प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकी(क)भवन्ति ॥७ श्रुतेरित्यर्थ । न च भगवल्लोकस्यैकतया कथ बहुत्वमिति शङ्कनीयम् , "परस्य ब्रह्मण परिपूर्णस्य सर्वगतस्य सत्यसकल्पस्य स्वेच्छापरिकल्पिता स्वासाधारणा अप्राकृताश्च लोका नात्यन्ताय न सन्ति, श्रुतिस्मृतीतिहास- पुराणमामाण्यात्" (४ ३ ११) इति भगवना मा यकनोक्नत्यात् ।। गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रनिदेवतास । मुच्यमानजीवोपकारिका , 'स प्राणमसृजत प्राणाच्छद्धाम्' इत्यादि- प्रश्नोपनिषदुतप्राणादिनामा-तपोडशकलामध्ये कर्मव्यतिरिक्ता पञ्चदश कला खखमकृतिपु सश्लेपविशेषयुक्ता भवन्ति । देवा वागादीन्द्रियाणि अय तैत्तिरीयेऽपि । विवृत इति । तत्र फरिप्यमाणस्य विवरणस्य प्रतिज्ञा अदृश्यत्वाधिकरणे तेत्यपि ध्येयम् ॥ ७ श्रुतप्रकाशिकायाम्, 'मुक्तात्मपरित्यक्तदेहेन्द्रियतदमि- मानिदेवतादीनामितरचेतनाचेतनवत् प्रलये परमात्मनि लयपर , न तु मोक्षपर , मुक्ती कलाशब्दोचभूतेन्द्रियाणा परमात्मना ऐक्या पत्यभावात् इत्युक्त्या पञ्चदश कला-पञ्च भूतानीन्द्रियाणि चेति शायते । अथापि तद्वाक्य कलापदेन भूतेन्द्रियग्रहण यन फचित् परोक्तमन्यारहा तद्रूपणपरम् । न तु तथैवार्थोऽभिमत । अस्म परे इन्द्रियाणामेकादशनया पोडश फला इत्येर यत्तव्यत्वात् । अत पोडशफलत्वप्रदर्शम्प्रश्नोपनिषद्वचनकण्ठोतयलाविषयतया यथा शायरमेवान व्याख्यातम् । ननु क्लारा देनवेन्द्रियाणा गृहीतत्यात् देवावेत्यादिना किमुच्यते ॥ उच्यते-पूर्वनेन्द्रियादिगतदेवतानिय मनयापाराणा प्रतिनियतदेयताप्राप्तिरध्यत इति। अन 'प्रलये परमात्मात्मनि लयपर' इति भुतप्रकाशिरास्वारस्यात् गना इति ·सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 3, ख 2 309 तत्तदधिष्ठातृ-आदित्यादिदेवतासु प्रतिष्ठा-ससर्गविशेष गच्छन्ति , न तु लीयन्ते । इन्द्रियादीनामाकल्पस्थायित्वात् । 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्यामि बागप्येति वात प्राणश्चक्षुरादित्यम्' इत्यादिपु वागादीना- मग्न्याचप्ययश्रवणस्य भाक्तत्वमिति “अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन, भाक्त- स्वान्" इति सूत्रितत्वात् । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽन्यये सर्व एकीमवन्ति । यानि च कर्माणि अदतफलानि दर्शनसमानाकार- ज्ञानारम्भसमये, 'क्षमिष्ये' इति सकल्पविषय(यी)मूतानि, तानि कर्माणि [च] विज्ञानमय आत्मा च 'अक्षरा परत' इति संरस्यात् पर मते अव्यये अक्षरे एकीभवन्ति । परमात्मप्रीत्यतीतिरूपाणा कर्मणा ततकीभावाः तद्धर्मभूतज्ञाने लय एव । जीवस्यैकीभावो नाम नाम- रूपात्मकमेदकाकारहाणम् । कर्मणा नाशात् कलाना मुच्यमान प्रति नोपकरणत्वमिति भाव ॥ ७ ॥ क्तप्रत्ययवलाच्च मन्त्रेऽस्मिन् विशिष्टमेक वाक्यम्-उपादानेषु प्रतिष्ठा गता पञ्चदश कला , प्रतिदेवतासु प्रतिष्ठा गता देवा , कर्माणि विज्ञानमयश्वासः परमात्मन्येकीभवन्तीत्येवरूपमिति प्रतीयते।तयाच विज्ञानमये मुक्ते तदीयानि कलादीनि कथमरतिष्टन्त इति प्रश्ने तस्य परमात्मना एकीमावे तेपा कञ्चित् काल नियापारतया स्थित्वा प्रळये तर एकीभाव कर्मणामात्मनश्चैव तदैव एकीभाय प्रति समाहितमिति । मूले प्रतिष्ठा इति यदुवचनं देवभेदेन प्रतिष्ठाव्यक्ति- भेदात् । जात्यैश्यादेकरचनेनानुवादो भाष्ये । सव इति पुल्लिङ्गी. चित्यम्-"एतेन फर्माणि गुणाश्च व्याख्याता इति वैज्ञोपिक दर्शनरसायनेऽसदीये द्रष्टव्यम् । " ·310 सपरिफारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 3,ख.2. यथा नद्यः स्यन्दमानारसमुद्रे अस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥८॥ तदेवोतरमन्त्रेण विशदयति-यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे अस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । यथा गायमुनासरस्वत्यादिनद्य स्वोत्पत्तिस्थानेभ्य प्रसूता गायमुनासरस्वत्यादीनि नामानि शुलकृष्ण रोहितादीनि रूपाणि च विहाय समुद्रे एकनामिव भजन्ते । तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्तः परात्पर पुरुपमुपैति दिव्यम् । विद्वान तद्वदेव भेदकर्नामरूपादिभिर्विमुक्त सन् , “दि यो ह्यमू- पुस्प" इति मन्त्रप्रतिपाद्य पुरुषं प्राप्नोति । यथा नदीसमुद्रजर पोस्तुतो नैक्यम् , अपि तु मेदकाकारमहागमात्रम्-एवमिहापि मुक्तस्य पर मात्मना, पूर्वमुक्तात्मभिरपि नैक्यम् , अपि तु परममाम्यमालन् । अत एव कठवल्लयाम् , "शुद्धे शुद्धमासिक्तं ताहगेव भवति" इति साश्य मेगोक्तम् । न तु तद्भाव ॥ ननु अवयवानिरिक्ताक्यव्यन्नराभाववादिनाम् परस्परसदृशाना घटाक्यवाना मिनानामेव सनामेकत्वावस्याश्रयत्वात् , कुण्डर फटका दीना पानिक्षिप्तानामग्नितापद्रुताना वस्तुको भिनानामप्येक्त्वावस्या श्रयत्ववत् नीसमुद्रजलयोरपि परस्परमिरितको ससर्गिद्रव्ययोरेक वा वस्थाश्रयत्वमन्ति । ततश्च निर्विशेषनामकनापतिरेव परममुक्तिरिति चेन निर्गुणविद्याश्रेष्ठत्वेन पराभिमताय प्रजापतिविद्यायामपि, 'स तत्र पथमि' इनि मुक्ततगणोगधाराधेयभारश्यणात् । सत्यकामरसत्यमकल्प. स्वादिग्पधर्माणा मुक्ता आविर्भावस्य निर्गुणविद्यापरत्वेन 'उत्तराये.

·सपरिष्कारभाष्योपेना मुण्डकोपनिपत् मु. 3, स. 2. 311 स यो ह वै तत् ब्रह्म वेद, ब्रह्मैव भाति । नास्याब्रह्मवित् कुले भवति। । दाविर्भूतस्वरूपस्तु' इत्यत्र परैरप्यगीकृतत्वात् । न च सत्यकामत्व च जीवस्य खरूपमात्रमिति शक्यते वक्तुम् । कामशब्दोदिताना कामना- विषयसृज्यपदार्थानाम् , सकल्पशब्दोदितस्य तसृष्टिहेतुमायावृत्ति- विशेषस्य च खरूपाद् बहिर्भावावश्यम्भावात् । तेषा च मुक्तावाविर्भावे कथ निर्विशेषतापति । अनाविर्भावे च प्रजापतिविद्यायाम् , 'य आत्माऽपहतपाप्मा' इत्यादिना गुणाष्टकोपदेशवैयर्थम् । न हि प्रजा- पतिविद्याया गुणाटकोपदेशस्योपासनार्थत्व समवति , परम्तत्रोपासना- विध्यनहीकारात् । नापि न्दवमत्यर्थ उपदेश । मुक्त्य पायगत शुद्ध ब्रह्मविषयत्वात् । तत्त्वमसीत्युपदेशस्थले ब्रह्मणो जगदुपादानवादिवर्णन स्याध्यारोपापवादन्यायेन निष्प्रपञ्चत्ययोधनार्थन येवाब प्रकारान्तरेण सार्थकत्वोपपादनायोगात् । नापि प्रयत्न्युत्पादनार्थ , गुणकीर्त नम्य निर्गुणविद्यास्च्युत्पादकत्वासभवात् । अो निर्गु विद्याप्रकरणे अपहतपाप्मत्वाद्युक्ते आविर्भविष्यतया तद्वोधनार्थत व माफल्य वा च्यम् । अतश्च मुक्तौ निर्विशेषब्रह्मभावापत्तिकथनमसगतम् ॥ ८ ॥ स, यो ह वे तत् परम ब्रह्म वेद, नव भवति । य एतत् परम ब्रह्म वेद वेदनं ध्यानविश्रान्त ध्यानं श्रान्त ध्रुवम्मृतौ । सा च रप्टित्वमभ्येति दृष्टिभक्तित्वमृच्छति ॥" इत्युक्तरीत्या प्रीतिरूपापन्नदर्शन समानाकारोपासनयुक्तो भवति, स ब्रमेय भवास आविर्भूतवाझम्पो भवतीत्यर्थ । आनुषङ्गिक प्रयोजनमाह-नास्याबवित् कुले भवति। .

·312 सपरिष्कारभाप्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु.3, ख. 2. तरति शोकम, तरति पाप्मानम्। गुह्याग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतोभवति॥ तदेतहचाभ्युक्तम्-(तदेप श्लोक:) क्रियावन्तः श्रोत्रिया: ब्रह्मानिष्टाः स्वयं जुद्धते एकपि श्रद्धयन्तः । तेपामेवैतां ब्रह्मविद्या वदेत शिरोवतं विधिवद् यैस्तु धीर्णम् ॥ १०॥ अस्य कुले अब्रमवित् न भवतीत्यर्थः। तरति शोकं तरति पाप्मानम् । स्पष्टोऽर्थः । गुहाग्रन्थिम्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ त्रिगुणात्मक- प्रकृतिकारितरागद्वेषादिभ्यो विमुक्तः सन् आविर्मतगुणाष्टको भवति तदेवघचाऽम्युक्तम् । एतद्विद्यासंप्रदानमभिमुखीकृत्य प्रम- नेणोक्तम् । क्रियावन्तः श्रोत्रिपा ननिष्ठाः स्वयं जुह्वत एकपि श्रद्धयन्तः । नित्यनैमित्तिकक्रियायुक्ताः अधीतवेदाः ब्रह्म चुमुत्सवः एकर्षिशब्दितममिहोतं वयमेव जुहतीत्यर्थः । एकविमानसाय- स्वादमिहोत्रस्यकर्षित्वमित्यर्थः । यद्वा एकश्वासावृषिश्च । मुख्यपि परमात्मा ; "तथा माणः" इत्यत्र, "ऋपिशब्दश्च सर्वज्ञे तस्मिन्नेव युज्यते" इति भापितत्वात् । श्रद्धयन्ता तत श्रद्धायुक्ताः इत्यर्थः । तेपामेवैतां प्राविधा वदेत शिरोवतं विधिवद् यस्तु चीर्णम् ।। भन्न विद्याशब्दो प्रन्यसदमें वर्तते । तेषामेवैतां ब्रमप्रतिपादिकां वेद- यः शिरस्यनारपानधारणलक्षणमाणिकानां वेदान- त्वेन प्रसिद्ध यथाशास्त्रमनुष्ठितमित्यर्थः । अयं चार्थ: "खाध्यायस्य तथात्वे हि इति सूत्रमाष्ये स्पष्टः । १०, आयर्षणिकानामेफर्षिनामकाग्निरथयेशिखायां प्रसिद्धः । अन एफर्पिमिति द्वितीयान्तयाचित्याय अमिहोममित्युक्तम् । द्वितीयव्याख्याने श्रद्धयन्त इत्यनान्ययो विवक्षितः ॥ रूपा प्रजयात् ।

·। सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 3,ख.2. 313 इत्यं हि तदधिकरणम्-नानाशाखावानातानि वैश्वनराक्षरोपासादीनि अभ्यासप्रकरणान्तराम्या भिद्यन्ते । इतरथा पुनश्श्रवणलक्षणाभ्यासस्य प्रकरणान्तरस्य च वैयर्थ्यप्रसङ्गात् इति शाखान्तराधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन पूर्वपक्षे प्राप्ते—“सर्ववेदान्तप्रत्यय चोदनाद्यविशेषात्" । सर्ववेदान्तेपु प्रतीयमानं वैधानराद्युप्राप्तिरूपफलसयोगोऽप्यविशिष्ट । उपास्यरूपमप्य. विशिष्टम् । वैश्वानरविद्येति समाख्याऽप्यविशिष्टा । अत “एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याऽविशेषात्" इति शाखान्तराधिकरणसिद्धान्तमूलो- तन्यायेनोपासनक्यमेव स्वीकत यम् । “भेदान्नेति चेत् एकस्यामवि" । शाखान्तरेऽभ्यासपकरणान्तरक्शेन विद्याभेदावश्यम्भावात् न विद्यैवयम् , विद्युक्ये पुन श्रवणवैयर्यप्रसङ्गादिति चेन्न-एकस्यामपि विद्यायामध्ये- भेदात् पुन श्रवणसार्थक्योपपते न विद्याभेद । ननु विद्यैवये मुण्डकामाता- क्षरविद्याया शाखान्तराधीताक्षरविाक्येन, तेषामेवैतां प्रमवियों यदेत शिरोग्रत विधिवद् यैस्तु चीर्णम् इत्याणिकमात्रानुष्ठेयशिरोता- करव शाखान्तराधीताक्षरविद्याया अपि स्यात् । न च इष्टापतिः । शिरोक्तशून्यानाम् अनाणिकानामक्षरविद्यानिष्ठा न स्यात् । अत आणिकमात्रानुष्ठेयशिरोवताकमुण्डकानाताक्षरविद्याया• शाखान्नश- धीताक्षरविद्या भियत इत्यभ्युपगन्तव्यमिति चेत् --- तत्राऽऽह "खाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकाराय सबवयं तनियम"। सपात्य इति निमित्तसप्तमी। स्वाध्यायस्य तथास्वसिद्ध्यर्थम् अध्य- यनजन्यसंस्कारभावस्वसिद्ध्यर्थ शिरोबनानाध्ययनेनोपनिषद् पखाच्या- यस्य संस्कारो मवति । उपनिषदध्ययना शिरोव्रतम् ; न विधासम् ।

·। 316 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु3, प्राप्ते--'मदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ति', 'विशेषणमेदव्यपदेशाच्या च नेतरौ', 'रूपोपन्यासाच' इति त्रिभि सूत्रै सिद्धान्त कृत । तेषा चायमर्थ -अदृश्यत्वादिगुणक परमात्मैव , तद्धर्माणा सर्वज्ञत्यादीना 'य सर्वज्ञ सर्ववित्' इत्यादिवाक्येनान प्रकरणे उक्त स्वात् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानपतिज्ञादिना सिद्धेन चेतनाचेतनात्मक- निखिलप्रपञ्चोपादानत्वेन भूतयोन्यक्षरस्य विशेषणात् , 'अक्षरापरत पर ' इति प्रकृतिजीवाभ्या भेदव्यपदेशाच्च मूतयो यक्षर परमात्मैव । न च अक्षरापरत इति पथम्यो सामानाधिकरण्यात् स्वका वर्गापेक्षया परभूतादक्षरशब्दितात् अव्याकृतात् परत्वेन तदसिद्धावपि न जीव मेद सिध्यतीति वाच्यम्-सामानाधिकरण्ये सति परत्वावषिसमर्पक खकार्यवर्गवाचिपदान्तराध्याहारप्रसनात् । वैयधिकरण्यपक्षेऽध्याहारा भावात् । जीवादपि वैलक्षण्यप्रतिपादकत्वेन सार्थवयसभवे परत पदस्य सामानाधिकरण्याश्रयणेन खकार्यवर्गपरत्वानुवादस्य निप्पयोजनस्याऽऽ. श्रयणायोगात् । न च अक्षरा परस्य पुरुषस्य परमात्मत्वे भूतयोन्यक्षरस्य कथ परमात्मत्त्व सिध्येदिति वाच्यम्-अक्षरात्परत इति निर्दिष्टस्या- क्षरस्य, 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते', 'तयाऽक्षरात् समयनीह विश्वम्', 'तथाऽक्षराद्विविधा सोम्य मावा', 'येनाक्षर पुरष वेद सत्यम्' इति वाक्यनिर्दिष्टभूतयो-यक्षरापेक्षया भिन्नत्वात् । न च तत्र प्रमाणामाव , दिव्यो अमूर्त पुरुष स चाह्याभ्यन्तरो यज । अमाणो सामना शुभ्र' इति पूर्वसदर्भप्रतिपादितविशेषणविशिष्ट भूतयोन्यक्षर स इति पदेन परामृश्य तस्य अक्षरात्परत परत्वाभिधानात् । न हि - ·7 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु 3, ख 2 317 तस्यैव तत परत परत्व समवति । अत 'अक्षरा परत पर' इति वाक्यस्थमक्षरपदमव्याकृताभिधायि , न तु भूतयोन्यक्षराभिधायि ॥ 'अनिर्मूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो' इति भगवरसबन्धितया प्रसिद्धम्य रूपम्य भूत योन्यक्षरसबन्धितयोपन्यासाच, पुरुष वेद सत्यम्', 'दिव्यो ह्यमूर्त पुरुष इति भगवदसाधारणपुरुषशब्दाभ्यासाच्च परमात्मैवात्र प्रतिपाद्यत इति । घुम्वायधिकरणम्-तथा “यस्मिन् धौ " इति वाक्ये, “ओत मन सह पाणैश्च सर्व " इति मन प्राणसबन्धित्वपतिपादनात् , 'अरा इव रथ नाभौ सहता यत्र नाड्य स एपोऽन्तश्चरते बहुधा जायमान ' इति जीव. राध भूतयोन्यक्षरमकरण मङ्क्त्वा जीवपरत्वमेवास्य संदर्भस्याऽऽश्रय- णीयमिति पूर्वपक्षेपाते-"धुम्वाद्यायतन खशब्दात्", "मुक्तोपसृप्यन्य. पदेशाच", "नानुमानमतच्छब्दात् प्राणभृच", "मेदव्यपदेशात्", "प्रकरणात्" "स्थित्यदनाभ्या च" इति पभिः सूत्रः सिद्धान्त कृत। अयमर्थ -धुभ्वाचायतन परमात्मा । 'अमृतस्यैष सेतु ' इति मोक्षपद स्खलक्षणासाधारणशब्द(धर्मशब्दा)श्रवणात् । व्यापकत्वार्थस्याऽऽस्म शब्दस्य च श्रवणात् । 'नामरूपाद्विमुक्त परात् पर पुरुषमुपैति दिव्यम्' इति परमात्मासाधारणमुक्तपाप्यत्वव्यपदेशाच्च परमात्मैव । अनुमानम् - आनुमानिक प्रधानमस्मिन् प्रकरणे यया तत्प्रतिपादकशब्दाभावान्न प्रतिपाद्यम्, एव माणभूत-जीशेऽपि तत्मनिपादकशब्दाभावान्न प्रतिपाय । "जु यदा पश्यत्यन्यमीशम्' इति प्रकरणप्रतिपाद्यस्येशस्य जीवभेदव्य पदेशाध । भूतयोनिप्रकरणाच । 'तोरन्य पिप्पल वाद्वत्त्यनभनन्यो अभिचाकशीति' इति जीवस्य कर्मफलभोक्त(रातात्वम् , परमात्मनस्तु .

·.. 316 सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 3, माले-'अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तिः', 'विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ', 'रूपोपन्यासाच्च' इति लिभिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतः । तेषां चायमर्थ:-- अदृश्यत्वादिगुणक: परमात्मैव ; तद्धर्माणां सर्वज्ञत्यादीनां यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यादिवाक्येनात्र प्रकरणे उक्त- स्वात् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञादिना सिद्धेन चेतनाचेतनात्मक निखिलप्रपञ्चोपादानत्वेन भूतयोन्यक्षरस्य विशेषणात् , 'अक्षरापरतः परः' इति प्रकृतिजीवाभ्यां भेदव्यपदेशाच मूतयोन्यक्षरं परमात्मैव । न च अक्षरात्परत इति पञ्चम्योः सामानाधिकरण्यात् स्वकार्यवर्गापेक्षया परभूतादक्षरशब्दितात् अयाकृतात् परत्वेन तद्धेदसिद्धावपि न जीव. भेदः सिध्यतीति वाच्यम्-~सामानाधिकरण्ये सति परत्वावधिसमर्पक. खकार्यवर्गवाचिपदान्तराध्याहारप्रसन्नात् । वैयधिकरण्यपक्षेऽस्याहारा. भावात् । जीवादपि वैलक्षण्यप्रतिपादकत्वेन सार्थवयसभवे परतःपदस्य सामानाधिकरण्याश्रयणेन खकार्यवर्गपरत्वानुवादस्य निष्प्रयोजनस्याऽऽ- श्रयणायोगात् । न च अक्षरात्परस्य पुरुषस्य परमात्मत्वे भूतयोन्यक्षरस्य कथं परमात्मत्वं सिध्येदिति वाच्यम्---अक्षरात्परत इति निर्दिष्टस्या- क्षरस्य, 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते', 'तथाऽक्षरात् संमवतीह विश्वम्', 'तथाऽक्षरांद्विविधाः सोम्य भावाः', 'येनाक्षर पुरुषं वेद सत्यम्' इति वाक्यनिर्दिष्टभूतयोन्यक्षरापेक्षया भिन्नत्वात् । न च तन प्रमाणामावः ; दिव्यो घमूर्तः पुरुषः स वायाभ्यन्तरो एजः । अमाणो धमनाः शुनः' इति पूर्वसंदर्भप्रतिपादितविशेषणविशिष्टं भूतयोन्य स इति पदेन परामृश्य तस्य अक्षरारपरतः परत्वाभिधानात् । नहि . .

·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. ३, ख. 2. 317 तत्यैव ततः परतः परत्वं संभवति । अतः 'अक्षरात्परतः परः' इति वाक्यस्थमक्षरपदमव्याकृताभिधायि ; न तु मूतयोन्यक्षराभिधायि ।। 'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो' इति भगवत्संबन्धितया प्रसिद्धस्य रूपस्य भूत- योन्यक्षरसंबन्धितयोपन्यासाच्च, पुरुष वेद सत्यम्', 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' इति भगवदसाधारणपुरुषशब्दाभ्यासाच परमात्मैवात्र प्रतिपाद्यत इति । धुम्बाधिकरणम्-तथा "यस्मिन् द्यौः" इति वाक्ये, "ओतं मनः सह प्राणैश्च सर्वेः" इति मनःप्राणसंबन्धित्वप्रतिपादनात् , 'अरा इव स्थ- नाभी संहता यत्र नाड्यः स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः' इति जीव- लिनाच भूतयोन्यक्षरप्रकरणं भक्त्वा जीवपरत्वमेवास्य संदर्भस्याऽऽश्रय- णीयमिति पूर्वपक्षेमाते-"शुभ्वाद्यायतनं खशब्दात्", "मुक्तोपसृप्यव्य- पदेशाच", "नानुमानमतच्छब्दात् प्राणभृव", "मेदव्यपदेशात्", "प्रकरणात्" "स्थित्यदनाभ्यां च" इति पभिः सूत्र सिद्धान्तः कृतः। अयमर्थ,-द्युभवाद्यायतनं परमात्मा । 'अमृतस्यैष सेतुः' इति मोक्षपद- वलक्षणासाधारणशब्द(धर्मशब्द!)श्रवणात् । व्यापकत्वार्थस्याऽऽत्म. शब्दस्य च श्रयणात् । 'नामरूपाद्विमुक्तः परात् परं पुरुषमुपैति दिव्यम्'. इति परमात्मा साधारणमुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशाच परमात्मैव मानन = आनुमानिकं प्रधानमस्मिन् प्रकरणे यथा तत्प्रतिपादक शब्दाभावान्न प्रतिपाद्यम्, एवंप्राणभूत्-जीवोऽपि तत्प्रतिपादकशब्दामानि प्रतिपाद्यः। 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्' इति प्रकरणप्रतिपाद्यस्येशा जीवभेदव्य- पदेशाध । भूतयोनिप्रकरणाच्च । 'तयोरन्यः पिप्पलंगद्वत्त्यनन्नन्नन्यो अभिचाकशीति' इति जीवस्य कर्मफलभोक्तृ(लातम्, परमात्मनस्तु ·318 सपरिफारभायोपेता मुण्डकोपनिपत् मु. ३, स. 2. नमः परमऋपिभ्यो नमः परमपिभ्यः । इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ मुण्डकोपनिषत् संपूर्णा ॥ भद्रं कर्णेभिः-इति च शान्तिः ॥ ॥शुभमस्तु॥ तदन्तरेण शरीरेऽवस्थानमिति परमात्मन एव प्रकरणतात्पर्यपर्यवसान- भूमितया (ताया) आविष्कृतत्वाच परमात्मैव मुण्डकोपनिषत्प्रतिपाद्य इति। अतश्च मुण्डकोपनिषद् भगवत्परेति सिद्धम् । इयं ब्रह्मविद्या येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्येण प्राप्ता, तान् नमस्पति- नमा परमपिम्यो नमः परमऋपिम्यः । द्विवचनमादराथै विद्यासमाप्त्यर्थं च ॥ ११ ॥ क्षेमाय यः करुणया क्षितिनिर्जराणां ·सपरिष्कारभाष्योपेता मुण्डकोपनिषत् मु. 3, ख. 2. 317 तस्यैव ततः परतः परत्वं संभवति । अतः 'अक्षरात्परतः परः' इति वाक्यस्थमक्षरपदमध्याकृताभिधायि ; न तु मूतयोन्यक्षराभिधायि । 'अमिर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो' इति भगवत्संबन्धितया प्रसिद्धम्य रूपम्य मूत- योन्यक्षरसंबन्धितयोपन्यासाच, पुरुष वेद सत्यम्', 'दिव्यो ह्यभूतः पुरुषः' इति भगवदसाधारणपुरुषशब्दाभ्यासाच परमात्मैवाल प्रतिपाद्यत इति । द्युम्वाद्यधिकरणम्-तथा “यस्मिन् यौः" इति वाक्ये, “ओतं मनः सह प्राणैश्च सः" इति मनःप्राणसंवन्धित्वप्रतिपादनात् , 'अरा इव स्थ. नाभी संहता यत्र नाव्यः स एषोऽन्तश्वरते बहुधा जायमानः' इति जीव- लिशाच भूतयोन्यक्षरप्रकरणं भङ्क्त्या जीवपरत्वमेवास्य संदर्भस्याऽऽश्रय- णीयमिति पूर्वपक्षेपाते-"धुभ्वाचायतनं स्वशब्दात्", "मुक्तोपसृप्यन्य- पदेशाच", "नानुमानमतच्छब्दात् प्राणभृध", "भेदव्यपदेशात्", "प्रकरणात्" "स्थित्यदनाभ्यां च" इति पभिः स्त्र सिद्धान्तः कृतः। अयमर्थ,-घुम्वाधायननं परमात्मा । 'अमृतस्यैप सेतुः' इति मोक्षपद- खलक्षणासाधारणशब्द(धर्मशब्द!)श्रवणात् । व्यापकत्वार्थत्याऽऽनम. शब्दस्य च श्रवणात् । 'नामरूपाद्विमुक्तः परात् परं पुरुषमुपैति दिव्यम्' ·वि.पु. को भवान् श्वे. ३-४ प्रमाणाकरः अक्षम्य ह वै अ.श्री. ८-१.१ एकसदेकं वि. पु. २-१२ ४४ अग्न्यादिगति न. स्. ३१४ एक: समस्त वि. पु. २-१६ अजायमानः . एकत्वे सति वे.सं. उदाहृतम् आ. ३.१३ ३ अद्यतेऽति च ते. आन. २.२ एको व्यापी समा वि.पु.२-१४ अधिभूः अमर.३.१ केवलमेद श्रीमा. जि. तत्त्वमसि- अन्यतरकर्मजः वैशे. द. ७.२ घट्टान्ते अव्यक्तं पुरुषे भा.शा.३३९-३१ काठिन्यवान् वि.पु. २-१३ अश्व इव छा. ८-१३-१ असद्वा इदं शत. ना. ६-१-१ छन्दांसि यजाः असावलोकः वृ ८.२९ तत्प्राप्ति वि. पु. ६-५-६१ तथा प्राणा: व्र सू.२-४-१ अस्मिन्-श्रुत. प्र. संगनिविशेपेण विशिष्टकमार्थमाप्यघटे. तदधिगमे ब्र.सू.४-१-१३ अइमेकः अर्थशिरः १ तदरं मदीयं छा. उ. ८-५-३ तद्यथा रथस्य कौ. प्रत. ६१ आकाशवत् पु. २४८ आनीदयातं ते. प्रा. २८-९ तत एव छा.उ.२-२३-१ ऋ.८७-१० सुबा. २ तस्मिन् यदन्न. छा. ८-१-१ इयदामननात् व्र. सू ३-३ वि. पु. ६.५ तस्या हिर त.आ.१.२७-११५ उभयेऽपि हि क्र.सू.११ तै. आन. ६ कठ. ३-१ छा उ ६-२-४ के वा पू. मी. सू २-४-९ तावेवायुत तर्कमाषादिग्रन्थोदात तमः परे देवे उत्पति तस्यैष एवं ता अन्नं ऋतं पिबन्तो ·- द्वे विद्य नसति पु २४० निचाय्य तत् मुण्डकोपनिषाप्रमाणावर 323 देहयोगाद्वा व सू ३-२-५ बहु स्या छा. ६-२-३ द्या मूर्धानं स्मृति(श्रीभा १-२) भगवानिनि । नृ. पु. द्रव्यामु अन.३.३ २१३ भेदामेदवादे तु श्रीमा. जि. वि.पु ६५६५ तत्त्वमसिष्टान्ते न तदम्ति गी १८.४० मनसधेन्द्रि पु ३०० नतु दृष्टान्त मनोमय छा ३-१४-२ यथास्येहाम्ति छा ८-१-३ कठ. ३१५ यनास्य पुरुषस्य यू ५-२-१३ नैकस्मिन् व्र सू ४.२६ यथा सौम्य छ। ६-१-४ परं ज्योति छा उ.८३-४ यथा हि कदरी पगभियानात् छ मू ३ २ ४ ययोगनाभि हृदयात् पु. २५९ पामा माघेट्टाश यदग्ने छा. ६-४-१ पा. ३-१-१३७ यदात्मको र-आ पारावारे परा अमर, १ यदादित्य मकृतिर्या वि पु. ६-४-३८ यद्य-योऽनि विपु २.१३.८५ मकृत्यादिम्य पा.अ.२ अ यति यम्सेतु फठ ३-२ मज्ञा च तस्मात् या वेदवाया मनु. १२-१५ मतिजाहानि ये चेमेऽरण्ये छा ५-१०-१ प्रत्यद चातुर्मास्यै पु. २७२ येनान छा. ६-१-१ मानात्मना स यू.६.३ २१ यो विज्ञान ५-७-२२ माणी अम.१ पचमा पाच्य वि-पु वि.पु. गी. १५-१२ ·स प्राणम् ८ तै आन. १ 324 मुण्डकोपनिषत्प्रमाणाकरः वन्यान् रघु.२-८ सदेव सोम्य छा-६-२-१ वाचारमण छा. ६-१-४ सकरूप वि.पु १-२ वायुश्चान्तरि वृ. ४-३-३ सन्मूलाः छा. ६-८-४ वायोरनि ते. उ.२-१ प्र.उ. ३ विभाषामवद् वार्तिक- सर्वाणि ह वै छा. १-९-१ विशेषं च ब्र.सु.४ ३.१५ सहस्रस्थूणे तलवकार वेदनं ध्यान सापराये . सू. ६-३-२७ वेदेव सर्वे. गी. १५-१५ सोइनते शुद्धे शुद्ध कठ. २-१ स्मर्यमाणं व. सू. १-२ संततं सिरामि ते. ना १३ स्वाध्यायस्य ब्र.सू. ३-३-३ स तत्र पर्येति छा. ८-१२-३ खाप्ययात् न.सू.१-१-१० छा. ६-८-१ हरेन किश्चित् सत्यं ज्ञान ते. आन. हिरण्यश्मश्रु छा. १-६-६ अवधेयम् ---यत्न ज्ञातपाय आकर., तादृशमनानेकमुपेक्षितमिति । पुरुपनामानि १. अर्वा (व) ब्रह्मणो ज्येष्ठपुत्र ; २. अङ्गी ; ३ भारद्वाजसत्यवाह; ४. अङ्गिरा. शौनको महाशाल अपूर्वपदम् शिरोनतम् 812 ॥शुभमस्तु॥ सता सोम्य . एकर्पिम् 812 ·श्रीः माण्डूक्योपनिषत् [अथर्ववेदीयोपनिपच्छान्तिपाठ:- भद्रं कर्णभिः शृणुयाम देवा. भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तु वासस्तनूभियशेम देवहितं यदायुः॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ औ शान्तिदशान्तिदशान्तिः] [येनोपनिषदा भाप्यं रामानुजमतानुगम् । रम्यं कृतं प्रपद्ये ते रहरामानुज मुनिम् ॥] श्रीरारामानुजमनिविरचिता माण्डूक्योपनिषत्प्रकाशिका अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरस्स्थलं प्रिया । अञ्जनाचलशृङ्गारमञ्जलिमम गाहताम् ॥ माण्डूक्योपनिषद्भाध्यपरिष्कारा श्रीमानअनशैलगनिलयो भिन्नाअनश्यामलो जामत्सुप्तसुपुप्ततुर्यदाचिद्राक्षापरो राजते। जन्मस्थेमविनाशनिर्मलदशानिर्वाहिनानावपु. माण्डूक्योपनिषदीर्णविभर श्रीपञ्चपने यथा। स्थानं 'न स्थानतोपी'ति सूबे भाप्ये च भण्यते । जागरायं परस्येति नून माण्डूश्यमूलकम् ॥ ऐतरेयारण्यरे(3-1-1) यायु. संहितेति माण्रेय.' इति श्रूयते । 'शूरवीरो माण्डूक्रेयः', 'इति तु माण्ट्रकेयानाम्' इति च । मण्डूक- महर्पिपुत्र इति तन व्यारया। नून स पन माइक्य इति गृहत । (१) भगता यादरायणेन, "न स्थानतोऽपि परस्योभयलिग मत्र ·326 सपरिकारभाष्योपेता माण्डस्योपनिषत् व्यासं लक्ष्मणयोगीन्दं प्रणम्यान्यान् गुरूनपि । माण्डूक्योपनिषद्यालयां करिष्ये विदुषां मुदे ॥ हि" इति सूक्षण जाग्रदाद्यवस्थाविशिष्टजीवान्तगरस्थितस्यापि परस्य निदोपत्र न्यरूपि। तत्तदवस्थतदन्नतिन्वं पुत्रोक्तमिति विमर्श, एकत्र सर्वतइर्शनमत्र माण्डूक्य एव । यथावदेतदुपनिषदर्धमजानता- मिदमस्फुटम्। पुराणपञ्चरात्ररूपोपहणप्रदर्शितमर्थमनुसृत्य पश्यता- मिदं सुग्रहम् । तन श्रीभागवते (१२-११.) "निवेदः सुपरियो यसं वहति पूरुषम् । अनुपायिन्यात्मभूता श्री: साक्षादात्मनः प्रभा । विष्वक्सेनस्तस्य भूतिविदितः पार्पदाधिपः । नन्दादयोऽटो द्वारस्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणाः । वासुदेयः संकर्षण: प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते । स विश्वस्तैजसः प्राशः तुरीय इति वृत्तिभिः । अथेन्द्रियाशयशानभंगवान् परिभाष्यते । अहोपाहायुधाकल्पैगवांस्तचतुष्टयम् । यिभर्ति म चतुर्मूर्तिभगवान् हरिरीश्वरः।" इति वाहनपार्षदद्वारपालान् दिव्यमहिपञ्चानपायिनी श्रियमात्मनः प्रभातौल्यादात्मभूतामुपवा, 'भगवान् स्वयमेव संकर्ष- णादिचतु!हो भवति, न तु संकर्षणादीनां सुपर्णादिवत् अन्यत्वम् । विश्वतेजसप्राशशब्दाश्च तत्परा एवातन्त्रतत्रास्याङ्गोपाहायुधभूषणादि- चैचित्यमपि इति प्रत्यपादि। "या चेदागमतन्त्राभ्यामाचार्य: पद्मजा- दिभिः" इति चेहोच्यमानस्य परिचिर्यारूपस्य क्रियायोगस्य चेदपाश्च- रात्रोभयानुसारित्ववर्णनपूर्वकमेवमुक्त्या सर्पमिदं श्रुत्यास्तमित्य- वगम्यते । व्यूहाना सृरिस्थितिसंहारहेतुत्यञ्च तत्रोक्तम्, "द्विज. अपभस एप ब्रह्मयोनिः स्वयंडर स्वमहिमपरिपूर्णो माययाच स्वयैतन्। एजति हरति पातीत्यारययाऽनावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तपर- रान्मलभ्यः" इति। न जीवश्य सादिकरत्यमित्यनोऽपि विश्वादिपदं ·सपरिष्कारभाष्योपेता माण्डूक्योपनिषत् प... 327 . धचनेन, प्रथमः खण्ड: हरिः ओम् । ओमित्येतदक्षरमिद सर्यम् । तस्योपव्यारयानम्- ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानम् । अकार-उकार-मकार-अर्घमात्रात्मकपादचतुष्टयवति ओकारे अनिरद्ध-प्रद्युम्न-सङ्कर्षण-वासुदेवापरपर्याय-विध-तेजस-पाज्ञ-तुरीया- ख्यपादचतुष्टययुक्तबमदृष्टिविधानायेदं प्रकरणमारभ्यते । ओमित्येत दक्षरमिद सर्वम् । चेतनाचेतनात्मकमिद जगत् सर्पमोकाररूपमेव ; "तत् यथा शहना सर्वाणि पनि सतृष्णानि, एवमोचारेण सर्वा वाक् भगवत्परमिति सिद्धम् । श्रीगीताभाष्यताटायचन्द्रिको(८-१३)द्धृतेन च "निरान्मा त्रिस्वभावश्च तथा निन्यूह एवं च । पञ्चराने तथा घर भगवद्वाचकः स्मृतः” इत्यादिना बलवीर्यतेजोशानध्ययशक्ति- रूपत्रियुगशालिनां सइर्पणप्रद्युम्नानिरुद्धानां प्रणवार्थत्यममिहितम् । अहिर्बुध्यसंहितायां च फण्ठोक्तमेर तारसूक्ष्मार्थनिरूपणापसरे, अपारादीनां जागरादिस्थाननियहिक विश्वादिनामानिन्दादिपर- त्वम् । एवमादिप्रमाणजातं हृदि निधाय व्यूहादिपरप्रणयविषयतया व्यायानुमारभते-कारेत्यादिना । तब माण्इश्यमिदं बिन्यूह- पक्षावलम्बनेन प्रवृत्तं चतु!दपक्षेण येत्यन्यदेनत् ।। [.. पण्डविभागो नास्ति शादरे। माध्ये 'नान्त.प्र'मिन्यतः पूर्य प्रथमखण्डममाप्तिः । उपरिन विशेषः । परन्तु गौडपादीय वेन मारहा थपि पारिवाः श्रुति वेन माध्ये मन्यन्त । तदनुमारेप असदीरथीरनारायणभाप्येऽपि । परनारायणघायमीशायास्य.. प्यारयाना नारायणमुनीन्द्ररत्या न विचिद् गमरमस्ति। अन्य एय न प्रथमसंपुटोपोधात दर्शित. स्यात् ।।

·328 सपरिकारभाम्योपेता माण्डूक्योपनिपत् ख. I, भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोहार पव । यचान्यत् त्रिकालातीतम् , तदप्योहार एव ॥१॥ सर्व ह्येतद्ब्रह्मा, अयमात्मा ब्रह्म । सोऽयमात्मा चतुप्पात् ॥ २॥ इति प्रथमः सण्डः॥ संतृष्णा । ओकार एवेदं सर्वम्" (छा. २-२३) इति श्रुत्यन्तरात् । तस्य प्रणवस्य उपव्याख्यानं गुणविभूल्युपासनपकारपपश्चनम् ; क्रियत इति शेषः। भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोकार एव । यचान्यत् त्रि- कालातीतं तदप्योहार एव । कालत्रयपरिच्छिन्नं कालत्रयापरिच्छिन च सर्वमोकार एवेत्यर्थः । प्रणवोत्पन्नव्याहृतिमूलकवेदसृष्टत्वात् सर्वस्य जगत इति भावः ॥ १॥ सर्व घेतद् प्रा । कालत्रयपरिच्छिन्नापरिच्छिन्नात्मकं सर्वमपि वस्तु ब्रह्मैवेत्यर्थः। ततः किमित्यत्राह अयगारमा नल-अयम्-ओंकारः सर्वात्मभूत नौ । ततश्चोक्कारे सर्वात्मभूतब्रमदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । सोऽयमात्मा चतु- पात् । ओकारे अभ्यस्यमानोऽयमात्मा पादचतुष्टययुक्त इत्यर्थः ॥ २ ॥ इति प्रथमः खण्डः २. अयमोहार इति चासुदेवस्यात्मत्वं वक्ष्यते । अत्रेद चोध्यम्- प्रणवस्य प्रारूपत्वमिहोपनिषदि प्रधानप्रतिपाद्यम्। तदुपयोगि- तया प्रथमवाक्यस्य व्याख्यान क्रियते-'तस्योपव्याख्यान मित्या- दिना तदप्योहार एवेत्यन्तेन । तेन सर्वशदार्थशोधनेन परिच्छिन्ना- परिच्छिन्नसत्मिकत्वमोहारे उक्तं भवति । अथ ब्रह्मणः सर्वात्मकन्व- मुच्यते, सर्व ऐतद् ब्रह्मेति । एवं ब्रह्माभिन्नसििभन्नत्वादोंकारस्य ब्रह्माभिन्नत्यमितीर्द निगम्यते, 'अयमात्मा ब्रह्मेति इत्यर्थः मुपचः ।

·सपरिकारमाप्योपेता माण्डूक्योपनिपत् ख 1. 329 यद्वा "प्रकाशादिवत्तु नैव परः" इति सूत्रमाप्ये (२-३-४५),“'तत् त्वमसि', 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिषु तच्छन्दब्रह्मशब्दवत् त्वमय- मात्मेति शब्दा अपि" इति जीवशरीरकब्रह्मवाचकत्वेन भापितत्यात, अयम्पदात्मपयोर्जीवविशिष्टयाचित्वं प्रतीयते । तदयमर्थ-ब्रह्मरूप- स्वेन प्रतिपिपादयिपितस्योहारस्य सर्वात्मकत्वेन प्रशसा कृता । अय जीवात्मनो ब्रह्मात्मस्त्यमुच्यते-अयमात्मा ब्रह्मेति । अयमिति जीव- विशेषणम् । दृश्यमाननानावस्थ इत्यर्थ.। अथास्य जीवात्मविशिष्टस्य जाग्रदादिरूपात्मविशिष्टानिरद्धादिरूपान् पादान , सोऽयमात्मा चतुप्पादिति वक्तुमारभ्योक्त्या प्रधानप्रतिपाद्यमोहारस्येशनमात्म- कत्यमुच्यते, “सोयमात्मा अध्यक्षरमोहार इति" इत्येवमपि सुपचम्। जथाप्ययमन भाप्याशय -ओमिति ब्रह्मत्युक्त्वा प्रणपस्य ब्रह्मात्मकत्वे निरूपणीये, ओमित्येतदक्षरमिद समिति किमुच्यत इत्याशहा मा भूदिति तयारयानमारब्धम् , तस्योपन्यारयानमिति । तदप्योंकार एवेत्यन्तेन न प्रकृतव्यारयानसमाप्तिः, किन्तु सरस्नो- पनिषदा। ओमितीदं सर्वमित्यनेन प्रणवे ब्रह्मात्मकत्यमेबोच्यन इति नाप्रताभिधानमिति व्यारयानदर्शित शहासमाधानम् । तदुच्यते-परिच्छिन्नापरिच्छिन्नसर्वात्मत्य ह्योहारेऽनेन वाक्येन प्रतीतमस्ति । तत्रेदं सर्व वस्तु न ब्रह्मानात्मक स्वतन्त्रम् । स होतद् ब्रह्म । अतो ब्रह्मपर्यन्ततयेय वस्तु बादोदारे सर्गत्मिरत्वप्रतिपाद- यादमादाक्यात् तादृशसर्ववस्त्वात्मभूतनह्मात्मात्यमोहारे उक्तमेय भवतीति । पतद्वोधनाय, सर्व ह्येतद्ब्रह्म, अयमात्मा ब्रह्मति वाक्यम् । एवं च आत्मशदः सार्थक एव । योऽय सर्व प्रति उक्त यात्मा सोऽनिरुद्धादिरूपेण चतुप्पात्, प्रणवोऽपि चनुपात्तन प्रणवरादा- नाम् आत्मपादरूरत्वादपि प्रणवे ब्रह्मात्मरत्वमित्युपर्युच्यते । बथाच जाग्रदादिसर्वप्रपञ्चात्मभूतानिरद्धादिरूपनलात्मरत्वप्रतिपादकत्वात् मोमित्येतदक्षरमिति प्रथमपाक्यं ब्रह्मात्मरत्वपरमिनि मुस्थमिति ।

·330 सपरिफारभाष्योपेता माण्डूक्योपनिषत् प. 2. हरिः ओम् . जागरितस्थानो पहि:प्रशस्सता एकोनविशतिमुखः तदेव पादचतुष्टयं पपश्चयति-जागरितस्थानो....वैश्वानरी प्रथमः पादः । जागरितं स्थानं यस्य स जागरितस्थान: जाग्रद्दशा निर्वाहक इत्यर्थः । 'जागरिते अमेति प्रमशब्दितस्यानिरुद्धस्यैव आग्रहशानिर्वाहकत्वात् । यहिाप्रज्ञा बहि:-रूपादौ प्रजा येन स. वहि.प्रज्ञ.। सप्ताङ्गः एतस्यात्मनो वैवानरस्य मूर्धेव सुतेजाः, चक्षुर्विश्वरूप, प्राणः पृथवर्मा, सन्देहो बहुलः, वस्तिरेव रयिः, पृधिन्येव पादौ इति वैश्वानर विद्योक्तरीत्या घुसूर्यवाय्याकाशवारि. नन्वेग्म् 'अयमात्मा ब्री'त्यस्य ओडारो ब्रह्मत्यर्थवर्णने पूर्वोक्त- श्रीमाप्यसूक्तिविरोध इति चेन्न; तसूक्ते:, "अयमात्मा ब्रह्म सर्वा- नुभूः" इति समन्ययाधिकरणोपात्तवृहदारण्यकाम्यविषयतयाs- प्युपपत्तः । नत्र मधुबाह्मणे पूर्वम् अयमात्मेति प्रत्यगात्मप्रस्तावात् । अस्तु वा प्रकृतवाक्यस्यापि तत्राभिमतत्वम् । तावता वाक्यार्थस्य ईपद्भेदेऽपि उपपादनशैली एकरप्रणवस्य सर्वात्मकत्वं प्रथमवाक्य- प्रतिपन्नम् । सर्वस्य ब्रह्मपर्यन्तत्वाब्रह्मात्मकत्वमपि तर सिद्धमिति सर्व होतब्रह्मत्यनेन दशिंतम् । एवं सर्वस्य ब्रह्मपर्यन्तत्वे कालत्रया- परिच्छिन्नपूर्वोक्तजीवात्मनोऽपि ब्रह्मपर्यन्तत्वात् प्रणवस्य ब्रह्मात्मरुत्यं सन्मुसेनापि सिद्ध-यत्येवेति कथ्यते अयमात्मा ब्रह्मेति। इदमभिसंघाय अस्मदाचार्येरपि भेदसाम्राज्ये 'अयमात्मेति जीवपरममिहित- मिति। वक्ष्यति चावापि जागरितादिपादे एकोनविशतिमुखत्यादिकं जीनद्वारा ग्राहामिति ॥ 'येन स' इति जीवमद्वारीकृत्यायन्वयार्थम् । १. धुसूर्येति । उपात्तधुतिगतसुतेजआदिपदानामेतन्नामधेय- त्वादलतल्लाभः । उक्तश्रुतेरसन्मते उपासकमूर्धादी वेश्यानरमूर्धा- ·सपरिकारमाप्योपेता माण्डूक्योपनिषत् स. 2. 331 स्थूलभुक् पैश्वानरः प्रथमः पादः ॥१॥ स्वमस्थानोऽन्तःप्रज्ञ: सप्ताङ्ग एकोनविशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥२॥ पृथिवीरूपै. मूर्धचक्षु पाणमध्यकायमूत्राशयपादरूप षड्भिरङ्ग , जाग्रता जीवेन च सप्ताङ्गवं द्रष्टव्यम् । एकोनविंशतिमुखः । पञ्चज्ञानेन्द्रिय पञ्चकर्मेन्द्रियपञ्चप्राणान्त करणचतुष्टयरूपर्मुखैरेकोनविंशतिमुखत्वम्। एपा. मधिष्ठेयत्वयित्वश्च स्वाधिष्ठेय]जाग्रदवस्थनीवद्वारा द्रष्टव्यम् । स्थूलमुक् स्थूल रूपादिकं भुङ्क्ते इति स्थूलभुक् । भोजने प्रयोजककर्तृत्वात्, 'म पियन्ती” इति परमात्मनि निर्देशनत् उपपत्तिष्टव्या । वैश्वानरा विश्वान् नरान् नयतीति वैश्वानर । स एक पाद ॥ १ ॥ स्वमस्थानोऽन्तःप्रज्ञा...द्वितीयः पादः । स्वामिकास्तूना जामद्वत् इतरानुभाव्यत्वं नास्तीति तद्वस्तूनामनुभावयिता प्रद्युम्न अन्त - प्रज उच्यते । सप्ताहत्वैकोनविंशतिमुखत्वे तस्य म्वामिरीश्वरसृष्टै. धुसूर्यादिमि प्राणेन्द्रिय , तदानीमपलीनेनान्त करणचतुष्टयेन च पूचद् द्रष्टव्ये । खानार्थाना(र्थम्य) तत पुरुषमात्रभोग्यतया स्वमदशा- पन्नम्य जीवस्य प्रविविक्तभुक्त्वात् तदधिष्ठातु तेजसशन्दितस्य प्रद्युम्न- स्यापि प्रविविक्तभुवयोक्तिर्दष्टन्या । इतरारिदितानामतिमूक्ष्माणा म्वाम- दित्यल्पनापरत्वेऽपि एषस्माद्वाक्यात् सर्ववैश्वानराइलाभमीकर्यम- भिप्रेत्येयं श्रुतिर्दर्शिता। वैश्वानरस्य तादृशमूर्धादिमयं तु वाफ्यान्त- सरसेयम् ॥ तृतीय सण्डे दृष्टिविधानात् म्यानरविद्यायाञ्चोपासक मूर्धाही परमात्ममूर्धादिदृष्टेरेयोच्यमानत्वात् तद्ग्रहणं युक्तमिति चाशयः । अन्यत्र विश्व इत्युक्त एवात्र धैश्वानर इत्युच्यते गर्थेश्यात् ।। ।

·332 सपरिष्कारभाष्योपेता माण्डूक्योपनिषत् ख 2 यत्र सुप्तो न कञ्चन फाम रामयते, न कञ्चन स्वम पश्यति, तत् सुपुप्तम् । सुपुप्तस्थान एकीभूत प्रज्ञानधन एव नानन्दमयो ह्यानन्दभुक् पदार्थाना तेजोवद्धासकत्वात् प्रद्युम्नस्य स्वमाधिष्ठातु तैजसत्त्वोक्ति ॥२ यत्र सुप्तो ने कश्चन काम कामयते, न कञ्चन स्वम पश्यति, तत् सुषप्तम् । यत्र स्थाने जीव सुप्तस्सन् रागादिदोषा नुपहत स्वप्न च न पश्यति, तत् स्थान सुषुप्तम् । सुप्तमित्यधिकरणे क्तप्रत्यय इति भार । सुषुप्तस्थान एकीभूतः -प्राज्ञस्वतीयः पाद। सुषुप्तस्थान एकीभृत: सुपुप्तस्थाने एकत्वं प्राप्त स्वय सुषुप्तिस्थानतया स्थित इत्यर्थ । 'तदभावो नाडीपु तच्छ्तेरात्मनि च' इत्यधिकरणोक्त रीत्या सुपुप्तस्थानस्सन् (सानभूतस्सन्!) प्रज्ञानानन्दघन जीवस्य सौपुप्तिकानन्दानुभावक चेतोमुखः विशुद्धचेनोग्राह्य प्राज्ञः (प्रज्ञान घना ज्ञानस्वरूप , आनन्दमया [आनन्दधन ज्ञानान दमय इति २-३ सुपुप्तस्थाने इति सप्तम्यन्तपाठाभिप्रायेणेव व्यारया। प्रथमान्तपाठे तु यनेत्यस्य यस्या दशायामित्यर्थ । सुपुप्तस्थान इत्यस्य पूर्वपत् सुषुप्तिदशानिर्वाहक इत्यर्थ । सुपुप्तमितिभावे तएव । एकी भूत इति एकाइत्वमुच्यते । पूर्व सप्ताङ्ग , अयमेका।मूर्धादिधार्य- चिरहाजीरमानाङ्गक इति यथाभाष्यम्। पूर्व स्थूलादिभुक, अयमा- नन्दभुक् । ननु सुपुप्तो धर्मभूतज्ञानप्रसरानीगरात् कथमानन्दा नुभव इति शहा प्रतिवन्धु प्रज्ञानधन एवानन्दमयो हीत्युपगदनम् । जीवात्मस्वरूपस्य ज्ञानानन्दरूपत्वात् तत्स्वयप्रकाशादानन्दभुत्वम् , न त्वन्यथेति भाव । पूर्व एकोनविशतिमुस , अय चेतोमुस । धर्म- भूतज्ञानप्रसराभावात् मनोरूपकरणस्य तदानीमनपक्षितत्वात् क्य ·सपरिष्कारभाप्योपेता माण्डूक्योपनिपत् स 2. 333 चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पाद ॥३॥ एप सवेश्वर एप सर्वश एपोऽन्तर्याम्येप योनिस्सर्वस्य । प्रभवा- प्ययी हि भूतानाम् ॥ ४॥ नान्त.प्रज्ञ न हि प्रज्ञ नोभयत प्रक्ष ननानधन नाश नाप्रशम् यावत् । आनन्दभुक्] जीवस्य सौपुप्तिकानन्दानुभावक चेतोमुखा, विशुद्धचेतोपाह्य । ज्ञानानन्दमय इनि यावत् । आनन्दभुक् य (1) प्राज्ञा) सकपणाभिघ तृतीय पाद इत्यर्थ ॥ ३ ॥ एप सर्वेश्वर एप सर्वत्र एपोतर्यामी एप योनिस्सर्वस्य प्रमवाप्ययौ हि भूतानाम् । योनिः स्थानमित्यर्थ । 'योनियो गे' स्थाने' इति कोशात् । शिष्ट स्पष्टम् । यद्यपि विश्वतेजसप्राज्ञाना त्रयाणा भगवद्व्यूहतया सर्वेश्वरत्वादिकमप्यविशिष्टम् । मथापि व्यवस्थित पूर्वोक्ततत्तद्धर्म(यवस्थितधर्म)वत्तया त्रयाणामनुसधान कर्नयमिति भाव ।। चतुर्थे पाट निर्दिशनि-नान्तःप्रज्ञ स विजेयानान प्रज न बहि प्रज्ञ नोभयत प्रज्ञ'मिति बहि प्रज्ञान प्रयोर्विश्वतेजसयो र्याति । मेतदिति शा परिहतु तदर्थमाह विशुद्धचेतोग्राहा इति । नन्विद फि परमात्मनः साक्षात् , उत जीपद्वारा । नाद्य., अस्य सर्वमूर्ति- साधारण्यात् एतव्यूहे एतभिईशे विशेषभावात् , सुपुती चेतसा तदग्रहणाच । यत एवं नान्त्य इति चेन्न-पकीभूननादेरिय जीव- द्वारच विवक्षितत्वात् । न हि सुपुती चेतसा ग्रहणमिह विवक्षि- तम्। किन्तु जागरादावेकोनयिशतिपरणग्राहा स्थूलादिक भोग्यमा- सीत् । यन् योगादी विशुद्धचेतोमाघमात्मस्वरूपमानन्दात्मकम् , तदेव तु सुपुती भोग्यमित्याशयेनेमुने । अन्यदुपरि । .

·332 सपरिष्कारभाष्योपेता माण्डूक्योपनिषत् ख. 2. यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वप्नं पश्यति, तत् सुपुतम् ।सुपुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानयन एव आनन्दमयो ह्यानन्दभुर पदार्थानां तेजोवद्धासकत्वात् प्रद्युम्नस्य खम्माधिधातु: तेजसत्योक्तिः ॥२ यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वमं पश्यति, तत् सुपुप्तम् । यत्र स्थाने जीवः मुप्तस्सन् रागादिदोषा- नुपहतः स्वप्नं च न पश्यति, तत् स्थान सुषुप्तम् । सुपुतमित्यधिकरणे क्तप्रत्यय इति भावः । सुपुप्तस्थान एकीभृता-प्राज्ञस्तृतीयः पादा। सुपुप्तस्थान एकीभूतः सुषुप्तस्थाने एकत्वं प्राप्तः स्वय सुषुप्तिस्थानतया स्थित इत्यर्थः । तदभायो नाडीपु तच्छ्तेरात्मनि च' इत्यधिकरणोक्त- रीत्या सुपुप्तस्थानस्सन् (स्थानभूतस्सन्!) प्रज्ञानानन्दघन. जीवस्य सौषुप्तिकानन्दानुभावकः चेतोमुखः विशुद्धचेतोप्रायः प्राज्ञः (प्रज्ञान धनः ज्ञानस्वरूपः, आनन्दमयः [आनन्दघन: ज्ञानानन्दमय इति २-३. सुषुप्तस्थाने इति सप्तम्यन्तपाठाभिप्रायेणेवं व्याख्या । प्रथमान्तपाठे तु यत्त्यस्य यस्यां दशायामित्यर्थः । सुपुप्तस्थान इत्यस्य पूर्ववत् सुपुत्तिदशानिर्वाहक इत्यर्थः। सुपुप्तमिति भावे क्तएव । एकी भूत इति एकाहत्त्वमुच्यते । पूर्वः सप्ताङ्गः, अयमेका। मूर्धादिकार्य- विरहाजीयमानाङ्गक इति यथाभाष्यम्। पूर्व: स्थूलादिभुष, अयमा- नन्दभुक् । ननु सुपुतो धर्मभूतज्ञानप्रसरानहीकारात् कथमानन्दा- नुभव इति शहां प्रतिवन्धुं प्रशानधन एवानन्दमयो हीत्युपपादनम् । जीवात्मस्वरूपस्य ज्ञानानन्दरूपत्वात् तत्स्वयंप्रकाशादानन्दभुक्त्वम्, न त्वन्यथेति भावः। पूर्व एकोनविशतिमुपः, अयं चेतोमुखः । धर्म- भूतमानप्रसराभावात् मनोरूपकरणस्य तदानीमनपेक्षितत्वात् काय. - ·, सपरिफारभाष्योपेता माण्डूक्योपनिषत् स. 2. 333 चेतोमुखः प्राशस्वतीयः पादः॥३॥ पप सर्वेश्वर पप सर्वज्ञ एपोऽन्तर्याम्येप योनिस्सर्यस्य । प्रभवा- प्ययी हि भूतानाम् ॥ ४॥ नान्त:प्रशं न यहि:प्रशं नोभयत:प्रो नमानधनं नप्रसं नाप्रशम् यावत् । आनन्द भु] जीवस्य सौषुप्तिकानन्दानुभावकः येतोमुखा, विशुद्धचेतोपाय. । ज्ञानानन्दमय इति यावत् । आनन्दभुक् यः (१) प्राज्ञा) सपणाभिध तृतीय. पाद इत्यर्थः ॥ ३ ॥ एप सर्चेश्वर एप सर्वत्र एपोऽन्तर्यामी एप योनिस्मर्वस्त प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् । योनिः स्थानमित्यर्थः । 'योनियो गे' साने' इति कोशात् । शिष्टं सप्टम् । यद्यपि विश्वजिमपाज्ञानां त्रयाणां भगवद्व्यूहतया सश्वरत्यादिकमप्यविशिष्टम् । अथापि व्यवस्थित. पूर्वोक्ततवर्म(ध्ययस्थिवर्म वत्या त्रयाणामनुगंधान कर्न मिति भायः॥ चतुर्थ पाद निर्दिशनि-नान्तःप्रज्ञ .. म विजेयान ग यहि नोमयन नमिति यहि प्रज्ञान.प्रजयोधितेजसयोर्यावृतिः। मेतदिनि शहां परिहार्नु तदर्थमा विगुरचेनोग्रात इति । मन्दिर कि परमात्मनः साक्षात् , उत जीयमारा नायः, अभ्य सर्वमूर्ति- माघारग्यात् एलयूद एलतिदेशे विशेगमापाम् । एती चेतमा नपापाथ । अन पय नान्य इति घेन-एकीभूतत्यादेरिवजीर- दारय वियक्षितत्वात् । न हि सुपुनी पेनगा महणमिद रियक्षि- नम्। किन्तु जागरादाघेकानयिशनिकरणप्राशं ग्धूलादियं भोग्यमा. माम् । यत् योगाणी शिरपेनोमामाग्मम्परूपमानन्दात्माम् , नदेय तु पनी माग्यमित्यायनयमुनाः । अन्य दुरि।

·334 सपरिष्कारभाष्योपेता माण्डूस्योपनिषत् ख. 2, अदृष्टमव्यवहार्यममाघमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमैकात्म्यमत्ययमारं प्रपञ्चोपशम शान्तं शिवमतिं चतुर्थ मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ 'नप्रज्ञानघन नपज मिति प्रज्ञानयनस्य सुयुसिस्थानस्थस्य व्यावृत्तिः । प्रज्ञ. शब्दात् 'प्रजादिभ्यश्च' इति स्वार्थे अणि प्राज्ञशब्दस्य निप्पन्नतया (अण । अतः प्राज्ञशब्दस्य स्वार्थाणन्ततया) प्रज्ञाज्ञयोरेकार्थत्वात् । ननु प्रज्ञमिन्नत्वे अपनत्वं स्यात् । एयश्च अज्ञत्वासा इत्यत्राह नाप्रज्ञ- मिति । प्रकर्षेण जानातीति प्रज्ञः । जानादिषड्गुणमध्ये ज्ञानप्रधानत्वेन प्रज्ञशब्दितात् सृप्तिस्थानस्थात् सङ्कर्षणात् भिन्नत्वेपि सर्वजतया अप्रज्ञ. स्वमपि (मिति) नास्तीति भावः । अदृष्ट ज्ञानेन्द्रियागोचरम् (बाहोन्द्रिय ज्ञानागोचरम् ) अव्यवहार्य वाग्धम्ता दिकर्मेन्द्रियागोचरम् , अग्राह्य मनोऽगोचरम् , अन एव अलक्षणं लक्ष्यते अनेनेति लक्षणाम् अनु- मानम् । अनुमानागम्यमित्यर्थः । अत एव अचिन्त्यमन्यपदेश्यम् इदमीहगिति चिन्ताव्यपदेशानहम् । ऐकात्म्यप्रत्ययप्तारम् ---एकराम- प्रत्ययगोचरम् । प्रपञ्चोपशम 'सकर्षयप्रद्युम्नानिरुद्धादिपपश्चस्याप्युप शमो यस्मिन् तत् प्रपञ्चोपशमम् । एतनानावताराणां निदान बीजम- व्ययम्' इति स्मरणात् । शान्तम् ऊर्मिषट्करहितम् । शिवं कदा. चिदुत्पादविनाशाविर्भावतिरोभावगन्धरहिततया शिव मङ्गलम् । अद्वैतं सजातीयद्वितीयरहितम् । ता(एतादृशं वासुदेवं चतुर्थे मन्यन्ते । 1. वासुदेवमूर्ती प्राकृतप्रपञ्चलयस्य दुर्वचत्वात् प्रपञ्चोपशम- पदमन्यथा व्याचटे संकर्यणेति । एतत्पर वासुदेवरूपम् ।

·सपरिष्कारभाष्योपेता माण्डूक्योपनिषत् ख 2 335 स आत्मा। आप्नोतीति ह्यात्मा । सर्वदेशकालसर्ववस्तुन्याप्त- स्वात् ॥ सङ्कर्षणादीनामपि स एवात्मा । स विज्ञेयः । 2 सण्डोऽय न केलजीवपर पितु परमात्मपर्यन्त इत्य चश्याभ्युपैत्यम् । सुषुप्तिस्थाननिर्या हरम्य प्राश देन व्यपदेशश्च, "प्रानात्मना सपरिवक्तो न वाह्य किञ्चन वेद, नान्तरम्" इति श्रुत्यन्तरेऽपि । बाह्यान्तरमानहीनस्य पृथगन निदशात् नरपरिष्यन- कर्ता प्राझो ह्यय परमात्मैन । एतत्साहचर्यात् पिश्यतैजसशब्दयोरपि परमात्मपरत्व सिद्धम् । प्रद्युम्नस्य तैनसशब्दवाच्यत्व धुम्नतेजशब्द- समानार्थकत्वादपि समुचितम् । स्वप्नानुभाव्यस्य विषयस्य विवादा- स्पदत्वात् ज्ञानस्य चायाध्यत्वात् अगाध्यत्वरूपप्रमश्रियज्ञानमाल- निर्वाहकत्वात् प्रधुम्नता । तेजशब्दोऽपि स्वयप्रकाश वमुखेन ज्ञान- परो भवितुमर्हति । विश्वशब्दस्थाने वैश्यानरशब्दपाठात् तम्य च विश्वान् नरान् नयतीत्यर्थस्य निरुतत्वात् तद्वत् विश्वशब्दोऽपि प्रकारवाचिना प्रारिपयन्तयाचित्वन्यायेन विश्वनियन्तृवाची पर- मात्मपर एय। सुप्तसुपुप्तापेक्षया जाग्रतामाधिक्यात् विश्वशब्देन तन्मुखेन परमात्मोच्यते । अत एपा पदाना ब्रह्मपरत्वेन सर्वपा विशेपणाना परमात्मपरत्वेनैव व्यारयानमिहाऽऽनम् । अयमात्मा ब्रह्मत्यन प्रान्दर्शितभाप्यरीत्या, अनन्यथासिद्धजीयलिगस्थले जीन- द्वाराऽन्वयस्येण्याच्च जागरितस्थाननादि-स्थूलभुकत्वपर्यन्तधर्म विशिष्टजीवान्तर्यामी वैश्यानर इत्युनागपि न दोप । एवमुपर्यपि । तहि जीवस्यैन सप्तागक्त्वे वर्णनीये अङ्गिनो जीवस्य सप्तमागन्वेन ग्रहण कथमिति चेत्-न परमान्मनागिवे नदुपपत्ते । जत्न शाकरे 'भूधैव सुतेजा' इति वाक्यस्योदाहृतत्वात् तदिष्ट- रीत्यवाहानि पट निर्दिश्य तदुक्त सप्तयमग परमुपेक्षितम् । तत्र हि वैश्वानरविद्यायामग्निहोत्रत्वसपत्तये कल्पितस्याऽऽहवनीयस्य सप्तमा ·336 सपरिकारमाप्योपेता माण्डूक्योपनिषत् ख, 2. गत्वेन गपाना । अन तु सार्वत्रिकत्वाय जीव एव परमात्मां- गत्वेनोक्तः। सुषुप्तिकाले चैकीभूत इत्यत्र जीवरूपाङ्गपरिशेषणी- चित्याच तथा व्यारयातम् । सुषुप्तिकाले प्राणातीनां जामत्यात् तत्र प्राणानामेकोनविशत्यन्तविऽपि जाठराग्निरेक: सप्तमत्वेन सुग्रहः । अस्तु वा सप्तांग इति सप्तीकरणविषयभूनमहदहंकारभूतपञ्चकग्रहणम्। एवञ्च एकीभूत इत्यस्य महन्मालशेष इत्यर्थः । महत्कार्यश्चोच्मा- मनिश्शासादि सर्वप्राणकार्य परं सुपुतायतीत्युक्तं भरति । जाठ- राग्निकार्यमपि समानमायुकार्यत्वात् महत्कार्य एवान्तर्भातीति न तनहः । एवञ्चाविभूतात् जीपादतिरिक्तान्येवानानि सप्तैति नानुपपत्तिलेशोऽपि । शांकरे जीपग्रहश्यात् जीवविशेषणं सर्व ब्रह्मण्यल्लेशेनान्वितमिति मन्यते । अस्माकं तु जीवपरयो देपि तत्तद्दशानिर्वाहकत्वेन तदन्वय इटः । शांकरेऽपीदं मंगलइलोके कण्ठोकम् : "प्रशानांशुमतानेः स्थिरचरनिकरव्यापिभिर्याप्य लोकान् भुक्त्वा भोगान स्थविष्ठान पुनरपि धिपणोद्रासितान कामजन्यान्। पीत्वा सर्यान् विशेपान स्वपिति मधुरभुक्' इति तस्यावस्थात्रय- भोक्तबमभिधाय, "मायया भोजयनः" इति सर्वजीवभोजयित्य- स्यापि कथनात् । एवं भोजयितृत्वेनेय निर्वाह भोत्तात्वं साक्षात् परस्मिन् न स्वीक्रियते । “न स्थानतोऽपि" इति सूत्रञ्च एवं ब्रह्मणि साक्षात् तनिषेधार्थमेव प्रवृतम् । एवम्भूतस्य जीरस्य सुपुतो चेतो. मुसत्योक्तिः, "सुप्तव्यासक्तमनसाच" इति न्यायदर्शनसूत्राभिप्रेत- रीत्या प्रणिधानमशात् प्रतियोधनोचितापसरे चेतोबलात् झटिति प्रतियुध्यत इति तदनुगुणचेतस्त्यितिरूाविशेषप्रतिवोधनायेत्यपि ध्येयम् । एवञ्चारस्थानयेऽपि विशेषणाना संपा जीपद्वार विनादिशब्दार्थ परमात्मन्यन्ययेऽपि न क्षतिः । नान्तः प्रशमिति पास्य तु जीयमद्वारीत्यैवान्वेति । अन्तःप्रसादः प्रयुमारः। तेनापि स्वप्ने स्थादिसर्पवानस्तुमर्जनात् फयमन्त,प्रशतेति चेत- .4 ·सपरिष्कारभाष्योपेता माण्डूक्योपनिषत् ख 2. 337 'तमेवैक जानधारमानमन्या वाचो विमुञ्चथ' इति श्रुते तस्यैव विज्ञेय स्वमिति भाव ॥५॥ इति द्वितीय खण्ड न हि ते रथादय मुप्तशयनस्थाने अपवरके भवन्ति, तस्यापि स्वाग्निकात्युच्छ्रितसर्यवस्त्वाश्रयत्वायोगात् । कितु तद्वदेव प्रतिघाता- दिदोषराहित्यात् जीवदेशे अन्तरेवेतरादृश्यतया भवन्तीति अन्त- स्एज्यपदार्थशानहेतुत्वात् प्रधुम्नोऽन्त प्रश इति ॥ अस्त्यन्यद् भाष्य माण्डूक्यस्य फूरनारायणीयम्। तत्र प्रायश पदयाक्यार्थवर्णनम् अनति प्रसिद्धमन्यादृशम् । तन सप्ताह एकोनविशतिमुख इत्यस्य-चत्वारो हस्ता. मी पादौ, गजमुखत्वाद् गजहस्त एक इति सप्ताङ्ग , मध्यममुख गजमुखाकारम् , पार्यद्वयेतु गवनय मुखानि पुरपमुखाकापणीत्येव- मर्थवर्णनं नून किञ्चिन्ममाणमूलकमेव । तदन्येपणीयम् । चेतोमुख इत्यस्य तु ज्ञानस्वरूप इत्यर्थ उक्त । तैजस , तेजोमयचित्तसंवन्धित्वा- दियुक्तम् । 'शुषमादाय पुनरेति स्थानम्' ( ६-३ ११) इत्युक्त- रीत्या स्वप्ने जागरशरीरगतानीन्द्रियाणि आन्मना स्वयज्योतिपा सह स्वामिकशरीरे निवेश्य कार्यकर्तृत्वात् तेजसस्य, इन्द्रियाणा 'स पतास्तेजोमाना समभ्याददान' ( ६-४१) इति प्रकाशकतया तेजश्शब्दार्थत्वाच , जागरदेहादिक विहाय उक्तविधतेजोरूपसर्व- नियाममय तैजसत्व स्यात् स्वप्ने चैत्ततमोवृत्तिनिरोधाय आलो- कात्मकतेज प्राचुर्याद्वा तथेत्यादि विमृश्यम् । ४ एकात्मप्रत्ययगोचरमिति । अनिरुद्धादे जागरादिनियमन- व्यापारविशिष्टात्मप्रत्ययगोचरता, वासुदेवस्यतु तत्राव्याप्तत्वात चलात्मप्रत्ययगोचरतेति ॥ इति द्वितीय खण्ड ·, 338 सपरिष्कारभाप्योपेता माण्डूक्योपनिपत् ख.3. हरिः ओम्. सोयमात्मा अध्यक्षरमोहारोऽधिमानम् । पादा माना: माताश्च पादाः अकार उकारो मकार इति॥२॥ जागरितस्थानो वैश्यानरोऽकार: प्रथमा मात्रा ; आप्तेरादिमत्त्वाहा। आमोति ह वे सर्वान् कामान् , आदिश्च भवति, य एवं वेद ॥२॥ सोऽयमात्मा अध्यक्षरमोहारोऽधिमात्रम् । अध्यक्षरम्- अक्षरेपु, अधिमात्र मात्रासु वर्तमानो य ओङ्कारः नादात्मकः, स एवं अयमात्मेत्यर्थः । पादा मात्रा माताश्च पादा [यतो ब्रह्मणः पादभूताः उक्ताः अनिरुद्धप्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवाः मात्राः प्रणवमात्राभूताकाररादि- वाच्या: । अत:] अस्योहारस्य या: अकार-उकार-मकारामिकाः, ता एवं ब्रह्मणः पादभूता इत्यर्थः । [समस्तप्रणवे ब्रह्मरहिं कृत्वा प्रणवमातासु अकारादिपु चतुपु चानिरुद्धादिचतुष्टयदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः] तदेव दर्शयति अकार उकारी मकार इति [इदमुपलक्षणं नादस्यापि] ॥१॥ तदेव विविच्य दर्शयति-जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा माता [प्रथममालायाम् अकारे जागरितस्थानवैश्वानरशब्दिता. निरुद्धदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । ] वैश्वानरस्याकाररूपत्वे हेतुमाह-आले. रादिमत्वादा [आप्ति: व्याप्तिः सकलगन्दप्रकृतिभूतस्य अकारस्य सर्वशब्दव्याप्तत्वं सर्वजगद्याप्तस्यानिरुद्धस्येवेत्यवगन्तव्यम् । ] आदि- मच्याद्वा सर्वशब्दादिभूताफारशब्दवाच्यत्याद्वा वैश्वानरस्याकाररूपत्व. मित्यर्थः । आप्तिमत्त्वादिमत्त्वज्ञानयोः फलमाइ- -~आमोति ह १. अध्यक्षरमधिमानमित्यनेनाक्षरभूतमानामु न्युक्तं भवति । यहा ओमित्येकाक्षरम्, ओमिन्येतदक्षरमित्युक्तरीत्या अध्यक्षरं स्तप्रणये, अधिमानम् अवययेपु चेत्यर्थः।। चे - ·सपरिपारभाप्योपेता माण्डूक्योपनिषत् ख 3 339 स्वमस्थानस्तैजस उपारो द्वितीया मात्रा उत्पादुभयवाद्वा। उत्पति ह वै ज्ञानसततिम् , समानश्च भवति । नास्याब्रह्मवित् कुले भवति, य एव वेद ॥३ सुपुप्तस्थान प्राशो मकारस्तृतीया माला मितेरपीते। सर्वान् कामान् , आदिश्च भवति, य एच वेद । स्पष्टोऽर्थ । [आदिश्च भवति । सर्वप्रधान भवतीत्यर्थ ] ॥ २ ॥ स्वप्नस्थानस्तैजम उकारो द्विनीया मात्रा। तेजसस्य उवाररूपत्वे हेतुमाह-उत्कर्षादुभयत्वाद्वा विश्वापेक्षया तैजसस्योत्कृष्टत्वाद्वा तत्समा- नतया (तत्समानयो प्राज्ञतेजसयो) द्वितीयत्वाद्वा उकाररूप(रवाच्यात्य मित्यर्थ [अन विश्वापेक्षया तैजसस्वोकृष्टत्व ततोऽपि सूक्ष्मत्वात् । प्राज्ञतैनसयो विश्वापेक्षया साम्य तु गुणपूर्तिसाम्यादिति द्रष्टव्यम् । एवम् उकारस्याप्यकारलयस्थानत्वात् तत उत्कृष्टत्वम् । उकारमकार योरकारसाम्य च वर्ण-वादिनेति ध्येयम् ।] उत्कृष्टत्वज्ञानस्य फलमाह उत्पति.. वेद। शिष्यप्रशिष्यादिपु ज्ञानस-तस्या उत्कृष्टो भवतीत्यर्थ । एवविदस्सताने ब्रह्मविद्या इतरसतानापेक्षया अतिरिच्यत इति यावत् । उभयत्वज्ञानस्य फलमाह समानश्च भवति । उत्कृष्टाना समानश्च भवतीत्यर्थ । नासानावित् कुले भवति, य एवं वेद । स्पष्टोऽर्थ ।। सुपुत(प्तिीस्थानः प्राज्ञो मझारस्तृतीया मात्रा। मकार- रूप वे युक्तिमाह मितेरपीते । मिनोति प्रज्ञ सर्वमात्मीि तादा ३ उभयत्वादिति विश्ववत् ज्ञानवमात्,आन्तरापूर्ययस्तुदर्शितया प्राशयत् जागग्तिशानाभावाचोभयरूपत्वादुमयत्वमित्यपि सुपचम् । ४ वर्णत्यादिनेति । आदिना प्रण घटकन्वादिपरिग्रह ·340 सपरिकारभाप्योपेता माण्डूक्योपनिषत् ख. 3-4 मिनोति ह वा इदं सर्वम् , अपीतिश्च भवति, य एवं वेद ॥ ४ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ हरि:ओम्. अमावश्चतुर्थोऽव्यवहार्यःप्रपञ्चोपशमः शिवोऽवेतः एव. मोकार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानम् , य एवं वेद [य एवं वेद] ॥? इति चतुर्थः खण्डः ॥ 'भद्रं कर्णभिः-' इति शान्तिः माण्डूक्योपनिपत् समाता ॥ त्म्येन । मकारोऽपि स्वास्मनि अकारोकारी मिनोति । मकारावधि- कत्वादकारोकारयोरित्यर्थः । अपीति। प्रलयः । प्राज्ञे जगत् प्रलीयते । मकारे हि अकारोकारौ प्रलीयेते; मकारावसानत्वादकारोकारयो- रित्यर्थः। तद्ज्ञानद्वयस्य फलं क्रमेणाह (ज्ञानस्य फलमाह) मिनोति ह या इदं सर्वम् । इदं सर्वं जगत् मिनोति परिच्छिनति-जानाती- त्यर्थः । अपीतिय भवति य एवं वेद । परमात्मनि लयश्च तस्य भवति, य एवं वेदेत्यर्थः ॥ ४ ॥ इति तृतीयः खण्डः अमात्रचतुर्थोऽव्यवहार्यः....आत्मैव । अमात्रा परिच्छेद- शून्यः । अयवहार्यत्वादि[पूर्वोत्त] लक्षणोपेतश्चतुर्थः आत्मैव व्यूह- वासुदेव एव । एवमोकारः] । एवंभूत ओचारः। [ओंकारैकदेशनादरूप इति यावत् । अस्य न्यूहवासुदेवस्य परवासुदेवेन समस्तपणवरूपेणाति- १. त्रिव्यूहपक्षे नान्त:प्रश इत्यादिकं परबासुदेवस्य चतुर्थ- पादत्वकल्पनया प्रवृत्तम् । चतु-पंहपक्षे च व्यूहवासुदेवविषयम् । एव्यूहवासुदेवयोरनतिमेदात् एवम् । अमात्र इति प्रकृतवाक्येऽपि ·सपरिष्कारभाष्योपेता माण्डूक्योपनिपत् 341 सन्निकृष्टैक्यमुचनार्थमोङ्कार इति समस्तनिर्देश ] । तद्ज्ञानस्य फलमाह- संविशत्यात्मनाऽऽस्तानम् , य एवं वेद [एनमनिरुद्धपद्युग्नसकर्षण- वासुदेवरूपेण व्यस्तसमस्तपणवोपासक ], आत्मना परमात्मना अनुगृही. उस्सन् तेनैवोपायेन तमेव (तेनैवोपायेन क्रमात् तमेव) प्रामोतीत्यर्थः । इन चतुर्थ खण्डः ॥ क्षेमाय य: करुणया क्षितिनिर्जराणा ममावजम्भयत भाष्यधामुदार. । वामागमाध्वगवदावदतूलवातो रामानुज स मुनिराद्रियता मदुक्तिम् ।। इति श्रीमत्ताताचार्यचरणारविन्दचचरीकस्य वात्स्यानन्तार्यपाद- सेवासमधिगतशारीरकमीमांसाभाष्यहृदयस्य परकालमुनिपादसेवा. समधिगतपारमहंस्यस्य श्रीरङ्गरामानुजमुनेः कृतिषु माण्डूक्योपनियत्प्रकाशिका समाप्ता। ॥ श्रीरस्तु॥ अमात्रपदेन मालारूपाचयपरहितमस्तावयविभागं समस्तप्रणव गृहीत्वा तस्याव्यवहार्यत्वाद्याकारविशिष्टपरवासुदेवरूपत्व सुवचम् । अथापि पूर्ववाक्येपु ब्रह्मपादनिदेशपूर्वकं प्रणयमात्राकथनात् , अत्रा- प्यमानपदं ब्रह्मपादरहितपरमेव युक्तम् । अथर्वशिखायां 'या अव- सानेऽस्य चतुर्थी' इति अर्धमाप्रारूपचतुर्थपादकथनात् , अहिर्बुध्य- संहितायां चतुर्थपादार्थतया व्यूहवासुदेवनिर्देशाञ्चदपि वाक्यम् आत्मैवेत्यन्तं तत्परमेव युक्तमित्याशयेन आत्मैवेति पदं तदनुगुणं योजयित्वा व्याचट-अमान इत्यादि । एवं अमाश्चतुर्थ इति पूर्ण: मातानात्मस्नादरूपमणपचतुर्थांशग्रहणेन अद्वैत इत्यन्तेन नस्य व्यूह- वासुदेवरूपत्वम्, एवमौकार आत्मैवेति समस्तप्रणवस्य परवासु- देवरूपत्वं चोक्त्वा, संविशतीत्यादिना तद्वेदनफलमुच्यते इत्यर्थ- वर्णनेपि अन्ततोऽविशेष एव । एवं प्रस्तवाक्योपात्तोपासनफलपरे ·342 सपरिकारभाप्योपेता माण्डूक्योपनिषत् संचिशतीत्यादिवास्ये पूर्वोक्तार्थमपि संकलय्य विवक्षितविशिष्टार्थ- माह-एनमिति । एपामोहारोपासनात्याद् दृष्टिम्पत्याय साक्षान्मोक्ष- हेतुत्वायोगादाह क्रमादिति । परविद्यारूपभक्तियोगनिपत्तिरिह दृष्टिफलम् । सर्वत्र वाव्यवाचकमावनिरन्यने सामानाधिकरण्यमिति निर्वाहसंभवेपि धान्यवायझयोः साम्यादि कथनात् स्वरसप्रतीत. दृष्टिविधिपक्षस्त्रीकारे वाधकाभावादिति भावः। मुद्रितग्रन्थगं ताले भाष्ये यहु न दृश्यते । अथाग्येषां टिप्पणी तु मुद्रितस्यानुरोधतः । जगजन्मस्थितिध्वंसमहानन्दैकहेतवे । त्रिव्यूहपररूपाय नमोऽस्तु निधये श्रियः॥ ईशाधुपनिपढ़ाप्पपरिफारविधायिना ! माण्डूक्योपनिषद्भाग्यपरिष्कारः रतस्ययम् ॥ इति श्री वात्स्यवीराघवाचार्य विरचित माण्डूक्योपनिषदायपरिष्कारः ॥ शुभमस्तु विषयमची ओंकारस्य सर्वम्पत्वम् 827 ओंकारस्य चतुष्पादात्मनाम्पत्यम् 328 वैश्वानराधारमपादचतुष्टयम् 580-854 अनिद्धादित्य वचनरादीना स्थान मुखभोगादि तुरीयस्य (वासुदेवम्य) जगनुयापाराभायेन निर्विकारावतपता अकारादिषु मानानु वैश्वानररादिस्वभावनातदौचित्याफलादि 998.sto ओंकारे तुरीयात्मभावनायामात्मप्रातिमालम् " " ·१ माण्डूक्योपनिषदर्थसग्रहकारिकाः आत्मा चतुष्पाद् ब्रह्मेति प्रोकस्तारोऽथ दर्शिता । वैश्वानरस्तै सध नाज्ञश्चात्मा च निर्गुण ॥ जागर स्वप्न समुप्ति तुर्यावस्थानियामका । पादाश्चत्वार, एतेषु विष्वकारादिपूदितम् ॥ वैधानरादिरूपत्वभावनाना फल कमात् । अर्धमात्रात्मकस्तार स्यादात्मा, यस्य भावना ।। मुक्तये कल्पते चेति प्रोक्तमन्ते , तदिप्यते । माण्डूक्ये वासुदेवस्य व्यूहयुक्तस्य वर्णनम् ।। स व्यूहवासुदेव स्यात् नादो मात्रातिगस्तु य । स्यातु सपूर्ण ओंकारो वासुदेव पर पुमान् ।। अपूर्वपदानि-१ वैश्वानर २ तेजस ३ प्रज्ञानधन ४ प्राज्ञ ५ अद्वैत प्रमाणाकर। बृ ४५१९ मु उ २२-५- ऋत पिबन्ती कठ ३-१-१ न स्थान प्र.सू ३२११ एतन्नानावताराणा पु ३३४ प्रकाशादि " २३४५. एतस्यात्मनो छा ५१८-२ प्रज्ञादिभ्यश्च पा ५-४ ३८. नागरिते ब्रह्मा श्रुति पु ३४० या अवसाने अशि उ १. तदभावो न सु. ३-२-७ वासुदेव श्री भाग ११२ ११ तद्यथा शकुना घा २-२३-३ स विश्व - ६ चतुर्थ . अयमात्मा तमेवक "

·श्री
ईशोपनिपदो भाष्यं निगमान्तगुरोः कृतिः ।
ये दशोपनिषद्भाष्यकारा इति सुविश्रुताः ॥१॥
रङ्गरामानुजस्वामिनामानो यतिशेखराः ।
पूर्व वरदविण्वार्याः वेलामामसामगाः ॥२॥
तो श्वेताश्वतरादीनामन्योपनिषदामपि ।
भाग्यमारचितं रशे यासां शारीरकेऽन्वयः ॥३॥
तत्र व्यासायरचिता सुवालविवतिः परम् ।
अशेपतत्प्रकाशोऽपि पुनरत्र विधीयते ॥४॥
तैत्तिरीयादिभाष्याणां प्रकाशो भूय इष्यते ।
सूचीकटाहन्यायातु पूर्वमेतत्प्रकाशनम् ॥ ५ ॥

·। श्रीः श्रीपद्मावतीसमेत श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः कृष्णयजुर्वेदीय-श्वेताश्वतरोपनिषत् [ओम्-पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते इति, भद्र वर्णभिरिति, सह नावान्विति च शान्तिः हरिः ओम् ॥ ब्रह्मादिनो वदन्ति- कि कारण ब्रह्म कुतः स जाता: जीनाम केन क्व च सं(सु)प्रतिष्ठा । अधिष्ठिताः केन मुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम् ॥१॥ श्रीः श्रीमते रामानुजाय नम [येनोपनिषदा भाग्य रामानुजमतानुगम् । रम्यं कृत अपये तरहरामानुज मुनिम् ।। श्रीरङ्गरामानुजमुनिवरविरचितं प्रकाशिकामिधानं भाष्यम् । अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरस्स्थल श्रिया । अञ्जनाचलशृङ्गारमन्जरिर्मम गाहताम् ।। व्यास लक्ष्मणयोगीन्द्र प्रणम्यान्यान् गुरूनपि । श्वताश्वतरमन्त्राणा विकृति करवाण्यहम् ।। स्वेतरसमस्तवेतनाचेतनविरक्षणपरमात्मस्वरूपनिर्दिधारयिषया इयपु पनिषत् आरभ्यते । विद्यास्तुत्यर्थमाख्यायिकामाह ब्रह्मवादिनो बद- न्तीति । ब्रह्मवदनशीला मुनयो वक्ष्यमाणप्रकारेण वदन्ति स्मेत्यर्थ । किमिति । हे ब्रह्मविद ! जगत कारण ब्रह्म किन्देवतारूपम् । कला- हमणोऽस्माक जन्म स्थितिश्च संप्रतिष्ठाशब्दितो लयश्च । केन वा ·346 सपरिफारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ. 1. ब्रमणा अधिष्ठिताः तत्परतन्त्रास्सन्त:, अनसि ऊतगोसंघवत् , जिहासितेषु .. श्रीः श्रीमद्भयो मारामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यपरिष्कार! यः श्वेताश्वतरोदितश्चिदचितोरीशः पदं योगिनाम् मुक्तयध्या च जगन्मयोऽत्यणुचिदानन्त्यावहः संश्रयः । देवं कालहिरण्यगर्भगिरिशाद्याधारमेतं परं शेपाकारसुपर्णशैलनिलयं श्रीशं गिरित्रं श्रये ।। १. विदितं खलु भृगुरिणिः परणं पितरमुपपत्य, यत इमानि भूतानि आयन्ते, येन जीवन्ति, यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद् ब्रह्मेत्यधीत्य, तादृशं ग्रहलेय किमिति निर्धारयितुमनाः तपस्तत्या मामेण अन्नप्राणमनोविज्ञानव्यतिरिक्तमानन्दं ब्रह्म निश्चिमायेति (ते,भृ.) । तयेच रीत्या बहवो ब्रह्मादिनः सर्वविघझारणत्वेन धुप्यमाणं ग्रह किम्भूतमिति निर्धारयितुं संभूय विचिन्त्य फालस्वभावकर्मजीरा- दीनामतथात्वं तदन्यस्य कस्यचित् तथात्वस्वीकारे कस्याप्ययद्यस्य विरहञ्चाऽऽलक्ष्य तादृशं ब्रह्म स्वीचन:, यादशस्य प्रहण न दुष्यति । तदेव तपःप्रभावदेवप्रसादभावितपरमार्थशानः इवेनायतर: ग्रह- विन्महर्पिसंघजुष्टं ग्रह परममुत्तमामिभ्यः प्रोवाच । तदिह प्रति- पाद्यते ब्रह्मादिन इत्यादिना । वदन्ति म्मेति भूनकालादरणं भूतस्येयोपजीयनाहत्यात् । ध्रुती लटप्रयोगो वादस्यास्य सापेरा. लिकत्वन्यक्तये । कि पारणं ग्रहति । जगत्कारणे तावत् ग्रीति सय प्रतियन्ति । तय जन्मस्थितिलयरूपसर्वकारलम् ।न फेवल मेतावत् । स्थितेरिव प्रवृत्तरपि फारणम् । तद् प्रा विम्भूतम् ।

·सपरिफारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ I 347 दुखरूपेषु जन्मसु विशिणमवस्थितिमनुसृत्य वामहे । सुप्रतिछेति पाठेऽप्यमेवार्थ । (१) ननु कारण ब्रह्म सिद्धव-कृत्य कि देवतारूपमिति प्रश्न एवानु- पपन्न । तस्यैवानभ्युपग-न०यत्वात् । लोके हि कालज्ञा कालमेव सकारणमाचक्षते । लोकायतिकास्तु स्वमा रमेव हेतुमावक्षते । मीमासकास्तु नियतिलक्षण कर्मव हेतु मन्यन्ते । अपरे अहेतुकत्वलक्षण कि निर्गुण सगुण वा? सगुणमपि कीदृशगुणम् १ तथा गुणाति- रिक्तद्व्यात्माविशेषविधुर तद्विशिष्ट वा? विशिष्टमपि कियद्वि- शिरम् ? वैशिण्यमपि किरूपम् ? तथा एवम्भूतमिद कि ब्रह्मरुद्रा धन्तर्भूतम् उत सर्वजीवविलक्षण ब्रह्मरद्रादिहेतुभूत किञ्चित् देवतमिन्येव ब्रह्मवादिनो मीमासन्ते इति भाव । वामहे इत्यस्य प्रामहे इत्यथ उत्तरार्ध प्रवृत्तिकारणत्वमपि ब्रह्मणो वक्तु प्रवृत्त मिति ध्येयम् । अथवा जीवामेत्येहिक सुखदु खमिश्र जीवनमुक्तम् सुसेतरेषु वर्तामह इत्यनेन निरकयोय॑नस्थया वृत्तिरुच्यते । तन वृतुधात्वर्थस्य व्यवस्थया सहामेदविरक्षया क्रियाविशेषणतया व्यवस्थाविति कर्मत्वोपपादने क्लेशमनुचिन्त्य, अनुसृत्येति ल्ययन्त स्याध्याहार कृत । अत्र अनेककिशब्दप्रयोग , कार्य मेदेन कारण भेदोऽपि किं स्यादिति शङ्काव्यञ्जनाय , एककार्यकारण वेन सभाव्य मानस्याप्यन्यकार्यकारणत्वासभवे क्थ ब्रह्मत्वमित्याक्षेपाविर्भागायच। फालशा ज्योतिर्विद । समावमेव हेतुमिति । न्यायकुसु- माअली सर्वार्थसिद्धी चैतद्विस्तर । यहच्छ्याभरतीत्यस्य, अकस्माद् भति, न कस्मादपि भरतीत्यर्थात् तन्त्र कस्यचित् हेतुतया निर्देशा- ·348 । सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 1 काल स्वभानो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनि पुरप इति चिन्त्यम् । सयोग एपा न त्वात्मभाषादात्माऽप्यनीश सुखदु खहेतो ॥२॥ यादृच्छिकलम् । अपरे पञ्च भूतानि । प्रकृति केचित् । पुस्य केचि- दाचक्षते । तेषामन्यतम पक्षोऽस्तु । किं कारणवादाभ्युपगमेनेत्या शब्याह काल इनि । कालादीनि कारणमित्येतन्न युक्तिसहम् । दोषाणा बहूना स्फुरणात् । चिन्त्यम् न निश्चेतु शक्यम् , अचेतनाना चेतनस्य वा प्रत्येक हेतुत्वासमवादित्यर्थ । ननु एपा सयोगो हेतुर्भवितुमर्हति । न चैषा सयोजकामाव शक्तिव्य । तेषां मध्ये आत्मनश्चेतनस्य सयोजकस्य सद्भा वेन सयोगसभवादित्याशक्य आत्मन स्वातन्त्र्ये सुखभोक्तृत्वमेव स्यात् , दुखभोक्तृत्वम् । अत सुखदु खानुभवितुर्जीवस्यापि न नियन्तृत्व समवतीत्याह संयोगः -हेतो। उक्तोऽर्थ । न त्वात्मभावादित्यल तुशब्द एवार्थ । आत्मसनावात् सयोग सभवतीत्येतनैवेत्यर्थ । ब्रह्मणोऽप्यपरिणामिन उपादानस्वञ्च न सभवतीति भाव । (२) योगात् पूर्वोत्तरभहीं विहाय, ('यहच्छा हेतुम्' इत्यनिर्दिश्य) अहेतु- क्वलक्षण यादृच्छिकत्वमिति भङ्गयन्तरादरणम् । पुरप केचिदिति । कर्मणा योगेन च पूर्वपूर्वकल्पे सिद्धिमधिगतवतामुत्तरकल्पे भूम्यन्त- रिक्षस्वगनरकादिसर्व निर्माणनैपुणी सभाव्यत इति कपिलहिरण्य- गर्भादिपु परदेवतावृद्धि विभ्रतामभिमान । अन्न योनिशब्द कारण- पर्याय कालादो प्रत्येकमभिसवध्यत इति परेपा व्याख्यागति । इह तु पूर्वमलादेव कारणमित्यनुपडात् योनिपद मसिद्धप्रकृतिपर वीरतम्। आत्मभावादित्यस्यार्थद्वयम् । जीवात्मसद्भावादिति, परमात्म- मानसद्धावादिति च । जीवात्मन कारणत्यामर परमात्मन कारण- ·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ 1 349 स्वमपि तेन निरस्त भाति । कथ हि तस्य जन्मलयादिसर्वकारणत्वम्, अपरिणामितयोपादानत्यायोगादिति । तदाह ब्रह्मणोऽपरिणामिन इति । एवञ्च पूर्वाध पुरपशदोऽप्युभयपर इति वा, तत्र प्रसार- चाचिना इतिशब्देन परमात्मग्रहणमभिमतमिति वा ग्राद्यम् । तथा च कालादीना पृथगपृथपा कारणत्व दु साधमि युक्त भवति । तन कालस्तापत् नोपादानम् । इदानी आयते, तदानी नश्य- तीति जन्मनाशापच्छेदक्तया प्रतीतायपि छ च सप्रतिष्टेत्युक्तलया- धारत्वादिरूपोपादान आयोगात् । कार्याभिन हि कारणमुपादानम् । न च कालस्य घटपटादिना कायण सहैत्यप्रतीतिरानुभविकी । वर्तमानत्यादिरूपस्य कालस्य सर्वत्र विशेषणायैर स्फुरणात् । अखण्ड काल कश्चित् कारणमिति चेत्तहि तत सर्वदा सर्व- कार्योत्पत्ति प्रसज्यते । अथ स्वभार । स कि कायस्य स्वभार उत कारणस्य? नाद्य , कार्य हि स्वपूर्वकालपति यदपेक्षते, तत् कारणम् । तन स्वमेव स्वस्य कारण न भरति आमाश्रयादिति स्थिते, का क्या स्वातो भाव खस्य कारणमिति । अथ कारणस्य स्वभार इति, तर्हि वारणमन्यत् निदण्व्यम् । अथ सत्कार्यवादात् कार्यकारणक्यात् स्वामको भाव पदार्थ कारणमित्यर्थ इति चेत्-स एव क । घटस्य मृदादि पटस्य तन्त्वादिरिति चेत् तस्याचेतनस्य कथ स्वतन्येण कारणत्वम् । जीवाम केन, सुखेतरेषु वर्तामहे इत्युक्त चेतननिरूपित कारणात्यम- चेतने क्थ घरते? अथ नियति । नियति =नियम अवश्यम्भाव। अवश्यम्भावा दवक्ष्य भरती युको उत्पत्तिरेवोत्पत्तो कारणमुक्तका स्यात् । अथ यतो- ऽवश्य भाति, सा नियति -सा पक्षान्तरभूता का नाम पुण्य पापात्मक कर्मेति लोकप्रसिद्धमेवेति चेत्-क्षणभुगर तत् कालान्तर .

·350 सपरिपारभाष्योपता श्वेताश्वतरोपनिपत् । भाविने फलाय स्थमर मिति Tथ्यताम् । व्यापारद्वारेति गेल्-कि पर्मणोऽपि कश्चिद् व्यापार ? सकुन्नत्य ? न मणि तस्य गर नात् । न भूरोपु तेपामपि नश्वरत्वात् । भूताना कारणत्वपक्षस्य स्वीकार प्रसङ्गात् । न पतरि पुरपपारणत्यपक्षपरिग्रहापत्त । न चाचेतना धर्मभूता नियति धमिभूतचेतनाचेतनसोत्पत्तिल्यस्थान व स्वतन्त्रञ्च भवितुमर्हति । नच यह अपक्ष । तथा हि सति कारण किमपि नेत्येवात भवति । तदेतत् अनपानार्थिन पिपनिर्माणादिसायलौकिक- प्रवृत्तिव्याहतमनुन्मत्त को नु वक्तुमर्हति? भूतानीति, योनिरिति च भातिरपदार्थविपये युज्यते, न पुरुषादिविपये। न च भूता यचेतनानि स्वतन्त्राणि कार्यकराणि दृष्टानि । तानि च सुखदु खेषु पुरपाणा व्यवस्थया कथ धारणानि भवेयु ? सर्वपामेपा केनचित् प्रकारेण कारणत्वेऽपि ईशनव्यापार- लवलेशस्यापि तवामान न पुक्ल कारणत्वम् । तदिदम् आत्माs प्यनीश प्रति अपिना दशितम् । आत्मा तु पुरुपो यद्यपि कचिदीऐ-- अथापि अनीश सुसदु खहेतो। न पलु स्वदु साथै फिश्चित् खयमेव चेतन सृजेत् । ननु कर्मयोसिद्धा केचित् क्यारम्भ कलितजनय सर्वेषा सवैविध जनयन्तीति चेत्त एव स्वात्मने दुखहेतु क्थ कल्पयेयु । तेपुरकोऽन्यस्य, स एतस्येत्येव कल्पयन्तीति चेत्-तहि परस्परफलटेन फल्प प्रारम्भ एव प्रध्यसित स्यात् । क्रिञ्च ते कि जनित्वा सय कल्पयन्ति अथाजनित्वा । अत्य पक्षो जोत्यातु महति । माघे तु जनि म दहेन्द्रिययुद्धिवेदनासपातसपत्ति । सा च भूतपञ्चायधीना । तत् सवमिद तदुत्पत्ते प्रागेर यदि, ते कथ सर्वकारणम् ? इति रीत्या पर चिन्तनाप्रकाये द्रष्टय ।

·, सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ 1 351 ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशनि स्वगुणनिरूढाम् । य. कारणानि निसिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्टत्येक ॥३॥ ते इति । एव ध्यानयोगयुक्ता मुनय , 'अपडतपाप्मा दिन्यो देव एको नारायण' इति श्रुतिपसिद्धदेवशब्दितनारायणामिका कार्योपयोग्यपृथक्सिद्धविशेषणत्वेन शक्तिशब्दिता सत्त्वरजस्तमोलक्षण स्वगुणोपेता ब्रह्मणो जगत्कारणत्वनिर्वाहिका प्रकृति दृष्टय-त इत्यर्थ । तत पर तच्छरीरक सर्वविघकारण सकलकारणाधिष्ठितार समाभ्यधिक शून्यं परमात्मानमपि दृष्टवन्त इत्याह यः कारणानीति । उक्तोऽर्थ । मूले योनिरिति प्रतिरच्यते । भूतकारणवादिन चार्वाकादय । तत्यारणभूतमात्रारदारमहत्पूर्वतया प्रश्ते कारणत्य सारयसंमतम्र उक्त कालाद्यतिरिक्तस्य त प्रेरक्स्य सर्वेशितु कस्यचिदेव कार- णत्व निध्याय तस्याप्यपरिणामिन उपादानत्यायोगात् उपादानान्त- रस्वीकारे च तस्य सर्वविधकारणत्वभङ्गप्रसङ्गात् कि कार्यमिति विमृश्य यादृशपदार्थस्वीकारे उपादानन्यमपि रक्षित भवेत् , अर- द्यावचिदचिद्गतपरिणामविरहश्च पालितो भवेत्-ताशपदार्थ- स्वीकारमध्यरसितरन्त इत्युच्यते ते ध्यानेत्यादिना । देवात्मशक्ति- मिति । आत्मा द्विविध जीवात्मा देवात्मा चेति । तत्र जीवा- स्मनः ब्रह्मरुद्रपिलादे कारणत्व न कल्पते । देवात्मा तु कार- पम् । देवात्मा गान य सर्वदा देव एव भरति, स । तद् भाष्यते, अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण इति । दिवु मिडा- यामिति निष्पन्नेन देवशदेन, लोकवस्तु लीलाकेरल्यमिति च दर्शित भाति । शक्तिमिति अपृथक्सिविशेषणरूपतया पदार्थस्वी. यारप्रदर्शनात् उपादानत्वासभरादिसर्वदोपनिस्तार । शक्तिरित्यस्य ·352 सपरिकारभाप्योपेता येताश्वतरोपनिषत् ब. 1. पार्योपधायापृथक्सिद्धविशेषणमित्यर्थ: । उपयोगित्यं नाम फार- णतावच्छेदकत्वम् । तेन ब्रह्मोपादानम् ; उपादानतावच्छेदिका प्ररूतिरित्युक्तं भवति । प्रकृतेर्ब्रह्मापृथपिसद्धत्वमजानतां व्यवहार- स्तावत् . प्रपञ्च प्रति प्रति; कारणमिति । जानतां तु स व्यवहार औपचारिका, परमतस्यांशनः स्वीकारमूलको वा । वस्तुस्थितिमनु- सृत्य मुरपस्तु व्यवहारः प्रपञ्च प्रति प्रतिविशिष्टं ब्रह्मोपादान- मिति । न चोपादानोपादेययोरमेदहानिः प्रपञ्चस्यापि ब्रह्मापृथ- क्सिद्धतया तद्विशिणब्रह्मण एच कार्यतया तदक्षतेः । प्रकृतिरिय दव्यभूताऽपि उक्तविधापृथक्तिद्धिमत्तया शक्तिर्भवितुमर्हति । एवं शकिभूताया अस्याः द्रव्यत्वं स्वगुणेनिरूदामित्यनेन दर्शितम् । स्वपदेन परमात्मादी सत्वरजस्तमोरूपमाप्तगुणासंभवः सूच्यते । प्रकृतणुपानाच भेदप्रदर्शनेन, गुणसमुदायः प्रकृतिरिति सांस्यमतञ्च व्युदस्यते । नन्वेवमचेतनस्य कस्यचिदुपादानतावच्छेदकत्वे सर्वो- पादानत्वं कथं ब्रह्मण इति शहापरिहारपूर्वक शक्तिशकि. मतोरनयोः संवन्धोऽपि विशदीक्रियते उत्तरार्धे । यानि कारणानि, प्राय प्रस्तुतानि, समायो नियतिर्भूतानीति, तानि सर्वाणि प्राकृतान्येव । प्रात्यनन्तर्गतश्च यदि कश्चित् स्वभावः, स पुरुपेऽन्तर्भ- विष्यति । यधेप कारणानां देवाट्यक्सिद्धत्यम्, तथा कालस्यापि द्रव्यस्यानाद्यन्तस्य क्षणलवकाष्ठामुहूर्तादिपरिणामशालिनः तदपृथक्- सिद्धत्वमेव । एवं देवमनुप्यतिर्यरस्थावरात्मना जायमानस्य जीवात्म- नोऽपि । एवं सापृथक्सिद्धप्रकृतिपुरपकालस्यास्य ब्रह्मणः न दाह- जनकौण्यरूपशक्तिसंपन्नस्याग्नेरिवाधिष्ठातृत्ववैफल्यम् . येन खा- तन्न्यहानिरल्यापेक्षा च प्रसजेत् । तदुच्यते अधितिष्ठत्येक इति । एवञ्चास्य सर्वेशितवादुपादानत्यमित्र निमित्तत्वमपि निरूढमिति एक एव सविधारणत्वसंपन्न इति पूर्वपृष्टसाधारपुष्कलमिदं पर नहति। अनोत्तराधे तमित्याध्याहारेण अपश्यन्नित्यन्तस्यानुपङ्गो वा ।

·353 सपरिफारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 1 तमेकनमि निवृत पोडशान्त शतारि विशतिप्रत्यरामि । अपके पड़मि विश्वरूपैपाश निमार्गभेद द्विनिमित्तैकमोहम् ॥४॥ चितावनारसौर्याय त चक्रत्वेन रूपयरि तमे कनेमिमिति । परमात्मान प्रकृत्यारूकनेमियुक्त सत्यरनम्तमोगुणे बिपकारनया विकृत पोडशसख्यायुक्तान्तशदिनविकारोफ्त वाचकभूताकारादिपञ्चा सदर्णलक्षणारोपत द्वादशमासपश्चयनद्वयसवत्सरात्मकविंशतिप्रत्यर- युक्तमित्य । प्रत्यराभिरिति लिङ्ग यत्ययश्छा-दस । अरा हि नाभि नेमिमध्यवर्तिकाष्टविशेषा । प्रत्यराश्च तद्दाढयर्थिनिहिता त मध्यवर्ति काठविशेषा । अष्टकैरिति । अणिमाद्यैश्वर्याएकमेकम् ,पाच्यादिदिगष्टक मरम् , दिवपालाप्टकमेकम् , 'भूमिरापोऽनलो वायु ख मनो बुद्धिरेव च । अहकार इतीय मे भिन्ना प्रकृतिरष्टघा' इति गीतोक्त प्रकृत्यष्टकम् । ('अष्टौ प्रकृतय' इत्युक्तप्रकृत्यएकात्मकमन्यत् ,) 'ब्रह्म प्रजापतिर्देवा गन्धर्वा यक्षराक्षसा । पितरश्च पिशाचाश्च' इति देवाष्टकमेकम् , ('अष्टौ यसव' इत्युक्तवस्खष्टकम् ,) अपहतपाप्मत्वादिनामगुणाष्टकम् , 'दया समितेषु शान्तिरनसूया शौचमनायासो मगळमकापण्यमस्पृहा' इति आत्मगुणाष्टक वा । एवमेमि [यथाहै ] भिरष्टकैरुपेतम् । विश्वरूपो योऽधितिष्टति, तस्य देवारमन शक्तिमपश्यनित्यन्वयो वाऽस्तु । यद्वा उत्तराधमिदमुत्तरश्लोरेनान्वितमिति, मा भूत् तत्र तमित्यध्याहार , कि तु अपश्यनित्यन्तानुपगमात्रम् । पूर्वत्र तु पक्षे उत्तरश्लोरस्य तदुत्तरलोकेन एक्चाक्यतया त देवा मान प्रति पञ्चपरमिधीम इत्यन्वयोऽपि स्यात् । सेन पूर्वोक्ताथसिद्धिनिवन्धन आत्म- प्रश्रयो सामानाधिकरण्येन निदशोऽपि दर्शितो भवति । 2-23 ·354 सपरिफारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ, 1. पञ्चस्रोतोम्बु पञ्चयोन्युअपना पञ्चप्राणोमि पञ्चद्ध धादिमूलाम् । पञ्चाय; पञ्चदुःसीधयेगां पञ्चाशनेशं पञ्चपर्वामधीमः ॥ ५॥ चिराट्पुरुषः । स एव (एको १) मुख्य पाश. ! खानिजगनेश्व- त्यहेतुतया बाधकपागवत् विराटपुरुष ब्रह्मचक्रम्य पामरूप इत्यर्थ । त्रिमार्गमेद द्वानिमित्तैकमोहं देवयानपितृयाणक्षुद्रजन्तुभवनरक्षणमार्ग सययुक्तम् , तत च पितृयाणक्षुद्वजन्तुभवनरक्षणमार्गद्वयहेतुभूतदेहाम- व्यमोहमित्यर्थ । अपश्यन्निति पूर्वेण संबन्ध । (४) एवं चक्रत्वेन रूपयित्वा तच्छक्तित्वेन निर्दिष्टा प्रकृति वैराग्याय नदीत्वेन रूपयति पञ्चस्रोतः इति । सोलोरूपेणाविच्छिन्न नया प्रवर्त- गानानि तमोक्षराव्यक्तमहदहकाररूपाणि अम्बुस्थानीयानि यस्या सा तथोक्ता । महाभूतोपादानतया योनिमूनानि पश्च तन्मात्राण्येव उग्र- वक्त्राणि प्रवाहमुग्वरूपाणि यस्या सा पञ्चशेन्युगवक्ता । पाणापा- नादयः पञ्च ऊर्मिस्थानीया यस्या सा पञ्चप्राणोमिः । बुद्धर्ज्ञानस्या. 'दिभूतानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि मूल यस्या सा पञ्चद्धधादिमूला । पञ्चकर्मेन्द्रियाणि आवर्तस्थानीयानि यम्यो सा पञ्चावः । पञ्च महाभूतानि अत्यन्तस्कृललया प्रवर्तमानानि ओघ वेगस्थानीयानि सा पञ्चदुःखौघवेगा । अकारादिपञ्चाशद्वर्णलक्षणनामभेद युक्ताम् , 'तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो गन्धसजित ' इति पुराणम- सिद्धपञ्चविघ] सष्टिरक्षणपर्वपञ्चकयुक्ता मात्मिका प्रकृति तदधिष्टिता रञ्च परमात्मानम् अधीमः स्मराम इति अपश्यन्निति पूर्वणान्वय । (५) 1. भोघशब्दितेति पाटे ओघशब्दिततमोक्षरादिपञ्चकीययेगेति स्यात् - यस्या ·सपरिकारमाश्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् में 1 •55 सर्माजीने सर्वसस्थे वृदन्ते तस्मिन् हसो भ्राम्यते ब्रह्मचरे । पृथगारमान प्रेरितारञ्च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ॥६॥ । एव, “कि कारण नम कुत स जत" इति चिन्ताया, 'देवात्मशक्ति', 'य कारणानि निखिलानि तानि इत्यनेन च देवशब्दत- नारायण एव सर्वकारणम् , अरिणामिनोऽपि तम्य कारणस्व. निर्वाहिका प्रकृतिरिति निस्तारो दर्शिच । अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु (रो।तरेषु) इति चिन्ताया निस्तार दर्शयति सर्वाजीवे इति । सर्वान् आजीचयतीति मर्याजीयम् (वे)। अनेन, जीवाम केनेत्यस्योत्तर- मुक्त भाति । सर्वेषा मस्या समाप्ति प्रलयो यस्मिन् तत् सर्वपम्यम् । अनेन च, 'क च सप्रतिष्ठा' इत्यस्योत्तरमुक्त भवनि । बृहन्ते वृहती. त्यर्थ । मतश्च निरशियबृहत्वादेव मसस्थत्वादिक युज्न इति 14 । तादृशे ब्रह्मम्पे चक्रे, हन्निगच्छति अनेकज-मसहस्रसचरण शील इति हसा जीव परवशतया, 'भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्सारूढानि मायया' इत्युक्तरीत्या ब्रह्मन्केण (प्रा)म्यमाणोऽय श्रमतीत्यर्थ । पतज्ञा नस्य फलमाह पृथगा-मानमिति । उत्तरीत्या भ्रमयितृत्वेन परमात्मा. मम् , तेन माध्यमाण १च्छीरमूतञ्च स्वात्मान मया तज्ज्ञानप्रीतेन 'यन्त्रारूढानिमायया (गी 1861) इत्यत्र तात्पयचन्द्रि- काया ब्रह्मचक्रपद प्रतिपर वर्णितम् । प्रेरितारमिति । ईर क्षेप। आधृपादित्वात् णिचो विभाषा। प्रेरयितारमित्यर्थ । ननु क्थ पृथड्नत्वेति पृथत्स्वानुसंधानविधि, 'योऽन्या देवतामुम्ने अन्योऽसाव योऽहमिनि, न स वेदेति । ६ ·356 सपरिप्पाग्भाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ... उद्गीत(थ)मेतत् परम तु ब्रह्म तस्सियय स्व(सु)प्रतिष्पाक्षपञ्च। अनान्तर वेदविदो विदित्या लीना ब्रहाणि तत्परा योनिमुकाः ॥७॥ . . परमात्मना [प्रमलेन] जुष्टः प्रीत्या विषयीलरसन मुक्ति प्राप्नोती. त्यर्थ । ततधामृतत्वपलाप्तिहेतुभूतज्ञानविषयस्य प्रेयप्रेरकल्क्षगजीर परमेदस्य परमार्थत्वमुक्त भवति । अपरमार्थज्ञानम्य मोक्षहेतुवासभ वादिति द्रष्टव्यम् । (६) उद्गीतमिति । एतत् चकरूपतया पानिर्दिष्टमेव, 'नारायण परं ब्रह्म', 'स्वे महिग्नि प्रतिष्ठित , 'एतद्वै तदक्षर गार्गि ब्रामणा अभिवदन्ति' इत्यादिवेदान्तवाक्येषु परब्रह्मत्वेन खनिष्यत्वेनाक्षरत्वेन चोदीतम् उच्चैगीतम् । उद्गीथमिति पाठेऽपि स एवार्थ । तस्मिन् स्वप्रतिष्ठा- तनिधादिति चेत्न, तत्र 'आत्मेत्येवोपासीत' इति आत्मत्योपा- सनविधानात् राजभत्यन्यायेन भिन्न वेन पृथसिद्धत्वानुसंधान निषिद्धयते । इह तु आत्मत्यानुसंधानोपयोगी शरीरत्वात्मत्य- रूपपार्थस्य वस्तुभेदो वस्त्वैश्यभ्रमन्यावृत्तये मन्तव्यतयोच्यते इत्यविरोधात् । आत्मत्यानुसंधानञ्चेटम्, 'अहं ब्रह्मास्मि' इति एक- शदाभिलापानुगुणमिति च तवेर दारण्यके व्यक्तम् । 'नन्येतायता कालात्मभरत्यधिष्ठाता ब्रह्मचक्रे पुरगणा भ्रम. यिता प्रेरयिता देवात्मा कश्चित् सिद्धः । तावता ब्रह्म कारणमिति पथं सिद्धयति' इत्यन, 'अयमेव ब्रह्म अस्य ब्रह्मादेन सरण- समर्पण व्यवहारकाले उक्तसविशेषणविशिष्ट तत प्रतिश्त्तव्यम् निशिष्टाचारेण ह्यम्य स्थूलावस्थापनहेतुन्यरूप वृहमापादकत्वम्' इत्युच्यते उदीतमिति। स्वप्रतिष्पाक्षरञ्चत्यनेन त्रयस्य ग्रहणायोगात् तस्य पूर्यान्वय- ·357 सपरिकारभाप्योपैता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ । क्षररूपे ब्रह्मणि प्रकृतिपुरुषकालरूपं वयमाश्रितमित्यर्थ । अत्रान्तर मिति । तत्पराः ब्रह्मपरा ब्रह्मेप्सव अवशे(श) प्रकृतिपुरुषकालाना विके (क) तेपा परमात्मनश्थापृथक्सिद्धनया आधाराधेयमावलक्षणम् अन्तरम् अन्तरशब्दितभेद अतिशयित भेद विदित्वा प्रकृतिबन्य निर्मुक्तास्सन्न परम साम्य प्राप्य भिन्नतया (अभिन्नतया) अदर्शन रक्षणलय गता इत्यर्थ । (७) विवक्षया 'तस्मिन् वयम्' इत्यस्य मध्यनिविष्टस्य वाक्यात् पृथवार । तस्य च, बय तभिष्टमित्यर्थ । शिप्रस्य तु निरुतो देवात्मैन परम ब्रह्म च भवति स्वप्रतिष्ठाक्षरञ्च भवतीत्यर्थ । अक्षर द्विविधम् , 'अक्षरात् परत पर' इत्युक्त प्रतिरूपम् , 'एतद्वै तरक्षर गार्गी ति तदितरपब्रह्मरूपञ्च । तत्र द्वितीयस्य ग्रहणाय स्वप्रतिष्ठेति विशेषण निदश । अमृताक्षर हर इति वक्ष्यमाणजीयरूपाक्षरव्यावृत्तये वा विशेषणनिर्देश । तेन ब्रह्मण परमत्य तदुपरिवस्यन्तरसद्भावयाद. निरासपूर्व स्थापित भवति । तस्मिनित्यादै उपर्यन्वयसमवे तु- तस्निन् यत् त्रय प्रकृतिपुस्तकालरूपम् , यच तदाधारभूत स्वप्रतिष्ठाक्षरम्, (तदुभय विदिया) अरमियोऽन्तर विदित्वेति रीत्या वर्णनीयम् । तदपक्षया ब्रह्मनिष्ठ पूर्वोक्त त्रयम् , ब्रह्मरूप खानिष्टाक्षरञ्चति सर्वमिद उद्गीतमेरात् परम ब्रह्मभरति-ब्रह्मशब्दाथ विशेष्यधिशेपणभावेन निनिए भवतीत्यथपणन ज्याय । कश्चितु, 'परम प्रबैतन् उदीत पमाणेन । कि तत् प्रमाणम् ? उच्यते । नस्मिन् ब्रह्मणि विषये ज्य-वेदश्यम् , स्वप्रतिष्टाक्षर मूलान्तर निरपेक्षप्रणवाक्षरञ्चास्ति प्रमाणनया' इति व्यायानि स्वप्रतिष्टाक्षर- मिति फर्मवृत्तपरिणामरहितनित्यमुक्तजीनित्यविभूत्यन्यतरपर वा। तत्रापि 'क्षरश्चाक्षर एव च', 'यदक्षरे परमे प्रजा' इति तप्रसिद्ध

·358 सपरिफारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 1.
संयुक्तमेतत् क्षरमक्षरञ्च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः।
अनीशश्वात्मा वध्यते भोस्तुभायात् ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशेः
ननु प्रकृत्सिंरन्धे जीवपश्योरविशिष्टे सति जीवस्य कुतो बन्द ।
परस्य कुनो नेत्यताह संयुक्तमिति । ईशः परमात्मा व्यक्तरूपं क्षरम.
चिद्वर्गम् अन्यत्तमक्षरं चिद्वर्ग व परस्परसंयुक्तं निभर्ति न तु बभ्यते ।
अनीशो जीवस्तु बध्यते कर्मफलभोक्तत्याभिसन्धिलक्षणभावसत्यात् ।
परमात्मनस्तु (परमात्मा तु.) 'न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले
स्पृहा' इत्युक्तरीत्या तस्य कर्मफलस्पृहाभावेन र्मलेपाभावात् , ससंयुक्त
तमा प्रकृतिभरणेऽपि अपहतपाप्मसात् प्रकृतिसमन्धप्रतिभटः तत्प्रतिभा
टजाने विषयश्चेति निर्गळिनार्थः । (८)
तथाच कालादित्रययत् तदक्षग्मपि भाति तनिष्टमित्यर्थः। सुप्रतिष्ठा-
क्षरमित्यपि पाठोऽस्ति ॥७॥
संयुक्तमिति । क्षरमक्षरश्च यदा संयुक्तं भरति, तदा एवम्भूतं
देहि तेन भ्रियते । तन देहस्यापि आत्मनोऽपि तद्धार्यत्वमस्तीति
भावः । अत्रात्मत्वोपयोगि धारकत्वमुक्तम् । ईश इत्युक्तं नियन्त-
त्वमप्युपरि विरिप्यते, 'क्षरारमानावीशते देव एक' इति । ननु
ईशः स्वतन्नो न वध्यते, अक्षरं तु परतन्त्रत्वाद् वध्यते चेत्, ईशो
निष्करण: प्रसज्यते ; नेत्याह भोक्तृभावादिति । अहं भोक्तत्यामारक-
भावात्यादित्यर्थः । तादात्विक्षुद्रभोगप्रावण्येन कर्मणो निपिद्धस्य,
पाश्चात्यप्रकटभोगलिप्सया काम्यस्य च तेनानुष्टिततया कर्मवेधिनत्या-
दिति भावः। एवमवश्यानुभोक्तव्यशुभाशुभकर्मनिगडबद्धोऽपि यत्
मुच्यतेऽननुभुज्येव तत्फलजातम्, तन देवस्य कारुण्यमेव कारण-
युच्यते,ज्ञात्वा देवमित्यादिना। सर्वमिदं विनियत उत्तरमन्ते ॥८॥

·. सपरिष्कारभाप्योपता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 1, 359 शाशो द्वावजावीसनीशावता हरा भोस्तृमोगार्थयुक्ता। अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्य(प्य १)फर्ता त्रय यदा विन्दते ब्रह्ममेतत् ॥ परस्परवलक्षण्यमेव प्रपञ्च यति शाज्ञाविति । पूर्वनिर्दिष्टयोमध्ये एक सर्वन अत एव ईशश्च । अपरस्तु अज्ञोऽनीशध । उत्पतिराहित्य तु द्वयोरपि समानम् । ईशनीशाविति दीर्घाभाव छान्दस । मोक्त- जीवस्य भोगरूपप्रयोजनयुक्ता उत्पतिरदिता काचना-या प्रकृतिरित्यर्थ । ए तृतीय(विनय ) मुत्पत्तिराहित्येन समानमपि परस्पर विलक्षामित्यर्थ । ननु प्रकृते जीवभोगोपकरणत्वात् परमात्मनोऽपि भोगार्थ र कुत्तो न भवेत् । प्रत्युत एकेकशरीरजीवभोगार्थत्वेस र शरीरकपरमात्मभोगार्थत्व- मवर्जनीयमेवेति , अलाह अनन्तश्चेनि । विश्वशरीरकस्यापि परमात्मन 'नान्त गुणाना गच्छन्ति तेनानन्तोऽयमुच्यते' इत्युक्तरीत्या सत्यका- मत्वाद्यनन्तगुणाश्रयस्य निरपेक्षस्य जीवनत् कर्मफ्लाभिसन्धिपूर्वककर्तृत्वा- भायात् न तोगार्थव प्रकृतेरिति भाव । एतादृशलक्षव्यज्ञानस्य फलमाह- प्रयमिति । एतत् मय यदा विन्दते परम्परबैलमण्येन दर्शनसमाना- ज्ञाशाविति । अज्ञस्यात् जीन प्रतिकूलमनुकूलञ्च प्रप भावयन् रागद्धेपोपप्लुत कर्मपरवश स्वपमनीशो बन्ध प्रतिपन्धुम् । अभिशतमन्नु देवो न तथा । मोक्तभोगार्थयुत्तेति । 'आत्मेन्द्रिय- मनोयुक्त भोक्तेत्याहुमनीषिण' इत्युक्तलक्षणभोक्तारमेव भोजयेदजा न पुन शरीरान्मुक्तम् । जहाति राना भुक्तभोगामजोऽन्य । गतरा निर्मल परमात्मानमिति । अनन्तश्चेति । न केरल ज्ञ , यपहतपाय- त्यसयसररूपत्वाद्यनन्तगुणश्च, विविधारिच्छेदरहितश्च, विष्णु पाद- नन्तपदरूत्यर्थभूतश्चति । दर्शनसमानाकारध्यानेनेति । मनु देवस्य क ·+ 360 सपरिकारमाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 1, क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः । कारध्यानेन विषयीकरोति, तदा प्रम भवति---मुक्तो भवत्रीत्यर्थः । एवमेव व्यासाय:, "चमसपदविशेषात्" इत्या व्याख्यातम् । अमिति छान्दसं रूपम् । (९) संयुक्तमिति मन्त्रनिर्दिष्टक्षराक्षरशब्दार्थ विवृण्वन् परस्परल. क्षण्यज्ञानमालेण मुक्ती, मनननिदिध्यासनवैयर्थमिति शक्षाश्च शमयति क्षरं प्रधानमित्यादिना । 'प्रधान प्रकृतिः स्त्रियाम्' इति प्रधानशब्दिता प्रकृतिः क्षरमित्युच्यते । भोग्यमात्मनो भोगार्थ हरतीति हरो जीवः । तादृशध्यानविषयीकारो मुलये स्यात्, न तु बयस्येति चेन-चेतना- चेतनविलक्षणत्वेन परमात्मोपासने तयोरपि ध्यानविषयीकारो भव. तीति तात्पर्यात् । प्रसिद्धञ्चोपासनदैविध्यमपि । इन्द्राणाधिकरणे च टीकायां 'भोका भोग्यम्' इति वाक्यं गृहीत्वा त्रिविधोपासनं दर्शितम् । ब्रह्म भवतीति । वयं लिविध ब्रह्म यदा विन्दते, एतत् तदेतिया। मुच्यते सर्वपाशैक्ति पूर्वमन्त्रान्वयापेक्षयेदं युक्ततरम्।९ उक्तमेव नयवेदन विशदीक्रियते क्षरमिति मन्त्रेण । नयवेदन- मित्यनेन ब्रह्मा इव प्रकृत्यादेरपि पार्थक्येन स्वातन्त्र्येण घेदन मुक्ति- हेतुरिति नोच्यते, फितु प्रकृतिपुरुपेशितृत्वेन परमात्मचैदनमेव जय- वेदनं नाम । तथा वेदनमपि न श्रवणादिमानम्, कितु तत्त्वभावरूपं दर्शनसमागाकारपर्यवसनमित्युक्तं भवति । क्षरमक्षपञ्चति मागुक्त- क्षराक्षरविवरणं क्रियते क्षरमिति । अमृताक्षरमिति । प्रधानमपि धचिदक्षरमिति पदिश्यते । क्षरप चेन्नाचेतनसाधारणम् । मरणं चेतन एव व्यपहियमाणं लोके । तद् द्वयं वस्तुगत्या चेतनस्य नास्तीति अमृताक्षरस्वमस्य । अमृतवत् स्वयमेव भोग्यम् अमृतभूत- ·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्स्तरोपनिषत् अ. 1. 361 तस्याभिध्यानात् योजनात् तत्यभायात् भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः स अमृताक्षरम् । अमृतत्वात्मरणधर्मशून्यत्वादक्षरमित्यर्थ । क्षरा- स्मानी....एक: । क्षराक्षरशब्दितचेतनाचेतना शिता, 'अपहतपाप्मा दिन्यो देव एको नारायणः' इति निर्दिष्टो नाराय" इत्यर्थ । तस्या- मिध्यानादिति । अभियानमारम्ब(म्म)णसशीलनम् । योजनं योग । रात्वमावः तत्त्वाविर्भाव । एते अन्ते शरीरावसाने भूव समस्तप्रकृतिः संबन्धनिचिरित्यर्थ । तनश्व वय यदा विन्दने ममेतदिति मन्त्रोक्ता मुक्तिः ब्रह्मोपासनकालीनप्रमानुभकरूपेत्यर्थ । (१०) परमात्मसंपन्धि च सदपि इदमक्षर हन्न क्षुद्रमन्यद् भोगाय हरतीति चानुशोच्यते। भन हर इत्यस्य रद्रपरतया देव एक इत्यत्र नान्वय. व्यरहितत्वात् अमृताक्षरशब्दस्यैकस्योद्देश्यविधेयोभयासमर्पक्रवा- चति (१३-२) तात्पर्यचन्द्रिकायामुक्तम् । अमिध्यानादिपदानामर्थः चमसाधिकरणटीकायामुक्त एव । भारम्भणसंशीलनमिति पाठेऽपि आलम्पनसंशीलनमित्येवार्थः । आरभ्यते (रलयोरभेदात्) आल- भ्यते स्पृश्यत इति आरम्भणमालम्पनम् । योगाद् युत्थितस्यापि अनयरत चित्तालम्मनभूतध्येयरस्तुपरिशीलन योगशाले अविच्छि- नानुसंधाने उपयुज्यते । हत्याविर्भावो नाम दर्शनसमानागर ज्ञानम् । तत्वे भाव अास्था तत्वभाव इत्यर्थन भनिरूपापन्न रमपि गम्येत । अन्न पञ्चम्यन्तश्योक्तेपु पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्वमस्ति । एवम्भूतज्ञानात् प्रथम मायानिवृत्तिः; भूयश्च अन्ते-शरीरावसाने अन्तिमप्रत्ययाले तत एव दर्शनात्मकभ्यानात् अन्या मायानिवृत्ति- रिति । अयार्थ उत्तरमन्ने स्पष्ट भाषिष्यते। संभवत्सर्वरिधफल. प्रतिसदरत्तात् तस्य । (१०) ·, . 362 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 1. शात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणे: क्लशेर्जन्ममृत्युग्रहाणिः । तस्याभिध्यानात् तृतीयं देहमेदे विश्वेश्वर्य केरल आप्तकामः ॥११॥ ज्ञानमाध्यमुक्तिक्रमं दर्शयति ज्ञात्वेति । दर्शनसमानाकारज्ञानेन विषवीकृत्य सर्वपाशशळितपापहानिर्भवति । “तदधिगम उत्तरपूर्वाधयो रश्लेपविनाशौ" इति सूत्रे दर्शनसमानाकारज्ञानारम्भसमये पूर्वोतरपुण्या- पुण्यकर्मणाम् , 'उपासनावसाने क्षमिप्ये' इति भगवत्सकल्परूपाश्लेष विनाशौ भवन इत्युक्ते । क्षीगे. क्लेशपाधनशरीरेन्द्रियादिभिः सह जन्म मृत्युप्रापककर्मणाम् , 'क्षान्तम्' इति संकल्पपा प्रकृष्टा हानिर्भवति । "सापराये तयामानात्-"इत्यक्ष सम्लपुण्यापुण्यकर्मणा पूर्व दर्शनसमनाकारज्ञानारम्भसमये, क्षमिप्य इति मगवत्सकल्परूपाप- विनागवता क्षान्तमिति संकल्परूपप्रकृष्हान्यभ्युपगमात् । तस्यामिध्यान- परमफलीभूतमपहतपाप्मत्वादिलक्षणं विश्वातिशायि तृतीयमैश्वर्य तु शात्वेति ज्ञान पूर्वोक्तः तत्वभावः । हानि: हान पुरुषक्रिया। 'तत् सुस्तदुष्कृते धृनुते' इतिवत् । तस्याः ज्ञानसमानार्टकत्वात् तनाप्रत्यय उपपद्यते। देहभेदे देहविशेपे । 'अन ब्रह्म समश्नुत' इति ध्रुत्या सोऽश्नुते सर्वान् कामानिहेवेति नमन्तव्यमित्युपदिश्यते केवल आप्तकाम इति । केवलोद्देशेन आप्तकाम विधायकं पृथग्वाक्यमिदम्। अन्न मन्तेऽयमर्थः स्वरसतःप्रतीयते-पूर्वोक्तात् दर्शनसमाना- फारध्यानात् सर्वपापहानी तत्साध्यानां वेशानां क्षीण वादननु- भाव्यत्वात् तदर्थजननमरणरूपरन्धहीनो भाति पुरुषः । प्रहाणि- रित्यव प्रशन्देन प्रलयकालिकजन्ममृत्युहानिविलक्षणं पुनर्जन्मादि- मागभावासमानकालिकत्वविशिष्टं जन्ममृत्युहानं ज्ञाप्यते । तदर्य पाप्मजन्मजरणादिवर्जितत्वात् केपल एच । अथाप्यस्य विश्वात्मक- - ·. सपरिष्कारभाप्योपेता येताश्वतरोपनिषत् अ. 1. 363 एतत् ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितन्यं हि किश्चित् । भोक्ता भोग्यं प्रेरिनारच मत्या सर्वं प्रोक्तं निविध ब्रह्ममेतत् ॥ १२ ॥ प्राकृतदेह भिन्नशुद्धसत्त्वमयदेहमेदे भवति । केवलः प्रकृतिमबन्ध विनिमुक्त एव देशविशेषविशिष्ट ब्रम प्राप्य आप्तकामो भवति ; न तु प्रकृतिमण्डले इति भाव । (११) एकत्-ज्ञेयं....किश्चित् । एवमूतं परं ब्रह्म आत्मन्यन्तर्या- ब्रह्मसायुज्यरूपं भोगसाम्यममारतदेहप्राप्तथा परमपदे भगवत्पद- पद्मसंश्रयसमनन्तरमेय । देहवियोगकाल एप मातभोगहेतुस- फर्मक्षयेऽपि 'स्यात् धीसंकोचमानस्थितिदनुगतः सूक्ष्मसंस्कार- योगः । तहहरूपे तस्मिन् सायुज्ये सति पुरपोऽयं सत्यकामः सत्य. संकल्पश्चातकामो भवति । पञ्चमं तृतीयं विश्वेश्चर्यरूपं विशेपम- विदुपामयथाभूतवेदान्तिनां केवले केवलभावे नि:श्रेयसविधामण न श्रेय इति । तथाच ब्रह्मवेदनपर्वक्रमः पूर्वमन्त्रोतः, तत्फलपकाप इह विशदमुच्यते, यत् 'भूयश्चान्त' इति प्राफ्संगृहीतमिति । सर्पमिदं भाग्यसंमतमे। परंतु पूर्वाधं पापहानायुक्तायां तत्कार्यहानेरर्थ- सिद्धलात्, 'दुःसजन्मपत्तिोपमिथ्याशानानामुत्तरोत्तरापाये तद- नन्तगपायादपवर्गः' इति रीत्या कार्यपरम्पराकथनस्य प्रहने व्यर्थत्वात् पापहानस्य ध्यानप्रारम्भ-अपसानदशामेदेन स्थितं वैविध्य युनमिद यनुमिति तथा भापितम् । विश्वमिन्युत्तया स्यात् जगद्यापारादिरूपमैश्वर्यमायम्य । तथाच सर्वप्रकारं परमं साम्यमिति या परमात्मन्यं या न मन्तव्य- - मिन्युपदिश्यते पनदित्यादिना । नित्यमेवात्मसंस्थमिति । जीवात्मनो देवात्मनश्च शरीरामभावरूपः संन्धोऽनपाय: । मनोऽयं तदाऽपि तदधीन पयेति नास्य तईययं तदत्यन्तसर्यप्रकारमाम्यं घेति भारः .

·364 सपरिकारमाप्योपेता येताश्वतरोपनिषत् अ. 1. मितया संथिनं ज्ञेयम् । ज्ञातवनश्च ज्ञातव्यान्तरं नावशिष्यते । भोक्ता .. नसमेतत् । 'मोक्तृशरीरकत्वं भोग्यशरीरकत्वमपहतपाप्म- स्वादिविशिष्टमत्यज्ञानादिस्वरूपत्वनिति विधात्रयमिशिष्टं ब्रह्म ज्ञान यम्' इति वेदार्थसंग्रहे वर्णितम् । केचितु, 'भोक्ता भोग्य प्रेरितेत्येनन् तिविध प्रोक्तमेतत् सर्व मत्वा ब्रह्म माति-मुलो भवतीत्यर्थ । इत्युपसंहार' एवञ्च विश्वैश्य नाम भाप्योक्तरीत्या विश्वातिशायि प्रारतमाश्चाति. शयितमैश्वर्यम् , यद्वा विश्वं-समस्तम् जीवेन यावत् संगादयितुं पास्यम् , तायदेश्वर्यमित्यस्तु । नन्विय सगुणानस्था । निर्गुणा- वस्थाया तु स्यादैत्यमित्यपि नेति ज्ञाप्यते, नातः परं वेदितन्यं हि किञ्चिदिति । एवञ्च रचेतनशरीरस्त्यरत् चेतनशरीरकत्वमपि नलग: मार्वकालिममिति प्रदर्शनपूर्व निगम्यते भोक्रेत्यादिना । वेदार्थसंग्रह इति । तत्रेय सूक्तिः, एवम्भूतभोक्तृभोग्ययोरन्तयामि- रूपेणापस्थानम्, स्वरूपेण चापरिमितगुणीधाश्रयत्वेनावस्थानमिति परस्य ब्रह्मण विविधावस्थानं ज्ञातव्यमित्यर्थः" इति । केचित्विति । ननु मत्येत्यस्य मन्तव्यं ज्ञातव्यमित्यर्थाश्रयणायोगात्, "ब्रह्ममेतत' इति पूर्यत्र, 'ब्रह्म भवति' इति टीकाया व्यारयातन्याञ्च तथैवेहापि ब्रह्ममेनदित्यस्य व्याख्यानसममान् वेदार्थसनहस्यापि कश्चिदुदित एनाथ तात्पर्य कि न स्यात् , अत. पक्षान्तरल्या निर्देशः कुत इति चेत्--उच्यते- वेदार्थसग्रहव्यारयाया तात्पर्यदीपिसयामल सदभे, 'सद्वारपाकारद्वयमद्वारकप्क आकारश्चति मा त्रिविधम्---तत्त• • दन्तमितवावस्थान स्वरूपेणारस्थान चेति लिविधम्' इत्येताच- न्मालोकावपि पूर्वन, “भोक्तमोग्यनियन्तन ज्ञात्वा त्रिविधमेतद् ·365 सपरिष्कारमाप्योपता श्वेताश्वतरोपनिषत् भ 1, घनर्यथा योनिगतस्य मूर्निर्न रयते ने च लिङ्गमारा । स भूय एवेन्धायोनिगृह्य तद्वोभय वै प्रणवेन देहे ॥१३॥ आत्मानमरणि हत्या प्रणय चोतरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासात् देव पश्येनिगूढवत् ॥ १४ ॥ न ममता अपहनाई त्याह वद्वेरिति । योनिगतस्य कारणभूता रणिगतस्य मूर्ति स्वरप प्रत्यक्षेण न दृश्यते । लिक तु दृश्यते । पश्चात् मथने सती-धनयोनितयेन्धनप्रभवतया गृह्यते । तद्वत् मणवेन परमात्म शरीरमून जीने शोध्यमाने पूर्वमप्रनीतस्यान्तर्यामिण सूक्ष्मवत्राश्चरा गतमाणिक्यवत् प्रत्यायस्वर्गस्योपलब्धिर्भवतीत्यर्थ । तद्वोभय- मित्यत्न वाशब्द इबार्य । (१३) प्रणवन प्रकाशनकारमेव दर्शयति आत्मानमिति स्वात्मनि प्रणवेन ध्यायमाने तदन्तर्गन आत्मा निगूढवत् स्थित प्रकाशन इत्यर्थ । (१४) ध्याने मन्त्र प्रदर्श्यते चहेरिति । लिङ्गलाश लिङ्गानुपलम्भ । पाश अदर्शने इति हि धातु । स भूय एवेति । भूय पश्चात् । स एवं साक्षात् वह्निरेत्यर्थ । उभयम् देवात्मा तशितञ्चति द्वयम् । तदभि- व्यक्तिप्राचीनानि च चिह्नानि अनन्तराध्याये नीहारधूमेति मलेण गणयिष्यन्ते । पाञ्चभौतिक्म्य देहस्य प्रणवार्थत्याभावेन उत्तरारणि स्थानापन्नप्रणवमथ्यमानत्यायोगात् देहशद परमात्मशरीरभून. जीगत्मपर । उत्तरारणिमि उपरितनमरणिभूत मथनकाप्टम् । निगूढवदित्यस्य निगृढाग्निरत् इत्यर्थ धरणिनिदर्शनवरात्, 'पश्येत् ब्रह्माग्निगृहवत् इति ध्यानपिन्दूपनिषद्दष्टप्रतजातीयमन्त्र. चतुर्थपादतश्च ज्ञायते । अन्यानि च निगूढानि अनन्तरम नेण दयन्ते । प्रणवेन मथनञ्च विहिनप्रतिषिद्धावरणानाचरणपूर्वक ·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्यतरोपनिषत् अ. 1. 367 तिलेपु तैल दधनी सर्पि: आपः स्रोतस्स्सरणीपु चाग्निः । एवमात्माऽऽत्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनैनं नपसा योऽनुपश्यति ॥१५॥ सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सपिरिवार्पितम् । आत्मविद्यातपोमूल नत् ब्रह्मोपनिषत्परम् तहलोपनिषत्परम् ।। १६ ।। इति श्वेताश्वतरोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः । तदेव प्रपञ्चयनि तिलेषु . पश्यति । यथा लिादिस्थि-ते. लादिक यन्त्रपीडनाद्यपायेन गृह्यते, एवं सत्यतपोलक्षणोपायेन परमात्मा गृह्यत इत्यर्थ । (१५) सर्वव्यापिनमिति । क्षीराप्तिसस्सिमतया सर्वयाप्तमात्मानं प्रत्यगात्मविद्यया तपसा च यमुपनिषदा पर प्रतिपाद्य तत् पर ब्रह्म विद्यादित्यर्थ । द्विवचनमादरार्थमध्यायसमाप्तियोतनार्थ । (१६) इति प्रथमाध्यायप्रकाशिका ।। मित्युच्यते सत्येनेत्यादिना । सत्य यमान्तर्भूतम् , तपो नियमान्तर्ग- तम् । एवं सत्य सामान्यधर्मः, तपो विशेषधर्मः। सर्वन्यापिनम् अन्तर्वहिश्च व्याप्तम् अणावात्मनि तद्धर्मभूत- शानविकासे च कास्न्येन व्याप्तम् । गुरमुखगृहीतखाध्यायादिक- मिति सूच्यते उपनिपत्परमिति । अत्न पूर्वमन्ने अनुपश्यतीत्यनेनान्वयः सुवचः। पूर्धिमात्रस्य वा तथाऽन्वय न्या उत्तरार्ध प्रथमान्त- पदान्मक पृथग्यास्यमित्यपि सुवचम्-अधापि मन्त्रमेदाद वाक्य- मेदो युक्त इति विद्यादिति पदाध्याहारः। द्विर्यचमिति । अत्र प्रत्यध्यायं द्विवचनं श्रूयते । अध्याय. समाप्तिद्योतनार्थत्वे तदावश्यकमिति चेत्-आदरार्थमित्यस्तु । आदरश्च प्रथमाध्यायोक्तस्येवार्थस्य विवरणमनन्तराध्ययैः क्रियत इति अस्य सर्वसमासरूपत्वादिति भाव्यम् ।

·368 सपरिकारभायोपता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ. 2. ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ युज्ञानः प्रथम मनस्तचाय सविता धियः। अग्निं ज्योतिनिंचाय्य पृथिव्या अध्याभवत् ॥ १॥ आत्मसंस्थपरमात्मप्रतीत्यौपयिकेन्द्रियनिप्रहरूपतपस्सिद्धधनुगुणं भगवत्मार्थनामन्त्रमाह युञ्जान इति । धियः गधिता प्रेरकः परमात्मा पृथिव्याः अधि ऊर्चमर्मि ज्योतिः अग्निरूपं ज्योतिः निचाट्य संपूज्य अमिहोत्रादिकम (विक) कृत्वा मनः तत्वाय साक्षात्काराय पृथिवी निष्ठाग्निज्योतिस्सदृशवात्मनिष्ठपरमारेमतत्त्वसाक्षात्काराय युझानो नियुझान: आमवत् भवयित्यर्थः । [तत्त्वसाक्षात्काराय परमात्मनि मनो नियुझानो भवत्वित्यर्थ ] (१) ध्याननिर्मधनाभ्यासं प्रागुक्तमधिशल्य वक्तं द्वितीयाध्यायस्या- रम्भः । अन धीपदसविपदादेरभ्यसनात् , 'तदक्षरं तत् सचि- तुर्वरेण्य मिति वक्ष्यमाणरीत्या गायत्रीमन्त्रस्यानुसंधापनं हतं भवति । तेन संध्योपासनादेयोगापयोगितया आवश्यकत्वं सूच्यते, "वर्णा- श्रमाचारवता पुरुपेण परः पुमान् । विष्णुरागज्यते पन्था नान्य- स्तत्तोरकारकः" इति च श्रीविष्णुपुराणम् । संपूज्येति । अस्य परमात्मरीकनराधात् साक्षात्कारायेति जीवात्मकरक्रियायामन्वयः कार्यः। एवञ्च मूले निचायेति तस्यायेत्यमान्वेतीति वक्तव्यम् । न च तत्वपदं क्रियावाचि । तत् कथ क्रियानन्वये ल्यप् इति चेन्न-साक्षात्कारायेति क्रियार्थस्योक्तत्वात् । अथवा नियाय्य साक्षाकार्याप तत्वायेत्यध्याहारेण योजना । यद्वा निचाय्येत्यस्य संकल्य, प्रदश्यत्येवमर्थोऽस्तु । तञ्च परमात्मार्टक- मेवेति । अग्निज्योतिरित्यग्निहोत्रोपस्तापनेत, 'भरणिप्रभृतिनिष्टाग्नि- तुल्यतया प्राग्दर्शितस्वात्मनिष्टपरमात्मज्योतिग्रहणोपयोगित्वमस्या- ·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 2 369 युक्तेन मनसा बय देवस्य सवितु सवे । सुपगयाय शत्तया ॥२॥ युक्नाय मनसा देवान् सुवर्यतो धिया दियम् । वृहज्ज्योति करिष्यत सविता प्रसुति तान् ॥ ३॥ युक्तेनेति । सवितुः प्रेरकम्य परमात्मन मवे अनुज्ञाया सत्याम्-- अनुज्ञयेति यावत्-युक्तेन मनसा आत्मप्रवणेन चेनसा युक्ता वय सुवर्गेयाय वगैब्दितभगवल्लोकसाधनाय परमात्मनिदिध्यासनाख्य- कर्मणे शरत्या युक्ता भवेमेत्यर्थ । (२) 'परमात्मा प्रणिपातमालेग कथमनुज्ञा प्रयच्छेत् । इत्याशय भगवदन्तरङ्गभूतविश्वक्सेनाद्याचार्यप्रणामपूर्वक भगवत्प्राप्तौ यतमानाना मनुज्ञा प्रयच्छीत्याह युक्त्वायेति । मुत्र स्वर्ग लोक भगवल्लोक यत: गतान् देवान् पूर्वाचार्यान् मनमा युक्त्वाय-छन्दसि, 'क्त्वो यक' इति यक् । मनसा युक्त्वाय-प्रणम्येति यावत्-दिच द्योतमान निरतिशयवृहत्त्वयुक्त परमात्मरूप ज्योति धिया उपासनरूपज्ञानेन करिष्यतः विषयीकरिष्यत -ध्यातु प्रवृत्तानिति यावत्--तान् मुमुक्षून् सविता प्रेरक परमात्मा प्रघाति अनुजानातीत्यर्थ । [इति यय मन्यामहे इति शेष ] । (३) परम त्मनि मनोयोग तत्समाराधन (तसाधन) कर्म च, केषा- ग्निहोत्रस्य युक्त मिति सूच्यत इत्याशयेन सदशेत्यन्तविशेषणम् । वचो यक इति । यक आगम पात् क्त्वाप्रत्ययान्ते तनिवेशात् युम्त्यायेति रूपम् । अस्य करिष्यत इति द्वितीयावहुपचनेनान्वय । योगिनामपि सर्वपा भगवद्गतेनान्तरात्मना तत्परिचयरपरस्य _-24 ·। -तस्य 370 सपरिप्फारभाप्योपेता भ्वताश्वतरोपनिपत् 42 युअते मन उत युअते धियो विप्रा विप्रस्य वृहतो विपश्चित । वि होघा दधे वयुनाविदेक इन्महीदेवस्य सवितु परिष्टुति ॥४॥ युजे या ब्रह्म पूर्य नमोभिर्विश्लोक पतु पथ्येव सूरे । चि(त् युगप)देव भवतीत्याह युञ्जत इति । 'विप्रो विश्व गच्छते तत्त्व- दशी' इत्युक्तरीत्या विप्राः तत्त्वदर्शिन परमात्मनि मन नियुञ्जते योजयन्ति । धियः ध्यानानि च योजयन्ति । विपस्य-प्रा पूरणे- पूर्णस्य, बृहतः गुणै बृहत्त्वाश्रयस्य विपश्चितः सर्वज्ञस्य महोदेवस्य मद्या भूम्या समेतस्य देवस्य श्रीभूमिसमेतस्य मवितुः प्रेरकस्य चयुनावित् वयुन ज्ञानम् --चपुनाविदिनि छान्दसो दीर्घ - सावश्यादिमहिमविदित्यर्थ । तदाश्रय एक इत् एक एव परिष्टुति:- परिघुतीरित्यर्थ -छा-दस हस्वत्वम् । (परिचर्येनि १) परिचर्या इति यावत् --होत्रा बिग्भि , मन्त्रेणेति वाऽर्थ निदधे कृतवा नित्यर्थ । तदाश्रयब्रह्ममहिमवित्त्वमेव भगवत्परिचरणमिति] ब्रह्मस्व रूपविदेव तत्परिचर्याकारी, तेन कृतमेव (ब्रह्मम्वरूपवित्परिचर्या एस तत्परिचर्या । तया कृतमेव) भगवत्परिचरण भगवस्त्रीणन भवतीत्यर्थ युजे वामिति । दिव्यस्थानस्थिता स ब्रह्मपुत्रा मप्रार्थना दौरभ्य प्रदश्यते युञ्जत इति । देवशब्दस्य पतिपर्यायत्वाभावात् मह्या समेतो देव महीदेर इति मध्यमपदलोपी समास । अल महीति पृथक्पद मया, परिष्टुतिरित्यवापि छान्दस दीर्घमप्रकल्प्य, मही भूमि , तत्स्थ सोऽपि देवस्य परिष्टुति विभूति स्तरकर- 'णाहति वा, देवस्य परिष्टुति स्तुति मही महतीति वाऽर्थो भायेत। परतु तदा वास्यभेद सोढव्य । तदा विदध इत्यत्न किञ्चित् कर्माप्य- ध्याहार्यम् । होना -होमादिक्रिया इति कमति केचित् । .

·-मया सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 2 371 पन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थु ॥५॥ अग्निर्यवाभिमथ्यते वायुर्यत्राधिरुध्यते। सोमो यतातिरिच्यते तत्र सजायते मन ॥६॥ मचित्रा प्रसवेन जुपेत ब्रह्म पूर्व्यम् । शृण्वन्तु । सरेः नित्यमूरिकर्तृका, स्तुतिपथादनपेतत्वेन पथ्या स्तुति । वो पूय व पूर्वमित्यर्थ । वचनव्यत्ययश्छा-दस । सा(स) ताश ब्रह्म यथा प्राप्नोति, एवं युजे योगाय-ब्रह्मपराप्तये इति यावत्- कृत विश्लोकः विविध श्लोक स्वरूप एतु प्रामोतु । नित्य सूरिकृता स्तुति यथा भगवानङ्गीकरोति, एवमङ्गीकरोत्वित्यर्थ । ततश्च योगप्रवृते प्राक् भगवस्तुति कर्तव्येत्युक्त भवति । योगमारममाणस्य शीतोष्णदेश परिहर्न य इत्याह अमिरिति । अभिमथ्यते अमितो निवार्यते । अधिरुभ्यते आधिक्येन रुध्यते । वायुयंत्र न वातीत्यर्थ । सोमश-देन हिम लक्ष्यते । अस्यिय विच्यते निरस्यते । तत्र मन प्रत्यक्प्रवण जायत इत्यथ । (६) सविलेति । एव गुरप्रणामभगवास्तुतिप्रसनेन सवित्रा कृतेन प्रमवेन अनुज्ञया--तदनुज्ञातस्सनिति यावत्--पूर्ण पूर्वपृष्ट (स) ब्रह्म व पूर्वमिति । पुलभूतयु मदपेक्षया पूर्वभूतमित्यर्थ । नित्य. सूर्यपक्षया ब्रह्मण पूर्वत्य तेपा पुत्र पञ्च तेपा तदनु पनत्वेऽपि तदधीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिमत्वात् । नमोभि प्रणामे सहेत्यर्थ । विशोष एतु पथ्येव सूरे 1 असमर्थतमत्वादपथ्योऽपि श्लोक सूरिसपथ्यस्तुतिनावनीय इति नैच्यानुसधानम् । देवपरिष्टुतिभूताया मह्या ध्यानोपयोगि स्थल माह अनिरिति।

·373 सपरिष्कारमाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् 1 2 शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा विसर्जिते शब्दजलाश(भ्र)यादिभि । अग्निर्यवाभिमध्यते वायुर्यब ने गुहानियाताप्रयणेन योजयेत् ॥ १० ॥ सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र थि स्ववश करोति, तथा मनोनिरोधज्ञो मन मविना प्रसवेन जुषेत (९) सरिकृता स्तुति शृण्वन्तु । सूरेः नित्याय देश विस्तरेणाह सम इति । निनोन्नत वो पूय व पूर्वशुद्ध क्षुद्रपापाणवहिसिकतारहिते वाद्यध्वनिजलाशयाद्य अझ यथा प्राप्नोतिहते मनोनुकूले चक्षु पीडाहेतुगतोण्या(कादि)हिते कृत विश्लोगनवातदेशाश्रयणेन योगमनुतिष्ठेदित्यर्थ । सूचितचैतत् , तत्राविशेषात्" " इति । योगप्रवृते तन्त्र हि, आसीनस्तिष्ठन् गच्छन् वोपासीत अविशेषादिति रक्षिते) उच्यते-- "आसीन समपात्"। आसीन एक उपा- अभिम. । तस्यैव उपासनस्य सभवात् । तिष्ठतो गच्छतश्च यत्नसापक्षत्वात् , वायुधा यानस्य निद्राप्रसक्तेश्व, उपासनस्य ध्यानरूपत्वाच एकाग्रचित्ततावश्य नि भावाद , चितैकाग्रयस्य आसनमापेक्षत्वाच आसीन एव कुर्यात् । "अचलत्वचापेक्ष्य ।। घायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षम्' इत्यादिषु अथ धारणाध्यानसमाधिरूपो योगो देशविशेषोपदेशपूर्वक मुच्यते सम इति । पूर्वम्, 'अनियत्र' इति मन्चसनिधानुक्त्या इह विस्तरेण देशव्युत्पादन प्रत्याहारपर्यन्तापेक्षया योगाथ देशविशेषा- न्धेषणमत्यावश्यकमिति ज्ञप्तये । शब्दजलाशयादिभिरित्यस्य मनोनु फूले इत्यत्नान्वयायोगात्, पूर्वस्मात् पदात् विपर्जिते इत्यस्य पूर्वभाग विवर्जितस्यानुषङ्ग । न चधु पीडन इत्यत्र पयुदासननोऽप्यसमास , 'विम्लानो न विमर्दने' (न्या कु) इत्यादिवत् । प्र ·374 सपरिकारमायोपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 2. नीहारधूमार्कानिलानलानां सद्योतविद्युत्स्फटिकशशिनाम् । एतानि रूपाणि पुरस्सराणि ब्रह्मण्यभिन्यक्तिराणि योगे॥७॥ पृथ्व्यशेजोनिलखे समुत्थिते पश्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते। निश्चलत्वधर्मेण ध्यातृसाम्य यपदेशदर्शनात् ध्यातृनिश्वरत्वस्यापेक्षित स्वात् निश्चलत्वस्य च आसिकामन्तरेणामभवात् आसीन एवं कुर्यात् । "सरन्ति च", 'उपविश्यासने युज्यायोगमात्मविशुद्धये' इति । "योकामना तत्राविशेषात् " । 'समे शुचौ शर्कररावहिवालुका. विवचिते' इत्यविशेषेण एकामतानुकूलदेशविशेषस्यैवाइत्वकीर्तनात् तेनैव च न्यायेन एकाग्रतानुकूलम्याऽऽस(साधीनस्यापेक्षितत्वमतीत्यर सीयत इति स्थितम् । मनमनुसराम । (१०) योगमभ्यम्यतो ब्रह्माभिव्यक्तिप्राचीनानि तचिहान्याह नीहारेति प्रथमो नीहारवत् स्फुरनि, ततो धूमार्कानिलायाकारतया स्फुरति । एवम्भूतानि स्फुरणानि पूर्वप्रवृत्तानि आगामिनमामि यक्तिचिहानीत्यर्थ । योगाभ्यासस्य कायसिद्धिफलफत्वमाह पृथ्वीति । गुणः गुण- नमभ्यास । योगाभ्यासे मवृते सति योगमहिना सत्त्वाचुरभूतारब्धे नीहारादिस्फूर्तिकमे उत्तरोत्तर प्रसन्नतामाशमानतयोति- নবাগ্রনিদ্রা। नासिकादिमेदेन पार्थिवादिप्रकारभेदेन विचिताणामाहा. राणासेवनेन प्राणायामयोगाभ्यासालनयाऽऽहासलादपिकायस्य विचितरूप परिणाम संपद्यते। इद फलच, पोगसिद्विचितच भरती. त्युच्यते पृथ्वीति । पञ्चात्मने देहे पृथिव्यादरेमस्यापि योगाधीनो गुणातिरायो भरतीति मापनाय पृथ्यादीना मिशिष्य निदेशः। - ·सपरिष्कारभाग्योपता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 2. 375 न तस्य रोगो न जरा न मृत्यु प्राप्तस्य योगाग्निमय शरीरम् ॥१२॥ लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसाद स्वरसौष्ठमञ्च । गन्धः शुभो मूत्रपुरीपमा योगप्रवृत्ति प्रथमां वदन्ति ॥ १३ ॥ यथैव विम्म मृदयोपलिप्त तेजोमयं भ्राजते तत्सुधान्त(क्त ?)म् । तद्वात्मतत्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भरते वीतशोकः ॥ १४ ॥ पाचभौतिके शरीरे समुत्थिते ताशसर्वरोगादिदाहसमर्थत्वेनाग्निरूपेण योगेनारब्धशरीरयुक्तस्य पुंसो रोगादिर्न सभवतीत्यर्थ । (१२) लघुत्वमिति । स्पष्टोऽर्थ । (१३) योगमभ्यस्यतो ब्रह्मोपलब्धिपकारं तत्फलश्चाह यथैवेति । मृदा अयसा का उपलिप्त निर्मित. प्रतिमाविशेष सुधाविशेषान्त (विशेषा- ख्य (१)) रजद्रव्यरितसन् तेजोमया जोम्प)तया दीप्यते । तद्वत् सुधाविशेषलिसतेजोमय(जोविशेष)प्रतिमासम दर्शनसमानाकारध्यानेनोप- लभ्य कश्चित् पुरुषधौ रेयो निवृत्तसंसारगन्ध सिद्धार्थो भवतीत्यर्थ । तद्वैत्यत्र वाशब्द इवार्थः । तद्वन सतत्व प्रामीयेति पाठेऽप्यय- मेवार्थ । केचित्तु सुधान्तमिति मत्वा सुधौतमित्यर्थे (सुधातरित्य]) 'सचं लघु प्रकाशकम्' इत्युक्तरीत्या संचातिशयो लघुत्यमित्या- दिना प्रदर्श्यते । उक्तेपु लघुत्वादिषु घातपित्तश्लेप्माद्यात्मनि शरीरे क्तमस्य भूतस्य गुणप्रकर्यात् कतमद् भरतीत्यपि विमृश्यावधार्यम् । एवं सिद्धिमता योगमविच्छिन्नमभ्यस्यता प्रथमतः शुद्ध खात्म- तत्वं समीक्ष्यत इतीद सदृष्टान्तमुच्यते यथेवेति । सुधान्तमित्यस्य सुधा अन्रो रसस्तया यस्य तदिति व्युत्पत्तिः । अनाय भाष्यप्रती- तोऽर्थ:-मृदादिनिर्मितं सुधया ममृणितं विरं यथा तेजोमयं प्रकाशमानमस्तीति । सुधान्तमिति मत्वेति । अत्र भाप्यसंमतः पाठः ·376 सपरिकारमाप्योपेता घेताश्वतरोपनिषत् अ. 2. यदाऽऽत्मतत्त्वेन तु ग्रहतत्वं दीपोपमेनेह युक्तः प्रपश्येत् । अजं वं सर्वतत्त्वविशुद्धं शाया देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥१५॥ सुधासमिति शब्द इत्यपि बदन्ति । (१४) यदाऽऽत्मेति । यदा योगयुक्तः परमात्मप्रतीत्युपायभूतेन प्रणवपति- पादितपरमात्मशेषभावेन प्रत्यगात्मना साधनेन (संबन्धेन) तत्स्थं अजम् अनादि ध्रुवम् अनन्तं विशुद्ध हेयप्रतिभटं सर्वतत्वैः-अस्त्रभूपाध्यायोक्त- रीत्या सर्वनत्वात्मकालभूपणोपेतं परं ब्रह्म सूक्ष्मवस्त्रान्तरितमाणिक्यवत् पश्येत् , तदा सर्व [बन्धक] कर्महानिर्भवतीत्यर्थः । (१५) क इति विमृश्यम् । इत्यपि बदन्तीति । शाहरभाप्यत्वेन प्रसिद्ध एवमुक्तमस्ति । तमोक्तो वाक्यार्थस्तावत्-विम्यं मृदा मलिनित पश्चात् सुधौतं क्षालितं चेत् तेजोमयं भ्राजेत, तथा परमात्मा समीक्ष्यते इति । विम्वञ्च लोहादितं ग्राह्यम् । तेजोमयमिति वा तेजस- सुवर्णादिमयार्थकमिति । विम्यं नाम आदर्श इत्यपि कश्चित् । नन्वनोत्तरमन्त्र ब्रह्मतत्मातिरिक्तस्य आत्मतत्वस्य निर्दक्ष्यमाण- स्यात् आत्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य इति तदीक्षणमेव वक्तुमुचितम् ; न ब्रह्म- तत्त्वेक्षणम् । एवञ्च जीवसाक्षात्कारानन्तरत्वात् परसाक्षात्कारस्य स वक्तव्य इहोतो भवति। तदिह सुवर्णादिना विम्मनिर्माणकालस्थिति- मनुसृत्य दृष्टान्तः प्रदश्यते। विम्बनिर्माणार्थं प्रथमत: तत्तुल्याकृति निर्माय मृदा यथा तामुपलिप्य अग्निना प्राप्य मृदन्तर्गत विम्या हतिद्रव्यं द्रवीकृत्यापसार्य तत्स्याने द्रवीरतं सुवर्णादि निपिच्य विम्ब क्रियने । तदा तस्यामवस्थायामन्तहितविम्यक मार्तिकद्रव्यं यथा स्यात् , तथेदमन्तर्निगूढपरमात्मकमात्मतत्वमस्ति; तत् समीक्षत इत्यर्थः स्यादिति चेत्-सत्यम् । आत्मतत्त्वमिति जीव एव गृह्यते । परंतु नथार्थवर्णने मृद एव जीवात्मदृष्टान्तस्यात् विम्बस्य परमात्म- .

·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेतादरतपेपनिषत् अ 2 377 एप हि देव प्रदिशोऽनु सर्वा पूर्वो हि आत स उ गभ अन्त । तस्य समिफत्व प्रपञ्चयति एप हीति । हे जना इति परस्पर दृणन्तत्वात् , यथा विम्म भ्राजते, तथा आत्मतत्वमिति कथन न युज्यते । आत्मतत्वमित्यस्य जीवात्मसवन्धि तत्य परमात्मेत्यर्थ वर्णने चैरूप्यम् । अतो भाष्योक्त एवार्थ । सुधान्तमिति पद- प्रसिद्धार्थनिहाय भाप्ये शाहरायत्याग । सुधौतमित्यर्थसभवे तु सोऽप्यों नोपेक्ष्य कर्मवेष्टित जीवतत्त्वम्, मृदाद्युपलिप्त विम्ब शोधित यथा तेजोमयम्, तथा दीप्त स्यात् ध्यानमाले इत्युक्त समासत्वात् । सुधातमित्यपि पठन्ति । चीतशोक इति । जीवात्मदर्शन पूर्वोक्तनानाभिव्यक्तितुल्य न भवति । अपितु उपाय भूतविशिदर्शनान्तभाहिमिति भाव । एवं बीतशोकस्यापि सर्वपाशमोक्षस्तु देवदर्शनादेवेति स्पटमुत्तरत्र । 'तद्वत् सतत्यम्' इति पाठे तु परमात्मग्रहणमपि भवेत् । आत्मतत्त्वशब्दे सति धर्थ वैरूप्यशफा। एवञ्च शनार्थत्वादिक सुसमन्वितम् । अथाप्यस्य जीव. मानपरत्व युक्तम्। एव जीवात्मतत्यसाक्षात्कार उक्त । अथ ब्रह्मसाक्षात्कार उच्यते यदेति । तत्स्थ परमित्युक्तथा मूले तत्वमित्येतत्स्थाने तस्थमिति पाठ ऊहाते । अत एव भिन्नत्य तस्येत्याह परमिति । विशुद्धमित्यस्य हेयप्रतिभटामित्यर्थ । सर्वतत्त्वैरिति इत्यम्भूतलक्षणे तृतीया । तदाह भूषणोपतमिति । अस्त्रभूपाध्यायो विष्णुपुराणे (१-२२) 'भूपणास्त्रस्वरूपस्थ यथेदमखिल जगत् । विभर्ति भगवान् विष्णुस्तन्ममारयातुमर्हसि' इत्यारभ्य द्रष्टय । अनेन दियमङ्गर विग्रहोपासनमपि व्यञ्जितम् । प्रदिश इति बहुमीहि । सर्वा इति स्त्रीलिङ्गानुसारलपहुनी हि । प्रण दिश प्रदिश । प्रकर्ष सर्वपदार्थोपाधि रम् ।

·380 सपरिकारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 2. अ. 3. यो देवो भनी यो अप्सु यो विश्वं भुवनमाविवेश। य ओपधीपु यो वनस्पतिषु तस्मै देवाय नमो नमः ॥१७॥ इति श्वेताश्वतरोपनिपदि द्वितीयोऽध्यायः ।। ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ य पको जालवानीशत ईशनीभिः सर्वान् लोकानीशत ईशनीभिः । अन्तर्यामितया सर्वात्मत्वम् ; न तु स्वरूपेणेत्येतत् प्रदर्शयति यो देव इति । स्पष्टोऽर्थः ॥ (१७) ॥ इति द्वितीयाध्यायमकाशिका ॥ -- उक्तज्ञानस्य फलमाह य एक इति । 'अपहतपाप्मा दियो देव' इति देवत्वेन श्रुतिपसिद्धः परमात्मा प्रकृतिशब्दितमायारूपवागुरा- युक्तरसन ईशनसमाभिः जानरलक्रियाशतिभिः मायाजालगोचरात् प्राकृतांध (न्) लोकान् ईष्टे तदगोचरान् अप्राकृताश्च लोकान् ईष्टे । तल जीवपरम् ; प्रतीच आत्मा प्रत्यगात्मेति आत्मपदं परं परमा- त्मपरमिति ; सर्वार्थसिद्धौ जीवसरे(७)तत्प्रत्यक्पदग्रहणात् । इह तु प्रत्यगिति परमात्मपरमेवेति । वस्तुतो जीवं प्रति परस्य मुख्यप्रत्यक्त्वस्य दुर्वचत्वेऽपि अहमितिभासमानत्वरूपसामान्या- कारेण तद्विवक्षेह शरीरात्मभावव्यञ्जनायाऽऽदृता श्रुताविति न कश्चिद् दोष इति । प्रत्यगित्यस्य, एवं सर्वप्रत्यस्छरीरक' इत्ये- वार्थवर्णनसंभवेऽपि शानिमिः परमात्मा अहमित्येव गृह्यन इति विशेषव्युत्पादनायेतद्विवक्षेति ॥ इति द्वितीयाध्याय भाष्यपरिकारः।

·, सपरिकारभाष्योपेना श्वेताश्वतरोपनिषत् अ3. 381 य एवैक उद्ये संभवे च य एतद्विदुरम्मृतास्ते भवन्ति ॥१॥ एकोहि रद्रो न द्वितीयाय तस्थु य इमान् लोकानीशत ईशनीभि । यश्च जगत उद्धवे उत्पती, समवे-समित्येकीकारे-स्यापरपर्याये एकीमावे च [य] ईष्टे, तज्ज्ञाने मोक्षसाधनमित्यर्थ । (१) ननु 'य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' इति पूर्वमन्त्र सर्वलोकेश- नारायणजानस्वैर मोक्षसाधनत्यमिति (नारायणस्वैर मोक्षसाधनज्ञान- विषयतया मोचकत्वमिति) यदुक्तम् , तदयुक्तम् । जगत्कारण वेन प्रसिद्धाना ज्ञानस्यैर मोक्षसाधनस्वमिति वक्तुमुचितत्वादित्याशयाह एको हीति । हे जना ! 'सर्वलोकानीशत ईशनीभि , 'प्रत्यक् तिति' इति विर्दिष्ट विश्वा भुवनानि ससृज्य सृष्टा अन्तकाले सञ्चुकोच सहतवान् , गोपाः गोता रक्षिता च य, स एक एव रुद्र:- ससाररुज द्राय(व) यतीति रुद्र -समारमोचक इत्यर्थ । द्वितीयाय द्वितीयत्वाय सहायतया न केऽपि तस्युः । सहायतया वा उपाया- एचमणरुन योगेग आत्मतत्यसाक्षात्कारपूर्वक ब्रह्मतत्व- माक्षात्कारसपादनप्रकारो दशित । अथ तृतीये तस्यैकस्यैव मोक्षपदत्व प्रतिपाद्यते । पत विदुरिति वक्तव्ये, एतद्विदुरिति गपुस- प्रयोगात् उद्भवलमननियमनस्तुरेक्यज्ञापने नैर्भय व्यज्यते । पत- दित्यस एक्यमित्यर्थ । (१) नियमनरूपस्थितिक्तु उद्यानु प्रलयरनुश्च प्रत्येस्मैक्य वेदनीय- नयोतमिति न मन्तयम् कि तु सर्व नियमिति झाप्यते द्वितीय- मन्ने । तेन, धारणशानस्य मोक्षहेतु वात् जन्मस्थे यसगरणानाञ्च नित्वात् त्रयोऽपि मोक्षपदा इति मतियुदस्यते । एसोहि रद् इति । नात्र एकोशेन रद्रत्वविधि न द्वितीयाय नथुरिति अनेरल ।

·380 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 2.3.3. यो देयो अग्नी यो अपसु यो विश्वं भुवनमाविवेश। य ओपधीपु यो वनस्पतिपु तस्मै देवाय नमो नमः ॥ १७ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिदि द्वितीयोऽध्यायः॥ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ य एको जालयानीशत ईशनीभिः सर्वान लोकानीशत ईशनाभिः । अन्तर्यामितया सर्वामित्वम् ; न तु स्वरूपेणेत्येतत् प्रदर्शप्रति यो देव इति । स्पष्टोऽर्थः ॥ (१७) ॥ इति द्वितीयाध्यायप्रकाशिका | उक्तज्ञानस्य फलमाह य एक इति । 'अपहतपाप्मा दिव्यो देवः' इति देवत्वेन श्रुतिप्रसिद्धः परमात्मा प्रकृतिशब्दितमायारूपवागुरा- युक्तस्सन् ईशनसमर्थाभिः ज्ञानवलक्रियाशक्तिभिः मायाजालगोचरान् प्राकृतांश्च (न्) लोकान् ईष्टे तदगोचरान् अप्राकृतांश्च लोकान ईथे। तन जीवपरम् ; प्रतीच आत्मा प्रत्यगात्मेति आत्मपदं परं परमा- स्मपरमिति ; सर्वार्थसिद्धौ जीवसरे(७)त-प्रत्यक्पदग्रहणात् । इह तु प्रत्यगिति परमात्मपरमेवेति । वस्तुतो जीवं प्रति परस्य मुख्यप्रत्यक्त्वस्य दुर्वचत्वेऽपि अहमितिभासमानत्यरूपंसामान्या- कारेण तद्विवक्षेह शरीरात्मभाचव्यक्षनायाऽऽहता श्रुताविति न फश्चिद् दोष इति । प्रत्यगित्यस्य, एवं सर्वप्रत्यक्छरीरक' इत्ये- वार्थवर्णनसंभवेऽपि शानिभिः परमात्मा अहमित्येव गृयत इति विशेषव्युत्पादनायैतद्विवक्षेति ।। इति द्वितीयाध्याय माग्यपरिष्कारः।

·381 सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ 3 य पवेक उद्भवे संभवे च य एतद्विदुरस्मृतास्ते भवन्ति ॥६॥ एको हि दोन द्वितीयाय तस्थु य इमान् लोकानीशत ईशनीभि । यश्व जगत उद्भवे उत्पती, सभवे-समित्येकीकारे ल्यापरपर्याये एकीभावे च [4] ईष्टे, तज्ज्ञान मोक्षसाधनमित्यर्थ । (१) ननु 'य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' इति पूर्वमन्त्रे सर्वोकेश- नारायणजानस्थैव मोक्षसाधनत्वमिति (नारायणस्वैव मोक्षसायनज्ञान- विपयनया मोचकत्वमिति) यदुक्तम् , तदयुक्तम् । जगत्कारणत्वेन प्रसिद्धाना ज्ञानस्यैर मोक्षसावनत्वमिति वक्तुमुचितत्वादित्याशझ्याह एको हीति । हे जना ! 'सर्वलोकानीशत ईशनीभि ,' 'प्रत्यक् तिष्ठति' इति विर्दिष्ट विश्वा भुवनानि ससृज्य सृष्टा अन्तकाले सञ्चुकोच सहृतवान् , गोपाः गोप्ता रक्षिता च य , स एक एव रुद्रा- ससाररुज द्राव(द्रव) यतीति रुद्र -समारमोचक इत्यर्थ । द्वितीयाय द्वितीयत्वाय सहायरया न केऽपि तस्थुः । सहायतया चा उपाया- एयमष्ठान योगेन आत्मतत्तसाक्षात्कारपूर्वक ब्रह्मतत्व- साक्षात्कारसपादनप्रकारो दर्शित । अथ तृतीये तस्येस्स्यैव मोक्षप्रदत्त प्रतिपाद्यते। पत विदुरिति वक्तव्ये, एतद्विदुरिति नपुसक- प्रयोगात् उद्भरसभनियमन रेक्यमापने नैर्भय व्यज्यते । एत- दित्यस्य ऐक्यमित्यर्थ । (१) नियमारूपस्थितिकर्तु उद्भयार्तु प्रलयर्नुश्च प्रत्येरमेय वेदनीय- तयोक्तमिति न मन्त यम् कि तु सर्वस्यमिति ज्ञाप्यते द्वितीय- मन्ते । तेन, कारणशानस्य मोक्षहेतुत्वात् जन्मस्थेतध्यसकारणानाञ्च बिचात् त्रयोऽपि मोक्षपदा इति मतियुदस्यते। एकोहि रुद्ध इति। नात्र एकोशेन रगत्वविधि न द्वितीया रिति भने त्य- .

·32 सपरिफारभाप्योपेता येनाभ्यतरोपनिषत् अ. 3. प्रत्यक जनास्तिष्टति मञ्चुकोचाताले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः॥२॥ तरतया या केऽपि न स्थितवन्तः । मोचकोऽन्यः कोऽपि नास्ति। 'दाहमेत पुरुष महान्तम्' इति महापुरुष प्रस्तुत्य, 'तमेवं विद्वानमृत यह भवति ; नान्यः पन्था विद्यते' इति मार्गान्तरनिषेधात् । अत्र रुद्र. दाब्दो यौगिकः ?]; रूपपेक्षया प्रकृतोपयिकस्य मानान्तराविरुद्धम्य संसारमोचकत्वलक्षणयौगिकार्थस्य मनसि विपरिवर्तमानस्य शारीरका. पशूद्रन्यायेन बलवत्त्वात् । अस्याश्योपनिषदो भगवत्परत्वस्य साधयिन्य माणत्याच नान चोद्यावकाशः । (२) पक्षप्युदसनेन एकत्वविधानपरत्यस्य स्पप्रत्यात् । अतो रुद्रपदमुद्देश्य- समर्पकम् । उद्देश्यश्च प्रशन एव भवति । न च रुद्रारयदेवताविशेष: माफ कपठोक्तः। अतो रुद्रपदेन, पूर्वोत्तोय आकार:, तविशिष्टोवाच्यः। तत्र पूर्वमन्त्रोक्तप्पाकारेषु ईशितृत्वोद्भवसंभवर्तृत्वानामन द्विती. यादिपादैरनूधनाननया, 'य एतद्विदुरमृतास्ते मपन्ति' इत्युको मोक्ष- प्रदत्वाकार एव शिष्यते । रुदशब्दश्च तत्प्रतिपादनोपयिकयोगशक्ति- संपन्न इति स एवार्थो ग्राह्य इत्याशयेनाह संसाररुजमित्यादि । प्रत्यङ् यथावस्थितस्वस्वरूपसाक्षात्कारवान् तितीत्यर्थन माया- बश्यत्वाभावशापवत्यादिना जालबानित्येतदनुवादत्वमपि संभवेत् । संचुकोचेति अणिजन्तप्रयोगेण स्वयं तस्य संकोवरूपलयाश्रयत्वावग- मनात् ब्रह्मा बानत्वं दर्शितं भगति । भुवनानीत्यत्य संसृज्येत्यनेय अलायन्यये तु संदतवानिति णिजों ग्राहाः । गोपाः इति च टि- स्थितिलयानां संवैषां चेतनगोवतरूपतानापनार्धम् । तत् सईदया- शतके। तदनेन मन्तण पिस्थिलिप्रलयकर्तुः मोक्षपदस्यैकत्यमुकम् । शारीरकापरादेति । तत्र हि शूद्रशब्दस्य यौगिक प्रकरणादादृतम्।२ ·सपरिकारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 3. 383 विध्यतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोवाहुस्त विश्यतस्पात् । सं वाहुभ्या नमति सं पतलेावापृथिवी जनयन् देव एक ॥३॥ यो देवानां प्रभयश्चोदयश्च विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व स नो बुद्धद्या शुभया संयुनक्तु ॥४॥ विश्वत इति । 'अनेकवादरववत्रनेत्रम्' इत्युक्तरीत्या अनन्त नयनानगपाणिपादादियुक्तनित्य [निरवद्य '] दिव्यविग्रहयुक्त असहाय एव धुथिव्यादिसर्वप्रपञ्च [वि] निर्माता जीव न् बाहुभ्या पतत्रशन्दित पद्विश्च सन (संघ)मति-सयोजयति । करणकलेबरसंयोग करोतीत्यर्थ । सर्वेषा शरीरेन्द्रियसबन्ध कुन् खयमनन्याधीनानन्तशरीरेन्द्रियवानित्यर्थ । परमात्मोपलब्धिप्रार्थनामन्त्रमाह यो देवानामिति । 'यान्ये तानि देवना क्षत्राणि, इन्द्रो वरुण सोमो रुद्र पर्जन्यो यमो मृत्यु- रीशान ' इति वृहदारण्यकोक्तरीत्या इन्द्रवरुणरुद्रादीनामुद्भव । ननु महीमहीधरमहार्णवादीना स्वर्गनरकाद्यनन्तलोमानाञ्च सृष्टिकर्ताऽप्येक इति दुरभ्युपगमनम् , अल्पेऽपि कार्येऽनेक पुरुष- साहायसव्यपेक्षताया एव सर्वन दृष्टे । पवसति का कथा सपा सृष्टी स्थिती सहारे चैव क्तति इति शहाम्, एक्स्यैन सर्वसृष्टिकार्यार्थपरिकरसंपत्तिप्रदर्शनेन परिहर्तु विश्वत इति मन्त्र । याहुभ्या सयोजयतीति देवमनुष्यादिसृष्टिरच्यते पनि संयोजय- तीति तिर्यसष्टि । एवञ्च वाक्यद्वित्वात् नियापदावृत्तिरस्तीति शापनाय समित्युपसर्गस्य द्वि प्रयोग । अथवा द्वितीय समिति जनयन् इत्यनेन संवध्यते । तैत्तिरीयनारायणेऽपि एतदर्थो द्रष्टव्य । एय तावत् सर्वकारणस्यैकन्य प्रतियोध्य तस्य मोक्षप्रदन्व- मुक्तम् । अथ मोक्षहेतुबुद्धिप्रदत्वमपि तस्यैवेति प्रार्थनामन्त्रमुग्नेत ·384 सपरिमारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् थ? उद्भात्यम्मादित्यूद्भवा । प्रकोण भात्यसादिति प्रभवः । प्रर्पण देवाधिपतित्वादिरूपेणास्य मनन प्रमानम् । 'अह हि सर्वयमाना भोक्ता च प्रभुरेव च' इति कर्मफ्रदायित्वरक्षणप्रभुत्वस्य मगरद्धर्मत्वेन प्रजापतिपशुपतित्वादिपदनापाकवर क्षणस्य प्रभग्नम्य भगवदधीन वात् इति द्रष्टव्यम् । विश्वाधिक. | "ष्टिभ्याहमिद कृत्स्नमेकाशेन स्थितो जगत्' इत्युक्तरीत्या विश्वस्य सर्वस्यापि तदेकदेशैकदेशतया तस्य विश्वाधिक वम् । ससाररुजा द्रावकतया रुद्रत्वम् , निरतिशयसविक्ष्यादि युक्ततया महर्पित्वञ्च भगवतो युज्यते । एवम्भूतो भगवान् , 'यन्नाभिपद्माइभवन्महात्मा प्रजापतिर्विश्वसडिश्वरूप ', 'तत्र ब्रह्मा चतु- मुखोऽजायत', 'नारायणामाजायत' इत्युक्तरीत्या हिरण्यगर्भ सपा देवाना सृष्टे प्राक् जनयामास । स देव परमात्मविषयतया शुभया बुद्धया योजयस्वित्यर्थ । (४) शाप्यते । सर्वकर्तुरेवत्वस्य प्रागवेदनात् सृएिमालवरीतया प्रसिद्धस्य हिरण्यगर्भस्य सर्पकलमेदायोगात्, हिरण्यगर्भ जनयित्वा तन्मुखेन देवाना जनकत्वात् मर्यकतत्वमित्येन रक्त यमिति हिरण्यगर्भजन- कत्वमप्याक्षिप्तमधस्तात् । एव देवप्रभावेन हिरण्यगर्भजनकत्येन मोक्षपदत्यादिना च निशिएम् , अत एव विश्वाधिक य इत्यादि- नाऽनूध, तस्य शुभधीसत्परत्वमुच्यते । अत इहापि रुद्रपदमुद्देश्य- कोटिनिविष्टतात् न रुद्रदेवतात्मविधायकम् वितु पूर्वोक्तार्थक सत् हिरण्यगर्मजनकन्येन प्रमाणान्तरप्रसिद्धदेवतापरम् । भवतीति । भवनमिद देवानाम् । भगवद्गत तु प्रभनमन्यदित्याह प्राणेति । प्रभवनस्य भगवदधीनत्वमिति । परप्रदत्वरूपप्रभमनस्य तक्रियारूपतया तदिच्छाजन्यतया तदधीनत्यम् । यद्वा पदप्रापफन्वे- त्यस्य पदप्राप्त वेत्यर्थ । इद प्रभवन तत्तद्देवगम् । प्रकपण ·385 सपरिपारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् 43 या ते रद्र! शिवा तनूरघोरा पापनाशिनी। नया नस्तनुवा शतमया गिरिरान्ताभिचाकशीहि ॥५॥ यामिपु गिरिशन्त हस्ते विभप्यस्तरे। शिमा गिरित्र । ता कुरु मा हिसी पुरष जगत् ॥६॥ 'अदृष्टपूर्वं हपितोऽस्मि दृणा भयेन च प्रव्यथित मनो मे । तदेव में दर्शय देव रूप प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥' इत्युक्तरीत्या सौम्यदिव्य माळविग्रहविशिष्टतया भगवत्प्रकाशप्रार्थनामन्त्रमाह याते रुद्रेति। हे रुद्र ससाररुन्द्रावक ! प्रसिद्धरुद्र यावर्तनाय त रिशिनष्टि गिरिशन्तेति । गिरिश तनोतीति गिरिशन्त । रुद्रस्य स्रष्टेत्यर्थ [तत्र सबुद्धि ] । या शिमा अघोरा च पापकाशिनी पापकमशितु शीलमस्या इति पापका शिनी-पापदाहिका वैष्णवी साविकी तनु , तादृश्या शन्तमया मुख प्रदया अत्यन्तानुकूल या तन्ना विग्रहेण अभिचाकशीहि प्रकाशस्वेत्यर्थ । यामिषुमिति । गिरित्र । गी: वेदान्त । तम नायते पाल्यते प्रतिपाद्यते इति वेदान्तप्रतिपाद्यत्व गिरिव शब्दार्थ । गिरि शन्तेत्यस्य पूर्ववदर्थ । हे गिरित्र । गिरिश त । ते हस्ते शिवा यामिषु विमर्पि-यन् आयुध विभीत्यर्थ । तामिपुम् अस्सवे-- अनु क्षेपे- मद्रमज्ञानविरोधिपाय कुरु । गच्छनीति जगद्-मसारपयचरम्यमाण मोक्षहेतुभूना बुद्धि शुमेय शुभाश्रयविग्रहविषयिणीमिशाप्यते या तेति मत्रेण दिव्यमहरविग्रहस्ये दिव्यायुधादेरपि ध्येयन्यम् , तेन ध्या- यिना दण्डनपरिहारेण परिपालनस्य कार्य प्रार्थनामुग्नेन प्राप्यते यामिपमिति । 'यस्तरे या विभर्गि, ता शिरा पुर' इत्यन्ययेऽपिन -25 -- ·386 सपरिपारमाप्योपेता येताश्वतरोपनिषत् अ 3 तत पर ब्रह्म पर गृहन्त यथानिकाय सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यक परिवेष्टितारमीश त शात्या अमृता भवन्ति ॥७॥ वेदाहमेत पुरुष महान्तमादित्यवर्णं तमस परस्तात् । तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्य पन्या विद्यतेऽयनाय॥८॥ पुरप मा हिंमी. ससारा-धकृपपतित मा कार्षीरित्यर्थ । तता परमिति । उक्तपकारेण तत्प्रार्थनानन्तरम् बृहन्त निर- तिशयहत्वाश्रयम् , अत एव परम् , यथानिकाय मशकमातङ्गादि शरीरानुरूप्येण सर्वभूतेषु अनुपविश्य अन्तर्यामितया वर्तमानम् , विश्व व्याप्य स्थित तमीश्वर ज्ञात्वा मुक्ता भवन्तीत्यर्थ । तज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमुक्त्या इतरस्य तन्निषेधति वेवाहमेत मिति । प्रकृते परस्तात् ज्योति महापुरप (ज्योतिर्मयवपुष ।) तमेव पुस्प विदित्वा मृत्युशब्दित ससारममतिकामति । अयनाय तत्प्राप्तये अन्यो मार्गो नास्ति । एतमर्थमह वेद जानामि । अस्मिन्नथे विवादो नास्तीति मुनीना परस्पर वचनमिदम् । दोप । अपा पत्यु शत्रून् राम इच, भिताहिंमनेन तद्विरोधिन क्षिपेति यावत् । एव प्रार्थनाया सत्या मोक्षार्थध्यान सपद्यत इति ज्ञाप्यते तत इति । गृहमिति अन्तातिरुक्ता । परिवेष्टितारमिति वहिव्यप्ति । तत परमित्यस्य पूर्वग्लोयोक्कात् जगत परमित्यर्थ शाहरभाष्ये ॥ ७ एव ध्येयत्वेन फधित पर ब्रह्म कि किञ्चिदेवतारूपम् , उतान्यादृशम् आद्य का सा देवतेत्यत्राह वेदेति । एतम् एतावत् ध्येयत्वेनोक्तम् अह तम पारवयादित्यपर्णमहापुरपत्वेन वेदेत्यर्थ । पुरुपसूक्तानुवादोऽयमिति स्पष्टम् । तत्र च पुरुष , 'हीश्च ते लक्ष्मीश्च ।

·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 3 387 न-नात्मज्ञानस्यैव, 'तरति शोकमात्मवित्' इति मोक्षहेतुत्व मुच्यते । कथमादित्यवर्णविमदपुरपज्ञानस्येत्याशय, अर पुरुषस्य पत्न्यौ' इति लक्ष्मीपतित्वेन वेदित । पुरपशब्दश्व तस्मिन्नेव प्रसिद्ध । तथा च स्कान्दे, 'यथा पुरुपशन्दोऽय वासुदेवे प्रतिष्टित । तथा शहरशन्दोऽय महादेवे प्रतिष्ठित ॥' इति । मुनीना परस्परमिति एतदध्यायान्तिममन्त्रानुसारेणोक्तम् । एन सृष्टिस्थितिसहारकारिणा ब्रहाविष्णुरुद्राणा मध्ये विष्णो लक्ष्मीपते पुरपशब्दार्थस्यैव पर ब्रह्मत्व प्रतियोध्य, 'चतुर्मुरा एव वा रुद्र एव वा तुल्यनयेन पर ब्रह्म भवतु , त्रितयोतीर्ण मन्यद धा त्रितयहेतु । तथाच तस्यैस्स्य कारणस्य ध्यानादस्तु मुक्ति' इत्याक्षेप क्षिपति तमेवेति । विष्णु- परब्रह्मणोरेवैक्यम्, नान्यथा । अत चेतनान्तर सर्वकारण न मन्तव्यम् , नापि मुक्तिप्रदम् । अतो वासुदेय एव परदेवतेति । अत्र तमेवेति तच्छब्दोपर्यंच एवकारश्रवणात् विदित्ववेत्यश्रयणात् स एव पन्था नान्यश्चेतन इत्येव प्रतीयते । उक्तञ्चद निक्षेपरक्षायाम् । 'महापुरपस्य वेदनमेव मोक्षसाधनम्' इति पराधिकरणभाष्यमप्यत पय महापुरुषस्येव वेदनमित्येतदर्थपर्ययसायीति सुपचम् । पूपिर भाष्यसदर्भ टीका च तदैव सगच्छते । तावता वेदनातिरिक्तस्या नुपायवासिद्धिरिति तु न तमेव विद्वान् अमृत' इति एवकार- रहितपुरुषसूक्त नाक्ये तद्विरक्षणसभवात् । उभयोरकाथ्यौचित्येऽपि, 'स परमविदितो न भुनक्ति (३४) इति वृहदाराण्यश्चाक्यादित तत्सिद्धे । एवमति अत्र तज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्यमुना इतरस्य पत् निषेधतीत्यवतरणभाप्यमपि तदभिप्रायमेव ग्राह्यम् । यद्वा प्रस्तथुनावपि वेदनविषय परिशिप्रमहापुरषान्यस्य पधित्वनिषेधे प्रस्तपुरुषव्यतिरिक्तस्यानुपाय बसन् वेदनातिरिच विशिश्तया महा पुरुपस्याप्यनुपाय वावगमात् महापुरपवे नान्यस्यानुपायत्यसिद्धिर पीत्याशय इति । ।

·388 सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 3. यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यस्मानाणीयोनज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इध स्तन्धो दिवि तिष्ठत्येकरतेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् ॥९॥ व्यापक वादात्मस्वमपि तस्यैवेत्याह-यसादिनि । “तथान्यप्रतिषेधात्" इति सूले, “यस्मादपरं परं नास्ति केनापि प्रकारेण उस्कृष्टं नास्तीत्यर्थः" इति भापितम् । व्यासायच, “यसादित्यस्य परमित्यनेनान्वयोऽस्तु । यस्मादुत्कृष्टं नास्तीत्यर्थः" इत्याशझ्य, "तथासति अपरमित्यस्य वैयर्थ्य- प्रसङ्गात् । न च परवापरच नास्तीति उत्कृष्टापकृष्टवस्तुनिषेधकत्वं शवयशकम् - ना आवृत्तिप्रसङ्गात् । अतो यमादित्यस्य अपरमित्यने. नैवान्वयः । यस्मादन्यत् सर्वोत्कृष्टं नास्तीत्यर्थाश्रयणे तदन्यस्योत्कृष्टस्य वस्तुन एवाभावात् समाभ्यधिकनिषेधः फलति" इति वर्णितम्। यदपेक्षया अतिशयेनान्तःप्रवेशयोग्य वस्तु नास्ति, यस्माचाधिकं विवृद्धं किमपि वस्तु नास्ति, यश्चाप्राकृते लोके अवाप्तसमस्तकामतया ब्रह्मादिकमपि तृणीकृत्य वृक्ष इवाप्रणतस्वभावस्तिष्ठति, तेन, 'भगवानिति शब्दोऽयं ननु तमःपारवर्तिन आदित्यवर्णविग्रहावच्छिन्नस्य पुरुषस्यतमोतन्त. गतविश्वात्मकचिदचिद्विशिष्टत्वायोगात् तस्य पूर्वोक्तब्रह्मभिन्नस्य देश- विशेषस्थायि-परिच्छिन्नव्यक्तिविशेपस्योपासनादमृतत्वमिति कथ- मित्यन, पूर्व महान्तमिति पदवेदितस्यातिसूक्ष्मत्वसर्वव्यापित्वे प्रदर्श्य, तदलिरिकं पूर्वोक्तं ब्रह्मेति मतिरपाक्रियते यस्मादिति । प्रपञ्चकारणस्य मोक्षस्थानाधिपतेश्चैकत्ये हि कारणस्य मोक्षप्रदत्वं सुस्थम् । अतः स एवायमिति भावः । पूर्ण पुरुपेण सर्वमिति पुरुषशब्दव्युत्पत्तिरपि दर्शिता । आदित्यवर्णविग्रहरूपपुरुषाकारत- मपि तस्यैव । 'पूस्संज्ञे तु पुरे तस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः' इति सर्वव्यष्टिशरीरनिविष्टतया, 'स यत् पूर्वोऽस्मात् सर्वसात्, सर्वान् ·389 - सपरिकारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 3. ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । य एतद्विदुरमृतास्ते भरन्ति अथेतरे दुःखमेगापियन्ति ॥१०॥ तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाधी च वर्तेते वासुदेवे सनातने' इत्युक्तप्रकारेण पुरुपशब्दितेन भगवता वासुदेवेनेद सर्व व्याप्तमित्यर्थ । अनेन, 'जीवाम केन' इति चिन्ताया निस्तारो दर्शित । पूर्णमिति व्याप्त्या आत्मत्वे कथिते, देहभूतस्य जीववर्गस्य तदधीनजीवनत्वमुक्त भवति ॥९ यस्माद्धेतो पुरुषापेक्षयोत्कृष्टं या सम वा नास्ति । तस्मात् तदेव सर्वोत्तर कर्मकृतरूपरहित तस्कृतामयशब्दितदु खशू-यश्च । तज्ज्ञान- मेव मोक्षसाधनमित्युपसहरति ततो यदिति । "तथाऽन्यप्रतिषेधात् " इति सूत्रे, 'ततो यदुतरतरमिति पूर्वनिर्दिष्टात् पुरुषात् अधिकं वस्तु न प्रतिपाद्यते, इत्यक्त्वा तर्हि, 'ततो यदुत्तरतरम्' इति किमुच्यत इति परि. चोद्य, "पूर्वन, 'वेदाहमेत पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमस परस्तात् । तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्य पन्था विद्यतेऽयनाय' इति परस्य ब्रह्मणो महापुरुषस्य वेदनमेवामृतत्वसाधनम् , नाऽन्योऽमृतत्वम्य पन्था इत्यु. पदिश्य, तदुपपादनाय, 'यस्मात् पर नापरमस्ति किञ्चित् यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चिन् । वृक्ष इस स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पाप्मार श्रीपत् तस्मात् पुस्प ' इति सर्वपूर्ववर्ति-व-सर्वपाप्मप्रदाह- फत्वरूपकारणत्वमोक्षप्रदत्वशालितया च पुरुषत्वमपि तस्यैवेति । मन्त्रोऽय मुण्डके, तैत्तिरीयेऽपि च । 'ननु विग्रहपरिच्छिन्नत्योवत्या फर्मवेष्टितत्वावगमात् अन्य एवं उपास्यः' इति शहाऽपि उक्तार्थपरिशीलने वय शाम्यतीति दर्शयन् निगमयति तत इति। एवं मोक्षस्थानस्थितस्यैव सर्वव्यापिताया: प्यु- ·390 सपरिकारमाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 3. पुरुषेण सर्वम्' इति पुरुषस्य परत्वं तद्यतिरिक्तस्य परत्वासमवञ्च प्रतिपाध, 'ततो यदुवरतरं तदरूपमनामयम् । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे दु खमेवापियन्ति' इति पूर्वोक्तमर्थे हेतुतो निगमयति । यत् उत्तरतरं पुरुषतत्त्वम् , तदेवारूपमनामय यत , ततो ये एतत् पुरुषतत्त्वं विदुः, न एवामृता भवन्ति । अथेतरे दु खमेवापियन्तीति' इति भाषितम् । अन ततश्शब्दः पूर्वोक्तहेतूपसंहारार्थः । न तु पूर्वप्रतिपादितपुरुषस्य प्रतिपिपादयिपितवम्वन्तरावधित्वप्रतिपादनपर इति द्रष्टव्यम् । केचिदाचार्या., "तेनेदं पूर्णमिति पूर्यवावये सर्वमिदमिति प्रथमान्त. निर्दिष्टनया प्रधानस्य जगत एव, ततो यदुत्तरतरमित्यत्न तच्छब्देन ग्रहणम्" इत्यूचुः । तदपि युक्तमिति वेदार्थसंग्रहव्याख्यानेऽप्युक्तम् । त्पादितत्वात् आदित्यवर्णत्ववर्णनेन फर्मरतनिकर्पलेशस्याप्यभावस्य सुगमत्यात्, तत एव तदन्यस्य सर्वस्य फर्मरतसामयशरीरपरि- च्छिन्नताया अपि व्यञ्जनात्, यत् उत्तरत्वेन त्वदभिमतं ब्रह्मशिनादि, ततोप्युत्तरतरं तमःपारवति तदरूपमनामयञ्च, अन्यत्तु सामयरूप- मिति, तदुपासन एवामृतत्वम् । तदन्यस्य कर्मतन्त्रस्य दुःसमयस्यो- पासने तु दुःखप्राप्तिरेवेत्यर्थः। सिद्धः अरूपमनामयमित्यस्य, कर्मकृत- देहतन्तदुःसविरोधि; हेयप्रतिभटमित्यर्थः' इति पराधिकरणटीका। आमयस्यात्मसंवन्धित्वप्रसत्यभावात् इहाऽऽमयः दुःखमित्युक्तः । हेतुपरत्वे तत इत्यस्य पूर्वधिऽनन्वयादुत्तरार्धेऽन्वयः कृतः एवं संद- र्भानुसारात् तन इत्यस्य हेतुपरत्वं भाप्योक्तं सुस्थम् । अन्यदप्य- प्रतिपिद्धमनुमतमाह केबिदिति । जगत: प्रथमान्तनिर्दिष्टत्वायव्यवहि- तवाच्च तच्छन्दस्य तत्परामर्शित्वस्य युक्तत्वं मेश्विदुक्तम् उपपन्नमिति ·391 सपरिष्कारभाप्योपता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 3. सर्याननशिरोग्रीवः सर्वभूतग्रहाशयः ! सर्वव्यापी स भगवॉस्तस्मात् सर्वगतरिशयः ।। ११॥ ननु 'तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्व मिति सर्वशरीरसनन्धावगमात् तस्यापि हेयसंबन्धोऽवर्जनीय इत्याशङ्कयाह सर्वाननेति । सशरीराणा तच्छरीरत्वेन सर्वाननशिरोग्रीवत्वम् ; सर्वभूतहृदयगुहाश्रयत्वात् सर्वभूत- गुहाशयत्वम् । अनेनाऽऽकारेण सर्वव्याप्यपि यतो भगवान् , [तस्मात् १] 'ज्ञानशक्तिक्लैश्वर्यवीर्यतेजास्यशेषत । भगवच्छन्दगच्यानि बिना हेयैर्गुणादिमि.' इति हेयप्रतिभटत्वाचिमगवच्छब्दार्थतया तस्य पुरुषस्य सर्वगतत्वेऽपि शिवत्वमेव ,न त्यशुमसरन्ध इति भाव । (११) तन स्वीस्तमिति । व्यारयानेऽपीति अपिना हेतुपरमूलव्या- स्यानपरेरपि (रेव) अस्यार्थस्योक्तत्वात् मूले इद प्रतिपेध्य न भव- तीत्युपदर्यते । तदयमर्थः-उत्तरनरमित्यस्य अतिशयितोत्तरमित्यर्थात् जगदपेक्षयाऽतिशयितोत्तरत्वोक्त्या अगतिशयितमुत्तरं किञ्चिद- स्तीत्यरगमनात् , ब्रह्मरुद्रादेरपि जगदन्तर्भूततया, तत उत्तरमित्यनेन, 'दारिमी पुरषी लोके भरश्चाक्षर एव च' इति प्रसिद्धनित्यमुक्त- ग्रहणम् । अतिदायितमुत्तर तु पर ब्रह्म, स उत्तम पुरप इति । (१०) ननु विग्रहवतोऽनामयत्यमसंभवीत्याशलायाम्, 'तस्य विग्रह- स्येन विश्वस्यैव तच्छरीरत्वाविशेषात् तद्विग्रहानङ्गीकारेऽप्याशहा जागर्ति । एवञ्च तत्परिहार एवैतत्परिहारोऽपि । तत्र चैवं परिहार इत्युन्यते सनिनेति । सवैपामाननशिरोनीयादयः अस्याप्यानन- शिरोमीनदयो भवन्ति । तन हेतु: जीवात्मन इयास्यापि तत्तद्- भूतगृहाशयत्वम् । न केवलमेतत् , सूक्ष्मतया कार्यकारणसर्वन्यापि- तया आननादिरहितस्थावरादिशरीरस्त्वमप्यस्ति । एपश्च, "एको , ·392 सपरिफारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 3. यस्यास्ति देहः, स भवति विविधानन्त दुःखैकभोक्ता विश्वं देहः प्रभोश्चेत्, स कथमतिपतेत् विश्वदुःखानुभूतिम्" इत्यधिकरण- सापयलिदर्शिता शहा उक्तमहापुरुपातिरिक्तपरब्रह्माङ्गीकारेऽपि भवत्येव । महापुरुपे त्वियं शहा न भवति । स हि भगवान् । भग- वच्छब्दश्च हेयप्रतिभटे यौगिको रूदश्चेति विष्णुपुराणादी व्यक्तम् , 'ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः। भगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयेर्गुणादिभिः।', 'तन पूज्यपदार्थोक्तिपरिभापासमन्वितः' इति । प्रसिद्धच हेयप्रतिभटत्वपस्यान्तर्यामिश्रुतिपु, 'एप त आत्मा अन्तर्याम्यमृतः', 'एप आत्माऽपहतपाप्मा दिव्यो . देव पको नारायणः' इति । दिव्य इति विग्रहवैशिष्टयं प्रदर्शयन्त्येय शुतिरियमपहतपाप्मत्वमुपदिशति । अन्नाप्युक्तम् , 'वृक्ष इव स्तन्धो दिवि तिष्टत्येकः' इति । अतो नारायणाद् भगवतोऽतिरिक्तस्य सर्वदेहित्वे स दोप: स्यात् । अयं तु सर्वव्यापी भगवान् । अस्य तु सपंगतनत्वेऽपिशिनत्वमेव-महलत्यमेवेति। भगवच्छन्दोविष्णावेव मुख्य इति श्रीमतो रामायणादपि शायते । आह हुत्तरां दिशं प्रति प्रस्थाप्यमानान् प्लवङ्गमान् प्रति सोमगिरिदेशं प्रस्तुत्य सुग्रीवः, 'भगवानपि विश्वात्मा, शम्भुरेकादशात्मकः । ब्रह्मा चमति देवेशो ब्रह्मर्पिपरिवारितः' इति। एकादशात्मकशम्भु-देवेशब्रह्मोमयाति. रिजस्तद्विलक्षणो हि विश्वात्मको भगवानिदोच्यते; अपिशब्देन च। विष्णुपुराणेऽपि स्पष्टम्, 'एवमेध महारादो मैनेय भगवा- निति । परमनहाभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः' इति । ईदृशं भगवत्तनं विधाय तेग हेतुना शिवत्वं विधीयमानं मलत्वरूपमेव हि भवितु- मईति । अन्न मर्यव्यापी म भगवान शिव इत्येकवाफ्यना तुन भवति । तस्मादिति वाक्यमेदकपदस्य मध्ये निविष्टयात् । सपंगत- शम्दम्य सर्पव्यापिशम्दममानार्थतया पीनरतायप्रसहाथ। (१) ·- सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेतासतरोपनिपत् भ. 3. 393 महान् प्रभु पुरुषः सत्यस्यैप प्रवर्तकः । सुनिर्मलामिमां शान्तिमीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १२ ॥ तज्जानम्यैव मोक्षमाधनत्वमित्येतत् दृढयति-महानिति । वैशब्दोऽधारणे । पुस्प एव महान् प्रभुः फरपदानसमर्थ । 'अहं हि सयज्ञाना भोक्ता च प्रभुरेन च' इत्युक्त. (इत्यत्न ') "प्रभुः फलपद" इति भगवता मायकृता व्याख्यातत्वात् प्रकृते मोक्षम्पफरम्य प्रस्तुतत्वात् महच्छब्दसमभिव्याहाराच महाफररूपमोक्षपद स एवेति तस्य मोबाहेतुत्व पूर्वोक्त स्थिरमिति भाव । तत्र हेतुमाह सत्यस्यैप प्रवर्तक इति । 'जायमान हि पुस्पं य पश्येन्मधुसूदन । साविक स तु विज्ञेय स चै मोक्षार्थचिन्तक ' इत्युक्तरीत्या मोक्षार्थज्ञानहेतु- सत्त्वगुणोन्मेपहेतुभूतकटाक्षशासितया स एव मोक्षपद इत्यर्थ । अत एवं ज्योतीरूपनिरतिशयदीप्तियुक्तादित्य वर्णविग्रह] पुस्पोऽव्ययो भगवानेव मुनिर्मलागिमा मोक्षपा रागाद्युपद्रशान्तिम् ईशानः ईष्ट इत्यर्थ । एयमस्य मोक्षप्रदत्य मोक्षहेतुद्धिप्रदत्यश्चोत्तम् । अथ तद्धतु- सत्तमवर्तकन्यमप्युच्यते महानिति । शान्तिमित्यम्य मियासावांक्ष- तया ईशान इत्यनान्धयः । पूर्वमपि, 'सन् लोशनीयत' इनि मपर्मानया प्रयोगः स्थितः । अत्र शान्तिमीशान एप महान् प्रभु सचम्प प्रवर्तक इत्येमाक्यता था; उत्तरार्ध पृयग जीव- न्मुक्तिहेतु विधिरूप था। तमसः परस्तादादित्यरर्णः स्थितः स तत्रत्यतथर ध्येय इति विभुम्परूपध्यानयन् नदप्यशश्यमेवेति न शिनत्यम् । म हि सीलभ्ययात्सल्यजलधिः सर्वगमपिशरीरान्तरेय संनिविष्टस्नोपा- ·394 सपरिकारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 3. अश्गुष्टमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः। हृदा मनीपा मनसाऽमिक्लप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥२३॥ तज्ज्ञानसाधनमाह अङ्गुष्ठमात्र इति । सर्वेषामन्तरात्माऽसौ हृदय गुहानिहितत्वनिबन्धनाङ्गुष्ठपरिमाणयुक्तः पुरुषः हृदा भवत्या मनीपा धृत्या युक्तम मनसा अभिक्लप्तः प्राह्यः । हुन्मनीपाशब्दयोः भक्तिधृतिपर- त्वम्, "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इत्यत्र व्यासायवर्णितम्। शिष्टं स्पष्टम् । सनेऽपि फलप्रद इति ज्ञाप्यते अगुप्यमान इति । इहेदं पदं प्रमिताधि- करणोक्तरीत्या परमात्मपरम्; पञ्चमे तु जीवपरम् । प्रकरणात् । जनानां हृदयस्याइगुष्टपरिमाणतया तवच्छिन्नस्य परमात्मस्वरूपस्य व्यापिनोऽपि भइगुष्टमानत्वम् । एतदुपपादनायैव अन्तरांत्मेत्यादि । अत्र जनानामित्यस्य अन्तरात्मेत्याप्यपरः । जनसंघन्भ्यन्तःकरणा- यच्छिन्नोऽयमात्मेति अष्ठमाल इत्यर्थः। सदा जनानां दये संनिविष्ठ इत्यस्य पुनस्तदेकार्थकत्वे पानात्यात् सर्वव्यापिपरमात्म- स्वरूपस्य सदा हृदयनिविएनया असंदिग्धनया सदेतिमयनयर्याय हार्ददिव्यमालविग्नविशिष्टतया सदा स्थिति दर्शयितुं द्वितीयः पादः सदेत्यनेन दिल्यमहलविग्रहस्य उपासनकाले परम् आविर्भाव इति न मन्तव्यम्, किन्तु सर्वदा स्थितिरिति मायने इत्येकोऽर्थ: संभवति । अन्यस्तु अयं यद्वारस्यायां सदेहत्यावस्थायामेया- न्तरात्मेति न, किन्तु सदेशान्तरात्मा, एयम्भूतम्य जनहत्यसंनि- विपन्वरूपहश्यावच्छिनत्यम्युनमगुटमानत्यमिति । अयं द्वितीय एवार्थ इह माप्येऽगित: । व्यामयिरिति वेदार्थसंग्रहे भाप्यर- घर्शिनम् . "भत्तपा च धृत्या च समादिनात्मा" इति मनगद. स्थानापन्नं स्मृतिमाश्यमनुस्म्यति ध्येयम् ।

·, सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.3. 395. सहनशी पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्टत् दशाङ्गुलम् ॥ १४ ॥ पुस्प एघेर्दै सर्वं यद् भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्ननातिरोहति ॥ १५ ॥ अङ्गुष्ठमात्रशब्दश्रवणकृतपरिच्छेदग्रान्ति व्युदस्यति सहस्रति । अनन्तशिरोनयनादिदिव्यविग्रहयुक्तविरापी सन् ,-दशाङ्गुल. शब्देनावयवी लक्ष्यते। भूमिशब्देन ब्रह्माण्डम् ----पञ्चभूतपञ्चतन्मात्रा. रूपदशावयवयुक्तब्रह्माण्डमतिक्रम्य परमपदे स्थित इत्यर्थः । (१४) यस्मात् पुरुषेण व्याप्तमिदं सर्वम् , अत भूतभव्योपलक्षित प्रपञ्चजात पुरुषात्मकमेवेत्याह पुरुष एवेति । [उक्तोऽथ । उताऽ. मृतेसि । अल अमनत्वशब्देन मुक्तिवाचिना मुक्तिस्थानं लक्ष्यते । अपा- कृतभोग्यभोगोपकरणसमृद्धं यदमृतत्वं परमपदम् अन्ने प्रकृतिप्राकृत- सहस्रशीत्यादेः, सर्वशत्वात् सर्वशक्तित्याञ्च सर्वत्र शिरश्वभु:- पादकार्यकरणसमर्थ इत्येतावन्मानपरत्वमपि सुबालोपनिपधारया- नादी दृष्टम्-अथापि श्रीगीताविश्वरूपाध्याय इव वास्तवानेकशी. त्वादेरेव सुवचत्वात् यथाश्रुतमेवार्थमाह दिव्यविग्रहयुक्तविराङ्- रूपीति। दशाङ्गुलशब्दार्थसमीक्षणं पुरुषसूताव्यारयाने द्रष्टव्यम् ॥ अत्यतिष्ठदित्यत्न न भूतकालविवक्षा, सापेकालिकसर्वपदार्थ- व्याप्तेरेव विवक्षितत्वादिति विवरीतुम्, अतिक्रम्य स्थितिरियं कुत्रे- त्यन, परमपदे इति स्पयितुञ्च पट्यते पुरुष एयेति । भन्यशन्दः, 'भन्यगेयेत्यादिनाभरतीतिपर्तयव निपातितः। तेन वर्तमानमहणम्। 'भूतं भन्यायोपदिश्यत' इत्यादिस्थल इव साध्यरूपार्थविरक्षया भरियदर्थस्य । तेन कालवयरर्तिसर्धग्रहणसिद्धिः । अनराम्देन ग्रा- ·- 396 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 3. सर्वत:पाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतश्चतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥१६॥ सनन्धे नातिरोहति नोरपद्यते, तस्याप्यमृतत्वस्यासौ ईशान इत्यर्थ. 1 अत्योभयविभूतिनायकत्वमुक्तं भवति । (१५) सर्वत इति । सर्वतः पाणिपादादिकार्यकारि तत्तत्कार्यमुखेन समारत्य तिष्ठतीत्यर्थ । गीतामाध्ये च, 'सर्वत पाणिपाद तत् । इति श्लोक याख्यानसमये, "परस्य ब्रह्मणोऽपाणिपादस्यापि सर्वत. पाणि. पादादिकार्यकृत्त्वं श्रूयते । प्रत्यगात्मनोऽपि परिशुद्धस्य सरसाम्यापत्या सर्वतः पाणिपादादिकार्यकृत्त्व श्रुतिसिद्धमेव, 'निरञ्जनः परमं साम्य मुक्तीति हि श्रूयते-" इति भापितम् । (१६) तपदार्थ भोग्यताबुद्धिस्थितिपर्यन्तममृतत्वस्य दोलभ्यं देर्शितम् ॥१५ कार्यकरणाय शीर्णद्यपेक्षाऽपि नेत्युच्यते सर्पत इति । इति भापितमिति । ननु जीवस्य विराहपतुल्यरूपशालित्ये प्रमाणाभावात् तद्विपये तत्कार्यरतपरतया गीताभाप्ये व्यारयानेऽपि परमात्मनः साक्षात् तादृशविमहवत्तस्यैव संभवात् किमिति लिएं व्याप्येय. मिति चेत्-उच्यते-पाण्यादिदेश पादाद्यसंभवेन सर्वतःपाणि- पादत्वादिवर्णनमपि झिरमे। वस्तुतः पूर्वमय, विश्वतश्चक्षुरिति मन्त्रण तस्यार्थस्योकत्वात् पौनरुत्य मा भूदिति अर्थान्तरं विवक्षना तन भगननायकारसंमतिरपि दर्शितेति ध्येयम् । एतदपीनरुक्ता याय वतन तदर्थवर्णनम्। ननु म एवार्थ इह पीताम्। अयमर्थध तन । अस्तु यामम् । कि तेन? वस्तुत इह सर्वन्द्रियविवर्जितमिति पदं थूयमाण पाणिपादायभाय बोधयन् पाणिपादादिकार्यकत्यसपमर्थ पर वियक्षितं दर्शयति । उपरि च यपाणिपाद इत्यादिग्नुवादः। (१६) ·. सपरिकारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् / 3. 397 संवन्द्रियगुणाभासं सन्द्रियविरजितम् । सर्यस्य प्रभुमीशान सर्वस्य शरण सुहृत् ॥ १७ ॥ नवद्वारे पुरे देद्दी हसो लेलायते यहि । सन्द्रियेति । सन्द्रियगुणः सन्द्रियजन्यज्ञानरामासः प्रकाशो यस्य तत् तथोक्तम् । इन्द्रियवृत्त्या विज्ञातु समर्थमित्यर्थ । सर्वेन्द्रियवत्वमप्यैच्छिकमेव , न स्वाभाविकमित्याह सर्वेन्द्रियविवर्जित. मिति । सर्वस्य प्रभुमिति। प्रभुत्व सेवाफलपदावेन, ईशानत्वं नियन्तृत. येति द्रष्टव्यम् । 'निवास शरण सुहृद्गतिनारायण ' इति श्रुते निरवधिक- वात्सल्यशालि प्राप्यश्चेत्यर्थ । अत्रेशानशब्दस्य नपुसकलिअत्यान्न देवता- विशेषप्रत्यायकत्वशक्षावकाश इति व्यासायणितम् । (१७) ननु सर्वन पाणिपादत्वादिक गीतामु परिशुद्धात्मखम्ये प्रसि. द्वम् । ततश्च परिशुद्धस्वरूपस्यैव सर्पपभुत्वेशानस्वादिकमवगम्यत इति शिष्यशका शमयति नवद्वार इति । मरपस्रवणद्वारतया हेयैनवाभि भामास. प्रमश इति । याहाविपयग्रहणमित्यर्थः । नपुसा. लिङ्गन्यादिति । ईशानदस्य राधन्ततया तिलिग वात् तिष्टतीति धूयमाणमियान्वयाय नपुमरत्वमेष्टायमिति भावः । न च प्रभुमिति द्वितीयान्तान्ययाय प्रियान्तरमध्याहार्यमिति इहापि द्वितीयान्तत्वं रूवश्वास्त्यिति मारस्यम्-प्रियान्तराध्याहारः, पाक्यमेदराना, रहस्म्दे दितीयान्त घरल्पनेत्याधनेश्दोगपनिमिया प्रभुमित्या प्रथमान्तत्यक्लनस्वैर युक्त्वात् । रद्ररूपदेवतारिशेपे अतोनानां सबंग विशेषणानामनन्वयामानाशाशादिन्याय एव । पवमनेपाणिपादादिमत्वेऽपि नास्य जीएसाम्यम् । पन्ध. लरूपयोग्यताया अयभावादिति शाणत नरद्वार इति ।

·398 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ. 3. वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥१८॥ अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरम्य पुरुषं महान्तम् ॥१९ अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः। तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥२०॥ द्वारैर्युक्ते पुरवत् स्वात्यन्तभिन्ने अहमित्यभिमन्यमानो नानादेहसञ्चरण- जङ्घालतया हंसशब्दितो जीवो नानादेहेपूचावचयोनिपु लेलायते गतागतं कुर्वन् परतन्त्रतया यम्भ्रमीतीति । अत: तस्य सर्वप्रभुत्वे का प्रसक्तिः ? अतः ततः पहिः बाह्य एव स्थावरजङ्गमात्मकसलोकसंसार- तन्त्रवाहीत्यर्थः । (१८) अपाणीति । पाणिपादाद्यमावेऽपि तत्कार्यकारी इतराचेयः -स्वयं सर्वज्ञः यः, तमादिकारणं महापुरुथं वदन्तीत्यर्थः । (१९) अपोरिति । सकलसूक्ष्मवस्त्वन्त प्रवेशयोग्यसौम्यवान् निरति- शयत्वशाली एवम्भूतः अस्य जन्तोः प्राणिनो जीवस्य आत्मा प्रेरकस्सन् सर्वजीवस्य हृदयगुहायामास्ते । जन्तोरित्येतत् आत्मेत्यनापि च संबध्यते ; आकाशासत्यात् । गुहायामितिनिटिहृदयगुहायामपि किञ्चिदाकारेण जीवसाम्यं प्रददर्य ताहास्यापि अदृष्टत्वविशिष्ट- द्रष्टवादिरूपोऽतिशय उच्यते अपाणीति । एवं सहनशीपत्यादिना प्रसताराहापरिहारमारराधं समाप्य ततः प्राक्तनमन्त्रोक्तमुपसंहियते अणोरिति । 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्य- मीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः' इति वक्ष्यमाणेन मुण्डकाथुतेन चमन्त्रणकार्य युक्तमिति अन्न यदा तदेत्यध्याहारः । अन्यथा पुनः ·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ. 3. 399 वेदाहमेतमजरं पुराण सस्मिान सर्वगतं विभुत्वात् । जन्मनिरोध प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रपदन्ति नित्यम् ॥ २१ ॥ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिपदि तृतीयोऽध्यायः॥ . संबध्यते । तादृशम् अक्तु कर्मलेपशून्यं महामहिमशालिनमीशं यदा पश्यति, तदा धातु। धारकस्य परमात्मन प्रसादात् वीतशोको भवति । 'प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन् प्रसन्ने क्लेशसक्षय ' इति स्मृते । ततश्च ध्यान- साध्यपरमात्मप्रमादनियतया ज्ञाननिवर्यत्वेन (प्रसादनिवर्य या ज्ञाना- निवर्यत्वेन १) बन्धस्य मिथ्यात्वं प्रत्युक्तम् । (२०) वेदाहमिति यस्य विभुत्वेन जन्माभाव प्रकग वदन्ति, तमजरं पुरातनं सर्वगत्वात् सर्वात्मानमह वेद जाने इत्येव ब्रह्मनादिन नित्य वदनीत्यर्थ ।। (२१) इनि तृतीयाध्यायप्रकाशिका । वैराग्यात् वीतशोकादिको निरन्तरध्यानरत् तत्प्रसादात् दर्शनसमा- नकारं शानं लभत इति अनध्याहारेण योजनाऽपि स्यात् । मन्त्रोऽयं कठवल्यामपि । तर धनुरिति पाठ मेदः । (२०) एवं वेदाहमेतमिति मन्त्रानन्तरेण संदर्भण वक्तव्यमुस्ता तदर्थों निगम्यते वेदाहमिति । रावगनमिति हेतुगर्भनिशेषणम् । विभुत्लादिति अपौनरुक्तयाय प्रभुत्वार्थक सत् उत्तरार्धारयि॥(२१) (अथ चतुर्थोऽध्यायः) बहानाचरशन्दाना जगद्वाचस्दैः सामानाधिकरण्येन व्यर- हार: न स्वरूपेक्यनिरन्धन.; कि तु मिथोमेदे सत्येय मुख्यः स्थित इति व्युत्तादनमत्र तुरीयेयाय श्यिते । सेय गुभा बुद्धिः प्रार्यते ·403 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगात् वर्णान् अनेकान् निहितार्थो दधातिा वि चैति चान्ते विश्यमादो स देवः स नो बुध्धा शुभया संयुनक्तु ॥१ तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव गुरु तद् ब्रह्म तदापस्तत् प्रजापतिः॥२॥ ब्रह्मणः सर्वविधकारणत्वं प्रपञ्चयिष्यन् तद्विषयबुद्धिप्रार्थना- मन्त्रमाह य एक इति । 'अकारो वै सर्वा वाक् । सैपा स्पर्शोप्मभिर- भिव्यज्यमाना बही नानाविधा भवति' इति ऐतरेयश्रुतेः, एकः अवर्णः निहितार्थः अर्थः परं ब्रम स्ववाच्यत्वेन निहितः यस्मिन् तथोक्तः परमपुरुषार्थभूतब्रह्मवाचक:-'अकारेणोच्यते विष्णुः' इति श्रुतेः- तादृशः अवर्णः सर्वान् वर्णान् दधाति उत्पादयति । [म: ] विश्वं कृलं प्रपञ्चम् अन्तकाले व्येति-अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् -- गमयति नाशयति । स देवः शुभया युद्धथा योजयतु । अत्र वाच्यवाचकयोर- मेदोपचारात् स देव इत्युक्तिः । तस्य देवस्य सार्वात्म्यमाह तदेयाग्निरिति । शुक्र रोचिष्ठम् । नक्षत्रमण्डलमित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । प्रथमम् य एक इति । शब्दस्य अपर्यपसानवृत्या ब्रह्मपर्यन्तवाचित- रूपमहिमवशात् मामानाधिकरण्येन निर्देश इति मापनप्रवृत्तत्वादे- वोपक्रमे अफारादन्येषां वर्णानामुन्यत्तिप्रस्तावः । अन एय अवर्ण इत्यस्य वर्णरहित इत्यर्थवर्णनेन नीलादिवर्णानां प्राप्मणादिवर्णानां योत्पादयन्वपरनया मन्वन्यारयानमानादेयम्। निहितार्थ इत्यर्थपद- वर्णपदसममिव्याहारवलस्परसमतीतश-दरूपवर्णत्यागश्च न युक्तः। एवं प्रति राये प्रामणि यकारवाच्यत्वप्रतिपादनात् अयमध्यायोऽपि मेव अकारवान्यं ब्रह्मत्वेन घुबोधयिपनीति ध्येयम्। (१) (२) ·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनियत् अ. 4. 401 त्वं स्त्रीत्वं पुमानसि त्वं कुमार उत या कुमारी। त्यं जीर्णो दण्डेन यश्चसि त्वं जातो भरसि विश्वतोमुखः ॥ ३ ॥ नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस्तटिगर्भ मनयः समुद्राः। अनादिमत् त्वं विभुन्चेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्रा॥४॥ अजामेरा लोहितगृहरणां वह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजी होको जुपमाणोऽनु शेते जहात्येनां मुक्तभोगामजोऽन्यः ॥५॥ तदेव सात्म्यि सबोधनेनाह त्वं स्वीति । जीर्णः वृद्धासन् दण्डेन आलम्बनेन यश्चसि सचरसि । अत्यस्यमिदमुच्यते । त्वमेव सर्वरूपो जातोऽसीत्यर्थ । (३) नील इति । नील हरित-लोहिताक्षमेदभिन्नः पता: पक्षी खमेव ; [सटिदर्भ ।] सतवा समुद्राश्च । त्वमेवानादि (1)। यतो विश्वानि भूतानि जातानि, तदपि त्वमेव ; निखिलजगत्कारणमपि त्व- मेवेत्यर्थ । नीलपतनाचात्मत्वमपि न स्वरूपेण, अपितु व्यापकत्वेनाऽऽत्म- स्वादिस्येतत् प्रदर्शयति विमुत्वेन वर्तस इति । यतस्त्वं व्याप्य आत्मतया वर्तसे, तत सर्वात्मत्यमित्यर्थ । (४) 'भोक्ता भोग्य मेरितारस मत्वा', 'क्षरं मधानमृताक्षरम्। इति पूर्वनिर्दिष्टचिदचिद्विवेकं दर्शयति अजामेकामिति । तेजोवनरक्षण- विकारगतरोहितशुरुकृष्णरूपयुक्ता स्वसमानरूपविविधमतभौतिकसष्टीम् [अनादिमन्-आदिमद्भिन्न यथा तया?] विभुयेनेत्युनाव्याप्तिः अचे- तने चेतने चेति विस्तरेण झाप्यते शरीरात्मभावनिरन्धनमेव मामा. नाधिरण्यामिति विधेयार्धम् अजामित्यादिना। लोहिनहरणामिति पृथिवीपर्यन्तसमष्टिरूपेण परिणामी विवक्षितः । उपरि व्याप्टिएष्टिः । ..-26 ·. 402 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. उत्पतिरहिता काञ्चन कश्चिदविद्वान् उत्पतिराहित्येन तासमान एव सन् तलाहम्बुध्या सेवमान तामनुसृत्य शेते तिष्ठति । अपरो विद्वान् कश्चित् काल भुक्त्वा उत्पन्नवैराग्य त्यजतीत्यर्थ । नन्वस्मिन्नजामन्त्रे स्वरसत एतावान् सर्थ प्रतीयते-- काञ्चित् छागी त्रिवर्णा वसरूपबहुप्रकाराम् (प्रजाकरीम् ) एकश्छाग प्रीय- माणोऽनुवर्तते , अन्य तामुपभुक्ता त्यजतीति । कथं भवदुक्तप्रकृति- रूपार्थग्रहणम् । यदि चाध्यात्मशास्त्रे लौकिकार्थप्रतिपादनानौचित्यात् आध्यात्मिकार्थे पर्यवसान त यमिति, तर्हि 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्र वृक्षसुपर्णपिप्पलशब्दै शरीरजीवकर्मफलाना गोण्या वृत्त्या ग्रहणवत् , 'गौरनाद्यन्तवती' इत्यत्र गोशब्देन गोण्या वृत्त्या प्रकृतिग्रहणवत् इहापि अजाशब्देन गोण्या वृत्त्या प्रकृतिग्रहण युक्तम् , न तु यौगिकार्य ग्रहणम् । रुढिपूर्वकर क्षणाविशेषरूपगोण्यपेक्षया योगदौर्बल्यस्य प्रोदात्र धिकरणे स्थितत्वात् । इतरथा, 'घेत होतुश्चमस प्रोदातृणाम्' इत्यत्रापि यौगिकवृत्त्या उदात्रादीना चतुर्णा ग्रहण स्यादिति चेन्न - मुख्यार्थानुपपत्तौ तिगौणार्थाश्रयण युज्यते । उपपद्यते चाजा- शब्दे यौगिकार्यम्य मुर यस्य ग्रहणम् । न चैत्र प्रोदातृन्यायरोिध । तन्न पाश-वायेन वटुत्वाविवक्षा नास्ति , प्रोद्गाठशब्दयौगिकार्थबहुत्वम्य समवात् । 'अदिति पाशान् प्रमुमोक्तु' इत्यत्न रूट्यर्थम्य वा यौगिकायस्य या पाशगदार्थम्य बन्धनसाधनम्यासभरात् वहुत्यापितक्षा । इह तु तर- सभवात् नाविनत्ये (1) तदधिकरणस्थिति । न तु रहिपूर्वक लक्षणा- पेक्षया योगस्य उपन्यत्वमित्यपि । नन्वेव सुब्रह्मण्यस्यापि गानकारितया .

·403 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.4. योगार्थत्वात् तस्यापि ग्रहणप्रसङ्ग इति चेन्न-तस्य सदसि स्थित्यमावेन तत्साधारण्याभावात् । मीमासकैकदेशिभि तत्साधारण्यस्याभ्युपेतत्वाच । ततश्च यौगिकाम्य मुख्यस्याजाशब्दार्थस्य समवे पररीत्या छागत्व- रूपण गौणवृत्त्याश्रयणञ्चायुक्तम् । 'गौरनाद्यन्तनी' इत्यक्ष गोशब्दे यौगिकार्थास्फुरणात् , 'सर्वकामदुपाम्' इति दोहनस्य गोराब्दरूढार्य- ग्रहणनियामकम्य सत्वाच्च तन्न तथा, इह तु योगार्थस्ते , मर्यग्रहण- नियामकशब्दान्तरसममियाहारामावाय यौगिकार्थ एव प्राय । किन इह रद्धयर्थग्रहणे समभि याहृतानाम् , 'बट्टी मना सृज- मानाम्' इत्यादीना सकोच स्यात् । छाग्या प्रकृतिवत् सकरपजा- सटत्यासभरात् । मल्पजासकरप्रत्यामल्पप्रजासर्गमारिच्छागीय. परिकल्पनस्य विच्छितिविशेपाहेतुत्वात् । न चैयर, 'आत्मान रथिन विद्धि' इत्यादी आत्मशरीरादौ रधिरयत्वादिकपनमपि न विच्छिति- विशेषजनक स्यादिति वाच्यम् , न सप्यरुपमाविपदपत्रपाठेन, वीकार्यतापती उपयुक्ततया च म्पमतीमिरते । प्रकृते तु सप्यापक व चिपदयाश्रवणात, ददवोपयोगाभावाच न छ गत्वपरिकपनम्। द्वा मुप' इति मन्त्रऽपि शादिम योगत्याऽयम युक्तम । ममामो तत्साधारयन्यामादिति । प्राधान्य गानारिमपान्तर्ग- नेऽपि गानगरियरूपयोगाथमपि नास्तीनिमन । पशि- रिति । मुलभाष्यम्यरमतानुगत प्राभायररियर्ध । ३ ५७ प्रोधिारण नाम। योगिताम्म मुग्यम्पेति । अन्यथा, भोऽपि ना "र. यामा' इत्यादायी छागययमपि प्रदपा पनय म्यादि मार। ।

·- 404 सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. वत्या अर्थान्तरस्फूर्त्या विच्छितिविशेषोऽम्तीत्येतायन्मात्रम् । यदि च न वृक्षादिशब्दैः (ब्दे !) यौगिकार्थग्रहणम् , तर्हि, गौरनाद्यन्तयती' इतिवदस्तु । प्रकृते तु अजाशब्दे यौगिकार्थस्य स्फुटपतीतेः योग एवं प्रायः । एतत् सर्वम् , “कल्पनोपदेशात्" इति सूत्रभाष्यश्रुत. प्रकाशिकयो। स्पष्टम् । अनेन प्रकृतिस्वरूपं बद्धमुक्तखरूपश्चोक्तम् । नवजाशब्देन अकार्यत्वप्रतिपादनात् सृजमानामिति कर्तर्थ- शानचा खातव्यलक्षणकर्तृत्वप्रतीते: अनमात्मिकैव प्रकृतिरनेन मन्त्रणा भिधीयतामिति चेत् - एवमेव समन्वयाध्याये पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्यते- "चमसवदविशेषात्" । 'अम्बिलश्चमस ऊर्ध्वधुघ्नः तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम्' इति मन्ते, 'अर्वाम्बिलश्चमसः' इति ऊरिल तिर्यग्नुनप्रसिद्धचमसव्यावर्तकस्य शिरसश्चमसत्वपत्यायकस्य वाक्यशेपस्य सद्भाववत् इह अखतन्त्रप्रकृतिव्यावर्तकस्य सांल्याभिमतस्वतन्त्रप्रकृति प्रतिपादकम्य वाक्यशेपस्यामावेन स्वतन्त्रा प्रकृतिरिहाभिधीयत इति निर्णयामभयात् । ब्रमात्मकत्वेऽपि जनिराहित्यम्योपपतेः । परतन्त्रेऽपि तशादी, 'तक्षनि काठम्' इति कर्थप्रत्य यदर्शनेन तावन्मात्रेण अपर- योग पय प्राय इति । झटार्थग्रहणे अजेयं संगमाविस्थापना या अन्या या । अन्त्ये, एकोऽजो न जुपमाणोऽनुदायीन । माध, तामन्योऽज्ञः, इयं प्राग भुक्तभोगा, तस्मान्माऽस्तु इति जुगप्पया त्यजतीति लोकफि स्टम् ? प्रग्लेनाजेन मार्धितुमसत्या नु त्यजेत् । मन रुदमन्वय इत्ययाशयः। परतन्तऽपि नक्षादराविति । भृतिलिप्मया परप्रेरणारशादेव दि स तक्षति ।तयापि तम्य थुतमारयान्नरव्यापारानधानन्यापारशालि- ।

·सपरिकारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 4 405 सन्त प्रकृतित्वनिश्चयासभवात् । ननु ब्रह्मात्मकप्रकृतिग्रणेऽपि नियामकामापात् सदेह एवं स्यात् । तत्राह, "ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके" । 'अथ यदत परो दिवो ज्योतिदीप्यते'इत्यादौ ज्योतिशब्देन ब्रह्मनिर्देशदर्शनात् इह सूत्रेऽपि ज्योतिश्शब्देन ब्रमोच्यते । उपक्रमशब्द कारणत्वार्थकस्सन् आत्मत्व लक्षयति । मृत्कारणकस्य घटादे मृदात्मकत्वदर्शनात् । तथाच (ततश्च) ज्योतिरुपक्रमा--प्रमात्मिकेत्यर्थ । ब्रह्मात्मिकवाजेह मन्त्रे प्राया। उपक्रमे 'देवात्मशक्तिं स्वगुणे निरुवाम् इति ब्रह्मात्मकाजाया एव प्रति- पादितत्वात् । तैत्तिरीये, 'अणोरणीयान् महतो महीयान्'इनि ब्रह्म प्रस्तुत्य, 'सप्त प्राणा प्रभवन्ति तस्मात्' इति प्राणोफ्लक्षितसकलपपश्चोत्पति मभिधाय निर्विकारस्य ब्रह्मणोऽपरिणामिनया सक्लपपञ्चोपादानत्व न सभ- यतीति शङ्कावारणाय पठितस्यास्य मन्त्रस्य ब्रह्मात्मकप्रतिपरत्वस्य वक्तव्य तया इहापि तथात्वावश्यम्भावाच्च ब्रह्मात्मिकैव प्रकृतिरजामन्त्रप्रतिपाद्या । । त्वरूपम्र्तृत्वविवक्षा निरावाधा । तथैवेहापीति भाव । उपक्रमे इति । अनेन ज्योति उपनमे यस्या , यनिरूपणा- रम्भविषयीभूत ज्योति ज्योतिरुपनम्य तन्मुखेर निरूपितेय प्रतिरित्यपि सूत्रार्थवर्णनं सूचितम् । ब्रह्मोपादाना वेन ब्रह्मात्म फत्यमिति । ननु यत् यदुपादानकम्, तत् तदन्तर्यामिममिति व्याप्त्यभावात् कथमिदमिति चेत्-ब्रह्मात्मकत्व नाम तपृथक्सिद्ध- स्वमित्यविज्ञाय, मृदात्मको घर इति मृदुपादानके तदात्मकत्वय्यब. झारवत् अय व्यवहार इति युद्धया शहा अपृथक्सिद्धाधारत्य- प्रतियोधनेन परिहार इति । यद्वा ज्योतिरुपामेति पद ब्रह्मोपादान- ·406 सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ.4. नन्वाकाशादीनां ब्रझोपादानकत्वेन ब्रह्मात्मकत्ववत् प्रकृतेरवि ब्रह्मोपादानकत्वेन ब्रह्मात्मकत्वस्य वक्तव्यतया अनुत्पन्नायाश्च तस्याः ब्रझोपादानकत्वासंभवेन ब्रमात्मकत्वासंभव इत्याशक्याह, “कल्पनो. पदेशाच्च मध्वादिवदविरोध." कल्पनं सृष्टि.। 'धाता यथा पूर्वमकल्पयत्' इति प्रयोगदर्शनात् । 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्' इति मायाशब्द शब्दितप्रकृतेः ब्रह्मोपादेयपश्चसृष्टौ हेतुत्यावेदनादित्यर्थः । प्रकृते. रब्रह्मात्मकत्वे च तस्याः, 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्' इति प्रतिपादित- ब्रझोपादानतानिर्वाहकत्वाभावात् तम्याः ब्रह्मात्मकत्वं सिद्धम् । अपृथसिद्धाधारस्वमात्रेणाप्यात्मत्वोपपत्त्या अजन्याया' अपि प्रकृते: व्रात्मकत्व संभवत्येवेति ब्रझात्मकत्यमविरुद्धम् । मध्यादिवत् । अल मधुशब्देन, 'अमावादित्यो देवमधु' इति निर्दिष्ट आदित्य उच्यते । आदित्यवदित्यर्थः । यथा आदित्याय, 'नयोदेता नान्तमेता' इत्यकार्यतया श्रुतस्यैव, 'य आदित्ये तिष्ठन्' इत्यादिना ब्रह्मात्मकत्वञ्च, एवमनादेरप्युप. पद्यते नभात्मकत्वमिति स्थितम् । प्रकृमनुसराम । फवार्थक सत् ब्रह्मात्मात्यलक्षकमित्युक्तम् । अजायमानायाञ्च प्ररन्ती ब्रह्मोपादानमत्याभावात् तन्मुसेन ब्रह्मात्मन्यमन कथमुन्यत इति शहा। परिहारस्तु-ज्योतिरपक्रमात्वं नाम ज्योतिरधीनोत्पत्ति- कन्यम् । तत् प्रहरक्षतम् , महदादिरूपेण परिणामरूपोत्पत्ति. मत्वात् । तथाच अजागत लोहितादिरूपयहुप्रजारूपभननम् अजा- मानो ब्रह्माधीनमिति सोप्रेण ज्योतिमानामेति पदेनोच्यत इति । इयचज्योतिरधीना उत्पत्ति: कारणावस्थायामपि ब्रह्मात्मकत्वं गमय. तीति यात्मात्माजापक्षः सांत्यसंमत: शमितो भरतीति । (५) ·N । सपरिकारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 4. 407 दा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिपखजाते तयोरन्य पिप्पल स्वावस्यनननन्योऽभिचाकशीति ॥ ६ ॥ समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमान । प्रतिसबन्धाविशेषेऽपि जीवस्य मोकृत्वम् , न परमात्मन इत्ये- तत् दृष्टान्तमुखेन प्रदर्शयति द्वा सुपणेति । युज्यत इति युक्छन्दो गुण पर । “समानगुणक सयुक्' इति व्यासायधिवृतत्वात् । सखायौ परस्पराविनाभूतौ गमनसाधनस्वेन पर्णशब्दितपक्षसदृशज्ञानादिगुणयन्ती समानम् एक वृक्ष वृक्षवत् छेदना, शरीरं समाश्रितौ । तयोर्मध्ये एको जीव परिपत्र पिपलमश्वत्थफलसदृश कर्मफलमश्नाति । इतरस्तु परमात्मा अनभन्ने। अपहतपाप्मवादिमहामहिमशाली वर्तत इत्यर्थ । अत्र शरीर- तदाश्रयजीवपरवाचिशब्दनिगरणेन विषयिवाचकवृक्ष-सुपर्णादिशब्दै घृक्षत्वाद्यध्यक्सानलक्षणा रूपकातिशयोक्तिर्विच्छितिविशेषायेति केचित् । वृक्षादिशब्देन योगवशाच्छरीरादिप्रतीति ,नतु रूपकातिशयोक्तिरित्यन्ये। ममान इति । अनीशया भोग्यमृतया प्रकृत्या मुह्यमानः, "पराभि ध्यानातु तिरोहितम्' इति सूत्रोक्तन्यायेन तिरोहितपरमात्मशेषत्वज्ञानान्द- रक्षणस्वस्वरूपस्सन् वृक्षवच्छेदनाहें एकस्मिन् शरीरे जीव, 'स्थूलोऽहम्' पद्धमुक्तचैलक्षण्यमुक्तम् जीवब्रह्मलक्षण्यमुच्यते द्वा इति । शानशक्ती पण । शक्तिश्च बद्धे कर्मवासनादिरूपा । अश्वत्थफलेति । कर्मफलस्य क्षयित्वात् भ्यो न स्थास्यतीति युज्यते अश्वत्थत्वम् । तादृशेऽन्यहो स्वादुतावुद्धिर्वद्धस्य । अस्य वद्धस्य, 'जहात्येना भुक्तभोगाम्' इत्युक्तावस्थालग्भ- नार्थमेव स इहाभिचाकशीतीति स द्रष्टव्य इत्युच्यते समान इति ।

·, 403 सपरिकारमाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ ७॥ ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्व निपेढुः । यस्तन वेद किमृचा करिष्यति य इत् तद् विदुस्त इमे समासते ॥ ८ 'कृशोऽहम्' इति तादात्म्यबुध्या पांसूदकवत् तदेकतामापन्नस्सन् तत्सं- सर्गकृतानि दुःखान्यनुभवति। यदा असौ जीवो निमग्नात् स्वस्मात् धारक. स्वनियन्तृत्वशेपित्वादिना विलक्षण स्वकर्मभिः प्रीतं परमात्मानम्, अखिल जगदीशनलक्षणमस्य महिमानञ्च पश्यति, तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । केचितु-अनीशया अनीशत्वेन असमर्थत्वेन शोचन् खोद्धरणसमर्थ स्वयं पक्कादावनिमग्न खस्मिन् प्रीतिमन्तं तदुद्धरणसामर्थ्यलक्षणमहिमानश्च दृष्ट्वा बीतशोको भवति। तत्समाधिरत्रानुसन्धेयः । “अनीशया प्रकृन्या" इति भाष्यमप्यर्थतो व्याख्यानपरम् । न त्वनीशाशब्दार्थतयेति वदन्ति । ऋच इति । न क्षरतीत्यक्षरम् । तादृशे, ऋचा ऋक्छन्दोप लक्षितवेदजातस्य परमे व्योमन् परमाकाशे परमतात्पर्यविपये यस्मि. नक्षरे सर्वे देवाः समाश्रिताः, तत् अक्षरं यो न वेद, सः अधीतेन ऋग्वेदादिना किं करिष्यति । 'स्थाणुरयं भारवाह.(हार.) किलाभूत अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् ।', 'पद्वै तदक्षरं गागि अवि. दित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपम्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि, जुटमिति । तस्य प्रीतिः अस्य तस्मिन् प्रीतिरूपापनदर्शनायत्ता । दर्शनम्य प्रीतिरूपापन्नता च महिम्नो वेदने निरतिशयैश्वर्यादिना सर्वप्रकारानन्दरूपस्वस्य तस्मिन् मानाभवतीति शापनार्थ महिमान- मित्यधिकमुक्तम् । एतन्मन्त्रद्वयविवरणं मुण्डकेऽपि द्रष्टव्यम् । (७) ऋचोक्षर इति तज्ज्ञानातिरिकोपायनिपेधपरं या चीतशोकन्य - ·सपरिकारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. 409 छन्दॉसि यज्ञाः क्तवो व्रतानि भूतं भन्यं यश्च वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मैिश्चान्यो मायया संनिरद्धः॥९॥ अन्नवदेवास्य तद् भवति' इति श्रुते । ये च तदक्षरं जानन्ति, ते निरस्त- प्रतिकूला सुखमासन इत्यर्थ । इमं मन्त्र विश्वदेवशब्दितनित्यमूर्याश्रय. परमस्थानपरत यापि योजयन्ति ; 'तदक्षरे परमे व्योमन्' इत्यम्य वेदार्थ- संग्रहे स्थानपरतया योजितत्वात् । (८) छन्दांसीति । वेद वैदिकमर्थजात मायाप्रेरक परमात्मा अस्मात् मायाशब्दितात् साधनात् सृजते । अतश्च अपरिणामिनोऽ प्युपादानत्वमविरुद्धम् । ननु जीवम्य स्खष्ट्रत्वं किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- तसिंथान्यो मायया सनिरुद्धः। अन्यो जीव तदाधिनमाया- मोहित । अत तस्य मायाप्रेरकत्यामायान्न स्रष्टुत्वमिति माव । (९) मागुतं यत्र देशे सम्यगासिमाया संपद्यते, तद्देशप्रदर्शकं बा। तथाच अक्षरपद परमात्मपरं वा स्थानपरं वा । किमचा परिप्यतीति ऋगादिवैययं वर्णिते, किमर्थ तम्य स्थितिरित्याशहा प्राप्ता; तत्रोच्यते छन्दासीति । सर्प निरोधार्थमेर, वन्धनार्थमेवेति भावः। अस्मादित्यस्योपादानपरत्व पञ्चमीस्वार- स्यादधगम्यते । उपादनाञ्च प्रति प्राक् अजाम् अनीशयेति स्त्रीलिङ्गनिर्दिष्टा । अथापि सामान्ये नपुससमिहेति सूचयति साधनादिति । ननु ईश एपोपादानभूतः अस्मादिति गृहाताम् । न च तर्हि मायीति निर्दिष्ट तस्मादन्यः प्रसजेदिति वाच्यम्-तथासति तस्मिन् मायया संनिरुद्ध इति प्रयोगस्वारस्यात् तच्छन्दमायारा दार्थ. योरपि मेदापश्यम्भावादिति चेन-तस्मिन्निति ईशग्रहणे तर सनि- रुद्धस्ववर्णनायोगात्। एन घाऽस्तु-अस्मादिति पूर्वोक्तमहिमार्थरम् । महिमवलात् मायी विश्व सृजति । महिम्नि च जीनो निरुद्धः .

·, 403 सपरिष्कारभाग्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ ७ ॥ ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्व निपेदुः । यस्तन वेद किमृचा करिष्यति य इत् तद् विदुस्त इमे समासते ॥ ८ 'कृशोऽहम्' इति तादात्म्यबुध्या पासूदकवत् तदेकतामापन्नस्सन् तत्सं- सर्गकृतानि दुःखान्यनुभवति। यदा असौ जीवो निमग्नात् स्वस्मात् धारक स्वनियन्तृत्वशेषित्वादिना विलक्षणं खकर्मभिःप्रीतं परमात्मानम्, अखिल जगदीशनलक्षणमस्य महिमानञ्च पश्यति, तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । केचितु-अनीशया अनीशत्वेन असमर्थत्वेन शोचन् खोद्धरणसमर्थ स्वयं पक्कादावनिमग्न खस्मिन् प्रीतिमन्तं तदुद्धरणसामर्थ्यलक्षणमहिमानञ्च दृष्टा चीतशोको भवति। तत्समाधिरत्नानुसन्धेयः । "अनीशया प्रकृन्या" इति भाष्यमप्यर्थतो व्याख्यानपरम् । न त्वनीशाशब्दार्थतयेति वदन्ति । ऋच इति । न क्षरतीत्यक्षरम् । तादृशे, ऋचा शाक्छब्दोष लक्षिनवेदजातस्य परमे व्योमन् परमाकाशे परमतात्पर्यविषये यस्मि. नक्षरे सर्वे देवाः समाश्रिताः, तत् अक्षरं यो न वेद, सः अधीतेन ऋग्वेदादिना किं करिष्यति ? 'स्थाणुरयं भारवाह (हार ) किलाभूत अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् ।', 'एतद्वै तदक्षरं गागि अवि. दित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपम्तप्यते बहूनि वर्षसहसाणि, जुटमिति । तस्य प्रीतिः अभ्य तस्मिन् प्रीतिरूपापनदर्शनायत्ता। दर्शनस्य प्रीतिरूपापन्नता च महिम्नो वेदने निरतिशयेश्वर्यादिना सर्वप्रकारानन्दम्पत्वस्य तस्मिन् मानाद् भवतीति सापनार्थ महिमान- मित्यधिग्मुकम् । एतन्मन्त्रद्वयविवरणं मुण्डकेऽपि द्रष्टव्यम् । (७) ऋचोक्षर इति तज्ज्ञानातिरिकोपायनिषेधपरं या पीतशोत्यं ·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ 4 409 छन्दॉसि यज्ञा ऋतनो नतानि भूत भव्य यच्च वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मैिश्वा यो मायया सनिरुद्ध ॥९॥ अबदेवास्य तद् भवति' इति श्रुते । ये च तदक्षर जानन्ति, ते निरस्त प्रतिकूला सुखमासत इत्यर्थ । इम मन्त्र विश्वदेवशन्दितनित्यमूर्याश्रय परमस्थानपरतयापि योजयत्ति , 'तदक्षरे परमे व्योमन्' इत्यम्य वेदार्थ सग्रहे स्थानपरतया योजितत्वात् । (८) छन्दांसीति । वेद वैदिकमर्थजात मायाप्रेरक परमात्मा अस्मात् मायाशब्दितात् साधनात् सृजते । अतश्च अपरिणामिनोड प्युपादानत्वमविरुद्धम् । ननु जीवस्य समृत्य किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह तस्मिश्चान्यो मायया सनिरुद्धः। अन्यो जीव तदाश्रितमाया मोहित । अत तस्य मायापरकत्वाभावान्न स्रष्टत्वमिति भाव । (९) प्रागुक्त यत्न देशे सम्यगासिकाया सपद्यते, तद्देशप्रदर्शक वा। तथाच अक्षरपद परमात्मपर या स्थानपर वा। किमृचा करिष्यतीति ऋगादिवयथ्य वर्णिते, किमर्थं तस्य स्थितिरित्याशहा प्राता तत्रोच्यते छन्दासीति । सर निरोधाथमेर, वधनाथमेवेति भाय । अस्मादित्यस्योपादानपरत्व पञ्चमीस्वार- स्यादवगम्यते । उपादाच प्रति प्राफ अजाम् अनीशयेति स्नीलिगनिर्दिष्टा । अथापि सामाये नपुसकमिहेति सून्यति साधनादिति । ननु ईश एरोपादानभूत अस्लादिति गृह्यताम् । न च तर्हि मायीति निदिए तस्मादय प्रसजेदिति वाच्यम्-तथासति तस्मिन् मायया सनिरुद्ध इति प्रयोगस्वारस्यात् तच्छन्दमायाशदाथ योरपि मेदावश्यम्भावादिति चेन्न-तस्मिन्निति ईशग्रहणे नम सनि रुद्धत्ववणनायोगात्। एन वाऽस्तु-अलादिति पूर्वोत्तमहिमा गम्। महिमवलात् मायी विश्व एजति । महिम्नि च जीनो निद्ध ·403 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति बीतशोकः ॥ ७॥ ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्व निपेदुः । यस्तन वेद किमचा करिष्यति य इत् तद् विदुस्त इमे समासते॥८ 'कृशोऽहम्' इति तादात्म्यबुध्या पांसूदकवत् तदेकतामापन्नस्सन् तत्स- सर्गकृतानि दुःखान्यनुभवति। यदा असौ जीयो निमग्नात् खस्मात् धारक. स्वनियन्तृत्वशेपित्वादिना विलक्षण स्वकर्मभिः प्रीतं परमात्मानम्, अखिल जगदीशनलक्षणमस्य महिमानच्च पश्यति, तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । केचितु-अनीशया अनीशत्वेन असमर्थत्वेन शोचन् खोद्धरणसमर्थ स्वयं पक्षादावनिमग्न खस्मिन् प्रीतिमन्तं तदुद्धरणसामर्थ्यलक्षणमहिमानश्च दृष्टा वीतशोको भवति। तत्समाधिरतानुसन्धेयः । “अनीशया प्रकृन्या" इति भाष्यमप्यर्थतो व्याख्यानपरम् । न त्वनीशाशब्दार्थतयेति वदन्ति । ऋच इति । न क्षरतीत्यक्षरम् । तादृशे, ऋचा ऋक्छब्दोप लक्षितवेदजातस्य परमे व्योमन् परमाकाशे परमतात्पर्यविषये यस्मि. नक्षरे सर्वे देवाः समाश्रिताः, तत् अक्षरं यो न वेद, सः अधीतेन ऋग्वेदादिना किं करिष्यति : 'स्थाणुरवं भारवाह (हार.) किलाभूत् अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् ।', 'एनद्वै तदक्षरं गागि अपि. दित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि, जुटमिति । तस्य प्रीतिः अस्य तस्मिन् प्रीतिरूपापनदर्शनायत्ता। दर्शनस्य प्रीतिरूपापन्नता च महिम्नो वेदने निरतिशयश्वर्यादिना सर्वप्रकारानन्दरूपत्वस्य तस्मिन् ज्ञानाद् भवतीति शापनार्थ महिमान- मित्यधिकमुक्तम् । एतन्मन्त्रद्वयविवरणं मुण्डकेऽपि द्रष्टव्यम् । (७) ऋत्रोक्षर इति तज्ज्ञानातिरिक्तोपायनिषेधपरं वा चीतशोफत्वं .

·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ, 4. 409 छन्दॉसि यशाः प्रतवो ब्रतानि भूतं भन्यं यच घेदा वदन्ति । अस्मान्मायी राजते विश्वमेतत् नस्मिथान्यो मायया संनिरुद्धः ॥९॥ अन्त्यदेवास्य तद् भवति' इति श्रुतेः । ये च तदरं जानन्ति, ते निरम्त- प्रतिकूलाः सुखमासन इत्यर्थ । इमं मन्त्र विश्वदेवशन्दितनित्यसूर्यालय परमस्थानपरतयापि योजयन्ति ; 'तदक्षरे परमे व्योमन्' इत्यम्य वेदार्थ- संग्रहे स्थानपरतया योजितत्वात् । छन्दांसीति । ये वैदिकमर्थनातं मायाप्रेरकः परमात्मा अस्मात् मायाशब्दितात् साधनात् सृजते । अतश्च अपरिणामिनोऽ. प्युपादानत्वमविरुद्धम् । ननु जीवम्य स्रष्टत्वं किं न स्यादित्याशश्याऽऽह- तमिवान्यो मायया संनिरुद्धः। अन्यो जीवः तदाधिनमाया. मोहित. । अत. तम्य मायाप्रेरकत्यामायान्न महत्वमिति मायः । (२) भागुतं या देशे सम्यगासिकायां संपरते, तद्देशमदर्शकं था। तयार अक्षरपदं परमात्मपरं या स्थानपरं या। किमृचा परिप्यतीति गादिवयथ्यं धनिने, किमय तम्य स्थितिग्न्यिाशदा प्राप्ता तत्रोच्यते छन्दांसीति । म निरोधार्यमेर, पन्धनार्धमेवेति भायः । अस्लादित्यस्योपादानपरावं पञ्चमीवार. म्यादगम्पते । उपादनाच प्रतिः प्राक भजाम् अनीशयेति स्त्रीलिङ्गनिर्दिया । भ्रथापि सामान्ये नपुंसमिति सूचयति गाधनादिति । ननु इंश एवोपादानभूतः यस्लादिनि गृहनाम् । न चसहि मापीति निर्दिशः तस्मादन्यः प्रमजेदिति याच्यम्-तथासति नस्मिा मायया संनिरन्छ नि प्रयोगम्पारम्यान् तच्छन्दमायान्दार्थ- योगपि मेदायसम्मावादिनि घेर-स्मिनिनि इंग्रहण नब मंनि- समस्यर्णनायोगान्। पवं याऽस्नु-अम्मादिति पूगेचमदिमार्यम्। महिमपलात् मायी पियं गजनि । महिम्नि च सीगे निरद्धा --- ·.. 410 सपरिप्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.4. मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्त सर्वमिदं जगत् ॥१०॥ माया नाम का ? तत्प्रेरकश्च क इत्यताह मापा विति । त्रिगुणात्मिको प्रकृति विचित्राश्चर्यसर्गहेतुतया मायाशब्दितां विद्यात् । माया(मायाया:) प्रेरकस्तु महेश्वर इति विद्यादित्यर्थः। न च महेश्वरशब्दो देवतान्तरवाचक इति शक्यम् --तैत्तिरीयके, 'यद्वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः। तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः' इति अकारवाच्यस्यैव नारायणस्य महेश्वरशब्दार्थत्वाभिधानादिति द्रष्टव्यम् । तस्यापृथसिद्धविशेषणतया सदशभूतींवः सर्वमचेतनं व्यासमित्यर्थः । ततश्च नगदन्तर्गताः तदपृथविसद्धविशेषतया तदंशमता इत्यर्थः ॥१०॥ फुण्ठितप्रवृत्तिः; तद्वदनाद् व्यावर्तित इति यावत् । यद्वा, पूर्वपश्यति, वेद इत्युक्तं वेदनम् अस्मादित्युच्यते । वेदनादतोः तदर्थमेव मायी सृजते । अयं तु मायापरवशः ऋगादिदर्शितसन्यादिजन्याल्पा- स्थिरजगदेश्वर्यनिमग्नो वेदने निरुद्धगतिरित्येवम् । पूर्वाधोक्त- च्छन्दोयज्ञादिकर्माधीन या 'अस्मात', 'तस्सिन्' इति विवक्ष्येत । वस्तुनः भाप्योत्तमेव श्रीभाप्यानुरोधि (१.४..)। या प्राक् अजा उत्ता सेव माया, यश्च प्रागुता ईशः स पव मायीत्युच्यते अन्यत्यभ्रान्तिनिवृत्यर्थम् मायामिति। निगुणात्मिकेति) पूरै लोहितगुरुणामित्यनेन सत्वरजस्तमोमयन्यस्यापि फयन- संभगात्, 'देवात्मशक्ति स्वगुणनिरुताम् , 'देवी ग गुणमयी मम माया' इति श्रुतिस्मृत्यनुमाराचदम् । अवाप्यध्याये, 'य एकोऽ- वर्ण:-विश्यमादीस देयः' इति ममारवाच्यं देयं प्रस्तुत्य तत्संगन्धिनी माया मम मायेति [गीतायां] गायध भगवान् अत्र महेयरसदस्य म्यागमयन् तैत्तिरीयसंपादं द्रढयति ।

·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. 411 यो योनि यो(निर्यो)निमधितिष्टत्येको यस्मिन्निदं सञ्चविचैति सर्वम्। तमीशानं वरदं देवमीड्यं निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेति ॥१॥ यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधिपो(को?) स्द्रो महर्पिः । हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स नो बुद्धया शुभया संयुनक्तु ॥१२॥ यो योनिमिति । योनिशब्देन जगद्योनिभूता प्रकृतिरुच्यते इति व्यापार्याख्यातम् । न च तथासति तस्या एकत्वात् वीप्सा. नुपतिरिति शङवयम् – महदादीनामपि पञ्चमृतात्मकजगद्योनित्वेन चीप्सोपप । ततश्च जगद्योनिभूतान् प्रकृतिमहदादीन योऽधितिष्ठति, यस्मिंश्च विश्वमेतत् उत्पत्तिकाले वियदादिरूपेण व्येति वैविध्यमेति ; महारकाले च समेति ऐक्य गच्छति । तादृशमाश्रिताभीष्टदायिनं तम् एवं दर्शनसमानज्ञानेन विषयीकृत्य रागद्वेषादिषागभावासहकृतत्वलक्षणा- त्यन्तिकत्वोपेता अत्यादिसिद्धा सर्वानर्थशान्तिमामोतीत्यर्थ । 'यस्मिन्निदं सञ्च वि चैति सर्पम्' इति प्रतिपाद्यमानमुपादानत्वं निर्विकारस्याऽऽत्मनः कथमिति शकावारणाय, 'योनि योनिमधितिष्ठति' इति प्रकृत्यादिशरीर कत्वादुपपद्यत इति शियानुग्रहार्थे पुन पुन कथनमिति द्रष्टव्यम् । (११) तज्ज्ञाने तदनुग्रह एव कारणमिति तं प्रार्थयते यो देवाना- अस्मान्मायी सृजते इति निमित्तकारणत्वं ब्रह्मणोऽवगमितम् उपादानत्वमपि तस्यैवेत्युच्यते यो योनिमिति । वीप्सोपपत्तेरिति । 'अष्ठौ प्रातयः' इति प्रतित्वं तेपामपि हि प्रसिद्धमिति । टीकायां योनिमित्येरुपदमानव्यारपानम्, 'यो योनियोंनिम्' इति पाठानुरोधेने- त्यपि सुपचम् । तदा योनिरिति ब्रह्मविशेषणम्। अद्वारकसमटिकारणस्य व्यष्टिहेतुत्वं हिरण्यगर्मद्वारकं प्रमाणा- ग्तरप्रसिद्धमनूध बुद्धिप्रार्थना क्रियते यो देवानामिति । उक्तरीत्या ·412 सपरिफारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. यो देवानामधिपो यस्मिन् लोका अधिश्रिताः। य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पद कम देवाय हविषा विधेम ॥ १३ ॥ सूक्ष्मातिसूक्ष्म कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्त्रधारमनेकरूपम् । विश्वस्यक परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिव शान्तिमत्यन्तमेति ॥१४॥ मिति । यो [देवाना] जायमानं हिरण्यगर्भम् , 'असौ अप्रतिहतजानादि- युक्तरस्यात्' इति सानुग्रहमैक्षत । स मा वीयतामिति भाव. । (१२) यो देवानामधिप इति । मर्वचिदचित्प्रपञ्चशेपिणे सर्माधार- भूताय सकलनियन्त्रे तस्मै परमात्मने पुरोडाशादिहविषा पूजा कु/मही- त्यर्थ । यज्ञादिमि तदागधन तदुपासनद्वारा तत्प्राधिसाधनमिति भाव ।। सूक्ष्मातिसूक्ष्ममिति । सूक्ष्मवस्तुप्वप्यन्त प्रवेशयोग्य कार्य ब्रह्माण्डमध्ये हिरण्यगर्भप्रजापत्याद्यनेकरूपेणावस्थाय विश्वस्रधार सर्वा नमित्वेऽप्यनवद्यमद्वितीय परमात्मान ज्ञात्वा मुक्तो भवतीत्यर्थ ॥ १४ देवादिसर्वनिमित्तोपादानभूतः हिरण्यगर्भमुत्पाद्यानुगृह्णाति । तेन म निमित्तमात्र भवति। अत्रापि रुद्रत्वं न विधेयम् , अनुवादान्तगतन्यात्। ननु निफामर्मफरणात् बुद्धिः शुमा जायते । कणि च नानादेवतामीत्यर्थानि ।तत् कथ 'सनो देन.' इत्यादि इत्यन, सन्ि देवान् प्रत्यपि तस्यान्तरात्मत्वात् स पर सर्वधर्मसमाराध्य इति झाप्यते यो देवानामधिप इति । अत्र शेपित्वाधारत्यनियन्तृत्वरूप लयमपि आत्म यप्रयोजकमुदितम् । कस्मै इति तस्मै इत्यत्र पर्यट- सनम् । त विना अन्यस्मै फरमै हविश धर्म पुर्याम् , तस्मै एकरमे फम्मैचित् सर्वदेवात्मने पुर्यामेत्यर्थः । एवञ्च देगना काम्यश्र्मा- राज्यत्वेऽपि निपामार्माराध्यत्वं न भवतीति भन्न सूचितम् । (१३) सन्तिर्यामित्वेऽप्यनवद्यत्यमित्यनुसंधाप्यते सूक्ष्मेति। (१८) ·413 सपरिष्कारभाप्योपेता येताश्वतरोपनिपत् अ. 4. स पर काले मुग्नस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः । यस्मिन् युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश्च तमे ज्ञात्वा मृत्युपाशॉछिनत्ति ॥ घृतात् पर मण्डमिवातिसूक्ष्म ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्या देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥१६॥ एप देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनाना हृदये संनिविष्टः ।। हृदा मनीय मनसाऽभिलुतो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १७ ॥ स एव काल इति । ब्रह्मविदो मुनयो देवताश्च यत्र मनो योजयन्ति, स एव परमात्मा कर्मपरिपाककालविशेष जगतः गोसा संसारमोचक विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः । सर्वशेषित्वात् सर्वान्तर्यामित्वाचेत्यर्थ । शेषशेषिभावशरीरामभावुसन्धसत्त्वात् तादृशस्य शक्तस्य मोचकत्वौचित्यादिति भाव । तमेवमिति । अनेनाऽऽ कारेण तं जानन् दर्शनसमानाकारज्ञानेन विषयीकुर्वन् मुक्तो भवतीत्यर्थ ।। घृतादिति । यथा घृतस्य साराश• सूक्ष्म. क्षीरव्यापी, एवं सर्वत्र सूक्ष्मतया दुनितया, व्याप्य वर्तमानत्वेऽप्यनवद्यतया माळमृतं ज्ञात्वा मुक्तो भवतीत्यर्थ । एप देव इति । विश्व कर्म-क्रियत इति कर्म-कार्य यस्य स तथोक्त । जगत्कतेत्यर्थ । इतरत् उक्तार्थम् । (१७) iकुत . (१६) घृतात् परमिति ३ क्षीरध्यादौ सूक्ष्म सत् व्याप्तमेव मण्डं भूगा घृत भरति । अतो 'घृतात् परम्' इति क्षीरादिव्यापनक्षमात् घृतपरिणामादप्युत्कृष्ट पूरिस्थोच्यते । अन्यदुक्तार्थमिति । तृतीये प्रयोदशमन्त्र इति शेषः। (१७) एवं बहुभिर्मन्ततज्ज्ञानस्यैनामृतत्वहेतुत्वमुपवर्ण्य संध्योपास्ति- ·. 414 सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 4. यदा तमस्तन दिवा न रात्रिन सन्न चासच्छिव एव केवलः। तदक्षरं तत् सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात् प्रस्ता पुराणी ॥ १८ ॥ गायत्रीपतिपाद्यत्वमपि तस्यैवेत्याह यदा तम इति । यस्मिन् काले सदमच्छब्दितमूर्तामूर्तमपञ्चं दिवारानविभागश्चान्तरेण तमोमात्र- मवस्थितम् , तस्मिन् काले, ब्रह्मादिपु प्रलीनेषु नष्टे स्थावरजङ्गमे । [आभूतसंप्लवं प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान् ।] एकस्तिष्ठति विश्वात्मा स तु नारायणः प्रभु' इत्युक्तरीत्या ज्ञानसंकोचलक्षणाशुभमन्तरेण केवलं शुभतयाऽवस्थितम् । तदेव क्षरणशून्य वस्तु ; सवितृमण्डलमध्यवर्ति ; प्रभृतिसर्वकर्माराध्यत्वात् तस्य, तस्य प्रीतस्य शुभवुद्धिप्रेरकत्वं प्रागुक्तं युक्तमिति निगम्यते यदेति । 'यदा तमः' इत्यत्न नज: अभावात् न प्रलये तमोनिपेधः । अत इदं तमः प्रागुक्ता मायेति शायते । स्पष्टमिदं सुबाले।मूर्तामूर्तबाह्मणे बृहदारण्यकगते सदिति तेजोयन- रूपं मूर्त गृहीत्वा तदन्यस्य वायोरन्तरिटास्य चामूर्तत्वमुक्तम् । तदनानुसंधापयति मूर्तामूति। यदेत्यस्य तदिति प्रतिसंवन्धि । अन्न, यदा तमः, तदा दिवारालादिकं विना केवलः शिवः स्थित इत्यर्यस्य वर्णनीयत्वेऽपि यच्छन्दद्यटितवाक्ये न दिवेत्यायशायघटन भाष्ये कृतं तमदशब्देन स्थूलावस्थारहितस्य नमस एय प्राध्यापनाय। न दिवेत्यादिना जडप्रपञ्चस्य तदा निषेधात् जीवप्रपञ्चस्यापि नदा निषेधार्थ शिष एक केवल इति । शितः वलः स्थितः, अशितः दुःसाकान्तो व्यष्टिजीनप्रपशो नानीहित्यर्थः । अस्य वाक्यम्य शिरसदावविधो न तात्पर्यम्; फितु विवक्षितनिषेधे। एयगरमचे वाक्यस्य तदर्थविधानपरत्वात् । अनय यः शिरः प्रमाणान्तरतः प्रलयस्थिातयाऽवधारितः, स इह ग्राः । स च प्राफ, 'सर्वव्यापी म भगवान् तस्मात् सर्वगतः शिनः' इत्यादिना अनुवादरूपेण यदु- ·मपरियारभाष्योपेता भ्वताश्वतरोपनिषत् म.. 415 नैनमूमन तियच न मध्ये परिजनभन् । न तस्य प्रतिमा अल्लि यस्य नाम महद् यश ॥९॥ चरणीय भजनीयच तदेव । तलादेव हेतो सृष्टिकाले प्रजाना सेकु चितमानम्य नित्यम्य प्रसरणमिनि भार । प्रज्ञा च तमादित्यनेन, “धियो यो न प्रचोदयात्' इत्यशपतिपाद्यत्वमपि सम्योयुक्त भवति । नैनमिति । उर्वम्याग्वादिम्पतया, पवादितिर्थमपतया, तदु- भयरिरक्षणमनुयादिम्पनया स तमप्येन कोऽपि उन परितः सम्यक् समन्तात् न जनमत् नामहोत् । यद्वा ऊर्चदेशादिपु न कोऽपि ज्ञातवान् । तम्य विभुत्वादिनि भाव । यम्य महद्यश इति नार- यम्त्वपरिच्छिनकीर्ति प्रसिद्ध , तम्य सदृश किमपि वन्तु नास्तीत्यर्थ ।। सत्य शिवश देनेर अनस्य महतारमा य उत्त स एव फेल- शिव प्रसिद्धशिविरक्षण शाहतपाप्माशिन, शासनशियो उद्धयामद इति न पूर्वसदर्भानुमधायिना देवतान्तरग्रहणप्रसक्ति- रिहापनि ध्येयम् । पञ्च येवल पदमपि सार्थम् । तत् फेरल. शिवम् । नपुमतिदश सारिया तछन्दमाधवस्यस्य धुद्धि- म्वन्यात् । तम् सवितु सपितृमान्धि । तद्विवरणम् , सवितृमण्डल- मध्यनीति। धियो यो न प्रयोदयात्' इत्यत पुल्लिगयरठदस्य मवितशावाच्यमूर्यपरत्वेऽपि न तस्वैर धीमेपल बिरक्षितम् , फितु तदन्तर्वतिन परमात्मन इति पनाय, प्रज्ञा च तस्मादिति । पुराणी अनादिनित्या, अनिताशी या रे ग्यमात्मा अनुन्जित्तिधर्मा' इति धर्मभूतझानस्य नित्य पश्रुते । तादृशी प्रमा नस्मात् परमात्मन पर हेतो-तदनुग्रहादवेति यावत्-प्रया प्रसरण विरासम् जसम्यानिशेष ग्रामोतीति । (२८) स्वरूपनो गुणतथापरिच्छिन मुत्यते नैनमिति ।

·.............. ................. ........ 416 सपरिफारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपतिपत् अ.4. न संशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा दिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २० ॥ अजात इत्येचं कश्चिद्भीरुः प्रपद्यते । रुद्र यत् ते दक्षिण मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥ २१ ॥ (२०) अज्ञात इति । हे संसाररुद्रावक ! त्वम् । अजात: जननादि- लक्षणसंसारहीन इति मत्वा कधित पुरुषापशदोऽहं दाक्षिण्यशालि 'उदय पीनांसविलम्बिकुण्डलालकावलीबन्धुस्कम्बुकन्धरम्, प्रवुद्धमुग्धाम्बुज चारुलोचनं सविश्रममूलतमुज्ज्वलाघरम् , शुचिस्मित कोमलगण्डमुन्नस ललाटपर्यंतविलम्बितालकं' मुखं प्रपद्यते प्रपद्ये-ध्यायामि । प्रपद्यत विग्रहत: स्वरूपतवाचाक्षुपत्वमुच्यते न संदृश इति । एतस्या- ख्यानमिह न लक्ष्यते ; कठोपनिपदि (६.९.) द्रष्टव्यम् । (२०) ध्यानस्यैवं मोक्षसाधनत्वावगमात् ध्यानं कुर्चन फलमर्थयते अजात इति । जन्मप्रवन्धरूपसंसाराद् भीत: जन्मरहितं भगवन्तं प्रपद्ये, तत्कतुनयेन जन्मराहित्यरूपसाधर्म्यसंपत्त्य इति भावः । स्वस्य, अहमित्यनिर्दिश्य फश्चिदिति निर्देश: नैच्यानुसंधानेन अनहदा- रस्य चिनयस्याऽऽविफरणाय; तदाह पुरुषापराद इति । एवमपि तेन मामिति वक्ष्यमाणानुसारेण कश्चिदहं प्रपये इत्युक्तावपि नैच्य- लामात् , कश्चिदित्यनेन खान्यस्य ग्रहण मा भूदिति कश्चिदहमित्येव चक्तमुचितमित्याशयेन पुरुषव्यत्ययश्छान्दस इत्युक्तम्।मुपस्य रक्षण- साधनत्वकथनं न स्वरसम् । तदपेक्षा प्रपद्यत इति पदलधातोः गत्यर्थमन्य ध्यानार्थकत्वं युक्तमिति मुखम्य तत्कर्मत्वविधक्षया दृतीय- पादस्य पूर्वाधऽन्वयःस्वीरतः। यतश्च यदित्यस्य यस्मादिति, तेनेत्यस्य ·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताअतरोपनिषत् अ.4. मा नस्तोके मा न आयुषि मा नो गोपु मा नो अश्वेपु रीरिषः । धीरान्मा नो रुद्र भामितो यधीहविष्मन्तः सदसि त्वा हवामहे ॥२२ इति श्वेताश्वतरोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः ॥ इति पुरुषव्यत्ययः छान्दसः । तेन ध्यानेन मा नित्यं पाहि निरस्त- संसारं कुर्वित्यर्थ । स्तनन्धयप्रजाया अवतरणमुखमूतस्तनवत् अवतरण- मुखमूत चरणारविन्दं प्रपद्य इति वाऽर्थः । (२१) मा नस्तोक इति । अपत्यपुत्रायुगवाश्वादिप्रवणतया मा मा हिंसी । परिष हिंसायाम्' इति धातुः । हे ससाररुन्द्रावक ! त्वम् अस्मदपचारेण भामितः कुपितस्सन् वीर्ययुक्तान् ज्ञानवैराग्यादीन् मोक्षोपयिकान् मा वधी मा हिंसीः । त्वत्पूजोपकरणपुरोडाशादि- लक्षणहविरादियुक्ता• सन्तः त्वा सदसि हवामहे आराधयाम । इदि- त्यवधारणे । त्वामेवेत्यर्थः । (२२) इति चतुर्थाध्यायपका शिका । चार्थ इपः । पूर्ण यानासमथस्य अवयवध्यानमध्यलनिति मुखमि- त्युक्तम् । (२२) भक्तिनिप्पत्तये परिकरान् अपेक्षमाणम्य पुंसः काम्यकर्मारा- भ्योऽपि भवति स इति बोध्यते मेति । पूर्धि प्रतिमापदंरीरिप इति सबध्यते । 'सदमित् ला' इति पाटे सदमिन्यस्य सदेत्यर्थः । सदसीत्येव था । त्या हवामहे इत्यनेन काम्यस्यापि भगवदाराध- नत्वेन करणमुचितमिति झाप्यते: अन्येपपि भक्तानामाराध्येषु देवेषु भगवन्छेपन्य धियः सत्त्वात् । (२२) अथ पञ्चमोऽध्यायः ननु अहं ब्रह्मास्मीत्यनुसंधानरूपत्वान् ब्रह्मोपासनम्य जीर- 2-27 ·। 418 सपरिफारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ 5. अथ पञ्चमोऽध्याय ॥ हे अक्षरे ब्रह्मपरे वनन्ते विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे । क्षर त्वविद्या ह्यमृत तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्य ॥१॥ पुनरपि ब्रह्ममाहात्म्य (तादात्म्य) चिदचिद्विवेकञ्च प्रपञ्चयति । द्वे अक्षरे इति । ब्रह्मपरे ब्रह्माराधनरूपे अनन्ते असख्यातव्यक्ति के नित्या नित्यफलसाघनतया [क्षरामृतशब्दिते विद्याविद्याशब्दिते(ता) ज्ञान कर्मरूपे द्विपयन अक्षरे आत्मनि गूढे दुर्मोचतया लग्ने, [सोऽन्यः। यस्तु द्वे ईशते.] सोऽप्यन्य । आभ्या समाराध्यमान तफलप्रदश्चान्य इत्यर्थ । ब्रह्मण्यमेव्यमिति भ्रमापनुत्तये वृहदारण्यकादी देवानामृप्यादी- नाश्चोक्तम् अह ब्रह्मास्मीत्युपासनमपि जीवभिननलोपासनमेवेति ससूच्य ब्रह्मणो महत्वम् , जीपस्यात्यन्त तर क्षण्यञ्चाणु वादिरूप निरूपयितु पञ्चमोऽध्याय आरभ्यते । तमनतारयति पुनरपीति । अक्षरे इत्येतत् दे इत्येतत्समानाधिकरण न भवति । भिन्नाक्षर- द्वयाभावात् । 'क्षर प्रधानममृताक्षर हर' इति प्रागुत्तरीत्या क्षरामृतश दाभ्या प्रतिपुरुषयोग्रहणेन विद्याविद्याशदयोरपिशान स्वरूपजडामरनिरुत्तचिदचि परत्ववर्णनसभवेऽपि द्वे अक्षरे इति हि न तद्ग्रहणसंभर । क्षरत्वेन वर्णनावसर पर प्रहरक्षरत्वस्थनानी- चित्यात् । अन अन्यथा व्यापुर्वन् पूधि जीपरम्, उत्तरार्धञ्च ब्रह्मपरमाह दे इति । अक्षरे इति सप्तम्यन्त जीवपर यत्नेत्येत समा- नाधिकरणम् । विद्याविद्यापदे ज्ञानरमपरे । पूधिऽपि जीनपरतया सोऽन्य इत्यस्योत्तरार्धगनस्यापर्प स्वरससिद्ध इत्यभिसधायाह ब्रह्माराधनेत्यादि । गूढे निहिते इत्यस्य विवरण दुर्मोचतया लग्ने इति । एव यच्छन्दद्वयस्थार्थमेदे तुशदवारम्यम् । अस्तु वा द्वयमपि ब्रह्मपरम् अक्षरञ्च ब्रह्मवेत्येव भाप्याशय इति ।

·. , सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.5. 419 यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको विश्वानि रूपाणि योनीश्च सर्गः। ऋषि प्रसूत कपिल यस्तमग्रे ज्ञानेर्विमति जायमानं च पश्येत् ॥२॥ एकेक जालं बहुधा विकुर्वनस्मिन् क्षेत्ने संहरत्येप देवः । भूयस्वा पतयस्तथेश• सर्वाधिपत्यं कुरते महात्मा ॥३॥ यो योनिमिति । सर्वाणि समष्टिव्यष्टिरूपाणि ततधोनीच सर्वा योऽधितिष्ठति, यस्तु अग्रे सृष्टिपूर्वसमये प्रसूतं कपिलं ज्ञानादि- युक्तं विमति कृतवान् , जायमानदशायाञ्च सानुग्रहमैक्षत, सोऽयन्य इति पूर्वेण संबन्ध । (२) एकैकमिति । यस्मिन् क्षेत्रे प्रकृतिरूपे जालवद् बन्धक महदादि- कार्यवर्ग विविधतया कुर्वन् पुनश्च सहरति, तस्मिन्नेव प्रकृतिरूपे क्षेत्रे भृयः कल्पान्तरेऽपि प्रजापत्युपलक्षितं प्रपञ्च सृष्ट्वा सर्वदा सर्वेषा नियन्तृतयाऽऽस्ते यतोऽसौ, [ततो ] महामहिमशाल्यात्मेत्यर्थ । (३) ब्रह्मवेन शंश्यमानात् कपिलादितोऽप्यन्यतया स्थितस्य पखह्मणः कुतस्त जीक्यमिति युवोधयिपया कपिलादिद्वितीयमन्त्र प्रस्तुत । योनि योनिमिति सर्वसमष्टिग्रहणम् । विश्वानि रूपाणीति नामरूपे व्याकरोदित्युक्तसन्यष्टिरुपमहणम् । योनीश्च सर्ग इति समष्टि- व्यष्टिसर्वकारणभूनकालखभावादिकारणग्रहणम् । जायमानञ्चति प्रसक्तकपिलमालग्रहणौचित्यात् पश्येदित्यस्य अपश्यदित्यर्थ उक्त । अन्यथा सफलजायमानपुरुपदर्शनस्य तक्रियमाणत्वाभावेन जाय- मानश्च पश्येदिति सामान्योफ्त्ययोगात् । अनन्तह्मकल्पमारणत्वादस्य चतुर्मुखातिशयितं माहात्म्य- मित्युच्यते एफेमिति । जालं-समष्टिवर्गचिकुर्वन-व्यष्टिरूपेण कुर्वन्। तथा एवम्। भूयः महाप्रलयात् पश्चात्।यतय इति द्वितीयाथै प्रथमा।

·420 सपरिकारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.5. सर्वा दिश ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक् प्रकाशयन् भ्राजते यन्वनडान् । एवं स देवो भगवान् वरेण्यो योनिस्वभावान् अधितिष्टत्येकः॥४॥ यञ्च स्वभावं पचति विश्वयोनि. पाच्यॉश्च सर्वान् परिणामयेत् यः। सर्वमेतद्विश्वमधितिष्टत्येको गुणॉश्च सर्यान् विनियोजयेत् यः ॥५॥ तद् वेदगुह्मोपनिपत्सु गूढ तद् ब्रह्मा वेदते ब्रह्म योनिम् । ये पूर्व देवा नस्पयश्च तद्विदुस्ते तन्मया अमृता वै यभूवुः ॥६॥ नन्वेत(क)स्य कथं युगपत् सर्वयोन्यधिष्ठातृत्वमुपपद्यत इत्यत्राह सर्वा दिश इति । कालचक्रपरिवर्तनहेतुतया अनइच्छब्दवाच्य सूर्य तिर्यगृर्वमधश्च युगपद्धासयन् यत्-यथा भासते, तथा मुमुक्षुभिर्व- रणीय भजनीयो भगवानेक एव मर्मयोन्यधिष्टाता भवतीत्यर्थ । (४) यञ्चति । यच्चेति रिङ्गम्यत्ययश्छान्दस । य सपाममि जलादिवस्तूनाम् उप्णानुष्णस्वभाव पचति संकल्पलशगाकेन नित यति, यश्च पाच्या परिणामयोग्यान् परिणमयति । सत्त्य(सत्या)- दीध गुणान् प्रवर्तयति, स परमात्मा सर्वप्रकृत्यधिष्ठातेत्यर्थ । तद्वेदेति । तेषु प्रसिद्धेषु वेदेषु गुद्योपनिषत्सु [च] तात्पर्यविषयतया प्रतिपाद्य ब्रमणो वेदम्य योनिभूतं तत् पर ना सकरवेदपवर्तक नभा चतुर्मुख वेदते तदार प्रजापन्युगलक्षितमिति । प्रजापतय चतुमुपदक्षादय मंच। ३ पालचनेति । अनवान् हि अनसि युन चनपरिवर्तनहेतुः । तथा सूर्य दिनमामययनादियालात्मस्चन परिवर्तस्त्वादनानिति । 'काल म्यमानो नियति रित्यादिमागुतखभाषाढीनामेनदधी. नलजिसापयिषयोच्यने यति । ईदृशयमवेदनात् मुक्ति चतुमुग्वि- दीना देवानामृषीणाञ्चति अस्योपास्य यमुच्यने तदिति । अत्र गृहटा.

·ग सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.5. 421 गुणान्वयो य: फलकर्मकर्ता कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्ता। स विश्वरूपस्त्रिगुणस्त्रिया प्राणाधिप: संचरति स्वकर्मभिः॥७॥ अगष्टमानो रवितुल्यरूप: सइल्याहारसमन्धितो यः। जानाति । अतादृशो न जानाति । ये च पूर्वे देवा ऋषयश्च तत् ज्ञातयन्त , ते सर्वे स(तास)मानाकारा मुक्ता बभूवुरित्यर्थ । ५-६ एवं परमात्मस्वरूप तज्ज्ञानस्यामृतत्वसाधनत्वञ्चोक्त्वा जीवस्वरूपं शोधयति गुणान्बय इति । सत्त्वरजम्तमोगुणानामन्वयो यस्य स तथोक्तः । सत्त्वादिगुणान्वितस्सन् यत् फलसाधनभूतं कर्म य करोति, स एवं तस्यैव फल भुक्ते । एच नियतकर्तृत्वभोक्तृ वशाली स्थावरनरपक्ष्यादि- रूपयुक्त कामक्रोधलोभरूपगुणत्रययुक्तो देवयानपितृयाणकटगतिरूप- मार्गल ययुक्तः प्राणसह रतस्सन् कर्मपाशबद्ध सञ्चरतीत्यर्थ । (७) अङ्गुष्ठमात्र इति । युद्धेः अन्न करणस्य सत्त्वरजस्तमोलक्षणगुण- रण्यरस्थितम् , 'योयो देवाना प्रत्युबुध्यत, अहं ब्रह्मास्मीति, तथणां तथा मनुष्याणां स पर तदभवत्' इत्यादि वाक्यमनुसंधेयम् । ५-६ एव देवैः ऋपिभिध नियमाणम् अह ब्रह्मास्मीत्युपासने न जीवब्रह्मादेतपरम् , ब्रह्मणा महता जीवस्यात्यन्ताणोः ऐक्यायोगात् । कितु शरीरात्मभावायत्तविशिक्यपरमिति व्युत्पादयितुं जीवाणु-ब- मुपदिश्यते गुणान्यय इत्यादिना । तब परमात्मवत् अस्य रिभुत्वं न स्वीकार्यम्, कर्मफलमोगार्थोस्क्रान्सनेक्लोस्गत्यागतीना संपति- पन्न वादिति परममहत्त्वनिरास:प्रथममन्त्रेण नियते । भनतु तर्हि मध्यमपरिमाणः । न च तदा सास्यवत्वादनित्य- त्वापत्तिरिति वाच्यम्-श्रीकुण्ठनगर-गोपुर-परविग्रहादीनामिव सायययापेऽपि प्रमाणपलेन नित्यत्वस्य संभात् । अणोमतदचेव ·, , 422 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ.5. चुद्धगुणेनात्मगुणेन चैव आराममालो हररोऽपि दृष्टः ॥ ८॥ कारितेन आत्मधर्मभूतनानाविधार्थविषयकाध्यवसायेन युक्त तत्कायेंण तत्तत्फलसकल्पेन, 'आदयोऽभिजनवानसिम' इत्यहकारेण [च.] युक्तस्सन् आत्मवत् स्वप्रकाश , 'अड्गुष्ठमा पुरुष निश्कर्ष यमो बलात्' इत्युक्तरीत्या अड्गुष्ठपरिमाणः शास्त्रेषु दृष्टः । ततोऽपि अवरा हीन- परिमाणः आराग्रमात्र इत्यपि !-शास्त्रेषु दृष्ट इत्यर्थः । (८) अन्यविधपरिमाणकस्यापि प्रमाणतो निरवयवत्वस्वीकारसंभवाञ्चत्यत्र तत् परिमाणं प्रत्यग्वस्तुनः श्रूयमाणमव्यवस्थितं काल्पनिकमित्युच्यते अड्गुष्ठेति । 'अगुष्ठमात्र पुरुष निश्वकर्प यमो बलात्' इत्येताहश- प्रमाणानुसारादगुष्ठमानत्वस्येव, थाराग्रमात्रत्वादेरपि प्रामाणि- कत्यादेकतरपरिशेपे न किञ्चिनियामकमिति भावः । रवितुल्यरूप इति। स्वप्रकाशोऽयं यदि मध्यमपरिमाणतयाऽपि प्रकाशमानः स्यात् , तदा तत् स्वाभाविकं स्यात् ; न त्वमिति सूचनायैतदुक्तिः। अङ्गुष्ठमानत्वंन पास्तमम् , फितु हृदयस्याङ्गुष्ठपरिमाणनात् हृदय- परिच्छिमत्वप्रयुक्तमिति दर्शयितुं युद्धेर्गुणेनेत्युक्तम् । नन्यत्यन्ताणोः हृदयकुहरकोणनिलीनस्य स्थूलं हृदयमादाय तत्परिमाणत्यवाचो- युक्तिरपि कथमित्यत्र जैवधर्मभूतज्ञानविकासस्य प्रसृमरस्य हृदय- परिच्छिन्नत्यादिति सापयितुम् आत्मगुणेन चैवेति । आराममानोऽ- स्वपरोऽपि दृष्ट इति । आरा चर्मसूची। तदनमानोऽपीत्यन्वयः । नर- हृदयस्याङ्गुष्ठमात्रतया तब स्थितिदशायां जीवस्यातयात्वसंभवेऽपि मशरूपिपीलिकाद्यणुदेहगतम्य आराममावत्यादिकमप्येप्टयं हीति भावः। नहिं यथाययं संकोचविकामभावितरहुविधपरिमाण एयाय. मम्तु इति चेन्न-तथासति देहसमानपरिमाणपादिजैनमतावतारात् । निरयययत्यनिर्विकारत्वचतिविरोधात् तदद्योगादिनि । ..

·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.5. 423 चालानशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जी: स विझेयः स चानन्याय कल्पते ॥ ९॥ नैव स्त्री न पुमानेप न चैवाय नपुसकः । यद्यच्छरीरमादत्ते तेनतेन स युज्यते ॥ १० ॥ खमतमुपन्यस्यति वालाग्रेति । वालाग्रशताशशाशतुल्यपरिमाण एव जीनो मोक्षे धर्मभूतज्ञानविकासेन विभुत्वलक्षणानन्त्याय प्रभवतीत्यर्थ । स्त्रीपुनपुसकत्वादिकमपि तस्य ताशशरीरसंबन्धकृतम् ; न [तु] खाभाविकमित्याह नैव स्त्रीति । स्पष्टोऽर्थ । (१०) अतोऽयमत्यन्तापुरिति सिद्धान्त उच्यते वालेति । शतभागस्ये- त्यादिक्मत्यन्ताशुत्वनिर्भागवनिरूपणेदम्परम् । एवम्भूनस्य आरा- अमानत्वाइगुष्ठमात्रत्वयोरुपपादन नाशक्यम् । मुक्तावानन्त्यस्यापि संमतेः, तदुपपादनं यत् धर्मभूतज्ञानमादाय, तदेवादाय एतयोरप्युप- पादनं शम्यम् अपस्थाविशेपग्रहणेनेति सूचयितुं स चानन्त्याय कल्पत इत्युक्तम्। आनन्स्याय च-अपरिच्छिन्नत्वाय च। धर्मभूतज्ञानस्य सर्वव्यापी विकासो मुक्ताविति तद्वारा जीवस्यानन्त्यमिति व्यक्तं भाग्यादौ । स विज्ञेय इत्यनेनाणुत्वविधाने नैर्भर्याविष्करणात् अणु- त्वस्य काल्पनिम्त्यम् , आनन्त्यस्य वास्तवत्वचाव नेव चकतु शक्यम्। उभयस्वीकारे निर्विकारत्वमग स्यात् । ननु जीवस्य स्त्रीपुरुषनपुसकात्मना विध्यस्य प्रसिद्धत्वात्, स्त्रीत्वादेश्चाययवसंनिवेशविशेषादिनेवोपपाद्यत्वात् सावयवत्व- मावश्यसमितिक्थमयमत्यन्ताणुरिति शहायाम्-स्त्रीत्वादिक शरीर- गतम्, न त्वात्मगतमिति परिहारः क्रियते नैव स्त्रीति । एक पय जीयः काल मेदेन स्त्री च भवति, पुरुपोऽपि भवतीति दृष्टम् । अतः ·जन्म- 424 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 5. सहल्पन-स्पर्शन-दृष्टि-होमैसिाम्बुवृष्टयाऽऽत्मविवृद्धजन्म । कर्मानुगान्यनुक्रमेण देही स्थानेषु रूपाण्यभिसंप्रपद्यते ॥ ११ ॥ देहप्राप्ती हेतुमाह संकल्पनेति । पुण्यविषयकसंकल्प-गादि- लक्षण पुण्यवस्तुस्पर्श-ताशवस्तुदर्शन-यागहोमादिमिरात्मनो विवृद्धियुक्तं -उत्कृष्टं जन्मेति यावत्-अनेन क्रमेण (?) कर्मानुसारीणि रूपाणि स्त्रीजीव एव स्त्री, पुरुषजीव एव पुरुप इति न निर्वन्धः। एवञ्चापृथ. सिद्धशरीरगतस्त्रीत्यादिनव व्यवहारनिर्वाहे, (माध्वमत इव) जीवेऽपि साक्षात् तदङ्गीकारे न किञ्चित् प्रमाणम्। किमुत मुक्त कण्ठमिह निषेधे सति । एवंरूपशरीरग्रहणे कारणमुच्यते संकल्पनेत्यादिना । आत्म- संबन्धि यत् विवृद्धमुन्माष्टं जन्म, तत् संकल्पनादिभिर्भवतीस्यर्थः। अनेन निकृष्टजन्मकारणमेतद्विपरीतरूपमित्यर्थसिद्धम् । यिवृद्धि- जन्मेति पठित्वा विरद्धिश्च जन्म चेति द्वयमात्मनः संकल्पनादि- भिरिति परे व्याचक्षते । विवृद्धिपदम् 'अपक्षयविनाशाभ्यां परिणा- मधिजन्मभिः' इत्युक्तभावविकारान्तराणामुपलक्षणमिति च । एवञ्च पुण्यापुण्यजन्मद्वयस्यापि सुग्रहतया संकल्पनेत्यादिकमपि उभय- साधारणम् । अतः पुण्यविषयमसंकल्पादिपरमिव पापविषयक- संकल्पन-पतितादिस्पर्शनाभिचारहोमादिपरमपीप्यते । अन्न प्रासा' मुवृष्टयेत्यस्य विज्ञानभगवन्तं व्यारयानमन्यापेक्षया आदणीय- मस्ति । तद् यथा-'उत्सरदेशमालपानेषु अनाम्मुनोरल्यादरेण दानमतिदानं पुण्यहेतुर्भवति ; विपरीतेचतिदानं पापहेतुः । अथा योग्यायोग्येषु मासप्रदानं पुण्यपापहेतुर्भवति, अनुदानश्च । तथा वृष्टिः । ओ पृचू छेदने । अनर्थरनामनयोंच्छेदनं पुण्यहेतुर्मति । अर्थयतामयोंच्छेदनं पापहेतु:-इति ।

·427 सपरिफारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 5 स्थूलानि सूक्ष्माणि यहूनि चे रूगणि देही स्वगुणेवृणोति । नियागुपोरात्मगुणैश्च तेग सयोगहेतुरपरोऽपि दृ ॥१२॥ अनाद्यनन्त कलिलस्य मध्ये विश्वस्य नगारमनेररूपम् । विश्वस्यैक परिवेष्टितार ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपाशे ॥ १३ ॥ भावग्राह्यमनीडारय भावाभावकर शिवम् । तेषु तेषु ब्राह्मणादिषु योनिषु [अनुक्रमेण ?] पयायेण प्रपद्यत इत्यर्थ ।। स्थूलानीति । मशकमानहादिस्थूलसूक्ष्मशरीराणि बहुधियान्यपि तत्तत्फलामिसन्ध्यादिलक्षणरागादिरूपात्मगुणप्रयुक्तयागादिरूपक्रियालक्षणे गुणतुभिर्भजते । तादृशात्मगुणयोगे च पूर्वपूर्व कर्मैव हेतुर्दृष्ट इत्यर्थ । अनायनन्तमिनि । कलिलस्य कार्यस्य मध्ये स्थित्या हिरण्यगर्भ प्रनापत्याद्यनेकरूपतया विश्वस्य स्रष्टारमित्यर्थ । शिप पूर्ववत् । (१३) भावेति भावग्राह्य भक्तिग्राह्यम् अनीडत्वेन अनिलयत्वेन मशरमातङ्गेति । मातङ्गमशफेति भाव्यम् । एतदुत्पत्त्यनुगुण नियाविशेषो य कश्चिदपि यागादीत्यत्र विवक्षित । (१२) एयमणु व-सृज्यमानत्वाभ्या जीव निरूप्य स्रवमहत्याभ्या परमात्मन तद्वेलक्षण्य ध्यनक्ति थनादीति । विश्वस्य परिवेष्टितार मिति परममहत्त्न ज्ञाप्यते । (१३) 'ये पूर्व देवा ऋषयश्च तद् विदु, ते तन्मया अमृता वै बभूवु' इति पूर्व बहूनामेतदुपासनान्मुक्तिरासीदिति यदुक्तम् , तत् एवम्भूत जीनविलक्षणोपासनादेवेति निगमयति भावेति। 'भक्त थैक्लम्ये पुरपे पुराणे' इत्युक्तरीत्या वासभरणमप्रतीक्ष्य भक्तिमात्रेण सुग्रहत्व भावग्राह्य पम् । अनाधारेति। आधार शरीरादि । नीटपर्याय कुलायशद शरीरे प्रयुक्त 'वहिफुलायादमृतश्चरित्या' इति ।कला सगरमिति ‘स प्राणमसृजत प्राणाद्धाम्-' इति प्रश्नषष्ठ- ·426 सपरिकारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 5-5. कलासर्गकरं देवं येविदुस्ते जहुस्तनुम् ते जहस्तनुम्] ॥ १४ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिपदि पञ्चमोऽध्यायः ॥ अथ पप्ठोऽध्यायः॥ स्वभावमेके कवयो वदन्ति कालं तथाऽन्ये परिमुह्यमानाः। अनाधारवेनाऽऽख्यायमान विश्वस्य भावामावकरं सर्गसंहारकारक सर्वदा अशुभास्पृष्टं विद्यासर्गकारण(कारिण ?) ये पूर्व ज्ञातवन्तः, ते प्रकृतिविनिर्मुक्ता बभूवुरित्यर्थः । [द्विरुक्तिरध्यायसमाप्त्यर्था ।] (१४) इति पञ्चमाध्यायप्रकाशिका पुनरपि परमात्मनो गुणान् वक्तुमध्यायान्तरारम्भः । स्वभाव. मिति । केचन लोकायतिकाः जगचक्रपरिवृत्तिहेतुं खमा वदन्ति । सण्डोक्तप्राणादिकलापोडशफस्रष्टत्वं सुविवक्षम्। तेन पोडशकल- जीचबैलक्षण्य वेदितं भवति । अथापि भावाभावफरमिति सर्वसृष्टि- संहारोक्त्या अर्थान्तरमाह विद्यासंगैति । पूर्वमर्थसृष्टिरक्ता, अनेन शब्देन च शब्दसृष्टिरिति विभागे तात्पर्यम् । विदुरिति पाठे, 'ये पूर्व देवा पयश्च तद् विदुः' इत्यनेव वर्तमानार्थाविवक्षा । अस्तु वेद अविदुरिति पदच्छेदः । जहुरिति भूतकालनिर्देशात् । अविदुः- अजानन्। अन्तिमेऽस्मिन् षष्ठेऽध्याये पञ्चाध्याय्युक्तार्थानुवादपूर्वकं पर- मात्मगुणा अपि विशिष्य निर्दिश्यन्ते, पराऽस्य शक्तिर्विविधैव भूयते स्वाभाविनी ज्ञानवलक्रिया च', 'धर्मावहं पापनुदं भगेगम्', 'एको देवः सर्वभूतेषुगूढः-' इत्यादिना। तदाह पुनरपि परमात्मनो गुणान् वक्तमिति । भगरतः प्रपत्तिमालयशीकार्यत्वीपयिकंपग्मदयालुन्यादि- कमप्यन्ते इहाऽऽविष्क्रियते, यो ब्रह्माण......'मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये' इति । तन्त्र प्रथमेऽध्याये, 'काल: म्यभायो नियत्तियहच्छा...

·सपरिकारभाष्योपेता दवेताश्वतरोपनिषत् अ 6 429 देवस्येप महिमा तु रोके येनेद भ्राम्यते ब्रह्मचकम् ॥१॥ येनावृत नित्यमिदे हि सर्व क्ष कालकालो गुणी सर्वविद्य । तेनेशित धर्म विपर्तते ह पृथ्याप्यतेजोनिलपानि चिन्त्यम् ॥२॥ अन्ये भगव-मायामोहिता कालकर्मादिक वदन्ति । तदिदमौपनिषद परमपुरुषवरणीयताहेतुभूतगुणविशेषविरहिणा जल्पितम् । परमात्म महिम्नेव ब्रह्माश्रित जगच्चक्र बम्भ्रमीतीत्यर्थ । अथवा - ब्रह्म प्रकृति । प्रकृतिमाकृतचन्न यम्मीतीत्यर्थ । (१) येनावृतमिति । यो नित्य सर्ववस्तुव्यापक सर्वज्ञ , 'काल स पचने तत्र न कालम्तत्र वै प्रभु ' इत्युक्तरीत्या कालस्यापि पाचक , 'तेजोवले श्वमहावयोधयुवीर्यशवत्यादिगुणैकरराशि', सरज्ञानप्रकार(प्रकारज्ञान ?) चान् , तेनेशित कम विर्तिते । नियत इति कर्मेति कार्यतया कर्म शब्दित पञ्चभून (मक जगत् तेन परमात्मना, स्यादिति सङ्कल्पमात्र विषयीन सत् विवर्तते निष्पद्यत इत्येतदेव हृदि चिन्तनीयमित्यर्थ । चिन्त्यम्' इत्युक्तमिह प्रथममुपपाद्यते स्वभायमित्यारभ्य चिन्त्यमिन्य न्तेन । तत्र प्रथममन्त्रण काल , स्वभाय इत्यनयोजगत्कारणत्वपक्ष प्रतिक्षिप्यते । देवस्यैप महिमेति । देवसकल्प एव मुख्य कारणम् । खभावादिक तु तदधीनमिति भाव । अथ नियतिरपि देवप्रेरितेत्युच्यते येनेति। सर्वविद्य इत्यस्य सर्ग विद्या यस्य स इत्यर्थः । अथवा सर्ववित् य इति च्छेद । श सरिदिति च, 'य सन सर्पवित् इति पदपुनरुक्त भाव्यम् । तेनेशित कमत्यादि । कर्म जीवरत पुण्यपापात्मक नियत्यारय तेम देवेन प्ररित सत् पृथ्व्यादिरूपण विवर्तते । ह-प्रसिद्धमेतत् इत्यप्यर्थों घटते । कर्मशब्दस्य पृथ्याप्येत्यादिपदसामानाधिश्रण्यात्यन्तसाम ।

·, 428 सपरिकारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ6 तर्म त्या निनिमर्त्य भूयस्तत्वस्य तत्त्वेन समेत्य योगम् । एवेन द्वाभ्या निभिरभिर्वा कालेन चैवाऽऽत्मगुणैश्च सूक्ष्मे ॥३॥ आरभ्य कर्माणि गुणान्विताति भावाश्च सन् विनियोजयेत् य । तेपामभावे कृतकर्मनाश कर्मक्षये याति स तचतोऽन्य ॥४॥ वकर्मत्यादि । 'तत्त्व नारायण' इनि थुतेर्नारायण एव तत्त्वम् । ततश्चायमर्थ-इतरेभ्यो विनिवर्त्य तत्वस्य भगवत समा राधन नित्यनैमितिकरक्षण कर्म भूय कृत्वा, एकैन जायमानदशा- प्रसूतभगवत्कटाक्षेण, द्वाभ्याम् , 'यस्य देवे परा भक्ति यथा देवे तथा गुरौ' इत्युक्तरीत्या देवगुरुभक्तिभ्याम् , त्रिभिः वाल्यपाण्डित्य मान , अष्टभियोगारेश्व... ! सहितस्सन् तत्त्वेन परमात्मना शेषत्व जानलक्षणयोग प्राप्य प्रारब्धत्वगुणयुक्तानि कर्माण्यवलम्व्य वर्तमानान सर्वान् भावान् कामान् खस्मै विनियोजयति भुक्ते । स तेषां कर्म अस्यसपिपादयिपया तु नियत इति कर्मेति व्युत्पत्तिराहता, “यस्य तत् कर्म" इति श्रुताविय । पृथ्याप्येति पदेन भूतानि स्वतन्त्राणि जगत्कारणमिति पक्षोऽपि व्युदस्तो भाव्य । विन्त्यमित्यस्य इति निणयमित्यर्थ । तत्कमत्यादिना, 'स तत्वतोऽन्य' इत्यन्तेन जीवापरपर्यायस्य पुरपस्य कारण वपक्षो व्युदस्यते । शाहररीत्या तु तत्कर्मति श्लोक उत्तरझलोकानन्विन पृथग्वाक्यम् । तदर्थरीतिरेव परिकरणीया- तत् पूर्वोक्त कर्म समष्टिकार्यजात पृथ्वीपर्यन्त कृत्वा विनिवर्त्य समष्टि करणादारमान निमय एफस्य तत्वस्य सप्रम्यापरेण तत्त्वेन योग सपायेति। कतिभिस्तत्वैरिति विचारे पञ्चीकरणपत् अपकरणप्रक्रिया वक्तुम् एकेन द्वाभ्या त्रिभिरित्ययवतोऽनुनादपूर्वकम् अएमिति अणना प्रकृतीना मिथस्समेलनरूपापीकरणपक्षे आदर प्रदश्यते ·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 6. 429 आदिः स संयोगनिमित्तहेतु. परस्त्रिकालादक्लोऽपि दृष्टः । तं विश्वरूप भवभूतमीड्य देवं स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वम् ॥५॥ फ्लभोगानामवसाने फलापयर्गितया कर्मणा नाशात् , 'तस्य तावदेव चिरम्' इत्युक्तरीत्या कर्मक्षये ब्रह्म याति प्रामोति । स तत्त्वत परमा- स्मनोऽन्य एव । अतो नवयशक्षा कार्येति भाव । (३) परमात्मोपासनमपि स्वामोपासनपूर्वक कर्तव्यमित्याह आदि. रिति । सः पूर्वमन्त्रोक्तजीव सयोगे समीचीनपरमात्मयोगे तत्प्राप्ती एव कालेन कारणभूतेन आत्मगुणैश्च रागद्वेषादिभिः सहायैः व्यष्टि कुरते देव इति । विज्ञानभगयतोऽत्र व्याख्यानशैली प्रायोऽस्मद्भाप्यानुरोधि- न्येव लक्ष्यते । तत्कर्मत्यस्य तदर्थ कर्म तत्कर्म भगवदाराधनरूप कर्मति तत्र व्याख्यानम् । एवमपि सुवचम्-तत् पूर्वोक्त पृथ्या- प्यादिजगद्विवर्तीपयोगि भोगप्रद काम्यं कर्म वहो• कालात् कृत्वा, भूयः पश्चात् तादृशर्मकरणादात्मानं विनिवर्त्य, आत्मनत्वस्य ब्रह्मतत्वेन योगं शेपशेपिभावात्मकं बुद्ध्या, अन्यविधानि सात्विक- त्यागरूपगुणान्चितानि आरभ्य सर्व तवोपयोजयेत् यः इत्येवम् । कश्चित्तु, 'पकेन द्वाभ्या बिभिरभिर्वा जन्मभिर्ययायथ तत्तद्- भाग्यपरिपारकालानुरोधेन' इति एकेनेत्याचंश व्याख्याति । स्तर्मनाश इत्यस्य कृत. एव निप्पादित. कर्मनाशो नेति विग्रहेण स इत्येतद्विशेषणत्व भाव्यम् । स तसतोऽन्य इत्यनेन, एयमको भूत्वा सासारिकं कम एत्वा ऐशमनुभूय विरज्य सत्कर्म- करणेन भगवत्तचमाराध्य मुक्ति प्राप्तु प्रयस्थत पुरुषस्य पथ जगत्कारणतयतासंभव इति प्रदर्शिनमिति ध्येयम् । आदिरित्यादेः परमात्मपरतया योजना एव भवेत्–'संयोग एषां न त्वात्मभावात्' इति प्रागुक्ततया संयोगनिमित्ततयाऽभि- ·- 430 सपरिफारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.6. स वृक्षकालाकृतिभिः परोऽन्यो यस्मात् प्रपञ्चः परिवर्ततेऽयम् । धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञास्याऽऽस्मस्थममृतं विश्वधाम ॥ ६॥ आदिः कारणम्-प्रधानहेतुरिति यावत्-, कालत्रयपरिच्छिन्नात् परत्वेन भिन्नत्वेन निरवयवत्वेन शास्त्रदृष्टः । तं कर्मवशादनन्तशरीरं भवभुतं मवं संसार भृतं प्रासम्-संसारिणमिति यावत्-, ईडय स्तुत्यम्-अपहत. पाप्मत्वादिगुणकमिति यावत्-, अत एव देवं द्योतमानं स्वपकाश- ज्ञानानन्दरूपं वहृदयस्थं प्रथमत उपास्य--, स वृक्षेति । यस्मादयं चिदचित्प्रपञ्चः परिवर्तते, स वृक्षकाला- कृतिभ्यः परः उत्कृष्ट:--पृक्षशब्देन छेदनाहप्रकृतिपाकृतमुच्यते- आ समन्तात् कतिः यत्नो यस्येति आकविः कर्ता जीवः । प्रकृति- कालजीवेभ्य उत्कृष्ट इत्यर्थः । ज्ञानोत्पतिप्रतिबन्धकपापानि अपनुध मतानामपि आदिहेतुर्दैव एव कालत्रयपरिच्छिन्नादन्योऽनययय इति। तथासति तं देवं पूर्वमुपास्य, तदनन्तरं विश्वधाम आत्मस्थं शारदेति उपरितनवायार्थानन्ययः प्रसजति । अतः आदिरिति मन्तः पूर्व- प्रकृतजीवपरतयैव व्याख्यातः । क्लोपनिषदि (१-५७) 'ब्रह्मजशं देवमीडयं विदित्वा' इत्यत्र, "जीवात्मानमुपासकं ब्रह्मात्मकत्वेनाव- गम्य" इति भाग्यस्ता व्याख्यानात् तद्रीत्या इहापि ईडयं देवमिति ब्रह्मात्मरुत्वविवक्षाऽपि भवेत् । एवं स्वभावकालकर्मपञ्चभूतजीवेभ्य: प्रस्तुतेभ्योऽन्यः परमा- स्मा ज्ञातव्य उच्यते स वृक्षकालाकृतिभिरिति । वृक्षेति 'ऊर्वमूलोs- वाक्छाख एपोऽश्वत्थसनातनः' इति कडोक्तं प्रत्यभिज्ञाप्यते। अकृति- शदस्याऽऽकाररूपार्थविवक्षायां वैयर्यात् प्रकृतजीवपरतया संभवति सार्थक्ये तत्यागायोगाच तदुचितमर्थमाह आ समन्तादिति! तृतीया, 'अन्यदेवाहुर्विद्यया' इत्यादाविव पञ्चम्यर्थे । ज्ञात्वेत्यस्य .

·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.6. 431 तमीश्वराणां परमं महेश्वर तं देवतानां परमञ्च दैवतम् । पति पतीना परमं परस्ताद् विदाम देवं भुवनेशमीडरम् ॥ ७ ॥ तदनुकूलपुण्यप्रवतकम् , भगेशम् ~~ "ऐश्वर्यम्य समग्रस्य वीर्यस्य यशस. श्रिय | ज्ञानवैराग्ययोथैव षण्णा भग इतीरणा" इत्युक्ताना ज्ञानादीना- मीश्वर विश्वस्य धामभूतमाधारभूत मरणाधवद्यशून्य स्वात्मनि अन्तर्या मितया वर्तमान ज्ञात्वा मुक्तो भवतीत्यर्थ । (५-६) तमोश्वशणामिनि । विदामेति ज्ञानप्रार्थना । शिष्ट स्पष्टम् । (७) उत्तरमन्त्रे विदामेत्यत्रान्वयो न भवति । ज्ञानवेदनकर्मणोरेकत्वेन ज्ञानवेदनयोरप्यस्यात् क्त्वाप्रत्ययानुपपत्तेः । न च ज्ञानमिदं यास्यार्थज्ञानमात्रम् , वेदन तु ध्यानमिति क्ल्प्यम् ; वाक्यार्थज्ञाने जीवोपासनानन्तरभावित्वनियमाभावेन पूर्वमुपास्येत्युक्तानन्तर्यान- न्ययात् । अतो मुक्तो भरतीत्यध्याहृत्य पृथग्वाक्यकरणम् । ननु आदिरित्यादि सर्व परमात्मपरमेवास्तु । तन स्वचित्तस्थ- त्येन तस्य (विग्रहचिशिष्टस्य) उपासन पूर्वमुच्यते । अथ आत्मस्थ- त्वेन सर्वधिभूतिविशिष्टतया वेदनं परज्ञानरूपं मुक्तिधाकालिक प्राय॑ते । तथाच मुक्तो भवतीति मा भूदध्याहार । अथवा ज्ञात्वेति सान आलम्चनसंशीलनरूपमस्तु , विदामेति चोपासनमिति चेत्- किमनेन प्रश्नन ? यत्र सौष्ठवम् , तदाद्रियता सम्यग् विमृश्य । (६) महेश्वरमिति न लढ्यर्थरुद्रविक्षासंभनः , तदा पारम्यान- न्ययात् । देवतामध्ये परमदेवतात्वस्य पतिमध्ये परमपतिम्वस्य चेय ईश्वरमध्ये परमेश्वरत्वस्यान कथ्यमाननायाः साहचर्यवलसिद्ध- नया परममहेश्वरपदान्तर्गतेश्वरशदस्य यौगिकत्वावधारणादिति हि श्रुतप्रकाशिकोक्तमुपरि अनुपदिष्यति । महेश्वरमित्यत्र महत्वम् अविवक्षित वस्तुस्थित्यनुवादमालम् । अस्तु वा ईश्वराणामिति पद महेसराणामित्यर्थम् । 'ईश्वराणां मध्ये परमत्वात् महेश्वरः, , ·432 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.6. न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत्समश्याभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी शानवलकिया च ॥ ८॥ न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारण करणाधिपाधिपो न चास्य फश्चिजनिता नचाधिपः॥९॥ यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतः । देव एकः समावृणोति स नो दद्याद् ब्रह्माप्ययम् ॥ १० ॥ न तस्येति । कार्य शरीरम् । कारणम् इन्द्रियम् । ज्ञानवलाभ्यां सहिता सृष्टिसंहारादिलक्षणकिया ज्ञानवलक्रिया । शिष्टं स्पष्टम् । (८) न तस्य कश्चिदिति । लिङ्गं जापकहेतुः । करणाधिप:- जीवः । शेषमतिरोहितार्थम् । य इति । लूताख्यः कीटविशेषः स्वसनिहितजन्तुविशेष यथा तन्तुभिार- घृणोति, एवं प्रकृतिजैः प्राकृतैः तत्त्वैः स्वभावतः स्वेच्छात: चिद्वर्गमा- घृणोति लुप्तज्ञान, करोति [यः !], स देवोऽस्माकं ब्रह्मणि अध्ययम् आत्यन्तिक लयं करोतु । मुक्तस्य ब्रह्मण्यप्ययो नाम भेटकाकारास्फुरणम् । देवतानां मध्ये परमत्वात् दैवतभूतः ; देवतैव देवतमिति व्युत्पत्या अस्य देवतात्वं नियतम् ; अन्येपां तु मनुष्यादिकिञ्चिदपेक्षया देवतात्वम् , उत्कृष्टापेक्षा च तदभावः अस्थायि चेति देवतात्वं न नियतमिति वाक्यार्थवर्णनेऽपि, महेश्वरपदस्य महांश्चासौ ईश्वरश्च महेश्वर इति योगार्थ एव विवक्षितो भवतीति ध्येयम् । यस्तन्तुनाम इवेति तन्तुनाभदृष्टान्तेन-जन्तना खात्मनि लयसंपाद- नायेव तन्तुनाभः तन्तून निर्माय वितनोति यथा, तथा देवोऽपि अन्ततो जीवानां स्वात्मनि अध्ययरूपमोक्षप्रापणाय स्वशरीरात् प्रधानात् तन्तुतुल्यानि महदादीनि कार्याणि सृष्ट्वा विस्तृणातीति दर्शितम् । . .

·. सपरिष्कारमाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ. 6. 433 एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ ११॥ एको वशी निफियाणां वहूनामेकं बीज बहुधा यः करोति। तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेपाम् ॥१२॥ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । एको देव इति । सर्वभूतेषु इतराविदिततया वर्तमान , सर्व- व्यापितया मर्वभूतात्मा, तच्छरीरेप्वनुपविष्ट , कर्मसु प्रेरका, चैता- चिन् चयन' इति हि धातु - सक्लप्रपञ्चनिर्माता, त(अ)थापि गुण- त्रयवश्यत्वाभावात् फलाभिसन्धिपूर्वकर्तृत्वाभावेन [च !] (1) केवलो- दासीन , ईश (१), (देव एका ?) 'अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' इति प्रसिद्धो दिव्यो देव एक एवेत्यर्थ । एको वशीति । निष्क्रियाणां स्वत प्रवृत्तिरहिताना सर्व- चेतनाना वशी-स्वाधीनसर्वचेतनवर्ग इति यावत्-, एक जगबीजम व्यक्तलक्षणं महदहकारादिरूपेण यो बहुधा करोति, त स्वान्तर्यामिण ये जानन्ति, त एव मुक्ता भवन्तीत्यर्थ । (१२) निस्य इति । अनित्याना चेतनाना बहूना नित्य एक एव चेतनस्सन् [य. १] कामान् विदधाति, नज्ज्ञानं मुक्ति हेतु १] रित्यर्थ । अल नित्यचेतनानामनित्यत्न धर्मभूतज्ञानसकोचादिधर्मयोगादिति द्रष्ट- व्यम् । नित्याना मध्ये नित्य अत्यन्तनित्य, चेतनाना मध्ये चेतना नित्यो नित्यानामित्यन नित्यानामिति पदच्छेद एव भगवद्भाष्य- कारदर्शितः। तथैव च कठोपनिषदि एषां व्याख्यानमपि । इह तु, स नो दद्यात् ब्रह्माप्ययमिति जीवानामध्ययस्योक्तत्वात् किञ्चिद्रूपेण 2.-28 ·434 सपरिफारभायोपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ 6 तत् कारण सारययोगाधिगम्य शात्या देव मुच्यते सर्वपाशे ॥१३॥ न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारक नेमा विधुतो भान्ति कुतोऽयमग्नि । तमेव भान्तमनु भाति सर्ये तस्य भासा सर्पमिद विभाति ॥ १४ ॥ एको हसो भुवनस्यास्य मध्ये स एवाग्नि सलिले सनिविष्ट । तमेर विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्य पन्था विद्यतेऽयनाय ॥१५॥ परमचेतन इत्यर्थाश्रयणेऽपि न दोष । नित्यत्वचेतनत्वतारतम्यञ्च विवक्षाविशेषेण द्रष्टव्यम् । सांख्ययोगाधिगम्य साख्ययोगशास्त्रयो तापर्यविषयभूतम् । 'साख्य योग पाश्चरात्र वेदा पाशुपत था । आत्मप्रमाणा-येतानि' इत्युक्तेरिति भार । (१३) न तत्रेति । अय मत्रोऽन्यत्र बहुकृत्वो व्याकृत । (१४) एक इति । भुवनस्य चिदचित्प्रपञ्चस्य मध्ये, पक्षिसघे राजहसवत् विराजमान । 'यमन्तसमुद्रे कवयो वदन्ति' इति समुद्रसल्लिसनिविष्ट । स एव अग्नि अग्रनेता मोक्षप्रद , ससारपाशदाहक इति वाऽर्थ । शिष्ट स्पष्टम् । अनित्यत्वस्य जीवेषु वर्णनसभवात् पराभिमतस्य अनित्यानामिति पदविभागस्य स्वीकारेऽपि नातीव हानिरिति व्युत्पादनाय प्रकारा न्तरेण व्याख्यानमिति ध्येयम् । अन्ययश्रवणादनित्यवान मन्तव्यमिति श्रुतिनित्यानामिति नित्यत्व वक्तीत्यपि स्यात् । सारययोगाधिगम्यमित्यस्य ज्ञानयोगर्मयोगाभ्यामधिाम्य- मित्यप्यर्थ स्यात् । 'सारययोगौ पृथग्गला' इत्य दो गीतासु तथा प्रसिद्ध परतु तदा जीवसाक्षात्कारद्वारा तत् निर्वाह्यम् । (१३) न तत्र सूर्य इति मन्त्र कठवल्ल्या मुण्डके च श्रूयते । (१४) ·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् 8.6. 435 स विश्वरत् विश्वविदात्मयोनि कालकालो गुणी सर्व विद्य । प्रधानक्षेत्रपतिर्गुणेश. संसारमोक्षस्थितिवन्धहेतु ॥ १६ ॥ स तन्मयो घमृत ईशसंस्थो ज्ञ सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्ता । य ईशेऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुविद्यत ईशनाय ॥ १७ ॥ स विश्वैति । विश्वका सर्वकर्ता, विश्वचित् सर्व प्राप्त , --- विदिलाभ इति हि धातु , | आत्मयोनि -आरमा योनि स्थान यस्य स तथोक्त । जीवान्तर्यामीत्यर्थ । ज्ञः सर्वज्ञ , कालकाला कालस्यापि नियन्ता, सर्वविद्यः सर्वविद्यापवर्तक , प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः प्रकृति जीयो शेषी, गुणेशः ज्ञानादिषाड्गुण्यपरिपूर्ण , ससारस्य प्रकृति- संबन्धलक्षणस्य मोक्षे च तत्स्थितौ च हेतुरित्यर्थ । (१६) स तन्मय इति । सः परमात्मा तन्मयः तत्प्रचुर । तदात्मक एव , नान्यात्मक । अनन्यप्रेर्य इति यावत् । अमृता अससारी । ईशे ईशनव्यापारे सम्यक् स्थितिर्यस्येति तथोक्त । प ईशे यो नित्य- मीटे । यस्य चेतनमनन्यहेतुक नित्यम् । मोक्षदायामप्यनपायीत्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् । (१७) ससारमोक्षस्थितिबन्धहेतुरिति । ससारेति पद स्थितावप्यन्वेती- त्याशयेन ससारस्येति सबन्धसामान्यषष्ठीविग्रहादरणम् । अर्थस्तु संसारान्मोक्षे, संसारस्थितिरूपे साकालिकावस्थाने, प्रलय. साधारणे वन्धे च हेतुरिति , तन्मय इत्यत्र तच्छन्द स इत्युक्तपरामर्शी भवतु अत्यन्त- संनिहितत्वादित्यभिसंधायाह नदात्मक पवेति । व्यवहितग्रहणेप्टी तु प्रधानक्षेत्रवमय इत्येवरीत्याऽपि व्याख्यान भवति । 1 (१७) ·- 436 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ.6. यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तँ ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ॥१८॥ निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरक्य निरञ्जनम् । 'पुरुपान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः' इति वशीकार्य- परम्पराविश्रान्तिभूमिभूतभगवद्वशीकरणोपायमृतप्रपदनमन्त्रमाह यो त्रमाणमिति । यः खनाभिपने ब्रह्माणमुत्पाद्य तस्य वेदप्रदानेन जगत्सर्ग- शक्तिमाहितवान् , तं विषयबुद्धिप्रकाशहेतुं मुमुक्षुरहं शरणं प्रपद्य इत्यर्थ. । आत्मबुद्धेः प्रकाशो यस्मात् स आत्मपुद्धिप्रकाशः । तद्विषयबुद्धिस्फुरणस्य तदनुग्रहायत्तत्वादित्यर्थः । (१८) उक्तब्रह्मज्ञानामावे मोक्षसंभावनैव नास्तीत्याह निष्कलमिति मन्त्रद्वयेन । आकाशस्य चर्मकटादिवत् वेष्टनं यदा अल्पशक्तयो मनुष्याः करिष्यन्ति, तदा निष्कलं निरक्यवं निष्क्रिय कृतकृत्यं शान्तम् अशनायाथर्मिषट्करहित निश्वयम् आश्रितपरामुखत्याध- भरत्या भगवतः प्राप्यत्वमेतावदुक्तम् । प्रपत्त्याऽपि प्राप्योऽय- मिति रहस्योपदेशः क्रियते यो ब्रह्माणमिति । प्रपदनमन्त्रमिति । मन्त्ररत्नवत् अस्यापि प्रपद्य इति उत्तमपुरुषवर्तमानापदेशटितत्वात् प्रपदनेकरणमन्नत्यम् । भक्तयङ्गस्वतन्त्रोभयनिधप्रपत्तिपरमिदम- विशेपादिनि स्तोत्रभाष्यादितो शेयम्। आन्मबुद्धिप्रकाशमिति पदेन मधुर्मैटभापटनवेदपुनरर्पणविहितोऽनुग्रहोऽपि सूच्यते । आत्मपदं स्वायत्यात् देवपरम् । यथायथं शानदर्शनप्रातिहेतुहि मः॥ यथा भक्यभावेऽपि प्रपत्तिरशान्मुक्तिरधिकारिविकोपे, तथा तदभावेऽपि ज्ञानात्मकोपायनिरपेक्ष एर फेभ्यथित् स मुक्तिप्रदः म्यात् ; अन्यतोऽपि वा मुक्तिः स्यादिति कश्चिम्मन्येत । ननिरमनाय ·सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.6. 437 अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धामियानलम् ॥ १९ ॥ यदा चर्मवदाकाशं वेटयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविशाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ २० ॥ तपःप्रभावाद् देवप्रसादाच ब्रह्म ह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान् । अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्र प्रोवाच सम्यगृपिसंघजुष्टम् ॥ २१ ॥ वेदान्ते परमं गुह्य पुरा कल्पे प्रचोदितम् । माप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ २२ ॥ वद्यरहित निरखनम् असगखभावम् अमृतस्य मोक्षस्य परं मुख्य दग्धेन्धनानलवत् खरकाशक देवमविज्ञाय दु खस्य नाशो भवति । यथा आकाशम्य चर्मवत् वेष्टनमसंभावितम् , एव परमात्मज्ञानमन्तरेण मोक्षोऽसंभावित इत्यर्थ. । (१९-२०) तप इति । 'मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च ऐकाम्यं परम तप.' इत्युक्त- चितैकाग्यलक्षणतप प्रभावाच[त् परमात्मानुग्रहाच ] संपन्न ब्रह्मविज्ञान श्वेताश्वतरनामा ऋषि. अत्याश्रमिभ्य:- प्रति पूजायाम्- पूज्याश्रमयुक्तेभ्य परमहंससंन्यामिभ्य., ऋपिसः वामदेवादिभिः जुटे सेवितं परमं पवित्रं ब्रह्म प्रोवाचेत्यर्थ. । (२१) वेदान्त इति । वेदान्तेष्वतिरहस्यतया निगूढ पुरा करपे ब्रह्मणे उपदिष्टमेतत् विज्ञान शान्तेभ्य पुवेभ्य, शिष्येभ्य एव प्रव्यात् । नान्येभ्य, इत्यर्थः । (२२) निष्कलमित्यादिमन्त्रद्वयम् । अविज्ञायेत्यत्र समानरर्टफत्वाविरक्षा। अत्याथमिभ्य इत्यस्य अतिशयिताश्रमशालिभ्य इत्यर्थः। 'अनाथमी न तिष्ठत्त क्षणमेकमपि द्विजः' इति अनाथमावस्थानस्य निपिद्धतया ता- दृशानामुत्तमपात्रतया महणायोगादित्याशयेन भति पूजायामित्युक्तम्। ।

·438 । सपरिष्कारभायोपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ.6. यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरो। तस्यैते कथिता धर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः प्रकाशन्ते महात्मनः इति ॥ ॥ओं 'पूर्णमदः, 'भद्रं कर्णमिः,' 'सह नाववतु' इति शान्तिः॥ । इति वेताश्तरोपनिषदि पष्ठोऽध्यायः। ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिपत् ॥ शुभमस्तु भगवद्विषये गुरुविषये च उत्कृष्टमक्तिशून्यानाम् उक्तार्था उपदिष्टा अपि दुर्शाना इत्याह यस्य देव इति । यस्य भगवत्युत्कृष्टा भक्तिः, ततुल्या गुरावपि भक्तिः, तस्यैव महात्मन एते अर्था भासन्ते; नेतरेपामित्यर्थः । द्विरुक्तिरध्यायसमाप्त्यर्था [आदरार्था च] । एतदध्यायान्तर्गतवाक्यविषयमधिकरणं लिख्यते- तृतीयाध्याये उभयलिङ्गपादे-, वेदान्ते जगत्कारणतया प्रति पाद्यमानस्यात्मनः, 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिः' इति सेतुत्वश्रवणात् सेतोश्च प्राप्यान्तरप्रापकत्वस्यैव दर्शनेन ब्रह्मणोऽपि प्राप्यान्तरप्रापकतेय हमतीयते] ; न तु स्वयं प्राप्यता । किश्व-एतं सेतुं नीत्वा' इति तरित व्यत्वाभिधानेन एतस्य प्राप्यत्याभावाविष्करणात् वेदान्तेषु, 'चतुप्पात ब्रम पोडकलम्' इत्युन्मानश्रवणात् नेदमपरिमितम् , अपरिमितस्यो. मूले हीति एथार्थे । तेन तम्ययेत्यर्थलाभः । एतदनुसारेण व्यतिरेकमुसेनावनगणं कृतम् । कथिता इत्यस्य अनोपनिषदि उसका इत्यर्थः । अथिताः साक्षादाचार्यानुक्ता अपात्योंपि अनेष्यते । अनुग्रहमानेणार्थस्फुरणात्। भक्तिमारेण च पालव्यस्य फलसिद्धिः। पोशालमिति । नेदं धीतं पदम् । फितु सत्यकामं प्रत्युप दियायां पोडतालग्राहविधायां चतुरः पादान प्रदर्य प्रतिपादं ·सपरिष्कारभाष्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ6 439 न्मानासभवात् । अतो वेदान्तेषु अपरिमितत्वेन प्रतीयमानमन्यदेवेति प्रतीयते । किञ्च-'अमृतम्य पर सेतुम्' इति अमृतस्य वस्त्वन्तरस्य प्राप्यप्रापकत्वलक्षण सबन्ध पाया प्रतीयते । न हि स्वस्मिन्नेव माप्यमापकत्वरक्षण समन्व सभवति । किञ्च-'तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वम्' इति प्रतिपादितपुरषादपि, 'ततो यदुत्तरतरम्' इत्यधिकस्य निर्देशात् परस्मादपि ब्रमण परमन्यत् व्यपदिश्यते । अत एभ्यो हेतुभ्य परस्मादपि ब्रह्मण अन्यत् परमभ्युपगन्तव्यमिति, “परमत सेतू-मान- सन्धमेद यपदेशेभ्य " इति सूत्रेण पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्यते- 'सामान्यातु" | 'य आत्मा सेतु ' इति व्यपदेश , 'एषा लोकानामसभेदाय' इति वाक्यशेषश्रुतासकरकारित्वलक्षणधर्म सामान्यनि , न तु प्राप्यान्तरप्रापकत्वलक्षणधर्मनि-धन । 'एत सेतु ती इत्यत्र तरतिश्च प्राप्तिवचन , वेदान्त तरतीतिवत् , नोल्लच नवचन । यदुक्तमु-मानव्यपदेशादस्य परिमितत्व प्रतीयत इति, तत्राह, "बुद्धयर्थ पादवत्" । यथा 'मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्मम् , 'तदेतत् चतुप्पाद् चतुष्कलत्वमुक्तमिति अर्थसिद्धकथनमेतत् । वस्वन्तरस्येति । वस्त्वन्तर प्रतीत्यर्थ । मनसो घागादिपादत्वासभपादिति । निखिल्जगत्कारणस्य ब्रह्मणो वागादिमात्रपादायोगात् इद चतुप्पात्त्व तस्य नूनमुपासनार्थ मिति निश्चितम् , तथैव पोडशफलस्थलेऽपीति भाप्यादितो ज्ञायते । अन तु मनो ब्रह्मेत्युपासीतेति वाक्ये ब्रह्मणीव मनस्यपि चतुष्पाच न वास्तरम्, कितु उपासनार्थ कल्पितमित्यधिकमुक्तमिति ध्येयम् । अन्ततो भाप्यतात्पर्यमप्येतदेव था। बन्धन ·440 सपरिफारभाष्योपेता श्येताश्वतरोपनिषत् अ6 . ब्रह्म । वाक् पाद प्राण पाद चक्षु पाद श्रोत्र पाद इत्यध्यात्मम्' इत्यत्र ब्रह्मप्रतीकभूतमन आदौ नागादिपादत्वव्यपदेश उपासनार्थ , न तु तात्त्विक , मनसो वागादिपादत्वासभवात्---एकमपरिस्टिनस्य ब्रह्मण , 'प्राची दिक् कला, प्रतीची दिक् क्ला, दक्षिणा दिक् कला, उदीची दिक् कला । एप वै सोम्य चतुप्कल पादो ब्रह्मण प्रकाश वान् नाम' इत्युक्तदिगादिलक्षणचतुष्करपादसन घासभवादुपासनार्थ एव । ननु स्वयमनुमितस्य कथमुपासनार्थतयाऽप्यु-मानप्रतीति । तत्राह, "स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत्"। यथा प्रकाशाकाशादेरपरिच्छिन्नस्यापि वातायनाद्युपाधिवशेन परिच्छिनत्वानुसन्धानम् , एवमिहापि अभि व्यक्तिस्थानभूतपा(वा)गाधुपाधिवशेन उन्मितत्वानुसन्धानमुपपद्यते । यदुक्तम् , 'अमृतम्य पर सेतुम्' इति सबन्धव्यपदेशेन अमृतात् मेदोऽवगम्यत इति । तत्राह, "उपपत्तेश्व" । 'यमेवैप पृणुते तेन लभ्य ' इति 'स्वप्राप्ते स्वयमेव साधनतया जोघुप्यमाणे ब्रह्माणि स्वेनैव माप्यमापकत्वरक्षणसबन्ध यपदेशम्यापि नानुपपति । वातायनादीति । प्रकाशस्य वातायनेन परिच्छिमत्वम् , आकाशमय च घटादिना । अभिव्यक्तिस्थानभूनवागाधुपाधीति पाठो युक्त न तु प्रागादीति। ध्रुतप्रकाशिकायाम् , 'दृणन्नभूतनागादि विपयमिद सूवम्' इयुक्त्यात् । पोडाररत्याठिय प्रमणि उपा सनार्थमुक्तम्, वागादिपादादित्युक्त फ्थमुपपद्यत, अनुन्मित बागादिपादोमानस्याप्ययोगादिति शरिहागर्थ मूत्रमिति तगध। यमेवैर इति । ननु यमधर इति वाक्य नितिशयग्रीतिरूपा पन्नध्यानरभ्यन्वम्य ब्रह्मणि योधनार्थमिति जिशामाधिकरणमाप्ये ·मारिपारभाप्योपेता प्रेताश्वतरोपनिषत् अ.6. यदुक्तम् 'तो यदुतस्तरम्' इति अधिक यातु परिपाचत इनि, तबाह, "तथा यशात्" । 'यात् परं नापरमस्ति' इति तदतिरिक्तोत्कृष्टवानुनी निषेधेन तद्विरभूतया, 'ततो यदुतरतरम्' इति वावये तदधिकतनूपक्षेपासंभवात् , ततो यदुघरतरमित्येतत् पूर्वोप- (पति)पादितम्य पुस्पपारम्यम्य उपरि उपसंहाररूपम् । एतच पूर्वत्र तन्मन्त-याम्याया पटीतम् । "अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्य" । अनेन=णा सर्व- गतव न्य जगतो व्याप्तनम् आयामशब्दादिभ्योऽवगम्यते । आयामगदम्तावत्-'तेनेदं पूर्ण पुरपेण मम्', 'अन्न हिश्च तत् सर्व व्याप्य नारायण म्यित ' इत्यादि । आदिशन्देन, 'नोई सर्वम्। इत्यादयो गुमन्ते । अनो न परनमयोऽन्यत् प्राप्यमतीति स्थितम् ।। अम्याश्चोपनिषद कृम्नाया भगवत्परत्वं सर्वव्याख्यानाधिकरणे राष्टमिति फथमधानन्योगायधमनेन योज्यत इत्युच्यत इति चेन- हतीयपादेन प्रीनिरूपापनमक्तिलभ्यत्यमुक्तम् । यमेवेति पसारेण वृतनैव लम्प इति कथनात् परणामाघे अलभ्य इति ज्ञापनान् यरलमारणजिज्ञासायांग्रियतमत्वम्य धरणहेतुनाया आनुभविकत्वात् प्रियनमयं प्रति प्रीत्यतिशयमाक्य हेतुरित्यस्य गीगन्याय प्रीतिरूपा- पत्नयानलाभान् । एपमपि प्रापयस्यास्यैव प्राप्य यमपि लभ्य इति पदेन दासनमे । ससष्टीरन चतुर्थपादेन 'तस्यैष मारमा विवृणुने ननू स्याम्' इत्यनेनेत्याशयात् । मर्यन्याय्यानाधिकरणटीमायामस्या अप्युपनिषदो भगरम्परत्व- स्थापनं रद्रपरत्वभ्रम युदासाय ने जिज्ञासुशिक्षणसौस्याय प्रायः सादत एवानुवदितुमारभते यस्याम्धति ॥

·- । . . 442 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् A. 6. व्यासायः समर्थितम् । तदुच्यते-प्रथमद्वितीयखण्डयोः, देवात्म- शक्तिम् , व्यक्ताध्यक्त भरते विश्वमीशा, यदात्मतत्त्वेन तु ब्रह्म- वयम् । ज्ञात्वा देवम् , एप हि देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः इति देवात्मेशनमशब्दैः परमात्मा निर्दिश्यते । ते च शब्दाः 'अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः', "विश्वं नारायण देवम्', 'आत्मा नारायगः परः', 'अगुठमात्रः पुरोऽङ्गुष्ठश्च समाश्रितः । ईश: सर्वस्य जगतः', 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्य प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् इत्यादिवाक्यगतनारायणप्रत्यभिज्ञापकाः । अत्रेशशब्दश्च न रूढ्या प्रयुक्तः ; अपितु गुणयोगात् । 'अनीशचात्मा', 'ज्ञाज्ञो द्वावजावीश- नीशी', 'ईशा सर्वस्या इति निर्देशस्य सपतिसंबन्धितया अवयव (वार्थ:) विवक्षाज्ञापकत्वात् । अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता इत्यना- नन्तशब्दो योगरूढः । रूट्यविवक्षानिमित्तसप्रतियोगिनिर्देशाभावात् । तृतीये च खण्डे, य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तीत्यनेन, 'अम्भस्यपारे' इत्यनुवाकः प्रत्यभिज्ञाप्यते । स हि परमपुरुषविषयः । एवमुपक्रमो भगवत्परः । एको हि रुद्र इत्यस्यानन्तरम् , বিপ্লন- शुरुत विश्वतोमुख इति मन्त्रश्च भगवत्मत्यभिज्ञापकः । तस्य विद्युद्वर्ण- पुरुषविषयत्वात् । द्यावाभूमी जनयन् देव एकः इति च, 'शीणों द्यौः समवर्तत, पद्भ्यां भूमिः' इत्यस्य प्रत्यभिज्ञापकम् । यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्व विश्वाधिको रुद्रो महर्पिः । हिरण्यगर्भ जनया- मास पूर्वम् इत्येतत्तु यच्छब्दयोगादनुवादरूपतया प्रमाणान्तरसापेक्ष- तया दुर्बलम् । इदं रुद्रस्य वढचशतपथब्राह्मणावगतहिरण्यगर्भजन्यस्व- - ·सपरिकारमाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ. 6. 443 विरोधि हिरण्यगर्भजनकत्व २ प्रतिपादयितुं प्रभवति । यदचे, 'तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठ यतो जज्ञे उग्रस्त्वेष नृण । सद्यो जज्ञानो निरिणाति शवन्' इति हिरण्यगर्भसृष्टत्वं स्वशब्दरूट्यर्थस्य प्रतिपाद्यते । सुबालो- पनिषदि, 'ललाटात् क्रोधजो रुद्र' इति नारायणादुत्पन्नत्वं प्रतीयते ; महोपनिषदि, 'सोऽन्य कामं मनसा ध्यायीत । यक्ष शूलपाणि, पुरुषोऽजायत' इति । नारायणोपनिषदि, 'नारायणादुदो जायते' इनि । बृहदारण्यके, 'ब्रह्म वा इदम्' इति ब्रम प्रस्तुत्य, 'इन्द्रो वरुण सोमो रुद्र पर्जन्य' इतीन्द्रादितुल्यतया रुद्रम्यापि ब्रह्मण सकाशा- दुपति प्रतिपाद्यते । शतपथे अटमूर्तिबामणे, 'भूताना च प्रजापति सवत्सरमुषसि रेतोऽसिञ्चत् । सवत्सरे कुमारोऽजायत । सोऽरोदीत् । से मजापतिरनवीत् , कुमार! कि रोदिपीति । सोऽनवीत् , अनपहत- पामा वा अहमस्मीति अनाहितनामा , नाम मे घेहि पाप्मनोऽपहत्या इति । त पुन प्रजापतिरनपीन्, रुद्रोऽसीति' इत्यादिना रुद्रस्य रुतु मुखजन्यत्वम् अनपहतपाप्मत्वाटिकमावेद्यते । तथा शैलारित्रमणे चतुर्मुखसृष्टत्व रुद्रस्य प्रतिपाद्यते । सानि च 'विरूपाक्षाय दन्ताये (दवालये) ब्रह्मण पुत्राय' इति ब्रमण पुत्रत्व प्रतीयते । सोऽ भीत् . वर पुणे । अहमेव पशूनामधिपतिरसानीति । तस्माद पशु नामधिपति ' इति वरदानलमपशुपतिभाव यते, 'विष्णोरेपम्य' प्रभूधे हविर्मि । विदे हि रुद्रो रुद्रिय महत्त्वम्' (गी. स र)इति विग्या- राधनलब्धमहिमत्व रदस्य ध्यते । अतो हिरण्यगर्भजन्यस्येन नारायण 1 पपस्येत्यादेरर्थ गीतार्थसंग्रहक्षा-श्रुतम-टिप्पणादी द्रव्यः ।

·444 सपरिकारमाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ6 जन्यत्वेन च अनपहतपाप्मत्वेन कर्माधीनैश्चर्ययत्त्वेन च श्रुतस्य न्द्रम्य तद्विरुद्धहिरण्यगर्भजनकत्वम्य अवताररूपोत्पतिरिति विरोधपरिहारस्य वा असमवात् । कल्पमेदेन एकस्यैव रुद्रस्य हिरण्यगर्भपात् खस्मादु स्पति , कल्पान्तरे रुद्ररूपात् तस्मात् हिरण्यगर्भरूपतयोत्पतिरिति कल्पन स्यापि, कार्यत्वेन कर्मवश्यत्वेन [च ?] प्रतिपादिते तस्मिन् असभवात् । इन्द्रादीनामपि तथात्वापाताध | तस्य विश्वाधिकत्वम्पविशेषणा सभवाच्च । ततश्च रुद्रशब्दस्य कार्यरुद्रव्यतिरिक्तविषयत्वे सति, अस्य वाक्यस्यानुवादरूपतया, 'नारायणाद् नझा जायते' इत्यादियोग्यार्थ प्रापकवाक्यानुगुण्येन भगवत्पर निश्चय । 'रुदस्य हिरण्यगर्भजन कन्वाभावेन रूढ्यर्थत्यागे स्वीकार्ये हिरण्यगर्भशब्दस्य रूढिं परित्यज्य स्कन्दपरत्वमाश्रोयताम् । प्रसिद्धस्य रुद्रस्य स्कन्दजनकत्वसभवात्' इत्यपि शक्का निरम्ता, विश्वाधिकत्वादिविशेषणाना रुद्रे असभवात् । अतो रुद्रशब्दो भगवापर , 'रद्रो बहुशिरा' इति सहस्रनामपाठात् । या ते रुद्र शिवा तनूरित्यस्यानन्तरम् , तता पर ब्रह्म पर बृहन्तमिति वाक्यम् , 'नारायण पर ब्रह्मेति महोपनिषत्प्रत्यभि ज्ञापकम् । ईश त ज्ञात्वा अमृता मनन्तीत्यत्र ईशशब्द यौगिक । चम्प्यायोगात् । 'वेदाहम्' इत्यनन्तरवावयम्थतच्छन्दः पूर्वरुद्रशब्द वाच्यस्य महापुरुषत्वमगमयति प्रकृतपरामर्शित्वात् । ततो यदुत्त रतामिति वाक्यमपि, “परमत सेतूम्मान " इत्यत्रोपपादितरीत्या विरोधपरिहारस्य वा असंभवादित्यादिक 'न प्रतिपादयितु प्रभाति' इति प्रागुक्त प्रति हेतु ।मध्ये वहवृचे इत्यारभ्य, 'धूयते । अत' इत्यनेन तल हेतुरुक्क ! यहचादी एसमेवश्चमणादिति तदर्थ ।

·। मपरिष्कारभाष्यपिता श्वेताश्वतरोपनिम्त् भ.6. 445 मापसंहारपरम् । सर्वाननगिरोग्रीवत्वा पुस्तास्मारकम् । सर्व- च्यापिपट तु, 'व्याप्य नारायण.' इत्यतन सारयति । भगवच्छन्दत, 'भगवान् पवित्र वासुदेव पवित्रम्', 'पर पवितं मगवान् वामदेव.', 'ये भगवान वामदेवमेव विदु' इति वासुदेवामाधारण. । अत एव हि मने, 'एवमेप महाशब्दो मैत्रेय भावानिति । परमब्रतमूतम्य वासुदेवम्य मान्यगः' इति । समस्येप प्रवर्तकः इति सत्त्वगवर्नमयघ भगयत इनि स्थितम् ; 'यो ह खलु का अम्य सात्विकोश. सोऽमी माचारिणः योय विष्णु ' इति मैत्रायणीयथुने । अष्टमातः पुरूपोऽ- न्तरात्मेति अन्तरात्मत्वच मुबारोपनिषत्मत्यभिज्ञापकम् । हृदा मनी पेति तु विद्युबर्णपुरुषम्मारकम् । मनन्तरम् , महसशीदत्यादिपुरप. सक्तमन्त्रद्वयमीतम् । सर्वस प्रमुमीशानमित्येतत् नसकलात् यौगि- कमेव । न तु दम् ; पुसितामसन्नात् । सर्वस्य शरण मुरन् इत्येतच, "निवास शरणं मुद्दद् गति रायग' इनि अभिनत्यमि आपकम । नमाहुररय पुरुष महान्तनित महापुरष रन । पानामपि महापुरपसन्देनकायति अधोरणीपानिति मन्न । चाच सण्डे, दामुपाइत्यादिया मुझको. निकी परमपुरणपरम् । म मायिन तुमचारित्र मोमासेमारक मार | 'मांगेमधरम ', 'शारोकार र गुपित' इत्यार, 'लोम्सर Tray मानो मामान प्रयुन. । नेर मन मिनिम, मरः मत 7 की मीशा र मेरो । न ·446 . सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिपत् अ.6. अङ्गुष्टमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मेति पुरुषस्योक्तत्वात् । तत्र च, ईशानो भूतमव्यस्येति श्रुत्यन्नरप्रसिद्धेशानशब्दस्य प्रतिसंबध्यमिधानेन रूढि- चिरहावगमात् भूतम यशब्दनिर्दिष्टस्यैवेह सर्वशब्दप्रतिपन्नत्याच तद्वदेव रूढिविरह मिद्धः । य ईशेऽस्य द्विपदश्चतुष्पदः त(क)स्मे देवाय हविपा विधेम' इत्यन, 'हिरण्यगर्भ' इत्यष्टर्चतुत्यविषयत्वं प्रतीयते । तच्च भगवत्परमित्युपपादितम् । एवं भगवत्पराने कोपनिषदै कार्यप्रतोते , ज्ञात्वा शिवम् , शिव एव केवला इति शिाशब्द. द्व तत्परम् । एवं मुहुरभ्यस्यमानस्यापि शिवशब्दस्य, 'आकाशं प्रत्यक्ष यन्ति, आकाशो भ्यो ज्यायान' इत्यत्र अभ्यस्ताकाश [शब्द !) स्येव रुढार्थत्याग उपपन्नः । किश सर्वव्यापी च मगवान तरसाद सर्वगतः शिवः इत्ययं शिवशब्द पाकरणिशिवशब्दानां मानत्य- परत्वमेव सूचयति । सर्वगतत्वेऽपि भावच्छन्दवाच्यत्वात् निर्दोष इति हि तम्य वाक्यस्यार्थ । अन्यथा सर्वव्यापिसगतपदयोः पुनरुक्ति- असमात । तदक्षरं नद सवितुर्वरेण्यम् इत्यनेन 'अक्षरं प्रमुम्', 'तत् सवितुर्वरेण्य भुमचलममृतं विष्णुसने सर्वाधारं घाम' इतिश्रुतिद्वयका- र्थ्यमवगम्यते । हृदा मनीपति यावयम् , नैनमू न तिर्यच- मिति मन्तव्यमध्यगतवाययपशिशब्दम्य परमपुरपविषयता गमयति । तद्वि वयं रुद्रानतिविद्युद्वर्णयुरपविषयम् । अतः, 'मानस्तोक' इति मन्त्रस्यरुद्रशब्दोऽप्यस्यमावत्या अपर्यवसानवृत्त्या वा भगवतिपय.। [अत. पचमसण्डे, 'भावामावर शिवामिति शिवशब्दो यांEDI2.1 ·447 सपरिष्कारभाप्योपेता श्वेताश्वतरोपनिषत् अ6 पाठे च-यः कालकालः इति कारस्यापि परिच्छेदक काल उक्त । नायमन्तक । भगेशमित्यनेनापि भगवच्छब्दवाच्यानामैश्वर्या दीना पण्णामीश्वरत्वमेव प्रतीयते। ऐश्वर्य निरङ्कुशत्वमेवोक्तम् , तमी श्वगणां परम महेश्वरमिति । ईश्वराणामिति प्रतिसन्धिनिर्देशात महेश्वरपदे सर्दिन शक्यशका | देवताना पाम च दैवतमित्यन न्तरनिर्देशवत् । तद्धि वाक्य देवतापारम्यपरम् । तत्र च दैवतपति शब्दौ न कचित् देवताविशेपे रूढी। तत्स्थानीयश्च महेश्वरशब्द । अतो न रूढ्युन्मेष । न तत्समश्व, पगऽस्य शक्तिरित्यादिभिश्च तपारम्योपपादनम् । 'एको देव', 'एको नारायण ' इत्यनेनैका र्थ्यात् । न तत्र सूर्यो मातीति मन्त्रश्च कठवल्यधीतत्वात् विष्णो प्रत्यभिज्ञापक । नान्यः पन्था इति पुसुक्त मारयति । ईशादि शब्दाना यौगिकत्वम् , ईशानत्वस्य निरुपाधिकत्वञ्च दर्शयति स ईशोऽस्येति । 'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्वम्, शरण प्रपद्ये, अमृतस्य पर सेतुमिति निर्देशाश्च नारायणत्वसाधका । य इत्यनु वादरूपत्वात् , ब्रह्मणो भगवन्नाभिसमव [व] स्य प्रमाणप्रतिपन्नत्वात् , 'निवास शरण सुहृत्' इति श्रुते , 'अमृतस्यैप सेतु' इति मुण्डके अवणात् । यदा चर्मवदिति वाक्यम् उपायान्तरामावपरम् , नान्यः पन्था इत्युक्तार्थविवरणरूपम् । बृहदारण्यका ताना घेदान्ताना परिष्यतिम्। विधायैव सभाप्याणा दशानामथ तत्समम् ॥ खेताश्वतरमुरयेषु ये श्रीभाष्याधुदाहृता । आईत्य कृतभाष्याश्च प्राच्यैस्तेषामपि फ्रमात् ॥ . .

·450 श्वेताश्वतरमन्त्रसूची । युजेवां 370 नीलः नीहार नैन नैवस्त्री पञ्चस्रोतो पुरुपएवे पृथ्व्यप्तेजो प्राणान् भावना महान् मानस्तोके मायां 411,419 401 374 415 423 354 395 374 372 425 393 -17 40 380 400 420 37" 437 414 376 432 388 438 385 385 369 य एको य एको युञ्जते 370 युजानः 363 येनावृतं 427 यो देवानां 383, 411,412 यो देवो 380 यो ब्रह्माणं 436 यो योनि लघुत्व 375 वहेर्यथा 366 चालान 423 विश्वतः 383 वेदान्ते 437 वेदाहमेतं 336,39 स एव संकल्पन 424 संयुक्त 358 सतन्मयो 435 समाने 407 समे 373 मर्यतः 396 सर्वव्या 367 सर्वाजीवे 355 सर्वादिश 420 सर्वानन 391 सन्द्रिय 397 413 यश्च स्व यथैव यदाचर्म यदातमः यदारम यस्तन्तु यस्मात् यस्य देवे यातेरुद्र यामिपु युफ्तेन युस्त्याय 369 .

·48 स्खेतासतरोपनिपत् 451 सविना सूक्ष्माति 412 सविश्व 435 स्थूलानि 425 सवृक्ष 430 स्वभाव 426 सहन 315 श्रीः श्वेताश्वतरोपनिषद्विषयसूची कारणब्रह्मस्वरूपादिप्रश्न: 349 जीवविलक्षणत्वम् 397-399 फालस्वभावादिकारणत्य अमेव्यवहारनिर्वाह- विमर्शः कत्वम् 400 परिष्कारे तद्विवेचनम् 349 अजामन्त्रार्थविचार:401-404 देवशक्तिनिर्धारणम् 351-354 चमसाधिकरणम् 404 जीवपरपार्थक्यम् 35-359 जीपत्रह्मवैलक्षण्यम् 407 तत्वहितादिविवेक: 360-337 मायामायितत्वम् 409-410 योगार्थदेशकालादि 368-373 तत्वबुद्धिप्रार्थना 411 योगसिद्धिनिष्पत्त्यादि सर्पकर्माराध्यत्यादि 413 374-360 सर्वातिशायित्वम् 418 भगवत एकस्यैव सर्वदेवोपास्यत्वम् 420 मोक्षप्रदत्वम् 38(-181 जीवाणुश्वम् 421-423 भगवतो मोक्षहेतुबुद्धि जीरस्यास्त्रीपुरुषादिता 423 कालस्वभावादिसर्वकारण. ध्येयदेवतातत्यम् 386-387 प्रेरकत्वम् 426 नित्यनिरामयविग्रह 388-392 शक्तिज्ञानाधतिशयः 431 मोक्षधीहेतुसत्यप्रदत्यम् 393 सर्वचेतनानुग्राहित्यम् 432 हृदयकुहरे निविष्टत्यम् 394 चतुर्मुखम्रणमादि 436 पुरुषसूक्तप्रसिद्धपरम- उपदेशोपसंहारः 437 पुरुषत्वम् 395 गुरुभक्तरावश्यकत्यम् 437 प्रदत्यम् 38-384

·श्व
452
श्वेताश्वतरोपनिपत्-
पराधिकरणम् 439
श्वेताश्वतरोपनिषदः श्रीपत्येकपरत्वं व्यासायवर्णितम् 442-447
शारीरके श्वेताश्वतराद्युपनिषद्वाक्यस्थलमची
शा.
२-३-२१.
२-१०.
४-१-११. ४-१०६-१९. १-४-२३.
३-९, १०. ३-२-७. ३-३५.५-८. १-३-२३.
१-४-८.
ऋष्यादिनाम
श्वताश्वतरः
अत्याथमिण: पिसंघः
437
घेताश्वतरोपनिषदर्थसंग्रहकारिकाः
१. बृहदारण्यकान्तालु गतास्त्रीशादिपु क्रमात् ।
श्वेताश्वतरमन्त्रोपनिषदेकादशी स्थिता ।।
२. भोक्तभोग्यात्मचिदचिदन्तरात्मैव कारणम् ।
अष्टागयोगतो जीवं समीक्ष्यप निरीक्ष्यते ।।
३. एकोऽसौ भगवान् मुक्त: पन्या जन्मलयादिकृत् ।
यकारार्थोऽयमन्यादिदेवतादिजगन्मयः ।।
४. कर्हिपरतन्त्राणुजीवतत्वविलक्षणः ।
ब्रह्मादिकृत् प्रपत्त्येकवश्यो विश्वफलपदः ।।
५. श्वेताश्वतरखण्डानां पटकेनेत्यं समीक्षितः ।
शिवरुद्रादिशब्दोक्त्या भगवान् पुरुषोतमः ॥
गुममस्तु

·श्री
[अथर्ववेदीयोपनिपच्छान्तिपाठ -
भद्र क्णमि शृणुयाम देवा भद्र पश्येमाक्षभिर्यजत्रा ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहित यदायु ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवा स्वस्ति न पूषा विश्ववेदा ।
स्वस्ति नस्तायो अरिपनेभि स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ऑशान्तिदशान्तिश्शान्ति ]
श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नम
[येनोपनिषदा भाप्य रामानुजमतानुगम् ।
रम्य कृत प्रपये त रहरामानुज मुनिम् ॥]
श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचिता अथर्वशिखाप्रकाशिका ।
अतसीगुच्छसच्छायमचितोर स्थल श्रिया ।
भजनाचलशृङ्गारमञ्जिलिमम गाहताम् ॥
न्यास लक्ष्मणयोगीन्द्र प्रणम्यान्यान् गुम्नपि ।
कुर्वेऽथर्वशिखाव्याख्या विदुषा तोषहेतवे ॥
श्रीमद्भयो रहरामानुजमहादेशिकेभ्यो नम
अथर्वशिखोपनिषद्भाष्यपरिष्कारा
ईशान शम्भु शिरशदसमीरितोऽपि
मुक्त यर्थभक्तिविषय पुरुष स विष्णु ।
इत्यादिशत् स्फुटमथर्यशिखेति तत्व
वुद यतो भरतु तेभ्य द नमो न ॥

·अथर्वशिखोपनिषत् प्रथमः खण्डः हरिः ओम् । १. अथ हैन ? पेप्पलादोऽङ्गिराः सनत्कुमारचायणमुवाव- २. (१) किमादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्यम् , (२) कि [तद्] ध्येय निर्धारयितुमाख्यायिकामाह अथ हैनम्.......... पिप्पलादसुतश्चाझिराश्च ब्रह्मपुत्रध (१) सनत्कुमारश्चार्वाणं गुरुमुपेत्य उचु । उवायेति प्रत्येकाभिमायेकवचनम् । २. ध्यायते अनेनेति ध्यान ध्यानकरणम् । उपासनस्याऽऽदौ ध्येयं निर्धारयितुमिति । ध्यानकरण-ध्यान-ध्यात्-ध्येय रूपांशचतुष्टयविषयप्रश्नोत्तररूपाया अप्यस्या उपनिषदो ध्येयदेवता. विशेषनिर्धारणेदम्पर्यम्, 'न कारण कारणानाम्' इत्यादिना पर- निषेधपूर्वं तदंशस्थापनोपपादनावगम्यते । अत पयमुक्तिः॥ (१) सनत्कुमारोऽपिकश्चित् पिप्पलादसुत इति भ्रान्तिब्युदासायाह ब्रह्मपुत इति । ऊचुरिति वचनम् उपरि, 'एभ्योऽथर्वा प्रत्युवाच' इति घाफ्ये प्रतिपाद्यपुरपस्वरसबहुवचनान्तेपद्धवणात् प्रप्यारो यहव इति निश्चित्य । एवञ्च पैप्पलादोऽन्यः, अङ्गिरा अन्य इति मन्तव्यम् । पिप्पलादोऽहिरा इत्यपि श्रुति पठन्ति केचित् । तदा स्पष्टं बहुन्यम् । पिप्पलादः पैप्पलादोऽगिरास्सनत्कुमारथेति पाठः श्रुतिभाष्ययोः स्यादेत्यपि विमृश्यम् ॥ ध्यानकरणमन्त्रः क इत्येता. चन्मानपदने ध्यायितव्यमिति पदं व्यर्थम्। ध्यानध्यानारी किदेवता. रूपेण ध्यातन्यायित्येवोपरि प्रश्नः क्रियते; न तु कि नाम ध्यान खरूपम्, को नाम ध्यातेति । उपरि तेलधारावविच्छिन्नस्मृति- संततिभ्यानम्, पर्मशानयोगसंस्कृतान्त फरणो ध्यातेत्येवंरूपोत्तरा. भावात् । ध्यानं विष्णुः, ध्याता रुद्र इति देवतारूपत्वस्यैव क्थनाच। यतो ध्यानस्रणमन्नोऽपि फिरूपणे ध्यातव्य इत्येव प्रथमप्रश्नोऽपि स्यात् । एवञ्च-ध्यानकरणमन्धः प्रणवः । स च नानाक्षरसमा. हारात्मकः । तत्र समुदायः ब्रह्मवेत भाव्यः । अक्षरमानाश्य लोक ·455 सपरिष्कारभाप्योपेता अथर्वशिखोपनिपत् ख 1 ध्यानम् , (३) को या ध्याता, (४) कश्च ध्येय इति । ३ स एभ्योऽथर्वा प्रत्युवाच-(१)ओमित्येतदक्षरमादौ प्रयुक्त ध्यान ध्यायितव्यमिति, पतदक्षर पर ब्रह्म । ४ अस्य पादाश्वत्यारो वेदा । ५ चतुप्पादिदमक्षर पर ब्रह्म । ६ पूर्वाऽस्य मात्रा पृथिव्यकार स ऋम्भि भग्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्य । ७ द्वितीयाऽन्तरिक्ष स उकार स यजु- प्रयुक्तो ध्यानकरणभूतो ध्यातव्यो मन्त्र क इत्यर्थ । क मन्त्र ध्यात्वा बादावुधार्य ध्यान कर्तव्यमित्यर्थ । तथा ध्यानक्रिया किंदेवतारूपाध्या- तव्या। ध्याता किंदेवताम्पो ध्यातव्य । ध्येयो देवताविशेष क इत्यर्थ । ३ एतदक्षर पर ब्रह्म । अस्मिन्नक्षरे परब्रह्मबुद्धि कर्तव्येत्यर्थ अस्य ओंकारस्य अकार-उकार-मकार-अर्धमानारूपेषु चतुर्ववयवेषु चतुर्वेदबुद्धि कर्तव्येत्यर्थ । ५ एतस्मिन् ओमित्य क्षरेऽध्यस्त पर ब्रह्म प्रतीकस्य चतुष्पात्त्वेन स्वयमपि चतुष्पादित्यर्थ । ६-७ अकार-उकार-मकार-नादरूपाधिमात्रात्मकान् ओंकारा- वयवान् पृथिव्यन्तरिक्षयुलोकसोमलोक, सम्पजुस्सामाथर्वणवै , ब्रह्मविष्णुरुद्रसबर्तकामित्व , यसुरुद्रादित्यमरुत्वै , गायत्री त्रिषुब्जगती वेदतत्तद्देवतादिरूपेणेति उपरितनवर्णनोपपत्ति । अत कि ध्यायि- तन्यमित्यस्य केन रूपेण ध्यातव्यमित्यर्थो वर्णनीय ।तस्मात् भाष्येक ध्यात्वेति किरूप ध्यात्वेत्यर्थकम् । तुरीयप्रदने तु ध्येय फिरूपण ध्येय इत्युक्तायपि ध्येयगोचरदृष्टिविधेर्मोक्षार्थविद्यायामयोगात् ध्येयतत्यमेव पृष्ट भवतीति 'ध्येयो देवताविशेष फ' इत्येव प्रश्नपर्यवसानम्। तद्ध्यानमिति। तत् ध्यानमिति पूर्वप्रयुक्तपरणार्थ व्युडन्तघटधातूक्त ध्यानमित्यर्थ ।

·456 संपरिकारमाप्योपेता अयशिखोपनिषत् प. I. भिर्यजुर्वेदो विष्णू रदात्रिष्टुप दक्षिणाग्निः । एतीया घी: समकार: सामभिः सामवेदो रुद्र आदित्याः जगत्याहयनीयः। याऽवसानेऽम्य चतुर्यर्धमात्रा सा सोमलोकः ओंकारः साऽणमन्त्ररथर्ववेदः संवर्तकोऽसिमस्तो विराडेकर्षिः। ८. भास्वती स्मृता प्रथमा रक्तपीता महद्रायदे(६)यत्या । ९. द्वितीया विद्युमती कृष्णा विष्णुदेवत्या । विराट्त्यैः, गार्हपत्यदक्षिणाम्याहवनीयकर्पित्य स्तौति-पूर्वाऽस्य.....! ऋग्मिः ऋग्वेदः । ऋमन्त्रोपेतः ऋग्वेद इत्यर्थः । एवमुचरनापि । सूर्यलोकलक्षणधुलोकापेक्षया चन्द्रलोकस्योववर्तित्वम् (त्वात् !) सोम- लोकस्य युलोकापेक्षया पृथनिर्देशोपपतिः । आणिकानामेकामि स्वात् गार्हपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयाभावात् तस्यैवैकामेरेकर्पिशब्दितस्य गार्हपत्यादिस्थानविवेश उपपद्यते ॥ नन्वक्साने थ्रयमाणनादात्मिकाया अर्धमात्रायाः, "अर्धमात्रात्मको नादो ब्रह्मनादैकविग्रहः” इति प्रमाण प्रतिपनाया ओंकारभिन्नत्वात् कथमस्या अर्धमातायाः ओंकार इत्युक्ति- रिति चेत्- 'अर्धमात्रात्मको नादो ब्रमनादकविग्रहः' इत्योंकार प्रस्तुत्य, 'ततोऽभूत् त्रिवृदोंकारः' इति ओंकारप्रकृतित्वस्य श्रवणात् तस्य ओंकारामेदव्यपदेश इति द्रष्टव्यम् ।। ८. प्रथमा अकाराख्या अर्ध (१) मात्रा भास्वतीनाम्नी रक्त- पीतवर्णा महत्त्वगुणकब्रह्मदेवत्या । ९. विद्युमतीति स्मृता कृष्णवर्णेत्यर्थः । भास्वतीः स्मृताः इति पृथग्वाफ्यपाठस्सर्वन । (८-१३) तात्पर्य: चन्द्रिकायामपि इममंशं परित्यज्य प्रथमेत्यादिवाक्यमुपात्तम् । एवं

·सपरिष्कारभाष्योपेता अथर्वशिखोपनिषत् ख. I. 457
१०. तृतीया शुभाशुभा शुक्ला रद्रदेवत्या। १. याऽवसानेऽस्य
चतुर्थ्यधमाना विधुमती सर्पवर्णा पुरुपदेयत्या ।
१२. स एप होकारश्चतुरक्षरश्चतुष्पादश्चतुरिशरश्चतुरर्धमात्रः
(चतुर्थमान:)। १३. स्थूलमेत सत् (स्थूलमेतत्) हस्पदीर्घप्लुत.
१०. शुभाशुभति प्रसिद्धा शुक्लपर्णेयर्थ । ११. अन पुरुष
शब्देन वासुदेव उच्यते ।
"भगवानिति शब्दोऽय तथा पुरुष इत्यपि ।
निरुपाधी च वते वासुदेवे सनानने ।।"
"पुरुषज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरि ।
शकारस्य पकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ।।"
"स्त्रीपायमितरत् सर्व जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
क्रने तमेक पुस्पं वासुदेव सनातनम् ॥"
"ब्रह्माद्या सकला देवा यक्षगन्धर्षकिनरा ।
ते सर्वे पुरुषाशत्वादुच्यन्ते पुरुषा इति ॥"
इति स्मरणादिति द्रष्टव्यम् ।
१२. चतुर्थी अर्धमात्रा यस्य स तथोक्त । पूरणप्रत्यया-
भावात् (य) छान्दम । १३-१४. स्थूल मैत मत इस्वदीर्घप्लुतमिति ।
नृसिहतापनीयेऽपि । तद्धि माण्डूक्याथर्वशिखाथर्वशिरोवाक्यानि
यहुल मनूद्य वर्णयति।
विवृदोंकारं प्रति नादस्य प्रतिमपन् पुरुषस्य बासुदेवस्य
त्रिमूर्तिप्रतित्वमिति देवतात्वोपपत्तिः।
स्थूलमेत सदिति पाठमात्य आइपूर्वकइण्धातोः कमत्यये
एतमिति मिलितमित्यर्थकमुक्तमिति ज्ञायते । स्थूलमेतदित्येव

·458 सपरिष्कारभाष्योपेता अथर्वशिसोपनिपत् ख. 1. मिति। १४. ओं१ औ२ ओं ३ [सः।] १५. इति निरुक्त्वा चतुर्थशान्त आत्मा प्लुत प्रणव]प्रयोगेण समस्तमोमिति प्रयुक्त(ज्य) आत्म (प्रयुक्तमात्म)ज्योतिः सरदावर्तते। स्थूलं मिलितं सत् हवदीर्घप्लुतभेदेन त्रिविधमित्यर्थः । तदेव प्रदर्शयति ओं १. ओं २. ओं ३. । न च एचो हखामावात् कथमोंकारस्य हस्त- त्वमिति शक्यम् - न्यूसेषु हस्वस्यापि प्रयोगदर्शनात् । एवमुक्तप्रकारेण अकार-उकार-मकारात्मकावयवत्रयप्राधान्येन ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपदेवतानुसंधानपूर्वकं हवदीर्घप्लुतरूपेण विरुक्त्या, चतुर्थः तुरीयमात्राभूतः पुरुषशब्दितो वासुदेवः शान्तावद्यो महात्मा चतु. त्रिप्लुतप्रयोगेण अनुसंदधान(धीयमान !)सन् सकृत् एकरूपतया पाठश्चेत्, स्थूलपदमेव मिलितार्थकं नेयम् । अक्षराविभागात् । प्रश्नोपनिषदि तु हवदीर्घप्लुनानां मानापदेन ग्रहणम् । न्यूड्खेष्विति। न्यूजः मोकारपोडशकादि व्याकरणे वाचस्पत्यादौ च द्रष्टव्यम् । (१३) १५. इति त्रिरित्यत्न इतीत्यस्य एथमित्यर्थः । तद्वियरणम् उक्तरूपेणेति । समस्तमिति क्रियाविशेषणम् । कृत्स्नतयेत्यर्थः । समस्तम् ओमिति प्लुतप्रयोगेण प्रयुक्त इत्यन्वयः। प्रकर्षण युक्तः योगविषयीरत: अनुसंहितः। प्रयुक्त इति आत्मविशेषणम् । आत्म- पदात्मज्योति:पदस्वारस्यादेवं व्याख्यातम् । अन्यथा पुनः-चतुर्थ: नादरूपः, शान्त आत्मा विना प्रणवं प्रयोगार्हस्वरूपः प्लुतप्रणव- विशिष्टतयैव समस्ततया ओमिति प्रयुज्यमानः स्वात्मस्वरूपं प्रकाशयन् सहदुक्तो भवति । एपा हस्पदीर्घप्लुतानां पृथक् पृथक् प्रयोगानन्तरं प्लुनस्य (सनादस्य) पुनरेकवारमावृत्तिः समस्तप्रणवप्रयोगः इति वाफ्यार्थो वक्तव्यः। मानार्धति वासुदेवे शान्तात्मनि चतुर्थ इति .

·459 सपरिष्कारभाप्योपेता अथर्वशियोपनिषत् ख. 1. १६. प्राणान् सदुचारितमानस्स एप ऊर्ध्वमुन्नमयतीत्योंकारः। प्राणान् सर्वान् प्रलीयत इति प्रलयः। १७. प्राणान् सर्वान् परमात्मनि प्रणामयतीत्येतस्मात् प्रणयः । चतुर्धाऽवस्थित इति १८.सर्ववेददेवयोनिः, सर्पवाक्यञ्च(क्यवस्तु)(च्यवस्तु)प्रणयात्मकम्। इत्यथर्वशिखायां प्रथमः खण्डः । स्वात्मज्योति. सपकाशज्ञानमय आवर्तते भासमन्तात् हृदये वर्तत इत्यर्थ । चतुर्थार्धमानयाऽनुसहित. परमात्मा हृदये प्रतिष्ठितो भवतीत्यर्थ.! ओंकारादिनामानि निर्वक्ति- १६ ऊर्वलोकमुभमयति प्रापयति । तस्मादोंकार इत्यर्थ । १७-१८ सन्द्रियाणि परमात्मप्रवणानि करोतीति प्रणय इत्यर्थ । चतुर्धाऽवस्थितः। प्रणव उक्तरीत्या अकार-उकार-मकार नादात्मना चतुर्घा अवस्थित इत्यर्थ । तस्योंकारस्यावयवभूतानां पादाना ऋग्यजुस्सामाथर्ववेदम्पत्वात् , (:), ब्रह्मविष्णुरद्रसंघर्तकामि- रूपत्वात् , बसुरुदादित्यमरुदूपत्वाच्च, गायञ्यादिच्छन्दोरूपत्वाच्च सर्व. वेददेवयोनि वमोंकारस्य । अत एव सर्वमपि वाक्यं प्रणवात्मकञ्च(१)त्यर्थ । चतुर्थार्धमात्राऽमेदारोपः । उक्तत्रिमूर्त्यधिकत्याद्वा चतुर्थता । "चतुर्थ मन्यन्ते स यात्मा' इति माण्डूक्येऽप्युक्तम् । अन्न भारादी क्रमेण ब्रह्मविष्णुरुदत्योक्तिः, माण्डूक्ये क्रमेण अनिरुद्धप्रद्युम्नसंकर- णत्योक्तिश्च अविरुद्धा, चतुर्मुखस्य जागरस्रष्टुरनिरुद्धाधीनत्वात् , रदस्य च संहारे संकर्पणाधीनत्वात् अत्रापि माण्डूक्योक एव तात्पर्यात् । १७-१८. गायत्र्यादीति पञ्चम्यन्तं वेदरूपत्वादित्येतत्समनन्तरमेय ·460 संपरिष्कारभाष्योपेता अथर्वशिखोपनिषत् ख. 2. १. देवांश्च समुद्धा सर्वेभ्यो दुःखभयेभ्यस्संतारयतीति तारणात् तारः। २. सर्वे देवा अस्मिन् विशन्तीति विष्णुः । ३. सर्वाणि बृह(ब्रह्म)यतीति ब्रह्म । सर्वस्यान्तःस्थाने ध्यायिभ्यः प्रदीपवत् प्रकाशयतीति प्रकाश प्रकाशः] प्रकाशेभ्यः। ४. सदा ओमित्यन्तशरीरे विद्योतयति (विद्युद्वद् द्योतयति) मुहुर्मुहुरिति ख. २. १. देवान् सत्त्वप्रकृतिकान् समुद्धर्ता । तदेव विवृणोति---- सर्वेभ्या-वारा । अतः प्रणवस्य तारशब्दितत्वमित्यर्थः । २. सर्वे देवा!ब्रह्माद्या अवयवत्वेनोंकारे प्रविष्टा इति ओंकार एव विष्णुरित्यर्थः । ३. सर्वाणि खानुसंधातृभूतानि ज्ञानानन्दादिगुणैः ह (ब्रझ) यति वर्धयतीति ब्रह्म । सर्वहान्तःस्थाने च्यायिभ्यः प्रदीपवत् प्रकाशयतीति प्रकाशा (१) प्रकाशेभ्यः । सर्वस्य ध्यातृजन- स्यान्तास्थाने हदये वर्तमानस्सन् च्यायिभ्य: स्वेन ब्राध्यायिभ्यः प्रदीपवत् ध्येयं प्रकाशयतीति प्रकाश: प्रकाशेम्या प्रकाशेभ्योऽपि सूर्यादिभ्य अतिशयिततया प्रकाशयतीति प्रकाश इत्यर्थ । ४. सदा ओमिति अन्तःशरीरे हृदयस्थाने मुहुर्मुहुस्तत्त्वं विद्योतयतीति विद्युदिति स्यात् ? । सर्ववास्यवस्तु प्रणवात्ममिति शहरानन्दपाठः। वाक्यं = नाम । वस्तु-रूपम्। सर्वमपि नामरूपं ब्रह्मात्मकमिति तदुक्तोऽर्थः। सर्वयाच्यवस्तु प्रणवात्मकमिति अष्टोत्तरशतोपनिपाकोशे। सर्व- वाक्यच, प्रणपात्मकमिति पाठेऽपि सर्वस्यापि वैदिकवाक्यस्य मन्त्रादेश्च प्रणयपूर्वमेव प्रयोगात् प्रणवात्मकत्वं विवक्षितं स्यात् ? | ख. २. प्रकाश: प्रकाश: प्रकाशेभ्य इति द्विरावृत्तपाठो भाष्येऽपि संमतो वेति विमृश्यम् । ।

·सुपरिफारभाष्योपेता अथर्थशिखोपनिपत् ख. 2. 461 विधुदिति प्रतीयात् । ५. दिशं दिशं भित्या सर्वान् लोकान व्यामोति व्यापयतीति व्यापनात् व्यापी महादेवः । ६. पूर्याऽस्य मात्रा जागति जागरितम् । ७. द्वितीया स्वप्नम् । तृतीया सुपुप्तिः । चतुर्थी(र्थ:)तुरीयम् । ८. माना माना: प्रतिमाना गताः । ९. सम्यक् समस्तानपि यादान जयतीति स्वयं प्रकाशः स्वयं ब्रह्म भवतीत्येप सिद्धिकरः। प्रतीयात् विद्युन्नामकनया जानीयादित्यर्थ, । दिर्श भित्त्वा-दिक्कृत- परिच्छेदमन्तरेण सर्वदिग्देशवर्तिव्यापकाया व्यापित्वम् । न्यापित्वादेव महादेयत्वम् ; च्यापित्वस्यैव महत्त्वा (त्वरूपत्वा :) दिति भावः ।। एवमनुस्मरणार्थ नामानि निरुच्य, अथ 'एतदक्षरं परं ब्रम' इति प्रक्रमोपदिष्ट ब्रह्मध्यानसाधनत्वं निरूप्यते--पूर्वाऽस्य मात्रा जागति। "जागरिते ब्रह्म" इति श्रुतेः जागद्दशासपादकत्वादकारस्य ब्रह्मणो जा- गर्तीत्युक्तिः । अतः पूर्वमात्रैव जागरितम् । तुरीयम् मोक्ष इत्यर्थः । ब्रह्मविष्णुरुद्रपुरुषशब्दितानां चतुर्णाम् अकार-उकार--मकार- र-अर्थ- मात्रामा जागरितस्वप्नसुषुप्तिमुक्त्यवस्थासंपादकत्वात् तदभिमानि वाच । 'जागरिते ब्रह्मा ; खप्ने विष्णु. ; सुषुप्ते रुद्रः; तुरीयं परम- क्षरम्" इति श्रुत्यन्तरात् । [मात्रा ?] एवं प्रमाना = एवमवगच्छतेत्यर्थः । मात्रा चतस्रोऽपि मानाः [प्रतिमात्राः गता ?] प्रतिनियतार्थतया अक्गता भवन्तीत्यर्थः । ९. समस्तान् ऋग्वादान् जयतीत्यर्थः । स्वयं वन भवति-आविर्भूतबाझरूपो भवतीत्यर्थः । एपा ओंकारः सर्वसिद्धि- ·452 सपरिष्कारभाष्योपेता अथर्वशिखोपनिषत् ख. 2. १०. एतस्माद् ध्यानादौ प्रयुज्यते । ११. सर्वकरणोपसंहारत्वात् धार्यधारणाद् ब्रह्म तुरीयम्॥ १२. (२) सर्वकरणानि मनसि संप्रतिष्ठाप्य ध्यान विष्णुः । कर इत्यर्थः । एतस्मात् ध्यानादौ प्रयुच्यते । एतस्माद्धेतो; ध्यानादौ प्रणवः प्रयुज्यत इत्यर्थः । सर्वकरणोपसंहारत्वाव सन्द्रिय वशीकरणहेतुत्वादित्यर्थः । धार्यस्प अवधारणीयस्य ब्रह्मणोऽवधारण हेतुत्वाच, ब्रह्मप्राप्तिसाधनस्वाद प्राप्तीकस्वाद् ब्रह्मगुणयोगाचैतदेव अमेत्यर्थ. ।। (११) १२. एवं प्रथमप्रश्नस्योत्तरमुक्त्या द्वितीयप्रश्नस्योत्तरमाह-सर्व करणानि....विष्णुः । सर्वाणि बालेन्द्रियाणि मनसि विलीनानि कृत्वा कियमाणं ध्यानम् । तद् विष्णुः । विष्णुरूपत्वघ्यानं कर्तव्यमित्यर्थः । ब्रह्मगुणेति । परस्य ब्रह्मणो वृहत्त्वमप्यस्ति । प्रणवे तदभावेऽपि पूर्वोक्तं वृंहणत्वमस्तीति भावः । ध्यान विष्णुरिति । अन्न धानस्य स्वयंप्रकाशतया मितिमातृमेय- रूपत्रिपुटीभाननैयत्येऽपि निर्विकल्पसमाधौ, "दयाशिशिरिताशया मनसि मे सदा जागृयुः श्रियाऽध्युपितवक्षसः...संविदः" इति श्रीदेशिकोक्तदिशा मितिमेयमेदापरिस्फूर्त्या मेयमानशेपणात् ध्यानं केवलं ध्येयविष्णुमयमेव भवति । तदेवंध्यान श्रेष्टमिति दर्शितम् । अनेनैव ध्येयो विष्णुरिति सिद्धम् । ध्याता रुद्रः। विष्णूपासकेपु योगिपु मध्ये सर्वशो रुद्र एव सम्यक् परमात्मनो ध्यातेति स्वस्मिन् रुद्रभायना ध्यातुनिपरिनिष्पत्युपयोगिनीति भावः । अनेन पर- मैकान्तिनोऽपि रुद्रे गौरवातिशयः, न तावता मुक्त्यर्थमुगस्यायमिति च दर्शिनम् ॥ अन प्रथमवाक्ये सर्वकरणानां मनसि प्रतिष्ठापनम् , ।

·सपरिष्कारमाप्योपेता अथर्यशिखोपनिषत् ख 2. 463 द्वितीयवाक्ये प्राणस्यापि मनसि प्रतिष्ठापनम्, सृतीयवाक्ये मनसीव परमात्मनि प्रतिष्ठापनञ्च क्रमेणोक्तमस्ति । तथाच प्रत्याहार, प्राणायाम, ध्यानधारणादिच क्रमेणोक्तमिति प्रतीयते। ततद्वाक्य- खयमुख्यार्थभूतेषु, 'ध्यान विष्णु , 'ध्याता रुद्र , 'ध्यायीतेशान प्रध्यायितव्यम्' इत्येतेपुप्रत्याहाराद्यर्थनयक्रमस्य न कश्चित् प्रतिनियत उपयोगो लक्ष्यते । अत तत्तदशव्युत्पादनमाने धुतेस्तात्पर्यम् , सर्व सर्वत्र वियक्षितमेव इत्यभिप्रेत्य द्वितीयवाक्य पत्र, 'परमात्मनि सप्रतिष्ठाप्य' इति परमात्मघटन मृत भाष्ये । प्राणायामस्य च प्रत्याहारापेक्षया पूर्वागतया अष्टाद्गयोगे परिगणनात् पूर्ववाफ्ये करणप्रतिष्ठापने कथिते प्राणायामोऽपि कथितप्राय इति प्राणपद जीवपर स्वीकृतम् । अथवा ध्यानस्य विष्णुमानगोचरत्व विषयान्तर• भूतदेवमनुप्यादित परणाना प्रत्यहारे सत्येवेति पूर्ववाक्ये ताव- दुतम् । ध्यातु रुद्रतादात्म्यभावना च रद्रयत् स्वात्मन परमात्मनि प्रतिष्ठापने मृत एव भवितुमईतीति द्वितीयवाक्ये यथाभाष्य तद् विवक्षितम् । मोक्षार्थध्येयेशानध्यानञ्च नादान्ते परमात्मनि प्रतिष्ठान पव, न पुन नादार्थापरिचये इति तृतीयवाक्ये दर्शितमिति प्रति नियतनिदशोपपत्तिविमृश्या।हतीयवाफ्यस्य वेदार्थसग्रहवर्णितोऽर्थ उपरिदर्शयिष्यते। एव, न कारणम् इत्यस्यश्नुतप्रकाशिकोक्तोऽर्थोऽपि। नन्यस्तु नाम विष्णोर्जन्म अवतारभूतम् । अथापि तस्य दादि चदुपास्यत्व न भरति, सर्वकारणस्य पुरुषस्य परवासुदेवस्यैयो पास्यत्वविधानादिति चेन्न-विष्णुपुराणे, 'नसर्गिको न वै योधस्ते पा. मप्य यतो यत इत्येव परनलोपासनस्यैव मोक्षाहेतुत्ववर्णनात् । विष्णोर्वासुदेवाभिन्नतयाऽनुगास्यत्वायोगाच्च । अत एव, ध्यान विष्णु इति परध्यानस्य विष्णुरूपत्वमन्नेवोक्तम् । 'विभवार्चनात् व्यूह प्राप्यन्यूगर्चनात् पर ब्रह्म वासुदेवारय प्रतिपद्यन्त' इतिवत् विष्णूपासन ऋमिनमुकिहेतुरपि स्यात् । तथा फलान्तरहेतुरपि ·......." 461 सपरिष्कारभाष्योपेता अथर्वशिखोपनिषत् ख.2. १३. (३) प्राण मनसि सह करणैः संप्रतिष्ठाप्य ध्याता रुद्रः। १४. (४) प्राण मनसि सह करणे दान्ते परमात्मनि संप्रतिष्ठान्य ध्यायीतेशानं प्रध्यायितव्यम् । १५, सर्पमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते तृतीयस्योत्तरमाह-प्राण. .रुद्रः । मनसि प्रविलापित- रिन्द्रियस्सह प्राणमपि जीवमपि, “यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद् यच्छेत् ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत् तद् यच्छेच्छान्त आत्मनि" इत्युक्तरीत्या परमात्मनि संप्रतिष्ठाप्य ध्याता पुमान् रुद्ररूपः । ध्याता रुद्रबुद्ध्या ध्यातव्य इत्यर्थः । कश्च ध्येय इति चतुर्थस्योत्तरमाह--प्राणं--प्रभ्यायितव्यम् । नादान्ते अर्धमात्रावसाने परमात्मनि जीवं संप्रतिष्ठाप्य तच्छेपतक- प्रवर्ण कृत्या प्रकण ध्यातव्यमीशानं ध्यायीतेत्यर्थः । एवञ्च ईशान- शब्दितो देवताविशेपो ध्यातव्य इत्युक्तं भवति । प्रध्यायितव्यम् इति आस्वाभावेडागमौ छान्दसौ। तस्यैव प्रकर्षेण ध्यातव्यत्वे युक्ति माह सर्वम् - । सर्वमिदं चिदचिदात्मकप्रपञ्चभूतं प्रसिद्धाः ब्रह्म- विष्णुरुदेन्द्राः मतेन्द्रियैस्सहोत्पद्यन्ते । अत उत्पत्तिमत्त्वादेषां न प्रकर्षण परोपासनं पुनः साक्षान्मुक्तिहेतुरिति तन श्रुतेरादरः । किञ्च यथा परिच्छिन्नविभवः प्रतीयते विष्णुः, तथा तस्य मुक्तयेऽनुपास्यत्वमेव । परवासुदेवाभिन्नतया ताप्येणोपासनं तु नासंमतम् । ब्रह्मरुद्रा- दीनामपि हि ताप्येणोपासनमिष्टम् । परंतु ताद्रूष्यमिदं प्रमाण- बलात् तत्न शरीरात्मभावरूपम् , विष्णुविषये तु साक्षादभेद इति विशेषः। अत एव, 'विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत् तत्रैव च स्थितम्' इत्यादिः विष्णुपदघटितैव परमपिपराशरसूक्तिरिति ।

·. सपरिष्कारभाष्योपेता अथर्वशिखोपनिषत् ख. 2. 465 [स]] संप्रसूयन्ते सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूतैः। १६. न कारणं कारणानां धाता ध्याता। १७. कारणं तु ध्येयः सबैश्वर्यसंपन: सर्वेश्वरः शम्भुराकाशमध्ये'। ध्यातव्यत्वमित्यर्थः । ननु सर्वकारणत्वेन प्रसिद्धयोः अझरुद्रयोः कुतो न प्रध्यातव्यत्वमित्यत्राह न कारणं.... धाता ब्रह्मा पूर्वत्र 'ध्यावा रुदः' इति ध्यातृत्वेनोक्तश्च रुद्र जगत्कारणो भूतोऽपि जगत्कारणकारणं न भवतीत्यर्थ । पुन किं ध्येयमित्यत्राह कारणं तु । कारणं चेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चकारणभूत मवेश्वरः सर्गनियन्ता सर्वेश्वर्यसंपन्नः सण-पर्व विधेन ऐश्वग-शेपित्वेन, मातापितृनृपलोकपालरादिनिछेनापि शेपित्वेन, मंपन्न , मातापित्रादिरूपेण च य स एव, श भवत्यस्मादिति शम्भुः मोक्षपद इत्यर्थ । स एव हृदयाकाशमध्ये ध्यातव्य स्वीशानशब्दवाच्य संहर्ता रुद्र इत्यर्थ । ["इति नारायण शम्भुः भगवान जगता पति । संदिश्य विवुधान् सर्वान् अजायत यदो कुले ॥"] इति शम्भुशब्दस्य भगवत्परताया तदुत्पत्तैरवताररूपतायाश्योपहित- स्वादनत्य शम्भुशब्दोऽपि भगवत्पर । ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रा इति ध्य- माणाऽपि विष्णोरुत्पत्तिरवताररूपति द्रष्टव्यम् ] "अभायमानो बहुधा विजायते','पिता पुत्रेण पितृमान् योनियोनौ' इत्यादिश्रुतिरप्यतानुसंधेया। आकाशमध्य इत्येतदनन्तरं पुनध्ययपदं नास्तीति श्रुत- प्रकाशिमाशैल्याऽप्यवगम्यते, कारणंस्थित्यारभ्य वाक्यस्यात् । 2. अजायमान इति याफ्यमिदं--, सर्वव्यारयानाधिकरणथुत- प्रकाशिकायामथर्वशिखानिहे एतद्वाक्योपादानस्थल इव अत्रापि, विष्णूत्पत्तेरवताररूपत्वस्थापनार्थमेन प्रवृत्तम् । अन्यथा असंगतेरिति। -- न 1. 2-30 ·: 456 सपरिष्कारभाप्योपेता अथर्वशिसोपनिषत् ख.2. १८. भुवं स्तन्याऽधिकं क्षणमेकम् , प्रतुशतस्यापि चतुस्सप्तत्या यत् फलम्, तदामोति कृत्नमोकारगतिश्च सर्वध्यानयोगशानानां यत् फलम्। १९. ओंकारो वेदपर ईशो वा। २०. शिर एको ध्येयः शियंकरः सर्वमन्यत् परित्यज्य । २१. समाप्ताऽथर्वशिखेति । एक क्षणमाधक वा, ध्रुप-स्थिर परमात्मानं स्तवमा नैश्चल्येन ध्यात्वा क्रतुशतचतुस्सप्ततिफलमाप्नोति कृत्स्नम् ओंकारगति ओंकार प्राप्यं फलश्चाऽऽप्नोतीत्यर्थ, । सर्वध्यानयोगज्ञानाना यत् फलम् , तत् फल प्राप्नोतीत्यर्थ । उक्तं ध्यानकरणमोकार स्तौति ओंकार:- सर्वसावदात् ओंकार श्रेष्ठ इत्यर्थ । सर्वफलप्रदाने ईशः शक्तश्चेत्यर्थ । वाशब्दश्चाथें ।। ध्येयमुपसंहरति-शिवा.. ....परित्यज्य । अन्यत् स परित्यज्य । ? इति नारायण शम्भुभगवान् जगता पति विष्णोरु पत्तिरवतार. रूपति द्रष्टव्यम् । शिवकरः शिवकर. मोक्षपदरिदार व ध्येय । अनत्यशिरकाशब्द प्रसिद्धशिव-यावृत्त्यर्थ ॥ वक्तव्याश (शे ) किमपि नारशिष्टमिति स्वयमेव श्रुतिराह -- ममामाऽथगिखेति । कोशेषु विचतुरवाक्य-यारयानानन्तरनिविष्टोऽपि "इति नारायण शम्भुः" इत्यादिः 'द्रष्टव्यम्' इत्यन्तः कुण्डलितो ग्रन्थोऽवभाज्य इति अनेन मुद्रितः। शम्भुशब्दस्याप्यनेष सत्यात् उपरि नग्रन्थानन्वयाच्च । J. ओंकारगतमिति चित् पाठः। अनेदमथर्वशिखारहस्यम्-वश्च ध्येय इत्यस्य साक्षात् समाना- कारमुत्तरम् -कारणं तु ध्येय इति । त छपतया प्रवृत्ते, 'ध्यायी- तेशान प्रध्यायितव्यम्' इति वाक्ये इदमुच्यते-ईशानं ध्यायेत् । कीदशमीशानम् ? न रद्राभिधमीशानम्, कितु प्रध्यातव्यम्, प्रकर्पण ध्येयतया विधिप्राप्तमीशानम् । प्रकृष्टध्यानं नाम मोक्षार्थध्यानम् । .

·सपरिकारभाष्योपेना अथर्वशिखोपनिषत् ख. 2, 467 प्रसिद्धेशानन्यावर्तनाय प्रध्यातव्यमिति प्रयुज्य, कुत: म रुद्र ईशानः प्रध्यातव्यो न भरतीत्याशहां परिहर्तुं सर्वमिदमिति वाक्यं प्रवर्तितम्। सर्वस्येव प्रपञ्चस्य, ब्रह्मरदादेरपि कायस्यात्, "आब्रह्मस्तम्पपर्यन्ता जगदन्तव्यमस्थिताः । प्राणिनः फर्मजनितसंसारवशयतिनः ।। यतस्ततो न ते ध्याने ध्यानिनामुपकारकाः", "अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाया: फर्मयोनयः" । इत्युपहितरीत्या न मुमुक्षुध्येय. त्यमित्युक्तं भरति । ननु जगत्संहारफारण वेन प्रसिद्ध ईशानः कथं संप्रसूयते इत्यत्राह न कारणमित्यादि । अन्न धातुब्रह्मण आदानं रुद्रपितुह्मण एच कार्यत्वे अध्येयावे च सति किमुत रुद्रस्येति शाप्तये । एतेन ईशानश-दस्य रूढत्वे रुद्र एव ध्येयः, योगिकत्वे चतुर्मुखोऽपीति शहाऽपि शमिता , तयोः व्यष्टिगतयोः कारणभूत- समग्यादिकारणत्वाभावात् । अतः कारणकारणत्वादिविशिष्टो य: शम्भुः स ध्येयः, न तु कार्यभूतोऽनीश्वरशम्भुरिति । आकाशमध्य इति वात्सल्यातिशयेन विशेषानुग्रहाय अजह स्वस्वभावनया हृदय- कुहरेऽवतीर्णत्वं प्रदश्यते । तेन हादवितारयत् विष्णतारयोऽव- तारोऽपि कश्चिदिति नारनाररूपसंमृतिरैश्वर्यघानिनीति गनितम्। तहि विणोरिय ब्रह्मरुदयोरपि प्रसूतिरवतार पवास्पिति शराराम- नाय ब्रह्मविष्णुरन्द्रा इति इन्द्रस्य सह घ.नम् । तथासति इन्द्रादि- जन्माप्य पतार: स्यादिति प्रतिबन्दिः । भहे द्रस्य, सर्वमिदमित्युक्त- प्राचस्येरकर्मवश्यत्यम, अनुरजयाय प्रतर्दनप्रतीशत्यमुपासनमहिम- लब्धानेकपाश्लेपचादिकश्चन्द्रप्राणाधिकारपसिद्धम्।तथाच जन्म. सामान्य कर्मरतमित्युत्सर्गः। अमवश्याया, 'न चास्य पश्चिजनिता न चाधियः' इति अकारणकनया, विशेष पवनपलाश विष्णुप्रसूतिरे- कैवावताररूपेति । तत् सिद्धं प्रसिद्धरुद्रव्यावर्तनेन अर्धमात्रादेवता- भूतः पुरुषः परमान्मा श्रीमन्नारायण एप रद्रतुल्येन ध्यावा स्वेश्वर- शिवपितामहरिशांकरशम्भुरन ध्येयतया प्रतिपाद्यत इति ॥

·468 सपरिष्कारभाप्योपेता अथवैशिसोपनिपत् ख.2. अन्न पाठमेदादेस्सुगमत्वाय आनन्दात्मशिष्यशङ्करानन्दशन- प्रतिपदव्याख्यातालकोशमन्थात् कतिपयांश उद्धियते-अर्धमात्रा- अ विन्दुः। तद्पा माना । संवर्तकोऽग्निः संकर्षणमुखानलः । भास्पतीः स्मृताः। भास्वत्यो विचित्रवर्णाः प्रकाशादिकाः; स्मृताः चिन्तिताः। महत् महदारयम् । शुभाशुभा पुण्यपापरूपा, एतनाम्नी च । चतुप्पादः ऋग्वेदादिचतुष्पादः। चतुरिशरः ब्रह्मविष्णुरुद्र- पुरुषरूपशिरस्कः। चतुश्शिरा एव चतुशिरः । चतुरर्धमानः । गार्हपत्यायनय एवार्धमाता इति । प्लुतप्रयोगेण-प्लुवातीतत्वेन प्रणवस्य प्रयोगेण । प्राणानुद्दिश्य प्रलीयते-लय याति ; प्राणान् स्वस्मिन् लयं नयतीति वा । प्रणामयति-प्रर्पण प्रापयति । चतुर्धाs- धस्थितः पृथिव्यादिरूपैश्चतुष्पकारावस्थितः। इति-अस्मात् कारणात् सर्ववेददेवयोनिः । सर्ववाफ्यवस्तु-सर्वनामरूपम् प्रणयात्मकम् = प्रणयस्वरूपम्। देवाश्चेति देवादयोऽपि प्रणयात्मका इत्यनेन प्रकारेण । संधत्ताम् =संधत्त-सम्यग ध्यानं कुरुतास्थानेभ्यः-स्थानशन्दाभि- घेयेभ्यः। ध्यायिभ्यः = ध्यानशीलेभ्यः (चतुर्थी)[अन 'सर्वेभ्योऽन्त:- शरीरे स्थानेभ्यः प्रकाशयतीति प्रकाशः प्रकाश: प्रकाशेभ्यः। सदो- मिति विद्युमद् द्योतयति मुहुर्मुहुरिति विद्युद्धत् प्रनीयात् इति पाठः। दिशं दिशमिति द्विः पाठो नास्ति । व्यामोति व्यापयतीति पाठः] जागति जागति जागरणं करोति । तेन सा जागरणम् । [थन माने. त्यादेः कमप्यर्थसुफ्यये, 'मानाचतुष्टयानाधिकमित्यर्थः' इति भावो वर्णितः सर्वमिदं ब्रह्माविष्णुरुदेन्द्रात्मकम् । ते ब्रह्मादयः संप्रसूयन्तै स्वामिन्नं सर्वमिदमुपादयन्ति। [अन्नापि सर्व इति पदं न] किमीश्वर- स्वरूपमिन्द्रियभूतमायाध्यातरूपम् , अन्य त्यवाह सर्वाणि चेति । कारणमिति मायोच्यते । इन्द्रियादिन ध्येयमित्यर्थः। कितु कारणमेव ध्येयम्। कारणमिह मायाया अप्याश्रयः [सर्वेश्वरश्चेति चकारसहित- पाठः] शम्भुः सुखकारणम्। आकाशमध्य इति उपर्यन्वेति । । ।

·सपरिकारभाप्योपेता अथवैशिखोपनिषत् ख. 2. 469 आकाशमध्यं स्तम्धतां नीत्वेत्यर्थः । ओंकारो यत् फलं वेद जानाति, तदप्यानोति । पर ईशो वापरः ईश एवेति ॥ - | अतः वेदार्थसंग्रह, 'प्राग मनसि सह करणे' इत्यादिवाक्यस्य अथर्व- शिखागतस्यार्थ एवं सगृहीत प्राणं मनसि सह करणे, इत्यादिवाक्यं सर्वकारणे परमात्मनि करणप्राणादि सन विकारजात- मुपसंहृत्य तमेव परमारमान सर्वस्येशान ध्यायीतेति परब्रह्मभूतनारायण- स्वैव ध्यान विदधाति । 'पति विश्वस्य' इति, 'न तम्येशे कश्चना इति च तस्यैव सर्वस्येशानता प्रतिपादिता । अन एव, सर्वेश्वर्यसंपन्न सर्वेश्वरः शम्भुराकाशमध्ये ध्येय ' इति नारायणस्यैव परमकारणस्य शम्भुशब्द- वाच्यस्य ध्यान विधीयते । 'कश्च ध्येय ' इत्यारभ्य, 'कारणं तु ध्येय' इति कार्यस्याध्येयतापूर्वकारणकध्येयतापरत्वाद् वाक्यस्य ।" इति । "उपसहृत्य = परमात्मनि विकारजातोपसंहारमनुसंधाय" इति वेदार्थसग्रहव्याख्या तार्यदीपिका । तुरीये सर्वकरणोपसंहारत्वस्य प्राक् श्रुत्युक्तत्वात् तदनुगुणमिदम् । 'न कारणम्' इत्यत्न पूर्णवाक्यात् 'सप्रसूयत' इति विपरिण- भ्यानुपङ्गेण, जगत्कारण नोल्पाद्यत इत्यर्थ उक्त श्रुतप्रकाशिकायाम् । तदनुरोधेन भावप्रकाशिका याम , 'घाता ध्याता' इत्यस्य जगत स्रष्टा तदर्थमादिसर्गसकल्पकतेत्यों वर्णित । उपनिषद्भाप्योक्तार्थश्वाक्लिष्ट । शम्भुशब्दार्थश्च श्रीसहस्रनाममाष्ये एव भापित सौशीत्यादिगुणाविष्कारेण श सुखं भावयतीति शम्भु , "खसौन्दर्य- , इति ।

·470 सपरिफारभाष्योपेता अथवैशिखोपनिषत् ख 2
२२ एतामधीत्य हिजो गर्भवासात् विमुक्त : विमुच्यते , एता-
मधील्य द्विजो गर्भपासाद्विमुमो विमुच्यत इति[ओं सत्यमित्युपनिषत् ]
इति द्वितीय (१) सण्ड । आ भद्र रणभिरिति शान्ति ।
इत्यथर्वशिखोपनिषत् ॥
एताम । एतामुपनिषदमधीत्य पूर्वोऽपि जनो विमुक्ता;
अद्याप्यधीयानो विमुच्यत इत्यर्थ । द्विरुक्तिमानिपसमाप्त्यर्था ।
क्षेमाय य करुणया क्षितिनिर्जराणा भूमावजम्भयन भायसुधामुदार ।
वामागमावावदावदतूलपातो रामानुज स मुनिराद्रियता मदुक्तिम् ।।
इति श्रीमत्ताताचार्यचरणारविन्दचञ्चरीकस्य वात्स्यानन्नार्य
पादसेवासमधिगतशारीरकमीमासाभाष्यहृदयस्य,
परपालमुनिपादसेनासमधिगतपारमहस्यस्य
श्रीरङ्गरामानुजमुने वृतिपु
अथर्वशिरतोपनियत्प्रकाशिका सपूर्णा ।
विमुक्तपद क्ठोपनिपदि, 'विमुक्तश्च विमुच्यते' इत्यत्नेव मराग
द्वेपादिविमुक्तिपरम् गर्भासादिति श्रवणात् । अत एव व्यारया-
तम् । एतद्विद्यया पुनर्ज-मरहित एव सन् अस्मिनय जन्मनि मुक्को
भवतीत्यर्थस्तु काम घग्ताम् । वस्तुतस्तदा विमुक्त इति पुनरुकमेव ।
इत्यथर्यशिखाभाष्यपरिफारो व्यतन्यत ।
ईशाधुपनिषद्भाष्यपरिष्कारविधायिना ।
इतिश्रीवेदान्तरामानुजयतीन्द्रपदाब्जमधुवतस्य श्रीरङ्गरामानुजमुनि
चरणाम्नुजसेनासपादितसर्ववेदान्तार्थस्य वात्स्यसचकार्तिनो
धीरराघवाचार्यस्य एतिपु
अशिखामाध्यपरिष्कारा
श्रीमते रक्ष्मीहयपदनपब्रह्मणे नम ।
शुभमस्तु

·अथर्वशिखासारसंग्रहकारिकाः ।
अङ्गिर प्रभृतिपने पाहाथर्वा चण्यम् ।
ध्यानस्य करण ध्यान धाता ध्येय इति क्रमात् ।।
भोंकार करण ब्रह्म चतुप्पाच्चतुरक्षरम् ।
प्रत्यक्षर रोकवेददेवच्छन्दोनिमावना ॥
ब्रह्मा विष्णू रुद्र एवं पुस्पो देवता क्रमात् ।
हम्मदीर्घप्लुतात्मा स प्लुतरूप प्रयुज्यताम् ।।
नाना नामानि चान्यर्थान्येतस्येत्युक्तमादिमम् ।
अथ वीण्यत्र च ध्यान योगे विष्णुतया स्थितम् ।।
ध्याता रुद्रतया भाव्यो ध्येयस्तु अयता पर ।
भूतेन्द्रियादिवद् ब्रह्मरुद्रापि हि सूयते ।।
अनो यो मोसमुखद समोरपि कारणम् ।
स ध्येय ईश्वरो नान्य इत्यथर्वशिखाश्रुति ॥
पुरुपनामानि- पप्पलाद अगिरा
सनाकुमार अथर्वा.
विपया
अथर्वणा मन्त्र-ध्यान ध्यातृ-ध्येय प्रकार निरूपणम् 4540455
ओंकारनिरूपणप्रपञ्च
465.456
मक्षरभेदन देवतादिकथनम्
4%86-457
नानाप्रणवनामनिर्वचनम्
ध्यानस्य विष्णुरूपत्वम् 461-462
ध्यातरि रुद्रभावना
सकारणभूतस्य परवातुनो मोक्षार्थध्येयत्वम्
॥ शुभमस्तु ।
459
464
465

·श्रीः उपनिषत्परिष्कारान्तर्गतः अथर्वशिरस्सारः अखिलमनुयदिएनर्थमार्यन्तु पूधः अभिहितमिह किश्चिद्वाक्यभावार्थमात्रम् । उपनिषदि विवक्षाम्यसमा मर्वचारय स्फुटगतिविारहेपि स्यात परिष्कारमान धीः ।। अशिरसि पदयाक्यानुपूर्यामभ्यधिकाः विपर्यासा व्यक्त लक्ष्यन्ते । उत्तरदेशीयदेवनागरीमुद्रणेपु महीशूरपुरान्धलिपिमुद्रणे च महद् वैषम्यम् । पूर्वत्र मुद्रणे अर्थशिरसि अथर्वशिखोक्तपणयमानामेद तद्देवतावर्णादेरीपद्विशदं वर्णनमपि लक्ष्यते । उत्तरत्र न तत्प्रस्तावः । पूर्वत्र ओकारनामा बहूना परिगणने रुदेशानभगमन्महेश्वरनाम्ना निर्देश उत्तरत्र महादेवनामापि ओकारनामतया अन्ते समगणि, निरवाचि च । स्थूलमिदं प्रदर्शनम् , आदित आ अवसानात सन्नि असंख्या भेदा । तत्र अत्रोपाता. पूर्वाचार्थग्रन्था प्रायो महीशूरमुद्रण दृष्टामानु- पूर्वीमेवानुरन्धत इति तत्तत्रोद्धृतवाक्याशनिरीक्षणाश्विश्चीयते । श्रीयंकटेशप्राच्यविद्याविमर्शालयकोश प्रायो महीशूरमुदिनसमान एव । अतो यहुविवादास्तानुपूर्यनया, आनुपूा किश्चिद्याख्यानस्या- सदीयाहतस्य अलामेन च अवशिगेमूलमुद्रण नात्र क्रियते । अथापि पूर्वाचार्यस्तदर्थस्य निस्कृष्टत्वात् तदनुवादमन कर्तुं प्रवृत्त तच्छेप- तया तदुपक्रममाग. किञ्चिद्विशद प्रकाश्य तत्तरखण्डगतकतिपयवाक्य- शकलमानमर्थवेशद्यायात्र निवेश्यते । अनवमशिरस उपक्रमः-- ·473 । परिष्कारे अथर्वशिरस्सार: हरिः ओं। देवा ह वै स्वर्ग लोकमायन् । ते रुद्रमपृच्छन् को भयानिति ॥ सोऽब्रवीत् , महमेकः प्रथममासं यामि च भविष्यामि च, नान्य कश्चिन्मत्तो व्यतिरित्त इति । सोऽन्तरादन्तर माविशत्। दिशश्चान्तर प्राविशत् । सोऽह नित्यानित्योऽह व्यत्ताव्यचो महानलाह प्राच प्रत्यञ्चोऽ६ दक्षिणाश्चोदचोदम् अधश्चोर्धचाह दिशश्च प्रदिशश्चाह पुमानपुमान् स्त्रियश्चाए गाय यह सावियाह बिष्टुपजगत्यनुष्टुपचाह छन्दोऽह गाहपन्यो दक्षिणानिराहवनीयोऽह सत्योऽह गीग्ह गीर्यहम् मगह यजुरह सामाहमयगहिरसोऽहम् यो मा वेद म सनि देवान् वेद सर्वांश्च वेदान् सागानपि मात ग्रामपोश्च गागोमि धर्मेण धर्म तर्पयामि स्नेन तेजमा । नतो हव से देना रुद्रम छन् । ते देया रद्रमपश्यन् । रो देया ग्द्रमध्यायन् । नतो देवा ऊहयी रद्र म्नुन्ति इति । ननु देवे , 'क वरम्" इति या, साक्षादेव 'क परमात्मा' इति या पन-टव, को भयानिति प्रश्न कुत कृत इति चेन्-- अवोक्त श्रुतप्रकाशिकापा- 'देवतायन साजत्येऽपि प्रभावाप्रियदर्शनेन संदेवाद् देवा अपृच्छन्' इति । अयं भाप --तत्वोदिभि सया पन्द्रक्दिरै कदाचित वैष्णव यत्रपाद् मनधारणादिरूप रद रायद्वि , ' साजापाटनेनापि हि विमिरेग मादरम् । तत् कथायर प ।' इन आधी, तथापि प्रभावातिलाय. दर्शनेन किरय खनन निम्न क् मदिहाने पृटम् को मवान् नि । स चाऽऽसरी युवाच, प्रमेक इत्यादिना । तथा घ--- -অনুসৰি वैष्णव एव । नानाम्येव मकर परमात्मानम् । मयाऽनुमीयमानधार मदुपासनाविशेष, यव में वेषादिकमि मिति घोधिन भवति । तम्ने तद् विज्ञाय संतुष्टयु । नदेन नदीयमुपासनमगिरमि -पाचन . .

·- 474 परिकारे अथर्वशिरस्सार: इति । अयमर्थोऽस्माभिर्वेदान्तपुष्पाञ्जली प्रदर्शिन इत्यम्- "भद्रो मसाप्ताङ्गो चिपक अनिमिचिसिना को भवानि. त्युक्ता स्वं माधुवृत्तं गमयितुमगदद नित्यसर्वात्मता स्वाम् । स वसाहन्तरं त्वापि यहिरखिलात् पीश्य लक्ष्मीश! मोऽद सर्वोऽप्यन्योन्यमितोऽहमिति दृढमतिस्तैश्य वेध स्वमाह "ति) श्रुत्यर्थः-देवानां प्रश्नाशय पिज्ञाय स्द्रः एवं प्रत्युवाच अहमेक इत्यादि। कालत्रयतिरेकोऽहमित्यर्थः। य. प्रलयेऽपि विना विलय गर्नमान एक. प्रसिद्धः परमात्मा सोऽहम् । स मदन्तर्यामी; तच्छेप एवाहमिति यावत् । मत्तः -मदन्तर्यामिमृतात् परमात्मनो व्यनिरिक्त -पृथाभूतः नान्यः कश्चित् । यो यो भिन्न इह लक्ष्यते, तम्य सर्वम्य हि स आत्मेति वास्तवार्थः । 'जीवान्तरवत् परमात्मनोऽन्यो रुद्रः कथमेव खात्मानं परमात्म- त्वेनाऽऽह ! किं पौण्डकादिवत् अभिमानेन' इति शंकायां श्रुत्स्तित्त्वम- स्मभ्यमुपदेष्टुम् , , इतीति तद्वा निगमय्य स्वयमाह सोन्तगदिति। सा रुद्रो जीवः अन्तरात् देहायपेक्षया सूक्ष्माजीवात् अन्तरं सूक्ष्म परमात्मानं प्राविशत् । तद्विषयकान्तरात्मत्वधीसंपन्न आसीदिति यावत् । दिशश्चा- न्तरं प्राविशव । सर्वाचेतनान्तर्यामिखान्तर्याम्यैक्य ज्ञानवाश्चासीदिति । एवमस्मभ्यमुपदिश्य पुनस्तदीयवाक्यान्यपि श्रुतिरनुवदति सोऽह- मित्यादिना । मदन्तर्यामी स एव नित्यानित्यादिसर्वान्तर्यामीति सर्व- वाक्यार्थ.। एवमेव हि प्रहाद-वामदेवादिभिरनुसंहितमिति "शास्त्रष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्" इति ब्रह्मसूत्रे प्रत्यपादि । एवम्मतविवेकशालिना - ·परिष्कारे अथर्वशिरस्तार 475 स्वेन ब्रह्मादिजङ्गमस्थावरचेतनाचेतनमन्तिर्यामी स तत्तवृत्त्यनुष्ठाप नेन स्वधर्मेण तप्यते चेति स्वस्य धर्मव्यवस्थामञ्जकत्यानाकमप्याह बनना सरित्यादिना ब्रह्मादिद्वितीयान्तपदानि तत्तदर्थान्तर्यामिणमित्यर्थकानि। ब्राह्मणादितृतीयान्तपदानि तत्तदहधर्मपराणि। तत्तद्वस्तु यथावत उपयोज्य कतुं शक्य तदाराघनं सर्व कुर्वन्नस्मीत्यर्थ । ततोह वे इति । रुद्रम्य भगवति भगवद्धौ च निष्ठाऽस्ति न वेति जिज्ञासितत्वादेव को भगानित्यपृच्छन् । यो पै रुद्र स भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै चै नमोनम ।यो वै रुद्र स भगवान् यश्च स्मन्दस्तस्मै नमोनम । यो यश्चेन्द्र यश्चाग्नि इत्यादि । रुद्रस्य भगवत्त्वात् ब्रह्मस्कन्देन्द्रादित्वमप्यस्ति । रुद्रशब्दस्य ब्रह्मस्कन्दादिशब्दानाश्च भगवदभेदा वाहनया तदन्तर्याम्यर्थकत्वात्. अभेदान्वयोपपत्ति भगवरपर्य-तभावनया नमस्कार्यत्वोपपतिश्चेति भाव । अथायमेवयवाद शरीरात्मभारनिबन्धन इति प्रदय सर्वस्य सद्विभूतित्वमाहुर्देवा, 'भूस्ते आदि , मध्यं भुव , स्वस्ते शीर्षम् । विश्व- रूपोऽसि ब्रह्मकस्त्व वृद्धिस्त्व शान्तिस्त्वम् "इत्येवम् । यथ तस्योपसहर्तृत्व प्रस्तुत्य ओंकारस्य प्रणवादीनि बहूनि नाम धेयानि निर्दिश्य तेषामर्थवर्णनञ्च पश्चात् , अथ करसादुच्यते ओंकार इति, कस्मादुच्यते प्रणर इत्येवम् । अथ तस्यैव ससाररुग्द्रावकत्वमुच्यते, "एको रुदो न द्वितीयाय तस्थे” इति । तच्चोपासनादिति, "तमी शान पुरुष देवमीड्य निचाय्येमा शान्तिमस्य तमेति" इति मन्त्रेणोक्तम् । अथास्य प्रणवमानाणा ब्रह्मविष्णुरुद्रदेवताकत्वमुपवर्ण्य फलभेदश्च श्रावित । "या सा प्रथमा मात्रा ब्रह्मदेवत्या यस्ता ध्यायते नित्य स गच्छेत्. ब्रह्मपदम्। या सा द्वितीया माना विष्णुदेवत्या गच्छेत् वैष्णव - .

·476 परिफारे अथर्वशिरस्सार• पदम्। या सा हतीया माता ईशानदेवत्या गच्छेदशान पदम्।" इत्येवम् । अथ, या सा अर्धचतुर्थी मानेत्यारभ्य, 'यस्ता ध्यायते नित्य स गच्छेत् पदमनामयम्' इति मोक्षपर मुक्तम् । तत् किमिति न विवृतम् । अनेन पूर्वोक्ताना तिमूर्तिपदाना सामयत्वमवगम्यते। "अय पन्था विहित उत्तरेण येन देयायान्ति परमपर परायणच" इति तस्य देवयानमार्गगम्यत्वमुक्तम् । स च पन्या अचिरादिरेव । तेन अर्धचतुर्थमातोपास्य वस्तु अचिरादिमार्गगम्य ब्रह्मवेत्यरधृतम् । तत पशुपाशविमोक्षणाय पाशुपत व योघयता, 'अग्निरिति भस्म' इत्यारभ्य भस्मना अङ्गानि सस्पृशेत् ' इति अङ्गेषु भसाधारण विहितम् । इद प्रकरणात् अथर्वशिर-उपदिष्टमोक्षार्थस्द्रशरीरकपरमात्मोपासन रूपभक्तियोगामिति सुस्पष्टम् । तेन ऊ4पुण्डधारणपूर्वकभक्तियोगवत् ईगमतियोगो मोक्षसायनमिति निधीयते । रुद्रशरीरकनया परमात्मोपामन कार्यमिति प्रक्रमवाक्यात् विशदमेव विज्ञायत इति न तत्र विवाद । अत इद मोक्षस्थान स्द्रस्थान न भवितुमर्हति । तदिदमन्तर्यामि पुनरपि विशेषतो वय॑ते, “योऽसौ रुद्रो योऽप्मु" इत्यादिभिर्मन्तै । तत उपनिषदुपसहार । एवमर्थशिरोर्थसग्रह ।। एतदर्थशिरोर्थसग्रहश्च वेदार्थमग्रह-, "यत् पुनरथर्वशिरसि रुद्रेण स्वसंवैधयं प्रपञ्चितम् , तत् 'सोऽन्नराद-तर प्राविशत्' इति परमात्मप्रवेशादुक्त मिति श्रुत्यैप व्यक्तम्" इति । व्याख्यातमिदमित्थ तात्पर्यदीपिकायाम् -- रद्रेण को भवानिति पृष्टेन प्रथमम् , अहमेक प्रथममास वर्तामीत्यादिना स्वस्य सर्वात्मकत्वे उक्ते, 'परमात्मनो हि ·, , परिष्कारे अथर्वशिरस्सार 477 सर्वात्मकत्वम् , कथ तद् भवत " इत्यपेक्षायाम् , इत्थमिति प्रका रार्थोऽयम् इतिशब्द । सोऽन्तराद-तरमिति वक्ष्यमाणपकारेणेत्यर्थ । यद्वाऽन इन्हितो। 'सोऽन्तराद. र प्राविशत् दिशश्चान्तर स प्राविशत्" इति परमात्मानुप्रवेशात् सात्मकत्यमित्यर्थ । इतिशब्दस्य हेतुपर- स्वमभिप्रेत्य परमात्मपवेशादित्युक्तम् । यद्यपि इतिगब्दस्य समाप्तिरेवार्थ अथापि रुद्रवाक्यावसानेऽन्वयकल्पन न्याय्यम् , न स्वप्रयुक्तपदान्तराध्याहार इति रुद्रवावय मेवेदम् । स इति परमालोच्यते, बुद्धिस्थ यात् स अन्तरादन्तर शरीराद-तरस्य प्राणादेरप्यन्तर जीव प्राविशत् । दिशश्चान्तरम् । दिवछन्देन समस्तजगवर्तिवस्तुजात रक्ष्यते । सर्वपदार्थानामन्तर जीवात्मवर्ग प्राविशत् । सर्वसामानाधिकरण्यस्य वक्ष्यमाणस्वात् तदुपपत्तये स्वस्य सजीवानाश्च परमात्मानुप्रवेश उक्त । एव रुद्रवाश्यत्वमेन युक्तम् ॥ यद्वा श्रुतिवाक्यमस्तु । तदाऽयमर्थ सः रुद्र अन्तगदन्तर जीवाद-तर परमात्मान प्राविशत् बुद्ध्या अगाहत । अनुप्रवेशशब्दस्य सम्यग्योधनार्थत्व रोकसिद्धम् । तथा चाणक्यप्रयोगध--"यस्य यस्य हि यो भावस्तेनतेन हि त नरम् । अनुपविश्य मेधानी क्षिप्रमात्मवश नयेत्" इति । सः रुद्र स्वान्तर्या- मिण परमात्मानं तच्छरीरक बुद्धधाऽनुसहिन वानित्यर्थ । एव निर्वाह- द्वयमभिप्रेत्य परमात्मप्रवेशादित्युक्तम् । परमात्मन प्रवेशादिति पष्ठी समास । परमात्मकर्तृकषवेशात् परमात्मकर्मकप्रवेशाचेति भाव " इति । अव इनिशब्दस्य हेतुपरत्वे परमात्मप्रवेशादित्युत्तरवाक्येऽन्वय इव पूर्व- ·478 । - परिकारे अधर्यशिरस्सार: वाक्यान्वयोऽपि दर्शित सर्वव्यारूपानाधिकरणश्रुतप्रकाशिज्ञायाम्- मध्यतिरिक्ताभावात् अहमेव प्रथममासं वामि च भविष्यामि चेति । अथोपरितनखण्डार्थसग्रहोऽपि (श्रुतप्र), "द्वितीयग्वण्डो रुद्र- वाक्यानुवादेन स्तुतिपरत्वात् तदन्तर्यामिपरमात्मविषय । यो वै रुद्रः स मगवानिति । यो रुद्रान्तर्यामी स वासुदेव इत्यर्थ । भगवच्छब्दस्य वासुदेवामाधारणत्वात् । तच्च दर्शितम् । यो वै रद्र स भगवान् यश्व विष्णुरिति अन्तर्यामिण एवावताररूपविशिष्टत्वमुक्तम् । तृतीये तु परमात्मनो भवम् । तद्वाचकम्य ओंकारस्य नामधेयानि चतुयें। तन्निपचन पञ्चमे । पठे तु, * 'तदेतदुपासित यम् ,' 'निचाय्य त शान्तिमत्यन्तमेति' इति रुद्रशरीरकपरमात्मोपासन सागमुक्तम् । व्रतमेतत् पाशुपतमिति । पशुपतिरूपपरमात्मोपासनागतय पशुपतिसबद्ध पाशुपतम् , न तु पाशु- पतागमत्पिाद्यम् , तद्धिन्द्वयकल्पकाभावात् । ममन्त्रमसितस्पर्शन तु प्रकरणगृीतत्वान्न सतत प्राप्नोति दर्शपूर्णमासप्रकरणगृहीतश्याजवत् , सौतामणीप्रकरणगृहीतसुराग्रहवच । तस्मादगिरसि रुद्रान्तरात्मा नारायण एव प्रतिपाद्य , यथा प्रतर्दनविद्यायामिन्द्रान्तर्यामी। समिद सदाचार्यपादः श्रीवास्यवस्दगुरुभिरेव पिवेचित तघसारे, “यद् देवैरनुयुक्त उत्तरमुशन् रुद्रो विकृत्यात्मनि व्याजहे महतीमधीश्वरधुरामावणे मूर्धनि । स प्रादुर्भवदन्तरात्म गवद्भूमाऽफणत् 'सोऽन्तरात् अन्न प्राविशत्' इत्यपीतविधया तद् वामदेवादिवत् ॥८॥ *एव श्रुतिवाक्यपाठो महीशूरमुद्रणे द्रष्टव्यः। " इति । 4 ·परिष्कारे अशिरस्सार 479 'नाम्य कश्चिमत्' इत्युग्रवाक्याद्धे नेतिम्तत्समाप्ति त्रयोति । पावत् पश्चादुमजावयानुते 'सोऽह नित्योऽनित्य' इत्यादिभन्या ।। सोनो हेतु वक्ति, नेति प्रकार महादोक्तो हेतुरन्त प्रवेश । प्रहादोक्ति 'सर्वगत्पादनन्तस्ये ति व्यक्ता वैष्णवाख्ये पुराणे ॥८२॥ अथवेतिपदेन हेतुरन व्यतिरेकोऽकथि नान्य इत्यधीत । अहमेक इतीरिता-वयस्य प्रतिपत्तु सुकर प्रकारपक्ष ॥ ८३ ।। रुद्रस्योक्ति 'सोऽन्तरादित्यतोऽसौ तस्मादन्य कोऽपि तम्यामरामा । अन्येषाश्चेत्युच्यते 'सोन्तरादित्युक् या रौद्रया मोऽपि प्णुि प्रसिद्ध ।। इत्युक्तिी समाप्ति वदतु हरगिर 'सोऽन्तरादित्यकोऽयो मा भूद् रुद्रोक्तिरित्यसति न विघटना किश्चिदम मतम्य । रद स्वात्मात्मभूत हरिममलधिया स प्रविधिको मेधानीव स्वपश्य नरमपरमिति व्यज्यते वेदवाचा ॥ ८५ ।। श्लोकानामर्थ दर्शिततात्पर्यदीपिकादी अरधान वहता सुगम । 'नान्य पश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त इति' इति नाय' इति वास्योपरि भूयमाण इति न समाप्त्यर्थ , नापति रद्रय पयसमाप्त्य. भागत् 1 2 पत इति अन्त प्रवेश हेतुतया रक्ति। इतिशद पूर्ववाग्यावस्यैर हेतु नपरोऽपि सुनच इत्याह अथवेति । अहमेश इत्युत्तस्पाययय यो व्यतिरेक मान्य इति स हेतुरित्यर्थ । 4 अथ इतिश दस्य प्रकारावस्त्वमपि स्पीयराति प्रतिगत्तमिति । 5 अन्तु चा इतिशद साप्त्यर्थक इत्यर्थ । ममाप्त्यर्थकन्येऽस्य सर्पराक्यान्त योननेनि पधित् पक्षोऽस्ति । तमप्यस्थीरत्य, एत- दुचवाक्यस्य रदयास्यत्वामारादेशन इतिशब्द इति खारेऽपि न शेर इत्यर्थ । मेधावीयेति । उत्त चाणश्याश्यमिह निरक्षितम्।

·480 सपरिष्कारे अथर्वशिरस्सार: अथ द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमखण्डविषयश्लोकाः । तदन्ते- उदितमुपासनद्वयमशिरश्शिखयो स्फुटमपुनर्भवाय पुरवैरिकलेपरिणः । कमलश: कचित् कचन कारणतत्वपरश्रुतिविहि-स्य हादसुषिमध्यजुपो विदुषः ॥ ९२ ॥ ईशायुपनिषद्भाप्यपरिकारविधायिना । इत्यथर्वशिरस्सारः प्राच्योक्तिकलनात् कृत. ॥ श्रीमते भगवद्रामानुजाय नमः । श्रीलक्ष्मीहयवदनपरब्रह्मणे नमः। 1. कचित् वचनेत्यस्य तत्रतत्र श्रुत्यन्तरेचित्यर्थ वर्णयन्ति । एवञ्च अन्न विदुषा स्वहृदयसुपिवर्तिपुण्डरिकाक्षमूर्त्यनुसंधानमेव कार्यम् । तत्रेह रुद्रान्तर्यामित्वमपि परमात्मन्यनुसंधेयमिति भावो वक्तव्यः । वस्तुतस्तु प्रतर्दनविद्यायामिन्द्रेणेव अथर्वशिरसि रुद्रेण शास्त्रदृष्टया व्यवहारात्, देवैश्च तथैव स्तवनात्, (ओंकारे ईशान- महेश्वरमहादेवनामधटनात्) रुद्रासाधारणभस्मधारणस्य विद्याइत्व- श्रवणाच रद्रान्तर्यामित्यमप्युपास्याकारोऽस्तु । अथाप्यथर्वशिखायां तत् कुन: ? । तथाच क्वचिदिति अथर्वशिरसीत्यर्थकं पूर्वत्रान्वेति । फचनेति अथर्वशिखायामित्यर्थकमुत्तरवान्वेति । तथाच शिखायां न रुद्रान्तर्यामित्वमुपास्याकारः । 'अत एव उपासनद्वयम्' इति मेदः प्रदर्शितः । तात्पर्यचन्द्रिकायामपि (८.१३.) अथर्वशिरःप्रस्तावमाले, 'अन्न प्रकरणादिवशात् प्रतर्दनविद्यावत् अन्तरितं शासनमनुसंधेयम्' इत्युक्तम् । कारणतत्वपरश्रुतिविहितस्येत्यनेन शिखायां 'कारण तु ध्येय' इत्यत्र न कराणत्वविधिः; कितु श्रुत्यन्तरतः कारणत्वेन प्रसि- द्धस्य ध्यानविधिरिति वेदार्थसंग्रहाद्युक्तमनूदितम् । इति वात्स्यवीरराघवाचार्यशतिपु अथर्वशिरस्सारः॥ श्रीरस्तु.शुभमस्तु. .

·श्री:
कौपीतकिब्राह्मणोपनिपत्
['वाश्मे मनसि-' इति शान्तिः]
हरि: पोम् । चिनो ह ये गार्यायणियेक्ष्यमाण थारुणि यो॥
धीमते रामानुजाय नमः
यिनोपनिषदां भाप्यं रामानुजमतानुगम् ।
रम्यं कृतं प्रपद्य तं रगरामानुज मुनिम् ॥]
श्रीमद्रारामानुजमुनीन्द्रानुगृहीता
कौषीतक्युपनिषत्प्रकाशिका
अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरस्स्थलं श्रिया ।
अञ्जनाचलकारमालिमम गाहताम् ।।
व्यास लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान् गुरुनपि ।
कौषीतक्रिकी)श्रुतिव्याख्या करवाणि यथामति ।।
अचिरादिगतितत्प्राप्यदेशविशेषतद्विशिष्टवनानुभवकारोपदेशाय
श्रीः
भीमद्भयो रारामानुजमहादेशिरुभ्यो नमः
कौषीतक्युपनिषद्भायपरिष्कारः
विद्भिश्चन्द्रमारपि विदितमसः सेन्यपर्यदकरः
प्राणादी ययभूने यशयितुमुचिमचन्द्रमुरसानगरमा ।
धाम सापादिवतुः एतनिसिलतगद् यो दि कापीपीए:
थ्रीमान् श्रीवेश्यादीवर इह चिननीय अपर प्रियं नः ॥
फोपीतफिनालणोपनिदि चतुरायाग्यां प्रथमेऽध्याये पर्य:-
2-31

·- 482 सपरिष्कारभाप्योपेता कोपीतफ्युपनिषत् अ. 1. स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिधाय, याजयेति.॥२॥ तं हासीनं पप्रच्छ, गीतमस्य पुन! अस्ति संवृतं लोके यस्मिन् मा घास्यस्यन्यमहो वाऽध्या तस्य [यस्मिन् ?] लोके धास्यसीति ॥३॥ स होवाच, नाहमेतत् घेद, हन्ताचार्य पृच्छानीति। स ह आख्यायिकेयमारभ्यते चित्रो ह....यो । नाम्ना चिन. गार्थम्यापत्यं गार्यायणिः क्षत्रिय, आरुणि गौतम याजनाय प्रार्थितवानित्यर्थः ॥१ स...याजयेति । स तु श्वेतकेतुनामानं पुत्रम् , त्वमेव गत्वा याजयेति पाहिणोत् = प्रेपितवानित्यर्थः ॥ २॥ त....धास्यसीति । हे गौतमपुत्र ! यस्मिन् लोके मा वा अन्यं वा यज्ञाद्यनुष्ठापनेन स्थापयिष्यसि, तस्मिन् लोके रहम्यमुपदेश्य किञ्चिदन्ति किम् । यस्मिन् लोके मां स्थापयिष्यसि, स्थापयितुमिच्छसि, तस्याघ्वा वा कश्चिदस्ति किमित्यर्थ ॥ ३ ॥ विद्या प्रस्तूयते । सेयं परमपदे पर्यहे, समुपासीनस्य भगवतो वासु- देवस्य ध्यानरूपा । तामिमां प्रस्तोप्यता प्रथमतः चन्द्रं प्राप्तैरपि पूर्वानुष्टिविद्यः परमपदं सुखलभ्यमिति कयाचिदास्यायिकया प्रद- इयते । तत्र चित्रनामा क्षत्रियः स्वयं पर्य विद्यावित् मुमुक्षुयष्टुं पर- चुने । याजकस्तु ब्राह्मण: यागेनानेन अयं चन्द्रमण्डलं प्राप्य भोगान् अनुभूय पुनर्निवर्तिप्यते यथालोकमित्येव मेने । यतः स न विजनी काम्यक्मैकरतेभ्योऽन्येभ्योऽस्य यष्टुविशेषम् । तदेप क्षन्निय: याज- कस्य यथास्थितमुद्विपूर्वकमनुष्टापरुत्वे सत्येव धर्मसाद्गुप्यं मन्यानः याजकमागतं रहस्यमय पप्रच्छ, अथ चाविदुपे तद्रहस्यमुपदिदेशे- त्युच्यते चित्र इत्यादिना । भक्तथा सह काम्यस्य, मुक्तया भुक्तेश्च समाहरणादयमन्वर्थनामा चितः। अन्यमहोवाऽध्या इत्यत्न अहो इत्येतत् आहो इत्येतदर्थकम् ।

·। सपरिष्कारभाप्योपेना कोपीनस्युपनिषत् अ. 1. 463 पितरमासाद्य पप्रच्छ ॥४॥ इति ह माऽप्राक्षीत् ; क्थं प्रतिवाणीति ॥५॥ स होवाच, अहमप्येतन वेद । सदस्येव वय स्वाध्यायमधीत्य हवामहे यन्नः परे ददति, एाभी गमिप्याव इति॥६॥ सह समित्पाणिश्चिन गाायणि प्रतिचक्रमे, उपायानीति ॥ तं होवाच-ग्रहार्योऽसि गौतम! यो न मानमुपागाः । एहि ध्येव त्या ज्ञापयिष्यामीति ॥८॥ स...पप्रच्छ । स्पष्टोऽर्थ ॥ इतिह...प्रतिववागीति । इतीत्येतत् उक्तार्थपकारवचनम् । एवंप्रकारेण मा पृष्टवान् कथमस्योत्तर ददामीति ॥ (४-५) ।। सह गमिष्याव इति अहमपि न जाने । गुरु रहसि गत्वा रहस्यान् अर्थात् [अ] पृष्ट्वा सदस्येव स्वाध्यायमधीत्य परे यजमानाय यत् दन्य होतव्यमिति प्रयच्छन्ति, तत् जुहुम । अलाक रहस्यार्थपर्यन्त- ज्ञानं नास्ति । त्वमप्यागच्छ । आवाभ्या गत्वा स प्रष्ट य इत्यर्थ ॥६॥ म...उपायानीनि । समिद्धारह स्तम्सन् चित्रनाम्न क्षत्रियस्य समीप, शिष्यस्सन् उपगच्छामीति प्रपते ॥ ७ ॥ त ज्ञामयिष्यामीति । यस्त्वमभिमान मोषामा त्यत्ता मिमान एर सन् शिष्योऽहमि त्यागतोऽसि, स ख प्रायोसि । ब्रह्म- स्वेन = ब्राह्मगत्वेन प्रार्थोऽ'म पूज्योऽसि । ब्राह्मणस्त्व क्षत्रियेण मया संवृत किञ्चिदस्ति आहो न : अध्धा वा कश्चिदस्ति, अ हो नेत्यर्थः । यद्वा अहो इत्याश्चर्ये । तत्र लोके किञ्चित् रहस्यमस्ति, अहो अत्याश्चर्य तत् । तत् कि शायत्ते, अधा वा किंज्ञायत इति प्रश्नार्थः ।

·4:4 सपरिष्कारभाष्योपेता कीपीतक्युपनिषत् अ. 1. स होवाच-ये 2 के चास्माल्लोकात् प्रयन्ति, चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति ॥९॥ उपनीय शिष्यमा प्रापयितुमयोग्यः । तूष्णीमेवाऽऽयाहि, खां ब्रह्म विज्ञापयिष्यामि इति ॥ ८ ॥ सह...गच्छन्तीति । ये केचन इष्टापूर्तादिकारिणः विद्वां- सश्च, ते सर्वे चन्द्रमस गच्छन्तीत्यर्थः । इयांस्तु विशेषः-इष्टादि कारिणस्तु धूमराव्यपरपक्षदक्षिणायनपितृलोकाकाशकमेण चन्द्रमस मायान्ति । विद्वांसस्तु अचिर्दिनपूर्वपक्षोदगयनसंवत्सरवायुलोकादित्य- कमेण चन्द्रमसमुपयान्तीति । इदञ्च वाक्यं तृतीयाध्याये वैराग्यपादे चिन्तितम् । तत्र हि-- "अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम्" । 'ये वै के चास्मालोकात् प्रयन्ति ९. यन लोके धास्यसि तत्र रहस्य जानासि किमिति पृष्टवानयं राजा, धास्यसीति पदं प्रयुखानः, 'त्वं स्थापयितुं तत्रैच्छसि । अहं तु न तत्र स्थास्यामि' इति सूचयतीय । तदयं, कि, सर्वेपामिष्टापूर्तादि- फारिणामित्र स्वात्मनोऽपि चन्द्रमण्डलगमनं संमन्यते, आहो नेति गौतमः संदिदेह । तन राशा स्पष्टमुत्तरं दत्तम्, 'ये वे के चास्मा- ल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्व गच्छन्ति' इति । इष्टापूर्तादि- कारिणां मध्ये केचिद् गच्छन्ति, मादृशा न गच्छन्तीति न । सर्वेऽ- पीटादिकारिणो गच्छन्त्येवेत्यर्थः । अन्न पूर्व यागस्य प्रस्तुतत्वात्, तस्य लोकविशेषलाभार्थतायाः 'यस्मिन् लोके धास्यसि' इत्यवगमि- तत्वात् लोकार्थमिष्टादिकारिणो ये, त एव सर्व इति पदेन प्रकरण- यशाद् गृह्यन्ते । न तु इष्टादिकारिव्यतिरिक्तानामप्यविशेषाद् ग्रहणम् । कतिपयेप्टादिकारिपुरुषाग्रहणशहापरिहारार्थतया सर्वपदसार्थ- फ्यात् । अचिरादिमार्गगामिनामिर अन्येषामपि इष्टादिकारिव्यति- ·सपरिष्कारमाष्योपेता कौपीतफ्युपनिषत् म... 485 चन्द्रमसमेव ते सर्च गच्छन्ती'त्यविशेष श्रवणात् इष्टादिकारिणामिव अनिष्टादिकारिणामपि चन्द्रप्राप्तिरस्येवेत्यर्थ । तर्हि सुकृतकारिणा दुष्कृतकारिणाञ्च चन्द्रप्राप्तिसत्त्वे, को विशेष इत्यताह "सयमने स्वनु. भूयेतरेपामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात्" । तुशब्द. शक्का व्यावर्तयति । संयमने = यमशासने सति इतरेषान् अनिष्टादिकारिणा यमयातना. अनुभूय चन्द्रारोहावरोहौ । 'अय लोको नास्ति पर इति मानी पुन - पुशमापद्यते मे' इति अनिष्टादिकारिणा यमवश्यतादर्शनाव । "स्मरन्ति " 'सर्वे चैते यश यान्ति यमस्य भगवन् क्लि' इति यमवश्यतास्मरणात । 'अपि सप्त' पापना गन्तव्यत्वेन रोरवादीन सप्त नरकानपि स्मरन्ति । ननु सप्तपु लोकेषु गच्छता कथ यमसदनप्राप्ति ! तनाह -- "तत्रापि तद्यापारादविरोध" । तेष्वपि सप्तषु यमाज्ञयैव गमनादविरोध । अ अनिष्टादिकारिणामपि यमलोक प्राप्य स्वकर्मानु- रूप यातनाश्चानुभूय पश्चात् चन्द्रारोहावरोही मत । रिकानां चन्द्रमण्डलारोहापरोहाभागय । अयमर्थः अनिष्टादि- कार्यधिकरणेऽपि निहितः । तथाच श्रीभाष्यम्, “सर्वे गच्छन्ती- त्येतदपि यचनम्, य इत्यादिकारिण: ते स इति परिणेयम्" इति । पञ्चहोपनिषद्धाप्ये, ये केचन इष्टापूर्तादिकारिणो बिदासध ते मर्ने चन्द्रमसं गच्छन्तीति विदुपामपि सर्वपदेन प्रहणेनार्थवर्णनम्, प्रस्तस्य यमुश्चिनस्य विदुगेऽपि अविद्वद्रूपेष्टादिकारिण इव सर्यपदेन प्रदणमस्तीत्याशयेनेति द्रष्टव्यम् । इटादिगरिमिन्नस्य विदुरोऽपि सर्पपदमाधये श्रीभाप्यामिमते तु 'विद्याश्मणोरिति तु, प्रस्तत्वात्' इति स्वस्य, 'विद्यायाः कर्मणय फलभूना चन्द्रगलोरमाप्ति: नानिष्टा- दिफारिणो भरति' इत्येवार्थो भापितभ्यः स्यादिति ध्येयम् । ।

·485. सपरिष्कारभाष्योपेता कोपीनस्युपंनिपत् अ.1. इति प्राप्ते उच्यते---"विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात्" । तु शब्द शानिवृत्त्यर्थः । देवशनपितृयाणे हि फलभते विद्याकर्मणोः रित्यवसीयते । 'तय इत्य विदुयें चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽषिमभिसंभवन्ति,' 'अथ य इमे प्रामे इष्टापूर्त दत्तमित्युपासते, ते धूममभिसंभवन' इति विद्याकर्मणी प्रकृत्य हि देवयानपितृयाणे आ. नायेते । ओ विधाकर्मविधुरेम्वनिष्टादिकारिपु देवयानस्तृियाणा. संभवात् न चन्द्रप्राप्ति । 'ये वे केचास्माल्लोकात् प्रयन्ति' इति वचनम् इष्टादिकारिमर्वविषय नेव्यम् । अनेदं योध्यम्-उपरि, 'तेषां प्राणेः पूर्वपक्ष आप्यायते' इति यास्ये तेपामिति इष्टादिकारिणामेव ग्रहणम् । न तु तद्भिन्नानां विदुषाम् ; तेपामचिरादिमागें चन्द्रप्राप्तिसत्वेऽपि चन्द्रस्य तदा तदधीनवृद्धयभावात् । स्वर्गानुभपार्थ गच्छतामेव सोमराजभावस्य प्रामाणिकत्वात् । विदुषां तु आतिवाहिकान्तरैरिव चन्द्रेणापि सोपचारं स्वस्थानादतिवहनमातम् : न तु तत्र सर्वथा स्थापनादि । एवञ्च तत्पूर्ववास्येऽपि ते सर्व इति इटादिकारिमात्रग्रहणमेव युक्तम् । ननु तर्हि इटादिकारिपु केपांचित् चन्द्रेण विसृज्यमानत्य- मचिरादिगमनश्च कथ्यमानं कथं घटत इति चेत्-उच्यते । अनेष्टादिकारी विद्वान् अविद्वांश्चति द्विविधः। अविद्वानिव विद्वानपि कश्चित् चन्द्रमण्डले भोगं फञ्चित् कालमनुबुभूपुरिष्टादिकार्यपि भवति चेत्, स तद्भोगावसाने चन्द्रेण पृष्टयता मोक्षायातिएज्यत इति । तनायं कर्मफलस्यानुभूतत्वात् विद्याफलानुभवायाचिरादि- मार्ग भविशति । न त्वयमचिरादिद्वारा प्राक् चन्द्रमण्डलं प्राप्तः । चन्द्रप्राप्त विद्याफलत्वे हि अर्विरादिमुखेन सा स्यात् । इष्टिफल- .. १ ·, सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ 1. 487 न यनिष्टादिकारिणा चन्द्रपाप्त्यभावे पञ्चमाहुत्यसभात् शरी- रारम्भ एव नोपपद्यते । तत्राह “न तृतीये तथोपलव्ये"। 'तानी. मानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व नियस्वेत्येतत् तृतीय स्थानम्' इति तृतीयस्थानशब्दितानामनिष्टादिकारिणा भुटजन्तूना न पञ्चमाहुत्यपेक्षा । तथा छुपलभ्यते, 'तेनासो लोको न सर्यंत' इति । तृतीयस्थानेन हि (१) असौ चन्द्रलोको न प्राप्यत इति हि तस्यार्थ । "मर्थतेऽपि च लोके" । केपाश्चित् पुण्यकर्मणामपि द्रौपदी. धृष्टद्युम्नप्रभृतीना पञ्चमाहुत्यनपेक्षयैव देहारम्भो भारतादिषु सर्यते । "दर्शनाच" | "तेषा खत्वेषा मनाना सीण्येव बीजानि भवन्ति आण्डनं जीवजम् उद्विजम् इति अत्युपाताण्डजजीवनोदिनरक्षणमत- त्वातु धूमादिमार्गण चन्द्रगमनमे युक्तम् । तत्र भोगानुभवात् पश्चादेवाचिरादिगमनम् । तदेवोच्यते, 'स पत देवयान पन्थानमा- पद्याग्निलोकमागच्छति' इत्यादिना । न च तर्हि, यथाकर्म यथाविर्य तमागत पृच्छति' इति विद्याफलतया चन्द्रगमनरर्णन पथ घग्न इति याच्यम्-तस्य वाक्यस्य विद्याफलत्यप्रतिपादने तात्पर्याभावात् , केली विद्वाश्च स्वरतेष्टादिनियानुसारेण य आगच्छति तमि- स्यत्रय तात्पर्यादित्येमा निरूपणसरणि । अन्या तु-धृमादिमार्गेणे भचिंगदिमार्गेणापि चन्द्रगमनसद्भावात् तदेव यथार्म यथाविध- मिति विरक्षितम् । एवच ते सर्व गच्छन्तीत्येतत् इष्टादिवारिमिन विधतिपयकमपि। ततश्च चन्द्रगमनमिद वियाफ्लभूतमेयान चय- मचिरादिमागेण प्राप्तचन्द्रम्य पुन , 'अग्निलोकमागति' इत्यादिना मादितो गमनावर्णन पथ घटत इति वाच्यम्-लस्य याफ्यस्य चन्द्र- प्राप्यनन्तरमचिरादिगतेरादित प्राप्तिवर्णने तात्पर्याभावात् , पेयर- ·488 सपरिष्कारभाग्योपेता कौपीतफ्युपनिषत् अ. 1. नाति (त!) मध्ये केपाश्चिदुद्विजानां वृक्षाढीनां पञ्चमाहुत्यनपेक्षा लोके दृष्टा । ननु, 'तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव' इत्यवधारणं नोपपद्यते । स्वेदजानामत्रानुपातत्वात् । तत्राह- "तृतीयशब्दावरोधः संशोक- जस्य" । संशोकजम्य = स्वेदजस्यापि 'आण्डजं उद्भिजम्' इत्यत्र तृती. येनोद्भिज्जशब्देनावरोधः = संग्रहो विद्यत इत्यर्थः । अतः केवलपाप- मचिरादिमार्गसत्तामात्रे तात्पर्यात् । यथा तन वायुलोकवरुण- लोकादीनामन स्थितः क्रमः अविवक्षितः, तथा चन्द्रलोकप्राप्त्यनन्तर- मग्निलोकगमनवर्णनमप्यविवक्षितमेव । इष्टिविशेष कृत्वा विद्या- मनुतिष्ठन् चन्द्रमस्संवादक्रममपि करिष्यमाणं गतिमिव चिन्त- यन्नास्त यः, स यथार्म यथाविद्य विद्याफलतया अचिरादिमार्ग- प्रवेशमेव प्रथमं प्राप्य चन्द्रं प्राप्नोति । स चातिसृज्यत इति । तृतीया तु-चन्द्रमस्संवादचिन्तासद्भावात् विद्याकर्मोभयफलतया अचिरादिमुखेनैय चन्द्रप्राप्तिरस्तु । अवश्यगन्तव्यमार्गमध्यगतस्य मार्गान्तरेण गमनकल्पने गौरयाय । अथापि ते सर्वे इत्यत्न श्रीभाष्य- खारस्यात् इष्टादिकारिव्यतिरिक्तस्य विदुषोऽनिष्टादिकारिण इथा- ग्रहणमेवेति । अत्र अधिकरणसारायलिश्लोकोऽप्यनुसंधानमर्हति- पूर्व धूमादिमाग सुकृतिपु कथिता चन्द्रमःप्रातिरन्या सायुज्यं न्यासविद्याप्रकरणपठितं चान्द्रमन्यागुक्तम् । अन्याऽनाचिर्मुखानामतिवहनस्तामष्टमस्याप्तिरिन्दोः इत्थं सुस्था व्यवस्था प्रणिहितहृदयैरेवमन्यञ्च सूहम् ॥ (५०८) इति । अत्र चतुर्थपादान्ते प्रणिहितहृदयैरित्यादिफ नूनं प्रस्त- कोपीतक्युक्तचन्द्रमरसंवादाभिप्रायेणेवेति ज्ञायते। पूर्वदर्शित निविध- चन्द्रप्राप्तिप्रकारवत् अयं चतुर्थोऽपि प्रकार: इटिसदकृतविद्याफल- भूतः, यः खलु न्यासविद्याप्रकरणपठितवत् न दक्षिणायनमृतमान- - ·489 सपरिकारभाष्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ । तेपा प्राणे पूर्वपक्ष आप्यायते । तानपरपक्षण प्रजनयति ॥ १०॥ कर्मणा चन्द्रप्राप्तिन भवतीति स्थितम् । प्रकृतमनुसराम ।। तेपा...प्रजनयति । तेपाम् इष्टादिकारिणा प्राणैः इदिय मनोहस्तादीन्द्रियज यदानहोमादिमि पूर्वपक्षे च द्र आप्यायते सवय॑ते । "ओ प्यायी वृद्धौ' इति हि धातु । 'अलौ हुतञ्च दतच सर्व सोमगत भवेत्' इति स्मरगात् । तान् इष्टादिकारिण अपरपक्षण पञ्चदशमिदिनै प्रजनयति माहति । स्वावयवभूता कला आशय तीत्यर्थ । कलाभिस्तर्पण करोतीति यावत् । 'पुरोवातो गा प्रजनयति' इत्यत्र प्रजनयती त्यस्य गन्ध ग्राहयतीत्यर्थपरत्वदर्शनादिहापि प्रजनय तीत्यस्य ग्राहयतीत्यर्थ उपपद्यते। अपरपक्षेनेति पाठे णत्वाभावश्छन्दस ॥ , विषयक , कितु अन्यादृश सवादपूर्वमतिसर्गसपादकश्चेति । अन्न अचिरादिमागण चन्द्र गत्वा सवादो विवक्षित इति श्रीभाष्यतोऽपि शायते । तथा ह्यासृत्युपक्रमाधिपरणे, 'उपलभ्यते हि देवयानेन पथा गच्छतो विटुप , 'त प्रतियात्-' इति चन्द्रमसा सादरचनेन शरीरसद्धार" इति। न ह्यन गच्छत इत्यस्य गमिप्यत स्थूलदेहात् उत्क्रान्तस्यैत्यर्थवर्णन रचिरम् । अन इह अचिरादिक्रमेण चन्द्रम प्राप्तिवर्णन सुस्थमिति । ननु 'यक्ष्यमाण भारुणि यज्ञे इत्युपक्रमग्लात् चद्रलोकप्राप्त यागफलत्वावसायात् कथमचिरादिना नप्राप्तिरिति चेत्-उपरि यथाकर्म यथाविद्य तमागतमिति विद्यापरभूतमागमनमिति वर्णनात् तस्य चागमनस्य अचिरादिमागणैव युक्त्वात् उपत्र मवलेन चन्द्रलाक लभ्यफलस्य यागसाध्यत्वेऽपि तदर्थमागमन न यष्ट्रन्तराणामिन धृमादिमागण, कितु प्रधानभूतविद्याफलभूतमोक्षार्थोपनतार्चिरादि- ·490 सपरिष्कारभाष्योपेता कीपीतमयुपनिपत् म. 1. एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमाः ॥ ११ ॥ तं यः प्रत्याह, तमतिसृजते।य एनं न प्रत्याह, तमिह वृष्टिभूत्या एतद्वै....यश्चन्द्रमा !...स्वर्गम्य लोकस्य भगवल्लोकस्य द्वार दौवारिकप्राय इत्यर्थः ॥ ११ ॥ तं यः प्रत्याह तमनिसृजते । य एन न...प्रत्याजायते । चन्द्र. स्वपश्नम्य यः सदुत्तरं प्रयच्छति, तमतिसृजते भगवल्लोक. गमनाय तमनुजानाति । यस्तु प्रतिवतुमशक्तः, तम् अविद्वांसम् , 'यावत्संपातमुषित्वा अथैतमेवाध्वानं पुननिवर्तन्ते यथेतमाकाशमाका- शाद्वायुम् । वायुभूत्वा धूमो भवति । धूमो भूत्वा अभ्र भवति । अभ्रं भूत्वा मेघो भवति । मेघो भूत्वा प्रवर्षति । त दह वीहियवा ओषधि वनस्पतयस्तिलमापा इति जायन्ते । तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां योनिमापद्येरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा। य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत् ते कपूयां मार्गेणवत्यवसीयत इति । अत एवोपक्रमेऽपि अध्या वा तस्येति प्रस्तस्य विदुपो यष्टुः यएन्तरगम्यादधनो विलक्षणोऽध्या चन्द्र- लोकफलात् प्रागेवेति ज्ञायत इति सुवचम् । न च आतिवाहि- कान्तरैरिव चन्द्रेणापि सोपचारं सगौरवं प्रत्युद्गम्य गृहीतो मुमुक्षुः कथं तेन, 'कोऽसि' इति पृच्छयत इति वाच्यम्-अमुमुक्षुवत् अर्वा- चीनावान्तरफलानुभवनिमग्नतादशायां कोऽसीति पृच्छयमानत्वे वाधकाभावात् । अमुमुक्षुतुल्यदशामुपेक्ष्य मोक्षत्वरासंपादक्तयाऽनु- कूलत्याच । तमागतं पृच्छतीति । आगत्यानुभूतफलं तं पृच्छती- त्यर्थः । प्रतिव्रयादित्यन य इति शेपः । अस्य प्रतिसंवन्धि तमति- एजत इति वक्ष्यमाणतत्पदम् ।

·सपरिकारभाप्योपेता कीपीतमयुपनिषत् अ. 1, 491
वर्षति । स इह कीटो या पतङ्गो या शकुनि, शार्दूलो वा सिहो वा
मत्स्यो वा परस्वान् वा पुरुषो चाऽन्यो चैतेपु स्थानेषु प्रत्याजायते॥१२॥
यथार्म यथाविधं तमागतं पृच्छति, कोऽसीति । तं प्रति.
प्रयात् ॥ १३ ॥
विचक्षणातयो रेत आभृतं पञ्चदशात् प्रसूतात् पिल्यावत-
स्तस्मात् ॥ १४ ॥
योनिमापोरन् श्वयोनि वा सूकरयोनि वा चण्डालयोनि या' इति
श्रुत्यर्थोऽत्रानुसन्धेयः । परखान् पशुविशेष. । एतेषु स्थानेषु जायते ।।
यथार्म... कोमीति । इष्टादिकर्मानुसारेण वा ब्रह्मविद्यानु-
सारेण वा मागतं पुमास पृच्छति कामात । प्रतियात् । त
वश्यमाणप्रकारेण यः प्रतिव्यात् , तमतिस्जन इत्युत्तरेणान्वय ॥१३॥
प्रतिवचनप्रकारमाह विचक्षणात् ....तस्मात् । मासादिकाल-
परिच्छेदकत्वात् चन्द्रस्य प्रस्तुशब्देन संबोधनम् । एकस्मिन् औपचारिको
बहुवचनप्रयोग । दिवसर्वपक्षोत्तरायणादिलक्षणकालाभिमानिदेवता.
साहित्याभिषायेण वा मानव इति पहुवचनपयोगः । हे ऋतयः ।
कालपर्वतका इत्यर्थः । पिच्यावतः पितुः कम पिप निकादि ।
सद्वान् । छान्दसो मतो दीर्घ निकादिकर्तु विचक्षणात् तस्मात्
प्रस्तात् । प्रसुतम् उत्पन्नम् । 'सुपा सुलुक्' इत्यादिना आदेगः ।
पञ्चदशम् च दशः-अवस्याः यम्य तत् पपदशम् । श्वासोम-
वृष्टयनरेतोपावस्यापञ्चकयुक्तम् आमृतं शोणितेन संभृतं रेतोऽम्मि ।
रेतश्शरीरकोऽहमित्यर्थः । अनेन पञ्चाग्निविद्याप्रकारोपन्यासात् खम्य
प्रकृतिविविक्तारमखरूपमुपन्यस्तं भवति ॥ ११ ॥

·492 सपरिकारमाप्योपेता कौपीतफ्युपनिषत् अ. 1. पुसि कर्तरि मेरयध्वम् । पुंसा का मातरि मा निपिकम्(का) स जायमुपजायमानो द्वादशत्रयोदशोपमासः ॥१६॥ द्वादशनयोदशेन पिताऽऽसं तद्विदेऽहं प्रति तद्विदेऽहम् ॥१७॥ पुंसि...मा निषिक्तम् (क्त!)। हे ऋतवः ! यूयमितः परं निपेककर्तरि पुंसि रेतोरूपतया अवस्थाना मेरयध्वम् मा प्रेषयत । प्रेषणं मा कुरुतेत्यर्थः । उत्तरत्र मा इत्यस्य अनाप्यनुपनः । पुंसा निषेककर्ता मम शरीरपरिग्रहाय मातरि मा निषिक्तम् (क्त !) नियेकं मा कुरुन । छान्दसः शपो लुक् ॥ १५ ॥ स जायम् ....मासः । सोऽह जायं जनित्वा-आभीक्ष्ण्ये णमुल- गर्भे गर्भ जनित्या जनित्वा उपजायमानः गर्भात निर्गच्छन् द्वादश त्रयोदशो वा उपमासः अन्तिममासो यस्य सः द्वादशत्रयो- दशोपमास: - यद्यपि मनुष्याणां गर्भ दशैव मासाः, अथापि योनि- विशेपेषु द्वादशत्रयोदशमासपर्यन्तस्थितिरस्तीति तथोक्तम् द्वादश वा त्रयोदश वा मासान् गर्भ उपित्वेत्यर्थः ॥ १६ ॥ द्वादश....तद्विदेऽहम् । अहं द्वादशेन वा त्रयोदशेन वा मासेन पित्रा आसं प्रादुरासम् । पितृशब्दो मातुरप्युपलक्षकः । तद्विदे प्रति तदिदे । अत्र तच्छब्दः पूर्वोक्तरेत.परामर्शी । तद्विदे रेतस्मिचे। १५. उत्तरन मा इत्यस्येति।निषेधार्थकमाशब्दस्येव मामि- त्यर्थेऽपि शब्दस्यापेक्षितत्वात् उत्तरत्न श्रुतं मेतिपदं मामित्यर्थकमि- हानुपञ्जनीयम् । तत्रापि निषेधार्थरुमाशब्दोऽयमनुपञ्जनीय इत्यर्थः । पूर्वत्र तस्मादिति पदस्थाने तन्मा इति पाठे तु तत्रत्यो माशब्दो मा. मित्यर्थफ इहान्वेतीति ध्येयम् ।

·सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ l. 493 तन्मा मृतवो मर्त्यव आभरधम् ॥ १८ ॥ तेन सत्येन तपसर्तुरस्यार्तयोऽस्मि कोऽस्मि त्वमस्मीति ॥१९॥ तमतिसृजते ॥ २० ॥ तद्विदे तद्विदे प्रति = प्रतिरेतस्सिक्पुरुषभित्यर्थ । चतुर्थी तादार्था । तेपा पितृणा शेषम्त एवासमित्यर्थ ॥ १७ ॥ तन्मा ऋनघो मर्त्यय आमन्वम् । हे ऋतव इति पूर्ववत् सबोधनम् । तत् तस्मात् कारणात् मर्त्यवे मृत्यवे जननमरण- लक्षणससाराय मा आमरध्वम् – इत पर मा समर्पयत ॥ १८ ॥ तन हेतुमाह तेन सत्येन त्वमस्मीति । तस्मान्यासमेषा तपसामतिरिक्तमाहुरिति श्रुते तच्छरणवरणरक्षणेन तपसा प्रसन्नेन तेन सत्येन परमात्मना अनुगृहीतस्सन् ऋतुरसि मासर्तुसवत्सरयुगात्मक कालरूपोऽहमस्मि । आर्तवोऽसि तत्तकार पतिपदार्थरूपोऽप्यह- मसि । कोऽसि चतुर्मुखोऽप्यहमस्मि । त्वमसि त्वमप्यहमेवास्मि । अन अद्दशब्द , 'मह मनुरभव सूर्यश्च' इति वामदेववाक्यरत् , 'त मा मायुरमृतमित्युपास्त्र' इति इन्दवाक्यवच्च स्वात्ममूतपरमात्मपर || साक्षा- (तसर्वकाम्योऽहमस्मीत्यर्थ ॥ १९ ॥ तमतिसृजते । एव य प्रतियात् , त ब्रह्मवित्त्वेन ब्रह्मलोक- गमनाहता ज्ञात्वा गमनाय अनुजानातीत्यर्थ ॥ २० ॥ एवं ब्रह्मरिचन्द्रमस्सवादप्रकार प्रदर्य आदित आरम्य अर्चि- ब्रह्मविदा चन्द्रमाते प्रागेव देवयानगताग्निलोपदे प्राप्त यात् प्रश्नप्रतिपचनानन्तर देवयानोपनमायोगात् अग्निलोकादिषीर्तनम्या न्यमाशय दर्शयति आदित आरभ्याचिरादीति । थन, 'मुमुधुरय .

·494 सपरिकारभाष्योपेता कौपीतफ्युपनिषत् अ. I. स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं रादिगतिकममुपदिशति स एतं....आगच्छति । सः ब्रह्मवित् देह वियोगकाल एवं सुकृतदुष्कृते विधूय देवयानमार्गमापद्य अवलम्ब्य अमिलोकमागच्छति । तेऽपिमभिसंभवन्ति' इति अशिब्दितस्यायः देवयानमार्गप्रथमपर्वस्वश्रवणात् प्रथमत, अमिलोकप्राप्तिरुपपन्ना । स वापुलोकम् । यद्यप्यतामिलोकानन्तरं वायुलोक धूयते. तथापि -श्रुत्यन्तरे, 'अचिंपोऽहरह आपूर्यमाणपक्षमा पूर्यमाणपक्षात् यान् पण्मा- चन्द्रलोकफलानन्तरमेव देवयानं प्रति आयाति । पूर्व तु मार्गान्तरेण चन्द्रं प्राप्तः । अतो देवयाने यावत् उपरिततनलोकस्थितेन गन्तव्यम्, तावतो वर्मन एव तं प्रति अध्यता' इति न मन्तव्यम् । अग्निलो- कादिकमप्यनेन प्रागाप्तमेवेति शापयितुमेवं वाक्यमिति भावः। तथाच आगच्छतीति वर्तमानकालो न विवक्षित इति। अत्र एतमिति देवयान- विशेषणात्, 'अग्निलोकमागच्छति स वायुलोक-स ब्रह्मलोकमिति श्रुतिप्रसिद्धमेतं देवयानं पन्थानं स आपद्य' इत्यन्वयोऽपि स्यात् । तदा एतदुपरि, 'वर्तन' इति शेपो था, वाक्यस्यास्य तमित्यवित् आगच्छतीति वक्ष्यमाणेनैकवाक्यता वा भवितुमर्हति । अनोपनिषदि यथायथमनायल्पनं "छन्दत उभयाविरोधात्" इति सूत्रेण दर्शित- मेव । अचिरादिमागै कतिपयमावनिर्देशोऽयमन्योपलक्षकः । तथाच अग्निलोकानन्तरं वायुलोकात् प्राक दिवसज्योत्स्नापक्षोत्तरायण- घसराणां ग्रहणम् । वायोग्नन्तर वरुणात् प्राफ आदित्यचन्द्रवैद्युतानां ग्रहणम् । एवञ्च वरुणलोकानन्तरमादित्यलोकपाठोऽत्र कृतो नैव क्रमसाधकः । स पूर्वमाझष्टव्यः, प्रमाणान्तरानुसारात् । अवैनम् , स आदित्यलोफमिति पाठः कि सर्वकोशेपु, उतान्यथाऽपि पाठ इति विचारो चर्तितो भावप्रकाशिकायाम् । वरुणाधिकरणे तु श्रीभाष्ये अन श्रुतानां निवेशकमयाथात्म्यं यथापा प्रतवाक्यग्रहणेनेत्थं ·सपरिष्कारभाष्योपेता कौषीतक्युपनिषत् अ. 1. 495 स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकम् ॥ २१॥ सानुदड् आदित्य एति मासेभ्यो देवलोकम्' इति देवलोक [शब्द । निर्दिष्टस्य वायुलोकस्य उदगयनादूर्व श्रवणात् उदगयनादूर्ध्वमेव सायु- लोको निवेश्य । तत्राप्युदगयनादूधै छान्दोग्ये, 'मासेभ्य सवत्सरम्' इति श्रवणात् , अधिककालाना न्यूनकालादूर्व निवेशस्य, 'अह आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान् घमासानुड्डादित्य एति' इत्यत्र दृष्यत्वात् उदगयनापेक्षा अधिककालस्य संवत्सरस्य तदूनिवेश सिद्धः। म वायुलोकं म वरुणलोकं स आदित्यलोक स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकमितीदं वाक्यं अचिरादिपादे चिन्तितम् । 'संवत्सरात् आदित्यमादित्याच्चन्द्रमसम्' इति छान्दोग्ये, 'यदा वै पुस्पोऽऽस्मालोकात् पैति स वायुलोकमागच्छति । स तत्र विजिहीते, यथा रथचकस्य खम् । तेन स ऊर्ध्वमा मते । स आदित्यमागच्छति । तम्मै स तत्र विजिहीने यथा डम्वरस्य खम् । तेन स ऊर्चमारमते ३ म चन्द्रमस शोधितमस्ति, "अनग्निलोकशाइस्यार्चिपर्यायत्वेन प्राथम्यारिंगी- तम् । यायोश्च संरत्सरादूर्ध निवेश उक्तः। आदित्यस्याप्यन प्राप्त- पाटकमगधेन, 'देश्लोमादादित्यम्' इति वाजसनेयोगध्रुतिकमात् देवलोक्शन्दाभिहितात् वायोरुपरि निवेश: सिद्ध.इदानीं वरुणेन्द्र- प्रजापतिपु चिन्ता" इति। तत् सिद्धम् -उपासरस्य चन्द्रलोशत् प्रागेर देवयानमार्ग भविष्टतया नेदं चन्द्रष्टतातिसर्गानन्तरं देवयानप्रथमप्रवेशवोधकमिति, नापि यथायस्थितातिवाहियक्रममनुरुध्य प्रवृत्तमिति च ।

·10 - 496 सपरिष्कारमाप्योपेता कौपीतस्युपनिपत् अ. 1. मागच्छति' इति बृहदारण्यके च श्रुतत्वात् संवत्सरादृट्वं चन्द्रमसः प्रा आदित्यस्य निवेश: सिद्धः । तत्र च वरुणेन्द्रमाजापीनामपि पठिताना पाठार्थवत्त्वाय कचिन्निवेशे काव्ये, वायुलोकं वरुणलोकमिति पाठ- क्रमानुसारेण वायो वरुणो निवेशयितव्यः । इन्द्रप्रजापती अफि तदनन्तरं निवेशयितव्यो । न च, आदित्यलोकम् , इन्द्रलोकं प्रजा- पतिलोकमिति पाठक्रमादादित्यादूर्व चन्द्रात् प्रागेव निवेशोऽस्त्यिति वाच्यम्-आदित्याचन्दमसम्' इति आदित्यादूर्व चन्द्रस्य श्रवणेन तत्क्रमबाघप्रसन्नात् । न च चन्द्रा तयोनिवेशोऽस्त्विति वाच्यम्- 'चन्द्रमसो विद्युतम्' इति श्रुतिक्रमबाधप्रसङ्गात् । ननु 'देवलोकादा- दित्यम्' इति देवलोकशब्दितवायोरादित्यम्य च क्रमस्य श्रुतत्वात् तत्रेन्द्र- प्रजापत्योर्निवेशे तत्क्रमभङ्गः स्यादिति चेन्न-वायवादित्ययोरन्तराले वरुणस्य निवेशनीयतया तेनैव वाग्वादित्ययोरानन्तर्यस्य तत्रैवेन्द्रप्रजा- पत्योरपि निवेश. । अतश्च यरुणेन्द्रप्रजापतीनां त्रयाणामपि वाय्वा- दित्ययोरन्तराल एव निवेशोऽस्त्विति प्राप्ते- उच्यते-"तरितोऽधि वरुणः संबन्धात् ।" तटित ऊर्य वरु- णस्य निवेशः । कुतः ? संबन्धात् । विद्युद्वरुणयोः द्वयोरपि मेघोदर- वर्तित्वरूपसंबन्धसत्त्यात् विद्युत ऊर्ध्वं वरुणस्य निवेशः | ततः परस्तात् इन्द्रपजापत्योर्निवेश. | तथा हि सति, 'देवलोकादादित्यमादित्या- चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतम्' इति निबद्धोऽपि क्रमो न बाधितो भवति । न चै विद्युत ऊर्य वस्णेन्द्रप्रजापतीनां निवेशे तेषामेव ब्रह्मगमयितृत्वेन, 'तत्पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयात इति वैद्युतपुरुषस्य गम यतृत्व - ·सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतम्युपनिषत् अ. I. 497 तस्य हवा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारो हृदः । मुहूर्ता यटिहाः ॥ २२ ॥ विरजा (जरा) नदी ॥ २३ ॥ तिल्यो वृक्षः ॥ २४ ॥ सालज्यं संस्थान ॥२५॥ अपराजितमायतनम् ॥ २६ ॥ थत विरुद्धयेतेति वाच्यम्-वरुणेन्द्रप्रजापतीनाम [व] गमयितृत्वेऽपि वैद्युतपुरुषस्याप्यनुप्राहकतया गमयितृत्वसमवादिति स्थितम् । प्रकृतमनुसरामः ॥ २१ ॥ तस्यारो हदो महूर्ता यष्टिहाः । तस्य ब्रझलोकस्य समीपे अरसंज्ञको हदः । छान्दोग्ये, 'अरश्व ण्यश्वार्णवौ ब्रह्मलोके ऐरम्मदीयं सरः' इति सरस्त्रयमुक्तम् । ततः परस्तादविदूरे मुहूर्तसंज्ञका यष्टिहाः। यष्टिभिः अब्रह्मविदो गन्तन् भन्तीति यटिहाः ॥ २२ ॥ विजरा नदी। विजरेति संज्ञावती नदी । विरजा नदीत्यपि पाठोऽस्ति | जरारजोविरोधित्वात् विजरा विरजेत्यु(ति चो।)च्यते ॥२३ तिल्यो वृक्षः । ततोऽविदूरे तिल्यसंज्ञिको वृक्ष. । छान्दोग्ये, 'तदश्वत्थः सोमसवन ' इति सोमसवनसंज्ञकोऽश्वत्थो वृक्ष उक्तः ॥२४॥ मालज्य संस्थानम् । सालज्यनामकं संस्थान स्थानीयम् । 'स्थानीयं निगमोऽन्यतु यामूलनगराहि.' इत्यमर । सालेषु प्राकारेषु ज्या युद्धसाधनं यस्य तत् सालज्यम् ॥ २५॥ अपगजितमायतनम् । 'अपराजिता पू: ब्रह्मण' इति श्रवणात् अपराजितसंज्ञकमायतनं पुरमित्यर्थः । अब्रह्मरिदिन जीयन इत्यपराजितम् ॥ २६ ॥ उपासकस्योपासनफलं ब्रह्मलोस्प्राप्तिपर्यन्तमेतायतोकम् , अथ ग्रलपर्यारोहणान्तं तद् वक्ष्यते; यदनन्तरमेवास्य परिपूर्णतहानुभवः। तदर्थमन स्थितान् विशेषान् निर्दिशति तस्येत्यादिना । -32 ·498 सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतम्युपनिपत् अ. 1. इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ ॥ २७ ॥ विभुप्रमितम् ॥ २८ ॥ विचक्षणा आसन्दी ॥ २९ ॥ अमितौजाः पर्यः ॥३०॥ प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुपी पुप्पाण्यपचयत:(?) ॥३१॥ यतो वै च जगत्यम्वाश्चाम्यावयवा(सा)श्वाप्सरसोऽम्बया नद्यः । तमित्थंविदागच्छति ॥ ३२॥ तं ब्रह्माह-अभिधावत मम यशसा विरजां (विजरा) वाऽयं नदी इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । इन्द्रमजापतिसंज्ञको पट्टणद्वारपालको । विमुप्रमितम् । अत्र मण्टपमिति शेषः। विभुत्वेन अति. विस्तृतत्वेन प्रमित हिरण्मयमण्टपमित्यर्थः । 'प्रभुविमित हिरण्मयम्' इति छान्दोग्योक्तेः ॥ २८ ॥ विचक्षणा आसन्दी। विचक्षणसंक्षिका आसन्दी धर्मादिपीठमित्यर्थः ॥ २९ ॥ अमितौजाः पर्यः । अमितौजा नाम योगपर्यकः ॥ ३०॥ प्रिया च... अपचयतः । मनोधिष्ठात्री नाना प्रिया च, चक्षुरधिष्ठात्री नाना प्रतिरूपा च पुष्पाणि अपचयतः (१) कुसुमानि देव्यौ ॥ ३१ ॥ तमिन्यविदागन्छति । तादृशब्रह्मलोकमेतादृशस्वरूपविदागच्छति। तं ब्रह्माह...जिगीष्य(१)तीति । यूयं तं ब्रह्मविदमागच्छन्त मभिधावत अभिगच्छत = प्रत्युत्थानं कुरुत । मम यशसा ममानु ग्रहेणायं ब्रह्मवित् विरजां नदी विरजानदीसमीपं प्राप्तवान् । विर- अपचयत इति : चिम चयने । चुरादिः। नित्करणसामर्थ्यात् णिविकल्पः। यतो वे इत्यादिभागस्य भाष्यं न दृश्यते। तदर्थश्च प्रियादि- चत् यत्न सर्वजगदम्बाभूना अन्याश्च स्त्रियः सन्ति, तथा तदंशभूताः अम्बया मुख्यभूतया नध:प्रमोदकोलाहलं कुर्वत्यः अप्सरसश्च सन्तीति। तमित्यादि। तमित्यस्य ते प्रति-तद्विपये इत्यर्थ उचितः। अन्यथा अमि- ·सपरिफारभाप्योपेता कौपीनायुपनिषत् अ. 3. 499 प्रापत् । न घाऽयं जिगीष्यतीति (अरयिष्यतीति)॥ ३३ ॥ तं पश्च शताव्यप्सरसां प्रतिधावन्ति, शत मालाहस्ताः, शत- म(मा)अनहस्ता:, शतं चूर्णहस्ताः, शतं वासोहस्ताः, शतं फणहस्ताः, तं ब्रह्मालहारेणालंकुर्वन्ति । स ब्रह्मालझारणालटतो मल विद्वान् प्रौवाभिप्रेति ॥ ३४॥ जानदी (समीपदेश :] संबन्धात् दृत परं विरजामेष्यतीनि परमात्मा अप्सरस प्रतिवदतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ धावतेममिति स्यात् । अन नदी प्रापदिति प्रयोगात् मुक्तस्य विरजा- नदीमाप्त्यनन्तरमेय ब्रह्मणा असरसां प्रेरणमिति ज्ञायते । अप्सरोमिः क्रियमाणोऽलहारश्च मुक्तस्याप्रास्तविग्रहे, न तु प्राकृतभूतसूक्ष्मे । एवं ब्रह्मालदारणालश्नो ब्रह्मैवाभिप्रेतीत्युक्तम् ; न तु, अलंक्त मागच्छत्यरं हदमिति । अतः तं ब्रह्माहेत्यतः प्रागेव स आगच्छत्यर हदमित्यादिः तां मनसैवात्येति इत्यन्तो भागो योज्यः, अर्थक्रमा- नुसारात् । यस्तु तदुपरि तत् सुहनदुष्कृते धूनुते इत्यादिः, विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान् ग्रीवाभिप्रेतीति भागः, स स्वस्थानेऽनन्वित:, सुरत- दुष्कृतधूननादेः विरजानधतिकपणपश्चादावित्याभावात् । स्थूलदेह- वियोगकालिकत्वात्, स एतं देवयान पन्धानमापद्येति प्रथमश्रुत. वाफ्यात् प्राक् स घटनीय इति साम्परायाधिकरणे, "छन्दत उभया. निरोधात्" इति सूत्र एव स्थितम् । स आगच्छति तिल्य वृक्षमिति तदनन्तरश्रुतराफ्यार्थस्तावन् ब्रह्मालहारेणालझारणानन्तरमेर भरतु। अस्तु वा तिल्पवृक्षमाप्त्यनन्तरमेव अप्सरसा प्रत्युद्गताना प्राप्तिः । भन्न छान्दोग्योक्तयोररस्मदीयसररसोनसवनारयाश्वत्थयोरपि यथा- पथ घटनं युक्तम् । सोऽध्याय एवायं तिल्य इत्यपि विमृश्यम् । मर्य- मिदं सूक्ष्म विभाव्यैर श्रीमति रहस्यनयसारे, गतिविशेषाधिकारे, 'विरजापार प्रापय्य अपारतशरीर प्रदाय ऐरम्मदीयं सरः संगमग्य ·500 सपरिष्कारभाष्योपेता फौषीतश्युपनिपत् अ. 1. स आगच्छत्यरं हृदम् । तन्मनसाऽत्येति । तमृत्वा संप्रतिविदो मजन्ति ॥ ३५॥ ते पञ्च शतानि....अभिप्रेति । फणः भूषणम् । नौवा- भिप्रेति । ब्रह्मदर्शनोत्सुक एव भवति ; नाप्सरस्समायणवासोभूषणादिषु सादर इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३४ ॥ स आगच्छति....मञ्जन्ति । तमृत्वा तं हद प्राप्य संप्रति इदानीमपि विदः ज्ञानिनः मन्ति स्नान्तीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ सोमसरनाख्यमश्वत्यमुपगमय्य मालाअनादिहस्ता अप्सरसः प्रत्युद्ग- मय्य ब्रह्मालबारेणालहार्य ब्रह्मगन्धरसतेजांसि प्रवेश्य' इति नमः श्रीदेशिकचरणैर्दर्शित इति तदयधानेनेहार्यक्रमविन्यासो भाव्यः । विरजां नदी प्रापदित्यस्य प्रकृतभाप्योक्तरीत्या विरजानदीसमीपं प्राप्तवानिति समीपदेशमाप्तिरूपार्थविवक्षया स आगच्छति विरजां नदीमित्यादिवक्ष्यमाणयाक्यसामञ्जस्यसंपादनेऽपि अनाप्सर:क्रिय- माणालझारादिवर्णनं हि न प्रायतशरीरे घटते इति ध्येयम् । संप्रतिविदो मजन्तीति । सम्प्रतिशन्दम्य सम्यगित्यर्थः श्रुति- प्रसिद्धः छान्दोग्ये धैश्वानरादिविद्यासु दृष्टश्च । मतो यथावस्थिन- परावरतत्ववेदिन इति संप्रतिविद इत्यस्यार्थि: स्यात् । अस्तु तावत् कोऽप्यर्थः । के ते मचनारः। न हि नित्यमुक्तानां मजनं पावनम- पेक्षितम् । न च विरजादि नेदिष्ठं विहायात्र मजने विशेषगमक किञ्चिदिति चेत्-सन्त्वेते संप्रतिविदः सनसनन्दनादिसमाः माहा. म्यबलात् केनापि मार्गेण प्रतिमण्डलमतिक्रम्य तत्संनिहितेऽनारे शुद्धयर्थं तदा तदा समागत्य मजनकरिः । ततः परं तु परमपदे न ते गन्तुं प्रभवन्ति, यन मुहूर्ताः यटिहा अमानवानानीतप्रतिपेद्धारो जाप्रति। पञ्चाग्निविधानिष्टा या प्रामाः प्राक् फश्चित् कालं फेवस्य- भुजस्तन गन्तुं शकाः।

·501 सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ । स आगच्छति मुहूर्तान् यष्टिहान् । तेऽसादपद्रवन्ति ॥ ३६॥ स आगच्छति विरजा नदीम् । ता मनसैपात्येति । तत् सुवृत्तदुरते स आगच्छति मुहूर्तान् अपद्रवन्ति । तमनिरुधाना दूरतो गच्छन्तीत्यर्थ ।। ३६ ॥ तत् सुस्तदुष्कृते धूनुते । तत् तदैवेत्यर्थ । अयञ्च तच्छन्द नाव्यवहितविरजानद्यतिक्रमणकालवाची । अपि तु, ये वै के चास्माल्लो- कात् प्रय-ति' इति वाक्यनिर्दिष्टप्रयाणकालवाची । इदच वाक्य गुणोपसहारपादे चिन्तितम् ---- कौषीतकिनामुपनिषदि, विरजा नदी मनसा अत्येति तत् मुकनदुष्कृते घूनुते' इति विरजानधतिक्रमणहेतुतया तदन-नरमाथि सुकृतदुष्कृतथूननश्रवणात् , 'अश्व इव रोमाणि विधूय पाप चन्द्र इव राहोर्मुखात प्रमुच्य । धूरला शरीरमकृत कृनात्मा ब्रह्मलोकमभिसभवानि' इति, 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृद साधुकृत्या द्विषन्त पापकृत्याम इति च श्रुत्या देहवियोगसमकारतया सुकृतदुष्कृतहानसक्रमणयो श्रवणात् कर्मकदेशस्य देहवियोगकाले नाश , शेषम्य विरजानद्यतिक- मणान-नर नाश इति प्रासे उच्यते---"सापराये तर्तव्याभावात तथा ह्यन्ये" । सापराये-देहापनमणकाल एवं सुकृतदुष्कृतविनाश । तत ऊर्व तत्साध्यस्य नर्तव्यस्य प्राप्तव्यस्य सुखदु खानु वरूप नत् सुस्तदुष्टते धूना इत्यादिक, स एत देवयानमिति वाक्यात् प्राक योजनीयमिति मागेवोक्तम् । अस्यात्र पाठस्तु, विरजातिकमणानन्तरमावि ब्रह्मालबाराहमस्य शरीर न कर्माधीनम् , क्तुि अप्राकृतमिति ज्ञापनार्थ । .

·502 सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतम्युपनिषत् अ. 1. फलम्याभावात् । तथा ह्यन्ये शाखिनः ब्रह्मविदः शरीरपरित्यागानन्तरं ब्रह्मप्राप्तियतिरेकेण कर्मफलानुभवाभावमधीयते, 'तस्य तावदेव चिरम्, यावन्न विमोश्येऽथ संपत्स्ये' इनि | "छन्दत उभयाविरोधात्" । अर्थखा. भाव्यात् देहवियोगकाल एव कर्मनाश इति निश्चिते तयोरविरोधाय, 'विरजां नदी मनसा अत्येति तत् सुकृतदुप्कृने धूनुते' इत्यस्य वाक्यस्य तच्छब्दस्य छन्दतः यथेष्टमन्वयोऽङ्गीकर्तन्य शिकते?]"गतेस्र्थवत्त्वमुभ- यथाऽन्यथा हि विरोधः" । कृतदुष्कृतकदेशस्य देहवियोगकाले हानिः, शेपस्याध्वनि हानिरित्यभ्युपगम एव देवयानगतिश्रुतेरर्थवत्त्वम् । इतरथा हि देहवियोगकाल एव सर्पकर्मक्षये सूक्ष्मशरीरस्यापि नाशेन केवलम्या- ऽऽत्मनो देवयानासभवेन देवयानश्रुतेरर्थशून्यत्वमेव स्यादित्यर्थः। [अन!] उत्तरमाह-"उपपन्नस्तलक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत्" । देहोत्क्रान्तिकाल एव सर्वकर्मक्षय उपपन्न । क्षीणकर्मणोऽपि विदुषो विद्यामाहात्म्यात् सूक्ष्मदेहानुतिसंभवेन देवयानगमनसंभवात् । यथा लोके सस् गादि- समृद्वयर्थ्यमारब्धेऽपि तटाकादिके, सम्यादिसमृद्धीच्छायां तटाकादि- निर्माणहेतुभूतायां नष्टायामपि, पानीयपानाद्यर्थतया तटाकादिः स्थाप्यते, एवं कर्महेतुकमूक्ष्मदेहो नष्टेऽपि कर्मणि विद्याफलाय स्थाप्यत इत्यर्थ. । ननु देहवियोगकाल एव कर्मनाशे ब्रह्मविदां वसिष्ठावान्तरतप प्रभृतीनां पुत्रजन्मादिनिमित्तमुसद् खानुभनो न स्यादित्यत्राह- "यावदधिकार- सूक्ष्मदेहानुवृत्तीति। ननु सस्याद्यर्थतया समारब्धस्य तटाकस्य पानीयाद्यर्थतया पश्चात् स्थापनमत् किमर्थमारब्धः सूक्ष्मदेहो विद्यामाहाम्यात् स्थाप्यते? न च वेदान्तिमते सांस्यमत इव सम्ल- ·। सपरिकारभाष्योपेता कौपीतयुपनिषत् अ 1 503 धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातय सुस्तमुपयन्ति , अप्रिया दुष्कृतम् ॥३७॥ मवस्थितिराधिकारिकाणाम्' । आधिकारिकाणा वसिष्ठादीना यावद धिकार कर्मावतिष्ठते , प्रारब्धम्य भोगैकनाश्यत्वादिति स्थिति (तम्) । प्रकृनमनुसराम । तस्य दुष्कृतम् । ब्रह्मविद इष्टानिष्टफलदित्सालक्षण- परमात्मप्रीत्यतीतिरूपमुकृतदुष्कृतयोश्चतस्रोऽवस्था श्रुता -विनाश अश्लेष धूननम् उपायनश्चेति। विनाश पूर्वाधविषय । कर्मफलदिरसापति- बन्धलक्षणोऽश्लेप उत्तराघविषय । तौ च -यद्ययमुपासक प्रका-त- मुपासन समापयेत् , पूर्वोत्तरयो कर्मणो फल न दास्यामीत्येव भगव सकल्पम्पो । उत्तरपूर्वायाश्लेषविनाशौ दर्शनसमानाकारज्ञानारम्म एव "तदधिगम उत्तरपूर्वाधोरलेपविनाशौ "इति सूत्रोक्तन्यायेन भवत । अन्तिमप्रत्ययपर्यन्तोपासननिवृत्त्यनन्तरम् , विनष्टाश्लिष्टयोरेव फर्मणो, सृष्टिकालिकशरीरानुवृत्त सूक्ष्मशरीर किञ्चिदस्ति, तदभारस्याधि- करणसारावली स्पष्टमुक्त । यथा, कल्ादी भूतसूक्ष्मप्रभृतिभिरुदित वर्म कल्पान्तनाश्य प्रत्येक प्राणिमेदे नियतमनियतस्थूलदेहानुयायि। लिङ्गारय भस्त्रिकान्त परवक्दवस्थायि सारयै प्रगीतम् सूक्ष्माश पूर्वमूतरुपरितनतनोजिमोप्यते तत्॥(४८६) इति , इति चेत्-उच्यत । कर्मफलानुभवार्थ कल्पित यत् चरम स्थूलशरीर मुमुक्षो प्रस्थानात् पश्चाद् भस्मादिभावमापत्स्यमानम्, तस्य कश्चिदश पूर्व स्थूलशरीरे फलानुभवायतनतयोपयुक्त सप्रति गत्याद्यौपयिकतया विद्यया स्थाप्यते स्थूलदेहेन सह भस्मताद्यनापाद- नेन ।अयञ्च चरमशरीराश नक्स्यचिद्देहस्य बीजभूत , उपरिप्रास्त- देहप्रसक्त्यभायात्। अतोऽय सूक्ष्माशो न भाविफलानुभयोपयोगीति।

·504 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिपत् अ. I. [तत् ] यथा रथेन धावन् रथचन पर्यवेक्षते, एवमहोरात्र पर्य- वेक्षते । एवं सुकृतदुप्कृते, सर्वाणि च द्वंद्वानि ॥ ३८ ॥ स एप विसुक्रत्तो विदुष्टतो ब्रह्म विद्वान् ब्रहौवाभिप्रेति ॥३९॥ स आगच्छति तिल्यं वृक्षम् ; तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति । स आ- गच्छति सालज्यं संस्थानम् ; तं ब्रह्मरसः प्रविशति । स आगच्छति अपराजितमायतनम् । तं ब्रह्मतेजः प्रविशति । स आगच्छतीन्द्र- प्रजापती द्वारगोपी; तावस्मादपद्रवतः । स आगच्छति विभुम- मितम् । तं ब्रह्मयशः प्रविशति ॥४०॥ फलं नैव दास्यामीति संकल्परूपं विधूननं देहवियोगकाले भवति । तस्मिन्नेव समये एतदीयप्रियाप्रियजनेपु एतदीयसुकृतदुष्कृतानुरूपेष्टा निष्टफलदित्सालक्षणमुपायनञ्च भवति ॥ ३७ ॥ यथा....द्वन्द्वानि | यथा रथेन धावन् पुरुषः खयं निर्यापार एव सन् व्याप्रियमाणरथचक्रादिकं साक्षितया पश्यन् गमनक्रियाजनित शरीरायासादिशून्यस्सन् हष्टो भवति । एवं प्रवर्तमानकालचक्र सुकृत. दुष्कृततत्साध्यद्वन्द्वपरम्परां खानन्वितामेव पश्यन् निर्दुःखमुखमास्ते ॥३८ स एपः....अभिप्रेति । स्पष्टोऽर्थः ॥ ३९ ॥ स आगच्छति....। यथा प्रभाते अनुकलं आदित्यादिसामी- प्यातिशयकृतं प्रकाशाधिवयम् , एवं देशविशेषविशिष्टब्रह्मसान्निध्याति- शयानुकलसमेधमानविकासावस्थाविशेषाः ब्रह्मगन्धब्रह्मरसादिशब्दरभि- लप्यन्ते । ब्रह्मणः सर्वगन्धत्वादे, 'सर्वगन्धस्सर्वरस.' इति प्रतिपन्नत्वात् यथाश्रुतार्थग्रहणेऽपि न दोषः । अपद्रवतः तस्मै मार्ग प्रयच्छत इत्यर्थः।। एवमहोराने इति। रथेन गच्छतः रथचक्राधीनभ्रमणाना- श्रयत्ववत् अहोरातादिद्वन्द्वव्यापारानालीढत्यमस्येति भावः ।

·505 सपरिवारभाष्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ । स आगच्छति विचक्षणामासन्दीम् , बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वी पादौ । श्यैतनीधसे चापरी पादौ । धैरूपवैराजे शाकररैवते तिरश्ची । सा प्रशा । प्रशया हि विपश्यति ॥ ४१ ॥ स भागन्छत्यमितौजसं पर्यहम् , स प्राण ॥ ४२ ॥ तस्य भूत च भविष्यञ्च पूर्वी पादो । श्रीश्च इरा चापरौ ॥ ४३॥ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये ॥ ४४ ॥ भद्रयशायज्ञीये शीर्पण्ये ॥ ४५ ॥ जयश्च सामानि च प्राचीनाततम् ॥ ४६ ॥ यजूपि तिरश्वीनानि ॥ ४७ ॥ सोमाशव उपस्तरणम् ॥ ४८ ॥ उद्गीथ उपश्री. ॥ ४९ ॥ श्रीरुपयहणम् ॥ ५०॥ तस्मिन् ब्रह्मास्ते । तमित्थयिन् पादेनै गाग्र आरोहति । त ब्रह्माह, कोऽसीति । त प्रतिवूयात् ॥५१॥ सा प्रज्ञा प्रज्ञाधिष्ठात्री देवता । तत्सबन्धादय सर्व पश्यतीत्यर्थ ।। प्राणः प्राणाभिमानीत्यर्थ । एवमुतरत्रापि द्राव्यम् ॥ ४२ ॥ तम्य परिस्य चतुरोऽपि पादानाह तस्य...अपगे। भूतभविष्यकालैश्वर्यान्नाभिमानिदेवताश्चत्वार पादा ॥ ४३ ॥ वृहद्रथन्तरे अनुच्ये । वृहद्रथन्तराख्ये सामनी अनूचीनदा रुणी इत्यर्थ ॥४४॥ भद्र शीर्पये। भट यज्ञायज्ञीयाख्ये सामनी तिरधीन दारुणी॥४५|| प्राचीनातत पर्याततादीर्घा तान्तवरज्जुविशेषा ॥४६ विश्वीनानि तिर्यततरज्जुविशेषा ॥४७॥ सोमांशव उपस्तरणम् । चन्द्रकिरणा एवाऽऽन्तरणम् ॥ ४८ ॥ उद्गीथ उपश्री. श्रीसमीपे वर्तमानमास्तरणमुद्गीथ ॥४९॥ उपचहण पादोपधानम् ॥ ५० ॥ तस्मिन् प्रतियात् । स्पष्टोऽर्थ ॥ ५१ ॥ त प्रतिव्यादिति । एवं प्रतिववत ·506 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतम्युपनिषत् अ. 1, ऋतुररम्यार्तयोऽसि ॥ ५२ ॥ आकाशाधोने: संभूतो भयायैतत् (भार्याये रेतः) संत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्य भूतस्यात्मा (भूत- स्यात्मभूतस्य) त्वमात्माऽसि । यस्त्वमसि सोऽहमस्मीति ॥ ५३॥ [आत्मासीति । ] ॥५४॥ तमाह कोऽहमस्मीति ॥५५॥ ऋतुः... असि । अयश्च मन्त्रखण्ड: प्रागव्याकृतः ।। ५२ ।। आमाशात् योने!....अस्मीति। 'अर्थतमेवाधानं पुननिवर्तन्ते यथेतमाकाशम् आकाशाद्वायुम्। वायुभूत्वाघूमो भवति' इतिश्रुत्युक्तरीत्या आकाशवाय्वादिकमेणावरुह्य, “योनेश्शरीरम्" इति सूत्रोक्तरीत्या योने स्सभूतोऽस्मि । भयायैतत् एतत् भवनमय (भवनं १) भयहेतुः । संवत्सरस्य-सवत्सरे, तेजोभूतस्य रेतोभूतम्य भूतस्य भूतस्य सर्वभूतम्य स्वमात्मा पौन पुन्येन श्रद्धासोमवृष्टयन्नरेनोरूपशरीरयुक्तस्य सर्वस्यापि जीवजातम्य स्वमात्मा। [अनश्व प्रकृतिवियुक्तत्वं ब्रह्मात्मकत्वञ्च वस्योप- न्यस्त भवति।] वदात्मकोऽहमियन्त कालम् , 'अनेकजन्मसाहस्री संसार पदवीं व्रजन् । मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुकुण्ठित ' इति न्यायेन संसारे पतितोऽस्मीत्यर्थ ॥ ५३ ॥ मम कथमात्मत्वमित्यत्राह- आत्मासि व्यापकोऽसीत्यर्थ । व्यापकत्वादात्मत्वमुपपयन इति भाव ।। ५४ ॥ तमाह- । यस्त्वमसि सोऽहमस्मीत्युक्तम् । अह त्वा "अनयाऽह वशीभूतः कालमेत न बुद्धवान् । उच्चमध्यमनीवान्तां तामह कथमायले ॥ अपेत्याहमिमा हित्या संशयिप्ये निरामयम् । अनेन साम्य यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ॥ क्षम मम सहानेन होकत्वं नानया सह ।" इति श्रीमद्रहस्यनयसारोद्धृतवचनार्थो मनसि विपरिवर्तत इति मन्तव्यम् । .

·सपरिफारभाष्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ. 1. 507 सत्यमिति वयात् ॥५६॥ कि तत् , यत् सत्यमिति ॥ ५७ ॥ यदन्यत् देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च, तत् सत् । अथ यत् देवाश्च प्राणाच, तत् त्यम् (यम्)। तदेतया वाचाऽभिन्याहियते सत्यमिति । एतापदिदम् । सर्वमिदम् । सर्वमस्मीत्येवैनं तदाह ॥ ५८॥ तदेतत् श्लोकेनाप्युक्तम्- यजूदर: सामशिरा असावृद्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेयः ऋपिनह्ममयो महान् ॥ इति । तमाह-केन मे] पोस्लानि नामान्यानोपीति।प्राणेनेति ब्रूयात् । केन स्त्रीनामानीति । याचेति । केन नपुंसफनामानीति।मनसेति ॥५९ क इति पृच्छत्रीत्यर्थ ॥ ५५ ॥ उत्तरमाह-मत्यमिान ।। ५६ ॥ पुन पृच्छति किं तत् यत् सत्यमिनि ॥ ५७ ॥ यदन्यत्...तदाह । सदित्यनेन देवप्राणव्यतिरिक्तमुच्यते । स्यमित्यनेन देवप्राणा । अत सत्यमित्युक्त्या सर्व संगृहीतं भवति । ततश्च सत्यमस्मीत्युक्ते सर्वमस्मीत्युक्तं स्यादित्यर्थ । ततश्च सर्वेषामात्मैव मदात्मेत्यर्थ ॥ ५८॥ देहेन्द्रियमन प्राणज्ञानन्यतिरेक प्रश्नोत्तरव्याजेन स्पष्टयति तमाह कैन मे... | नपुंसकत्वादीनि गुणत्रयोन्मेषविशेषरूपाणि, न तु आत्म- स्वरूपगतानि । ततश्च तादृशधर्मयुक्तमनोवाक्प्राणनिष्ठान्येव नपुसकत्व स्त्रीत्वपुंस्त्वानि । अत तत्संबन्धादात्मनि लिहसंबन्ध इति भावः । तादृशेति । ननु प्राणादिपु देहातिरिक्तेषु कथं पुंस्त्वादिकम् । प्राणादिशब्दगतमिति चेत्-तथा आत्मज्ञानादिपदेपपि सुपचमिति चेन, लोके स्त्रीपुवाच:, पुरुषेषु प्राणायवलस्य, क्लीवे अशक्तमन- सधोद्रेक्दर्शनात् तादृशस्त्रीपुरुषादिविवक्षया यागादिपदप्रयोगात् ।

·508 सपरिष्कारभाप्योपेता फोपीतफ्युपनिषत् अ. 1. केन गन्धानिति । घाणेनेति ॥१०॥ केन रूपाणीति । चक्षुपेति । केन शन्दानिति । श्रोनेणेति । केन रसानिति । जिदयेति । केन फर्माणीति । हस्ताभ्यामिति । केन सुखदुःखे इति । शरीरेणेति ॥ ६१॥ केनाऽऽनन्दं रति प्रजातिमिति । उपस्थेनेति ॥२॥ केनेत्या इति । पादाभ्यामिति ॥६३ केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति ॥ ६४ ।। प्रशयेति [] घूयात् ॥६५॥ तमाह-आपो चै खलु मे घसाथय ते लोक इति ॥ ६६ ॥ सा या ब्रह्मणो जिति: या व्यष्टिः, तां जिति जयति तां व्यष्टि व्यश्नुते, य एवं वेद य एवं वेद ॥ ६७ ॥ इति कौपीतफ्युपनिपदि प्रथमोऽध्यायः । प्राणादीना तृतीयानिर्देशेन करणत्वप्रतीते. स्वस्थ कर्तृत्वप्रतीतेश्व मनोवायप्राणव्यतिरेक सिद्ध. । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ५९ ॥ घ्राणेनेति । प्राणेन गन्धान् जानामीति घ्यादित्यर्थ । एवमुत्तरत्रापि यथायोग्यमन्वय ततदिन्द्रियव्यतिरेकश्व बोध्य ।। ६० ॥ शरीरेणेति । 'अशरीरं वाव सन्त न प्रियाप्रिये स्पृशत इति श्रुतेः वैषयिकसुखदु खयो शरीरहेतुकत्वात् शरीरस्य च करणतया निर्देश ।। प्रजातिः प्रजननम् ।। ६२ ॥ इत्या गमनानीत्यर्थ ।। ६३ ॥ ज्ञातव्य कामान्-ज्ञानविषयान् इच्छाविषयाश्चेत्यर्थ । ज्ञानेच्छादिकं केनामोषीति पर्यवसितोऽर्थ ॥ ६४ ॥ प्रज्ञया मनसेत्यर्थ ॥ ६५ ॥ तमाह लोकोऽमौ अमृतस्या)आपो भुज्यन्ते । तवाप्यसौ लोको भोग्य इत्यर्थ ।। सा या य एव वेद । अत्र वेदशब्द, उपासनपर । उक्तपर्यविद्यानिष्ठो य, स जिति जयं व्यष्टि योगच लभते इत्यर्थ । . 1 ·. सपरिफारभाष्योपेता कौपीतायुपनिषत् अ । 509 यत्वत्र परे -'पुण्युपापे विधूय निरञ्जन परम साम्यमुपैतिः इनि श्रुनाया परमसाम्यापतौ निरञ्जनस्य गमनासभवात् परमसाम्यापते देशान्तरमाप्त्यनपेक्षत्वाच्च देवशनस्य पथो नार्यस्त्वम् । आत्मकत्य दर्शिनामाप्तकामानामिहेव दग्धाशेषलेशशीजानाम् आरब्धदेहकर्माशय क्षपणत्यतिरेकेणापेक्षितव्याभावात् । पर्यविद्यादिषु तु पर्यारोहणब्रह्म गन्धपधेगादीना विशिष्टदेशान्तरमाप्तिसापेक्षत्वात् तत्रैव पन्था अपेक्षित । न हि ग्रामप्राप्तावपेक्षित पन्या आरोग्यासापेक्षिन इति, ' गतेरय वत्यमुभययाऽन्यथा हि विरोध ", "उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत्" इति सूत्राभ्या प्रतिपादितमिति । तथा, 'एवमेवास्य परिद्रष्टु इमाप्पोड. शकला पुरुषायणा पुरष पाप्यास्त गच्छति' इति श्रुते ब्रमन्दि प्राणाना ब्रह्मण्येव लय । 'गता कला पञ्चदश प्रतिष्ठा' इति कलाना पृथिव्यादिस्वपकृती लयपतिपादन तु लौकिकदृष्टयभिप्रायमिति क्ला प्रळयाधिकरणे स्थितम् । सोऽपि कलाप्रलयो निरवशेष इति, भिद्यते तासा नामरूपे पुरुपे, 'स एपोऽकलोऽमृतो भवति' इति, 'अविभागो वचना" इत्यत्र प्रतिपादितम् । अतो न मुक्तस्याचिरादिमार्गेण गमनमित्युक्तम् - तन्न -तथासति, "अनियम सर्वेषामविरोध " इत्यधिकरणे- उपकोसलविद्याया पञ्चाग्निविद्यायाचाचिरादिगतेराम्नानात् तद्विद्या निष्ठानामेवाचिरादिगति , नान्येषामिति पूर्वपक्ष कृत्वा, 'त्य इत्य विदुर्थे चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' इति श्रद्धातपशब्दलक्षित अनविद्यान्तरनिष्ठानामप्यचिरादियतिश्रवणात् , 'शुक्ककृष्णे गती येते जगत शाश्वते मते । एकया यात्यनावृतिमन्ययाऽऽवर्तते पुन ' इति अनुमान ·510 सपरिष्याग्भाप्योपेता कौषीतक्युपनिपत् अ. I. शब्दितात् स्मरणाच सर्वविद्यासाधारण्यमाश्रयणीयम् , उपकोसर विद्याया पशामिपिधायाश द्विराग्नानस्योभयतानुचिन्तनाथ विनाप्युपपवेरिति अर्चि रादिगते सर्वविद्यासाधारण्यम् , "अनियम सपामविरोषशब्दानुमा- नाभ्याम्" इत्यधिकरणे प्रनिपादितमिति परैरप्युक्तत्वात तद्विरोध । न च सकलसगुणविद्यासाधारण्यमेवास्मिन्नधिकरणे प्रतिपादितम् , न तु निर्गुणविद्यासाधारण्यमिति वाच्यम् , निर्गुणविद्याया एवा प्रामाणिकत्वात् । ‘स वा एष महान आत्मा योऽय विज्ञानमय प्राणेषु य एपोन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् छेते' इति बृहदारण्यकषष्ठा ध्यायगताया निर्गुणविद्यात्वेन परामिमताया. दहरविद्याया छान्दोग्य- गतसगुणविद्यैश्यस्य हृदयायतनत्यसेतुत्वलोकासमेदहेतुत्वादिसामान्येन, "कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्य" इत्यधिकरणे सूत्रकृनैव समर्थित स्वात् । परैपि तथा व्याख्यातत्वाच । न च निर्गुणायामपि विद्याया ब्रह्मस्तुत्यर्थमेव सगुणविद्यासबन्धिगुणोपसंहार सभवतीति वाच्यम्- निर्गुणस्य परस्य ब्रह्मणो गुणवत्त्वेन अवरतमत्वेन प्रतिपादनस्य प्रत्युत निन्दात्वेन स्तुतित्वासंभवात् । अत एव, "व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत्" इत्यत्र, 'तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽह त्व वा अहमस्मि भगयो देवते अह वै वर्मास भगवो देवते' इत्यत्र ससारिण ईश्वरत्व- चिन्तने, 'ब्रह्मदृष्टिस्त्कर्षात्" इति न्यायोऽनुगृहीतो भवति । ईश्वरस्य ससार्यात्मत्वचिन्तने निकर्ष प्रसज्येत । अतो द्विरूपा मतिर्न कर्तव्येनि पूर्वपक्ष कृत्या, 'माग्नानबलात् द्विरूपाऽपि मति कर्तव्या ॥ नन्वेव- मुस्कृष्टस्यापि निकर्षप्रसन इत्युक्तम् ॥ तत् किमिदानी सगुणे ब्रह्मण्युपा ·सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतमयुपनिषत् अ. 1. 511 स्यमाने तस्य वस्तुतो निर्गुणस्य निकृष्टता भवति ॥ ननु कस्मैचित् फलाय निर्गुगस्य गुणवतया ध्यानमात्र क्रियते । न तावता तस्य निकृष्टता भवतीति चेत् इहापि व्यतिहारानुचिन्तनमानमुपदिश्यते कलाय, न तु निकृष्टता भवत्युत्कृष्टस्य' इत्येवं निर्गुणम्य सगुणत्वे निकर्ष- प्रसक्तिमभ्युपेत्य, वस्तुतो निको नास्तीति शङ्करभाष्ययाचस्पत्ययो. ाहतत्वेन निन्दावहस्य गुणकीर्तनम्य स्तुत्यर्थत्वासभवात् । किञ्च लोके हि स्तुनिर्विधेयरुच्युत्पादनेन सप्रयोजना । न चात्र निर्गुणस्य तज्ज्ञानम्य वा विधेयत्वमस्ति । न वा गुणवत्त्वेन स्तुतेर्निर्गुणप्रतिपत्त्युप- योगोऽस्ति । किञ्च निगविद्यानातवशित्वादिगुणाना न छान्दोम्यगत सगुणविद्यायाम् आध्यानायोपसंहारसभव । 'यत्न वशित्वादय श्रूयन्ते, तत्रापि तेषा ध्येयत्वेना(त्वान )भिधानात् अन्यत्र गतानामपि न ध्येयत्वं संभवति' इति तैरेवोक्तत्वात् । स्तुत्यर्थत्वमपि न सभवति , सत्यकाम- स्वादिसामर्थ्यादेव सर्वेश्वरत्वसिद्धया स्तुते सिद्धत्वेन सत्यकाम वान्त. भूतदशित्वकीर्तनेन स्तुतेरसंभवात् । कठवलीषु पराभिमतनिर्गुणब्रह्म- करणे, 'शतका च हृदयस्य नाड्यस्तासा मूर्धानममिनिस्सृतका । तयोमध्यन्नमृतत्वमेति विम्बड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति' इति उत्क्रान्ति गत्यो. प्रतिपादनात् । निर्गुणरिद्यात्वेन पराभिमताया भूमविद्यायाम् , 'स एकधा भवति त्रिधा भवति' इति अनेकशरीरपरिग्रहश्रवणेन निर्विशेषब्रह्मभावापतेरपिादनात् । न चास्य वाक्यस्य सगुण विद्यासु उत्कर्ष कल्पनीय इति वाच्यम् -'सर्वे ह पश्यः पश्यति सर्वमानोति सर्वश' इति प्राक्प्रस्तुतस्यैव, 'स एकथा भवति' , ·512 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतयुपनिषत् अ. 1. इति तच्छब्देन परामर्शेन तथोत्कर्षकल्पने प्रमाणाभावात् । तथा निर्गुणविद्यात्वेन पराभिमतप्रजापतिविद्यायाम् , 'एष संप्रसादो ऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति शरीरादुत्क्रान्तः श्रवणात् । न च शरीरात् समुत्थानं शरीर- विविक्तात्मसाक्षात्कार इति वाच्यम्- 'अशरीरो वायुर विद्युत् स्तन- यित्नुः अशरीराणि । यथैतान्यमुनादाकाशात् समुत्थाय परं ज्योतिरुप संपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यन्ते' इति दृष्टान्तानुगुण्येनैव दान्तिकेs- प्यर्थस्य वर्णनीयत्वात् शरीरविविक्तात्मसाक्षात्कारस्यापदार्थ यादवाक्यार्थ- त्वात् । तथा निर्गुणविद्यात्वेनाभिमतसद्विद्यायाम् , 'तस्य तावदेव चिरं याचन विमोश्येऽथ संपत्स्ये' इति प्रारब्धावसाने ब्रासंपत्तिमुक्त्वा तदुत्तरखण्डे, 'यदाऽस्य वाड्मनसि संपद्यत मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेज: परस्स्यां देवतायाम्' इति ब्रह्मसंपत्यर्थतया उत्क्रान्तः प्रतिपादितत्वाच्च । तथा वाजसनेयके पष्ठे तदभिमतनिर्गुणविद्यायामेव, "अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा उपयन्ति ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित ऊ विमुक्ताः' इति गतिप्रतिपादनाच्च । "समाना चामृत्युप- क्रमादमृतत्वं चानुपोष्य" इति विद्वदविदुषोरुत्क्रान्तिसाम्यस्य सूत्रकृता कण्ठत एव प्रतिपादिततत्याच्च अर्चिरादिगतिः सगुणविद्याविषयेत्येतन्न प्रामाणिकानां हृदयमधिरोहति । "कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः" इति नित्यपरब्रह्मविद एवार्चिरादिगतिरिति बादरिमतस्य, “परं जैमिनिमुख्य. त्वात् " इति परब्रझोपासकानामचिरादिगतिरिति जैमिनिमतापेक्षया प्राडिनर्दिष्टस्य सिद्धान्तसूत्रत्वायोगात् । “चरणादिति चेन्न तदुपलक्ष- ·513 . सपरिकारभाष्योपेता कौषीतपयुपनिषत् अ 1 णार्थेति कार्णाजिनि", "सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरि", "."उत्क- मिप्यत एवम्मावादित्यौडुलोमि", 'अवस्थितेरिति काशकृत्न " 'खामिन फलश्रुतेरित्यालेय ", "आविध्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परि- बीयते" इत्यादिषु सर्वत्र पाश्चात्यस्यैव सूत्रकृदभिमतत्वदर्शनेन, “कार्य बादरिरम्य गत्युपपते ' इति बादरिमतस्य सिद्धान्तसूत्रत्वाभ्युपगमस्या सगतत्वात् । निर्विशेषब्रह्मभावस्यैव मुक्तिरूपत्वे, “सकल्पादेव तच्छ्ते "अभाव वादरिराह घेवम् ', "भाव जैमिनिर्विकल्पामननात्", "द्वादशा- हबदुभयविध बादरायणोत" इत्यादीनाम् , "अनावृत्तिश्शब्दात्" इत्यन्तानामर्थशून्यतेव स्यात् । न च, “सकल्पादेव तच्छुते” इति सूत्रे, "इत उपरि सगुणविद्याफलप्रपञ्च ' इति कल्पतरुकारेणोक्तत्वात् सर्व सगुणविद्याफलभूतावान्तरमुक्तिविषयमिति वाच्यम् -- -यदि हि मुक्ति- द्वैविध्य सूत्रकृदभिमत स्यात् , तर्हि, 'य आत्मा अपहतपाप्मा' इत्यादि- मुक्तौ ब्रामरूपाविर्भाववाक्यमवान्तरमुक्तिपरम् , 'एव वा अरेऽयमात्मा अनन्तरोऽवाद्य कृत्स्न प्रज्ञानघन एव' इति निम्ताशेषप्रपञ्चवोधात्मक स्वेन स्वेन रूपेण निष्पत्तिप्रतिपादक वाक्य तु परममुक्तिपरमिति व्यवस्थाया सुवचतया व्यावहारिकपारमार्थिकत्वाभ्या व्यवस्थाप्रतिपादक वेन त्वदमिमतस्य, "एवमप्युपन्यासात पूर्वमावादविरोध बादरायण" इति सूलस्यासगतिप्रसङ्गात् । तथा, 'अशरीर वाव सन्त न प्रियामिये स्पृशन" इति अशरीरत्वप्रतिपादक वाक्य परममुक्तिपरम् , एकया भवति विघा भवति' इति शरीरयोगप्रतिपादक वाक्यमवान्तर मुक्तिपरमिति व्यवस्थाया वक्त सुशकत्वेन सत्यामिच्छाया सशरीरत्वम् , २.-33 ·514 सपरिकारभाष्योपेता कॉपीतयुपनिषत् अ.1.2. अन्यदा अशरीरत्वमिति व्यवस्थाप्रतिपादकत्वेन स्वदभिमतम्य "द्वादशा- हवदुभयविध बादरायणोऽत.” इति सूत्रस्यासगतिपसङ्गात् । “अत एवं चानन्याधिपतिः" इति सूत्रे, “अत एव सत्यसङ्कल्पत्वात् च शब्दो- क्ताया, 'स स्वराड्नवाति' इति श्रुतेश्वानन्याधिपतिर्मुक्तो भवति नास्यान्योऽधिपतिर्भवतीत्यर्थ । इदमपि सगुणोपासनया हिरण्यगर्भ प्राप्तम्य" इति यत् परैरुक्तम्-नत् अत्यनासंगतम्-तस्य हिरण्यगर्भश्वर- रूपाधिपतिसत्त्वेनानन्याधिपति बम्य वक्तुमशक्यत्वादित्यलमनिचर्चया । प्रकृतमनुसरामः ॥ ६७ ॥ इनि कौपीतक्युपनिषत्प्रथमाध्यायप्रकाशिका । अथ फौपीतम्युपनिरदि द्वितीयोऽध्यायः प्राणो प्रोति ह स्माह कौषीतकिः । तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य द्वितीयाध्यायपरिफारः [ द्वितीयस्याध्याम्य भाप्याभावात् मूलमात्रस्य परिकार: क्रियते।] प्राणप्राशन्त्यमत द्वितीयेऽव्याये प्रतिपाद्यते । यात्राणमनश्चक्षुः- श्रौत्राणां पञ्चानामुपामनापधरणनया प्राधान्येन परिग्रहः फेनाधुप. निपत्सु प्रसिद इनि यवासामिर्दर्शिनमस्ति । इहापि कौरीतन्युप- निदि नापसरे नत्र प्राणम्य प्राधान्यमन्यग्रेस प्रतिपाद्यते । तद्- प्रहणानुगुण गाम्यानि कानिचिनुगमनान्युपदिश्यन्ते । तत्र प्राणयत् यलिहाजन आगस्यत्यमिद्धिफलकं प्राणे ग्रामष्टिरूपमुपासनं नत्तन्मुनि मनं हिप्रकारमुच्यने प्राणो ब्रह्मतीति । प्राणो राजस्थाना- - ·। परिकारमातोपेता कौपीतयुपनिग्न् अ. 2. 515 प्रागो मनो दूत चक्षुर्गोप्तृ श्रोत्र सत्रावयित वाफ परिवेष्ट्री । म यो ह वा एतस्य प्राणम्य ब्रह्मणो मनो दूत वेद, दू-व न भवनि । यश्चा- गोप्तृ, गोप्तृमान् भवति । 2 श्रोत्र सश्रापितृ, मश्रावयितृमान् भाति । यो वाच परिवेष्ट्रीम् परिवेष्ट्रीमान् भवति। तस्मै वा एत्म्मै प्राणाय नमा एता सर्ग देवता अयाचमानाय बलि हरन्ति । एव हवाम्मै सणि भूनाम्ययाचमानायैव वलि हरन्ति, य एवं वेद । तस्योपनिषत् , न याचेदिति । तद् यथा ग्राम भिक्षित्वाऽरव्योपदिशेत् , नाहमनो दत्तमश्नीयामिति । त एवैनमुपमन्त्रयन्ते, ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरन् । एप धर्मोऽयाचतो भवति । अन्नादास्त्वयनमुपमन्त्रयन्ते, ददाम त इति ॥१ प्राणो ब्रह्मेति ह माह पैडाय । तम्य ह वा एतम्य प्राणम्य भागो वाक् परस्तान चक्षुरारुन्धे , चक्षु परम्नारोत्रमारन्धे , घोव परस्तान्मन आरुन्धे , मन परस्तात् प्राण आरुन्धे , तस्मै वा एतम्मे प्राणस्य ब्रह्मण एता मर्या देवता अयाचमानाय वलि हरन्ति । एवं वास्मै सर्वाणि भून याचमानायव यलि हरन्ति, य एवं वेद । तम्योप . . पर. मनादि च तपरिजनस्थानानिमिति ब्रह्म वेन दृश्यस्य प्राणन्य मननादित वादिना द्रष्टयः। परिवेदी परिवरणयीं। यलि हरन्तीनि । धान्दोम्यादी (५) 'यदह मिष्टाम्मित्व नवसिष्टोऽसि' इन्येव धागादिभिः सम्पातगुणार्पण प्राणे नियमाण द्रष्टव्यम् । (१) पापातरिता नागिन। पैहयाना गा तफलिमा प्रदयने । पाप परास्यि ही विभक्तियत्यो द्रष्टय । याचमति. शेने चनु । पाचौक्त भुग दृष्ट पर प्रत्ययदागद , याचा पर्मेन्द्रिय गत जम्प वनिन्द्रियावाच । चनुदिशेने श्रीलम ।

·। . 514 सपरिमारभाप्योपेता कोपीतक्युपनिषत् अ.1.2. अन्यदा अशरीरत्वमिति व्यवस्थाप्रतिपादकत्वेन त्वदभिमरस्य "द्वादशा- हवदुभयविधं बादरायणोऽत." इति सूत्रस्यासगतिपसगात् । "अत एवं चानन्याधिपतिः" इति सूत्रे, "अत एव सत्यसङ्कल्पत्वात् च शब्दो- ताया, 'स स्वराड्-वति' इति श्रुतेश्चानन्याधिपतिर्मुक्तो भवति नास्यान्योऽधिपतिर्भवतीत्यर्य । इदमपि सगुणोपासनया हिरण्यगर्भ प्राप्तम्य" इति यत् परैरुक्तम्-तत् अत्यन्तासंगतम्-तस्य हिरण्यगर्भेश्वर- रूपाधिपतिसत्त्वेनानन्याधिपति वस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यलमनिचर्चया । प्रकृतमनुसराम: ।। ६७ ।। इनि कौषीतमयुपनिषत्प्रथमाध्यायप्रकाशिका । अथ फोपीतस्युपनिगदि द्वितीयोऽध्यायः प्राणो ब्रहोति ह माह कौषीतकिः । तस्य ह षा एतस्य प्राणस्य द्वितीयाध्यायपरिफार: [द्वितीयस्याध्याम्य भाष्याभावात् मूलमात्रस्य परिष्कारः क्रियते।] प्राणप्राशन्त्यमन द्वितीयेऽध्याये प्रतिपाद्यते । वास्त्राणमनश्चक्षु:- श्रोत्राणां पञ्चानामुपामनोपकरणतया प्राधान्येन परिग्रहः केनाघुप. निपासु प्रसिद इनि बहुवास्माभिर्दर्शिनमस्ति । इहापि कौषीतम्युप- निषदि नापमिरेण नत्र माणस्य प्राधान्यमन्या प्रतिपाद्यते। तद्- ग्रहणानुगुण सायानि कानिचिनुशासनान्युपदिश्यन्ते । तत्र माणवत् बलिहणन आराध्यत्यसिद्धिफलकं प्राणे ब्रह्मदृष्टिरूपमुपासनं तत्तन्मुनिमतं द्विप्रकारमुच्यते प्राणो ब्रह्मतीति । प्राणो राजस्थाना- ।

·, - 516 परिष्कारमात्रोपेता कौपीतस्युपनिपत् अ.2. निषत् , न याचेदिति। तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्योपविशेत् , नाहमतो दत्तमश्नीयामिति, त एवैनमुपमन्त्रयन्ते, ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरन् । एप धर्मोऽयाचतो भवति, अन्नादास्त्वेवैनमुफ्मन्त्रयन्ते, ददाम त इति ॥२॥ अथात एकघनावरोधनम् , यदेकघनमभिध्ययात् , पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रे एतेषामेकस्मिन् पर्वण्यग्निमुप- समाधाय परिसमूह्य परिस्तीय पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्य सुवेणाज्याहुती - होति, 'वाड्नाम देवताऽवरोधनी सा मेऽमुप्मादिदमवरुध्यात् तस्यै खाहा', 'चक्षुर्नाम देवताऽवरोधनी सा मेऽमुप्मादिदमवसन्ध्यात् तस्यै खाहा', 'श्रोत्रं नाम देवताऽवरोधनी सा मेऽमुप्मादिदमयरुध्यात् तस्यै स्वाहा', 'मनो नाम देवताऽवरोधनी सा मेऽमुप्मादिदमयरुन्ध्यात् तस्यै खाहा', 'प्रज्ञा नाम देवताऽवरोधनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्ध्यात् तस्यै खाहा' इति । अथ धूमगन्धं प्रजिघ्राय आज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्याथै बृयात् , दूतं वा पहिणुयात् , लभते हैव ॥३॥ 'चक्षुपितं मानुपम्, श्रोत्रं दैवम्' इत्युक्तरीत्या आमुप्मिकस्य सर्पस्य श्रोतग्राहायेदैकवेद्यत्वात् । मनस्तु सर्वमाहि ततोऽधिकम् । इन्द्रि- याणां प्राणाधीनस्थितिप्रवृत्तिकत्वात् प्राणः श्रेष्ठः। (२) प्राणादिदेवतोद्देश्यकहोमाद्यनुष्ठानेन रिक्तस्य धनिकधनप्राप्ति- सोलभ्यमुपयर्यते अथात एकधनावरोधनमिति । एकस्य= फस्य- चिदन्यस्य यत् धनम्, तस्यावरोधनम् स्वप्रयत्नेन संग्रहः। अत्र प्रागुक्तेन वागादिना सह प्रशाऽपि काचिद् देवतात्वेनोक्ता। पतेषा- मेवैकस्मिन् पर्वणि इति । उक्तानां मध्ये कस्मिंश्चित् काले इत्यर्थः । अर्थ व्रयात् इति । साक्षादिति रोपः। स्वयं वा साक्षात् धनिकम- विधे यात् दूत या प्रेपयेदिति । (३) . .

·. अथात परिष्कारमानोपेता कौपीतश्युपनिषत् अ2 517 अथातो देव समर -यस्य प्रियो बुभुपेत् , यस्यै वा, येषा वा, यासा वा, एतेपामेवैकस्मिन् पर्वण्येतयैवाऽऽवृता एता आज्याहुती जुहोति, 'वाच ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा', 'चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ खाहा', 'श्रोत्र ते मयि जुद्दोग्यसौ खाहा', 'मनस्ते मयि जुहोम्यसौ वाहा,' 'प्रज्ञा ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा' इति । अथ धूमगन्ध प्रजिघोयाज्यलेपेनामान्यनुविमृज्य वाचयमोऽभिप्रव्रज्य सस्पर्श जिगमिषेत्, अपि वाताद्वा तिठेत् सभापमाण , प्रियो हैव भवनि, स्मरन्ति हैवास्य ॥४॥ सयमन प्रातर्दनमा नरममिहोत्रमित्याचक्षते-यावद्वै पुरषो भाषते, न तावत् प्राणितु शक्नोति । प्राण तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुष प्राणिति, न ताबद्धापितु शक्रोति, वाच तदा प्राणे जुहोति । एते अनते अमृते आहूती जागच खपश्च सतत जुहोति । प्राणादिदेवतोद्देश्यकहोमवलेन परेपा स्वस्मिन् प्रीतिपूर्वक- स्मरणसिद्धिरुच्यते । अथातो दैव स्मर इति । परे स्वस्मिन् स्वय प्रीत्यरणेऽपिप्राणादिदेवाल्पिता भवति प्रीतिरिति अय दैव स्मर। कामो वा काममूलकस्सरण या। आवृता-उक्तप्रारेण वाच ते इति । ते इति वशीकार्य पर उच्यते । (४) अथोक्तप्राणादिपञ्चकमध्ये प्राणस्य वाचध परसरस्सिन होम भावनया अग्निहोनसपत्ति प्रदश्यते । अग्निहोनदेवतयोमध्येऽपि सूर्यस्याग्नी रात्री, अग्ने सूय च दिवा प्रवेश प्रसिद्ध । सयमन प्रातर्दनमिति । प्रतर्दनारयेन गात ध्यानमित्यर्थ । जागरकाले व्याहरमाण प्राण किञ्चिदायध्यैव व्याहतु पारयति । यदा न व्या हरणमसनि , तदैव प्राणो यथावदुच्छवासनि श्वासौ करोतीति । , ·518 परिष्कारमानोपेता कोषीतस्युपनिषत् अ. 2. अथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यः, ताः कर्ममय्यो हि भवन्ति । तद्ध स्मैतत् पूर्व विद्वांमोऽमिहोल न जुहवाञ्चः ॥ ५ ॥ उपथं ब्रह्मेति ह माह शुकमुशारः । त्त् ऋगित्युपासीत । सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठयायाभ्यर्च्यन्ते । तत् यजुरित्युपासीत । सर्वाणि हास्मै मृतानि श्रेष्ठयाय युज्यन्ते । तत् सामेत्युपासीत । सर्वाणि हास्मै मूनानि श्रेष्ठमय सनमन्ते । तत् श्रीरित्युपासीत, तत् यश इत्यपासीत, तन तेज इत्युपासीत । तद् यथैतत श्रीमत्तमं यशखितम तेजस्वितममिति शस्त्रेषु भवनि, एवं हैव स सर्वेषु भूतेषु श्रीमतमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति, य एवं वेद । तदेतदैष्टिकं कर्ममय- मात्मानमध्ययुः संस्करोति ; तम्मिन् यजुर्मयं प्रययति ; यजुर्मुये ऋमय तदातदा एकस्यान्यत्र हुनत्यम् । स्थापकाले वागादीनां प्राणे विलयश्च प्रसिद्धः । या अन्या आहुतय इति । याह्यानां मायं मातश्च कदाचिदेव भावात् नदियं संततन्याभावात् अन्तयत्वं स्पष्टम् । अतिशयित. फलस्वादमान्तरमग्निहोनं श्रेयः। तद्धति। बाधाग्निहोत्रात् अस्याति. शयितत्वादित्यर्थः। ऐतरेयेऽपि श्रूयते एवम् । (५) प्राणादिपञ्चके प्रशस्तया प्रसिद्धो मुख्यमाणः शत्रषु अप्रगीत- मन्त्रमाध्यगुणिनिष्टगुणाभिधानरूपेषु प्रशस्तं यदुक्यारयं शरस्त्रम् तपेण ऐतरेयादी श्रुतः । अतः प्राणमेयोक्यमिति गृहीन्या तन ग्रामष्टिः श्रेष्टयादिफलिका प्रतिरायने उक्थमिति । गुफद्वार इति फघिपिः। अभ्यच्यन्ते, युज्यन्ते, संनमन्ते, इति विभिनयानुप्रयोगः ऋग्यजुस्तामपदावययार्थानुगमप्रदर्शनाय । तद् यथैतदिति प्रसिद्ध हि स्नोवशम्ने मोमयागाभूने । प्रगीतमन्त्रसाध्य गुणिनिष्टगुणा.

·519 परिकारमात्रोपेता कीपीतक्युपनिषत् अ. 2. होता; ऋमये साममयमुद्राता । स एप तय्ये विद्याया आत्मा ; एप उ एवैतदिन्द्रस्यात्मा भवति य एव वेद ॥ ६ ॥ .. - अथात. सजितः कौषीतकम्त्रीप्युपासनानि भवन्ति । सर्वजिद्ध म कौषीतकिरुद्यन्तमादित्यमुपत्तिष्ठते-यज्ञोपवीतं कृत्वोदकमानीय त्रिः प्रसिच्योदपालम् , 'वर्गोसि पाग्मानं मे वृधि' इति । एतयेाऽऽवृता मध्ये सन्तम् , 'उद्वर्गोऽसि पाप्मान मे उडिय' इति । एतयैवाऽऽवृताऽस्तं यन्तम् , 'संवर्गोऽसि पाप्मान मे संवृडिय' इति । तद् यदहोरात्राभ्यां पापमकरोत् , सं तद् वृक्ते । तथो एवैवै रिद्वान् एतयैवाऽऽवृताऽऽ. दित्यमुपतिष्ठते, यदहोरात्राभ्या पापं करोति, सं तद् वृक्ते ॥ ७ ॥ मिधान स्तोत्रम्, अप्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनिष्टगुणाभिधानं शस्त्रमिति। तेषु नैविधेषु यथा एतत् उक्थं श्रीमत्त प्रत्यादि मत् , नथा अयमुपा- सकः सर्वेषु भूतेपु श्रीमत्तमत्वादिलान् भरतीत्यर्थः। अध्र्याहोत. रुद्रातुश्च कमात् यजुर्वेदग्दमामवेदसंबन्धियात् तत्तद्विपये जुर्म- याद्युक्तिः । प्रत्यति = प्रकण संतनोति । (६) 'आदित्यो ह वै वाह्यः प्राण उदयति पप होने चाक्षुपं प्राण- मनुगृह्णानः' (३) इति प्रश्नोपनिपदुक्तरीत्या माणादित्यैक्यात् आदित्य- विषयकमुपासनमुच्यते अथात: सर्वजित इति।आदित्योपस्थानादीनां वक्ष्यमाणानां सर्वेपामन्तत: प्राणरक्षणार्थत्वाद्या प्राणाध्याये पत- सर्वोक्तिरिति ध्येयम् । तत्र वर्णोद्वर्गसंगमन्त्रः क्रमेण प्रातमध्ये सावञ्चादित्योपस्थानमहोरानातपापवर्जनफलमम्। तद्विषयक कोपी- तस्यनुष्ठानं दर्शयति सर्वजिदिति । सं तद् वृइके । कोपील किरिति शेषः । अत: शिष्टानुष्ठानात् सर्वैरिदमनुष्यमित्याह तथेति । (७) ।

·. 520 परिष्कारमानोपेता कौपीतस्युपनिषत् अ. 2. अथ मासिमास्यमावास्यायां वृत्तायां पश्चाचन्द्रमसं दृश्यमानमुप- तिष्ठेततयवाऽऽमृता हरिततृणे वा [च] प्रत्यस्यति, 'यन्मे सुसीम हृदय दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । मन्येऽहं मा तद्विद्वांस माऽहं पुत्र्यमघं रुदम् । इति । न ह्यस्मात् पूर्वा प्रजा प्रेति । इति नु जातपुत्रस्य ॥ अथा- जातपुत्रस्य-'आप्यायस्व समेतु ते,' 'सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा,' 'यमादित्या अशुमाप्याययति' इत्येतास्तित्र ऋचो जपित्या, 'आपोमयः प्राणः' इति प्राणस्याप्मयत्वं श्रुतम् । सोमस्य च तत् प्रसिद्धम् । तथा सोमनामभिः प्राणस्याऽऽमन्त्रणच दृष्टम् , 'वृहन् पाण्डरवासः सोमराजन्' इति । प्राणादित्ययोरेक्यात् सोम- स्यादित्याप्याय्यमानत्याच प्राणसोमैन्यं भवितुमर्हति । अतः सोमो- पासनमुच्यते । तत्र जातपुत्रस्य स्मरणात् प्राफ पुत्रामरणफलकं प्रथमम्, अजातपुत्रस्य स्वाप्यायनफलकं द्वितीयम् । पश्चादिति प्रतीच्यामित्यर्थः । इदञ्च शुक्लपक्षे द्वितीयायां चन्द्रकलादर्शनम् । अत पयाधत्वेऽपि तादात्विककलादर्शनं स्मृत्याचारसिद्धम् । पत- येवावृनेति। पूर्वोक्तरीत्येत्यर्थः। वैकल्पिकं कर्मान्तरमुपस्थानाङ्गमाह हरिततृणे इति । उदपाने तृणद्वयमत्यसनं कृत्वा वोपतिष्ठतेत्यर्थः । 'हरितणे वाचं प्रत्यस्यति' इति पाटे तु हरितणे स्थितस्सन् यक्ष्य- माणमन्दारूपां याचमुचारयेदित्यर्थः । न धस्मात् पूर्व प्रजा प्रेतीति। एतत्प्रजा एतन्मरणात् माफ न म्रियत इत्यर्थः । पूर्व प्रेतीति प्रयोकन्ये पूर्वा प्रेतीति कर्तविशेषणतया पूर्गदिपदप्रयोगोऽपि श्रुतिशैली । इतिन्वित्यादि । जानपुत्रपुरपरकोपस्थानप्रकारोऽयम् । अथानात. पुनपुरुषपदरमुपस्थानमुच्यत इत्यर्थः। आप्यायस्वेति प्रतीकलय. गृहीतमृक्तयं तावत्-आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृप्णियम् ।

·- - परिष्कारमानोपेता कौपीतयुपनिषत् अ 2 521 'माऽस्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा , योऽस्मान् द्वेष्टि, यच्च वयं द्विष्म , तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययस्व' इति । 'ऐन्द्रीमा- वृतमावर्ते आदित्यम्यातमा' इति दक्षिण बाहुमन्वावर्तते ॥ ८ ॥ अथ पौर्णमास्या पुरस्ताञ्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेततयाऽऽमृता, 'सोमो राजाऽसि विचक्षण पञ्चमुखोऽसि । प्रजापतिझिणस्त एक सुखम् , तेन मुखेन राजोऽसि , तेन मुखेन मामन्नाद कुरु । राजा त एक मुखम , तेन मुखेन विशोऽत्सि, तेन मुखेन नाम नाद कुरु । श्येनम्न एक मुखम् , तेन मुखेन पक्षिणोऽसि , तेन मुसेन मामन्नाद कुरु । अभिष्ट एक मुखम् , तेनेम रोकमसि , तेन मुखेन मामन्नाद कुरु । स्वयि पश्चम मुखम् , तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि , तेन मुसेन मामन्नादं कुरु । माऽम्माक प्राणेन प्रजया पशुभिरपक्षेष्ठ। । योऽस्मान् द्वेष्टि, यध वय द्विप्म , तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरपक्षीयम्व' इति । देवीमातमावर्त आदित्यम्यावृतमन्नावर्त इति दक्षिण याहुम-वावर्तते ॥९ मरा याजम्य संगथे॥ सं ते पयासि समु यन्तु बाजा सण्या- भ्यभिमातिगह । आप्यायमानो अमृताय सोम दिरिश्रमास्युत्तमानि घिप ॥, यमादित्या अशुमाप्यययन्ति यमक्षितमक्षितय पियन्ति । तेन नो राजा यरणो वृहस्पतिराप्याययन्तु भुवनम्य गोण ॥ इति । ऐन्द्रीमित्यादि।इन्द्रवत् आदित्यनाथ आवर्तमानोऽस्मि स्थिर इत्यर्थ ।। शुह पक्षप्रथमदृष्टचन्द्रयलोपस्थानमुत्तम् । तत्र पूर्णिमाया पूर्णचन्द्रोपस्थानमन्नादत्यफलरमाह अथ पौर्णमाम्यामिनि । पञ्च. मुखोऽसीति । मोमम्य, बामणराइयेनाग्निरूपाणि मुसानि स्पमुतशति पक्ष मुसानि। (९) - 1 ·. 522 परिष्कारमानोपेता कौपीतश्युपनिषत् अ. 2. अथ संवेश्यन् जायायै हृदयमभिमृशेत् , 'यत् ते सुसीमे हृदये श्रितमन्त प्रजापतौ। तेनामृतत्वस्येशाने मा त्वं पुज्यमघं निगाः' इति । न ह्यस्मात् पूर्ण प्रजा प्रेतीति ॥ १० ॥ अथ प्रोग्याऽऽयन् पुत्रम्य मूर्धानमभिजियेत् , 'अगादनात् संभवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्' इति । नामास्य दधाति । 'अश्मा भव परशुभव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो (वेदो) वै पुत्रनामासि सजीव शरदः शतम्' इति ; नामास्य गृह्णाति । अथैनं परिगृह्णाति, 'ये प्रजापति प्रजा पर्यगृह्णात् तदरिष्यै तेन वा परिगृहाम्यसौ' इति । अथाम्य दक्षिणे करें जपति, प्रयन्धि मघवन्नृजीपिन्' इति । 'इन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि' इति साये । 'मा छेत्था मा व्यथिष्ठा गतं शरद आयुपो जीवस्त्र पुत्र ते मूर्धानमभिजिघ्रामि' इति विरस्य मूर्धानमभिजित् । 'गवा त्वा हिकारेणा- भिहिङ्करोमि' इति निरस्य मूर्धानममिहिकुर्यात् ॥ ११ ॥ अथातो दैव परिमर - एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्जलति अर्थतन्मियते, यन्न ज्वलति । तम्यादित्यमेव तेजो गच्छति ; वायु एवं सर्वजित: कौपीतकेरुपासनत्रयमुक्तम् । अथ जायामरणात् प्राक् अपत्यामरणफलं किञ्चिदाह अथ संवेश्यनिति । संवेदयन् संवेक्ष्यन् - संगस्यमानः । (१०) नामास्य दधातीति। 'जीर शरदः शतम्' इत्येतदनन्तरं पुतना- मोच्चारयतीत्यर्थः। प्रोपितागततकं पुत्रघ्राणादिकमाह अथेति । (११) आधिदैविकाध्यात्मिकमाणविषयिणी परिमरभावनां परितो द्वपिमरणफलामाह अथातो देव इति । (ते) भृगुवल्ल्याम् , 'ब्रह्मणः नाम्ना ·परिष्कारमानोपेता कौपीतम्युपनिपत् अ. 2. 523 प्राणः । एतद्वै ब्रह्म दीप्यते, यदादित्यो दृश्यते ; अर्थतन्मियते यत्न दृश्यते । तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गच्छति ; वायु प्राणः । एतद्वै ब्रह्म दीप्यते, चन्द्रमा दृश्यते ; अम्रियते, यन्न दृश्यते । तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति ; वायु प्राण । एतद्वै बन्न दीप्यते, यद् विद्युद् द्यिोतते; अथैतन्नियने, यन्न विद्योतते । तम्या दिश एव (वायुमेव) तेजो गच्छति ; वायु प्राण । ता या एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायो मृत्वा न मूर्छने; तस्मादेव पुनरुदीरत इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् - ॥ १२ ॥ एतद्वै ब्रम दीप्यते. याचा वदति । अतप्रियते, यन्न वदति । तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति ; प्राण प्राणः । एतरे मन दीप्यते, यचक्षुषा पश्यति । अप्रियते, यन्न पश्यति । तस्य श्रोत्रमेय तेजो गति ; प्राण प्राण । एतद्वै बन्न दीप्यते, यच्छोण शृणोति । अथै नियते, यन्न शृगोनि । तस्य मन एवं तेजो गच्छति प्राण प्राण । एतद्वै नम श्रीप्यने, यमनसा ध्यायनि । अवैतन्धियते, परिमरः' इत्यताप्येयम्भूनोऽर्थः परिकारे प्रष्टव्यः । वायु प्राण पनि। उनलनायभायरूपमरणास् पूर्वम् अान्यादानां ज्वलनापपयोगितया स्थिनः प्राणी मरणानन्तरं थापी लीन इत्ययः। यायुदेयता अग्न्यादी एन मानल्यापार तदा त्यजनीन्युक्तं मरनि । उदारने उद्गच्छन्ति।रगती। यायचामा एयमधिदयनारन्यादित्य चन्द्रमो. विपना चिलय उकः । पारधीन नाम तयापारस्य । अधाध्यात्म पापयशुरभीनमानसां प्राणे लप उच्यते भधा- भान्ममिनि । याचा यतुमाश्यमपि पश्यति । द्रष्टुमास्यमपि - - ·524 परिष्कारमानोपेता कौपीतस्युपनिषत् अ. 2. यन्न ध्यायति : तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति ; प्राण प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृत्वा न मूच्र्छन्ते ; तस्मादेव पुनरुदीरते । तद् यदिह वा एवं विद्वासमुभौ पर्वतौ अभि तयातां दक्षिणश्चोतरश्च तुस्तूपमाणौ, न हर्न स्तन्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति, यांश्च स्वयं द्वेष्टि, त एवैन परिनियन्ते ॥ १३ ॥ अथातो नि श्रेयसादानम् – एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विदमाना अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुः । तद्धाप्राणत् शुष्क दारुभूतं शिश्ये । अथेनद् वाक् प्रविवेश । तद् वाचा वदत् शिश्य एव । अथैनचक्षुः प्रविवेश । तद् वाचा वदत् चक्षुषा पश्यत् शिश्य एव । अथैनच्छोटे पविवेश । तद्वाचा वदत् चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वत् शिश्य एव । अथैनन्मनः प्रविवेश । तद्वाचा यदत् चक्षुपा पश्यच्छोत्रेण शृण्वन्मनसा शृणोति, अप्राप्तश्रवणमप्यन्तश्चिन्तयतीत्याशयेन धागादितेजसा चक्षुरादिपु लयकथनम्। प्राण प्राण इति। तत्तदिन्द्रियप्रेरणन्यापारः प्राणत: तदा पृथइ न तिष्टतीति यावत् । (१३) छान्दोग्यवृहदारण्यकादिप्रसिद्धः प्राणप्राधान्यवाद इहापि क्रियते । एतद्विज्ञानफलञ्च देववत् अमृतत्वम् । "सर्वाभेदान्यनमे" इति सूत्रे अन्यत्रेति इदं कौषीतकिप्रकरणमेव गृहीत्वा छान्दोग्य. वृहदारण्यकश्रुतविद्येयं विचार्य स्थापितम् । परन्तु भावप्रकाशिका- शारीरकशास्त्रार्थदीपिकादो परानुरोधेनेव वाक्यमिदं कोपीतकि. ब्राह्मणशमाध्यायगतत्वेन निर्दिष्टमस्ति । तन्नूनं कौषीतकिबाह्मण- पूर्वभागमेलनेन स्यात् । निःश्रेयसादानम् प्राणादिदेवतानां मध्ये प्राणदेयतया श्रीष्ठ्यस्वीकरणम् । उपवर्ण्यत इति शेषः । अहंश्रेयसे स्वस्येतरापेक्षयोकर्षमुद्दिश्य । तद्धाप्राणदिति । तत् शरीरं सर्वासां ·। परिकारमानोपेता कौपीतम्युपनिपत् अ. 2. 525 ध्यायच्छिश्य एव । अथैनत् प्राणः प्रविवेश । तत् तत एव समुत्तस्थौ। ता वा एताः सर्ग देवताः प्राणे निःश्रेयस विदित्वा प्राणमेव प्रज्ञा- स्मानमभिसंभूय सहवते. सरस्माच्छरीरादुरकामति । स वायुप्रतिध (विष्ट) आकाशात्मा खरेति । स तूद्गच्छति, यत्रैते देवाः, तत् प्राप्य यदमृता देवाः तदमृतो भवति । य एवं वेद ॥ १४ ॥ अथात. पितापुत्रीयम् , संपदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्र प्रेष्यन् आह्वयति । नवस्तृणैरगार संस्तीर्यामिमुपममाघायोदकुम्भ सपात्र मुपनिघायाहतेन वाससा संप्रच्छन्नः पिता शेते । एत्य पुत्र उपरिष्टा- दमिनि ग्यत इन्द्रियैरिन्द्रियाणि संस्पृष्य । अपिवाऽस्याभिमुखत एवासीत । निष्कान्तत्यात् निपाणं शिश्ये इति । शिक्ष्य एवेति । मुख्यप्राणस्य पुफलप्रवेशाभावात् वागादिप्रवेशाधीनन्याहारादिश्र्तृत्वेऽपि नोत्था- नममर्थमासीदित्यर्थः । न च सर्वथा मुरयमाणसंवन्धाभावे वागा- दिव्यापारा एव कथमिति शक्यम् -सर्वथा प्राणसंबन्धाभावे शवन्यप्रसङ्गात् पुष्फलतत्प्रवेशाभावस्यैवेष्टन्यात्। प्रशात्मानम् स्वकीय- प्रशारूपव्यापारनिर्गहरुम् ; यद्वा प्रमजीवरूपनिदिकविशिष्टम्। पतेः सवैः दर्शनादिच्यापारः सह । आकाशात्मानः इति, धूमादि- मार्गे माझाशस्य निविष्टनात् । अवकाशाभावे गमनायोगेन तद- पेक्षत्याद्वा। (१४) "अथातः संप्रत्तिः' इति गृहदारण्यकोक्तं संपत्तिम्म प्रस्तीति अधात: पितापुत्रीयमिति । एत्येति । पिल्समीपमागत्येत्यर्थः । उपरिष्टादभितिपद्यते । शयानेन पित्रोत्तानमुसेन स्वदर्शनानुकूलं समीपेऽवनतस्तिष्टतीत्यर्थः। पक्षान्तरमाह अपिवेति । उपाभिगदः

·'30 सपरिफारभाप्योपेता कौपीतयुपनिषत् अ 3.
निशीपण त्याएमहनम् ॥९॥ अरुन्मुसान् यतीन् मालावृकेभ्य
प्रायन्छम् ॥ १० ॥ यहीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्राहादीनतृणहम् ,"
अन्तरिक्षे पौलोमान् , पृथिव्या कालकलान् ॥१॥
तस्य मे तत्र न लोम चामीयत ॥ १२॥
तरकन्यायेन स्वोपासकस्य पापाश्लोप यक्तु खम्य पापाश्लोप दर्शयति
त्रिशीर्षाणम् अहनम् । त्रिशिरस्क त्वष्टुपुत्र विश्वरूप हतवानस्मि ।।
अरुन्मुखान् प्रायच्छम । रौतीति रुद् वेद । रत मुखे न
विद्यते येषा ते अरुन्मुखाः। वेदान्तविमुखान् यकीन् वनश्वविशेपेभ्य
खादनाय प्रायच्छम् ॥ १० ॥
बह्वीः अतृणहम् = न हनि यामीति कृता बबी प्रतिज्ञा
अत्मिभ्य दिवि वर्तमानान् प्रहादपुत्रान् अतृणहम् । 'तृण (तृदिर)
हिंसायाम् , इति हि धातु । अन्तरिक्षे पौलोमान् पुलोमसुतान् ,
पृथि या कालकञ्जाख्यासुराश्च हिंसितवानस्मि ॥ ११ ॥
स्पष्ठनिदशोऽस्तु इति चेन्न-स्वात्मप्रसारस्परमात्पविशेष्यकोपासनस्य
विरक्षितस्य तत्रालाभात् । न च, 'स म आत्मेति विद्यात्' इति
वक्ष्यमाणपरमात्मोगासनैदेशभूत मामिति स्वात्मोपासनमानमेवा
बेन्द्रेणोन्यतामिति चान्यम्-तन्मानोगसनस्य हितनमवायोगात् ॥
निशीपण वाष्टमहनमिति । विश्वरूपो ये त्वाष्ट पुरोहितो
देवानामासीत् स्वस्नीयोऽसुराणाम् । तस्य पुरोहितस्य ब्राह्मणम्य वधे
ब्रह्महत्यादोपेण भाव्यम् । तदश्लेपो विद्यायलात् ॥ ९ ॥
रौतीति । वक्ति मानान्तरागो वरपर गादिकमिति रीती-
त्यस्यार्थ । किमिति यतीना माधूना मारणमित्यत्र अरन्मुखत्वा-
दिति हेतुवर्णनमिदम् । पापप्रयोजकाकारस्तु यति वमेव ॥ १० ॥

·सपरिकारमाप्योपता कापीतक्युपनिषत् में 3 531
स यो मा विजानीयात् , नास्य केन च नर्मणा लामा मीयते;
न मातमधेन, न पितृपधेन, न म्तेयेन, न भूणहत्यया नाय पापं
(चन) चपो मुस नील घेनि ॥ ३ ॥
स होवाच, 'माणोऽस्मि प्रशात्मा ,त मामायुग्मृनमित्युगस्य ॥१४॥
तस्य अमीयत । एव हिसितरतो गे रोमापि नाहिन्यत ,
ब्रमविद्याप्रभावादित्यर्थ ॥ १२ ॥
स यो मां नील वेति । य एतादृशमदारमान परमात्मान.
मुपास्ते, तस्य केनापि कर्मणा मातृवपितृवधन्तेयभूणहत्यादिलक्षणेन
पग्लोकत्राप्तिन विरुद्धयते । एव पाप कृतवतोऽपि, 'मया ईश पापं
कृतम्' इति निदजनितमुखवैवर्ण्यमपि नास्तीत्यर्थ । चकर इति तु
छसम्तात् पठी ॥ १३ ॥
एव चेतनविशेषरूपम्यविशिष्टपरमात्मोपासनमुक्त्या अचेतन
स यो मामिति यास्य पाएदननादिकरी समानाधिकरण-
पापालिण्त्यशालीन्द्रशरीरफपरमात्मोपासनपरम् । मनु मात
वधेनेत्याधुत्त मय किविद्यापूर्वभारि, उनोत्तरभावि। नाथ मथिता-
नन्तगपप्रणाशकन्या विद्याया कतिपयसपमानिर्देशनीचि.
स्यात् । उत्तराविषयव पन यायस्वारम्याश्च । नान्त्य । प्रामादिक.
मावोत्तराघश्लपस्य धीमाप्ये भपित न नतिरोधादिति चेत्र-
अन भाप्ये पापाइलेपपाप्रयोगेणीनगविषय यस्य सचित पात् ।
परविद्याया. प्रामादिक नावाश्लेपहेतु समुन्न । पचित्त चपन-
पलात् युटिपूर्वपापालेकरवरि। रथ पत्र निश्चिानिएरिपये
पातरिसंसर्गम्य दोगनापादर(५०)न्दाग्ये, 'य एताने
पञ्चामीन येद, न सतरण्याचपन् पाप्मानः रियत' इति-तधेद
मायपधादिमदागोऽपीति ॥ ३ ॥

·532 सपरिष्कारभाप्योपेता कीपीतफ्युपनिषत् अ 3. आयु प्राण । प्राणो वा आयु , प्राण या अमृतम् । यावद्धि अस्मिन् शरीरे प्राणो वसति, तावदायु प्राणेन होगामुष्मिन् लोकेऽमृतत्वमाप्नोति ॥१५॥ विशेषरूपपाणविशिष्टोपासनमाह स होवाच...उपास्त्र प्रज्ञारूप आत्मा प्रज्ञात्मा जीप । जीवशरीरक इत्यर्थ । जीवशरीरकोऽहम् । प्राणोऽसि--प्राणशरीरकोऽहमस्मि । तादृश प्राणशरीरक माम् आयुरमृतमित्युपास्स्व ॥ १४ ॥ कथ प्राणशरीरकस्यायुष्वामृतत्वे इत्याशड्क्याह आयुः... आप्नोति । शरीरे पाणस्थितेरच्छासादिक्षणायुस्साधनत्यादायु प्राण । लोकान्तरे चिरस्थायित्वरूपामृतत्वप्राप्ते पाणाधीनोपायानुष्ठानसाध्यत्वात् प्राणस्यामृतत्वम् । अत आयुष्ठामृतत्वे प्राणस्योपपद्यते । तद्वारा परमात्मनश्योपपते आयुष्ट्वामृतत्वाभ्या प्राणशरीरकब्रह्मण उपासनमुप पद्यते । यद्वा व्यासार्योक्तरीत्या न मामायुरिति वाक्ये मामिति आयुष्यामृतत्ययो प्राणद्वारैवोपास्ये समन्ययस्यान स्पटमव गमात् तथैव व्यारयाय व्यासायपर्णितमप्याह यति । अस्मिन् पक्षे, 'प्राणेन ह्यमुष्मिन् लोकेऽमृतत्वमाप्नोति' इति वचनम्, अमृतमित्युपा स्स्वेत्युक्तामृतत्वोपपादनपर नेएम् । कितु आयु प्राण इत्युक्ता युपपादनशेषतयैव प्राणे आयुष्यामृतत्ययो कथनपर ग्राधम् । मुरयप्राणस्य स्वपरिकरभूतेन्द्रिय सह ऐश्चर्यरूपैहिकामुमिफसर्व पुरुषार्थप्रतिलम्भनायामुनाप्यनुवर्तमानत्वात् प्राणेनामृत समाप्नोती त्युच्यते । मोक्षे प्राणस्थाननुवृत्ते जीवस्यैर तन्न भोग्यभोकूरूपेण स्थिते प्रज्ञात्मेत्युक्तप्रारूपजीवनहणेन प्रशया सत्य सकल्पमेती.

·सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ 3 533 प्रक्षया सत्य सकल्पमेति ॥ १६ ॥ स यो मामायुरमृतमियुपास्ते सर्वमायुरस्मिन् लोक एति। आमोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके ॥१७॥ तद्धक आहु एकभूय वै प्राणा गच्छन्तीति ॥ १८ ॥ जीवविशिषतोच्यते आयुरिति प्राणविशिम्ता । 'आयु प्राण' इति बनान्तरमेव श्रवणात् आयुस्मृतमिति स्वेन रूपेणावस्थिति । अत (एवञ्च) अस्मिन्नेव वाक्ये स्वेन रूपण चिदचिद्विशिष्टतया च विविधोपासन विधीयते । अतो नोपासनात्रयविधिकृतवाक्यभेद इति द्रष्टव्यम् ॥१५|| प्रज्ञात्मत्वविशिष्टोपासनस्य फलमाह प्रज्ञया एति। अपहत पाप्मत्यादिगुणाष्टकविशिष्ट [व] रक्षण (बा)सम्पमित्यर्थ ॥ आयुरमृतत्वगुणविशिष्टपाणोपासनम्य फलमाह -स यो लोके । अक्षिति चिरकालावस्थायित्वम् । ततश्च मधुविद्याया वखादिपदप्राप्तिपूर्वकनझमाप्तिवत् अस्या अपि विद्यायाश्चिरायुपूर्वक चिरकालम्बर्गप्राप्तिपूर्वकामपाप्ति फलमित्युक्त भवति ॥ १७ ॥ उपाम्यमानस्य प्राणम्य प्राणान्तरापेक्षया श्रेष्ठय वक्तु पूर्वपक्षमाह त?के गच्छन्तीति । मुख्यपाणश्चेनगणि चेन्द्रियाणि एकै कस्मिन् त्युक्तम् । वाफ्यमेद इति । 'मामेव विजानीहि' इत्यत्र चिमिशिगे पासनविधि इह प्राणविशिष्टोपासनविधिरिति उपासनाना पृथक्पृथग्विधिनत्यर्थ ॥ १५॥ युगपत् सन्द्रियकार्यादशनात् पृथक्पृथगिन्द्रियाणा स्वस्थ कार्य असामर्थ्यावधारणात् परेनेन्द्रियेण कार्य वियमाणे अन्येन्द्रि- याणि तन सहकारीणि भवन्ति, न पृथक् कार्य क्षमन्त इति सर्यस्य कार्यस्य सर्वाधीनत्वात् प्राणानां समवलत्वमेवेति केयश्चित् पक्ष ।

·534 सपरिष्कारभाष्योपेता फोपीनफ्युपनिषत् अ. 3.
न हि कश्चन शस्नुयात् सद्धाचा नाम प्रजापयितुम् , चक्षुषा
रूपम् , श्रोनेण [श्रोतु] शब्दम् , मनसा ध्यान(तु)मिति ॥ १९ ॥
काय कर्तव्ये परस्परसाह्यलक्षणमेकमावं यानि । अतो मुख्यप्राणस्य
प्राणान्तरसाम्यमेवेति केचिदाहुरित्यर्थ ॥ १८ ॥
तबोपपतिरुच्यने न हि... यातुमिति । न हीन्द्रियजातं
युगपदेव स्वकार्य जनयितुमीष्ट इत्यर्थ ॥ १९ ॥
स्वयमिन्द्र उपवर्ण्य, एवमु हैतदिति तदिन्द्र ऊरीस्त्यैवोपरि मुख्य-
प्राणस्य प्राबल्यं प्रकारान्तरेणाचट। सोऽयमूरीकारः किमेकेन्द्रिय-
कार्यकाले इन्द्रियान्तरका भावमाने, उत तत्तदिन्द्रियस्य स्वकार्ये
अन्येन्द्रियसहकारिकत्वेऽपीति विमृश्यमेतत् । व्यर्थे तावत् चक्षुरा.
दिकं प्रति श्रोत्रादीनां सहकारित्वकल्पनम् । मनसः सन्द्रियस.
हकारित्वात् , चक्षु:कार्यकाले मनः तस्यैव सहकारि भवतीति
मनोरूपसहकारिविरहादेव श्रोत्रादिकं स्वकार्य असमर्थमिति सर्व.
दर्शनसरण्यैवोपपत्तः । वक्ष्यति चेहापि, 'प्रशया वाचं समारहा,
'न हि प्रज्ञापेता चाड़ नाम किञ्चन प्रज्ञापयेत्' इत्येवं मनसः सह-
फारित्वम् । किञ्च मुख्यप्राणस्य कार्य इन्द्रियरूपप्राणानां सहकारित्व-
मसंभव तत्कार्योच्छवासनिभ्वासादिना सह युगपदेव चक्षुरादि-
कार्यदर्शनेन तत्कार्य एतदुपक्षयाभावात् । एवं चक्षुराद्यभावे
प्राणनन्यापारसद्भावस्य वक्ष्यमाणत्वात् मुण्यप्राणन्यापार:प्राणान्तर-
निरपेक्ष एवं । एवं बधिरादेरपि दर्शनादिकार्याक्षने: श्रोधादेः
चक्षुरादिमहकारित्वं दुर्वचमे । अतः, 'चक्षुः पश्यत् सर्व प्रणा
अनुपश्यन्ति' इत्यादिवाक्यस्य नेन्द्रियान्तरसहकारित्वे तात्पर्यम् ।
कितु एफकार्यकाले अन्येपामन्यापृतत्वमात्रे । सर्वथा मुस्यप्राणस्ये-
तरसाम्यमितो न सिद्धयति चेति । अत एव पूर्वपक्षमाहेत्यवता-
रिकाया भापितम् । अतो नैप केपाश्चिद् वास्तमः पक्ष इति ॥ १८ ॥

·,
.
सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ 3 535
एकभूय वै प्राणा भूत्वा] एकैक सण्येितानि प्रज्ञापयन्ति॥
याच वदन्ती (ती) सर्वे प्राणा अनुपदन्ति ।। २१ ॥
चथु पश्यत् सर्व प्राणा अनुपश्यन्ति । श्रोत्र शृण्यत् सर्वे प्राणा
अनुवन्ति । मनो ध्यायत् सब प्राणा अनुध्यायन्ति । प्राण प्राणन्तं
सर्व प्राणा अनुमाणन्तीति । एवमुहै [वै] तदिति हेन्द्र उवाच ॥२२॥
अस्ति त्वेन प्राणाना निन्यसम् ॥ २३ ॥
जीपति वागपेत मूकान् हि पश्याम ॥२४॥
जीनति चक्षुरपेत , अन्धान हि पश्याम । जीवति थोत्रापेत
वधिरान् हि पश्याम । जीवति वाहुच्छिन्न , जीवति उरस्छिन्न इति;
एव हि पश्याम ॥२५॥
फलितमाह एकभृय प्रज्ञापयन्ति । तस्मात् सबै प्राणा एकत्य
प्राप्य एकैक [भूत्वा । सर्वाण्येतानि नामरूपशरदादीनि प्रज्ञापयन्ति ।।
तदेव प्रपञ्चति वाच अनुवति। सहायनया रिष्ठ
न्तीत्यर्थ । एवमुत्तरतापि ॥ २१-२२ ॥
अथापि मुरूपमाणस्य विशेष दर्शयति अस्ति वेर
पाणाना मध्ये मुख्यप्राणस्य श्रेष्ठयमस्तीत्यर्थ ॥ २३ ॥
तदेव प्रपञ्चयनि जीवति । वागिद्रियरादित्येऽपि शरीर
धारणमस्ति , मूकाना दर्शनात् । एवमुत्तरत्रापि दए यम् ॥ २४ ।।
जीवति बाहुच्छिन्नो जीव युरिउन्न इात । एहि पश्याम ।
एतद्विद्यान्ते, 'स मास्मेति विद्यात्' इति अस्पच्छन्दप्रयोगात्
स्नाऽपि विद्या इन्द्रोतिरूपैवेति स्पष्टम् । एपश्च सति इह मध्ये
इति केन्द्र उवाचेति श्रुतिलेसनम्, मुरयमाणप्रष्टय वक्ष्यन् इन्द्रोऽ
पीद साम्पमीपदाचार हेत्याथर्यप्रकटमाय ॥ २२ ॥

·प्रसिद्धौ। 536 सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतम्युएनिपत् ब 3 अथ सलु प्राण एव प्रशात्मेद शरीर परिगृह्योत्थापयति ॥ २६॥ तस्मादेतदेयोस्थ (त्थ) मुपासीत ॥ २७॥ यो थे प्राण सी प्रज्ञा । या वे प्रशा, स प्राण । सह होतारस्मिन् छिन्नोरस्को जीवति, छिन्नवाहु वतीति । एव धनुम्यते ॥ २५ ॥ अथ खलु उत्थापयति । अथखलुशब्द मुख्यमाण एवं प्रज्ञामा । प्रज्ञाशब्दोऽत्र जीवपर । स आत्मा सहायो यस्य स प्रज्ञा-मा । जीवसहायको मुख्यप्राण एव मृतप्राय शयानं शरीर परितो गृहीत्वा उत्यापयति ॥ २६ ॥ उसात् उपासीत । तस्मादितरेन्द्रियाणि परित्यज्य मुख्य प्राणमेवोत्थापयितृत्वगुणविशिष्टमुपासीत || २७॥ यो वै सहोकामतः । अत्रापि प्रज्ञाशब्देन जीव उच्यते । जीवाणावसिन् शरीरे सह वसन , सहोलामत । स्तो अथ खल्चित्यादि । एव वागाद्यभावकालेऽपि शरीरस्य सम्यक् व्यापूनत्वदर्शनात् प्राणापेतत्यप्रसक्तिकाले शरीरपातस्यैव दर्शनाच प्राण एव शरीर परिगृह्योत्थापयति । तदिद श्रुत्यन्तरेण्यपि प्रसिद्ध यागादिभिरभ्युपेतञ्चति सलुशब्देन सून्यते । नन्धिन्द्रियान्तराभार काल इव प्राणामावकाले जीवसत्तामात्रेण शरीरस्य व्यापृतत्व- सभनात् प्राणोऽपि न प्रधानमिति सहानुन्मेपाय प्राणजीचयो पृथग्भावाभाव वक्त प्राणस्य प्रशारमामेदारोपणम् ॥ २६ ॥ पतद्विवरणमेव यो वै प्राण इत्यादिना । यादृश प्राण , तादृशो जीव इति परमार्थ । तद् विवियते सह ह्येतापिति जीरस्य वासवत्वे प्राणोऽपि वासवान् । एफस्योत्नमवत्वेऽन्योऽप्युत्कमवान् । अत प्राणमात्राभावकालो दुर्वच इति भाव । न केरलमेतत्, प्राण- ·, वियर्थ । सपरिकारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ 3 537 शरीरे वसत , सहोकामतः ॥२८॥ तस्यैव दृष्टि पतद्विजानाति (एतद्विज्ञानम् ) ॥ २९ ॥ हेतो जीव एवं प्राण प्राण एव जीव, उभावप्येककार्यकरा अत परमात्मन प्राणशरीरकत्वेन जीवशरीरकत्वेन चानु- सन्धान युक्तमिति भाव ॥ २८ ॥ तस्यैव विजानाति । तस्य मुख्यप्राणस्य ज्ञातरूप आत्मा दृष्टिः दर्शनसाधनम् । जडस्य प्राणस्य ज्ञातृम्पजीवसाहित्यात् एवोत्थापनादिकार्यकरत्वादिति भाव ॥ २९ ॥ जीवयोरुभयोरपि सविषयेन्द्रियैकीभायास्पदन्यस्याविशिष्टवादपि साम्यमिति ॥ २८॥ एव प्रधानजीवाभिन्नतया निरीक्ष्ये प्राणे कथ नोकर्ष इति व्युत्पादयितुम् तस्यैव दृपिरित्याद्यारम्भ । एतद्विजानातीत्यस्य, यदेतत् जीरतस्य विज्ञानात एतदेव तस्य दृष्टि. दर्शनसाधकमि त्यर्थोऽभिमत । अत्र वागाद्यप्ययकालेऽपि प्राणस्यानप्ययेन स्थिति- विपये इद वक्ष्यमाणमेक निदर्शनमिति तस्यैपैर दृपिरिति वास्येनो च्यते । तदेव पुनर्विवियते एतद् विज्ञानमिति । विजानातीत्येत- रस्थाने विज्ञानमिति पाठस्यैर सप्रति दर्शनात् । निदर्शनमित्यर्थ प्रज्ञानमिति पदप्रयोगस्य न्यायभाष्यादी दृष्टत्यात् दृष्टिरित्यस्य विज्ञानमिति पर्यायान्तरेण विवरणम् । प्राणस्यानप्ययेन स्थिति. विषये मूरूिपनिदर्शनान्तर वक्तु पुन , तस्यैव सिद्धिरेतद्विजान- मिति वाक्यारम्भ । तदुपरि तस्यैपैय इपिरिति वाक्य तु कोशान्तरेषु नोपलभ्यते। भाप्येऽपि त-पाठस्थितौ न किञ्चद् गमकम् । पूर्णमूल- खण्डग्रहणपूर्व प्रकाशिकाया क्रियमाणायाम्, तादृशात् ताल- कोशात मूलभाग पृथपत्य व्याख्याभागमात प्रतीकेनापि रहित .

·538 सपरिकारभाष्योपेता कौपीतन्युपनिषत् अ. 3.
यनैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति, अथास्मिन् प्राण
एवैकधा भवति ॥ ३०॥
तदैनं वाक सर्वनामभिः सहाप्येति ॥ ३१॥ चक्षुः सर्वै रूपः
यत्र .... भवति । यत्र यदा एतत्पुरुषा एप पुरुष: सुप्तस्सन्
न कञ्चन स्वप्नं पश्यति, अथ-नदेत्यर्थ.- असिन प्राणे पाणशरीरके
परमात्मनि अयं सुप्तः पुरुषः एकधा भवति । एकधाभावप्रकार-
धोत्तराध्याये वक्ष्यते ॥ ३० ॥
तदने... सहाप्येति । परमात्मनकीमते जीवे स्वकार्येण
पृथडिनवेश्य मुद्रयद्भिः तस्यैपेव दृष्टिरित्यंशस्य मूलत्वकल्पनेन
अयथायथं मुद्रणं कृतम् । भाप्ये तु तस्यैव सिद्धिरेतद्विज्ञानमिति
मूलवाक्यं व्याख्याय तदिदं पूर्वोक्तस्य तस्यैव दृष्टिरेतद्विजानातीति
वाक्यस्य पुनर्वचनपरमिति बोधयितुं प्रवृत्तमिति । सुपुप्ती मुख्य-
प्राण मालस्योच्छ्वासनिश्वासरूपेणावस्थिते: प्रत्यक्षत्वात् मूच्छीया-
मपि सूक्ष्मरूपेण नत्स्थितेरीण्यादिना गृह्यमाणत्वात् उभयोनिदर्श-
नत्वम् । सुपुप्ताविध मूछीयां प्राणस्य विस्पष्टदर्शनाभावादाक्षेपतः
सिद्धिममिप्रेत्य दृष्टिरित्यनुक्ता सिद्धिरित्युक्तिः एतद्रीत्या उत्क्रान्ति-
काले मुख्यप्राणे इतरमाणाप्ययस्य शास्त्रैवेद्यत्वात् तन (४२)
तस्येपेय दृष्टिरित्याद्यनुक्तिः । एवमर्थवर्णनसंभवेऽपि विजानातीति
पाठमवलम्च्य भाप्येऽन्यथार्थवर्णनमिति ध्येयम् । एतद्विजानातीति
पाठेऽपि, 'तस्यैषा दृष्टिः यत्नेतदस्सिन् शरीरे संस्पर्शनोणिमान
विजानाति' इति(३.१३)छान्दोग्यवाक्य इवोक्तरीत्याऽर्थवर्णनं युक्तम्,
एतद्विजानातीत्यस्य अनन्तरवाक्य वक्ष्यमाणं विज्ञानातीति यत् , एपैव
तस्य दृष्टिरिति व्याख्यासंभवात् ।
वक्ष्यत इति । व्याख्यास्यत इत्यर्थः ॥३०॥

·सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतयुपनिषत् अ. 3. 559 सहाप्येति ॥ ३२॥ श्रोन सँवः शब्दैः सहाप्येति । मनः सर्वैनिः सहाप्येति ॥ ३३॥ स यदा प्रतिमुध्यते यथाऽग्नेः ज्वलतो] विस्फुलिङ्गा विमति- ठेरन् , एवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्टन्ते ; प्राणेभ्यो देवा, देवेभ्यो लोकाः ॥ ३४॥ तस्येपेव सिद्धिः॥ ३५ ॥ एतद्विज्ञानम् ॥ ३६॥ [तस्यैपैय दृष्टिः] (2) । नामाभिलपनेन सह वागिन्द्रियं लीनं भवतीत्यर्थ ॥ ३१ ॥ चक्षुः...अप्येति । अन्न रूपशब्दो रूपज्ञानौपयिकन्यापारपर । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ३२ ॥ श्रोत्रं अप्येति ॥ ध्यानः ध्यानौपयिक यापाररित्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् ॥ ३३ ॥ में यदा.... लोकाः । प्राणा: जीवा , देवाः इन्द्रियाणि , लोकाः ज्ञानानि ।। नस्यैवैध सिद्धः तस्य एवम्भूतस्य मुग्व्यपागम्य सिद्धिः कार्यसाधकम् एतद्विज्ञानम् एतस्य जीवम्य यत् विज्ञानम् , तदेव साधकम् । अथवा विज्ञानलक्षणमेतदात्मत्व (त्मतत्त्व ) साधकमित्यर्थः । प्राणजीयौ एकतामापन्नौ एककार्यसाधकाविति यावत्। "तस्यैव दृष्टि एत द्वजानाति" इत्युक्त एघार्थोऽनेनापि वाक्येन दाव्योक्त ॥३६ प्राणा:जीमा इनि। 'देवा: श्रद्धां जुद्धति' इत्यादी देवशदस्ये- न्द्रियेपु प्रयोगप्रसिद्धः, अपौनरुक्त्याय प्राणा इति इन्द्रियग्रहणा- योगात्, अग्निविस्फुलिङ्गसादृश्यस्य परमात्मजीवात्मनोः आत्मनः प्राणा इत्यनेनोको सामञ्जस्यात्, भूमविद्यायाम्, 'आत्मतः प्राण आन्मत आशा' इति प्राणपदेन जीवग्रहणदर्शनाच्चैयमों वर्णितः।

·540 सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतम्युपनिषत् अ. 3. यदैतत्पुरुष आतों मरिष्यन् भावल्यं न्येति (त्य) मोहं न्येति, तदाहुः उदकमीञ्चित्तम् । न शृणोति; न पश्यति, न वाचो वदति- अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति ॥ ३७॥ तदैनं वाक् समिभिः सहाप्येति ॥ ३८॥ चक्षुः सर्वैः रूपैः सहाप्येति, श्रोत्रं संवैः शब्दैःसहाप्येति, मनः सैनिः सहाग्यति। स यदा प्रतिबुध्यते ॥ ३९ ॥ यथाऽग्नेः [ज्वलतो] विस्फुलिङ्गा विप्रतिहेरन् , एवमेवैतस्मादा- स्मनः प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते, पाणेभ्यो देवाः, देवेभ्यो लोकाः] सुप्तौ मुख्यप्राणस्येतरपाणाप्ययोद्गमनापादानहेतुत्वमुक्त्वा मूर्छायामपि तदाह यत्रतत्...एकथा भवति । यदा एष पुरुषः व्याध्यादिना पीडिनो मरिप्यन् आवल्यम्-अबलम्य भाव आवल्यम् बलराहित्यं न्येति नितरामेति गच्छति मोहं मूच्र्छा न्येति प्रामोति, तदा समीपवर्तिन आहुः, चित्तमुदक्रमीत् इति । मन. निलीनमित्यर्थ.। तत्र हेतु: न शृणोति न पश्यति न वाचा चदतीति । अथ तदा अस्मिन प्राणे माणगरीरके परमात्मनि ऐकथ्य प्रयातीत्यर्थ १३७-३८ म यदा प्रतिबुध्यते । आयुश्शेपोषधवशादित्यर्थ ॥ ३९॥ उत्कान्तायपि मुख्यप्राणस्य सर्वोपजीव्यतामाह यथाग्ने....लोकाः॥ अन्यथा तु प्राणपदेनेन्द्रियग्रहणम् , देवपदेन नदधिष्टातृदेवनाग्रहणं तन्कार्यग्रहणं वा, लोकपदेन इन्द्रियकार्यग्रहणं विषयग्रहणं वेति वतन्यम् । विमृष्टमिदं श्रुतप्रकाशिकायाम् । एफपुरुषप्रतिरोधवर्णनायें वाक्ये बहुजीयविप्रतिष्ठानवर्णनं न रुचिरमिति चेत्-अस्तु फोऽप्यर्थः। किमनेन मुख्यप्रमेययाधनप्रसङ्गरहितेन ॥३५॥ इत्युक्त एवार्थ इति । इति पूर्ववाक्याभ्यामुक एवार्यः ·सपरिष्कारभाग्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ.3, 541 स यदाऽस्माच्छरीरादुत्कामति- वागस्मात् सर्वाणि नामान्यभिविसृजते ॥४१॥ वाचा सर्वाणि नामान्यानोति ॥ ४२ ॥ [स प्राणो वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति] (?) घ्राणोऽस्मात् सर्वान् गन्धानभिविसृजते । प्राणेन सर्वान गन्धानामोति ॥४३॥ चक्षुरस्मात् सर्वाणि रूपाण्यभिविसजते । चक्षुपा सर्वाणि रूपाण्यानोति । श्रोनमस्स्मात् सर्वान् शम्दानमिविराजते । थोत्रेण सर्वान् शब्दानामोति । मनोऽस्मात् सर्वाणि ध्याना (ता) न्यमिवि- सृजते । मनसा सर्वाणि ध्याना (ता) न्यानोति । सैपा प्राणेन सर्याप्तिः॥४४॥ स यदा अभिक्सिजते । स प्राणः यदाऽस्माच्छरीरात् उत्क्रामति, तदा वागिन्द्रियमेतच्छरीरप्रयुक्तनामाद्यभिलपन त्यजति ॥ वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति । यत्न प्राण व तिष्ठति, तव शरीरे स्योपकरणभूतनागिन्द्रियेण सर्वनामाभिलपनरूप व्यवहार करोति । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ४२ ॥ মাঙ্গি । प्राणन सर्वान् गन्धानामोनि । घ्राणजन्य ज्ञानेन सर्शन गन्धान विषयीकरोतीत्यर्थ ॥ ४३ ॥ चक्षुः आमो नि । सपा प्राणेन सर्वाप्ति । सर्वेषा विषयाणा इत्यर्थः । एकोनविशवाक्ये सर्व द्रष्टव्यम् ॥ ३६॥ यागस्मादिति । पूर्वम् अस्माच्छरीरादिति शरीरस्यैव अस्मादि- त्युफ्त्या इदमध्यस्मात्पदं तत्परमित्यभिसंधाय एतच्छरीरप्रयुक्त- स्युक्तम् । अन्यथा प्राणोऽपि तदर्थः स्यात् । अभिघिसृजते अमि- तस्त्यजति; न वयापारे क्षमत इत्यर्थः ॥४१॥ एवं मुख्यप्राणे सत्येव सपा कार्यक्षमत्वात् मुरयमाणेनेच सर्वमाप्यत इति प्राणप्राधान्यस्योपलंहार: सैपा प्राणेन सर्वाप्तिरिति

·5+2 सपरिफारभाष्योपेता कोपीतयुपनिषत् अ 3.
यो वे प्राण सा प्रज्ञा । या वै प्रज्ञा स प्राण । सह हे नावस्मिन्
शरीरे वसतः, महोत्क्रामतः॥ ४५ ॥
अथ खलु यथा प्रज्ञाया सर्वाणि भूतान्येकीभवन्ति, तद्
व्याख्यायाम
वागेवास्या एकमगमुदृढम्, तस्या (स्यै) नाम पुरस्तात्(१)
प्रतिविदिता भूतमाला ॥४६
प्राणाधीनेन्द्रियज-वज्ञानविषयत्वलक्षणा प्राणकर्तृकसाप्तिरित्यर्थ ॥४४
यो चै उत्क्रामत।। उत्तोऽर्थ ॥ ५५ ॥
प्राणस्य समूताश्रयत्वमुक्त्वा प्रज्ञाशब्दितस्य जीवस्य सर्वमूता-
श्रयत्वप्रकार कथ्यत इत्याह अथ खलु . व्याख्यास्यामः ।
वागेव...उढम् । अस्याः प्रज्ञाया वागिन्द्रियमेकमहम्
उदृढ परिगृहीतमित्यर्थ । उद्वाहकर्मभूतपनीवत् परिगृहीतमित्यर्थ 3
वस्तृतस्याङ्गाभावात् । तस्या नाम...भूतमावा। तम्या वाच
पुरुस्तान ग्राह्य वेन विषयत्वेन प्रतिविहिता प्रद्विद्वितया प्रतिनियततया
प्राण ण्य प्रज्ञात्मेति प्राणजीनाभेदनिदशस्य सादृश्यनिवन्धनत्य
दर्शयता प्रापास्य मीभानास्पदत्यमेतायतोपपाद्य प्रज्ञाशन्दवाच्ये
जीवेऽपि तदुपपादयितु यो ने प्राण इति पूवाक्यपुन पाठ । अयोप-
पादनम् अथ समित्यादिना ।
उदृढमिनि। प्रशाया उहानि यानि, नत का एकपदमित्यर्थ ।
परस्तादिति सर्वसमत पाठ, न तु पुरस्तादिति । ग्राहग्राहक्यारक्य-
भ्रान्त्यपोरनाय परस्तादित्युक्ति 1 तद्विवरण प्रतिद्वन्दिनयेत्यन्तम् ।
उदृहमिन्येत स्थाने अदुइदिन्येक शुनप्रकाशिकापाठोऽपि । अदुहत्
अपूरयदिनि भतिव्याण्या शाररसूबभाष्ये । वाक् प्रमाया एकाश.
भूतमिति परमार्थ. 1 एवमग्रेऽपि ॥ ४६॥

·. सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतस्युपनिषत् अ. 3. 543 घ्राणमेवास्या एकगनमुढम्, नस्य गन्धः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । चक्षुरेवास्या एकमगमुदम् , नस्य रूपं पुरस्तात् प्रति- विहिता भूतमाना। धोत्रमेवास्या एकमङ्गमदूढम्,तस्य शब्दः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा। जिवास्या एकमगमुदूढम्, तस्यानरसः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । हस्तावेवास्या एकमहमुदूढम् , तयोः कर्माणि (म) पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । शरीरमेवास्या एकमगमुढम्, तस्य सुखदुःखे पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमाना। उपस्थ एवास्या एकमगमुदूढम्, तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमाता ॥४७॥ पादावेवास्या एकमहमुदृढम् , तयोरित्याः (त्या) पुरस्तात् प्रति- विहिता भूतमात्रा ॥ ४८ ।। प्रशेवास्या पकमगमुढम्, तस्यै धियो विज्ञातव्य कामाः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमाता ॥४९॥ प्रशया याचं समारह्य याचा सर्वाणि नामान्यानोति ॥ ५० ॥ विहिता भूतमात्रा नाम । एवमुतस्त्रापि द्रष्टव्यम प्रजाति प्रजननमित्यर्थ ॥ ४७ ॥ इत्या! गमनानीत्यर्थ ।। प्रहवास्याः...भून मात्रा । अथ( अत्र)प्रथमान्त प्रज्ञाशब्दः मन पर. : अस्या इति तु प्रजारूपजीवपर । उत्तरत्र, 'नेत्या विजिज्ञासीत नेतारं विद्यात्' इत्यनन्तरम् , 'न मनो रिजिज्ञामीत' इति मनशब्द प्रयोगात् स्थानपमाणेन प्रज्ञाशब्दम्य मन एवार्थ । धियो विज्ञातव्यम् मनोजन्यज्ञानविषयमि(य इ.)त्यर्थ । कामाः काम्यमाना इत्यर्थ ॥४९ एवं नामगन्धरूपशब्दरमकर्ममुख्दु ख नन्दतिजातव्याः दश भूनमात्रा: वाघ्राणादिविषयत्वेनोक्त्वा प्रज्ञानन्दितम्य जीवस्य नामादि- ददिधभूतमात्रात्याप्तिमकारमाह प्रझाया पाचं... ! अन प्रज्ञाशब्द:

·544 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतस्युपनिपत् म 3. प्रक्षया घाण (प्राण) समारुह्य घ्राणेन (प्राणेन) सन्ि गन्धानामोति ॥ ५॥ प्रशया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति ।। ५२॥ प्रशया श्रोत्र समारय श्रोत्रेण सन् शब्दानाप्नोति । प्रशया जिता समारुह्य सर्गाननरसानाप्नोति । प्रज्ञया हस्ती समारहा हस्ताभ्या सर्वाणि कर्माण्याप्नोति । प्रशया शरीर समारुहा उपस्थे- नाऽऽनन्दं रति प्रजातिमाप्नोति। प्रज्ञया पादौ समारहा पादाभ्या सर्वा इत्या आप्नोति । प्रायैव घिय समारा प्रशयैव धियो विज्ञातव्य कामानाप्नोति ॥ ५३ ॥ अव्यवहितप्रजाशब्दनिर्दिष्टमन पर । ततश्च मनमा वागिद्रियमधिष्ठाय तद्वार। सर्वाणि नामानि अभिलपनक्रियाद्वारा प्रामोनि ॥५०॥ प्रज्ञया घ्राण... .आप्नोति । मनसा प्राणेन्द्रियमधिष्ठाय तद्वारा सर्वान् गन्धान आमोरि-ज्ञानेन व्याप्नोति । एवमुत्तरतापि द्रष्टव्यम् , मनसा चक्षुरिन्द्रियमधिष्ठाय तद्वारा सर्वाणि रूपाण्यानोति ज्ञानेन यानोतीति ॥ ५१-५३ ।। प्राया पाचमित्यादिवास्येपु तृतीयान्त पूर्ववाफ्यप्रटनमन - परम् । जीवस्तु आप्नोते पर्ता, न फरणम् ॥ ५॥ प्रायन धिय समारोत्यत धियमिति धर्मभूतशानपरम्।मानस- कार्याणा मग धर्मभूनशानपरिणामत्वात् तदपेक्षाधीव्यात् । प्रत्यरत्ययमेवार पूर्नस्थलेपु नमारोहसाधनम्य विप पयस्य करणस्य च प्रशावागादिरूपेण मेदयन् इह मेदो नास्ति; मन पर समारोहि विषयमापपञ्चेनि मप्तये । अस्तु या धियमिति मन परमेर प्राप तयो ॥ ५३॥ ।

·सपरिष्कारभायोपेता कौषीतस्युपनिपत् य. 3. 545 न हि प्रज्ञापेता वाक् नाम किञ्चन प्रशापयेत् ॥ ५४॥ अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतन्नाम प्रादासिपमिति ।। न हि प्रज्ञापेतो घाणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञापयेत् । अन्यत्र में मनोऽभूदित्याह, नाहमेतं गन्धं प्रामासिपमिति । न हि प्रशापेतं चक्षु रूपं किशन प्रज्ञापयेत् । अन्यन्न मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतद्पं प्राशासिपमिति । न हि प्रशापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रशापयेत् । अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेत शन्दं प्राशासिपमिति । न हि प्रक्षापेता जिद्धा अन्नरसं कञ्चन प्रशापयेत् । अन्यत्र मे मनोऽभूदिल्याह, नाहमेतमन्नारसं प्राशासिपमिति ॥५५॥ न हि प्रशापेती हस्ती कर्म किञ्चनप्रशापयेताम् । अन्यत्न मे मनोऽभूदित्याह, नाऽहमेतत् फर्म प्राशासिपमिति । न हि प्रजापेतं शरीरं सुसदुःखे किश्चन प्रतापयेत् । अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतत् सुखदु खे प्राशासिपमिति । न हि प्रशापेत उपस्थः आनन्दं रति प्रजाति कञ्चन प्रज्ञापयेत् । अन्यत्र ननु मनोद्वारा नियमन किमर्थमित्याशङ्कयाह न हि...प्रज्ञापयेत् । न हि मनोनधिष्ठित वागिन्द्रिय नामप्रज्ञापनसमय भवतीत्यर्थ. ॥ ५४ ॥ अन लोकमेव साक्षित्वेनोदाहरति अन्यत्र में...। लोको हि अन्यत मे मनोऽभूदित्युक्त्या, 'एतन्नाम न प्राज्ञासिपम्' इति साह (इत्याह)। मनोव्यासङ्गवशात् ज्ञानपूर्वकनामाभिलपनलक्षणवागिन्द्रिययापारो नामू- दिनि हि लोकः प्रत्येतीत्यर्थ । एवमुत्तरत्नापि द्रष्टन्यम् ॥५५-५६॥ मर्यकरणानां मनोपेक्षा स्पतिरेक्मुसेनोपादयति न हि प्रशापेतेति ॥ प्रज्ञापयेदिति । ज्ञानेन्द्रियाणां प्रज्ञापमन्यं स्वरमम् । कर्मन्द्रियाणां तु शानपूर्वका परशानहेतुभूतस्य च व्यवहारस्य हेनुत्यात् प्रशाषकन्यवाचोयुक्तिः ॥ ५४-५६॥ ---35 ·. 546 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतम्युपनिषत् अ. 3. मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतमानन्द रति प्रजाति प्राशासिपमिति । न हि प्रज्ञापेतो पादावित्या काञ्चन प्रज्ञापयेताम् । अन्यत्र मे मनोऽ- भूदित्याह, नाहमेतामित्या प्राशासिपमिति । न हि प्रशापेता धी. फाचन सिद्धयेत् ॥५६॥ न प्रशातन्य प्रज्ञायेत ॥५७॥ न पाच विजिशासीत, तार विद्यात् ॥ ५८ ॥ एव प्रज्ञाशब्दितस्य जीवस्य भूतमात्रा याप्तिप्रकारकथनमुखेन आत्मानात्मविवेक प्रदर्य, 'अन्या वाचो विमुश्चथ' इत्युक्तरीत्या भूतमात्राशब्दितानात्मविज्ञान परिहर्तव्यमित्याह न प्रज्ञातव्य प्रज्ञा- येतेति । ज्ञात्रात्मव्यतिरिक्त अनात्मभूतो विषयो न ज्ञातव्य इत्यर्थ ।। तदेव प्रपञ्चयति न वाच विद्यात् । अत्र वाक्छब्द प्रकरणानुगुण्यात् नामपर । वक्तारम् उक्तरीत्या मनोधिष्ठितवागिन्द्रय- जन्याभिरपनक्रियया नामन्याप्तारमात्मानमेव विद्यात् । वक्तजीवशरीरक परमात्मान विद्यादिति यावत् । एमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ५८ ॥ न प्रशातय प्रशायेतेति । पूर्व, तस्य धियो निशातव्यमिति द्वयो. प्रसतत्वात् नत्र प्रशाविरहे धियो न भवन्तीनियत् प्रजातन्यमपि न प्रायतेत्युच्यत इति युक्त व्यारयातुम् । अथापि तदा, 'प्रशारिरहे' इत्यध्याहारादिगौरवात् वश्यमाणार्थस्य समुदायतो निदश प्रथम- मिति योजा यक्ष्यन् भरतारयति एव प्रमादिति । तथा च न प्रतायेतेत्येतत् निपेयविधिरूपम्, प्रशानन्य विषयो न प्रभातव्य इति भार । यस्तुत पूर्वगायेऽपि धिय इति विज्ञान यमि येतद्विशे- पणमेशातस्य इसीधीविगेपणम्।तथा चतुर्थीप्रयोग श्रुतिरीरी।५ पतजीपशरीरसेति । यद्यपि वाक्यानीमानि जीपमानपराणि: उगरि तयया स्यस्येति परमा मपरमिनि सुवचम्- यथाप्यस्य येवरस्थानादेययात् विशिष्टविपक्षा।

·- सपरिकारभाप्योपेता कौषीतत्युपनिषत् अ.3. 547 नगन्धं विजिज्ञासीत, घ्रातारं विद्यात्। न रूपं विजिज्ञासीत, रूपं विद्धासं(रूपविद) विद्यात् ॥५९ ॥ न शब्द विजिशासीत , श्रोतारं विद्यात् । नानरसं विजिशासीत , अन्नरसविज्ञातार विद्यात्। नकर्म विजिशासीत.क्तरि विद्यात्न सुसदु खे विजिज्ञासीत, सुखदु.स- योविंशातार विद्यात् । नानन्द न रति न प्रजाति विजिशासीत ; आन- न्दस्य रते: प्रजाले विशातार विद्यात् । नेत्यां विजिज्ञासीत , एतार विद्यात् । न मनो विजिशासीत , मस्तार विद्यात् । ता या एता दर्शव भूतमाना: अधिप्रशम् , दश प्रशामात्रा अधिभूतम् । यद्धि(दि) भूत- मात्राः न स्युः, प्रशामात्रा: न स्युः, यदि(द्वा)प्रज्ञामानान स्युः, न भूत- मानाः स्युःनि हान्यतरतो रूपंकिञ्चन सिद्धयेत् , नो एवैतन्नाना ॥६० रूपं विद्वांस रूप पश्यन्त विद्यादित्यर्थ ॥ ५९॥ ता वा एताः मिद्धयेत् । नामग-धरूपशब्दरसकर्मसुखदु खा- मन्दरसिप्रजातीत्याज्ञातव्यलक्षणा दश भूतमालाच, तमाहिवाग्वाण- चक्षुश्श्रोत्रजिहाहस्तशरीरोपस्थपादमनोलक्षणा दश प्रज्ञामात्राधान्यो- न्याधार । वागादीन्द्रियाणामभावे नामादिसिद्धेरभावेन वागादि- लक्षणप्रज्ञामात्राधीनसिद्धिकत्वात् नामादिभूतमात्राणाम् , नामादि- भूतमात्राणामभावे तब्धपहारफलकप्रज्ञामात्राशब्दितेन्द्रियावनिष्यते । अतो ग्राह्यवाहकोमयाधीनत्वात् सर्वलोकयाताया नो एवंतनाना। नानाशब्दो विनार्थक । एतत् ग्राह्यमाहरजातं परस्पराविनाभूतमित्यर्थ । न हि माह्येण विनाकृतं ग्राहक ग्राहकेण विनाकृतं ग्राह्य कार्यक्षम भवति । तस्मात् प्रज्ञामात्राशब्दितमति भूतमात्रा-गतमित्यर्थ ॥ ६॥ दश प्रशामाना इति । अन एकादशेन्द्रियमध्ये स्वगिन्द्रियस्य तद्विषय भूतस्य स्पर्शस्य च मूले त्यतत्वात् दशेत्युक्तिः ॥ ६० ·- - 548 सपरिफारभाप्योपेता फोपीतस्युपनिषत् म. 3. तद् यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता, नाभावरा मर्पिताः, एवमेधता भूतमानाः प्रशामावास्पर्पिता:, प्रशामानाः प्राणेऽर्पिताः॥ ६ ॥ तद् यथा रथस्य....गाणेऽर्पिताः । यथा रथस्य नामी स्थचक्रमध्यवर्तिसरन्ध्रकामविशेषे अगाब्दिता अर्पिता: ; अल नेमि- शब्दितं क्लायाकारं काठं यया अर्पितम्-एवं प्राणशब्दितपरमात्मनि प्रज्ञामावाशब्दनिर्दिष्टाश्चेतना अर्पिताः । तेषु च भृतमानाशब्दित- मायग्राहकजाने सबै समर्पितमित्यर्थः । नन्वन्न प्रज्ञामानाशब्देन, यदि भृनुमाला न स्युःन प्रज्ञा. मात्राः स्युः, यदि प्रज्ञामात्रा न स्युः न भूतमाताः स्युरिति पूर्ववावये प्रक्षामानाशब्दनिर्दिष्टाना बागादीनां दशानामेव ग्रहण मुचितम् । न तु प्रजात्माशया, 'यो वै प्राणः सा प्रज्ञा' इति व्याहित. फेवलज्ञाशब्दनिर्दिष्टजीवपरत्वमिति चेज-पूर्वयाक्ये अन्योन्याचाराधेय मायनिपादनदर्शनात । तत्र प्रनामावागन्दस्य वागादिपरत्वेऽपि इह प्रशामानाशननिर्दिष्टाय मृतमावाधिनत्याप्रतिपादनात् प्राणशब्दित परमात्माश्तित्वम्येय प्रतिपादनात् प्रमामात्राशब्दो जीवपर एच 1 पूर्व. वाक्ये बाधकालात् प्रसादम्म मुम्या त्यागेऽपि इद मुख्यार्थत्यागे प्रतोपासनोपान्यायाराणां मध्ये मुरयप्राणम्य निरुपण प्रथम एत्या वय जीव नदन्नगनं मारामायिकीमासम्म निमध्यनस्पतर- पर्शनेनोगाम्यरमुपयय, तपासामपि हिशिष्टरमारमोगमन- रुपमेर पार्यमिति म्याभिमतव्यक्तये संमनि गदधि परमात्मानमपि मष्टान्तं निरूपितुमारमने तद्यथेति । 'माघाशयः संपार- पंचर' इति श्रुतमराशिका ।। ६..

·. सपरिकारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ 3 549 स एप प्राण एव प्रज्ञात्मा (प्राज्ञ आत्मा) आनदोऽनरोऽमृत ॥ ३२॥ स न साधुना कर्मणा भूयान् नो एवासाधुना वर्मणा कनीयान । ६३ एप होचैन साधु कर्म कारयति तम् , यमेभ्यो लोकेभ्य उतिनीपति ।। कारणाभावात् । यथाऽस्मिन् प्रकरणे, 'याध्यस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायु', 'अथास्मिन् प्राण एवैकया भवति', 'एदलादात्मन माणा यथायतन विप्रतिष्ठन्ते' इति निष्वपि वाक्येपु मुख्यप्राणपरमात्म- जीयपरत्वेन भिन्नार्थकत्वम् , एव, 'प्रवास्या एकमङ्गमुदूढम्' इत्यत (मुदृढम्',) 'न हि प्रज्ञापेता घाड् नाम किश्चित् प्रज्ञापयेत्', 'दशैव भूत- माना अधिप्रज्ञम्' इति वाक्येषु जीवमनइन्द्रियरूपार्थत्रयविषये दृष्ट प्रयोगस्य प्रज्ञाशब्दस्य अर्थोचित्यानुसारेणैवार्थस्य वर्णनीयत्वात् । न चैक वचना-तप्रज्ञाशब्दनिर्दिष्टस्य बहुवचनान्तप्रज्ञामाताशब्देन परामर्शो न युक्त इति वाच्यम्-सद्विद्यायाम , 'स्खमपीतो भवति' इत्येकवचनान्तशब्द निर्दिष्टस्य जीवस्य, सति सपद्य न विदु ' इति बहुवचनान्तशब्देन निर्देशव- दुपपते । एतत् सर्व श्रुतप्रकाशिकायामिन्द्रप्राणाधिकरणे स्पष्टम् ॥ स एप प्राज्ञ आत्मा आनन्दोजरोऽमृतम प्रज्ञ एव प्राज्ञ । निरुपाधिकसर्वियाश्रय निरुपाधिकान दत्वाजरत्याश्रय ।। ६२ ।। सन साधुना , कनीयान् । पुण्यपापकृतोत्कर्पपकर्वशून्य इत्यर्थ ॥ एप ह्येन उनिनीपतिय पुरुषमेभ्यो लोकेभ्य ऊर्ध्व भगवल्लोक - स एप प्राण एवं प्रज्ञात्मेति पाट एच श्रीभाष्य-भाष्यान्तराधा नतु स एप प्राक्ष आत्मेति ॥ इत ६२ ·550 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतम्युपनिषत् अ. 3. एप होवैनमसाधु कर्म कारयति यमधो निनीपति ॥६५॥ एप लोकपाल एप लोकाधिपतिरेप सर्वेशः ॥६६॥ नेतुमिच्छति, तं पुरुष भगवल्लोकप्राप्तये साधुकर्म कारयति । कर्मणां भगवल्लोकप्राप्त्युपयोगित्वञ्च तद्धेतुभूतविद्याविरोधिपापनिरसनद्वारा ॥६४ एप ह्येवैनमसाधु...अघोनिनीपति । य पुरुपमेभ्यो लोकेभ्यः अध.पातयितुमिच्छति, तमसाधु कर्म कारयति । यथा साधुकर्मणां ब्रह्मोपासननिष्पादनद्वारा उन्नयनहेतुत्वम् , एवमसाधु. कर्मणामप्युपासनप्रतिबन्धद्वारा अधोनयनहेतुत्वम् । उक्तञ्च भगवता भाष्यकता, "पापस्य ज्ञानोदयविरोधित्वम् , 'एष एवासाधु कर्म कारयति त यमधो निनीपति' इति श्रुत्याऽवगम्यते" इति । विवृतश्च व्यासाय:, "कर्मणामुन्नयनहेतुत्वमुपासननिप्पाटनरूपमिति तद्विपरीत. मधोनयनमुपासनप्रतिबन्धरूपमिति स्फुटतरमवगम्यते" इति ॥ ६५ ॥ एप....मर्वेशा । लोकपाला लोकरक्षकः । अत्र व्यासार्याः, "लोकाधिपतिः लोकम्वामी । सर्वेशः सर्वनियन्ता । ननु 'पा रक्षणे' इति धातो: पतिशब्दः । तत् कथमत्र शेपिवाचित्वम् ! उच्यते--न हि सर्वत्रावयवशक्तिरेव रूढिशक्तिरित्यस्ति । गमे? इति व्युत्पत्त्या गोशब्दस्य सकलजगमवाचित्यप्रसङ्गात् ; स्थिताया गोः अराचकत्व- प्रसमाच । अतः शेपिणि पतिशब्दो रूढः । अन्यथा, 'वृद्धौ च मातापितरौ साधी मार्या सुतः शिशु. । अध्यकार्यशतं कृत्वा भर्तया मनुब्रवीत्' इति पितुः संरक्षके पुत्रे पतिशब्दव्यवहारप्रसनात्" इत्यूचुः।।

·, - 552 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिपत् अ. 3. प्रकरणे परमात्मसंबन्धिना धर्माणां वहुत्वमुपलभ्यते। हिततमोपासनकर्म त्वम् , साध्वसाधुकर्मकारयितृत्वम् , 'भूतमाता: प्रज्ञामानास्वप्निाः प्राज्ञामात्राः पाणेऽप्तिाः' इति अचेतनधारचेतनवर्गाधारत्वमानन्दत्य- मजरत्वममृतत्वं लोकाधिपतित्वम् एवमादयो हि धर्माः परमात्म- सबन्धिन उपलभ्यन्ते । अतो भूयोधर्मानुग्रहायास्य प्रकरणस्य परमात्म- परत्वमेव वक्त यम् । तर्हि इन्द्रस्य, 'मामुपास्व' इति निर्देश कथमुप पद्यत इत्यताह 'शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत्" । 'य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तर ' इत्यादिशास्त्रेण परमात्मान खात्मानं दृष्ट्वा शरीर- चाचिनाच शब्दाना शरीरिपर्यन्तता ज्ञात्वा, मामुपास्वेत्युपदिष्टवान् । यथा हि साक्षात्कृतस्वात्मभूतपरमात्मतत्त्वो वामदेवः, 'अहं मनुरमा सूर्यश्च' इति स्वात्मनि मन्वादिभावमुपदिष्टवान्-न हि तन्त्र मन्वादिभाव स्वखरूपगतो वामदेवेनोपदिष्ट ; अपितु खात्मभूतपरमात्मगत तद्वदेवायमुपदेश इति भाव । “जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासना विध्यादाश्रितत्यादिह तद्योगात्" । स्वाष्ट्रवध-वक्तत्वादिजीवरिझानाम् आयु प्रभुत्वगरीरोत्थापकत्वेन्द्रियाश्रयत्वादीना मुख्यप्राणलिङ्गाना चोपन्यास किमर्थ इति चेत् -- इन्द्ररूपजीवशरीरकतया प्राणरूपा. चेतनशरीरकतया खरूपेण चोपासनार्थ चेतनाचेतनधर्माणा ब्रह्मधर्माणाञ्च कीर्तनम् । त्रिविपशोपासन प्रकरणान्तरेप्वप्याश्रितम् , यथा तैत्तिरीयके, "सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति स्वरूपेण, 'सच्च त्यच्चाभवत्' इति भोवतृभोग्य लक्षणचेतनाचेतनशरीरकतया चोपासनम् । एवमिहाप्युपासनाविध्यं युज्यत इति स्थितम् ।। ६७ ॥ इति कौषीतक्युपनिषदि तृतीयाध्यायप्रकाशिका । द ·. सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतम्युपनिषत् अ 4 553 अथ चतुर्थोऽध्याय गार्यो हवे वालाकिरनूचान सस्पष्ट आम ॥१॥ सोऽवसदुशीनरेषु सत्त्वमत्स्येषु कुरपाञ्चालेपु काशीविदेहेष्यिति ।। स हाजातशत्रु काश्यमेत्योवाच ॥३॥, ब्रह्म ते व्रमाणीति । त होवाचाजातशत्रु , 'सहन दद्म एतस्या वाचि जनो जनक गायों ..आस। लाकस्यापत्य वालाकि, गोत्रतो गायः, अनूचाना अङ्गाध्यायी। 'अाध्याय्यनूचान ' इति स्मृते । सस्पष्टः सम्यक् विद्यया प्रख्यात --एवम्भूतस्सन् आस बभूव ॥ १॥ सो इति । सः बालाकि उशीनरेषु सत्त्वप्रचुरमत्स्य देशेषु कुरुपाञ्चालेषु काशीविदेहेषु उवास (1) उपितवान् । इतिशब्द प्रकारवचन । एवञ्जातीयकेव-येप्वपीत्यर्थ ॥२॥ स...उगाच । अजातशत्रुनामान काशीराजमभिगत्योगच ।। किमिति । ब्रह्म ते ब्राणीति । त होवाच.. धावन्तीति । एतस्यामेव वाचि निमिते गवा 4 समन्वयाध्याये चतुर्थपञ्चमे 'जगद्वाचित्वात्' इति सूत्रेण पत स्कोपीतकिश्रुतिगतस्य, 'यस्य वैतत् कर्म इति कर्मपदस्यार्थनिर्धार णात् तदधिकरण कौपीतकिगालाक्यजातशनुसबादमेव प्राधान्ये- नाघिटत्य प्रवृत्तम् न तु वृहदारण्यकगत तम् । स तु, 'अपि चैवमेके' इति तनैव सूत्रसण्डेन स्पृष्ट । यनूचान अगाध्यायीति । अङ्गिभूतस्वाध्यायाध्ययनमर्थसिद्धम्॥ जनको जनक इति द्वि प्रयोगेऽथविशेपमभिसहित दर्शयति जनक एव ब्रह्म शुधपु दाता चेति। ४ ·. 554 सपरिष्कारभाष्योपेता कोपीतस्युपनिषत् अ. 4. इति ह वै जना धायन्ति' इति॥४॥ स होगाच यालाकिः, 'य एवैप आदित्ये पुरुषः, तमेवाहमुपासे' इति ॥ ५ ॥ तं होवाचाजातशत्रुः, 'मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । सहसं प्रयच्छामि(म)। सर्वेऽपि ब्रमविद , जनक एय ब्रह्म शुश्रपु- दाता चेति जनकस्य समीपमेव धावन्ति । भवास्तु मत्समीपमागत्य, ब्रह्म ते ब्रवाणीत्युक्तवान् । अनेनैव वाक्येन तोपिता वयं सहस्रं प्रयच्छाम इति भावः ॥ ४ ॥ स उपास इति । आदित्यमण्डलान्तर्तिन पुरुषं ब्रह्मेत्यह मुपासे । अत त्वमपि तमेवोपास्स्वेति भाव ॥५॥ तह । मा मा प्रति एतस्मिन् आदित्यवर्तिपुरुषविषये सवाद मा कारय । अज्ञाते हि विषये सवाद कारयितव्य । अयं तु अनाज्ञेन बालास्निा आदित्यपुरपादयः पोडश क्रमेण ब्रह्मत्वेन फीयन्ते, य एवैप आदित्ये पुरुप इत्यादिना । ब्रह्म ते प्रवाणीत्युप- क्रमात् तमेगाहमुपासे इति सर्वत ब्रह्मत्वेनोपासनं विवक्षितम्। अजात- शवस्तु यथावस्थितब्रह्मवेदित्वात् तदनभ्युपगमेन मा मेतस्मिन् संगदयिष्टाः इत्याह । तदर्थश्च मद्विदितार्थसंपादानुकूलव्यापारवान् मा भूरिति । आदित्यपुरुपादितत्व मया सुज्ञातम् । त्वया च तदन्यथा ज्ञातम् । अतः त्वदीयो बादः मदमिमतस्य संपादो न भवति। संपा. दापेक्षा च अन्यथा गृहीताशत्यागेन वास्तराशशिक्षायैभवेत् अपेक्षा- स्थानत्वे । अहं तु सम्यग जानामि ; त्वमेव त्वन्यथा गृहीतानसि । अतो मम संवादसंवत्तये त्वया न व्यापरितव्यमिति भावः । संवाद मा कारयेति । मदर्थस्य संवादः त्वत्तोऽधिगत इति मदुक्तये मा ...

·सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतयुपनिषत् अ. 4. 555 बृहन् (स्) पाण्डरवासाः मतिष्टाः सर्वेश भूतानां मूर्धति वा अदमेत. मुपासे इति ॥ ६॥ स यो हैतमेवमुपास्ते, प्रतिष्टाः सर्वेषां भूतानां मूर्धाभवति'।स होगाच वालाकिः, 'य एवैष चन्द्रमसि पुरुषः, तमे. वाहमुपास' इति । तं होवाचाजातशत्रुः, 'मा मैतस्मिन् संपादयिष्टाः। सोमो राजा अन्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेय- मुपास्ते, अन्नस्यात्मा भवति ॥ ७ ॥ स होगच यालाकिः, 'य एष विद्युति पुरुषः, तमेवाहमुपासे' इति । तं होवाचाजातशत्नु:, 'मा मैतस्मिन् संवादयिष्टाः। तेज- ज्ञात एव । कथमित्यताह, बृहन् पाण्डवासा। सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास' इति । वैशब्दोऽवधारणे । बृहन् महान् । पाण्डराणि किरणरूपाणि वासासि यस्य स पाण्डरवासाः । आदित्य- किरणाना नानारूपत्वात् पाण्डरवासम्त्यमिति द्रष्टव्यम् । वृहदारण्यके बालाक्यजातशत्रुसंवादे बृहत्त्वपाण्डस्वासस्त्वे चन्द्रधर्मतया उक्ते । इह तु आदित्यधर्मतया उक्त इति विशेष । अतिष्ठाः सर्वमवि कार्यमति- क्रम्य तिष्यतीति अतिष्ठा । मर्वेषा मूताना मूर्धा श्रेष्ठ ॥ ६ ॥ तदुपासनम्यानुरूपं फलमाह स यो . मयति । स होवाच भवति । अनस्य व्रीहियवादिरूपौषधिवर्गस्य | आत्मा । प्रिय- स्वाद्वा, चन्द्रमस सर्वरसात्मत्वेन तत्वरूपत्वावा, अमावास्याया चन्द्रस्य सर्वोषध्यनुप्रवेशश्रवणाद्वा चन्द्रस्य अन्नात्मत्वम् ॥ ७ ॥ यतस्वेत्यर्थः । अज्ञाते हीति । अत्र यकव्य बृहदारण्यापरिकारे द्रष्टव्यम्। यदा संपादःसंमति.विषयस्य मया अमानत्वे हि त्वदुपदेश- महीकुर्याम् । त्यञ्च मामढ़ीगरयः। शातत्यात्तु विपरीतार्थ त्वदुक्तं न संमन्येयेत्यर्थः॥ ६ ·556 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतमयुपनिषत् भ.4. स्थात्मेति या अहमेतमुपासे इति।सयो हैतमेवमुपास्ते, तेजस्यात्मा भवति ॥८॥ स होवाच वालाकिः, 'य एवैप स्तनयित्री पुरुषः, तमेवाह- मुपासे' इति । तं होवाचाजातशत्रः, ‘मा मैनस्मिन् संवादयिष्ठाः । शदस्यात्मेति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते, शब्दस्यात्मा भगति'॥९॥ स होवाच बालाकिः, 'य एवैष आकाशे पुरुषः, तमेवाह- मुपासे' इति ।तं होवाचाजातशवः,'मा मैतस्मिन् संवादयिष्टाः। पूर्ण- मप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपासे इति।सयो हैतमेवमुपास्ते, पूर्यते प्रजया पशुभिः। नोएष स्वयम् । नास्य प्रजा पुरा कालात् प्रवर्तते ॥१० स होवाच बालाकिः, ,य एवैप वायौ पुरुषः तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः, 'मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । इन्द्रो तेजस्यात्मा तेजस्विस्वरूप इत्यर्थः । तेजस आत्मेति पाठे- ऽपि स एवार्थः ॥ ८ ॥ शब्दस्यात्मा । स्तनयित्नुसहितस्य मेघस्य शब्दप्रधानत्वात् शब्दात्मत्वम् । शिष्ट स्पष्टम् ॥ ९ ॥ पूर्णत्वविशिष्टोपासनायाः फलम् , पूर्यते प्रजया पशुभिरिति। पूर्णत्व- प्रयुक्तनिर्यापारत्वलक्षणायवर्तित्वविशिष्टोपासनायाः फलम् , नो एव स्वयमित्यादि । स्वयमपि, तत्पुत्रपौत्रादिकं वा न शास्त्रानुशिष्टशतायुष्ट- कालात् प्राक् अस्माल्लोकात् प्रवर्तते । नास्य सन्ततावपमृत्युभवतीत्यर्थः।। इन्द्रः ईश्वरः । 'योऽयं पवते एष देवाना गृहाः' इति वायो. पूर्णमप्रवर्तीति । छान्दोग्ये गायत्रीविद्यायां (३-१२) मोक्षफलकं पूर्णत्वाद्युपासनमुक्तम् । तत्राप्याकाश: प्राक् प्रस्तुत: ; ब्रह्मतुल्यतया कीर्तितश्च ॥ १० ·सपरिवारभाष्योपेता कीपीतम्युपनिपत् थ.4. 557 वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति या अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेन- मुपास्ते, जिष्णुहंगा अपराजिष्णुरन्यतम्त्यजायी भाति' ॥ ११॥ स होवाच चालातिः, 'य पवैषोऽग्नी पुरुपः तमेवाहमुपासे' इति। त होनाचाजातशनुः, 'मा मैतस्मिन् संपादयिष्टाः। विगसहि- रिति या अहमेतमुपासे इति । स यो हैनमेवमुपास्ते विकासहिप भति' ॥१॥ स होगाच पालायिः, 'य एपोऽप्सु पुरुष, तमेनाहमुपास इति । तं होगाचाजातशत्रुः, 'मा मैतस्मिन् संपादयिष्टाः । नान- न्यात्मेति या अहमेतमुगसे इति । स यो हेतमप्रमुपारने, नाम्न- स्पात्मा भति'॥१३॥ इत्यधिदेवतम् । अथाध्यात्मम् ॥ १४॥- स होनार यालाकि , 'य एवेर आदर्श पुरुष , तमेवा मुपासे' इति । त होयाचाजानराव:, 'मामेनस्मिन् संपादयिछाः। प्रतिरूप देवलोकत्वसिद्ध रोकन्येन वैकुण्ठसादृश्यावैकुण्ठत्वम् । मरता गणस्य. प्रसिद्ध सेना । जिष्णुः जयशीर । अपराजिष्णुः अपराजित । अन्यतस्त्यज्ञायी । अन्यतो भगा अन्यतम्त्या । शनव इनि यारत् । तान् जेतु शील्मस्य । 'सुप्रजाती' इति णिनि । शिष्ट स्पष्टम् ।। ११ विषामहिः । सोढुमदास्य शभिनित्यर्थ । मस्तेिति वाऽयं ॥ नाम्नस्त्वात्मा । नामाधिष्ठात्री देवनेत्यर्थ । शिष्ट पप्रम् ॥१३॥ इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । देवतायामुपासनप्रकार उन । आत्मन्युपामनप्रकार उन्यत इत्यर्थ ॥१४॥ प्रतिरूपा। प्रतिपिम्प इत्यर्थ । अस्य सनायनुरूप एवं पुनो जायते । माननुरूप । प-िविषम्य कार्यकारणसपानर गारम- ·558 सपरिपारभाप्योपेता कौपीतयुपनिषत् अ. 4. इति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते, प्रतिरूपो हैवास्य प्रजा स्वयमाजायते : नाप्रतिरूपः ॥१५॥ स होवाच यालाकिः, 'य एवैप प्रतिश्रुत्कायां पुरुषः, तमेगाह- मुपास' इति । तं होवाचाजातशत्रुः, 'मामेतस्मिन् संवादयिष्टाः, द्वितीयोऽनपगा इति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेमुपास्ते, विन्दते द्वितीयाम् ; द्वितीयवान् भवति' ॥१६॥ स होवाच वालाकिः, 'य एवैप शब्दः पुरुपमन्वेति, तमेगाह- मुपाते' इति । तं होवाचाजातशत्रुः, 'मा मैतस्मिन् संपादयिष्ठाः, शब्दिताभिन्नत्वादध्यात्मान्तर्गतत्वमिति द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ प्रतिश्रुत्कायां प्रतिध्वनौ । द्वितीयः पूर्वशब्दापेक्षया द्वितीयः । अनपगमा नापगच्छतीत्यनपगमः । द्वितीयाम् आत्मापेक्षया द्वितीयां भार्या विन्दते लभत इत्यर्थः । द्वितीयवान् भवति । पुत्रेण द्वितीय- वांश्च भवतीत्यर्थः । विन्दते द्वितीयमिति पाठे द्वितीय पुत्रं विन्दते । अनपगमत्वोपासनाफलमुच्यते द्वितीयवान् भवतीति नित्ययोगे मतुः । नित्यं पुत्रसहितो भवतीत्यर्थ ॥ १६ ॥ पुरुपमन्वेति । गुहादौ पुरुषशब्दानुकारिवर्णात्मक प्रतिशब्द इत्यर्थ. । असुरिति वा अहमेतमुपाम इति । तादृशशब्दस्य प्राणवल- प्रतिरूपो हेवास्य प्रजेति। विम्मादिबोस्थितौ विम्बौ रामदेहात् तथा परौं' इत्युक्तरीत्या स्वप्रतिविम्यवत् स्वप्रजा भवतीत्यर्थः । तत्र शरीरसाम्यमानं न विवक्षितम् : कितु सर्वाशतः इत्याशयेन अनुरूप एव पुत्रो जायते इत्युक्तम् । प्रतिश्रुत्कायामिति । प्रतिश्रुत्कापदेन प्रतिभ्रजनकदिग्ग्रहणं युक्तम् ; श्रुत्यन्तरे समानप्रकरणे दिक्षु इति श्रवणात् ॥ - ·स्वयम्, सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीनफ्युपनिषत् अ. 4. 559 असुरिति या अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते, नो एय नास्य प्रजा पुरा कालात् संमोहमति' ॥ १७ ॥ स होवाच घालाफिः, 'य एवैप च्छायाया पुरुषः, तमेपाहमुपासे इति । तं होगाचाजातदानुः, 'मा मैतम्मिन् संपादयिष्ठाः । मृत्युरिति घा अहमतमुपासे इति। स यो हैतमेयमुपास्ते, नो एव स्वयम् , नास्य मजा पुरा कालात् प्रमीयते ॥ १८ ॥ सहोताच यालाकिः, 'य एवैप शारीरः पुरुषः, तयेवाहमुपासे' इति । त होगाचाजातशत्रुः, 'मा मैतस्मिन् संवादयिष्टाः । प्रजापति- रिति या अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते, प्रजायते प्रजया पशुमिः ॥ १९॥ स होगाच घालाकि, 'य पवैप प्रान आत्मा येनैतत्सुप्तः स्वमा याचरति, तमेवाहमुपासे'इति । तं होवाचाजातशतुर, 'मा मैतस्मिन् लभ्यतया अमुरित्युपासे इत्यर्थ । नो....एति । स्वयं वा तत्सन्तति अकाले मूर्छा मरण[वा ]न प्रामोतीत्यर्थ ॥ १७ ॥ मृत्युरिति वा इति । नीलवभयकरत्वादिमृत्युसादृश्यात् छायापुरुषस्य मृत्युत्वेनोपासनमिति द्रष्ट यम् ॥ १८ ॥ शारी: । शरीरे अहमित्यभिमन्यमान पुर५ शारीर । तस्य पुत्रपौत्रादिलक्षणपजोत्पादकरवरक्षकलादिना प्रजापतित्वम् । प्रजपा पशुभिः प्रजायते । प्रजया पशुभिध मष्टो जायत इत्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् ॥ १॥ । प्रानः जामशाया माशारी अयमात्मा एनत्सुप्त:-एतत् सुप्त यस्य--पताशमुप्तिविशिष्टरसन्- उपरत. बान्द्रिय इति यावत्-येन स्वमायाचरति येन मनसा विशिष्टस्सन् म होवाच ·560 सपरिफारभाप्योपेता कोपीतस्युपनिपत् अ.4 संवादयिष्ठा. । यमो राजेति या अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमे- वमुपास्ते, सर्व हारमा इद श्रेष्ठयाय यम्यते ॥ २० ॥ समाय प्रवर्तते स्वप्नात् (स्वामान् ?) पदार्थान् पश्यति, तत् मनो ब्रझोपास इत्यर्थ । यम:--- । सर्वेन्द्रिययमयितृत्वात् मनसो यमत्वम् , ঈgঘান্ত राजन्य द्रष्ट यम् । श्रेष्ठयाय यम्यते । अस्य श्रेष्ठयाय सर्वमपि भूतजातं यम्यते । यनत इति यावत् ।। २० ॥ स्वमायेत्यन्न स्वप्नयेति पाठान्तरम्। 'डयाजयारामेंमुपसंरयानम्' इति (७-१-३९) पाणिनीयवार्तिकात् स्व'नेनेत्यत्न स्वप्नयेति अयाच् । तन्मनो ब्रह्मोपास इति । ननु तमेगाहमुपासे इति पुल्लिङ्ग- तच्छन्दश्रवणात् प्रातस्यात्मनो ग्रहण युक्तम् । पूर्वोत्तरवाश्येषु च य पवेप इति यच्छ गृहीतस्यैव तमेगाहमुपास इति उपास्यत्वेन ग्रहणात् इहापि तादृशस्य प्राशात्मन एवोपासिकर्मत्वे वर्णनीये मनस उपासननर्णन फथमिति चेत्-उच्यते । अस्ति विशेष. । तथाहि- सर्वेष्वपि पर्यायेषु पुरपविशेगणामुपास्यत्वमुक्तम् । तद्वदिह, 'य: पुरपस्तमेवाहमुपासे' इति न थूयते । प्राशस्यात्मन उपासनान्ययस्तु स्यात् , यदि अनुपपत्तिन स्यात् । यद्यय प्राज्ञ आत्मा परमात्मा, तर्हि तस्य ब्रह्मत्व प्रामाणिमिति तस्यानमत्यमजातशत्रुवियक्षितमयुक्त स्यात् । अथ जीवात्मा, तहि, य एवैप शारीरः पुरुष इति पूर्वपर्या- यानातिरिच्यते । किञ्च य एप इति यन्उदप्रतिसंवन्धी चेत् तमिति तन्छदः, तर्हि येनेत्यस्य ५. प्रतिसंबन्धी! अन. य पीप प्राश आत्मा, म एस मुनस्मन् येन मनसा चरति, तदुपासनमहं फ्रोमीयुच्यते । समिति पुल्लिनिर्वाहः क्यमिति चेन; मनसो मन पदेनेव ग्रहणनियमाभागात्, येन परणविशेपेणेत्यर्यवर्णन- संभवादनुपपत्यभायात् । ननु प्रशाशदस्य मन.परत्वमन पूर्वाध्याये ·सह सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ 4 461 स होगाच यालाकि , 'य एवैप दक्षिणेऽक्षन् पुरुष तमेवाह- मुपासे' इति । त होराचाजातशत्रु , 'मा मैतस्मिन् सवादयिष्टा । नान आत्मा अनेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अमेनमुपासे इति। स यो दैतमेमु रास्ते, एतेषा सवपामात्माभिरति'। स होवाच वालाकि, य एवेपसव्येऽक्षन् पुरपस्तमेगाहमुपासे' इति । ताहोपाचाजातशत्रु , ,'मा मैतस्मिन् सपादयिष्टा ।सत्यम्यात्मा विद्युत भात्मा तेजस आन्मेति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमे- यमुपास्ते, पतेपा सर्वपामात्मा भति' ॥ २१॥ आत्मा भात । दक्षिणाक्षिपतिविम्वे नमामि ज्योतिरात्मत्वष्टौ 'नामाग्निज्योतिरात्मत्व भवति । स याक्षिपतिविम्बे सत्यविद्युतेज आत्म वबुद्धौ सत्यविद्युत्तेजआत्मत्व भवति ॥ २१ ॥ दृष्टम् । अत माश आमेति मनोधिष्टावदेवताविशेपो गृहाताम् । येनेति पदमपि त परमेय प्राज्ञ आत्मेत्यत्न प्रज्ञात्मेत्यपि पाठ स्यात् । यहुन तथाश्रवणात् । तथार सुप्त येन देवताविशेषेण स्वप्नाय चरति, पप प्राश आमा य तमुपासे इत्यर्थोऽस्तु । एवञ्च स इति पदानध्याहार, एतेपा पुरगणा पतति वक्ष्यमाणवाक्ये अस्यापि पुरुषत्वेन कीर्तनौचित्यञ्चति चेत्-अस्तु कामम् । मतभाष्यस्यापि तदर्थपरताया नातीय देश इति । ननु वृहदारण्यरे शारीराममान कथितम् , न प्राक्षात्मदक्षिणमामाक्षिपुरुषत्रयम् । स्तनोक्स्य शारीरात्मन एघ चतुर्धा किञ्चिद्रूपेण विभाग इहामिमतोऽस्तु । रातो न मन परोऽय प्राशात्मपर्याय इति चेत्-न-अयत्रोक्त मेगन चक्तव्यमिति निर्वधाभावात् । अस्तु वा तमिति पद येनेति म गुरु मनोविशिष्टवेपेण जीवपरम् । तननो ब्रह्मोपास इति भाप्यञ्च पुरुषविशेषणतया मनसोपि विरक्षादर्शकम्, न तु पुरुषस्योपास्य- त्यवारकमिति॥ 2-36 २० ·62 4 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतस्युपनिषत् अ. ततो ह वालाकिस्तूप्णीमास ॥ २२ ॥ तं होवाचाजातशतः, 'एतावन्नु वालाझे' इति ॥ २३ ॥ एतावद्धीति होवाच बालाकिः ॥२४॥ त होवाचाजातशत्रुः, 'मृषा चै किल मा संवादयिष्ठाः ब्रह्म ते नवाणीति ॥२५॥ स होवाच, 'यो वै पालाके एतेषां पुरुषाणा फर्मा, यस्य वैतत् कर्म, स वे वेदितव्यः' इति ॥ २६ ॥ तूष्णीमास । उत्तरापरिस्फूरिति शेषः ।। २२ ॥ एतावन्नु चालाक इति । हे बालाके ! एतावदेव खलु ते विदितमित्यर्थः ॥ २३ ॥ एतावद्वीति । एतावदेव मे विदितमित्युवाचेत्यर्थः ॥ २४ ॥ मृपा वै.... । प्रम ते नवाणीति मृषोक्त्या मा मृषैव संवादयिष्ठाः संवाद कारितवानसि । एतावन्तं कालमब्रह्मवाद एव प्रवृत्त इत्यर्थः।।२५॥ तर्हि किं तत् वेदितव्यं ब्रह्मेत्यत्राह स होवाच यो वै... वेदितव्य इति । वैशब्दोऽवधारणे। त्वया ब्रह्मत्वेनोपदिष्टानामादित्यादि- पुरुषाणां या दर्ता = ते यत्कार्यमृता ; किं विशियाभिधीयते । यस्य प्रत्यक्षादिसन्निधापित चिदचिम्पं समस्तं जगत् कर्म कार्यम्-- ‘कयन इति व्युत्पत्त्या कर्मशब्दः कार्यपचन. स एव वेदनव्यः न तु त्यगुपन्यस्ता आदित्यादर प्रति भाव ॥ २६ ॥ मृपा ये किलेति । अतस्त्वं कथममिम इव मत्संमति प्रतीक्षितमानिति भावः। एतेषां पुरुपाणां फर्तेत्यनेन सर्पदेवनमुक्तुमुपग्रहणं मा भूदिति व्यटिसमष्टिभूतसर्वप्रपञ्चऽनुपनामहणन्यजये यस्य वैनत् .

·सपरिफारभाष्योपेता पौपीतयुपनिषत् अ 4 563 तत उ ह वालाकि समित्याणि प्रतिचक्राम, उपायानीति ॥२७॥ त होपाचाजातशत्रु , 'प्रतिलोमरूपमेव स्यात् यत् क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् (नयीत)। एहि व्येव त्या ज्ञापयिष्यामीति ॥२८॥ तह पाणाचभिपद्य प्रामाज ॥ २९ ॥ . तत उ उपायानीति । उशब्दोऽवधारणे । इशब्द प्रसिद्धी। एवमजातशत्रुगोक्तो वारापि गताभिमाना, नीचादप्युतमा विद्याम् ,' 'आपत्क्ल्यो ब्राह्मणस्यात्राह्मणात् विद्योपयोग' इति शास्त्रम तुमृत्य क्षत्रियादप्यजातशनोविद्यामुपादित्सु, 'नानुपसन्नाय ब्रह्मोपदेष्टव्यम्' इति शास्त्र जानन् समिद्धारहस्त शिष्यस्सन् , उपगच्छामीति प्राप्त।२७ प्रतिलोम.. ज्ञापयिष्यामीत । क्षत्रियो ब्राह्मशमुपनयेत्। इलि यत् , नत् विपरीतरूपमेव स्यात् । अत एहि त्वामुपनयन- मन्तरेणव ब्रह्म विज्ञापयिष्याम्येव ॥ २८॥ प्रवनाज । त बालाकि पाणौ गृहीत्वा निर्गत इत्यर्थ ।। फर्मत्युक्तम्। वाशब्द् एतेषा पुराणा कतति वाक्यस्तोपपादनानादर- प्रदर्शनार्थ । बालाक्यधिकरणपूर्वपक्षिपक्षे याशदोन युक्त कितु चशब्द । पुरुषाणा फनत्युक्तार्थोपपादफपुण्यरूपकर्मसत्तापरत्वाद् वाक्यस्य । अत पर नन्न, पुण्यापुण्यलक्षण च फर्म' यस्य' इति थीभाष्यम् । यम्य कमत्यस्य यत्समवेतरतिविषयभूनमित्यर्प । क्रियमाण सृज्यमानमेतत् सबै यस्येत्य-चपे तु जगत् यद्वेषभून- मित्येव पाठ या शेषत्वारिनियक्ष ऽपि स्यात् । पूर्वोकोऽर्थ सास ॥ प्रतियोमसमिति । पण्डितरूपवेदनीयमित्यादाविध अतिशये खरपत्यय । तीव प्रतिलाममित्यथ । प्रवाजेरिसन्यासे प्रसिद्धमपीह तावविपक्षया प्रयुक्तम्।२९ ·564 सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतन्युपनिषत् थ. 4. तौ ह सुमं पुरुषमीयतुः ॥ ३०॥ तं हाजातरानुरामन्त्रयाञ्चक्र, 'वृहन् (त्) पाण्डरवासः सोम. राजनिति ॥ ३१॥ तो ह सुप्तं पुरुपमीयतुः। तौ वालाक्यजातशत् राजभवने सुप्त कश्चित् पुरुष प्राप्तवन्तावित्यर्थ । बालाक्यधिकरणभाष्ये, 'तौ ह सुप्त पुरुषमाजग्मतुः' इत्युदाहृतं वाक्य बृहदारण्यफगतम् ; नैतच्छाखागतम् । अत एव तत्र व्यासाय:, "तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुः इति श्रुतिः" इत्युक्तम् ।। वृहन् पाण्डस्वामः सोमराजन् । 'प्राणो चाव ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च' इति ज्येष्ठयश्रेष्टघगुणेन प्राणस्य वृहत्त्वात् वृहन्नित्यामन्त्रणम् । पाण्डरवासस्त्वं च प्राणधर्मः । किं मे वासः' इति प्राणेन पृष्टे, 'आपो वास.' इति अपा प्राणवासस्त्वोक्तेः । तासाश्चापाम् , 'यच्छुल्लम् , तदपाम्' इति शुरूवर्णाश्रयत्वात् पाण्डरवं युक्तम् । सप्तानबामणे, 'अर्थतस्य प्राणम्याऽऽप. शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्र.' इति प्राणस्य चन्द्रसंबन्धप्रतीतेः लक्षणया मोमेति प्राणस्य संबोधनम् । 'प्राणो सम्राट्' इति श्रवणात् राजनित्यामन्यत इति व्यासर्विरुक्तम् ॥ ३१ ॥ ननु वालाक्यधिकरणस्य फापीतकिश्रुतिविषयकतायाः प्रागेवोक्तत्वात् वन च भगवता भाष्यस्ता आजग्मतुरित्येक पठित. त्वात् कथम् ईयतुरिति पठित्वा व्यारयायत इत्यत्राह यालाश्यधि- फरणभाप्ये इति। गृहन् पाण्डरवासः सोमराजन् इति । भन्न फर्तव्यो विचार: सर्पः वृहदारण्यकभाष्यपरिपारयोर्द्रष्टव्यः। सम्राट पदविषयश्च । ३१ ·सपरिवारभाप्योपेता कौपीतम्युपनिषत् 44 565 स उ ह तूष्णीमे शिश्ये ॥ ३२ ॥ तत उ हैन यश्या चिक्षेप ॥३३॥ स तत एव समुत्तस्थौ ॥३॥ त होगाचाजातशनु , 'कैप पनद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट? क(क वा ए) तदभून् ? कुत एतदागात्' इति ॥३५॥ म उ ह तूष्णीमेन शिश्ये। अनुस्थित एव ययापूर्वमशयिष्टेत्यर्थ ।। तन उ हैन यष्टया चिक्षेप । सुप्त यष्टया ताडितवानित्यर्थ ।। सतत एव समुत्तम्यौ। दण्डताडनादेव समुतस्थौ । न तु प्राणनामाम त्रणादिनेत्यर्थ । प्राणनामभिरामन्त्रणेऽप्यनुत्थानप्रदर्शन प्राण-यत्वज्ञापनार्थम्। सुषुप्तिदशायामुपरतव्यापारेभ्य शरीरेन्द्रियेभ्योs न्यत्व सुज्ञानमपि , तस्यामपि दशायामनुपरतव्यापारात् प्राणाद-यत्व ज्ञापनीयमिति । प्राणनामभिरामन्त्रणेऽप्यनुत्थानेन दण्डनाडनोत्थानेन च जीवस्य प्राणव्यतिरेको दर्शित ॥ ३४ ॥ एव देहेन्द्रियमन प्राणव्यतिरिक्त जीव प्रदयं ततोऽतिरिक्त परमारमान बोधयितुमाह त होवाच । हे चालाके 1 एप पुरुष अशयिष्ट इत्येत् क इति स्वप्रयानप्रश्न । यद्वा, एनच्छब्द खम- पर । अमयिष्टेत्येतत् प्रत्ययार्थमात्रपरम् । क एतत् स्वममकृतेत्यर्थ । सर्वथा खमस्थानप्रश्न । क वा एतदभूदिति सुषुप्तिस्थानप्रश्न । एत च्छब्दस्य नपुसकरिङ्गवेऽपि प्रकृतयाचिकृतिस्वारस्यात् प्रकृतपुरुष यष्टया चिक्षेपेति । पाणिनापेष बोधयाञ्चगर' इति वृहदा रण्यकम्। स्वप्नमनुभूतमिति पाठे, 'सध्य स्वप्न तृतीय स्थानम्' इति श्रुतिदर्शनात् क्लीरस्यापि साधुत्व द्रष्टव्यम् । ૨૨ ·566 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतमयुपनिषत् अ. 4. तदु ह वालाफिन विजशी॥३६॥ त होवाचाजातशत्रुः, यत्रैप पतद्वालाकै पुरषोऽशयिष्ट, यौतदभूत् , कुत(यत?) एतदागात् ॥ ३७॥ हिता नाम हृदयस्य नाट्यो हृदयात् पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ति । यथा [च सहस्रधा केशस्यापि पात: तापदण्न्यः पिगळस्याणिम्ना तिष्ठन्ते शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति । तासु तदा भवति ।। शब्दितजीवपर (रत्वम् ।) । ततश्च क सुप्तोऽभूदित्यर्थ । कुत एत दागादिति । अत्राप्येतच्छब्दो जीवपर एव । प्रमोधकालीनजीवो. गुमनापादान किमित्यर्थ । ततश्च जीवस्य स्वप्नस्थानमुपुप्तिस्थानोद्गम- नापादानानि पृष्टानि भवन्ति । यद्वा--त्रिप्वपि प्रश्नेषु एतच्छब्द सप्त- न्यत । एतस्मिन् काल इत्यर्थ । 'सुपा सुलु' इति सुपो लुक् । एतस्मिन् काले क खाममनुभूतम् , एतस्मिन् काले क सुप्त , एतस्मिन् काले कुनो निर्गत इति । एवञ्च त्रयाणामपि एतच्छब्दानामैकरूप्यञ्च सिध्यति ।। तदु ह यालाकिन विजज्ञी । उत्तर वालाकिन ज्ञातवानित्यर्थ.।। त होवाचाजातशत: यत्रेत्यादि । उच्यत इति शेष ॥३७ स्वमस्थानपश्न प्रतिवक्ति हिता नाम. तदा भवति । आरमनो हितावहत्वात् हिता इति प्रसिद्धा हृदयसन्धिन्यो नाड्य हृदयात् पुरीतत पुरीलदाख्य हृदयान्तर्वर्तिमासपिण्डविशेषमभिप्रस्थिता भवन्ति । हृदये पुरीतति नद्धा भवन्ति । ततश्च यथा केशस्यापि सहस्रघा पात आसु तदा भवतीति । ननु जीवातिरिक्तपरमात्मप्रतियोधनार्थ प्रवृत्तेन अजातशत्रुणा कैतदभूदित्यादि पृष्ट्वा व्याख्यानं .

·सपरिकारमाप्योघेता कौपीनफ्युपनिषत् अ 4. 567 यदा मुप्त स्वप्न न कथञ्चन पश्यति, अयास्मिन् प्राण पवैकधा भरति । तदैन वाक् सर्वनामभि सहाप्येति चक्षु सौ रूपैः अतिसूक्ष्म , तावदश्या लश अण्ड' सूक्ष्मा पिळस्य शुङ्गम्य कृष्णस्य पीतम्य रोहितस्य अन्नयीतादिरसम्य अणिमा लेशेन पूर्णा तिष्ठति । अतिसूक्ष्मत्वात् रेशेनापि पूर्णा भवन्ति । तासु नाडीपु सदा स्वप्नकाले आश्रितो भवतीत्ययं ॥ ३८ ।। पुष्तिस्थानमनस्योरमा यदा सुप्तः महाप्येतीति । सुप्ता-- वर्तमाने क्त --स्वपन् सन् यदा उपरतवमदर्शनो भवति - नियताम् । स्वमस्थान किमिति प्रथमप्रश्न तद्विवरणञ्च व्यर्थम् , परमात्मन सुसानाधारस्यात्, नाडीनामेव तथात्यात् परमात्म- निरूपणे तदनुपयोगादिति चेत्-उच्यते । 'य एतेपा पुरुषणा पर्ता यस्य घेतल् फर्म' इत्यनेनेय जीवविलक्षणे ब्रह्मणि उपदिष्टे सिद्धे सुपुतपतियोधनाची प्रवृत्तिरेव किमयति विचारणीयम्। तदुच्यते । बालाकि स्वोपासिनान् पुरुणन् कीर्तयन् शारीर पुरुष जामत सुप्त पृथस्पृथक निर्दिदेश। सुपुत तु रिजही । तेनाय मन्यतेसागत पुस सुप्तोऽन्य , व्याघ्रवराहायनेकाभिमानशालि- त्यात् सुप्तस्य । मन्यते हि स्वप्ने, व्यायोऽहम् , महागजोऽहम् , महा- ब्राह्मणोऽहमित्येवम् । सुषुप्तिकाले तु जीवस्य लीनत्वात् श्वास- प्रभ्यासरूपेण तदाऽवस्थित प्राण एवं सुपुप्त स्यादिति तस्य पुरुषत्वा- भायादेव सुपुप्तो नगणनीय इति। अतोऽय बालाकि प्रतियोधनीय , 'एक एवाऽऽत्मा जागरस्वप्नसुपुतीरशुभाति स्थानभेदेन । न च सुपुन प्राण । तथासति प्राणनाममियमन्त्रणे स उत्तिष्टेत्। न चैवम्' इति । तन्न, 'यनैतत् सुतोऽभूत् , यएप विज्ञानमय इति जाग्रसुप्तेश्य दर्शितम् । जागरस्थानापेक्षयाऽतिरिक्त नाडीस्थान प्राप्य स एवं स्वाममनुभवति परमात्मान प्राप्य सुपुतिमित्युपदिष्ट भवति।

·568 सपरिष्कारभाप्योपेता कीपीतस्युपनिषत् अ. 4. सहाप्येति श्रोत्रं सर्व: शदेः सहाप्येति ; मनः संबनिः सहाप्ये- . तीति ।।३९॥ - स यदा प्रतियुध्यते, यथा अग्नेविस्फुलिङ्गाः विप्रतिष्ठरन् , पदाशब्दानुरोधात् तदाशब्दोऽ याहतन्यः-अथ स्वप्नानन्तरं अस्मिन् प्राणे प्राणशरीरके परमात्मनि एकधा भवति । एकघामावो नाम- जाप्रदायवस्थाजनितदेहात्माभिमानतगगद्वेषादिलक्षणकालुप्यादिराहि-. त्येनावस्थानम् । 'सर्वाणि हवा इमानि मूतानि प्राणमेवामिसंविशन्ति' इत्यादी प्राणशब्दस्य परमात्मनि प्रचुरपयोगात् , वाजसनेयके समान- प्रकरणे, 'य एषोऽन्तर्हिदय आकाशस्तस्मिन् शेते' इति आकाशशब्दितस्य सुषुप्त्याधारात्वश्रवणाच आकाशप्राणशब्दयो. परमात्मपरत्वमन्तरेणा विरोधासंभवात् , 'सना सोम्य तदा संपन्नो भवति', 'सति संपद्य न विदुः', 'प्राजेनात्मना संपरिप्वक्त ' इति परमात्मनः सुपुप्त्याधारत्वस्य श्रुत्यन्तर(रे)श्रवणाच प्राणशब्दो योगेन वा अपर्यवसानवृत्त्या वा ब्रापरः । परमात्मनो बुद्धिस्थत्वात् असिन् इति निर्देशोऽप्युपपद्यते । अथ (तदा ?) तदुत्तरक्षण एव परमात्मानम् अपियन्तं जीयं वागादी न्द्रियाण्यापि तत्] सकार्येण सहापियन्तीत्यर्थ । नामशब्दो नामाभि- लपनपरः । रूपशब्दशब्दौ तज्ज्ञानौयिकन्यापारपरौ । रूपशब्दादीनां सुषुप्तौ लामभवात् । इन्द्रियव्यापारोपरतेरेव सुपुतिशब्दार्थत्वात् ॥३९ उद्गमनापादानपश्नस्योत्तरमाह स यदा...लोका। जीवयोध यत्राग्नेरिति । अत्र, 'यथाग्नेलतः सर्या दिशो विस्फुलिङ्गाः' इति श्रीमाप्यपाठः। । ४० ·सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतम्युपनिषत् अ.4. 569 एवमेवैतस्मादात्मनः प्राणाः ययायतनं विप्रतिष्टन्ते । प्राणेभ्यो देवाः। देवेभ्यो लोकाः ॥ ४०॥ तद्यथा शुरः शुरधाने अवहितः स्यात्, विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये, एवमेवैप प्राश आत्मा इदं शरीर- मात्मानमनुप्रविष्टः आ लोमभ्यः मा नखेभ्यः ॥ ४ ॥ तमेतमात्मानमेत भात्मानोऽन्वयस्यन्ति ॥४२॥ दशाया अमेविस्फुलिङ्गा इव एतस्मात् परमात्मन प्राणशब्दिता जीना यथास्थान प्रस्थिता भवन्ति । तेभ्यश्च देवशब्दितानि इन्द्रियाणि, एतेभ्यश्च लोकशब्दितानि ज्ञानानि भवन्तीत्यर्थ ॥ ४० ॥ रुद् यथा क्षु आ नखेभ्यः। भुरो धीयतेऽस्मिन्निति क्षुधानं क्षुरकोश । तस्मिन् यथा क्षुर अवहितः पिहिताविष्ट ,- विश्व विमति वैश्वानराम्यादिरूपेणेति विश्वमरोऽग्नि - तस्य कुलाये नीडे - , एवमेवैष परमात्मा इद पुरोवर्तिशरीरम् मालोमभ्य आ नखेभ्य । व्याप्त इत्यध्याहार त्याप्त्या आस्मान जीवात्मानमनु. प्रविष्टः अन्तर्यामितयाऽनुप्रविष्ट इत्यर्थ । तादृशस्य सुषुप्याधारत्वो. दमनापादानत्वे सभवत इति भाव । यद्वा इद वाक्य जीवशरीरपरमेव व्याख्येयम् । आत्मानमिदं शरीरम् आत्मत्वेनाभिमन्यमानमिद शरीरम् आलोमभ्य आनखेभ्य जीवरूपेण प्रविष्ट इत्यर्थ ॥ ११ ॥ तमेतमात्मानमितर आत्मनोऽन्धवस्यन्ति। एतादृशं पर- मात्मानम् इतरे जीवा अन्धवस्यन्ति अनुवर्तन्ते ॥ ४२ ॥ अपहिनः अधस्तात् निहित , अन्तर्हित इति वा। शरीर- मात्मानमित्युक्तयोर्भेदात् उभयोः अनुप्रविष्ट इत्यत्रान्वयायोगात् शरीरं व्याप्त आत्मानमनुप्रविष्ट इत्यध्याहारेण प्रथमयोजना।

·568 सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतक्युपनिषत् अ.4. सहाप्येति; श्रोत्र सवैः शदैः सहाप्येति ; मनः सर्वैर्ध्यानः सहाप्ये- तीति ॥ ३९ ॥ . स यदा प्रतिबुध्यते, यथा अग्नेविस्फुलिङ्गाः विप्रतिष्ठरन् , यदाशब्दानुरोपात् तदाशब्दोऽध्याहर्तव्यः- अथ खमानन्तरं अस्मिन् प्राणे माणशरीरके परमात्मनि एकधा भवति । एकधाभावो नाम- जामदाद्यवस्थाजनितदेहात्माभिमानकृतगगद्वेषादिलक्षणकालुप्यादिराहि-. त्येनावस्थानम् । 'सर्वाणि हवा इमानि मृतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति' इत्यादौ प्राणशब्दस्य परमात्मनि प्रचुरपयोगात् , वाजसनेयके समान. प्रकरणे, 'य एपोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिन् शेते' इति आकाशशब्दितस्य सुषुप्त्याचारात्वश्रवणाच आकाशप्राणशब्दयोः परमात्मपरत्वमन्तरेणा विरोधासंभवात् , 'सना सोम्य तदा संपन्नो भवति', 'सति संपद्य न विदुः', 'प्राज्ञेनात्मना संपरिप्वक्त ' इति परमात्मनः सुपुप्त्याधारत्वस्य श्रुत्यन्तर(रे?)श्रवणाच प्राणशब्दो योगेन वा अपर्यवसानवृत्त्या वा ब्रह्मपर. । परमात्मनो बुद्धिस्यत्वात् अस्मिन् इति निर्देशोऽप्युपपद्यते । अथ (तहा) तदुत्तरक्षण एव परमात्मानम् अपियन्तं जीव वागाठी न्द्रियाण्यपि [तत्] खकार्येण सहापियन्तीत्यर्थ । नामशब्दो नामामि. लपनरः । पशब्दशन्दौ तज्ज्ञानौयिकन्यापारपरौ । रूपशब्दादीनां मुपुती लपाभवात् । इन्द्रियव्यापारोपरतेरेव सुपुप्तिशब्दार्थत्वात् ॥३९ उद्गमनापादानपश्नस्योतरमाह स यदा .. लोकाः। जीवोध. . . । यत्राग्नेरिति । अत्र, 'यथाग्नेमलत: सर्या दिशो विस्फुलिङ्गाः' इति श्रीमाप्यपाठः। ४० ·सपरिकारभाष्योपेता कौपीतस्युपनिपत् अ. 4. 571 स यावद्ध या इन्द्र एतमात्मानं न विजशी, तावदेनमसुरा अभिवभूवुः । स यदा विजशौ, अथ हत्वाऽसुरान् विजित्य सर्वेषां देवानां श्रेष्ठय स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय । सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेपा भूतानां धैप्ठयं खाराज्यमाधिपत्यं पर्येति, य एवं वेद । य एवं वेद ॥४५॥ स यावत. [...य वं वेद । इन्द्रो ब्रह्मविद्यालाभात् मागसुरैः पीडितः इमा ब्रह्मविद्या लब्ध्वा अमुरहननेन विजयी सर्वदेवाधिपत्य सर्वदेवश्रेष्ठयं स्वाराज्यशब्दिताकर्मवश्यत्वलक्षणं च प्राप। अतोऽ न्योऽप्येवं वित् सर्वभूताधिपत्य सर्वभूतश्रेष्ठय पापाहतिपूर्वकमकर्मवश्य स्यलक्षणं स्वाराज्यशब्दितं मोक्ष प्रामोतीत्यर्थ । व्यासायैस्तु...."सर्वान् पाप्मनोऽपहत्येत्यनेनापहलपाप्म- स्वादिगुणाष्टकमुक्तम् , जरादीनामपि पाप्मान्तर्गतत्वात् । उक्त हि वाक्य- कारः, 'स्यु पाप्मान कालजरामृत्युशोकादय संख्यातत्वात्' इति । स्वाराज्यम् खाधीनत्वम् । अत सत्यकामत्वं सत्यसकरूपत्वञ्चोक्त भवति । अत (तत् १) स्वाराज्य संसारिभ्योऽस्य श्रेष्ठयरूपम् आधिप त्यम् । अधिपतिः परमात्मा . 'सर्वस्याधिपति' इति श्रतः । तत्संबन्धि आधिपत्यम् । गुणाष्टकं हि ब्रह्मसंबन्धितया ब्राह्ममुच्यते, "नामेण जैमिनि "इति । अतो ब्रह्मसंबन्धितया तत्साधर्म्यरूपं संसारिभ्य: श्रेष्ठता- रूप यत् स्वाराज्यम् , तदेतीनि श्रुतेरर्थ "इत्युक्तम् । [य एवं वेद!।] अन्योऽपि य एतामुपनिषदं वेद, सोऽपि ईदृशं फलमाप्नोतीत्यर्थ ॥ ४५ अन्योऽपि य एतामिति । इदं य एवं वेदेत्यभ्यासस्यार्थवर्णन- ·. तद् यथा श्रेष्ठी 570 सपरिफारभाष्योपेता कौषीतस्युपनिषत् 14 यथा श्रेष्टिन स्वा ॥४३॥ तद् यथा श्रेष्ठी स्वर्भुन्के, यथा श्रेष्ठिन स्वा• भुखते-स्वमेवैर प्राज्ञ आत्मा एतेरात्मभिर्भुन्के । यथा श्रेष्ठी स्वै , एव वा एत- मात्मानोऽन्वरस्यन्ति ॥४४॥ तत्र दृष्टान्तमाह यथा श्रेष्टिन स्वाः । यथा श्रेष्ठयवन्त स्वा ज्ञातय अनुवर्तन्ते ॥ १३ ॥ | यथा कश्चित् प्रभु भोगापकरणमूत स्वैतिमि भोगान् भुक्ते यथा स्वाश्च बन्धव त प्रभुमैश्वर्यादि समग्रमनुभूय तद्दतानि वितादीनि चोपनीव्य हप्यन्ति-एवमेवाय परमात्मा स्वोपकरणभूर्जीवात्मभिलीलारस मुकें । ते चाऽऽत्मान परमात्मदतभोगीपकरणा सर्वश्वर्यादिगुणविशिष्ट तमनुस्य हृष्टा भवन्नी त्यर्थ । यथा वा स्वाः श्रेष्ठिन भुजन्तीति पाठे, यथा प्रधानपुरप स्वकीयैर्मृत्यादिमि भोगसाधनानि उपहद्धि हेतुमि भोगान् मुक्ते, यथा च भोगसाधनानि उपहनन्त प्रधानपुरुषं पालयन्ति- एवमित्यर्थ । 'भुज पारने' इति भुजे परम्मैपदित्यादिति ध्येयम् । ईदृश भोक्तृत्व जीवद्वारा वा परमात्मनि योजनीयम् ।। १४ ॥ ४३ भ्रष्टयान्तमिति । अष्ठिपद धैश्ये रुढ तदर्थनिवक्षयाऽप्यन्यय- मर्हति । अथापि तथा विशेषग्रहणे धारणाभागान् श्रेष्ठयमन्तमित्यर्य- घर्णनम्। तद्यथा श्रेष्ठीति । अन्न, तद्यया श्रेष्ठी स्थैर्भुदत्त यथा या स्वा धेष्टिन भुअन्ति, एचमेष प्रमात्मा परात्ममि डन्त, एवमेवेत भामान पन भुनन्ति' इति श्रीभाष्यपाठ ।

·सपरिष्कारभाप्योपेता कौषीतस्युपनिषत् अ. 4. 571 स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजझी, तावदेनममुरा अभिवभूवुः। स यदा विजौ, अथ हत्वाऽसुरान विजित्य सर्चपां देवानां श्रेष्टय स्वाराज्यमाधिपत्य परीयाय । सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेपा भूनानां श्रेष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्यति, य एवं वेद । य एवं घेद ॥ ४५ ॥ स यावत्...य एवं वेद । इन्द्रो ब्रह्मविद्यालाभात् प्रागसुरै। पीडितः इमा ब्रह्मविद्या लब्ध्वा असुरहननेन विजयी सर्वदेवाधिपत्य सर्वदेवश्रेष्ठय स्वाराज्यशब्दिताकर्मवश्यत्वलक्षणं च पाप । अतोऽ न्योऽप्येवं वित् सर्वभूताधिपत्य सर्वभू-श्रेष्ठय पापाहतिपूर्वकमकर्मवश्य स्खलक्षण स्वाराज्यादित मोक्ष प्रामोतीत्यर्थ । व्यासार्यस्तु ...."सर्वान् पाप्मनोऽपहत्येत्यनेनापहतपाप्म- स्वादिगुणाष्टकमुक्तम् , जरादीनामपि पाप्मान्तर्गतत्वात् । उक्त हि वाक्य- कारः, 'स्यु पाप्मान कालजरामृत्युशोकादय सख्यातत्वात्' इति । स्वाराज्यम् स्वाधीनत्वम् । अत सत्यकामवं सत्यसकल्पवयोक्त भवति । अत (तत् ४) स्वाराज्य ससारिभ्योऽस्य श्रेष्ठयरूपम् आधिप त्यम् । अधिपतिः परमात्मा , 'सर्वस्याधिपति ' इति श्रते. । तत्संबन्धि आधिपत्यम् । गुणाष्टकं हि ब्रह्मसबन्धितया ब्राह्ममुच्यते, "ब्राह्मेण जैमिनि "इति । अतो ब्रह्मसबन्धितया तत्साधर्म्यरूपं समारिभ्यः श्रेष्ठता- रूप यत् खाराज्यम् , तदेतीति श्रुतेरर्थ "इत्युक्तम् । [य एव वेद।] भन्योऽपि य एतामुपनिषदं वेद, सोऽपि ईदृशं फलमाप्नोतीत्यर्थ ॥ ४५ अन्योऽपि य एतामिति । इद य एवं घेदेत्यभ्यासस्यार्थवर्णन- .

·572 सपरिष्कारमाप्योपेता कोपीतक्युपनिषत् अ, 4, ओं वाडने मनसीति शान्तिः । इति ऋग्वेदे कोपीतन्युपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः॥ इति कौपीतफिजाह्मणोपनिपत् ॥ शुभमस्तु . एतत् प्रकरणं समन्वयाध्याये चतुर्थपादे चिन्तितम् । तत्र हि- 'यो चै बालाक एतेषा पुरुषाणा कर्ता यस्य चैतत् कर्म स वै वेदितव्य.' इत्यत्र [य..] आदित्यादिपुरुषाणा कर्ता, तत्कर्तृत्वनिर्वाहकञ्च पुण्य पापादिलक्षणं कर्म यस्यास्ति, स वेदितव्य इत्यर्थप्रतीते , कर्मशब्दस्य पुण्यपापयो• रूढत्वात् , सुप्तपुरुषागमनयष्टिघातोत्थापनादीनाञ्च जीव- लिङ्गत्वात् , 'तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्मुक्ते' इति वाक्यप्रतिपाद्यभोक्तृत्वपरि- पाल्यत्वयोर्जीव एव संभवात् जीव एव प्रकरणप्रतिपाद्य इति प्राप्ते- उच्यते, "जगद्वाचित्वात्" । 'यस्य वैतत्कर्म' इत्यत्र कर्मशब्दस्य यद्यपि पुण्यपापादौ रूढिरस्ति--तथापि चलनेऽपि रूढयविशेषेण रुढयो: परस्परकलहायमानत्वेनार्थनिर्णयासामर्थ्यात् , एतच्छब्दस्य प्रत्यक्षाटि. सनिघापितजगत्परत्वौचित्येन तत्समानाधिकृतकर्मशब्दस्यापि, क्रियत इति कर्मेति व्युत्पत्त्या जगद्वचनत्वमेमोचितम् । ततश्चायमर्थ -स्वदु- मिव । अभ्यामस्य समाप्त्यर्थत्वं सर्वत्र प्रसिद्धमिहापि संभवति । जगद्वचत्वमेयोचितमिति । मात्र फर्मपदं जगदित्यर्थकम् । अप्रसिद्धः । अपितु जगति एतत्पदेनोके तहतकार्यत्वाचि। तथा च भाष्यम् "शरसस्य जगतः कार्यववाचि" इति। एतच्छन्द एव सर्व- ·सपरिष्कारभायोपेता कोपीतयुपनिषत् अ. 4. 573 क्तानामादित्यादिपुरुषाणा य कर्ता, अन्नतो गत्वा, सर्वमपि जगत् यस्य कार्यम् , स एव वेदितन्य । ततश्च नात्र जीवम्य प्रसक्ति । यदि हि पुण्यापुण्यलक्षगकर्मसंबन्धी जीवोऽत्र वाक्ये प्रतिपाद्यः स्यात्-- तदा आदित्यादिषु पुरुषवादिन बालाकिमब्रझनादित्वेन प्रत्याख्यातवता अजातशत्रुगा स्वयमब्रह्मण उपदेश्ययामभवात् [असामञ्जस्य स्यात् ।। अतो नाय कर्मशब्द पुण्यपापवचन अपितु जगद्वचन । “जीपमुख्य- पाणलिङ्गान्नेति चेत् तद् व्याख्यातम्" । यष्टिधातोत्थापनभोक्तृत्वादि- जीवलिङ्गात् , 'अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति' इति प्राणशब्देन प्राण- भृतं निर्दिश्य तत्र करणग्रामस्यैकधाभावश्रवणात् , प्राणभृत्त्वस्य जीव- जगत्परः । तद्गतकार्यत्वं कर्मत्यनेनोच्यते, सर्व यस्य कार्यमिति । एवझारेण पुण्यापुण्यपरत्वेऽनौचित्यातिशयो शाप्यते । तत्पक्षे हि पुरुषाणां तैत्युक्तं कर्तृत्वं जीवे अस्वरसम्-पुरुपसृष्टिसंकल्पानयत्या- भानात् । पुरुषोत्पत्तिपर्यवसायिपुण्यादिकर्मकर्तृत्वस्यैय सत्वात् । तावदर्थविवक्षायां यस्य स्पैतत्कर्मेति पुनरुक्तं स्यात् । यस्य कर्मेत्येवालमिति एतत्पदवैयर्थ्यश्च । वाशदश्चानन्धितः, चशम्भस्यैव युकत्वात् । एवमन भाये, 'यद्यपि रूढिरस्ति, तथापि' इति प्रयोग- स्वारस्यात् पुण्यापुण्ययोः रूढायप्यनतिसंमतिराविष्क्रियते; चलने रूढेरावश्यकत्वेन प्रकरणाद्यनुरोधेन कर्मत्वेन रूपेणे तविशेषग्रहण- संभवादिति। प्राणशब्देनेति । अन्न प्रकरणे प्राणनामभिरामन्नणरूपं प्राणलिङ्गं प्रथममस्ति । पश्चात् , 'माण एवैकधा भवति' इति प्राणशदश्च । तत्र प्रथमस्य आत्मनि प्राणव्यतिरिक्तताशापनार्थता पूर्वपक्षिणोऽपीटा । तेन प्राणव्यतिरेकसिद्धावपि जीवत्वं न सिद्धयति । अतो द्वितीय- ·-- . 514 सपरिपारभाष्योपता कापीतयुपनिषत् अ 4 लिङ्गत्वाच्च जीव एवान प्रतिपाद्यते । न च प्राणशब्दम्य मुख्यमाण एवार्थ , प्राणनामभिरामन्त्रणाश्रवणेन मुख्यप्राणव्यतिरिक्तत्वस्य ज्ञापित खेन मुम्न्यप्राणस्य एतत्प्रकरणप्रतिपाद्यत्वासभवन प्राणशब्दस्य प्राणमह चरितनीयलभक पर युतत्वात् । ततश्च यष्टयादिजीवरितात् प्राण शब्दसकीतनाच्च प्राणभृत् जीव एवात्र प्रतिपाद्यत इति चेत् -- तत् व्याख्यातम् । प्रतर्दनविद्यायाम , 'यत्र प्रकरणे नमलिझानि चिदचिलिङ्गानि चोपलभ्यते, तन्न चिदचिलिङ्गाना चिदविच्छरीर कान्वयसमवात् चेतनाचेतनशरीरकममोपासन विधीयते' इत्युक्त्त्यात् । इहान यथासिद्धजीवलिङ्गमम्ति चेत् -- तच्छरीरकालोपासनार्थ तन्मध्य वर्तिजीवोपदेश । अत्र च प्रकरणे उपक्रम एव, 'मृषा वै मा सवादयिष्ठा ' इति अनावादप्रत्यारव्यानदर्शनात् पापापहतिपूर्वकखाराज्य रूपब्रह्मविधैका-तफलेनोपसहारात् प्रकरणस्य ब्रह्मपरत्वेन निश्चितत्वात मध्ये जीवोपदेशस्तच्छरीरकनया ब्रमोगासनार्थ इत्यध्यवसीयत इत्यर्थ । "अवार्य तु जैमिनि प्रश्नानाभ्यामपि चैवमेके" । यष्टिपातेन जीवसोधन नीमातिरिनावपतियोधामिति जैमिनिराचार्यो ग्रहणम् । ननु प्रापशरस्य जामलिङ्ग वेन वर्णन पूर्वपक्षीष्ट चेत्, 'जागलिझानति चेत् ह येनारदेव मिति चेत् सत्यम् । स्वकार, 'जीनमुरयाणलिलामति चेत- उपसारिध्यात् इति म गुप्त सूत्र- प्रत्यभिज्ञानसपत्तिसीयाय पूर्वपश्याशय जीवमुण्यप्राणलिदिति पूर्वशदप्रयोगेणानुवदतीति गाव्यमान हि प्राणस्य प्रकरणप्रधाापति- पाद्यता समयति, 'तच्या अटी इत्याधुक्तभोगत्यात्मत्वादेरन ग्यात् । जैमिनिराशायों मारा इति । मन्यत्र पूर्वसूत्रे जीवशरीरक- ·सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतस्युपनिषत् अ4. 575 मन्यते । 'कुत : प्रश्न-याख्यानाभ्याम् = प्रश्नपतिवचनाभ्याम् । यष्टि घातेनापि जीवप्रतियोधनानन्तरम्, 'कैप एतद्वालाके पुस्पोऽशयिष्ट कैतदभूत् कुन एतदागात्' इति जीवसुपुत्याधार नस्य, 'अधास्मिन् प्राण एवैका भवति' इति परमात्मवाचिप्राणशब्देन प्रतिवचनदर्शनाच जीवातिरिक्त ब्रह्मप्रतिशेधनशेषतौर जीवोपन्यास । न तु तस्यैर शेपि- तया। ननु, 'बैतदभूत्' इत्येतच्छब्देन न जीवोऽभिधीयते, येन तस्यति पादन परमात्मप्रतिपतिशेषभूतं स्यात् । अपि तु एतच्छब्देन करण- जातमभिधीयते । एतत् करणजात सुषुप्तौ क लीनम् , प्रयोघदशाया कुत उस्थितमिति प्रश्न -'अथास्मिन् प्राण एवैधा भवति' इति प्राण शब्दनिर्दिष्टे प्राणभृति ल्य इति प्रतिवचनतासर्यश्च किं न स्यादिति चेत्, सलाह, “अपि चैवमेके"। एके-वाजसनेयशाखिन प्रश्नपतिवचनयो जीवसुषुप्त्याधारविषयत्र स्पष्टनामनन्ति । 'य एप विज्ञानमय पुरुष बैष तदाभूत्' इति, ‘य एपो तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते इति च । अतो विप्रतिपादनस्य परमात्मप्रतिपादनशेषत्वात् परमात्मैवाल प्रकरणे न जीप शनि स्थितम् ॥ ४५ ॥ पिाद्य १ बोगसनाथ जीयोपदेश इति स्वमत कथयन् सूवशारो यदि जैमिनि- मत पश्चात् निर्दिशति, तर्हि कतरदन ग्राद्यम् । द्वितीयपादे वैश्वानरविद्यायामग्निशरीरापरमात्मोपासन ) मग्निशब्द इयुक्वा, 'साक्षादप्यविरोध जैमिनि' इति योगार्थपक्षमुरचिक्षेप । तत सूत्रकारपक्षमेवाहत्य, जैमिनिमतप्रदर्शन सभदुदाहरणान्तरविषय- तत्परिग्रहाभिप्रायेणेति वर्णयाम । न नापि तद्वत् स्थलान्तरे जीयोपदेशास्य जीवन्यतिरेक्यदर्शनार्थताव्युत्पादनायेह जैमिनि- ·576 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिपत् थ,4. मतोक्तिरिति शम्यं वक्तम् ; 'अपि चैवमेके' इति प्रकृतस्थल एव जैमिनिमतग्राह्यतायामुपष्टम्भकवर्णनात् । मन मिनिमतमेव तन्मत- मिति चेत् , तहि पूर्वस्त्रमिदं सूचञ्च, 'तद् व्यारयातम्' इति भाग- त्यागेन एकसूत्रतया प्रणेतव्यं भवेत् इति चेत्-उच्यते । अत्र पूर्वसूत्रेणा जीवमुरयप्रायोभयविषयेऽपि विशिष्टोपासनपक्ष उक्तः, अनेन सूत्रेण विशिष्टोपासनमुपेक्ष्य जीवादिव्यतिरेकप्रदर्शनार्थस्तदुप- देश इति पक्षान्तरमुच्यते इति केचिनिर्वाहः इह प्रकाशिकाया- मादृतः । नन्वेवं कतरन्मतं ग्राह्यमिति शहा परिहार्यति चेत्- उच्यते । जैमिनिमतमेवेह सूत्रकारस्यापि गूढमभिमतम् । पूर्वसनेण पक्षान्तरकथनञ्च तस्यापि स्थलान्तरे समादरणीयत्वमस्तीति शाप- नाय । धैश्यानराधिकरणे जैमिनिपक्षग्रहणं स्थलान्तरे उपयोगाभि- प्रायेण ; इह स्वरक्षग्रहणं तदभिप्रायेणेति विशेषः । तेन चेहश- समाधानस्य प्रागेवोकतया पूर्वपक्षः प्रायो नोदियादिति ज्ञाप्यते । तदनन्तरञ्च तादृशं समाधानमिहासंभावितमिति पुनः पूर्वपक्षि- शदायां प्रकारान्तरेण समाधान हद्गतं जैमिनिकण्ठोक्तं प्रदश्यते । कथं तदिहासंभावितमिति चेत्-यत्र जीवादी परमात्माविशन्द- सामानाधिकरण्यादिना परमात्मधर्मान्वयमतीतिः, तत्र विशिष्ट- विवक्षा । इह तु, 'केप तदाऽभूत् कुत पतदागात', 'एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्टन्ते' इति व्यधिकरणनिर्देश पव लक्ष्यते । अतो विशिष्टोपासनमसंभावितमिति। एवं सूत्रद्वयेन पक्षद्वयनिर्देशश्च अधिकरणसारावल्यामपि दर्शितः- "इत्यं जीवातिरिक्त प्रकरणनियते तन यजीपमुख्य- प्राणाख्यानं न तेन क्षतिरिह च तथा तद्विशिष्प्युपासा। प्राणस्य प्राणभाजोऽप्यधिकरणतया वाजिवाफ्योतरीत्या ब्रह्माशप्त्यै तदन्यप्रकथन मिति हि स्थापना सावभोमी॥” इति। - ·। सपरिकारभाप्योपेता फौपीतक्युपनिषत् अ. 4. 577 अन्न श्लोके पूर्धिन विशिष्टोपासनमुक्त्वा तद्विवरणमेवोत्तरार्धन क्रियते । वाजिवाफ्यम् अन्तर्यामिब्राह्मणम् । तृतीयपादे, 'ब्रह्मोच्यते' इति शेषः । तयाच अन्तर्यामिश्रुतिरीत्या इह प्राणजीवविशिष्टतया ब्रह्मोच्यत इति तदर्थः । एवं ब्रह्मशप्त्यै तदन्यप्राथनात् प्रतर्दन- विद्यायामिवेहापिविशिष्टोपासनसंभवात् एपा स्थापना सार्वभौमीति चिन्तामणिव्याख्यानुसारेणार्थः । चिन्तामणी यथावस्थितवास्यभ्रंशात् तत्रतत्र वाक्यान्तर- प्रक्षेपशवया अविश्वसनीयत्वमाशय्य प्रवृत्तायां पदयोजनायां पूरधि विशिष्टोपासनरूपमेतदधिकरणद्वितीयसूत्रप्रमेयमुच्यते ; तृतीयसूत्र- प्रमेयमुत्तरार्धे । वाजिवाफ्यं तावत् 'अपि चैनमेके' इति सूत्रखण्ड- विवक्षितं वाक्यम् । न त्वन्तर्यामिव्राह्मणम् । तथाच तत्र प्राणजीव- कथनं जीवाधिकरणतया तदन्यभूतं ग्रहति ज्ञापनार्थम् । अयमुत्कृष्टः परिहार इति तदर्थ इत्युक्तम् । तत् सिद्धम् एमाद्यनुरोधादत्र, 'जीचो- पदेशः तच्छरीरकब्रह्मोपासनार्थ इत्यध्यवसीयते' इति पर्यत इति । अनेदं योध्यम्-श्रीमाप्ये द्वितीयसूनस्य जीवविशिष्टनमो- पासनतात्पर्यकत्वं नैव भापितम्। प्ररणशरीरकब्रह्मोपासनमिह प्रकरणे संभवतीति तेन सूत्रेण कथ्यत इति पुनयिसूक्तिमापाततः पटन्तः सर्वे संमन्येरन् । वस्तुतः सूक्तिशैलीमयदधानैरिदं सुज्ञानम्, यत् द्वितीयसूत्रमाप्यम् "तत्परतया वर्णनीयानीति" इत्यन्तेन समाप्तम् । ततः, "प्रातर्दने हि" इत्यादि "इत्यनाह" इत्यन्तं तृतीयसूत्रावतरण- भूतमिति । अतश्च प्राणशरीरकतया ब्रह्मोपासनमपि न भाष्यरुता द्वितीयसूत्रविरक्षिततया कण्ठोक्तम्। किन्तु तृतीयसूत्रोत्थानोपयोगि- शहासन्मुखेन संभवमानेणाऽऽविकृतमित्येतदेव । जीवविशिष्टो- पासनं तु मतराम् । तहिं द्वितीयसूत्रप्रमेयं किमिति चेत्न विशिष्टोपासनं चाफ्यविवक्षितमिति तत्प्रमेयम् । किन्तु ब्रह्मपरत्वस्य प्रकरणे निश्चितत्वात् जीवादिलिङ्ग श्रूयमाणमपि तच्छेपतया नेय- -37 ·578 सपरिष्कारभाप्योपेता कौपीतक्युपनिषत् य. 4. मित्येतदेव । तदेव भापितम् , "तत्परतया वर्णनीयानि" इति । अत्र च श्रुतप्रकाशिका, “म तपासनार्थत्वमप्यतिदेष्टव्यमिति भावः" इति। अथ च, शेषतया वर्णनं नाम विशिष्टोपासनपरतया वर्णनानाधिक भवेदिति कृत्वा तस्य प्राणविपये संभवेऽपि जीवविषये असंभव विमृशता गवायां क्रियमाणायाम् उपासनातिरिक्तप्रकारेण शेषतया वर्णनमुपपादयितुं तृतीयसूत्रमिति । ननु तर्हि द्वितीयसूत्रे, 'तद् व्याख्यातम्' इति किमर्थम्? तद् विहाय द्वितीयतृतीयसूत्रयोरेकसूलतया पठनमेव पर्याप्तम् । न च प्रकृतस्थले प्रकारान्तरेण निर्वाहेऽपि उदाहरणान्तरे विशिष्टोपासन- मपि भवतीति शापनार्थ सूत्रभेद इति वाच्यम्-इन्द्रमाणाधिकरणे विशिष्टोपासनपक्षस्योक्तत्वात् इह प्रकारान्तरेण निर्वाह दर्शिते, यन यासंभवः, तत्न तद्ग्रहणमित्यस्य शायमानतया पृथक्सूनवैयर्थ्यात् । अत एव प्राणविपये विशिष्टोपामनसंभवसूचनार्थे पृथासूत्रप्रणयन- मित्यपि न मन्तव्यम्-इन्द्रप्राणाधिकरणमिदञ्च पश्यतां यथासंभवं तत्तद्ग्रहणस्य स्वतःसिद्धेरिति चेत्-उच्यते । इन्द्रप्राणाधिकरणे, 'उपासातैविध्यात्' इत्युपासनारतया निर्वाहस्य तन संभवामिप्रायेण कथनेऽपि तदधिकरणस्य विशिष्टोगमनेनैव निर्माहवर्णने न तात्पर्यम् । किन्तु यन यथा संभवति तत्र तथा शेषतया निर्वाहवर्णन एवेति सापनार्थमेव, 'तद् व्यायातम्' इति पठित्या पृथतम् । अत्र संमयनिहमकारोपपादनार्थच वतीयसूत्रम् । 'अन्यार्थ तु' इत्यस्या- यमाशय:-प्राणस्य जीवपरत्वं शह मानेन यथा तन प्राणनाममिरा- मन्त्रणादेः प्राणलिङ्गम्य प्रणानिरिकनया जीपमापनपरत्वमाशय्यते, तथा ब्रह्मपरत्ववादिना जीवलिङ्गस्य जीपातिरिक्तनलमापन परत्वं दि सुपचमिति । एवञ्च, 'अयास्मिन् पाण एवैकधाभवति' इति याश्यम् यस्मिन् इति प्रकरणिनं परमात्मानं युवत् परमात्मनिष्ठ मुख्यप्राणेएफधाभावपरं घा, ·मपरिकारभाष्योपता कोपीतयुपनिषत् अ.4. 579 प्राणभृति एकधाभावपरं चाप्राणशरीरके परमात्मनि एकीभावपरवा, 'प्राणस्य प्राणम्' इत्युक्तरीत्या पुष्कलपाणनव्यापाराश्रये परमात्मनि पकीभावपरं वेति विमर्श, अत्र स्वनोद्गमनयोरिव सुपुप्तावेकधाभाव- स्यात्य जीरकर्टकताया एव स्वरसतः, 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति' इति वाक्यतश्च सिद्धत्वात् करणग्रामस्यैकधाभावो नान वर्ण्यत इति जीवकर्तृकएकीभावोऽयं परमात्मन्येवेति निश्चये जाते, प्राणशरीरकपरमात्मपरत्वमप्यौचित्यादुपेक्षितुं युक्तम् । समानप्रकरणे वृहदारण्यके, 'य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते' इत्यत्न आकाश- पादो न हि भूताकाशविशिष्टपरमात्मयाची, भूताकाशे जीवशयना- भायात् । किन्तु आ=समन्तात् काशत इत्युक्तपरमात्मवाची। तदि- हापिप्राणशब्दोन मुख्यप्राणविशिष्टयाची मुख्यमाणे जीवस्यैकीभावा- भावात्। किन्तु प्राणनव्यापारविशिष्टपरमात्मवाचीति पर्यालोचनसंभ- यात् । अस्मिन् प्राण एवेत्यस्य अस्मिन्नेव प्राणे, न तु मुख्यमाणे अन्यत्न वेत्यर्थः । प्राणनप्रदे परमात्मनि सुपुप्तत्वादेयायं जागरप्रया- सायासपरिहारं लभत इति भावः । अस्तु तायदिदं कथमपि । सूत्रभाप्ययोराशयस्तावत् प्रागुक्ती धार्यः। एवयं तद् व्याख्यातम्'इति इन्द्रप्राणाधिकरणातिदेशकरणात् इदमधिकरण तदुपरि अधिकाशठ्या प्रवृत्तमित्यपि सून्यते। अधिका- शहापरिहारप्रकारौ च श्रुतप्रकाशिकायां दर्शितो, "प्रतर्दन विद्याया- मुपक्रमे जीवलिङ्गागमः । महावाक्यस्वारस्य तु परमात्मरत्वे । इह तूपक्रमोपसंहारमध्येघु जीलिङ्गावगमात् अत एव परमात्मनः चिद. चिद्विशिष्टतापरत्याभावेनोपासावैविध्याप्रतिपत्तेः प्रानर्दनन्यायानव- काश इत्यधिकाशहा । त्रिविधोपासनामावेपि जीतिरिक्तब्रह्मबो- धनरूपप्रयोजनसंभवादस्त्ययकाश इत्यनन्तरसूवे विवक्षितोऽधिक: परिहारः" इति । दर्शितभाप्यस्वारस्यनुतप्रकाशिकाग्रन्थानुरोधेन च अन्यत् वाक्यजातं नेयम् ।

·580 सपरिष्कारभाष्योपेता कौपीतक्युपनिपत् अ.4. नन्वेवं विशिष्टोपासनपरत्वं द्वितीयसूने न विवक्षितं चेत्- अधिकरणसारावल्यां तद्वर्णनं कथम्-उच्यते । बहुपु तालकोशेषु अन्न श्लोके द्वितीयः पाद एवं पठ्यते, "प्राणारयानं न तेन क्षतिरिह न तथा तदिशिष्टऽप्युपासा" इति । व्यारयानेपदृष्टोऽपि बहुताल- फोशरक्षितः नम्धटितः पाठः समुचितो न सहसा प्रतिक्षेपमहति । तदयमर्थ:-जीवापेक्षयोत्कृष्टे परमात्मनि प्रकरणार्थतया स्थिते सति जीपमुख्यप्राणारयाने स्थितमपि न क्षतिपरम् । तापता इन्द्रप्राणाधि- करणोक्तरीत्या जीविशिष्टोपासनं विवक्षितमिति न मन्तव्यम् । तथा स्वरूपेणोपासनरत् प्रातर्दनोपासनपञ्च तद्विशिरोऽप्युपासानेह भवति। किन्तु वाजिवाक्ये आकाशादिपदघटिते जीवस्य ब्रह्माधार- फत्वं यथा शापितम् , तथेहापि प्राणजीराधारतया ब्रह्मशापनार्थमेव तत्कथनम् । अन्तर्यामिवाह्मणोक्तरीत्या प्राणजीवाद्याधारताया: ब्रह्मणि सत्त्वात् तद्रूपेण ब्रह्मशापनार्थमेव प्राणजीवायनमिति इन्द्रप्राणा- धिकरणार्थस्थापना चेत् क्रियते, सा सार्वभौमी हि । प्रतर्दन विद्या- भूमाविव यालाकिविद्याभूगारपिसा सुसमयतरतीति।लोके प्राणस्ये- त्यादि स्थापनेत्यन्तमिन्द्रप्राणाधिकरण र्थस्थापनापरम्। वाजिवाफ्य- पदं चिन्तामणिग्रन्थ इवान्तर्या मित्रालणपरम् । सार्वभौमीति प्रस्ताधिकरणविषयवाक्येऽपि तदतिदेशसंभन उच्यत इति । पवञ्च द्वितीयसूनस्य विशिष्टोपासनपरतयाऽनयोजन यथावतानु- सारिबहुअन्यविमर्श सारायलिश्रुतप्रकाशिमसामरस्ये औदासीन्येन साराबलिप्रसिद्धपाठानुसारेण सुखमाार्थ मालसंग्रहहएथेति ॥ सचन्द्रलोकमोगोक्ता मुक्तिः पर्यइ विद्यया । पेहिकामुम्मिलिशा मुक्तिः प्रातदनीगता ॥ केवला मुक्तिरन्ते च प्रोक्ता बालाकिविद्यया। मुण्यप्राणस्य साक्षस्य मध्ये भरमीरितम् ॥ इत्यमीशायुपनिपत्परिपारविधायिना। वेदान्तलक्षमणामिस्ययोगीन्द्रायजसेचिना ॥

·सपरिष्कारभाष्योपैता कोपीतल्युपनिषत् 1 4
581
क्षेमाय य करुणया क्षितिनिर्जराणा भूमावजम्भयत भाष्यसुधामुदार ।
वामागमाध्वगवदावदतूलवातो रामानुज स मुनिराद्रियता मदुक्तिम् ।।
इति
श्रीमतानाचार्यचरणारविन्दचच्चरीकस्य वात्स्यानन्तार्यपादसेवा-
समधिगतशारीरकमीमासामाष्यहृदयस्य परकालमुनि
पादस्वासमधिगतपारमहंस्यस्य
श्रीरङ्गगमानुजमुने। कृतिषु
कौपीत किनाझणोपनिषत्प्रकाशिका सपूर्णा ।।
श्रीरस्तु॥
श्रीमते रङ्गरामानुजमहादेशिकाय नम
रङ्गालक्ष्मणयोगीन्द्रालुन्धवेदान्तसपदा।
विविधग्रन्थनिर्माणसिद्धसाधुप्रसात्तिना ॥
वीररायरसज्ञेन वात्स्यसश्चक्रपतिना।
कौपीतकिश्रुतिशिर परिष्कार क्रमात् मृत ॥
इति वात्स्यसञ्चायतिवीरराघवाचार्यकृत
कौपीतक्युपनिषद्भाष्यपरिष्कार!
श्रीमते हयवदनपरब्रह्मणे नम
श्रीरस्तु ॥ शुभमस्तु॥
शारीरके कौपीतक्युपनिषद्वाक्यस्थलसूची
२-१-२९-३२
१-३७
३-३-२८
३-३११

·श्रीः कौपीतक्यूपनिपदर्थसंग्रहकारिकाः कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् ऋग्वेदसंश्रिता । अध्यायेषु चतुर्वत्र प्रथमे प्रतिपाद्यते ॥ १ ॥ पर्यकविद्या यनिष्ठ इष्टिकृञ्चन्द्रलोकभाक् । अनुभूय फलं चन्द्रविसृष्टस्तत्वभाषणात् ॥ २॥ देवयानेन संप्राप्य ब्रह्मलोकमर हदम् । विरजां चातीत्य पञ्चशत्या चाप्सरसां तदा ॥ ३ ॥ प्रत्युनतः सोपहारं दिव्यरूप: परिष्कृतः । तिल्यवृक्षादिकं प्राप्य क्रमाद् गन्धादिशोभितः ॥ ४ ॥ द्वारपापद्रवात् आप्तब्रह्मस्थानोऽमितौजसि । पर्यके ब्रमणा पृष्टः सत्ययाक् भोगसाम्यमाक् ।। ५ ।। मुख्यामुख्यप्राणचिन्ता द्वितीयाध्यायविस्तृता । प्रातर्दनी तृतीयेऽन्या परविद्या प्रकीर्तिता ॥ ६ ॥ इन्द्रेण त्याष्ट्रहत्यादिकर्तृवान्तर्गतः परः । पाणस्याप्यन्तरः मानः आनन्दधाजरामृतः ॥ ७ ॥ सतोऽसत: कारयिता मुक्त तत्रोपदिश्यते । तुयें बालाफिविद्योक्ता वृहदारण्यके स्थिता ॥ ८ ॥शुभमस्तु॥

·" 505 " " 514 515 527 तिल्यो वृक्ष निशीपी त्याष्ट्र 530 कौपीतयुपनिषद्गतानि अध्यादिनामानि चिनो गाग्र्यायणि 481 फणहस्ता आरुणि उपधी श्वेतकेतु गौतमस्य पुत्न 482 श्री अरोहृद 497-500 कौपीतकि मूहर्ता यटिहा 497 601 पैन्य 497-498 प्रतर्दनो देवोदासि सालज्य सस्थानम् 497 इन्द्र विरजा नदी 497 अपराजितमायतनम् अरुन्मुखा यतय इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ 498 प्राहादय विभुप्रमितम् (मण्टपम्) पौलोमा विचक्षणा आसन्दी कालका प्रिया मानसी गायों वालाकि प्रतिरूपा चाक्षुषी उशीनरा अप्सरस सत्त्वमत्स्या अजनहस्ता कुरुपाञ्चाला मालाहस्ता काशीविदेहा चूर्णहस्ता अजातशत्नु काश्य यासोहस्ता " " " " " 553 , " " " . , . " " " " ·x x x कौपीतकिबाझगोपनिषद्विपयसूची पर्यहविद्या चित्रण श्वेतकेतुं प्रति प्रश्नः श्वेतकेतुपितरं प्रति चित्रण रहस्योपदेशः अनिष्टादिकार्यधिकरणविचारादि चन्द्रमोतिहटेन परमपदगमनम् तटिदधिकरणम् चैकुण्ठे हृदनदीवृक्षादि पर्यः प्रियादि च अप्सर:पञ्चशतीप्रेषणम् साम्परायाधिकरणम् पर्यइवर्णनम् ब्रह्ममातिसंवादादि अचिरादिगतिं विनय मुक्तिवादिनां परेपा खण्डनम् पाणब्रह्मदृष्टिप्रमेदाः इन्द्रियापेक्षया प्राणस्य प्राशस्त्यम् रतर्दनविद्या ग्भाववर्णनम् इन्द्रेण स्वान्तर्याम्युपदेशः पाणजीवयोरेककार्यकरत्वम् ब्रह्मणश्चिविदन्तर्यामित्वम् इन्द्रमाणाधिकरणम् पालाकिविद्या गालाकिना स्वकत्रह्मशानप्रकटनम् अजातशत्रुणा तद्गृहीतपुरुगतिरिक्तब्राह्मवोधनम् पुप्तप्रबोधनम् सुप्तस्थानतया ब्रह्मयोधनम् जगद्वाचित्वाधिकरणम् 571-74 x परिकारे 481.514 481 483 483 490-91 495-96 497 498 499 501 505 505-508 509-11 514-527 524-25 527.552 529 531 535 547 551 53 553-61 562 564-65 :68.69 x 574 ·श्री मन्त्रिकोपनिपत् [पूर्णमद इति शान्ति ] [भद्र कणभिरिति शान्ति १] येनोपनिषदा भाष्य रामानुजमतानुगम् । रस्य रत प्रपद्ये त रहरामानुज मुनिम् ॥ श्रीररामानुजमुनिवरविरचिता मन्त्रिकोपनिषत्प्रकाशिका । अतसीगुच्छसच्छायमञ्चितोरस्थल श्रिया । अञ्जनाचलभृक्षारमञ्जरिर्मम गाहताम् || व्यास लक्ष्मणयोगीन्द्र प्रणम्यान्यान् गुरूनपि । मतिकोपनिषद्याख्या करवाणि यथामति । श्री श्रीमद्गयो रहरामानुजमहादेशिकेभ्यो नम । मन्त्रिकोपनिषद्भाध्यपरिष्कास योऽधिप्टाता विपरिणमिताचित् चितो भोजयन् सन् लीलाखादी निखिलनिगमस्तोमवन्द्योऽखिलात्मा । पविशस्सन् बहुलगणनागोचर सर्वहेतु मुत्ते सेनुर्भवतु भगवान् माधवोऽय श्रियै न ॥ भगवता भाप्यरता, 'चमसवदविशेषात् (४४२) इत्यधि करणे निरीश्वरसारयनिराकरणाय एतदुपनिपद्वाक्यानामुपात्ततया तदर्थव्यचये उपनिषदियमपि दशोपनिषद्गाष्यकारल्यख्यिायि । तत्र "माधर्वणिका अधीयते इत्युक्तत्वात् , अनापि 'मनोपनिषद- अथणो भगूत्तमा' इति श्रवणात् उपनिषदियमथर्ववेदीयेति विमृश्यते । यजुबदीय वेन तु अग्रणेत्तरशतापनिष कोशे गण्यते । उभयत्र वा पठिता स्यात् ।

·586 सपरिष्कारभाप्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख. 1. हरि: ओम् । अष्टपादं शुचिं हसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् । निर्मान तेजसोहं सर्वतः पश्यन्न पश्यति ॥१॥ अष्टपाद...पश्यति । त्रीणि वानि यस्य स. त्रिवर्मा। सत्त्वरजस्तमोरूपगुणात्मकयरमयुतं तेजसोई ब्रमपकाशाच्छादकं ब्रझ- प्रकाशहन्तारं सर्वतः सर्वतो व्याप्त [अपञ्चं पश्यन् पहिरवलोकयन् जीवः अष्टपादं प्रकृत्यष्टकशरीरकम् । शुचिम् अपहतपाप्मान निरवा त्रिसूत्रं सृष्टिस्थितिसंहारात्मकसूत्रशब्दितक्रियायुक्तम् अणुम् अतीन्द्रियम् अव्ययं निर्विकारं हंमं हंसवदाधर्यभूतं दीप्यमानत्वाद्वा विवेचकत्वाद्वा हंससदृश परमात्मानं [न] । पश्यतीत्यर्थः ॥ १ ॥ . अष्टपादमित्यादि । अन्न मन्त्र उत्तरार्धस्य पूर्व व्याख्यानात् अष्टपादमित्यारभ्य सर्वेषां द्वितीयान्तानां पदानां फ्रमेण व्यारया. नाभावात्, पूर्वार्धे विशेष्यभूतः परमात्मा; उत्तरार्धे तु प्राकृत. प्रपञ्चो विशेष्य इत्याशयोऽवगम्यते । अन्यथा तेजसोहमिति पदार्थः परमात्मनि नान्वेति: पश्यन्न पश्यतीत्यत पश्यनित्यस्य फर्मापि किश्चिमोक्तं भवेदित्यभिसंधिः । एवञ्च भाप्ये, पश्यन् न इति पदद्वय-यारयानं भ्रष्टम् , अष्टपादमिति प्रथमपदव्याख्यानवत् । अन्यथा, न पश्यति' इति पाट चिहाय परिपश्यतीति पाठो भाष्याभि- मतश्चेत्पूर्वार्धप्रथमपदमारभ्य क्रमेण व्यारया एता स्थात्, द्वितीयमन्त्रायतारिका च, 'पुनः कदा पश्यति इत्येवंरूपा, पूर्वमन्त्र, न पश्यतीति पाठमभिमतं दर्शयति । तथा पश्यनित्यस्य सामान्यतः जीव इत्यर्थसंमतावपि सर्व द्वितीयान्तं फ्रमेणकविशेप्यकं व्या- रयायेत।सर्वत्र प्रसिद्धश्च सपथ, 'सर्वतः पश्यन्न पश्यति' इति पाठः रति ध्येयम् । हंसपदित्युक्तं सादृश्यं विवृणोति दीप्यमानत्वादिति ॥?

·सपरिष्कारभाष्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख. I. 587 भूतसंमोहने काले मिन्ने तमसि वै खरे । अतः (अत:) पश्यन्ति समस्या निर्गुणं गुणगहरे ॥२॥ अशक्यः सोऽन्यथा द्रष्टु ध्यायमानः कुमारफैः । विकारजननीमज्ञामष्टरूपामजां ध्रुनाम् ॥३ पुन कदा पश्यतीत्यवाह भूत ...गह्वरे। काले कालविशेपे भूतसमोहने भूताना मोहजनके खरे घोरे तमसि तमोगुणे भिन्ने, अतः पर सत्वस्था: रजम्तमोभ्यामस्पृष्टविशुद्धसत्वा पुमासं निर्गुण गुणगहरे त्रिगुणगुहान्ततित्वेऽपि गुणसङ्गकृतदोषशून्य पश्यन्तीत्यर्थ ।। अशक्या कुमारकै। अन्यथा तमोगुणभनाभावे कुमारकैः तमोगुणसरीनान्त करणतया मन्दपझै ध्यायमानोऽपि द्रष्टुमशक्य इत्यर्थ । विकार ध्रुवाम् । 'अष्टौ प्रकृतय षोडश विकारा' इत्युक्त- रीत्या एकादशेन्द्रियपञ्चभूतात्मकपोडशविकारजननीं पञ्चतन्मानप्रकृति- भूनसंमोहने इत्यस्य तमोविशेषणत्वं भाष्याभिमतम् । ननु तस्य कालविशेषणत्वमपि भवति । 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः' इत्युक्तरीत्या सर्वभूतानिद्राकाले रात्री योगिभिर्निधिं योगस्य क्रियमाणतया भूतसंमोहनकालपदेन रात्रिग्रहणसंभवादिति चेन-- दिवाऽपि योगस्य सम्यगनुष्ठानात् रात्रिरूपविशेषग्रहणे प्रमाणा- भावात् । उपात्तगीताचाक्येऽपि रात्रिकालरूपार्थस्याभावात् । न हि उत्सरार्धे भूतजागरणकालस्य मुनि प्रति निशात्वं वस्तुतोऽस्ति । अतस्तत्र न कालः कश्चिदुच्यते । कि तु एकशातमन्यस्याशातमित्ये. घेति । कालविशेपेइति।सात्विकत्यागपूर्वकर्मानुष्ठानमृदितकपायता- दशायामित्यर्थः। अत इति पाठे जीवात्मावलोकनानन्तरमित्यर्थः। अन्तरिति पाठे अयलोफितस्य जीवात्मनोऽन्तरित्यर्थः। २ ·588 सपरिकारभाष्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख. 1. ध्यायतेऽध्यासिता तेन तन्यते प्रेयंते पुनः। सूयते पुरुषार्थञ्च तेनैवाधिष्ठितं (ता?) जगत् ॥ ४ ॥ गौरनाद्यन्तवती सा जनिती भूतभाविनी । महदहकाररूपाप्टप्रकृतिरूपाम् अज्ञाम् अचेतनाम् अनां ध्रुवाम् उत्पति- विनाशरहिताम् । एतेषां द्वितीयान्तपदानां पिबन्त्येनामविषमा- मित्युत्तरेणान्वयः ॥ ३ ॥ ध्यायते....जगत् । ध्यायते परमात्मना संकल्परूपेण ज्ञायते । अभ्यासिता अघिष्ठिता तन्यते विस्तार्यते = स्थूलायस्था क्रियते, समष्टिमूतरूपेण क्रियते ; प्रेर्यते; तेनैव परमात्मना अधिष्ठिता प्रकृतिः पुरुषार्थ पुरुषणामर्थनीयं भोग्यभोगोपकरणभोगस्थानरूपं जगत् सूयते ॥ गौ...विमोः। जनित्रीत्यनेन समष्टिमटिरुच्यते । भूत. भाविनीत्यनेन व्यटिसृष्टिरुच्यते । अनाद्यन्तवती आद्यन्तशून्या नित्या तेजोबन्नद्वारा लोदितशुमकृष्णरूपयुक्ता ईश्वरस्य सर्वकामदया लीलारस- अप्रतीति । यद्यप्यस्मन्मते एकतन्मानोत्पन्नात् भूतात् अपर: तन्मानोत्पत्तिस्वीकारात् प्रतिद्वादशम्पसहः-अथापि विकारपदं पाचभौतिकशरीरे उपलभ्यमानभूतेन्द्रियपरम् । तेषामेव विकारे शरीरे दृश्यमानत्वात् । अवशिष्टानि तत्कारणानि चाप्टो प्रस्तय इति न दोपः । गे सुबालोपनिदाप्ये । गोण्या पृत्या गौरित्युच्यत इति । अजां धुयामित्यन्न मजापद न छागस्त्रीवाचि। धुवारदसममिव्याहारवलादेवोत्पत्तिराहित्यरूप- योगार्थस्य स्फुट प्रनीतः। 'मजोऽपि सन्नययान्मा' इत्यादी अजपदस्य योगाथै सुष्ठ प्रसिद्विरप्यस्ति । अन्न एव श्रीमाप्ये चमनाधिकरणे ३ ·सपरिष्कारभाष्योपेता मन्त्रिकोपनिपत् ख. 1. 589 सिताऽलिता च रक्ता च सर्वकामदुघा विभोः॥५॥ पियन्त्येनामविपमामविज्ञाताः कुमारकाः। एकस्तु पियते देवः स्वच्छन्दोऽत्र यशानुगाम् ॥ ६॥ दोग्नी प्रकृतिरूपा काचन गौरित्यर्थः । कामदोग्धृत्वादिसादृश्यात् गौण्या वृत्त्या गौरित्युच्ते ।। ५ ।। पिबन्ति...कुमारकाः। अविषमा कर्मानुगुणपरिणामित्वाद- पक्षपातिनीम् अविज्ञाता: स्वात्मभिः देहेभ्यो विविच्याज्ञातास्सन्तः कुमारका अल्पप्रज्ञाः पियन्ति प्राकृनं भोग कर्मपरवशा अनुभवन्ती- त्यर्थः एकस्तु देवा परमात्मा स्वच्छन्दा अकर्मपरवशस्सन् वशानुगा वसकरूपाधीनखरूपस्थितिप्रवृतिका ता प्रकृतिरूपा गां पिवते तस्कृत- लीलारसं भुक्त इत्यर्थः ॥ ६॥ अजामेकामत्यत्र छागीपरत्वं परोक्तं प्रत्याख्यातम् । न तथा गौरिति पदं योगाथै कचित् प्रसिद्धम् । अतो गौणी वृत्तिरिति भावः । सर्वकामदुधेत्यत्र विभोरित्यस्यान्चयात् जीवकामदोहनरूपार्थ- त्यागेन लीलारसदोग्धीत्युक्तम् । जीवरसुभान्यतया विभोः कामना- विपयभूतं यद्यत् तस्य सर्वस्य दोग्धीत्युनिसंभवेऽपि तत्रतत्र लीला- रसस्यापि स्वानुभान्यस्य सत्वात् तद्विवव युक्तेति भावः एकस्तु पिवते देवः स्वच्छन्द इति । न चैत्रम्, 'ऋतं पिबन्तो' इत्यत्र परमात्मनः पानकर्तृत्वाभावेऽपि पाययिता नमस्तीत्युपपादनं किमर्थ कृतम् । अत्रोक्तरीत्या पानकर्तवस्यैन संभादिति वाच्यम्- जीवस्य सुस्तफलभोक्तत्वम् परस्य तत्कृतभोगदर्शनाधीनलीलारस- भोक्तत्वमित्येवेहाप्युत्तथा सुकृतफलभोक्त्यस्य परमात्मन्यभावात् , 'ऋतं पियन्तौ सुकृतस्य' इति जीवानुभाव्यतयोक्ते ऋते परानुमा- व्यत्यायोगेन पाययितृत्वस्यैव तन वकव्यत्वात् । ६ ·590 सपरिष्कारभाप्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् स. 1. ध्यानक्रियाभ्या भगवान् भुङ्क्तेऽसी प्रसभ विभुः । सर्वसाधारणी दोग्ध्री पीड्यमानातु यज्यभि. ॥७॥ पश्यन्त्यस्या महात्मानः सुपणं पिप्पलाशनम् । उदासीन ध्रुव हसं स्मातकाध्वर्यवो जगु.॥८॥ शसन्तमनुशसन्ति बदचा शास्त्रकोविदाः । ध्यान .विभुः। ध्यानक्रियाभ्याम् 'ऐक्षत, 'असृजत' इति श्रुताभ्या सक्कल्पसर्गादिव्यापाराभ्यामित्यर्थ । भुङ्क्ते तत्कृतलीलारस- मनुभवतीत्यर्थ शिष्ट स्पष्टम् । सर्च . यज्वमिः । सनद्धजीव- साधारणतया फलपदाम् , वत्से यथा माता क्षीराथै पीडिता भुज्यते, एव कर्मवश्यरात्मभि भोक्तव्यफलानुरूपं परिणाम्यमानामित्यर्थ । इत्थमेव व्यासाय:, "चमसवदविशेषात्" इति सूत्रे व्याख्यातम्।। पश्यन्ति पिप्पलाशनम् । कर्मफ्लभोक्तार शोमनपक्षयुक्त पक्षिवत् ज्ञानानन्दादिकमनीयगुणयुक्त केचन शुद्धान्त करणा महात्मान पश्यन्ति विविच्य साक्षात्कुर्वन्ति । उदासीन जगुः । तत्समीप- वर्तिनम्, 'तयोरन्य पिप्पल स्वाद्वत्त्यनभन्नन्यो अभिचाकशीति' इत्युक्त रीत्या कर्मफलाशनशून्यतया उदासीन ध्रुव व्यापियन निश्चलं हंस हसवच्छुद्धमद्भुत स्नातकाध्वर्यवा-स्नातकत्रतयुक्ता अध्वर्यव येषा ते स्नानकावयव -~-समीचीनयाजकानुष्ठापितयज्ञविशुद्धान्त करणा जगुः साममि स्तुवन्तीत्यर्थ ॥ ८ ॥ शसन्त...कोविदाः । अत्र तमित्य याहार । त शसन्त -तं स्तुवन्तम् उद्गातृगण यहचाः ऋग्वेदाध्येतार शास्त्रकोविदा अध्यात्म- ·सपरिष्कारभाप्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख 1,2 591 रथन्तर बृहत् साम सप्त ध्रस्तु गीयते ॥ ९ ॥ मन्त्रोपनिपद ब्रह्म पदक्रमसमन्वितम्। पठन्ति भार्गवा धेते अथर्वाणो भृगूत्तमा ॥१०॥ इति मन्त्रिकोपनिपदि प्रथम खण्ड । ॥ अथ द्वितीय खण्ड ॥ सब्रह्मचारिवृत्तिश्च स्तभोऽथ फलितस्तथा। अनड्यान रोहितोच्छिष्ट पट्यते बहुविस्तरे ॥३॥ शास्त्रप्रवीणा होतृमैत्रावरणादय अनुशसन्ति । 'स्तुतमनुशसन्ति' इति श्रवणाद्गातृगणै सामभि स्तुता देवता होतृगणै झम्भि शसनीया । ततश्च सकरस्तोतशस्त्राणि एतद्विपयाण्येवेति भाव । रथन्तर । रथ तरवृहत्सामादिक यस्मिन् विषये गीयत इत्यर्थ ।। मन्त्रोपनिपद मृगूत्तमाः। पदक्रमसमन्वित मन्त्रोपनिष- दाख्य प्रम वेद भृगूणा मध्ये उत्तमा भार्गवा एते अथर्ववेदाध्यायिन पठन्तीत्यर्थ । ततश्चार्वशिखाध्यायिभिरेवेयमुपनिषदध्येत येत्यर्थ ॥१० ।। इति मन्त्रिकोपनिषत्प्रथमखण्डप्रकाशिका ॥ परमात्मन सर्वात्मतामाह सब्रह्मचारित्तिश्च बहुविस्तरे। स्तभुगत्यर्थो हिंसार्थो वा । रोहितोच्छिष्टः । उच्छिष्टोऽवशिष्ट । रोहितश्च उच्छिष्टश्च रोहितोच्छिष्ट । इति यात् । बहुविस्तरे शास्त्रे यै पाठ्यते(ये पठ्यन्ते), ते सर्वेऽपि स एवेत्यर्थ ॥ १ ॥ सब्रह्मचारित्तिश्चेत्यादिना ब्रह्मण सवस्तुसामानाधिकरण्य प्रदर्य, नैतत् वस्त्वैस्यनियन्धनम् किन्तु शरीरात्मभावरतम्' ·592 सपरिष्कारमाप्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख.2. [फालः प्राणध भगवान् मृत्युः शर्वो महेश्वरः। उनोभवश्च द्रश्च ससुरः सासुरस्तथा ॥२॥ प्रजापतिविराट् चैव पुरुषः सलिलमेव च । स्मयंते मन्त्रसंस्कृत्यैरथर्वविहितैर्विभुः ॥३॥ तं पड्विंशामित्येके सप्तविंशमथापरे । पुरुष निर्गुणं सांस्यमयर्वशिरसो विदुः ॥४॥ चतुर्विशतिसंख्यातमव्यक्तं व्यक्तमुच्यते । मर्यते...विभुः मन्त्रसंस्कृत्यैः मन्त इति संस्कृतशब्दवाच्यैः। मन्तैरिति यावत्। अथर्वविहिमन्त्रैः स एव परमात्मा मर्यंत इत्यर्थः ।। ३ ।। तं....विदुः। निर्गुणं सत्त्वरजस्तमोगुणातीतं तमेव परमात्मान पड्विंशं [विदुः] । परमात्मा पड्विंश इत्यर्थः । पड्शिवादिनाञ्च कालतत्त्वमेवेव विशेषणतया अन्तर्गतमित्यभिनायः । सप्तविंशमथापरे कालपार्थस्यवादिन इति भावः ॥ ४ ॥ चार्विशति...मुच्यते । व्यक्ताव्यक्तरूपतया चतुर्विशति- संख्यातमपि तदेवात्मतत्त्वमुच्यत इत्यर्थः । तस्यैव ब्रह्मणः अव्यक्तव्यक्त- शरीरकत्वादिति भावः । इत्युपदेशार्थम् अचेतनातिरिक्तजीवाधिकत्यं ब्रह्मणि ज्ञाप्यते, ते पड्डिशामित्यादिना । अथर्वशिरस इति । अथर्वोपनिपत्त इत्यर्थः । चतुर्विंशतिसंख्यातमित्येतत् पञ्चविशस्य जीवस्याप्युपलक्षणम्। यद्वा पुरुष निर्गुण सांस्यमिति जीवात्मकथनम् । अत एव सांख्य- मिति विशेषणमपि सार्थकम् । सांस्यशास्त्रे युक्त्या साधितमपि दादेव प्रतिपद्यन्ते प्रमाणिकाः तदुक्तम्, 'श्रौतीमेवात्मसिद्धि श्रोत्रियाः संगिन्ते' इति । अत एवाथर्वशिरोरुपवेधत्वमेवाहत्य सांख्यप्रक्रियासिद्धिनिरसनं शारीरको तथाच चेतनाचेतनाधिकोऽपि ·सपरिष्कारमाप्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख. 2. 993 पति द्वैतमित्याहुत्रिधा तं पक्षमता ॥५॥ ग्रलाध स्थावरान्तश्च पश्यन्ति शानचक्षुषः । तमेस्मेर पश्यन्ति परिशुद्ध (शुभ्र) विभु द्विजाः॥६॥ अद्वै...मग । तमेर परमारम न चिःविद्व गष्टमभिप्रेत्य तस्यैक वादद्वैतमित्याहु, 'एकमेवाद्वितीयम्' इत्याचा काश्चन श्रुतय । काश्चन, 'पृथगात्मान प्रेरितारन मत्वा' इत्याश्रिय विशेषणविशेष्यभेद- विक्षया द्वैतम । [मोऽध्येतार अद्वैत द्वे मित्याहु । केचितु, 'भोक्ता भोग्य प्ररितारम्' इति 'चाचीचरभेदेन लिम् । व्यता- यक्तक लजीवेश्वरम्पेग पावविध केविसराहु । तमेव गश्च पचमता- रमकरया, मतघा सप्तरीकात्मकनया चाहुरिन्यर्थ ॥ ५॥ माय द्विजाः । माटिस्याघरानान्तर्यामिण घ्यापक परि- घेलनाचेतन गचि दमामानाधिारण्येन व्यादिदएन इत्यर्थः । एव- मर्धदयेन चेनाचेतनामत्वं प्राण्युतम् । एय पञ्चविंशय पुरुषस्य चर्तुविशनेरननानाञ्च व्यकायकाना प्रान परमत्मनः पहपिशवमुपादिन भरति। पशुपतयेत्यस्वर पप्पयों मयिन- मईनि-तत्रलययादर थर्थरशस्वारस्य पि दर्शनात् पक्षमा प्रायस्थितम् । अथा व्यताना बयोपिातिलंगाना प्यन पेन मोडीगारेगावाध्यत्तशालजी परमात्मरूपंग पावविभ्यम् , पता- प्यताक्षरतमोजीयालरमा प्ररुपेण साबिते । मनि. नित्यविभूतिगालजी परमात्ममेदन पा प्रानिगाजीरगंभूतमान- मात्रमेंदर पा पाऋषियम् । सरनाया नत्य पर सघर्ग- भूतदानजीयारमारनदेन च साप्तरियर्यानयापि दाम् । ४-५ प्रसामिति । मत मले परपन्तीति पाम्य दि. भागार -38 ·%3D 594 सपरिष्कारभाष्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख.2. यस्मिन् सर्पमिदं प्रोतं ब्राह्म स्थावरजङ्गमम् । तस्मिन्नेव लयं याति सवन्त्यः सागरे यथा ॥७॥ यस्मिन् भाषा: प्रलीयन्ते लीनाथाव्यक्ततां ययुः। पश्यन्ति व्यक्ततां भूयो जायन्ते युद्बुदा इव ॥ ८॥ शुद्धमेकमेवाऽऽत्मानं ज्ञानचक्षुप• पश्यन्तीत्यर्थः ॥ ६ ॥ यसिन् ~~-मन नसशब्देन जीवजातमुच्यते । स्थावरजमा- त्मकमिद सर्प बनवजात (ब्रम जीवजातं ।), यस्मिन् प्रोत- यत्सकल्पेन धृतम् -यदात्मकमित्यर्थ:---तस्मिन्नेव लयं याति । ततश्च उपादानत्वान्तर्यामित्वयो रेकाधिकरण्यमुक्तं भवति । सवन्त्यः सागरे यथा । सवन्त्यः नद्य समुद्रे यथा स्यं यान्तीत्यर्थ ॥ ७ ॥ यसिन्...युचुदा इव । यसिन् आत्मनि मावा विय- दादिपदार्या प्रलीयन्ते , प्रलीनाश्च सन्त शब्दस्पर्शादिशून्या: पृथ गुपल भानहीं अविभक्तनामरूपा , 'तम. परे देव एकीभवति' इति श्रुत्यनुरोधेनाविभक्ततमोवस्था भान्ति-स्त्रैव परमात्मनि सर्गादिसमये बुद्बुदा इव पुनर्जायन्ते , व्यक्ताश्च भवन्ति । ततश्च लयाधारस्य पर मात्मन एवोत्पत्त्युपादानत्वमिति भाव ॥ ८ ॥ पूधि पृथग्नाक्यम्, तथोत्तरार्धमिति ज्ञायते । तन पूर्धिन ब्रह्मणः देहविशिष्टात्मरूपयटिजीगन्तर्यामित्वमुकम्।पूर्व तु पुरुषमितिचतु- विशतीति च अर्धाभ्यां शुद्धचेतनाचेतनान्तर्यामित्वमुक्तमिति विशेषः। तमेकमित्युत्तरार्धन एव सर्वान्तर्यामित्ये सत्यपि तत्तदोपस्पृष्ट- स्वरूपो विभवो वर्ण्यते इति वक्तव्यम् । भाप्ये पूर्वोत्तरार्धयोरेफ- चाफ्यतादर्शनात् पश्यन्तीति पदमेकमेव स्यादिति, पाठो निरीक्ष्य.! यस्मिन सर्पमित्यादिना उपादानकारणत्वमुच्यते । - ·सपरिष्कारभाष्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख 2 595 क्षेत्राधिष्ठितथ्येव (चर) धारणैर्भिद्यते पुन | एव स भगवान् देव पश्यत्यस्य पुन पुन ॥ ९॥ ब्रह्म ब्रह्मन् यथा (ब्रह्मत्यथो) यान्ति ये विदुर्गाह्मणास्तथा। अनेन ते लय यान्ति लीनाश्चाव्यक्तशालिन ॥ लीनाश्चाव्यक्तशालिन (नाव्यक्तशायिन') इति ॥१०॥ इति मन्त्रिकोपनिषदि द्वितीय खण्ड । इति मन्त्रिकोपनिषत् सपूर्णा शुभमस्तु॥ क्षेत्रज्ञ...पुनः । उत्पन्नाश्च महदाया क्षेत्रज्ञविशेषेरधिष्ठिनाश्च सन्त पुनश्च नाशकारणेभियन्ते नाश्यन्त इत्यर्थ । एव-पुन पुन । एवं परमात्मा अस्य प्रपञ्चस्य पुन पुन उत्पतिविनाशावेव पश्यति सकल्पयतीत्यर्थ ॥०॥ यथा येन नकारेण ब्रह्मन् ब्रह्मणि ब्रम प्रकृतिनीवम्त ब्रम लय याति,---यान्तीति वचन यत्ययश्छान्दस - तथा ये पिदु, ते मौव ब्रमणि लीना ब्रमण पृथगव्यक्ता एव शेरते न कदाचिदपि ।। इति मन्त्रिकोपनिषद्भाष्य द्वितीयखण्डप्रकाशिका । इति श्रीमहाताचार्य चरणारविन्दचञ्चरीकम्य वात्स्यानन्तार्य पादसेवासमधिगनशारीरकमीमासाभाष्यहृदयम्य परकार मुनितादसेवासमधिगतपारमहस्यस्य थीरामानुजमनेः कृतिषु मन्त्रिकोपनिषत्प्रकाशिका सपूर्णा । 'एवं स भगवान्' इति प्रमाद्देश्वरपक्षनिरसनेन ग्रहण , मगर

·596 सपरिष्कारमाप्योपेता मन्त्रिकोपनिषत् ख. 2.
द्वासुदेवरूपत्वेन ध्यानकियाभ्यां भगवानिति पूर्वमेव दर्शितस्य
नित्यश्वर्य निरूपितम् ।
एवं शेरते नेत्येव पाठदर्शनात् ब्रह्मणि लीनाः पश्चात् दृश्य-
मानरीत्या नाव्यक्तशायिन इत्यर्थः स्यात् । अव्यक्तशालिन इति ।
'अव्यकमन्यकतामेव शाडन्ते श्लाघन्ते इति अव्यवशालिनः । शाट्ट
लाघायाम्।डलयोरमेदात् फाश्यपमतमन लत्यम्' इति व्याख्येयम्।
ईशा निपदाप्यपरिष्कारविधायिना ।
श्रीमच्छ्रत्य-सौमिनिरलक्ष्मणसेविना ।।
धीवीरगवायण वान्स्यसमातिना ।
मन्त्रिकोपनिषद्धाप्यपरिकारी व्यतन्यत ॥
इति श्रीवात्म्यचीमानवाचार कृषि
मन्त्रिकोपनिषद्भाष्यपरिष्कार
॥धीरस्तु ॥
मन्त्रिकोपनिपदर्थसंग्रहकारिका।
याजुषी चाऽऽथर्वणी च मन्त्रिकोपनिषन्मता ।
खण्डद्वयात्मना तस्या विभागमपि मन्यते ॥ १॥
भगवत्प्रेर्यमाणैव प्रकृतिः परिणामिनी ।
जीवात्मनां भोगहेतुः तस्य लीलारसपदा ॥२॥
सर्वश्रुतिभिरुघुष्टः सर्वात्मा च स्तुतः परः ।
षड्रिंशत्यादिना नूनं पृग् दृश्यो जगन्नयः ॥ ३ ॥
निमित्तवत् उपादान क्षेत्र भगवानयम् ।
परिशुनो ध्यातुमर्हो नित्यधर्य इहोच्यते ॥ ४ ॥

·" " " शारीरके मन्त्रिकोपनिषद्वारयस्थलम् १-४-६. मन्त्रिकोपनिषद्विपय: प्रतिपुरुषातिरिक्तग्रह्मपतियोधनम् मन्त्रिकोपनिषद्गतानि मयादिनामानि मन्त्रिकोपनिपत् 586-596 सांख्यं 592 स्नातकार्यवः 590 अथर्वशिरस: घदवाः चतुर्विशतिसंख्यातम् अथर्गणो भृगूत्तमाः 591 अद्वैतम् 593 पइविंशक: 592 द्वैतम् सप्तविंशः मन्त्रिकोपनिषत्मन्त्रमची अशक्यः 587 पिरन्न्येना 589 अष्टपाद 585 प्रजापति 592 *92 काल:प्राणध 595 ब्रह्म ब्रह्मन् क्षेतमा 595 नाचं 593 मीरजायन्त 588 भूतसंमोह 587 चतुर्विशति 592 मन्त्रोपनि 591 594 तं पदविंश यस्मिन् भावाः ध्यानक्रिया 590 यस्मिन् सर्व ध्यायते 588 शंसन्त 590 पश्यन्यस्यां 590 591 सनम " ·श्री: श्रीमते नारायणाय नमः सुबालोपनिपत् । [ओं पूर्णमद इति शान्तिः ॥] हरि: ओम्-तदाहुः किं तदाऽऽसीत् श्री: श्रीमते रामानुजाय नमः [श्रुतप्रकाशिकावक्ते व्यासायास्तु नमस्क्रिया । यः संग्रहाय दयया श्रुतदीपमदीपयत् ॥] सुबालोपनिषद्विवरणम् वेदव्यास-श्रीमत्सुदर्शनभट्टारक- श्रीश्रुतप्रकाशिकाचार्यविरचितमाप्यम् । विशुद्धविज्ञानविशेषकारण रजस्तमःकल्मषदोपनाशनम् । सदैव रामानुजपादपङ्कजं स्मरामि नौमि प्रणमामि चाऽऽदरात्॥१ सौबालोपनिषद्धृदि विनिहितमर्थे सुपुष्कलं गहनम् । अनुसन्दधीमहि वयमक्लिएमजूपपन्नश्च ॥ २ ॥ वदाहुरिति । तव वक्ष्यमाणं वाक्प्रजातमध्येतारोऽघीयत श्रीः श्रीमद्भयो रङ्गरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः नारायणादिशिखरेउन निरीक्ष्यते यो नारायणः कमलयाऽद्भुनमासुवालम् । तं ब्रह्मरुद्रमुखसर्वसृजे सुबाल- श्रुत्यन्तघुटमखिलान्तरमाश्रयामि ॥

·599 सपरिष्कारभाष्योपेता सुगलोपनिषत् ख 1. तस्मै स होवाच-नसनासन्नसदसदिति । इत्यर्थ । यद्वा शिष्याचार्यभावेन स्थिता प्रष्टार प्रतिवक्तारश्च ब्रमवा- दिन आहुरित्यर्थ । तत्र कस्यचित् शिष्यस्य प्रश्नवचन दर्शयति कि तदासीदिति । तदा सृष्टे पूर्व किं जगत्कारणत्वेनावस्थितमासीदित्यर्थ । तस्मै स होवाच । तस्मै प्रष्टुत्वेन प्रकृताय शिप्याय सा प्रष्टव्यतया बुद्धिस्य आचार्य उवाचेत्यर्थ । इति पूजायाम् । अत्र प्रष्टा रैछ , प्रतिवक्ताऽऽचार्यो घोराहिरा इति व्यक्तीविष्यति । सक्षेपत कारण- विषय प्रतिवचन दर्शयति नसन्नामनगदसदिति । तत्र (अन्न) सदादिपदानि नगशब्दवत् नशब्देन समस्तानि। नशब्दश्च तदन्यवाची। सच्छब्द कार्यावस्थचेतनपर , 'इद समसृजत्' इत्युपक्रम्य, 'सच त्यचामवत् विज्ञानञ्चाविज्ञानञ्च' इति कार्यावस्थचेतनविषये सच्छन्दस्य श्रीभाष्यादे-क्रिया सार्वभौमी येपामेपा स्वादुवाचासुधानाम् । व्यासार्याणामेवमस्मद्गुरूणा विरयाताना बन्दिपीयाइध्रिपद्मम् ॥ उपनिषदो वृहदारण्यकान्ता इव सुगालोपनिषदिनमपि सवै. समरण्ठमाहता, सर्वजगत्कारणस्य ब्रह्मरुद्रादिकारण-सर्वान्तर्या- मित्व-नारायणत्य-दिव्यग्देवत्वादिस्टरर्णनेन सर्वाभ्योऽतिश- यिता, पर परैरपि न व्यारयाता, साधु व्याक्त येति विभाव्य, श्रीभाष्य-दीप-वेदार्थसंग्रहादिन्यारयानविण्यातदुष्यचिशदमधुर - विशिष्टार्थव्युत्पादकरवस्सुधावर्पणालदमीण वेदव्यासापरनामधेयः श्रीसुदर्शनमहारकै प्यमस्या अभापि । पर तत् सिरणमस्या पोडशखण्डात्मिकाया पञ्चमसण्डपर्यन्तमेव सर्वत्र लक्ष्यते। शिष्टोऽ- प्येतदुपनिषद्भाग श्रीभाष्यादौ पतद्भाप्ये च यथापेक्षमुदाहृत , यत्रेय नारायणत्यादिन प्रतिरोधितमिति सोऽपि सार्थोऽधिगन्तव्य एव ।

·600 सपरिष्कारभाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख.. प्रयुक्तत्वात् । असच्छन्दश्व कार्यावस्थाचेतनपरः। कार्यावस्थचेतनविलक्षणं कार्यावस्थाचेतनविलक्षणमुभयात्मकजगद्विलक्षणं परमे ब्योनि स्थितं परं ब्रह्म कारणमासीदित्यर्थः । ब्रह्मणः परमव्योमसंबन्धो हि वक्ष्यते, 'पर- स्तान्नसन्नासन्नसदत्' इति । अस्य वाक्यस्य सदादिनिषेधमानपरत्वे, 'तस्मात् तम. सजायते' इति तच्छब्देन कारणतया कस्यचित् पराम- शेगात् । किभिदपि नास्ति चेत् , तसादिति किं परामृश्यते? सदसदनिर्वचनीयमज्ञानमिति चेत् , तदयुक्तम् । अस्यामेवोपनिषदि, 'अपुनर्भावाभिरा) याण्डकोशं मिनति' इत्यारभ्य, 'मृत्यु मिनति मृत्यु . ननु तदाहुरिति प्रष्टप्रतिवक्तृणां यहूनामुक्तिरुपकान्ता । एवञ्च, किं तदासीत् इति प्रश्नमाहुः, तत नसनासन्नसदसदिति प्रतिवन- नचाहुरिति सुश्चम् । तत्र मध्ये तस्मे स होवाचेति फयमित्यत आह अन्न प्रष्टा रैक इत्यादि । यद्यप्येचं श्रुत्याशय: स्यात्-'ब्रह्म- जिशासया प्रवृत्ताः सर्वेऽपि प्रष्टार:, किं तदाऽऽसीदित्येक प्रश्नमाहुः। तत्र प्रतिपकृणामुक्तिभिद्यते, ब्रह्म वा इदमन आसीत् , आत्मा या इदमन आसीत् , एको हवै नारायण आसीत् , असदेवेदमन आसीत् इत्येवम् । तत्न रैकाय प्रष्ट्रे घोरागिरस उत्तरं तु विलक्षणम् नसदि- स्यादि'इति । तयाच आहुरिति प्रश्नमानान्वयीति-तथापि स होवा- चेत्येतावदनुक्त्या तस्मै स होवाचेति वचनात् प्रश्नवाक्यमपि रैक्कर टेकतया व्याख्यातमिति ध्येयम् । उभयात्मकेति । न चैवं नमनासदित्युक्तस्यैन नसदसदित्युक्ती पुनरुक्तता स्यादिति वाच्यम्--समष्टिकार्यभूतचेतन-ताशाचेनन- ध्यष्टिरूपचेतनाचेतनात्मकजगद्पनयवैलक्षण्यस्य निभिः पदैविक्ष- णादपौनरुक्तचात् ।

·सपरिष्कारभाप्योपेता सुवालोपनियत् ख 1 601 तस्मात् तम सजायते । परे देव एकीभवति । परस्तान्नसन्नासनसदसत्' ( 1) इति देश: कालत खभावतो वा मुक्तपाप्यत्वकथनायोगात् । 'मृ यु दहति परस्तानसन्ना- सन्नसदसत्' इति ज्ञानामिदायात् मृत्यो परत्वाभिधानायोगाच । अनिर्वाच्य हि ज्ञाननिवय॑मभिमतम् । परस्ताच्छब्दवैयर्थ्याच्च । मृत्यो रपि सान्ततया परत्वविशेषण हि न घटते । 'मृत्यु परे देव एकीभवति परस्तान्नसन्नासन्नसदसत्' इति देशत कारत खभावो वा सर्वे धरात् परत्वमनिर्वचनीयस्यात्य कानुषपन्नम् । जगत्कारणब्रझपर वे तु मुक्तपाप्य स्वादिक समुपपन्नम् । इतिशब्द प्रतिवचनसक्षेपसमाप्तौ । अथ विस्तरेण सृष्टिमाह नसात् तमा सजायते इति । तस्माद सर्वविलक्षणत्वेन प्रतिपादितात् परस्मात् ब्रह्मश अतिसूक्ष्म प्रधानतत्त्व सजायते सजातम् । विभक्तमित्यर्थ । ननु पूर्वमविभत्तत्य हि पश्चा द्विभाग । ब्रह्मण चिदचिद्विरक्षणतया तेन तत्पूर्वमपि अविभागामायात् विभागोक्तिर्न घटते ॥ न । अस्यामेवोपनिषदि तमोमृत्युशब्दवाच्यस्य सूक्ष्माचिद्वातुन परन शरीरत्व वक्ष्यते । अत तमश्शरीरके ब्रह्मणि देशत कालत स्वभावतो येति। मृयु भिनत्तीति मृत्युमेदना- नन्तर मुक्त प्राप्यरवमुक्तम् । परस्तादिति मृयुनाऽनामातदेशे मुक्त प्राप्यत्नमुक्तम्। तदुभयमपि अशानस्य न भवति । अस्तु तायविदम् , यत् देशत कालत इति । अशान मुक्तप्राप्य नैव भवतीति स्वभा- चतोऽपि तद्वर्णवायोग एवेत्यर्थ । ननु तमसो भूनादिरित्याधिपूरितनवाक्येपु सजायत इत्यस्या- स्यैवानुषनात् तनोत्पत्त्यर्थकस्यास्य अन्न विभागपरत्वमयुक्तम् । अत ।

·602 सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 1. कार्योपयुक्तांशस्य प्रलयदशायामविभागो युक्तः । वक्ष्यते, 'तम एकी- भवति' इति । अतः सर्गकाले विभागोऽप्युपपन्नः। विभागश्च न छित्वा भित्वा क्रियते । अपितु केनचिदाकारेण त्यावृतिर्विमागः । परब्रह्म- प्रकारमतकार्योपयोम्यंशस्य कार्यानुरूप्यापतिर्विभागः । स च परमात्म- प्रेरणाधीन. । परमात्मनोऽचिच्छरीरकत्व तत्प्रेरकत्वञ्च भगवता मनुना स्पष्टमुक्तम् , 'आसीदिदं तमोभूतम्' इत्यारभ्य 'प्रादुरासीत् तमोनुदः । सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसक्षुर्विविधाः प्रजाः' इति । एतदुक्तं भवति---समस्तचिदचिद्विलक्षणस्वरूपात तमाशब्दवाच्यातिसूक्ष्मप्रधान- शरीरकात् परब्रह्मणः कार्योत्पादनाय कश्चित् तमस्तत्त्वांशः तत्संकल्पा- द्विभक्तोऽभूदिति । वतिस्वारस्याञ्च तमस्त्यावस्थापनमुत्पद्यत इत्येवार्थोऽस्तु इत्यताह "वक्ष्यते तम एकीभवति इति। अक्षरं तमसि लीयते इत्यन्तं लीयत इति प्रयुज्य, तमः पर इति वाक्ये एकीभवतीति प्रयोगात् तमस्त्वमक्षर- त्यादिवत् न प्रहीयत इति प्रतीयते । अतः तमस्थावस्थाविशिष्टतयो- त्पत्ययोगात् विभागरूा एवार्थः प्रथमवाक्ये ग्राह्यः । तलाचेतनस्य तमस; चेतनेन देवेनैक्यायोगात् देवापृथक्सिद्धेन अचेतनद्रव्येण अविभक्ततमोनाम्ना सहेक्यमेव विवक्षितमिति सृष्टचारम्भकाले इहोको विभागोऽपि तादृशाचेतनद्रव्यादेव विवक्षितः। ततोऽस्य विभागो नाम कार्यानुरूप्यापत्तिः कार्यापेक्षितसामग्रीसंपनत्वम् । सा च सामग्री भगवत्संकल्परूपप्रेरणादिः । आसीदिदं तमोभूतमिति। एतन्मनुवचनानामर्थः श्रुतप्रकाशिकायां (जिज्ञासा-)विशदमनुसंधेयः। अनेन प्रलयकाले तमत्वावस्थासद्भातः स्पष्टमनगम्यत इति न तस्य जनिवर्णनं युक्तमित्यपि दर्शितम् । श्रुत्यन्तरञ्च, 'नासदासीनो सदासीत् तदानीं तम आसीत् । तमसा गूढमग्रे प्रकेतम्' इति ।

·सपरिफारभाप्योपेता सुवालोपनिषत् ख. 1. 603 तमसो भूतादिभूतादेराकाशमाकाशाद्वायुः वायोरग्नि- तमसो भृतादिरिति । भृतादिः आकाशादिभूतानामादिभूतः तामसाहंकार.। तस्माद्विभक्तात् तमसोऽक्षराव्यक्तमहदवस्थाद्वारेण भूतादि- रमूदित्यर्थ । 'भूतादिमहति लीयते महानव्यक्त लीयते अध्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते' इति प्रलयक्रमस्य वक्ष्यमाणत्वात् तमसो भूतादिकारणत्व तत्त्वान्तरव्यवधानेनेत्यगम्यते । भूतादिशब्द सात्त्वि. काहहारराजसाहंकारयोरपि प्रदर्शनार्थ । 'वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः। त्रिविधोऽयमहकारोमहत्तत्वादजायते इति भगवापराशरस्मरणात्। भृतादेगकाशमिति । शब्दतन्मात्रावस्थापूर्वकमाकाशमुत्पन्न- मित्यर्थ । 'आकाशमिन्द्रियेषु इन्द्रियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि भूतादौ लीयन्ते' इति अस्यामेवोपनिषदि पञ्चभूतप्रलयदशाया तन्मातलय. प्रतिपादनेन उत्पवावपि तन्मानोत्पतेरर्थसिद्धत्वान् । 'भूगदिस्तु विकुर्वाण शब्दतन्मानक तत । ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाश शब्द- लक्षणम्' इति भगवत्पराशरवचनेन शब्दतन्मालादाकाशोत्पते स्पष्टतर मवगतत्वाच्च । आकाशाद्वायुरिति । अत्रापि स्पर्शनन्मानपूर्वक वायु- रुत्पन्न इत्यर्थ । 'आकाशस्तु विकुर्वाण स्पर्शमात्र ससर्ज ह । बल वानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शी गुणो मत' इति पराशरोक्ते । वायोरग्निः अनेरापः अद्यापृथिवीति । अत्रापि रूपतन्मात्रादमेस्त्पति , रसतन्मात्रादपामुत्पति , गन्धतन्मात्रात् पृथिव्युत्पतिरपि सिद्धा । 'ततो वायुर्विकुर्वाणो रूपमात्र ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद् रूपगुण- मुच्यते । ज्योतिश्चापि विकुर्वाण रसमात्र ससर्ज है ·604 सपरिष्कारमाप्योपैता सुगोपनिषत् ख ! सेरापोऽद्भय पृथिवी। तदण्ड समभवत् । चाऽम्भासि गन्धमान ससर्जिरे' इति पुराणवचनोपवृहितत्वात् । वायोरमिरित्यवाग्निशन्द तेजोमात्रपर । 'आपस्तेजसि लीयन्ते' इति अनेक प्रलयवाक्ये तेजश्शब्दश्ववणात् , 'तत तेनोऽसृजत' इति श्रुत्यन्तरेकार्थ्यात् , 'ज्योतिरुत्पद्यते वायो' इति स्मृतिवचनाच । तदण्ड ममभवदिति तच्छन्द पृथि गन्ततत्त्वजातपर । महदादिपूथिन्यन्त तत्वजातमण्डात्मना परिणतमभूदित्यर्थ । 'महदाया विशेषान्ता झण्डमुत्पादयन्ति ते' इति स्मरणात् । ननु तन्मात्राणि भूनादौ लीयन्ते इति त-माताणा युगपत् प्रलयश्रवणात् उत्पतिरपि युगपदित्यवगम्यते । युगपत् उत्पन्नेभ्य तन्मात्रेभ्य परस्परानपेक्षेभ्य आकाशाद्युत्पति । अत एव आकाशा दीना न परस्परकारणत्वम् । तथा सनि, 'अष्टौ प्रकृतय पोडश विकारा' इति विकाराणा पोडशसख्याकरर घटते । अन्यथा आकाशादीना चतुर्णा प्रकृतित्वेन [प्रकृतीना) विकाराणाञ्च द्वादशत्व स्यात् । तन्मात्राणा युग पदुत्त्पत्यङ्गीकारेलयश्रत्यनुरोधध भवति। 'आकाशाद्वायु ' इत्यादिवाक्येयु आकाशादिशब्दा पञ्चम्यन्ता तन्मात्रावस्थाकाशादिभूतपरा इति- न परस्सरकारणत्वमिति । वायादीना साक्षात् आकाशादि- कारणत्व वा तजयत मात्रादिकारणत्ववा नेत्यर्थ । तथासतीति । तत्कारणत्वाभावे सत्येवेत्यर्थ । तन्मानावस्थाकाशादिभूतपरा इति। ननु तन्म तेति शइतन्मानग्रहणे तजन्यत्व वायो कथम् । सश. तन्मात्रग्रहणे तदरस्थत्वमाशस्य कथमिति चेत्-पूर्व परस्परान पदोभ्य इत्यनेन वायूत्पत्ती शदतन्मात्रापेक्षा न वार्यते । किंतु ·सपरिष्कारभाप्योपेता सुवालोपनिषत् ख 1 605 अत्रोच्यते --न तावत् तन्मात्राणा युगपदुत्पत्ति श्रता ।। युगपरमलयश्रवणात कल्पनीयेति चेन्न-प्रलयस्यापि योगपद्याश्रवणात् । लीयन्त इति हि यते , न तु, 'युगपलीयान्ते' इति । अत क्रम- योगपद्यसाधारणी हय श्रुति । यथा, 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते यत् प्रयन्त्यभिसविशति , 'यस्मिनिद सञ्च वि चैति सम्" इत्यादि । तत्रापि योगपद्यविवक्षा अस्तीति चेत् - महदहकारादि तत्त्वाना देनमनुष्यादीनाच प्रमाणा-नरागतसर्गप्रळयक्रमो बाध्येत । तो युगपरमलयया २)श्रवणात् युगपदुत्पतिकल्पन त मात्राणाम सक्तम् । न केवल कल्पकाभावात् युगपदुत्पतिकल्पनमयुक्तम् , बाधक- सन्दावाचायुक्तम् । न हि श्रुतिक्रमविरोधेन यौगपद्यकल्पनमुपपद्यते । तथा हि-'भूतादेराकाशमाकाशाद्वायु वायोरमि' इत्यादि वाक्येषु पञ्चम्य तानामाकाशादिशब्दाना प्रसिद्धाकाशादिमानपरत्व प्रहाणेन तन्मात्राकाशादिपरत्वमस्वरसम् । स्वारस्यबाधाभावेऽपि किणार्थ कल्पनमयुक्तम् । प्रथमान्ताना पञ्चम्यन्तानाञ्चाऽऽकाशादिशब्दाना स्यात् ॥ प्रथमा तानामपि त मानपरत्वात्. नारूप्यमिति चेत् तर्हि भूतादे शब्दतम्मानमुरपन्नम्। शब्दत मानात् स्पर्शन मातमुत्पन्नमित्ययमर्थ उक्त स्यात् । तदानीमुत रोजरत मात्राणा पूर्वपूर्वमानसृष्टत्वात् तेषा युगपदु पनि ध्येत । त मात्रेभ्य प्रसिद्धाकाशाधु पत्ति निम्प्रमाणिका च स्यात् , 'एतस्मा सिद्धाते स्पशत मात्र दे स्वोत्पत्ती आराशादिद्वारा शब्दत मान द्य पेक्षत्य यत्, तदेव वार्यत इति इह आकाशपद शब्दतन्मानारमिति। मर्थ रूप्यञ्च ·603 सपरिष्कारभाष्योपेता सुवालोपनिषत् ख. 1. जायते पाणः....खं वायुर्योतिरापः' इत्यादौ कस्मिंश्चिदपि वेदवाक्ये तन्मात्रेभ्यः खाद्युत्पत्तिश्रवणाभावात् । प्रथमान्तानां शब्दानां तन्मात्र याचित्वमप्ययुक्तम् ; 'अद्भयः पृथिवी' इत्यनेन भनत्वात् । न हि पृथिवी- शब्दो गन्धतन्मानपरः, अनन्तरवाक्यविरोधात् । 'तदण्ड समभवत्' इति अस्यामुपनिषति, अन्यत्र 'पृथिव्या ओषधयः' इत्येवानन्तरं श्रूयते । न हि गन्धतन्मात्रात् अण्डोत्पतिश्च भवति । किश्च युगपदुत्पन्नेभ्यः तन्मातेभ्यः पञ्चभूतोत्पत्त्यभ्युपगमे, 'पृथिव्यप्सु पलीयते' इति प्रलयश्रुतिश्च विरुध्यते । पृथिव्याः तत्कारणस्य गन्ध तन्मात्रस्य च सलिलकारणकत्वाभावात् । एवम् 'आपस्तेजसि लीयन्ते' इत्यादिभिश्व विरोधः । उत्तरोतरभूतानां पूर्वपूर्वमतपमूतत्वाभावात् । अतः तन्मात्राणां युगपदुत्पत्तिः कल्पकाभावात् सर्गप्रळयपरानेकवाक्य विरोधाचानुपपन्ना । छान्दोग्ये च, 'तत् तेजोऽमृजन-तत् तेज ऐक्षत-- तदपोऽसृजन-सा अन्नमसृजन्त' इति तेजोवनगाविशब्दानां तन्मात्र- परत्वे स्वारस्यभः, तस्मिन् सोदेऽपि युगपदुर५ विशेषश्चावर्जनीय । 'आकाशाद्वायुः' इत्यादिवाक्यानां केचिदेवं निर्वाह मिच्छन्ति-- भूतादेराकाशमाकाशाद्वायुः', 'आत्मन आकाश संभूतः, आकाशा. द्वायुः' इत्यादिवाक्येषु आकाशादयः शन्ना अश्शेिषेण स्थूलसूक्ष्मा वस्थततद्भुतगाचिनः । अतोऽयोप्यादिदोषा न म्यः । तत्रार्थमाम- •त् सूक्ष्मांशस्यैव स्थूलभूतमनन्तरं पति कारण- मद्धयेत् इति । इदानीमपि तन्माताणां युगपदुत्पतिः दूरत. परित्यक्ता । किध- 'माकाशाद्वायु:' इत्यादीनि वाययानि मिथुनात् मिथुनोत्पतिवचनानि । - ·सपरिष्कारभाष्योपेता सुवालोपनिषत् ख 4 607 पञ्चम्यन्ताना प्रथमान्तानाश्च पदानामुभयवाचिस्यात् । एव सति माता पिनोरिख पुत्रदुहितोरिव च स्थूलसूक्ष्मभूतयोने परस्परकार्यकारणभाव सिद्धयेत् । पुत्रदुहितरौ प्रति पितोरन्यतरस्येव स्थूलाकाशस्यापि स्पी मात्र वायुमपि प्रति कारणत्व स्यात् । सूक्ष्मस्येव स्थूलाका शस्यापि अकृत्युत्पन्नस्य स्थूल सूक्ष्मश्च वायु प्रति हेतुतयाऽन्वयस्य अविशेषण पश्चमीपतिपन्नत्वात् स्थूलाकाशस्य स्पर्शमात्राथूलवायुजननायोग्यत्वे प्रमाणानराभावात् । शास्त्रकसमधिगम्यो ह्ययमों यथाशब्दं स्वीकार्य । अत अर्थसामर्थ्यादभिमतव्यवस्था दुर्लभा । तथा, 'वायुराकाशे लीयते' इत्युक्ते स्पर्शत-मानवावो स्थूलाकाशेऽपि लय प्रतिपादित म्यात् । अत स परमत व्याकुल स्यात् । तस्मात् प्रमाणान्तरागोचरे जगत्सर्गप्रलयादौ शब्दाना स्वरस. सिद्ध एवार्थ स्वीकार्य स्वप्रकरणस्थवाक्यानुगुण्यादुपटहणवचनानु गुण्याच प्रसिद्धानामेवामाशादीना तन्मात यवहिता सृष्टिरित्यभ्युप गर यर । 'तमसो भूतादि , भूतादेराकाशम्' इत्यादिपु व्यवधानेऽपि कार्यकारणभावनिदेशदर्शनात् । तर्हि, अष्टौ प्रकृतय षोडश रिकारा' इति श्रुते का गतिरिति चैत्-देदोपहणनिपुणतरपरमर्पिसदर्शितैय गति । नास्माभि तद्विरद्ध नाभिरिति । अन्न अष्टौ प्रश्तय इति प्रतिमहदहकारतन्मा प्राणामेव विवक्षा पोदश विकारा इति पञ्चभूतकादशेन्द्रियाणाम्। यावेचविंशतितत्वताव्यवहारस्य बहुग्रन्यसप्रतिपन्नत्वात्। कथामा काशादीमा चतुर्णा प्रकृतित्येनापरिगणनमिति चेत्-विवक्षितस्यार्थस्य ·ता:- 608 सपरिष्कारभाप्योपेता सुगालोपनिपत् स. 1. निर्वहणेऽभिनिवेष्टव्यम् । भगवता वेदव्यासेन हि मोक्षधर्म याज्ञवलय- जनकसवादे पोडश विकाराः प्रत्याश्रुत्यन्तरराविरोधेन दर्शिना:- "अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ताः विकाराश्चैव पोडश 1 (१) तथा व्यक्तानि सप्तैव प्राहुरध्यात्मतिन्तकाः ।। अयक्तञ्च महाश्चैव तथाऽहंकार एव च । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु । श्रोत्र त्वक् चैव चक्षुध जिहा प्राणञ्च पञ्चमम् ।। वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुमेंद नथैव च । शब्दस्पर्शी च रूपञ्च रसो गन्धस्तथैव च ।। एने विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चम् । सनाभावात् । नात्र प्रकृतित्वं कार्यद्रव्यारम्भकत्वमानम् ; कितु पाञ्चभौतिकवस्य शरीरे प्रसिद्धतया पञ्चभूतगनशन्दादिसर्पगुणा- ध्यतया इन्द्रियाश्रयतयाच तस्योपलभ्य मानत्माच विकारभूते शरीरे उपलभ्य गानानि तत्वानि विकारा इत्युच्यन्ते, अन्यानि तु प्रकृति- महदहहारतन्मात्राणि तथानुपलभ्यमानत्वात् उपलभ्यमानतत्यप्रति- स्वाञ्च प्रतय इत्युच्यन्ते इति तात्पर्यधर्ण संभवात् । अत: सांख्याभि- मतरीतिमुपेक्ष्य भगवत्पराशरोहितप्रसनश्रुत्यनुरोधेन तत्वोत्पत्ति. पादस्य न, 'अष्टौ प्रकृतयः' इति श्रुत्यादिविरोध इत्यादिवर्णनं यद्यपि संभवति-अथाप्यस्मिन) उपपन्नेऽपि नास्माभिरभिनिवेश: कार्य:, व्यासय गदिश्चनपर्यालोचने अष्टो प्रकृतय इत्यस्याभिप्रायान्तराव- गमादिति भावः। तथा व्यतानीति युक्तः पाठः; तु अथाव्यक्तानीति । वस्तुतः भासां तु सप्त व्यकानीत्येव संप्रतितनः पाठः (मोक्ष-३१५.)।

·609 इति । . सपरिकारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख... दशेन्द्रियाण्यथेनानि सविशेषाणि मैथिल ।। मन पोडशमित्याहुः अध्यात्मगतिचिन्तकाः" अत्र ज्ञानप्रकृतिकारणानीन्द्रियाणि तद्विषया शब्दादयश्च त्या- न्तरानारम्भकत्वात् षोडश विकारा इति प्रतिपादितम् । 'एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पश्चमु' इति वैयधिकरण्यनिर्देशात् विशेषशब्द- शब्दस्पर्शादिगुणमालपर । 'शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषाः तेन ते स्मृताः' (विपु १.२) इत्यत्र तदभावात् विशेषशब्दो गुणिपरः । पटस्य शुक्ल, पट. शुक्ल इत्यादिषु शुक्लादिशब्दानामिव विशेष शब्दस्यापि गुणपरत्वं गुणिपरत्वञ्च युक्तमेवेति प्रयोगवशादवगम्यते नन्वेवं सति चतुर्विशत्याधिक्य स्यादिति चेन्न , द्रव्यरूपाणा कार्यकारणा- चित्तत्वानामव्यक्तादीना चतुर्विशत्सिंख्यानतिरेकात् । 'अष्टो प्रकृतयः षोडश विकारा' इत्यादिवाक्यस्य तु द्रव्यैक्यपरत्वनियमो नास्तीति उपबृहणवशादवगम्यते । अर्थान्तराणामनुपपत्नत्वाच ॥ आकाशादीनामपि प्रकृतित्वे, “अष्टौ प्रकृतय' इति श्रुत प्रकृतीनामष्टसंख्याकत्व न घटत इति चेन्न-तन्मात्राणा भूतेप्यन्तर्भावाभिप्रायेणाष्टसख्यानिर्देशोपपत्ते । तथा वसिष्ठ-कराळजनकसवादेऽपि भूततन्मात्रव्यतिरिक्ताना शब्दस्पर्शादीना विशेपशब्दोक्ताना पोडशविकारान्तर्भाव प्रतिपायते-- "अयक्तमाहु प्रकृति परा प्रकृतिवादिन । तस्मान्महत् समुत्पन्न द्वितीय राजसत्तम ।। सहकारस्तु महत तृतीय इति न श्रतम् । पञ्च भूतान्यहकारादाहु सांख्यनिदर्शिन ।। -39 ·610 सपरिकारभाष्योपेता सुवालोपनिपत् ख.I. एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराधापि षोडश । पञ्चैव च विशेषाश्च पञ्च पञ्चेन्द्रियाणि तु ॥"(मा शो ३११) इति। अत्र पञ्चाना भूतानां प्रकृतिषु परिगणनात् केवलविकारत्वमपास्तम् । विशेषशब्दस्य तन्मानपरत्वं तन्मात्राणां केवलविकारत्वचन कस्यापीष्टम्। अतो विशेषशब्दः शब्दस्पर्शादिगुणमात्रपर इति परिशेपात सामर्थ्याच सिद्धम्।। 'पञ्च भूतानि' इति भूतशब्दः तन्मालपरः 'विशेपशब्द माका- शादिपरः' इति चेन्न । अपगदाभावेऽपि भूतशब्दस्य क्लिष्टार्थकल्पना:- योगात् । विशेषशब्दो गुणे यक्लिष्टः । न केवलमुफ्हणवचनस्यभूत- शब्दस्यैव, श्रुतिवाक्यस्थाकाशादिशब्दानामपि तन्मानपरत्वे खारस्या- भावः स्फुटतरः । एवमुपनिषदाक्याना परमर्षिवचसाचामुख्यार्थाश्रयणमर्वाचीन- सांख्यदुर्निबन्धनम् ; स्वरसवचनान्तरयुक्तयन्तराभावात् । समीचीनं सार श्रुम्बिारम्यानुगुणमिति अत्रैव दर्शितम, 'आहुः सांख्य. निदर्शनम्॥र्शिनः इति । तथा यमस्मृतौ विषयेन्द्रियाण्येव पोडश विकार। इत्युक्तम् - "पञ्चविंशस्तित्वज्ञो यत्रतत्राश्रमे रतः । प्रकृतिज्ञो विकारज्ञः स दुःखात् परिमुच्यते ॥ मनो बुद्धिरहंकारः खानिलामिजलानि भूः । एता प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारा: पोडशापरे ॥ श्रोत्राक्षिरसनाघ्राणं त्वक् च संकल्प एव च । शब्दरूपरसस्पर्शगन्धवावपाणिपायवः ।। उपस्थपादाविति च विकाराः षोडश स्मृताः ।

·611 - सपरिफारभाष्योपेता सुगलोपनिषत् ख ।, चर्षिशकमित्येतत् ज्ञानमाहुर्मनीषिण ।। पञ्चविंशकमव्यक्त षडिश पुरुषोत्तम । एतत् ज्ञात्वा तु मुच्यन्ते यतय शान्तबुद्धय ।। अशब्दमरसम्पर्श रूपगन्धविवर्जितन् । न्र्दुि ख सुमुख शुद्ध तद्विष्णो परम पदम् ॥ अज निरञ्जन शान्तमव्यक्त ज्ञानमक्षरन् ! अनादिनिधन ब्रह्म तद्विष्णो परम पदम् ॥" इति । अल प्रकृतिषु परिगणनात् प्रथमोपादानाच्च प्रधानतस्वम यक्त तया मन इत्युक्तम् । सफल्पशब्देन तत्कारण मनो विवक्षितम् । ज्ञानं ज्ञातव्यम् । प्रत्यगात्मन पञ्चविंशकावेनोक्तत्वात् परिशेषाच चक्षुराद्य गम्यमात्मतत्वमव्यक्तशब्दोत्तम् । 'विकारा पोडश स्मृता' इति पोडकारशब्दोपादानात् एता प्रकृतयस्त्वष्टौ' इत्युक्त याचास्य स्मृतिवचनस्य, 'भष्टी प्रकृतय पोडश विकारा' इति अतिमूलस्वमव- गम्यते । अतस्तस्या श्रुनेस्यमर्थ इति यमेन निीयत इति स्फुटम् । ईदृशस्मृत्युपवृहितया अनया त्या विषयेन्द्रियाण्येव पोडश चिकारत्वेन विवक्षितानीति भगवो भाग्यकारस्य हृदयमिति भगवद्गीता- भाष्ये सष्टमवगम्यते, "महाभूताबहकारी बुद्धिरव्यक्त मेव च' इति क्षेत्रारम्भकद्रव्याणि । पृथि यतेजोवारआकाशानि महाभूतानि | महारो भूतादि । वुद्धिर्महान् । अयक्त प्रकृति । 'इन्द्रियाणि दर्शक पक्ष चेन्द्रियगोचरा' इति क्षेत्राश्रितानि तत्त्वानि । श्रोनत्वचक्षुजिह्वा- प्राणानि पञ्च ज्ञानेद्रियाणि, वाणिपा,पायुपस्था पञ्च कर्मेन्द्रियाणि .

·612 सपरिष्कारभाप्योपेता सुबालोपनिपत् ख. 1. दश; एकमिति मनः । इन्द्रियगोचराश्च पच शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा;" इति । अत्र क्षेत्रारम्भकद्रव्यागीत्यारम्भकद्रव्यपदेन, 'अष्टौ प्रकृतय' इति प्रकनिशब्दो व्याख्यातः । क्षेत्राश्रितानि तत्त्वानि' इति विषये- न्द्रियाणा पोडशाना साधारणाकार उक्तः । एवम् , 'अष्टौ प्रकृतय पोडश विकाराः' इति वाक्येऽपि ननु संभवति द्रव्यपरतयेर, 'अष्टी प्रातयः पोडश विकाया' इत्यस्य निर्वाहे विकारपदेन गुणमानग्रहणं न युक्तम् । कथं निहि इति चेत्नात प्रतिशब्दः तत्चान्तरोपादानत्वमात्रेण प्रयुक्तः किंतु समष्टितत्वाभिप्रायेण । विकारपदञ्च व्यष्टयन्तर्गतवस्तुपरम् । एवं हि व्यष्टिप्रलयवर्णनानन्तरं समष्टिप्रलयवर्णनारस्मे भगवान् पराशर माह (६.४.३०.), एवं सप्त महायुद्ध क्रमात् प्रकृतयः स्मृताः। प्रत्याहारे तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम्' इति । आवरणानि च न तन्माताणि, फिन्तु भूतानीति तत (१.२.) एव सुयोधम् । अत: अण्डकटाहरूपपृथिवीसहिताः आवरणभूताः वार्यादयः (वि-१२.) ध्यष्टिप्रपञ्चहेतुत्वात् साक्षादुपभोगानहत्वात् समष्टयः प्रकृतयः। व्यष्ठ यन्तर्गतानि तु इन्द्रियाणि च भूतानि च विकाराः। भूतानामपि इन्द्रियविषयत्वेऽपि तत्तद्गुणविशिष्टतयैवेन्द्रियग्रात्यात्, इन्द्रिय- व्यवस्थापकत्वरूपमहिमशालिवाञ्च गुणानाम् , तेषामेव प्राधान्येन विषयतया निर्देशः सर्वदर्शनसुप्रसिद्ध इति कचित् गुणपुरस्कारेण निर्देशेऽपि गुणिनामुपेक्षणे न तात्पर्यम् । पञ्च, 'महाभूतान्यहङ्कारः' इनि गीतादिक सुस्थम् । एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु' इति शब्दादीनां (भारतादौ) निर्देशस्थलेऽपि महाभूनेप्पिति द्रव्याणां विशेषणतया निर्देशात् द्रव्यविशिष्टगुणानामेव विकारत्वं गम्यते । गुणविशिष्टद्रव्यमिति द्रव्यमर्तिगुण इति च नात्यन्तमिन्नम् इत्या- ·सपरिष्कारभाप्योपेता सुवालोपनिषत् ख. 1. 613 तत् संवत्सरमानमुपित्वा द्विधाऽकरोत् , अधस्ताद्भूमिमुपरिष्टादा- विषयेन्द्रियाण्येव श्रुत्यन्तराविरोधेन पोडशविकारत्वेन विवक्षितानीति व्यासादीना परमीणा भाप्यकारस्य च हृदयं] स्फुटतरमवगम्यते । अत. आकाशाद्वायुरित्यादीना यथोक्त एवार्थ । एवं ब्रह्माण्डसृष्टिरुक्ता । अथ हिरण्यगर्भोत्पत्तिमाह तत् संवत्सरमात्रमुपित्वा द्विधाऽकरोदिति ॥ वक्ष्यमाण पुरुषः तस्मिन् अण्डे संवत्सरमात्रमुपित्वा परिणतं तदण्डं द्विधाऽकरोदित्यर्थः । शहायाम्-निर्वाहप्रकारो यः कश्चिदस्तु। आकाशाद् वायुरित्यादे- रर्थस्तु यथोक्त एव; न तवान्यथाभावः । अस्माभिस्तु गुणानामपि चतुर्विशतितत्वमध्ये गणनं युक्तमिति एवमुक्तम् इत्याशयेन निगमयति अन आकाशादिति । एवं हि तत्वसागरसंहितावचनमपि श्रीरहस्य- वयसारोद्धृतम्-'भूतानि च कगण चयर्गेणेन्द्रियाणि च। टयगण तवर्गण ज्ञानगन्धादयस्तथा' इति ज्ञानेन्द्रियैः सह गन्धादीनामेव चतुर्विशतिमध्ये निवेशकम्, स्वारस्यात् । (व्याख्यातारस्तु गन्ध- तन्मात्रादि ग्राहयन्ति)। तथाच श्रीमुखसूक्तभाष्ये श्रीपटसहस्त्रिका- यामपि (८.८.५.), "प्रकृतिमहदहदारेकादशेन्द्रियपृथिव्यादिभून- शब्दादिविषयरूपचतुर्विशतितत्चविलक्षण" इति । अत्र तत्त्वमुक्ता. कलापरलोकः (१.१५) तन्नसार्थिसिद्धयादिश्चानुसंधेयी- "तत्वेपाथर्वणेऽष्टौ प्रस्तय उदिताः पोउशान्ये पिसाराः निफदम्परेऽस्मिन् वचसि तदितरत् सर्वमावर्जनीयम् । दृष्ट्या सारयं पुराणादिकमपि बहुधा निर्वहन्त्येतदेके चिन्तासाफल्यमान्द्यात् धमरहुलतयाऽप्यन नौरुवासि ॥ इति । संपन्सरमानमिति मानशदः कात्स्यर्थिकः। पूर्ण संवत्सर- मित्यर्थः। अधस्तादिति। अन्न मोक्षधर्म (३२६), 'ततो ब्रह्माणमसृजत् ·614 सपरिष्कारमाप्योपेता सुवालोपनिषत् स... फाशम् । मध्ये पुरुषो दिव्यः सहस्रशीर्ण पुरुषः सहस्राक्षः सहस्र- पात् सहस्रबाहुरिति । आकाशमिति ।। अकरोदित्यन्वयः । आकाशादि(१)शब्दः स्वर्गादि- पर । मध्ये अन्तरिक्षे पुरुषः । अदिति शेषः । पुरुषशब्दस्य मनुष्यपरत्यव्यावृत्यर्थं दिया पुरुष इत्युक्तम् । तस्याण्डोत्पन्नस्य दिव्यपुरुषस्य पुरुषसूक्तपतिपाद्यपरमपुरुषात्मकत्वमाह सहस्रशीर्षा पुरुप इति । अन्यथा द्वितीयपुरुषशब्दम्य पौनरुवत्यप्रसमात् । सर्वज्ञत्वात् सर्वशक्तित्वाच्च सर्वत्र शिरश्चक्षुःपादकार्य[वाहुकार्य]करणसमर्थो यो महापुरुषः श्रुतः, तदात्मकोऽयमण्डोत्पन्नः पुरुप इत्यर्थः । हदश्च सामानाधिकरण्यं परमपुरुषान्तर्यामिकत्वनिबन्धनम् ; न तु स्वरूपैवयकृतम् । तस्य ब्रमा विभीते' इति तस्य मृत्युभयाभि धानात् , 'भीषाऽस्मादमिश्वेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चम', 'स यश्चायं पुरुपे । यश्चासागादित्ये । स एक ' इति पुण्डरीकाक्षस्य परमपुरुषस्य, हैरण्याण्डसमुद्भवम् । सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुशुम । संवत्सरमुपित्याउण्डे निफम्य च महामुनिः। संदधेऽध महीं कृत्स्नां दिवमधू प्रजापतिः। द्यावापृथिव्योरित्येप राजन् वेदेपु पठ्यते । तयोः शक्लयोर्मध्यमाकाशमकरोत् प्रभुः' इति। मनुश्च (1-12) 'तस्मिन्नण्डे स भगवानुपित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात् तदण्डम. फरोत् द्विधा । ताभ्यां स शकलाभ्याच दिवं भूमि च निर्ममे । मध्ये व्योम' इति । ननु 'दिव्यो देव एको नारायण' इति नारायणे दिव्यशब्दप्रयोग- न्यानोपनिपदि श्रवणात् वाक्यमिदं परमात्मपरमेवास्तु, कृतं चतुर्मुखविरक्षयेत्यताह अन्यथा द्वितीयपुरुषेति ।

·सपरिष्कारभाप्योपेता सुबालोपनिषत् स. 1. 615 सोऽग्रे भूतानां मृत्युमसृजत् व्यक्षं त्रिशिरस्कं त्रिपादं खण्डपरतुम् । मृत्योरपि भयनिमित्तस्वाच्च मृत्योंमीतस्य मृत्युभयजनकम्य च स्वरूपै. क्यानुपपत्ते । शासान्तरे हिरण्यगर्भस्य, महापुरुषस्य महापुरुषत्वान. भिज्ञत्वामानाच न स्वरूपैक्यम् । 'म प्रजापतिरेक पुष्करपणे समभवत्' इत्यारभ्य, 'मम वै स्वझांसा समभूत्' इति प्रजापतिनोक्ते, 'नेत्यनवीत् । पूर्वमेवाहमिहाऽऽसमिति ! तत् पुरुषस्य पुरुषत्वम् । स सहस्रशीर्षा पुरुषः' इति चतुर्मुखम्य परमपुरुषावेदनं हि प्रतिपादितम् । अत एव हुक्तं ब्रह्मणैव, 'यन्न देवा न मुनयो न चाहं न च शकरः । जानन्ति परमेशस्य तद्विष्णोः परमं पदम् ।।' इति ।। तथा तेनैव ब्रमरुद्रसंवादेऽप्युक्तम्-'तवान्तरात्मा मम च ये चान्ये देहिमशिताः । सर्वेषा साक्षिभूतोऽसौ न माहः केनचित् कचित् ।। इति । अतः तदन्तर्यामित्वनिरन्धन सामानाधिकरण्यम् । इतिशब्दो भगवदेककर्तृकसर्गसमासी । अथ हिरण्यगर्भकर्तृकस्गमाह सोऽग्रे भूतानां मृत्युमसृज- नेत्यावीदिति । पुष्फरपणे जातेन प्रजापतिना स्वकीयमांस- नसपालोत्पभातरदान-पानस-चालखिल्यन्यायेत अपामन्तः फर्म भूतं सर्पन्तमपि स्वयमांमाभ्यां संभूतममिमत्योक्ते, स फर्मः तदुक्तं न्यपेधीदित्यर्थः। सहनशीर्ण पुरुष इत्यस्य तन्न भूत्वोदतिष्ठन्' (ते.आ.अ-१-२३.) इत्युत्तरनान्यपः । सण्डपरशुमिति । खण्डकपरशुविशिष्टमित्यर्थः स्यात्। सदराष्टिस्तु, ललाटात्मोधजोरदो जायते' इत्युत्तरख यक्ष्यते। सोऽप्रेति। नन्वत पूर्वे:प्रथमपुरुपादः चतुर्मुखान्तर्यामिपरः, ·. 616 सपरिष्कारभाप्योपेता सुवालोपनिपत् ख. 1. दिव्य इत्यादि नारायणपरमित्यपि सुवचम् । तदयं तच्छन्दः परम. पुरुषपर एव किं न स्यात् । तत्रैव सृष्टिः चतुर्मुखस्येव मृत्यु- प्रभूतीनां सर्वाणि च भूतानीत्यन्तानामुच्यताम् । चतुर्मुखफर्टक- सृष्टिस्तु, हिरण्यज्योतिरित्यारभ्योपरि वक्ष्यमाणा परमस्तु । एवञ्च ब्राह्मणक्षत्रियादीनां भगवदवयवोत्पन्नत्यं सिद्धयति । प्रसिई हि भगवतोऽवयवानामेन तथात्वम्, 'स्त्रीरलकारणमुपात्ततृतीयवर्ण दैत्येन्द्रवीरशयनं दयितोपधानम् । देवेश यौवनगजेन्द्रकराभिराम. मूरीकरोतु भवदूरुयुगं मनो मे', 'सर्गेविदं भवति चन्द्रमसा प्रसूति:' इत्यादौ । यद्ययं स इति शन्दो ब्रह्मार्थकोऽभविष्यत् , तर्हि उपरि, तस्य ब्रह्मा विभीते, सो ब्रह्माणमेव विवेश' इत्यत्रापि पूर्ववत् , 'तस्य स विभीते, स तमेव विवेश' इति तच्छन्द एव प्रायोक्ष्यत । न च मनुवचनविरोध इति शक्यम्-तन चतुर्मुखजन्यमनुजन्यत्वस्य प्रजापत्यादिषु कथनाद्यनेकवैलक्षण्यदर्शनेन स इत्यस्य चतुर्मुखार्थ- कन्वेऽपि विरोधपरिहाराभावात् । पुरुषसूक्तं तु कतमस्य पक्षस्य साधकमिति विमर्शपदं नातिकामति । महाप्रलयानन्तरभाविप्रथम- सृष्टिप्रकरणत्याचास्य सर्वस्य परब्रह्मजन्यत्ववर्णनपरत्वं युज्यते, यदिदं नामसहस्रभाष्येऽभापिपत, 'यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादि- युगागमे' इत्यत्र-, “यद्यपि ब्रह्मसदुपरि, अवान्तरसगै च ब्रह्मादि- मुखेन सृजति, अथापि प्रथमसृष्टी न तथेति सूचयति आदियुगागमे इति" इति । देवनायकपञ्चाशत्येव च नीरत्नमित्यादिवत् 'वेदेषु निर्जरपुते निखिलेप्वधीतं व्यासादिभिर्यहुमतं तय सूक्तमनत्यम् । अङ्गान्यमूनि भवतः मुभगान्यधीते विश्व विभो जनितयन्ति विरिश्च. पूर्वम्' इत्यपि द्रष्टव्यम् । अतो ब्रह्मद्वितीयदिनादिरूपेषु फरपेषु चतुर्मुखैकरस्टत्वेऽपि सर्वेपाम्, आदी परमपुरुषजन्यत्वं भूताना- मुपपन्नमिति चेत्-अस्तु परमपुरुषर्तकाऽपि आदिएटिरनेकेषां भूता. नाम्-अथापि प्रकृतवाक्ये स इति स एव ग्राह्य इति न विशेषगम ·सपरिष्कारभाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख 1 617 तस्य ब्रह्मा विभीते । सो ब्रह्माणमेर विवेश । स मानसान सप्त पुत्रानरराजत् । ते ह धिराज सप्त मानसान् असृजन् । तेह प्रजापतय। . दिति । मृत्यु विशिनष्टि व्यक्षमित्यादिपदै । तस्य ब्रह्मा विभीते । तस्येति सबन्धमाने षष्ठी। तस्मात् मृत्योर्भात । स्रष्टुरपि भयावहो मृत्यु , 'कमुत अन्येषामित्यर्थ सो ब्रह्माणमव विवैशेति । सो ब्रह्माणमिति सन्धिश्छा-दस । ब्रझशरीरे तिरोहित इत्यर्थ । समान मानिति । सः बझा सप्त मानसानसृजत् । मनसाऽमृतदित्यर्थ । ते ह विराज विविधतीप्तियोगा विर ट्छब्दवाच्यभूता सप्त मानस पुता स्वयमपि मानसान् असृजन् । क्थ मनसा सृष्टिरित्यत्राह तेह प्रजापश्य इति । प्रचापतित्वात् मनसा स्रष्टु शक्ता हीत्यर्थ । कमस्ति । प्रत्युत, सहस्रबाहुरिति इति इतिशब्देन भगवदेकवर्तक- सृष्टिसमाप्तिद्योतलात्, पूर्व मध्ये पुरुष इति ब्रह्मान्तर्यामितया गृही तस्य 'सोऽग्रे इति स इत्यनेन ग्रहणौचित्याच चतुर्मुखपृश्त्वमेव मृत्युप्रभृतीनाम् । अत एव सोब्रह्माणमेपइति एवारोऽपि सगच्छते। खस्य स्रष्टारमेन स्वय हन्त मृत्यु प्रविवेशेनि वर्णनपरत्नात् तस्य । तदुपरि प्रजापतय सृज्यमाना अपि चतुमुराजन्यत्वेन प्रसिद्धा , न भगर पुत्रतया । द्वितीयखण्डे स्त्रीपुरुषरूपवेधकरणानन्तरसृष्टिस्तु शस्यमाना चतुर्मुखजन्यमनुसृष्टि वेन सभावनमर्हति, बृहदारण्यका- नुरोधात् । एवञ्च, लागत् ग्रोधनोद' इत्यत्र, 'अस्यैव चानुजो रुद्रो ललाटात् य समुत्थित इत्युपवृहणानुसारमुपत्र रुद्रे महा- जन्यत्व प्रमाणातरानुसारेण ग्राह्यम् । महतो भूतस्य नि भ्वसितमि त्यद्यपि मैनेयीविद्यायामिव साक्षात्परमात्मनि भ्यसितरूप प्रतीतमपि इह तथा न ग्राह्यमित्यलम् ।

·618 सपरिफारभाप्योपेता सुगलोपनिषत् स. 1. 2. ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् याहू राजन्यः कृतः। ऊरू सदस्य यद् वैश्यः पद्यां शूद्रो अजायन। चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । श्रोवाडायुश्च प्राणश्च हृदयात् मवेमिदं जायते ॥ इति सुवालोपनिषदि प्रथमः खण्डः ॥ - अथ द्वितीयः खण्डः।। अपानानिषादा यक्षराक्षसगन्धश्चि, अस्थिभ्यः पर्वता लोमभ्य पुनश्च हिरण्यगर्मात् प्राणिसृष्टिमाह प्रामणोऽस्य मुखमा सीदिति । ब्रामण मुसमामीनित्यौपचारिक सामानाधिकरण्यम् । मुखज्ञान इत्यर्थ । एट्या सूद इत्यनानरोक्ते । शाह राजन्य: कता । बाहुभ्या कृता तजनित इत्यर्थ । अरू तदस्य यद्वैश्यः । [यदिति] नपुसक वस्तुत्वाभिप्रायम् । वैश्य इति यत् तदस्य ब्रमणः ऊरू उरुभ्या जातमित्य । प्राणः पञ्चतिप्राण । हृदयात् संकरपा- दित्यर्थ । ममिदम् = अनुक्तं समिदम् । इनि श्रीहरितालिकामिजयिनी धीरहराजदिल्याजारब्धवेदव्यासापरनामधेयम्य श्रीपुदर्शनार्यम्य कृती मुबालोपनिषद्विवरणे प्रथम ख°३ ।। अयानुक्तसर्गप्रपा प्रळय उच्यते अपानादिति । मनुष्येषु निमया. निषादा. देवयोन्यवान्तरमेदा यक्षराक्षमगन्धर्वाश्च चतुर्मुस- स्पापानादजायन्तेति अध्याहारेण वा अजायतेति पदम्य विपरिणामेय ·मपरिकारभाष्योपेता सुगलोरविपत् स.2. 619 ओपधिवनस्पतयः, ललाटात् क्रोधजो रोजाया (जायते)। तस्य॑तस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेवैतत् , ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽयवेदःशिक्षा फल्योव्याकरणं निरुक्तं छन्दोरिजि(चि?)तं ज्योतिगमयनं न्यायो मीमामा धर्मशास्राणि व्याण्यानान्युग्मा- एनानि च सर्वाणि च भूतानि । हिरण्यज्योतिर्य मिसयमात्माऽधिक्षीरन्ति भुरनानि विभ्या, था अन्वय । ललाटाव कोघज इति । रदोत्पती चतुर्मुखस्य मनो पृतिषु कोष , अवयवेपु रलाटय हेतु । 'माग पुत्राय नम ' इत्या. दिवपि कोधात् ललाटोद्भवतया पुतत्समेतदेकार्यन सिद्धम् । अथ शास्त्रपर्सनमाद वस्तस्येति । तस अण्डसमस्य एतम्य देवादिसर्हिरण्यगर्गस्येत्यर्थ । महनो भृतस्येनि परमात्म पानिशब्देन सामानाधिकरण्यात् हिरण्यगर्भकाय सम्य भगवद- धीनन्त शायने । 'महमूनमनामपारम', 'एतस्य या अक्षरम्य महतो भूतम्य' इति, 'पको विष्णुर्महद्भुम्' इति च प्रतिस्मृतिपु महद्भूत पदयो भारनि पसिद्धिविनीता। निमितमिति म. प्रतय विवक्षितम् । सर्वाणि च [सानीमानि] भूतानि निश्वमिनमित्य-ग्य । भूवशन्द मीरपर । हिरण्यज्योतिरित्यादि । हिरण्यममा उनि एप म. मनु दिरयज्योतिरित्यारम्प यरमाणा विसजगपिन राण्टे गुना। ततः पूर्वमुन्यमानानु पूर्णपण्डोमन्यम्पपिरियं परमगर पापऽपि पदाचित कदानियनुपपीयपम्या- सूननायकम्।

·620 सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिपत् ख. 2. आत्मानं द्विधाऽफरोत्, अर्धन स्त्री अर्धन पुरुषः। देवो भूत्वा देवान असृजत्, ऋषिर्भूत्वा कपीन्, यक्षराक्षसगन्धर्वान, प्राम्यान् आरण्यान् पशून् असृजत् । इतरा गौरितरोऽनवान् ; इतरा बडबेत- रोऽभ्यः; इतरा गर्दभीतरो गर्दभः, इतरा विश्वम्भरी इतरो विश्वम्भरः। सोऽन्ते धैश्वानरो भूत्वा संदग्धे (सदग्धे?) सर्वाणि भूतानि । हिरण्यज्योतिरित्यात्मविशेषणम् । यस्मिन् विश्वा भुरनानि अधि क्षीयन्ति = वश्यतया स्थितानि, सोऽयं हिरण्यज्योतिरात्मा = हिरण्यगर्भ आत्मान द्विधाऽकरोदित्यन्वय । कथं ? अर्धाशेन स्त्री अर्षांशेन पुरुष । अभूदिति शेष । शरीरिण स्रष्टुं ब्रह्मा स्वाशा या तत्तजातीय पुरपोऽभूत्, तत्तनातीया स्त्री चाभूदित्यर्थ । तदेव प्रपञ्चयति देवो भूत्वा देवान- सृजदित्यादिना । यक्षगक्षसगन्धर्वानिति । तज्जातीयः पुमान् मूत्वा असृजदिति प्रकरणवशादवगम्यते। ग्राभ्यारण्यपशुसृष्टिं प्रपश्यति इसग गोरित्यादिना । इतरा पूर्व ब्रमणा खाशेन सृष्टा स्त्री गौरभवत् । इतरा तत्कल्पित पुस्योऽनडान् पुडयोऽभूत् । गोजानीयसृष्टयर्थ मियय । इतग पडवा इतरोऽध इत्यादेरप्येव योजना । वडवा तुरगली । विश्वम्भरी मारयहा उष्ट्री। अर्थान्तरमन्वेष्टयम् । अथ प्रळ प्रतिपादयति मोऽन्ते इत्यादिना । सः हिरण्य गर्मरूप परमपुस्प अन्ते स्थिति कालसमाप्तौ वैश्वानरा कालानिम्त्वा माणि भूतानि कार्यजातानि मदग्धे(१) दहति = पश्यतीत्यर्थ । भवनदहनक्रिययोगदात् म इति द्विरुक्ति । दाहानन्तरं प्रळयमार पालामिरिति । श्रीविष्णुपुराणे द्रष्टव्यमिदम् (६३)।

·मपरिफारभाप्योपेता मुगलोपनिग्त् स. 2. 621 पृथिव्यप्सु प्रीयते । आपम्नेजसि लीयन्ते । तेसो पायो पृथिव्यासु प्रलीयन इति । पूर्वावस्याप्रहाणेन कारणससर्गो लयः । 'लील श्लेपणे' इति हि धातुः। कार्यम्य तदुपयुक्तकारणद्रांश उपा- दानम् । तदतिरिक्तांशस्त्वपादानम । तदपेक्षया कार्यम्य विभागम्य- देशः । अतः पञ्चम्यन्तेन उच्यते । अपादान (उपादान!) त्यत कार्यावस्यद्रव्यमपादानेन ससृष्टं भवति । तम्य तदानीम् , घरम्य मूत. लवत् अधिकरणस्वादपादानमेव सप्तम्यन्तेनोच्यते । अपादानोपा- दानद्रव्यसजातीयत्वात् , 'कारणे लय' इति व्यपदेशः । पृथिव्यामु प्रलीयते । पृथिवी पृथिवीस्यायस्यां तदुपकममतां गन्यमानावसाय दिस्या सम्व्ययस्या सी भागवस्थितेषु समुद्रादिजन्लेषु समष्टा ममी. त्ययः। स च संसर्गः समानाकारयोनिरन्तरसरूपस्पत्यादयमित्युच्यते । शुभगो (१) क्षीरे कपिलादिगो(क्षीर संसष्टमेकीमतमिति यादि. श्यते । आपातेजसि लीयन्त इत्यादिवानामपि अयमेव यः । त्यतनरावस्यम्प त्यक्तरसतामासायसम्प प प्रध्यम्य तेजोवसापजत्य पागवस्सिततेजम्मपर्को लयः । एवमुखरताप्यनुसन्धेयम् । एतत् सगरता पराशरण गुला- 'आयो प्रसन्ति ये भूगर्भधाम गुगम् । एतए समिति । विपेचितलपदाधिगमीपणापा, सतानालमारलचस्पः। आपा मगनीति सोकः पिग्गः गुणगापयर्णनेन गमगाः प्रयोगगुग्यं दशंपति मोरे पिळप- मानस सारांसदानि-मपथिल-मामिाजमातामेव शिरप ·622 सपरिष्कारमाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 2. आतगन्धा ततो भूमिः प्रळयत्वाय कल्पते । प्रनटे गन्धतन्मात्रे भवत्युषी जलामिका । आपस्तदा प्रवृद्धास्तु वेगवत्यो महावनाः। सर्वमापूरयन्तीद तिष्ठन्ति विचरन्ति च' इति । तथा, 'नश्यन्त्यापः पुनस्ताश्च रसतन्मात्रसंक्षयात् । ततधापो हृतरसा: ज्योत्ष्ट्रि प्राप्नुवन्ति वै । अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते । स चामिः सर्वतो व्याप्य आदते तज्जलं तथा । प्रनष्ट्र रूपतन्माने विभावमुः। प्रशाम्यति तथा ज्योतिर्वायुर्दोध्यते महान् । निरालोके तदा लोके वाय्यवस्थे च तेजसि' इत्यादिना ॥ अत्र, 'प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्युवीं जलामिका' इत्यनेन स्थूल पृथिव्या एव गन्धतन्मात्रावस्थापहाणेन जलत्वापत्तिरुक्ता । 'आपम्तदा प्रद्धास्तु' इत्यनेन प्रागस्थितानामपां पृथिव्यवस्थान्तररूपसलिला. न्तरसंसर्गात् तदेकीमततया पद्धत्वमुक्तम् । 'सरमापूरयन्ति' इति पूर्व- पृथिव्याफ्रान्तप्रदेशम्यापि सकलिलस्याऽऽपूरितत्वमुक्तम् । एवमन्ययस्थ- दर्शनात् गन्धम्य च सारगुणत्वात् तथोक्ति | ए इत्यादिना च पृथिज्याःगन्धनन्तलयद्वारा वारिभायो वर्णितः पदासापो प्रसन्तीति पूधि गन्धतन्मासस्य स्वस्मिन् विलापने अपां प्रवृत्ति दर्शयति । उत्तरार्धशत एय पृथिया: गन्धतन्मानद्वारा जले विलयपरम् । सकलिलस्येति । कलिलपदेन गनmus ·2 623 , सपरिवारभाष्योपेता सुयालोपनिषत् स. लीयते । वायुराकाशे लीयते । आकाशमिन्द्रियेषु जलस्यापि रसतन्मातावस्थापहाणेन ज्योतिष्टापत्ति कण्ठोक्ता-'अन्य वस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते' इति । [अव्यवस्थे सलिले।] औज्यस्यगुणेनाऽऽते सति पागवस्थितो ह्यग्नि सर्वतो व्याप्य = पूर्व जरमसृष्टमपि प्रदेश व्याप्य जलमग्न्यवस्थमादते = स्वात्मनकीकरोती त्यर्थ । 'प्रनष्टे रुपत मान्ने' इत्यादिना अमेरपि तन्मात्रावस्याग्रहाणेन वायुवापति तेनैकीभावात् भागवस्थितस्य वायोरत्मिहत्वा. पतिश्च प्रतिपादिता । एवमुपवृहणानुगृहीतत्वात् पृथिव्यप्सु प्रतीयत इत्यादिवाक्याना यथोक्त एवार्थ । कामिन्द्रियेषु इन्द्रियाणि तन्मात्रेष्विति । अत्र इन्द्रि याणि त-मानाणि च न त्यस्थानावेन विवक्षितानि । इन्द्रियाणा माकाशकारणत्वाभावात् , तन्माताणामिन्द्रिय कारण नाभावात् । प्रलीयत इति पताथवणाच । अत एव लयशब्दानुषश्च न पुल सवाक्ये वनुपनवेत् , मध्यगतवाक्यद्वयेऽपि अनुप: स्यात् । पूर्वा परवाक्येषु सर्वेषु लयवाचिपदस्य पठितत्वात् मध्येऽनुषश्चानुचित । ओ स्यपदाश्रवण लयस्याविवक्षितत्व दर्शयति । अत ससर्गमात्रमेव वियक्षितम् । नन्वाकाशस्येन्द्रियसयोग प्रागप्यम्तीति प्रळयदशाया तटनिन मिति चेत्-- [न] इह विवक्षितस्य ससंगम्य मागसिद्ध- वात् । मनादीनामिन्द्रियाणा हि पृथि यादिमृतराप्यायन श्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्धम् , 'अन्नमय हि सोम्य मन मापोमय प्राणस्तेजोमयी वाक्', 'श्रोल नभो प्राणमुक्त पृथिव्या' इत्यारम्य, 'वाय्वात्मक म्पर्शनमा- { मेतर- ·624 सपरिफारमाप्योपेता सुबालोपनिषत् स. 2. इन्द्रियाणि तन्मानेषु । तन्मात्राणि भूतादी लीयन्ते । । - मनन्ति, 'नभ श्रोत्रञ्च तन्मयम्' इमित्यादिषु । तत्र पृथिव्यादिषु वायु पर्यन्तेषु प्रलीनेषु तवदिन्द्रियाप्यायकमृताशानामपि प्रीनतया तेषा- माकाशतापनत्वात् सर्वेप्वपीन्द्रियेषु स्वागतेतरमृतमाकाशमेव सतर्गि- तयाऽवस्थितम् , न तु पृथिव्यादीत्यर्थ । अथ इन्द्रियाणामाकाशस्य च अहकारकार्यत्वात् सेन्द्रियस्य स्वागतेतरभूतचतुष्टयस्याकाशस्य तत स्य वक्तुम् , आकाशस्य तन्मानावस्थापन्नस्यैवेन्द्रियससर्गमाह- इन्द्रियाणि तन्मात्रेष्विति । पूर्वमाकाशसंसृष्टानीन्द्रियाणि पश्चात् शब्दतन्मात्रेषु संसृष्टानीत्यर्थ । परित्यक्ततन्मात्रावस्थनया पृथिव्यादिषु प्रलीनेषु गन्धतन्मात्रादीनामवस्थानानुपपत्ते शब्दत-मातमेव तन्मात्र- शब्देन विवक्षितम् । ततदिन्द्रियाप्यायकपृथिव्यादिभूताशानामपि स्व- खकारणतत्त्वलयकमेण शब्दतन्मात्रतापन्नत्वात् तत्तदशेन मेदविवक्षाया बहुवचनम् । एतदुक्त भवति-इन्द्रियाप्यायकभूताना सेषा आकाशता पन्नत्वात् आकाशस्यैवेन्द्रियेषु ससर्ग आसीत् । पञ्चानामपि मृताना शब्द तन्माततापन्नत्वात् इन्द्रियाणि शब्दतन्मात्राशमेदेषु ससृष्टान्यासन्निति । अथ सेन्द्रियाणा शब्दतन्मालाशाना खकारणे प्रलयमाह तन्मा त्राणि भूतादौ लीयन्ते इति । भूतादिशब्दोऽहकारमात्रपर । इन्द्रि अहहारमानपर.इति । कृत्स्नाहझारपर , न तु महाभूतकारण- तामसाहकारमालपर इत्यर्थ. । तन्मात्राणीति निर्देशानुसारेण भूतादौ इति निर्देश कृतः । अत्र तन्मानपदस्य पूर्ववाफ्यानुसारेण .

·सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 2, 625 याणां सात्त्विकाहकारकार्यतया तस्मिनशे लोपपते । तामसाह- कारांशे लयानुपपतेश्च । यद्वा--अण्डान्तर्गतस्य मूत चतुष्टयस्य स्वस्वतन्मात्रलयक्रमेणाऽऽ- काशतापनिराकाशस्येन्द्रियसंसर्गश्चोक्तौ। अथ तेनाकाशेन सह अण्डात् बहिरायरणत्वेनावस्थिताना भूताना तन्मात्रावस्थापतिरूप प्रलयमिन्द्रिय समर्गचाह इन्द्रियाणि तन्मात्रेप्पिनि ॥ ब्रह्माण्डतदावरणरूपेणावस्थि तानि पृथि यादीनि भूतानि स्वस्वकारणे प्रलीयमानानि तन्मात्रावस्था कमेणापन्नानि भवन्ति । तेषु सन्मालेष्विन्द्रियवर्ग प्रमेण संसृष्ट इत्यर्थ । अथाण्डोदरतहहि गायस्थितमहाभूतकारणाना साधारण प्रलयमाह तन्मात्राणि भूतादौ लीयन्त इति । तानि तन्मात्राणि साक्षात् परम्परया च स्वकारणभूतेऽहकारे साक्षात् परम्परया च लीयन्त इत्यर्थ। सेन्द्रियतन्मानपरत्वे सिद्ध भूतादिपदमपि सारिकाद्वारविशिष्ट- भूनादिपरं सुग्रहम् , ग्राह्यश्चेति भावः । तन्मातेपु, तन्मानाणीति यवनोपरत्तिसंपादक पक्षान्तर- माह यति । पूर्वोक्ने पक्षे, पृथिव्यासु प्रलीयत इत्यादिवास्यानाम- दिशेपेण ब्रह्माण्दान्ततितदापरणोभयरूपमहाभूतपिलयपरत्वं सुवचम् । अस्मिस्तु पक्षे अन्तर्य निभूनमाप्रलयपत्यम् । अन्यथा यहिर्तिपृथियादिलयस्यापि विवक्षित वे जबादिलयात् प्रागेर गन्धनभावादिलयस्यापि निपननग आरणभूताशमानत्य परिशिष्टना तत्य, भामिन्द्रियेषु' इति इन्द्रियसंवर्ग कथ्यमाने तदा आशकारलभूने शदतन्मालमेर स्थितमिति, 'इन्द्रियाणि तन्माव' इति बहुववनानुपपत्तिहि तवस्यास्यात् । एवञ्चाण्डा- 2-40 ·626 सपरिकारमाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख.2. अयमर्थो भगवता पराशरेण स्पष्टमुक्ता, 'आपो प्रसन्ति वे पूर्व भूमेगन्धात्मकं गुणम्' इत्यादिना अण्डान्तर्गतानां तत्त्वानामव्यक्तपर्यन्तं अलयमुक्त्वा, 'येनेदमावृतं पूर्वमण्डमप्सु प्रलीयते । सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोक सपर्वतम् ॥ उदकावरणं यत्तु ज्योतिषा लीयते तु रत् । ज्योतिर्वायौ लयं याति यात्याकाशे समीरणः ॥ आकाशश्चैव मृतादिर्घसते त तथा महान् । महान्तमेभिः सतिं प्रकृतिप्रेसते द्विज ॥ इति । अस्या योजनाया तन्मानेपु, तन्मात्राणीत्युभयत्र तन्मात्र- शब्दासंकोच , बहुवचनस्वारस्यम् ; उपहणानुग्रहश्च मिष्यति । न्ततिषु भूतेषु आकाशमात्रपरिशेषः प्रथममुक्तः। अथ तस्येन्द्रियेषु संसर्गः। अथ चान्डकटाहरूपपृथिव्याः तदापरणपरम्परान्तर्गतानां जलादीनाञ्च लये जायमाने तत्तद्भूतलयाधारतत्तत्तन्मानसंबन्धः क्रमेण भरतीति इन्द्रियाणि तन्मात्रेपु इति बहुवचनोपपत्तिरस्मिन् 'पक्षे इति भावः। सोन्ते वैश्वानर इति पूर्ववास्यञ्च व्यष्टिमान- विषयमिति । ननु अण्डान्तर्वतिपृथि-यादिलयानन्तरमाकाशस्येन्द्रियसंसर्गः आकाशमिन्द्रियेपु इत्यनेनोक्तः। तदनन्तरमिन्द्रियसंसर्ग: तन्मात्रे- पिति, इन्द्रियाणि तन्मात्रेवित्यनेन बक्तव्यम । नेनर सुवचम् । आकाशपरिशेषणात् प्रागेव गन्धतन्नानादीना नष्टतया आकाश- संसर्गानन्तरमिन्द्रियाणां सर्वतन्मात्रेषु संसर्गकथनायोगादित्यनाह अव्यक्तपर्यन्तं प्रलयमुक्वेति । अण्डान्तर्वर्तिनामन्यक्तपर्यन्तं प्रलय: पूर्व भवति । तदनन्तरमेाऽऽवरणभूतानां लय इति विष्णुपुराणप्रा.

·१ सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख 2 627 भाण्याङ्गीकर्तव्यम् । अत इन्द्रियाणा तन्मादेषु भामेपण आवरणा- लगतेषु सर्वपु संसर्गोपपत्तिरिति । नन्धिदमिह विमृश्यम्-विष्णुपुराणे अण्डान्त अव्यत्त पर्यन्त- लय पूर्वमुपवर्ण्य पश्चाद् वाह्यपदार्थलयवर्णनेऽपि लयवर्णनपी- पर्यस्येह लयपौर्यापर्यकल्पकत्वे मानाभाव । न हि अण्डान्त ति। कारणभूतमहदहहारापेक्षया वाह्याना तेषा पृथगव्यत्तादुत्पद्यमानव- मस्ति । एक एव हि महान् एक एव च सात्त्विकादिरहदारः। अतो याह्यपृथिव्यादिलयात् प्रागेव अण्डान्तर्वतिलयकाल पवाव्यक्त- पर्यन्तसर्पलयापन न युक्तम् । किञ्च तथा कल्पने अण्डात-- काशसंसृष्टानामिन्द्रियाणामाकाशेन सह भूतादी लयम्सदेव सपन थहिर्वतिमात्रस्य तु पश्चादिति वर्णनस्येव युक्तात् नेपामिन्द्रियाणां पायतनमानेपु संसर्गकल्पन तत एव भूतादिलयवर्णनञ्चह शुन नोप- पंधत । अन अण्डान्ततिपृथिवीलयसाल एवं यहि पृरिया- लयोऽपि । एव तत्तद्भूतलयोऽप्युभयन युगपदेय। नवाचाकाश. स्येन्द्रियेषु संसर्गकाले थहिरप्यामाशमानमेवायस्थितमिनि ना- नन्तर• सन्माने इन्द्रियसंसर्ग शदतन्मात्र एव भवितुमर्हति । अनन्तरमेव तु सरत् अहहारस्य, ततो महतश्च यो यधाश्रुति । न च 'इन्द्रियाणि तन्मावेपु' इत्यनेन आकाशन्द्रियससर्गान् पूर्न गन्ध- नन्मात्रादिभिरिन्द्रयससर्ग , पश्चात् शम्दनन् ण च मोऽभिधीयत इत्येवास्त्विति यान्यम्-तथासति पूर्वस्मिा पक्षेऽपि तन्मावाणीति बहुवचनसमर्थनस्य नुख्यतया तत्र मत्यागायोगात् । अत आस- शेन्द्रियसंसर्गानन्तर सर्वनन्मानसर्ग इन्द्रियाणा वरदचेत्, अन्य पर पन्था आश्रयणीय । कोऽमारिनि चेत्-उन्यते। अहदारात् शदतन्मात्रमात्र जाते तदुत्पनादाराशन एकतन्मानपभूनन मेण सृष्टि सिद्धान्त- संमता विष्णुपुराणयारयाने विष्णुचित्तीय मा नाद्रियते (१ २)। - ·6:8 सपरिष्कारभाष्योपेता सुयालोपनिषत् स. 2. तथासति, 'अष्टी प्रातयःपोडश विकारः' इति प्रत्यष्टकादिपरिगणनं नघटत इति । अतःश दतन्मातादेव आकाशवत् स्पर्शतन्मानेऽप्युत्पन्ने तस्मात् गदतन्मानसहितादेव घायूत्पत्तिः पवमुत्तरोत्तरभूतम् अनन्तरपूर्वात् नन्मात्रात् स्वपूर्वतन्मानसहितादुत्पद्यत इति तन्मात्रा- णामेव प्रकृतित्वात् , 'अष्टी प्रस्तय' इत्युपपन्नम् । न च स्पर्शतन्मान- मानात् वायूत्पत्ती तत्र शन्दगुणोपलग्भ उपपद्यते । तन्मानं हि नाम, 'वायुर्गन्धानिगाशयात्' इत्युक्तरीत्या वातानीसुरभिभागवत् तत्तद्- गुणमान्ने उद्भूतः अन्यांशे च धर्मितगतगुणान्तरादावनुद्भूतः (अनु. करः) सूक्ष्मद्रव्यविशेपः। तत् कथं तदेकोत्पन्नस्य स्थूलानेकगुणशालि. त्यमिति। परंविदं विष्णुचित्तीयदृष्टमपि अन्न व्यासार्योपनिषद्भाध्ये, 'अप्टी प्रस्तयः' इत्यस्यान्यथा तात्पर्य वर्णनेन सारयातनिराकरणा- देवनाभ्युपगतमिति सुग्रहम् । तत्र विष्णुचित्तीयमते, प्रत्यष्टकादि- विवरणपराणां व्यासयमादिवचसामन्यथा निर्वाहसंभावनायामपि, 'अकाशादायुः', 'पृथिन्यप्सु प्रलीयते' इत्यादिश्रुतिवाक्यार्थवैघटय पूर्वमेतद्भाप्यदर्शितरीत्या जागर्तीति तन्मतं यापेक्ष्यते, तर्हि पनदाप्योक्तमप्युपेक्ष्य अहहारादेव तन्मात्नाणि पञ्च जायन्ते । ततः शन्दतन्मानानाकाशे जाते, आकाशात् स्पर्शजन्मात्रसहिताद् वायु- सम्पद्यत इत्येवमेरभूतैकतन्मात्रयोरुत्तरोत्तरभूतोपादानत्वमिप्यताम्। गयञ्चोक्तश्रुतिघट्यविघटनम्, तन्मात्राणि भूतादी लीयन्ते इति घहुयबनाजस्यञ्चति चेत्-न- संग नन्तानाणामहहारजन्यत्यस्य विष्णुपुराणाशुपहण- विस्पष्टविरुद्धत्वात् । बहुवचनस्य पाशन्यायेनोपपन्नतया तदनुरोधेन विस्पटोपबृंहणधायोगात्। अत.स्मृतिपाञ्चरान नुरोधात् सिद्धान्त- संमतरीतिरेव सृष्टिनामः । सर्वप्रन्यत् नदुनुरोधेन नेयमित्यलम् । ननु आकाशमिन्द्रयेपु न लीयत इति कथम्? चतुर्दशखण्डे (१४)पृथिवीवावान्नमापोऽन्नादाः इत्येयमुत्तरोत्तरं प्रलयस्थलनिर्देशात् ·सपरिष्कारभाष्योपेता सुशालोपनिषत् ख. 2. 629 भूतादिर्महति लीयते । महानव्यक्त लीयते । अव्यक्तमक्षरे लीयते । भूतादिमहति लीयते इत्यत्रापि भूनादिशब्दोऽहंकारमान- परः। चैकारिकोजमाहंकारयोः तदानीमवस्थानानुपपत्ते. । महामव्यक्ते लीयत इति । गुणत्रयवैषम्यानन्तरपूर्वावस्था गुणसाम्यम् । गुणसाम्य- लक्षगमव्यक्तम् । अव्यक्तमक्षरे लीयते इति । यायामवस्थाया गुण- साम्यमप्यम्फुटम् , तदवस्य चेत्नसमष्टिगर्म तत् अक्षरशब्देनोच्यते न तु चेनमात्रम् । तम्याव्यक्तनित्य-तमोविकृत्रिवायोगात् । आकाशो या अन्नमिन्द्रियाण्यन्नादानीति तत तल्लयश्रयणादिति चेन्न- तत्र इन्द्रियाणीत्यस्य इन्द्रियसंसृष्टतन्मानपरत्वात् । ननु, 'याकाश नन्मान लीयते, तन्मान भूतादी' इत्येवानिर्दष्टन्ये, मध्ये इन्द्रियघटनं किमर्थं स्तमिति चेत्-उच्यते । स्थूलभूतानामेवेन्द्रियग्राहातान तन्मात्रणाम् । मृपयारम्मे च सातिमाहझारजनितानि इन्द्रियाणि विषयोपादानभूने तन्मात्रे संसर्जितानि क्रमेणाकाशादिपु संसृष्टानि स्थितानि समये तत्तद्ग्राहकाण्यभूवन् । एवञ्च, 'ग्राहगे विषयः सों विलीनमाय:, ग्राहकमानसिएम ; इन्द्रियाप्यायपभूतांराध नदा आकाशरूपेणर स्थित इति आकाशमिन्द्रियेपिति वाक्ये शाप्यते । अथ, 'प्राहकमपि तन्मात्रेण सह अहहारे विलयाथै तन्मान संपूज्यते, सर्वथा आप्यायकभूतांशविहीनमेगस्ति इति इन्द्रियाणि नन्मावेधित्यादिमा दर्यते । इन्द्रियेभ्यः परा हार्थाः' इति न्यायेन विग्याणां प्राधान्यात् , भूरिप्रपञ्चन्याच विश्यहेतोभूनादेस्लामसम्य साम्दो निर्देशः, न सात्विकस्येति च ध्येयम् । अरस्थानानुपपत्तरिति । सह लयम्यारदयकवादिति भावः। घेतनसमष्टिगर्भमिति । अक्षरम्य चेतना अचिद्गर्भगताध्यमम्मामय- स्थायामक्षरांगोद्भवात् प्रकारात इति तत् अक्षामा लभते । .

·. 630 सपरिष्कारमाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 2. अक्षरं तमसि लीयते । तपः परे देव एकीभवति । अत मव तत्त्वजातं चिदचिदात्मकं मन्तव्यम; 'प्रधानादिविशेषान्तं चेतनाचेतनात्मकम्' इति भगवत्पगशरवचनात् । अत्र तु चिद्गर्भवस्तुनि अक्षरशब्द उपचरितः ; प्रयोगेऽन्यथासिद्ध शक्त्यन्तरकल्पनायोगात् । अक्षर तममि लीयते इति । चिद् त्वमचित्त्वमपि यत्र विवेक्तुमशक्यम् , तदवस्थमतिसूक्ष्मं प्रधान तमश्शब्दाभिलप्यम् । अक्षराद्यवस्थाप्राप्त्यौ मुख्यविशिष्टं तदेव विभक्तं तमः । तदोन्मुख्यरहितमविभक्तं तमः परमात्मशरीरतयाऽपि चियितुमशक्यम् , सलिलविलीनलवण. चन्द्रकान्तस्य सलिल--मूर्यकान्तस्यवहिकल्पं सर्वज्ञपरमात्मैकवेद्यमवरिष्ठते। भूतलविनिहित्वीजस्थानीयमविभक्तं तमः । मृन्निस्सृतबीजवत् विभक्तं तम | सलिलसंसृष्टाशिथिलावयवत्रीजतुल्यमक्षरम् । उच्छूनबीज समानमव्यक्तम् । अङ्करस्थानीयो महानिति विवेक । तम... .एकी भयनि । महदाद्यवस्थापहाणवत् तमस्त्वप्रहाणाभावात् लीयत इत्य नुक्ति. | कार्योपयोगितया विभक्तं तम कार्यानुपयुक्ताविभक्ततमसि एकीभवतीत्यर्थः । यथा सलिलावस्थपृथि यशः प्रागस्थितसलिलेनकी- भवति, यथाऽग्न्यवस्थो जलाश प्रागवस्थिततेजमैकीभवति, तद्वत् तम- म्तत्त्वस्य परमात्मशरीरभावस्य वक्ष्यमाणत्वादविभक्ततमश्शरीरकपर- मात्मनकीभाव इति तत्त्वस्थिति । तमः परे देव एकीभवतीति । अत्र परे इत्यनेन तस्य सर्योपादा. नत्यम्, देवे इत्यनेन निमित्तत्यश्च व्यज्यते । दिवु क्रीडायामिति लीलारसानुभवचनात् किमर्थ सृजतीति शहाऽपि शमिता । ननु 'कारंकारमलौकिकाद्भुनमयं मायावशात् संहरन् हारहारमपीन्द्र- ·मपरिणामाप्पापना मुपालोपनिम्म् ख. 2. 631 परस्तात् नमनासनमदमन्-त्पतभिर्याण मनु. विनियामकतम पर्यननिधिलक्षणं सत्यान्तरं पतिपादयति परस्तायसनाममपदमदिति । परशन्द: ऊर्यदेवरः । 'मय पोऽननरमपारमक्षयं रोक जपति । य. परेगाऽऽदित्यम्' इत्यादिपयोगात । 'विदेशकाले धम्मानित' इति पाणिनिम्मृतिः । तमस अपदेशे इत्ययः । सदमछली कार्याक्सचेतनायेननपरी । सदादि- माश न निघमासपरा: 1 अपितु तद्विरसगपरा इति पूर्वमेयरोप पादिकम् । तमस उपरिमागे कार्यकारण (कार्यावस!) चिदचिदात्मको. भयात्मक जगद्विलमग तत्यमित्यर्थः । न च वाच्यम् - सदसदनिर्वच- नीय वमुच्यत इति । परस्तादिति पदयात् । परमते तम - पर्य: रम यशुजानमनिर्वचनीयम् । परशन्दम्य तमोविलक्षगरत- जालमिर य: पुर्वन् जगत् फ्रीहनि, त देवं' युन मुण्यसाधाज्य- निर्वहणधुरन्धरं पश्येम, जगन्यापारम्य पर्पम्येह मोडामात्रायमाण- स्यादित्यत्र नत् म्यलं प्रदश्यते परस्त नमनामनामदसदिति । तत्र स्थितस्य न बर्मोपाधिश्चेतनशरीरान्तर्यामित्यदशाऽरतीति, शानान- दमयमपञ्चमोरिक्सेनयिन्यस्तमतिध्वर्यस्य यिचित्रानन्तभोग्य- मोगापपग्णविस्तारम्य धीमनो नारायणम्य परमो भोग रनि । देश नि । न च एकीभारानन्तरमिति फालपरत्नमेपनि म्यादिति याच्यम्-कादशपण्डे एतत्समानाकारवाश्ये देशार्थ- फरमायसायादिशापि तदिष्टः । चेतनाचेतनेति । अन्न, "केयलाशेत. नादचेतनात् मितदुभयरूपष्टिभ्यश्च विलक्षणनया" इति मर्य- व्याख्यानाधिकरणश्रुत प्रकाशिकाऽप्यनुसंधेया।

·- 632 सपरिष्कारभाष्योपेता सुवालोपनिपत् ख.2. शासनम् । इति वेदानुशासनम्। वेदानुशासनम्॥इति द्वितीयः खण्डः परत्वे प्रपञ्चम्य निर्वचनीयत्वं ब्रह्मण एवानिर्वचनीयत्वञ्चोक्तं स्यात् । अस्तातिप्रत्ययवेयर्थ्यश्च भवेत् । अतः प्रकृतिप्राकृतसमस्तवस्तुविलक्षण किमपि तत्व विवक्षितम् । तच किमित्यपेक्षायाम् , 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात', 'तदक्षरे परमे व्योमन्', 'विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्' इत्यादिभिः वेदान्तवाक्यः मुक्तपाप्यस्थानविशेषविशिष्ट परं ब्रह्मेति निश्चीयते । न च केवलं परं ब्रह्मैव विश्वविलक्षणत्वात् नसन्नासन्नसद- सदित्युच्यते ; परस्ताच्छदानन्वयममगात् । लिविधपरिच्छेदरहितया सगतस्य परब्रह्मण स्वरूपं हि देशविशेषपरिच्छिन्नं कथमुच्यते । अतः स्थानविशेषरूपविशेषविशिष्टमेव तथा वक्तुं युक्तम् (क्तमिनि !) परस्य ब्रह्मणो रूपमनेन वाक्येन प्रतिपाद्यत इति सिद्धम् । इत्येतनिर्वाणमनुशापनम् । एतदनुशासनम् विविच्य ज्ञापनम् = उपदेश. निर्वाणं निर्वाणहेतुः = मोक्षहेतुः ; तत्कारण- विषयत्वादित्यर्थः । इति वेदानुशामन मिति । 'जगत्सृष्टिरेवं विधा । प्रलय एवविधः । कार्यकारणभूतानि तान्येतानि । ब्रह्मादयश्च कार्य- भूताः । परमकारण ब्रझैव चिदचिद्वस्तुविलक्षणं विलक्षणदेशादि- विशिष्टम् । तच्च परमपुरुषः । ब्रह्मादयश्च तत्कार्यभूता. तदात्मकाः । परमकारणविषयज्ञानमेव मोक्षहेतुः' इत्ययं वेदोपदेश इत्यर्थः । कारण- तत्वोपदेशसमाप्तिद्योतकोऽभ्यास ॥ इति श्रीहरितकुलतिलकवाग्विजयिमूनो: श्रीरराजिदिव्याज्ञालन्ध- वेदव्यासापरनामधेस्य श्रीसुदर्शनार्यस्य कृतौ सुबालोपनिषद्विवरणे द्वितीयः खण्डः ॥ .

·633 सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 3. अथ तृतीयः खण्डः। असद्वा इदनन आसीत् । अजातमभूतमप्रतिष्ठितमशब्दमस्पर्शमरूपमरसमगन्धमव्यय जगत्कारणतयोक्तस्य परब्रह्मण कारणत्वशक्षितविकारादिदोष- युदासार्थ तरूपं विशोध्यते तृतीयखण्डेन । तदर्थ कारणमनुवदति असदा दिमग्र आमीदिति । इदशझो न जगन्नात्रपरः । तस्य वक्ष्य- माणजगद्वैलक्षण्ययाघातात् । न हि जगत् जगतो विलक्षणाकार भवति । जगत परमात्मशरीरत्वञ्चालव वक्ष्यते । अत इदंशब्देन जगच्छरीरक प्रमोच्यते । जगद्प पर ब्रह्म तु अग्रे सृष्टे पूर्वमसदासीत् अविभक्त- नामरूपमासीत् । महदहकारदेवमनुष्यादिनामरूपशून्यमासीदित्यर्थः । आन्मानं मोत्यनन्तरमात्मशब्द-यपदेशेन असच्छब्दस्यात्मविषयत्या वगमात् ; 'सदेव सोम्येदमन आसीत्' इति कारणवाक्यान्तरैकार्थेन तुच्छत्वायोगाच । सच्छन्दः कार्यपर । 'असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वे सदजायत इति शाखान्तरे श्रवणात् । कार्य तु विभक्तनामरूपम् । 'तद्धद रहव्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्या व्याक्रियत' इति श्रवणात् । साद्विलक्षणत्वच्चासत्त्वम् । अतो नामरूपशून्यमासीदित्यर्थ । तस्य समस्तलक्षण्यमाह अजातमित्यादिना । कार्यकारणरूपा- चिद्तदोषामावेन त्यावृत्तिमाह अजानमित्य दिना । 'जायते अस्ति विपरिणमत पद्धते अपक्षीयते विनश्यति' इत्यचेतनस्य भावविकाराः नसन्नासन्नसदसदिति चेतनाचेतनवलक्षण्यमुक्त विशदीक्रियते असता इत्यादिना । वक्ष्यते च सप्तमखण्डे ।

·634 सपरिष्कारभाष्योपेता सुवालोपनिषत् ख. 3. महान्तं वृहन्तमजमात्मानं मत्या धीरोन शोचति । पडुच्यन्ते । तत्र उत्पद्यमानावस्था जन्म । उत्पन्नावस्था चास्तित्वम् । तदुभयाभावमाह अजातमभृतमिति । जन्म च, तदवच्छिन्नमस्तित्वञ्च नास्तीत्यर्थः। अव्ययमिति विनाशराहित्यं वक्ष्यते । उत्पत्तिविनाशमध्य- कालभाविनः पृथिव्यादीनां ये विकाराः तदाहित्येन तव्यावृत्तिमाह अप्रतिष्ठितमित्यादिना । प्रतिष्ठा आधारः | पृथिव्यादीनि आधार- सापेक्षाणि । ब्रह्म तु तदनपेक्षम् । अशब्दमित्यादिना कालपरिच्छेदा- विनाभूतधर्मव्यावृत्तिरुक्ता । एवमजातमित्यादिना अध्ययमित्यन्तेन कालतः परिच्छेदामाव उक्तः । महान्तं वृहन्तमिति स्वरूपतो धर्मतश्च विपुलत्वमुक्तम् । तेन देशापरिच्छेद उक्तः । आत्मानमिति वस्त्वपरि- च्छेद उक्तः । न हि वस्तुतः परिच्छिन्नो घटः अन्यस्यात्मा भवति । अयं तु सर्वस्यात्मा सर्वशरीरकत्वात् सर्वबुद्धीनां पर्यवसानभूमिः। वस्तुतः परिच्छिन्नो हि घटः पटादिबुद्धेर्न पर्यवसानभूमिरिति तव्यावृतिः । कर्माधीनदेहसंवाघलक्षणोत्पत्तिमतां जीनामप्यात्मशब्दवाच्यत्वात् त्यावृत्त्यर्थमजमात्मानमित्युक्तम् । एवं त्रिविधपरिच्छेदरहित समस्तचिद- चिद्वस्तुविलक्षण कारणस्वशतितद्गतदोषास्पृष्टं परमात्मानं मत्वा उपास्य अजातमित्यादिना अचेतनवैलक्षण्यस्य प्रपञ्चनम् ; उपरि अप्राण- मित्यादिना च चिद्वैलक्षण्यस्य । अप्राणमित्यादिकं, न तनाति किञ्चनेत्यत्र तच्छब्दविशेषणम् ; न तु पूर्वविशेषणम् पूर्ववाक्यस्य समाप्तत्वात् ; अवागिति नपुंसकप्रयोगाच्च । भन अशब्दमित्यादि. पदेषु कचिद् बहुव्रीहिः, कचित् तत्पुरुष इति यथायथं ग्राह्यम्, गार्गीब्राह्मणे अक्षरविद्यायां बृहदारण्यके। वस्तुत इति। वस्तुनेत्यर्थः । . यथा ·सपरिकारभाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख 3 635 अप्राण प्रमुखमश्रोत्रमनाक अमनोऽतेजस्कमचथुफानामगोत्रम् अशिरस्कमपाणिपाद मस्निग्धमलोहितमप्रमेयमहस्वमदीर्घमस्थूर मन धीरो न शोचतीति । सासारिकदु ख नानुभवति । मुक्तो भवनीत्यर्थ । अजमिति व्यष्टिदेहविशिष्टदेवमनुप्यादिनीवव्यावृत्ति सूचिता प्रपञ्च यति अप्राणमित्यादिना । अप्राणमिति प्राणाधीनस्थितित्व निव र्तितम् , न तु पाणसम्बन्धमानम् । प्राणस्याप्यन्तर्यामित्वात् तस्य । 'य पाणे सयरन्' इति हि वक्ष्यते । अमुखमिति । अपरभागसापेक्ष पुरोभागावयवविशेपो मुखम् । तदम्य न विद्यते सर्वत्राभिमुख वादित्यर्थ । अनोत्रमागित्यादिना ज्ञानेन्द्रियाधीनज्ञानव कन्द्रियाधीन यापार निवर्तितम् । तेन तस्य स्वतस्सर्वज्ञत्व सर्वशक्तियन दर्शितम् । अतेजस्क मनोधीनपकाशरहितम् । अचभुफ रूपसाक्षात्कारे चक्षुरनपेक्षम् । अनामगोव पशिरस्कमपाणिपादमिति । नामगोवशब्दाभ्या नामधेय कुरचोक्तम् । नाम कुल शिर पाणिपादाद्यवयवाश्च न स्वरूप विद्यत इत्यर्थ । लोके शिर पाणिपान अन्योन्यकार्याशक्ता , अपतु सत्र सवियव कार्यशक्त इत्यर्थ । अस्निग्धमलोहितम् । मनुष्यदेहवत् दरतादिमान् न मयतीत्यर्थ अप्रमेयमिति । प्रमाणम् = इयता । प्रमाणे द्वयसदान्मानच ' इति प्रयोगात् अप्रमेयमारिमेयम् । व्यष्टिदेहियत इयनारहितम् । तदेव प्रपधयम् महान्तमित्युक्तदेशा परि छेद विवृणोति अस्वमिहत्यादिना , अस्थूलम् अभीनम् । अणु भागम् । स्थूलतापतिसम्बन्धिनो निपश्यत्वात् । तस्मात् अनन्पम् असपरिमागरहितम् । अनरूपम्य समुद्रादेरयधिमावदर्शनान् त्या- ·३ । 636 सपरिष्कारभाप्योपेता सुगलोपनिपत् ख.3. पवनल्पमपारमनिदश्यमनपावृतमप्रकाश्यमसंघृतमनन्तरमगा न तद. नाति किञ्चन ; न तदनाति कश्चन । एतदै सत्येन दानेन तपसाऽनाशकेन ब्रह्मचर्येण निर्भेदनेनाना- वृत्यर्थमाह अपारमिति । शनयोजनलक्षयोजनस्वादिविशेषगनिर्देष्टुमा क्यम् । तर्हि सर्वगनत्वात् सर्वत्र श्येतेत्यनाह अनपावृतमिति । तिरो हितमित्यर्थ । अन्न हेतुमाह अप्रवाश्यमिति । चक्षुरादिमि प्रकाशीय तुमशक्यत्वादित्यर्थ । प्रमाणागोचरत्वे शून्याय स्यादित्यत आह प्रसन मिति योगिनामतिरोहितमित्यर्थ । तेषा कुत्र प्रकाशन इत्यत्राह अनन्तर यायमिति । अनन्तरम् नहि आदित्यमण्डलादी प्रकाशते, अपायम् अन्न हृदयपुण्डरीकेऽपि प्रकाशत इत्यर्थ । न तदनाति विचन । सत्रावस्थितमपि परं ब्रह्म न किश्चनाभाति । कर्मफ्लत्वेन न किश्चिदपि जीवात् भुक्त इत्यर्थ । 'ज्ञानकियाभ्या भगवान् भुङ्क्तेऽसौ असम विभु ' इति लीलारसमोक्तत्वस्य प्रमाणसिद्धरमात् । न तदनाति कश्चन । कश्चिदपि सासारिक कर्मफर मिव न तद् भुक्ते इत्यर्थ । वाक्यद्वयेन समस्तभोक्तभोग्पविरक्षणमित्यर्थ [उत्तो भवति ।। मत्या धीरो न शोचतीति तदुपामनमप वर्गोपायत्वेन पूर्वमुक्तम् । तस्याकान्याह एनद्वा इति । यथार्थ भू हितवचन सत्यम् । तपसा । *प आलोचने' । तत्वनिरूपणेनेत्यर्थ । ब्रह्मचर्य स्लीनियति ।। सत्येनेत्यादिना अङ्गपरक्स्य वक्तव्यत्वात् तपसाऽनाशनेत्यत्न अनाशकपदमपि विशेष्यवाचक स्वीक्रियते । तत्र तप पदेन छचान्द्रायणादिग्रहणे अनशनं पृथइ न वक्तव्यमिति अनाशकपदस्य ·सपरिष्कारभाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 2. 637 शकेन पडड्रेनेय साधयेत् । एतत् वयं वीक्षेत दम दानं दयामिति । अनाशकेन अनशनेन । यद्वा तपः कृच्छ्चान्द्रायणादीति, अनाशकं फलाभिसन्धिरहित यज्ञादिकम् , विनाशकेन फलभोगेन तदभिसन्धि- कर्तृत्वममकारेण(?) च रहितत्वात् । सत्यादिकमेव पडङ्गशब्देनोच्यते । पुनश्च तदङ्गत्वेन प्रकृष्टतरं गुणन यमाह एतत त्रयमिति ॥ दमं मनो- नियमनम् । दानम् । 'दप् शोधने' । स्नानादिना शुद्धि । प्रसिद्धदानम्य पूर्वोक्तस्वात् पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । अनुक्तगुणान्तरसाहचर्येण दानशब्द- स्याप्यनुक्तगुणपरत्वोपपत्तेश्च । यद्वा आदरातिशयात् दानस्य पुनरपि कीर्तनम् । दया स्वप्रयोजनानपेक्षं परदु खासत्वम् । यशपरत्वमाह यद्वेत्यादिना । इतिशब्दो हेत्वर्थः । तपःपदेन कृच्छ्रादे- रुतत्वादित्यर्थः । तदभिसंधिकर्तृत्यममकारेणेत्यन्न पाठो निरीक्ष्यः । बयाणां समाहारद्वन्द्धन वा एकवचनं समर्थनीयम् । तदभिसंधिः फलापेक्षा। ब्रह्मचर्य स्त्रीनियतिः इति वाक्यं रहितमादित्येतदनन्तरं पाटयम् । स्थानात् । निवेदनेनेत्यस्य निर्वेदार्थकत्वं स्पष्टमिति तत् पई हानेनेति पदमिन न व्याख्यातम् । अनाशकेन पडलेनेत्यत्र टाना. रामपदं पडङ्गविशेषणं स्यात् । पू»क्तरीत्या विनाशकाहिनेनेति तदर्थः । पडनेति रामाहार: एकाभावेऽपि कार्यासिद्धि दर्शयति । एयकारी पक्ष्यमाणेन दमादिसयेणास्य वैकलियमति धारयति; अगानि विना ज्ञानाभ्यासमानणोगासनं माधयितुं शक्यमिति मतिञ्च । माधयेदित्यन एनदिति घाययोपक्रमस्थ पर्म। ब्रहोपासन- मिनि या प्रीत्येव या तदर्थः । अव दानेनेत्येतत् दारण्यके (७.२.) देवान् मनुष्यान् असुरांशप्रति ममेग प्रजापनिटतोपदेशार्थ- यादपूर्वर "दाम्यत इत्त दयधमिति तदेत त्रयं शिक्षेद् दमं दान ·। - 638 सपरिष्कारभाप्योपेता सुवालोपनिपत् ख. 3. न तस्य प्राणा उत्सामन्ति। अत्रैव समजलीयन्ते । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति, एवं साबमोपासनफलमाह न तस्येत्यादिना । य एवम् उत्तरकै सह वेद परं ब्रह्मोपास्ते,--'उपामीत' इत्यसद्वक्ष्यमाणत्वात् सामान्यशब्दस्य यिशेषपर्यवसायित्वाचोपासनात्मक वेदन विवक्षितम्--, तस्य उपासकस्य - सम्बन्धमा यष्ठी- तस्मादुपासकात् प्राणाः नोकामन्तीत्यर्थ. । यथा 'नटम्य शृणोति' इत्यत्र नटाच्छ्गोतीत्यर्थः, तद्वत् । एकादशेन्द्रियाणि मुख्यमाणश्च प्राणा उच्यन्ते । ते मूक्ष्म शरीरस्था अचिरादिमार्गगमनार्था उपासक न जहतीत्यर्थ. 'न तस्मात् पाणा उत्क मन्ति' इति शाखान्तरवाक्यकार्यात् । 'कोश मिनति शीर्ष. कपाल मिर्गत पृश्निी गिनति' इत्युपगम्य, 'अव्यक्त भिनति अक्षरं मिनति त्मो भिनति' इत्यन्तेन अस्यामेवोपनिषदि ब्रह्मविदुरकान्तेश्य- माणत्वाच्च । "प्रतिपादिति चेन्न शातीरात् स्पष्टो छेकेपाम्" इति वनमूत्रम् । नीव सन् ब्रमसमानाकार सन् नमानि ब्रह्मण्यप्येति दयाम्" इति विहितनयोपलक्षामियाशयेनोच्यते एतत् वयमिति । वीक्षेतेत्यस्य शिक्षतेत्यर्थः । नर्थर या पाठः। ननस्य प्राणा इत्याद्यर्थविस्तरो वृहदारण्यके द्रष्टव्यः (६.४.) । अत्रैव समालीयन्त इत्यस्य अचिरादिगत्यर्थ नरस्य पिते सूक्ष्मशरीर परगाने स्थूलशरीरान्तरं प्रति यान्तीत्यर्थः। यदा अनयेत्यस्य प्रस्तावत्यर्थः। एवञ्चन तम्य प्राणा उ मामन्तीत्यस्य तदीयाः प्राणा: न नन्प्राप्यं प्ररनेः परं स्थान प्रत्युत्मामातीत्यर्थवर्णनेऽपि न दोपः । तेन नलाम्य अश्मरतो देर इति सिद्धयति । अथवा 'अवेर समय- लीयन्ते' इत्यम्य जीवसंसृष्टा एव भरन्ति, न तु तं त्यजन्तीति ·सपरिफारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख 3. 639 य एवं वेद ॥ ॥ इति हनीयः खण्ड.॥ आत्यन्तिकलयं गच्छति । परित्यक्तकर्मकृतदेवमनुष्यादिनामरूपे(पो ।) ब्रमणि सर्वकारणे सर्वाधारभूते प्रतिष्ठितो भवति । कार्यस्य नामरूप. पहाणेन कारणावस्थान हि स्य । तदानी ब्रह्मणि वर्तमानस्य ब्रम- समानाकारतयाऽप्रस्थानमुपपनम् । परित्यक्त देवादिरूपस्य नमसारूप्यञ्च अपद-पाप्मत्यादिगुणाष्टकाविर्भावलक्षणम् । 'अपहनपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको पिजिघत्सोऽपिपास सत्यकाम सत्यसकरप' इनि दहरवाक्ये प्रजापतिवाक्ये च गुणाष्टकानानात् । निर्विशेषज्ञानमात्र ब्रह्मतापतिपरत्वमस्य वाक्यस्यानुपपन्नम्- य एवं वेद म नभर समिति पदानामन्त्रितत्य त् । वेदितु ब्रा सापत्तिमतीते । वेदितुतिमात्रतापत्तेग्नुपपन्नत्वाच । किञ्च नमाप्येतीनि वाक्यस्य प्रमशः द्वितीयानुगेधेन प्राप्तिर्वा, अप्येतीतिशब्दस्वारस्या- नुरोधेन सत्र लयो वा अर्थ म्यात् । नव सन्निति बनतापन्नस्य प्रमभावातिरेकेा प्राप्तेिल यम्य चाभावात् , 'माप्येति' इति वाक्याशो:- नर्थक स्यात् । 'ब्रागपन्नस्य काल्पनिकनामरूपभेदपहाणमध्यय' इति चेत्, त्यतिरेकेण मनभावो नाम अर्थान्तर नास्तीति, नव सन्निनि वाघाशोsधक स्यात् । 'प्रागेव प्रसानन्य आत्मा । तस्मात् कारुपनिकभेदस्य एव विद्यापमित्यर्थ ' इति चेत् , 'य एवं वेद, स र सन् बाप्येति' इति ब्रह्मताफ्तेदनपल्या निवारस्यभन्न । किध पूर्वगफ्योन: सीवार्थ एवेद भाष्यामिमत स्यात् : अधिरम्यानुन. न्यान् । "प्रतिषेधात्" इनि मूवटीशया तथैपोनत्याथ । - ·। 640 सपरिकारमाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 2. क इह, ब्रह्मैव सन्नित्युच्यते ? किं ज्ञप्तिमात्रम् ! तर्हि वाक्यघट्यम् । यो वेद स ब्रह्मैव सन्नित्युच्यते ; न तु या वितिः सा ब्रझैव सती ब्रह्मा प्येतीति । अतो वेदितुरेव ब्रह्मतापत्तिः प्रतीयते । वेदिता च ज्ञाता । स चाहंकारः । काल्पनिकोऽहंकारो जडः, नात्मेति तस्य ब्रह्मभावा- भावात् ब्रह्माज्ञानवादपक्षे इयं श्रुतिरत्यन्तविरुद्धा । अतो यथोक्त एवार्थः।। इति हरितकुलतिलकवाग्विजयिसूनोः श्रीरङ्गराजदिव्याज्ञालब्ध- वेदव्यासापरनामधेयस्य श्रीसुदर्शनार्यस्य कृती सुवालोपनिषद्विवरणे तृतीयः खण्डः ।। ॥ श्रीसुदर्शनार्यमहादेशिकाय नमः ॥ एवं खण्डत्रयेण परस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वम् , तत्प्रयुक्तदोपराका- निवारणार्थ विश्वविलक्षणत्वञ्चोक्तम् । अपवर्गोपायच सत्याद्यनुगृहीतं तदुपासनमिति च संक्षेपत उक्तम् । अथ उपासनविशेषान् पञ्च (पञ्चमे!) प्रपञ्चयितुं उपासनस्थानेषु प्रधान हृदयकमलं प्रस्तुत्य तत्रावस्थितस्य जीवस्य परमात्मोपामिमिषोपजननाय प्रकृतिमम्बन्धसंकुचितज्ञानम्यास्य जानसंकोच. विकासतारतम्यतो जागराधरस्थायोग. चतुर्थेन खण्डेन प्रतिपाद्यते । एवं मण्डनयेणेति । अयं भावः-सुगलोपनिपद्दतिं सरसं मनसि निधायेर स्त्रकारो नूनं शरीरफ निवन्ध । नत्र विप्रथमे. ব লাশি নায়নি নিস্বাৰ বৰনমগ্নি- मित्तोगदानस्य चेतनाचेतनाविनेपोमेक्षितानेकदोपशदापरिहारेण सर्व रस्तुवैलक्षप्य व्यु-पाय, ताशस्य तम्य प्राप्त्यर्थोपासनविषय- तृष्णाभिरर्धनाय जीवस्य सागरस्सनसुषुप्त्यायवस्थायस्थिनदुरवस्था- स्थापनपूर्व परस्यैतडिलक्षणस्य विपये यहून् भक्तिमार्गान माहाम्ग- ·सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिपत् ख. 4. 641 ॥ अथ चतुर्थः खण्डः॥ हृदयस्य मध्ये लोहितं मांसपिण्डम् , यस्मिस्तत् दहरं पीण्डरीकं हृदयस्य मध्ये लोहितं मांसपिण्डमिति । अत्राय हृदयशब्दः शरीरे वक्षःस्थलोपलक्षितप्रदेशपरः । तस्य मध्ये लोहितं रक्तवर्ण मांस- तीयेऽध्याये संप्रतियोध्य तुरीये तत्प्राप्तिप्रकारं भगवान् बादरायणः प्रास्तीपीत् । इह चोरनिपदि प्रथम खण्डद्वयेन परमपुरुषस्य अद्वारकं सद्वारकञ्च स्थितं जगजन्मादिकारणत्वमभिधाय तृतीयेन तस्य चेत- नाचेतनवैलक्षण्यम् अत एवोपासनार्हत्यञ्चोपपाद्य तदुरासिसिपो- त्पादनाय चतुर्थेन जीवस्य जागरादिदुरवस्थाः प्रशाप्य पञ्चमेन तदु- पासनप्रकारान् उपदिश्य शेषमपि शेपेषु खण्डेपु समुपवर्णितमिति । तदित्यस्य, 'यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्च' इति दहरपुण्डरीकत्वेन प्रसिद्धमित्यर्थः । पौण्डरीममिति । पुण्टरीक- मित्यपि पाठोऽस्ति । सर्वथा इदमेव हृदययोधकं विशेप्यपदम् । अन्नायं हृदयशब्द इति। अत्र सुगलोपनिषदि । तेन, 'पद्मकोश- प्रतीकाशं हृदयश्चाप्यधोमुखम्' इति तैत्तिरीयश्रुतहृदयशब्दव्यावृत्तिः। तस्य पुण्डरीकाकारभागपरत्वात् । अत्रापि अनन्तरवाक्ये, हृदयस्य दशेत्यत्न यथातैत्तिरीयमर्थस्वीकारात् अमित्युक्तम् । अथरा एकेन पदेन उत्तरहदयपदव्यावृत्तिः, अन्येन पुण्डरीकाकारहृदयाधारमांस- पिण्डगर्भकत्वरूपः अर्थान्तरपरत्वसाधको हेतुर्दर्शितः ॥ द्वितीय- हृदयग्दम्यापि समानार्थकत्वं कस्मान्नेति चेत्-दशानां छिद्राणां वक्ष:प्रदेशे अभावात् , तत्रैव भावादिति भाव्यम् । किञ्च, यमितहहरमित्यत्र तदिति पदं तावत् हृदयमित्यर्थकं सत् दहरस्य हृदयत्वेनान्यत्र प्रसिद्धि गमयति । एवं तर्हि, 'तस्य दशच्छिद्राणि' २.-41 ·642 सपरिकारभाप्योपेता सुवालोपनिपत् ख. 4. कुमुदमिवानेकधा विकसितम् । हृदयस्य दश छिद्राणि भवन्ति ; येपु प्राणाः प्रतिष्ठिताः। पिण्डं स्थितमित्यर्थः । यस्मिन् तदहरं पौण्डीकमिति । पुण्डरीकमेव पौण्डीकम् । उपमानोपमेयभावेन पुण्डरीकसंबन्धीति वाऽर्थ. । 'पद्मकोशप्रतीकाशं हृदयमाऽप्यधोमुखम्' इति [हि] यते । यस्मिन् मांसपिण्डे पौण्डरीक पद्मकोशसशावयविशेषः तिष्ठतीत्यर्थः । हृत्पद्म मामविशेषेण परित भावेष्टितत्वात् मांसपिण्डमध्यस्थितमित्युक्तम् । कुमुदमिवानेकधा विकसितमिति । वर्णेन कुमुदसन्निभम् । तस्य चन्द्रकान्तसमानत्वं हि योगशास्त्रेपूच्यते । अनेकधा विकमित-विकास- योग्यम् अनेकधा शब्दादिनानाविषयज्ञानप्रसरानुगुणावकाशमित्यर्थः । नदेव विकृणोति हृदयस्य दश छिद्राणि भवन्तीति । अयं हदयशब्द. पाकोशसहशावयवपरः। छिद्राणि नाडीमुखसम्बन्धद्वारागि। येषु प्राणाः प्रतिष्ठिता इत्यनेन नाडीछिद्रत्वं स्पष्टम् । इह बहुवचनान्त प्राणशब्देन इन्द्रियाणि विवक्षितानि । यहा प्राणापानादयो विवक्षिताः। इत्येव फस्मान्न पठ्यते उपरीति चेत्-मुरयहृदयन् तस्यैवेति झापनाय हृदयशान्देन निर्देश इति । किञ्च यदि द्वितीय हदयपदं वक्षःप्रदेशार्थकम् , तहि दृदयस्येत्यारभ्य विसितमित्यन्तं वाक्य. मुपयेच पाठमर्हति : प्रस्नानुपयोगादिति मृदयम् । सन्दिपाल भूतत्पश्चास्यैव जीवाधारस्य युक्तम् । गेषमुपरिपात् । माडीनि । तत्तदिन्द्रियनाडीत्यर्थः । उपरि प्राणन्यानापानादिनिर्देशानुगुण्यात् माभ्यन्तरवायावपि दशधा विभागस्य प्रसिद्धत्वात् दशच्छिद्रवर्तिनः प्राणा: तेऽपीत्याशयेनाह यद्वा प्राणापानादय इति । शुतो व्यानस्य ·. सपरिष्कारभाष्योपेता सुवालोपनिषत् ख.4. 643 स यदा प्राणेन सह संयुज्यते, सदा पश्यति नद्यो नगराणि घहूनि विविधानि च । यदा व्यानेन सह संयुज्यते, तदा पश्यति योगदशाया वायुविशेषस्य ज्ञानविकासकारणत्वमाह म यदे- त्यादिना । स यदा प्राणेन सयुज्यते, तदा पश्यति नधो नग. गणि बहूनि विविधानि चेति । उपासक्त्वेन पूर्वखण्डग्रस्तुत इह च शरीरायधिष्ठातृत्वेन बुद्धिस्थो जीवात्मा स इत्युच्यते । यदेति योगकालो विवक्षित । एकवचनान्तोऽयप्राणशब्द प्राणाख्यवृत्तिमद्वायु विशेषपर । प्राणेन सह सपुज्यते । मनसा प्राणसयुक्तत्वेन भावित इत्यर्थ । यत्र हि मन , स्त्र हि वायु । नद्यः नदी । पश्यतीति । अपानात् पूर्व पठनमेतच्छाखीयाना प्राणाहुत्यादी व्यानस्येव माता- नन्तरं ग्रहणात् स्यात् । पुरुषस्य प्राणसंयोग. सर्वदेव सर्वस्यास्तीति यदेत्यादिनिदशोs- नुपपन इति संयुज्यत इत्यस्य संयुक्तमास्व इत्यर्थाभिप्रायेण योगि- जीवारतमा स यदेत्यादिवाक्य नयति उपासक वेनेत्यादिनान चस यदैत्यादिकं सर्व स्वप्नदशावर्णनपरमेस्तु, उपरि अथेमा दश नाड्य इति च, सुपप्तिमाक्यमध्ये अथात्रैतदिति अथशब्दयन्न बाधक भवेदिति वाच्यम्-अथ द्वितीये कोरो इति स्वामकोशस्य द्वितीयतया वर्णनात्, तदुपरि सुपुप्ती, हृद्यामा परेकोशे इति तृतीयकोशक्थमात प्रथम प्रथमकोशवृत्तमेव वध्यत इति प्रतीत्या जागरपरताया एपान वाक्य- समुदाये ग्राथ यात् । तत्र यदेत्यादिनिर्देशात् देवपक्षादिदर्शनकथन- वशाच सर्वपुरपजागरपरत्वासंभवे सिद्ध योगिपरत्वावधारात। प्राणसंयुक्त वेन भावित इत्यत्र स्वयमिति शेषः। भाषित इति कथन मनोरूपसहकारिप्रदर्शनार्थम् । ग्राह्यविषय विमृश्य तदनुरूपे वायु- विशेपेच मनोऽवस्थाप्यते चेत्, तद्विपयदर्शन योगिनो भवतीत्यर्थः।

·644 मपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् प.4. देवांश्च ऋषींश्च ।यदाऽपानेन सह संयुज्यते, तदा पश्यति यक्षराक्षस. गन्धर्वान् । यदा तूदानेन सह संयुज्यते, तदा पश्यति देवलोकान् देवान् स्कन्दं जय(जयन्त)ञ्चेति । यदा समानेन सह संयुज्यते, तदा पश्यति देवान् लोकान् धनानि च । यदा वैरम्मेण सह संयुज्यते, तदा पश्यति दृष्टञ्चाश्च ध्रुतञ्चाश्रुतच भुक्तञ्चाभुक्तञ्च सयासच। सर्व पश्यति सर्व पश्यति । अथेमा दश नाउयो भवन्ति । तासामेकैकस्यां द्वासप्ततिा- व्यवहितान्यपि नद्यादीनि पश्यतीत्यर्थः । यदा व्यानेन सह संयुज्यत इत्यादिवाक्यानामप्यनया दिशा निर्वाहो वेदितव्यः । यदा तूदानेनेति । देवान् । देवलोकस्थानिति शेषः । जय जयामिमानिदेवताम् ; जयन्तं वा । तलोपश्छान्दसः । प्रधानमृतदेवतापदर्शनार्थ स्कन्दाधुक्तिः। धनानीति । भूमिनिहितानीत्यर्थः । वैरम्मा वायुविशेषः । उपरि व्यक्तीभविष्यति । दृष्टश्रुतादिकीनं दृष्टान्तार्थम् । जन्मान्तरे दृष्टं वा। सत्रं पश्यतीत्यभ्यास आदरकृतः । एवं प्राणादिविशेषप्रसङ्गेन तत्प शंसा कृना । अयोगदशायामदर्शनं लोकसिद्धत्वादनुक्तम् । एवञ्च हृदय. कमलस्थम्य जीवात्मनः प्राणेन्द्रियव्यापारयतो जागरावस्या दर्शिता भवति । अथ स्वप्नाद्यवस्थाद्वयं वक्तुं तयोरवस्थयोर्जीवस्य स्थानभूतान् नाडीविशेषानाह अथेमा दश नाडयो भवन्तीति । नाड्यः प्रधान- तलोप इति । जयन्तमिति पाठोऽप्यस्ति । उपरीति । नवमराण्ड इत्यर्थः । सत् वर्तमानम् । असत् अतीत- मनागतञ्च । जागरावस्थेति । येषु प्राणाः प्रतिष्ठिताः इति पूर्व- वाक्येनैव जागरसामान्यमतप्राय मन्तव्यम् । एवं योगकाल एवैव- प्रतीत्या अन्यदातदा तो जुगुप्सितत पितं भवति ।

·सपरिकारभाष्योपेता सुबालोपनिपत् ख.4. 645 सप्ततिः शाखानाडीसहस्राणि भवन्ति, यस्मिनयमात्मा स्वपिति रान्दानाञ्च करोति। नाड्यः । तासामिति । प्रधाननाडीसंसृष्टा अप्रधानसिराः शाखा- नाड्य. । उक्तानां नाडीना विनियोग सामान्येन दर्शयति यसिन् अयमात्मा स्वपितीति । नाडीसमूहाभिप्रायेण यस्मिन्नित्युक्तम् । स्वपितीतिशब्दोऽय न सुषुप्तिपरः ; अपि तु सुषुप्तिस्वमसाधारणनिद्रापर.। उपरतवाद्येन्द्रियव्यापारो यत्र वर्तत इत्यर्थ । स्वमसुषुप्तिसाधारणचेष्टामाह शब्दानच करोतीति । द्वितीयायें षष्ठी। शब्दान् करोतीति । दशच्छिद्राधिष्ठितवायुविशेषसहकारेण भवन् जागरविशेष उक्तः । अयस्थान्तरस्थानभूतदशनाडीसंबन्धमाह अथेमा इति । 'हृदयस्य दशछिद्राणि' इति वाक्यात् हृदयस्येत्यस्यौचित्यादनुषगः। इमाश्च ज्ञानकर्मेन्द्रियदशकनिवन्धनभूता इति विमृश्यम् । नाडीनां स्वप्नस्थानत्ववत् सुपुप्तिस्थानत्वमपि निधिम् । “तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च" इति सूत्रे नाडीनां सुपुप्तिस्थानत्वस्वीकारात्। एवञ्च तत्त्रोदाहृतस्य बृहदारण्यकवाक्यस्य (४.१) तत्परत्वेऽपि कोपीतकिनामाणे स्वप्नस्थानपरत्वमपिश्रुतम् । "नाडीनां स्वप्नस्थान- स्वात्" इति जगद्वाचिरवाधिकरणभाष्यञ्च कौषीतकिवाह्मणगतप्ररत. वाक्याभिप्रायम्। ताश्च सुषुप्तिनाच्या हितानामिकाः प्रत्येक दासप्ततिसंरयाकशाखानाडीमत्तया वृहदारण्यके उक्ताः । इहापि तथा श्रवणात् उभयपरमेवेदं वाक्यमिति भावः। (एवश्च तास्वेव नाडीपु स्थानभेदः स्वाग्नसुपुप्तिमेदाय ग्राह्यः। समूहेति । यच्छदार्थभूतासु नाडीपु एवत्वस्य एकवचनोक्तस्य समुदायद्वारा अन्वय इति भावः । अणोरात्मन एक्वेव स्थिति.

·646 सपरिष्कारभाष्योपेता सुयालोपनिषत् प.4. अथ द्वितीये स फोशे स्वपिति । तदेमञ्च लोकं पश्यति सर्वान अबुद्धिपूर्वकमवशमलपितं करोतीत्यर्थः । खमे भयाधतिशयात् आक्रो. शादिसंभवः । सुपुप्तावपि वातविकारात् अवशधलपितसंभवः । एवं स्वप्नसुपुप्त्योः साधारणाकारमुक्त्वा स्वप्नावस्थामाह अथ द्वितीय स कोशे स्वपितीति । अथ जागरानन्तरम् । कोशशब्दः स्थानपरः । प्रथमस्थानं हृदयपुण्डरीकम् । तत्र स्थितस्य जागरः । यदा तदनन्तरं द्वितीयकोशस्थाने (द्वितीये कोशे= स्थाने !) उक्तानां नाडी सहसाणां मध्ये कनिश्चिन्नाडीसमूहविशेष स्वपिति निद्रायते, तदा स प्रस्तुत संप्रसादो जीवात्मा इमञ्च लोकं परञ्च लोकं च (?) सूचनार्थमेकवचनम् । शब्दानामिति पष्ठी शब्दमध्ये ये कमपि शब्द मित्यर्थशापनार्थः । एतेषां मे देहि' (छा.१.१०) इतिवत् । संप्रसाद इति । जागरावस्थागतकालुप्यराहित्यपर: संप्रसाद शब्दः । 'एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुप- संपद्य' इति चरमशरीरवियोगसंनिरुष्टो जीवो निर्दिष्टः । “भूमा संप्रसादात्-" इति स्ने, “शुद्धस्वरूपाभिप्रायेण सत्ने संप्रसाद- निर्देश: रतः" इति एतद्भाप्यद्भिः टीकायां प्रामाशि । अतः स्वप्ना- घस्थजीवमाने संप्रसादशब्दनियमाभागात् स संप्रसाद इत्यादेः, 'सः स्वप्नावस्थो जीयः संप्रसादशदवाच्य इति आचक्षते' इत्यर्थायोगात्, पृथग्नाक्यतायां प्रमाणाभापाच, 'स संप्रमादः सर्वान शदान विजा. नाति' इति पूणेकयाक्यता। सर्वन्द्रियन्यापारसंपत्तिसमयेऽपि यः सर्वे न जानाति, स कथमुपरतेन्द्रियः सुप्तः इमं लोक सन् शदान परश्च सर्व जानीयात्' इत्याशहापरिहाराय संप्रसाइत्यविशेषणम् । अकलुपत्यमेव ह्यस्य स्वभावः । 'सर्व ह पश्यः पश्यति' इति मिल ·सपरिकारभाष्योपेता सुवालोपनिषत् ख 4. 647 शब्दान् विजानाति स संप्रसाद इत्याचक्षते । माण, शरीरंपरिरक्षति । हरितस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्य श्वेतस्य नाड्यो रुधिरस्य पूर्णाः। पश्यति । जाग्रदयस्थादृष्टसजातीयञ्च लोकम् ईश्वरसृष्ट पश्यतीत्यर्थ । 'न तत्र स्था न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । अथ स्थान् रथयोगान् पथ सृजते । स हि कर्ता' इति श्रूयते । पश्यतीति चक्षुापार उक्त । अथ श्रोतव्यापारमाह सर्वान् शन्दान् विजानातीति । इदमीधरसृष्ट- शरीरस्थेन्द्रियान्तरल्यापाराणामपि प्रदर्शनार्थमुक्तम् । इत्याचक्षत इति । समावस्था स्वप्नविदो वदन्तीत्यर्थ । अथ अप्तिं यक्तुमारभते प्राणः शरीरमित्यादिना । सुषुप्तिकाले जीवेच्छ प्रयत्नौ विनाऽपि परमात्मसकल्पप्रेरितो मुख्य प्राण शरीर परिक्षति घत इत्यर्थ । प्राणसचारस्थानभूता नाडीविशिनष्टि हरित- पश्यत्स्वभावस्य परिस्थिनि । स जाग्रदयस्थारूपप्रतिवन्धविरहे प्राचीनकर्मानुगुणप्रसादविशेषात् मर्च द्रष्टुमलमिति दर्शित भवति। तेन स्वामिफादार्धाना वास्तमत्वमपि रयापित भपति , प्रसन्नपुरुष प्राह्य पनापनात् । एक्मेस्वाक्यतायाञ्च आचक्षत इत्येतत् , “एव स्वमवृत्त इन्ति' इत्यर्थक भवतीति स्वमवर्णनमन्न समाप्तमित्र लक्ष्यते इति विमृश्य, प्राण शरीरमित्यादिक सुपुतिपर व्यायातम् । अन्यथा पुन 'माणेन रक्षन्न घर बुलाय वहिकुलायादमृतश्चरित्य' (६१०), 'हिता नाम हृदयस्य नाच्यो हृदयात् पुरिततमभिप्रतन्वन्ति । यथा सहस्रधा केशो विपाटित , तायदव्य पिङ्गलस्याणिग्ना तिष्ठन्ते शुहस्य रणस्य पीतस्य लोहितस्येति । तासु तदा भति' (की ४) इति श्रुत्यन्तरानुसारेण स्वमपरस्यमपि पूर्णा. इत्यन्तस्य सुचवम् । जागरे शरीरव्यापारायासबाहुल्यात् नाडीना रुधिरपूर्णता न ·648 सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिपत् ख. 4. अथातद् दहरं पीण्डरीकं कुमुदमिवानेकधा विकसितम् । यथा केशः सहस्रधा मिन्नः, तथा हिता नाम नाड्यो भवन्ति । स्पेति । हारतादिपदानि रुधिरविशेषणानि । ईपपीतं हरितम् । लोहितं शोणवर्णम् । रुधिरस्य रुधिरेण नाट्यः पूर्णा भवन्ति । माया. साभावात् नाडीपु रक्तं न्यूनाधिकभावविरहेण व्यासमित्यर्थः । पूर्व नाडीविशेषाः स्वमस्थानत्वेनोक्ताः । अथ नाडीविशेषाणामेवान्येषां सुषुप्तिस्थानत्वं वक्तुं तेषामपि हृदयकमलसंवन्धकथनार्थे हृदयं पुनः प्रस्तौति अथात्रेति । पूर्ववदर्थः । तत्संबन्ध (द) नाडीशहुल्यमाह यथा केशा सहस्रधा मिना तथा हिता नाम नाइयो भवन्तीति । हृदय संबद्धा भवन्तीत्यर्थः । तासां भवतीति सुपुप्तौ पूर्णतावर्णनं यदन सरसमुपपादितम्, तत् स्वप्नेऽपि हि भवितुमर्हति ; प्रत्यक्षशरीरस्य प्रयासराहित्याविशेषात् । सथा- नेत्यादिकं सुपुतिविषयमिति तु निर्विवादम् । अत्रिति । अत्रेति पदं नाडीवित्यर्थकम् । तथाच यत् पूर्वोक्तं दहरं पुण्डरीकम् , तदन भनति, यन पुण्डरीके जीवः सुपुप्तो भवतीत्युच्यते । तदभावाधिकरणे, "नाडीपुरीतती प्रासादखटवा- स्थानीयौ” इति श्रीभाष्यानुरोधेन हितानाड्यधिकरणकपुरीदतत्वस्य सुपुप्त्याधारहृदयकोशेऽवधारणात् । इदमेव नाडीगत परे कोशे इति कथ्यते समनन्तरम् । यथा केश इति । स्वप्नस्थानभूनानां नाडीनामपि हितानामकत्वस्य सहनधापाटितकेशवद्रावस्य च फौपीतकित्युक्तत्वात् सुपुप्तिनाडीनां तासाञ्चय या भेद एव वेति विमृश्यमेतत् । ऐक्येऽपि तत्न प्रदेशमेदोपपादनाय केश: सहस्रधेत्यादिपूर्वकं पुनस्तनिर्देश इह घटेत । एवम् अथेमा दश नाड्य इति पूर्वमारम्भात् इन्द्रियदशकनिवन्धनभूतास्ता एव स्थान- ·सपरिष्कारभाष्योपेता सुगलोपनिपत् ख 4, 649 हृद्याकाशे परे कोशे दिव्योऽयमात्मा स्वपिति, यत्न सुप्तो न कञ्चन काम कामयते, न कश्चन स्वप्नं पश्यति । न तत्र देवा देवलोका यज्ञा वा। हिताख्याना नाडीना सुषुप्त्याधारत्व पुरीतधरहितमिति श्रुत्यन्तरे विशदमर्थमिह दर्शयति हृद्याकाशे परे कोशे दिव्योऽयमात्मा स्वपितीति । हृदि आकाशेऽवस्थितोऽयमात्मा परे कोशे अन्यस्मिन् स्थाने मांसपिण्डशब्देन पूर्वमुक्त पुरीतदाख्ये स्थाने स्वपितीत्यर्थ । 'हिता नाम नाडयो द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात् पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते । ताभि प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते' इति हि श्रुत्यन्तरम् । हृदयवेष्टनमास पुरीतच्छब्देनोक्तम् । तदिह स्थानान्तरत्येनोच्यते । हृदये जागर । नाडीविशेषेषु खान | हिताख्यनाडीविशेषान्धिते पुरीतति सुषुप्तिरिति विभाग । यत्र तृतीयस्थाने । न तत्र देवा देवलोका यज्ञा वेति । भेदेन स्वप्नसुषुप्तिनिर्वाहिकाः जागरसंबन्धिन्य । एतदधिकरणको- पासनमेन चानन्तरे सण्डे प्रस्तोष्यत इति विभाव्य भवति । ननु अथावत्यारभ्य एतद्वाक्यपरामर्श च पूर्व हृदयस्य दश छिद्राणीति पाये हृदयस्येति न पुण्डरीमर्थकम्, कितु उपक्रान्तहृदयपदसमा- नार्थमिति, यत् तत्र प्रस्तुतं दहरपुण्डरीकम् , तस्ये हैव संबन्ध इति च शायते । न । एकादशखण्डे दहर पुण्डरीक प्रस्तुत्य, 'तस्य मध्ये समुद्र , समुद्रस्य मध्ये कोश , तस्मिन्नाड्यश्चतम्रो भान्ति' इति नाट्यन्तरचतुष्टयप्रस्तावात् इहोक्का नाड्य फोशव्यतिरिक्तस्थानगता इति शायते । तत् स्थान स्थूलहृदय वा दहरपुण्डरीक वैति परामश, 'हृदयस्य नाड्यो हृदयात् पुरीनतममिप्रतिष्ठन्तै' इत्येतदनुसारेणार्थ- निश्चयः कार्य । दश छिद्राणि तु दहरपुण्डरीके नाडीमूलस्थानानि ।

·650 सपरिष्कारभाष्योपेता सुवालोपनिपत् ख. 4. न माता न पिता न यन्धुन यान्धनो न स्तेनो न ब्रह्महा नतेज- स्कायममृत सलिल एच । इदं सलिल वनम् । देवा देहा]दय सुपुप्तौ न दृश्यन्त इत्यर्थ । न मातेत्यादि। सुपुप्त पुरुष न माता भवति । न पिता भवति । मातृत्वपितृत्वाभिमानरहितो भवतीत्यर्थ । बन्धुः प्रकृतिसर-घवान् । पान्धवः सुहृदादि । नतेज सायममृतमिति । अमृत मरणादिरहितमात्मवस्तु नतेजम्कायम् । तेजश्शब्दो ज्ञानपर । कायशब्दो निकायपर । विविधज्ञानसमूहरहि तमित्यर्थ । सलिले । सरिले, सरिलकार्ये शरीरे वा वर्नत इत्यर्थ । सलिलशब्द विकृणोति इद सलिल वर्मामति । वनम् । पन पण सभक्तो' । आत्मन सभजनीयमिद शरीर सल्लिकार्यत्वात् सरिलमित्यर्थ । इद मलिल छन्नमिति पाठे इद शरीर छन्नम्मपुप्तम्य न भासत इत्यर्थ । न तन देवा इत्यादिनान सुपुप्तस्य देवायपेक्षया भेदो वयेते जागरेऽपि तस्य भेदम्य सत्यात् । अत , यहुवचनाद्यनुरोधाच न दृश्यन्त इति वाक्यार्थ एक वक्तव्य । न मातेत्यादावपि एवमेन चाक्यार्थवर्णन श्रुत्यभिमत चेत्, यक्षा वा इति वाकारो न स्यात् । अतः तबलात् तत्पर्यन्त काचित् शेली, अथान्येति प्रतीत्या, अध्याहारगौरवपरिहाराय च सुपुप्तजीवो न माता भरतीत्याद्यर्थ वर्णनम् । वन्धु प्रकृतिसंपन्धवानिति । स्वस्व मातापित्रादिशरीरानु- यन्धशालीत्यर्थ । नतेतस्यायमिति पाठदर्शनेन धर्मभूतज्ञानसमूह- रहितम् इत्यर्थवर्णनम् । अनेन पदेन न माताभवतीत्यादीना मात स्वाद्यमिमानराहित्यरूपोऽथों व्यजितो भवति । न हि मातृभूतो जीव सुपुतौ मात परहितो भवति। नराद रिना तेजस्कायमित्येव तु पाठो दृश्यते । तदा च अपरिणतधर्मभूतज्ञानविशिष्टमित्यर्थ । वस्तुत ·651 सपरिफारभाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 4. भूयस्तेनैव मार्गेण जाग्राय धावति स सम्राडिति होवाच । ॥ इति सुगलोपनिषदि चतुर्थः खण्डः ।। पुन, प्रबोधप्रकारमाह भूय इति । तेनैव मार्गेण निर्गमनमार्गेण; हिताख्यनाडीमार्गेण । 'तामि प्रत्यवसृष्य पुरीतति शेते' इति श्रुतेः । सम्राट् शरीरखामिभूत पुरुषः तेनैव निर्गमनमागणैव जाग्राय जागरणाय घावति गच्छति । हृदयस्थानमिति शेष । इति होवाचेति आचार्य इति शेषः ।। इति हरितकुलतिलकवाग्विजयिमूनो श्रीरङ्गराजदिव्याज्ञालब्ध- वेदव्यासापरनामधेयन्य बीमु र्शनार्यस्य कृती सुबालोपनिपद्विवरण चतुर्थ खण्ड ॥ शानस्वरूपमिन्येवार्थः । अभिमानाद्यनुपलम्भमानेण आत्मनाशो न मन्तब्य इति च अमृतमित्यनेन दर्शितम् । देहाभिमानाभावेऽपि देहसंपन्यो नापेत इति दर्शयितुं सलिल एवेति । 'सलिल एको दऐति च वृहदारण्यके (४.४.३२.) । तेनैव मार्गेणेति । हृदयस्थान- स्थितो जागरस्थानात् स्वप्नस्थानद्वारा सुपप्तिस्थान दहरपुण्डरीक- मध्यमागतो यथागतं वहिरायातीत्यर्थः । सनाडिति । खप्तप्रस्तावे संप्रसाद इत्युक्तः जाग्नद्भवन् सम्राडित्युच्यते । गृहदारण्यके तु सनाडिति जनकविपयं संवोधनम् । एवं परमात्मविषयकोपासिसिपोपजननाय जीररय जागराद्य- पस्थाले शशापनं कृतम् । एवमिह, यादृशनाडीरूपनिवन्धन-तदनु- थन्धिरस्त्वन्तर्यामिपरमात्मोपासनमनन्तरखण्डे यक्ष्यते, तादृशी- मिनाडीभिहितानामिकाभिः देहिना हितं जागरादिभेदेन नानाप्रकार संभवत् उपवर्णयन् अयं खण्डः उपरितनखण्डशेष इत्यपि ध्येयम् ॥ ।

·652 सपरिष्कारमाप्योपेता सुयालोपनिषत् ख. 5. । ॥ अय पञ्चमः खण्डः॥ स्थानानि स्थानिभ्यो यति। नाडी तेषां नियन्धनम् । एवं जागराद्यवस्थासु दु खाभिमृतस्य निर्विणस्य चेतनस्याफ- वर्गार्थम् , समस्तचिदचिदन्तरात्ममृतस्य सर्वस्मात् परस्य निर्दोपस्य कल्याणगुणाकरस्य परमात्मनः उपासनप्रकारान् उपदिशति स्थानानि स्थानिभ्यो यच्छतीति । वक्ष्यमाणानि चक्षुरादीनि स्थानानि स्था निम्या आदित्यादिभ्यः परमात्मा यच्छति प्रयच्छति । आदित्या- दीनां चक्षुराधभिमानित्वं भगवत्संकल्पाधीनमित्यर्थः । "ज्योतिराध- धिष्ठान तु तदामननात् प्राणवाता शब्दात्" इति हि सूत्रकारः । नाडी तेषां निवन्धनमिति । नितरां बन्धनम संबन्धहेतुः । तेषाम् पूर्व नाडयो दर्शिताः । तमाडीतदनुवन्ध्यवच्छेदेन परमात्मो पासनमनोपदिश्यते । ननु यद्यप्यत्र चतुर्दश पर्यायाः सन्तीति नाड्य: चतुर्दश, न तु दशेति प्रतीयते-यापि मनसः सर्वन्द्रियोप- कारफतया इन्द्रियान्तरनाड्य एव मनोनाडयोऽपि ; एवं बुद्धिचित्ता. हदाराणामपि मनसो भिन्नत्वाभावस्य श्रीभाष्ये भापितत्वात् तदर्थ- मपि न पृथद् नाज्य इति स्यात् । अत एव हृदयस्य दशैव छिद्राणि प्रागुतानीति चेत्-भस्तु, कि तेन ? वस्तुतो मनोबुद्धयादे विभिन्नोपासनस्थानत्वादिस्वारस्यात् सन्त्येव उक्तनाडीदशकाति- रिक्ता मनःप्रभृतीनां नाडीविशेषाः । अत एव पप्ठे चतुर्दश नाडयो नाम्ना निर्देक्ष्यन्ते । अत एव अहहारादिपदमपि मनोभिन्नपरतया भाप्ये ध्याख्यास्यते । चित्तं तु सर्पथा मन एव । नाडी तेपां निवन्धन मिति प्रतिपर्यायमावर्तते । तब प्रथम- वाक्ये स्थानानां स्थानिनाञ्च ग्रहणम् । उभयेपामेव पूर्व निर्देशात् ।

·-- । सपरिकारभाप्योपेता सुशालोपनिषत् ख. 5. 653 १. चक्षुरध्यात्म द्रष्टव्यमधिभूतमादित्यस्तत्राधिदैवतम् । नाडी तेषां निरन्धनम् । आदित्यादीना चक्षुगदीनाञ्च शरीरान्तर्गतहृदयकोशस्थेन चेतनेन संबन्धहेतुर्नाडी, आदित्याधिष्ठित चक्षुरादिकं नाड्या संबद्धम् , नाडी हृदयेन संबद्धा, हृदयमात्मना संबद्धमिति ततदेवताधिष्ठित- श्चक्षुरादिभिरात्मन संबन्धो नाडीद्वारक इत्यर्थः । अथ त्रिविधस्थानसंबन्धिन परमात्मन उपासनं वक्तुं स्थानलैविध्य- माह चक्षुरध्यात्म'मत्यादिना । आत्मनि शरीरे नमान वेदितव्य- मध्यात्मम् । भूतेषु पृथिव्यादिषु वर्तमानं वेद्यमधिभूतम् । देवेषु वर्तमानं देवता अन्तर्भूतत्वेन वेद्यमधिदैवतम् । चक्षुरध्यात्ममिति । शरीरे वर्तमान चक्षु परमात्मव्याप्यत्वेनानुसन्धेयम् । द्रष्टव्यमधि- भूमिति । पृथिव्यादिपु वर्तमानं द्रष्टव्य रूप तथा वेद्यम् । आदि- त्यस्तत्राधिदेवतमिति । तत्र द्रष्टव्यगोचरे चक्षुषि अधिष्ठातृत्वेन देव. तासु वेधं तत्त्वम् आदित्य इत्यर्थ । पूर्व सामान्येनोक्त नाडीना सनन्ध- कत्वमिह दर्शयति । नाडी तेषां निव-धनमिति । नाडीविशेषा वक्ष्यन्ते । हृदयसंबद्धा नाडी हृदयस्थेन पुरुषेण चक्षुरादित्यद्रष्टयानां सन-धहेतुरित्यथैः । उपरितनेषु नै: सह विषयाणामपि । नाडीविशेपा यक्ष्यन्त इति । पाठे खण्डे विराजा, सुदर्शना, जिना, सौम्या, मोघा, कुमारा, अमृता, सत्या, मध्यमा, नासीरा, शिशुः, सूर्या, असुरा, भास्वती इति चतुर्दश नाडयो वक्ष्यन्ते । नवमेऽपि ताः प्रस्तोष्यन्ते ।

·654 सपरिष्कारभाष्योपेता सुयालोपनिषत् स. 5. यश्चक्षुपि यो द्रष्टव्य य आदित्ये यो नास्यां य: प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृद्याफाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिनन्तरे सञ्चति, सोऽयमात्मा। तमात्मानमुपासीत, अजरममृतमभयमशोकमनन्तम् । एवमुक्ते निविधेऽपि स्थले नाड्यादिषु च परमात्मनोऽवस्थान माह यश्चक्षुषीत्यादिना । सपर्यायेप्वपि प्राणशब्दो नम्मे वक्ष्यमाण- वायुविशेषपर । विज्ञाने एवं तत्तदेवनाधिष्ठित प्राणाधारै. चक्षुर।- दिभिरिन्द्रिय जन्ये जीवात्मनो विज्ञाने । आनन्दे ज्ञानपूर्वकप्रवृति- फलमूते सुखे। अनेन जीवात्मना ज्ञानानन्दयोः चक्षुरादीना हेतुत्वं परमात्मसंकल्पाधीनमिनि दर्शनम् ॥ 'प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणी', 'एष होवानन्दयाति' इति हि श्रुत्य-तरम् । हृयाकाशे । नाडीसबन्धद्वारेण सन्द्रियाश्रये हृदि विद्यमानमाकाश सुषिरम् , तस्मिन् । 'तस्यान्ते सुपिर सूक्ष्मम्' इति हि श्रूयते । एतसिन् इह परिगणिते सर्वस्मिन् वस्तुजाते । तत्राप्यन्तरे अन्तर्भागे। य मञ्चरति वर्तते तिष्ठनीत्यर्थ । सर्वगतस्य परमात्मनो देशात् देशान्तरसयोगरूपमधारासंभवात् । सोऽयम् उक्तवैभरविशिष्ट मांगतानात् सनिविष्ट आत्मा परमात्मेत्यर्थ ; आदित्यादिक्षेत्रज्ञेप्वप्ययम्यानोक्ते । म नारायण इति व्यक्तीभविष्यति । तम् उक्ताकार भिटामीन मुमुक्षुरित्यर्थसिद्धम् , 'अझैव सन् ब्रह्मा- प्येति । एतनिर्वाणमनुशासनम्' इति प्रकरणात् । अजरममृतमिति । जरामरणनिषेध सशरीरगतसर्वविकाराभावप्रदर्शनार्थ । अभयमशोक- मिति । भावि-भूतहेतुजन्ये दुखे मयशोकी । तनिषेधो जीवात्मगत- ·सपरिष्कारभाप्योपेता सुबालोपनियत् स. 655 २. श्रीवमध्यात्म श्रोतव्यमधिभूतं दिशस्तताधिदेवतम् । नाडी तेषां निबन्धनम् । य: श्रोत्रे य. श्रोतव्ये यो दिक्षु यो नाड्यां य. प्राणे यो विशाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिनन्तरे सञ्चानि, सोऽयमात्मा। तमात्मानमुपासीत, अजरममृतमभयम- शोकमनन्तम् । ३. नासाऽध्यात्म घ्रातव्यमधिभूतं पृथिवी तत्राधिदैवतम् । नाडी नेपगं निवन्धनम् । यो नासायां यो घातये य. पृथिव्यां यो नाड्यां य: प्राणे यो विज्ञाने य थानन्द यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिनन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा। तमात्मानमुपासीत, अजरम- मृतममयमशोकमनन्तम् । ४. जिताऽध्यात्म रसयितव्यमधिभूत वरुणस्ताधिदैवतम्। नाडी तेषां निरन्धनम् । यो जिताया यो रसयितव्ये यो वरुणे यो नाइयां यः प्राणे यो विशाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् दोपाभावप्रदर्शनार्थ । एवमचेतनात् बद्धचेतनाच यावृत्ति । अन- न्तम् देशकालयस्तुभि पग्रिहितम् ! अनेन मुक्त त् यावृति । एवं चिदचिदात्मकतत्तद्विभूतिविशिष्टं विश्वचिदचिद्विरक्षण परमात्मानं नारायणमुपासीतेत्यर्थ । श्रोत्रमध्यात्ममित्यादय पर्याया सर्व प्रथमपर्यायविवरणेन भायशो व्याख्याता । श्रोतव्य शब्दजान | दिश इति दिगभिमानि देवता विवक्षिता । नासेति प्रागेन्द्रिय विवक्षितम् इन्द्रियकरण तात् । ध्रात यो गन्ध । पृथिवीगन्दो देवनापरः । जिहाशब्दो रसनेन्द्रियपर । सियितब्ध माधुर्यादिरस ।

·656 सपरिकारमाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 5. सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा तमात्मानमुपासीत, अजरम- मृतमभयमशोकमनन्तम् । ५. वगध्यात्म स्पर्शयितव्यमधिभूतं वायुस्तन्नाधिदेवतम् । नाडी तेषां नियन्धनम् । यस्त्वचि यः स्पर्शयितव्ये यो वायो यो नात्यां य: प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा तमात्मानमुपासीताजरममृत- मभयमशोकमनन्तम् । ६. मनोऽध्यात्म मन्तव्यमधिभूतं चन्द्स्तत्राधिदेवतम्। नाडी तेपा निवन्धनम् ।यो मनसि यो मन्तव्ये यश्चन्द्रे यो नाड्यां य:प्राणे यो विशाने य आनन्दे यो हृद्याकाशेय एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा । तमात्मानमुपासीताजरममृतमभयमशोकमनन्तम् । त्व स्पर्शनेन्द्रियम् । स्पर्शयितव्यम् स्पर्शविशेषः। वायुः देवता। ननु मन्तव्यमधिमूतमिति कथमुच्यते मनश्चन्द्रप्रभृतयो विहित (प्रभृतयोऽपि हि) मन्तव्यकोटिनिविष्टा । ततश्चाध्यात्माधिनादि- विभागो न स्यादिति-उच्यते । यत्नाध्यात्माधिभूतादिसकर , तत्र मन- ननु मनसोऽध्यात्मं गणितस्य, चन्द्रस्य चानवाधिदैवतं गणित- स्यापि मन्तव्यत्वात् मन्तव्यं सर्वं कथमधिभूतमिति गण्येत इति शहते ननु मन्तव्येति । न मन्तव्यं सर्वमधिभूतमिति विरक्षितम् , किन्तु अध्यात्ममधिदेवतञ्चोक्तादन्यस्य भूतान्तर्गतत्वात् प्रायोवादोऽ. यमित्याशयेन समाधत्ते उच्यत इति। तुलायामिति । तुलायां-धटे अधिकद्रव्यसोलनापेक्षी प्रथमतः फलादिना इष्टकादि समगौरवं परिमाय, नत् इष्टकादि फलादिना सहेकन फलके निक्षिप्य फल- फान्तरे नियद्रव्यं निक्षिप्य तोलयति । तत्रेटकादि पूर्व प्रमेयं भवत् पश्चात् प्रमाणमपि भवति । तथेत्यर्थः । तदुक्त न्यायसूले, 'प्रमेयता च तुलाप्रामाण्यवत्' इति । अवश्यञ्च मन्तव्यशदार्थ संकोच: कार्यः।

·. सपरिकारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 5. 657 ७. बुद्धिरयात्म योद्धव्यमधिभूत ग्रहा तमाधिदेवतम् नाडी तेषां निवन्धनम् । यो वुद्धी यो योद्धव्ये यो ब्रह्मणि यो नास्यां यः माणे यो विशाने य थानन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् मस्मिरन्तरे मचरति, सोऽयमात्मा । तमात्मानमुपासीतासरममृतमभयनशोक- मनन्तम् । प्रतिपदार्थ यतिरिक्तविषयत्वेन मन्तव्यादिगन्दा संकोचयितयाः । यद्वा तुलायां प्रमाणभावप्रमेयभाववत् मनधन्द्रादीनामेव आकार मेदेनो- भयकोटिनिविष्टस्यव्यवहार उपपन्न इति मनः शरीरान्ततित्वषेणा- ध्यात्म भवतु विचार्यत्ववेपेण मन्तव्यच्च मवतु । अधिभूतशब्दोऽपि भूतपरिणामे शरीरे अवस्थितत्यानुपपन्नः । देवनारपम्य चन्द्रादेरपि मन्तव्यत्यमविरुद्धम् , विचार्य निर्णतव्यत्वात् ! आकाशवर्तिवादधि भूतत्याविरुद्धम् । सर्वेश्वरस्य तु मन्तव्यत्वेऽपि समाभ्यधिराहित्येन मन्याधिष्ठेयस्याभागत मन्तव्यशब्द चन्दादे (1) अर्वाचीनेषु संकोचनीयः । एवं सर्वपर्यायेषु सकीर्णव्यवहारपरिदारो द्रष्टयः । बुद्धिा व्यवसायमनसोऽनुपाहक महत्त्वम् । पोदम्प निधेनव्यं रूपादि । महत्त्वप्रमादिनाऽपि (दीनामपि।) योद्वन्य प्रादि- विरोधः पूर्ववदनुमंधेयः । प्रमणि चतुर्मुग्वे । 'योन यो मनल' इति भूतस्य परमात्मना तदर्थता भमा- स्यान् । तम्गाप्यन सेन पदेन प्रदणे न पररमधिभूतमिन्येनानाय. 'यो मन्नग्ये' न्युररितनधास्योका नलिन परमात्मनः स्थिनिापि न घटेन । पा. मोनीयोऽयं चन्द्रादितोऽपि संग- यतामियाह मपरस्पेति । मावा. ..-42 ·658 सपरिष्कारभाप्योपेता सुबालोपनिपत् ख. 5. ८. अहहारोऽध्यात्ममहकर्तव्यमधिभूतं रुद्रस्तत्राधिदैवतम् । नाडी तेषां निवन्धनम् । योऽहहारे योऽहकर्तव्ये यो रुद्रे यो नाडयां यः प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा। तमात्मानमुपासीताजरममृत- मभयमशोकमनन्तम। ९. चित्तमध्यात्म चेतयितव्यमधिभूतं क्षेत्रशस्तनाधिदैवतम् । नाडी तेपां निवन्धनम् । यश्चित्ते यश्चतयितव्ये यः क्षेत्रज्ञे यो नाड्यां यः प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्व- अहंकारा अनात्मनि आत्माभिमानवृतेर्मनसोऽनुग्राहक महत्कार्य तत्त्वम् । अहर्तव्यमधिभृतम् । भूतपरिणामे देहे वर्तमानः जीवात्मैव स्थूलोऽहमित्यभिमानविषयत्वादहकर्तव्यशब्दार्थः । हंकारे रुद्रोऽधिदैवतम् । महदभिमानी चतुर्मुखपुत्रो रुद्रो महत्कार्थस्या- हङ्कारस्याधिदैवतमित्युपपन्नम् । अत एव हि दीक्षिते खस्मिन् ब्राक्षण- स्वाभिमानेन रुद्रतनुरित्युच्यते । चिन्तावृत्तिमत् मन एव हि चित्तम् । चिन्ता च स्मरण वा अपेक्षितवुभुत्सा वा । 'एवं सश्चिन्तयन् विष्णुम्', 'मानस विष्णुचिन्त- नम्' 'चिन्तयन्ती जगत्सूतिम्', 'चिन्तयामास कोन्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः', 'तस्य चिन्तयमानस्य महावितात्मनः' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । क्षेत्रज्ञो जीवात्मा स्वयमेव । यद्वा, 'क्षेत्राणि च शरीराणि वीजानि च शुभाशुभे । तानि वेति स योगात्मा तत: क्षेत्रज्ञ उच्यते' इत्युक्तोऽ. न्तरात्मा वा । यः क्षेत्रज्ञे-सञ्चरतीत्यत्र, क्षेत्रज्ञशब्दस्य परमात्म- वाचित्वे, स्वस्मिन्नवस्थित इति स्वमहिमभतिष्ठितत्वमुक्तं भवति । तत्र सविपयेs- . - ·सपरिष्कारभाप्योपेता सुबालोपनिपत् ख. 5. 659 स्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा । तमात्मानमुपासीताजरममृतम- भयमशोकमन्तम् । १०. वागध्यात्म वक्तव्यमधिभूतमग्निस्तत्राधिदैवतम् ; नाडी पां नियन्धनम् ; योवाचि यो वक्तव्ये योऽग्नो यो नान्यां यः प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृयाकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमारमा। तमात्मानमुपासीताजरममृतमभयमशोकमनन्तम् । ११. हस्तायध्यात्ममादातव्यमधिभूतमिन्द्रस्तत्राधिदेवतम्: नाडी तेषां निवन्धनम्। यो हस्ते य आदातव्ये य इन्द्रे यो नाड्यां यःप्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृद्याफाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा तमात्मानमुपासीताजरममृतमभयमशोकमनन्तम् । १२. पादायध्यात्म गन्तव्यमधिभूतं विष्णुस्तनाधिदैवतम् । नाडी तेषां निवन्धनम् । य: पादे यो गन्तव्ये यो विष्णी यो नाड्या यः प्राणे यो विशाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्न- वक्तव्यं शब्दः । अग्निः देवता । विष्णुः उपेन्द्र । त्रिविक्रमत्वात् पादेन्द्रियाद्यधिष्ठातृत्वं तस्य । 'यद्विष्णुक्रमान् क्रमते', 'विष्णो क्रमोऽस्यभिमातिहा' इत्यादिश्रुतेः । विष्णो...सञ्चरतीति । विष्णुशब्दः इन्द्रानुजत्वेनावनीर्णविग्रहपरः । यासञ्चरतीति यच्छब्दस्य नारायणपरत्वात् यो विष्णाविति वैयघि- करण्यनिर्देशात् ; रूपमस्य शुक्ल इति न्यायेन असमानविभक्तिनिदेशे सति विशिष्टवाचिशब्दस्यापि विशेषणमानपरत्वोपपतेश्च । विष्णुशब्द- स्यापि विग्रहविशिष्टभगवद्वाचित्वे पूर्ववत् खमहिमस्मित्वमर्थ । चतु- मुखादीना तु अवताररूपत्वश्रवणाभावात् स्वमहिमपनि छिनत्व स्त्रानुप- पन्नम् । "सृष्टिं ततः करिष्यामि त्वामाविश्य प्रजापते", "तयान्तरात्मा ·660 सपरिकारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख.5. न्तरे सञ्चरति सोऽयमात्मा । तमात्मानमुपासीताजरममृतमभय- मशोकमानन्तम् । १३. पायुरध्यात्म विसर्जयितव्यमधिभूतं मृत्युस्तत्राधि- देवतम् । नाडी तेपां नियन्धनम् । यः पायौ यो विसर्जयितव्ये यो मृत्यौ यो नाच्यां यः प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य पतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा । तमात्मानमुपा- सीताजरममृतमभयमशोकमनन्तम् । १४. उपस्थोऽध्यात्ममानन्दयितव्यमधिभूतं प्रजापतिस्तत्राधि- दैवतम् ; नाडी तेषां निवन्धनम् । य उपस्थे य आनन्दयितव्ये यः प्रजापती यो नाड्यां यःमाणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सञ्चरति, सोऽयमात्मा । तमात्मान- मुपासीताजरममृतमभयमशोकमनन्तम् । एप सर्वझ एप सर्वेश्वर एप सर्वाधिपतिरेपोऽन्तर्याम्येप योनिः मम च ये चान्ये देहिसंज्ञिता." इति सात्त्विकोपदणेषु चतुर्मुखादीनां भगवदनुपविष्टत्वदर्शनाच्च । आनन्दयितव्यमिति स्त्रीपुंसशरीरस्य आत्मा विवक्षितः । अन प्रजापतिशब्द: चतुर्मुसव्यतिरिक्तविषय । 'वं रुद्रस्त्वं ब्रह्मा स्वं प्रजापति' इति पृथगुपदेशदर्शनात् , चतुर्मुखस्य महत्तत्त्वाधिष्ठातृत्व प्रतिपादनादर्थान्तरे संभवति तस्यैव पुन प्रतिपादनपरत्वकल्पनायोगाच । एवं समस्तचिदचिद्वस्तुप्ववस्थितस्य भगवतो व्याप्ते घटादावा- काशन्याप्तिसाम्यन्यवच्छेदार्थम् अन्यत्रासमावितान् मालगुणविशेषानाह एप सर्वज्ञ इति । व्याप्यसर्ववस्तुसाक्षात्कर्नेत्यर्थ । मधरः साक्षा स्कृतस्य सर्वस्य नियन्ता । एषः सर्वाधिपतिः नियाम्यस्य स्वामी ।

·सपरिकारभाष्योपेता सुगलोपनिषत् ख 5 661 सघस्य । सर्वसौख्यरुपास्यमान न च सर्वसौरयान् उ(न्यु) पास्यति । वेदशाबरुषास्यमान न च वेदशास्त्राण्युपाम्यति । यस्यानमिद सर्वम् न च योऽन्न भरति । न केवल रक्षकत्वमात्रमधिपतिशब्दार्थ , मातापितृसरक्ष्यस्य पुत्रस्य तत्पतिकत्व यवहाराभावात् । जगच्छरीरकत्यसिध्द्यर्थ ईश्वरग-दोक्त नियमनम-न प्रवेशपूर्वकमिति दर्शयति एपोऽन्तर्यामीति । एष योनिः सर्वचिदचिदच्छरीरकत्वात् तस्योपादानमित्यर्थ । सर्वसौख्यः नानाविधसौल्योपैतैर्देवादिभिरित्यर्थ । वेदशास्त्ररिति । वेदशास्त्रागा भगवदुपासने प्रमाणतया करणत्व विवक्षितम् । वेदशास्त्राणीति । व शास्त्रवश्य इत्यर्थ । अन्नम् अदनीयम् , सहार्यमित्यर्थ । तत्पतिस्त्वेति । न हि पुत्र प्रति पितुर्मातुश्च पतित्वेन व्यवहार इति । श्रुतप्रकाशिकाया तु, 'वृद्धौ च मातापितरो साध्वी भार्या सुत शिशु । अप्यकार्यशत कृत्वा भर्तन्या मनुखवीत्' इति माता पितरौ प्रति पतित्वन्यवहारप्रसङ्ग इत्युक्तम् । सर्वसौरयैरित्यत्र बहुवीह्यादरणम् , उपरि, 'सर्वसौख्यानुपा- स्यति' इति पाठाभिप्रायेण । 'सर्वसौख्यान्युपास्यति' इनि पाठे तु इहापि कर्मधारय एव । सौरयैरपास्यमानन्य नाम स्वयमेव सीरयैरस्य ब्रियमाणत्वम् । सौख्याना सोरयत्व तदधीनम् । सौख्यभागितया पुसामतिशयोऽन्यत्र । परमात्मविषये तु सौख्यानामपि त सरन्धा दतिशय ! अद्भुतानन्दरूपत सबन्धात् गुणभूतानामानन्दानामति- शयो भवति । यदाहु 'गुणत्यस लोके गुणिपु नियत (हिमत) मगर पद् विपर्यस्त हस्तिक्षितिधरपते नत् न्वयि पुन ।

·662 सपरिफारभाष्योपेता सुगालोपनिषत् ख. 5. अतः पर सर्वनयनः प्रशास्ता अन्नमयो भूतात्मा प्राणमय अतः परामति । भूयोऽपि तन्माहात्म्यमुच्यते इत्यर्थ । यद्वा अत: उक्तगुणकत्वात् पर केवल स एव सर्वस्मादधिक इति वक्ष्यमाण गुणैरन्वय । सर्वनयनः कार्याणा नेता = निर्वोदा। प्रशास्ता प्रशासितृत्वेन निर्मोढा । न तु राजनियुक्तपुरुषवत् प्रशासनीयत्वेन निर्णोदित्यर्थ । तमात्मानमित्यात्मशब्दनिर्दिष्टस्य परमात्मनः सन्तिरा स्मत्वेन आत्मत्वकाष्ठा प्रतिपादयति अन्नमय इत्यादिना ।। भूतपरिणम. रूपदेहोऽन्नमया । स च सर्वेश्वर इत्यर्थ । भूतात्मा भूताना शरीर कारणभूतानामपि आत्मा । अन्नमयादिशब्दाना परमात्मसामानाधि- करण्यमात्मशब्दस्वारस्यादरगम्यते । न च मृदात्मको घट इतिवत् गुणाः सत्यज्ञानप्रभृतय उत त्वद्गततया शुभीभूयं पाता इति हि निरणेप्म श्रुतिपशात् ॥' इति । अत एव नवनीतवीर्यादीनामपि भगवत्कृष्णसंबन्धात् यथा- वन्मोक्षहेतुता। उपास्यतीत्येतत् उपास्त इत्यर्थे छान्दसम् । 'असु क्षेपे' इति धातुई। नोपास्यति नोपक्षिपति; न स्वयं स्वसंनिधिं प्रति आनय. तीति । सर्वमिदमनायासप्राप्तसर्वसौख्य इत्यर्थाभिप्रायम् , न तु तत्संकल्पाभावेऽपि तस्य तानि भवन्तीत्यर्थरम्, 'इच्छात एव तव निश्चपदार्थसत्ता' इत्येतद्विरोधात् । अतः परमिति। ततो यदुत्तरतरम्' इति श्वेताश्वतरोपनिपदीव इह यत पद व्यारयेयमिति भाव. 1 परशब्दस्य उत्रष्टार्थकावे सर्व- नयन इत्यादिपुल्लिङ्गानुरोधेन पर इत्येव श्रूयेत । अतोऽपि अतइति पमेय नावधिसमर्पकमिति ध्येयम् । शरीरकारणभूतानामिति । प्राणमय इन्द्रियात्मेत्यादौ प्राणाधीनस्थितिप्रवृत्तिकेन्द्रियादिग्रहणवत् ·सपरिकारभाप्योपेता सुवालोपनिषत् स.5. 663 इन्द्रियात्मा मनोमयः संस्त्यात्मा विज्ञानमय: कालामा आनन्द- आत्मशब्द स्वरूपमात्रपर । प्राणमय इन्द्रियात्मेत्यनेनैकरीत्यात् । न हि प्राणापानादिपञ्चवृतिप्राण इन्द्रियस्वरूप । प्राणमयः मुख्य- प्राणशरीरकश्च स इन्द्रियामा प्राणघद्धानामपीन्द्रियाणामात्मा । मनोमयः मन प्रभृतिप्रधानपर्यन्ततत्त्वशरीरक इत्यर्थ । "भूतात्मा चेन्द्रियारमा च प्रधानात्मा तथा भवान् । आत्मा च परमात्मा च त्वमेकः पञ्चधा स्मृ' इति श्रीविष्णुपुराणवचनोपहितत्वात् । मकल्पात्मा । सकल्पशब्दो मनोवृतिजन्यज्ञानाना प्रदर्शनार्थ । 'काम सल्पो विचिकित्सा श्रद्धा धृतिरकृति ही(मीरित्येतत् सर्वे मन एव' इति श्रुताना मनोमूलाना कामसकल्पादीनाम् आत्मा सत्ताहेतु. विज्ञानमय: जीवात्मशरीरकश्च स । कालात्मा आदित्यादिक्षेत्रज्ञ- रहापि देहाधीनस्थितिवृत्तिाभूतविशेषग्रहण युक्त चेत्, भाष्यमिदं तदनुरोपेन नेयम् । ननु अन्नमयादिशदाः तैत्तिरीय इय देहादिमानपरा. तेपाश्च यथाक्रम भूनादिनिर्गहन्यादात्मन्य विमृश्यम् । अनरसमयस्य देहम्यानेकपाण्युत्पत्तिहेतुवात् अनेकमागिसे यत्वात् पाञ्चभौतिरस्य सर्वस्य देहापचयाद्यर्थतया देहशेषिकत्नाश भूतात्मन्वं देहस्य । विज्ञानमयस्य च कालात्मत्व भूनभविष्यदादिविविधशालसझानस्य विधानकनिरुप्यत्वात् इत्यनाद-अन्नमयादिशब्दानामिति । तैत्तिरी- येऽपि, 'तस्लादा पतलादप्तरसमयादन्योऽन्नर यात्मा' इत्यादी अन्नमयादिपदस्य देहादिमाप्रपरत्वेऽपि एतमप्तमयमात्मानमुपसंगम्य' इत्यादी विशिष्टपरमात्मपरत्वमेवेति ध्येयम्। पारमश दस्वारस्यादिति। सनयनः मशास्तेत्येतत्सामानाधिकरण्यादवानमयादिपदाना परमा- ·664 सपरिवारमाप्योपेता सुगलोपनिषत् ख 5 मयो लयात्मा। शरीरतया अहोरात्रादिकालचा निर्वाहक । यद्वा आकरनम्य वा आकलयितगा वा सर्वेषामात्मा निर्वाहक । अन्तर्यामित्वेन स्थितो जीवानामरिच्छेदसामर्थ्यमापादयतीति यावत् । आनन्दमय इत्ये तदुपपादयति लयात्मेति ॥ लयस्यामा । आत्यन्तिकालयरूपम्य मोक्षस्य आत्मा सत्ताहेतु , निर्वाहक । मोक्षपदत्वादिलक्षणादैश्वर्य प्रकर्षात् निरतिशयानन्दप्रचुर परमात्मेत्यर्थ । तेतरीयोपनिषदि हि 'अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय ' इति आनन्दमय प्रस्तुत्य, 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यन्तेनास्य निरतिशयानन्दयोगमुपपादयत् वाक्यजातम् , 'सोऽकामयत बहु स्पा प्रजायेय', 'तदनुपविश्य--विज्ञानञ्चाविज्ञानच', 'एष मेवानन्दयाति', 'भीषाऽस्माद्वात पवते' इति जगत्कारणत्व- चिदचिदन्तरात्मत्व - कृत्सपशासितृत्वरत् अनन्यसाधारण्येन(गेन ।) आनन्दयितृत्वेनापि निरतिशयानन्दयोगित्वमुपादयति । स्मपरत्न सिद्धम् । यदि देहादिमात्रपरत्वप्रत्याशया प्रशास्तेत्यनेना- वाक्यत्वत्यागो मन्यते, तदाऽपि भूतात्मेत्यादिगत आत्मशद एव ना प्रत्याशा प्रतिरणद्धीति भाव । भूतात्मेति । ग्राघात्मा ग्राहकात्मा ग्रात्माहररूपप्रपञ्चकारणप्रधानात्मा ग्रहीतजीरात्मा ग्राहयितृहपी केशरूपश्च तत्राऽऽत्मा दशिन इति प्रतीयते । आनन्दमयोल्यात्मेति।प्रलयादो पूरपिादितान्याशल्या जीना स्वयमेव परमानन्दात्मनि परमात्मनि लयाथ मोक्षे प्रयतते। ईशलयनिर्वाहकत्वात् स स्वयमानन्दमय इति ज्ञायते । अनानन्दम यत्वे ह्यपुरुषार्थत्वात् तत्र लयनश्चित् काक्षेत्। कितु अत्यन्तविलय विना पीन पुन्येन मृगै यावल्लाभमानन्दमनुगुभूपु प्रादुर्भावपर एव .

·, । सपरिकारभाप्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 5. 665 ननु चक्षुरध्यात्ममित्यादिपर्यायेषु, 'यः प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे' इति जीवधर्मस्याऽऽनन्दम्य प्रकृतत्वात् तस्येह प्रत्यभिज्ञानात् तद्विकार उक्तोऽयमानन्दमय न तु परमात्मा । आनन्दप्रकर्पत्य चितपलयरूपस्तमित्यहेतुत्वात् लयात्मकायचोपपन्नमिति चेत् --नैतदुप- पद्यते । 'तमात्मानमुपासीत', 'एष सर्वज एप सर्वेश्वर एप सर्वाधि पतिः' इत्यादिना आत्मत्वेन प्रतिपादितस्य सर्वेश्वरस्य आत्मशब्देनैव मृतेन्द्रियादीनामन्तरात्मतयाऽभिहितस्य जीवानन्दविकारत्वायोगात् । तैत्तरीयोपनिषदि, 'एप घेवानन्दयाति' इति जीवानन्दयितृत्वेनोक्तस्य आनन्दमयस्येह प्रत्यभिज्ञानात् । इहापि, 'य आनन्दे.... सञ्चरति हति जीवानन्दस्य तदधीनत्यावगमात् । अत एवानन्द [मय!] स्य खानन्दयि- तव्यजीवधर्मविकारत्यायोगात , तत्र च एतमानन्दमयमात्मानमुपसंका- स्यादिति भावः । एश्वर्यप्रकर्षात् निरतिशयानन्दप्रचुर इति । 'युवा स्यात् साधु युवाध्यायक:-स एको मानुप आनन्दः' इति धयणात् अस्सन्मते अनुकूलानां सर्वामानन्दशब्दवाच्यत्वात् आनन्दमयवल्ली. गतं जगत्कारणत्वायनेविशेषपरं वाक्यं सर्यमपि तस्याऽऽनन्दमयस्य आनन्दांशानां निरूपकमेवेति भावः। (अतः परमित्यादेरेवमध्यर्थः स्यात्-उक्तरीत्या ग्राह्यप्राहक- तदभिमानिदेवता-ग्रहणरजीवाद्यन्तर्यामिभूतस्य परमात्मन उपा- सनायां एतायाम्, अतःपरम् उपासनानन्तरं ग्राहग्राहकादिरूपा- नमय-प्राणमय - विज्ञानमयक्रमेण आनन्दमये खात्मनि लयरूपस्य मोक्षस्य निर्वाहको भवति परमात्मेति । एवञ्च एकत्यं नास्ती- स्याधुपरितनगम्यं मोक्षदशायाः किञ्चिद्ऐणा वैचित्र्यप्रदर्शन- प्रवृत्तमिति।

·666 सपरिष्कारभाप्योपेता सुगलोपनिपत् ख 5 मति' इत्यान दमयस्य प्राप्यत्वोक्त्या तत प्राप्यान्तरानुक्त्या च परम पाप्यस्य तस्यैवाऽऽनन्दमयशब्देन प्रत्यभिज्ञानादात्यन्तिकालयरूपमोक्ष निर्वाहकत्यस्यैव लयात्मशब्देन वक्तु योग्यत्वात् । अस्यामेोपनिषदि, (९ ख) 'य आनन्दमेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमेति, तदमृतमभयमशोकमनन नि जमेवाप्येति' इति जीवानन्दस्स तुरीया दर्वाचीनत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् तुरीयस्य [तुरीयातीतस्य ] परमप्राप्यतया वक्ष्यमाणत्वाच परमप्राप्यतया श्रुतिसिद्धस्यानन्दयस्य तुरीयातीतत्वेन तुरीयादर्वाचीनक्षुद्रानन्दविकारत्वानुपपतेश्च । एव व्याप्यत्व-निर्वाह्यत्व- तुरीयानतीतत्व-शुद्र आत्मनिर्वाहकत्वपरमप्राप्यत्वतुरीयातीतत्वैश्च विरुद्धस्वभावत्वात् पूर्वापरवाक्यस्थान-दानन्दमयशब्दो चातिदूर भिन्नाथौ । न च जीवानन्दशरीरक परमात्मेति वाच्यम्-'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनद ब्रह्मगो विद्वान्' इति वाध्यनसागोचरस्य ब्रममबन्धित्वश्रवणात् , जीवानन्दस्य स्वसबन्धित्वेन सर्वप्राणिमनस्सवेद्यत्वाच्च भिन्नार्थयोरपि (रत्नापि) पूर्वापरवक्ययोरिव आनन्दानन्दमयशब्दयोभिन्नार्थ ३ युक्तम् । तस्मात् आनन्दमयो त्मेिनि वाक्यस्य यथोक्त एवार्थ । एव सर्वान्तरस्यानन्दमयशब्दवाच्यम्य सर्वेश्वरस्य लयात्मत्र प्रसङ्गन जगदप्ययस्थानभूतम्य तस्य चिदचिद्विलक्षणत्वानुपपतिम् तद्गत ननु परमात्मन चिदचिलक्षण्यस्य तृतीयखण्ड एव व्युत्पादि- तत्यादन पुन किमिति तद्वचनमित्यत्राह लयात्मत्वप्रसङ्गनेति । प्रासनिकमतत्कथनमिति भाव । लयार ·सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 5. 667 एफत्वं नास्ति, द्वैतं कुतः विकारादिहेयसस्पर्शनच आशय परिहरति एकत्वं नास्ति द्वैतं रुत इति । सर्वजगदुपादानस्य सर्वाप्ययस्थानस्यापि सर्वेश्वरस्य प्रकृतिपुरुषाभ्यां स्वरूपैक्यं नास्ति । तस्य द्वैत कुतः । चिदविद्गतभेदान्वय कुतः । महदहकारादिकार्यभेदो जन्मजराद्यवस्था भेदो देवमनुष्यादिजातिभेदः शुक्मकृष्णादिगुणभेद गमनागमनादिक्रियाभेद खुरपुच्छमायक- यवमेद इति अचिद्गत सर्वविध बाह्य द्वैतम् , सुखदुःखमोहरागद्वेषलोभमय- शोकमदमानमरादिकमान्तर चिह्नत द्वैनमपि सर्वेश्वरे नप्रसङ्गमहतीत्यर्थ । ननु पकत्वं नास्तीत्यादिपर्यालोचने शून्यवाद एवं श्रुतितात्पर्य- मवसीयते । तथा हि- तापदिदमेकन्यं निषिध्यमानं स्वसजातीय- रहितत्वरूपम् । सिद्धान्ते तादृशपरमात्मसनायेन तनिषेधायोगात् । तथा श्रुत्यर्थवर्णने द्वैत कुत इत्येतदसंगतेश्च । सजातीयद्वितीय- सद्भावे दैतनिषेधायोगात् । एवञ्च संख्यारूपमेव निषेध्यम् । तच्च धर्मिणि सति निषेधुमशक्यमिति धर्मिनिपेध एव पर्यवसानम् । एवमेकस्यैवाभावे द्वयादेः का प्रसक्तिरिति ऐतं कुत इत्युच्यते । मत्य नास्ति इत्यादिकमपि तत्तनिपेयपरं सत् सर्पशून्यत्तमेव रया- पयति। न भरतीत्यनुस्त्या नास्तीति प्रयोगः अत्यन्ताभावं धावेदयति; न तु मेदम् । एवञ्चोपक्रमे, न सनासन्न सदसन् इतीदमपि सदादि- सधैनिपेधपरमेया तृतीयखण्डारम्भे असदित्येतदपि अभावार्थकमेर; तथा प्राचां व्यवहारदर्शनात् । अत एव निर्माणमनुशासनमिति निर्वाणपदमपि साधु संगच्छने । निर्माणो दीप इत्यादायिय निर्माण घभाव एव । स पपानुशास्यमान इति तदर्थः । अत: शून्यवाद पर सुशालथुत्यर्थः किन स्यादितीदशीमारदामुपक्षिपति नन्धित्यादिना।

·। 668 सपरिष्कारभाप्योपेता मुबालोपनिषत् स. 5. नन्वेकत्वसंख्याऽपि नास्ति । कुतः सजातीयविजातीयमेद इति अर्थ इति न वाच्यम्-"एष सर्वज्ञ एप सर्वेश्वर " इत्यादिभिः ज्ञानेश्वर्यादि- गुणानां प्रमाणान्तराप्रतिपन्नानाम् , कृत्वस्य जगतः तद्विमृतित्वम्य च विहितस्वात् । विहितस्य च निषेधायोगात् । अनेकवाक्यप्रतिपन्नस्य एकवायेन बाधायोगात् । प्रथमवाध्याक्गतस्य च चरमवाक्येन वाधा- नन्विति प्रश्नद्योतकम् । अर्थ इत्यन्तेन प्रशसमाप्तिा इति नवाच्यमिति तत्खण्डनम् । ननु विहितस्य निषेधायोगादिति कथम्? एकस्मिन काले स्थितस्य फालान्तरे निषेधरूपशून्ययादे दोपाभावात् । सपेश इत्यादिना प्रस्तुतस्यैव अतः परमित्यादिनाऽनुवादपूर्वकं पश्चात्काले लयात्मेति लयो वय॑ते इत्यस्तु इत्यताह अनेकेत्यादि । छान्दोग्ये, 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तद्धफ आहुरसदेवेमय भासीदेकमेवाद्वितीयम्। तस्मादसतः सजायत इति । कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्वादिति होवाच' इत्येवं कालविशेपे शून्यमानपरिशेप इति वादस्यापि खण्डनेन सद्रूपवस्तुसद्भावस्य प्रलयेऽपि स्थापनेन सत्कार्यवाददर्शनात् एवम्भूतनानाश्रुतिसिद्धार्थवाधेन शून्यवादस्य श्रुत्यर्थत्ववर्णनायोगात् । एवं शुन्यवादेऽपि अभावोऽस्ति, न था। नास्ति चेत्, मतः सद्भाव इष्टो भवति । अभायोऽस्ति चेत्, म एकोऽनेको वा । अभावे संख्या न भवतीति चेत्-तत् अनुभव- विरुद्धम् । अस्ति चेत्, एकत्वं नास्ति द्रुतं कुत इत्यादिकमनुप- पन्नमित्यादिकमपीह भाव्यम् । चिहितम्य च निषेधायोगादिति । द्वैतं कुत इति वास्यं न सर्पसत्यादिरूपद्वैतनिधम्म्।तथा सति विधायकवाश्यस्यासत्यार्थ- प्रतिपादकतया अप्रामाण्यापत्तः । परमप्रामाणिकार्थप्रतियोगिफा- भावस्य पारमार्थिकताया दुर्चचतया स्वयमप्यप्रमाणत्वापत्तः। विहि- ·सपरिकारभायोपेता सुगलोपनिषत् स 5. 669 मत्यं नास्ति, अमृतं कुतः? योगात् । गुणविशेषविधानम्य मामान्य शब्देन बाधायोगात् । विशेष- निपेये सामान्यनिषेधसकोचस्य युक्त वाच्च । यो यथोक्त एवार्थ । मयं नास्ति अमृतं कुम इति । म यत्व नाम्ति , अमृतत्व कुतः । पसङ्गे सनि हि प्रतिषेध । मयत्वमिति सासारिकस्वभावानामु- तायाः क्रियाया निषेधे विरस्पेन वाक्यद्वयस्य प्रामाण्यम् । घस्तुनि विकल्पायोगात्तु एकतरस्याप्रामाण्यं दुरिम् ॥ यदा यत्र यदिधिः, तदा तत्र तनिषेधायोगेऽपि देशान्तरे कालान्तरे च तनिषेधो न दोपायेति चेत्-तर्हि देशकालविशेषस्वीकारात् कथमेकत्वस्य द्वैतस्य वा निषेध.? कथञ्च सर्वशून्यादा? नित्यश्च सर्वशत्वादिक न कदापि तदधिकरण एव निपेढुं शक्यम् । युत्तयन्तरमाह अने- केति । यद्यप्येकप्रमाणाक्यप्रतिपन्नमयशस्यनिषेधम् , अथापि अनेक वाक्यप्रतिपन्नतया भूयसान्यायेन विधिरेप बलीयानिति भावः । असातविरोधल्यादुपक्रमप्रावस्यादप्येवमित्याह प्रथमेति । सामान्यनिषेधस्य विहितन्यतिरिक्तविपयफत्वस्यैव युक्तत्वादपि न विहितविशेषनिषेध इत्याह गुणविशेषेति। विशेपनिपेघे सामान्य- निषेधस्य पर्यवसानादप्येवमित्याह विशेपनिपेघइति।नच विधिस्थल एवं छागपशुन्यायेन सामान्यविशेषषरता , न निषेधस्थल इति वाच्यम्-तत्रापि, 'या न भक्षयेत्,' 'श्वेतवाकिं न भक्षयेत्' इत्यत्र विशेपनिषेधपर्यवसानस्य पूर्वमीमांसकोक्ततया संप्रतिपन्नत्वात्। निषेधस्य प्रतियोग्यनुयोगिसापेक्षतया द्वैतसिद्धी सर्वथा चैतनिषेधा- योगात् विशेपजिज्ञासाया विशेषनिपेघस्योपजीव्यत्वात् । लोमपि तथा तात्पर्य यहुल प्रयोगदर्शनाथ। ननु एस्त्वं नास्तीत्यादेः, आनन्दमये लयं प्राप्तस्य जीवस्य - ·। 670 सपरिकारभाप्योपेता सुबालोपनिषत् स. 5. नान्त:प्रशो नवहि:प्रशो नोभयत:प्रशो नमशानघनो नप्रशो पलक्षणन् । ससारित्वप्रसाभावात् परमात्मनो जीवात्मन इव तद्विनाश- रूपममृतत्त्वं नास्तीत्यर्थः । एवं चिदचिद्वैलक्षण्यमुक्त्वा कल्याणगुणेषु प्रथमप्रतिपादित सावश्यमादरातिशयात् प्रपञ्चयति नान्त:मज्ञ इत्यादिना । अन्तरेव प्रज्ञा यस्य सोऽन्ताप्रज्ञा । अभक्ष इतिवत् अवधारणगर्भोऽयं निर्देशः । नान्तःप्रज्ञः । बाह्यमपि जानातीत्यर्थः । न पहिःप्रज्ञः । न बहिरेव जानाति, अपित्वन्तरपि जानातीत्यर्थः । कूपकच्छपः कूपावहिर्न वेति । भूतलस्थ. पुरुषः कूपान्तर्गतं न जानाति । सर्वेश्वरस्तु नैवम् ; 'अपितु सर्वपदार्थानामन्तवहिश्च जानातीत्यर्थः । नोमयताप्रज्ञः । यद्यपि परिच्छिन्नरूपाद्यपेक्षया अन्तर्गतब(अन्तर्व:)हिर्भागौ विद्यते, तथापि परमात्मन सर्वगतत्वात् बहिर्भागो नास्ति । तदभावात् तदपेक्षान्तर्भागश्च नास्तीति नोनयत.प्रज्ञः ; अपितु सर्वगतः सर्व जानातीत्यर्थः । नमज्ञा. नधना न घनीभूतज्ञान । घनत्व बहुलत्वम् । बाहुल्यश्च प्रस्मरद्र व्यस्य करतलादिपतिहतिकृतम् । यथा रविकिरणादेः । अन्तःप्रतिहात- आनन्दमयेन सह स्वरूपैकत्यं न भवति । राशो मृत्यस्येवात्यन्तद्वैत तु नतराम् । पूर्वमेव तस्यान्तर्यामितया अपृथक्स्थितेः। मुक्तस्य मयं- मरणादि न भवति । अमृतं तु 'आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं तु भाष्यते, इत्युक्तं ननराम् । कर्माधीनजन्मत पवाभावेन मरणामृतयो. रक्तयोरप्रसक्ते; इत्यर्थोऽस्तु-नान्त:प्रज्ञ इत्यादिना च, 'अन्तःप्रज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः' इत्युक्तवृक्षादिरूपजन्ममेदा विष्णु. पुराणोक्ताः अन्तःप्रमादिशब्दवाच्या जीवस्य न भवन्ति मुक्ता- ·सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख . 671 नाम , अपि नो विदित चेद्य नास्ति । इत्येतन्निर्याणमनुशासनम् । इति वेदानुशासनम् । इति वेदनुशासनम् ।। इति सुगलोपनिषदि पञ्चम पण्ड ॥ हेतुकधनीमावनिषेधात् प्रतिहति निषिद्धा भाति । अप्रतिहतज्ञान दत्यर्थ । नप्रज्ञ. प्रकृष्ट ज्ञान प्रज्ञा। अपरोक्षज्ञान प्रकृष्टज्ञानम् । इन्द्रियोगाभ्यासाद्विजन्यज्ञानरहित इत्यर्थ । नाप्रज्ञः तथाऽपि न कृष्टज्ञानशून्य इत्यर्थ । अपितु हेतुनिरपेक्षवामाविकसर्वसाक्षात्कारवा नित्यर्थ । नो विदित वेद्य नास्तीति । तस्य सर्वेश्वरस्य विदितमतीत- ज्ञानविषयो नास्ति । वेद्यम् आगामिज्ञानविषयश्च नास्ति । किंतु सर्व नित्यज्ञानगम्यमित्यर्थ । इत्येतभिर्वाणमनुशासनम् । एव सर्वेश्वरस्य गुणविभूतिप्रकर्षवैशिष्टयविषयमिदमनुशासन मोक्षहेतु । इति वेदानु शासनम् वेदपुरुषस्योपदेश । अभ्यास समाप्तियोतक , आदरकृतो वा। इति श्रीहरितकुलतिलकवाग्विजनिमूनो श्रीराज दिव्याज्ञालब्ध वेदव्यासापरनामधेयस्य श्रोसुदर्शनार्यस्य कृतिषु सुबालोपनिषद्विवरणे पञ्चम खण्ड ॥* ॥श्रीसुदर्शनार्यमहादेशिकाय नम ॥ शुभमस्तु *एतदुपरि इद भाष्य नोपलभ्यते । तावता एतदुपरि नेयमुप निपदिति तुम मन्तव्यम् । प्रत्यक्षविरोधात् एतद्भाध्यधीमाप्यादि- विरोधाच। उपरितनानि वाक्यानि हि श्रीभाच्यादावन च तत तत्रोदाहृतानि ।

·672 सपरिकारमाप्योपेता सुचालोपनियत् ख. 5. वित्युच्यते, न प्रशानधन इत्यादिना मुक्तस्य जामत्सुप्तसुषुप्तपैलक्षण्य- मुच्यते । अपि नो इत्यादिना च तस्य सावश्यम् । एतनिर्वाणमिति च, 'निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽखिलः' इत्युक्तरीत्या आनन्दरूपता । तथाच आनन्दमये लीनस्य सार्वत्रिकसार्घकालिक- शानभोगसाम्यात् तदविशेषात् लयात्मतेति पूर्वोक्तविवरणरूपत्व- मुपरितनसंदर्भस्येति चेन- सर्वनयन इत्यादेः लयात्मेत्यन्तस्य परमात्मपरत्वात् , नान्त:प्रम इत्युपरितनप्रथमान्तानामपि तत्परत्वौचित्यात् मध्यवाझ्यस्यापि तद्विपयस्त्वस्यावश्यकन्यात् । अन्यथा एयन्वं नास्ति इति अद्वैतमत- निपेघः; द्वैत नास्तीति द्वैतमतनिषेधः । तेन विशिष्टाद्वैतमतसिद्धि- रित्यादिकथनस्याप्यापत्तः । नान्तःप्रज्ञ इत्यादी अस्तीत्यप्रयोगात् नमो मेद पवार्थः, न संसगभिावः। एवं ताशतादृशशात्मेदे कथिते सर्वथा असल्यमापतेदिति नामश इति तनिषेधः कृतः । तहि फियत् तज्ज्ञानमित्या सर्व विषयफमिति अपि नो विदितमित्यादिनोच्यतेनिनु 'नामर्श' इत्या प्रशा नाम प्रमा।अप्रशत्वं भ्रान्तत्वम् । तनिषेध इत्य- योस्तु' इति चेत्-अत्यन्ताप्रसक्तनिषेधस्तदा स्यादिति। अपि नो विदि-- तमित्यन वर्तमानवेदनविषयनिषेधाभावात् न सर्यनिषेधे तात्पर्यम् । तत् सिद्धं परमात्मनः सर्वलक्षण्यप्रतिपादकमिदं सर्प मिति । इतः परं सुबालोपनिषदि एकादश सण्डाः शिष्यन्ते । सेवां भाच्यादर्शनात् परिकारमानं भविष्यति । धीः विपरणरतां व्यासार्याणां प्रणम्य पदाम्बुजे विनतनिसिलाचार्यश्रेणिविधित्सति विस्तरम् । अनधिगतमान् अन्यां व्यारयामोपपरिष्कृति. प्ररणादयः पठात् खण्डात् स्वकीयकृतेर्मना ।। प्रथमे खण्डे नसनासन्नसदसत् किश्चित् प्रलयकालस्थित प्रत्ययोधि । तदेव सुम्पिश्चाद्भाविनं प्रलयमुपवण्य, परस्तानसन्ना- ·। सपरिष्कारभाष्योपेता सुबालोपनिषत् ख. 5. 673 सन्नमदसदिति अन्वयादि । तत्र, 'दिग्देशकालेपस्तातिः' इति पाणिनिस्मरणात् फालार्थकत्वस्यापि संभवात् परस्तादित्यस्य, 'तमः परे देव एकीभवति' इत्युक्तैकीभावानन्तरफाले इत्यर्थाङ्गीकारे, येन देवेनैकीभावः तमस उक्तः, स एव नसनासनसदसदित्युक्त इति प्रतीयत एव । तमसस्तकीभूततया देवस्यैव प्राधान्यात् तस्यैव नसदित्यादिना ग्रहणौचित्यात् । प्रथमखण्डे नसदित्यादिनोक्तादेव, 'तस्मात् तमः संजायते' इति तमआविर्भावोक्तेश्च । परस्तादित्यस्य, 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्' इत्यादिश्रुतिशैलीमनुरुध्य देशर- स्वेऽपि, प्रकृतिमण्डले सृष्टि विधाय विहारपरः परो देवः प्रलये एतयापारादुपरतः परस्तात् नसदित्याधुक्तप्रकारेणावतिष्ठत इत्युक्त भयति । एतावता स परो देव इति प्रतिपन्नम् । तृतीयखण्डे स एय चेतनाचेतनवैलक्षण्यन मन्तव्यात्मत्वेनोपदिष्टः । तदेवात्मत्यमुप- पादयितुं प्रवृत्य चतुर्थे हृदयान्तः तस्य स्थिति मनसि निधाय जीवस्य जाप्रदायरस्थाः कथयित्वा, तन ग्राह्यग्राहकादिषु सर्वदायमा- स्माऽस्ति, हृदयाकाशे चेति तादृशात्मोगसनं प्रश्चितम् । अथ तस्येतरवलक्षण्यमुपवर्णितम् , 'एप सर्वत्र' इत्यादिना । "पाइगुण्याद् घासुदेयः पर इति स भवान् (भग्न ?) मुक्तभोग्यो चलाढ्यात् वोधात् संकर्पास्मन् हरसि वितनुपे शास्त्रमैश्वर्यवीर्यात् । प्रद्युम्नः सर्गध नयसि च भगवन् शक्तितेजोऽनिरुद्धो विभ्राण: पासि तवं गमयसि च तथा व्यूह्य रहाधिराज ॥" इत्युक्तरीत्या द्विकद्धिकरूपेण विभक्तगुणमध्ये शानम, ऐश्वर्यम्, पाल- नसामर्थश्च सर्वज्ञ इत्यादिना निर्दिश्यतेन व्यूहनयमुपक्षिप्य, स एवा- न्तर्याम्यात्मा सर्वसृष्टिस्थितिसंहारकारणमिन्युपगद्य, मुक्तौ लयो- ऽपि तवैयेत्युपरि उपदिष्टम् । स च जगनिमित्तोपादानभूतो मोक्षपदः परो देव आनन्दमयः, सयश्चायं पुरुपे, यश्चासावादित्ये, पुण्डरीकाक्षः 2.-43 ·674 परिष्कारमात्रोपेता मुबालोपनिषत् ख.6. ॥ अथ पष्ठः खण्डः ॥ नैवेह किश्चनान आसीदमूलमनाधारन् । पुरुषोत्तमो नारायण इति च तन सुवोधमेव । अथापि उक्तोपासन- फलभूतपरमपदप्रातिप्रकारपरिशीलनार्थमुपरि प्रवृत्यमुपनिषत् पष्ठे सण्डे परमपदस्वरूपमुपवर्णयन्तीपूर्वोक्तं कारण नारायण इति च मुक्त- कण्ठमाह । तेन तत्स्थानमेव परमं पदमिति प्रतिष्ठापितं भवति । तदा च परस्तामसदित्यन परस्तात्पदार्थोऽपि स्फुटं प्रदर्शितो भवतीति । तत्र कोऽसौ देवः परस्तात् स्थितः । यदि च स परस्तात् स्थितः, तदा तदाधारदेशादेः सद्भावावगमात् असदेवेदमा आसी. दित्यादि कथम् ? अथ सर्वस्त्यारस्मे स देशो नास्तिा तर्हि तदा. धारकः स देवोऽपि नास्तीति अन्यदेव किञ्चित् जगत्कारणं वक्त- व्यम् । कारण तु ध्येय इति श्रयणात् तदेव मुक्तये उपास्ययं स्यात् , न तु प्रागुक्तो देव इत्याशदायाम-, न सृष्टयारम्भकाले सर्वत्र पढार्या- सत्यम् , नापि तस्माद् देवादन्यः कारणम् ; येनान्योपामने प्रसजेत्। स एव तु देयः सूटिस्थितिसंहारकारणमिति दशमखण्डपर्यन्तेन भागेनोपदिश्यते नैवेहेति । वाक्यमिदम् अन्तर्याम्यधिकरणे धीमाप्ये उपात्तम। इह तमोमण्डले। अमूलमिति अकारणकोक्तावपि आधार- सापेक्षनित्यपदार्थान्तरयत् साधारत्वप्रतीतिः स्यात् , तद्वथरच्छेदाय अनाधारमिति । उत्पत्तौ स्थिती च परसापेक्षकार्यवस्तुविलक्षणम् , स्थिती परसापेक्षनित्यपदार्थविलक्षणञ्च यत् प्रथमवरणम्, तत् इह प्रतिमण्डले किञ्चिद्रूपेण नासीदित्यर्थः । तथा च नित्यविभूती तस्यानेकात्मना तदाऽवस्थानेऽपि प्रकृतिमण्डले तथावस्थानाभावात् असद्वा इदमन आसीदिति प्राकृतकात्मिना दृश्यमानस्यैतन्नामरूप- विभागराहित्यवर्णनमुपपन्नम् । परस्तादित्युक्तो देशश्च न कदाऽपि .

·675 परिफारमावोपेता सुगालोपनिषत् ख.6. इमाः प्रजा: प्रजायन्ते दिभ्यो देव एको नारायणः । .. जायते, नापि नश्यनि मापि तस्य प्रटनं देवं प्रति आधारता : अनाधारकत्वात् । प्रत्युत म देशोऽपि तद्देवधार्य एव । कामं तु तदीयो दिव्यमङ्गलविग्रहः तद्देशाधारको भवितुमर्हति । तावता न फाचित् क्षतिरित्युकं भवति । अत्र किञ्चिदिति पदं, इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति वाफ्यविवक्षितमर्यान्तर्गतकिश्चित्परम् । इमाः प्रजाः प्रजायना इत्यत्र तत इति पूणीयम् । जनिझारणं स्पष्टं निर्दिशति दिव्यो देव एको नारायण इति । यद्वा प्रजायन्त इत्यन्तस्य पृधवाफ्यत्वं विनय निर्वाह वाक्यमेदोन युक्तः। यदायुः, 'संभवत्येकमास्यन्चे वाक्यमेदस्तु नेप्यने' इति । अतः, 'दिव्यो देव एको नारायणः इमाः प्रजा: प्रजायन्ते' इतीदमे वाक्यम् । न च प्रजायन्त पनि यहुवचनानुपपत्तिः; 'सुवर्ण पदिरागारसरणे पुण्डले भवनः' इति विधेयानुसारेणापि तिदिभक्तिचनप्रयोगमा महाभाग्ये दशित्वात् । उदाहतचे न्यायपरिशुद्धौ । भन इमाः इति प्रारत- पदार्थ निर्दिश्य पारणे तलक्षण्यं दिव्य इत्यादिना दनितम् । दिवि नित्यविभूती भवो दिन्यः । परस्त दिनि प्रागुनविवरणमेनत् । क्ष्य इति परे देवे इति प्रागुक्त परामर्श: । प्रजारपेण जननं तन्य लीलार्य केवलम् । एवं जायमानोऽपि द्योतमान एय, अकर्मपत्यादित्यु- च्यतेऽनेन । ब्रह्मद्रादीनामीशं देवत्वं नास्तीति एम. इत्यनेनोक्तम्। अयमेक पन देयः। अन्येषां तु मानत्वात् देयन्यं न पुफलमिति च भायः । उगदानातिरिक्तानिमित्तकारणयरच्छेदो या पफ नि । देशान्तरका दृरत एय निरस्यना नामविशेपेग में निर्विशति नागयण इति । पतनामार्थविशेगच रहस्यमययनुसंयेगा। पूर्व प्राकेषु चक्षुरादिपु, प्रारेषु च द्रव्यादिषु यात्मन उपासनमुक्तम्, मः नय नमानुकानेवारश्यायमेनाराया इत्याह ·676 परिष्कारमानोपेता मुगालोपनिषत् स.6. चशुश्च द्रव्यं च नारायणः । श्रोत्रश्च श्रोतव्यं च नारायणी घ्राणं च प्रातस्य च नारायणो जिह्वा च रसवितव्यश्च नारायणः । स्वक् च स्पर्शयितन्य नारायणो मनश्च मनायञ्च नारायणो बुद्धिश्च बोद्ध- त्यश्च नारायणोऽहकारवाहवर्तव्यञ्च नारायणः चितञ्च चेतयियश्च नारा यणो वाक् च वक्तव्यञ्च नारायगो हस्तौ चाऽऽदात यच्च नारायणः । पादौ च गन्तव्यश्च नारायणः । पायुश्च विसर्जयितन्यश नारायणः । उपस्वधाऽऽनन्दयितव्यञ्च नारायणः । पाता विधाता कर्ता विकर्ता दिव्यो देव एको नारायण, । आदित्या रुद्रा मरुतो यसोऽधिनी ऋचो यपि सामानि मन्त्रोऽमिराज्याहुतिर्नारायण । चक्षुश्चेत्यादिना । एवञ्च प्रजारूपेणेर चक्षुरादिरूपेण स जात इहेति शापित भवति। यद्यपि मनोबुद्धयहहारचित्तशब्दाः एकस्यैवान्तः करणस्यावस्थामेदविशिष्टस्य वाचकाः इत्युक्तं श्रीभाष्ये, 'अध्य- वसायाभिमानचिन्तावृत्तिमेदात् मन एर बुद्ध यहहारचित्तशदैर्व्य- पदिश्यते' इति-तथाप्यत्र पूर्वखण्डभाष्यगतिरेपानुमतव्या। धाता सर्पस्य स्रष्टा । विधाता थुत्यादिरूपशासनकर्ता । कर्ता पुण्यपापोदासीनरूपजीयकर्मप्रधानता । विकर्ता तजनितजैव. सुखदुःखानुरूपलीलारसानुभागी। हेयसुखदुःखानुभवरूपनिकारस्तु न तस्य भवति । आपेपत्तु स्यात् । यथोक्तं नामसहनभाये, "स्वार्थहर्पशोकायभावेऽपि परार्थतत्प्रसक्तिरदोप." इति । अर्थ:- फलम्। प्रसक्ति:= आरोपः। परफठभूतदुःसाधारोपमा भगवता स्वस्मिन् क्रियत इति तदर्थः। आराध्यदेवता-तत्प्रतिपादकवेद-तदा- राधनादीनामपि तन्मयत्वमाह आदित्या इत्यादिना ।

·परिकारमातोपेता सुवालोपनिपत् ख.6. 677 उद्भवः संभवो दिव्यो देव एको नारायण. । माता पिता भ्राता निवासः शरणं सुहृत् गतिर्नारायणः । उद्भवः उत्पत्ति स्थानम् ; संभवः प्रलयस्थानम् ; 'प्रभाप्रलय- स्थानम् इति गीतोक्तेः। अथवा उद्भवः= अचेतनगत: स्वरूपधिकार। संभवः =चेतनस्य स्वभावविकारो देहप्राप्त्यादिः । लोके माता- पितादिभावेन मिपतां तद्भाव: कर्माधीनः कादाचित्करचेति सोपा- धिका; नारायणस्य तु निरुपाधिक इत्याह मातेत्यादिना। ननु न खरूपेण मातृत्वादिकमिहोच्यते किनु लोके मादिरूपेण प्रति- पन्नानां नारायणान्तर्यामिवयम् : चक्षुश्च द्रष्टयञ्चेत्यादिना अन्तर्या- मित्यनिवन्धनस्य सामानाधिकरण्यन्यत्र प्रक्रमात् । एवमेव चोप- हितमिदं गीतांसु- 'पिताऽहमस्य जगतो माता धाना पितामहः।' 'गतिर्भः प्रभुः साक्षी निवास. शरणं सुहृत्' इति- इति चेत्-खरूपेण मातृत्यादिपरमप्युएहणमस्ति । यथा 'नारशब्देन जीवानां समूहः प्रोच्यते युधैः। तेपामयनभूतत्यान्नारायण इहोच्यते ॥ तस्मानारायण यन्धुं मातरं पितरं गुरुम् । निवासं शरणचाहुर्वेदवेदान्तपारगाः' इति । अत एरनामसहस्रमाप्ये शरणपदभाषणानसरे एनाक्य- मुपात्तम्, 'निवास: मरणं सुहद् गतिनारायणः' इति । एतदनु- मारेणैर पूर्व धाता विधातत्यादीनामपि साक्षादेव सामानाधिकरण्यं स्वीकृतम्, यस वाधः तत्र परं परम्परयेति कृत्वा । मामायनुकूल- जनान्तर्यामित्वमिन प्रतिकूलान्तर्यामित्वमप्यस्य अविशिष्टमिति क एतदर्णनरुतो विशेष: साक्षादयश्यर्थविशेषस्यने च महिमातिशयः प्रदर्शितो भाति; अन्येषां मातत्यादिकमेतद्धीनमित्यर्थोऽव्यर्थ- सिमो भवतीति तादृशोपबृंहणभारः।

·- । 678 परिपारमानोपेता सुयालोपनिषत् ख.6. विराजामुदर्शनाजितासोम्यामोपाकुमाराऽमृता सत्यामध्यमानासीरा. शिशुरासूराम्र्यास्वरा (शिशुमूर्याऽहुरामास्वती :) विज्ञेयानि नाडी. नामानि दिव्यानि । गर्जति गायति वाति वपति। वल्गोऽयमा चन्द्रमा: कला कलि- र्धाता ब्रह्मा प्रजापतिर्मघवा दिवसाधादिवसाश्च कला. कल्पाश्चोर्धध दिशश्च मर्य नारायणः ।। पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच भव्यम् । उतामृतत्वान्येशानो यदाने नातिरोहति ।। संबंन्द्रियरुन्दभूतहृदयसंवन्धिन्यो याः चक्षुरादिनाध्य आत्मा- धारत्वेन प्राङ् निर्दिष्टाः यो नाड्यामिति, तासामपि नारायणात्मकन्या विवक्षया तामां नामानि पठति विराजेति । 'तपाम्यहमहं वर्ष निगृहाम्युत्सृजामि च' इत्युक्तरीत्या सर्व कार्य तदधीनमित्युच्यते गर्जतीत्यादिना । प्रधानदेवतानां प्रकृतिप्रास्तानामिय कालपरिणा- मादीनामप्यविशेष तदन्तर्यामिफरमुच्यते वरुण इति । कला चन्द्र- कलादिः । कलिः अन्तिमयुगदेवता । न केवलमेतत्सन्तिर्गतम्, पूर्वोत्तरसर्वसर्गादिगतमपि स इत्युच्यते पुरुष इति । एवं तावत् प्राकृतप्रपञ्चाभेदनिर्देशमुखेन प्रपञ्च प्रति आत्मत्वं तदीशानत्यादिरूप- मुपक्षिप्य परस्तादिति प्रागुक्तपरमपदैश्वर्यमपि तस्य विस्तृणाति उत्तेति । तत्र नामरूपविभागभाजां यहूनां सद्भापादेव एतत्खण्डारम्मे इहेति निर्देशः तदयावृत्तये कृत इति ध्येयम् । अमृतत्वस्येशानः मोक्षप्रदः । यद्वा न विद्यते मृतत्वं कस्यापि यत्न, तत् स्थानममृतत्वम् । तस्येशान इति । यत् अमृतत्यम् भन्ने प्राकृतभोगे सति नातिरोहति नातिशयेन भवति । प्रतिमण्डलेऽपि प्रत्यक्षितपरतत्यानां प्रशमित. रागद्वेष्णादिकालुष्याणाम् , 'अमृतत्वञ्चानुपोप्य' इति सूनितम् , अमृत- ·679 परिकारमावोपेता सुबालोपनिषत् ख.6. तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति मूरय । दिवीय चक्षुराततम् ।। तद्वपासो विपन्यको जागृक्षम समिन्यते । विमोयत् परमं पदम् ।। तदेतन्निर्माणानुशासनम् । इति वेदानुशासनम् इति वेदानुशासनम् । ॥ इति सुरालोपनिषदि पाठः खण्डः। रह भवति' इति श्रुतं फिश्चिद्रूपममृतत्वमस्तीति विमृश्य अति इति प्रयुचम्।यद्वा अमृतत्याण्यं परं पदम् भन्नेन, “वैगुण्यं पइगुणाढ्यञ्च विधानं परिकीर्तितम्। वैगुण्यमन बहानामितरेषामयेतरत्" इत्युक्तेन भगवदपेण ज्ञानशत्तयादिगुणपटकपूर्णनाग्नेन अतिरोहति अधिक प्रतिक्षणमेधते इत्यर्थः। तस्य स्थानन्य रादापश्यत्सूरिसंकुलत्यमाह तदिति । तदिति अधारतार्थम् । नेन विष्णुपुराणोक्त (२.८.) धुगधारभूत-सत्य- लोकावरीचीन-प्रारविष्णुपरमपदरूपसंनिर एलोरव्यावृत्तिः। सदेति मुतन्यावृत्या सूरय इति नित्यमूरीणामेय ग्रहणम् । परमपदं यर्णयति दिचीति । दिवि अन्तरिक्षे आतन व्याप्तं चक्षुःर्य : ज्योतिर्मय- मिति यावन् । एवं मुकसेग्यमानमपि नदित्याह तदिति । तत् तत्र पहुचनिप्रसिद्ध, विप्रासः, 'विष्णुकान्नं वासुदेवं विजानन् विप्रो विप्रन्दै गच्छो तत्वाशी' इति तत्वज्ञानसंपत्त्यधीनयिप्रमावाः, 'श्रोत्रियस्य चारामानम्य' इत्युक्ताः फ्रमेण प्राप्तपरमपदा:विपन्यतः विविधपनायनारायणाः जागांसः अत्यन्तावि_नयोधाः ममिन्धने परिपूर्णब्रह्मानुभवपरीयाभून दहितानन्तदिव्यदेहा दौम्यन्ति, यदेव विष्णोः परमं प्रसृष्टान्तररहितं पदम् , अन्यानि तु विष्णुदानि अर्गचीनानीतिाएपमिह पोरदियोपासनमाप्य परमपुरुषम्य विष्णोः नारायणम्य नित्यं स्थानं अमदाइत्याविनाकथुत्यविधेन धाविनमा इति श्रीवात्स्सधारति वीरराधपायापरनिपु उपनिषद्माष्यकारे सोपालपाटखण्डपक्षिाः ॥

·680 परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख. 7. ॥ अथ सप्तमः सण्डः।। अन्तश्शरीरे निहितो गुहायामज एको नित्यः । ननु प्रथमसण्डे, यस्य तमसः प्रलये देवे एकीभावः, तसात् भूताद्युत्पत्तिवर्णनात् तमस एवोपादानत्वं प्रतीयते । देवस्य तु, 'मृत्युपसृजत्' इत्युक्तरीत्या निमित्तत्वम् । तृतीयसण्डे असद्वा इत्यनापि तस्योपादानत्वं न स्पष्टम् । पञ्चमखण्डे च चक्षुद्रष्टव्यादि- सर्व रस्तुगततया ततो भिन्नत्वेनैव स यात्मा निर्दियः । पठे तु देवे सर्वकार्यामेदवर्णनात् कार्याभिन्नं कारणं प्रतीतं तत् उपादानमिति च ज्ञेयं भवति । न च चक्षुरादिपु वर्तमानत्वेग प्रागुक्तस्य चक्षुराद्यमेद: संभाति, येन समानाधिकरणनिर्देशो मुख्यः स्यादित्याशहायाम्- स्यापि वस्तुनः तं प्रति शरीरत्वात्, शरीरवाचिनाञ्च शदानां शरीरिपर्यन्तार्थकत्यस्य लोकवेदसंग्रतिपरत्वात् सामानाधिकरण्य मुख्यमेव । अत: तत्तद्वस्तुविशिष्टं ब्रह्म कार्य कारणञ्च भवतीति हेतोः पष्ठदर्शितमुपादानत्वमप्युपपन्नमिति बुयोधयिपया सर्वस्य तच्छरी- रत्वं प्रपञ्चयति सप्तमे अन्तदशरीर इति । जायमानानां प्रजानां सर्वासां शरीरस्यान्तः हृदयगुहायामस्य पर्तमानत्वात् अस्य शरीरस्य तत्रयस्य प्रत्यगात्मनश्च वं प्रति शरीरत्वात् , 'इमाः प्रजाः प्रजायन्ते दिव्यो देव एकः' इति सामानाधिकरण्यमुपपन्नम् । शरीरान्त:स्थिति- दशायामिर दारीरात् पृथफस्थितावपि जीपस्तदन्तर्यामिक इति उप.रतनरीत्या ज्ञातव्यम्। अस्मिन् शरीर इव, येपामिद संघातरूपम् , तेपु पृथिव्यादिभून-चक्षुरादिकरणेपु तत्कारणेपपि तच्छरीरत्वम- विशिष्टमिति समपि सामानाधिकरप्यं सुस्थमिति शापनाय पीठिकेयम्। न गोवलं शरीरल्या सर्वप्रतिपन्नवस्तुमाने तस्य आत्मत्या स्थितिः, कार्यकारणात्मसु सधैपुपदार्थप्यपि तस्य तथाभाय इति ज्ञाप- यितुं प्रायः सृष्टिकमव्युत्क्रमेण पृथिव्यादिप्रधानान्तसर्ववस्तुविवक्षया ·, , . परिफारमात्रोपेता सुबालोपनिपत् ख.7. 681 यस्य पृथिवी शरीरम् , यः पृथिवीमन्तरे सञ्चरन् , ये पृथिवी न वेद ; यस्याए शरीर योऽपोऽन्तरे सञ्चरन् यमापो न विदुः; यस्य तेज शरीर यस्तेजोऽन्तरे सवरन् य तेजो न वेद ; यम्य वायु शरीर यो वायुमन्तरे सञ्जरन् य वायुन वेद, यम्याफाश शरीरं य आकाशम- न्तरे सचरन् यमाकाशो ने वेद , यम्य मन शरीर यो मनोऽन्तरे सश्चरन् य मनो न वेद , यम्य बुद्धि शरीरं यो बुद्धिमन्तरे सञ्चरन् य प्राधान्येन केपाश्चित् तच्छरीरत्वमाह यस्य पृथिवीत्यादिना। यह- दारण्यके फापमाध्यन्दिनभेदेन द्विविधेऽपि अन्तर्यामिव्राह्मणे किश्चिद्भेदेनायार्थ एव प्रत्यपादि । एषां पर्यायाणां शरीरात्मभाव- प्रतिपादनार्थप्रवृत्तत्वात् शरीरमिति तस्य प्रथमतो निर्देशः। तत्र शरीरभावे परमात्मनः (तत्सद्वस्वभावदेशर्तिचरूप) यहितित्यां- शरयाप्रयोजस्तया अन्तर्वतित्वमानमाह यः पृथिवीनन्तरे सञ्चरन् इति । पृथिवीमन्तरे अन्त:पृथिव्याम्। सप्तम्यर्थे द्वितीया; 'य एतस्मिन् सर्वस्मिनन्तरे संचरति' इति पूर्वानुसारात् । सञ्चरनिति तिष्टमित्यर्थकम् , विभुनः परमात्मस्वरूपस्य चलनायोगात् । अन्तर्व- तित्वश्च यद्देशानन्छेदेन पृथिव्यादिकमस्ति, तत्र देशे सर्वत्र तेन सह वर्तमानत्वम् , संघरनिति शदस्यार्थान्तरवर्णनन् अन्तर इति पदस्यागययोग्यार्थवर्णनं युक्तम् । भार पनोऽन्तरेऽपि स्थितेवक्तव्य- त्वादित्यन्यत्र विस्ताः। यं पृथिवी न वेदेति । प्रत्यक्षायोग्यस्यानुप- लम्भमात्रेण न निपेवइति व्यनये एतदुक्तिः। ननु देरलारूपरथिव्याः वेदितृत्वयोग्यता स्यात् । अचेनमायाम्नु पृथियाः तदभागात् किमर्थ नवेदेत्युक्तिरिति चेत्-परमात्मवेदनविषये अचेतनतुल्यं चेतनस्याप्य- सामर्थ्यमिति ज्ञापनार्थमेतदुक्तिरिति । भूतकथन तन्मात्रोरलक्षणम् । मनमादिचतुपयमप्येकान्तःकरणप्रभेदः। पूर्ववत् महदहदारग्रहणं वा। ..

·632 परिकारमातोपेता सुबालोपनिषत् ख. 7. बुद्धिन वेद ; यस्याहङ्कारः शरीरं योऽहकारमन्तरे सञ्चरन् यमहतारो न वेद; यस्य चिर्व शरीरं यश्चित्तमन्तरे सञ्चरन् यं चितं न वेद ; यस्या- ध्यक्तं शरीरं योऽयक्तमन्तरे सश्चरन् यमव्यक्तं न वेद ; यस्याक्षरं शरीरं योऽशरमन्तरे सञ्चरन् यमक्षरं न वेद; यस्य मृत्युः शरीरं यो मृत्युमन्तरे मिन्द्रियान्तराणामप्युपलक्षणम् । अन आत्मपर्यायो नोक्तः, स वृहदारण्यके, 'य आत्मनि' इति, 'यो विशाने' इति चोक इहापि ग्राहः । न चाक्षरपदेनेह आत्मनिर्देश एवेति वाच्यम्-अचेतनमध्य- पाठेन तदयोगात् । 'अक्षरात् परतः परः' इति अक्षरशन्दस्य अचेत- नेऽपि प्रयोगात् । पूर्वम् , 'अक्षरं तमसि लीयत' इत्युक्त्या अक्षरस्य तमसि लयाहाँचेतनविषयत्यावसायाञ्च । न हि चेतनोऽचेतने लीयते । न च लीयमानस्य तस्य क्षरत्वात् अक्षरत्वं कथमिति याच्यम् - अचेतनसंवन्धिपरिणामान्तरात् पूर्व ग क्षरतीत्येतावता तद्वाचोयुक्त। अस्तु वा-तमोदशायां तदत्यन्तमस्फुटमभूत्।द्रव्यामिदं चेतनाचेतनात्मकमिति स्विकार्हता ततोऽस्तीति लक्षणया अक्षरपदेन तदुकिरिति । तदुक्तं प्राक भाष्य पय, "चिद्गर्भवस्तुनि अक्षरशाद उपचरितः" इति । एवंसति चेतनविशिष्टाचेतनस्य परमात्मशरीर- त्वोक्ती विशेषणेऽपि तत् उक्तं भवतीति कथ्यतामिति चेत्-काम- मस्तु । एवम् 'अन्तश्शरीरे' इति प्रथमवास्येऽपि आत्मनां शरीरत्त- मभिप्रतं म्यात् : गुहायामिति जीवग्रहणसंभवात् । एवम्, 'सर्प- भूतान्तरात्मा' इति वक्ष्यमाणपदेनापि तत्सिद्धिः। अथापि वृह- दारण्यके शाखाद्वये, 'य यात्मनि तिष्ठन् , यो विज्ञाने तिष्ठन्' इति शुद्धजीवान्तर्यामित्वस्यापि सप्टं कीर्तन प्रतेऽप्यपेक्षितं ग्राह्यम् । मृत्युरिति स्थानप्रमाणात् तम उच्यते । 'तमः परे देर पकीमाति' इति प्रामुक्तमेव, 'मृत्युबै परे देव एकीभवति' इति प्रसिद्धवनिदेष्यते। ततोऽपि मृत्युस्तमः । तस्य मृत्युत्वं स्वयमविलयस्य सत: सचितन- परिणामलयकरत्वात्। .

·। परिष्कारमानोपेता सुयालोपनिषत् ख. 7. 683 सञ्चरन् यं मृत्युन वेद ; एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण एता विद्यामपानरतमाय ददौ । अपान्तरतमो ब्रह्मणे ददौ । ब्रह्मा घोराङ्गिरसे ददौ । घोरागिरा रैकाय ददौ । रैको रामाय ददौ । राम. सर्वेभ्यो ददौ । इत्येवं निर्वाणानुशासनम् । इति वेदानुशा- सनम् इति वेदानुशासनम् ॥ ॥ इति सुवालोपनिषदि सप्तमः खण्डः॥ उक्तानां सर्वेषां यच्छब्दाना प्रति संवन्धी एप इति शब्दोऽय- मिति महावाक्यमेतत् । नन्वेतावन्ति चेत् अस्य शरीराणि, तर्हि तस्येदृशशरीरप्रापकाः पाप्मान परिसंख्यातुमशक्याः स्युः, तत्राए अपहतपाप्मेति । दिन इत्यनेन अप्राकृतदिधमङ्गलविग्रहसद्भाव एव एतच्छरीरभावोऽपि केवलतदिच्छाकृत इति भावः । इमं प्रपञ्चपर- मात्मनोः शरीरात्मभावं वेदान्तप्रतितन्त्र सिद्धान्तमनुध्यमानाः प्रायो मेदश्रुतिस्यागे न अमेहम् , अद्वैतश्रुतीरुपेक्ष्य भेदञ्चाद्रियमाणाः अपकबुद्धीन भ्रामयन्ति! तस्मात् रहस्यमिदं न प्रस्मतन्यमिति अन श्रद्धातिशयजननाय प्रकृतार्थप्रापक गुरुपरम्परामाह एतां विद्यामिति। अत एव भगवद्रामानुजस्खामिपादा पवैतद्रहस्यवेदितार इति प्रशस्यते, 'यद्येतं यति सार्वभौमाथितम्' इत्येवम् । ददाचित्यत नन्तराफथ- नात् चतुर्मुखस्यापि एतदनन्तरं ग्रहीतनया वक्ष्यमाणत्वाचौचित्यात् नारायणः कतत्यपसीयते । तम्य पूर्वमहतत्वाच । अस्तु वा स एप इत्यारम्भं ददौ इत्यन्तमेकं वाक्यम् ; भेदे प्रमाणाभावात्। श्रीमाया- दिषु नारायण इत्यन्तमाननिर्देशः तावन्मानस्य तत्रोपयुक्त वात् । न तेन तन वाक्यसमाप्तिमसकिः । अपान्तरतमायेति । 'अपान्तरतमो नाम वेदाचार्यः स उच्यते' इति तस्यैर सर्ववेदवेदित्वं मारते भणितम् । तत्र हि, 'सारयस्य वका कपिलः' इत्यादितत्तन्मतप्रवर्तक- महनिपेक्ष्यास्य महिमा गमितोऽस्ति । 'पाश्चरानस्य पृत्स्नस्य यका ·684 परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख. 8. ॥ अथाष्टमः खण्डः ॥ अन्नश्शरीरे निहितो गुहायां शुद्धः सोऽयमात्मा । नारायणः स्वयम्' इति ततोऽतिशयितो नारायण एच, य इहापान्त- रतमस्याचार्यों निर्दिष्टः। तस्यैव वेदव्यासरूपेणावतारश्चोक्तोऽस्ति इति । अपान्तरतमाः इति भारतपाठः। एवमत्यन्तरहस्यार्थभूतम्य शरीरात्मभावस्योपदेशेन पूर्व- तण्डोकं सामानाधिकरण्यं निरूढम् । इति उपनिपाध्यपरिकारे मौवालमतमखण्डपरिकारः ।। ननु सत्यस्मिन् शरीरात्मभावे सर्वमेतदुपपद्यते । स एव न स्वीरतुं शक्यते । तथासति अखिलहेयप्रत्यनीकत्वेनाभिमतस्य सकल- हेयसंश्रयत्वप्रसङ्गात् । न च अपहतपाप्मा दिव्य इति तस्य दुःपहेतु- भूनकर्मविरहवचनानायं प्रसङ्ग इति वाच्यम्-कर्माणां हि दुःख- हेतुत्वम् आत्मनः शरीरसंबन्धापादनेन । तत्र यदि कर्मवलाहा अन्यया या शरीरसंबन्धविशेषः प्राप्तः, तर्हि दुःख्यत्वमवर्जनीयम् । अन्तश्शरीरे स्वेच्छया नियमनाथ प्रविष्टस्यापि अपुरुषार्थयोगोऽवर्ज- नीयः । पूयशोणितादिमजनं हि स्वेच्छाकारितमध्यपुरुषार्थ एव । ततश्चायं प्रश्नः समाधातुमशक्य एव लक्ष्यते-यः खलु ‘एको यस्यास्ति देहः स भरति विविधानन्तदुःखैकभोक्ता विश्वं देहः प्रमोश्चेत् स कथमतिपतेत् विश्वदुःखानुभूतिम्?' इति । एवमारवायाम्-'शक्तयः सर्वभावानामचिन्यज्ञानगोचराः' इति न्यायेन परं नामिदं परमविलक्षण शास्त्रप्रतिपन्नम्, न तन सामान्यतोष्टन्यायावनार इति तस्य सर्वदोषदूरत्वं मुक्तकण्ठं वकु- मएमः खण्ड आरभ्यते । निहितो गुहायां शुद्व इति । म्ययमयं निहितः शरीरे, न मे दुःखलेशप्रसक्तिरिति । तदय शुद्ध एवेत्यर्थः । शरीरस्य दुःखहेतुन्योपयिकानि विशेषणान्यभिधाय तथात्वेऽपि हेयप्रतिभट- ·परिकारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख.१. 685 सर्वम्य मेदोमासदावीणे शरीरमध्येऽत्यन्तोपहते चित्रभित्ति- प्रतीकाशे गन्धर्वनगरोपमे कदलीगर्भवन्निस्सारे जलबुद्बुदवचञ्चले निःसृतमात्मानचिन्त्यरूप दिव्य देवमस शुद्ध तेजस्का यमरूप सर्वेश्वरम् अचिन्त्यमशरीरं निहितं गुहायाममृतं विम्राजमानमानन्दं तं पश्यन्ति विद्वांस । तेन लये न पश्यन्ति । ॥ इति सुगलोपनिपदि अष्टमः खण्डः॥ त्वमुपपादयति सर्वस्येत्यादिना । अत्यन्तोपहते-तत्तद्वयवोपनतः रोगादिभिः मलमूत्रादिसंगेन चोपप्लुते । निःसृतम् निशेपेण प्रविष्टम् । अन्तर्यहिव्यप्तिम् । अचिन्त्यरूपम् अनुमानदृराद्भुत. मगलविग्रहम् । असङ्गम् , 'न मे कर्मफले स्पृहा' इत्युक्तप्रकारम् । तेज- स्यायं ज्ञानवरूपम्। अरूप रूपरसादिहेयरहितस्वरूपम् । अचिन्त्यम् स्वकीयदिव्यविग्रहवत् स्वयमप्यनुमानदूरम् । अशरीरम् स्वकर्माधीन- शरीरविशिष्टविलक्षणम् । गुहायां हृदयाकाशे निहितम् । अमृतम् 'पप ते आत्माऽन्तर्याम्पमृतः' इति अन्त.स्थितावप्यमृतत्वेनोपुष्टम् अत्यन्तभोग्यभूनम् । विभ्राजमानम् 'अनश्ननन्योऽभिचाकशीति' इत्युक्तरीत्या विशेपतो द्योतमानम् । न केरलमुक्तिमातम् । दर्शनस्यापि संप्रतिपक्षत्वादन न संदेग्धयमित्याह आनन्द तं पश्यन्तीति । गन्धर्व- नगरं मेघमण्डले उत्प्रेक्षिताः नगराधाकाराः। तद्वत् क्षणविशरण- शीलस्यापि शरीरस्य चिनमित्तिप्रतीकाशयमिति कश्चिदतिशयो- ऽस्तिायथा भित्तरभावे चित्रं न शक्य लेखितुम् , तथा शरीराभावे हार्दो न शक्य उपासितुम्। अतस्तत्र गुहानिहितमुशासितं परिच्छिन्नं लये जाते न पश्यन्तीत्याह तेन लये न पश्यन्तीति । इदश्च लय- विषयकजिज्ञासोत्पादनाय याचार्यण प्रस्तुतम् । प्रक्ष्यति चेममेव विषय समनन्तरमेव शिष्यो रेक: । वस्तुतः, लयपर्यन्तमेवमुपासन- ।

·- 686 परिष्कारमानोपेता सुगालोपनिषत् स.9. ॥ अथ नपम खण्डः ।। अथ हैन रंक पप्रच्छ-भगवन् ! कस्मिन् सर्वेऽरत गच्छ-तीति । तस्मै स होगाच-चक्षुरेवाप्येति । यश्चक्षुरेवास्तमेति, द्रष्टव्यमेवा- प्येति । यो द्रष्टव्यमेवास्तमेति, आदित्यमेवाप्येति । य आदित्य- मेवास्तमेति विराजम्मेवाप्येति । यो विराज(१)मेवाम्तमेति, प्राणमेवा प्येति, य प्राणमेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येनि । यो विज्ञानमेवास्तमेति, स्याऽऽवृत्तिरपक्षितेति शापनायेतदुक्तिरिति च भाव्यम् । इति उपनिषद्भाष्यपरिकारे सोवालाष्टमखण्डवरिष्कारः ॥ एव सर्वान्तर्वतिनोऽपि सर्पदोपदूरत्वमुपवण्यं चक्षुराद्यात्म- तया तदुपासन स्थापितम् । एवमुपासीनस्य फल युभुत्सया लयप्र- स्तावानुरोधेन लयमधिरत्यैर त रक्तप्रश्नमुपक्षिपति अथ हैन- मिति । सर्वचक्ष श्रीवादिस्थानभेदेनोपासनप्रवृत्ता सर्व । यो यदुगसनप्रवृत्त , तस्य नोन लय । अत चक्षुरादिपर्यायेपु एकैर- नापि, 'यश्चधुप यो द्रष्टये' इत्यादिना करण-तद्विपय-तद्देवता- तनाडी-तनिहिकप्राण-तजन्यज्ञान-तजनितानन्द-तत्कन्दस्थान- भूतहृदयाकाशरूपयस्वकान्तर्वात्मोपासनविधानात् तत्तद्वन्य- न्तर्यामिण्येव स स उमानको लीयते । तेन परमपदस्थ एव पुरपे लया संपद्यते इत्याशयेनाह तस्मे स होवाच चतुरेवेत्यादिना । अन चक्षुरादिपदानि पूर्वखण्डपर्यन्तोपपादितरीत्या, 'चक्षुश्च द्रष्ट यञ्च नारायण ' इत्यत्रेय परमात्मपर्यन्नानि । अत उपासिते चक्षुदशरीर परमात्मनि लीयते, तल्लय एन द्रष्टव्यशरीरकपरमात्मलय । एर तत्तदवच्छिनात्मनि उपासिते सर्वत्र लयो दपव्य । विराजामिति आकारान्तपाठो युक्त पूर्व तथा नाडीनामनिर्देशात् । अन्यथा नत्पर्यायतया विराटपदमिदमिति मन्तव्यम् । तुरीयमेवाप्येतीति ।

·परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख.. 687 आनन्दमेवाप्येति । य आनन्दमेगस्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीय. मेवान्तमेति, तदमृतमभयमशोकमनन्तं निजिमेवाप्येतीति होवाच ।। थोत्रमेवाप्येति । यः श्रोत्रमेवास्तमेति, श्रोतव्यमेवाप्येति । . पूर्व हृद्याकाशे इत्युक्तमेव स्थानप्रमाणादन तुरीयपदेन गृह्यते । तुरीय- शन्दश्च, "जाग्रत्स्वनात्यलसतुरीयमायध्यातक्रमयदुपास्यः" इत्यादौ मूर्छिते प्रयुक्तः । जागरस्वप्नसुपुप्तिस्थानेषु विपु सत्सु तुरीयं मूर्छा- स्थानम् । तदा हृदयाद् वियुज्य हृद्याकाश एव जीयो वर्तत इति तदाकाशं तुरीयञ्चकम् इह च चक्षुरादिपदयत् तुरीयपदमपि परमात्म- पर्यन्तम् । एवमष्टकान्तरात्मन एवामृतत्यदिनोपासनस्य प्रागुक्तत्वात् तुरीये लीनस्य तन लय उच्यते तदमृतमित्यादिना । अत्र निज- पदप्रयोगः लयकाष्ठाभून-परवासुदेवात्मा-शुद्धपरमात्मस्वरूपस्य अमृतमित्यादिपदविवक्षितत्वज्ञापनार्थः । अयं प्रश्नाशयः-यथोपासनं प्राप्तिः नत्तुन्यापसिद्धा । अतो यदुपास्यते तत्र लीयत इति वक्तव्यम् । चक्षुरादिनाशानन्तरञ्च न पश्यन्तीत्युक्या उपासिते लय: उपासकानां न सिद्धयतीति । समा- घेराशयस्तु-चक्षुर्दष्टव्यादित्यादीनां वहनामुपास्यतया बहुपु लय एकस्य कथं भरतीत्यपि चिन्नएन्यम्। चक्षुपदीनामनेकन्वेऽपि चक्षु- राधन्तर्यामिण उपास्यस्यैस्त्यात् उपास्यपरिच्छेदार्थमेगमुपयोगे - पि तस्यैकस्यैर मुख्योगास्य-यात् तनै लयो याच्यः। अतोऽय- मुपासक; चक्षुरेवाप्येति, नत्यन्यम् । न च द्रष्टव्यादिपु लयः कुतो नेति शहाप्रसक्तिः, चक्षुद्रष्टव्यादीनामेस्त्यादेतल्लयस्यैव तल्लयरूप. स्यात् । एवमुपलभ्य मानकार्यविशिष्टोपासनविधानात् तत्तत्कार्ये लय आवश्यक इति न मन्तव्यम् । कार्यात्मनस्तस्य, निर्वीजस्य च तस्यैक- खात् निर्बीजप्राप्त्यर्थतयैव एमुपासनस्य विवक्षितत्वादितीतिध्येयम्। एवं श्रोत्रमेवेत्यादिपर्यायवपि द्रष्टव्यम् । प्रतिपर्याय स्त्रीलिङ्ग- ·१ 688 परिकारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख. 9. यःथोतव्यमेवास्तमेति, दिशमेवाप्येति । यो दिशमेवास्तमेति, सुदर्शना- मेवाप्यति । यः सुदर्शनामेवास्तमेति, अपानमेवाप्येति । योऽपान मेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवास्तमेति, आनन्दमेवा- प्येति । य आनन्दमेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमेति, तदमृतमशोकमभयमनन्तं निजिमेवाप्येतीति होवाच ।। नासामेवाप्येति । यो नासामेवास्तमेति, धातव्यमेवाप्येति । यो प्रातव्यमेवास्तमेति, पृथिवीमेवाप्येति । य. पृथिवीमेवास्तमेति, जिनामेवाप्येति । यो जितामेवालमेति, व्यानमेवाप्येति । यो व्यान मेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवास्तमेति, आनन्दमेवा- प्येति । य आनन्दमेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमेति, तदमृतमशोकममयमनन्त निजमेवाप्येतीति होवाच ।। जिह्वामेवाप्येति । यो जिहामेवास्तमेति, रसयित यमेवाप्येति । यो रसयिनत्यमेवाम्नमेति, वरणमेवाप्येति । यो वरुणमेवान्तमेति, सौम्यामेवाप्येति । य: सौम्यामेवास्तमेति, उदानमेवाप्येति । य उदान- मेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवास्तमेति, आनन्दमेवा- प्येति । य आनन्दमेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तति, तदमृतमभयनशोरुमनन्न निर्वीजमेवाप्येतीति होवाच ॥ वचमेवाप्येति । यस्त्वचमेवास्तमेनि, स्पर्शयित-यनेगाप्येति । यः शयित यमेवास्तमेषि, पायुमेयाप्येनि । यो वायुमेशाम्तमेति, मोपामेवा. शम्दाः नादाविशेषपराः । तदनन्तरमप्ययस्थानत्येन कथिताध प्राणविशेष इति घोप्यम्।

·689 । - . परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख. 9. प्येति । यो मोघामेवास्तमति, समानमेवाप्येति । यः समानमेवास्तमति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवाम्तमेति, आनन्दमेवाप्येति य आनन्द- मेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमेति, तदमृतमभयमशोक मनन्तं नि:जमेवाप्येतीति होवाच ।। वाचमेवाप्येति । यो वाचमेवास्तनि, वक्तव्यमेवाप्येति । यो वक्तव्यमेवास्तमेति, अग्निमेवाप्येति । योऽग्निमेवास्तमेति, कुमारामेवा- प्येति । य. कुमारामेवास्तमेति, वैरम्भमेवाष्यति । यो वरम्भमेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेयास्तमेति, आनन्दमेवाप्येति । य आनन्द. मेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्यनि । यस्तुरीयमेवास्तमेनि, तदमृतमभयमशोक. मनन्त निर्बीजमेवाप्येतीति होवाच । हस्तमेवाप्येति । यो हस्तमेवास्तमेति, भादातव्यमेवाप्येति । य आदातव्यमेवास्तमेति, इन्द्रमेवाप्येति । य इन्द्रमेवास्तमेति, अमृता. मेवाप्येति । योऽमृतामेवास्तमेति, मुख्यमेवाप्येति । यो मुख्यमेवास्त- मेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवास्तमेनि, आनन्दमेवाप्येति । य आनन्दमेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमेति, तदमृतममय- मशोकमनन्त निजमेवाप्येतीति होवाच ॥ पादमेवाप्येति । य पादमेवास्तमति, गन्त यमेवाप्यनि। यो गनव्यमवाम्तमेति, विष्णुमेवाप्येति । यो विष्णुमेव स्तमति, सत्यामेया- . प्येति । य. सत्यामेवास्तति, अनर्याममेवाप्येनि । योऽनर्याममेवा- म्तमेनि, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवाम्तमति, आनन्दमवाध्यति । य आनन्दमेवाम्नति, तुरीयमेवाप्पेति । यागुरीयमेवास्तमेति, तदमृतममय- . . -- 0-44.

·690 1 . . परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख.9. मशोकमनातं नि जमेनाप्येतीति होवाच ।। पायुमेवाप्येति । यः पायुमेवास्तमेति, विसर्जयितव्यमेवाप्येति ।' यो विमयितव्यमेवास्तमेति, मृत्युमेवाप्येति । यो मृत्युमेवाखमैति, मध्यमामेवाप्येति । यो मध्यमामेवान्तमेति, प्रभञ्जनमेवाप्येति । यः प्रमानमेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवास्तमेति, आनन्द मेवाप्येति । य आनन्दमेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवा स्तमेति, तदमृतमभयमशोकमनन्तं नितीजमेवाप्येतीति होवाच ॥ उपस्थमेवाप्येति । य उपस्थमेवास्तमेति, आनन्दयितव्यमेवा- प्येति । य आनन्दयितव्यमेवास्तमेति, प्रजापतिमेवाप्येति । यः प्रजा. पत्मेिवास्तमेति, नासीरामेवाप्येति । यो नामीरामेवास्तमेति, कुमारमे- वाप्येति । यः कुमारमेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवा स्तमेति, आनन्दमेवाप्येनि। य आनन्दमेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति यस्तु रीयममेपास्तमेति, तदमृतमभयमशोकमनन्त निधींजमे याप्येतीति होवाच ।। मन एवाप्येति । यो मन एवास्तति, मन्तव्यमेवाप्येति । यो मन्नत्यमेवास्तमेति, चन्द्रमेवाप्येति । यश्चन्द्रमेवास्तमेति, शिशुमेवाप्येति । यः शिशुभेवास्तमेति, श्येनमेवाप्येति । यः श्येनमेषाम्नति, विज्ञान- मेवाप्येति । यो विज्ञानमेवास्तमेति, आनन्दमेवाप्येति । य मानन्द- मेवाम्नति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमे ति, तदमृतमभयमशोक- मनन्तं नि जमेवाप्येतीति होवाच ॥ बुद्धिमेवाप्येति । यो बुद्धिमेवास्तति, योद्धव्यमेवाप्येति । यो बोद्धव्यमेशाम्तमेति, ब्रह्माणमेवाप्येति । यो ब्रह्माणमेवास्तमेति, सूर्यामेवा- . , - ·। परिष्कारमावोपेता सुगालोपनिषत् ख.9. 691 प्येति । यः सूर्यामेवास्तमेलि, कृष्णमेवायेति । य. कृष्णमेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेपास्तमेति, अनन्दमेवाप्यति । य आनन्दमेवास्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमेति, तदमृत- मभयमशोकमनन्त निजिमेवाप्येतीति होवाच ।। अहङ्क रमेवाप्येति । योऽहकारमेवास्तमेति, अहङ्कत यमेवा- प्येति । योऽहकर्तव्यमेवास्तमेति, रुद्रमेवाप्येति । यो रुद्रमेवास्तमेति, अजरामेवाप्येति । योऽसुरामेवास्तमेति, श्वेतमेवाप्येति । यः श्वेत मेवास्तमेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवास्तमेति, आनन्दमेवा प्येति । य आनन्दमेवास्तमेनि, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमेति, तदमृतमभयमशोकमनन्तं निवजमेवाप्येतीति होवाच ॥ चित्तमेवाप्येति । यश्चितमेनास्तीति, चेतविकन्यमेवायेति । यश्चेतयितव्यमेवाम्तमेति क्षेत्रज्ञमेवाप्येति । य क्षेत्रज्ञमेवाम्तमेति, भाव. तीमेवाप्येति । यो भास्वतीमेवारतमेति , नागमेवाप्येति । यो गाग- मेवार मेति, विज्ञानमेवाप्येति । यो विज्ञानमेवास्तमेति, आनन्दमेवा- प्येति । य आनन्दमेवान्तमेति, तुरीयमेवाप्येति । यस्तुरीयमेवास्तमेति, तदमृतमभयमशोकमननं नि जमेवाप्येतीति होवाच ॥ य एवं निबीज वेद, निधीज एव स भवति । न जायते, न निजित्वेन परमात्मनिर्देशफलं दर्शयति य एवं नि:जमिति । निर्धन एवेति । जन्मप्रवन्धहेतुपुण्यपापरहित एव भवतीत्यर्थः। एवञ्च जन्माभावे तदनुपक्ता अन्येऽपि विकारा नावमाशं लभन्त इत्याह न जायते न म्रियत इति। न भियन इत्यादि च, 'अच्छेद्योऽय- मदाहोऽयमलद्योऽशोप्य एवं च' इति गीतम् । निरग्यवत्यादसौ - .

·, - . 692 परिष्कारमात्रोपेता सुगलोपनिषत् स.9. म्रियते, न मुझने, न भिद्यते, न दह्यते, न उिद्यते, न कम्पते, न कुप्यने, सर्वहनोऽयमात्मेत्याचक्षते । नवमात्मा प्रवचनशतेनापि लभ्यते, न बहुचतेन, न बुद्धिज्ञाना- श्रितेन, न मेधया, न वेदैर्न यज्ञैर्न तपोभिरर्न साख्यैनं योग श्रम । नान्यरात्मानमुपलभन्ते । प्रचनेन प्रशसया व्युत्थानेन तमेतं ब्राह्मणा. शुश्रुवासोऽनूचाना उपल्भन्ते । गानो दान्त उपरतस्तितिक्षु समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्यति । सर्वम्यात्मा भाति, य एवं वेद ॥ इति सुबालोपनिषदि नवम सण्ड । न केनापि भूतेन प्रविश्य नाइयेतेति । सर्वदहन इति । 'शानाग्निः सर्पकर्माणि भस्मसात्कुरुते' इति प्रपञ्चहेतुर्मदाहिज्ञानभासुर इत्यर्थः । पञ्चदशपण्डे वक्ष्यमाणं सर्पदहनत्वमपि द्रष्टव्यम् । परमात्मलाभोपायत्वेन प्रमाणप्रतिपनानां वैराग्याभावे अनु- पायत्वमाह नैवमात्मा प्रपचनशतेनापीत्यादिना । "नायमात्मा प्ररचनेन" 'न वेदयक्षाध्ययनैर्न दान' इत्यादिस्थल इव इहार्थों भाव्य । एवमात्मा एवम्भूत आत्मा। प्रपचनपदेन अध्यापनविपक्षा- याम् वुद्धिज्ञानाधितपदेन मननग्रहणम् , व्यत्यासो या। बुद्धिः मनसो निरूपणसामर्थ्यम् । शानं तदधीनो विवेकः। तदाश्रितमा- लम्बनसंशोलनादीति वा। मेधा ध्यानम् । सारयं ज्ञानयोग । योगे. फर्मयोगे । अन्यै दानहोनादिभिः । आवश्यक परिफर उच्यते व्युत्थानेनेति । “पुत्रेयणायाश्च वित्तपणायाश्च लोवेषणायाश्च व्युत्थाय" इति प्रयोगान व्युत्थान यथार्ह घेराग्यम्, न पुन योगात् व्युत्थानम् । सत्यस्मिन् पूर्वोक्तप्रवचनादिकमपि सरकारीति झाप- यितुम् प्रचनेनेति । इदमुक्तसर्वोपलक्षणम् । प्रशंसा उत्तमश्लोक- ·परिकारमानोपेता सुगलोपनिषत् ख 10 693 ॥ अथ दशम खण्ड । अथ हैन रैक पपच्छ--मगान् । कस्मिन् सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति । रसातलोकेविति होवाच । कस्मिन् रसातल्लोका ओदाश्च प्रोताश्चेति। मूलोंकेविति होवाच। कस्मिन् मूर्लोका ओताश्च प्रोताश्चेति । भुवरोंकस्विति होवाच । कस्मिन् भुपर्लोका ओताश्च प्रोताधेति । सुश्र्लोफेन्चिति होवाच । कस्मिन् सुक्रोका ओताश्च प्रोताश्चेति । महर्लोकप्निति होवाच। कस्मिन् महर्लोका ओताश्च प्रोताश्चेति। जनोलोके. विनि होवाच । कस्मिन् जनोरोका ओताम्य प्रोताश्चेति । तपोलोके विति होवाच । कस्मिन् तपोलोका ताध प्रोताश्चेति । सत्यलोके विति होवाच । कस्मिन् सत्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । प्रजापति रोकेन्विति होवाच । कस्मिन् प्रजापतिरोका ओताश्च प्रोताश्चेति । वनरोकेविति होवाच । कस्मिन् ब्रह्मलोका जोनाच प्रोताश्चेति । गुणानुवादादि । व्युत्थायेति निपिद्धवर्जनस्य सर्चस्योपलक्षणम् । तविबियते शात इत्यादिना । आत्मन्येव देह एन हि देहामावे आत्मा द्रष्टु शस्यते । आत्मनि जीवात्मनि इति था । एतदर्शन फरमाह सर्वस्यात्मा भति य एव वेदेति । वेद, पश्यतीत्यर्थ । ॥ इति उपनिषद्भाष्यपरिधार सौबालनवमखण्डपरिष्कारः ॥ नमस परस्तात् परमात्मप्राप्त्या निर्माणमनन्तरखण्डे वक्ष्यन् तम प्रतिकेऽन प्रपश्च सर्वस्य रोकस्य तादृशपरमात्मैरप्रतिष्ठितत्व- मिह प्राह । तेन सबैस्य हेयत्वम्, सर्वातिक्रमणेनान्यत्र नयनसमर्थ- त्वादि तस्य च ज्ञापित भाति । तथा पष्ठे यत् आरब्धम्, अमूल- मनाधारमइति, तन अमूलत्व तेन खण्डेन सर्वोत्पत्तिकारणत्वयोधिना, -- ·694 परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख. 10-11. सर्वलोका आत्मनि ब्रमणि मणय इचौताश्च प्रोताश्चेति । स होवाच-- पवमेतान् लोकान् आत्मनि प्रतिष्ठितान् वेद, आत्मैव स भवति । इत्येतन्निर्याणानुशासनम् । इति वेदानुशासनम् इति वेदानुशासनम् ॥ इति सुबालोपनिषदि दशमः खण्डः ।। ॥ अर्थकादशः खण्डः॥ अथ हैन रैक: पप्रच्छ-भगवन् ! योऽयं विज्ञानघन उत्क्रामन् , स केन कारद्वाय स्थानमुत्सृज्यापकामतीति । तस्मै स होवाच - हृदयस्य मध्ये लोहित मांसपिण्डम् , यस्मिन्तद्दहरं पुण्डरीक कुमुदमिवा नेकधा विकसितम् । 'तम्य मध्ये समुद्रः । समुद्रस्य मध्ये कोशः । तस्मिन् गाड्यधतस्रो भवन्ति रमारमेच्छाऽपुनर्भवेति । तन्न रमा पुण्येन अव्यवहितपूर्वखण्डेन चलयहेतुत्यबोधिना विवृतमासीत्। अनाधारत्वं तु विवरीतुमयं खण्डः । अनेन अनन्तरखण्डवश्यमाणापुनर्भवारय- नाडीव्यतिरिक्तनाडीप्राप्याश्चानित्या लोका अधिगमिताभवन्तीति । सत्यलोकपदेन चतुर्मुखस्य तत्पुत्राणां प्रजापतीनाञ्च स्थानात् अन्यस्य तदधीनप्रजावासभूतस्य सत्यलोकांशस्य ग्रहणम् । मणय इति । सूने इति शेषः। तथा च गीयते, 'मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव' इति । योताश्च प्रोताश्चेति पूर्णव्याप्तिकथनम् । ॥ इति उपनिषद्धाध्यपरिष्कारे सौबालदशमखण्डपभिकान ।। एवममूलस्यानाधारस्य नारायणस्य चक्षुराद्यन्तर्यामितयोपास- नानि उपवर्ण्य, पूर्वखण्डदर्शितसर्वलोक-तन्मूलप्रतिमण्डलातीतस्य पष्टखण्डसंदर्शितस्य स्थानस्य प्राप्तिरूपमुपासनफलं वक्तुं गतिप्रकार दर्शयितुमारभते अथ हैनमिति । नाडीश्वतम्रो नाम्ना निर्दिशति त्यादिना । तत्तन्नाडीद्वारा प्राप्यं स्थानमाह तन्त्र रमेत्यादिना । अत .

·परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख. 1. 695 पुण्य लोक नयति । अरमा पापेन पापम् । इच्छया यत् स्मरति, भिसम्पद्यते 1 अपुनर्मक्या कोश भिनत्ति । कोश मित्त्वा शीर्षकपालं भिनत्ति । शीर्षकपाल मित्त्वा पृथिवीं भिनति । पृथिवीं भित्त्वाऽयो भिनति । अपो भित्त्या तेजो भिनति। तेजो भित्त्वा वायु भिनति । वायु भित्त्याऽऽकाश भिनन्ति । आकाश भित्त्वा मनो भिनति । मनो मित्वा भूतादि भिनत्ति । मूतादि मित्या महान्तं मिनति । महान्तं भित्त्वाऽयक्त भिनति । अध्यक्त भित्वाऽक्षर भिनत्ति । अक्षरं भित्त्या मृत्यु । एवान्यर्थानि नामानि।मोक्षार्थोपासनस्यैव प्रयतत्वात् अपुनर्भपाण्य- नाडीसाध्यगतिमेव विस्तरेण विचक्षुः तत्राप्युपनिपदन्तराधिगता- दर्थादतिरिक्त पाह अपुनर्भपयेत्यादिना। कोश-हृदयकोशम्। पृथिवीं भिनत्तीत्या दै.ब्रह्माण्डावरणभूताण्डकटाहतदावरणसमष्टिसलिलादि- मेदनपरत्वं कार्याधिकरणश्रुतप्रकाशिकायामुक्तम् । अतः शीर्षस्थ- कपाल मेदनात् परं आवरणपृथिवीमेटनात् पूर्वम् अचिरादिमिरज- योनिपर्यन्तैः खस्वस्थाने अतिवाह्यमानत्वमप्यन्यचतिशतभाविनमान- संधेयम् । मनो भिनत्तीति। आकाशमेदन-भूतादिरूपारद्वार मेदन- मध्यपाठात् स्थानात् मनशब्दः शब्दतन्मात्रपरः । इन्द्रियाणि तन्मा- लेप्यिति मागुक्तरीत्या तत्र सृष्टयारम्भे प्रलये च मनादीन्द्रिय- संसर्गात् मनापदेन तदुनिः। न च तन्मात्रस्य भापरणभाचे कि प्रमा- मिति वाच्यम्-अनेनैव यचनेन आवरणत्वानुमानात् । अनम्बरण. स्वेऽपि आकाशकारणत्व-सहकारकार्यत्यसद्भावमानेणापि तद्भेदन- कथनोपपत्तः। अस्तु वा नायिकाहारो मनःपदचिवक्षितः। आकाश- कारणत्यस्य तत्राभायेऽपि, तत्कारणत्वस्य भूतादावभावेऽपि च तत्तदंशभेदनकमविवक्षया एवमुपवर्णनसंभनात् । मृत्युमिति तमसो ·696 परिपारमानोपेता सुगलोपनिषत् ख. ।।. मिनति । मृत्यु परे देव एकीभवतीति परम्तान्नसन्नामन्नसदमत् । इत्येतविर्वाणानुशासनम् । इति वेदानुशासनम् इति वेदानुशासनम् ।। इति सुबालोपनिषदि एकादशः खण्डः ।। विवक्षेत्यपि स्थानप्रमाणादवगतमे) न चाविनाश्यस्यामेद्यस्य तमसः कथं भेदनमिति वाच्यम् । अप्रतिघातिदव्याणां मेदनस्यानपेक्षिततया तत्तदतिकमस्यैव तत्तद्भेदनपदविरक्षितत्वात् , भिनत्ति-स्ववियुक्त करोतीति सपनार्थः। मृत्युभेदनानन्तर किमिति जिशासाया परस्तानसदित्यादि वक्ष्यन् , कथं मृत्युभेदनानन्तरमन्यस्य भेदन नास्तीति शहानुन्मेपाय, यस्मात् मृत्योः कारणमन्यन्नास्ति, मृत्योः परे देवे एकीभावात् , तस्मात् तदुपरि भेदनीय न किञ्चिदिति शापयितुमाह मृत्यु इति । वैशम्दः, 'तम परे देव एकीभति' इति प्रागुक्त हीति प्रसिद्धिं दर्श- यति । अन, 'मृत्योः परे' इति प्रथमखण्डभाष्ये अनुवादः तत्रतत्र, अपुनर्भाय कोशमिति चतुर्थ्यन्तानुवादनत् लेखरूपमादरन इति ध्येयम् । परस्तादिति । मृत्योहारीत्यर्थः । अन्न परस्तादित्यस्य एकी- भानानन्तरमिति नार्थः । एकीभानस्य प्रकरणार्थत्वाभावात् । एकी- भवतीति इतिशब्देन तस्य हेतुत्वेन समर्पितत्वाच । मृत्युमेदानान- न्तरमित्यर्थस्तु अनन्वयात् नेप्यते । न हि मुमुक्षोरुरक्रान्तस्य मृत्यु- भूतप्रत्यतिकमरूपमेदनात् पश्चात् सदसदादिविलक्षणमेवेह प्रकृति- मण्डलेऽस्ति । तस्य मुक्तिभागित्वेऽपि प्रपञ्चस्य सद्भावेन प्रलय इव तावन्माप्रस्थितिकथनायोगात् । अतः, 'दिग्देशकाले यस्ताति' इति देशेऽपि स्मरणात् देशपरोऽयमस्ताति. । तन्न मृत्युभेदनादुपरि देश इत्यर्थायोगात मृत्युदेशादुपरीत्यर्थ आश्रयितव्य. । यद्यपीह, 'नसना- सनसदसत्' इत्यनेन प्रतिप्रारतप्रपश्वरूपरसृष्टिप्रलयगोचर-कार्य- कारणभावापन्नलीलाविभूतिविलक्षणो भोगविभूतिरूपो देशो विर- ·परिष्कारमात्रोपेता सुवालोपनिषत् ख. 17. 697 . ॥ अथ द्वादशः खण्डः॥ ओं नारायणाद्वा अन्नमागतं पक ब्रमोके महासंवर्तके पुनः क्षितु युक्तः-अथापि पूर्वम्, 'तस्मात् तम: संजायते' इति नसदि- त्याधुक्तस्य तमभाविर्भावापादानत्यकथनात् नसदादिपदेन परमात्म- विवक्षा अवजनीयेति ध्येयम् । नित्यविभूतिविशिष्टपरमात्मपरत्वमस्तु इति चेत्-याममस्तु । परस्यादिति याक्ये द्वितीयखण्ड इव अस्ती- त्यस्याहारं विहाय, प्रामोतीति या प्राप्यत इति याऽध्याहारे तु परस्तादित्यस्य मृत्युभेदनानन्तरमित्यर्थ: स्यात् । ॥ इति उपनिपद्भाग्यपरिष्कारे सौचालकादशखण्डपरिष्का ।। एवं जगजन्मस्थितिध्वंसहेतुनारायणारयं सर्वान्तरं परं तत्त्वम् , तदुपासनम्, तत्फलञ्चमृत्युपर्यन्तं स्थानमुत्सृज्यापनम्य तदुपरितन- देशविशेषमाप्तिरूपमुपयर्णितमिति, वक्तव्य पर्वमुकमेव । मनोकां- शान्तर्भूतमेव किञ्चित् विशदीक्रियते, यथा गीतासु द्वादशाध्याय. पर्यन्तोक्तमपञ्चनमेर परैरध्यायः तथा, ओं नारायणाद्वा इत्यादिना [प्रतिसण्डमयमाणस्य प्रणवस्यात्र परं श्ररणात् उक्तार्थस्यैव पुनर्षिशदीमरणार्थमारम्भ इति व्यज्यते । अथवा ओमिति उक्तोपा. सनमन्त्र निर्देशः। वक्ष्यते हि मरत् पदमिति । अथवा ओमिति चतुर्दशखण्ड इव स्थितं न श्रुत्यानुपूििनविष्टमित्यस्तु । अव सण्डे अयाचितोपनतेन देहधारण कार्यमि युपदिश्यने । व्युत्थानेन तमेत. मुपलभन्ते इति प्रागुक्तम् । पुत्रवित्तादिक परित्यक्तवतो देहधारण- म्याप्यशश्यत्वे स्थिते क्यं परमात्मनुभूषा मतगश्च साक्षात्कार- पर्यन्तनदुपलम्भप्रसक्तिरित्यत्र अयाचितोगनतेन वर्तमान उपलमेने- त्युच्यत इह । 'यः सर्वत्र मर्पवित् नरसादेन ग्रह्म नामरूपमा जायते', 'तलाढा एतस्मादात्मनः ओषधीभ्योऽनम्' इत्युक्तरीत्या नारायणसएमेर भयं प्रारतं वस्तु तनामिकमलोद्भयेन चतुर्मुसेन .

·.. 693 परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख. 12-13. पकमादित्ये पुनः पकं व्यादि पुनः पकं जालकिलक्लिनं. पर्युषितं पूत- मन्नमयाचितमसंवलप्तमश्नीयात् : न कञ्चन याचेत । ॥ इति सुबालोपनिपदि द्वादशः खण्डः ॥ ॥ अथ त्रयोदशः खण्डः ॥ वाल्येन तिठासेत् । बालखमावोऽसङ्गो निरवद्यो मौनेन पाण्डि- व्यष्टिपृथिव्यादिसृष्टिकाले पके जीरजातभोगाई शतम् । अथ चतु- मुंखपुत्ने रुद्रे पक्कम् । रुद्र एव महासंवर्तकः । संपूर्वकस्य वृतुधातोः प्रलयोऽर्थः । समित्येकीभावे। प्रलयकारिपु यमादिपु रुद्रो महानिति स महासंवर्तकः । तस्य चतुर्मुखारप्रसादलम्याटमुत्यैश्वर्यतया पञ्च- भूतात्मकतन्मूय॑न्तर्गतत्वादनम्य, तस्मिन् अस्य पकता । अथ भूत- पञ्चावन्द्रादित्ययजमानरूपद्रमूर्तिनिविष्टवादादित्यस्य, 'आदि- त्याजायते वृष्टिः वृष्टेरनं ततः प्रताः' इति अनहेतुवात् पुनस्तत्र तस्य पकता। काव्यात्-राक्षस: मांसभु हिंसका तस्मिन् पकामञ्च सर्वस्य भगवदर्थत्यविवेकविरलैवसंपद्रहित: वार्तापरेकपाद्यत्वात् । एवम्भूतमिदमन्नं यथा सृष्टयारम्भकालप्रभृतिपकत्वेऽपि पर्युपितमिति नोपेक्ष्यने, तथा मनुष्यपकमपि यातयाम पर्युपितमपि पर्युपिनत्वदो- पेणोपेक्ष्यं न भवति। तत् जालफिलल्लिनं चेत्, पूतं भवति।जलसमूहो जालम् । तत्र फिलं फिरं फीर्यमाणं मत् क्लिन्न क्लेदभाफ् विशोषि- स्थमित्यर्थः । अर्थान्तरं वा निवार्यम् । असंक्लप्तम्। इदं मे भविष्य- तीति वा, भत्विति या अनुद्दिष्टं यहच्छया केनचित् कारुणिकेन थानीय समर्पितमन्नीगत् । धराग्येण सर्व त्यकवतो देहधारणार्थ गृह्यमाणमिदमेव धेयस्करम् न तु याचेतेति । । हात उपनिपदाप्यपरिष्कारे मोबालद्वादशवण्डपरिष्कारा ।। देहधारणार्थ कर्म कथिाम् । मनःपरिपाकहेतुः कर्म कथ्यते ।

·परिष्कारमातोपेता सुबालोपनिषत् ख. 13. 6:9 त्येन निरधिकारतयोपलभ्येत । कैवल्यमुक्त निगमनं प्रजापतिरुवाच । महत पद ज्ञात्वा वृक्षमूले बसे1 चेलोऽमहाय एकाकी समाधिस्य आत्मकाम आप्तकामो निष्कामो जीर्णकाम । हस्तिनि सिंह देशे बाल्येन तिष्ट्रासेदिति न फामचारवादभक्षत्वाभ्यनुज्ञानम् ; किंतु माहात्म्यानाविष्कारः। न दम्भगहित्यपानम् । कि तु स्वमहिमगोपन- मपि। तदाह वालस्वाभावोऽमहो निरखद्य इति। "वाल्यं च पाण्डित्यञ्च निर्विद्याथ मुनिः" इत्युक्तनये शिष्टयोरपि कथन मौनेन पाण्डित्ये- नेतिमीनं नाम मुनित्वम्-ध्यान-यतिरिक्तकालेऽपि भालगनभूतस्य भगदपस्य सगुणस्य पौनःपुन्येन संशीलकम् । पाण्डित्यञ्च थवण- मननाभ्यां यथावदधिगतपरतत्त्वेन पुसा आप्तोपदेशादुपास्यार्थपरि- च्छेद.। मौनेनपाण्डित्येनेति इत्यम्भूतलक्षणे तृतीया।मीन पाण्डित्य- विशिष्टोऽपि यालस्वभावो निरधिकार इयोलिभ्येतेति यालखरूपं विवृतं भवति । फेवल्यमुक्तं निगमनं प्रजापतिरुवाचेति । यदिदमुक्तं कैवल्यम् असत्मादिरूपम्, तदेव निगमनम् अासानमाथि, 'अमीनं मौनश्च निविद्याथ ब्राह्मणः' इत्युनाब्रह्मोपासननिष्पादक प्रजापतिरवो. चदित्यर्थः । अत उपासनमेर कार्यमेवमियाह महत् पदमिति । 'सर्च वेश यत् पदमामरन्ति' इति प्रसिद्धम् ओमिन्येतत् पदं सामधि- गम्य वृक्षमूले वसेत् । न तु स्थिर फुटीरमपेक्षेत । कुचेल यान्न परिष्करणानादरः। असहाय:-द्वितीयसद्गाये तदर्धकार्यपैयग्रयादिना समाधिप्रतिहतिः स्यादिति । सहायत्वेन अफ्लमपुरुपान्तरसाहित्य- मपिन युक्तमित्याह एकाकीति । एकस्ताः' इति व्यते । आत्मघाम: आत्मप्राप्तिकामः आप्तसामः सातारमानुभव: निफाम: पस्यन्त. राभिलागेपत्तिरहित: जीर्णकामः प्रागु पनकामनानारावान् । अथ निर्भयन्यमुच्यते हस्तिनीत्यादिना । अननुभाव्यपस्तुविषये घेराम्यो- ·-- , 700 परिष्कारमानोपेता सुगालोपनिषत् ख 13. मशके नफुले सर्पराक्षसगन्धर्वे मृत्यो रूपाणि विदित्वा न धिमेति कुतश्च नेति । वृक्षमिव तिठासेत् ; छिद्यमानोऽपि न उप्येत, न कम्पेत । उत्पलमिव (उपलमिव !) ठिासेत् ; छिद्यमानोऽपि न कुप्येत न कम्पैन। आकाशमिव तिष्ठासेत् ; छिद्यमानोऽपि न कुप्येत न कम्पेन । सत्येन तिष्ठासेत । सत्योऽयमात्मा । सर्वेषामेव गन्धाना पृथिवी हृदयम् , सर्वेषामेव रसानामापो हृदय सर्वेषामेव रूपाणा तेजो हृदय सर्वेषामेव स्पर्शाना वायुर्हदय सर्वेषामेव शब्दानामाकाश हृदय सर्वेषामेव (सर्वासामेवा) गनीनाम व्यक्तं हृदयं सर्वेषामेव सत्त्वाना मृत्यहंदयम् । मृत्यु परे देव एकी- भवतीति । परम्तान्नसन्नासन्नसदसत् । इत्येतन्निर्वाणानुशासनम् । इति स्पत्तावपि प्रसक्तदुःसपरिहारकामना हार्जिनीयेत्यनाह हस्तिनीत्यादि। वृक्षं वृश्च्यमान काष्ठम् । आप चाहीयत्वम् । परमात्मैकनिमग्न- मनस्को हि प्रहाद इव प्रवल पीडितोऽपि न दुसमनुभोक्ष्यते । तस्योचितानुचितसंघटनविघटने हि परमात्मनि जायतेते इति भवत्यध्यवनायस्य द्रदिमा। तदाह सत्येन तिष्टासेदिति । 'एप तु या अतिवदति य. सत्येनातिनदति' इत्यत्नेन नत्यमिह ब्रह्म । सत्योऽय मात्मा। भगवति निक्षिप्तभरोऽयमात्मा तदक्षितो न विनश्यति। सत्य ण्यानतिष्टत इत्यर्थः। जातुरस्यादिभूताधीनदेहवियोगापत्तायपि मृयुमण्डले तस्या- वर्जनीयत्वात् यात्मन. सत्यस्यापिष्टतया च न सेदप्रसक्तिरित्या- शयेनाह संपामेवेति । गन्धादीना यथा पृथिन्यादिराधार , तथा मृत्युशन्दनाच्यं नम एप तकार्यदेहभाजा मचानां प्राणिनामाधार. भूतम् । तम्य च परमात्मना एकीमायोऽपि भरतीति अपर्जनीयः ·परिष्कारमात्रोपेता सुगालोपनिपत् ख. 13-14. 701 वेदानुशासनम् ॥ इति वेदानुशासनम् ।। ।। इति सौबालोपनिषदि त्रयोदश खण्ड ॥ ॥ अथ चतुर्दश सण्ड ॥ ओं पृथिवी वानमापोऽन्नादा आगो वान्न ज्योतिरन्नाद ज्यो- सिर्वात वायुरन्नादो वायुर्वान्नमाकाशोऽन्नाद आशरे दानमिन्द्रिया- यन्नादानि । इन्द्रियाणि वान्न मनोऽन्नाद मनोवान्नं बुद्धिनादा बुद्धि- वन्निमव्यतमन्नादमयक्त वान्नमक्षरमन्नादमश्र पान मृत्युरनाद । मृत्यु परे देव एकीभवतीति । परस्तान्नसनासन्नमदसत् । इत्येत- निर्वाणानुशासनम् । इति वेदानुशामनम् इति वेदानुशासनम् ।। ॥ इति सुबालोपनिषदि चतुर्दश खण्ड ॥ सत्यनाश । मृत्यो परस्नात्तु परमपदे नेयमिति भार ॥ ॥ इति उपनिषद्भाष्यपरिष्कारे सौबालत्रयोदशखण्डपरिष्कार। चतुर्दशे सण्डे, सत्वाना मृत्यी ला दारीरस्य पावभीतिमत्वात् भाद्वारेच मरतीति व्युत्पादनार्थ पूर्वोक्तालयप्रक्रियेयानूयते ।न्द्रि- याणीति शन्दतमानमहणम्।मन इति भईगरस्य वुद्धिरिति महत.। ॥ इति उपनिषद्भाप्यपरिष्कारे सौगालचतुर्दशखण्डपरिष्काम। मुमुधुनिष्पनोसा कि पाञ्चभौतिकदेहलयस्थानभूनपृथि- यादिल्ये झमेण तप पयत जाते पश्चादेय मुको नति, किया चरमशरीरमाणसमनन्तरमेयेति लपरमप्रतिपादय पूर्णपण्डानु- सारेण रिशये जात, मरगपु यस्तुपु शानाग्निदग्घसकर्म- तग फर्मायत्तस चेतनद्रव्यदाहिसायसरमास्यास्य विग्ये सय दग्ध जमायमरोदासमर्थ भरतीति व प्रारम्धवीरसानक्षण- ·स । 702 परिष्कारमानोपता सुबालोपनिषत् ख. 15. ॥ अथ पञ्चदशः सण्डः ॥ अथ हैन रैक: पप्रच्छ-भगवन् योऽयं विज्ञानघन उत्क्रामन् , केन कारद्वाय स्थान दहतीति । तस्मै स होवाच-योऽयं विज्ञानधन उत्क्रामन् , प्राणं दहत्त्यपाने व्यानमुदान समान वैरम्भ मुख्यमन्तर्याम प्रभजन कुमार श्येनं श्वेत कृष्ण नागं दहति । पृथियापस्तेजोवावा काशं दहति । जागरित मन सपुतं तुरीयं च महतां च लोक परं च लोक दहति । लोकालोक दहति । धर्माधर्मे दहत्यभास्करममर्याद निरालोकमत पर दहति । महान्त दहत्यन्यक्तं दहत्यक्षरं दहति । मृत्यु दहति । मृत्यु परे देव एकीभवतीति । परस्तान्नसन्नासन्नसदसत । इत्ये तन्निर्वाणानुशासनम् । इति वेदानुशासनम् इति वेदानुशासनम् ॥ ॥ इति मुगालोपनिषदि पश्चदश. खण्डः ॥ भाविमोक्षप्रतियन इत्युपपातयितुं पञ्चदशः सण्डः प्रारभ्यते । केन कतरदिति । सदाहित्य संमन्यमाने विद्यामाहाल्येन ददाति कारण सुशानम् । पतिपयमानदाहित्वे तु तदुचितं फारणान्तर विमृश्य म्यादिति त्या प्रश्नाक्ये केनेत्यम्य घटनम् । एतत्सूचनायर योऽयं विधानयन इति विशेषनिदेशः। सर्वदाहिना विद्यामाहात्म्य- रूपकारणस्य विमानयन इत्यत पय बिमानसंभात् न कारणं “निर्देष्टन्यमन्नीति उत्तराफ्यमध्ये कनेत्येतदुत्तरघटनोपेक्षणमिति ध्येयम् । प्राणमिति । प्राणापानादयः चतुर्दश यायुविशेषाः प्रागुक्ता एव । ददतीयम्य स्थितमपि कार्याक्षम फरोतीत्यर्थः पृथिव्यापस्तेज इत्यन पृथियातेज इति पाठ: स्यात् । छान्दसी या प्रयोगः। द्विती- पान्तत्वयाऽऽध्यकत्वात् । लोपालोकम् -भास्करकिरणसापेक्ष- प्रमा क्रियाशे, किचिां च मदनपेक्ष स्थानम् । अभास्करमित्या.

·परिष्कारमानोपेता सुयालोपनिषत् ख. 15-16, 703 ॥ अथ पोडशः खण्डः॥ सौगालवीजनझोपनिषत् नाप्रशान्ताय दातव्या ; नापुताय , नाशिष्याय ; नासवत्सररातोपिताय । नापरिन्नातकुलशीलाय दातव्या; नैव च प्रवकया। यस्य देवे परा भक्तिर्वथा देवे तथ गुरौ । नस्येत कथिता धर्था प्रकाशन्ते महात्मन | दिना अहसारपर्यन्तसमष्टिग्रहणम् ॥ ॥ इति उपनिषद्भाष्यपरिकारे सौचालपञ्चदशखण्डपस्किारः || पनदुपनिषद्विद्यायाः परतत्वस्वरूप- प्रतितन्त्रभूतारात्म- भावादिविस्पष्टदर्शिन्यात् परमं गोपनीयत्यमुच्यते पोडो खण्डे । सौगलवीजब्रह्मोपनिषत् सोयालथुत्यन्तमूलका विद्या । अपुवाय भशिष्याय पुनशिष्यव्यतिरिक्ताय । असंवत्सररात्रोपिताय संरसर. संण्याकदिनगणरतगुरकुलयासपुरपश्यतिरिक्ताय । दातव्या प्रथममु- पदेष्टच्या, प्रवक्तव्या अर्थविशदीकरणेन चिन्तनार्थमुपपादयितव्यान। यस्य देव इति मन्त्रः वेताश्वतरीयेऽपि । देवे 'दिव्यो देव एको नारायणः' इति प्रागुक्त पयस्मिन् अभइगुरदेनभाये जगदपा- पारदीले श्रीमनारायणे । यथा देवे तथा गुरी। 'साक्षाठारायणो देवः एत्वा मत्यमयीं तनुम् । मन्नान उद्धरते लोगन पायग्यात् भारप्रपाणिना' इत्युक्तरीत्या देयो नारायण पर गुरुरूपेशातीपः। देवो देवत्वावस्था क्रोधादपि फिश्चित् पुर्यात् . शम्नेन च पातयेत् घातयेश, अम्यां पुनरवस्थाया पारुण्यादेपरोति मात्रय पाणिता भरपारागारमतान् उद्धरति चेति अतिशयिताऽपि युन्य भगिरणा पय मति नायती या भक्ति: फयंग युकेतिापते पथिताः पद्याशमिः मण्ड: यधिता:। गुरुभक्तिरिरहिणस्तु पथिता भव्यर्या:न प्राशन्ने।

·704 परिष्कारमानोपेता सुबालोपनिषत् ख. 16. इत्येतन्निर्वाणानुशासनम् । इति वेदानुशासनम् इति वेदानुशासनम् ।। ॥ इति सुबालोपनिषदि षोडशः खण्डः ।। [ओं पूर्णमदः-इति शान्तिः]] ॥ इति शुक्लयजुर्वेदीया सुबालोपनिपत् ॥ ॥श्रीरस्तु॥ एते अमथिता इति पदच्छदे, गुरुभक्तिरस्ति चेत्, तदनुग्रहेण अथिता अप्यर्थाः स्वत: प्रकाशन इत्यर्थः । महात्मन इति । 'वासु- देवः समिति स महात्मा सुदुर्लभः' इति गीतम् । वासुदेव इच गुरावपि तादग्भक्तिशाली तु मुख्यो महात्मेति भावः । अस्मिन् पूर्व विद्यागोपनस्य पश्चात् गुरुभक्तिप्रकर्पस्य चावश्यकत्वोपदेशात् ; 'गुरु प्रकाशयेद् धीमान् मन्त्रं यत्नेन गोपयेत्' इतीदमीशभ्रत्युपवृष्हण- मेवेति विनेयम् ॥ गुरुणोभयमीमांसावल्लभत्वेन मानितः । य: पूर्वोत्तरमीमांसाप्रदीपस्तवारिधिः । विहितानेकसद्ग्रन्थो वात्स्यः श्रीगीरराधयः । तेन वेदान्तसौमित्रिमुनिपादा-जसेविना ॥ धीरहरामावरजमुनिसेवात्तसद्धिया। ईशायुपनिषदूभाग्यपरिकारविधायिना ॥ प्राच्यव्यारनपञ्चांशा सीयालोपनिपत् परा। इत्थं गेडाखण्डात्मा परिकारेण भूपिता॥ अनपायदयाम्भोधिरन्छस्फटिकसप्रभः । अस्तु लक्ष्मीहयग्रीयो देवस्तृतो गतिः मनाम् ।। इति श्रीगन्स्यसयकार्निवीररावयाचार्यशनिपु उपनिपलायपरिष्कारे मायालपरिष्कारः गपूर्ण: ।। ॥ शुममम्तु॥

·सुबालोपनिषदर्थ संग्रहकारिका: सुबालोपनिषत् शुक्लयजुर्वेदे कचित् स्थिना । एषा पोडशखण्डात्मा बक्ति नारायणं परम् ॥१॥ नसनासन्नलदसत् प्रलये वस्तु तद्भवाः । समष्टिव्यष्टयो ब्रह्मा याद्याश्चाऽऽद्य ईरिताः॥२॥ वेवैदिकवारष्टियत् किञ्च मिथुनोद्यम् । तत्सृष्टिश्च द्वितीयोक्ता लयक्रमसमन्विता ॥३॥ तृतीये तस्य चिदचिद्वैलक्षण्यविभावके। पडङ्गसाध्यमुदितं मुक्तये तदुपासनम् ॥४॥ जाग्रत्स्वमसुपुत्युक्त्या ततो पैराग्यवर्धनम् । चक्षुरादीनि करणान्युपादाय चतुर्दश ॥५॥ प्रत्येकमटके प्रोक्तं ध्यानं तस्याऽऽत्मनस्ततः। नारायणस्य चाशेष परमञ्च पदं ततः॥६॥ शरीरात्मस्वरूपोऽर्थः सप्तमे साम्प्रदायिकः । एवं सर्पशरीरित्वेऽपयनवद्यारमष्टमे ॥ ७॥ उपासिते लयोऽथोक्तो निर्बीजे घिलयात्मकः। दशमेऽस्मिन् अनाधारे सधिारत्वमीरितम् ॥ ८॥ अपुनर्भवया नाड्या मुक्तिदेशगतिस्ततः । वृत्तिस्त्वयाचितेनाथ तिष्ठासा वाल्यधर्यतः ॥९॥ मुक्तत्यक्तशरीरादि प्राप्य भूतादिरूपताम् । अस्त्या लयादिति व्यक्य अवादि लयकः ॥१०॥ वन्धने जगत् सर्व क्षीणशक्ति पिरान्यतः । मुक्तिः पञ्चदशे प्रोका गुप्ति निश्च पोडशे ॥ ११ ॥ सीवाले सष्टमन्यकाद्यचित्तत्वं शरीरता । नारायणस्य पारम्य वाल्यतत्यादि चोदितम् ॥ १२ ॥ 2-45 ·सुचालोपनिषविषयसूची तमःप्रभृति प्रादुर्भावर्णणम् 601 605 तन्मात्रभूतवृष्टिप्रकारपरामर्शः 'अष्टौप्रातयः पोडशविकाराः' इत्येतदर्थशोधनम् 608 अण्डद्वैधब्रह्मस्ट्यादि 613 मृत्युसृष्टिः 615 सर्गप्रपञ्चनम् 618 प्रलयक्रमनिरूपणम् 620-524 इन्द्रियाणि तन्मानेप्यित्येतदर्थशोधनम् 624-632 कारणस्य निर्मलस्वरूपनिरूपणम् 633 उपासनाङ्गपरिगणनम् 636 सानोपासनफलवर्णनम् 638 उपासिसिपोपजननाय जागरावस्थादिवर्णनम् 611 हृदयपुण्डरीकवर्णनादि 641 स्वप्नावस्थावर्णनम् 644 हितानामकनाड्यादिवर्णनम् 648 अध्यात्मादिगततया नाड्यादिंगततया च परमात्मोपासनम् 653-660 भगवद्गुणमाहात्म्यादिवर्णनम् 660-671 नारायणस्योपास्यता तत्स्थानस्य प्राप्यता च 672-679 नारायणस्य सर्वशरीरकत्वम् 681-683 अखिलहेयप्रत्यनीकत्वम् 685 उपासम्लयस्थानप्रदर्शनम् 686 प्रपञ्चस्य परमात्मप्रतिष्ठितत्वम् 693 गतिप्रकारकवार 694 वृत्युपदेशः 697 वाल्याद्युपदेशः 698 सर्वदाहेन मुक्तिमाप्तिः 701 विद्यारक्षणोपदेशः 703 सुबालोपनिषद्गतानि ऋष्यादिनामानि मृत्युःज्यक्षः खण्डपरशुः 615 683 ब्रह्मा 617 घोरागिराः 683 विराजः शारीरके सुबालोपनिपद्वाक्यम्पलम् सु ३. १-४-११-२२. ॥ शुभमस्तु ॥ अपान्तरतम: रैकः "" ·श्रीः अमिरहस्यवाह्मणम् माध्यन्दिन--- शतपथब्राह्मणे-दशमं काण्डम् ॥ १०-५-२. यदेतन्मण्डलं तपति, तन्महदुक्थम्, ना ऋचः, स ऋचाल्लोकः। श्रीः श्रीमद्भयो रङ्गरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । अग्निरहस्यपरिष्कास श्रिया सह वृपाचलाचलवनी' शृङ्गारिणे दयादिगुणसझने दनुजलोकसंहारिणे । क्रियामयमनोमयकतुसमर्च्यभूम्ने च ते मयाऽद्य भगवन् अयं शुभकरोऽस्तु यद्धोऽञ्जलिः॥ यदेतन्मण्डलं तपतीत्यादिकमिदं ब्राह्मणं यद्यपि भाप्यसतान ध्यारयातम्-अथापि उत्तखाह्मणविग्यविचारात्मके पूर्वधिकल्पाधि. करणे, "परेण च शब्दस्य ताद्विध्य-" इति मूत्रे परशदेन तदु- परितनामाह्मणस्येव चकारेण तत्पूर्वभूतस्य एतद्राह्मणस्यापि उत्तर- ब्राह्मणस्य फतुशेषत्वरहितप्रधानविद्याविशेषप्रतिपादकत्वे दृष्टान्त- तयोपात्तस्यात्, तत्पूर्वसूत्रे, "न मामान्यावप्युपलव्धेर्मन्युवान हि लोमापत्तिः" इत्यत्न मृत्युवदिति एतद्राह्मणविषयस्य दृष्टान्ती- करणात्, पूर्वविकल्पाधिकरणभूतानन्तराधिरणशरीरेभायाधिकर- णादिपु, पतद्राह्मणगतम्य, 'तं यथा यधोगगसते, तदेव भाति' इति तत्कन्यायवाक्यस्य असदुद्दाहरणाच एतद् ग्राह्मणमपि वैशवाय द्रएव्य भवतीति सह प्रकाश्यते ।

·सुबालोपनिपत्विपयसूची तमप्रभृति प्रादुर्भाववर्णणम् 601 तन्मानभूतसृष्टिप्रकारपरामर्शः 605 "अष्टौमरतयः पोडशविकाराः' इत्येतदर्थशोधनम् 608 अण्डद्वैधव्रह्मसृष्टयादि 613 मृत्युसृष्टिः 615 सर्गप्रपञ्चनम् 618 प्रलयक्रमनिरूपणम् 620-524 इन्द्रियाणि तन्मानेप्वित्येतदर्थशोधनम् 624-532 कारणस्य निर्मलस्वरूपनिरूपणम् 633 उपासनाङ्गपरिगणनम् 636 साझोपासनफलवर्णनम् 638 उपासिसिपोपजननाय जागरावस्थादिवर्णनम् 6.1 हृदयपुण्डरीकवर्णनादि 641 स्वप्नावस्थावर्णनम् 644 हितानामकनाड्यादिवर्णनम् 648 अध्यात्मादिगततया नाड्यादिंगततया च परमात्मोपासनम् 653-660 भगवद्गुणमाहात्म्यादिवर्णनम् 660-671 नारायणस्योपास्यता तत्स्थानस्य प्राप्यता च 672-679 नारायणम्य सर्वशरीरकत्वम् 681-683 अखिलहेयप्रत्यनीकत्वम् 085 उपासकलयस्यानप्रदर्शनम् 636 अपञ्चस्य परमात्मप्रतिष्ठितत्वम् 693 गतिप्रकारकथनम् 644 वृत्युपदेशः 697 याल्यामुपदेशः 698 सर्वदाहेन मुक्तिप्राप्तिः 701 विद्यारक्षणोपदेशः 703 मुबालोपनिषद्गतानि ऋष्यादिनामानि मृत्युःज्यक्षः सण्डपरशुः 615 अपान्तरनमः 683 ब्रह्मा 617 घोरागिराः 683 विराजः रेका शागरके सुबालोपनिषद्वास्यस्पलम् सु. ३. ॥शुभमस्तु॥ " ·श्रीः अग्निरहस्यव्राह्मणम् माध्यन्दिन- शतपथब्राह्मणे-~दशमं काण्डम् ।। १०-५-२. यदेतन्मण्डलं तपति, तन्महदुफ्थम् , ता ऋचः, स ऋचाँलोकः। श्री: श्रीमद्भयो रगरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । अग्निरहस्यपरिष्कार श्रिया सह वृपाचलाञ्चलवनीपुशृङ्गारिणे दयादिगुणसमने दगुजलोकसंहारिणे । क्रियामयमनोमयकतुसमय॑भूम्ने च ते मयाऽद्य भगवन् अयं शुभकरोऽस्तु बद्धोऽञ्जलिः॥ यदेतन्मण्डलं तपतीत्यादिकमिदं ब्राह्मणं यद्यपि भाप्यता न व्याख्यातम्-अथापि उत्तरब्राह्मणविषयविचारात्मके पूर्वविकल्पाधि- करणे, “परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं-" इति सूत्रे परश-देन तदु- परितननगह्मणस्येच चकारेण तत्पूर्वभूतस्य एतद्राह्मणस्यापि उत्तर- माह्मणस्य ऋतुशेपरवरहितप्रधानविद्याविशेषप्रतिपादकत्वे दृष्टान्त. तयोपात्तत्वात्, तत्पूर्वसूत्रे, "न सामान्यावप्युपलब्धेर्मन्युयन्न हि लोकापत्तिः” इत्यत मृत्युवदिति एतद्राह्मणविषयस्य दृष्टान्ती- फरणात्, पूर्व विक्रूाधिकरणभूतानन्तराधिकरणशरीरेभावाधिकर- णादिषु, एतद्राह्मणगतस्य, 'तं यथा यथोपासते, तदेव भाति' इति तस्मतन्यायवाक्यस्य असदुदाहरणाच एतद् ब्राह्मणमपि वेशद्याय द्रष्टव्यं भवतीति सह काश्यते ।

·708 परिष्कारमानोपेतः अग्निरहस्यभाग:-2. अथ यदेतदश्चिीप्यते, तन्महाव्रतम्, तानि सामानि, स साना लोकः। अथ य एप एतस्मिन् मण्डले पुरुषः, सोऽग्निः, तामि य®पि, स यजुपॉल्लोकः ॥ सपा प्रय्येव विद्या तपति । तद्वैतदप्यविद्वॉस आहुः -त्रयी वा एपा विद्या तपतीति । वाग्धैव तत् पश्यन्ती चदति ॥२॥ स एप एव मृत्युः, य एप एतस्मिन मण्डले पुरुषः । अधैतद- मृतम्, यदेतचिदीप्यते । तस्मात मृत्युन म्रियतेऽमृते ह्यन्तः। तस्मादु न दृश्यतेऽमृते छन्तः ॥३॥ तदेव श्लोको भवति, अन्तरं मृत्योरमृतमितिअवर निन्मृत्योर- मृतम् । मृत्यावमृतमाहितमिति । एतस्मिन् हि पुरुष एतन्मण्डलं प्रतिष्ठितं तपति । मृत्युपियस्वन्तं वस्त इति । असो वा आदित्यो विवस्वान् । एप घहोरात्रे विपते । तमेप वस्ते । सर्वतो होनेन परिवृतः । मृत्योरात्मा विवस्वतीति । एतस्मिन् हि मण्डल एतस्य पुरुषस्यात्मा । एतदेप श्लोको भवति ॥४॥ तयोर्या एतयोः उभयोरेतस्य चार्चिप एतस्य च पुरुषस्यैत. मण्डल प्रतिष्ठा । तस्मान्महदुस्थं परस्मै न शसेत् , नेदेतां प्रतिष्ठां छिनदा इति । एलॉ ह स प्रतिष्ठा छिन्ते, यो महदुस्थं परस्मै शंसति। तस्मादुक्थशंसं भूयिष्ठं परिचक्षते । प्रतिष्ठां छिनो हि भवति । इत्यधिदेवतम् ॥५॥ अधाधियशम् । यदेतनमण्डलं तपति, अय स रुमम: 1 अथ यदेतदचिर्दीप्यते, इदं गत् पुफरवर्णमापो पता: नापः पुपरपर्णम् । अथ य पर पस्मिन् मण्डले पुरष , अयमेर स योऽयं हिरण्मयः पुरुषः । तदेतदेवगत्तय सररत्येहोपधत्ते । नाम्ये गानु मस्यामूद्ध- मुलामति । तदेतदप्येनि, य एष तरति। नरसादग्नि नाद्रियेत परिन्नुम । समुनदर तदा भरतीत्यु प्राधियशम् ॥६॥ अस्मिन् अग्निरहस्यत्राह्मणे मण्डलपुरपे आदी याग्निवभारानां ततो मृत्युत्नभावनाच विधाय, मण्डलपुरुषस्याधिदैवतं स्थितस्य ।

·- परिष्कारमानोपेत अतिरहस्यभाग 5-2 709 अथाध्यात्मम् । यदेतन्मण्डल तपति यश्चैप रसम , इद तच्छु मक्षन् । अथ यदेतदचिदीप्यते यश्चैतत् पुष्करपर्णम्, इद तत् कृष्ण मक्षन् । अथ य एप एतस्मिन् मण्डले पुरपो यधेप हिरण्मय पुरुष, अयमेव स योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुष ॥७॥ म एप एव लोकम्पृणा । तामेष मोऽग्निरभिसम्पद्यते । तस्य तन्मिथुन योऽय सत्येऽशन पुरुष । अर्द्धमु हैतदात्मनो यन्मिधुनम् । पदा चै सह मिथुनेनाथ सर्वोऽथ न स्वताय । नद्यत् ते द्वे भवतो द्वन्द्वं हि मिथुन प्रजनम् । तस्मात् डे-द्वे लोरम्पृणे उपधीयेते। तस्मादु दाभ्या दाभ्या चिति प्रणयन्ति ॥८॥ स एप एवेन्द्र , योऽय दक्षिणेऽक्षन् पुरुष । अयेयमिन्द्राणी। ताभ्या देवा एना विधृतिमकुर्वन् नासिकाम् । तस्माजायाया अन्ने नाश्नीयात् , वीर्यवान दासानायन । पीयन्तम् ८ मा जनयति, यस्या अन्ते नानाति ॥९॥ तदेतद्देवतें राजन्यान्धो मनुष्याणामनुतमा गोपायन्ति । तस्स दुतेपुवीर्यवान् जायते मृतयाका पयसासाक्षिपश्येन जनयति ॥ तो दृदयस्याकाश प्रत्यरेत्य मिथुशीभवत । ती यदा मिथुन स्यान्त गच्छतोऽथ हैन-पुरुष स्वपिति । तथग हैयेद म पस्य मिथुनस्यान्त गया सचिद इस भाति, पचे वैतसविद च भवति । देवे धनन् मिथुनम् । परमो घर आगन्द ॥ ११ ॥ तस्मादेवरित् स्यात् । लोकों हेते पर तद्दयन मिथुना मियेण धाना समर्द्धयति । सादु हसरत धुरेव न योधयेत्, नेदेने देवने मिथुनीमात्यो दिनसानीति । तस्मादु हैनमुपुपुर लेप्रणामिन मुस भयलिए नदेग्न रेत मि. | माद्र तस इद सबै सम्भाति यदि किन । २॥ अधिशााहिरण्मयपुरुषस्यम्, अयाम दक्षिणाक्षिातपुरपे तदुः भयपुरपञ्च प्राय, भाया मपुरपे गैरमणात्य दक्षिणाभिरपे ·710 परिपारमातोपेत अग्निरहस्यभाग 52 स एप एर मृत्यु , य एष एतस्मिन् मण्डले पुरपो यश्चाय दक्षिणेऽक्षन् पुरुष । तम्य हैतस्य हृदये पादानतिहती। ती हैतदानियो कामति । स यदोलामत्यथ हैतत्पुरुपो म्रियते । तस्मादु हैतत् प्रेतमाहुराच्छेद्यस्येति ॥ १३ ॥ एप उ एव प्राण । एप हीमा सर्या प्रजा प्रणयति। तस्यैते प्राणा स्वा । स यदा स्वपिति, अथैनमेते प्राणा वा अपियन्ति । तस्मात् स्वाप्यय । स्वाप्ययो ह थे। ते स्वप्न इत्याचक्षते परोक्षने परोक्षम् । परोक्षकामर हि देवा ॥१४॥ स एतै सुप्त न कस्यचत वेद । न मनसा सइल्पयति । न वाचाऽनस्य रस विज्ञानाति । न प्राणेन गन्ध विजानाति । न चक्षुषा पदयति।न श्रोत्रेण शृणोति । एतें ह्येते तदापीता भवन्ति।स एप एक सन प्रजासु बहुधा व्याविष्ट । तस्मादेका सती लोकम्पृणा सर्वमग्निमनु विभवति । अथ यदेक एव, तस्मादेका ॥१५॥ तबाहु -एको मृत्युर्वहव इति । एकश्च बहवश्चेति हव्यात्। यदु हासावमुन, तेनै । अथ यदिह प्रजासु बहुधा व्याधिए, तेनो बहवः ।। तदाहु - अन्तिमै मृत्युर्दूरा इति। अन्तिके च दूरे चेति ह ब्रूयात् । यदहायमिहाभ्यात्मम् , तेनान्तिके। अथ यदसाचमुत्र, तेनो दूरे ॥१७ तदेप श्लोको भवति । अन्ने भात्यपश्रितो रसानों सक्षरेऽमृत इति । यदेतन्मण्डल तपति, तदन्नम् । अथ य एप एतस्मिन् मण्डले पुरप सोऽत्ता । स एतस्मिननेऽपश्रितो भातीत्यधिदेवतम् ॥ १८ ॥ अयाध्यात्मम् । इदमे शरीरमनम् । अथ योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुप , सोऽत्ता । स एतस्मिनन्ने अपश्रितो भाति ॥ १९ ॥ तमेतमग्निरित्यद्वयव आसते, यजुरिति । एप हीदें सर्व इन्द्रत्व सव्याक्षिपुरुपे इन्द्राणीत्वञ्च भावयित्या, मण्डलदक्षिणा- क्षिस्थपुरुपयोमृत्युव प्राण वचारोप्य तत इदमुच्यते- आदित्यमण्डलमिद शरीरञ्चानम् । आदित्यपुरुषो दक्षिणाक्षि ।

·परिष्कारमानोपेत अग्निरहस्यभाग 52 711 युनक्ति। सामेति छन्दोगा ।एतस्मिन् हीद सव समानम्।उक्थमिति वाचा । एप हीदं सर्वमु थापयति । यातुरिति यातुविद । एतेन ही सब यतम् । विपमिति सर्ण । सर्प इति सर्पविद । ऊगिति देवा । रपिरिति मनुष्या ( मायेत्यसुरा । स्वधेति पितर । देयजन इति देवजनविद । रूपमिति गन्धर्म । गन्ध इत्य-सरस । त यथा यथोपासते, नदेव भाति । तद्धनान् भूलाऽवति । तस्मादेतमेवचित् सरेवैतेरुपासीत । सर्वं तद्भवति सधै हैनमेतद् भूत्वाञ्चति ॥ २० ॥ स एप बीपकोऽग्नि । संगेका, यजुरेका, सामेश। तथा काश्चात!पदधाति रस्म पर तस्या आयतनम् । अथ या यजुपा पुरुष एव तस्या आयतनम् । अथ यो साग्ना पुष्करपर्णमेव तस्या आयतनम् । एव बीपक ॥२१॥ ते या एते उमे एप च रुम्म पतञ्च पुष्करपर्णमेत पुरुषमपीत । उमे हि सामे यजुरपीत । एव वेकेप्टक ॥ २२ ॥ स एप एय मृत्यु , य एप एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश्चाय दक्षिणेऽक्षन् पुरुष । सपए एवविद आमा भवति । स यदेवधि पुरुषधात्ता । स परमात्मा। त यथायथोपासते, तदेव भरति । उपासकेन पुरुषेण यादृशवस्त्वाकारावच्छिन्नतया स्वयमुपासितो भरति, ताशवस्त्याकारावच्छिन एस भवन् स यथायथ तमुपास- कमिह परत च रक्षति । ततुनयविचार अस्पच्छान्दोग्यपरिशिप द्रप्टन्य । शेष परस्तात्। अय पुरुष श्रीप्टकाग्निर्भाव्य । ऋग्यतुस्सामो पधेयेटकचात् अग्नेम्लीष्टरता। एकेएरश्च भाय । असामयो यजुष्यण्ययात् यजुर्मानपरिशपादकेएकत्यम् । एवम्भूनोऽय मण्डले दक्षिणे अक्षिण च स्थित मृत्युवेन भाय । [सवसहईन्वरूप- सामान्यधर्ममादाय युयभाग्नेति न सामान्यात्- इति सूत्र- भाष्ये स्थितम् । उरष्टे निष्पदृष्टेरयोगात् मृयुमादृश्य गायनीसा- ·- 712 सपरिष्कारमाप्योपेत अग्निरहस्यभाग 5-3. दस्मॉल्लोकात् प्रेति, अर्थतमेवात्मानमभिसम्भवति सोऽमृतो भरति। मृत्युहीस्यात्मा भाति ॥ २३ ॥ इति अग्निरहस्य पञ्चपाध्याये द्वितीय ब्रामणम् ।। १०-५-३ नेव वा इदमग्रेऽसदासीन्नेन सदासीत् । श्रीमते रामानुजाय नमः [येनोपनिषदा भाग्य रामानुजमतानुगम् । रम्य हत प्रपद्ये त रगरामानुजं मुनिम् ॥] श्रीरारामानुजमुनिवरविरचिना अग्निरहस्यप्रकाशिका अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरस्स्थल दिया । अलनाचलशृङ्गारमञ्जलिमम गाहताम् ।। व्यास लक्ष्मणयोगीन्द्र प्रणम्यान्यान् गुरूनपि । कियतेऽमिरहस्यस्य वितिर्विदुषा मुदे ।। नैव वा इदमग्रे सदासीत् नेवासदासीत् = इद जगत् सर्गाद्य- समये सर्वात्मना अभिव्यक्तनामरूपमपि नासीत् । सर्वात्मना खबरूपे णाप्यसनासीत् । विमृष्टानुन्मीस्तचिवदासीदिन्यर्थ ।। दृश्यवत् विरक्षितमित्यप्याशय, स्यात् । एव भावितोऽयमात्मा स्वान्तरात्मत्वरूपेण यथास्थिताकारेणोपास्यते चेत्, उपासक प्रेत्यामृतो भाति । तस्य वस्तुन एतदन्तरात्मत्वादिति । इति वात्स्यगचक्रवर्तितीररावाचार्यकृतिषु उपनिषद्भाष्यपरिष्कारे अग्निरहस्यभागगत- पूर्वबाझगपरिष्कारः।

·सपरिपपारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-3. 713 भासीदिव वा इदमग्रे नेयासीत् । तद्ध तन्मन एवास ॥१॥ तस्मादेतपिणाभ्यनूतम् । नासदासीनो सदासीत्तदानीमिति नेव हि सन्मनो नेवासत् ॥२॥ आमीदिव वा इदमग्रे नेवासीत् । स्वरूपण सत्वात् सदिर, नामरूपव्यक्त्यभावात् असदिवेत्यर्थ । राद्ध तन्मन आस । तत् तदा तन्मन प्रादुर्वम्व । तस्मिन् काले प्रथमतो मग सृष्टमिया ॥१ तस्मादेतपिणाभ्यनूक्तम् । यत एव मर्गाद्यसमयस्य ताह- अपत्वम् , अत एव सर्गाद्यसमयस्वरूप वेदेनाप्यनूतम् , नामदापी- दिनि । उक्तोऽर्थ । नेव हि सन्मनो नेवामत । तस्मिन् समये उत्पन्नमपि मन किञ्चिदभिव्यक्तनामरूपत्वादमदपि न भवति , अत्य. न्तामि यत नामरूपत्वाभावात सदपि न भरतीत्यर्थ । २ ॥ (मनश्चिदाद्यग्निवाह्मणभाष्यपरिकार:) यथा ईशावास्यानुगाफ. संहितान्तगनऽपि शारीरकोपयुक्त. सौद्रियते, तथा वाह्मणान्तर्गतोऽप्यनिरहस्यभागोऽयमादरणीय , शारीरके सृतीयतृतीये माथिदाग्निलाध्यस्य मनोमयस्य मतोरन निहितम्य मीमासनात् , उपनिषदन्तरदर्शित वैश्वानरादिविद्याविधान- दर्शनाचति निभाव्य सूत्रमाप्याद्यर्यावयाधमीर्यसंपिपादयिपया उपनिषदन्तराणमिव अमिरहस्यभागस्य प्यर्थं प्रकाशयितुमागयों भाष्य भारियाण मर्वस्वग्रन्थानुगत मङ्गलरलोरगिदापि निरन्नाति अतसीति । तद्ध नन्मन एमासेति । मनधिदादयोऽप्रयो मनोमया इव चक्ष्यन्ते विद्यामययत्परोगिता तस मनस ज्योपयोगात् यया. रम्मे मन एवेह कधितम् ।न तारता तत्पूर्वराष्टमहदददारत झार- गाना स्यावृत्तिः अपक्षिनमानेणोरममा प्रति दी।

·714 सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-3. तदिद मनः सृष्टमाविरसुभूपत् निरुततरं मूर्ततरम् । तदात्मान- मन्वच्छत् । तत् तपोऽतप्यत । तत् प्रामूर्च्छत् । तत् पटन्नि शन सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽग्नीननि मनोमयान् मनधितः। तदिद मूर्ततरम् । व मन मृष्ट ईपदभिव्यक्तनामरूपतया निरुतमपि मूर्तमपि निरुक्ततरत्या [मूर्ततरतया च.] आविर्भवितुमैच्छत् । अत्यन्तनामरूपयापारामि यक्तिमैच्छदित्यर्थ । तदात्मान तपोऽत प्यत । [नव मनश्शरीरकपरमात्मा ] आत्मान चिन्तयन् संकल्परूप तप कृतवानियर्थ । मन परामर्शि तत्पद । 'मृदब्रवीत्' इत्यादिवत् तदभिमानिदेवतापर द्रष्टव्यम्। तत् प्रामूच्र्छन्। तत् मन समुछिन विस्मृ (स्तु :) तममवदित्यर्थ । 'मूर्छा मोहसमुछाययो' इति हि धातु । तत् पट् मनचितः । तन्मन एव-लिंगासहस्रदिनात्मक पुरुषायुपान्तर्गतकै कदिनप्रभवमानसवृतिसघाता अग्नित्वदृष्ट्या उपास्य माना मनश्चितः । [तान् !] आत्मनस्सन्धिन अर्कान् अर्चनीयान् मनोमयान मनोनि पाद्यानपश्यदित्यर्थ । 'कर्मण्यन्याख्यायाम्' इति मूर्ततरमिति । इष्टचिताग्निरूपरूपमूर्ततुल्यमनोमयमनश्चिदाद्य- नेकाग्निसंपादकत्वादस्य मूर्ततरत्नम्। मानसवृत्तिसंघाता इति । ननु मनधित्पदस्वारस्यानुरोधेन मनस एयाग्नित्तम् । तस्यैव तत्तदिनान- च्छिनत्वेन भेदकल्पनया अनेकन्वोपपत्तेरिति चेत्-उपरि, 'सर्वाणि भूतानि चिन्यन्त्यपि वपते' इति प्राणिप्रयत्नसाध्यत्वस्य स्पष्टमवगमात्. मनसस्तदभावात् मनोव्यापारग्रहणम् । एपञ्च मेदकल्पनक्लेशोऽपि नेति ।

·सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-3. 715 मनश्चीयत इत्यर्थे विप् । श्येनचिदादिशब्दवत् असो कियन्नो निष्पन्नः । मनश्चितो नामामय इति यावत् । जिवन्तो निष्पन्न इति । अत: इष्टचितशन्दवत् अयमकारान्त पति न मन्तव्यम् । उपरि मनश्चित्सु इति प्रयोगोऽप्यस्ति । एवं वाश्चित इत्यादिरपि कियन्त एव । सर्वोऽयं तकारान्तरहुरचनान्तः। न तु इटाचितरादयत् अकारान्तकवचनान्तः । इटरुचित इत्यस्य एकामिश्चित इति विग्रहः । 'इष्टकेपीकामालानां चितन्लभारिपु' इत्यनुशासनात् चितशम्दे परे इष्टकाशन्दे द्वस्वः । चितरादः तन्त्र फ्तान्तः । मनश्चित्पदं तु श्येनचित्पयन्, 'कर्मण्यग्न्याख्यायाम्' इति सूरनिष्पादितम् । नत्र कर्मणीत्यनुवर्तते । फर्मणि उपपदे फर्म- कारकरूपाथै चिनोतेः किप स्यात् अग्नियाचित्वे इति तदर्थः । अग्नि- रत्न आहयनीयाग्न्याधारस्थण्डिलविशेषः । एवञ्चन्न चित् इत्यस्य चितसदस्येव चयनकर्थिकत्वेऽपि तदुपपदभूनमनाइयेनादिशब्दार इष्टकाशब्दवत् न चयतकरण पाचकाः; किन्तु चीरमान रस्तुएराः। "श्येनचितं चिन्धीत' इत्यस्य हि श्येनसयोभवति अग्निवीयमान: तमनि चिन्नीतेत्यर्थः। माहवनीयाधारभूतस्थलविशेषस्य श्येनपक्षि- समानाकारतया निर्माणात् श्येनपक्षिण: चीयमानस्थलस्य चामेदा. रोपात् श्येनचित् इति तत् स्थलमुच्यते । तमन् मनधित् इत्यनापि मनसः, माती वस्तुनश्चीयमानम्याग्नेशामेदारोपो द्रष्टव्यः । तन्न, 'पर्तिशतं सहनाण्यपरदात्मनोऽनीन्' इति मनस्यन्धिषु पट- विशन्सहस्रेषु अग्निन्यकथनात् मनोव्यापारसंघानाः तारन्त पवातय इति मनश्चिदित्या मनःप नाशसंघातपरं प्रापम् । सेप्पांक- संघातेऽपि चित्याग्न्यमेदारोप:व्यापारसंघातानामनेरतया अग्न्य- नेकन्यरनं चित इति यदुवचनम् । अवार्य विशेष:-श्येनचिदित्यादी स्येनस्य अनिरूपस्थानस्य च मूनचात् अग्नी श्येनतादात्म्याराना दयेनसदशाकारसंपादनेन नियने । इह तु मनोव्यापाराणाममूर्तनपा ·716 सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-3. नेपु मनसैवाऽऽधीयन्त । मनसाऽचीयन्त । मनसैपु ग्रहा अगृह्यन्त । मनसाऽस्तुरत । मनसाऽश सन् । तेषु- एपु मनश्चिदाद्यनिपु उपयुक्ताग्न्या(न्या धानचयन- ग्रहणतोलगाण्यपि मनोनिप्पाचान्येवेत्यर्थ । ननु सोपा मनोव्या- पाराणाममित्वष्टगा कोडीकृतत्व त् आधानचयनमहणस्तोत्रशलादिदृष्टि- विषयो मनोव्यापारो नास्तीति शङ्कयम्--केपाश्चित् व्यापाराणाममित्व. दृष्टया कोडीकारस्य केपाचित् तदुपयोग्याधानचयनस्तोत्रादि- व्यापारत्वेन कोडीकारस्य वा (च) संभवात् नानुपपत्ति । सरशाकारसंपादनायोगात् अमेदारोपमातम् । तत्रापि प्रतायुप- युज्यमाने स्थलविशेषरूपाग्नो फतुकाले मनोव्यापारतादात्म्यभार नेति न मन्तव्यम् ; 'मनोमयेषु मनश्चित्सु मनोमयमक्रियत' इति अग्नेमनोमयत्ववेदनेन पूर्वोक्तमानसन्यापारसंघाते अग्निरूपस्थल- विशेषत्यारोपणपूर्वकंतत्र अग्नी त-यसर्घकार्यफ्रियमाणत्यभावनाया शापनात् । तथा च मतश्चित इत्यस्य अनित्वेन भावनीयान् मानस. व्यापारसंघातानित्यर्थः पर्यवस्यति । मूलै अग्नीनिति पदं स्पष्टार्थ प्रयुक्तम् । अग्न्यारयायामेन विविधानात चित्पदेन तत्सिद्धेः। आधानेति । मूले मनसेनाधीयन्त इत्यत्न आधीयन्त इन्येव पदच्छेदात् आधानमेव व शक्यम् , नान्यत् । तथैवोपरि, तान्ये- वादधतीनि च वक्ष्यते । आधानचयतादीना भावनामानरूपाणामन पथनात् चास्तमाधानवयनादिक नास्तीति सिद्धया प्रत्वन्तर्गते चित्याग्नी न मनोव्यापारादिभावना । अत एव वास्तवचयनाथ- भावात् नान यास्तपकतुरपीति लभ्यते । तहि भावितानामनि-माधान-चयन-ग्रहणादीना कुत्रोप- योग कि पूर्वोक्तकतिपयमानं भारतीयम् , उतान्यदपीति जिज्ञा- ·सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-3. 717 यत् कि च यज्ञे कर्म क्रियते, यत् कि च यशिय कर्म, मनसैच तेषु तन्मनोमयेपु मनश्चित्सु मनोमयमनियन । तयत् किञ्चमानि भूनानि मनसा संकल्पयन्ति, तेपामेसा ति। तानेवादधति, ताश्चिन्वन्ति तेषु ग्रहान् गृह्णन्ति , तेपुस्तुपते तेषु शसन्ति । एतावती ये मनसो विभूतिरेतापती विसृष्टिरेतारन्मन । यत् . अनियत । यज्ञप्रयोगे यत् प्रधान कर्म क्रियते, यच यज्ञोपयुक्त तदङ्गभूत कर्म ग्रहणस्तोत्र शस्त्रादिकम् , रत् स मनोमयेषु मनश्चित्सु मनसैर मनोमयमक्रियतेत्यर्थ । तद्यद... कृतिः। तत् तस्मात् लोके सर्वं भुनै क्रियमाणा मनोव्यापारा सऽपि एतन्निप्पाघाना विद्यामयाना मनश्चिता निप्पादक यापारा इत्यर्थ । मनो यापारत्वावच्छिन्नेषु सर्वेषु क्रियमा- णाया अमित्वदृष्टे मकलमनोव्यापाराश्रिततया सर्वेषा मनोयापाराणा स्वाध्यतामिनिष्पादकत्वादिति भाव । तानेव शमन्ति । सर्वाणि भूनानि विदुपा सपायेषु मन- वित्सग्निपु उपयुक्तानि आधा-चयनग्रहणस्तोत्रशत्रान निप्पादय नीत्यर्थ । एतावती...म ...मन! । मनस एतेऽग्नय । स तदधीना तत्कामता एत दृशम हायमाहिन इत्यर्थ । सायामुच्यते यत् किञ्चति । यशाग्य कर्मति प्रयोक ये यज्ञे कर्मेति प्रयोगान् यक्षपद, 'न प्रथमयो प्रज्यात्' इत्यनेन प्रयोगपरमिनि विशदित भावमाशिसयाम् । यद्वा यापद यथाश्रुतमे वास्तु । य:- फत्व राप्तम्यर्थः यहिनामप्रक्षेगडयो देयतोदेश्यको द्रव्यत्यागः । तथा च यशस्वरूपान्तर्गतमुद्देशत्यागादिरूप यमति यो फर्मत्य- स्थार्थः । तेन प्रधानमंमहणम् ।भग सौ यशियं कर्मत्यनेन गृहले। । 1 ·118 सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5.3. पति शत् सहस्राण्यग्नयोऽर्काः। तेषामेकैक एच तावान् यावानसी पूर्वः ॥३॥ तन्मनो याचमराजत । सेयं वाक् एष्टाऽऽविरघुभूपनिरुक्ततरा भूर्ततरा। साऽऽत्मानमन्वैच्छत्। सा तपोऽतप्यता सा प्रामूर्च्छत् । सा पनि शत सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽग्नीनर्मान वाटायान् वाक्चितः पट....पूर्व।। पत्रिशरसहनसंख्याकानामचनीयानामग्नीनामेषां मध्ये एकैकोऽप्यमिः पूर्वोक्तेष्टकचिनामिसदृश इत्यर्थः । इष्टकचितस्याग्नेः वाशिमूतक्रतुद्वारेण यत् फलम् , तदेव मनश्चिदादीनामपि विद्यामय- क्रतुद्वारेण फलमित्यर्थ. । एवमुत्तरत्रापि ॥ ३ ॥ वाश्चित:-- वागिन्द्रियव्यापारा । याफ्चितो चागिन्द्रियव्यापारा इत्यादि। मनश्चिच्छन्दे उक्तयारीत्या वाश्चिदादिपदेष्वपि व्युत्पत्तिः प्रदर्शनीयेति, 'आत्मनोऽग्नीनन् वाङमयान्' इति वाफ्संबन्धिषु वाग्विकारेषु अग्नित्वकथनवलेन यास्पद वाग्व्यापारपरम् , चित्पदं चयनकर्मभूनाग्निपरम् , उभयोर- मेदारोपः इत्येव सिद्धयति । अथापि अग्निपदसमभिन्याहारादेव वाग्व्यापारेषु अग्न्यभेदलामात् व्युत्पत्तिप्रदर्शनार्थ तावदुक्तावपि अन्ततः वाग्व्यापारमावं वाक्चित्पदेनेह विरक्षितुं युक्तमिति निष्कृप्यैवमुक्तम् । रीतिरि पदेऽप्यन्ततो भाव्या, 'अग्नीन्... मतश्चितः' इत्यन्न । 'मनो इत्यन तु अग्निादान्तरा- चित्पदमग्निसमर्प इत्याद्वार "शिवा 4 ·सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-3. 719 ते पाचवाऽऽधीयन्ताचाऽचीयन्त यापु ग्रहा अगृहन्त याचा- स्तुगत चाचाऽश सन् । यत्ति च यझे कर्म क्रियते, यत्किं च यझियं कर्म, वाचैव तेषु तद्वाडायेपु चाफ्चित्सु यायमक्रियत । तयत् किं चेमानि भूतानि वाचा पदन्ति, तेपामेव सा कृतिः । तानेवाऽऽदधति तांश्विन्वन्ति तेषु ग्रहान् गृह्णन्ति तेपु स्तुवते तेषु शमन्ति । एतावती चे याचो विभूतिरेतायती विष्टिरेतायती याक । पद्विशत् सहस्राण्यग्नयोऽस्तेिपामेक एव तावान् यावानसी पूर्धः॥४॥ मा चार प्राणमएजत । सोऽयं प्राणः सृष्ट आविरभूपनिरुततरो मूर्ततरः। स आत्मानमन्वैच्छत् स तपोऽतप्यत । सभामूच्र्छत् । स पशि शन सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽग्नीनयन्मिाणमयान्माणचितः । ते प्राणेनैनाधीयन्त प्राणेनाचीयन्त प्राणेनेषु प्रहा अगृहएन्त प्रापेनास्तुवत प्राणेनाश सन् । यत्कि च यज्ञे में क्रियते यत्किच यक्षियं कर्म प्राणेनैव तेषु तत् माणमयेपु प्राणचित्सु प्राणमयम- क्रियता तयत्किचेमानि भूतानि प्राणेन माणन्ति तेगमेव सा एतिः। तानेयाऽऽदधति तांश्चिन्यन्ति तेषु महान् गृह्णन्ति तेषु स्तुपन सेषु शमन्ति । पनावती घे प्राणस्य निभूतिरेतायती पिसृष्टिरेशायान प्राणः । पदनि शत् पूर्यः ॥ ५॥ म प्राणश्चक्षुरएजत । नदिदं चक्षुः सप्टमाविरघुभूपनिरुततरं मूर्ततरम् । नदात्मानमन्वच्छत् तत्तपोऽनप्यन नत्मामूल्छन् । तत् पनि त सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽग्नीश्चिक्षुर्मयांश्चश्चितः ।से चक्षुपैवाऽऽधीयन्त चक्षुषाचीयन्त चनुपपु प्रहा भगृहस्त चक्षुगस्त- यन चनुपाशरान यत्किच यशे कम क्रियते यकिन यशियं यम वाचवेत्यादि । वाग्यापारात्मरेपग्निपु याम्यापारात्मकानि पर्माणि यानवाक्रिपन्त-धाग्यापारोद्यान्यासन् । याग्यापारा पर यासंबन्धिपर्यरूपा माच्या इति यायम् । (४) ॥ पयमनऽपि । 1 ·। 720 सपरिफारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5.3. चक्षुपैव तेषु तच्चक्षुर्मयेषु चक्षुश्चित्सु चक्षुर्मयमक्रियत । तद्यत्किं चेमानिभूतानि चक्षुपा पश्यन्ति तेपामेव साकृतिः। तानेवाऽऽदधति तांश्चिन्वन्ति तेषु ग्रहान् गृह्णन्ति तेपु स्तुवते तेपु श सन्त्येतावती वै चक्षुपो विभूतिरेतायती विसृष्टिरेतावचक्षुः। पटनि शत्...पूर्वः॥६ तचक्षुःश्रोत्रमसृजत। तदिद श्रोत्र सृष्टमाविरवुभूपनिरुक्ततरं मूर्ततरम् । तदात्मानमन्वैच्छत् । तत्तपोऽतप्यत तत्यामूर्च्छत् । तत्पद- त्रिशत सहस्राण्यपश्यदात्मनोग्नीनन्टिोनमयाम्शेत्रचितः । ते श्रोनेणेवाऽऽधीयन्त श्रोत्रेणाचीयन्त श्रोत्रेणेपु ग्रहा अगृह्यन्त श्रोते- णास्तुवत श्रोणाश सन्। यत्किच यज्ञे कर्म क्रियते यत्कि च यशिय कर्मधोखणेव तेपुतच्छोनमयेपुश्रोत्रचित्सु श्रोल मयमक्रियता तत्कि चेमानि भूनानि श्रोतेण शृण्यन्ति तेषामेव सा कृतिः । तानेवाss- दधति तांश्चिन्वन्ति तेपु ग्रहान् गृह्णन्ति तेपु स्तुवते तेषु श सन्ति । पतावतीवै श्रोन्नस्य विभूतिरेतारती विसृष्टिरेतावच्छोत्रम् । पट- निशत् .. ...पूर्वः॥७॥ तच्छ्रोत्र कर्मासृजता तत्प्राणान् अमिसममूर्च्छदिम संदेघ(१) मन- संदेहमयत्स्नं चै कर्मते प्राणेभ्यः। अस्ना उचै प्राणा ऋते फर्मयः॥८ तदिदं कर्म समाविरघुभूपत् निरुक्ततरं मूर्ततरम् । तदात्मान- मन्वैच्छत् तत् तपोऽतप्यत तत्प्रामूर्च्छत् । तत्पट नि शत महनाण्य- पत्यदान्मनोऽग्नीनान कर्ममयान् कर्मचितः। ते कर्मणैवाऽऽधीयन्त फर्मणाचीयन्त फर्मणेपु ग्रहा अग्रवन्त कर्मणास्तुक्त फर्मणाश सन् । यत्किं च यज्ञ फर्म क्रियते यत्कि च यमियं कर्म कर्मणेच तेपुतत्कर्म- मयेपु फर्मचित्सु फर्मनयममियत । तद्यकि चेमानि भूतानि फर्म फुर्वते तेयामेव सा कृतिः।तानेवाऽऽदधति तांश्चिन्यन्ति तेषुग्रहान गृद्धन्ति तेपु स्तुवते तेपु श सन्ति । एतावाती चे फर्मणो विभूति- रेतावती विएटिरतावत्कर्म । पदनि शत् . पूर्वः ॥९॥ कर्मचिता-वागिन्द्रियातिरिक्त कर्मेन्द्रियव्यापाराः । ।

·सपरिकारमाप्योपतम् अग्निरहस्यम् -3 721 तत् पौग्निमरजत । आविस्तरा चा अग्नि फर्मण । कर्मणा होन जनयन्ति; फर्मणेन्धते ॥१०॥ सोऽयमग्नि सृष्ट आविरघुभूपत् निरुक्ततरो मूर्ततर । स आत्मानमन्वैच्छत् स तपोऽतप्यत स प्रामूर्छन् स पति यात सह- नाण्यपश्यदात्मनोऽग्नीननिम्मिचित । तेऽग्निमाऽऽधायन्नाग्नि- नाचीयन्ताग्निनपुग्रहा अगृह्यन्ताग्निनास्तुचताग्निनाश सन्। यत्किंच यझे फर्म क्रियते यत्किच यशिय कर्म अग्निनव तेषु तदग्निमयेपग्नि- चित्स्वग्निमयमक्रियता तद्यकिचेमानि भूतान्यग्निमिन्धते तेषामेव सा इति । तानेवाऽऽदधति ताश्चिवन्ति तेषु महान् गृहन्ति तेपुस्तुरते तेषुश मन्ति। एतावती यामग्नेविभूतिरेतायतीयिष्टिरेतानानग्नि । पति शत्सहनाण्यग्मयोऽर्का । तेषामेवेक पर तायान् थावानसी पूर्व ॥१॥ ते ते विद्यावित एव ।तान् हैनानेवविदे सर्वदा सर्माण अग्निचिता जाठरामिन्यापारा । ते हैते विद्याचित पव ! एते मनश्चिदादय सर्वेऽपि विद्याचिता विद्यार्था चिन इत्यर्थ । न तु मनश्चिदादीनामे विद्यापचित्त्व (चित्त्वमेव ।) योध्यते । तम्य सिद्ध- वेन विद्याचित एवेत्यरधारणवैयर्यप्रसारात् । अतो विद्याचिा एवे. त्यस्य, विद्यामयमानसप्रदादे कियामयद्वादशाहादिमत्वर्थत्ववत् विधा मयस्य मनश्चिदादे प्रसक्तम्य कियाम यात्वयं-वस्य प्रतिषेधात्यमेव ।। तान ६ वपते। एवविदे विद्यामयातुमते जामते म्बपते च सर्वाणि भूतानि सर्वदा अमि चिवनीत्यर्थ । सार्यकारिकसमत. तस्य सिदत्वेनेति। "वाडननचक्षुरादिग्यापाराणामिष्यादिवत् चपनानुपपत्तेमनसा सपादिनानियेन विद्यारूपत्ये सिदेऽपि" इनि धीमाप्योत्तरीत्या सिद्धत्येनेत्यर्थ । स्वरते इत्येतत् पयविदे इत्यस्य विशेषणम् । 2-46 ·- " 722 सपरिफारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-3 भूतानि चिन्वन्त्यपि स्वाते। विद्यया हैवैत एवंविदश्चिताभसन्ति ॥१२॥ कर्तृकमनो-यापारा: अमित्वदृष्टिविशिष्टा. विद्याव पुरुषशेषभूताः चयन रूपा एवाऽऽसन्नित्यर्थः । अन्न सर्वभूनकरीक काल यापिमनोव्यापार म्याग्नेः परिमितकालफर्तृकफियामयकत्वनुमवेशासामर्थात् विद्यामय- तावनुप्रवेशसामर्याच मनश्चिद्पोऽमिः न मानसग्रहवत् क्रियामयक्रत्व नुप्रवेशी; अपि तु पियामयकत्वनुपवेशीति द्रष्टव्यम् । ते हैते विद्याचित श्वेत्येतद्वाक्यं विगोनि विद्यया हवन एवं विदविता भवन्ति । 'एवंविद पुरुषस्य "विद्यया विद्यामयेन क्रतुना संबद्धाः मनश्चिदादयः चिता भवन्तीत्यर्थ " इति भगवता भाष्यतोक्तम् । अत्र विद्ययेति विद्या श्यो जनतया हेतुः । विद्यार्थ चिता इत्य" इति कार्या- ख्यातच । अन्न विद्यया है वैत इति वाक्यस्य ते हैते विद्याचित एवेति वाक्यविवरणरूपत्वस्य माय एवाविष्कृतत्वात् विद्याचिन एवेत्यपापि विद्यार्थ चित इति पूर्वोक्त एवार्थ इत्यर्थः ॥ इति मनश्चिदाद्यग्निविद्यामयऋतुब्राह्मण प्रकानिका ॥ विद्यार्थ चित इति पूोक्त एवार्थ इति। ननु कर्मण्यन्याख्याया- मिति सूत्रत पा श्येनचिदादिवत् विद्याचित्वदनपि निपाधमिति विद्यार्थ चित इति कथम् ? सत्यम् । अथापत्र विद्यापदं न मनोव्यापारवान्यापारादिगताग्नित्वभावनापरम् । अग्नित्वभावनायां चित्पदार्थाग्न्यमेदानन्दयात् । मनश्चिनः वारितः इत्यादिदे: व्या- पारेपन्यभेदारोगस्या प्रागुकलात् । चिपदार्थापन्यभेदारोपस्य 'मनोन्यापारादिगताग्नित्वभावनायां पुनरवतव्यत्वाच्च । अत: विद्यापदं भावनाविषयव्यापारलाक्षणिक वाच्यम्। अग्नित्वभावनारूपविद्या- विषयभूता व्यापार: चित्पदार्थभूताय इत्युक्तं भवति । अताप्या- ·सपरियारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5.4 723 १०. ५. ४. अयं वाव लोकज्योऽग्निचितः । तस्याप एरपरिश्रितोलनमा यजुप्पत्य इटा: [शियः] सूददो.. अग्मिरोगापाणि उपासमार पुच्यन्त अय याद... चितः। पप चितोऽन्न अय लोकः मूला - । । भूलोहष्टिः कम्पति यावत् । तम्याऽऽप एक परिधि अनुजामति परिषिञ्चति' इति विकिपिरिपंच- जलेपु मिश्रिच्छरितपु समुद्रष्टि कार्येत्यर्थः । मनुष्या यजुःमत्य इकाः । यजुर्म-लोपधे रेष्ट कार मनुष्यत्वबुद्धिः मंडन पस्ति अर्धस्य । यतो विद्यापदं विगहाभूनो या पारादिपरम्। नत्र चित्वार्थाभेदः विद्याचि टेिनोग्ते । नथा र त पते अग्नि- त्वनाभिनन्यमान-विद्यार्थब्यापारा एवेति प्रस्तपूर्व मयार्थः । तत्र विद्यार्थांशस्य एककारेणा-धारणम्। एवं श्रुती विद्यापदम्य विद्यार्थ- ध्यापारपरत्वादेर नर्यातक्षया सत्यारेणापि विद्यैर इनि विद्यापदप्रयोगः, त-प्रनिनिदेशरूपत्यात पूर्यक्ष मियान्यापारमार्थ क्रियापदप्रयोगश्चेत्यधेियम् । “विद्ययेनि प्रयोजनमा हेतुः" इनि पारगर्यव्याख्यानमपि पर्यवमानानुराध्य तु विद्यार्थ चित इनि शिगहाभिप्रायेण । अनुमाननस्यानुगेद्धव्यत्वात् । श्रीमायेऽपि विद्यार्थमिति अनापि-1, "विद्यया शिरामयेन मदमा संपन: चिमन्ति"इन्वर्थमरिदिन इत्यत्र विद्याप मारताये लाक्षणियामिति स्पो दर्शयति । संग्यशालणादिारीन्या विद्यार्थत्वरूप एव । 'विद्यया धेने एवंविदश्चिता भनन्ति' इति प.क्ये विद्ययेति इत्थम्भून लक्षणे तृतीया। विद्यासंगमा यते चिता भान्नाति भाग्यानुमारेणार्थः । अतः दीकोनं प्रयोजनारमार्थिरम।

·- 724 सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-4. हा ओपधयश्च वनस्पतयश्च पुरीपमाहुनयः समिधोऽग्निोरम्पृणा। तद्वा एतत् सर्वमग्निमेवामिसम्पद्यते । तत् सर्वोऽग्निलोंक- म्पृणामभिसम्पद्यते। कर्तव्येत्यर्थः । पशवः सददोहाः । सुददोहा:-'सूदपेदकः दोहा: ता अस्य सूददोहसः' इत्युपधेया इष्टका: । अग्न्यर्येषु सूदोहेषु पशुत्वबुद्धिः कार्यत्यर्थ । ओपधयश्च वनस्पतयथ पुरीपम् । इष्टकासन्ध्याच्छादनार्थ गोमयेपु ओषधिवनस्पतित्वबुद्धिः कार्यत्यर्थः । आहुतया समिधः । स्थण्डिलाग्नौ क्रियमाणासु आहुतिषु इन्धनत्वबुद्धिः कर्तव्या। अग्निलों. कम्पृणा । भूततृतीयरूपोऽग्निः लोकंपृणच्छिद्रप्रणेति मन्त्रोपधेया इष्टकेत्यर्थः । 'पृण प्रीणने' इत्येतस्मात् तौदादिकात् लोकं पृणतीत्ये तस्मिन्नथें मूलविभुजादित्वात् कपत्यये, 'लोकस्य पृणे मुं वक्तव्यम्। इति मुमागमे स्त्रीत्वात् टापि लोकपृणेति रूपसिद्धिः । तद्वा एतत् सर्वमग्निमेवामिसंपद्यते । 'मयं वाच लोक' इत्यादिनिर्दिष्ट भूलोकसमुद्जलमनुष्यपश्चादिकं मर्च भूततृतीयमनिमे चाभिसंपद्यते । अमिलीनं भवतीत्यर्थ । तत् सर्वोऽग्निर्लोकम्पृणा 'पृण प्रीणने' इति पाठः शुद्धः; न तु प्रीण प्रीणन इति ।न चात्र दर्शिता प्रक्रिया पूर्वविकल्पाधिकरणान्तिमसूत्रभुतप्रकाशिकाविरुद्धति वाच्यम्-तत्र दृश्यमानस्य टीकापाठस्य अशुद्धत्वात् लोकम्पृणारूप- सुप्रसिद्धएकाविषयत्वात् मूलस्य । लोक्म्पृणाया लोकम्पृणात्वम्, छिद्रम्पृणाशब्द इव चयनभूप्रदेशपूरकत्वरूपाथै तस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिप्रदर्शनेन कामं वर्ण्यताम् । विवक्षितो वाक्यार्थः पुनरयमिति।

·पद्यते ॥२॥ पद्यते ॥३॥ सपरिफारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-4. 725 स यो हैतदेवं वेद लोकपृणामेनं भूतमेतत्सर्यमभिसम्पद्यते॥१ अन्तरिक्ष ह त्वेयोऽग्निश्चितः। तस्य द्यावापृथियोरेव संधिः परिश्रितः। परेण हान्तरिक्षं द्यावापृथिवी संधत्तः । ताः परिश्रितो वयासि यजुप्मत्य इष्टका वर्ष सूददोहा मरीचयः पुरीपमाहुतयः समिधो वायुलॊकम्पृणा । तद्वा एतत्सर्व वायुमेनाभिसम्पद्यते । तत् सर्योऽग्निलों धाई त्वेषेपोऽग्निश्चितः तम्याप एव परिश्रितो यथा हवा इदं कोशः समुच्छ्रित एवमिमे लोग अप्स्वन्तस्तया इमॉल्लोकान् परेणा- पस्ताः परिश्रितो देवा यजुष्मत्य इष्टका यदेवैतस्मिल्लोकेऽनं तत्सद- दोहा नक्षत्राणि पुरीपमाहुनयः समिध आदित्यो लोकपृणा तद्वा- एतत्मवैमादित्यमेवामिसम्पद्यते। तत्सर्वोग्निर्लो आदित्यो ह त्वेषोऽग्निश्चितः । तस्य दिश एव परिश्रितस्ताः पष्टिश्च त्रीणि च शतानि भवन्ति पष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतान्यादित्य दिशः समन्तं परियन्ति रश्नयो यजुष्मत्य इटास्ता: पष्टिश्चैव त्रीणि च शतानि भान्ति पटिश्च ह वै त्रीणि च शतान्यादित्यम्य रश्मय- मामसपद्यते । 'एषोऽनिश्चित'दत्यानिनिर्दिष्ट सर्वावयवयुक्तोऽग्नि लोग्मामिटका पाप्प समाप्तो भवतीत्यर्थ । लोकपृणाया पूरणार्थ वेन तदारवादनिसमाप्तेरित्यर्थ । ततश्च सर्वाभिमपतिकर्मभूने भूततृती यामो सवयवयुक्त स्थण्डिलाग्न्यभिसपत्तिकर्म(धर्म)भू-लोकम्पृणाप्टिस्प. पद्या इति भार स यो हैतदेव...ममभिपद्यते । एवम् -उक्तेन प्रकारेण एतत् एतमानम् ---लिङ्गव्यत्ययरछान्दस-लोकम्पमा यो वेद, एनं विद्वासम् एतत् सर्वे तमभिसपद्यते । शेषभूततया आश्रयतीत्यर्थे । एवमुत्तरेष्वपि । उचरनोपयोगमान्द्यात् नार्थो लिख्यते ।

·1726 सपरिकारभाष्योपेतम् अशिरहस्यम् 5-4. स्तियारिश्रित्सु यजुष्मतीः प्रत्यर्पयति रश्मीस्तद्दिक्षु प्रत्यर्पयत्यथ यद- :न्तरादिशश्च रमीश्च तत्सूददोहा: अथ यदिक्षु च रश्मिपु चाने तत्पुरीपं ता आहुनयस्ताः समिधोऽथ यदिश इति च रमय इति चाख्याते तल्लोकम्पृणा । तद्वा एतत्सर्व दिश इति चैव रवमय इति चारयायते । तत्सोऽग्निलों . ॥४॥ नक्षत्राणि ह त्वेपोऽग्निश्चितः । तानि या एतानि सप्त. विशतिनक्षत्राणि सप्तविशतिः सप्तविशतिहाँपनक्षत्राण्येक नक्षत्रमनूपतिष्टन्ते तानि सप्त च शतानि विशतिश्चाधिपति शत्ततो यानि सप्त च शतानि विशतिश्चेष्टका एव ताः पतिश्च त्रीणि च मातानि परिश्रितः पष्टिश्च त्रीणि च शतानि यजुप्मत्योऽथ यान्यधि. पति शत् स त्रयोदशो मासः स आत्मा निशदारमा प्रतिष्ठा द्वे प्राणा दे शिर एव पति श्यौ तद्यत्ते तु भवतो यक्षर हि शिरोऽथ यदन्तरा नक्षत्रे तत्सूददोहा अथ यन्नक्षत्रेपनं तत्पुरीपंता आहुतयस्ताः समिधोऽथ यन्नक्षत्राणीत्यारयायते तलोकपृणा । तद एतत्सर्व नक्षत्राणीत्येवारयायते । तत्माग्निलों ॥५॥ ता वा एता एकवि शतिहत्यः । परवि शो चै स्वगों लोको बृहती स्वर्गो लोकः। तदेव स्वर्ग लोकमभिसम्पद्यत एकवि शं च स्तोम यहती च छन्दः॥६॥ छन्दा सि ह त्वेवैपोऽनिश्चितः। गानि वा एनानि सप्त छन्दा सि चतुरुत्तराणि तृवानि तेपा, सप्त च शतानि वि शतिश्चाक्षराप्यधि पटघि शत्ततो यानि सप्त च शतानि विशनिश्चेएका पप ताः पष्टिश्चाणि च शतानि परिश्रित: पणिश्च वीणि च शतानि यजुष्म- त्योऽथ यान्यधि पति शत् स त्रयोदशो मासः सथात्मा निशदा- स्मा प्रतिष्टा द्वे प्राणा , शिर एव पति श्यौ तद्यत्ते हे भवतो साक्षर, हि शिरः ॥ ७॥ H ·सपरिष्कारमाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 54 727 तस्यै या पतस्थ पटनि शाक्षरायै चुह ये यानि दश प्रथमान्य- क्षराणि सा दशाक्षरस्पदा यानि विशन मा वि शत्यक्षरा द्विपदाथ यानि नि शत्सानि शदक्षरा पिराडय यानि वयस्त्रि शत् सा प्रय िशदक्षराथ यानि चतुनिशत् सा चतुति दक्षरा स्वराडथ यत्सवश्छदाभिरयमग्निश्चितस्तदतिच्छन्दास्ता उ सी इएका एवेण्केति वीण्यक्षराणि विपदा गायनी तेनप गायनोऽग्नि- मृदाप इति त्रीण्यक्षराणि त्रिपदा गायनी तेनो एवैप गायत्रोऽथ यदन्तरा छदसी तसुददोहा अथ यच्छन्दरवन्न त पुरीप ता आहु- तयस्ता समिधोऽध यच्छन्दा सीत्यारयायते तल्लोक्म्पृणा । तद्वा एत सर्व छन्दा सीत्येवारयायते । तसर्वोऽग्निलों ॥८॥ ता या एता एकवि शतियहत्य । एकति शो वै स्वर्गों लोको वृहती स्वर्गों लोक्सदेप स्वर्ग लोकमभिसम्पद्यत एकवि श च स्तोम बृहती च छन्द ॥९॥ सरत्सरोह त्वेषोऽग्निश्चित । तस्य रात्रय एव परिधिनस्ता पटिश्च त्रीणि च शतानि भवन्ति पष्टिश्च ह वै वाणि च शतानि सरसरस्य रात्रयोऽहानि यजुप्पत्य इप्टमास्ता पष्टिश्चैव त्रीणि च शतानि भवन्ति पटिश्च ह ये वीणि च शतानि सर सरस्याहान्यथ यायमू पटति शदिएका अतियन्ति य स त्रयोदशोमास आत्माऽर्ध मासाश्च ते मासाथ चतुर्विशतिरर्धमासा द्वादश मासा अथ यदन्तराहोराने तत्सूददोहा अथ यदहोरानपान त पुरीप आ हु तयस्ता समिधोऽथ यदहोपत्राणीत्यारयायते तल्लोकम्पृणा । तद्वा एनत्सर्वम्होरालाणी येवारयायते । त सर्योऽग्निर्ला ॥१०॥ ना या एता एकवि शतिहत्य । एकवि शो चे स्वर्गों लोको यहती वर्गो लोरस्तदेय स्वा लोकममिसम्पद्यते एकवि श च स्तम गृती च छन्द ॥ १९ थात्मा ह त्वेषोऽग्निश्चित । तस्यास्थीयव परिश्रितस्ता:

·728 सपरिष्कारभाप्योपेतम्: अग्निरहस्यम् 5-4, पटिश्च त्रीणि च शतानि भवन्ति पष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतानि पुरपस्यास्थीनि मज्ञानो यजुप्मत्य इष्टकास्ता: पटिश्चर वीणि च शतानि भनन्ति पष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतानि पुरुषस्य मञानोऽथ या अमूः पति शदिष्टरा अतियन्ति यः स त्रयोदशो मास आत्मा प्राणः स तस्य त्रिशदात्मन्विधाः प्रतिष्टायां दे प्राणेपुढे शीर्षन्छे तद्यत्ते द्वे भरतो दिकपाल हि शिरोऽथ येनेमानि पर्माणि संततानि तत्सूददोहा अर्थतत्त्यं येनायमात्मा प्रच्छन्नो लोम-उटा समिति तपुरी एपिरति ता आहुनयो यदनाति ताः समिधोऽथ यदात्मे- त्यारयायते तल्लोकम्पृणा । तद्वा एतत्सर्वमात्मेत्येवारयायते । तत्सर्वोऽग्निलों ॥१२॥ ता वा पता रवि शतिर ॥३॥ सर्वाणि ह त्वेव भूतानि सर्ने देवा एरोऽग्निथितः । आपो 2 सर्व देवाः सर्वाणि भूतानि ना हैना आप एवेयोऽग्निधितस्तस्य नाव्या एव परिथितस्ता: पटिश्च त्रीणि शानि भवन्ति पटिश्च ह वीणि च शतान्यादित्य ना याः सात परियन्ति नान्या उपर यजुष्मत्य इएफास्ता. पटिश्वैव वीणि च शतानि भवन्ति पटिश्च ह वैत्रीणि च शतान्यादि य नाव्या अमिक्षरन्त्यथ यदन्नरा नाव्ये नमूददोहा अध या अमू: पानि शदिएका अतियन्ति यःम प्रयो- दशो गास अयमेव स योऽय हिरण्मय पुरुष. ॥७॥ नस्थले प्रनिष्ट सम्मश्च पुपरपण चापश्चादित्यमण्डलं नवनी या नाविन्द्राग्नी स्वरमाणे इय चान्तरिक्ष च तिन्नो निय. ज्योतिर पता देता अग्नि युगदित्य पना र दरता श्यि ज्योतिदिशतम्या: स संगमरः म भारमा पञ्च नामद पञ्च पश्चः चूडा. म यशस्ने देवा अथ यद्विषी च स्वयमाण्णा चादमा पृश्नियंधितेऽग्निनिंघीयत मा गवि शी लोपरणार्थ पशुः पट- मिशी मोऽस्यैर मर्षम्यानमेशामा स प मर्यासापांमध्ये म ·सपरिकारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-4. 729 एप सधैः कामैः सम्पन्न आपो चै सर्व कामाः । स एपोऽकाम: सर्वकामो न होतं क्स्यचन काप ॥१५॥ तदेव श्लोको भपति- विद्यया तदारोहन्ति यत कामा परागता । न तत्र दक्षिण, यान्ति नाविदा सस्ताखिन. ॥ इति । न हैन त लोकं दक्षिणाभिर्न तपसाऽनेवविदरनुते । एव. विदा हेर स लोकः ॥१६॥ अभ्रं पुरीयम् चन्द्रमा आहुतयो नक्षत्राणि समिधो यचन्द्रमा नक्षने यसत्याहुतिस्त समिधि वसत्येतदुपा आहुतेरनमेपा प्रतिष्टा तस्मादाहुतिर्न क्षीयते एतद्धयस्या अन्नमेषा प्रतिष्ठाऽथ यद्देवा इत्यारयायते तल्लोरम्पृता । तद्वा एतत्सर्व देवा इत्येवाख्यायते ॥१७ तदेतदृचाऽभ्युक्तम्-विश्वे देवा अनु नत्त यजुरिति । सर्माणि स्या भूतानि सर्व देवा यजुरेष भरन्ति। स-सर्वोऽग्नि कम्पृणामभि- सम्पद्यने । स यो हेनरें वेद लोकम्पृणामेन भूतमेतत्सर्चमभि- सम्पद्यते ॥१८॥ ता वा पता: एकवि शतिहत्य । एकवि शो चे स्वर्गों लोको वृहती स्वगों लोरस्तदेय स्वर्ग लोकनभिसम्पद्यत एकवि श च स्तोमं वृहती च छन्दः ॥१९॥ विद्यया तदारोहन्तीति । अन्न चित्याग्निशिप्रारणे देवयान- श्रवण प्रासनिकम् अहीननयात् परविद्यानकरणान्ययि स्यात् इति कार्याधिरणश्रुतप्रकाशिमायामुक्तम्। नत्र अहीननयादित्यरा, 'तिम्र ण्य साहस्योपसदः, द्वादशाहीनस्य' इति ज्योतिष्टोमप्रकरणे द्वादशोपसत्यश्रयणेऽपि अहीनपदमुरयार्थानुरोधेन मनज्योतिप्टो- मानन्धिनस्य नस्य द्वादशोपसत्यस्य थहीने उत्कर्ष इति (३३८) पूर्वमीमांसोक्तन्यायादित्यर्थ । तथा च विद्यया देवयानप्राप्तिर्याने अकामत्वे पुसः संपन सति संभाब्या, तादृशमकामत्व चित्याग्नि- विद्यया सर्वकामसंपन्नस्य भरति क्रमेणेतीहार्थोऽभिमत स्यात् ।

·730 सपरिफारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-5.
१०. ५. ५.
कुथिह बाजपसोऽग्निं चिक्ये । त होवाच सुश्रमाः कौप्यो
गौतम! यदशिमचेपीः, प्राञ्चमेन नचैपी: प्रत्यञ्चमेनमचैपीयञ्चमेन-
मचैपीरत्तानमेनमपी: ॥१॥
या हैन प्राश्चमचैपी:, यथा पराच आसीनाय पृष्टतोऽन्नाद्य-
मुपाहरेत् , ताक् तत् न ते हविः प्रतिग्रहीप्यति ॥२॥
यधु वा एनं प्रत्यञ्चमचेपी:, कस्मादस्य तर्हि पश्चात्पुच्छमकापीः॥
यधु वा एनं न्यञ्चमचैपीः । यथा नीचः शयानस्य पृष्ठेऽन्नाद्य
प्रतिष्ठापयेत् तादृक् तन्नैव ते हविः प्रतिग्रहीप्यति ॥ ४॥
यधु वा एनमुत्ताननचैपीः, न वा उत्तानं क्यः स्वर्ग लोकमभि-
वहति, न ला स्वर्ग लोकमभिवक्ष्यत्यस्वर्य उ ते भविष्यतीति ॥५॥
स होवाच-प्राञ्चमेनमधेपं प्रत्यञ्चमेनमचैप न्यञ्चमेनमचैप-
मुत्तानमेनमचैप सर्या अनु दिश एनमचेपमिति ॥६॥
स यत्प्राञ्च पुरुषमुपदधाति । प्राच्यो सुचौ तत्प्राइ चीयतेऽथ
यत्प्रत्यञ्च कूर्ममुपधाति प्रत्यञ्चि पशुशीर्षाणि तत्प्रत्यद चीयतेऽय
यन्यच कूर्ममुपदधाति न्यश्चि पशुशीर्षाणि नीचीरिएकास्तन्यड्
चीयतेऽथ यदुत्तानं पुरुषमुपधात्युत्ताने नुवायुत्तानमुलूखलमुत्ताना-
मुलां तदुत्तानश्चीयतेऽथ यन्सर्वा अनु दिश: परिसर्वमिष्टका उपद-
धानि तत्सर्वतश्चीयते ॥ ७॥ अथ ह कोपा घावयन्तःनिरूढशिर-
समग्निमुपाधावयाञ्चकः तपा हैक उपाच श्रीधै शिरः श्रियमस्य
निरीहीत् सर्पज्यानि ज्यास्यत इति । स ह नवास ॥८॥
अथ हैक उवाच । प्राणा शिरः प्राणानस्य निरीहीत्क्षिोऽमुं
(क्षिप्रममुं) लोकमेप्यतीति स उ ह तथैवास ॥९॥
ऊच्चों या एप एतचीयते। यद्दर्भस्तम्बो लोगेष्टका: पुष्फरपर्ण
रामपुरुरी सूची स्वयमावण्णा दूर्वेष्टका द्वियरेत:सिची विश्व-
ज्योतिर्कानन्ये अगाढा मोऽथ हास्यैतदेव प्रत्यक्षतमा शिरो
यश्चिनेऽग्निनिधीयते तस्मान्न निरुहेत् ॥ १०॥

·. सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-5. 731 इदञ्च चिन्तिन गुगोपपहारपादे । तत्र-मनश्चिदादयो विद्या. मयामय क्रियामय वङ्गतग किया एत। एषाक्ष पिहिताना फला- काक्षाया पूर्वत्र, 'असता इमम आसीत् ' इलीष्टकचिताने प्रस्तुत- स्वात् तस्य च करवव्यभिचारिन्वेन कतूपस्थापकरवान तेन च तो: संनिहिततया, सन्निहितेन कतुना एकबारव कल्प्यते । न च तस्य कनोरिष्टकचितान्यविरुद्धत्वात् को तव विद्यामयम्य मनश्चिदादेग्ने: समावेश इति वाच्यम् , विकरपेन समावेशोपपत्ते । न च--एक कार्यत्व एव विकल्प स्यात् न हीएकचिताग्ने विद्यामयमनश्चिदायग्ने श्चैककार्य संभवति , इष्टकाचित नि मार्यम्याग्निघाग्णस्य विद्यामयनश्चि- दादिमि कर्तुमशक्यत्वात् -इति वाच्यम् --- 'अभागिप्रतिषेधात् । वार्तिके-पश्वर्थत्वश्रवणादिति । वार्तिक्तः पश्वर्थत्वस्याय- गमादित्यर्थः । ननु चयनसंस्कृतस्थण्डिलविशेषरूरग्नौ आहयनीय- रूपाग्निनिक्षेपेण तत्र होकरणात् अस्ति स्थण्डिलस्य यागसंपन्धः । ईशस्थण्डिल मन्तरेणापि यागः क्रियताम् । तदा उत्तरवेदिमान- माहवनीयाधारः। चयनपक्षे उत्तरवेयाऽस्य समुच्चयः। तन्त्र, श्येन- चितं चिन्वीत स्वर्गकामः इत्यादिनाक्यबलात् स्थण्डिलगतश्येना- कारतादेः फलं स्वर्गादीत्यपीप्यते । अथापि इष्टकचितस्याग्नेपि पश्वादिफलार्थत्वेऽपि आहवनीयाघारतया यागोपफारकत्वात् गुण- फलसंबन्धविधावर्णनसंभवात् त्वाश्रितेन इएचितेन फलसिद्धिः सुरचा । न हि इष्टकचितस्येवाऽऽहवनीयाधारत्वं विद्यामयस्य संभाति । अतः मलाश्रितत्वस्य दुर्वचत्वे ऋतुमध्यनिवेशायोगात्. कथं तेन सह विकल्प इति चेन्न-'तेषामेकैक एव तावान्यावानसौ पूर्षः' इनि वाक्येन इष्टकवितकार्य विद्यामयविनियोगात् आहव.

·732 सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-5. इति सूत्रे वार्तिके, 'पशुकामश्चिमीत' इत्यमेः पश्चर्थत्वश्रयगात् पश्चादि लक्षणफले विद्यामयस्यापि साधनत्वसभवात् विकल्पोपपत्ते.। न च विद्या. रूपस्य कियाङ्गत्वं न दृष्टमिति वाच्यम्-द्वादशाहे दशमेऽहनि अविवाक्य नामके विहितस्य मानसग्रहम्य विद्यामयम्यापि क्रियामयक्रत्वगत्वदर्शनात् । किञ्च, 'तेषामेकैक एव तावान् यावानसौ पूर्वः' इति विद्यामयेषु मन श्चिदादिषु इष्टकचितामिकार्यातिदेशात् तद्वदेव क्रियामयक्रतूपका रका.-इति, “पूर्वक्किल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया गानसवत्", "अतिदेशाच" इति द्वाभ्यां मूत्राभ्यां पूर्वपक्ष प्रापय्य मिद्धान्तितम् -- 'विथैव तु निर्धारणात् दर्शनाच्च ।" मनश्चिदादिः विद्यैव = विद्यामयकत्याभूतेत्यर्थः । विद्यारूपत्वस्य पूर्वपक्षेऽपि मत्त्वेन तस्य असाधनीयनया विद्याशब्दम्य विद्यामयकतुशेषत्वार्थकत्वम्यैव युक्तत्वात् । निर्धारणात् = 'विद्याचित एव' इति निर्धारणादित्यर्थः । विद्यामया. नीयाग्निधारणस्य साक्षादभावेऽपि तदध्यासमावस्य कार्यकारत्व- स्वीकारात् । अस्तु वा दृष्टविधया इष्टकचितम्याहयनीयाधारत्वमिन विद्यामयस्यापि अपविधया तत्; वचनयलात् । नास्ति वचनस्याति- भार इति न्यायात्। मानसग्रहस्य मनसैव निष्पाद्यग्रहणासादनस्तोत्र. शस्त्रादिकतया नन स्तोत्रशस्त्रादीनां स्वरूपेणासवां शानस्य वास्तर- लोनशस्त्रादिवत् फतूपकारकल्पनयत् इहापि कल्पनस्य संभयात् । अग्निरहस्ये कर्मकाण्डे पक्षामनुबन्धादेव प्रकरणात् ऋतूपकारकल्पन हि सुकरमिति पूर्वपक्ष्याशयात् । विद्याशदस्येति । सूने लाक्षणिक विद्याशब्दप्रयोगः विद्याचित एवेति श्रत्यनरोधेनेति तदर्थविचारा- यसरे दर्शितमनुसंधेयम् ।

·सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5.5. 733 नामेय मनश्चिदानीना विद्याचित वेत्युक्ति 'शेषिणोऽपि विद्यामय. त्वमेव , न क्रियामयत्यम्' इति प्रतिपादयति । न च पिद्यामय एव ऋतुरिति अत्र न दृश्यत इति वाच्यम्--'यत् फिश यज्ञे कर्म क्रियते, यत् किश्च यनि कर्म' इति याययेन यजाना तदङ्गानाश्च मनोमयत्व- प्रतिपादनेन विद्यामयकोर्टर्शनाच्च विद्यामयक्रतुशेषत्वमेनेत्यर्थ । ननु, 'यत् विश्च यज्ञे कर्म क्रियते यत् कि यज्ञियं कर्म, मनमैव तेषु तन्मनोमयेपु मनश्चित्सु मनोमयमक्रियत इत्यत्र विद्यामयातु- प्रीतावपि तत्र विध्यश्रवणात् न विद्यामयक्रतुशेषता , अपितु पूर्व- प्रस्तुतेप्रकचिताग्न्युपस्थितस्यात् क्रियामयशेषतयोचिना । अतो विद्यामय- कनुशेषता बाध्यत इत्यवाहन "श्रत्यादिवलीयर वाच्च न बाघ " । श्रुतिलिङ्गवाक्याना प्रकरणात् बलीयस्त्वेन श्रुत्यायवगतम्य विद्यामयकत्वन्वयस्य प्रकरणेन न बाध; कर्तुं विध्यधरणादिति । नात्र विद्यामयक्रतुस्वरूपविधायकवाक्या- भायो विवक्षितः । तत्सदसद्भावविचारस्य, 'अनुवन्धादिश्य.' इत्यु- परितनसूने कार्यत्वात् । किन्तु पूर्वमुक्तं विद्यामयातुं प्रति उक्त- विधानामग्नीनामङ्गन्ययोधको विधिन श्रूयत इति । तथाच विनि- योजकप्रमाणाभावात् न तद्गत्यम् । क्रिगमयक्रत्वत्वं तु प्रकरण- रूपप्रमाणात् भवतीति भाव. । न शेपित्वश्रुतित्वमिति । शेपित्वमुद्देइयत्यम् , शेषत्वञ्च तदति- रिक्तरतिकारकत्वम् । तत् यया विभक्तया शक्तयोच्यते, साश्रुतिः। अतो द्वितीयाविभक्तिः शेपित्वे थुतिः, यथा नीहीनवहन्तीति । तृतीया तु तदतिरिक्तकरणस्वरूपकारकवाचिनीति अङ्गत्वे श्रुतिः यथा, बीहिमियजेति। न च विद्याया अगत्वमिद्देष्टम् । अत: - , ·- 734 सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरदम्यम् 5.5. शक्यते । 'विद्यया हैवेते एवविनश्चिता भवन्ति' इति वाक्यमता विद्ययेति' तृतीया अनित्वेन विधि ।। ननु तृतीयायाः शेषत्वश्रुतित्वेऽपि न शेपित्यश्रुतित्वम् । भने विद्यवेनि तृतीयाश्रुत्या ने विद्यामयको शेपित्य प्रतिपाद तुं मन नि चेत्-तहि, ते हैते विद्याचित एय । विद्यया है येते व श्चि । मस्ति' इति वाक्यद्वयगत एक्कारः श्रुत्त्वेिन विवक्षितोऽग्नु । तश्च काग्थुवादियो-रित किया। कतुशेषत्वे व्यस्त विद्यमको गन्यमर्थात् निति , 'नन् करणवरूपमर्थमुपेत्य नयोजनदया हेतुनाविरक्षया हेती तृतीयेयम् । स चार्थों लाक्षणिको न करणयात मुरर इति ननस्य श्रन्योपनाल- नमिति भारः। इन्थम्भूनलक्षणतृतीयापक्षेऽप्येचं शुतित्वाभाव ए । अर्थात् सिद्धयति । ननु एवकारसमभिव्याटतेन पदेन यन यत्संबन्धो यो योध्यते. नर तदन्यताशसंबन्धनिषेध एयकारेण क्रियते । यथा भूतल पर घट इत्यत्र घटस्य भूतलवृत्तित्वे बोध्यमाने- तदन्यवृत्तित्वनिषेधः तले वतारेण । एवञ्चह यदि विद्याशेपासणीनां नयोध्यो, एयारेण नदन्यक्रियामयातुशेषन्वं न निषिध्येत । यदि च तदर्थ साक्षात् तद् बोध्यते, तर्हि अर्थात् मिद्धिरिति क्थमुन्यत' इति चेत्-उच्यते । विद्याचिन पवेत्यन्न विद्याविच्छन्दः विद्याङ्ग- लमेषां न स्पटमाह । गर्थश्च संगिन्धः । एवक रस्य पूर्वोक्तरीत्या कश्चिदर्थो निश्चित । व विद्याचि पदस्य यादृशार्थस्वीकारे एच. कार यर्थ न स्यात् , तादृशोऽर्थः स्वीकार्य इति परिशील्य एवकारण विद्यतराङ्गत्वनिषेधे क्रियमाणे नस्य सार्थक्यमित्यवधार्य विद्याचित्प- देन विद्याशेषन्यायोधने एक्कारेण तदर्थोत्तयसंभवात् पूर्वोक्तरीत्या पवकारार्थसिद्धयर्थमेव विद्याचित्पदं तदर्थकतया पश्चादयधार्यते । अतोऽर्थात् सिद्धयतीत्युक्तम् । "सिद्धयतु नाम तथैर। अथापि ·लपरिपारभाथ्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-5 735 हैतानेवविरे सर्वाणि भूतानि' इनि सर्वभूतसर्पक लव्यापिचरनाय मनसा सपाधस्य परिमितकर्तृकनियामयन वनुपवेशास मर्यात सामर्थ्यलम्यण- रिविरोधेन नियामयात्यनुप्रवेशे युदस्ते विद्यामयक्तुशेपत्य सिद्धयति । तधा, एनिदे सर्वाणि भूतानि चिन्ति' इति विद्याममिव्याहाररूप- वाक्यवसादपि ग्रामयस्तुशेषत्वसिद्धि । ननु एपिदे इलि चतुर्थी- श्रुत्व विचार शेपित्वावगमात समाम याहारलक्षण क्यम्य विद्यामय ऋतुशेषत्वोधकाव कुनोऽभ्युपेय मति चेत् एवविदे इति चतुर्थी- श्रुत्या विद्य व शेपित्यबोधनेऽपि विद्याया शेपित्याबोधनेव वाक्येनेव विद्यामयतो शेषत्वस्य बोधनीयत्वात् । ननु विद्यामयक्तौ विध्यनुपलम्मात् का तच्छेपत्यमित्यत्राह, 'अनुन मादिभ्य प्रज्ञान्तरपृथवलपद दृष्टश्च तदुत्तम्' । यज्ञानुबन्धि ग्रहस्तोवस्त्रादीनाम् , 'मनसाऽस्तुत मनसाऽशमन्' इत्यादिना आम्ना यात पाच व यभिचारित्वात् ,नियामयन्य च तोरममव- स्योक्तत्वात विद्यामयातुरिधिरुनीयने यथा 'स यदि मोम धिमक्ष विद्याचित्पदमेय श्रुतिरस्तु' इति चेन-विक्षितस्यार्थस्य लक्षण्यैव लभ्यतया तब तस्य श्रुतित्व सभात् । एवकार एव तु श्रुति । अन्य सरन्धनिपेधरूपमुरयार्थक वात्। ति सुत्ने श्रुतिपदमेयझारपरमिति। प्रतोरसभवस्येति । तोरेनहित्यासभरयेत्यर्थ । यथेत्यादि। न सोममिति इत्यत्न एतद् वापय समाप्तम् । उपरि अनित्यादि तदुप. पादचाक्यान्तरम् । 'स्तिभिनी फगनि । 'तद् यत्रतत् मोम मीणीयात् , तदेतानि फलानि मीणीयात्' इति वचनहाणात्" इति सोमनाथीये। अन एय स्तिमिनीचमसस्य फल्बमम इति सौन नमिति द्रव्यम् । हात्वादिति । अयं भाव -राजन्यदयान्यसरयर्तके ·736 सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् .. . यिषेत् न्यग्रोधस्तिमिनीराहृत्य ता सपिप्य दधन्युन्मृज्य तमम्मै भक्ष प्रयच्छेत् , न सोमम्' इति । अत्र यागार्थद्र-यसंस्कारभक्षणसगत्या स्तिमिनीचमसेपु (नीपुर) यागाययकल्पनम्य दृष्टत्वात् । अनुबन्धादीति आदिशब्देन श्रुत्यादयः पूर्वोक्ता गृह्यन्ते । प्रजान्तरपृथक्त्ववत् । यथा प्रजान्तर दहर विद्यादिक क्रियामयात् क्रोः पृथग्भूत श्रु यादिभिग्वगम्यने, एवमनुबन्धादिभिर्विद्यामय ऋतुः कल्प्यन इत्यर्थः । दृष्टश्चानुवादसम्पयु कल्प्यमानो विधि । नदुक्तम् , 'वचनानि त्वपूर्वस्वाद' इति । सोमयागे राज्ञे वैश्याय या यजमानाय न सोमं भक्ष्यत्वेन दद्यात् । कितु दधिमिश्रन्यग्रोधकफलरसम् । सोमपत् फलान्यपि आनाय्य संपिष्य दना संमेल्य तं संपादयेदिति प्रकृतवाक्ये श्रूयते। किमत्र याग सोमेन कारयित्वा यजमानाय फलरसो भक्षणाय परमुपयोक्तव्यः, किंवा अनेन यागोऽपि कार्य इति मीमांसितं तृतीयपञ्चमे, 'फलच- मस' इत्यादिमिः सूतैः (४७-५१) । सिद्धान्तितश्चैवम्-'न सोमम्' इति सोमरसभक्षणस्य वाधनात् तस्य च यागोपयुक्तद्रव्यसंस्कारक- तया प्रतिपत्तिकर्मत्वात् फलरसभक्षणस्यापि प्रतिपत्तिमत्वप्रतीत्या, यागोपयोगाभावे च प्रतिपत्तित्वासिद्धः एतत्साध्ययागविधिरुनीयत इति । अतो यजमानसंवन्धिचमसे गृहीतः फलरसः सोमयागाङ्गत्वेन विधीयते विधिकल्पनया सोमवाधेन ; सोमद्रव्यकस्य फलद्रव्यकत्वा- योगात् । तद्वदिहापि मानसग्रहस्तोत्र शस्त्रादेः क्रियामयातुनिवेशान- हस्य विद्यामयक्रत्वगत्वस्य एपितव्यतया विधिकल्पनेति । अनाय विशेष:-तन स्थित एव सोमयागे सोमवाधेन फलद्रव्यविनियोग- विधिमात्रम् , इह तु विद्यामयक्रतूत्पत्तिविधिरपीति । एवमप्यविशिष्टा विधिकल्पनोभयन । फलचमसस्थलमिदं विधिकल्पनोदाहरणतया वैशद्यार्थमुक्तम् ।

·सपरिकारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-5. 737 ननु, 'तेषामेकैक एव तावान् यावानमा पूर्वः' इत्यतिदेशेन प्रकृतेष्टकचितामितुरुयत्वावगमात् निगमयकत्वनुपवेशोऽवगम्यत इति चेत--- तबाह, "न सामान्यादप्युपलब्धेमृत्युवन्न हि लोकापति "। न पतिदेशवलात् सर्वथा साम्य वक्तव्यम् ; येन क्रियामयक्रत्वनुपवेशः स्यात् । स्वशेषिभूतक्रतुद्वारा फलजनकरवरूपविवक्षिसामान्यमालेणाप्य- तिदेश उपपद्यते । स एष एव मृत्युर्य एप एतस्मिन् मण्डले पुरुषः' इत्यत्र संहर्तृत्वसामान्यविवक्षयाऽपि मृत्युशब्दः प्रयुक्त । न तु सर्वथा साम्य विवक्षित्वा । तथात्वे मृत्युक्त् मण्डलपुरुषस्यापि मृत्युलोकत्राप्तिः स्यात् । अतो विवक्षितसाधर्म्यमात्रेणापि, 'तेषामेकैक एव तावान्' इत्यतिदेश: उपपद्यते । "परेण च शब्दस्य ताद्विध्य मयस्त्वात्वनुबन्ध "। परेण च ब्रामणेन अम्यापि मनश्चिदाद्यभिधायिन शब्दस्य ताद्विध्य = तद्विधत्व : विद्यामयप्रतिपादकत्वमवगम्यते । परस्मिन् हि ब्राह्मणे, 'अय वाव लोक एषोऽमिश्चितः । तस्याऽऽप एव परिश्रितो मनुष्या यजुप्मत्य इष्टकाः' इत्यारभ्य, 'सर्वोमिर्लो कम्पृगामभिसंपद्यते । स यो हैतदेवं वेद लोक. म्पृणाम् एनं भूतमेतत् सर्वमभिसंपद्यते' इति सर्वभूताभिसपत्तिफलाया: न विह सूने तद्विवक्षा।तत्र फलचमसयागसंवन्धस्ये पात्र विद्या नय- फतुतः संपन्धयोरत्यन्तायुतत्वाभावात् । यत् किञ्च यज्ञे कर्म क्रियते यत् किञ्च यज्ञियं कर्म ..मनोमयनक्रियत' इति श्रणात् । विधिः परं न भूयते । अतः ईदृशस्थलान्तराभिप्रायेण दृष्टश्चेति सूवखण्ड व्याख्याति दृष्टश्चेत्यादिना । मण्डलपुरुषस्यापीति । विषयोऽयं पूर्वप्राह्मणस्थितः। 2.--47 ·738 सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6. । [वैश्वानरविद्या] अथ हैतेऽरुणे औपवेशी समाजग्मुः सत्ययशः पौलुपिमहा. शालो जायालो बुडिल आश्वतराश्विरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जन. शार्कराक्ष्यःाते ह वैश्वानरे समासतातेपारह वैश्वानरेन समियाय॥ रो होचुः -अश्वपति अयं केकेयः सम्प्रति वैश्वानरं वेद तं क्रियामयक्रत्वनाभूताया विद्यायाः प्रतिपादनदर्शनेन मनश्चिदादीना सापादिकामीना न क्रियामयस्त्वनुप्रवेशित्वम् । ननु मनश्चिदादीना क्रियानुबन्धाभावे अग्निरहस्ये कर्मकाण्डेऽनुमाघ किमर्थमित्यत्राह- भूयस्त्वावनुवन्ध । मनश्चिदादिषु संपादनीयानामन्यमाना भूयम्त्यात तत्सनिधानिहानुबन्यः कृन इति स्थितम् ॥ इति अग्निब्राह्मणप्रकाशिका । वैश्वानरविद्या प्रस्तूयते अथ...समियाय । पुलुषपुत सत्य यज्ञनामा, महागृहस्थो जमालासुतः, अश्वतराश्वसुतो बुडिलनामा, भाल रिसुत इन्द्रद्युम्ननामा, शार्कराक्षसुतो जननामा एते पश्चापि महर्षय उपवेश(शि) सुतस्यास्णस्य समीपमागता । ते सऽपि महर्षय वैश्वानरे विश्वेषा नराणा नेतरि परमात्मनि समामत एकीभूय विचार कृतवन्तः । तेषाश्च वैश्वानरविषये बुद्धिर्न ममियाय न समताऽभूत् : ऐक्यं न गता । परस्पर विवदमाना एव स्थिता इत्यर्थ ॥ १ ॥ उपवेशसुतस्येति। वृहदारण्यकान्ते (८-५) अरुणः उपवेशिशिष्य- स्वेनोकः, 'उद्दालकोऽरणात्, अरुण उपवेशे, उपवेशिः कुत्रैः' इति। ते इति अरुणप्रभृतिसर्वग्रहणम् । सत्ययज्ञादय. पञ्च महर्षयः । . .

·सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6. 739 गच्छामेति । ते हाश्वपति फैकेयमाजग्मुः । तेभ्यो ह पृथगावमथान् ते....प्रोवाच । केकयसुत. अश्व नि. अधुना वैश्वानरमुपास्ते, तमभ्यागच्छामेत्युक्त्वा तमाजामु. । तेभ्य प्राप्तेभ्य प्रत्येक गृहान् छान्दोग्येऽपि निर्दिष्टाः । परपन्न यहाशालजावालस्थाने तत्र प्राचीनशाल ओगमन्ययः। नत्र प्राचीनशाल इति ऋषिनामेति अध्यमायन्यायानुमारेण भापम् । इह महाशालपदं महागृहस्थार्थक- मुक्तम् । महाशालपदमिदं तन, 'ते हैते महाशाला महाश्रोत्रिया:' इति सर्पपिविशेषणनया प्रयुक्तत्वात् योगिफमरसीयते; जावालोऽय- मप्योपमन्या पवेति अनोपरि ओपमन्यवेति संवोधतादेव शायते । सदयञ्च प्राचीनशालश्चैयः इति युक्तम् । परयं जायालः छान्दोग्य- सत्यकामविद्यादिप्रसिद्धो जाचालश्च यद्यकः, तर्हि सत्यकामस्य तस्य उपमन्युः पितति इतो विज्ञेयम् । अन्योऽप्ययं भवितुमर्हति । सर्वथा महर्षयः पञ्चमे पर छान्दोग्येऽपि निर्दिष्टा इति सुश्चम् । एवनश्च- पति: कैकेयोऽप्युभयत्र समानः। तत्रोद्दालक आरुणिः गौतम उक्तः अन तस्य पिता अरुण औपवेशिौतम उक्त इति मेदः प्रतीयते । एवं तत्तदुपास्यांशवर्णनेऽपि चैलक्षण्यं लक्ष्यते-तत्र मू?. पासक औपमन्यतः, इह तु जनः शार्कराक्ष्यः। तत्र चक्षुरुपासकः सत्ययशः, इहेन्द्रद्युम्नः, तत्र प्राणोपासक इन्द्रद्युम्नः इह बुडिल, सन मध्यकायोपासको जनः, इह जावालः; तन वस्त्युगसको घुडिलः, इह सत्ययश इति। गौतमस्तुभयत्र पादोपासक एवा एवमु- पपादनवैपम्येऽपि तत्तदुपास्याकाराणां सर्वेषां मेलनं वैश्वानरविद्या- पामित्येतदुभयत्राविशिष्टम् । अन्याशस्यार्थवादमानत्वात् तद्वैषम्य नोपास्याकारमेदमावक्ष्यति । कथावैषम्यशडा तु वल्पमेदवानया था विभिन्न वैश्वानरोपासकवर्णनमात्रतात्पर्यण वा परिहार्या। यत्तु विञ्चित् उपास्यांशेऽपि चैलक्षण्यं प्रतीयमानम् , यथा तत्र दिव उक्त सुतेजस्वमिह आदित्यस्योकं विश्वरूप-वस्थाने, दिवस्तु ।

·, । 740 सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6 पृथगपचितीः पृथक्साहनान्त्सोमान् प्रोवाच । तेह प्रातरसंविदाना एव समित्पाणयः प्रतिचक्रमिरे, उपत्वा यामेति ॥२॥ स होवाच-पन्नु भगवन्तोऽनूवाना अनूचानपुत्राः, किमिद मिति । ते होचुर्वैश्वानर ह भगवान्त्सम्प्रति वेद । तं नो यहीति। प्रत्येक पूजाश्च कृत्वा, 'सहस्रदक्षिणः सोमैयदये। युष्मभ्यं च बहु धनं दास्यामि । तावन्तं कालमुपित्वा अनुगृहन्तु' इति प्रार्थयामास । ते... स्वा यामेति । ते षडपि महर्षयः अपरेयुः प्रातःकाले त्वरया परस्पर मसमन्यव समिद्धारहस्ताः, 'त्वां शिप्यासन्तः उपगच्छाम' इति प्राप्ता:ll स....किमिदमितीति । हे पूज्या: भगवन्तः श्रुताध्ययन- संपता: ताशकुलपस्ताश्च भवथ । भवतां किमविदितम् ! यदिदं समिद्धारहस्ततया मदुपसर्पणम् , तत् किं कस्य हेतोः । ते होचु!.. अतिष्ठात्वमिति किञ्चिदिति,- 1,-तत्र शब्दमेदेऽपि अनुसंधेयोऽर्थ एकरूप एवेति श्रुतप्रकाशिकायामेव समाहितमस्ति । प्रादेशमानत्वं परम् एकतामापादयितु नशम्य भिद्यमानं विद्यायां विकल्पेन निविशते इति परिशीलनीयम् । छान्दोग्ये निरूरणप्तरणौ मूर्धादिगदान्तक्रम आहतः, इह तु पादादिमूर्धान्तकम इत्यपि किञ्चित् । प्राणाहुत्याधर- । विस्तरइछान्दोग्ये विशिष्यते । फलमेदशहाऽप्येवं परिहार्यत्यलम् । अनुगृहन्तु इति प्रार्थयामासेयनेन एयां प्रतिग्रहे अत्यन्तनःस्पृही धोतितम्। अत एव हि अमद्रव्ययुद्धया प्रतिग्रहमुपेक्षेरनिति शहया राशा तत्परिहारः कृतः ; यदिदम्- 'न मे स्तेनो जनरदे न कदयों न मद्यः । नानाहिताग्नि विद्वान् न स्वैरी स्वैरिणी फुतः॥' शित छान्दोग्योपनिषदा। ....

·741 सपरिकारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 56 स होवाच-सम्प्रति खलुन्या (वा) अह वैश्वानरं वेद । अभ्याधत्त समिध, उपेताः स्थेति ॥३॥ स होवाचारुणमौपवेशिम् । गौतम! क त्य धैश्वानरं वेत्थेति पृथिरीमेव राजनिति होगाच। ओमिति होगाच। एप यै प्रतिष्ठा धैश्वानर, । एत हि चैत्य प्रतिष्ठा वैश्वानर वेत्थ । तस्मात् त्वं प्रति- ष्ठित: प्रजया पशुभिरसि । यो वा पत प्रतिष्ठा धेश्वानर वेद, अप बहीति । स्पष्टोर्थ । स स्थेति । स चाश्वपति झणाना अब्राह्मणै- रुपनयनम् अनुचितमिति मत्या, हे महर्षय । अहं वैश्वानरं जान एव । उपेला स्थ । यूय पूर्वमेव वाचार्य कृतोपनयना एव । अथवा उप त्वा यामे युक्त्यैव यूयमुपेनमाया एव = शिव्य वेनोपागतप्राया एव । आनीताश्च समिघ म्बस्वामिषु प्रक्षिपत । केवल मैयेयोपदेक्ष्यामीति [उवाचेति भाव ॥ ३ ॥ वैश्वानरे विवदमानान् तान् आलोच्य ज्ञाताज्ञातांशत्रुभुत्सया सान् प्रत्येक प्रष्टुमुपक्रमते स होगाच वेस्थेति । गौतमगोत्रत्वात् गौतमेनि सबोधनम् । इतर आह पृथिवीमेव राजनिति होवाच । पृथिवीशरीरकात्मानमुपासे इत्युवाचेत्यर्थ । अङ्गीकरोति ओमिति । उपदेष्टव्याशमुपदिशति एप चै प्रतिष्ठा- । त्वया उपास्यमानपृथिवी शरीरकवैश्वानरामा प्रतिष्ठा । पृथि या सर्वभूताधारस्वात् प्रतिष्ठात्यम् । ततश्च सर्वसाधारस्वलक्षगगुणयोगनिमित्तरियासज्ञोऽय त्वदुपास्यमान पृथिवीशरीरको श्वानररात्मेत्यर्थ । एत हि पर्वमायुरेति । स्पष्टो र्थ । एस फलप्रदर्शनेन प्रलोभ्य तस्य वैश्वानरात्मपादतया वैश्वान भाव इति । उपनयनमकृत्वैवोपदेश इत्यये एव छान्दोग्यैकरस्यम् ।

·742 सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6 पुनमृत्यु जयति; सर्वमायुरेति । पादी त्वेती पैश्वानरस्य । पादी ते ग्लास्येताम् ,(पादी तेऽविदितावभविष्यताम् )यदि ह नागमिप्य इति। अय होवाच सत्ययज्ञ पौलुपिम् , प्राचीनयोग्य! के त्वं वैश्वानरं वेत्थेति । अप एव राजनिति होवाच, एप घे रयिर्वैश्वानरः । पते हि त्वं रयिं वैश्वानरं वेत्य । तस्मात् त्वं रयिनान पुष्टिमानसि। यो वा एतें रयिं वैश्वानरं वेद, अप पुनमृत्यं जयति ; सर्वमायुरेति। चस्ति(?)त्वा एप धैश्वानरस्य । वस्ति त्याहास्यत् , यदि ह नागमिप्य इति । (यस्तिस्तेऽविदितोऽभविष्यत् । यदि ह नागमिप्य इति पा) अथ होयात्र महाशालं जायालम्-औपमन्यव! कं त्वं वैश्वानरं वेत्थेति । आकाशमेव राजनिति होवाच । ओमिति होगच, एप चै बहुलो भ्यानरः । एतं हि वे त्वं बहुलं वैश्वानरं वेत्थ । तस्मात् त्वं यहुः प्रजया पशुभिरसि। यो वा एतं बहुलं धैश्वानरं वेद, अप पुनर्मृत्यु जयति : मर्चमायुरेति । आत्मा त्या एप रात्मत्यपर्याप्त्यधिकरणं (णत्य) न भवति । अतो मत्समीपमागत्य अस्य श्रोतव्यायार्थस्याश्रवणे तव पादौ ग्लानौ भविष्यत इत्याह पादौ.... इति । एवमुत्तरतावि। पादावविदितावभविष्य यदि नाग. मिष्य इति पाठे अविदिती अज्ञाती - नष्टावित्यर्थः ॥ ४ ॥ अथ होवाच मत्ययज्ञ...। प्राचीनयोग्येति सत्ययज्ञस्य नामान्तरम् । शिधनम् । वस्तिः मूलस्थानम् । अहास्यत् अत्यक्ष्यत् । 'ओ हाड्त्यागे' । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५ ॥ अथ होचाव महाशालं... भूतान्तरापेक्षया आकाशस्य विपुलत्वात् बहुलत्वम् । आत्मा मध्यकाय इत्यर्थः । छान्दोग्ये समान- प्रकरणे मध्यकायवाचिसंदेहशब्दश्रवणात् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ६ ॥ घस्ति वेत्यत्र पस्तिस्त्वा इतिस्यात्। अत्र सर्वत्रत्वा इत्यन वा इत्येवस्यादा

·।
सपरिष्कारभाग्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6 743
वैश्वानरस्य । आत्मा त्वाहास्यत्, यदि ह नागमिष्य इति (आत्मा
तेऽविदितोऽभविष्यत् , यदि ह नागमिष्य इति व.)॥६॥
अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विम्-पैयाघ्रग्य! फ त्वं वैश्वा-
नरं वेत्थेति । वायुमेन राजनिति होवाच । योमिति होगाच, एप
वै पृथममी वैश्वानरः, एतं हि वै पृथयौन वैश्वानरं वेत्थ ।
तस्मात् त्वां पृथग्रथश्रेणयोऽनुयान्ति । यो वा एतं पृथग्नत्मनि
वैश्वानरं वेद, अप पुनम यु जयति , सर्घमायुरेति । प्राणस्त्वा एप
वैश्वानरस्य । प्राणस्वाहास्यत् , यदि ह नागमिष्य इति । (प्राणस्तेऽ-
विदितोऽभविष्यत् , यदि ह नागमिप्य इति या) ॥ ७ ॥
अथ होराचेन्द्रद्युम्न भाल्लयेयम्-पैयाघ्रपद्य ! के त्यं वैश्वानरं
वेत्थेति । आदित्यमे राजनिति होवाच । ओमिति होवाच, पप
थै सुततेजा (सुतेजा) वैश्वानरः। एते हि खे सुततेजसं वैश्वानरं वेत्थ।
तस्मात्तवैप सुतोऽद्यमानः पच्यमानोऽक्षीयमाणो गृहेषु तिष्ठति । यो
वा एते सुनतेजसं वैश्यानर वेद, अप पुनमृत्यु जयति , सर्वमायु.
रेति । चक्षुस्त्या एतद्वेश्वानरस्य । चक्षुस्वाहास्यत्, यदि ह नाग-
मिष्य.। (चक्षुस्तेऽविदितमभविष्यत् , यदि ह नागमिष्य इति वा) ॥८॥
अथ होवाच बुडिल.... वायोवियद्गति(विष्यम्गतिः)मत्वात्
पृथग्वमित्वम् । स्वां पृथग्रथश्रेण योऽनुयान्ति । स्थपतयो नाना-
देशस्थाः त्यामनुगन्तीत्यर्थ । शिष्ट स्पष्टम् ।। ७ ॥
अप होवाचेन्द्रद्युम्न . । शोभनं तेज यस्य स सुतेजाः ।
सुततेजा इति पाठेऽपि स एवार्थ । अभिपुत एष सोम अद्यमानः
पीयमानः पच्यमान: अग्मिपु इयमान । पक्षीयमाणा गृहेषु तिष्ठति ।
तस्य गृहे सर्वदा सोमयागा अनुवर्तमाना भवनीत्यर्थ ॥ ८ ॥

·744 सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6 अथ होवाच जनै शार्पराक्ष्यम्-साययस! त्वं वैश्वानरं वेस्थेति ! दियमेव राजनिति होवाच । ओमिति होवार, एप वा अतिष्ठा वैश्वानरः । तहि वै त्वमतिष्ठां वैश्यानरं वेत्थ । तस्मात् त्वं समानान् अति तिष्टसि । यो वा एतमतिष्टां वैश्वानरं वेद, अप पुनर्मृत्युं जयति। सर्वमायुरेति । मूर्धा त्वा एप वैश्यानरस्य । मूर्धा स्वाहास्यत्, , यदि ह नागमिष्य इति । (मूर्धा तेऽविदितोऽभविष्यत्, यदि ह नागमिप्य इति वा) ॥ ९ ॥ तान् होवाच । एते वै यूयं पृथग्वैश्वानरान् विद्वांसः पृथगन- मस्त। प्रादेशमाधमिव ह वे देवाः सुविदिता अमिसम्पन्नाः । तथा तुध मनान वयामि, यथा प्रादेशमात्रमेयाभिसम्पादयिप्यामीति ॥१० अथ होवाच जनं... । अतीत्य तितीत्यनिष्ठाः । दिवः सर्वलोकान् अतीत्य स्थितत्वात् अतिष्ठत्वम् ॥ ९ ॥ गन् होवाच...। एतादृशा यूयं वैश्वानरान् पृथक्पृथक् उपासीनाः पृथगेव अग्नं भोग्यजातमनुभवथ । न तु सर्वलोकसर्वभूत सर्वात्मस्थत्रझरूपान्नानुभवो वोऽस्तीति भावः । प्रादेशमात्रमिय.... संपन्नाः । देव सूर्यादयः यदा उपासनया प्रादेशमात्रमभिसंपन्ना: माता इव भवन्ति, तदा ते विदिता भवन्ति । धुसूर्यपृथिव्यादिपरिच्छिन्नस्य कथं प्रादेशमानस्वामिसंपतिः ! तत्राह तथा तु वः....संपादयिष्यामीति । यथा युप्रभृतयः प्रादेश- मात्रममिसंपद्यन्ते, तथा वक्ष्यामीत्यर्थः ॥ १० ॥ प्रादेशमानत्यप्रकारविशेषयोरिति। एतदुम्पादनकमः छान्दोग्य- भाग्यपरिष्कारयोर्द्रष्टव्यः । गन्वत्र वैश्वानरविद्यायाम् , 'अप पुनर्मृत्यु जयति, सपेमायुरेति' इति आयुष्कालमध्ये मरणं विना पूर्णायु:- .

·सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6 745 स होगच मूर्धानमुपदिशन्, 'एप या अतिष्ठा वैश्वानर इति चक्षुषी उपदिशन्नुवाच, पप वै सुततेजा वैश्वानर इति, नासिके उपदिशन्नुगच, पप वे पृथग्नमा वैश्वापर इति, मुख्यमाकाशमुपदि- शन्नाच, एप वे बहुलो वैश्वानर इति, मुरया अप उपदिशन्नुपाच, एप चे रयिर्वेश्यानर इति, युबुम्मुपदिशन्नुपाच, एप वै प्रतिष्ठा | अनादि । स ह . . 1 मूर्धानम् उपदिशन्=कराग्रेण दर्शयन् उवाच । एप चै...। पसिद्ध उपासकमधनि अतिष्ठासज्ञस्यैश्वानरमूर्धभूत्युलोक- दृष्टि काव्येत्यर्थ । एवमुत्तरत्रापि द्रष्ट यम् । दुरुपमा शं...। मुख्याकाशा आयाताकाश । मुख्या अथ मुख्यशब्दम्य पूर्वनदर्थ । चुबुकमुपदिशन् । अधगधोरयाविशेष. चुबुकशब्देनोच्यते । ततश्च प्रादेशपरिमिते मूर्धचुनुकान्तराळे त्रैलोक्य- शरीरकस्य वैधानरम्याऽऽत्मन संपादितत्वात् प्रादेशमात्रत्वम् । यथा मातिरूपफलश्रयणात् , छान्दोग्ये तु 'कोन आत्मा किं ब्रह्म' इत्युपक- मानुसारेण ब्रह्मविद्यात्वावगमात् ब्रह्मप्रातिरूपफलाङ्गीकारागेभयो- भैंदात् प्रादेशमानत्वं तत्र तत्र व्यवस्थितमिति कथन संभवात् कथं वैकलिस्त्यवाद इति चेन्न-उपाख्यानशैलीसाम्यात् विश्वलोकशरीर- यत्वोपासनविधानाचैक्यस्य प्रतीयमानतया फलेक्यस्यापि स्वीकारात्। अप पुनर्मत्यु जयतीति मृत्योरपजयो हि मोक्ष एव भवितुमर्हति । यथा नाचिकेतत्राह्मणोको मृत्योरपजयो मोक्षः। 'सर्वमायुरेति' इत्ये- तत्तु मोक्षोपयोगिविद्यानिपत्यपेक्षितमायुरानुषङ्गिकं दर्शयेत् । यथा छान्दोग्ये प्राणाग्निहोत्नप्रस्तावे, 'तृप्यति प्रजया पशुमिरनायेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन' इति । अत एम सर्ववेदान्तप्रययाधिकरणे श्रीभाष्यम्- "फलसंयोगोऽप्युभयनापि ब्रह्मप्रातिरूपोऽविशिष्टः” इति ।

·746 सपरिष्कारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6 वैश्यानर इति । स एपोऽग्निश्वानरो यत् पुरुषः । स यो हैतमेवमगि धैश्वानरं पुरुषविध पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठित एकस्मिन्ननीपोमीययागे शाखामेदेन विहितयोः एकादशद्वादशकपाल- त्वयोः विकरुपैन अनुष्ठानम् ; न तु यागभेद , एवमेकम्यां वैधानर- विद्यायां छादोग्यवाजसनेयकशाखाम्नातप्रादेशमालत्यप्रकारतिशेषयोः विकल्पेनानुष्ठानम् । नैतावता विद्या भेदः शनीयः । स एपोनिर्वधानरो यत् पुरुपः । यच्छब्दः प्रसिद्धिपरः । 'सहसशीर्षा पुरुष ' इत्यादिवेदान्तवाक्येपु प्रसिद्धी य. पुरुषः, स एष वैश्वा- नरोऽसिः । अत्र अग्निशब्दः अपर्यवसानवृत्त्याऽमिशरीरकपरमात्मपरः । स यो....एनि । धुरभृतिमूर्धादिमत्त्वात् पुरुषविधत्वम् । अग्निशब्दोऽपर्यवसानवृत्त्येति । ननु किनन विनिगमरम्! अग्निशब्द एव, 'साक्षादप्यविरोध जैमिनिः' इति दर्शिताप्रनयनार्थ- कोऽस्तु, वैश्वानरपदचापर्यवसानवृत्त्या परमात्मपरम् । अस्तु वा अग्निपदोक्ते विशिष्टऽर्थे विशेषणमात्रान्वयि जाठराग्नित्यरूपं वैश्वान- रत्वं विशेषभूतम् । पदद्वयमपि वा यौगिकमेव भवतु-इति चेन- धैश्वानरपदस्य विद्याप्रक्रमप्रभृतिभूयमाणतया, तत्र धुपृथिन्यादिशरी- रफतया, दीपोक्तरीत्या ब्रह्मपदस्थानापन्नतया च जाठराग्निग्रहणा- संभवे स्थिते तदा जाठराग्निग्रहणत्यावश्यकवाननगमेन च बाधक- बलात् अनन्यथासिद्धाग्निलिङ्गाभावाञ्चोपक्रमे वैश्वानरपदं योगिकमि. त्यवधारणात्। अग्निपदमप्यत्नश्रयमाणं यौगिकंभरवितितुनरावयम्, अन्तः प्रतिष्ठिनत्वरूपलिगत्यान, प्राणाहुत्याधारतरूपस्य च लिङ्गस्य छान्दोग्ये प्रतीयमानतया लोकप्रसिद्धस्योदर्यानरपि ग्राह्यचादिति।

·सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 5-6 747 घेद, अप पुनर्मृत्यु जयति, सर्वमायुरेति; न हास्य वाणञ्चन वैश्ना- नरो हिनस्ति ॥ ११॥ पुरुषेऽन्त प्रतिष्टितत्वच्च पुरुषान्त लिप्टिनजाठराग्निशरीरके परमात्म- न्युपपद्यते । सूलितच, "शब्दादिभ्योऽन्त.प्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथादृष्ट्यपदेशादसंभात् पुरुषनपि चैनमधीमने' इति ।।अत्र च वक्तव्य छान्दोग्योपनिपत्याशिकापामुक्तम् , स्वानुसम्धेयम् । न हास्स ब्रुवाणञ्चन वैश्वानरो हिनस्ति । वैश्वानर विद्यानिष्ठ- स्वाभावेऽपि वैश्वानरविद्यापतिपाइको पनिषत्पाठकपपि तत्पतिपाद्यः परमात्मा संसाराम्बुधौ न पातयतीत्यर्थ ॥ ११ ॥ क्षेमाय य. करु यया क्षितिनिर्जराणा भूमावजृम्भयत भाप्यसुधामुदारः। चामागमाध्यवदावदतूलबातो रामानुज म मुनिराद्रियता मदुक्तिम्।। इति श्रीमत्तांताचार्यचरणारविन्दचश्चरीकम्य वात्स्यानन्तायपादसेवा- समधिगतशारीरकमीमांसामाप्यहृदयम्य परकालमुनि- पादसेवासमधिगतपारगहंस्यस्य श्रीरामानुजानेः कृति अनिम्हसप्रकाशिका ॥ शुभमस्तु॥ छान्दोग्योपनिषत्प्रकाशिकायामिति । वैश्वानराधिकरणसूत्राणां प्रायश्छान्दोग्यवाक्यग्रहणेन प्रवृत्तत्वात् तत्रैव तदधिकरणाचना कृता । एवं तृतीयतृतीयगतं भूमज्यायस्त्वाधिकरणमपि तव रचयित्वा दर्शितमिति ध्येयम् ।

·748 सपरिष्कारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 1-10.6 १.१०.६. [गाण्डिल्यविद्या] सत्यं ब्रह्मेत्युपासीत । अथ खलु ऋतुमयोऽयं पुरुषः । स यावत्कनुरयम् अस्माल्लोकात् प्रैति, एयंक्रतुम लोकं प्रत्याभि- संभाति । स आत्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपमाका- शात्मानं कामरूपिणे मनोजवसं सत्यसकल्प सत्यधृतिं सर्वगन्ध अग्निरहस्यान्तर्गतस्य शाण्डिल्यविद्याभागस्य शारीरके तृतीय- सृतीये समानाधिकरणे विचारितत्वात् स भागोऽपि भाष्यभावेऽपि व्याण्याय प्रकाश्यते । तदधिकरण( )रचनाप्रकारो वृहदारण्यको(७- ६-१.)गनिपदाप्यपरिकारयोद्रष्टव्यः । एतच्छाण्डिल्यविद्यावाफ्यार्थ- वर्णनविवरणादिकमपि छान्दोग्यो(३-१४.)निषद्गाप्यपरिष्कारयोर्य- थावद् द्रमुचितम् । अतो नात्र प्रतन्यते । मत्यमित्यस्य निर्विकारमिति प्रसिद्धोऽर्थः । तदर्थादरणे ब्रह्मोपासनस्य सत्यत्वज्ञानत्यानन्तत्वा- नन्दत्वामलस्वरूपस्वरूपनिरूपधर्मविशिष्टतयेव सर्वत्रोपास्यतायाः आनन्दायधिकरणसिद्धत्वात् नान वाक्ये किञ्चिद् विधेयमस्तीति स आत्मानमुपासीतेति वाक्य एव सर्वगुणविशिष्टपरमात्मोपासन- मिति नान पक्षे क्लशः । यदा तु सत्याद छान्दोग्ये; 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इत्युक्तसमानार्थकत्यतिद्धये, वृहदारण्यके (७-४.), 'तदेतत् ज्यक्षरं सत्यमिति । स इत्येकमक्षरम् , तीत्येकमक्षरम्, यमित्येक- मक्षरम्' इत्यत्रोक्तरीत्या चेतनाचेतनत्यनियन्तु इत्यर्थपरमिष्यते, तदा उक्तविधसत्यत्नविशिष्टब्रह्मोपासने प्रथमवाक्येन विहिते, स आत्मानमिति वाक्येन प्राप्तोद्देशेनानेगुणविधाने वाक्य मेद इति शहाप्राप्नोति। तत्र प्रथमपाफ्ये उपासनोत्पत्तिविधिः, एवंक्रतुई' इति वाक्येऽधिकारविधानम्, 'स आत्मानम्' इति वाक्ये प्रयोगविधानम्। संभवति व प्रयोगान्वयितयाऽपि गुणानां विधानमिति छान्दोग्ये ·सपरिकारभाष्योपेतम् अग्निरहस्यम् 1-106 749 सर्वरसं सर्वा अनु दिश प्रभून सर्पमिदमभ्यात्तमवाकमनादरम्, यथा व्रीहि यगो वा श्यामाको वा श्यामाफतण्डुलो वा एवमय- मन्तरात्मन् पुरुषो हिरण्मय ,यथा ज्योतिरधूमम् एच,ज्यायान दियो ज्यायानाकाशात् ज्यायानस्यै पृथिव्यै ज्यायान् सबभ्यो भूतेभ्य । स प्राणस्यात्मा। एप म आत्मा। एतमित आत्मान प्रेत्याभिसभ- विष्यामीति यस्य स्यादरा न विचिकित्सास्तीति ह माह शाण्डिल्य । एवमेतदिति ॥ २॥ इति अग्निरहस्यम् । (शतपथब्राह्मणे शुक्लयजुर्वेदीये बृहदारण्यकोपनिषद पूर्व स्थितम् अग्निरहस्यम् । तन ब्रह्मसूत्रोपयोगि यावत् तावदन मुद्रितम्।) श्रीरस्तु भाष्यानुसारेण परिष्कारे प्रश्चितमनुसधेयम् । सत्यमित्यारभ्य सर्वे था, यथाबीहिरित्यादिक वा, एप म आत्मेत्यादिकमेव था शाण्डि- स्यानुसधानमस्तु । सर्वथा अप्राप्त सर्वमुगसमान्वयितया वीर्य छान्दोग्योक्त सर्वकामत्वादिगुणान्तरवत् इत्यलमधिकेन । अक्षरार्थः तापत्-क्रतुरपासनम् । एवनतु = परम्भूतोपासनधान् । उपासन- प्रचुरो हि पुरुष । तस्मादुपासनानुगुणफलभापत्वात् यत्प्रकारफोपा- सनमनुष्ठायेम लोक विसृजति, अमुत्र लोके तत्प्रकारप्राप्तिमान् भवति। श्रत परिशुद्धमनोग्राह्य सर्चप्राणधारक भास्वररूपमव्याकृताकाश. स्य प्यात्मभूतमिच्छ गृहीतामिमतदिव्यमङ्गलविग्रह मनोवेगसपनमा प्रतिहतसकल्पमधृष्यधारणशक्ति सर्पगन्ध सरस सर्वदिग्व्यापिन स्वीकृतसपैकल्याणगुण ब्रह्मादिस्तम्पपर्यन्तसर्वजगत्तणीररणेन जोप मासीनममाप्तसमस्तकामतया आदत याभारादादररहित परमात्मान- मुगसीतेति । यथा ग्रीहिरिस्यादिना अणीयस्त्वमुपासनार्थ कसित. मुक्तम् । हिरण्मयविग्रहदृष्टान्त उच्यते यथा ज्योतिरधूममिति ।

·750 मपरिपारभाष्योपाम् भनिरहस्यम् 1-10.6 सामायिक दयपियमुन्यो जगयानिति । भया निधयः । याय, अपमेयम्भूतं प्रामगामीगि रदोऽपयसाय:, सोऽवश्यं प्राप्य येव । न तर संशयोऽस्तीति। भारपदी पिस्तरोप्रायः यत एनविषयकं सर्वप्रसिद्धयधि. परणं 'समानपञ्चामेदात्' इति समानाधिकरणश्चति । श्रीमदेशान्ततीमितिलपाणयोगिनोः । शिष्येण चिनीरोन यात्म्यमशकरतिना ॥ ईशापनिपनाप्यारिकारविधाविना । धारिराघवेणासिरहस्य परिपतम् ।। इति यात्म्य कार्तिवीरगघाचार्यकांत उपनिषद्भाग्यपरिकारे अग्निहस माध्यपरिष्कार नुभमस्तु - शारीरफ अगिरहस्य पाक्यस्थलम ३.३-४४-५०. शारीरके म्यानरयाफ्यस्थलम् १.२-२५-३३ शारीरके शाण्डिल्यवाफ्यस्थलम् - ३.३-२० अग्निरहस्य नागगतानि मायादिनामानि फुभिर्याजश्रयस, गीतमः सुश्रयाः पाप्य: 730 अभ्यपतिः कैरेयः 738 आरण बोपवेशि: गीतमः 741 सत्ययाः पीलुपिः प्राचीनयोग्यः 742 मदासालो जायादः बामन्यः युडिल माध्यतरान्विः याप्रपद्य: 743 इन्द्रधुम्नो भालवेयः धैयाघ्रपद्यः जनः शाफराक्ष्यः साययस 744 शाण्डिल्यः 748 " " ·सपरिपारभाप्योपेतम् अग्निरहस्यम् 751 अनिम्हस्व मागार्यमग्रहकारियाः शारीरके शतपयन झगामिरहस्यगम् । समानाधिक्रिया पूपिकल्पाधिनियाद्वये ॥ १ ॥ वैवानराधिक्रियायामपि यस्माद् पिचारितम् । तसात् तदशमात्रस्य समह क्रियतेऽधुना ॥ २ ॥ सर्वसहरणान्मृत्युरित्युक्त पुरप परम् । मादित्यमण्डलादिस्यमुक्त्या ध्येय विमुक्तये ॥ ३ ॥ खण्डान्तरे तन प्रोक्त मनुर्वियामयोद्भुत । पुसा खायुगकदिनसमविषु सरम् ॥ ॥ मनोवावचक्षुरादीना व्यापारेषु विमा यते । यन चित्यानिराधानम्तोत्रशस्त्रमहादि च ॥ ५॥ अथ चित्यामिसनद्धा विद्या काश्चन दाता । वैवानरामविया न सान्दोग्ये रिता हि या ॥ ६ ॥ एतत् सो पमो पोता 114। शाण्डित्यविद्या छान्दोग्यद्ददायकस्थिता ॥ ७ ॥ शुभमस्तु अग्निमहसभागविषयसूची मृत्युप्रमोरासनम् 708 711 नत्मतुन्याय মহিদানুহা 712-722 723-729 लोरणाविषयाणि उपासनानि 730-738 पूचिराधिकरणम् यैश्वानरपिया 747 शापिएपविया 748-750 ·श्रीः महोपनिपत् ॥ [ओम् आप्यायन्त्यिति शान्तिः । अथातो महोपनिपद व्याख्यास्यामः। तदाहुः-एको ह धे श्रीः श्रीमद्भन्यो रङ्गरामानुज्महादेशिकेभ्यो नमः । महोपनिषत्रका नारायणं निखिलचेतननिविशेष नाथं चतुर्मुखमहेशमुसस्य हेतुम् । नानाविधागमनुतं निसिलात्मभूतं नारायणादिनिलयं नियतं नमामि श्रीभाप्ये, 'एको ह वै नारायण आसीन ब्रह्मा नेशानः' इति वाफ्यस्य नारायणपारम्यप्रतिपादनार्थमुदाहरणात् , अस्य च वाफ्य- स्यात्र महोपनिपदि दर्शनात् इयमादरणीयेति स्थितम् । आचार्यतल्लजैश्च श्रीमद्वेदान्तदेशिके: सच्चरित्ररक्षायां सुदर्शन- पाञ्चजन्यधारणविधी इत्थं प्रत्ययोधि-, "एतेन महोपनिषदः कैश्चिदनुदाहतत्वचोद्यतपास्तम्। कति कति दृश्यन्ते भाष्यकारादिभिः रनुपाता उपनिषदः। न केवलं भगवद्रामानुजमुनिभिरेर महोप- निपदुपात्ता; अपि तु तत्परमाचार्यैर्भगवद्यामुनमुनिभिरपि पुरुष- निर्णये समुपात्ता। न चैरमेकसिद्धान्तनिष्ठेरेप तदुपादानम् अपि तु तद्विरुद्धसन्मानब्रह्ममेदामेदनिष्णातैः यादनकाशेरपि भगवदगीता- भाष्येऽष्टाध्याये । तथा तन्मतानुमारिभिनारायणायैरपि तन- निर्णये श्रुतितात्पर्यनिर्णयाधिकारे सोपहणनानाविधश्रुतिशिखर- निकरोदाहरणानसरे महोपनिषदाद्यान् , 'एक एव नारायणः' इत्या- दिकान् चतुरो मन्त्रान् उदाहृत्य, 'एपा चोपनिषत् , एतौ द्रौ विजुध- श्रेष्ठी प्रसादक्रोधजी स्मृती। तदादर्शितपन्थानी सृसिंहारकारफो' इत्यादिभिरितिहासैः, 'तत्क्रोधसंभवो रद्रः प्रसादाच पितामहः', 'यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसंभवः' इत्यादिभिः पुराणेश्वोप- पंहिता' इत्युक्तम्" इति।

·परिष्कारमामोपता महोपनिषत् 753 नारायण आसीत् । न ब्रह्मा नेशानो नापो नाग्नीपोमौ नेमे द्यावा- पृथिवी न नक्षत्राणि न सूर्यो न चन्द्रमा.। स एकाकी न रमेत । तस्य ध्यानान्त.स्थस्य यशस्तोममुच्यते । तस्मिन् पुरुषाश्चतुर्दश जायन्ते । अनेन ब्रह्मरदकारणतया नारायणप्रतिपादिकाया महोपनिषदः प्रामाण्य मास्थेयमिति सिद्धम् । पर तु केय महोपनिषदिति किञ्चिद् विचारणीय लक्ष्यते, यदन सच्चरित्ररक्षासूती महोरतिपदाद्यतया चत्वारो मन्ता , 'पक पर नारायण' इत्याद्या नारायणार्योदाहृततया वेदिता• अस्या महोप- निषदिन लक्ष्यन्ते । न केवलमेतावत् । अवेर ग्रन्थे पूर्व परमेश्वर- संहितावचनोदाहरणानसरे, 'रनापयेद् ब्रह्मसूक्तस्थैर्मन्नरष्टभिरेय च' इति, 'दक्षिणे तु भुजे विप्र इति पश्चि नगेन वै' इनि, 'यद्वा सर्घस्य यशिनमित्याद्यैर्मनुभिः क्रमात् । महोपनिषदन्त स्थदिस्थित क्ल- शाटकैः । एक र नारायण इति मध्यगतेन तु' इति चौदावत्यैव विवृतम्-अन्न ब्रह्मसूक्तमिति महोरनिपन्मध्याता. सहस्रशीर्षा इत्याद्याः एकोनविशतिम ताः। तन्नोपरिसना अष्टौ मन्ना, 'सस्य वशिनम्' इत्याद्याः। तत्र, 'दक्षिणे तु भुजे चित्र' इति पञ्चमो मन्त्र । 'एक एव नारायण' इति महोपनिषदायो मन्त्रः इति। न चैते मन्त्रा: अभ्यां महोपनिषदि यथावत् अद्यत्वे लक्ष्यन्ते । तस्माइन्या काचित् महोपनिषदानुपूर्ण अवश्यमेव गवेषणीयाऽस्ति, महोपनियमित्यन मानामाचे । अस्मदीयः सशरिबरक्षानुगन्धोऽपि द्रष्टव्य । अथाप्यस्यामपि महोपनिपदि श्रीमाप्योराहनमायोपलम्भात् नारायणपारम्यस्य निर्विचिकित्सं प्रतिपादकत्याश्चत प्रकाशनमपि स्थाने । पको नारायण इति एटयारस्मे नारायण मानसदार- धवणात्, नारायणपदस्य श्रियापत्यी रूढत्यात्, प्रदेशानादे तदा सद्भावप्रतिषेधाच नारायणपारम्य निर्विचिकित्सम् । यास्तोम- . .-48 ·754 परिष्कारमानोपेता महोपनिषत् एका कन्या। दशेन्द्रियाणि । मन एकादशं तेजः । द्वादशोऽहंकारः। त्रयोदशक: माणः । चतुर्दश आत्मा । पञ्चदशी वुद्धिः। भूतानि पञ्च तन्मात्राणि । पञ्च महाभूतानि । स एकः पञ्चविशतिः पुरुषः । तत्पुरूपं पुरुषो निवेश्य । नास्य प्रधानसंवत्सरा जायन्ते । संवत्सरा- दधिजायन्ते। अथ पुनरेव नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसाऽध्यायत । तस्य ध्यानान्तःस्थस्य ललाटात् व्यक्षः शूलपाणिः पुरुषो जायते विभ्र- मुच्यते इति । आराधनोपयोगियस्तु यह उच्यते उपरितनवाक्य- रित्यर्थः । उपरि देहेन्द्रियादिसंघाततत्कारणादिकथनात् । पुरुषाः चतुर्दश जायन्ते इत्यस्य विवरणम् दशेन्द्रियाणीत्यादिना । एका कन्येत्यस्य विवरणम् पञ्चदशी घुद्धिरिति । आत्मेति शरीरमुच्यते । स एकः पञ्चविशतिः पुरुषः। मनादीनां यहनामेपां स्वामी जीव एको भवति । एकैकस्यापि जीवस्येमानि यहूनि पृथक्पृधगुपकरणानीत्यर्थः। अत्र, 'जगति जीव एक एवास्ति' इति न विवक्षितम् । किन्तु एतेषां चहूनां स्वामी एको जीवो भवतीत्यर्थशापनमानं चिकीर्पितम् । पुरुषस्य पञ्चविशत्वं चतुर्विशतिविधप्रकृतिप्राकृतपदार्थाधिकत्वात्। तत् पुरुषं पुरुषो निवेश्येति। पुरुषो नारायणः पुरुषं जीवं निवेश्य तत् पूर्वोक्तं मनादिकमेकसंघातापन्नं करोतीति शेपः । नास्य प्रधानसंवत्सरा जायन्ते । संवत्सरशब्दः प्रजापती चतुर्मुखे तरतत्र प्रयुज्यते । तस्य संवत्सररूपायुर्गणनया सृष्टिव्यग्न- त्यात् । प्रजापतिरूपः संवत्सरः प्रधानभूतो येपाम् , ते जीवाः अस्य परमात्मनः सकाशात् साक्षान्न जायन्ते तस्मात् प्राक् । किन्तु संवत्स. रात् प्रजापते: अघि ऊर्च जायन्ते । नारायणापेक्षया निकृष्टस्यापि महादेवस्य चतुर्मुखापेक्षयाऽ. प्यतिशयो विद्यते । अत एव हि त्रिपु ब्रह्मणः पारम्यपक्षे निविष्टा नैर लक्ष्यन्ते लोके । विवादस्तु नारायणस्य महादेवस्य वा कतरस्य ·परिकारमात्रोपेता महोपनिपन् 745 चियम् । यश सत्य ब्रह्मचर्य नपो वैराग्य मन ऐश्वर्य सप्रणा व्याहृतय ऋग्यजु मामाचर्याङ्गिरम सर्वाणि छन्दासि , तान्यते समाश्रितानि । तस्मादीशानो महादेवो महादेव ॥ अथ पुनरेव नागयण मोऽन्यत्मामो मनसाऽध्यायत । तस्य ध्यानान्त स्थस्य ललाटात् स्वेदोऽपतत् । नाइमा प्रनता आप । नतस्तेजो हिरण्मयमण्डम् । तत्र ब्रह्मा चतुमुपोऽजायत । सोऽध्यायत् पूर्वाभिमुखो भूत्वा भूरिति व्याहृतियत्र छन्द अग्वेदोऽग्निदवता। पश्चिमाभिमुखो भूत्वा , भुरिति व्याहृतिस्प्रेष्टुभ छन्दो यजुर्वेदी यायुदयता। उत्तराभिमुमो भूत्वा । परिति व्याहृतिजगित छन्द मामवेद सूर्यो देवता । दक्षिणाभिमुखो भूत्वा महरिति व्याहृति- रानुष्टुभ छन्दोऽधवेद सोमो देना। सहस्रशीप देव सहस्राक्ष विश्वशभुरम् । विश्वत परम नित्य विश्व नारायण हरिम् ।। विश्वमेवेद पुरुषस्तद्विश्वमुपजीरति । पति विश्वेश्वर देव ममुद्रे विश्वरूपिणम् ।। पद्मयोशपतीयाश लम्पत्याकोशसनिभम् । हृदय चाप्यधोमुग्नं सतत्यै सीत्यरामिश्च ॥ नस्य मध्ये महानर्चिविध्यार्थिविश्वतोमुखम् । पारम्यमित्येयेत्याशयेन चतुर्मुसात् प्रागेव महादेव महापुरालम्मित अन्मभूमान श्रुतिराह अथेति । पतारनाऽस्य ब्रह्मापेक्षया योत्पन्नत्यं न मन्तयमिति शाफ्नाय पूर्व नास्येत्यादिवाश्यम् । भूत्वेत्यत्र अध्यायदित्यस्यानुषट् । देवतेत्यन्नवाश्येषु अजाय. न्ते त्यध्याहार । सहनर्गिमित्यादि प्रथमान्त यस्यम् । पदा द्धिती. यान्तमेव , उपजीरतीत्यवान्वयसभरात् । 'विश्यमेयेद पुरूर'ति तुमधाननराफ्यमध्यगतममा तरवाक्यम् । सीमरामिरिति मिमि. रित्यर्थ । सनत्य-सनतया एव्यमधोमुस ·754 परिष्कारमानोपेता महोपनिषत् एका कन्या। दशेन्द्रियाणि । मन एकादशं तेजः। द्वादशोऽहंफारः। त्रयोदशमः प्राणः । चतुर्दश आत्मा । पञ्चदशी बुद्धिः। भूतानि पश्च तन्मात्राणि । पञ्च महाभूतानि । स एकः पञ्चविशतिः पुरुषः । तत्पुरुपं पुरुषो निवेश्य । नास्य प्रधानसंवत्सरा जायन्ते । संवत्सरा- दधिजायन्ते। अथ पुनरेव नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसाऽध्यायत । तस्य ध्यानान्तःस्थस्य ललाटात् ध्यक्षः शूलपाणिः पुरुपो जायते विभ्र- मुच्यते इति । आराधनोपयोगिरस्तु-यूह उच्यते उपरितनवाफ्यै- रित्यर्थः। उपरि देहेन्द्रियादिसंघाततत्कारणादिकथनात् । पुरुगः चतुर्दश जायन्ते इत्यस्य विवरणम् दशेन्द्रियाणीत्यादिना । एका कन्येत्यस्य विवरणम् पञ्चदशी वुद्धिरिति । आत्मेति शरीरमुच्यते । स एकः पञ्चविंशतिः पुरुषः मनमादीनां बाहनामेपां स्वामी जीएको भवति। एफैकस्यापि जीवस्येमानि बहूनि पृथक्पृथगुपकरणानीत्यर्थः। अन, 'जगति जीव एक एवास्ति' इति न विवक्षितम् । किन्तु पतेपां चहनां स्वामी एको जीवो भवतीत्यर्थशापनमा चिकीर्पितम् । पुरुषस्य पञ्चविशत्वं चतुर्विंशतिविधप्रकृतिप्रारतपदार्थाधिकत्वात्। तत् पुरुष पुरुषो निवेश्येति । पुरुषो नारायणः पुरुषं जीयं निवेश्य सत् पूर्वोक्तं मनादिकमेकसंघातापानं फरोतीति शेषः । नास्य प्रधानसंवत्सरा जायन्ते । संवत्सरशब्दः प्रजापती चतुर्मुखे तरतत्र प्रयुज्यते । तस्य संवत्सररूपायुर्गणनया सृष्टिव्यग्र- त्वात् । प्रजापतिरूपः संवत्सर: प्रधानभूतो येपाम् , ते जीवाः अस्य परमात्मनः सकाशात् साक्षान जायन्ते तस्मात् प्राक् । किन्तु संवत्स- रात् प्रजापते: अघि ऊर्ये जायन्ते । नारायणापेक्षया निष्टस्यापि महादेवस्य चतुर्मुखापेक्षयाऽ- प्यतिशयो विद्यते । अत एव हि त्रिपु ब्रह्मणः पारम्यपक्षे निविष्टा नै लक्ष्यन्ते लोके । विवादस्तु नारायणस्य महादेवस्य वा कतरस्य ·-- श्रीः श्रीमते नारायणाय नमः नारायणोपनिषत् ॥ [ओम् सह नायवत्विति शान्तिः।] ओम् । अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत, प्रजाः एजेयेति । नारायणात् प्राणो जायते ; मनः सन्द्रियाणि च ; खं वायुज्यो- तिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी। नारायणात् ब्रह्मा जायते । नारायणात् रुद्रो जायते । नारायणात् इन्द्रो जागते । नारायणात् श्रीः श्रीमद्भयो रङ्गरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । नारायणोपनिषत्परिष्कारः । श्री श्रीनिवासकरुणेकनिरुद्धभूम- वेदान्तलक्ष्मणयतीन्द्रकटाक्षलक्ष्यम् । श्रीरङ्गलक्ष्मणमुनि प्रणिपत्य मूर्जा नारायणोपनिषदञ्च परिपरोमि ॥ येदेषु सर्वेष्वपि पठयमाने पुरुषसूक्तेऽन्यन्त्र च पुरुर इति यः प्रसिद्धः पुरुषोत्तमः, म एव, नारायण इत्यपि नानाम्नायप्रसिद्धः । भगवन्मन्त्रेषु व्यापकनानारत्रयः प्रधानमूताः । प्रधानतमस्तु श्रीमद- टाक्षरनामा नारायणमन्त्रः । विष्णुगायत्री च विष्णुनारायणगसुदेव- पदेपु नारायणपदमेव प्रथमतो गृदानि । वासुदेवाइमपेश विष्णुद विश्वतः श्रुतिपुमयुक्तम्। ततोऽपि नारायणपदमेशधिकतरमभ्यम्यते। नारायणपदम्य निरह कुशो महिमा निसिलापेक्षितार्थनिरूपणक्षमता च रहस्यमन्यतो यथावदधिगन्तव्यी। नदियं नारायणोपनिरन् निखिलयेदवेद्यतया निरवधिकप्रभारनागयणमन्त्रोपास्यतया च नमेव पुर नारायण प्रतिरोधयितुं तम्य प्रसनदादिमजगत्कारण सर्पवस्त्वारममावश्च यथायत् प्रथममार-अप पुपर न्यादिना ।

·766 परिकारमात्रोपेता महोपनिषत् तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्धा व्यवस्थितः॥ तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः। स ब्रह्मा स ईशानः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट ॥ इति महोपनिषत् ॥* शुभमस्तु त्यन्वयः । अस्य सहस्रशीर्पमित्यादेरथों नारायणानुमाके तैत्तिरीयगते विशदं द्रष्टव्यः । अष्टोत्तरोपनिपरकोशे अशुद्धिगहुल्यं सम्यगनधा- रितम् । अतस्तत्रतत्र ययारस्थितः पाठोऽप्यन्विष्य ग्राहाः। इति श्रीवात्स्यमचक्रवर्ति-वीरगघाचार्यकृतिपु उपनिषद्भाष्यपरिष्कारे महोपनिषत्परिष्कारा । शुभमस्तु ॥ * एतावत्पर्यन्ता महोपनिषत् यहुपरिग्रहेण प्रामाण्य निर्विवाद लभते । एतदुपरितनास्तु पञ्चाध्यायाः विस्तृता अनुष्टुप्छलोकात्मका: शुकजनकनिदाघादिनानापुरुपवृत्तान्तनिरन्धरूपाः पुराणशैलीमनु- रुन्धाना: अविनम्भादनावश्यक्रवाच न प्रकाश्यन्ते । अलायमपि फश्विभ्यूहः पदं लभते । तदाहुरित्यारभ्यैर महोपनिषत् भाव्या । तयारयानार्थ प्रवृत्तन अथातो महोपनिषदं व्याख्यास्यामः इत्यु रकम्य महोपनिषद समस्तां तदाहुरित्यादिना यथामति पठित्या सैपा तत्सा- रार्थस्य जिज्ञापयिपया गुकादिवृत्तान्तमयैः पञ्चभिरध्यायः सामान्यतो व्याख्यायीति । अवश्यमन्या काचिदानुपूर्षी महोपनिषदोऽस्तीति परिष्कारेऽदर्शयाम । उपल-मे साऽप्यानुपूर्वी प्रकाशयिष्यते ।

·.. श्रीमते नारायणाय नमः नारायणोपनिषत् ॥ [ओम् सह नावयत्यिति शान्तिः1] ओम् । अथ पुरुषो ह चै नारायणोऽकामयत, प्रजाः एजेयेति । नारायणात् प्राणो जायते ; मनः सन्द्रियाणि च ;सं वायुज्यों- तिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी । नारायणात् ब्रह्मा जायते । नारायणात् रुद्रो जायते । नारायणात् इन्द्रो जागते । नारायणात् श्री: श्रीमद्भयो रङ्गरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । नारायणोपनिषत्परिष्कारः । श्री श्रीनिवासकरुणैरनिरूढभूम. वेदान्तलक्ष्मणयतीन्द्रकटाक्षलक्ष्यम् । श्रीरालक्ष्मणमुनि प्रणिपत्य मूर्जा नारायणोपनिषदश्च परिपरोमि ॥ येदेषु सपपि पठद्यमाने पुगरसूतेऽन्यत्र च पुरुर रति यः प्रसिद्धः पुरुषोत्तमः, म एव, नारायण इत्यपि नानाम्नायप्रसिद्धः। भगवनमन्त्रेषु व्यापक सन्त्रास्त्रयः प्रधानभूनाः । प्रधानतमस्तु धीमद- टाक्षरनामा नारायणमन्त्रः। विष्णुगायनी च विष्णुनारायणवासुदेव- पदेपुनारायणपदमेव प्रथमतो गृहानि । यामुदयपदमपेक्ष्य विष्णु घिश्यतः श्रुतिपुप्रयुक्तम्। ततोऽपि नारायणपदमेयाधिक्तरमन्यस्यते। नारायणपदम्य निरहकुशी महिमा निसिलापेक्षितार्थनिरूपणक्षमता घ रहस्यमन्यतो यथायदाधिगन्तब्यी। नदियं नागपणापनिषत् निखिलवेदयेद्यतया निरवधिाममारनागयणमन्योपाम्यतया च नमेय पुरुष नारायण प्रतियोधयितुं तम्य प्रददादिमर्यजगत्कारण सपैयस्त्यात्मभावश्च यथारम् प्रथममाह-अथ पुरर इत्यादिना ।

·758 परिफारमानोपेता नारायणोपनिषत् प्रजापतिः प्रजायते । नारायणाद् द्वादशादित्या रुद्रा यसपः 1 सर्वाणि ग्छन्दांसि नारायणादेव समुत्पद्यन्ते । नारायणात् प्रवर्तन्ते । नारायणे प्रलीयन्ते । एतदृग्वेदशिरोऽधीते ॥ १ ॥ अथ नित्यो नारायणः । ब्रह्मा नारायणः । शिवश्च नारायणः । शमश्च नारायणः । कालश्च नारायणः । दिशश्च नारायणः । विदिशश्च नारायणः । ऊर्वच नारायणः । अधश्च नारायण.1 अन्तर्वहिश्च नारायणः । नारायण पवेदै सर्वम्, यद्भूतं यच्च भव्यम् । निफलहो निरअनो निर्विकल्पो निराख्यातः शुद्धो देव एको नारायणः ।न द्वितीयोऽस्ति कश्चित् । य एवं वेद, स विष्णुरेव भवति । एतद्यजुर्वेद- शिरोऽधीते ॥२॥ ओमित्यग्रे व्याहरेत् । नम इति पश्चात् । नारायणायेत्युपरिपात्। ओमित्येकाक्षरम् ॥ नम इति द्वे अक्षरे । नारायणायेति पञ्चाक्षराणि । पतद्वै नारायणस्याष्टाक्षरं पदम् । यो ह वै नारायणस्याप्टाक्षरं पदम- ब्रहारुद्रादीनां प्रजानां प्राण-करण-पञ्चभूतमयकलेवरकलितजनितया प्रथमतः प्राणाद्युत्पत्तिमपि नारायणादाह नारायणादिति । अन निमित्तयदुपादानत्वस्यापि विवक्षितुं युतत्वात् नारायणपदानि यथाई चेतनाचेतनात्मकसूक्ष्मविशेषणशिष्टपराणि भाव्यानि । एवं नारायणस्य सर्वकारणत्वमधिगमितम् । अथ सर्वोपादानत्वाधुपयुक्तं शरीरात्मभावनिवन्धनं सात्म्यि तस्याऽऽह अथ नित्य इति । अन्यत्र च श्रुतिपु जन्मस्थितिलयहेतुत्व- पुरस्सरं साल्यिमुचुप्यते 'सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदा- यतनाः सत्प्रतिष्ठाः', 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' इति; 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति' इति च । नित्यो नारायण इत्यस्य ब्रह्मादिवत् सन नश्यतीत्यर्थः। अथवा उपरितनवाक्यैकरस्याय, नित्यसूर्यात्मा नारायण इत्यर्थो ग्राहाः। विष्णुरेव विष्णुसमः। अथ तदुपासनोपयुक्तं मन्त्र माह ओमिति । अष्टाक्षरं पदमिति । ।

·. - परिकारमानोपेता नारायणोपनिषत् 759 ध्येति, अनपयुयः सर्वमायुरेति ; विन्दते प्राजापत्यं रायस्पोप गीपत्यम् । ततोऽमृतत्व मनुने ततोऽमृतत्वमश्नुत इति । एतत् सामवेदशिरोऽधीते ॥ ३॥ पद्यते प्रतिपाद्यते तत्त्वहितपुरुषार्थमय प्रमेयमनेनेति पदमिदं वाक्य- रूपमेव ग्राह्यम् । तथा च प्रयोगः, 'कार्यायोजनधृत्यादेः पदात् प्रत्ययतः थुतेः' इति । इमानि श्रुतिवाक्यानि मनसिहत्य च श्रीमति रहस्यमय- सारे पद्यं न्ययन्धि,- 'तारं पूर्व तदनु हृदयं तश्च नारायणाये- स्यामायोक्तं पदमययता सार्थमाचार्यदत्तम् ।' इति । अन तच्च = नानावतिप्रसिद्धञ्च नारायणेति तृतीयं पदमश्यता- मिति व्याख्यान्ति । तथा च पूर्व तारं प्रणयमययतां तदनु हृदयं नमः- पदमश्यताम्, अथ तत् नारायणेति च पदमययतामिति व्यारयात- संमतोऽन्वयक्रमः । अनान्यविधेऽन्य एव औचित्यं पश्यन्ति, यथा- पूर्व तारं भवति । तत् अनु-ततः पश्चात् हृदयं भवति । तचैत्यत अनु इत्येतदनुरुप्यते । तयानुन:पदानन्तरच नारायणेति पदं भवति । इत्याम्नायोक्तम् 'ओमित्यमे व्याहरेत्' इत्यादिप्रकृतभुस्या एवं योधितं पदं 'नारायणस्याष्टाक्षरं पदम्' इति पदशदोपात्तं मन्त्रमय- यतामिति । ननु तारमिति नपुंसकं प्रणरूपार्थे अप्रसिद्धमिति चेन- तथा सति श्रुताविर श्लोकेऽपि, तारं व्याहरेदिति पदाध्याहार- संभात्। तदनु इति च समस्तं पद्मस्तु । तदेकदेशस्य अनु इत्य- स्योपरि विभज्यानुपक्षोऽस्तु । वस्तुतस्तु तारपदं नपुंमकं प्रसिद्धमेर। यथा अथर्वशिरसि, 'स ओहार: य: प्रणय:-सोऽनन्तः तत् तारम्' ति, 'अथ कस्मादुच्यते तारम् ? यस्मादुचार्यमाण एव गर्भजन्म- व्याधिजरामरणसंसारमहाभयात् तारयति, वायते च, तस्मादुच्यते तारम्' इति च सष्टं नपुंसकमेव निर्दिष्टम् ।

·760 परिफारमानोपेता नारायणोपनिषत् प्रत्यगानन्दं ब्रह्म पुरुपं प्रणयस्वरूपम् । अझार उकारो मकार इति । तानेकधा समभरत् तदेतदोमिति । यमुक्या मुच्यते योगी जन्मसंसारवन्धनात् । ओम् नमो नारायणायेति मन्त्रोपासको चैकुण्ठभुग्ने गमिप्यति। तदिदं पुण्डरी विज्ञानधनम् । तस्मात् तडिदाभमानम् । ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः । ब्रह्मण्यः पुण्डरीकाक्षो ब्रह्मण्यो विष्णुरुच्यते ॥ इति । सर्वभूतस्थमेकं नारायणं कारणपुरुषमकारणं परं ब्रह्मोम् । एतदथर्वशिरोऽधीते ॥ ४॥ प्रातरधीयानो रात्रिस्तं पापं नाशयति । सायमधीयानो दिवस- कृतं पापं नाशयति । तत् सायं प्रातरधीयानो पापोऽपापो भवति । प्रणवे अक्षरविभागं दर्शयति प्रत्यगिति। अफारोकारमकारात्मक प्रणवस्वरूपं प्रत्यगानन्दं ब्रह्म प्रतिपादयतीत्यर्थः । अकारवाच्यत्रीक- शेपभूतः प्रत्यगात्मेति प्रणयार्थः । तच्छेपत्वं च तदतिशयावहत्व तदानन्दहेतुन्यापारफारिणि प्रत्यगारमन्यस्तीति भवति ब्रह्म प्रत्यगधी- नानन्दशालि । अत: तत् प्रत्यगानन्दम् । अथवा प्रत्यर-स्वस्मै स्वयं प्रकाशमानम् । उकारोऽवधारणप्रणवेऽर्थः; लक्ष्मीवाचको वा । पुण्डरीकं शुभ्रम्। उत्कृष्टं वा । यथा वृहदारण्यके आदित्यमुपतिष्ठमान आह-(८.३.)-'दिशामेकपुण्डरीकमसि। अहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं- भूयासम्' इति । नटिदाममात्र कात्स्न्न ज्योतिर्मयम् । तमसः परस्तात् स्थिते वैकुण्ठभुवने तमसः क्वचिदपि न प्रसक्तिः । तदीय- ज्योतिर्मयत्यपरिशीलने प्रकृतिरियं तमोवत् अन्धकारवत् अध्यवसेया भरतीति तम इत्युच्यते । नारायणमिति, गमिष्यतीत्यनान्वेति । (४) वेदचतुष्टयशिरसां निर्दिष्टानामध्ययनस्य फलं दर्शयति प्रान- रिति । तदन्तर्भावात् त्यां न पृथगभिधत्ते ध्रुतिरपि' इति न्यायेन नारायणाभिधायि पदं सर्व तद्वक्षःस्थलनित्यपासया श्रिया सहित-

·1
परिष्कारमानोपेता नारायणोपनिषत् 761
माध्यदिनमादित्याभिमुखोऽधीयानः पञ्चमहापासकोपपातकात् प्रमु-
च्यते। सर्ववेदपारायणपुण्यं लभने । नारायणसायुज्यमवाप्नोति,
श्रीमनारायणसायुज्यमयामोति, य एवं वेद ।
[ओम् सह नायबत्विति शान्तिः ॥]
इति नामयणोपनिषत् ।।
श्रीरस्तु
मेव नारायणमाहेति अष्टाक्षरमन्त्र उकारस्यान्यार्थकत्वेऽपि लक्ष्मी-
रुकमाया किमुत उकारस्य लक्ष्मीपरत्वे 'उद्धृता विष्णुना लक्ष्मी-
रकारणोच्यते तथा' इति सरणादित्याशयेन श्रीमन्नारायणेत्युक्तम् ।
इति वात्स्यमचक्रवर्ति-बीराघवाचार्यकतिपु
उपनिषद्भाष्यपरिष्कारे । नागयणोपनिषत्परिष्कारा।
शुभमस्तु
-०-०-
(२)
महोपनिषनारायणोपनिषदर्थसंग्रहा
नारायणस्य पारम्य ब्रह्मेशाशुद्भयस्ततः।
अन्तर्यामितयेक्यञ्च महोपनिषदीरितम् ।।
देहिनां हृदयस्यान्तर्मेघश्यामतनोहरेः।
योगिध्येयतया स्थित्याऽप्यन्तर्यामित्वमीरितम् ॥
ऋग्यजुः साम चार्य वेद इत्येतदंशभाक् ।
नारायणोयनिषदयाह नारायणं परम् ।।
ब्रह्मरुद्रेन्द्रमुख्यानां ततो जन्न तदात्मनाम् ।
श्रीमदष्टाक्षरमर्नु प्रणवस्थाक्षरादि च ॥
तत्तदंशक्रमेणोक्त्या मुक्तिहेतोरितो मनोः ।
सर्वश्रुतिजपाधाप्यं फलञ्च यहु माऽब्रवीत् ।।
(४)

·श्री: पुरुषसूक्तभाप्यम प्रसात् पुरुषसूक्तभाप्यमपि लिख्यते (१) । तयः प्रपसमतिविमूतिपरिभूतय ॥ पुरुषाय नमस्तस्मै परम्मै विस्मयात्मने । तं प्रणम्यादिपुरुष जगतामादिकारणम् ।। दुर्शाने पौरुष सूक्तं व्याकरोमि यथामनि । श्रीपाये पुराणे- 'इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पठ्यते ।। अतः श्रुतिभ्यः सर्वाभ्यो बलवत् समुदीरितम् । इद पुरुषसूक्तं हि यजुप्यष्टाद शर्थकम् ॥ ऋग्वेदे पोडशचे स्यात् पच वाजसनेयके । सामवेदे तु सप्तचे तथैवाणेऽपि च ॥ वेदेषु याजुपं वेदमवलम्व्य वदाम्यहम् । मदर्वाचीनता प्रेक्ष्य नोपेक्षानां मनीषिणः ॥ श्रुतिषु प्रबला मन्त्राम्तेष्वप्यध्यात्मवादिनः । *मद्रनगरीय-अडैयारकोशालये इदं पुरुषसूक्तभाष्यमन्यकर्त- करवेन प्रकाशितमिदानीम् । तथैव स्वीकारेऽपि न क्षतिः । श्रीरङ्ग- रामानुजस्खामिकतत्वेन कचित् निर्देशस्तु उपनिषदां भाष्यमिवेद. मप्येतत्कृतं स्यादिति ऊहमात्रणेति तदा वक्तव्यम् । व्याख्यानशैल्यपि विभिन्नरूपैच लक्ष्यते । अथाप्यवश्यादरणीयत्वात् मुद्रणं स्थाने । दबहुलैव मातृकाऽनोपलब्धा । अथापि यथाशक्ति शोधनं कृत्वा प्रकाश्यते । मद्रनगरमाध्यमातृकाफोशालये मातृका द्रष्टव्या। अन्न प्रसङ्गादित्युपक्रमात् इतःप्राक् प्रणीतं किमिति विमृश्यम्।

·-
....
सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम्
763
तत्रापि पौरुष सूक्तं न तस्मात् विद्यते परम् ।।
(ऋषिच्छन्दोदेवताविनियोगफलपदर्शनम्)
भगवान्
शौनका-
..पुरुषमूक्तस्य ऋपिारायणः स्मृत ।
छन्द आनुष्टुभ सूक्तं तित्रोऽन्त्यास्त्रिष्टुभो मता ॥
परम योमवासी च पुरुषो देवताऽभवत् ।
प्रथमा विन्यसेत् वामे द्वितीया दक्षिणे करे ।
तृतीया वामपदे च चतुर्थी दक्षिणे तथा ।
पञ्चमी वामजानौ तु षष्ठी दक्षिणके तथा ॥
सवमी वामकट्या तु अष्टमी दक्षिणे तथा ।
नवमी नाभिदेशे तु दशमी हृदये तथा ।
एकादशी कण्ठदेशे द्वादशी वामयाहुके ।
त्रयोदशी दक्षिणे तु आस्वदेशे चतुर्दशीम् ।।
अक्ष्णोः पञ्चदशीं न्यस्य पोडशी मूप्रिं विन्यसेत् ।
एवं न्यासविधि कृत्वा पञ्चानानि समालभेत् ।।
प्रायश्चित्ते जपे चैव विष्णोराराधने तथा ।
मोक्षे वश्येऽग्न्युपस्थाने सुपुत्रप्रापणेऽपि च ॥
सर्वकामफलाबाप्तावारोग्ये मृत्युनाशने ।
एतेप्वविद सूक्तं मुनयो विनियुञ्जते ।
प्रायश्चित्तत...द्वाघूल - 'यत्रयत्र कर्मषो यजुधेपो वा, तत्र तत्र पुरुष

·764
सपरिष्कार पुरुषसूक्तभाष्यम्
ध्यायेत् । पुरुषसूक्तमुच्चरेत् । पूर्णत्वात् पुरुष इति विज्ञायते ।
यमस्मृती- ब्रह्मयज्ञे जपेत् सूक्त पौरुष चिन्तयन् हरिम् ।
स सर्वान् जपते वेदान् साङ्गोपाङ्गान् द्विजोतम ||
जप्त्वा तु पौरुष सूक्त मुच्यते गुरुतल्पग ।
सकृजवास्यवामीय शिवसकरपमेव च ॥
जत्वा तु पौरुष सूक्त मुच्यते गुरुतरूपग ॥
योधायनम्-मातृदुहितस्नुषाखहसवर्णाविधवागमनादौ जले निमजन्
चिन्तयन् पुरुष सूक्त विरुधारयेत् , तदानीमेव पूतो भवति ।
विष स्तात पवित्राणि यथाशक्ति जपेत् विशेषत
शब्दाभ्यां सदृशीमि
कम्विधाने शौनको वदति-
'पुरुषस्य हरे सूक्त सर्वपापप्रणाशनम् ।
वक्ष्ये पुस्पसूक्तस्य विधान चार्चन प्रति ॥
आद्ययाऽऽपाहयेद्देवमृचा तु पुरुषोत्तमम् ।
द्वितीययाऽऽसन दद्यात् पाद्य चापि तृतीयया ॥
चतुर्थ्याऽर्य प्रदातस्य पञ्चम्याऽऽचमनीयकम् ।
पठया लान प्रकुर्वीत सप्तम्या स्त्रमेव च ।।
यज्ञोपवीतमष्टम्या नवम्या गन्धमेव च ।
दशम्या पुष्पदान स्यात् एकादश्या तु धूपकम् ।।
द्वादश्या दीपदान स्यात् त्रयोदश्या हविस्तथा ।
॥
-

·सपरिकार पुरुषसूकमाष्यम् 767 चतुर्दश्याऽजलि कुर्यात् पञ्चदश्या प्रदक्षिणम् ।। पोडश्योद्वासन कुर्यात् एवमाराधयेत् हरिम् । स्नाने वस्त्रे निधेये च दद्यादाचमनीयकम् ।। दद्याद पुरुषमूक्तेन य पुप्पाण्या एवं वा । अचित स्याजगदिद तेन सः चराचरम् ॥ मोक्षे योगवासिष्ठे-* "संसारामोशमिच्छन् य सत्यजेदेषणात्रयम् । निस्पृह सर्वकामेभ्य समलोप्टाइमकाञ्चन ॥ गुरो पादौ तु सगृझ खाचम्य प्रयतो भवेत् । मनश्च पावन कृत्वा सन्त्यजेथेषणात्रयम् ॥ सतो गच्छन् हरेश्म पावन सुमनोहरम् । ततो मनोगतान् कामान् सर्वान् त्यक्त्वा प्रसन्नधी ॥ अनिकेत स्थिरमतिरादिदेवे जनार्दने । येन केन चिदाच्छन्नो येन केनचिदाशित ॥ मेघच्छन्न इवाऽऽदित्यो माच्छन्न इवानल । आस्मान गूहमानस्तु सर्वभूतदयान्वित ।। निर्ममो निरहकार समदु खसुख क्षमी । एकान्ती यतचितामा त्यक्तसर्वपरिमह ।। ध्यायन् नारायण देव हृदयाम्भोजमध्यगम् । *ज्योतिरधिकरणश्रुतप्रकाशिकापा योगवासिष्ठात् क्चनान्तर- मुदाहृतम्।

·766
सपरिष्कार पुरुषसूक्तभाष्यम्
दिग्देशकालायसायरनवच्छेवैमवम् ।।
सदा पौरुष सूक्त नसैव जपेच्छुचि ॥' इति ।
किच, योगवामि
'य पौरुषम्य सूक्तस्य जानात्यर्थ यथा तथा ।
स जन्मनीह मुत्तरस्यात् , पुराणेषु च दर्शनात् ।।
विष्णु पुरुषसूक्तार्थ पुरुषोऽध्यवसीयते ।'
उत्तरमागाध्याये-
'सर्व वश मम भवेदिति सचिन्तयन् मुनि ।
जपेत्तु पौरुप सूक्त प्रणिपत्य जनार्दनम् ॥
यद्वशे वर्तते कृस्न चराचरमिद जगत् ।
चशे भवति तस्येद जगत् सर्व मुनेरपि ॥ इति ।
आपस्तम्बा---'सहस्रशीर्षा पुरुष इत्युपहिता पुरुषेण नारायणेन यजमा
उपतिष्ठते' । उपहिताम् = इष्टकामि कृतोपघानामित्यर्थ ।
बाधूलसूत्रे- नारायणदृष्टेन पुरुषदेवतेनोपहिता चितिमुपतिष्ठमान इस
जन्मनि पुरुषो भवेदिति-
आयुष्मरपुत्रावाप्तो ऋग्विधाने-
'पुत्रेच्छु ह्मण शुद्ध सुप्रसन्नमना भवेत् ।
पौरुषेण च सूतेन जुहुयादाज्यमन्वहम् ॥
पायसान्न चरु कृत्वा तनैव जुहुयाच्छुचि ।
हुतशिष्ट चरु शुद्धमनीयाताश्च दम्पती ॥
एव सिंशहिनादूळ गर्भो भवति सुस्मित ।

·सपरिष्कार पुरुषसूक्तभाष्यम्
767
सर्वलक्षणसपन्न पुत्रो भवति पावन ।।' इति ।
श्रीशास्त्र--सर्वकामावाप्त्यादिषु पुरुपसूक्त समाराधनेन अचिरात् सर्वात
कामान् भानोतीति ।।
(पुरुषसूक्तावतारणम्)
एव छ-दास्य॒षीन देव विनियोग तथा फलम् ।
उक्त्वा तु पौरपं सूक्तमवतारयितुं यते ॥
श्रीशास्त्रे- पुरुषसूक्तसहिताया भगवान् सनत्कुमारो नारदमुनये
भगवद्ज्ञानमुपदिशन् पुरुषसूक्तमवतारयामाम । तन नारद परिप
प्रच्छ, सर्वव्यापिन पुरुषस्य किमर्थ शरीरपरिग्रह इति ॥ तताह---
'पुरा नारायणो देव कृपया परयाऽन्वित ।
देवतिर्यामनुप्यादीन् वीक्ष्य ससारमध्यगान् ।।
एव सश्चिन्तयामास सस्मरन् वैभव स्वकम् ।
खत प्रमाणवाक्यानि दुर्विज्ञान वान्न मान ।।
'अणोरणीयान् महतो महीयान्' 'निर्गुणो गुणी ।'
दिग्देशकालावस्थाधैरनवच्छेद्यवैभव ॥
वृद्धिक्षयविहीनश्च सत्यकामो निरञ्जन ।
विनेद्रियेण सर्वज्ञो विना पादेन सर्वग ।।
अनासोऽनुभवन् गन्धान स्पृशन् सर्वमपाणिक ।
शृण्वन् श्रुति विना शब्दमजिद्दो लेलिन् रसम् ।।
साधनेन विना साध्ये सर्व संसाधये वहम् ।
तस्मात् सर्वप्रमाणैस्तु सुदुर्ज्ञानसरो न्वहम् ।।

·768
सपरिफाररं पुरुषसूक्तभाप्यम्
मम रूपमविज्ञाय लोके मोक्षो न सिध्यति ।
तस्मात् संसारचक्रेऽसिन् ग्राम्यन्त्येते सुदुम्तरे ॥
उद्धरेयमिमान् सर्वान् यातायातशनाकुलान् ।
इति संचिन्त्य मनसा वच्छन्दोपातविग्रहम् ।।
हित्वोपनिषदं रूपं प्रमाणानामगोचरम् |
सर्वेषां स्तुतिभियोग्यं दृष्टमालेग मोक्षदम् ॥
सर्वकल्याणसंपूर्ण गुणराशिसमाश्रयम् ।
सहस्रावयोपेतमाददे रूपमद्भुतम् ॥' इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे क्षीगब्धिवर्णने-
उक्तच-न ते रूपमित्यादि-
'सहस्रकम्धरं चार तुझोरस्स्थलमुन्नतम् ।
सहस्त्रबाहुसंयुक्तमिन्दिरावरमन्दिरम् ॥' इति च ।।
श्रीभूमी यस्य देव्यौ सकलमुनिवराः किंकराः रक्ष्यमण्डं
सृष्टयाद्याः शिल्पलीलाः विधिमुखविबुधाः पुत्रपौत्रादयोऽपि ।
वैकुण्ठं नाम धाम स्तुतिकृदुपनिषत् शासनं शास्त्रवर्ग:
सोऽयं वैकुण्ठ [नाथ ] श्रियमतिशयिनी वैष्णवीं वो ददातु ॥
तदयं पुरुषसूक्तमाष्यपरिष्कारे संग्रहा
ऋग्वेदे पोडशचे प्रधितहरिपरं पौरुष सूकमेतत्
सप्तर्च साम्नि चाथर्वणवचसि यजुप्येव प्रष्टादशम्।
अ स्वावाहनादौ विशदम्य इमाः ऋमिधाने नियुकाः
आयुप्मत्पुत्रकाम्याहुति-वृजिनहति-ब्रह्मयज्ञादिके च ॥

·श्रीः श्रीमते पुरुषाय नमः पुरुपसूक्तम् । हरि: ओम् । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सहस्रशीर्षा पुरुषा....| सहस्रशन्नोऽनन्तवचनः । सहस्राणि श्रीमद्भयो रहरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । पुरुषसूक्तभाष्यपरिष्कारा॥ यो हि व्यूह्य विरिञ्चादि सृजल्याश्रितमुक्तिदः । महते पुरुपायास्मै परस्मै श्रीमते नमः ॥१॥ अयि हृदय ! किमर्थ क्लिश्यसे कल्मपाणां हरण मतिपवित्रं पौरुषं सूक्त मस्ति । अधिगमयति यस्याऽऽलोड्य सर्व प्रमेयं यतिपतिमतवमन्यिादरोऽभिशवर्गः ॥२॥ सर्वत्र वेदे श्रुतमादरार्ह स्मृतीतिहासादिविवेचितार्थम् । शारीरके सूक्तमिदं न नूनं मीमांसितं ब्रह्मपरत्वदाात् ॥३॥ यद्यपि ज्योतिरधिकरणश्रुतप्रकाशिझायाम्, 'पुरुषसूक्तं कस्मात् सूत्रकारेण न निरूपितमित्याशय, संदेहाभावादिति समाहितम्- अयापि चिदचिद्विलक्षणपुरुषविशेषपरत्वविपये संशयलेशस्याप्य- भावेऽपि तत्तन्मन्त्रघटकपदवाक्यातद्योजनाप्रकारनिरिणं दुष्कर- मेव लक्ष्यते । अर्थवर्णनार्थप्रवृत्तषु उपनिपरस्मृतीतिहासपञ्चरात्र- ग्रन्थेषु नैकरूप्यमुपलभ्यते । अधिकतममुग्युज्यमानस्य चास्यार्थोऽव- श्यमेवाधिगन्तव्यः। 'योऽर्थश इत् सकलं भद्रमश्नुते' इति च श्रुतिः । अत इदमपि सूक्तं भापितमस्ति । अन्नोपनमे प्रसङ्गादिति निर्देशात् किमिदं भाप्य ग्रन्थान्तरमध्यनिविष्टम् , स्वतन्त्रं पेति विमृश्यमस्ति । ग्रन्थान्तेऽपि द्रष्टव्यम्। विस्तरेण पीठिकां विधाय व्यारयातुमारभते सहस्रति । -49 ·। 770 सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् शिरांसि, सहस्राण्यक्षीणि, सहस्रं पादाः यस्य स सहस्रशीर्षा सहस्राक्षा सहस्रपादुक्तः । 'शीर्षन् छन्दसि' इति शिरश्शब्दस्य शीर्पन्नादेशः । गीयते हि, 'अनन्तबाहूदरवक्त्रनेत्रम्' इति । पादशब्दः उपलक्षणार्थः । 'सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्व- मावृत्य तिष्ठति ।।' इति । मन्त्रान्तर च भवति, "विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो- मुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात्' इति । [एवं प्रसिद्धा:]पादादयो (1) भगवत एव सङ्कल्पविकल्पकल्पितामाकृततेजोमयदेहगता [इह] उच्यन्ते । (8) यद्वा तैलोक्यशरीरत्वादस्य सुरनरतिर्यग्गताः पादादयः तदीया इत्युपर्यन्ते । (३) यद्वा पादादिकार्यगमनदर्शनवचनादिलक्ष- णार्थः । तेन सहस्रपात्वेन सर्वगतत्वं, सहस्राक्षवेन सर्वदर्शित्व, सहस्र- शीपत्वेन सर्वाधारस्वञ्च, सर्वलोकाभिषिक्तत्वञ्च सर्वसुखपदानत्वम् (च!) सर्वरक्षणपतिश्रवणत्वञ्च सर्वरक्षापेक्षाश्रवणत्वञ्च, (!) केशादिपादान्तो (तमु)क्तत्वात् सर्वावयवत्वेऽपि (वेप्वपित) सहस्रत्वं चोक्तम् । अक्षोप- लक्षणेन पञ्चेन्द्रियत्वो(स्वमुक्तं सिद्धम् । तथा च श्रुति –'अपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स श्रृंगोत्यकर्णः' इति । 'गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा' इत्यादि च । यद्वा सर्वाधिकत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च सिद्धम् । (1) 'पुराणत्वात् पुरुषः । तथा च श्रूयते - 'अन्तरतः कूर्म मन सर्पन्तं तमब्रवीत् । मम वै त्वक्ष्यांसा समभूत् । नेत्यत्रवीत्-[पुनश्च 1 विशेषणपदानि त्रीणि प्रथमं यहुधा व्याख्याय पुरुषपद व्याख्याति पुराणेति।

·1 सपरिफार पुरुषसूक्तभाष्यम् 771 भगवान् कूर्मरूप प्रत्याह ।] - पूर्वमेवानिहासमिति । तत् पुस्पस्य पुरुषत्वम्। सहस्रशीर्षा पुस्ष । सहस्राक्ष सहस्रपाद भूत्वोदनिष्ठत्' इति । (३) यद्वा पूर्णत्वात् पुरुष । तेनेद पूर्ण पुस्पेण सम्' इति श्रुते । (3) यद्वा शरीराख्ये पुरि शयनात् पुरुषः । शकारस्य षकारादेश । श्रीविष्णुस्मृती-'पुरमाक्रम्य सकल शेते यस्मान्महाप्रभु । तस्मात पुरुष इत्येप प्रोच्यते तत्त्वचितकै ॥ इति । (4) यद्वा पुरुशब्दो बहुपर । वन षण सभक्तौ । बहूना बहुभिर्वा भजनात् पुरुषः । (5) यद्वा- षण दाने । बहुदानात् पुरुष । एतद्गुणोपेतो भगवान् वासुदेव न य इत्यर्थ । पाने पुगणे- भगवानिति शोऽय तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाधी च वर्नेते वासुदेव सनातने ॥ सर्वलोकप्रतीत्या च पुस्ष प्रोच्यते हरि । त विना पुण्डरीकाक्ष नान्य पुरुषशब्दमाक् ।। ब्रह्माद्या देवता सवा यक्षतुम्बुसकिन्नरा ते सर्वे पुरुषाशत्यादुच्यते पुरुषा इति ॥' इति । श्रीमदुत्तररामायणे अगस्त्यवचनम् - असौ रामो महाबाहुरतिमानुषचेष्टया । तेजोमहत्या वाऽपि सस्मारयति पूरुषम् ॥ इति । श्रीहरिवशे- 'गोधनादिधरणात् नाथ । न दसुतोऽपि सन् । 1 एतद्गुणेति । पुराणत्य-पूर्णत्व-पुरशय र बहुसेवितत्व- घहुप्रदायित्यरूपपुरपशब्दार्थपञ्चक्तदन्यपूर्वोक्तसवेत्यर्थ । - ·772 सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् स भूमि विश्वतो वृत्या अत्यतिष्ठद् दशा लम् ॥१॥ पुरुषस्यांशसंभूतं त्वां वयं निरणैष्म हि ।।' इति । स्कन्दपुगणे- 'यथा भास्करशब्दोऽयमादित्ये प्रतितिष्ठति । यथा चामौ बृहद्भानुर्यथा वायौ सदागतिः ।। यथा पुरुषशब्दोऽयं वासुदेवेऽवतिष्ठते । तथा शकरशब्दोऽयं महादेवे व्यवस्थित, ॥' इति । श्रीविष्णुपुराणे- 'देवतिर्यमनुष्येषु पुन्नामा भगवान् हरिः । श्रीनाम्नी लक्ष्मीमत्रेय ! नानयोर्विद्यते परम् ।।' इति । श्रीनारसिंहे- स एव वासुदेवोऽयं पुरुषः प्रोच्यते बुधैः । प्रकृतिस्पर्शराहित्यात् स्वातन्यात् वैष्णवादपि ॥ इति । वैष्णवे पुराणे- 'स एव वासुदेवोऽध साक्षात् पुरुष उच्यते । स्त्रीप्रायमितरत् सर्वं जगद्मपुरस्सरम् ॥' इति । अर्वाचीन कवयोऽपि- 'संहृत्य लोकान् पुरुषोऽधिशेते', 'श्रीवत्सलक्ष्मा पुरुषश्च साक्षात्।' 'तमसः परमं तमव्ययं पुरुष योगसमाधिना रघु. ।', 'हरिर्यक पुरु पोत्तमस्तनः" इत्यादिभिर्वचनैः पुरुषो वासुदेव इति सिद्धम् ।। स भूमि विश्वतो त्या-- एवम्भूतः सः भूमि भूभ्यादि- लोकजातं विश्वतः सर्वतो पुत्वा व्याप्य, यद्वा भूमि जगत्कारणं प्रकृति विश्वता कार्यवर्ग: सह वृत्त्वा अत्यनिष्ठ दशाङ्गुलम् । यथाऽऽह, 'अगोरगीयान् महतो महीयानिति-'अणुत्वेन महत्त्वेन द्विषा . .

·सपरिष्कार पुरुषसूक्तभाष्यम् 773 तिष्ठति केशव । तत्र पौरुषसूक्तेन महत्त्वमुपवर्णितम् ॥ इति । तस्मात् स भूतानि व्याप्य ततोऽधिको भवतीत्यर्थ । एतदुक्त भवति-योऽय सहस्रशीर्षा पुरुष, म पुरुषो भूम्यादिलोकजात व्याप्य तस्मालोक जातात् दशाङ्गुलमत्यतिष्ठत् । अथ दशाङ्गुलशब्दस्यार्थ उच्यते- अत्र दशाङ्गुलशब्देन न दशालिवचनम् , अपरिच्छिन्नस्य पुरुषस्य परिच्छेदप्रसङ्गात् । तर्हि कोऽर्थ । उच्यते- (१) (१) दशदशानत्य-तयोरित्येतस्मिन्नच्प्रत्यय अतिकोटि योजनयोरिति एतस्मिनौणादिक उलचपत्यय । तस्मादनन्तयोजन- मिदमतीत्यातिष्ठदित्युक्त भवति । पायपुराणे भुवनकोशाध्याये- 'भूमेश्च ब्रमकोशस्याप्यन्तराळ कियत् । वद । योजनानामन-तत्वात् दशाङ्गुळमिद विदु ॥' इति । सायतसहितायां पुरुषमुक्तायें- सहस्रशब्दोऽनन्तश्चन । पुरुषशब्दो वासुदेवपर । भूमि शब्देन भूम्यादयो रोका उच्यन्ते । दशाङ्गुलशब्दोऽन-तयोजनमाहेति । 1 परिच्छेदेति। लोकजातमतिरम्य अडगुलिदशकमित यथा, तथा तिष्ठतीत्युक्तो परिछिनत्व स्यादित्यर्थ । 2 वाक्यमशुद्धम् । एतदर्थस्तु-नान तत्पुरुषस्याडगुलेरिनि अच्मत्यय । कि तु अनन्तयोजनेत्यर्थे दशाङ्गशब्दात् औणादिक उलच्प्रत्यय । लोकजातमतिक्रम्यानन्तयोजनस्तिष्टतीत्यर्थ इति ।

·774 सपरिफार पुरुषसूकभाष्यम् (२) यद्वा अगुल(लि ?)शब्दो गुणपर । दशगुणवस्त्वन्तरभूतानि अतीत्यातिष्टत् । किं तदिनि । [दशोतरा आप दशोतरो वहि , वहेर्दशोतसे वायु , वायोर्दशोतर व्योम, व्योम्नो दशोतरोऽहकार , अहङ्काराद् दशोतरो महान् , महतो दशोतरम यक्तम् । समस्तमिह वस्त्वतीत्यातिष्ठदित्यर्थ । केचिदेव व्याचक्षते-दशाङ्गलशब्दो हृदयाकाशवाचक । भूम्यादिलोकान् व्याप्य हृदयाकाशमत्यतिष्ठत् । दशाङ्गुळपरिमाण हृदयाकाश अणोरणीयआकारेणान्तरात्मतया अत्यतिष्ठत् । धकारस्य स्थाने तकारश्चान्दस इति अध्यर्थोऽयमतिशब्द इति-तन्न युक्तम् । श्रयमाणस्यातिशब्दस्य मुख्यार्थसभवे सति अध्यर्थवचनस्यायुक्तत्वात् । विश्वत इति हृदयस्यापि कवलीकृतत्वाच्च । 'अणुत्वेन महत्त्वेन' इत्यादिना, 'दहरादिमवाक्येन तस्याणुत्व प्रदर्शितम्' इति योगवासिष्ठे स्पष्ट वचनाच । दहरशन्द सूक्ष्मपर्याय । नन्वेव हि पूर्वमुक्तम् --अय पुरुष इति, सर्पदेशसर्वकाला परिच्छिन्नविध वेप विहाय सर्वेषा दर्शनस्तुतिसमाराधनाद्यहं परिच्छिन्न कञ्चन वेपमादत्त इति । प्रत्युतान्यथा वदति , अस्य परिच्छिन्नोऽप्यय वेष प्राप्त पूर्ववदपरिच्छिन्न इति । कथ परिच्छिन्नत्वेन स्तूयत इति ॥ अस्य चोयस्य परिहार पानेऽभिहित । स उच्यते--'आदते यादश रूप जगत् बानु पर पुमान् । स तादृशेन रूपेण दुर्ज्ञानो जायते हरि ॥ तथाप्यमूत पुरुष स्तोत्रयोम्यो न जायते । त... 1 दशोत्तराण्यावरणानि यानि चेति स्तोगरले श्रीभगवद्यामुनपादा ।

·सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाम् 775 पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच भव्यम् । नारायणात् निर्वाणाय च कल्पते ।।" श्रीमात्स्ये अगस्त्यवचनम् 'तस्यावनिगतस्येह प्रत्यक्षस्यापि ते वपुः । न ज्ञायते च तत्वेन परं रूपं कुतस्तव ।। मीनारमा याशोऽसि त्व तादृशस्त्वमसि प्रभो। वयं स्वामीश इति वेदितुं नोत्सहामहे ॥' श्रीमदुत्तररामायणे अगस्त्यवचनम् 'शरीरे तव पश्यामि जगत् सर्वे रघू द्वह । तेजसा च सुदुर्दों मध्याह इव भास्कर' इति ।। 'अस्य [स्तोन्नयोग्यत्वाय मूर्ति । स्वकार्याय तु] परिग्रहो न कार्य इत्यर्थ । अशरीरोऽपि सन् सर्व करोत्येव । इन्द्रियपरिग्रहो न कार्य इत्यर्थ । अनिन्द्रियोऽपि सन् ततदिन्द्रियकार्य करोत्येव । 'अपाणिपादो जवनो गृहीता', 'अन्धो मणिमविन्दत् , तमनलिरा- हृयत् । अग्रीव प्रत्यमुञ्चत्' इत्यादि । एवं देशतो व्याप्तिमुव वा कालनो व्याप्तिमैश्वर्यं चैवमाह पुरुष एवेदं ममिति । यदिदं वर्तमान कार्यजातम् , तत् सर्वे पुरुष एव । तदुपादानत्वात् सर्वस्य । न हि कार्यमुपादानेन विनाऽस्ति । यद्भुत अतीत वस्तु, तदपि पुरुष एव । यच्च भव्यम् = भविष्यच्च पुरुष एव । । मूर्तिः स्तुतये भवतीत्युक्तम् । मूर्तिपरिग्रहो न स्वकार्यार्थ- मित्युच्यतेऽन्न । - ।

·, 776 सपरिष्कार पुरुषसूक्तभाष्यम् उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥ प्रपञ्चपुरुषयोरीश्वरेशित यभावात् समानाधिकरणव्यपदेश , 'प्रामोऽय देवदत्त ' इतिवत् । कार्यकारणभावाद्वा, पानीय प्राणिना प्राणा ' इतिवत्। एवमेव श्रतिस्मृतीतिहासपुराणेषु सामानाधिकरण्यनादा द्रष्टव्या । 'वासुदेव सर्वम् , ' 'सवै खल्विद ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीता', इति, 'ज्योतीपि शुक्राणि च यानि लोके त्रयो लोका रोकपालात्रयी। त्रयोऽमयश्चातयश्च पञ्च सर्वे देवा देवकीपुत्र एव ॥ सर्वे देवा सर्ववेदा सशास्त्रा से यज्ञाश्च कृष्ण । 'ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुगिरयो दिशश्च ॥ नद्य समुद्राश्च स एव स यदस्ति यन्नास्ति च विषय ॥ इति । महामारते य एष देवकीपुत्र पुरस्तादवतिष्ठते । स एव पुरुषो भूत भव्य चापि तथा भवत् ।।' एवमस्य काललो व्याप्तिमुक्त्वा अयमेव सृष्टिकार्यजात-चेतन चर्गस्य (१) सर्वदेशकालमोक्षपद इत्याह-उतामृतत्वस्येशान इति । उत किश्च अयमेव पुरुष अमृतत्वस्य मोक्षम्य ईशानः । सायु ज्यादिचतुर्विधमोक्षप्रदो भवति । 'मोक्षे नित्येऽमृते देवे कीर्तित वमृत बुधै ' इति नैखण्डुकोक्तत्वात् अमृतशब्दो मोक्षपर्याय । मोक्षस्येशानो भवति । अन्नेन यदतिरोहति, तस्य शरीरवर्तिनो जीवजातस्य मोक्ष प्रति भगवानेवेष्ट यत् कार्यजातमन्नेन अदनीयेन भोग्यद्रव्येण स्वकारणमतीत्य रोहति, 'अन्नाम॒तानि जायन्ते' इति श्रुति । अहरहरशितेनान्नेन पूर्वपूर्वबाल्यकौमाराद्यवस्था अनीत्य यत् जीवजात गेहति वर्धते, तस्य - " ·777 सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् एतावानस्य महिमा अतो ज्यायोश्च पूरुपः। मोक्षपदाने विष्णुरीशानो भवतीत्यर्थ । मोक्षधर्मे, 'अन्नाज्जातस्य सर्वस्य मनुष्यादेरकारणात् । निर्वाणदायी भवति कृपया पुरषोतम ' इति । (२) उक्त सेवश्वर [महिमान] मुपसहरति एतावानस्य महिमा । एतस्परिमाणम......णोस्य महिमा विभूतिमात्रम् । अतो ज्यायश्चि पूरुषः। अता ईशात् महिम्न ज्यायान प्रशस्य [स्यतर १] श्रेष्ठ । यत एव पुरुष सकलानपि लोकान् व्याप्य तिठति। यतश्च समस्तवस्तुजातमसौ सृजति, यतश्च ससारिणो मोक्षस्यायमीष्टे, अत एतावानम्य महिमा । शतपथब्राह्मणे अध्यात्मखण्डे प्रतिपादितम् - "यदाऽय नारायणाख्य पुरुषो महान् भवति, तदानीमेवाणुर्भवति । यदाऽय च्याप्तो भवति, तदैव प्रादेशिको भवति । यदेव भूमौ भवति, तदैव परमज्योनि भवति । यदा एक एव भवति, तदा अनेक । यदाऽय प्राकृतो भवति, तदैवायाकृतो भवति । यदा विषयवशो भपति, तदै वोपरतो भवति । यदा नरको भवति, तदानीमेव स्वर्गो भवति । यदा स्त्री भवति, तदैव पुरषो भवति । यदा मनुष्यो भवति, तदा देशो भवति । यदा सर्व भाति, तदा शून्यो भरति । यदा प्रपञ्चो भवति, तदा प्रपञ्चाद्विन्नो भवति । यदा बद्धो भवति, तदैव मुक्तो भवति । यदा शुक्लो भवति, तदा कृष्णो भवति । यदा शरीरी भवति, तदा अशरीरी भवति । यस्मात् यानि यानि विरुद्धस्वभावानि, तानि सर्वाणि तदानीमेवामिन् लीनानि भवन्ति, तस्मदयमीश इति दुर्ज्ञान , दुर्वच , दुर्ध्यान । तस्मात् ज्येष्ठ । वाड्यनसोरगोचर " इति । । . - .

·778 सपरिफार पुरुषसूकभाष्यम् पादोऽस्य विश्या भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥ हरिवशे पुरुषसूक्तप्रकरणे नारदस्तुती, 'देशन कालो वाऽपि मोक्ष- दत्वाच्च (१) वेधस । हरेविभूतिमात्र तु केरल पत्भिापितम् ॥ अतो महिम्न स्वल्पाशात् ज्यायानेव पा: पुमान् । ज्यायव तस्य तत् सत्र सुदु- नितरं भवेदिति । ब्राह्मणेभ्योऽखिलेभ्यश्च भूनजातेभ्य एव च । ब्रह्मादि भूतसघेभ्यो ज्यायानेव पर पुमान् ।। ओजसो रूपतो वापि यशसो वीर्यतोऽपि च । विभुत्वातिशयाद्वापि ज्यायानेव जनार्दन ।। इति । महामारते -- 'एकतो वा जगत् कृत्स्नमेको वा जनार्दन । सारतो जगत कृरन दतिरिक्तो जनार्दन ॥" इति । श्रीमगवद्गीतायाम् - "द्वाविमौ पुरुषो लोके क्षरधाक्षर एव च । क्षर सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तम ॥" इति । श्रीनासिंह- "ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत् स्थावरजङ्गमम् । सम्मेवास्य महिमा सच ज्यायानतो हरि ॥" इति । अथवा--अस्य परिदृश्यमानस्य चराचरात्मकस्य प्रपञ्चस्य महिमा एतावान् परिच्छिन्न । अतः अस्मात् प्रपञ्चात् पुरषो ज्यायान् अपरिच्छिन्नप्रभाव । अस्य ज्यायस्त्वमेव प्रपञ्चयनि पादोऽस्य विश्वा भूतानि । अस्य दुर्ज्ञानस्य पुरुषस्य विश्वा भूतानि चराचरात्मकानि पादः अंश 1 अस्येति मील पद परमात्मपरतया व्याख्यातम्, प्रपञ्चपर- तया व्यापयाति अथवेति ।

·सपरिष्कार पुरुषसूकभाष्यम्
779
कलामात्रमित्यर्थ । सृष्टयादिशक्तरेकदेश । तदीयशक्तिलेशविजृम्भित
मिद जगद् गीयते,-'विष्टभ्याहमिद कृलमेकाशेन स्थितो जगत्' इति ।
श्रीविष्णुपुगणे- यस्यायुतायुताशे विश्वशक्तिरिय स्थिता' इति ।
अवैव गोपीनां वचने- 'यस्याखिल महीन्योमनलाग्निपवनात्मकम्।
ब्रह्माण्डमपकाशाशे तोप्यामरुवा कथ वयम् ॥" इति ।
श्रीनारसिंहे- 'यदशाशतदशाशतल्लेशरवलेशत ।
उत्पन्न प्रलीनच जगत् सर्वं चराचरम् ॥ इति ।
विपादस्यामृत दिवि । वय पादा यस्य, तत् लिपा
दुक्तम् । विशब्दो बर्थपर । अन्य निरतिशयज्ञानानन्दवैरायैश्वर्यादिमि
रनेकै मुगुणैरुपेतस्य रूपममृत दिवि । अमृतम् अमरणधर्मकमित्यर्थ ।
दिवि परमे स्थाने । यत् परमपदवाच्य सूरय सदा पश्यन्ति । "धुशन्द
परमे व्योग्नि स्वर्गे वियति कथ्यते ।" इति
वैकुण्ठमहिनायाम् -"अनन्तायामविस्तारो वैकुण्ठ समकातित ।
तस्मादस्प विषादाशो वैकुण्ठी भासतेतराम् ॥" इति ।
एव सास्वतम हितायां वासुदेवस्य चतु हाध्याये, 'अव पाद
शब्द चतुर्थाश (शवचन)। त्रिपाच्छन्द निपादवचन' ।
पुस्पसहितायां वैकृष्ठमदिवाया-
'सदादिपुस्पो विष्णु मर्वयापी सनातन ।
शरीरात साजगत् बातु सर्पणमभावयत् ।।
सच असजासन् अनिरुद्धमभावयत् ।
तस्मात् असा समुत्पन्नो जगत् सन्टु चराचरम् ।।

·780 सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाप्यम् त्रिपादूर्व उदैत् पुरुष पादोऽस्येहाभपात् पुनः। एवं चतुर्धा सन्यूह्य खात्मानं पुरुषोतम । अण्डे ह्यप्राकृने नित्यं त्रिपादेन विराजने इतरेण च पादेन प्राकृतेऽण्डे विराजते । जगत्सृष्टयादिकार्याणि कर्तुकाम स्वलीलया ॥' इति । (३) उक्तमेवार्थान्नरविवक्षयाऽनुवदति-त्रिपाल उौत् । उदैत् = उद्गतवान् । यद्वा स एष त्रिपादिति लिपाद पुरुष उर्चे प्रकृतिमण्डला. दूर्ध्वम् उदैन उदगच्छत् । त दुनि पुरुषं विहाय तस्य चतुर्थांशमनिरुद्धाख्य नारायण- मदूरविश्कण स्तोतुमारमन्ते । पादोऽस्येहामवात् पुनः । अस्प पादा एकदेश इह अभवत् पुनः ससारचक्रे भोग्यमोगायतनादिरूपेण पुनरभवत् =पुन पुन प्रवर्तते । अभयादित्यावर्यवपाठे दीर्घ छान्दस । यद्वा भगवद्व्यूहाभिपाय पादोस्य विश्वा भृतानीत्यादि । वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाकारो भगवाश्चतु!हो भवति । अत्र भगवत स्तुरीयो भाग अनिरुद्धाभिधान विश्वानि भूतान्यधिष्ठाय सृष्टयादीनि करोति । पूर्ववत् कार्यकारणयोरभेदवाद । इतरैत्रिभिर्भागैर्वासुदेव- सकर्षणप्रद्युम्नास्वैस्पेनममृतमविनाशि परमसुखरूप दिवि नाकपृष्ठे वमति। उक्तमेव व्यक्ति त्रिपादिति। वासुदेवादिरूपैत्रिपात् पुरुष अनः वाङ्मनसयोरगोचरस्सन उदैव प्रकृतिप्राकुनमयात् सुदरमुबान्तवान् । इह ससारमण्डले अस्य पाद! अनिरुद्धाभिधान भगवानभवत् । पुन पुन सृष्टयादौ प्रवर्तत इति । तथा च पुगणे तत्वाध्याये- ·. सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् 781 ततो विपद व्यकामत् साशनानशने अमि ॥४॥ "सर्वम्याथ जगन्नाथ. सर्वात्मा भूतभावन । महतः प्रळ यस्यान्ते जगत् सप्टुं समुद्यत । परमव्योमनिलयो वासुदेव सनातन । शरीरात खाजगत् वातुं सङ्कर्षणम्भावयत् ॥ स चाण्डजातमसृजत् महाभूतानि पञ्च च । दशोतराणि सर्वाणि परस्तात् प्रकृतेयंघात् ॥ तत्रत्याना भूतानामन्योन्यानुभवाय च । प्रद्युम्न भाषायामास सदा कामरसपदम् ॥ एवमपाकृतान्येप वाघान्यण्डानि केशव । सृष्टा प्राकृतं चाण्डं स्रष्टुं दधे समानसम् ॥ ततः स वासुदेवोऽयं प्रद्युम्नादुदपादयत् । सर्वस्य जगत. कोशमनिरुद्धाइयं हरिम् ।। स चानिरुद्धो भगवानादौ जलमभावयत् । जले तस्मिन् पचिक्षेप निजयीय जगन्मयम् ॥ रद् द्वितीयाण्डममवत् अण्डात् बन्ना व्यजायन । स भूताना च सपामग्रे जातः पितामह ।। जगन्निर्मानुयुक्तः समन्ताहिकमे... ततः संबद्धयभानोऽयं सृष्टि यज्ञात्मना व्यधान ॥" इत्यादि । संपति स्विक्षितां प्रपय सृष्टिं वक्त मपक्रमते उतो विश्व प्यकामदिति । समन्ताद वियह नियतिन । उवा पथात् पुस्पः । ......

·782 सपरिकारं पुरुषसूक्तभाष्यम् तस्माद् विराडजायत विराजो अधि पूरुपः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद् भूमिमयो पुरः॥ ५॥ तता महत्मळयात् पश्चात् तेन पादनारायणेन व्यकाम, उद्यम- मकरोत् । किमुद्दिश्य । साशनानशने अमि । अशनेन सह वर्तत इति साशन जङ्गमवस्तु । अशनस्य नास्तीत्यनशनं स्थावरं वस्तु । ते उभे प्रति, विचक् सर्वतः चराचरात्मकं समस्तं जगत् प्रति मानस. संकल्परूपं सृष्टिव्यापारमकरोदित्यर्थः । तस्मात् विराडजायत । तस्मादेवं व्यापारवतः पुरुषात् विराड जायत । विराट्च्छब्देन महदादिरूपेण विविधं राजतीति हिरण्मय- मण्डमुच्यते । विराजो अधि पूरुपः । विराजोऽनन्तरं पुरुपश्चतुर्मुखा- ख्योऽध्यजायत । तथाऽऽह मनु।- 'ततः स्वयंभूभगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । मयाभूतादिवृनौजाः मादुरासीत् तमोनुदः ।। सोऽभिध्याय शरीरात् खात् सिमक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमपासृजत् ।। तदण्डमभवद्धम सहस्रांशुसमप्रभम् । तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।।' इति । स जातो अत्यरिच्यत । तस्मात् ब्रमा अतिरिक्तोऽभवत् । पश्चाद् भूमिमथो पुरा । अयो शब्द....थः । विमक्तिव्यत्ययेन भूमेः पश्चात् पुरस्ताचोर्ध्वं चात्यन्तं प्रद्धो व्यातो बभूवेल्थः । सर्वत्राति- वृद्धकायोऽभवत् ।

·783
...
सपरिष्कारपुरुषसूक्तभाप्यम्
शाम्भव्यपुराणे - पुरुषसूक्तसहिताया-'आदिश्वतमृणा...
दित्यादि । स तस्मात् व्यापारान-रम् | अथ पादनाराय
णात् मूल प्रकृतिरजायत । सा प्रकृति पादनारायणशासनात् महद
हकारादीन पदार्थानजनयत् । एव सूक्ष्माया सृष्टौ, कृपया स पाद
नारायण स्थूलसृष्टयर्थे चतुर्मुखमभिदध्यौ । तयानात दनन्तरमथ
विराज पश्चात् पुरुषश्चतुर्मुखाख्य अजायत । पश्चात् पुरतश्चाति
रिच्यते । अतिरेको वृद्धि । सर्वकार्यक्षमोऽतिवृद्धकायोऽभवत् । वृद्ध
कायस्सन् तूष्णीमास्त. अनिरुद्वनारायणोऽप्राक्षीत् । ब्रह्मन् । कि
तूणी भवसीति । अज्ञानादिति होवाच । ब्रह्मन् ! तवेद्रियाणि देवान्
मात्विज कृत्वा त्वदीय च कळेवर हवि कृत्वा मा हविर्भुज ध्यावा
मय्यमौ निवेदय । मदनस्पर्शमानेण जगत्कोशमृत त्वत्कायो वृहिप्यते ।
तसादुद्भूतानि प्राणिजातानि यथापूर्व निर्मान् त्वष्टा भवप्यसि । य
एव सृष्टियज्ञ जानाति, स जन्मनीह मुक्तो भवतीति ।
ईदृशम्य ब्राह्मणस्योपरि
वतरति ।
श्रीवराहपुराणे- "सिसोरनिरुद्धास्यादण्ड प्रथममुद्बभौ ।
अण्डाद्रमाऽध्यजायत निर्मातु सकल जगत् ।।
स जातमालो भगवानवर्धत समन्तत ।
त प्रवृद्धमहाकाय ब्रमाण रचिताञ्जलिम् ।।
जगत्सृष्टिमजानन्तमनिरुद्धो हरि गौ।
स्वमिन्द्रियदेवसझै कुरु यज्ञ समाहित ||
स्वच्छरीर हािवा मा च्यात्वा च हविर्भुजम् ।

·788 सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत: संभृतं पृपदाज्यम् । पशूस्ताँश्चक्रे वायव्यान आरण्यान् , ग्राम्याश्च ये॥९॥ तस्माद् यशात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ॥१०॥ ब्रह्मणे त्वा महसे । महते ब्रमणे त्वाम् [समर्पयामि !] । ओमित्या. स्मानमुपहार आत्मामौ युद्धीत । स एव जीवात्मपरमात्मयोग इति । प्रकृतमनुसरामः ॥ ससाद् यज्ञात् सर्वहुत इति । सर्व जुहोति 'त्यजतीति अङ्गयागो न भवतीति गाायणाः । सर्वहुत् पशुः सर्वहुको यज्ञाख्यात् ब्रह्मणः पृष्टदाज्यं संमृतमभूत्। पृष्टदाज्यं याज्ञिका दघिमिश्राव्य प्रचक्षते । अन्न तु सुज्यप्राणिजननहेतुमूवीय पृपदाज्यं भवतीति प्रोच्यते। तद्यथा चित्ररूपं भवति, एवमेव पशुनी(पशोनी) लादि विचित्रभूतं वस्तु जान भूतमित्यर्थः। पम्तश्चक्रे वायव्यान् । वायुशब्देन वायुमताऽन्तरिक्षण गतिलक्ष्यते। वायव्यान् पशून् पुरुषश्चके ससर्ज। आरण्यान् व्याघ्रादीन्। आरण्यशब्दः पशुविशेषणम् ; ग्राम्यगन्दश्च । ग्राम्याथ ये पशवः मार्जारादयः, वराहादयो वा, तान् चक्रे ; वायच्या ये आरण्याः, तानपि चके । (९) तसाद् यज्ञात् सर्वहुत: ऋचा सामानि जज्ञिरे । ऋग्वेदः सामवेदश्च प्रादुरमृताम् । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मान् । गायत्र्यादीनि मजायन्त । यजुत्तस्मादजायत । यजुः यजुतश्च । 1 पशुयागे हदयादिपश्चगानामयदानेन यागः पृथक् भयति।तथाऽन न भवतीत्यर्थः। 2 पशुरिति । तथाचा यशाद यशसाधनपरम्। .

·789 . सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् तस्मादश्या अजायन्त ये के चोभयादतः। गावोह जज्ञिरे तस्मात् तस्माजाता अजावयः॥३॥ यत् पुरुपं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुख किमस्य को वाह कावूरू पादावुच्येते ॥१२॥ ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् वाहू राजन्यः रतः । तसादश्वा अजायन्त । यज्ञसंबन्धिन अश्वा । ये के चोम यादतः, गायो ह जज्ञिरे तस्मात् । अघरोत्तरभागयोरुभयोर्दन्ता येषाम् , ते रासभादय । ते च गावश्च अजिरे । तस्मात् जाता अजावयः। अजाचावयश्च जज्ञिरे । कचितु विगब्दो बहुवचनान्त इति कृत्वा [अजा इति पृथकृत्य मृगा पक्षिणश्च जाता इति व्याकुते 2] ।। पुरुषस्य मुखाद्यय यवप्रकारान् पृच्छति यत् पुरुष व्यदधुः । यदा पुरुषसज पशुत्वेन देवा व्यदधु , तदा कतिधा व्यकल्पयन् । किंपकार मुखाद्यवयव कल्पितवन्त इत्यर्थ । प्रश्नार्थ व्यनक्ति मुखं किमस्य - मुखात् किमिति वक्तव्ये मुखमित्यादिप्रथमानिर्देश कार्य कारणयोरभेदविवक्षया । कावूरू पादावुच्यते । अस्य पुरुषस्य किं- प्रकार मुखम् । उत्पाद्यमानेषु ब्राह्मणादिपु वर्णेषु अस्य मुख किमासीत् । पाहू च किंप्रकारौ। कापूर आस्ताम् । कौ च पादावुच्यते । (१२) परिहरति जामणोऽस्य मुखमामीद । ब्राह्मणजातिरजायत । अनेन ब्राह्मणजातिकारणभावो मुखन्य प्रकार उक्त । एवमुत्तरतापि दष्टव्यम् । वाहू राजन्यः कृतः । बाहुभ्या क्षत्रियजानिरकारीत्यर्थ । अरु तदस्य यद् वैश्यः । यत् वैश्यनामा जातिभवति, तदस्य । अवयक्प्रकारान्-अपयकार्यविशेपान्।अययरगताम् कारणत्व- प्रकारान् या । 2 यत्वद विलक्षणगुणवैषम्ययुक्तसंस्थानपरम । , -- ·790 सपरिष्कारं पुरुषसूकभाष्यम् ऊरू तदस्य यद् वैश्यः पद्धयां शूद्रो अजायत ॥१३॥ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद् वायुरजायत ॥ १४ ॥ नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीणों द्योः समवर्तत । पद्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकॉ अकल्पयन् ॥ १५ ॥ पुरुषम्य ऊरुभ्यामजायतेत्यर्थः। यत्तदो. सामान्यवचनत्वात् नपुंसकनिर्देश । मुखादीनां ब्राह्मणादिमिग्मेदवादः कार्यकारणमावकृत । ब्रामगं प्रकृत्य मनुः- 'ते स्वयंभू स्खकादास्यात् तपस्तप्त्वाऽऽदितोऽसृजत् । इति । तथा, 'लोकाना तु विद्धयर्थं मुखबाहरुपादत. । ब्राह्मण क्षवियं वैश्य शूद्रं च निरवर्तयत् ।।' इति । पझ्याँ शूद्रो अजायत (१)सकारभावश्छान्दसा निसर्गसिद्ध, शूद्रवर्ण. । अथ यष्टन्याना देवताना सृष्टिमाह-चन्द्रमा मनसो जाता। चक्षोस्सूर्यो अजायत । चक्षुयामिति विभक्तिव्यत्ययं करोति । मुखा. दिन्द्रश्वानिश्वा अजायेतामिति संरुघ । प्राणाद्वायुरजायत । सिद्धोऽर्थः। 'अनुष्ठितयज्ञाना (१) ब्राह्मणादीनामुपभोगाय लोकानां सृष्टिमाह नाम्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्णो द्यौः ममवर्तत । पद्धयां भूमि रिति । ममर्तत इत्यनुपन । दिशः श्रोत्रात् समवर्तन्त । तथा लोकाँ अल्पयन् । स्था, यथा तीते कल्पे देवा(१) अकल्पयन् । 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमवल्पयत् ।', 'नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशन्टेभ्य एवादी देवादीनां चकार सः॥", "दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमयो सुव' इति । 1 प्रारतलोकम्य फर्माधीनत्वमापनाय अनुष्ठितयशानामिति ।

·सपरिष्कार पुरुषसूक्तभाप्यम् 791 वेदाहमेत पुरुष महान्तमादित्यवर्ण समसस्तु पारे । सर्गाणि रूपाणि विचित्य धीरोनामानि नाऽभिवदन् यदास्त ॥१६॥ धाता पुरस्ताद् यमुदाजहार शक प्रविद्वान् प्रदिशश्वतन । एवं सृष्टियज्ञ समाप्य पुनरपि त्रिपाद महान्त पुरुष क साक्षात् जानातीति प्रश्नमुखेन स्तोतुमारभते । ब्रह्मादिस्तम्बपर्य-तत्य जगत परमकारणं पुरुष प्रतिपुरुषसूक्तसूक्तरूप को वेति । तत्राह वेदाहमेत- मिति । सहस्रशीप मि(र्षा द)त्युक्तमेत महान्त पुरुषमह वेद जानामि । नान्य कश्चित् वेद वेतीति वेदानामात्मनो वचनम् , अस्य सुतस्य ऋपनारायणस्य वाक्य वा । किस्वरूपम् । यादित्यवर्णम् । 'आदित्यवर्ण पुरुष वासुदेव विचिन्तयेत्' इति मोक्षधमे । क अवस्थित वेति (सि.)। तमसस्तु पारे। तमश्श-देन प्रकृतिरुच्यते । प्रकृते परस्तात् स्थित वेति(मि)। तमस परमो धातेत्यस्ति । कियाधायम् ! महान् पुरुषः । [कदा] । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । सृष्टाना चराचरात्मकानि रूपाणि विचित्य समुत्पाद्य, अथया वैविध्येन च बुध्वा तेषा नामानि च कृत्वा ते तान्यभिवदन् धीरः धिया रममाण परमविद्वान् अमिवदन् तैस्तै मभिराभिमुख्येन वदन् यदा आते, तदा त पुरुष वेनि(मि) । इत्तश्चाह वेभि । कोऽसावेवविध पुरुष । क्वायमास्तेः विशद हि [इति] चेत् , अहमप्यविप्रकण जानामि, न वेग्रीत्याह धाता पुरस्तायामदा जहारेति । पूर्वस्मिन् काले चतुर्मुखो यम् आत्मन कारणभूतमुदा- जहार='तमनवीत् त्व पूर्व समम् । खमिद पूर्व कुरुष्व' इत्यादिपूदा- हृतवान् । तथा शक्रः प्रविद्वान् प्रकृष्ज्ञान शकः विग्रहवति वासुदेवे - -- ·792 सपरिफार पुरुषसूक्तमाप्यम् अधिगतपुरुषोतमत्वज्ञान इन्दो य परमकारणत्वेनोदाहनवान् इन्द- प्रतर्दनसबादे, 'पतनो ह वै देशोदासिरिन्दम्य प्रिय धामोपजगाम' इत्यादौ श्रु। तथा प्रदिशश्वतस्रः । प्रदिशध यमुदा नहु । दिक छन्देन दिग्वतिनो ज्ञानवन्त उच्यन्ते । दिगधीना पुरुषा उपलभन्ने । तथा श्रीमद्रामायणे विश्वामित्रपचनम् , 'अह वेनि महात्मान राम सत्यपराक्रमम् । वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिना ॥' इति । तव रावणवधान-तर राम प्रति ब्रमणो वाक्यम् । यथाइ- 'भवान्नारायणो देव श्रीमान् चक्रायुयो विभु । एकशृगवराहस्त्व भूतभव्यसपत्नजित् । अक्षर ब्रह्म पार मध्ये चान्ते च राधव ।। लोकाना व परो धर्मो विश्वक्सेनश्चतुर्भुज । शाधन्वा हृषीकेश पुस्ष पुरषोत्तम ॥' इति । अतैव लक्ष्मण प्रति दशरथचाक्पम् , यथा - "एतत्तदुक्तम यक्तमक्षर ब्रम निर्मितम् । सौम्य गुद्य राम परतप ।। इति । अत्रैव मन्दोदरीवास्यम् , यथा- 'यतमेप महायोगी परमात्मा सनातन । अनादिमध्यनिधनो महत परमो महान् ॥ तमस परमो धाता शङ्कचक्रगदाघर । श्रीवत्स वक्षा नित्यश्रीरजय्य शाश्वतो ध्रुव ।' इति । वेदोऽपि स्वकण्ठेन महान्त पुरुष वक्तुमशक्नुवन तदीयानि चिह्नानि आहेत्यरगन्तव्यम् । वेदाना हृदय ·सपरिष्कार पुरुषसूक्तभाष्यम् 793 तमेव विद्वान् अमृत इह भाति नान्य पन्था अयनाय विद्यते॥१७ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाक महिमान सचन्ते यत्र पूर्व साध्या सन्ति देवा ॥ इति याजुप पुरुपसूक्त पूर्णम् । ॥ श्रीरस्तु ।। तमेव विद्वानमृत इह मवात । श्रुतिवदति । त परम पुरुप एव जगतामादिकारण विद्वान् नानन् अमृत इह भवति इहैव जन्मनि अमृतो भवति । ससारबन्धान्मुक्तो भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । पथनाय मोक्षाय एविधपुस्पज्ञानादन्य पथा न विद्यते। 'अयन निलये मागे मुक्तौ चापि प्रकथ्यते' इति निखण्ड । इद पुरुषसूक्तप्रतिपाद्यपुरुषज्ञान मोक्षोपाय इति । उपक्रान्त सृष्टियज्ञमुपसहरति यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । यज्ञसाधनभूतचतुर्मुखाख्यपशुहविषा यज्ञमयजन्त सृष्टियनमकुर्वत- 'धातुरनुवाद । देवा साध्या देवा तदिन्टियाणि वा । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । (३) सूष्टियननामिदेवाना सर्गविषया व्यवहारा धर्माणि प्रथमानि मुख्यानि लोकश्रेयामाधनान्यासन् । मोक्षहेतुतया प्रधानमूता इत्यर्थ । तेह नाक महिमानः सचन्ते । मह पूजा याम् । मनि-प्रत्यय । पूजय त = भगवन्त नारायणमर्चयन नाक सचन्ते । कमिति सुखनाम । अन्दु ख: । तत् यत्र नास्ति, तपाक परमव्योम प्राप्तरन्त | भगवचोदितो ब्रमा रोकष्टिं तदाराधन बुद्धयाऽनुष्ठि(हाय तीतो वैकुण्ठाख्य पर पद प्राप्तवान् । अमचत 1 थयजन्तेत्यत धातु पारु परतीत्यनेर द्वितीयान्तोतानुया दमानमित्यर्थ ।

·। 794 सपरिकारं पुरुषसूकभाष्यम् प्राप्तवन्तः । बदचपाठे अडागमाभावश्छान्दसः । ततिरीयपाठे भूतार्थे । 'नाकोऽम्बरेऽपि च स्वर्गे परमज्योनि च स्थितः' इति । 'एको विष्णुर्जगत्स्वामी वासुदेवः सनातनः' इति श्रीवाराहेऽप्यस्ति । यत्न पूर्व साध्याः सन्ति देवाः । यत्र नाके पूर्व पूर्वसिन् साध्या नाम देवाः सूरयो वन्त । (१) पतिमिति......देवमेवैतत्सूक्तं ध्याचक्रिरे । तसाद विराड जायत । विराडाख्यः प्रजापतिरजायत । विराजो अधि पूरुपा । वैराजो मनु म पुरुष । यत् पुरुपेण हविपा देवाः । देवा। मन्वा. दयः जगसिसृक्षव । तेन देवा अयजन्त-साध्यानामृषीणां देवा. नाश्च पुराकरुपे ध्यानमययज्ञानुष्ठानानुकीर्तनन् । तस्माद्यज्ञादिति ध्यान. मयात् यज्ञात् जगदुत्पत्तिबादः । यत् पुरुपं व्यदधुः । पुरुष परम- पुरुपं यं सहस्रशीपत्वादिविशेषणविशिष्टं जगन्मूलकारणत्वे व्यदधुः, तं कतिधा व्यकल्पयन् कियत्पकार न्यरूपयन्त देवाः । प्रश्नविवरण. मुत्रश्च पूर्वपत् । तथा लोकाँ अकल्पयन् । ब्राह्मणादीनां भूम्या. दीनां लोकानाच परमपुरुषमुखाद्यवयवेभ्य. सृष्टिर्यथा कथिता, तथा देवा अकल्पयन् निश्चितवन्तः । एवं सृष्टान् लोकान् व्यनक्ति. यज्ञेन यज्ञमयजन्त ध्यानमयेन जीवात्मयज्ञेन यज्ञामान नारायण. मययजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यामन् । एवं कृताः ध्यान- मययज्ञाः मोक्षहेतुतया मुख्या धर्मा आसन् । तेन देवा आ (!) या- जिनो....नाक वैकुण्ठाख्य प्राप्तवन्त इति । एतद्ब्रह्मयज्ञं () ततघ्याख्यातृभियाख्यातं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराण: नारा- .....

·सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् 795 यणादण्डोत्पतिमण्डावनोत्पत्ति प्रतिपाददि 'अनाहतमित्यनादरणीयम्। अतोऽयमेव व्याख्यानाकार प्रशम्यत इति । 1 अनूदिते ध्यारयाने परमात्मविग्रहादेव वर्णाद्युत्पत्तिरुका। अत इति । सर्ववेदनिविष्ट सर्ववेदाध्ययनफलप्रदे सर्वसारभूते नित्यग्रह्मयज्ञोपयुक्त पुरुषसूक्तेऽस्मिन् आदरमतिशयित वहन्तोमहान्तो विविधं व्याख्यायोपवृहणमकुर्वन् । एवं मुगलोपनिपदादयः धुतयः श्रीपञ्चरानप्रन्याश्चैतदर्थविशदीकरणेदम्परा इति चैतावता विदित- मेव । अत पार्थवर्णनप्रणालिकाः विभिन्नाः प्राप्ताः । सर्यथा श्रीमतो नारायणस्य भगतः पुरुषोत्तमस्य पारम्यमत्र प्रस्फुटमायेद्यत इत्यत्र सर्वपामेकपास्यतैय । तत्तदभिमनयोजनामेदपर्यालोचनया वास्यानामर्थभेदस्य व्यक्तरवेऽपि तद्यद्योजनादर्शितः सर्वोऽप्यर्थः सरवाध्यत्वेन संमन्तुमर्ह एव । तर प्रमेयाशानामनेकत्वात् वाक्या- माञ्चालासंस्यत्वात् तेण सर्वेशमन वाक्येपु निवेशप्रदर्शनस्याराश्य- त्वात् , सरप्रयुक्तस्य वाक्यस्यानेकार्थकल्पना न युत्तेत्याशयाश वस्वाभिमतमेकसमर्थ केचित् प्राचीकशन् । अन्ये पुनरेकनप्रनिष्करें उदासीनाः बहनप्यर्थान् एफैकस्मिन् वाक्ये, एवं चा, एवं घेति विकल्य समघटयन् । यथा- प्रस्ती परिभ्रमतांजीपानामनन्तत्वात् पग शीर्वादिषमादायैर सहस्रशीर्षन्वादिकं भगवत. केचिददर्शयन् । सशरीरिणस्तम्य न तन घटते । स्वयमेव शीर्षसहस्रादिशालि रूपं दिव्यं यिमीत्यन्ये । तदपि भगवद्गीतादिप्रामाण्यात् विश्वरूपदर्शिनो भगवनः मन्य स्थितमेव । शीनयमावेऽपि शीर्गदिकार्यरणशकत्यात महत्र- शीर्पत्यादिव्यपदेश इति परे। तदपि, 'अपाणिपादो जन.' इत्यादि. श्रुतिग्लात् स्वीस्तन्यमे । अन्यथा अपारतरूपायररहितस्थले कार्यानिपतः। एवं दशाइगुलरदेऽपि सामान्यायानन्त्य विपक्षन्नि ।

·796 पुरपसूक्तभाष्यपरिष्कारः केचित् । दशगुणवस्तुव्यापनं दशविधयन्तुव्यापनमेव वा भगवति निरूपयन्त्यन्ये। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इत्यत्न चातुन्यूहविरक्षां विनेनार्थ वर्णयन्ति फेचित् । अन्ये तद्विवक्षये। 'विराडजायत, विराजोऽधिपूरुषः' इत्यत्र क्रमेण प्रतिजीवाविर्भार- वर्णन केपाश्चिदभिमतम् । निरद्धचतुर्मुखयोरविभवमन्ये आहुः। ब्रह्मणो मनोश्चोदयं परे । मर्पमिदं प्रमाणान्तरममितमे। अथ यो यज्ञ: प्रस्तुतः, 'यत् पुरुपेण हविषा देवा यज्ञमतन्त' इत्यादिना, किमग्नौ वास्ताहोमसंपलित एव, उत ध्यानमय इति परामर्श, मुसादिन्द्रश्चाग्निश्चति नरपि अन्याविशेषमन एयोत्पाद- नीयतया ध्यानमय एवायं युक्त इति हत्येव प्रायो ध्यानपक्षमेर परि- गृहन्ति । वाद्ययागापेक्षया हार्दयागस्य विशेषतो भगवत्समाराधनत्वं व्यक्तमन्यन । पुरषरूपञ्च हविः चतुर्मुखशरीरम्। ध्यानस्य ध्यात- समवेतेन्द्रियसाध्यत्वात् देवशद इन्द्रियपर इति केचित्। नित्यसूरी- णामपि अभिमानितया नियन्तृताया श्रीविष्णुपुराणादिप्रतिपन्नत्वात् नित्यसूरिविशेषा प्रव साध्या देवा इत्यन्ये । परिधयः समिधश्च विशिष्यानिर्दिष्टाः यथाव्यारयं विमृश्य निधार्याः। वेदान्तपुप्पासलाव- स्माभिरित्थमुक्तम्-"चत्वार्यक्षाणि चान्तर्दश च महदहहारभूतानि देहस्थानि विस्तात मन्ये वहिरपि महदादीनि लक्ष्मीश सप्त" इति । एवं तावत् तत्तद्ग्रन्थोक्तं सर्वमपि परामर्श, संकलय्य समा- दरणीयमेव भवेदिति नालेकस्मिन् पक्षे अभिनिविश्य पक्षान्तरस्य असचमाशहनीयमिति विभाग्नमुचित लक्ष्यते। एवं स्थिते यदिदं किञ्चिदिह प्रस्तुनमस्ति प्रतिभाप्ये, कि सर्वमिदं तत्तद्वयविशेपेभ्य उत्पन्नतयेह वर्णित चतुर्मुपदारीरादुत्पन्नतया वर्ण्यमानं संमन्तव्यम् , उत परमपुरुषविग्रहादेवेति विपाटे द्वितीयः पक्षो न ग्राह्य इति । अत्र किञ्चिद् वक्तव्य लक्ष्यते-तत्रतत्र पक्षान्तराणामसवाभावपत् अवाप्यमत्याभावः संमन्यताम् । अतः साऽपि योजना काम भाविति।

·पुरुषसूक्तभाष्यपरिष्कार: 79 कल्पादी चतुर्मुखशरीरात विविधा घेरतराष्टिर्भवतीति भीविष्णुपुराणे (१.५.) प्रतिपादितमिति तन न संदेहः । तथा हि तत्र देवादिसृष्टिमुपवर्ण्य, 'एतानि सृष्टा भगवान ब्रह्मा तच्छक्ति- चोदितः' इति तिर्थरस्थावरष्टिं प्रस्तुत्य, तत्र कृतयुगस्य ध्यान- प्रधानत्वेऽपि तेनायुगस्य यशप्रधानत्वात् तदा ग्राम्यारण्यविभागोऽपि पशूनां तेन रुत इति कथयित्वा, 'मीरजः पुरुषो मेपश्चाभ्याश्वतर- गर्दभाः। एतान् ग्राम्यान पशूनाहुः मारण्यांश्च नियोध मे । श्वापदा द्विखुरा हस्तिपानराः पक्षिपञ्चमाःोदकाः पशवः पाठः सप्तमाथ सरीसपाः' इति ग्राम्यान अन्यांश्च पृथक परिगणय्य, तस्यैर चतुभ्यों मुखेभ्यः कगादिचतुर्विधवेदादिसृष्टिप्रमिधाय, 'नाम रूपञ्च भूतानां देगादीनां चकार सः' इत्यादिनोपसंहृतम् । एवमपि तर, १-२२. वस्तोत्र पुरुषसूक्तार्थविवरणे परमपुरुषविग्रहादेव सर्वेषामुत्पत्ति- रभिहितेति खरसतः प्रतीयते । तथा हि शंखप्रान्तेन स्पृष्टयन्तं धुरि प्रत्यक्षमागतं गोविन्दं धन एवं स्तीति- 'बृहत्वाद् ऍहणत्वाथ यद्रूपं ग्रहसंशितम् । तस्मै नमस्ते सस्मिन् योगिचिन्त्याविकारवत् । सहस्रशीर्ण पुरुषः सहस्राक्ष: सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुरः स्पर्शात् अत्यतिष्टद् दशाइगुलम् । यद्भूतं यच्च वै भन्यं पुरुषोत्तम तद् भवान् । त्वत्तो विराट् स्वाट् सम्राट त्वत्तथाप्याधिपूरुमः। अत्यरिच्यन सोऽधश्च तिर्यपचीच भुर। त्वत्तो विश्वमिदं जातं त्वत्तो भूतभविष्यती। स्वपधारिणश्वान्तः सर्पभूतमिदं जगत् ।' स्वत्तो ऋचः-', 'त्यत्तोऽश्याध-', 'मुसा माह्मणा- 'अहणो: सूर्योऽनिलः प्राणात्', त्यत्तः सर्च नभूदिदम्' इति । अत्र साक्षात् गोविन्दः सर्वत्र युप्मच्छन्दरभिधीयते । अधिपूरुष इत्युक्तः ·798 सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् श्रीशास्त्रपुरुषसंहितायाम् – (मुद्गलोपनिषदि) "सहस्रशीर्षा इत्यत्र सहस्रोऽनन्तवाचकः । अनन्तयोजन पाह दशाङ्गळवचस्त्विदम् ॥ अन प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरुच्यते । द्वितीययाऽम्य विष्णो: कालको व्याप्तिरीरिता ॥ विष्णोर्मोक्षप्रदातृत्वकथनं च तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभव कथितं हरेः ।। एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्दूहोऽपि भापितः । विपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता !! अधिकारिपूरुषः चतुर्मुखस्तु परोक्षतो निर्दिश्यते । तत्कार्यकथनावसरे च 'अत्यरिच्यत सोऽधस्तात्' इत्येवम् । त्वद्रूपधारिण इत्यर्धस्य च, 'तस्य चतुर्मुखस्यापि जगदिदमन्तश्चेत्, किपुनस्तवेति भावः' इति श्रीविष्णुचित्तीये विवरणं कृतम् । तथा च त्वद्रूपधारिणस्तस्याङ्गेभ्य इत्यनुक्त्या त्वत्त इत्येव सर्वत्र निर्देशः सर्वस्य परमपुरुषजन्यत्वं दर्शयति । अगान्तरसर्गेपु चतुर्मुखम्फसर्वसृष्टिसद्भावेऽपि आदि- सृष्टौ भगवानेव सर्व सृजतीति नामसहस्रभाष्येऽप्युक्तम् । श्रीदेशिक- चरणाभिमतञ्चदमित्यादिकमिह वक्तव्यं सुबालोपनिपत्परिष्कारे अस्माभिरुक्तम् ; यन मूलश्रुति: चतुर्मुखार्तृकसृष्टिपरेव भगवत्कतुक- सृष्टिपराऽपि लक्ष्यत इति भङ्गया व्यशापयाम । वेदान्तपुष्पाअलाव. प्यस्मदीये इदं द्रष्टव्यम् । अतोऽन्यादृशव्याख्यानमपि उपादेयमेव भवेदिति । -

·सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम्
799
यत्पुरुपेणेत्यनया सृष्टियज्ञ समीरितः ।
सप्ते परिघयचापि समिघश्य समीरिता ॥
तं यज्ञमिति मन्त्रण सृष्टियज्ञः समीरित ।
अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरित ॥
तसादिति च मन्त्रण जगत्सृष्टि समीरिता ।
वेदाहमिति मन्त्राम्या वैभवं कथित हरे ॥
यझेनेत्युपसंहारः सृष्टेमोक्षम्य चेरित ।
य एवं तु विजानाति स हि मुक्तो मवेत् ॥” इति ।
तथा सद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तम्य वैभर विस्तरेण प्रतिपादितम् ।
सेयमुपनिषदुच्यते-वामदेव आरिस स्वपूर्वप्रज्ञासमन्वारन्ध अनि
पत्न्या अनसूयाया गर्भ एव शयानो ब्रन वेदयाचः । स हि गर्भ
पुरो हित्वा ब्रमलोकमुपचकाम । मध्ये ध्यानमुपनिश्युवाच । भगवास्तु
गर्मपारमेवामिनिविशमानो विज्ञानमा जानासि तोपाय (1)। अझ
स्मात्किञ्चिद्विगतासंगरसर्च वन्धमानोऽध्यन पारमुपगच्छसि । तदेतदि
हाश्चर्यम् , यद् बालस्य गुरुमनुपेयुपोऽधिगन्तुध भगवतोऽकस्मात्
विशन्दो समत्यय , विपरीतस्य विपरीतम् । सोऽहं भगव उप स्वा
सेदिवाधास्मीत्यादिमिश्चतुर्मि खण्डैरिन्दाय भगवान् ज्ञानमुपदिशन्
पुनरवि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूत पुरुषसूक्तार्थ द्वाभ्या
खण्डा यामुपादिशत् । ती [द्वौ] खण्डावुच्यते--
योऽयमुन्न , स पुरुषो नामरुपज्ञानागोचर ससारिणामतिदुर्जान
वेप विहाय शादिसंशष्टान् देवादीनुनिहीऍतया सहसकावयवदयार्ण
-

·800 सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् दृष्टिमात्रेण मोक्षदं वेषमाददे । तेन वेषेण (रूपेण) मूभ्यादिलोकजान व्या- प्यानन्तयोजनमत्यतिष्ठत्। स पुरुषो नारायगो भूतं मन्ये मविप्यचासीत्। स एव सर्वेषा मोक्षदश्वासीत् । स च सर्वस्मात् महिनो ज्यायानासीत् । स च ज्यायान् महापुरुष आत्मानं चतुर्धा कृत्वा लिपादेन परमज्योनि भासते ; इतरेण चतुर्थेनानिरुद्धन नारायणाख्येन विश्वान्यासन् । स च पादनारायणो जगत् सप्टु प्रकृतिमजनयत् । सा च प्रकृति. ब्रसाण्ड. मूता, यत्न स ब्रह्माणमजनयत् । स समृद्धकायसन् सृष्टिकर्म न नज्ञिवान् । सोऽनिरुद्धनारायणस्तस्मै सृष्टिमुपादिशत् , 'ब्रह्मन् ! तवे न्द्रियाणि याजकानि ध्यात्वा जगत्कोशभूतं दृढग्रन्थिकळेबरं हविर्ध्यात्या मां हविर्भुज ध्यात्वा क्सनमाज्यं ध्यात्वा ग्रीममिमं ध्यात्वा शरतुं पुरोडाश घ्यावा पृथि यप्तेजोवाय्वाकाशाहहारबुद्धिं परिधिं घ्यावा पञ्च भूतानि तन्मात्राणि ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि अन्त,करण चैकविंशति समिधं मय्येवामौ त्वा योजय । मदनस्पर्शनात् स्वस्कळेवरं हिप्यति। ततः स्वत्कायात् सूक्ष्मसृष्टिहेतुभूत पदाज्य भविष्यति । सर्वाणि (१) निबिडा पश्वायाः प्रादुर्भविष्यन्ति । ततश्चराचर जगद्धपिप्यति । एतेन जीवात्मनो योगेन मोक्षपकारोऽपि कथ्यत इत्यनुसधेयम् - इति प्रथमः । य इम सृष्टियज्ञं जानाति मोक्षपकारञ्च, सर्वमायुरेति ; अरोगश्च भवति । श्रीमाश्च भवति ; पुत्रपौत्रादिसमृद्धो भवति । विद्वाश्च भवति । महापातकात् पूनो भवति । सर्वगमनात् पूतो भवति । कामक्रोधादि- भिरबाधो भवति । सर्वेभ्य पापेभ्य पूतो भवति । इहैव जन्मनि पुरुषो . । ।

·सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम्
801
भवति । तमेवं पुरुषसूक्तार्थमतिरहस्य राजगुह्य देवगुह्यं गुह्यादपि गुसतरं
नादीक्षितायोपदिशेत् ; नाप्रियवादिने ; नायज्ञशीलाय ; नासंवत्सरवा-
सिने ; नासंतुष्टाय ; नानधीतवेदाय । गुरुरप्येवम्भून- शुचौ देशे पुण्ये
नक्षत्रे प्राणान् आयम्य पुरुषं ध्यायन् उपसन्नाय शिन्याय दक्षिणे कर्णे
सकृत् पुरुपमूक्तार्थमुपदिशेत् । न बहुशो वदेत् । यातयाम भवतीत्य....
तूर्णमुपदिशेत् । एवं कुर्वाणोध्येताऽध्यापकश्च इह जन्मनि पुरुषो
भवति-- इति द्वितीयः खण्ड ||
इति पुरुषसूक्तभाष्य सपूर्णम् ।।
[एतदनन्तरम् -"* सहस....ईरिता । पूर्वस्मिन्ननुवाके मुमुक्षूराय
परं ब्रह्म अकारवाच्यः स एव परमेश्वर इति सादरमुक्तम् । अस्मिन्
प्रसार सकलवेदान्तेषु कारणत्वेन नारायणानुकाके ...कियते । लिङ्ग
म्यस्त्वात्' इत्यस्मिन्नधिकरणे भगवान् भाष्यकारो समानुजमिश्री
बहुभिर्यायकलोपरेवमुदीरितवान्" इत्यन मातृकाकोशेऽस्ति । अतोऽपि
पुरुषसूक्तभाष्य किनिन्महाग्रन्थमध्यनिविष्टमिति ज्ञायते ।
इत्थं पौरुषसूक्तभाप्यमुपलभ्यामृश्य, कोशद्विधा-
भावात् सत्यपि रङ्गलक्षमणमुनेस्तकर्तनासंशये।
ईशाद्यागममौलिभाष्यवदिदं सूक्तार्थसंवेदनं
साधु स्यादिति सजनप्रियघिया प्रामाश्यमानीयत ।
ईशाद्युपनिषद्भाप्यपरिष्कारविधायिना ।
श्रीवीरराघमायण वात्स्यसचक्रवर्तिना॥
संख्शधिक्य पालक्ष्य याजुरक्रमलादरम् ।
भाप्य पुरुषसूकस्य संग्रहेण परिष्कृतम् ॥
इति पुरुस्कभाष्यपरिष्कार |
शुभमस्तु॥
2-51

·802 सपरिष्कारं पुरुषसूक्तभाष्यम् पुरुपसूक्तार्थमंग्रहकारिकाः प्रोक्तः पुरुषसूक्ते स पुरुषोऽद्भुतविग्रहः । प्रकृतिप्राकृतात्मा च त्रिपाद् यस्यामृतं दिवि ॥१॥ ब्रह्माणं जनयित्वा तद्यक्षसंराधितः श्रुतीः । लोकान् प्राणभृतो वर्णाश्चतुरो देवतादिकम् ॥ २॥ निर्माति निखिलैरीड्यः स्थितः स तमसः परे। स उपास्यः; ततो मुक्तिः, नान्यः पन्था इतीरितम् ॥३॥ पुरुषसक्तमन्त्रसूची पतावान् 777 775 790 ब्राह्मणो 789 तं यज्ञ 786 यज्ञेन 793 तस्माद् 788 यत् पुरु 781 782 यत् पुरुपेण 1.4 तस्माझ्या 780 वेदाह 791 निपात् 780 सप्तास्या 785 घातापुर 791 सहर 769 नाभ्या 790 तस्माद् विराड पुरुषसूक्तविषयसूची पुरुषसूक्तमभावः पुरुषसूक्तम् 762-773 762-901

·803
सपरिष्कारः श्रीसूक्तमायसंग्रहः
श्रियै नमः
श्रीरङ्गनाथमुनिप्रणीतश्रीसूक्तमाष्यसग्रहः ।।
श्रीपराशरभट्टार्य श्रीरङ्गेशपुरोहित ।
श्रीवत्साकसुतः श्रीमान् श्रेयसे मेऽस्तु भूयसे ।।
यत्पदाम्भोजघटिता प्रणतिर्दुलभान्यपि ।
पदानि परमा मुक्ति सूते तां श्रियमाश्रये ॥
श्रियः सूक्तं समुदितं यजपो मङ्गलावहः ।
अशरण्यशरण्यं तत् व्याकुमो भोगमोक्षदम् ॥
..
-0-0-
श्वरेश्वरी लक्ष्मीभॊगमोक्षपदागिनी ।
आद्ययाऽऽवाद्यते देवी श्रीनिवासात् हरिप्रिया ॥
श्री:
श्रीसूक्तारिष्कार
यत् पूरुपः पीरपसूनवेद्यो लदमीश्च पल्याविति वेदसाधात् ।
नारायणः श्रीश इति प्रतीतः, तत् सक्तमस्या अपि योज्यतेऽत ।
थीसूक्तमन्तः प्राधान्येन श्रिय उकानि विशेषणानि श्रीकटेश.
पल्याणचरितफाव्येऽस्मामिरेवं क्रमेण सममाहिपत--
"इयं हि सा दिन्यसुबर्णवर्णा धनपदा सैन्यसमृदिहेतुः ।
सीशील्यभन्येभ्यरभारदृश्या परं शरण्यत्ययशोनिधानम् ॥
विल्गाभिमाना भृशकीर्तिधानी शमन्यलक्ष्म्याः एनभूसमृद्धिः ।
संकल्पितस्वान्तगतेरितानां विश्राणनी विश्रुतमन्यजन्मा।
स्निग्धानपानार्पणपुष्टलोमा संहादयिनी शुभधर्मनेत्री।
विशेषतोऽशेषफलप्रदानीत्यमस्त तां सधुनिन्दवन्धः।" इति।

·. 804 सपरिफार: श्रीसूक्तभाप्यसंग्रहः हरिओं । हिरण्यवर्णा हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम्। चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो म आवह ॥१॥ हिरण्यवर्णामित्यादि । हे जातवेदा--लक्ष्मीपते; जातं खतसिद्धं वेदा-धनं वा, ज्ञान वा यशो वा, यस्य स जात्वेदा. । हिरण्यवर्णी-हितरमणीयाम् । हितत्व अपेक्षितार्थसाधकत्वम् । रमणी- यत्वं प्रीत्यनुरूपत्वम् । हरिणीं-सर्वपापहरणशीलाम् , सुवर्णरजत. स्रजाम्-स्वसौन्दर्यलावण्यानुगुणनित्यनिर्मलविराजमानस्रग्वस्त्राभरणोद्भा- सिताम, चन्द्रां सर्वाहादकारिणीम् हिरण्मयीं-हिरण्यादिसबंधन प्रचुरा लक्ष्मीम्-सर्वसुरासुरमनुजमुनीन्द्रादिमिर्लक्षणीया-प्रार्थनीयाम् । सर्वश्वर्यनिमित्तमूनदिव्यलक्षणसंपन्ना वा । जातवेदो म आवह-एवमूता ता लक्ष्मी स्वत्समाश्रयणोन्मुखस्य सर्वोपकरणसमृद्धयर्थम् , आवह- सन्निधापय । लक्ष्मीनिरीक्षणादेव सर्वेषा सर्वसमृद्धि ॥ १ ॥ पूर्वेणाऽऽवाहिता रक्ष्मी सर्वमङ्गलदायिनीम् । अनन्यगामिनी नित्या द्वितीयेन नियच्छति ।। तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् । यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्व पुरुपान् अहम् ॥ २॥ तां-पूर्वोक्त समस्तकल्याणगुणगणप्रकाराम् । लक्ष्मी-चतुर्मुख- शतमखादिसकल्युरापुरप्रार्थनीयविमवरक्षणाम् , मैं-मत्सेवार्थ। आपद- मयि सन्निधापय । कथमित्यपेक्षाया मनपगामिनीम्--मत्समीशदन्यन्न कदाचित् कचिदन्तु नेच्छन्ती , यथा मयि नित्यानपायिनी, तथा कुरु । यस्याम् - सकलापेक्षितपदातृत्वेन श्रुतिस्मृतिसिद्धाया, हिरण्यम्--- - - ·सपरिकार: श्रीसूक्तभाप्यसंग्रहः 803 हिरण्यरुप्यादि, गाम्--गोमहिषादिजीवधनम् , अश्वम्-रथगज- तुरगादिवाहनसमृद्धिम् , पुरुषान-दासीदासादिपरिचारकान् सः- विभवेविहीनोऽहं विन्देयम् – सर्वा विमति लमेयेति ॥ २ ॥ जगत्सर्गस्थितिध्वंसव्यापनादिपु कर्मसु । स्वप्रेयांस तृतीयेन क्रीडन्तमनु घावनीम् ॥ आहयति । अश्वपूर्वा रथमा हस्तिनादप्रबोधिनीम् । श्रिय देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुपताम् ॥ ३ अश्वपूर्वी-व्यापनभरणनियमनादिजगद्व्यापारेपु, अवा- व्यापनशीलो भगवान् यस्या- पूर्वपदेशे, सा अश्वपूर्वा ताम्। स्थमस्या- स्थानां ईहाशीलाना म्हणशीलाना वा जीवाना मध्ये हृदयगुहाया आत्मत्वेन या तिष्ठति सा रथमश्या । यद्वा, रथस्य-शरीरस्य, श्रीनि- वासस्य सर्वेश्वरस्य सौन्दर्यलावण्याद्याकाराप्राकृतपश्वशक्तिमयदिव्यविग्रहस्य, 'शरीरं रथमेव च' इति श्रुतिप्रसिद्ध , मगलाकारे वक्षःस्थले नित्य- सन्निहिताम् । हस्तिनादप्रबोधिनीम्- गजेन्द्राद्याश्रितार्तनादे परम- कृपाम्बुधेः सर्वेश्वरादपि प्रथमप्रबोधनशीलाम् । पूर्षिस्या हवा] योजना । अश्वपूर्वाम्-यस्या प्रयाणकाले सेनाग्रे असंख्येयानि अश्ववृन्दानि पुरस्ताद्गच्छन्ति, ता अश्वपूर्वाम् । रथमध्याम्-यस्या. सेनामध्ये मणिमयानि दिव्यानि रथकदम्बानि सन्निहितानि भवन्ति, ता रथमध्याम् । हस्तिनादप्रयोधिनीम्- पद्मश्नवासित्वात् पद्मप्रियाणा गजाना नाद प्रबुद्धयमानाम् ॥ ३ ॥ । रथमध्यशब्दात् अर्श आद्यचि रथमध्या तामिति विग्रहे तात्पर्यम्।

·806 सपरिष्कार• श्रीसूक्तभाप्यसंग्रह. संम्तूय नामभिर्दिन्यै प्रसन्ना करुणाननाम् । चतुर्थेन पुन्देवीं सुस्मिता परिपश्यति ।। का सो(सिता)सयां हिरण्यप्राकारामाद्री ज्वलन्तीं तृप्ता तर्पयन्ती पोस्थिता पद्मवर्णा तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ ४॥ काम्-सुखस्वरूपाम् । नाममालायां-'नमामि भार्गवी ख्याति सुखां सौम्या मुखपदाम्' इति । 'अथवा ससारसागरनिममै स्वोत्तर- णाय प्रष्टव्या कां । सोसयाम् ---उत्स्मयसहिताम् । तकारलोप- श्छान्दस । हिरण्यप्राकारां– नानारत्नमयसुवर्णमयप्राकारपरिवृताऽऽ नन्दमयदि यमण्डपान्तनिवासिनीम् । आर्द्राम् - दयाहृदयाम् । ज्वलन्तीम् लावण्यमयेन स्वतेजसा सर्वान् लोकान् भासयन्तीम् । तृप्ताम् – भगवत्सश्लेषजनितेन महानन्देन स्वय तृप्ताम् । तर्पयन्तीम्- कान्तिशान्त्याकरमधुरशीतलविरोकनामृततरङ्गपरम्परया तापत्रयतप्त प्राणिजातमाहादयन्नीम् । तथा पझे स्थिताम् स्वसौन्दर्यसौकुमार्यानुगुण सुगन्धशीतलमुखस्पर्शपद्मासनासीनाम् । पद्मवर्णाम् पद्मोदरसहोदराम् , अशेषजनवर्णनीयलावण्यमयदिव्यशोभाम् । तां श्रिय स सर्वप्रकार समाश्रयणीया इह तच्छेपतैक्स्वरूपे मयि, उपहये तदनुकूलाअलि- मुद्रादिभिरभिमुखीकरोमि ॥ ४ ॥ आहुतामागता देवीं पश्चमेन प्रपद्य ताम् । नाश दु सहभार्याया अलक्ष्या वृणुते तत ॥ चन्द्र प्रभासा यशसा ज्वलन्ती श्रिय लोके देवजुष्टामुदाराम् ।

·सपरिष्कार: श्रीसूक्तभाव्यसंग्रहः 807 तो पद्मनेमि(मी) शरणमहं प्रपद्ये अलक्ष्मी नश्यतां त्वां वृणे ॥ ५ ॥ चन्द्रा-'चदि आहादने । निरतिशयानन्दरूपामिति यावत् । प्रमामा-प्रकृष्टतया भासमानाम् ; शुद्धसत्वप्रकाशशुभाश्रयदिव्यमङ्गल विग्रहाम् । यद्वा प्रभास-- सर्वस्य लोकस्य सहस्रन्दुसमप्रकाशाम् । यशसा देवस्य सर्वेश्वरस्य सहधर्मचारिणीत्वेन सर्वलोकविदितेन गुणवत्त्व- सौभाग्येन यशसा ज्वलन्तीम् अनुकूलाननुकूलाखादतापकरदिव्यज्योति- स्वरूपाम् । यद्वा, यशमा ज्वलन्तीम्-निरतिशयमङ्गलविभूत्यादिमत्तया तथाविधगुणविभूत्यादिप्रदतया अनुग्रह कस्वरूपतया च दीप्यमाना श्रियं-सर्वसमाश्रयणीयाम् । यद्वा , 'शृणोति श्रावयति' इत्याद्युक्त प्रापकत्वोपयुक्तसमस्ताकारवतीम् । लोके-विभूतिद्वये । देवजुष्टां-देवैः चतुर्मुखशिवशतमखहुतवहादिदेवै अनन्तगरुडादिभि देवोत्तमैश्च खपद लाभाय तदनुगुणसमृद्धये आनन्दानुभवाय च यजनभजनमननादिभिः जुष्टो सेव्यमानाम् । यद्धा, देवजुष्टां-देवेन निरुपाधिकक्रीडनादिमता "दिव्यो देव एको नारायण " इत्युक्तदेवेन, जुष्टाम् - निरतिशय- प्रीतिविषयीकृताम् । उदाराम्-तेभ्य सुरादिभ्य सर्वकामवर्षिशीम । उक्त च भट्टपगशम्पादः श्रीगुणरत्नकोशे- ५.म-सह्निादखभावां जगति हरिवपुर्भाधिकानुग्रभासं कीयाऽनुग्राहिकैवेत्ययतपनतनु पड्डिधधीत्वपूर्णाम् । अत्यन्तं विष्णुहृद्यामननधिफलदां पाणिभूपाजलीला- यक्ष्याशेषप्रपञ्चां विधिपदिह फलोपायसिद्धथै प्रपद्ये ॥ इति एतदर्थः। - ·808 सपरिष्कार: श्रीसूक्तभाप्यसंग्रहः "ऐश्वर्यमक्षरगति परमं पदं वा कम्मैचिदनलिभरं वहते वितीय । अस्मै न किंचिदुचित कृतमित्यथाम्ब! व रजसे कथय कोऽयमुदारभाव ॥" इति । पानेमिम्---पद्ममेर नेमि नयनसाधन यस्या सा पानेमिः । करतलकलितेन पद्मन समाश्रिताना सर्वेषा सर्वमनिष्टमपहाय सर्वकाल खचरणाम्भोज प्रापयन्तीमित्यर्थ । ताम्-अहिवुनयसहिता लक्ष्मीतन्त्रादि प्रसिद्धवैभवा सर्वेश्वरीम् , अहम् अत्यन्ताकिञ्चनोऽहमुपायान्तरशून्य शरण प्रपद्ये । श्लो- इह चामुन्न चानिष्टनिवृत्तीष्टाप्तिसिद्धये । साक्षालश्या पदाम्भोजे भूयास्ता शरणं मम ।। त्वां पूणे- त्वचरणारविन्दयुगलमेव परमोपायमध्यवस्यामि । अनया अपत्या त्वत्प्राप्तिविरोधिनी अलक्ष्मी दुस्सहभार्या मे वस्मृति- कीर्तनादौ प्रवृत्तात् मत्त नश्यता-नश्यतु ।। 'यद्वा, शरण प्रपद्ये-निरपेक्षमदभिमतसाधकत्वाध्यवसाय- पूर्वक तव चरणारविन्दयोर्भरन्यास करोमि । अलक्ष्मी:--'सा हि श्रीरमृता सताम्' इत्युक्तब्रह्मविद्याया अभाव मे ब्रह्मविद्याविरोधि पापाकान्तस्य नश्यता- क्षिप नश्यतु । त्वां qणे - अनुग्रहैकरूपा मम मातर गोप्तृत्वेन, पुणे-यथावस्थितमोक्षोपायनिष्पत्त्यर्थं प्रार्थये ।। अस्मिन् मन्त्र श्रीशब्दे आनुकूल्यसकल्पप्रारिकश्यवर्जनरूप मद्वयमनुसन्धेयम्। अहशब्दे आकिश्चन्यानुसन्धानरूप कार्पण्य अमनु सन्धेयम् । त्वां वृणे इत्यत्र गोप्तृत्ववरणरूपमङ्गमनुसन्धेयम् । शरण 1 प्रधम मोक्षार्थप्रपत्तिपरतया व्याख्याय अथ उपायसिद्धयर्थ- प्रपत्तिपरतया व्यारयाति यति । - ·सपरिष्कार: श्रीसूक्तभाष्यसंग्रहः 809 प्रपद्ये इत्यत्न महाविश्वासरूपमङ्गं भरन्यासरूपोऽङ्गी चानुसन्धेये । एवं मन्त्रार्थमनुसन्धाय श्रीपपदनानुष्ठान र्तव्यमिति समदाय. ॥ ५ ॥ श्रीसाधन बैल्वेन फलेन श्रीविघातिन । पठेऽलक्ष्मीश्च तद्विध्नान् मायादीन् नाशयत्ययम् ॥ आदित्यवणे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः । तसा फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाशा अलक्ष्मीः ॥ ६ ॥ आदित्यवणे ! बाद्यान्नरसकरतमोक्रोिधितेजोमयदिव्यस्वरूपे ! तपसोऽधिजात.-तपस:-सर्वेश्वर्यास्तव सङ्कल्पात् , अधिजाता सर्व महलान्यधिकृत्य जात -समुद्भूत । वनस्पतिः-वनाना पति , सर्वेषा वृक्षसमूहानामधिपतित्वेन प्रसिद्ध । अथ-मालखरूप । मिस्खा। "श्रीकामो जुहुयादनौ पविल्वैस्तथा फले "। तस्य फलानि तपमा खदोमनिरीक्षणादिना सर्वविघ्नान् , नुदन्तु-नाशयन्तु । के ते विघ्नकरा इत्याशायामाह--मायान्तगयाश्च बाह्या अलक्ष्मी । माया-अन्यथाज्ञानमन्यथाप्रवृतिश्च । अन्तरायातदन- नादिविनाः । याद्या!--लक्ष्मीसंबन्धरहिता अलक्ष्मी:-रक्ष्मीपति- भटभूता । सर्वान् तान् विनाशयन्तु । ते सो श्रीसंबन्धविरोधिन । अलक्ष्मी:-दुम्सहपनी, 'तत्सहचारिण्य' । मायान्तरायाः अन्यथाशानादिरूपान्तरवितायतीः । भाधच् । याह्याथान्या.। अलक्ष्मीरिति विशेप्यं द्वितीयायष्टुरचनानम् इति व्याख्यानमुचितम् । - - ·810 सपरिष्कार: श्रीसूक्तभाष्यसंग्रहः उपतु मां देवसखः (देबि सह) कीर्तिश्च (मणिना)मुनिना मह । प्रादुर्भृतोऽस्मि राष्ट्रेऽसिन् कीर्तिमृद्धि ददातु मे ॥ ७॥ विद्यैश्वर्यादिप्राप्तिनिदानकादिकमर्थयते । हे देवि मा त्वदा- श्रयं, कीति:-विद्यैश्वर्यादिकृता प्रथा, मणिना-रलादिभि सह युगपत् , उपैत-पाप्नोतु । अह अस्मिन् रोके प्रादुर्भृतोऽस्मि-स्वत्मसादात् प्रबुद्धोऽस्मि। कीर्तिम् ,ऋदि-धनादिसमृद्धिं च मे-मा ददातु दिशतु। सा लक्ष्मी इति शेष ॥ ७ ॥ क्षत्पिपामा मला ज्येष्ठामलक्ष्मी नाशयाम्यहम् । अभृतिमममृद्धिं च सर्वान् निर्गुद मे गृहाद ॥८॥ क्षुत्--अन्नेच्छा । क्षुत्पिपासामिति समासो वा । पिपासा- विषयस्पृहा , मला-मल्सनद्धाम् | अलक्ष्मी-प्रतिभटरूपाममलख. रूपाम् । ज्येष्ठाम्-दुस्सहपत्नीम् अलक्ष्मी-दर्शनायोग्याम् । हे लक्ष्मी, सर्वान् एतान् , त्वत्समाश्रयणवलेन मे गृहात्-असद्गृहात,नाशयामि- त्याजयामि। अभूति इत्यादिहे देवि। अभृति गृहक्षेत्रारामदासीदासादि- वितिनिरोधिनीम् । असमृद्धिम्-धनधान्यस्वर्णरूप्यादिसमृद्धिविघातिनी सर्वा पूर्वोक्ता सविमूर्तिका ज्येष्ठाम्, मे मम गृहाद, मत्सन्धिदेशविशेषात् , निर्गुद-त्याजय ॥ ८ ॥ अरम्यादीन् पराणुध खगृहात् पुनरेव ताम् । सश्वरी श्रिय देवी नरमेनाइयत्ययम ॥ - गृहात्-त्वदायगनयोजनम्म ·811 । सपरिकार: श्रीसूक्तभाष्यसंग्रहः गन्धद्वारा दुगवर्षा नित्यपुष्टां करीपिणीम् । ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ ९ ॥ गन्धद्वाराम्-गन्धशन्देन लक्ष्मीसमाराधनोपकरणभूतानि पुप्प. धूपदीपनवेद्यानि समाराधनक्रियालम्बनमूनानि सर्वाण्युपलक्ष्यन्ते । तानि- द्वाराणि यस्यास्ताम् । दुगधों-अप्रयतैरमगले पूर्वोत्तोपायरहितश्च प्राप्तुमशक्याम् । नित्यपुष्टा सर्पकालसर्वदेशसर्ववस्तुप्वपि सर्वदा पुष्टाम् । 'करीषिणीम्-कपरतीम् , मृद्वतीं वा । ईश्वरी सर्वभूतानाम्- चतुर्मुखशिरशतमखपभृतिदेवासुरसिद्धग-धमनुजादीना संघषा भूताना नित्यमूरीणा च ईश्वरी-नियन्त्री, स्वामिनीं । यद्वा 'अशू व्याप्तौ' इति धातो:, "ईचोपघाया" इनि अकारस्थाने ईकारे वरच्यत्यये च, ईश्वरशन्दो निपन्न व्यापित्वाची । तथाच सर्वभूतेश्वरी सर्वभूतनि. यन्त्री, व्यापिनी वा । "नित्यैषा जगन्माता विष्णो धीरनपायिनी । यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेय द्विजोत्तम ॥” इति । अन्यत्रापि' "त्वयैतत् विष्णुना चाम्य जगत् व्याप्त चराचरम् ॥” इति । ताम्-उक्तगुणलक्षणाम् । इहोपह्वये-पूर्वमलक्ष्म्यादिदूषित इदानी तत्त्यागात् देव्यागमनयोग्ये, उपह्वये-सर्वसमृद्धयर्थमायामि । श्रियं-पुरुषकारन्वेनोपायत्वेन चाऽऽश्रीयमाणाम् । ' हिंसायाम्' इति आश्रितदोपनिर्तिकत्वम् । 'श्र श्रवणे' इति आश्रितानामार्तनादं स्वय श्रुत्वा भगवन्त प्रति श्रावकत्वम् । 'श्रा परिपाके' इति आश्रितदोषान् अपहाय, "श्रीणाति च गुणैर्जगत् ' इति आश्रितगुणपूरकत्वम् । 1 परीपशन्दो गोमयवाची। , ·, 812 सपरिष्कार: श्रीसूकभाष्यसंग्रहः "शृणाति निखिलान् दोषान् श्रीणाति च गुणैर्जगत् । श्रीयते चाखिलैनित्यं श्रयते च परं पदम् ॥" इति । अनेदं तत्वम् -सत्-बम-आत्म-नारायणशब्दा. छागपशुन्यायेन सामान्यविशेषभावनया नारायण देवनाविशेपे पर्यवसन्नाः यथा, तद्वत् श्रद्धा-विष्णुपत्नी-श्रीशब्दा. सामान्यविशेषभावनया तन्न्यायन रुक्ष्मीरूपे देवताविशेपे पर्यवसन्नाः ॥ नन्वेवं श्रियोऽप्यनन्याधीनत्वे पतिवन्मुख्येश्वरत्वे, सर्वागमाना- मेकेश्वरपरत्वाभावादककण्ठ्यं न स्यादिति चेन्न-अन्योन्येच्छाविघातकयो: अन्योन्यगुणपघानभावगन्धरहितयोः अन्योन्यसाहित्यानादरेण जगद्न्या- पारेषु पृथक् पृथक् प्रवृतिमतोद्वयोरीश्वरयो: प्रतिपादने हि आगमानामक. कठ्यहानिः । इह त्वनयोपित्यादिवचनबलात् अन्योन्येच्छाविधातरा- हित्ये समप्रधानभावराहित्ये जगद्व्यापारेषु पृथक्पवृतिराहित्त्यादौ च सर्वागमानां तात्पर्याभ्युपगमात् ऐककण्ठ्यमुपपन्नम् । सर्वागमानामीश्वर व्यक्तचैवयपरत्वरूपमैककष्ठय पत्र दुरुपपादम् , श्रीश्रीशविषयसर्वगते. श्वरत्ववचनयोयोरपि तुल्यबलत्वेन तयोरन्यतरस्यापि अन्यथानेतुमशक्य. स्वात्। अतो देपत्योरन्योन्येच्छाविघातादिराहित्ये तात्पर्य वा, पत्यु: प्रघा- नत्वेन प्रधानक्यतात्पर्य वा निरीक्ष्या} सर्वागमानामैककष्ठय निर्वाह्यम् । यथा भगवतो नियन्त्रन्तराभावेन तदेवय स्वापेक्षयोत्कृष्टावधिरहितम् , तथा देव्या अपि नियन्त्रन्तराभावात् तदैश्वर्यमपि सापेक्षया उत्कृष्टावधि- रहितम् । उक्ता प्रमाणं च, बलायलपम्यनियामकाभावेन समतुलाई परस्परवाघाचनहम उभयोरप्यविशिष्ट सर्वभूतेश्वरत्ववचनम् । स्तोत्ररत्ने ·सपरिकार: श्रीसूतभाष्यसंग्रह 813 भगवन इव, चतुश्लोक्यो देव्या खाभाविकानवधिकातिशयेयितृत्व रूप पतिवत् मुख्यमीश्वरत्व यामुनाचार्यः कण्ठरवेण प्रतिपादितम् । "साभाविकानवधिकातिशयेयितृत्प, नारायण त्वयि न मृप्यति" इति, "यस्यास्ते महिमानमात्मन इव स्वल्लभोऽपि प्रभु नाल मातुमियतया निरवधि नित्यानुकूल स्वत ।" इति । 'भगवद्भाग्यकारैरपि पृथुगये, 'भगवनारायणाभिमतानुरुपस्वरूप रूपगुणविभवैश्वर्यशीलाधनवधिकातिशयासरुयेयकल्याणगुणगणाम' इति, वेदार्थमाहे च "अभिमतवानुरूपखरूपरूपविभवैश्वर्यशीलाद्यनवधि- कमहिममहिपी" इति प्रतिपादितम् । श्रीवत्सचिह्नमित्रैरपि 'देवि त्वमहिमाधिन हरिणा नापि त्वया ज्ञायते" इति अनवधिकमाहात्म्य पतिपादितम् । तदात्मजैश्च मट्टपराशरपादी- "अस्येशाना जगत इति तेऽधीमहे या समृद्धि श्रीश्रीसूक्त बहुमुखयते तां च शाखानुशाखम् ॥” इति । एचमनन्याधीनत्वेन पत्या समखात-व्य कण्ठरवेण वर्णित श्रीगुण- रत्नकोशे, “युवयो वातन्त्र्यमत्यकुशम्" इति । अतोऽस्या नार- शब्दार्थत्व "नरसबन्धिनो नारा" इति व्युत्पतिमात्रेग , 'पतिपारार्थमानम्, न तु खो नियाम्यत्वम् , मगवच्छास्त्रे, "सर्वश्वर्य गुणोपेता नित्य तद्धर्मधर्मिणी।" इति । अस्यार्थ -सर्वेश्वरत्वधर्मविशिष्टा, नित्य सर्वकालेषु तदर्मधर्मिणी । तच्छन्दैन भगवानुच्यते । तद्धर्माः शारीरकाध्यायचतुष्टयविवक्षितकारणत्वाबाध्यत्वोपायत्वोपेयत्वसई तर्या मित्वसर्वशरीरत्वादयो धर्मा देव्या अपि धर्मा इति तद्धर्मधर्मिणी . सबन्धश्चात ·814 सपरिष्कारः श्रीसूक्तभाप्यसंग्रहः इत्युक्तम् ॥ देव्याः सर्वव्यापकत्वसर्वान्तर्यामित्वसर्वनियन्तृत्वादिति पादकानि श्रीविष्णुपुराणभगवन्छास्त्रवचनानि प्रागेर दर्शितानि । यथा, "लक्ष्म्या समस्तश्चिदचित्प्रपञ्चो व्याप्यम्तदीशम्य तु साऽपि सनम् । तथाऽपि साधारणमीशितृत्वं श्रीश्रीशयोर्दी च सदैकशेपी ।।" इति । तस्यायमर्थ -चिदचिदात्मक सर्वपञ्चः रक्ष्या. शेषभूत । सा च देवी भगवच्छेपमृता । यद्यपि भगवदपेक्षया उभयो. शेषत्व मेकरूपं वक्तव्यम् , तथाऽपि देव्या सर्वेश्वरत्वप्रतिपादकश्रुतिस्मृत्यादि. बहुपमाणविरोधात् स्वतश्शेषत्वाभावे सिद्ध, ऐच्छिकशेषत्वमादाय पर्यवस्यति । प्रपञ्चविषये तु बाघकाभावात् , स्वाभाविकशेषत्वम् । एव देवीप्रपञ्चयोर्वेपन्यमूचक तथाऽपीति शब्दः। साधारणमीशितत्व- साधारणम् एकम् इति पर्यायत्वात् उभयगतमीश्वरत्वं व्यासक्तमेकम् ; शेपित्वमपि व्यासक्तमेकम् , एकवचननिर्देशात् इति । उक्तं च श्रीराम- मिश्रः-"उभयाधिष्ठान चैक शेषित्वम्" इति। एव व्यासक्तशेपित्वेश्वरत्व- परेय श्रुतिरिति भाव । तदभिप्रायेण “एक शास्ता" इत्येकत्ववादः उपपद्यते । एवं देव्या सर्वभूतेश्वरत्वे न किंचित्सकटमित्यलमतिविस्तरेण ॥ कामाना दशमे वाचामाकूतीना च सत्यताम् ॥ ९ ॥ समृद्धीना च मत्यत्व यशसश्च प्रतायते ॥ मनसः काममाफूति वाचस्सत्यमशीमहि । पशूनां रूपमनस्य मयि श्री श्रयता यशः ॥१०॥ मनमः काम-मनसा काम्यमानमर्थजातम् । आकूतिम्- अभिप्रायगतं मनोरथपरिकल्पितमर्थम् , वाचा संबन्धि, वाचा याच्यमानम् - ·815 सपरिष्कारः श्रीसूनभाष्यसंग्रहः सर्वप्रकाराभिलषितभयम् । पशूनां रूपं - जीवधनसमृद्धिम् । अनस्य अदनीयस्य । रूप-रूप्यते प्रकाश्यतेऽनेनेति रूपम् । अन्नसमृद्धिहेतुम्तं सर्वम् । सत्यम्-अवितथं यथावस्थित लक्ष्मीप्रसाद, अशीमहि-अभिल- पेम । किं च सा श्रीः, मयि-लक्ष्मीचरणकमलयुगलपरिचरणपरे पूर्वोक्तमर्थजावं तत्समृद्धि प्रथित यशश्च श्रयताम्-पापयतामित्यर्थ. ॥१. अवतीर्णा जगत्यर्थ कर्दमस्य गृहे रमा । या तामेकादशे लक्ष्मी तन्मुखेनार्थयत्यसौ ॥ कर्दमेन प्रजाभवा मयि संभव कर्दम । श्रियं वासय मे कुले मातरं पममालिनीम् ॥११॥ हे कर्दमप्रजापते, कर्दमेन त्वया, प्रजाभूता--प्रजात्वेन स्वीकृता । 'अभूतनद्धाने चि.' इत्यादिना चिः । ईवाभावः छा- न्दस: । या पुत्रीत्वेन स्वीकृता ता श्रियम् । मयि-श्रीसमाराधके संभव-समावय । किं च हे कर्दम, स्वस्पुत्रीं श्रियम् , मे कुले-लक्ष्मी- चरणारविन्दपरिचरणपरस्य मम पुत्रपौत्रज्ञातिसंवन्ध्यादिवपि वासय-- नित्यनिवासिनी कुरु । तामेव विशिनष्टि मातरम्-सर्वमृतजननीत्यात् अस्माकमपि जननीम् , पद्ममालिनी-पद्ममालालकृता सौन्दर्यलावण्याद्या. कारतया सर्वाहादकारिणी थ्रियन् ॥ ११ ॥ आपा सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत! वम मे गृहे । नि च देवी माता प्रियं वामय मे कुले ।। १२ ॥ जाप:-भगवदायतनभूताः, I स्निग्धानाम्- माज्यौलमधुप्रभृतीनां कारणभूताः याः, ता आप., स्निग्धानि-आज्यादीनि तानि मम- .

·816
-
सपरिष्कार• श्रीसूक्तभाव्यसंग्रहः
गृहे सृजन्तु-उत्पादयन्तु । हे चिक्लीन-भगवदन्त पुरद्वाररक्षक ; मे-
लक्ष्मीचरणाम्भोजमक्तस्य मम गृहे, मद्भवनद्वार इव, वम नित्य सन्निहितो
भव । चिक्लीतो नाम भगवदन्त पुरद्वाररक्षक । तथा च पौराणिका.
पठन्ति, "पद्मो गदो निधि शखधतुःष्ट्रो गजस्तथा । कश्याण
सर्पपश्चास्याश्चिक्लीनो गृहरक्षका ॥" इति ।
किंच हे चिकीता देवीं-द्योननशीला, मातरम् - अखिललोक
जननी अस्मजननीं श्रिय-सर्वसमाश्रयणीया, मम कुले - अस्मत्पुत्र-
पौत्रादिके निवासय च-अस्म कुलसमृद्धिं च त्वमेव सवर्थयेत्यर्थ ॥
व्यवहितस्य'नि' इत्युपसर्गस्य वासयेत्यनेन सबन्ध ॥ १२ ॥
देवासुरमनुष्याधैर्घष्टव्या पदावामिनीम् ।
त्रयोदशे पुनर्देवी लक्ष्मी प्रार्थयते हरे ॥
आद्रों पुष्करिणी यष्टिं पिहला पनमालिनीम् ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो ममाऽऽवह ।।१३।।
आद्रा-दयाहृदयतया तापत्रयतप्तान प्राणिनो दृष्ट्वा दूयमान
चेतस्तया तान् खकटाक्षामृरमिवर्षयतीं। पुष्करिणी-पुश्करवर्तिनीम् ,
श्रीनिलयकर्णिकोदरनिवासिनी "श्रीनिलयनकरकमलबरयुत" इत्यादि
तन्मन्त्रे । यष्टिं यजिक्रियास्वरूपाम्, परमयागमूनाम् , यष्टया वा ।
पिङ्गलां-भगवच्छायानधारणीयशीतलमनोहराहादकरदियार्णाम् ।
पधमालिनी-दिव्यरूपोद्भूतपद्ममालालकृता "श्रीनिलयमालाघा
रिणी" इति तन्मन्त्रे । चन्द्रां हिरण्मयीं इत्यादे पूर्ववत् योजना ।
अनापि जातवेदश्शब्देन श्रिय पतिमेर सोधयति ॥ ॥ १३ ॥

·. सपरिष्कारः श्रीसूक्तभाप्यसंग्रहः 817 भादरातिशयेनैव पूर्वोक्तामविशेषतः । चतुर्दशे पुनः प्राह द्वयं तत्सर्वरक्षकम् ॥ आदी पुष्करिणीं पृष्टिं सुवर्णा हेममालिनीम् । सूर्या हिरण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो ममाऽऽबह ।। १४ ।। अत्र 'पुष्टिं', 'सुवर्णा', 'सूर्या', 'हेममालिनी' इत्येतावन्मानो विशेषः । अन्यत् सर्वे पूर्ववत् ।। पूटिं-- अखिलसमृद्धिरूपाम् । सुवर्णा-प्रस्कूिलानुकूलभीषण- रमणीयाप्राकृतदिव्यरूपाम् । सूर्या-सर्वेश्वरवत् सकलचेतनाचेतन. व्याफ्नभरणनियमनशीलाम् । 'सुष्टु ईरयाती' इति सूर्या ; ताम् । "राजसूयसूर्य" इत्यादिना निपातः। "सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च" इति! पुटिमिति प्राप्यत्यमुक्तम् । सुवर्णामिति प्रापकत्वमिति विशेष ॥१४ अन्तिमेनाद्य सूक्तार्थतात्पर्यातिशयात् पुन । भनन्यगामिनी देवीं संनियच्छन् नियच्छति ।। त म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् । यस्य हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽधान् विन्देय पुरुषानहरा ।। १५ ।। इति श्रीसूक्तं संपूर्णम्। अयमन विशेष -हिरण्य....पुरुषान् – पूर्वोक्तकुप्याकुप्यजीव- धनदासादिकमशेषधनजात यस्यां प्रधानेश्वरेचर्या प्रणिपातपसनायाम् अखिलनन्दन्यां अस्मज नन्या प्रभूत-निरवधिकातिशन्देिय-लभेय, अद्य-सूक्तावसाने । सूनेति। प्रागेर सम्पगुक्केत्यर्थः । तात्पर्यम् = आस्था । संनियच्छन्-भगवन्तं नियच्छन् । 2.-52

·818
सपरिष्कार: श्रीसूक्तभाप्यसंग्रहः
वां-सर्वपदानपर्याप्तसमृद्धिमती करुणासाननमुखी सपैश्चरेश्वरी श्रिय
तचरणारविन्दपरिचयकविनोदे खजानवलशक्तिक्षमादयासौहार्दादिसर्व-
कल्याणगणैस्तव दास्यकरसे मयि, जातवेदा श्रिय पते! अनपगामिनी
अन्यत्र सर्वत्राप्यपगमनशंकारहिता यथा[स्यात् !] तथा संनिधापय ।।
एवमेतत्सूक्तोक्तसकलार्थना जानता अनेनार्चनहोमजपतर्पणा-
दिकं कुर्वतां तस्याः प्रसन्नपायनकान्तिशान्त्याकरबदनारविन्दनिवेशित.
मनोनयनयुद्धीनां तचरणारविन्दभजनयजनमननस्मरणकीर्तनवन्दनादि.
परममङ्गलाचरणानां भगवत्पादाम्भोजविन्यस्तसमस्तभराणामनन्यभावानां
पुरुषाणामहिकमामुष्मिकं वा भोगजातम् , साक्षात्परमपदाधिष्ठातृभूतपरम.
पुरुषचरणारविन्दनित्यकैहर्यरसिकपरमसूरिपरिपन्महिष्ठ नादिकमपि सालं
सुलभमिति सकलश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणसिद्धान्तः ।।
यतीन्द्रमाहानसिकात् प्रणतार्तिहरात् गुरोः ।
सत्संप्रदायसिद्धोऽय: श्रीमूक्तस्य विनिश्चितः ।।
इति श्रीनाथ निविरचितथीसकमाव्यसंग्रहः ॥
1 अनपगामिनीमित्यस्य अपगमनं स्वररित्यगः तद्रहितामित्यर्थोऽलम्।
लक्ष्मीतन्नादयो यत्र श्रीसूक्तार्थाः सुविस्तृताः ।
धियो नारायणस्येव पारम्यं योधयन्ति नः॥१॥
महिमानं श्रियः श्रीमद्यामुनार्यानुसंहितम् ।
चतुश्लोक्यामभापिष्ट श्रीमद्वेदान्तदेशिकः ॥२॥
तन सर्व समालोज्य निरधार्यन्ततो हि यत् ।
यच्चान्न भाष्ये भट्टायशिप्यपादावधारितम् ॥३॥

·सपरिफारः श्रीसूक्तभाष्यसंगहः 319 उभयस्थकरस्यात् नत् लक्ष्मीनारायणारतकम् । मुस्त्युपाय उपेयञ्च शेषीश्चमिति स्थितिः॥४॥ इत्यमीशाद्युपनिषत्परिपारविधायिना। श्रीसूक्तभाप्यं संगृह्य परिष्टयान योजितम् ॥५॥ इति श्रीवात्स्यवीरगधाचार्यले उपनिषद्भाग्यपरिष्कारे श्रीमुक्तभाष्योगपरिष्काम । अश्यपूर्ण आपः एजन्तु आर्दा पुफरि १४ आर्दा पुष्करि १३ पर्दमेन प्रजा शाची प्राक ऋकसंख्या पुटसं ऋक ऋप्सं पटसं 805 क्षुत्पिपासां ८ 810 धादित्यवण ६ 809 गन्धद्वारा ९ 811 १२ 815 चन्द्रा प्रमामा ५ १05-7 817 नाममा १५ 517 816 नामावह २ 804 उपतु मां देव ७ d10 मनमः काम ६० 814 ११ 815 हिरण्यवर्णा , 804 कां सोस्मिता 806 श्रीसूक्तानन्त विऽपि महानुमधीयात दमानि पमप्रिये पद्मिनि पमहस्ते पनालये पटायाक्षि। विदरप्रिये विष्णुमनोनुकूलत्वपापा मयि संनिधास र थिय जातः श्रिय आनियाय धियं पयोनिमभ्यो दधातु । धियं बसाना अमृतधनायन भजन्ति सासरियारिनन् । दिय एवेनं नरियामादधाति संसारमा सय संवत संधीयते प्रजया पशुमि: पद महादेयं च विद्महे विगुपन्य च धीमदि । मनोगदमी योदयात् ॥ शुभमस्तु ·श्री: श्रीमद्भगयो रङ्गरामानुजमहादेशिकेभ्यो नमः । द्वयोपनिषत्परिष्कारा श्रीमत्तयीशिखरलक्ष्मणसंयमीन्द्रसेवात्तमन्त्र पर एप तदर्थविस्य श्रीरङ्गलक्ष्मणमुनेश्चरणाजसेवी दृष्टां दयोपनिपञ्च परिष्करोमि। प्रपन्नजनसंतानकूटस्थधीपराड़कुशमुनि - श्रीभगवनाथमुनि- परम्पराप्राप्तेपुप्रतितन्त्रेषु यदन्यतमं प्रपत्तिरूपं हितम् , तन्न करणमन्त- तया तैराहत तावत् द्वयमिति मन्त्ररत्नम्।यत् खलु श्रीभगवद्रामानुज- मुनिना गधे, 'अन्न द्वयम्' इति, 'येन केनापि प्रकारेण द्वयवक्ता' इति, 'यमर्थानुसंधानेन सह सदैवं वक्ता' इति चाभ्यस्य निर्दिष्टमनन्तरः तत्संप्रदायप्रवर्तकैः सर्वतोमुखविहितपरश्शनव्याख्यामुखरितनिखिल- दिइमुखं विजयते । यस्य खलु सदुच्चारणेन यथोपदेशकृतेन, विश्वामित्रोपदिष्टमन्त्रजपेन शुनश्शेफ इन पुरुषपशुः, सर्वोऽपि पुरुषो पद्धो भगवतः श्रीमतो नारायणस्य निरवग्रहेणानुग्रहेण नियतं बन्धाद् विमुच्यत इति रहस्यविदो निश्चिन्ति, तस्यास्य मन्त्ररत्नस्य दया- स्यस्य प्रकाशिकेयं द्वयोपनिपत् । अस्य द्वयस्य विपये श्रुतिः प्रथमं प्रमाणं स्थितमिति श्रीदेशिक- चरण: श्रीमति रहस्यनयसारे संदर्शितमेव । तथा 'सारनिष्कर्षाधि- कारश्लोके-'उपनिषदमृनान्धेरुत सारमार्याः' इत्युरनिपन्सारत्य- कथनात् अष्टाक्षरोत्तमलोकयोः अथर्यनारायण-गीतोपनिषद्तत्वयत् द्वयस्यापि किञ्चिदुपनिषद्तत्वमुदितम्। तदधिकारमध्ये च, 'द्वयमपि पठश्रुत्याधुकरीत्या सकृत् स्वोचारणकर्तुः सर्वप्रकारेण कृतकृत्यता. करणचणप्रभावशालि' इति द्वयस्य क्ठश्रुतिगतत्यमभ्यधायि । तत्र सारासादिन्याम्, 'यः सरुदुचारः संमारतारको भवति' इति श्रुतिवाक्यमुपात्तम् । सारप्रकाशिकायाम् , 'नत् द्वयं सकृदुचार: संसारविमोचनं भवति' इति वाक्यानुपूर्वी गृहीता। द्वयाधिकारे चाचाय:, 'द्वयम् इदं कठपल्लयां पृथक्पृथगुपदिश्य संमेल्यानुसंधे- ·821 सपरिफारा योपनिषत् यतया विहितत्वात् भग पच्छास्त्रधीप्रश्नसहितादिपु वर्णोद्धारादीन्यपि विधाय प्रतिपादितत्याच श्रुतिमूलतान्त्रिकमन्त्रभूतम्। इद पूर्वाचार्य- पास्यमिति वैपाश्चिदुक्तिश्च, आप्ता उपदेष्टार इत्यादरणार्थ वा, परमाचार्य सन्यर पर भगवच्छात्र समुपदिष्टवानित्यतो हेतोवी भवितुमर्हति' इति अस्य कालीरूपश्रुतिगनयमश्रावि । अन सारा स्वादिन्याम्-कठाल्ल्यामष्टाक्षरावरणव द्वयस्य पूर्वखण्डमुपदिश्य, 'पूर्णमद' इत्यादिक पठित्या, 'परमपुरपायच्दु सण्डद्वय समेल्य सरदुधारयेत्' इति रिहित वाम् इति व्यारयायि । सारप्रकाशिकाया विमज्योक्ति मूलनिर्दिा, 'अथात श्रीमद्वयोत्पत्ति । याक्यो विशीय । पट पदानि । अर्या(थी) दश। पञ्चविशति अक्षराणि। पञ्च पशाक्षर प्रामम्। दशाक्षरमपरम्।नगाक्षर प्रथमपदम्। द्वितायतृतीय चतुर्थानि नयक्षराणि । पञ्चाक्षर पञ्चमम् । द्वयक्षर पष्ठ ' इत्यादिपु विभज्योक्त" इति मुखातरेण विथा । ततोपात्तानि यास्यानि सर्गाणि उपनिषद्गतानीति स्पष्टम्। तत्र धाप्रश्नसहितादिगतवर्णोद्धार- फमश्च सागस्वादिन्याम्, 'श्री प्रथमाक्षरम् । मकारो द्वितीयाक्षरम्' इत्यादिन मेणेति वाक्येन विशदित । सारप्रमाशिकाया तत्र, "नमार्ण विद्धि हृदय बितयाणे शिरो मतम् । शिसार्ण त्र्यक्षर विद्धि कवच तदेव हि । अत्र पञ्चाक्षर नेत्र यक्षर परिकीर्तितम् । श्रीमरदात् परे युक्त नारायण इतीप्यते ।तपरे चरणोशब्द तपरेशरण तया। प्रपद्ये तत्परे युक्त नमशब्दमत परम् । श्रीमते च तथा युक्त परे नारायणाय चेतिमनोद्धारक्रमोश्च'इयुक्तमस्ति। अत्र मन्त्रानुपूर्वी स्पष्टा । परतु उत्तरखण्टे नमशाद प्रथममिति अत्र प्रतीयते । श्रुतिमनुसृत्य नमश्शब्दस्या ते पाठ साम्प्रदायिक इति तथेत्रमाव्यम्। एव श्रीप्रश्नसहितादिवत् श्रुत्तेरपि दर्शिनत्यात्, सा च श्रुति फठथुति , कठपल्लीध्रुति इत्यगमनाच व्योपनिपदिय यज्ञोपवीत- मन्त्रादिवत् श्रुतिरेवेत्यरसीयते । पूपिरानुपूर्णमाहित्येनाध्ययना ·824 सपरिष्कारा द्वयोपनिषत् षट् पदानि । अर्धा(E)दश । पञ्चविंशतिः अक्षराणि । पञ्चदशाक्षर साध्योपायोपेयोभयमध्यन निरूप्यते तन्छेपतया। अत एवोक्तम् , 'उपायोपेयरूपार्थद्वयप्रतिपादकत्वात् द्वयम्' इति श्रीमद्स्यतय- सारे । 'वरणसमर्पणयोः सण्डद्वये क्रमेण प्रतिपादनात् द्वयमित्यपि केचित्' इति द्वितीयपक्षश्च तत्र निर्दिष्टः। तत् फलान्तरकामायाऽपि द्वयम्य प्रयोज्यत्वे तत्र द्वयत्वनिर्वाहायेति ध्येयम् । अथ, 'श्रीमनारायण स्वामिन् दासोऽहं तव तस्य थे। परमीप्सु- स्तमेवार्थमनुकूलो विवर्जयन् । प्रातिमूल्यं सुविनन्धः संप्रार्य शरणं परम् । प्रजामि युप्मचरणं तवंगाहं मयाऽर्पितः' इति श्लोस्वयात्मके प्रपत्तिमन्तान्तरेऽपि द्वयमिति व्यवहारसद्भावात् तद्वत्यावृत्तं प्ररुत- मन्तखरूपमाह पटादानीत्यादिना । अर्धा दशेति पाठः साधीयान् ; चाक्यपदतदेकदेश अक्षर संरयानकमात्। अर्ध:-शकलम्। दश पेमे 'एकाक्षरपदः प्रथमः' इत्यारभ्य दन्ते, श्री-मत्-नारायण-चरणी- शरणं प्रपधे-श्रीमते-नारायण-आय नमः इति । न च मत् इत्यस्य पृथ- करणे प्र इत्यस्यापि पृथकार: कुतो नेति शंस्यम्-एकाक्षरपदः इति पदशन्दप्रयोगात् अर्थवतो भागस्यैवार्धश-देन विवक्षणात् । प्रेत्यन्य चोपमर्गतया केनल व्यक्षकत्वात् धातुनेर तदभिमतार्थनचनात्। ननु पूधिमदित्यस्यपृथमारे उत्तरतापि तथाकिनस्यादिति चेत्-उकार्थ- त्वात् , उपरि चतुर्थीसमाचाविभजनम् । चरणावित्यादो विभक्त: अपृथकारेपि आयेति पृथकार: तस्य पुरुषार्थरूपप्रधानार्थपरत्वात्। नम इत्यनापृथकरण तु विरोधिनि मन्त्रार्थममाप्तिर्मा भूत् । कि तु पिरोधि- प्रहाणे इत्याशयेन । नेत्यस्य पृथक्पदत्वेऽपि मः इति पष्ठयाः नया मेलन विनाऽर्थसमाप्त्यभावात् अभावस्य च प्रतियोगि विना योधा- भावादिति विमृश्यम् । अर्थाः दशेति पाठे एतदर्धदशकविरक्षितार्थ दशकमेयान नाह्यम् । तदिदमएश्लोक्याम्, "नेतृव नित्ययोग समु. चितगुणजातं तनुरयापनञ्चोपाय कर्तव्यभागं त्वथ मिथुनपरं प्राप्यमेवं .

·सपरिष्कारा द्वयोपनिषत् 825 पूर्वम् । दशाक्षरं परम् | नवाक्षरं प्रथमपदम् । द्वितीयतृतीयचतुर्थ त्र्य- क्षराणि । पञ्चाक्षरं पचमम् । द्वयक्षर षष्ठ । एकाक्षरपद. प्रथमः । एकाक्षरो द्वितीयः । चतुरक्षरस्तृतीय । चतुर्थपञ्चमपष्टसप्तमा एवं इय- क्षराणि । अष्टमश्चतुरक्षर । यक्षरो नवम । दशमो द्वरक्षर । पत- न्मन्तश्च प्रपति । (एतम्मन्त्रस्य प्रतिपत्ति (अपत्ति)) पूर्यो नारायण. प्रोक्तोऽनादिसिद्धो मन्त्ररत्न मदाचार्यमूल | आचार्यों वेदसम्पन्नो प्रसिद्धम् । स्वामित्वं प्रार्थनाञ्च प्रनलतरविरोधिप्रहाणं दशैतान मन्तारं नायते चेत्यधिगतनिगमः पटपदोऽय द्विखण्डः" इत्युक्तम् । शप्दतोऽर्थतश्चानासौष्टवयाहुल्यादस्य श्रीमहारकश्लोक विपदन्ते। श्रीत मिल्ययोग गुणिनमपि पर विग्रहं प्रापकत्वं वर्तव्यं प्राप्ययुग्मं फलमतुलमपि प्रातिरोधिप्रहाणम् इति रीत्या स्यादिति। एवं पुरस्कार- स्वम्, उपायोपेयात्मक सिद्धवस्तुद्वयम्, साध्योपेयम् , साम्योपाय:, तदङ्गानि च पञ्चत्यपिदशक स्यात्। श्रुतत्वाददशकमस्तु; शम्दतोऽर्थ- तश्चानेकार्थपरत्वात् किमेवं प्रमेयदशकेनेति च मन्यन्ते इस्पदम् । पञ्चविशतिः अक्षराणिपण्डद्वयगतानि अक्षराणि पञ्चशि. तिरित्यर्थः । पञ्चदशाक्षर पूर्वम् = पूर्वखण्डे अक्षराणि पश्चदश । शिष्ट स्पष्टम् । आचार्य इत्यादय श्लोका:येऽन्न पठिनाः, तत्रान्तिमश्लोकद्वयम्, 'मन्न राजमिमं विद्याद् गुरुवन्दनपूर्धगम्' इत्यानन्तरं पठिन्या, उपरि, 'नानुकल्यं न नक्षनं' इत्यादि च पटिया, समिदं प्रपत्ति- मतान्नरोक्त दयविषयेऽपि ग्रहीतु साम्प्रतमिन्युन दयाधिकारेम 1 चिन् कोशे, 'याचार्यों वेदापनः' इति पादमुपमास्य पठित्वा सर्पश्लोषावसानस्थं, 'तरमद् गुम्नरी गुरु' इति पावमा प्रत्याहारेणेव पठितम् ।

·828 सपरिष्कारा द्वयोपनिषत् प्रपरयनुष्टानमपि मा भूत् । श्रुतिस्वारस्यादिति चेन-प्रयोगसम- वेतार्थस्मारकत्वस्यैव मन्बस्वमावन्यात् स्मरणस्य चानुष्ठानार्थत्वात् प्रपत्तस्त्यागायोगात् । तदुक्तं न्यासविशतावाचाय:, 'नेहाभिकान्ति- नाश' इति श्लोके- "तस्मात् क्षेत्रे तदर्हे सुविदितसमयदेशिकः सम्यगुप्त मन्त्रास्यं मुक्तिवीजं परिणतिवशत: कल्पते सत्फलाय ॥" इति । अत एव प्रपत्त: मन्त्रोच्चारणात् पूर्वानुष्ठेयत्वं वा उच्चार- णाङ्गत्वं या नेन शक्यहम्-प्रमाणतर्कविरोधात् । न च वचनवलात् मन्त्रस्यास्याधिकारिविशेपे प्रयोगसमवेतार्थसारकत्वं विना स्वोच्चा- रणमानान्मोक्षहेतुत्वमेवास्तु इति वाच्यम्-यत्र यत्र प्रमाणे शानाति- रिक्तस्य मोक्षसाधनत्यमुकम् , तस्य साक्षात् तथात्वे न तात्पर्यम् , फितु शानद्वारैवेति शापनायेव, 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति निपेधश्रुतिप्रवृत्तेः । अत:, 'अनेनैव तु मन्नण स्वात्मानं मयि निक्षि- पेत् । मयि निक्षिप्तरर्तव्यः इतरत्यो भविष्यति' इति धधनात् निक्षेपम्य मध्ये आवश्यकतया संसारविमोचनत्यं नाम संसारविमोक्ष- हेतु पत्तिहेतुन्वरूपमेकमेवासाभिशसाधारणमत्रोक्तम्, प्रतेरस्याः सर्वाधिकारिसाधारण्यात् अज्ञाभिज्ञमेदेनार्थद्वयवर्णने वाक्यमेद प्रसंगात् ॥ तर्हि उक्त: प्रपतिद्वारैव हेतुये उक्तिः कथं पृथक् उपायत्वेन परिगण्यत इति चेत्-मन्त्रोक्तयावदर्थनिशदशानविरहेऽपि तदधीने अविशदभरसमर्पण एर मत्यपि सपिक्षिनाथद्यापनक्षम- तथा पूर्णप्रत्तिगर्भभूतमन्त्रोच्चारण कृतमिति नादृशमन्त्रोच्चारण- रूपान्यारत्यं पुरस्टन्यत्र पुरुष प्रशस्य भगवान पतदनुप्टिताविशद- प्रपत्तिस्वीरेणानुग्रमातीति उक्तिप्रशमनायैव तथोक्तेः। उभयपी- पत्ये स्वनिष्ठा। स्वरूपेण पुपलतया भगन्ती स्यात्मिरा निष्ठति। सर्व चाफ्यं साधारणमिति उक्तिमानपीपल्ये उक्तिनिष्टा । किञ्चमन्त्राणां सामाश्यमानेऽधे विनियोग इति लिगरलसिद्धम् । मन्तधायं ·। सपरिष्कारा द्वयोपनिषत् 829 वाप्नोति) सर्वपुरुषार्थसिद्धिर्भवति । न च पुनरावर्तते इति य एवं वेद । इत्युपनिषत् । ॥ इति द्वयोपनिषत् ॥ (अथ द्वयोपनिषदो मातृकान्तरपाठ) इरिः ओम-सवा एप महानज आत्मा अन्नादो विन्दते वसु । श्रीमनारायणविषये प्रपत्ति कण्ठतो यक्ति प्रपत्तिम प्रार्थनाधित- स्वदुष्करकर्मफसमर्पणरूपेति तदर्थवाभाव्यात्, क्षुद्रफलादि-भगव- प्राप्तिपर्यन्तसफलमाधनताया-प्रपत्ती परदशतप्रमाणप्रतिपन्नत्याच्च सर्घफलार्थिनाऽपि प्रपत्तिमनुतिष्ठता मन्त्रःपरिग्रायोऽयमिति लिगात् सिद्धयत्येव । तदेवं प्राप्ताप्राप्तविवे के क्रियमाणे, 'सदुच्चारः संसारमोचनो भवति' इति वाक्यमंशान्तरस्य र्थसिद्धत्वात् सकृत्य- विधानमात्रेदम्परम् । अतश्च, प्रपत्तिमुखेनैव कार्यकरत्ये 'सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । यद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति' इति थक्षरविशेषद्धयस्य चास्य च न विशेष इति न शनीयम् । श्रीप्रश्न- संहिताद्यनेकोपबहणरलेन चास्यैप महिमा स्थापितो भरति । तत् सिद्ध अध्ययनानन्तरं विशदज्ञानपूर्नमविशदज्ञानपूर्व वा जपपुरश्च- रणादिरूपावृत्तिनिरपेक्षमेव एतद्द्वयोच्चारण प्रपत्तिरूपाहिद्वारा मोक्षपर्यन्तसफलसाधनं भवतीति कृतं विस्तरेण । विवेचितश्चैतदनु- धन्धि सर्व पूनाचार्य:,अस्सदाचार्य: धीरङ्गरामानुजमुनिभिः, अस्माभि- श्चान्यत्रोक्तिमपत्तिविवेवने विस्तरेणेति नेह प्रतन्यते । सकरपमिदं संसारविमोचनरूरफलाशएर, न त्वन्यफले उपयुज्यते इति न मन्त- व्यम् । परमफलम्बात्तु तस्य प्राधान्येनोक्तिरिति धुवोधयिषया सर्व- मपि फलं संगृह्णाति, सर्व पुरुषार्थसिद्धिर्भवति, न च पुनरावर्तत इति । 1. अयं द्वयोपनिषत्पाठ, श्रीविद्वद्वरिष्ठश्रीगोष्ठीपुराभिजनश्रीसौम्य- नारायाणाचार्यचरणानुजश्रीरामदेशिकाचार्यदत्ततालकोशे उपलब्ध इति वेदान्तदीपिकारयायां मासिकपनिकायां प्रकाशितः।

·830 नपरिष्कारा द्वयोपनियत् अय मातान्तरमधिकृत्य किश्चिदुच्यते । अन्न 'स या एप' इति वाक्यं सर्वफलप्रदसिद्धोपायपरम् । विन्दत इति णिजथगर्भमिह । यो ब्रह्माणमिति प्रपत्त्यादिकथनम्। ऋगित्यादि प्रपत्तः सर्ववेद- प्रसिधिशप्तये । सयं-पर ब्रह्म। श्रद्धां लक्ष्मीम् । विश्वासमुख्यत्वं या श्रद्धामित्युच्यते । तदर्थ सत्यमिति सर्पशहातहोन्मूलनमित्यादि भाव्यम् । अत्रत्य 'सत्यं तद्वयम् मदुचार: संसारमोचनं भरति' इति वाक्यं सारप्रकाशिकायामुपात्तम। सारास्वादिन्यां यदुक्कम् , 'पूर्घखण्डं पटित्या पूर्णमद इत्यादिपाठानन्तरं उत्तरखण्डस्यापि पाठा कृतः' इति, तदप्यनेर मातृकायां लक्ष्यते । इदं मनसिरुत्यैवाचाय:, मन्वोऽयं विभज्याधीत: संमेल्यानुसंधेयत्वेन विहितश्चत्युक्तमिति चावसीयते । अतो मातीयमादरणीया लक्ष्यते। किं पूर्वदर्शितो भागः, अयञ्चति संयमेकैवोपनिषत् ? किया अभिरहस्ये वृहदा. रण्याचकस्यामेव शाखायां शाण्डिल्यविद्यायाः विशकलितपाठ इव पठशासायामेव स्थाने विभिन्ने पृथगनयोः पाठः इत्यादिविमों विमर्शकानां बुद्धिशकिमनुरुध्य यथातथा भवतु । स्थितं तु प्रसा- स्यते। पक्रस्यामुपनिषदि थूयमाप वाफ्यमुपनिषदन्तरेऽपि तवतन पठयमानं यदुशो दृष्टम् । तथेहापि श्रुतानि वाक्यानि उपनिषदन्तर- हरीत्यैर सन्ति । तथाहि-अन्न सवा पप महानज आत्मा' इति याफ्य ग्रहदारण्यके (६. ४) श्रुतप्रायम् । यो ब्रह्माणमिति चना- चतरीये। सर्व तदित्यादिना संमिलितोच्चारणं विधीयते । पूर्व- सण्डपाठः श्रीमनारायणेति । अस्य राण्डस्योत्तरसण्डमेलनेन पूर्ण त्वसंगदनार्थोऽर्धपादः द पूर्णमित्यादिः। वृहदारण्यके (७.९) 'पूर्णम इत्यादिश्यं मन्त्रः पच्यते । श्रीमते इत्यादिगत्तरखण्डः। गृह. दारप्यत पव पूर्णमद इन्येनपाठानन्तरम् , "शा संग्रह | सं पुरा- णम् । यायुर समिति ह फौरच्यायणीपुनः । वेदोऽयं ब्राह्मणा विदुर घेदनेन यद् वेदितव्यम्" इत्यानुपूर्वी लक्ष्यते । कि सेवेह लेखा- प्रमादार खं ब्रह्मत्यादिना विचिदन्यथामूना, उत परमार्थीतिरिय- .

·831 । - सपरिष्कारा इयोपनिषत् यो ब्रह्माणं दिधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिपकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ।। इति होवाच । ऋग्वेदं प्रपद्ये। यजुर्वेदं प्रपद्ये । सामवेदं प्रपद्ये । इतिहासपुराणानि प्रपद्ये । मत्यं प्रपद्ये । श्रद्धा प्रपद्ये । परमात्मने प्रपद्ये । भागवताय प्रपये । वासुदेवाय प्रपद्ये । ओं प्रपद्ये । नम अपधे। श्री प्रपद्ये । श्रियं प्रपद्ये। यद्वेदा दिव्यगायत्री जयति । तदेषाऽभ्युक्ता । तदेव भूतं तदुपासितव्यम् । तत् पूर्णसौन्दर्य लक्ष्याः । तदेवममृतं सदानन्द सत्यम् । सत् द्वयम् । सर्व तत् सकृदुच्चारणो (सकृदुचारः संसारमो. चनो!) भवति । श्रीमन्नारायणचरणौ शरण प्रपद्ये । इदं पूर्णमदः पूर्ण पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते । सबै पूर्णमिति । स होवाच---श्रीमते नारायणाय नमः ॥ खं ब्रह्म । सं वायु । पुराणम् मितिहास । ख प्रायणी- पुत्र । वेदोऽय ब्रह्मो : | वेदानेन वदितव्यमिति । य एवं वेद । इत्युपनिषत् । हरि: ओं ॥ श्रीरस्तु । शुभमस्तु । मिति विवेचविमृश्यम् । नूनमिदं सर्वम्, द्वयस्यापि प्रणः पूर्व- मपेक्षित; प्रणाधिवत रुपविपये इति ज्ञापनार्थ प्रवृत्तमिति गृह- दारण्यकानुसारेण भावनीयम् । एतन्मन्त्रार्थश्च रहस्यग्रन्थेषु विश- दमनुसंधेयः। अब शीशदार्थानांधारणाय अन्यत्र स्थितोऽस्मदीयोऽयं श्लोकोऽप्यनुसंधानमर्हति । य एप:- श्रील्यं श्रिता शरणमीप्सुभिरार्तरावं श्रुत्वा धिना सपदि शाद्भिभुजान्तरालम् । तं श्राश्यस्यथ टणासि समस्तमेनः श्रीणासि च प्रगुणदास्यविधादिमिनः ॥ इति ।

·832 द्वयोपनिपत्परिष्कार: तत् सिदं सर्गोपनिषत्प्रतिपाद्य: पब्रह्मभूतः पुरुषोतमः श्रीमनारा- यण एव भक्तथा प्रपत्या वा प्रसाद्यमानः सर्यमपि पुरुषार्थ प्रयच्छ- तीति सर्व समासम्॥श्रियं प्रपद्य श्रीसूक्त मन्त्रेणाथ श्रियाऽन्वितम् । नारायणं प्रायन द्वयेनतेन मुक्तये ॥ ईशापुरनिषद्भाग्यपरिकारविधायिना । द्वयोपनिपदश्च परिकार: कनात् कृतः ॥ स जयति यतिराजः सोऽपि वेसन्तसूरिः तदुभयपदसे गस्वादधन्याश्च मन्तः । तदनयरचनान्यक्ततत्यार्थम- श्रुतिगणसमधीया साधु सर्वं जयन्तु ।। थीमवेदवतंसलक्षणमुनिश्रीपादसेवी श्रुती: श्रुत्वा श्रीयुतरालमणमुनिश्रेष्ठान्महिष्ठोनिभिः । वात्स्य: श्रीशयास्यक्षिणपदं नियि नाना ती विश्वक्षेमपरी व्यधादिति परिकार: परो गृयताम् ॥ ईशाधा या श्रुनयः उदिताः श्रीमहारण्यकान्ताः याच श्वेताश्वतरमुसतः श्रीद्वयान्ता इह न्याः। एताः प्राच्यवरविहितन्याक्रियायुक्ययुक्ति. प्राप्तद्वैधा: ममुचित रिफारभन्श जयन्ति ।। इति श्रीरत्मयशमुक्ताफसायनान सन्चरति श्रीचकरा- तनूदयस्य श्रीमद्वेदान्तरामानुजसंयमीन्द्रपदारविन्दमधु- पतम्य श्रीमद्रारामानुजसंपीन्द्र परणारविन्दसेना- संप्राप्तमक्लवेदान्तार्थस्य नर्णिमादिपिर भाजः चीरराघराचार्यस्य प्रतिपु उपनिषतायपरिष्कारः। परिपारधोपनिरर्थसंप्रदारिका: प्रीतये सन्तु यिवेशयनी पार्पितारमनाम् ॥ ममत्र।