·(Gangadhurse FIC नाध्याये दितीयमाहिकम् । । २०१ कम् । कृतकरणतया स्वसिद्धान्तनिर्णीतमधिकम् । तत्र हेत्वधि- हैं यथा । धूमवत्वादालोकववादित्यादि । दृष्टान्ताधिकं यथा । अठवन्महानसवदित्यादि । व्याप्त्यधिकं यथा। अन्वयव्य- तिरेकयोयोरप्पभिधानम् । तर्काधिकं यथा । एकविषयेऽने- कानिष्टप्रसञ्जनम् । दूपणाधिक यथा । असिद्धोऽयं हेतुर्विरु- द्विवेत्यादि । सामान्यत आदिशब्दोपादानेऽप्यधिकत्वमेव । पया धूमवत्वादेर्मदानसादिवदित्यादि । एवमधिकतया स्व. मेदान्तनिर्णीतानामपि कथनं संग्रहीतम् । यथा सौगतादेस्य- स्यमयोगादि पुनरुक्तिर्वा तत्र तथैव तसिद्धान्तादिति । हेतुदृष्टान्तव्याप्तितर्काद्यधिकं तु वादे वस्तुतो न दूपणम् । न केनापि तत्वनिर्णयांभिमन्यः । जलादी यावत्पतिमा. समनेकाभिधाननियमे तु भूषणमपि । यावत्रसम्भवमनेका- भिधानं चा सर्वनाशक्यमिति प्रायशो न तथा नियमः सं. भवति । अनयोध न्यूनाधिकयोरुद्भावितयारभ्युपगमे त्वपसि वसिद्धान्तेत्युतम् । आलोकयत्वादिति ।धूमयत्यादिति हेतुना रतस्य हिमाघनस्यैवानेनापि करणाबरतकरणता द्रष्टव्या। एवमुत्तरत्राप। नु भाग्यादिप्रन्येपु तत्तत्सैद्धान्तिकग्रन्थेषु चानेकहतुकतर्काच- भेधानदर्शनात् कथमधिकस्य दोपत्वमित्यत आह । हेविति । या च भाप्यादिग्रन्थानां धादात्मकत्वादधिकं तत्र तु गुण एवेति भावः । येन फेमापीति । एकस्यादुष्टरोऽपि नन्यस्यादुष्टत्वसम्भवादित्यभिप्रायत्यादिश्यर्थः । ननु भवमनेकाभिधानानियमेऽधिकस्यापि म्य्नतया दोपत्वं स्यादि- यत आह । यावत्सम्भवमिति । प्रायश इति । अतिप्तस्तथा नेयमाङ्गोकार प्रतिवादिना वाद्युक्ताधिकस्यापि अधिकतादेः जम्मयोपपादने न्यूनतटैयति भावः । उद्भावितयोरभ्युपगम इति । ग्या न्यूनमधिक चौक्तमेव ततः को विरोध इत्युक्तापित्यर्थः । अपसियान्तो वाच्य इति । जल्पवितण्डयोन तथा धकव्यात. न दापः क यावरल. २६ ·२०२ न्यायपरिशुद्धी। द्धान्तो वाच्यः। अवयवाधिकादौ नित्यमपसिद्धान्तावं केचिदा हुस्तदसत् । अवयवन्यूनादावपि प्रसङ्गात् । न्यूने विरुद्ध नोक्त- मिति चेन्न । अनैकान्तिकादिप्रयोगेऽप्यपमिद्धान्तमसङ्गात् । त. त्र विरुद्धं नाभ्युपगम्पत इति चेन्नाधिकावयवायोगेऽपि सम- स्वात् । वचनलिङ्गादिवक्तुरभिप्राय इत्यभुपगम कल्प्यत इति चेन्न । परामर्शादिनापि प्रयोगसम्भवात् । पूर्वोक्तमसनाच्च । सर्वतोमुखी साध्यसिद्धिः स्येयसी स्यादिति संप्लवादेराधिक- त्येप सिद्धान्तो विरुध्येतेति वक्तव्यम् । तेन तर्हि.तनिग्रह' स्या- दित्यर्थ । जरनैयायिफास्तु अधिकनिग्रहस्थानस्यापसिद्धान्तानति रेकमाहु । त-मत दूपयितुमनुवदति । अवयवन्यूनतादायपि प्र. सहादिति । न्यूनस्याप्यपसिद्धान्तप्रसहादित्यर्थ । ननु स्वसि- द्धान्तविरुद्धाङ्गीकारो ह्यपसिद्धान्त स च न्यून नास्ति विरु द्धस्थानीकारात् परं तु सिद्धान्तकदेशत्याग एव अधिक तु स्वसिद्धान्तविरुद्धाहाकारोऽस्तीति वैपम्यमाशङ्कते । न्यूने चि. रुद्ध नोत्तमिति चदिति । अनैकान्तिकादिप्रयोगपति । तत्रापि स्वसिद्धानपिरामस्थ व्यभिचार्यादिहेतो कथनादिति भाष । तत्र विरद्धव्यभिचा-दिक्थनऽपि विरुद्धाङ्गीकरण नास्ति अज्ञाना देव तु त प्रयोग । विरुद्धाङ्गीकारे एवापसिद्धान्त । नतु विरुद्ध. पंथनमात्रमित्यभिप्रेत्य सङ्कते । तत्र विरुद्ध नाभ्युपगम्यत इति चदिति । समत्वादिति । अधिकेऽपि विरुद्धाङ्गीकाराभावादिति भार । प्रयोगसम्भवादिति । तथा च न वचनमावणाभ्युपगमोऽ नुमानु शपत व्यभिचारादिति भाव । तदभिप्रायेण विना तद्वचनमय न सम्भवतिचत्तहि न्यूनऽपि तदङ्गीकारानुमानसम्म पात् पूर्णरुप्रतिवन्या र निमोक्ष इत्याह । पूर्वोक्तमसहा- ऐति । सर्वतो मुसीति । सब्रह्मचारिभिवादकरणकाले नि पिशाना यहूना हेतुतीणा सर्वतो मुखसाध्यनिर्णयस्थैर्याय प्रयोगा भ्यासात् । त सफलवादकरणेन जातोय सस्कारस्तम्मादधिकस्य सामय इस्पर्ध । बादिपदन चिचक्षोमपाकविश्मरणादि गृपते ।

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । योत्थानसाध्यसिद्ध्यपेक्षितमात्रसाधकमुपाददातेति समः । स्वोक्तिवशात् परेण शब्दतोऽर्थतो वा प्रतिपन्नस्यैव निष्प- योजनं वचनं पुनरुक्तम् । तद्विथा । अर्थपुनरुक्तमाक्षेषपुनरुक्तं चेति । प्रथयस्वनित्यः शब्दः पिनाशी ध्वनिरित्यादि । द्वितीयस्तु विवादपदं वित्यादिकं सकर्तृकमित्यादि । विवा- दपदमिति हि धर्मनिर्देशेऽपि वाद यानेकप्रकारत्वेऽपि साध्य- विशेपनिर्देशाद्धर्पिविशेषो ऽप्यर्थसिद्ध एव । देवदत्तो गृहे ऽस्ति वहिर्नास्तीत्याद्यपि नियमकथायामेवास्य दोपत्वम् । अन्य. दा विशेषपतीत्यर्थमुपयोगात् । अन्तु शब्दपुनरुक्तमित्यपि भेदमाहुः । यथा शब्दो नित्यः शब्दो नित्य इति । तद- सत् । एकार्थत्वे अर्थपुनरुक्तत्वात् । भिन्नार्थत्वे त्वदोपत्त्वात् । भिन्नार्थोऽपि स शब्दो वाच्य इति नियमकथायामस्यावकाश इति अन्वितस्योपयुक्तस्य पौनरुत्यमागच्छतः । कृतकार्यतया स्वागीकृतस्योक्तिरिहाधिकम् इति समाहः। सभ्यादिवास्यवशात्प्रतिपन्नार्थस्य उक्तौ पुनरुक्ति धारयति स्वोक्तियशादिति परस्याप्रतिपत्ती पुनर्वचनस्य पुनरुक्ति धारयति । परेति । आक्षेपपुनरुक्तिमपि दोपतया संय- हाति । अर्थनो वेति । सभ्यानुयोगेन पुनर्नचनस्य पुनरुक्तिनां वारयति । निष्प्रयोजनमिनि । तत्र सभ्याकांक्षापूरणस्यय प्रयो- जनत्यान्न निष्प्रयोजनत्यमिति भावः । अस्येति । आक्षेप पुनरुक्तस्त्यर्थः । शब्दपुनरुक्ती अर्थभेदोऽस्ति न वा अन्त्य भाह । एकाथरव इति । आध आह । भिनार्थत्य इनि । यः व्यञ्जनानि । स्वरा अचः । आदिशब्देन ताल्वादिस्थानपुनरुक्तं वृत्तपुनरुक्तमित्यादि गृह्यते । तया नियमो लोके न दृश्चरो • दुष्करत्वादित्यत आह । तनापीति । वचनदोगदेरेयेति । अ. विज्ञातार्थत्वानन्वितम्यादरित्यर्थः । चक्रानुमानादीति । पार्थि- घपदार्थरूपान्यथामायहेतुस्पर्शवत्पदार्थविशेश्वानयं पर्वतः मेघरि- .

·२०४ न्यायपरिशुद्धौ। चेत् हन्त तर्हि वर्णस्वरादिपुनरुक्तमपि भेदेन पठनीयम् । त- त्रापि दृप्तानां नियमसम्भवादिति । सकृदुक्तौ परेण सभ्य य. दप्रतिपन्नं तत्र तदपेक्षया पुनरभिधानं युक्तम् । तात्रापि त्रिर- भिधानमित्येव नियमः । आत्मीयानवधानमतिमान्धादिशङ्कया तावन्मात्रस्य सभ्यै रपेक्षणोपपत्तेः । ततः परं तु वचनदोषादे. व सभ्यैरवधारणा न वस्तुतस्तदपेक्षा । पत्र तु पतिवादिना वक्रानुमानादिप्रयोगस्तत्र वचनद्राधीयस्त्ववक्रिमादिभिरेव दुरव. धारार्थतया यदिभूयोऽपि सभ्याकांक्षा तदा यावत्तदाकांक्षाशम- नमस्त्वभिधानम् । । अत एव परिषदनुज्ञोपलक्षणं विरभिधानमि- ति केचित् । अचातुर्यविशदीकरणाभिसंध्यादिभिरस्योत्थानम् । नियोजन न पुनर्वदेदिति रहस्यम् । त्रिभग्यन्तरोक्तस्य पाश्निकविदितस्पार्यस्यानुद्भावितस्वाज्ञानेन यथोचितानुभाष. णाभावो ऽननुभाषणनिग्रहस्थानमित्येके । क्षणमात्रस्यैव जामहेतुपदार्थविशेषववादित्याद्यनुमानानि वक्रानुमानानि । महा. विद्यानुमानानि च । दिपदेन रूपादिव्यवस्थाप्रतीति हेतुवैकारिक- पदार्थाः साधारणकारणका इन्द्रियजन्यानुभवात् इत्यादिप्रत्यक्षा- दिप्रयोगो गृहते । वचनद्राधीयस्त्वं वचनस्यातिदीर्घत्वम् । ननु तदानीं विरिति नियमो भज्ये तेत्यत आह । अत एवेति । यतः परिषदाकाहाशान्तिपर्यन्तममिधानमत एवेत्यर्थः । स्वोससा शब्दादर्पत्तो छ योऽर्थोऽन्यस्य धियं गतः । तस्योतिरधरहिता पुनरुक्तिर्निगद्यत इति सङ्ग्रहः । प्राथमिकादयुक्त्यनन्तरमेवाननुभाषाणस्य दोषता घ्यावतंय. ति । त्रिभनयन्तरोक्तस्येति । प्रालिकाविदितस्याननुभाषणे न घोष इति दर्शयितुं प्रादिनकविदितस्येन्युक्तम् । स्वाशानो- द्भावनेनाननुभाषणेऽज्ञानमेव निग्रहस्थान स्थादित्यसकोणस्य- ल • दर्शयितुमनुद्भावितस्वाज्ञानने युक्तम् । अधिकन्यूनाद्यनुभा- " ·भनुमानाध्याये दितीयमाहिकम् । २०५ परतिरस्कारार्थत्वाभिमानात् अप्रतिमानाद्वास्योत्थानम् । दू. प्यमंशमेव तेनैव शब्देन शब्दान्तरेण वा पदेघथानियम नि. यमकथायामिति संग्रहः । वादिना विभड्यन्तराभिहिते सभ्ये. धन्यतमेनापि विदितार्थे पचने मया न जायत इति वाचत- रवचनं तस्याज्ञानम् । वैशवाय तस्यैवार्यस्य वचनव्यत्य- न्तरेण प्रतिपादनं युक्तमिति सूचयितुं त्रिभझ्यन्तरोक्तिः । वा. दे तु स्वाज्ञानाविष्करणं न दोपः । अत एव यावत्प्रति. चादिवोध नवाभिधेयम् । परस्पाविज्ञातार्यारोपहेतुत्वादावादेव स्वाज्ञानाविष्करणम् । जल्पवितण्डयोः स्वाज्ञानं नाविष्कुर्यादि- ति संक्षेपः । कयां प्रविष्टस्य साधनदूषणायमतिपचिरमतिमा । पणानाममनुभापणत्वेन सहाय यथोचितपदम् । एक इत्य. स्वरसोद्भावनम् । तद्वीजतं तु एवं सति न्यूनाननुभाषणस्या- पि न्यूनाख्यनिग्रहस्थानतैय स्याद्यदि वक्तव्यत्वेग स्वसिद्धान्त- सिकदेशकयनरूपत्वाभावान न्यूनान्तर्भावस्तदा वक्तव्यत्वेन स्व. सिद्धान्तनिर्णीतार्थापेक्षयाधिक्यस्याभावान्नाधिकान्तर्भाव इति पश्यतु भवानिति । निरुक्त्या सभ्यविदितस्यानुक्तस्याप्रतीतिना । योग्यानुयादामावोऽननुभाषीमहोच्यत इति सनदः। प्राथमिकाभिधानेऽज्ञानस्यादोपतां दर्शयितुं निमड़ान्तराभि. हित इत्युक्तम् । सभ्यानामशाने घाद्यज्ञानस्यादोपतां दयितुं सभ्येप्चित्यादि । अप्रतिभाव्यावृत्यर्थे मया नहायत इति 4. चनपर्यन्तस्यमुक्तम् । व्यावृत्यर्थमाह । चाद्यन्तरेति । भ. यान्तरपदस्य प्रयोजन स्वयमेव दर्शयति । घेशद्यायेति । सबै पति । विस्तरतः कृतस्याज्ञाननिग्रहस्थाननिरूपणस्येति ग. म्यते । पयं सनद इत्यायुक्तायणि द्रष्टव्यम् । घिरतर्थे सदस्य केनापि विदिते सति । न मया हायत इति यो ऽज्ञानमिदं कृतम् इति सहः। एतवाक्यप्रयोक्तुरित्यर्थः। गन्तुरुदासीनस्य व्यावृत्यर्थमा ।

·न्यायपरिशुद्धी। उत्तरस्यामनिपचिरपतिभेति प्राचामुपदेशः साधनाप्रतिपत्ते. रप्युपलगायः विशेपामापात् । अस्य प्रथमपर्वण्यपि स. म्भवात् । अनुभापितेऽप्युत्तराभावस्याप्यवचनोपपत्तेरननुभा. पणादेर्भेदः गगनमूचनभूतलविलसनकेशविरचन- साध्वसखेदादीनामप्येतन्निग्रहस्थानभेदत्वं कंचिदाहुः । त. दयुक्तम् । सदभिधानदायां तेपां विद्यमानानामप्यनिग्रह- सादसदभिधानदशाया च तयोरेव दूपणत्वात् । ततर्जन. नियमकथायां तु तेषां भवत्येव निग्रहस्थानता । तथा चा- का प्रयिष्टस्येति । 'उत्तरस्याप्रति रत्तिरप्रतिभा 'इति गौतमसूत्रस्य साधनाप्रतिपस्यध्यापकता परिहरति । उत्तरस्येति । ननु साधन स्याप्युत्तरत्व ने विहन्यते तस्य पूरक्क्षापेक्षया उत्तरत्वसम्भ- चादित्यत आह । अस्य प्रथमपर्वष्यपि सम्भवादिति । कथाम- भ्युपगम्य सभाक्षोभादिना तूष्णीकस्याप्रतिभानिमाहत्वातत्रो- सरामतिपत्तेरभावादिति भाव । ननु तहननुभापणादस्य को भेद इत्यत आह । अनुभाषितेऽपति । उत्तराभावस्यापति । उ तराभासवचने उत्तरदोषस्यैवोद्भाव्यतया अप्रतिमाया अभावादि ति भाव । केशविरचनम् । शिखास्मीकरणव-धनादि । सास- पदेन वेपथुह्यते । मयस्यान्तर्धर्मत्वेनाप्रत्यक्षस्यात् । आदिपदे. नोक्तिस्खलनवस्त्रयज्ञोपवीतादिसमीकरणम् । पिपीलिकादिवश- वेदनाभिनयनतदपनयनयनादयो गृह्यन्ते । अदुष्टाभिधानदशाया- मुद्भवता गगनसूचनादीना दोषतयोद्भावननुच्यते उक्तव्याभि चारोकहान्यादि दुष्याभिधानदशाया वा आहोस्विदचनदशा- याम् । आध आह | सदभिधानदशायामिति । अनययो राह । असदभिधानेत्यादि । तयोरिति । व्यभिचारादरव चनस्य चैत्यर्थ । ननु तहि गगनसूचनादेरप्रतिभायामन्ती. वादस्मदुक्तेन विरोध इत्यत आह । तथा चेति । अन्यत्रेति । उक्तविराध, पर्थ । मथुरायगलमकालमायिनो सागस्यमा ·अनुमानाध्याये द्वितीयमासिकम् । २०७ न्यत्रैव तेषामन्तर्भावः । अपचनसमकालभाविनस्त्वेते फेला. प्रतिभामूलव्यथालिङ्गत्वादनृशंसचुद्धीनां प्रतिभानिग्रहस्थानाभि. योग निहन्धते । तैरेव च सभ्यानां तत्पराजयसंपतेः। तदहङ्कार- सण्डनं च तैरेव प्रदर्शितैः । वचनावसरे चादी तूष्णीको न भवेदिति मर्यादा । अप्रतिभामहेतुरेनेकविधो द्रष्टव्यः । क. थामवगायतद्विच्छोदमिच्छनो ऽनावश्यकापमरणव्याजवचनं वि. क्षेपः । मद्ददिदानी मे कृन्यमतिवर्तत इत्यादि। आवश्यका- मां तु लौकिकवैदिकानामनलीकानां विच्छेदाभिसन्धिलिङ्ग- स्वाभावादनिग्रहत्वम् । यथा युयुत्सूनामेव मध्ये विश्रमार्थ नि. तिः । व्याजमभिधागापि कथाकरणे तु नैतन्निग्रहस्थान दयस्तदातनाः प्रतिक्षाया अपयुद्भावनं निरन्धत इत्याह । अवय. नसमकालभाविनस्त्यिति । अनुशंसवुद्धीनामिति । अपचनेन ग. गनसूचनादिना च सभ्यैरवगते प्रतिपक्षिपराजये तान् प्रति यो. धनार्थमप्रतिमोद्भावन प्रति तस्योपरि प्रहारवग्घेण्यमेवावहेदिति भावः । कथं तर्हि सभ्यानां तत्पराजयव्यक्तिरित्यत आह । तैरेव चति । गगनसूचनादिभिरेवेत्यर्थः । पराहकारसण्डनार्थ सद्भान्ये- त्यतामाह । तदहकारसण्डनं च तैरेव प्रदर्शितैरिति । तेरिति सभ्या उच्यन्ते । अनेकविध इति । बहुधापरिश्रममतिमान्यसमादर्श- नजनितमनःक्षाभपराजयभीत्यादिभिरित्यर्थः । यदाहीरुतबादः सन् कथनाय न कल्पते । अतिप्रतीत्यादयोद्भाव्या सेयमप्रतिभा मता इति सङ्ग्रहः । कधायामप्रवेशदशाया विशेषस्य दोपताब्यावर्तनाय कथाम- घगाहोत्युक्तम् । अनावश्यकपदकृत्य दर्शयति । आवश्यकानां स्वि- ति । लौकिकारताम्बूलोहिरणमूनोत्सरणाद्ययस्था व्यापारा: 2- दिकाः सम्यावन्दनदेयमेवाद्याः । अगलीकानामिति । पातवि कानामित्यर्थः 1 अलीकानां तेषां वचनस्थापसरणाभिप्रायलिङ्ग. स्वास्निग्रहस्थानत्वमेवेति भावः । तद्विच्छंदमिच्छत इत्यस्य करणं दर्शयति । व्याजमभिधायापीति । तईि तदुक्तेरन्तरता स्या- ·२०८ न्यायपरिशुद्धी। विच्छेदार्थत्वाभावात् । तदानीं तदभिधानस्य मतानुपयो- गादर्थान्तरत्वं तु तत्र स्यादेव । अपनयादरपसरणसम्भवः । वाक्शूरगर्हितवादावादपसरणं न कुर्यादिति समपः । स्व. दोषमभ्युपेत्य परदोपमसअनं मतानुज्ञा । यथा स्वदच. नं दुष्टमित्युक्ते तथापि वचनं , दुष्टमित्यादि । त्वं चोर इ. स्युक्त त्वमपि चोर इतिवत् । अत्र परदोपे सत्यपि हि स्व. दोपाभ्युपगमोऽनुचित एवेति तेनांशेन निग्रहवत्त्वं न तु परदो. पाभिधानांशेन । तर्हि तस्यांशस्य किमर्थ लक्षणे निवेश इति चेत् न स्वदोपमभ्युपेत्य तूष्णीकस्याप्रतिभाग्रस्ततया निग्रहान्त- रकृत्याभावात् । अतृष्णीकस्य तु प्रतिभावतोऽप्यनेनैव निवर्त- नीयत्वादिति । प्रतिवन्या हि मापेण समीकरणाशया म- तानुज्ञोदयः । परापादितदोपानभ्युपगमेन तदुद्धारेणैव वा परपक्षे दोपं घूयादिति शासनम् । अवश्योद्भाव्यस्य निग्रह- दित्याशयेटापत्या परिहरति । तदानामिति । वादाहवावतीर्णस्तद्विच्छेदेच्छावशादि । आवश्यकेतरयात्तदा विक्षेपसम्भव इति सङ्ग्रहः ॥ वादस्थस्तदूपविच्छेदादनावश्यकमेव चेत् । वदेत्पलायने व्याज तदा विक्षेपलम्भव इति ॥ चादविच्छेदाद्विग्छेदमुद्दिश्यति ल्यग्लोपे पश्चमी । ननु परदो- पोद्भावनस्य गुणतया कयमस्य दोषस्वमित्यत आह । अत्रेति । स्वदोषमभ्युपेत्यैध परोपप्रप्सअनम् । मतानुज्ञा स्वदोषाहीकारांशेनेह दूषणाम् इति सङ्ग्रहः । अपश्योद्भाव्यस्येत्यनेनापर्यनुयोज्यापक्षण व्यावय॑ते । तस्यो. द्भावने तु स्वदोषप्रकाशप्रसङ्गेन तदुपेक्षणस्यवोक्तिस्वात् । अवसरे पीति । अनवसरे तदुद्भावनस्य निरनुयोज्यानुयोगत्यप्रसहेन तदा तदुपेक्षणस्यैव गुणत्वात्तदषसरेऽप्युपेक्षर्ण दोष इति भावः । ननु न तायदिदं पादिनोद्भाव्यं पर्यनुयोज्य मामुपेशितवानिति स्वयमेव ·- अनुमानाध्याये दितीयमाह्निकम् । स्थानस्यावसरेऽप्यनुद्भावनं पर्यनुयोग्योपेक्षणम् । एतत् सदस्यो- द्भाव्यपित्येके । एतत्परीक्षार्थमसदेव मयोक्तं तदप्यनेन मन्दमतिना न विदितमिति सेनापि सावष्टम्भेनोद्भाव्यमि. त्यपरे । सदस्पप्रतियोगिकपराजयाभावात् वादिनच पा- क्षिकापजय हेतो युद्धिपूर्वप्रत्ययोगात् स्वदोपोनावनेन परनिरसनस्य च पतितं मामय न जानातीति दोपास्पृष्टय. सरोद्भावनवदपरिहास्यत्वादनिग्रहस्थानमेवेदमित्यन्ये । इद- मन तत्पम् । जल्पवितण्डयो तत् सर्वदा निग्रहस्थानम् केवलं सभ्यानुविधेयानामुभयगतिमान्यनिरूपणायोपयुक्तम् । पट्पक्षी- सहनसपनन्तरोद्भावनं तु निग्रहस्थानान्तरस्यापि तुल्यम् । वादे तु स्त्रदोपोनापनानौचित्यात् । नापि प्रतियादिना स्ग्यमेव स्वस्य निग्रहायोगात् । नापि च सभ्यः सभ्यानां विजिगीपाभावेन ते. स्तदुद्भावनायोगादित्यन स्वयमेव निर्गयं वक्ष्यन्नायिकैकदे- शिनां मतान्याह | एतदित्यादिना । पूर्वोक्तमतद्वयोपमर्दपू. 4 मतान्तरमाह । सदस्येति । पाक्षिकेति । स्वदोपस्य परेणाशातत्वे पराजयस्यैव प्रसन विजयस्थैकान्तत्वाभायादिति भाषः । पतितमिति । पातकिनमित्यर्थः । स्पृश्यन्तरोगायन. दिति । परेण तात्कालिकपतिनसंसर्गरूपस्पृष्ट्यामापादितायाम- पि नैसर्गिक पातित्यमयं न जानातीति स्पस्मिन्नेसर्गिकपा- तित्यरूपस्पृष्टयन्नरोद्भावनादित्यर्थः । ननु पट्पक्षीतहनानन्तरं जालपपितण्डयोरपि सभ्यरुदायितु शस्यत्वात्तयोरप्येतस्य नि. ग्रहस्थानत्वमस्त्यित्यत आह । पटपक्षीति । पटपक्षीसहननका. रश्चोत्तर व पते । तुल्यमिति । तथा च निग्रहस्थानान्तरस्योगा- यत्यसम्भवेन तस्य तत्र निग्रहस्थानमसङ्कीर्णस्थलाभाया- दिनि भारः । पादे त्येतस्य निग्रहस्थागत्वमस्ति समस्ति च समद्भाव्यत्यमित्याह । वादे चिति । ननु पर्यनुयोज्योपेक्षणस्य सन्मारसम्भवदशायामुद्गायनस्य स्वदोपावहत्वेन दोपत्वेऽपि नि. २७ ·अस्थ २१० न्यायपारशुद्धा। सभ्यः स्वेन च यथाज्ञानमुद्भाव्यम् उभयथापि तत्त्वनिर्णः योपयोगात् । तादर्थेन च स्वदोपोद्भावनस्याप्यदो- पत्वाद चानेऊनिग्रहस्थानसन्निपातेऽन्यतम- मुद्भावयतोऽन्यतमानुद्भावनेऽपि न दोपत्वम् । सर्वोदा- वननियमे त्वन्यतमोद्भावनेऽपि नियमभङ्गेऽन्तर्भावः तदा तु जल्पवितण्डयोः स्वेनाप्युद्भावनीयम् परस्प निग्रह- स्थानद्वयापत्तेः । तदनुद्भावनेन नियमभङ्गाभियोगस्याश- पत्वाच । एवमन्यत्रापि परस्य निग्रहस्थानद्वयापत्तिदशायां स्वस्यावष्टम्भेन विजयावहत्वान्निग्रहस्थानान्तरोपमर्जनतयेदमु. द्भाव्यमस्तु पिहितस्वच्छिद्रोऽपि परच्छिद्रं नोपेक्षेतेति नीतिरि- महान्तरसंन्निपातदशायामनुद्भावनेऽन्यतममुद्भाव्यान्यतममनुद्भाव- यतः स्वस्य पर्यनुपोज्योपेक्षणस्य दोषत्वप्रसङ्गेनावश्यमुद्भाव्यत्वा- जल्पवितण्डयोरपि निग्रहस्थानत्वं स्यादित्यत आह । अस्थ चा. नेकनिग्रहसन्निपात इति । न दोषत्वमिति । उद्भावितेन पयु. नुयोज्योपेक्षणव्यतिरिक्तनैकेनैव परस्य पराजयसिद्ध. कृतकरत्वेना- स्यानुभावन न दोपाय प्रत्युत तदुद्भावनमधिकतया दोष एवेति भाव । सम्भावितसर्वोद्भावननियमानीकारे तस्यानुद्भावन स्वस्य पर्यनुयोज्योपेक्षण स्यादित्युभयथापि तस्य निग्रहस्थान- त्वमवर्जनीयमित्यत आह । सर्वोद्भावननियमे स्विति । तदा स्वस्य नियममङ्ग एव तु दोपः । नतु पर्यनुयोज्योपेक्षपामिति भावः । ननु तदा स्वस्य नियमभङ्गपरिहारार्थ पर्यनुयोज्यो. पेक्षणमुद्भाव्यमेव स्यादित्याशङ्ख्येष्टापत्या परिहरति । तदा स्विति । स्वदोषोद्भावन स्थापकर्षमावहेदित्यवाह । परस्येति । स्वदोषप्रकाशनभयेन तदनुद्भावने तु नियमभङ्गाक्षेपो ऽशक्यपरि. हार. स्यादित्याह । तदनुद्भावनेनति । अशक्यत्वादिति । प रिहर्तुमिति शेषः । अन्यत्रापीति । सम्भावितसर्वनिग्रहोद्भावन नियमरहितयोल्पवितण्डयोरपीत्यर्थ । एतनिग्रहस्थाननिरूपणेन

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । २११
ति । क्षुद्रस्खलितत्वभ्रमादेरुपेक्षासंभवः ।
इतिश्रीकविताकिसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटना.
थस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतौ न्यायपरिशुद्धावनुमानाध्याये
द्वितीयं प्रयोगाद्यादिकम् ॥ २ ॥ २ ॥
तन्निग्रहस्थानाभावे तनिग्रहस्थानाभियोगोनिरनुयोज्यानुयो.
तात्पर्यतः प्रदर्शितमर्थमाह । पिहिनस्वच्छिद्रोऽपीति । क्षुद्रस्ख
लितवनमादेरिति । स्वल्पदोपत्यभ्रमादेरित्यर्थः । आदिपदेना-
नवधाननिग्रहनिरूपणापरिज्ञानादिक गृह्यते ।
अवश्योद्भावनीयस्यावसरे सत्युपेक्षणम् ।
तज्ज्ञः पय॑नुयोज्योपेक्षणमित्याभिधीयत इति सवहः ।।
इति श्रीमछेदान्ताचार्याचरणारविन्दानुसन्धान विशदप्रयोधेन
मारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभधोदेवराजाचार्यनुना श्रीनिवासदा-
सेन विरचितायां न्यायपरिशुद्धिव्याख्यायां न्यायसारसमाख्या
यामनुमानाध्याये द्वितीय प्रयोगाद्याह्निकम् २।२।
new--
श्रीमते रामानुजाय नमः।
पदगुग्रहेण नृहरेनिग्रहघिपयाः परिग्रह,यान्ति ।
तस्य कवितार्किकहरेः करुणानिरवग्रहास्तु मयि ॥१॥
प्रपत्ता भक्तिश्चेद्वति परमाचार्यपदयो
घंयं तद्भक्तवाद्वहुमतिपदं घा यदि मताः।
तदा दोपादर्शिप्रणयरससारण मनसा
परिप्राहोयं स्यात् कृतिरनघमाचात्सुमनसः॥२॥
उक्तस्य हानिरुक्तविशेषणमुक्तापलाप उक्तविरोधः।
अपसिद्धान्तो ऽघाचकमनन्तिमप्राप्तकालमिनमपि ॥३॥

·२१२ न्यायपरिशुद्धी। गः । एतदेव सर्वममदुनरम् । उत्तररूपतया सस्य च निरनुयो. ज्यानुयोगभेदस्य द्वितीयादिकक्षास्वपसरस्तदनन्तरकक्षायामको. द्भावनम् । तद्विविधम् । दाणव्यातमप्यमिदं सिद्धपपि दृपण. व्याप्तिरहितं चेति । पूर्वमपि द्विरा । सिद्धष्ण कल्पितष्यं चेति । सिद्धप्पमपि द्विरा । अनपसरग्रहणं निग्रहस्थाना- भासवचनं चेति । तमानव सरग्रहणं यथा । चतुर्थकक्षाया स्थितः प्रतिवादी वदति प्रयमरक्षायां वयापन्दितमिति । यदा ! सन्तमसन्तं पा कश्चिदनकानयादिदोपमुदाग स्वयमेवा- अशाताईफमर्थान्तरभूनमादिक पुन. कथितम् । अननूदितमज्ञात प्रतिभावित रहश्च विक्षेप ॥ ४ ॥ मनान्युशा पनुगज्योपेक्षणमननुयोज्यपृच्छा च । मानाभासाश्च तथा प्रत्यक भरति निग्रहस्थानम् ॥ ५ ॥ एतान्यासनर्विशानि समासाकथितानि तु प्रत्येकम् । निग्रहस्थानान्यातुर्यसुविधान्यपीति सक्षेप ॥६॥ यत्पादाश्रयधन्यषु चातिचिन्ता निषिध्यते । त नत्वा निगमान्तायें व्याकु जातिरूपणाम् ॥७॥ तसिग्रहस्थानाभार इति । एतत्सदुत्तररूपनिग्रहस्थानाभियो गवारणाय । अभियोग आधार निरनुपाज्य । अप्रष्टव्य । तस्या नुयोग. प्रश्न इति । असदुत्तरेप-प्रथलामुखेन लक्षणमाह । नि. रनुयोज्यानुयोग इति । एतदेवेति । असदुत्तरमिति विधेयापे- क्षया नपुसकरवम् । अत्रोक्तविभागपर्यालोचनया अन सरग्रहण नि- ग्रहस्थानाभासवचन कलिरतदुष्य दूषणव्याप्तिरहितमिति च. तुर्दा असदुत्तरप्रकारा पय्यरसिता । तत्राधास्त्रयो दूग्णव्या प्तिमन्तोऽप्यसिद्धा. । चतुर्थस्तु दूषणम्य तिरहित सिद्धः इति विवेक । तर प्रथममुदाहरति । अनय सरग्रहण यथेति । सन्तमिति । सदोषाभिधानऽपि परोक्तस्य विशेषणस्य त्यागस्य वावलम्बनेन उक्तविशेषणायोकहान्योरमिधाने सदुत्तरत्व परा- मुक्तयोरेतयो स्वयमेव प्रथममभिधामेऽसदुत्तरत्वमेव । उक्तमय - ·अन्यथा अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २१३ ह यदि हेतुं विशेपयिष्यामि तदा हेत्वन्तरेण निगृहीतोऽसि । यदि त्यक्ष्यसि तदोक्तहान्यैव इत्यादि । वादे तु हेत्वाभा- सादिकं तत्वनिर्णयपरिपन्थित्वादनिकान्तकालमप्युद्भाव्यम् । तन्मुलचिन्तासन्ततेनिष्फलपरिश्रमत्वमसगादिति । नचानवसंरग्रहणस्य विपर्यस्तऽन्तर्भावः शयः अवश्यंभा. चिनियतकाविषयत्वाद्विपर्यासस्य । अनवसरे क्रियमाणस्य ग्रहणस्य ववशंभावियाभावात् तस्यैव तत्पूर्ववास्यस्य चा. कांक्षादिकमाने यामकाभावाच । यदा चामतो दोपस्थानवसर भतिपादनं तदा तु व्यक्त एवास्यावश्यंभाविस्वाभावः । नन्व- सिद्धये सति दूपणव्याप्तस्पासत्तरस्य विभागोऽयमुदाहियते । अत्र च सतो दोपस्थानसरोद्भावने तस्य स्वपर्वणि सिद्धत्वात कथमसिद्धत्यम् । उच्यते अनिकान्तस्यैप्यतो वा पर्वणस्त. लम्ज्य दूपणमुद्भाव्यं तथ तस्यामय कक्षायां कक्षान्तरे तु उपस्थि. तमुपेक्ष्यमवेति रहस्यम । हेयन्तरेणेति । उक्तविशेषणेनेत्यर्थः । अतिकान्तकालान्द्रायनस्य जलवितण्ड रोष दोपत्व न वादे इति व्यवस्था दर्शयति । वादे विति । विपर्यस्त इति । विच. क्षितकमविपर्यस्तकरणरूपेऽप्राप्तकाल इत्यर्थः । तथ हि वादार. म्भविपासावयव विपर्यासादिपु अवश्यमाविनोः क्रमनयत्यवि. पर्यासो प्राप्तकालत्येन विशितः प्रशते चानघसरे क्रियमाणस्य भिग्रहणस्य नायश्यंभाषिता अग्रहणस्यापि सम्भवात् । तोन तयान्तर्भाव इत्याशयेन परिहरति । अवश्यंभावीति । कि च तत्रावयवेपु प्रमनियामिकापरन पूर्वकाशास्तीति क्रमस्या. चश्यक-वात्तद्विरर्यासो दोष इति । इह स्वनवसरग्रहणविषयस्य निग्रहस्य तत्पूर्ववाक्यस्य चाकाहाभावात् क्रमस्य निघूलत्वेन कमविपर्यासस्यैवाभावात् । अस्य पृथगेय दोपत्वं वाच्यमित्य- -भिप्रायाह । तस्येति । व्यक्त एवेति । अलतो दोपस्थानवसरे उद्भाधनमूर्य तर्कितं फाचित्कश्शेति भावः । सपर्वणीति । सो- अ.

·२१४ न्यायपरिशुद्धी। दानीमपत्वात् । सपणि सिद्धम्यापि दूप्यता यासीनहिते तदानींतन पर्षण्यसिद्धत्वायुक्त पसायं विभागः । असतस्तु दोपस्यानसरोद्भाषितस्य पण्यप्यसिद्धिबिशेप इति । निग्रहस्थानाभामवचनमपि बहुवि. धम् । तनिग्रहस्थानाभारे नदारोपणं, निग्रहस्थानान्तरे तद- न्यनिग्रहस्थानवचनं, घसमये निग्रहस्थानत्वेनापरिसंख्यातस्य निग्रहस्थानतया पसअनम् , सन्तव्यतयाभ्युपगतस्योद्भावनपि. त्यादि । तत्राचं यथा । मम्मारिताने फकल्पसाधारणोक्तौ वि. फल्पितायां विवक्षितविकल्पत्यागेनोक्तहानिः । प्रकरणा- घापन्नस्य स्वयमेव पूर्वोक्तस्य या विशेषणस्य प्रकाश नेनोक्तविषेशणं पार्श्व स्थायुक्तस्यारोपितस्य वानभ्युपगमेनो- तापलापः । एवमुत्तरेप्नपि भाव्यम् । द्वितीयं यया । हा- त्पत्तिहेतुभूतायां कक्षायामित्यर्थः । तदानीमप्यत्वादिति । अस- निहितत्वादिति भाव । अत एवाह । असन्निहित रति । एतच्च सतो दोपस्थानवसरमणेऽसिद्धतोपपादनं नासतो दोपस्यानव- सरग्रहणे तस्य स्पर्वण्यप्यसिद्धत्यादित्याह । असतस्त्विति । उद्भावनमित्यादीत्यादिपदेनासत्येव तस्मिन् निग्रहस्थाने तदुद् भावनं गृह्यते । साधारणोक्ताविति । धादिन रति शेषः। धि- फाल्पतायामितेि । प्रतिवादिति शेषः । विवक्षितविकल्पत्या. गेनेति । वादिन इत्येतदनुपज्यते । प्रकरणादीत्यादिपदेनार्थलि. डौचित्यानि गृह्यन्ते । एवमुत्तरेष्वपि भाव्यमिति । वार्तिफकारा. धेकदेशतीर्थकरानुसारेणापसिद्धान्तः। अपवादशास्त्रानुसारेण श- ब्दप्रयोगेणावाचकम् । स्वयमन्वयाप्रतिसन्धानेनानन्वितम् । स्वस्या- नवधानेन विपर्यासनमेणाप्रातकालम् । आत्मन: परिषदकदेशस्य धानक्योधेनाविज्ञातार्थकम् । प्रस्तुतानुगुणस्याप्यापतितपानध्यघसा- येनार्थान्तरम् । स्वस्थान्यव्यासह दश्रवणेन न्यूनम् । पार्श्वस्थाधुक्तेन हेत्वाविनाप्यधिकम् । श्रुतिसामान्यमात्रेण पुनरुक्तम् । तदप्रसिद्धप- ·• अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । न्यादावपलापादि छले जाति ती उलं तदवान्तरराविशेपेच. पि विशेषान्तरवचनमित्यादि । तृतीयं यथा । कण्डूयन. फेशविरचनताम्बूलचर्वणादिभिनिगृहीतोऽसीति । चतुर्थ यया । तत्वनिर्णयाविरोधिनामुक्तविशेषणमतानुज्ञादीनां वादे प्रकाशनम्। जल्पवितण्डयोश्च नियमविशेषरशादनुद्भावनीयानामुद्भावनम् । तत्र च नियमभसधीचीनमिति विशेष इति । यत्तत्कल्पि- तध्यममदुत्तरं तच्छ लम् । वक्तुरविवक्षितमर्थमारोप्य तद्पणं छलमित्यर्थः । ननु साधनवाक्येऽपि छलं संभवति । तथाहि दैरनुवादेऽननुभापणम् | अयोधितायां परिपदि स्वावष्टम्भमात्रेणा- शानम् । उत्तर वदतोऽपि वचनान्तरापेक्षणेनाप्रतिमा। आवश्यक- कार्येण विक्षेपः । सिद्धसाधनेन मतानुशा। स्वदोपोद्भावनेन पर्य- नुयोज्योपेक्षणम् । अच्छलजात्योः छलजात्युद्भावनेन निरनुयो. ज्यानुयोग इत्यादिः प्रकार एवंशब्दार्थः । तदवान्तरविशेषे- विति । उक्तहान्यादिनिग्रहस्थानानां छलजात्योश्चावान्तरवि. शेपेषु प्रतिशाहानिवायछलप्रतिप्रमाणसमादिप्रित्यर्थः । विशेषान्त. रवचनमिति । हेतुहान्युपचारच्छलप्रतितर्कसमादिवचनमित्यर्थः । ताम्बूलचर्वणादिभिरिति । तेषामावश्यकत्वेन निग्रहस्थानत्वेनाप- रिसरयातत्यादिति भावः । ननु नियमविशेषयशादनुद्भावनी- यत्वेनोभयवादिसम्मतानामुद्भायने नियमविरह एव दोषः स्या. दित्यत आह । तत्र चौत । तथा च दोपान्तरसत्वेऽप्येतस्य निरनुयोज्यानुयोगस्थ दोपत्वं नापति किंतु तत्र दोपाधिक्यमे. घ स्यादिति भावः । पार्थस्थायुक्तस्य घायुक्ततयारोपितस्यान. भ्युपगमेन प्रयुक्ते ऽपलापाभासेऽतिव्याप्ते. कल्पितदृष्यमसदुत्तर छलमिति च्छललक्षणं दुष्टमित्यतम्तर्थमाह । यस्तुरिति । उक्ता- पलापामास तु वचनमेव वादिन्यारोप्यते न तु वक्तुरविवक्षि- तार्थ इति नातिव्याप्तिरिति भायः । साधनेऽपि छलसम्भवा. दुत्तरपदघटिवलक्षणं तनाव्याप्तामेत्याशयेनाक्षिपति । नन्विति । पाथः पार्थिमिति प्रतिज्ञायामसानत्य वारयितुं भूतचतुथ्यक- ·२१६ न्यायपरिशुद्धी। भूनचतुष्टयकद्रव्यत्यवादी जैनः माह । पाथः पार्थि पय. स्त्वात् । यत् पयस्तत्पार्थिवं यथा क्षीरमिति । पशुः स्वर्ग: साधनं न भवति सन्चात् यत् स्वर्गसाधनं तत् सत्वहीनं यथा हपिरन्तरमिति । भर पयःशब्दसत्यशध्दयोः स्वयमेगा- न्तरकल्पनायुक्त छलत्यम् । यथा जातिवं महाविद्यादी सा. धनेऽपि, कैश्चिदुच्यते तथा स्वाक्यस्यगन्दस्यापि स्वयमेव प्रत्यन्तर कलानेन प्रयोगाच्छ र सिद्धम् । नचान पयः स. चादिशब्दार्थविकलोनासिद्धिसाधनविफलत्वादिषणसंभवे किं छलत्वाकयेति वाच्यम् । नरमलादिच्छलेऽपि नूत- नत्वसंख्याविशेषविरल्पेन प्रत्यक्षारोपमस्तु तासात वादिप द्रव्यत्वचादी जैन इति वादिविशेपोपादानम् । पयस्त्वादिति । नीरक्षीरयो. पय सन्दवाच्यत्यानीरत्वमादाय पक्ष हेतुसत्ता क्षी रखमादाय दृष्टान्ते हेतुसता चोपपादनीया । एकशब्दाच्यत्वात्त योरक्त्यमित्यमिमान । सत्यादिति । सतो भाव सत्यमिति सच. शब्दवाच्य विद्यमानत्व हेतु । पक्षधर्मच तत्सत्वहीनमित्यन्न सस्य शब्देन प्राणा विवक्षिना तदभायो दृष्टान्तवर्ती पूर्वघदेक्याभिमान । सन् प्रशस्ते विद्यमाने इति । द्रव्यासुव्यवसायपु सत्वमस्त्री तु जन्तुष्विति च नघटना. सत्यादिशन्दार्थविकल्पेनेति पय. शब्देन क्षी विवक्षित नारत्व विवक्षिन वेति विकल्य आये ऽसिद्धि पाथसि पक्षे क्षीरस्वाभावात् । अन्त्य दृष्टान्त. स्य साधनविश्लतत्यादिदूषणसम्भवात् न छलस्य तत्र दोष. समिति भाय. । आदपदेनानुक्तोदाहरणान्तरसम्भावितदूपण परिग्रह । नूतनत्र विशेषरिकल्पनेति । नघरम्यलोऽयसि त्यत्रापि नपशब्देन नूतनत्व विधक्षित दूध्यते चा अविवाक्षि- तसख्याविशेषो दूष्यते आध नूतनत्यस्य प्रत्य- त्यक्षसिद्धत्वात्तेन विरोधः अन्त्ये प्रस्तुतासगतत्वमिति । पय रत्व वा चा ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । णमसनस्य तुल्यत्वादिति । सत्यं निरनुयोज्यानुयोगभेदभू. तोत्तररूपच्छलविवक्षयात्र लक्षणमिति न विरोधः । अथवा सं- ख्याविशेषरूपार्थस्य वक्तुर्विवक्षितत्वं प्रकाश्य तत्कथनद्वारै- व प्रकृतासङ्गत्तिर्वाच्या । तत्र चाविवक्षितार्थविषयत्वं वच- नस्वभावादेव व्यक्तम् । पयस्वादिहेतावुभयत्र विवक्षान्तर- सद्भावे प्रमाणाभावाद्विकल्पमुखेनैव दृपणं साधीयः । पयः. शब्दवाच्यत्वमात्रविक्षायां न छलत्वम् । यदि तु वृत्ति- दयविवक्षा स्वयमेवोद्भाव्य हेत्वसिद्धि साधनविकलतां च परिजिहीर्पति तदापि साधकतयोपन्यस्तहेतोष्टान्तेऽनुदाह- दोपान्तरस्य शस्योद्भावनत्वेनाच्छलत्वप्रसङ्गस्योत्तरच्छले ऽपि तुल्यत्यादित्यर्थः। तत्र साधने ऽपि छलत्वमङ्गीक्रियते तत्रोक्तलक्ष. स्यान्याप्तिस्तु नागीक्रियते । अनोत्तररूपच्छलस्यैव लक्ष्यत्वा. दित्यभिप्रत्य परिहरति । सत्यमिति । न विविरोध इति । नास्य तल्लक्षणत्यविरोध इत्यर्थः । ननु तात्र साधनच्छलस्य पृ. थनिरूपणं स्यादित्यत्रान्तर्मावाद्विकल्पपूर्वकोक्तदोपान्तर्भावस्य उत्तरच्छले ऽपि तुल्यस्वादिस्यस्परसात्साधनोत्तरन्छलयोःषम्यं दर्शयति । अयति । प्रकाश्येति । अन्यथा प्रकृतासङ्गेतेर्वस्तुम- शक्यत्वादिति भावः । व्यक्तमिति । तथा चाविपक्षितादोष. त्वस्यावश्यकत्यादुपजीव्यत्वाश्च तदेवच्छलत्वं तत्रोद्भाव्यमिति भावः । न छलस्वमिति । अन्यतरार्थस्याविवक्षितत्वग्राहका. भागादिति भावः । ननु पक्षदृष्टान्तयोर्हेतूपपादनदशयोरन्यतर. स्य पाक्षिकमविवक्षितत्वमस्तीति च्छलत्वं स्यादित्यत आह । यदि चेति । परिजिद्दीपतीति । तथा च पाक्षिकाविवक्षामुद्भाव्य उभयविवक्षोद्भावनैव पक्षदृष्टान्तयोहतूपपादनम् तस्य शक्यकर- णमिति मायः । तहिं तस्यादुएत्वमेव स्यादित्यत आह । त. दापीति । नन्वर्थद्वयविवक्षायामपि दशामेदेनान्यतरस्वाविवक्षि. तत्यमस्त्येवेति स्थापन गोपने ऽपि दूपकेणोद्भाचयितुं शक्य. त्यावविक्षितार्थकथनत्वरूप छलत्व तत्र वक्तुं शक्यमेवेत्यायन . २८ ·२१८ न्यायपरिशुद्धी। रणादुदाहृतस्य मकवानुपयोगादर्थान्तरनिप्रस्थानता । अ. पाट्यविवक्षामात्रेण छळत्ववाचोयुक्तिमिच्छसि इप्यता स्वै. रमिति । तद विधा । वाक्छलमुपचारच्छलं सामान्यच्छल- मिति । तत्र नानार्येषु शब्देष्वभिधेयान्तरारोपणेन तदूषणं वा. क्छलम् । यया नूतनकम्बलवत्त्वविवक्षया नवकम्बलोऽयमि. त्युक्ते संख्याविशेषपर्थमारोप्य कुतोऽस्य नवकम्बला एक एव हि कम्बलो दृश्यत इति । एवं दूपयतो वादिविवक्षि- तामतिपत्तेस्तदुत्तराप्रतिपश्चापतिपतिः । अपणे दूषण- बुद्धवान्यथामतिपत्तिरिति । अभिधोपचारविपर्ययारोपणेन तद्- दूपणमुपचारच्छलम् । यथा गडायां घोष इत्यादौ कयं- प्रवाहे घोषवास इति । अग्निर्माणवक इत्यत्र कथमनु- ष्णो ज्वळन इति । उभयपा लोकवेदपोः प्रयोगात्तत्मतिपत्य. भावादेव चात्र निग्रहः । उपचारप्रयोगे मुख्यासम्भवादा. शकते । अयेति । अस्तु तथा छलस्वव्यपहारस्तथापि न तहोषा- योद्भाव्यम् । असिस्यादिकमप्रतीत्याविवक्षितत्वं पाक्षिकमप्य- घगन्तुं न शक्यमित्यसियादेवोपजीव्यत्वात्तदुद्भावनमुचित- मित्याशयेन परिहरति । भ्यतां स्वैरमितीति ! नानावित्यने- न सामान्यच्छल व्यावय॑ते । अभिधेयान्तरेत्यनेन चोपचारच्छल च्यावय॑ते । या नानावित्यनेनाग्निर्माणवक इत्यभिधेयारोप. रूपमुपचारच्छले व्यावय॑ते । तत्राग्निशब्दस्य नानावाचकत्वामा- घावर्थशब्देन वृत्तिविषयमात्रविवक्षायां तु पूर्वोक्तव्यावर्त्यमप्यनव- धमिति योध्यम् । एतस्य निग्रहस्थानस्य त्वप्रयोजकामप्रतिपत्ति विप्रतिपत्तिं च दर्शयति । एवं दृपयत इति । अभावादेरि- त्यादिपदेन विपरीतप्रतिपर्गृिह्यते नैयायिकैरुक्तमुपवारच्छलल. क्षणमव्याश्या दृषयितुमनुवति । उपचारप्रयोग इति । सुक्षेत्रे शालिसम्पत्तिवदिति । सुक्षेत्रस्यापि कृषीवलापरिग्रहदशायां शा- ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । ध उपचारच्छलमित्यन्ये । तन्न मुख्यमयोगेऽपि कस्यचि- दौपचारिकार्थासम्भवेन प्रत्यवस्थानोपपतेः । अस्प चौ. पचारिकार्थे मुख्यार्थताभ्रमण वा गत्यन्तराभावादेवपपि कि. मयं व्याकुलीभवेदिति वा प्रयोगसम्भवः । यथा पर्वतो घ. हिपानित्युक्तेऽग्निर्माणवक इति प्रसिद्धम् । नचावेदानी मा- णक इति कालात्पयापदिष्टो हेतुरिति । नचैतपणान्त- रान्तर्गतम् । तस्माद्यथोक्तमेव लक्षणम् । तात्पर्यान्तरारोपणे. न तद्दूपणं सामान्यच्छ लम् । यथायमहो ब्राह्मणोऽनूचा- न इत्यत्र सुक्षेत्र शालिसपत्तिवत् सम्भाघि तत्वविवक्ष- या किमाश्चर्यमित्युक्त ब्राह्मणत्वसामान्ये व्याप्पत्वमारो. प्यानूचानत्वे च व्यापकत्वमविवक्षितमारोप्य ब्राह्मणत्वहे. तो त्यैरनैकान्तिकत्वकथनामिति । मित्युपळणसंझा । अन्वर्थसंज्ञा तु तात्पर्यच्छलमित्येवेति । अत्र सामान्यच्छळ- लिसम्पत्यभावात्सम्भावितत्यमानमेव, तत्र विवक्षामिति । किमा. यमिति । अत्यन्तासम्भावितत्वे किल विस्मयसम्भव रति, भाव. । नात्यैरिति । निराकृतिभिरित्यर्थः । वात्यो निराकृतिः अस्वाध्याय इति पाया। नन्यन तात्पर्यस्येच उछलनं न तु सामान्यस्य अतस्तात्पर्यच्छलमित्येव संज्ञा युक्ता मतु प्राहाण- स्वसामान्यस्य तात्पर्यान्तरारोपे कारणत्यात्तेन व्यपदेशे को दोप इति चेत् । अयं कुशल इत्यादावयमेव कुशल इति तात्पर्या- न्तरारोपेणान्यस्यापि कुशलत्याद्वाध इत्यादिदूषणस्थले सामा- न्यस्याहेतुत्वेनाव्यापकत्व स्यादित्यत आह । अति । ननु सर्घत्रापि तात्पर्यान्तरारोपात्सर्वमपि तात्पर्यच्छलं स्यादिति ये- समाप्युपजीव्यत्वादभिधोपचारयोस्ताभ्यां व्यपदेशस्य युक्तत्वादिति पतुर्विवक्षितादन्यदारोप्यतस्य दूपणम् । छलं त्रिधामिधामतितात्पर्याणां विपर्ययात् इति सङ्ग्रहः ॥

·२२० न्यायपरिशुद्धी। यत् सिद्धमपि दूषणव्याप्तिरहितपसदुत्तरं तजातिः । व्याप्तिप- क्षधर्मताविशिष्टेनैव हि हेतुना स्थापनं दूपर्ण वा तयोरन्य. तराभाचे प्रतिषेधहेतुरपि दुष्यत्येव । तत्र यथा छलस्य फेवलनिरनुयोज्यानुयोगस्प वा पक्षीकृते वादिवाक्ये स्व. यमसिद्धस्य पक्षधमर्मत्वविरहान्न दूपकत्वसिद्धिः । एवं पक्षधर्म स्थापि जात्युत्तरान्तर्गतस्य हेतो पणव्याप्तिविरहान्न दूपकत्वम् । तथाहि । नेदं स्वसाध्यसाधकं युक्ताङ्गानपेक्षप्रतिप्रमाणादिन- तिरुद्धवादित्यादिषु जातिप्रयोगेषु प्रतिषेधहेतोः पक्षधर्मत्वे सत्यप्यसाधकत्वेन व्याप्तिास्ति । अन्ततः स्वस्मिन्नेव व्यभिचारात् । तदेतदीदृशपसापर्यविशेष विवक्षित्वा पति- पेधसामर्थ्य जातिलक्षणमुक्तं न्यायवार्तिके ताशसामर्थ्यमूल- भूतं स्वल्पाघातकत्वमेव न्यायाचार्येण लक्षणीकृतम् । जातेातिराहित्येनादूपत्वादसदुत्तरतां व्याप्तिरादित्यप्रकार च प्रतिपादयितुं प्रस्तौति ! व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टेनेति । के. चलनिरनुयोगस्येति । छलजातिभ्यां भिन्नस्पनिग्रहस्थानानामाभास. ववनस्येत्यर्थः । नेदं साध्यसाधकमित्यत्रेदंपदेन स्थापनप्रमाण- मुच्यते । सदुत्तरमकरणसमकालात्ययापदिष्टप्रयोगव्यावर्तनाय युक्तानानपेक्षत्वमुक्तम् । इत्यादिवित्यादिपदेन तथाविधप्रतितर्क- प्रतिरुद्धत्वं गृह्यते । अप्रमाणादिपदेनाभिमानिकं प्रमाणत्वादिकं विवक्षितम् । आभासेषु तेषु वस्तुतः प्रमाणत्वतर्कत्वयोरभावा. दिति बोध्यम् । अन्ततः स्वस्मिमिति स्थापनप्रमाणे व्यभिचा. रोक्तो तस्यासाधकत्वमभिमन्यमानो वादी न संमन्यते स्वीयजा- त्युत्तरस्य तु स्वबुधा स्वसाध्यसायकत्वात् तत्र युक्ताङ्गानपेक्षपति. प्रमाणप्रतिरुद्धत्वे सत्यपि स्वसाधकत्वविहस्य स्वनानीका. रात्तत्रैव व्यभिचार: स्पादित्यर्थः । ईदशमलामर्थ्यविशेषमिति । दुषणव्याप्तिराहित्यमित्यर्थः । ताहशसामर्षमूलभूतमिति । दू.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २२१ तच युक्ततमम् । साधारणस्य दूपणविशेषस्य स्फुटपतीतः। किं च सूत्रकारस्य "साधयंवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः" इति जाति- सामान्यलक्षणं युवाणस्य न तदेव लक्षणं विवक्षितम्। सर्वजातिसं. ग्राहकत्वाभावात । अप्तदुत्तरमकरणसमातीतकालोद्भावनयोरति व्याप्तेश्च । अतो जातिविभागसूत्रे निग्रहस्थानयत् परस्परनिर- पेक्षास्त्र पि जातिपु प्रयोगलाघवाय द्वन्द्वात् परतया सर्वजात्य- वितं समशब्दं प्रयुञ्जानस्य तदेव लक्षणतया विवक्षितमिति भाष्यकारादिभिः सर्वैरास्थितम् । तत्र यथावदुक्तं साधर्म्य वैधय पणव्याप्त्यभावमूलमित्यर्थः । न्यायाचार्य उदयनः । साधारण. दूषणविशेषस्येति । सर्वजातिसाधारणदुष्टत्वमूलस्येत्यर्थः । स्फु. टप्रतीतेरिति । अनेन न्यायवार्तिकपक्षेऽसामर्थ्यविशेषेण जातिल- क्षणेन दुप्पत्यम्लस्य स्वव्यावर्तकत्वस्य न स्फुटप्रतीतिरिति व्यज्यते । भाग्यवार्तिकटीकाकारपक्षाणामयुक्तत्वान्यायाचार्य- पक्ष एव युक्तोऽगीकर्तुमित्याभप्रायेण भाष्यादिपक्षेपनुवादपूर्वक दोपानुदाहरति । किञ्चेत्यदिना लाभोऽभ्यधिक इत्यन्तेन । सर्व. जातिसग्राहकत्वाभावादिति । उत्कर्पसमाद्यव्याप्तेरिति भावः । नि- प्रहस्थानपदिति । यथा दूपकनायां परस्परनिरपेक्षेपु निग्रहस्थाने. धु सूत्रकारेण द्वन्द्वसमासो न कृतस्तथा दुपकतायां परस्प. रनिरपेक्षास्वपि जातिषु द्वन्द्वो न कर्तव्य पप तथाप्येकयत्नेन समशब्दस्य सर्वजातिध्यन्वयसिद्धये सूत्रकारेण द्वन्द्वः कृतः त. स्य सर्वप्रन्विस्य समशब्दस्य सर्वजातिव्यापकलक्षणे तात्पर्यमिति व्याचकुरित्यास्थितमित्यन्तस्य पाक्यस्यार्थ । तत्र यत्साधयेण प्रत्ययस्थानमवशिष्यमाणमिति भाग्यफकिकामादाय तस्याभिमाय- माहुः । अय साधर्म्यग्रहणमुपलक्षणार्थम् । ततश्च यथा त्वदुक्कं सा. धयं या सहचरितं तदस्मदुक्तमपि न हि त्वदुक्तमेव साधक नास्म. दुसमित्यत्र विशेषहेतुरस्तीत्यादिनाकारण व्याप्त्यादियुक्तानपेक्षया साघाभिमानमात्राद्विशेपत्यभावेन प्रत्ययस्थानं जातिरिनि भाज्याभिप्राय इति तदनूद्य दूपयति । तत्रेत्यादिना । सहचरि- ·२२२ न्यायपरिशुद्धी। सहचरितं वा तथास्पदुक्तमपि इत्यादिनाकारेण जातिवादिना• भिधीपमाने स्परसाधनयोविशेषहेत्वभावे समशब्दार्यतया विवक्षिते वस्तुतो विशेपहेतुसद्भावान समशब्दार्थसिद्धिः । आरोपित तु साम्यमस्तीति गत्यन्तराभावे स्वीकार्य सत्यसति बोत्तरे प्रत्यवस्थानस्वरूपदोपमात्रे तु भाप्योक्तोपयो- गात् । वार्तिकोक्तं प्रतिषेधासामर्थ्य न साक्षात्समशब्दार्थः । सममनुत्कृष्टपपकृष्टमुत्तरं जातिरिति च जातिवादिसमः सा- धारणो नोत्कृष्टः अपकृष्ट इत्यर्थः । स च साधर्म्यमुत्तरद्वारे. वोनीयत इत्युत्तरमेव समपपकृष्टमिसर्थ इति वा क्रमे णापर्पविशेपे लक्षणीयेऽपि लिष्टा गतिः । कुशकाशाव- लम्बनेन तु लक्षणसिद्धिः स्पात् । स्वस्प प्रतिपादिनच समी- फरणाभिमायपूर्वकत्वात् । समीफरार्थत्वाद्वा नात्युत्तरं सम. मित्युख्यत इति टीकापक्षोऽपि तथैव । ईशः शङ्कापक्षोऽपि तयैव तं चेति उत्कर्षसमादिसलदायोक्तम् । गत्यन्तरामाय इति । गत्पत्तरस्य यश्यमाणरयादिति भाषःतदिमाग्यस्य कोऽभिप्राय रिपत माद। सत्यसति येति । अनुरटरपस्य सदुत्तरप्रकर. समाधारणश्यादाह । अपर स्यर्थ इति । समशदस्य पु. सितां त्रनिर्दिरामुपपादयितुं ध्याश्यानान्तरमार । जातिया- दीति । तससररूपायर्या जाती लक्षणं नोनमियत हास पति । हिरा गतिरिति । समशन पूर्वमनुरकर पिपक्षिया भान्तरमपयों लक्षणीय रति लक्षितलक्षणाकारादरप. इयर्पः । पराकासायलम्यनेन स्थिति । अपहरायमा- अस्य एलादिसाधारपत्यान समान लक्षणसिरिः । दूषण. मारिदिनायस्याप्पसणे सु समा सक्षपसिद्धिरियेत समायलनेत महीनामापमियः । टीकापक्षमनुवति । म्याति । वेति । समीकरणामिनापापस्य या समी.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २२३ नच सावता लक्षणसिद्धिः। छलादेरपि समीकरणाभिमाय- पूर्वकत्वादिसम्भवाद तथा सदुत्तरमपि कश्चिन्मन्दः समीकरणा- भिपायेण मयुञ्जीत । समीकरणार्थत्वं च वास्तवं न व्यापकं तत्साधने जातिवादिनी वास्तवसमीकरणस्य दुर्लभत्वात् । अपि च कश्चिजाती सदुत्तरत्वभ्रान्त्या स्वोत्कर्षाभिप्राये- णापि जातिं गृह्णीपात् । अतोऽस्मिन्नर्थेऽपि न लक्षणसि- दिः । बुदिपूर्वता तु जातिकार्य इत्युच्यते । प्रतिपेपरूपस्य नात्युत्तरस्य स्वारसाम्ये समशब्दार्थे येनाकारेण परस्य मतिपेधकं तेनाकारेण स्वस्यापि प्रतिषेधकं भवतीति स्वव्या- यातकत्वमेव विवक्षितं स्यात् । न चावातिव्याप्तिरच्याप्तिर्वा रणप्रयोजनस्वस्थ घा समशब्दार्थवाभावेन लक्षणया समशब्दे- न तोधनं स्यादिति । अयमपि पक्षः क्लिष्ट एवेत्यर्थः । का- शकुशावलम्बनेनापि लक्षणासिद्धिरिधिको दाप इत्याह । नचे- त्यादिना । समीकरणार्थत्व समशब्दार्थ इति द्वितीयपक्षे दोप. माह । समीकरणार्थत्यं चेति । दुर्लभत्यादिति । तथाभिमानिक- मेध समीकरणार्य विचक्षणीयं तदा तु पूर्वपक्षाविशेष इत्पभि- प्रेस्य तत्र पक्षे दोपान्तरमाह । अपि चेति । ननु जाती जातित्वमा प्रतीत्य तत्मयोग एव न सम्भवति भाष्यकारादिभिर्जातिप्रयोग- स्य बुद्धिपूर्वकत्वाभिधानादित्याशयाह । धुद्धिपूर्वता तु जातिका. र्य इत्युच्यत इति । एतदुक्तम्भवति । भाष्यकारादिभिः पा- क्षिकविजयरूपजातिकार्यार्थ पर जातिप्रयोगे वुद्धिपूर्वतोच्यते । सदुत्तरत्वम्नान्या नियतविजयाशया जातिप्रयोगेऽपि नैतैर्यु- शिर्वतोच्यते अतोऽत्रुद्धिपूर्वकोऽपि जातिप्रयोगः सम्भवतीति । न्यायाचार्यपक्षे तु समशब्दस्य क्लिष्टार्थता नास्ति जातिलक्ष- पसिद्धिरप्यस्ति सर्वजातिसाधारण दुष्टत्यमूलमप्यधिकमवश्या- पेक्षितं च सिध्यतीति स एव पक्षी युक्ततम इति सुष्मृक्तमित्या. ६ । प्रतियधरूपस्येत्यादिना निनु स्वव्याधातकत्वमपि न लक्षणं ·२२४ न्यायपरिशुद्धी। ततश्च लक्षणसिद्धिः साधारणदुष्टत्वम्लसूचनं चेति लाभो. ऽप्यधिकः । ननु च्छलेऽपि व्याघातकत्वं सम्भवति तथाहि । अन्योऽयं नवकम्बलत्वादिति नूतनफम्बलत्वविवक्षयोक्तं कुतो- ऽस्य नवकम्बला इति मत्युक्ते वादिना च पुनश्छलत्वोद्भावने यदि च्छलवाद्याह विवक्षितमविवक्षितं वेति किमनेन विभागेन । स्वदुक्तशब्दपतिपन्नं तावपित्तमिति तदास्प सिद्धिः स्त्रव्या- घातः । अविवक्षितार्थपणेनापि परस्य भङ्गे छलवादिवाक्ये ऽपि अविवक्षितयत्किञ्चिदर्थदूपणेन भङ्गप्रसङ्गस्य दुरित्वात् । अतः स्वव्याघातकत्वमातिव्याप्तमिति । मैवं कुतो नव कम्ब- ला इत्यस्यां कक्षायामविवक्षितपणाभिमानस्यानभिव्यक्तः । तथाविधानुयोगस्य च तदर्थविवक्षाभ्रमादपि सम्भवात् । यस्यां तु कक्षायामविवक्षितपणेनापि परपराजयाभिमानो व्यज्ये- त तदा जातित्वमेव । अविवक्षितस्य विवक्षितत्वारोपाभावे. न छललक्षणासिद्धेः । एवं केवलनिरनुयोज्यानुयोगे जा. तस्य च्छलेऽपि सत्येनातिप्रसक्तत्वादिति शङ्कते । नन्विति । अस्ति उलस्थापि स्वव्याघातकत्वं तत्तु कक्षातरोद्भाव्यं न त. स्पामेव कक्षायामुद्भाचयितु शक्यत इति तदा उसत्यमेपोदा. व्यमिति न छलसङ्कर इत्यभिप्रेत्य परिहरति । नैवमिति । य. म्यां तु फक्षायां स्वच्याघातफावमुद्भावयितु शक्यते तदाच्छल. लक्षणाभावारम्नव्यायातकत्यरूपजातिलक्षणत्याच जातित्वमिटमे- पत्याह । यस्यां स्विति । उक्तम निग्रहस्थानाभासवचनेऽप्य- तिदिशति । एषमिति । अयं भावः । निग्रहस्थानाभासयचने ऽपि स्यदयाघातकत्वमस्ति वादिनः सम्मावितानेरुकल्पसाधारणो. तो विकरिश्तायामविवक्षितकल्पत्यागे परेणोक्तादानी प्रयुक्तायां घादिना निरनुयोज्यानुयोगोझायने प्रतियात्राईविकल्पो वियक्षि- तोऽविरक्षितो यास्तु किमतेन विमागेन यदुक्तशब्दप्रतिपाल तायद भूषितामिति तदा सिद्ध स्यव्याघातः प्रविलितकल्पत्यागेन वादि.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २२५ तिसङ्करः परिहर्तव्यः । अत: मुष्ठूतं ज्याघातकरवं जा- तिलक्षणम् । ये तु साधनेष्वपि के चिजातित्वमिच्छन्ति पां स्वसमानन्यायमसञ्जनेन स्वव्याघात जाति- रिति सामान्यतो लक्षणम् । तन स्वव्याघातकसाध- नजातिसाधनं यथा । महाविद्यादि स्वव्याघातकमुत्तर तु जात्युत्तरम् । यथा तत्वोपप्लवखण्डनादिगतिरिति विभागः। स्वव्यानातिप्रसङ्गो जातिरिति वरदविष्णुमिश्रोक्तिरुत्तररूप- जात्यभिप्रायेण । अक्षपादीयेषु च जातिविशेषलक्षणसूत्रेषु पुल्लिङ्गान्तममशब्दनिर्देशश्च स्वपक्षस्थापनपरपक्षमतिक्षेपरूपेण सद्विभागे प्रत्यवस्थाने प्रतिपेधभागेनान जातित्वं विवक्षितमि साधनभलेवस्यापि तादृशाविवक्षितत्यागेन ताशाक्त हानिप्रस- नादिति । तथापि तस्य कक्षान्तरोद्भाव्यत्वेन प्रथम केवलनि- रनुयोज्यानुयोगस्यैवोदाव्यत्वात् कक्षान्तर तु जातित्व छलयदि एमेवेति न जातिलक्षणसार्यम् । तत्रापि साधनस्यापि जातित्व मस्तीति पक्षे उत्तरशदोबापेन व्याघातकत्व जातिसा मान्यलक्षणम् । तव साधनोत्तरपदयोराधापन विशेषरक्षणद्वय सिद्धिरित्याह । ये स्विति । महाविद्यादीति । पूर्वोक्तासु महाधि घासु पियक्षितविरुद्धायपदान्तरप्रक्षेपण स्पष्याघातकात्य सुगम म् । आदिपदेन फेयरध्यतिरेकि गृह्यते। तस्य च स्वव्याघात- कत्र केपलव्यतिरेकिनिरापरणे विशदमुपपादितम् । तत्त्वोपष्ट पशब्देन चित्सुसादिकुदृष्टिग्रन्था गृह्यन्ते । सण्डनपदेन श्रीह यमुच्यते । आदिपदेन लङ्कारावतारादिमाध्यमिकग्रन्था गृह्य ते । नन्वसदुत्तरवाचकस्य समशब्दस्य पुल्लिङ्गनानुपपन्ना । उत्त शब्दस्य नपुसकत्यात् । गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचना त्यनुशासनादित्याशय प्रतिषेधभागापेक्षया पुलिङ्गता नैयायिक रुपपादितत्याह । अक्षपादियघु चेति । समशब्दस्य श रक्ष पासिद्धि साधारणदुष्टत्वमूलसूचन वाधिक येन प्रकारण सि २९ ·२२६ न्यायपरिशुद्धौ। त्युत्तररूपजातिविशेषाभिमाय इत्याहुः । अथायमपरो जातिसं- ग्रहः । मर्यादालचनाभ्युपगमपूरमुत्तरं जातिः । मर्यादा च पतिष्ठिता प्रमाणसरणिः । स्वव्याघातकत्वमपि तल्लघनाभ्युप• गमादेव । स च द्विपा । परिसरनियमानभ्युपगमो विपयनि- यमानभ्युगमश्चेति । प्रथमो द्विविधः । युक्ताहत्यागः । अयुक्ता- इरिग्रहप्रति अपुक्काइपरिग्रहोऽपि बन्यूनानतिरिक्तविषयप. रिसरनियमानभ्युपगम एव । द्वितीयोऽपि द्विधा । ग्राह्यविषयत्व- त्यागस्तदन्यविषयत्वाभ्युपगमयति । एतेन लक्ष्य लक्षणमुत्थि- तिस्थितिपदं मूलं फलं पातनमिति पठितेपु सदुत्तरेण जातीनामु. द्धाराय प्रतिगातिप्रतिसन्धानीयेपु सदुत्तरापरिस्फूर्ती जातिमसरे यति स्त्रोनीतजातिसदप्रकार प्रदर्शयितुं प्रस्तीति । अथेति । स. दुत्तरपतियाप्तिशरणाय मर्यादालनाभ्युपगमपूर्वकत्वमुक्तम् । घ. नुनो मर्यादारदिनैपु तलनानभ्युपगमेनय प्रयुत्तेपु प्रमाणामा मपु जानित्ययारणाय सदभ्युपगमपर्यन्तमणामति योध्यम् । पोन हरयेपनिरनुपाग्याउयोगी च घ्यावृत्ती समापि मर्या- दारनाभ्युपगमामायाम् । तदुनायनामन्तरक्क्षायां मर्यादाल- इनान्युपगम नु जातिश्यमिटमेयोयुनम् । म्याघातपरयाप. क्षयाप्युपजीप्यरयादय मेय जातिसमकारोऽयश्याभ्युपगन्तव्य हरयासपना । स्थग्याघातत्यमपीत । मयांदारनाम्युपगम. म्यो पिपिच्य परामृश्यमाने माधारणमसाधारन च एत्य- मत र गपनीरयासपेन मांदारहनाभ्युपगम पिमजत । मग विगैरे । नम्प युनाइरहे पथ परिवनियमानम्यु. पगम मधिर प्रशिट म ससानिरिति म्यायन युनामनामा. पायित भार । मयुमारिप्रोति । मतिरिनाम्युपगमेना. नाननिरिनपिपरिकमिपमेऽतिरिक्तरोगस्यानम्युपगमाय- (मायादिति माय पिनेति । शोधितम मयांदारनाम्युपगमे.

·। अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २२७ घोपयोक्ष्यमाणेपु जातीनां सप्तस्वङ्गेषु साधारणमसाधरणं च दुष्ट- स्वमूलं दर्शितं भवति । विशेषतश्च नातीनां लक्ष्यलक्षणे वक्ष्ये ते। प्रमादः प्रतिभाहानि; तासामवसर इति पूर्वे । स. भ्यानुपतिपूर्वकपरपरिचितिपापीत्यवष्टम्भविजयापिलापिणः । एवं च सत्येव वादिसाधने जातेरुदय इति न नियमः । उभयत्रापि प्रमादादिसम्भवात् । अत एव हि जात्यादेख्नरत. या जास्यन्तराद्युदयः । फलं च प्रायशः परव्यामोहनं पाक्षि- कविजयः साम्यं वा तत्वाज्ञानं साधारणमुत्थानवीजम् । तत्तद्- धान्तरस्वभाषाज्ञानं तद्विपरीतज्ञानं चासाधारणमुत्थानकारण- मिति च विभाव्यम् । वादिवास्यस्य कस्मिचिपणविशेपे नि- पातनमेव पातनम् । तच्चासाधारणदुष्टत्यमूलपुरस्कारेण साधार- . लक्ष्य लक्षणमुस्थितिस्थितिपदं मूल फलं पातनम् । जातीनां सविशेषमेतदखिलं सुव्यक्तमत रहः॥ इत्युदयनाचार्येण गौतमसूत्रपठितानि जातीनां सप्ताङ्गागि विवृतानि तेचित्यर्थः । एतेषां सप्तानामहानां प्रदर्शनस्य प्रयोज नं दर्शयति । विशेषतश्चेति । चकारेणोकं सामान्यलक्षणं समु. चीयते । पूर्व इति । गौतमोदयनादय इत्यर्थः । सभ्यानुमतिपूर्व- फेति । सभ्यानुमत्यभाये स्वस्यैव तैः कधाभासदर्शनपूर्वक- निग्रहनसहनायष्टम्भविजयस्याप्यभाव. स्यादिति भावः । परिचि- क्षिषा परीक्षितुमिच्छाप्यवसर इत्यनुपज्यते । एवं चेति । प्र. मादप्रतिमाहानिपरपरिक्षाणामवसरत्ये सिद्ध इत्यर्थः । प्रायः पर व्यामोहनमिति । अन तत्यदशिविषये जातिसहस्त्रेणापि व्यामो. हनासम्भवात् प्रायश इत्युक्तम् । परेण जात्युद्भावने स्व. स्थापजयस्यैव सम्मात् जयस्यैकान्तस्वाभावात् पाक्षिकविजय इत्युक्तम् । साम्यं वेति । उभाभ्यामपि जतिप्रयोग उभयोरपि प- संपन्योऐक्षणे यादिप्रतिवादिनो, साम्यं फलमित्यवगन्तव्य म् पातनस्योपयोग दर्शयति । तथेति । भाव्यमिति । अय- ·२२८ न्यायपरिशुद्धौ। णस्वव्याघातप्रदर्शनोपपिकमिति भाव्यम् । व्याघातपर्यवसितं हि सर्वदूपणम् । उपलम्भपर्यवसितं च सर्व साधनमिति रहस्यम् । ननु यत्पर्यवसायीनि जातीनां दूपणानि क एप स्वव्याघातः। न ता. वत्स्वेनैव सस्य विरोधः तस्य भेदापेक्षयात्माश्रयप्रसङ्गात् । स्वस्य मत्र भावनाप्रकार. : पातनेन स्थापनायामसियादायगते ते. मेघ प्रकारेण दूपणे ऽप्यसियादिप्रदर्शने युक्ताझानपेक्षात्मकासा- धारणदुष्टत्यमूलप्रदर्शनन साधारणदुष्टत्वमूल स्वव्याघातकत्वम प्यवगम्यत एवेति । विशिष्य भावनां तु तत्तजातिनिरूपणा. घसरे प्रदर्शयिष्यामः । नन्वभ्युपगम्यापि ध्याघातं दूपणाभिधा. ने व्याघातप्रदर्शनं व्यर्थमेव स्यात् । मर्यादालहनाभ्युपगमे- न जाति प्रयुतानस्यानियन्त्रणत्वादित्यत माह । व्याघातपयं. पसित हि सर्व दूषणमिति । व्याधातावधिराशङ्केति न्या. येन ततः परंदूपणप्रवृत्तिरेव न सम्मयति । प्रवृत्ती च सभ्या पच नियन्तार रति न वादिना तन यतितव्यमिति भावः । प्रसवात्साधनपर्यवसानमप्युपदिशति । उपलम्मपर्यवसितं च सघसाघनमिति । परः शतपरिक्षादात्परस्तादपि धादिभिः । उपलम्भरले. स्पेय तदादी किं न गृह्यते ॥ इति म्यायन प्रत्यक्षेऽपि पियदमानस्य सदस्यैरेय पि. प्रहमम्मवादिनि भार दृष्टान्ततया प्रकृतो. पयोगि । यथा प्रत्यक्षोपन्यामानन्तरं साधनप्रत्तिनास्ति नया ध्याघातानन्तरं दुरणप्रवृत्तिनास्तीति रहस्पम् । विमतियादिनारत पर प्रवृत्तिनिरोधायोपदेश्यमित्यर्थः सम्पाघातस्य निम्पयिनुमापयत्यादीनरुप्यमाणेन तेन दुपणए. पंसानस्यारापकररयाधापातपयसायिदूषणमित्युक्तमसम्मयी. त्याशियति । मन्पिनि । जातीनां दूपणानीत्या जातीनामित्ति दमणि पष्टी । ननु म्यव्याघात इत्यत्र स्थस्य भ्यनेय प्याघात हत्या पापियशिन म्यस्यायनेति या इति विकरयाचं पयति । न ता. पहिति । तत्रापि स्यय सिद्धो या नयोति विकल्याच माद। । या- - मनु ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २२९ सिद्धत्वे विरोधस्यानवकाशात् । असिद्धौ तु कस्य फेन वा विरोधः । एतेन यथा परं व्यादन्ति तथात्मानमपीति निरस्त- म् । किञ्च परव्याहतिसिद्धौ समीकरणाकासी जातिवादी ता. तैव चरितार्थः । तदसिद्धौ तु कथं तन्निदर्शनेन यथेत्युच्यते । एतेन परस्प स्वैनेव स्वस्यान्येन व्याघातापेक्षकत्वं स्वव्याघात- कत्वमिति च प्रत्युक्तम् । आक्षेपकत्वं चात्र किमभिप्रेतं कि- मुत्पादकत्वमुत ज्ञापकत्वं यद्वान्यकई व्याघातप्रतियोगित्वेनाव- स्थानमात्रमिति । न प्रथमोऽसम्भवात् । न द्वितीयः परव्याह- तिमात्रयोधनपरन्वात् । न तृतीयः असदुत्तरान्तराणामपि जातित्वमसङ्गादिति । अनोच्यते । या परमतिक्षेपार्था युक्तिः मसज्ज्यते तस्याः प्रयोजकाकारेण तत्सनातीयस्यविषययु- क्यन्तरकोटीकारः स्वव्याघातः । तथा च सति तया युक्त्या स्वस्य सिद्धत्य इति । द्वितीय आह । असिद्धो स्विति । उक्त- दोष प्राचीनरुते स्वव्याघातनिर्वनेऽव्यतिदिशति । एतेनेति । प्रा. चीननिर्वचने परब्याघातसिध्यसिद्धियां दोपान्तरं दर्शयति । किञ्चेति । उतान् दोपान् स्वस्थान्येन व्याघात इति परमप्ररुतदि.. तीयनिर्वचनेऽप्यतिदिशति । एतेनेति । अयं च पक्षः आपेक्षिक- स्वगर्भतया प्राचीनैरुतः । तत्राक्षेपकत्व विकल्प्य दूषयति । आर. क्षेपकत्व चेत्यादिना । असम्भवादिति । स्वस्य सिद्धयसिद्धि- भ्यां म्यव्याघातस्य जनयितुमशक्यत्वादिति भावः । परव्यादति- मात्रयोधनपरत्वादिति । यत्परः शब्दः स एव शब्दार्थ इति न्या- येन जातिप्रयोगस्य परब्याहतिमात्रतात्पर्यकत्येन स्वव्याघात- सापकत्यासम्मवादिति भावः । असदुत्तरातराणामपति । छ- लादीनामपीत्यर्थः । जातित्यप्रसङ्गादिति । तथा च स्वव्याघा- तकत्वं जातिलक्षणं न स्यादिति भावः । येति । स्वसजाती- ययुक्तरन्तरकोडीकृतत्वं व्यापातकत्वं प्रमेयत्वादिना साजा. त्यव्यावर्तनायामयोजकाकारेण साजात्यमानं विवश्यते अप्रयोजका- ·न्यायपरिशुद्धी। परपतस्य न दोषमसाः स्वयमेव तथाविधयुक्त्या दुप्पतीति न परपक्षस्य दोपमापादयितुं शक्नोति । यदि च तयाविध. युक्तिदुष्टमेवाभिमतसाधकमित्यभ्युपगम्यते तथापि परपक्षस्या- भिमतसापकत्वान काचित् सतिरिति नात्युत्तरस्य दपकत्वं न स्यात् । स्त्रयममि दुष्ट परस्यापि दूपकं भवस्विति चेद तथा सति सर्व सर्वस्य दपकं भवेदविशेषात् । ततय मौनं वा नित्यकलहो वा शरणं कथफानाम् । जात्युत्तरवाध कयुक्तरपि युक्त्यन्तरवाधितत्वात् । प्रथम निरुपद्रवमिति चेत् । न परस्तादपि प्रसङ्गेन द्वितीयस्यापि निरुपद्रवत्वात् । कुतस्ती- नवस्थानियत्तिरिति चेत् प्रथमस्य परित्यागेन पदभ्युपगम- कारश्च तत्तज्ञात्यसाधरणो मर्यादालहनाभ्युपगमविशेषो युक्ता नत्यागादि । एतश युक्त्य-तरकोडीरतसदुत्तरच्यावर्तनाय स्वश ब्दार्थप्रदर्शनाय था परप्रतिक्षेपार्थ युक्तमित्युक्तम् । परपक्षण तिक्षेपत्व चाभिमानिकमेव तेन परव्याहत्तिसिद्धौ समीकरणाका ही जातिवादी तावतवै चरितार्थ इति पूर्वोकदोषानवका. श इति बोध्यम् । एतदेवोपपादयति । तथा च सतीति । ननु दुष्ट स्य साधकत्वमभ्युपगम्यते वा नयति विकल्प्यान्त्ये पूर्वोत्त. प्रकारेण स्थापनाया अक्षतत्वमभिप्रेत्याद्यमनूध परिहरति । यदि च तथेति । तथापीति । तथाविधयुक्तिदुभत्वेऽपीत्यर्थ । स्वयाधा- तमजानानश्चोदयति । स्वयमपीति । व्याहतिमेव स्पष्टीकरोति । तथा सतीति । सर्व सस्यति । परपक्षोऽपि स्वपक्ष दूपयेदि. त्यर्थ । अविशेषादिति । दुष्टत्वादुत्वलक्षणविशेषानभ्युपगमा दित्यर्थ । अत्रेप्टापत्ति निवारयति । ततश्चेति । नवदुष्टमेव साधकमित्यभ्युपाम्यते इत्यभिप्रेत्य स्वीपस्य जात्युत्तरस्यादुष्टत्ये हेतुमालव्य शङ्कते । जात्युत्तरबाधयुक्तरपीति । प्रथममिति । स्वाक्त जात्युत्तरमित्यर्थ । त्यदुक्तेन प्रकारेण द्वितीयस्यापि निरुपद्रवत्वात्प्रथम दुष्टमवत्यभिप्रेत्य परिहरति । परस्तादपनि । अनवस्थाप-कुल सुहृद्भावेन पृच्छति । कुत इति । प्रथमसर ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २३१ मूलोऽयं प्रवाह इति भाव्यम् । अन्यथा सर्वत्रानवस्थाममङ्गे प्रथमसंरक्षणप्रसङ्गात् । समवायादिवादिभिरिष्यत एवायमर्थ इति चेत् किं तदिष्टमात्रेण तथैव वस्तुस्थितिः अतिप्रसगाव मूत्रितं च वैशेपिकाधिकरणे अनवस्थापकसर्वदूषणोपलक्षण- तया समवायकल्पनेऽनरस्थानम् । “समवायाभ्युपगमाच सा- म्यादनवस्थितेः" इति । अतः साधने दूपणे वा यदभ्यु- पगमे तथाविधः प्रयाहः प्रसजति तदेवादी त्याज्यं न चात्र कारणानवस्थावत् गुणत्वं तद्वैपम्यस्य स्वस्थाने वक्ष्यमा. क्षणेन द्वितीयत्यागादेवानवस्था परिहियतामित्यत आह । अन्य- धेति । प्रथमसंरक्षणप्रसङ्गादिति । जातिविशेष समवायादेरप्य. भ्युपगमप्रसङ्गादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । व्यावृत्त्यनुगतविशिष्ट- प्रत्ययान्यथानुपपरया विशेपसामान्यसमयायानाङ्गीकारे तत्रापि व्यावृत्यायन्यथानुपपत्त्या विशेषाद्यन्तरस्वीकारेऽनवस्थाप्रसरुन त एव त्यज्यन्ते । सहापि प्राथमिकजात्युत्तरमेव दुष्टत्वात्यज्यता- मिति । अतिप्रसङ्गादिति । कस्य चिदन्यस्यापीदशम्रान्तस्य थि. शेषादावपि विशेषाद्यन्तरस्वीकारसम्भवेन तत्रापि प्रामाणिकत्वम- सङ्गादित्यर्थः । अनवस्थापादकसर्वदूषणोपलक्षणतयेति । सनव.. थोंपादकाः सर्वे विशेषादयः तेषां दूपणे निराफरणे उपलक्षण. तया सूचकतयेत्यर्थः । अनवस्थानमिति । सूत्रितमित्यमेनान्ध- यः । समचायाभ्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थितेरिति । समवायाभ्यु. पगमायासमजस वैशेषिकमतम् विप्रतिषेधाथासमञ्जसमित्यतो ऽसअसपरमनुवर्तते कुतः साम्यादनयस्थितेः समवायस्याप्य. चयमिजातिगुणवदुपपादकान्तरापेक्षासाम्यात् उपपादकस्यापि तत्यनस्थितेरसमञ्जसमिति सूत्रार्थो भापितः । उत्तररूपा- यां जातायुपपादितं साधनरूपायामपि जाती उत्तरा जातीयान्ते. नातिदिशन्नुपसंहरति । अत इति । वीजाङ्करन्यायेनानवस्थापरि- हारमाशय निराकरोति । नचात्रेति । स्वस्थान इति । तनिरूपण इत्यर्थः सदुत्तरमाधप्रतिरोधयोर्यावर्तनायानभ्युपेतमर्यादेन युक्तम् - ·२३२ न्यायपरिशुद्धौ। 'णत्वादिति । जातिर्द्विधा । प्रतिप्रमाणसमा मतितर्कसमा चेति । तत्रानभ्युपेतमर्यादेन प्रतिप्रमाणेनानिष्टापादनं प्रतिममाणसमा। यथा चापकर्पसमादिष्वेकैकस्यां वा जातिविधायामसिद्ध्याधने. कदोपसंग्रहं व्याख्युः । तया प्रतिममाणसमायामपि सा- निष्टसंग्रहे न कश्चिद्दोपः । तादृशेन प्रतितर्केणानिष्टापादनं :- तितर्फसामा । नचायं विभागो नादेशिक इति वाच्यम् । यथा परैः मूत्रानुपदिष्टापि साधर्मवैधर्म्यसमादिसंग्राहिका प्रतिधर्मसमोन्नीता तद्वत् सर्वसंग्राहकविभागस्पात्यन्तोचित. स्वात् । नच सूत्रोपदिष्टायां चतुर्विंशती सर्वजात्युदाहरणा- न्तर्भावः शङ्मयः परैरपि कल्पितेनैव प्रतिधर्मसमेन प्रत्यक्षाभा- सादिमूलस्प प्रतिरोधस्य संग्रहोपलक्षणात् । तेनाप्यसं- गृहीतस्य उदाहरणान्तरस्यास्माभिः प्रदर्शयिष्यमाणत्वाच्च । उक्तं च तत्वरनाकरे । अमूषो जातीनामानन्त्याच्चतुर्विशतिरसौ प्रतितर्कसमाया जातेावर्तनाय प्रतिप्रमाणेनेति साधनजाति- व्यावर्तनायापादनमिति । एकेकस्यां वा जातिविधायामिति । तत्त- 'जात्ययान्तरप्रकारभेदवित्यर्थ । सर्यानिष्टसग्रह इति । प्रतितकी. पाचानिएव्यतिरिक्ताशेपानिष्टससह इत्यर्थः । अन्यथा पूर्वोक्तदै. विध्य भज्यतेति ध्येयम् । न कश्चिदोष इति । अनेकासां जाती. नामेकत्यप्रसरूपाझे दोषो नास्तीत्यर्थः । सामान्यतः कोडोकारेऽपि अवान्तरविधाभेदस्यानपवादिति भावः । तादृशेनेति । तर्कमू- लानिटापादन व्यावय॑ते तर्फेणेति । तादृशप्रतिप्रमाणमूलानिष्टा- त्पादनम् । अनादेशिक इति । सूत्रकारेणानुपदिष्ट इत्यर्थः । ननु सूत्रकारेणानुपदिष्टानां जात्यन्तराणां सङ्ग्रहाय प्रतिधर्मसमोपात्ता प्रकृते च तादृशजात्यन्तरसनहरूपप्रयोजनाभावादस्ति वैपम्यमिः त्यत आह । न चेति । अन्यदन्यस्मादित्यादिनेति । इद च सूत्रं शब्द- 'परीक्षायामक्षपादीयम् यथोक्तम्। “अन्यदन्यस्मादन्यदित्यन्यताभावो नियमे नियमानानियः" इति । शब्दस्य प्रशारणमस्यस्था लि ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २३३ प्रदर्शनार्थी । अन्पदन्यस्मादिसादिना जात्यन्तरसूचनादिति । प्रज्ञापरित्राणेऽप्युक्तम् । आनन्येऽपि च जातीनां जातयस्तु चतुर्दश । उक्तास्तदपृथग्भूता वर्ष्यावसमादय इति । अन चतुर्दशेति स्वग्रन्थोदाहृतकतिपयजातिमात्रपरिसरूपानम् । नतु वस्तुतो न्यूनाधिसंख्याव्यवच्छेदार्थम् । न्यायभूपणमता- नुसारेणापि चतुर्विशतेः मदर्शनार्थत्वमताभिमतम् । अस्मदुक्तं तु दैविध्यं सर्वजातिसंग्राहकम् । तयोरेव ह्यापायापादकभेदभिन्न म्योरवान्तरभेदाः सर्वजातयः । तथाहि द्वे अपि द्विविधे । सामान्यतो विशेषतश्चेति। अब प्रतिप्रमाणसमायां सामान्यतो यथा । स्वापक्षवदस्मत्पक्षेऽपि किंचित् प्रमाणं सम्भवेत् पक्षवाद्यविशेषादिति । से यमुपपत्तिसमेति मूत्रिता । विशेषतो पथा। यं कश्चित्तमागाभासमुपक्षिप्य यथा स्वदुक्तं विवक्षित- साधकं तयेदमपि नचेदेवं त्वदुक्तमप्यसाधकं स्यादविशेषा- दिति । एतन्मुखभेदा एवं प्रतिधर्भमतिदृष्टान्तमकरणसमादयः प्रतिप्रसङ्गममाया सामान्यतो यथा । यथा पक्षान्तरेऽनिष्टपस.. त्यत्वमिति घादिना स्थापने सस्युच्यते अन्यदित्यादि अन्य. स्मादिति । अन्यभूतारस्वरमादित्यर्थ । यथा घटादे प्रतियोगि विशेषनरपेक्ष्येण घटत्यादिक सार्वत्रिकमेवम यत्वेगापि भवितव्यम् । इह तु श्रूयमाणस्य शम्दस्य स्वापेक्षयानन्यस्यादन्यत्र दुर्घट- मिति हेतोरसिद्धिरिति प्रथमपुत्रार्थः । प्रनम्यानियमावर्णविका- राणामिति पूर्वसूत्रे वादिना हेतुत्वेनोकमनियम दूषयति । अनि- यम इत्यादिना द्वितीयसूत्रेण भनियमस्य स्वात्मनि वृत्यवृत्तिभ्यां ताप्यव्याघातातोरसिद्धिरिति विनीयसूत्रार्थ इत्याह । नन्वन- न्तानां जातीनां चतुर्दशेति परिसख्यानमनुपपन्नमित्यत भाद । अति । प्रतिवन्दिव्यवहितास्थिति। ३० ·२३४ न्यायपरिशुद्धौ। इस्तया त्वत्पो ऽप्यनिष्टमसङ्गः कश्चित्स्यात् । निपुणाभ्यू- हने सर्वत्र द्पणसम्भवात् । आपातरमणीयत्वस्य सर्वत्रा- विशेषादिति । विशेषतो यथा । एवं चेदनेन त्वयेदं साध्यते दृष्यते वा तया सति मदुक्तेनानेन तर्केण त्वदुक्तिविपरीत किं न स्यादविशेषादित्यादि । एतदवान्तरविशेषा उत्कर्षसमा- दयस्तत्रापि स्वरूपस्पर्शिन्यः काश्चित् । प्रतिवन्दिव्यवहिता- स्वविशेपसमादय इति भिदा। एवं विभागे शक्येऽपि विशेपानवधारणात् । विविच्य सूत्रयामास गौतमो जातिसन्ततिम् ।। व्याघातमुखभेदादेरुयानादेव दर्शयन् । पैचित्र्यमन्तेवसता तदानन्त्यं न्यदर्शयद ॥ न चानन्त्येऽपि जातीनां दुर्विवेचविशेषता । धर्मपोकेन देपाश्चिदविशेषमसनक्षम् । साधनप्रतिघन्यायविशेषसमो मत ॥ साधादेबिपक्षाणां सपक्षत्वप्रससनम् । साधनप्रनिषन्धा यत्स दिनित्यसमो मत इति । लक्षितयोरनयोर्जारयोः साक्षारसाध्यविपरीतापादकत्यामायेन विपक्षादीनां सपक्षत्यादिप्रसञ्जनद्वारा साध्यविपरीतापादकत्यात् प्रतियत्ययपधानेन साप्पपिपरीतापादकत्यमुक्तम् । उत्कसमादी तु क्यापिधप्रतियन्दिव्ययघानामावास्यरूपस्पर्शियमिति वि. क। पतपोदाहरणेषु स्पष्टीमयिष्यति । नन्वेष विमागस्य शाय- ये गीतमा किम जानि यिपिच्प सूपयामासत्यत थाह । एप. मिति । विशेषानपधारणादिति । सामान्यपिमागमात्रेण विशि प्यापधारणस्यामाधादित्ययं । ननु तहिं तदनुसारेण जाताना च. सुपिचतिविधायमेयायातम् । मानरप तत्र पुतोऽयगतमित्यत थाह। प्पापातेति । प्याघातादेखत्यानादेध पैविध्य दर्शयतन्तयसता शि. प्याणां तासां जातीनामानमय न्यदर्शयरियधं मिनु जातीनामा.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । स्वव्यापि दूषणं जातिरिति सामान्य संग्रहात् ॥ अवान्तरविघाभेदस्यानन्त्येऽपि च गृह्यते । अशेपसङ्घहादेकमापृथिव्यादिलक्षणम् ॥ विशोधयिष्यमाणेपु विभागेषु च तच्चतः । विशेपलक्षणस्तैस्तैः सङ्घहो ऽपि भविष्यति ॥ वरदविष्णुमित्रैस्तु स्वव्याघातिपसनो जातिः । सा च चतुर्विशतिविधैत्युक्त्वा साधादिसूत्रमुपादाय यथोदयनं प्रायो लक्ष्यलक्षणादिकमुक्तम् । एवमन्यैरपि । वयं तु तदेवेदानी प्रतिसंस्कारमदूरविप्रकण प्रचूमः । तत्र यदिदं सूत्रं “साध- नन्येन तद्विशेषविवेचन दुर्घटं स्यादित्यत आह । नचेति । अपान्तर• प्रकाराणामनन्तत्वेऽपि सामान्यलक्षणे सर्वेषां शक्यग्रहत्ये दृष्टान्त. माह । अघान्तरेति । अस्पृथिव्यादिलक्षणमिति । जलावान्तरभेदा. नां पृथिव्यवान्तरभेदानामानन्त्ये स्वाभाविक द्रवत्वगन्धवस्या- भ्यां तल्लक्षणाभ्यां जलत्यपृथिवीत्वग्रहः शक्यते तद्वत् प्रकृतेऽपी. त्यर्थः । तत्रापि विभागेपु विविव्य कथ्यमानेषु विशेपैरपि लक्ष. णैर्विशेपितोऽपि ग्रहो न दुर्लभ इत्याह । विशोधयिष्यमाणेविति । ययोदयनमिति । उदयनोक्तप्रकारानतिक्रमेणेत्यर्थः । अन्यैरपीति । आधुनिक यायिकैरित्यर्थः । वयं विति। तदेव वरदविष्णुमिनोदय. नाघुक्तमेय प्रतिसंस्कारमभिमुखीकृत्येत्यर्थः । लक्षणेनाभिपती आभिमुल्ये इत्यव्ययीमावः ।' संस्कारपदेन लक्ष्यलक्षणादिसह्या- झिविशदीकरणरूपं जातीनामतिशयाधानमुच्यते । अदूरधिप्रकर्षे णात्यन्तातिक्रमरहितेन प्रकारेण प्रमः । अयं मावः। उदयना. अभिहित जातिनिरूपणप्रकारे उक्तसग्रहायुक्तनिराकरणाभ्यामना- घश्यकांशोपेक्षणेन च जातीनां सप्ताही निरूपणं कुर्म इति । अनम्युपेतयुक्ताहात् प्रमाणात् प्रतिरोधतः । प्रत्ययस्थानमाचरायुः प्रतिधर्मसमं युधाः साधर्यवैधर्म्यसमा तद्भदावेष सूप्रिती इति ॥

·२३६ न्यायपरिशुद्धौ। धम्योत्कर्षापकर्षवविय॑विकल्पसाध्यमाप्त्यमाप्तिमसनप- तिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशपप्रकरणहेत्वर्थापत्यविशेपोपपच्युपलब्ध्य. नुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाश्च" इति । अत्र द्वन्द्वात्परत्वात्स- मशब्दः प्रत्येकमन्वेतव्यः । सर्वानुगतस्तदर्थ एव च सामा- न्यलक्षणमिति प्रदर्शितम् । तत्र सूत्रकारोक्तयोः साधर्म्यवैधर्म्य- समयोरमृतिपतिधर्मममावान्तरभेदतामन्ये व्याचख्युः । तत्क. स्य हेतोः तथाविधमानाभासमुखेन प्रतिरोधोदाहरणान्तराणां दर्शनादन्यत्र तु छलादौ नात्यन्तरे वा तेपामनन्तर्भावाच । जात्यन्तरस्य कल्पनीयत्वे सत्युक्तेनोपलक्षणस्पोचिंतत्वात् । अवान्तरभेदकथनस्य सर्वत्रावान्तरभेदसद्भावज्ञापनेन सप्र- योजनवाचेति चेत् । एवं यद्यनुक्तोदाहरणान्तराणि सम्भ- वन्ति तदा जात्यन्तरं वा तत्सङ्ग्रहलक्षणं वा कल्पनीयमेव । तदिहानभ्युपेतयुक्ताङ्गेन मतिप्रमाणेन, प्रतिरोधः, प्रतिधर्म- सम इति परैः कल्पितम् । तत्र प्रतिरोधसम इति लक्षणसंज्ञाक- नैयायिकै रुक्तम् दृषयितुमनुवदति । अनेति । तत्कस्य हेतो. "रिति । न कोऽपि तत्र हेतुस्तदक्षानमन्तरेणेत्यर्थः । अवान्तराभदा. सन्ति सर्वप्रेति प्रसिद्धये । तो वेत्स्यतन्माभिमती प्रत्यक्षादेःप्रमाणतः ॥ पयं विघप्रसन्नम्तवातित्वेन न सत्रितम् ॥ परकं हेतुमाराडूते । तथाविधेति । जात्यन्तरमिति । उत्ता भ्यश्चतुर्विशतिजातिभ्यः पृथगित्यर्थः । तत्सग्रहलक्षण घेति । 3. सलक्षणेपन्यतमभ्य तत्सग्राहकत्वं वास्मदुन प्रकारेण सर्वस प्राहम् सामान्यलक्षणं पा कल्पनीयमिति भावः । ननु त । लक्षणमेष लक्षणान्तरतयारीकरणीयमित्याशय तर लश्यलक्षण. फ्लमी दोषं पफ्तु नदुनः प्रतिधर्मसमरक्षणं चानुवदति । तदि. हेति । तत्र लनणसाकपनमभ्युपरासति । सोदि देना।

·अनुमानाध्याये तृतीपमाहिकम् । २३७ ल्पनमुचितम् । अन्वर्थसमाख्यासिद्धावुपलक्षणसंज्ञानिवेशस्य निष्फलत्वात् । अनुत्रिततेन मूत्रानुरिधानव्यसनाभावाच । ताशेनैव वाघो वापसमः ! तत्रापि प्रकरणसम इति समा- ख्या यौगिकी प्रक्रियमाणार्थसिध्यभिमानद्वारा कथश्चिनि- वेशिता । अनयोग्तत्तत्प्रतिरोधकबाधकमर्यादालचनाभ्युपगमपू- कत्वादसदुत्तरप्रकरणसमातीतकालोद्भावनाभ्यां केवलनिरनु- योज्यानुयोगाच व्यवच्छेदः । तादृशेनवासिद्ध्यापादनम- सिद्धिसमः । एवमनेकान्नसमादयो ऽपि एषां सामान्यसनस्तु मागुक्तप्रक्रिययानभ्युपेनमर्यादेन प्रति. प्रमाणेनानिष्टापादन प्रतिप्रमाणसम इत्येव । अन साधर्म्य- समादिसूत्रेणेवासिद्धिममादयोऽप्युपलक्षिताः । नच तासाम- ग्रायाः अन्वति । उपलक्षणसंज्ञानिवेशस्येति । साधर्म्यवैधयसमाश- ब्दयोरुपलक्षणसंशत्वादिति भावः । नन्नुपलब्धिसमादावुपल- क्षणसंशाया अभ्युपेनत्वादनापि तथा स्यादित्यत आह ! असूत्रित- नेति । तत्र सूनितत्वात्तदनुसारो युक्त इति भावः । एवं प्रकरण- समत्वेनाभिमते जातिविशेपे वाधसम इत्येव समाख्या यौगिकी. युक्रेत्याह । तादृशेनैव बाध इति । उभयसाधाप्रक्रियासिद्धे प्रकरणसम इति सूत्रव्याख्याने प्रक्रियासाभ्योऽर्थ इति योगकधना. सन्यायेन प्रकरणसमशब्दोऽपि यौगिक इति वक्तुं शक्य इत्या- शङ्ख्य तदानी ताशयोगकल्पनक्लेशो ऽधिक इत्याद । प्रक्रियमा. पार्थति । केवलनिरनुयोज्यानुयोगादिति । कालात्ययापदिएम. फरणसमागासवचनादित्यर्थः । अनेकान्तसमादय इत्यादिषदेन विरुद्धसमो गृह्यते। नैयायिकैरुक्तस्यानभ्युपेतयुक्ताङ्गेन प्रमाणेन प्रति- रोध इत्यस्यासिद्धिसमादिसम्राहकत्वाभावात्सर्वसङ्घ इकं लक्षण- माह । एपामिति । अनिष्पादनभितिाप्रतिरोधवाधादानां सर्वेपामा. पाधानामनिष्टत्वेन फोडीकारादनुगतलक्षणसिद्धिरिति भावः । नन्व. सिसिसमादयो न मूत्रिता इत्यत आह । अत्रेति । असम्भव इति ।

·न्यायपरिशुद्धौ। सम्भवोऽन्यत्र वानुप्रवेशः । पृथगुदाहरिष्यमाणत्वात् । तत्र प्र. तिरोधसमे तावत् सरूपं विरूपं चेति द्विविधं प्रत्यवस्थानम् । चादिना प्रत्यक्षादियजातीयेनार्थः साधितः तज्जातीयेन प्रत्यक- स्थानं सम्पम् । तत्रिधा । प्रत्यक्षे प्रत्यक्षेणानुपानेऽनुमानेन शब्दे शब्देनेति । अतज्जातीयेन तु विरूपम् । ततु पोढा । यथा प्रत्यक्षे तदन्यभ्यां तथानुमाने शब्दे चेति । एवं वाध- समादिष्वपि विभागो भाव्यः । तत्र सरूपं यथा । प्रत्यक्ष- बलादेकश्चन्द्र इत्युक्ते अगुल्यवष्टम्भादिसहकृतप्रत्यक्षेण अनेका किं न स्यात् नोक प्रत्यक्ष स्वार्थसाधकं प्रत्यक्षान्तरं तु नेति नच सहकारिभेदो दोपः । प्रतिमत्यक्ष स. हकारिवैचिच्यात् । घृतादिष्वतीन्द्रियेषु च गन्धादिग्रहणा- राजाज्ञा . जातित्यासम्भव इत्यर्थः । अन्यत्र । छलादी जात्यन्तरे पा । तथा चासिद्धिसमादीनां स्वव्याघातकत्वेन जातिलक्षणसत्यादन्यत्रानु- प्रवेशामायाय प्रतिप्रमाणसमायामेवान्तमायो युक्त प्रति मायः । तत्रापि प्रतिरोधसमं पिभजते । तति । थाधसमादिप्यपीति । स्यरूपपिरूपादिप्रत्ययस्थानभेदेन नयघा विमागो द्रष्टव्य इत्यर्थः । मगुल्ययष्टम्भादीत्यादिपदेन तिमिरदोपो गृह्यते । अगुल्ययष्ट- म्मादिसहकारिकपदोपदुष्टत्यास तत्मत्यक्षं साधकमिति धैषम्यमा- सहर निराकपेति । न च सहकारिमेदो दोपति । चिच्या. दिति । तत्तदिन्द्रियभ्यक्तिपिपयसनिकदीनां प्रत्यक्षसहकारि. जो तत्कालदेशव्यतीनां च विलक्षणत्यादित्यर्थः । ननु तत्र प्र. स्यक्षसहकारिस्थतीनां भिन्नरयेऽपि कारणतापच्छेदकं प्रत्यक्षसामा- म्यनिरूपितमिति म तत्र दोपरयमित्यतो दृषणान्तरमाद । घृता. दिपिति । तेलादिव्याघृतादिपरपसे गन्धयांदिग्रहणं स. दकारि। मान्द्रियपदार्थप्ररपक्षे योगजारएविशेषदिव्यचक्षुलांमा. दिकं सहकारि । तानि ध न प्रत्यक्षसामान्य कारणानीति सदोमयागामपि स्यविण्यसायकत्यं न स्यादिश्यपः । अनुमाने ·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २३९ योगादिसहकारिवैचित्र्याभ्युपगमादिति । अनुमाने तु सा. धर्येण वादिनोपसंहारे साधम्र्येण वैधर्मेण द्वाभ्यां वा तथा वैधम्र्येण द्वाभ्यां वोपसंहारे तयैव विधा विधेति नव- धा भेदः । तत्र विधोपसंहारेऽपि साधम्र्येण प्रत्यवस्थान साधर्यसमः । वैधम्र्येण तु वैधर्म्यसमः । द्वाभ्यां तु सा- धर्म्यवैधर्म्यसम इति । आयो यथा । स्थावरशरीरं भोपत्र. धिष्ठितं जीवनिद्रामवोधादियोगित्वात् मनुष्यादिशरीरवदिति । सापर्येण वा, यन्न भोक्त्रधिष्ठितं न तन्निद्रादिपोगि यथा घट इति । वैधम्र्येण वा द्वाभ्यां वा वादिना साध्योपसं हारे कृते जातिवाद्याह । यदि मनुप्यादिशरीरसाधर्म्यात् घटादिवैधादुभाभ्यां वा स्थावर शरीरं भोक्त्रधिष्ठितमुपेत तदा घटादिसाधात् पाणिपादादिरहितत्वात् तनिरात्म. फमिति किं न स्यादिति । एवं तत्रैव मनुष्यशरीरवैध- र्यादित्युक्ते वैधर्म्यतमः । समुच्चये तु साधवैधर्म्यसम इति । आगमे यथा। अवैदिकहिंसा न धर्मः निषेधशास्त्रं हि तथाह इति नैगमिकेनोक्ते पायो ज्वलति । नैवं नियन्तव्यम् आगमा- स्वरूपप्रत्ययस्थानेन नवभेदान्विमागेनाह । अनुमाने विति । सा- धयेणेति । अन्ययव्याप्तिपुरस्कारेणेन्यर्थः । वैधम्र्येण । व्यतिरेक- व्याप्तिपुस्कारेणेत्यर्थः । द्वाभ्यां वेति । अन्वयन्यतिरेकोभयन्या. ठिपुरस्कारणेत्यर्थः। तथेति । प्रत्यवस्थान इत्यर्थ 1 त्रिधा विधे. ति। धम्योपसहारे त्रिधा द्वाभ्यामुपसंहारेऽपि विधेति नव भेदा इत्यर्थः । तत्र नवानामपि भेदानां सामान्यक्रोडीकारेण त्रै- विध्यमुदाहरणसौकर्याय दर्शयति । तत्र निधोपसहारेऽपीति । स्था. घरशारीरमिति । वृक्षलतादिकमित्यर्थ । वृक्षादे राध्यां पर्णमुकुल. भावेन दिया तदुल्लासन ग्लान्यग्लानिभ्यां च जीवनिद्राप्रयोधा- दिकमवगम्यते । जीवशन्दो जीवनपरः। नैगमिकेन । वैदिकेन .

·२४० न्यायपरिशुद्धौ । न्तर हि तामपि धर्मयति श्रेय साधनतया तेन तद्विधा- नात् । न चागमत्वे विशेष पश्यामः । परिग्रहस्त्वाः कस्पचित् कस्यचित् पापण्डिभिरिति कोऽयं विशेषः । यथारुचि सर्वर परिग्रहादिति । विरूपं यथा स्फटिकादीनामवाधित. प्रत्यभिज्ञया स्थैर्य वैनाशिकः प्रतिवक्ति । यत्सत्तक्षणिकं यथा उभयवादिसिद्धः क्षणोपाधिः । सन्तवामी भावाः । नहि प्रत्यक्ष भत्यक्षमित्येवानुमानेन न वाध्यते । ज्वालामे दानुमानेन तदैक्यप्रत्यक्षस्याप्यवाघमसङ्गात् । अविशिष्टा हि तर चात्र च मसभिज्ञा । अनुपान च भेदगोच एमविशिष्टमिति । एवमुदाहरणान्तराण्यपि पश्च स्वयमेवो. पायो ज्यरति योद्धस्तदप्यमाण अभ्यतीत्यर्थ । भागमान्तरम् । याधाभ्युपत मागमामस । तामपि । अवैदिकहिंसा धर्मयति । धर्ममाचष्ट इत्यर्थ । तत्करोति तदाचष्ट इति णिच् धैनाशिकः । सगरसयादी । क्षणापाधिरिति । क्षणोपाधे क्षणिकत्याभाये त स्प सोपाधिरय म स्यादित्यभिमान । पट्प्रकारे विरूपप्रतिरो घसमे एकः प्रकार उत । अनुक्ता पश्च प्रकारा स्ययमेघोदि नु शस्या रयाद । पयमिति । पयमत्रोहप्रभार । घटादीना मपाधितप्रापभिशया स्थय धेनाशिक प्रतियत्ति । घटादय क्ष- जिकास्तपास्मदागमात् प्रमाणयोरयिशिष्टत्वन प्रत्यक्षेण याधा योगादिश्यागमन प्रत्ययस्थानम् । अनुमानस्य प्रत्यक्षण यथा। दोप- स्य सदासम्पन्नसामग्रीकरयन प्रतिक्षणापत्ताय नुमिताया जह प्रतियति । प्रत्यभिपा स्थिरत्यायगमादिति । प्रयापसहारे तथा मदम्युपगताप्तोत्तरिति दामन प्रत्ययस्थानम् । सदस्य धिक पपरपयस्थान प्रत्यक्षानुमानाम्या यथा । थागमेन प्रपशस्येश्यरश त्वं उपसहन र प्रतियति प्रग्यक्षेण तदमायायधारणा. रिति । तपा प्रपश सरारीर नमयति प्रमयत्यादीयरपदिति । एग र मयांदातिरहनगमंतया पेयटनितुयोज्यापागादि तर पापनानि । साइपया जातय प्रतिपादिता भासविण्याय . .

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २४१ हनीयानि असद्विपयाया अपि जातेरुक्तैव प्रक्रिया तत्र जातिवादिनः पर्यनुयोज्योपेक्षणमपि स्यादिति विशेषः । एव. मनाहतप्रयोजकाकारतौल्येन प्रतिरोधे प्रतिरोधसम उदाह- तः । अथाह्रीकृततुल्पभावेन तु याधे बाधितसम उदाहियते । परशरीरमात्माधिष्ठितं वाक्यप्रयोगादिमत्त्वात् स्वशरीरवत् । इत्युक्ते मत्याह स्वशरीरव्यतिरिक्तत्वात् तृणादिवदनधिष्ठिनमेव स्यात् । नानुमानरूपेषु तस्य चास्य च विशेपं पश्यायः। तुल्य- त्वे च तदेव साधकमिदं नेति को नियन्ता । ततश्चानेन स्वसा. ध्यसाधनात्पूर्व वाध इति असिद्धिसमादीनां पुनरेवमुत्यानम् । अनित्यः शब्दः कृतकवादित्युक्त प्रतियूते स्वयं सिद्धो हि हेतुः स्वसाध्यं साधयेत नचासौ सिद्धः प्रत्यभिज्ञयक्यसिद्धेः सा चेदैक्यं न साधयेत् भेदमपि कः साधयिष्यति प्रमाण. स्वगत्यक्षत्वादेरविशेषादिति । एवमनेकान्तो विरुद्धो वार्य हेतुरित्युक्त्वाह । अनित्यत्वसाधकप्रमेयत्वहेतुः प्रमेयत्वप्रस्तुत. जातय उक्तप्रक्रिययावगन्तव्या इत्याह । असद्वियाया इति । ननु त पर्यनुयोज्योपेक्षणस्य सत्येन जाते>षत्व न स्यादित्य. आह । तति । अपि स्यादिति । तथा चान्यव दोपत्वेन सि- द्धाया जातेरत्रापि दोपत्वं नियमितमिति भावः । प्रतिरोध- समापेक्षया चाधसमस्य भेदं दर्शयति । अङ्गीकृतेति । प्रत्यभि- झयेति । सोऽयं गकार इत्यादिप्रत्यभिशयेत्यर्थः । भेदमपीति | पूर्वोत्तरशत्रयोदे सिद्ध हि कृत्यमन्तरभाविश्य कृता सि- पतीति भाव: । अनित्यत्वसाधकप्रमेयत्वहेतुरिति । पक्षनि- देशे प्रमेयस्वेऽनित्यत्वसाधकताभिमानमात्रं विनक्षितं वस्तुतस्तथा- भावादिति ध्येयम् । प्रमेयस्यप्रस्तुतहेत्वन्यान्यानकान्तिकान्य इति साध्यनिर्देशः । अस्यार्थः । प्रमेयत्वञ्च प्रस्तुतहेतुति द्वन्द्वः । प्रस्तुतदेतुशब्दन विवक्षितसाधका वायुक्ताः कृतकत्वादयो गृधन्ते तयोरन्ये घटायः तदन्यावुको प्रमेयत्वप्रस्तुतहेतू त.

·२४२ न्यायपरिशुद्धौ । हेत्वन्यान्यानकान्ति कान्यः प्रमेयत्वादिति । एवमनैकान्तिपद- स्थाने विरुद्धपदप्रक्षेपे विरुद्धता । तथान्यदन्यदपि । यद्यनेन हेतुनानकातिकविरद्धत्वादिकं न सिध्येद्वादिहेतुनापि कथं साध्य सिध्येत् । न हि वायुक्त एव हेतुः स्वसाध्यं सा- धयिष्यति प्रतिवायुक्तस्तु नेति फयं नियमकल्पनमिति । तत्रापि प्रतिरोधवाधसमयोरिव मर्यादालड्डनाशयगर्भतया केवल- निरनुयोज्यानुयोगात् विशेपः प्रतिसन्धानीय इति । अत्र सर्वत्र युक्ताहीनप्रतिकूलमपाणोरलम्भ उत्थानहेतुः दूपामूलं न सा. धारणं व्याप्त्यादियुक्ताङ्गान्यतमहानिः । साधारणपकमूलमद- धानोपयुक्तं त्वेवं पातनं वादिसाधनमसाधकं युक्ताहहीनप्रतिप्रमा. णापादिगदोपत्वादिति हि जातिवाक्यार्थः । स एव स्वा. स्मानमपि व्याहन्ति । यथोक्तप्रक्रियया जातिवादिसाधनेऽपि पैन फेनापि युक्तानहीनममान तत्तदोपाणा तथा दुभयापेक्षया अनेकान्तिका-यय साध्यमान स्थापेक्षया पाधाप्रस्तु. तदेतावनैकान्तियत्वमादाय तदन्यस्य प्रमेयस्ये सिध्यतीति । यिन- इतेति । साभ्येति शेप । तथान्यदन्यदपीति । यश्योजकत्यायचा. स्तरमेदा थपि तत्तदन्यपदप्रक्षणानया महाविद्यया साधनीयाः इत्यर्थ । पयमनियमल्पनामिति । पादारम्भे तथा नियमस्या. एतत्वात् परणे पादासम्मवादित्यर्थ । प्रथम नियमापन नहीत्य भ्यय । ननुतानामसिद्धिसमादीनां पंथलनिरनुयोज्यानुयोगाद्वि. पाभायान जातिय हेत्वाभासामानाना पलनिरतु. योग्यानुपागत्यस्य पूर्वमेयोनपादियाशाद तपापीति । प्र निरोपमाघसमयोरिति । अन्यथा तयारपि मपदभ्युपगतजा. त्यो घरनिरोग्यानुयोगनय न्यादित्यासर । उता जा विविधालय पन मां सप्तादग्या एश्यरक्षणायसरफलाना पनुमा मुगमस्यादुधानम्रपानना निदर्शयति । अप्र सर्वप्रेति । प्रामेति । प्रतिपन्धाचाहिश पत्ययं गिरामरहितस्यापति । तथा .

·अनुमानाध्याये तृतीपमाह्निकम् । २४३ दर्शयितुं शक्यत्वादिति । न च व्याप्त्यादियुक्तानमेव न भ. वतीति वक्तुं शक्यं प्रागेव तत्समर्थनात् । अन्यथा जाति- चारपस्य दूपणव्याप्त्यनभ्युपगमे तत्मयोगनैष्फल्यमसङ्गात् । अतो नियमरहितस्यापि दूपत्तनियममिच्छन् प्रतिक्षिपत्ति स्वीकरोति च नियममिति सोऽयं पलविवाहमन्त्रन्यायः । अपि च हेतु साध्ययोरन्यतस्वलात्कस्य चिदनिष्टस्याव्याप्तधर्मस्य दृष्टान्तान् पक्षे पक्षादृष्टान्ते का समुत्कर्षमसञ्जनमुत्कर्षसमः । तत्र हेतुबलेन दृष्टान्तात् पक्षे समु-कर्पो यया । यदि कृत. कत्वाद्बटवदनित्यः शब्दः तद्वदेव तत एव सावययोऽपि किंन साध्यध्यातिरहितस्यापि स्वसाधगस्येत्यर्थः । दृपकत्वनियममिच्छ निति । तथा च व्याघाताजातिप्रयोगो वृषलोद्वाहमन्त्रायते । अमः चकत्येन चिहिते शुद्रधिवाहकमणि मन्त्रोचारण हि व्याघा. तमायहति तथा जातिवदिनो जल्पनमिति भावः । अनभ्युपेतमर्यादमानेनानिष्टसाधनम् । प्रतिमानसमाजातिः प्रतिरोधादि तद्भिदा इति सङ्ग्रहः । प्रतिसस्कारमदूरविप्रकरण प्रचूम इत्युक्तोऽर्थः अनभ्युपेतयुक्ताङ्गात्ममाणाप्रतिरोधन'। प्रत्ययस्थानमाचप्यु प्रतिधर्मसमम्बुधा इति । लक्षितायां प्रतिधर्मसमायां लक्षणदायादर्शनेन लक्ष्याधिक्य. प्रदर्शनेन च निन्यूढः । इदानीमुत्कर्षसमायामपि त नियहिं द- र्शयति । अपि चेति । तत्र नैयायिर फस्याप्यनिष्टधर्मस्य वादिसाधनशक्तित । दृप्रान्तात्पक्ष उत्कर्ष उत्कर्ष सम उच्यते ॥ इति लक्षणमुक्तम् । तत्राध्याप्तिमभिप्रेत्य स्वयं लक्षणान्तर रचयति । हेतुसाध्ययो. रिति । अविशेषसमातो भेदप्रर्शनायोक्त हेतुसाध्ययोरन्यनर• यलादिति । तर हि सत्यादिना हेत्वन्तरणोत्को वक्ष्यते । रमा- धमुत्कर्षमानुपदेशनार्थान्तरनिग्रहस्थानत्व तम्यापर्तनायानिष्टस्ये- ·२४४ न्यायपरिशुद्धौ। स्यादिति । साध्यवलेन यथा । यदि घटवदनित्यत्वं शब्दस्येष्य ते अनित्यत्वसहचरितं सावयवत्वमप्यस्य स्यादिति । नच सा. धनशक्त्यैवोत्कर्ष इति राजाज्ञा साध्यशत्यापि तदाविरोधात् । अनिष्टत्वायविशेषाच । एवमेव पक्षादृष्टान्ते समुत्कस्याप्य- सम्भवशङ्का निरस्ता । यथा हि कृतकत्वाच्छन्दो नि. त्यश्चेत्तद्वदेव तत एव साधययोऽपि स्यादित्युत्कृष्यते । तथा शशब्दवदेव तेनैव घटोऽपि निरवयवः स्यादित्युत्कर्षः शक्यः समं चोभयत्रानिनष्टत्वम् । अनतिप्रसक्तप्रमाकविशेपपोगश्च शब्दघटयोः साधनाङ्गशक्योत्कर्षे इति लक्षणव्यवस्थितेश्च । ननु शब्दाद्धटे निरवयवोत्कर्षे शब्दानित्यत्वस्य किमायातमिति चेत् । घटाच्छब्दे सावयवोत्कर्षेऽपि तस्प किमायातमिति तत्र निरवयवत्वे सत्यनित्यत्त्वमभिमतं साय- यवत्वेन व्याहन्यत इति हेतुपणपर्यवसायि विशेपविरो. धवोदितः स्यादिति चेत् । तथापि साध्यमानस्यानित्यत्व. त्युक्तम् । अनिष्टव्याप्त्याादने सतर्कत्येन जानिावाभावात्तयावर्तना. व्यायाधर्मस्येति । घक्ष्यमाणसवलक्षणसङ्कणाव्याप्तिपरिहाराप धान्तापक्ष इत्यादि । उभयत्रानिष्टत्वमिति । शब्दस्य सावधव- त्वस्य घटस्य निरवयवत्यम्याप्यनिष्पत्यमस्तीत्यर्थः । अनतिप्रस. तंति । विपक्षाघावृत्तरतकत्ययोगो पया शन्दे साययययप्रसस फस्तथा स. एव तथाभूतो घटे निरवयवत्यमपि प्रसझयितुमीष्ट इत्यर्थः । व्यवस्थितजातिलक्षणमहोऽप्यस्तीत्याह । शदघटयो. रिति । ननु घायुक्तसापप्रत्ययस्थानाय हि जातिप्रयोगस्तथा च माधनशक्त्या रशन्ने निष्टसमुत्कर्षे सागप्रत्ययस्थानमेच ना. स्तीनि स जातिरिति सदते । नन्विति । परमुनोत्तरं याचयि. तुं प्रतिवन्दिमाद । घटादिति । स्वपक्षे हेतुदोपपर्यवसानमा. ले । तति । सायविरोधापादकं हेतुदो याचयितुमाह । तथापीति । सापविरोधपयंत्रमानमस्ति स्यपक्ष इति तदने । तुल्यम् ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २४५ मात्रस्य न किञ्चिदीनम् । प्रतियन्यभिप्रायेणोपाध्यभिप्रा- येण वा तदुत्कर्ष इति चेत् तुल्यम् । घटस्य निरवय. वत्वपसने कथमुपाधिव्यञ्जनमिति चेत् शब्दस्प साव. यवत्वे कथं सावयवत्वमनियत्वमयोजकं ततश्च सावयवत्व- प्रसङ्गो विपर्यये पर्यवस्पन् प्रयोजकाभावं व्यनक्तीति चेत् तर्हि प्रयोजक सावयवत्वमन्तरेण यदि प्रयोज्यं शन्दे स्या- टेपि तथा स्यादिति प्रसङ्गे तात्पर्यात्तुल्यमुपाधिव्यञ्जनम् । अथ व्यापकसावयवत्वनिश्या व्याप्यानित्यत्व निवृत्तिः पक्षे ऽभि. मेता इह तु न तथेति तदप्यसत् । अपकर्पसमादविशेपमस- ङ्गात् । अत्रापि च पटे निरवयवत्वविपर्ययदर्शनेन पक्षेऽपि तत्समानयोगक्षेमतया साध्यनिवृत्तिसमर्थनाभिप्रायस्याविरो- धादिति तिष्ठत्वेतत् । तदिह कस्यचित्साधनाङ्गस्य किश्चि. प्रतिवन्दीति । त्वदुक्तमेघास्माकं समाधानमिति स्वाशयमाविष्कृत्य परिदरति । तुल्यमिति । स्वपक्ष उगधिव्यजकत्वमुत्कर्षस्यास्ति न परपक्ष इति चैपम्यमाशङ्कते । घटस्येति । तत्राप्यवैषम्यं 4. रमुसेन वाचयितुमुपाश्रिव्यञ्जनप्रकारं पृच्छति । शब्दस्य साथ- यवत्वे कथमिति । परिहर्तुराशयमजानानः स्वपक्ष उपाधिव्यञ्जन. प्रकारमुपपादयति । सावयवत्वमिति । स्वाशयमुद्घाटयम् वैषम्य. मपाकरोति। तहीति । पुनरपि प्रकारान्तरेण वैषम्यमाशङ्कते। अथेति । अविशेषप्रसहादिति । साध्यनिवृत्तिपर्यन्तम्य जातिका यत्येऽपकर्षसमादविशेष एव स्यात् तथा चोपाधिसमर्थन एवास्या जातेः पर्यवसानं वक्तव्यमिति न चैपम्यमिति भावः । साय. निवृत्तः सद्वारकत्वाद्वारकत्यरत एवोत्कर्षापकर्पसमयोर्भद इति यदि तदाप्यवैषम्यमाह ! अगापि चेति । एतावतः शङ्कापरिहारम. वन्धस्यात्यन्तानिपुणशिक्षात्मकत्यमभिप्रत्याह । तिष्ठत्वेतदिति । एवमध्यवैषम्यमजानतः प्रत्युक्तिरनुपादानहेति भावः । अत्रापि ल. श्यलसणायसराणामहानां सुगमत्वात्तयतिरिक्तान्यङ्गानि दर्शयति । .

·२४६ न्यायपरिशुद्धौ। दनिष्टं प्रति व्याप्यत्वाभिमान उत्थान हेतुः । हेतुत्रिपर्यय दृष्य- मतिकलतयोगमुखेनामयोजकत्वमारोप्य विशेपविरुद्धत्व वा तत् भ्रान्तिः फल दुष्टत्वमूल तु युक्ताङ्गहीनत्वम् । व्याप्तिलक्ष- मागस्य जातिसाधने हानेः । नहि यत्कृतक तत्सावयवमित्यादि प्रक्रियया तदभिमतेपु व्याप्तिर्ग्रहीतुं शक्या । शब्दादिष्वेव वाघदर्शनात् । अतो यद्यव्याप्यमव्यापकं न साधयेत् कथं तनिदर्शनेन व्याप्यस्य व्याप:साधनं प्रतिरुध्येत । व्या. सं च कृतकत्वमनित्यत्वेन । अनित्यावस्थान्तरातिरिक्तस्य मध्वंसस्याभावात् भावेऽपि भावत्वे सतीति विज्ञपणेन वा कृतकत्वलक्षणान्तरेण वा तद्यवच्छेदसिद्धः । निवृत्तपति- वन्यस्वरूपमाप्तमुक्तधीविकाशे च तदतिरिक्तागन्तुकसाय. त्वलक्षणकृतस्त्वस्याभावादिति । अयुक्ताङ्गाधिकार वा । यु काहीनप्रतितर्क राहित्यस्यापि साधनाङ्गत्वेन स्वीकरणात् । अन्यथा जातिसाधनेऽपि तादृशागयोगस्य सत्त्वात्स्वव्याघातः । तथा दि नेद साध्यसाधकमव्याप्तधर्मोकर्पमुसेन विरुद्ध बाद तदिति । साधारणदुण्त्यमूलप्रदर्शनोपयुक्त पासन दर्शयितुमा ८ मत इति । ननु धमे व्यभिचारातत्यमनित्यत्वव्यात न भयतीत्यवाह । अनित्यावस्यान्तरातिरित्तम्यति । नयायिक मनाहामायेऽपीति निरपरक्षणान्तरेण घेति। मृत्यनन्तरमाथि सत्तध्योगियरतक्त्यम् इद चघसे नास्ति ध्यसे सत्ताया नयायिक रनहाकारादत्तो न पभिचार इति माय । नवयमपि मुक्तधायिका दो व्यभिचारम्तस्य एतवादनियत्याभायात्यत आह । नि- समनियन्धेति । प्रतिससगम्पप्रतियन्ध निवृत्त सनि स्पेन रुपे जाभिनिमयते पी ध्रुया प्रनिगदित स्वरूपत प्राप्तो मुत्तस्य धायिकाश भागनुसाध्यतायोगी न भवतीति पूर्वमसत र स्पधीनस्यपरतात्यस्य न तप्रध्यभिचार इत्यर्थ । तारशति ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिफम् । २४७ सम्प्रतिपन्नविरुद्धचदिति हि जातिवाक्यार्थः । इदमपि साधनं न दूप्यं दूपयेत् तत्रापि तथाविधाव्याप्तधर्मोत्कर्पस्य सुशकत्वात् सन्ति हि धर्माः साध्यसाधनातिरेकिणतत्सहचरिताः सं. प्रतिपन्नविरुद्धवर्तिनः । अन्यथा पक्षहष्टान्तवैषम्यामिद्धिम- सङ्गात् । एवमुदाहरणान्तरेष्वपि प्रत्युत्तरं योज्यम् । नन्वेवम- स्त्वव्याप्तधर्मोत्क स्वव्याघातः व्याप्तोत्कर्षे तु कथम् । न कथं चित् इष्टच्याप्तोत्कर्षे प्रकृतानुपमर्दनार्थान्तरनिग्रहस्थानत्वाव । अनिष्टव्यातापादने सतर्कत्येन जातिवाभावात् । अत एवे. श्वरानुमानादिषु व्याप्तोत्कर्पस्याजातित्वं स्थितम् । उक्तं चानुमानिरपि व्यासौ सत्या नेदमनिष्टम् असत्यां तु न मसङ्ग इति । यद्यपि च कार्यत्वादिलक्षणहेत्वपेक्षया शरीर तथाविधेन तर्कण योगस्य सत्त्वात्तद्राहित्याभावाजातिसाधनम. प्यसाधकं स्यादिति स्वव्याघात इत्यर्थः । अन्यथेति । सम्प्रतिपन्ने विरुद्ध सादृशधर्माङ्गीकारेशसद्धिप्रसङ्गादित्यन्तत पक्षत्वान्तत्व. स्वयोरङ्गीकर्तव्यत्वेन तत उत्कर्षस्थ सुलभत्वादिति व्याप्तोत्क. पस्य जातित्व मन्यानः शङ्कते । नन्विति । तदभिमानं सण्डयति। न कथंचिदिति । व्याप्तोत्कर्षस्य जातित्वमिष्टोत्कर्षे ऽनिष्टोत्कर्ष वेति विकल्प्याद्य आह । इति । एतेन क्षित्यादेः सकर्तृकत्वे श. रीरजन्यत्यमपि स्यादिति वैदिकः क्रियमाणमापादनमुत्कर्षसमा जातिरिति प्रलपन्तो हैतुकापसदा निरस्ता इत्यभिप्रेत्यश्वरानुमा. ने शरीरजन्यत्यापादनस्य सदुसरत्वं प्रतिष्ठितमित्याह । इति । आनुमानिकः । नैयायिकै रित्यर्थः । शरीरजन्यत्वादेः साधनमुनेनोत्कर्षे जातित्वेऽपि साध्यमुखेनोकर्षण तथात्वमिति दर्शयति । यद्यपीत्यादिना । समयकरणादिकम् । पदपदार्थसम्बर न्धकल्पनादिकम् । आदिपदेन घटादिरचना प्रकारोपदेशः तदर्थानुष्ठाननिदर्शने च गृह्यते । सशरीर एवेश्वरः धाने सर्वमुपदिशतीति भूतायेशन्यायेन शरीरपरिग्रहमा- প্রন तत्र ·२४८ न्यायपरिशुद्धौ। जन्यत्वादेर्व्यापकत्वं पक्षीकृतेष्वेव दुर्वादिषु चापानिरस्तम् । तथापि सिपाधयिपितसकर्तृकत्वाद्यपेक्षया तेपां व्यापकत्वस्थ दुरप-हवत्वात् साध्यमुखेन उत्कर्षे तस्य व्याप्यत्वान्न दोपः । घेदमणयनादिपु चेश्वरस्यापि सशरीरस्यैव कर्तृत्व परेऽप्य. मुजानते । तर चेद्याप्त्यैव शरीरपरिग्रहः तुल्यमन्यत्रापि । अथ तन्निरपेक्षं कवित्कचित् कर्तृवं तदा शरीर एव प्रण- यता चेदम् । समपकरणादिकं च तस्याशक्याभावादिति । ध्यापकामासनिकृत्या पुतथित् स्पचित व्याप्याभासस्याप- फर्पणमपर्पसमः । स चानेकपा । पक्षात्सपक्षादुमयतो वि. पक्षाचेति । पक्षादपि हेतुमाध्ययोरन्यतरस्प द्वयोर्वा तथा छ । त्यस्य शरीरस्याप्त्यभारे सित्यादिकरणवदशरीरस्येव शतस्य बदप्रणयनसदेतारानाचारनिदर्शनसम्भात्तत्र भूता- न्यायेन शरीरपरिग्रहो न पल्पनीय स्यादिति भाव । हता साध्यस्य या शक्त्यानिष्टाव्यातग्रसजनम् । पक्षादृष्टाततो यात्र तप्रारकर्पसमा भवत् इति सर्द । मत्र घा तत्र यति घायापजनाय । म तर शब्दी पक्ष- स्टान्तपरी । ध्यावृत्त व्यापामासे पक्षता रिसाध्ययो । arrisस्यत्र तत्र पादाक्पं सम गुट इति । परोतमपश्यतमरक्षा यक्ष्यमाणोदादारणान्तरामदादच्या. तिदुष्टमित्यभित्रस्य म्यरमपसमरक्षणमाह । सामगृमनि टनितिकानिापानमयमदुत्तरव्यायतनाय ध्यापकामासरियस्पश्यत्रामासपदमुक्तम् । उभयतोर पक्षसपक्षा भ्यामित्यधं । पयमुमपत्रापि । उमया। इत्यमायमाभ्यामाय योरिसयप । विपक्षमाप्राविति मतिरेवरानीरताद्विपक्षादि. पथं । मत्र सामागापर दुरणयमापियामायातम मोबएप पहरयभायापस्य मु माविस्य पश्यति । मनुष्याशयप्रियवासिन । मप्यर यायायादित्य (शि ध्यापनामा ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २४९ सपक्षात् उभयतोऽपि । विपक्षातु व्यतिरेकदृष्टान्तादेखभाव. साध्याभाषयोरन्पतरस्योपयोर्वा विपक्षमात्राद्धत्वभावस्य इति विशेषः । तत्र पक्षादपको यथा । यदि घटादिवत् कार्यत्वाद मित्यादिसककं साध्यते तदा आत्मादिवन्मनुष्याशक्यक्रिय- स्वात्कार्य सकर्तृकत्वमुभयं वा किंचन बाध्येत तत् साधयेत् इदमपि पाधेत न चदिदं न तदपि अविशेषादिति । अत्र हेत्वपकर्षे स्वरूपासिद्धिः साध्यापकर्षे वापः उभयापक तूभपमिति । असमीक्षितोदाहरणान्तराणि स्वेतावति विश्रान्ता- नि सपक्षादपि हि तयोरपकर्षे साध्यविकलत्वसाधन विकलत्वो- भयविफलत्वानि । व्यतिरेकदृष्टान्तीकृताद्विपक्षादेवभावसा- ध्याभावयोरपक साधनान्यात्तत्वसाध्याच्यात्तत्वोभयाव्पा- वृत्तवानि । तत्रापि हेतुदोपचिन्तायामप्रयोजकत्वानैकान्त्यादि । अदृष्टान्तीकृताद्विपक्षमात्राद्धत्वभावस्यापक तु विरोधः सा. धारण्यं वा । नचैवपपकर्षाणामसम्भव उत्थानहेत्वाद्यविशेषात् । नापि जात्यन्तरेऽन्तर्भावः तल्लक्षणानन्ययात् । अविशेपप्रसङ्गमा- प्रायविश्रान्तेश्च । नाप्यजातित्वं युक्ताङ्गहान्यायविशेषात् ।' अपकर्षसमसमाख्यानिरुक्तिमात्रेण संग्रहे सम्भवत्यनुक्तसमा- ख्यान्तरोन्नीतिश्चायुक्ता। नचापायदोपभेदाजात्यन्तरता।पक्षा- स्यादावसिद्धिवारणाय मनुष्यपदम्। किञ्चनेति । यत्किञ्चिदित्य. धः । साधनाण्यावृत्तत्येति । तथा ससि व्यतिरेकडधान्तत्व न स्थापित्याशयः । अप्रयोजक वानैकान्त्यादीत | साध्यव्यावृत्ती ज्यामिमहामायेमाप्रयोजकता साधनाम्यावृत्ती भनेकान्त्यम् । आदि- पदेन विरुद्धत्य गृह्यते । साध्याभाषसामानाधिकरण्यमेय साध- मस्य न नियतसामानाधिकरण्य नियतसाध्याभावसामानाधिकर- पपमेष हि विरोध इति यदि कश्चित् धूयात्त प्रत्याह । असाधारण्यं घति । अविशेपसमादायन्तर्भावशङ्का निराकरोति । दोषभेदा- ३२ ·- २५० न्यायपरिशुद्धौ। बेतुसाध्ययोरपकऽप्यसिद्धिवाधलक्षणापाद्यभेदेन तत्मसात् । तत्र सपक्षादपकर्पणं यथा । विगीतमीश्वरशरीरम् ईश्वरतज्ज्ञा- नेतरद्रव्यत्वात् संपतिपन्नरामकृष्णादिशरीरवत् इत्यत्रेश्वरेतरत्वं रामादिशरीरे दुर्वचं ईश्वस्यैव सर्वत्र सर्वशब्दार्थत्वात् तय तिरेकव्यापकतपा शशशृङ्गादिषु ' दृष्टस्यासवस्य संमतिपत्र- शरीरे निवृत्तेरिति हेत्वपकर्पात् साधनविकलो दृष्टान्त इति । साध्यापकर्पणं पथा । रामकृष्णादिशरीरस्येश्वरशरीरत्वं नास्ति ईश्वरो शरीरः यच्छरीरं तच्छरीरिणः कर्मफलभोगायतनं यथा क्षेत्रज्ञशरीरम् इदमपि चेदीश्वरशरीरं स्यात् तत् कर्मफल- भोगायत्वासनः । नच तदस्ति अतो न तच्छरीरमिति । उ. भयतो ऽप्यपकर्पणमप्येतेनैवोदाहर्तव्यम् । विपक्षाद्धत्वभावापक- पणं यथा । घूमानुमाने कश्चिदाह यदि महानससाधात् प- तो महानससाधान्तरवान् तर्हि निर्धूमत्वव्यापकतया ख. पुष्पादिषु दृष्टस्यासत्स्य व्यावृत्ती नि—मत्वमपि व्यावत । नहि व्याप्यायापकः सिध्येत् व्यापकनिहत्त्या तु व्याप्यभूत- दिति । साधनविकलत्वादीनामुक्तानां स्वरूपासिखायपेक्षया भित्रस्यादित्यर्थः । विगीतमिति । पृथिव्यवादिकमित्यर्थः । व्यति. रेकव्यापकनयेति । तरख्यापकतयेन्यधः। श्यरतरत्वव्यापक तामेवोपपादयितुमीपरस्पैथ सरशम्दवाच्यत्वादियुक्तम् । अ. न्यथा घटादायेय व्यभिचारेणासत्वस्य हेतुव्यापकतय म स्या- दिति योध्यम् । मदानससाघम्यादिति । धूमयागादित्यर्थः । साधम्यांन्तरवानिति । यन्हिमानित्यधः । सपुष्पादिपु । गगनकुसु. मादिनित्यधं यानिमहश्य यथायथं तप्रतत्र प्रत्यक्षानुमानागमेप्रांध पनि यसत्यम्प निमन्यायापकता प्रत्यक्षता मना । चरतरत्व. प्याता रपगुमानतः परस्यानरयसयन तदटिनश्यापकताया मारपक्षरयात् मोगायतनयस्यम्यापकना च "यस्यामा परीरं ·। अत्र अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । या व्यापिकाव्याप्यनिवृत्तिन सिध्यतीति सुवचम् । ततश्च नि. रग्नी यहाइदे निर्धमत्वनिच्या हेतुवृत्तेरनेकान्तः । एवं म. हाइदै व्यतिरेकदृष्टान्ततया निदर्शितेऽप्यसत्त्वनिवृत्या साधना- भावं साध्याभावमुभयाभावं वा व्यावर्त्य पतिरेकग्रहणं वाध्यमिति व्यापकनिटचिवद्ध्यापकाभास- नितेरपि व्याप्यत्वाभिमान उत्थानहेतुः । यथायथं पक्ष- हेत्वादिसाधनाङ्गं दृष्यं वाधादिकमारोप्यं तद्भ्रमः फलम् दुष्टत्वमूलं स्वसाधारण युक्ताङ्गहानिः । व्यापकत्वमनात्य सहचरितमात्रनित्या व्याप्येतरनिवृत्त्युपन्यासात् । पाप्ति. भङ्गश्च यथायथं तत्र तत्र प्रत्यक्षानुमानागमैग्राह्यः । अयुक्तागा. धिकत्वं वा वस्तुसिद्धः सहचरितसमस्तवस्त्वन्तरनिव- त्यभावापेक्षाङ्गीकारात् । अविषयत्चित्वंवा व्याप्यनिवर्तनानु. गुणव्यापकनितिशक्तः सहचरितनिस्तावपि संचरणादिति । एवमपि चेत् किश्चित् वाध्यत तदा घाधिताबाधितव्यवस्थै- व न स्यात् सर्वत्र यत्किञ्चित्महचरितनिटत्तेः सुलभत्वात् । साधारणस्वव्यायातः जातिवादिसाध्यादि. बप्यसाधकत्यादिपु सहचरितधर्मान्तरविरहस्यावश्यंभावाद । 'अन्यथा जातिसाधनेऽपि पक्षहेत्वादिविभागस्य दुर्वचत्वा- सनात् । वादिसाधनं स्वसाध्यसाधकं न भवति सहच- रितनित्यपहृतविपयत्वात् । निपिद्धत्वनिवृत्ति लुण्ठितसाध्यनै- पस्य पृथिवी शरीरम् इच्छागृहीताभिमतोरदेहः अनननन्योऽभि. चाकशीति" इत्याद्यागमभग्नेति विधेकः । पातमप्रदर्शनमुखेन सा- धारणदुष्टत्वमूलं स्वव्याघातं दर्शयति । एवमपि चेदिति । दु- पंचत्वप्रसादिति । पक्षे विद्यमानानां सर्व धर्माणां लपक्षे वि. धमानानां च तेपां पक्षे विद्यमानत्वावश्यं भावादन्यथान्यतमनि अत ·न्यायपरिशुद्धी। गमिकालम्भाधर्मत्वसाधनवदित्यादि प्रक्रियया छत्र जातिया क्यविश्रान्तिः । अत्रासापकत्वादिसहचरितदोपान्तरादिनिवृत्ते. स्तद्वाघोऽपि दुर्वारः । नचास्तु सर्व बाधितमिति शक्यं व- यतुं बाधस्याबाधे कस्यचिदवार्धन सर्वावाधात् । तस्यापि वाघे वाधस्यैव वाधेन सर्वाबाधादिति । नवात्र प्रक्रियासमाख्य- वाधसमेनसंकरः । तुल्यबलत्वाभ्युपगमपूर्वकत्वात् तत्र प्रत्यक- स्थानस्य । इह तु तदभावात् हेतुबाधादिष्वसंकीर्णोदाहर. णान्तरसम्भवाच । प्रतिप्रमाणसम्भेदतामात्रं तु भवतु वा मा- वा उक्तमकारेण विवेकस्तावदुपपन्न इति । अथ वर्गास- मादेरुत्थानहेत्वादिव्यभनायेदं तापलूमः । पक्षदृष्टान्तौ प्रा. गेव लक्षितस्वरूपौ । हेतोश्च व्यक्तिभेदेऽपि सामान्याकारसं. गृहीततया व्याप्तिश्च स्थापिता । तत्र पक्षवर्तिन्या हेतुव्यक्ते- वृत्त्या तत्र साध्यसाधनयोरपकप्रसङ्गादिति भावः । निपिन्द्र त्वनिवृत्तीति । निषिद्धरूपोपाधिनिवृत्त्या लुण्ठितं बाधितं सा. ध्यधर्मत्वं यस्य साधनस्य तत्तथोक्तं तद्य तर्क गमिकाल. म्भस्य वैदिकपश्चालम्भस्याग्नीपोमीयादिहिंसायाः अधर्मत्यसाध. नाद्धिसात्वं तद्वदित्यर्थः । तत्रेप्टापत्तिमाशङ्कते । न चास्तु सर्वे पाधितमिति। तर्हि वाधोयाधितो न येति विकल्यान्त्य आह । वाध. स्यायाध इति । आध भाद । तस्यापीति । भवतु वा मा घेति । प्रति- प्रमापसमायां प्रतिप्रसङ्गसमायां घान्त वावश्यभावेन तदुभयान. तिरेकान तद्विचारणीयमिति भावः । उक्तमकारेण विवेक इति । अपकर्षसमाया: सौनपरिगणितजात्यन्तरासांकार्यमित्यर्थः। कुतश्विद्यापकाभासनिवृत्या कस्यचित्ततः च्याप्याभासस्यापकपमपकर्षसम विदुः इति सतहः । पक्षहष्टान्तवर्तिन्योहेतुव्यक्त्योर्वश्यमाणस्य पञ्चरुपस्थासङ्गति ध्यावर्तयन् वक्ष्यमाण प्रतिज्ञानीते । अथेति । व्यक्तिभेदेऽपीति पाठ: सुगमः पाठान्तरं तु व्यावृत्तिभेदेऽपीति । साध्यसाधनव्यक्तीनां भि..

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २५३ । रसिद्धार्थत्वं साध्यज्ञापनाय प्रवृत्तवं व्याप्तिग्राहकप्रमाणे- न विशेपतो नास्कन्दितत्वं नासदिग्धत्वं संदहसमानविपयत्वं स्वरूपभेदश्चेति पञ्चरूपाणि सिद्धार्थत्वे पक्षस्वरूपव्याघातात् । । साधननैरर्थक्याच । साध्यज्ञापनमत्त्यभावे हेतोरफलत्वात् हे. तुत्वव्याघाताच । व्याप्तिग्राहकप्रमाणेन विशेषतो विपपीक- तत्वे विप्रतिपयभावप्रसङ्गात् । प्रयोगनैष्फल्याच । संदेहा- भावस्त्वनुल्लेखेन निश्चयेन वा । पूर्वत्र किं साध्येत । उत्तरत्र सिद्धं किमर्थ साध्येत तथा सैव चेद्धेतुव्यक्तिस्तदा सिद्धार्थ- स्वादेरवश्यंभावात् उक्तदोपानतित्तिः । कृत्तिकारोदिण्यादि- पु चक्रप्रवाहवात्याविक्षेपादिवशात्तत्तदुदयादिव्यक्तिभेदा व्य. वस्थिताः । अन्यथा तत्राप्यनुमेयपरिशेपाभावात् । एवं दृष्टा- न्तवर्तिहेतुव्यक्तरुक्तरूपविपर्ययेण सिद्धार्थत्वादिरूपपञ्चकं शा- श्वातिक साध्यासिद्धौ सपक्षस्वरूपव्याघातात् । सम्मतिपत्यर्थ नत्व ऽपीत्यर्थ. । संदेहसमानविषयत्वमिति । संदेहस्य यो विषयः साध्यं स एव हेतोषियः शाप्यमित्यर्थः । हेतोः सदिह्य- मानत्वं फलितार्थः । उक्तषु पञ्चसु लपेपन्यतमामावेऽपि वा. • धकसत्चात् पञ्चापि तान्यगीकार्याणीत्यभिप्रेत्य प्रथमादिरूपधिप- य॑यक्रमेण याधकान्याह । सिद्धार्थत्व इत्यादिना । रूपव्याघातादिति । सिपाधयिपितधर्मविशिष्टधर्मिण पत्र पक्ष. त्यात् सिद्धार्यत्वे तदभावप्रसङ्गादित्यर्थः । हेतुत्वध्याघातादिति । साध्यापकस्यैव हेतुत्वेन साध्यव्यापनौन्मुख्याभावे हेतुत्वाभा. घप्रसङ्गादित्यर्थः । अनुल्लखेनेति । साध्यापरिशानेगेत्यर्थः । कि- मर्थमिति । साध्यस्य निश्चितत्वेन साधनवैयध्यादित्यर्थः । ननु कृत्तिकादिभी रोहिण्याद्यनुमाने व्यक्तिभेदाभावाद्यतिरेकव्य- भिचार इत्याशय परिहरति । कृत्तिकारोहिण्यादिषु चेति । सत- ता राशिचक्रगतिरंध घात्या विषयत्वेन रूप्यते । आदि. पदेन तत्तदाकारकर्मसंततिस्तदनुगुणभगवत्सकल्पच गृह्यते । पझस्व.

·२५४ न्यायपरिशुद्धी। व्याप्त्युदाहरणासम्भवाच । अत एव रूपान्तराणामपि विपर्या- सः सिद्धः । अपि च स्वयं चेचत्र साध्यज्ञापनाय प्रवर्तेत ततो दृष्टान्तान्तरमन्वेपणीयम् । तत्रापि तथेत्यनवस्था अत. स्तत्र साध्यमन्यतो वेदितव्यम् । व्याप्तिग्राहकममाणाविषपत्ते संदिग्धार्थत्वे च पक्षदृष्टान्तयोरविशेषः । स्वरूपाभेदे च पूर्वोक्ता देोपाः । नच पक्षो नास्तीति प्रतिज्ञातुं शक्यम् । एत- प्रतिज्ञावाक्यार्थाभ्युपगमे पक्षाभ्युपगमाव तदनभ्युप- गमे पक्षपतिपेधासिद्धेः । एवं हि हेतुमात्रनिपयोऽपि न शक्यः । कारकनिषेधे स्वकीयसर्वपत्तिविरोधाद । ज्ञापक निषेधेऽपि परवाक्यात स्वस्यार्थवोधमभ्युपगम्य परवोधार्थ वा- क्यमयोगायोगात् । हेतुनिषेधे च सहेतुके व्याघातात् । अहेतुके थत पवेति । सम्प्रतिपत्त्यर्थव्याप्युदाहरणासम्भवादेवेत्यर्थः । विपर्यास इति । सिद्ध इति शेषः । प्रत्येकमपि विपक्ष बाधक माह । अपि चेति । अन्यतो वेदितव्यमिति । प्रकृतानुमानव्यति:. रिक्तः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरवधारणीयमित्यर्थः । अविशेष इति । सम्प्र- तिपन्नत्वादिरूपो विशेषो दृष्टान्ते न स्यादित्यर्थः । प्रतिशातु श. क्यमिति । पक्षो नास्तीति प्रतिक्षाया अभावे पक्षनिषेधासिद्धः पक्षो नास्तीति वाक्यस्यैव प्रतिज्ञात्वादिति भावः । पक्षो ना- स्तीति घदन् धक्तव्यः एतत्प्रतिशातार्थोऽभ्युपगम्यते न घेति विकल्प्याद्य आह । एतदिति । पक्षाभ्युपगमादिति । प्रतिज्ञाता- र्थस्यैव पक्षत्वादिति भाव । अन्त्य आह । तदनभ्युपगम इति । असिद्धरिति । प्रतिज्ञाया निरर्थकत्वादिति भावः । हेतुर्नास्तीति कारकहेतुसामान्य निषिध्यते वा झापकहेतुसामान्यं घा थाह । कारकनिषेध इति । विरोधादिति । प्रवृत्तेरिटसाधनगो. चरत्वात्तदभावे तदभावप्रसङ्गादित्यर्थः । अन्त्ये परवाक्यात्स्वस्या. यांवयोधोऽभ्युपगम्यते न वा हेत्यभ्युपगमादेव तनिषेधो न स- म्भवतीत्यभिप्रेत्यान्त्ये व्याघातमाह । परवाक्यादिति । किञ्च हे. तुनिषेधे शापकहेतुरस्ति न पा आध आह । हेतुनिषेधे इति। . आध ·. . यसमः । यथा अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २५५ तथैव हेतुसिद्धरपि विरोधाभावात् । एवं दृष्टान्तोऽपि सामान्य- । तो निपेढुं न शक्यः । लौकिकपरीक्षकसर्वपुरुपसंमतत्वा- द । तत्रापि च वाड्मात्रेण निषेधे तावतैव तत्साधनस्या- प्पविरोधात् । हेतुतो निपेधे ऽनयरूपस्प व्यतिरेकरूपस्य था कस्यचित् दृष्टान्तस्य दुस्त्यजत्वात् इति प्रतिष्ठिता पक्ष- हेतुदृष्टान्तमर्यादा । एवं स्थिते दृष्टान्तवर्तिहेतुव्यक्तः पक्षथ- मत्वापेक्षितासिद्धार्थवादिरूपविरहे साधनविकलत्वादिभसतात् । दृष्टान्तस्यापि तादृग्रूपहेतुमचया वर्ण्यत्वेन प्रत्यवस्थान व- ब्रह्म सविशेपं पदार्थत्वात या पदा- र्थः स सविशेषः यया घट इत्युक्ते जातिवाद्याह पक्षे सा. धकतया प्रयुक्तस्य हि हेतोाप्तिदृष्टान्ते प्रदर्यते नान्य- स्यानन्वयादिप्रसङ्गात् । स च पापविशिष्टः पक्षे घर: अत्य आह । अहेतुक इति । तथैवेति । ज्ञापकनिरपेक्षतयैवत्य- थः । ननु टयान्तो नास्तीति वाङ्माण साध्यते उत हेतुतः माघ माह शापि चेति । तावतेति । तावन्मात्रेणैवेत्यर्थः । अन्त्य थाह । हेतुत इति । असिद्धार्थकता साध्यापनाय प्रवृत्तता। व्याप्तिग्राहकशून्यत्य सदेदकार्थता तथा । हेतुस्वरूपभेदश्च पक्षतोरिक्षितुम् । हटान्तयतितौ तदुक्तरूपायपर्याया। भवन्ति पचरूपाणीत्येव न्याये व्यवस्थितिः इति सङ्ग्रहः । दुरुत्थानत्यादिव्यञ्जनाय पक्षदृष्टान्तहेतुव्यक्त्योः पञ्चरूपाण्यु- पपादितानि । ते पर्यावयांसमे निरूप्यते इत्याद । एवं स्थि- त इति । एतेनवण्यावय॑समयोरिद विशेपाकथनादनिरूपितधि- कल्पसमादिजात्यन्तरवनैयायिककृतनिरूपणमपेक्षापेक्ष्याणसम्भवा. किमर्थमेते निरूपिते इति चोचं निरयकाशमिति मन्तव्यम् । अनन्ययादिप्रसादिति । अनन्वितत्वेन उचितान्वयशून्यमनुचि. ।

·. न्यायपरिशद्धी। सापरिशिष्ट एव दृष्टान्तेऽप्युदाहरणीयः । अन्यथा सामा न्यवचे सत्यस्मदादिवायेन्द्रियग्राह्यत्वादिति विशिष्टहेतुपयो- गे सामान्यवत्वादिमात्रस्य व्याप्त्युदाहरणमसङ्गात् । एष. मेकदेशव्यतिरेकेण व्यतिरेकोदाहरणप्रसङ्गात् । ततश्च पक्षवर्ति नो हेतोरसिद्धार्थत्वादयो रूपविशेपास्तद्धतकरूपभेदर दृष्टा- न्ते ऽस्ति वा न वा अस्ति चेदसिद्धार्थत्वादिभिः सा- ध्यविकलत्वादिकमनिवार्यम् । न चेत् प्रकृतसाधनविकलत्वाद दृष्टान्त एव तादृशहेतुमत्तया वर्गाः अलं पक्षे साध्यवर्णनेनेति । अत्र सपक्षवर्तिहेतुव्यक्तः पक्षमात्रविवक्षितरूपपरीत्येनोपलम्भ उत्थानहेतु: । दृष्टान्तादिकं दृष्यम् । साधनविफलत्वादिकमारो- प्यम् फलं तद्भान्तिः असाधारणं दुष्टत्वमूलं च युक्ताङ्गाधिपम् । नहि दृष्टान्तवर्तिन्या हेतुव्यक्तेरसिद्धार्थत्वादिकं युक्तम् । त. था सति दृष्टान्तत्वमङ्गपसगात् । व्याप्तिसम्पतिपत्तिस्थानं हि दृष्टान्तं ब्रूमः । नचासिद्धार्थत्वादिसम्भवे तदभावसिद्धिः । तमित्युक्तस्य निग्रहस्थानस्य प्रसङ्गादित्यर्थः । आदिपदेनार्थान्त. र गृह्यते । सामान्यवत्यादिमानस्येति । सामान्यवत्वस्य वा अस्मदादिवाखै केन्द्रियग्राह्य वस्य या व्याप्त्युदाहरणप्रसङ्गादित्यर्थ । यः सामान्यवान् स विशेषागः यथायमित्युदाहरणमनिष्टमेवे. ति भावः । एकदेशव्यतिरेकेणेति । यो विशेषगुणो न भवति न स सामान्यवान् यथायमित्यादिव्यतिरेकोदाहरणप्रसङ्गादित्यर्थ । अलं पक्ष साध्यवर्णनेनेति । दृष्टान्ते साध्यहेतुसम्प्रतिपत्त्यवलम्बनेन दि पक्षे साध्यं साधनीयम् । अन्यथा तत्साधनस्य दु.शकत्वा दिति भारः । दृष्टान्तादिकमित्यादिपदेन दृष्टान्तदूपगाहित सा- ध्यदूषणं गृह्यत । साधनविकलवादिकमित्यादिपदेनासाधारणत्वा- दिक हेतुदूषणं गृह्यते । दृष्टान्तत्वाभावप्रसङ्गमेवोपपादयति । व्याप्तीति । तदभावसिद्धिरिति । असिद्धार्थत्याभावरूपसम्प्रतिप- तिस्थानत्यसिद्धिरित्यर्थः । सिद्धार्थत्वमेव हि सम्प्रतिपत्तिस्थानत्व.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । थत एव युक्ताङ्ग हानिरपि दृष्टान्तवर्तिहत्वङ्गस्य सिद्धार्यत्वादे स्स्यागात् । अविपयत्तित्वं वा पक्षवर्तित्वगानां दृष्टान्तव- र्तिनि सञ्चरणात् । एवमपि चेत् साधनविकलस्वादिः प्रसज्ज्ये- त तथा सति अनुमानजातीयमेगोच्छिन्नं स्यात् । नचैवम- स्त्विति वाच्यम् । तत्र व्याघातादेः मागेवोक्तत्वात् । अपि चैवं पर्यनुयुञानश्च जातिवादी किं दृष्टान्तवर्तिहेतुव्यक्तः स्व- भाववैपम्पमात्रं प्रकाशयति उत तन्मुखेन वादिहतोरसाधकत्वं साधयति । नाद्यः अर्थस्थित्युपन्यासे विरोधाभावात् । अ. न्तिरनिग्रहस्थानप्रसङ्गाच । न द्वितीयः वादिसाधनमसाधक साधनविकलस्वादिदोपैपितत्वात् सम्प्रतिपन्नहेत्वाभासवदित्य- त्रापि पक्षसपक्षवर्तिहेतुव्यक्तिभेदस्य तद्रूपवैचित्र्यस्य च दुर्वार- त्वात् । तदनभ्युपगमे स्वप्रयोगानुत्थानात्तदभ्युपगमे च स्वो- तपर्यनुयोगसाम्यादिति । पक्षवर्तिहेतुब्यक्तदृष्टान्तापेक्षितसिद्धा- र्थत्वादिरूपविरहे हेत्वसिद्ध्यादिमसङ्गात्तापहेतुमचाभ्युपगमे पक्षस्य साध्यत्वाभाप्रसञ्जनमवर्यसमः । वर्ण्यः साध्यः अ- मिति भावः । अत पवेति । असिद्धार्थत्वादेवेत्यर्थः। अन्न जा. त्युद्धारप्रकारं दर्शयन्नेव साधारणं स्वव्याघातकत्वमप्याह । एच. मपि चेदित्यादिना । प्रागेवोक्तत्वादिति । अनुमानाध्यायादावे. घोक्तत्वादित्यर्थः । स्वभाववैषम्यमात्रमिति । पक्षनिष्ठहेतुव्यक्त्य. पेक्षयेति गम्यते । स्वपक्षे दोपं परिहत्य धादिपक्षे दोपमप्याह । अर्थान्तरेति । दुर्वारत्वादिति । प्रमाणसिद्धत्वनाशक्यापह्नवत्वादि. स्यर्थः । किश तत्र व्यक्तिमेदवैचित्र्यं त्वयाभ्युपगम्यते न इति विकल्प्यान्त्य आह । तदमभ्युपगम इति । हेतोस्तु पक्षधर्मत्वे यायद्रुपमपेक्षितम् । ताबदूपाङ्कहेतुः स पक्षो पायोऽन्यथा यदि ॥ भवरसाधनवैकल्यांमत्येचा प्रत्यरस्थितिः। या धर्यसमा जातिरन्बी घर्ण्यतोक्तित इति सनह । । . घा ·२५८ न्यायपरिशुद्धी। वोऽसाध्य इत्यर्थः । यथा ब्रह्म शरीरित्वासन्ताभावरहितम् । आत्मत्वादनीश्वरात्मवदित्यत्र यद्यप्यात्मत्वमात्रमनुत्तं तथा पि तत्तद्विशेषणभेदेन विशिष्टताभेदात् पक्षदृष्टान्तयोभिद्येत । ततश्च दृष्टान्त इव पक्षेऽप्यसौ हेतुः सिद्धार्थत्वादिविशिष्टो न वा नचेद्याप्यतयानुसंहितविशिष्टोत्यभावात् स्वरूपासिद्धिः । सक लसपक्षानुपापिस्वरूपवैकल्पाद सोपाधिकतादिश्च । तद्रूपमिशि- एश्वेत् सिद्धसाधनवसाधकत्वनिर्णयसमानविपत्वप्रसङ्गः । ततश्चा- साध्यत्वं पक्षस्येति । अत्र पक्षनिष्ठहेतुव्यक्तदृष्टान्तमात्रापेक्षितरूप. चैपरीत्येनोपलम्भ उत्थानहेतुः । पक्षहेतू थ्यौ । सिद्धसाधन त्वादिकमारोप्यम् । तथाभिमानः फलम् । प्रातिस्विकं दुष्टत्वमूलं वर्गासमवत् । व्यत्यासेन त्रितयमपि पक्षस्यहेतुव्यक्तरनहा- नां सिद्धार्थत्वादीनामुररीकरणादङ्गानामसिद्धार्थवादीनां त्या- गात् । दृष्टान्तवर्तिन्यपेक्षितानां पक्षवर्तिनि संचरणाचेति । तथा . पूर्वोक्तवर्षसमतदुत्तरसिद्धसाधनासिद्धिसमादिव्यावर्तनमभिः प्रेत्यावर्यसमां लक्षयति । पक्षवत्यादिना । वर्ण्यसमाव समयोरन्वर्थता दर्शयितुं पर्यावय॑शब्दयोरर्थमाह । वर्ण्यः साध्योऽवयोऽसाध्य इति । यथेति । शरीरित्ये साध्यमाने मुक्तात्मः भ्यैच्छिकाशगरित्वावस्थायां व्यभिचारः स्यादिति तयावृत्यर्थं शरीरित्वात्यन्तामारादित्यं साध्यते । तथा च मुक्तात्मन्यशरी- रदशायामपि शरीरित्वात्यन्ताभावाभावान व्यभिचारः । तत्तविशे. पणभेदेनेति । तत्तदात्मवृत्तित्यरूपविशेषणभेदेनेत्यर्थः ।सोपाधि- कतादिरित्यनेनापयोजकत्वयाधौ गृह्यते । त्रितयमपीति । अ. युक्ताङ्गाधिक्ययुक्ताङ्गत्यागाविषयवृत्तित्यानीत्यर्थः । व्यत्यासेन त्रि. तयमपीत्येतदेवोपपादयति । पक्षस्थेति । पातनसाधारण दुष्प्रत्य- मूलमभिप्रेत्य प्रत्युत्तरमाह । तथा चेति । पक्षो पर्यो ने घतीति वदन वक्तव्यः फिमनेन पक्षमात्रमेव निपिद्यते र भ.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् | २५९ च स्वीकारे तथैव स्वव्याघातात् मतिक्रिया । नहि पक्षा• दिकमपि सामान्यतः प्रतिक्षेप्तुं शक्यं न कश्चित्पक्ष इति 1 पक्षमतिक्षेपवाक्यस्यापि पक्षादिगर्भितत्वात् सिद्धसाधनता- नुयोगश्चात्र स्वदपणं भवति । यदि हि प्रतिवाथ- सिद्धमपि साधयन् अनेनोपायेन सिद्धसाधनं पुरस्कृ. त्य नि त तदा स्वयमेव हि निगृहीतः । एतावन्त कालं निगृहीतस्य परसाध्यस्य इदानीमभ्युपगमात् । तथाचोक्ता विरोधापसिद्धान्तादि अपि चेदयसाधकं सिद्धसाधनत्या. दित्यत्र साधकत्वादसाधकमित्युक्तं स्यात् । नान्यतः सिद्ध- मिदं साध्यत इत्युच्यते किन्स्वेतद्धतुशक्त्यैवेति व्याघातः । अ- स्त्वे तथापि सिद्धसाधनतानुयोगमुखेनैव स्वव्याघातो दुर्व- चः । इदमसाधफमिति नातिवादिमाध्यस्य सिद्धत्वाभ्युपग- में तदिष्टापादनात् स्त्रोक्तस्वमतविरोधापाताचेति चेत् तदे- तदसमीक्षितवैषम्यं पिशाचभापितम् । नत्र जातिवादिवाक्पार्थ सिद्धं कृत्वा वयं स्वव्याघातं चूमः । अपि तहि यद्येवं विधेन सिद्धसाधनत्वेन वादिसाधनं दुष्टमिष्येत सदा तथा विधव तेन जातिसाधनमपि दुष्टं स्यात् । दुष्टस्य च न दूप- प्रकनपक्ष इति तमाच आह । नहीति । साध्यमत्र आदिपदार्थः। पक्षादिगर्मितत्यादिति । यथा चैतत्तथोक्तं प्रागेय । अन्य आह । सि. साधनेति । सिद्धसाधनेनैय पक्षस्यावयेत्यप्रत्ययस्थानादसाधक. स्वादेस्तन्मूलत्यादिति भाव । स्वदूषणत्वमेवोपपादयति । यदि होति । निगृहीतस्येति । प्रतिक्षिप्तस्येत्यर्थः। विगीतस्येति पाठान्तरे ऽपि तय । अस्तु को दोष इत्यत आह । तथा चति । तटस्थ: शकते । अस्त्वेयमिति । तदिएापादनादिति । जातिवादिनोऽभी. प्रसिद्धिरित्यर्थः । किञ्चोक्कविरोधापसिद्धान्तो स्यातां स्वसाधनस्य साधकत्यत्यागात्साध्यविपरीतपरिग्रहात्याह । स्वोक्तति । वि. - ·२६० न्यायपरिशुद्धौ। फत्वमिति निर्वाधा स्थापना । तचैतेनापि न दुष्टं तदा तद्वदेव स्थापनापि निर्दोषेति निरर्थकः श्रमः । अतो न बमो वयं नेद दूष्यदूपकं सिद्धसाधनत्वादिति कि तु स्वव्यापिदू. पणसमाधिग्रस्तत्वादिति । स्वोत्प्रेक्षितसाधनदूपणादिप्रतिक्षे. प उत्प्रेक्षासमः । यथा शब्दानित्यत्वे वादिना प्रतिज्ञाते भण्डः प्रतिवाद्याह । अलमेतावता शब्दानित्यत्वे प्रत्यक्षत्वं हि त्वया हेतुरभिधित्सितः स च सामान्यादिभिरनैकानिक इति । साधनोत्प्रेक्षया प्रतिक्षेपः । एवं शब्दो नित्यः कृतक- त्यादिति हेतुं प्रयुज्य वादी स्वयमेवाह । असिद्धत्वमिद दू. पणं त्वया विवक्षितं तचात्र नास्ति प्रत्यक्षत एव कृतकत्व सिद्धेरिति मर्यादा । ये तु लक्षयन्ति । शाचभापितमिति । अपसदभाषितमित्यर्थ । निर्वाधा स्थापने ति । स्थापनादोषनिराकरणार्थमेव जात्युत्तरदोपाभिधानादिति भाव । ननु तथापि नेद दूघ्यदूषक सिद्धसाधनत्वादिप्रयागे व्या घातो दुप्परिहर इति शङ्का निराकुवन्नुपसहरति । अत इति । .दूषणसमाधिनस्तत्वादिति। दोष साम्याक्रान्तत्वादित्यर्थः । हेतो' सपक्षवृत्तित्वे यादृगरूपमपेक्षितम् । पक्षोऽपि तावद्रूपातुर्वर्योऽन्यथा यदि ।। भवेदसिद्धभावादिरित्येचा प्रत्यवस्थिति ॥ स्यादवर्ण्यसमा जातिरन्वर्था साध्यतोक्तित इति सग्रह । सम्भवद्विशेषासु जातिषु प्रातसस्कारमदूरविप्रकर्पण प्रयूम इति प्रतिशातार्थानुगुण्येनोपपादितास्थसम्भवद्विशेपा जातय यथोदयन वरदराजीयादिषु शक्यझाना इति विकरपसमादिजातीरुपेक्ष्य कार्यसमाया पक्षविशेषत्वालश्यलक्षणे पृथक् प्रक्रियया दर्श यति । स्वोलेक्षितेति । दूषणादीत्यादिपदेन दृष्टान्ततर्कादयो गृ. धन्ते । भण्ड. I निर्मर्याद । ये विति । अन्ये स्वित्यर्थ 1य क. श्चिदित्यादिवत्प्रतिनिर्देशनिरपेक्षोऽन्याकोऽय यच्छब्द । यद्वा ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमादिकम् । २६१ असिद्धता वादिहेतोरुक्त्वा तो साधयेत्स्वयम् । तद्रूपणामूलहेतुभङ्गः कार्यसपो मत्त इति । अयमप्यस्मदुक्तात्मक्षासमावान्तरभेद एव ! न चैतदेव लक्षणं युक्तम् । उदाहनोदाहरणान्तरामंग्रहात् । नच कार्यसमसमास्यैव सर्वत्रोचिता अयाचकत्वात् । युक्तस्त्ववान्तरविशेपमुदाहरतः सूत्रतस्तत्र तनिवेशः। एवं दृष्टान्ततर्कोत्प्रेक्षादयोऽपि द्रष्टव्याः । न चात्र स्वोत्प्रेक्षितपणमात्राच्छ लत्वं शक्यं चक्तुम् शब्दार्था- रोपणाभावात् । पाक्षिकपराभिमतिसम्भवाचा यत्तु सौगतैरक्तम अयमपीत्यत्र तैरुक्तः फार्यसम इत्यर्थवर्णनाद्वा प्रतिनिर्देशसि. दिः । अयमपीति । अनित्यः शब्दः कार्यत्वादित्युक्ते प्रत्यय तिष्ठते । सिद्धं तावत्कार्यत्वं तत्साधनं च प्रयत्ननान्तरीयकत्वं तच प्रयतव्ययः मूलोदकादिभिरनैकान्तिकं ततश्च कार्यत्वासि- द्धिस्तदवस्थैवेति, तैरुदाहृतः कार्यसमोऽपीत्यर्थः । नचैतदेवेति । नैयायिकरुक्तं कार्यसमलक्षणमेवेत्यर्थः । उदाहनोदाहरणान्तरासा- हादिति । साधनदूषणोत्प्रेक्षासमोदाहरणयोरक्यारित्यर्थः किञ्चतः कृता काव्यसमारयापि सर्वोदाहरणाव्यापनादयुक्त. । नचेति । तर्हि "प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसमः". इति सूत्रता कार्यसमसंशा कथमुक्तेत्यत आह । युक्तरित्व. ति । उदाहरणविशेषाभिप्रायेण सूत्रहता संशास्ता । तथाहि सूत्र. वृत्तिसत उदाहरन्ति । अनित्यः शन्दः कार्यत्वादिति हेतौ जातिः उदाहरणान्तरसङ्ग्राहकलक्षणकारिणस्तु सर्योदाहणव्यापकसंशा- फैल्पनमेमोचितमिति 1 दृष्टान्ततकोत्प्रेक्षादयोऽपात्यादि. शब्देने पक्षतद्विशेषणयोग्रहणम् । पाक्षिकाराभिमतिसम्मघाचेति । छले तु कादाचित्काराभिमत्यामसम्भवाद्वैषम्यमिति भावः । नन्वन- घसरग्रहणरूपकेवलनिरनुयोज्यानुयोगविशेष पवार्य न जातिः । परोलो पूर्वमेय सोटरेक्षिते दूरपाभिधानादिति रेश मर्यादालना- भिनायगर्भयन ततो वैषम्यसम्भवात् । वश्यमाणविधया सप्ताङ्गी- संपन्नत्वेन जातित्यानपायाच । पूर्वकक्षायामिदं दूषणमिति या पक्ष्य. । त्याह भाषा ·। २६२ न्यायपरिशुद्धौ। साध्येनानुगमारकार्यसामान्यनापि साधने । सम्बन्धिभेदानेदोक्तिदोषः कार्यसमो मत इति । अत्रापि यदि कार्यत्वहतोः पक्षदृष्टान्तयोस्ताल्वादि पूर्वकत्वमृदण्डादिपूर्वकत्वलक्षणविशेषमदर्शनमात्रे विश्रमस्तदा जातित्वमेव नास्ति कुतस्तविशेषता अनुपयुक्तवा दी स्वपमर्थान्तरेण निग्राह्यः । अथ दृष्टान्तस्थविशेपस्य व्यापकत्वाभिमानेन साध्यापकर्षविवक्षा तदापकर्षसमभेदोऽयं यदा तु साधनवैकल्यहेत्वसिझ्यादिवभिप्रायस्तदापि वीव. यसमपोरनुप्रवेश इति न पृथग्जातिता । अतोऽस्मदुक्तमाक्र- पैवात्र साधीयसीति । अत्र परमतपारीणत्वाभिमानो वा स्वो. स्पेक्षितातिरिक्तामम्भवाभिमानो वा सम्भवेऽपि तुल्यन्यायत्वाभि मानो वा भतिवादिनस्तथा विधाभिमानजननमनोरथो वा स्यादुत्थाने हेतुः । यथायथं सर्वं दूपणमारोप्यम् । तत्तद्धमः फलं माणकक्षायामिदं दूषणमिति या पदं न मवर्ततेऽपि तु सन्निहितकक्षा यामिदं दूरणमित्येव प्रवर्तत इत्यतोऽपि प्रवृत्तप्रकारवैषम्याच • भेदस्यातिस्फुटत्वादिति संक्षेपः । सौगतास्तु अनित्यः शब्दः का र्यत्यात् घटवदित्युक्ते घटस्य कार्यत्वं मृत्पिण्डादिपूर्वक शब्द स्य तु ताल्वादिव्यापारपूर्वकमिति कार्यत्वस्य भेद इति पक्ष. शान्तयोर्हेतुभेदेन प्रत्ययस्थानं जातिरिति जातिमुदाहृत्य तदनुगुणं लक्षणमपि प्राणस्तदिदमनुवति । साध्येनेति । श. दो मित्यः कार्यत्वात् इत्यत्रानित्यत्वेन साध्येन सहव्याप्तिमता कार्यरवेन सामान्यधर्मेण अनित्यत्वे साध्यमाने कार्यत्वस्य शचे तात्वादिसापेक्षत्वान्पक्षदृष्टान्तयोहे तुभेद इति प्रत्ययस्थानं का. यसम इति कारिकार्थः । अत्र प्रतिवादिनः पक्षदृष्टान्तगतहेतु. धैलक्षण्यमात्रेऽभिप्रायविश्रान्तिरुत साध्यप्रकर्ष आहोस्वित् साध. नचिकलवासियादाविति विकल्पमभिप्रेत्याचं दृषयति यदीति । स्वस्थानानतिक्रमेण व्यभिचारादयः सर्वेऽध्यारोप्या ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । दुष्टत्वमूलं वसाधारणमविषयपतित्वम् । प्रतिवाद्युक्तमेवहि दू. पणस्य विपयः न तु तदभिप्रेतपप्यनुक्तम् अनभिप्रेतं तु किं पुनः । अन्यथोपर्युपरि साधनपणपरंपरोस्प्रेक्षणेनोपन्यासम- क्रियया प्रतिवादिनोऽनवसरप्रसङ्गः । कथायाच विश्रमः कदा. चिदपि न स्यात् । किश्च यदि सम्पचं हेतुमन्यं प्रतिवायभि- मैति स्वयं तु सम्यश्चमसम्पनं वा कंचिदन्यमुत्मेष दूपय- ति तदा मतिवाद्यभिमेतस्य हेतोः किमायातम् । नच तस्य तु स्यन्यायता निश्चेतुं शक्यते सामान्यतो विदिते प्रक्रियान्तर- सम्भवात् विशेषतो विदिते तस्यैव दुपयितुं युक्तत्वात् । नच तस्य विशेषतो वेदनं शक्यं पराभिमायस्यामत्यक्षत्वा- व विशेषनिर्णायकस्य लिङ्गादेश्चासंभवात । नच सिद्धान्त- कोशालेखितमेवासो वदिष्यतीति नियमः प्रज्ञावां स्त्रोत्मे- लिफयान्यकथनस्याप्यविरोधात् । अतस्तदभिमेतमेवात्मेक्षाप- इत्यर्थः । अन्यथेति । प्रतिवाद्यनुक्तस्यापि दुष्यत्वे इत्यर्थः । अनव- स्थाप्रसो भवतीति गम्यते । सम्यञ्चम् । अदुष्टम्। किमायातमिति । न कोऽपि दोष इत्यर्थः । ननूक्तो दोषस्तुल्यन्यायतयानुक्तोऽपि स्यादित्यत आह । नचेति । शक्यते इति । अनुक्तस्य शात. त्यादिति भावः । नन्वनुक्तमपि विदितमिति चेत्ततिक सामा. स्पतो विदितं विशेषतो वा नाद्य इत्याद । सामान्यत इति । प्रक्रियान्तरसम्भवादिति । उक्तदोपानाक्रान्तप्रकारान्तरसम्भवा. दित्यर्थः । न द्वितीय इत्याह । विशेषत इति । ननु वि. निगमनाविरहादेको न दुषितः तेनापरस्यापि तुल्यन्यायतया दूषि. तत्यासम्भधेन सर्वदूषणप्रयत्लोऽर्थवानित्यत आह । नच तस्येति । नचानुमानाद्विशेषऽतो निश्चयः स्यादित्यत आह । विशेषेति । मनु स्वसिद्धान्तप्रन्यलिखितमेरासी पदिष्यतीति निर्णयादनु. कस्यापि दूषण सम्भवतीत्यत आह । नच सिद्धान्तति । स्वात्प्रेक्षि. फया स्वोलेक्षया स्वाधे कप्रत्यये "प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्य"तीत्वम् ।

·२६४ न्यायपरिशुद्धी। दमित्यपि दुर्वदम् । अस्तु वा लोकोत्तरप्रक्षेन तदभिप्रे. तमेव विदित तथापि न तदनुक्तं दृष्यम् । इदं ममानभिमेतमि त्यपन्हुवाने प्रतिमादिनि सभ्यानामपि तत्र साक्षित्वासम्भ चात् । विश्वसाक्षिणां च मौनावष्टम्भात् शपथस्य चात्र दृष्टमत्यवाय हेतोरनुपदेशात् । अदृष्टप्रत्यवायहेतोरनुपयोगा- छ । अपि च यासौ निष्पतिभः स्यातदानापाससिद्ध विनये किंतदभिप्रेततया कस्यचिन पुरस्कारेण । सम तिभश्च पदासारभिप्रेतं स्वयमेव चाचि निलेशयति तदा पुरोभाविपु वचनदोपादिषु सम्भविष्यत् किं विगीय मानव्याप्त्यादिपरामर्शसापेक्षानुवादतपणस्थाश्रमेण । किं च सिद्धान्तग्रधिलिखितानामपि हतूना यहुत्वात्तत्र को हेतुर्मा दिनाभिप्रत इत्यनध्यवसायस्यैवाचिततया तदभिप्रायपदमेव म यो प्रेक्षितमिति वक्तुमशक्यमित्याह । तदभिप्रेतमिति । नन्व लोकसाधारणप्रज्ञावता पराभिमतोत्प्रेक्षासम्भवतीत्यनुक्तस्यापि दूष्यत्व सम्भवतात्याशय परिहरति । अस्तु वेति । तदनु क न दूष्यमित्यतदेवोपपादयति । इद मम नाभिवमिति । सा क्षित्वासम्भवादिति । सभ्यानामपि तदभिप्रायनिणयकारणास म्भवादिति भाव । तर्हि विश्वसाक्षिपाश्चतुर्दश प्रपन्या इत्यत । विश्वसाक्षिणामिति । तद्वाश्याधीननिर्णयस्यादृष्टिपथ स्वादिति भाव । ननु तर्हि शपथेन निणयो भविष्यतीत्याशक्य स किं इएप्रत्यवायहतुराज्यस्पर्शादिरदृष्टप्र यवायहेतु पुत्रस्पर्शा दिति विकल्प्याद्य आह । दृष्टति । अनुपदशादिति । ब्राह्मणस्य दृष्टप्रत्यवायहेता शपथस्याविधानादित्यर्थ । अन्त्य आह । अ दृष्टेति । अनुपयागादिति दृष्टस्य तथाकरणसम्भवन परम्परा जयानुपयुक्त त्वादित्यर्थ । उक्तमेव च दृष्यमित्यस्मिन्नर्थ प्रमा णान्तरमाह । अपि चति । अनायाससिद्ध इति । आपत्तिभिव परस्य निगृहीतस्यादिति भाय । वाचि निवेशयतीति । वक्तीत्य- वचनदापादिपिति । बसवकादिग्वित्यर्थः । यिमानत्व + थाह ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । वचनदोपानपि सम्भविष्यतो विदित्वा दूषयविति चेत् हन्त तर्हि पतिवाद्यपि वैयात्यादेवमपशब्दादिस्त्वया विवक्षित इत्यु- पत्वा यदि निगृह्णाति तदासौ कथमपसरिष्यति । एतेन साधार- णः स्वव्याघातोऽपि सुस्थः । नान्यतर उत्मेक्षितमपि दूपयि- प्यति नेतर इति राजाज्ञा । नच तथादौ नियमः कृतः । अमि च निरपराधस्य तावन्न निग्रहः अत्र च केनापराधेन प्रतिवादी निगृह्यते । परोत्प्रेक्षणीयदुष्टार्थाभिप्रायवचादिति चेत् संदिग्ध तावदिदं तथाविधाभिप्रायसम्भावनाविपयत्वादिति चेत् स्वस्या. पि समानमित्येवमपि स्वव्याघातः । इदं समीचीनमदुरमेक्षिता. समीचीनव्यवस्थापकत्वादिति वाक्यार्थविश्रमेऽप्येवं विपरिवों चाच्यः। इयं च जातियद्यप्यादिमामपि कक्षामास्कन्दति आदावेव चादिनं विनिवार्य स्वदभिप्रेतमेव दुष्टमिति वक्तुं शक्यत्वाद तथाप्यर्थतो जात्यन्तरवद्वितीयैवेयं कक्षा | तदभिततया प्र. ममानभिप्रेतमिति परेण निषिध्यमानत्वम् । नन्वनुक्तावसम्भ• विष्यतां वचनदोषाणामुद्भावने को विरोध इत्यत आह । वचनदो. पानपीति । वैयात्यातू । धात् । परमुखेन स्वन्याघातं वाचयितु पृच्छति । अपि चेति । निग्रहहेतुमाशङ्कते। परोत्प्रेक्षणीयति । दूष. यति । सदिग्ध तावदिदमिति । तथा च हेतो पक्षधर्मत्वेना. निश्चितत्वातू न साध्यसिद्धिरिति भावः। असदिग्धहेत्वन्तरमा शङ्कते। तथाविधाभिप्रायसम्मावनाविषयत्वादिति चेदिति । परो. स्प्रेक्षणीयदु स्थाभिप्रायसदेहविषयस्यादिति चेदित्यर्थः । इयता प रनिग्रहहेतुरुक्त । इदानी त्यादिपक्षत्य दुष्टतायां हेतुमाशय दर्शति । इदमसमीचीनमिति मदुप्रक्षिता समीचौनव्यवस्थापकत्वादाते । मदुत्प्रेक्षाधीनदुष्प्रत्यव्यवहार- योग्यताश्रयत्वादित्यर्थ । विपरिवतों वाच्य इति । परपक्षो- ऽनेनैव हेतुना दूभ्य इत्यर्थ । गनु साधनजात्यहीकारिपक्षानु सारणास्या जाते. प्रथमरक्षायामसि सम्भयोऽस्त्यित्यत आह । व्याघात ·२६८ न्यायपरिशुद्धौ। भतिवादिनिग्रहे तु तेनैव विजयित्वायासते । यदा स्वसरमा धनीपझमायां कथायां प्रतिवादी सत्तरेण निगृह्णाति ताव- ति च सभ्याः प्रमाणीकृताः तदा प्रतिवादिनो विजयः असदुत्तरेण निग्रहे सभ्येषु च भरन्यासात् द्विपक्षी कुकथा । एवं सदुपरि वादिप्रतिवादिनोः सप्रतिभयोरसदुत्तरपरंपरायां पञ्च. पक्षीपर्यन्ता कुकथामटत्तिः । सत्मायनोपक्रमायां तु पट्पक्षीप- यन्ता । तत्र हि प्रथमः पक्षस्तावदनुपप्लवः प्रादुःष्यात् । मतिवादिनस्तु निरनुयोज्यानुयोगभेदचतुष्कायवतरणात् द्वि- तीयपक्षपत्तिः । तत्र सभ्पानां स्वयं कथायामनधिकृत- त्वाजानन्तोऽपि वाद्यनुयोगमुपेक्ष्यमाणास्तूष्णीपासते । तदा वादी सदुत्तराप्रतिभानात् तत् प्रतिभानेऽपि वा जडीक. रणदुरभिलाषेण तज्जातीयमन्यद्वा किंचिदसदुत्तरं प्रयुञ्जीत तथापि प्रतिवाद्यनुयोगमुपेक्षमाणेषु प्रतिवादिनस्तथैव चतु- र्थपक्षावतारः । तथाप्यवसरमाप्तायोभयस्तम्भरूपानुविधेय- दिना प्रतिवादिनिग्रहानुद्भावनेऽपि सभ्यैस्तदुद्भावनाद्वादि नो विजयः स्यादित्यत आह 1 वादिना इति । विजयित्वाया- सत इति । विजयित्वं झातुं तिष्ठन्तीत्यर्थः । "क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन" इति चतुर्थी । सभ्या इति शेषः । कुत्रचि. कोशे सध्या इति पठ्यत एच । स्वेषां कथायामनधिकृत- त्याद्वादिकृतनिग्रहोद्भावनेनैव वादिनो विजयं जिज्ञासमानाः स. भ्यास्तूष्णीमासत इति भावः । तत्रानिवारणेन पटपक्षीपर्यन्त- प्रवृत्ती हेतुमुपपादयितु प्रस्तौति । तत्र हीति । निरनुयोज्या- नुयोगभेदचतुष्काद्यवतरगादिति । अनवसरग्रहणनिग्रहाभासव. चनच्छलजातीनामन्यतमस्य एकस्य द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णा वा तत्तद- सत्प्रतिभाभेदेनावतारादित्यर्थः । उभयास्तम्भरूपानुविधेयप्रश्ना येति । उभयोर्वादिप्रतिवादिनोस्तम्भस्तब्धता निर्वचनेनावस्थान ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २६९ मश्नाय दत्तक्षणेषु वादिनः पञ्चमः पक्षः । अनुविधेयेऽपि देवानांप्रिये स्वयमानृशंस्यात् कथंकरणयोरप्रतिभया कथा- विच्छेदकाक्षिषु षष्ठः । ततः परं स्वदोपपरिहारायोभी निवार्य कुकथावकाशनेनापक्षपातेन च द्वापि निलन्ति । सभ्याभावे मन्दमतिव्यपहारेपु वा सभ्येा मार्जारकलहवदै वानिवारणमिति । इति काविनाकिसिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कट नाथस्य वेदान्नाचार्यस्य कृतिपु न्यायपरिशुद्धावनुमानाध्याये तृतीयं निरनुयोज्यानुयोगादिकम् ॥ २ ॥ ३ ॥ अथ प्रमाणाभासाः । अप्रमाणत्वे सति प्रमाणव्यवहारवि- मिति यावत् । तेन रूप्यते यावर्यत इति स्तम्भरूपस्तम्भविषयः स चासावनुविधेय प्रश्नध तस्मै समधिगन्तुमित्यथ । दत्त क्षणेपु । दत्तारसरपु अनुविधयेऽपि । सम्भावनायामपि । देवानां प्रिये । मुढे "देवानां प्रिय इति च मूर्ख" इति निपात्यते । "अशो मूढयथाजातमुसंवेधयघालिशा" इत्यमर । देवाग्निवारणमिति । उदासानानामपि तत्रानिवारकत्वादिति भाय । इति धीमद्वदान्ताचार्यचरणारविन्दानुसन्धानविशदप्रयोधे- न भारद्वाजलजलधिकौस्तुभश्रीदेवराजाचार्य सूनूना श्रीनिवास दासेन विरचिताय न्यायपरिशुद्धिब्यारयायां न्यायसारसमारया- यामनुमानाध्याये तृतीय निरनुयाज्यानुयोगाम्हिकम् । २।३। श्रीमते रामानुजाय मम । यसभिधानमानादसदुत्तरतापि शममुपयाति । सोऽय सदुत्तरो मयि निगमान्तगुरनिरन्तर दयताम् ॥ क्रमप्रातस्य प्रमाणाभासारयनिग्रहस्यानस्य निरूपण प्रतिजानीते। अति प्रमाणाभासा निरूप्यन्त इति शेष । तत्र सामान्यल ·२७० न्यायपरिशुद्धौ। पयास्ते । अपाणचातुर्वि याचदाभासा अपि चतुर्विधाः । प्रत्यक्षानुमानागमस्मृत्याभासभेदात् । एपामवान्तरलक्षण सा मान्यलक्षणच्छ्ययैव सुगमम् । तत्र प्रत्यक्षाभासो यथा । द्वी चन्द्रपसी पीत शड्ड इत्यादि । विषयेन्द्रियादिदोपा दस्योद्भवः । इम च प्रमाणात योपन्यसतोऽस्य सभासद क्षणमाह । अप्रमाणत्वे सति प्रमाण यवहारविपया इति । तत्र प्रमाण प्रतियाप्तिधारणायाप्रमाणपत्वे सतीति विशेषणम् प्रमेयादिप्रतिव्या प्तिरारणाय प्रमाण यवहारविषया इत्युक्तम् । प्रमाणव्यवहारविषय त्य च तद्याग्याय तश प्रमाणपदप्रवृत्तिनिमित्तकदेशयोग । एतेन ध्यवदारदशाया प्रमाणाभासेपायात कस्यचिद्धान्तस्य घटादाव पि पदाचिरममाण यरहारसम्मयाचवातिव्याप्तिश्चेति निरस्तम् । नन्वेयमपि प्रमेयघटादायनिव्याप्ति । यथायस्थितव्यवहारानुगु णमानस्य प्रमाणपदप्रवृत्तिनिमित्त तदेकदशस्य ध्यपहारानुगु णत्यस्य तत्र सत्यादिनि चेन यथावस्थिताशव्यतिरिक्तस्य ध्य पहारानुगुणशानायस्यैरदेशशम्देन विरक्षितत्वात्तस्य घटादाय. भायात् । नच हेवाभाममाप्ति स्यात् ज्ञानत्वरितस्प तत्रा •भाषादित पाच्यम् । प्रमाणामासानामवाट रयत्न हत्यामा सेप्यशारदापयात् । ननु तर्हि रियामामनिरूपणमसन स्या दिति चेदयुमानामासोपपादकत्येन सामादित्यल बहुना । सामा यरक्षणच्छाययेय सुगममिति । प्रपक्षप्रमाणमिन्नत्व सति प्रत्यक्षय्ययदारविरपा प्रत्यक्षाभासाः । एपमगुमानापामासाथ प्यूहितु शश्या । तत्र घारमदुनवारणाच्यारपतिध्यानी घशय निरास एप । विषयद्रियदागादिनि । प्रत्यय द्गमनम्रमादर्षि पयनिष्ठामासमनिधानादिवागन्य । चन्द्रावन्यन्यनमादे गुल्य परम्मतिमिर गावदारात्म्तम्मरिताम्रप्रादेरनयधानमी सपादिपुरोगादिति पिया यक्षामामनिरपण प्रिस्था मनिया सायमाहामामति । मगवान्याशा पद शनि माविमापमिनीममिति nिkajपरम इति पाध्यम। पूर्य का ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । निग्रहो भवत्येव । अक्षपादसूत्रेऽपि हेत्वाभास्यहणमुपलक्षणम् । चशब्दाद्वा अनुक्तसपस्तसंग्रहः । अनुमानाभासो यथा । वाष्पा- दिषु धूमपधारोपेण धूपबचात् पर्वतोऽनिमानित्यादि । अव्याप्तापक्षधर्मों द्वौ हेत्वाभासौ समासतः । तयोरेव मपञ्चेन स्यादसिद्ध्यादिकल्पना । यदुक्तं न्यायतचे असिद्धानकान्दिकविरुदा हेत्वाभासा इति । तत्रामिद्धोऽपक्षधर्म इतराकव्याप्तभेदी हेत्वाभासौ । ताय. मात्रौक्तिय प्रदर्शनार्था । प्रयोजकान्तरेण वा तदन्पसंग्रहस्तत्र विवक्षितः। ये चासाधारणयाधितमकरणममादयो भेदाः कथ्यन्ते तत्रासाधारणस्याव्याप्तत्वं केवलव्पतिरोकिनिराकरणे प्रदर्शितम् । अनैकान्तिकमेदश्चासौ कैचिदुक्तस्तथा चोक्तपागममापामण्ये । स च तावदनैकान्तिकः । स हि द्विधा । साधारणासाधारणभेदा- योन्तराविधानाधमुदिपस्य पुनः कार्यान्तरार्थमुद्देशस्यैवान्नादेश शब्दार्थतयाभियुक्तबर्याख्यातत्वात् प्रकृते च पूर्वचाक्यस्यानु- वादयविक्षणात् । अत एव हि एतमातंडितं विद्यात् तमिम राधे मृद प्रापयेत्याधुपपन्नमिति व्याख्यातम् । अक्षपादसुत्र इति । "प्रतिज्ञाहानि. प्रतिक्षान्तर"मित्यादिनिप्रहस्थानसूत्रे हेत्वाभासा- श्थति देवाभासग्रहाण प्रत्यक्षाभासादीनामप्युपलक्षणम् । तत्र चकारो या उक्त समुश्चयार्थः सन् प्रत्यक्षाभासादीन् समुचिनो- तीत्यर्थः । हेत्वाभाससामान्यलक्षणस्य प्रमाणाभाससामान्यलक्ष. पच्छायव सुगमत्वात्तदुपेक्ष्य सामान्यतः स्वाभिमत विभाग- माह । अव्याप्तति । हेतुभिन्नत्ये सति हेतुव्यवहारविषयत्वं हेत्वाभाससामान्यलक्षणम् । व्यवहारविषयत्य च ঘবঘানা साच पक्षवृत्तित्वादिरूपैदेशयोगित्यम् । नचाज्ञानासिद्धास्याप्ति- स्तस्याशानदशाया हेतुत्याभावात् । हेतुपदेन गमकनोपयुक्तरूप. पत पय विरक्षितत्वादिति दिए । तत्रासिद्धो ऽपक्षधर्म इति।

·२७२ न्यायपरिशुद्धौ। न् । बाधितस्य तु न पक्षधर्मत्वम् । नापि पाप्तिरिति दूपणद्वय समुच्चयः । नहि माध्याभाववत्तया निर्णीतस्य संदिग्ध- साध्ययलक्षणं पक्षत्वम् । न च हेतुमति पक्षे साध्याभाववतया प्रमिते हेतोयाध्यता ग्रहणसम्भवः । प्रकरणसमस्य तु प्रति- साधनप्रतिरुद्धत्वलक्षणस्यानितिरलत्वात् । वलस्य च व्या- विपक्षधर्मतानतिरेकान व्याप्त्याद्यनिश्चयेन तयोरेवा न्तर्भावः । सपक्षसिद्धाविव परपक्षसिद्धावपि निरूपो हेतु: मकरणसमः कैश्चिलक्ष्यते । यथा नित्यः शब्दः पक्षसप. क्षयोरन्यतरत्वात् आकाशवत् । अनित्यः शब्दः पक्षरापक्षयो. रन्यतरत्वात् घटादिति । वत्रे लक्षणमसंभवीत्येके एकस्प पक्षद्वयेऽपि त्रैरूप्यसम्भवात् । नित्पत्वे हि साध्ये शब्दाफाशयोरन्पतरतादिति हेत्वर्थः । अनित्यत्वे तु शाब्द घटयोरन्यतरत्वादिति । नच शब्दसारूप्यमात्रेण हतोरेकताति- प्रदादिति । तत्र ययापेतस्मिन्नुदाहरणे लक्षणमसभवि तथापि असिस्थापक्षधर्म भनकान्तिकविरुद्धयोरच्याऽन्तर्भाव इत्यर्थ । प्रयोजशान्तरेण पेति । साधारणवाचितप्रकरणममादेरसाधा. रणत्यव्यतिरिने नानेकान्तिान हेत्वामामाग्रयोजन मलहम्त- प्रयायतचे वियक्षित इत्यर्थ । नयायित्नानां भेदान्तराणाम पि स्वोत्त विभागे तिर्माघ दर्शयति । ये देत्यादिना । सर्वक्षा दिमतमाद । स्पक्षसिद्धायियेति । निरूपो हनुरिति । पक्षसत्त्व मपक्षसविपक्षसत्तात्रयविशिष्ट रत्यर्थ । तस्यैव माध्यपि परीतमाघात्यायाधिनविषय वारसायनिपक्ष ययोरमम्मादेवी सपत्यानि । नत्र नयाचिरा पर यिनुमनुयादति । नरेंदामति । समयनेयापादयनि । नित्य व दीनि । अनि प्रमादिति । जल पृधिती पपायाम् क्षार गदित्यादापि त्व परप्रमादित्य । कृपयनि । नर यपपीनि । यति । । नहायानामान्ती धर्म शादमात्तिम स्यतर घटाइय ·अनुमानाध्याये चतुर्धमाह्निकम् । महाविद्यादिप्रस्थानेषु केपी चिद्धत्तूनां साध्यतदभावयोः स. मानाकारतया सम्भवं पश्यामः । यथा शन्दः स्वस्तरत्ति. स्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठाधिकरणं प्रमेयत्वात् घटवदिति श. ब्दानित्यत्वसाधने प्रवृत्तः प्रमेयत्वहेतुरेक एव । शब्दः स्वस्वे. वरवृत्तित्वानाकान्तनित्यनिष्ठाधिकरणं प्रमेयत्वात आकाशव• दित्यपि शब्दनित्यत्वस्थापने पूर्ववृत्तिरूप उपलभ्यते । अतो नोदाहरणमादरणीयमिति न्यायाल्लक्षणासंम्भयो हस्तालो. चः । क त स्थान्तर्भावः अविनाभावादिसम्भावनायामपक्षधर्म चासायनित्यनिष्ठश्चेति फर्मधारयः तस्याधिकरणं शब्द इत्यत्र शब्दमात्रवृत्तेरनित्यवृत्तित्व शब्दस्यानित्यतामादाय पर्यवस्यती- ति साध्यपर्यवसानवलादेव शब्दानित्यत्वं सिध्यतीत्याशयः । परमेव नित्यत्वसाधनापि योज्यम् । पूर्ववृत्तिरूप इति । पूर्वत्रा- नित्यत्वसाधने मेयत्व हेतोर्यानि पक्षसत्वादीनि रूपाणि वर्तन्ते ता. नि रूपाणि नित्यत्वसाधकमेयत्वहतो घर्तन्त हत्यर्थ । पूर्वत्र वृ. सिर्येषां तानि पूर्ववृत्तीनि तान्येव रूपाणि यस्य हेतोः स पू. घंवृत्तिरूप इति विग्रहः । लक्षणासम्भवोद्यम् । उदाहरणादर्शनमा- प्रेण लक्षणासम्मोक्तिरित्यर्थः । "वदः सुपि क्यप् च" इति वद. तेरसम्भवे सुप्युपपदे "तयोरेव कृत्यक्तसलर्था" इति भावे क्यपि सम्प्रसारणे च रूपमसम्भवोद्यामति। हस्तालोच इति । करपरामर्श इत्यर्थः। लोच दर्शन रति धातोर्भावे घनि "निष्ठायामनिट" इति घचनात "वजोः कुपिण्ण्यतोः" इत्यस्याप्रवृत्या कुत्वाभावे गलोच इतिहस्तेनालोच इति विग्रहः । तथा च लक्षणासम्भववचनं निमी. लिताक्षस्य हस्तपरामर्शमात्रेण दूरस्थवस्त्वमावावधारणप्रायमि. त्यर्थः । अधिनाभावादिसम्भावनायामिति । अव्यभिचरितसामा- नाधिकरणयानोपाधिकसम्बन्धसत्य इत्यर्थ. । सम्भावनायामि- स्यनेन वक्ष्यमाणव्याप्यमाची व्यज्यते । अपनधर्म इति । साम्यवि. परीतव्याप्यज्ञानस्थ साध्यसरायप्रतियन्धफत्वेन शदे साध्यसं. देहाभायेन तस्य पक्षवामायात प्रमेयत्यहेतो. पक्षधर्मस्वाभाघा.

·२७४ न्यायपरिशुद्धौ। अन्ययात्वब्याप्ते । यदि पक्षे व्यापकमतीत्यपर्यवसानबलादनि- स्पत्वं साधयेत स एव हेतुः कथं न तद्विपरीतव्यापकं प्रती. त्यपर्यवसानेन नित्यत्वमपि । ततश्च अविशेषादुभयत्रापि व्या. प्तिर्न स्वाभाविकीत्यव्याप्त कोटौ निपेक्षः । यथा च परपक्ष धत् स्वपक्षस्यापि वाधकमुत्तरं जात्युत्तरमिति व्यवहर. न्ति । तया वारभिमतसाध्यवत्तद्विपरीतपतिवाद्यभिमतसा. यस्यापि सापकत्वमसद्वादर्थत उभयासाधकान्येतानि जातिसाधनानीति च केचिदूचुः । अपि चैपी सा. व्यतदमावसाधने समानाकारत्वादेवानि कान्तिकवदव्याप्तत्वं मुव्यक्तम् । उभयत्र विपक्षे वाधकाभावाच्च । न चो. भयत्र तत्संभवः व्यापातात् । एकस्मिन् विरुद्धयोरिव विरुद्धोभयप्रतिक्षेपयोरपि परस्परात्मनोरतिरिक्तयोर्वा दिति मायः । ननु साध्यतद्विपर्ययोगमयोरपि विनिगमनापिर. हैण पाप्यतायां मेयत्वे सम्भाव्यमानायां साधकबाधकप्रमाणा. भाषवत्साघकयाघकप्रमाणतयसत्वेऽपि संदेहस्य न्याय्यत्वेन पक्ष- धर्मत्यानपापात् । अपक्षधर्मेऽन्तभाषो न सम्भयतीत्यतो व्या. मान्तमायमेय निधारयति । यदीत्यादिना । येग मते एतार• शानुमानानां स्यपाधानकरयेन जात्यन्तमायः तन्मतानुसार तु म त्याभासान्तमायप्रयास एयभिनत्य तन्मतं दर्शयति । पा घेत्यादिना । अनेकान्तिस्यदिति । साधारणस्य साध्यसा. मानाधिकरण्यपत् तदमायसामानाधिकरण्यस्यापि सापाया. ध्यायमापम्तया साययिपयमाधनाय तनित्यानित्यतोमय. सामानाधिकरण्याप्यविशिष्टयादिति मायः । शिशीमयत्रापि विसं पाघातीमायनाप्रपोजरत्यन म्याप्यायासियश्यमाय. मायामोटापन्तमापः मुस्ट एपाद । उमयति । म्यामासमे- पापपारयति । एतस्मिनिति । पिस्दयोरिवेति । मायामापयोरिये. पामाशमाषष्पनिकम तमपपिपपंपो मम्तमाय एका. स. . प ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । २७५ मुच्चयासम्भवात् । नच शीतोष्णव्यतिरेकात् कोट्यन्तरी- पलम्भः भावाभावात्मना विरोधे तत्तदन्यात्मना विभागे च तदसम्भवात् । अत एवं ह्यनिर्वचनीयानेकान्तवाद- योरनवतारः । अस्त्वन्यतरद् विपक्षे वाधकमिति चंद न त- थापि तादृशरीतेः कुटिलोनीतिकल्पिताया विपक्षे बाधक- विरहादप्रयोजकत्वं सिद्धम् । प्रमाणान्तरवलात्तु सिद्ध्यतः - भावविपर्ययः । अभाव एव भावविपर्यय इति पश्ने भावाभावविपर्य. ययोः समुशयो न सम्भवतीत्यर्थः। अतिरिकयोति । अभावप्रतियो. गिकामावान्तराहीकारिमतेऽपि भावाभावप्रतियोगिकाभाषयोरपि समुचयो न सम्भवति एकस्य नित्यानित्यभिन्नस्यासम्भवादित्यर्थः । भावाभावात्मना विरोध इति शीतोष्णत्ययोगात्वाश्यत्ययोमीवात्मा ना विरुद्धयोरतिरेकेणानुष्णशीतगोत्वमहिपत्यादिकोट्यन्तरवद्भाधा भाषयोस्तेनैवाकारेण विरोधेन कोट्यन्तरोपलम्भः । तथा न. म तद्भिनं चेत्यादिना तत्वेन तदभिन्नत्वेन च विभागे प्र. धानं पुरुपश्चेति भावात्मना विभागे तदतिरेकेण ब्रह्मगंन कोट्य- स्तरोपलम्भः । तथा च नित्यानित्यत्वयोर्भावाभावात्मनोरतिरेफेण प्रकारान्तरासम्भवान्नोभयत्र विपक्षे वाधकनसम्भन इति भाव ।। ननु तत्तदभावयोः समुश्चयः सदसदनिर्वचनीयतया निर्व- चनीयरजतादौ मारिभिरगीक्रियते यथाह । संप्रतिपनोपाधाय. भावप्रतियोगित्वमनिर्वचनीयमिति । तथा कौमारिलादिमिर्जाति- व्यत्तयोर्गुणगुणिनार्मदाभेदसमुच्चयोऽहोकियते । यथाहुः । लिङ्गसंख्यादिसम्बन्धः सामानाधिकरण्यधी । सर्व समअसं ह्येतद्वस्त्वनकान्त्यवादिनाम् इति । तथा च नित्यत्यानित्यत्वयोः कस्मिंश्चिद्वस्तुनि समुशयसं. भवन कोट्यन्तरमपि संभाव्यत इत्यत आह । अत पवेति भावाभावसमुचयविरोधादेवेत्यर्थः । ननु शब्दस्यान्वयव्यतिरेकि- सरप्रमाणान्तरवलेनानित्यत्वासिद्धो तद्विपर्यये तथान्यतरकोट्यो- धिकतर्कसम्भवानोमयकोटाययप्रयोजकत्वमित्यत आह । प्र. ।

·२७६ न्यायपरिशुद्धौ। साध्यविशेषस्य विपर्यये वाधकमप्यस्तु न पुनः महाविद्यादि. हेतुभिरमयोजकै. सिद्ध्यतः । अपोजकोऽन्यथासिद्ध उपा. धिमान् व्याप्यत्वासिद्ध इति चानान्तरमित्यतोऽपि न द्वितीय घहिर्भावः । तयाहि- विपक्षे वाधकापावादुपाधैर्वापि सम्भवान् । हेत्वाभासोऽन्यथासिध्यन्नप्रयोजक इष्यते ।। पञ्चभ्यः पृथगेवैनं कतिचित् संप्रचक्षते । व्याप्यत्वासिद्धभेदोऽयमिति वाहुर्मनीषिणः ॥ विपक्षे न हि निर्वाधे व्याप्तिः कापि प्रसिद्धयति । प्रतिकूलेपु तकेंषु सत्सु धानाप्यनिश्चयात् ॥ व्याप्तिस्वरूपवैकल्यकल्पितोपाधिकेपु नः । भयोजकतावादः माचा मागेव दर्शितः ॥ अन्येऽप्याहुः। समासमाधिनाभावावेकन स्तो यदा तदा । माणान्तरबलात्त्विति । तथा च मानान्तरात्साध्यसिद्धी महाविद्या साधनत्व न पुरस्कार्यमित्यप्रयोजिकैय महाविति भा. । नन्वस्त्वप्रयोजकत्व तस्य पृथग्ध वाभासत्वन व्याप्यत्वा- सिद्धावन-तर्भूततया व्याप्तकोटाच- तको दुर्लभ इत्यत आह । अप्रयोजक इति । अनर्थान्तरमिति । एकाथमित्यर्थ । इतीत्य नन्तर धवनमिति शेष । अतो न लिङ्गरचनानुपपत्ति । विप बाधकाभावे व्याप्यत्वासिद्धिमुपपादयति । विपक्ष न हि निर्वाध इति । व्याप्तिस्वरूपवैकल्यति । सम्बन्धग्रहवेलानुयायि स्वरूपवैकल्यत कल्पितनिषिद्धत्वायुपाधिकेषु हिंसात्वादिहेतुला. प्रयोजकत्ववादो भट्टाराशरपादै कृत इति निबन्धाद्याहिक एव एवजातीयके रूपवैकल्पकाल्पितापाधिके हेतावश्योजक स्वल्यपदेश परीक्षकाणामित्यनेन भट्टपराशरपादवचनेन . या ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । २७७ समेन पदि नो व्याप्तस्तयोहानोऽप्रयोजफ इति । शावरचार्तिककारश्च । व्याप्तश्च दृश्यमानायाः कश्चिद्धमः प्रयोजकः । अस्मिन् सत्यमुना भाव्यमिति शत्या निरूप्यते ॥ अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । हेटैरपि न तैरिष्टा व्यापकांशावधारणा इति । एनमेव हि संदिग्धव्याप्तिकं वाह्याः पठन्ति । साध्यादन्पेन धर्मेण सपक्षेष्वनुपापिना । विना पक्षे स्थितो धर्मः संदिग्धव्याप्तिको मत इति । शित इत्यर्थः । समासमाविनामावधिते । एकस्मिन्साये विषयभूते साध्येन सह समविषमव्याप्तिको हेतुत्वेनाभिमतो स्तः । भवतश्चत्तयोर्मध्ये हेत्योर्मध्ये होनो विषमव्याप्तिको हेतुः समव्याप्तिकेन यदि व्याहो न भवेत् यथा यागीयहिंसायां साध्ये. न पापसाधनत्वेन समन्याप्तिकेन निपिद्धत्वेनाव्याप्तिहिंसात्वहेतु रप्रयोजक इत्यर्थ: । एवं च सोपाधिकस्यैवाप्रयोजकत्वमुक्तं भव. ति । व्यासश्चेत्यादि । अयमर्थः कचिदेफेन साध्येन पापसाध. नत्वादिना सह बहूनां हिंसात्वादिधर्माणामापततो व्याप्त्युपल। म्भेऽपि तस्मिन् साध्ये सत्यमुन भवितव्यं नान्यथेत्यन्वयापतिरे कावधारणरूपया शक्त्या सामर्थ्येन कश्चिदेव धर्मस्तस्या च्याप्त प्रयोजको निरूप्यते शायत इति । ननु साध्येन साहचर्यावि- शेपे कथमेकस्यैव प्रयोजकत्यमित्यत आह । अन्ये इति । अभ्ये ध. मोस्तु सहचरितधर्मान्तराणां साहचर्य नियमयता व्यामिमुप- जीव्य ये व्याता इह भान्ति तैव्यापकसाहचर्ये दृष्टैरपि। पक्षे. व्यापकांशस्य साध्यधर्मस्यासाधरणाप्रतीतिर्नेष्यत इत्यर्थः । प. रप्रयुक्तव्याप्तिकत्वसम्भावनया संदिग्धव्याप्तिक इति कश्चिदुच्यत इति मतान्तरमाह । एनामिति साध्यादन्येनेनि। साध्यात्पाप- साधनत्वादन्येन सह सर्वेषु सपक्षेषु साध्यधर्ममनुसरता निपि. इत्यादिधर्मेण पिना पक्षे स्थितो धर्मो हिंसात्यादिः परप्रयुक्तव्या.

·न्यायपरिशुद्धी। तस्मादध्याप्तभेद पाययोजकः । तत्सभावानतिलक नाच । श्रीमहाविधापानमनोहरममाणमञ्जर्यादिपठितवक्रानु. मानस्यापि तथात्वम् । एवं पक्षदृष्टान्ताभासानामपि हेत्वाभासे. वेवान्ततो निवेशः । तेषां च तयोरितरवैव विश्रमः । सर्वेधपि पक्षाभासेपु हेतोरपक्षधर्मत्वात् । नहि पक्षाभासधर्मस्य पक्षधर्म- ता । नहि साध्यमाधनोभयविकलाश्रयहीनेषु दृष्टान्तापासेपु है. तोयाप्तिग्रहः शक्यः । सर्वेषु च शान्ताभासेषु अव्याप्तत्वात् । सिद्धसाधनेऽपि हि पक्षधर्मत्वं न सिम्पति । सिद्धधर्मविशिष्ट स्यापक्षत्वात् । यदि पक्षीकृतेष्वेकर साध्यं प्रसिद्ध सदाशे सिद्धसाधनत्वादशतो ऽपक्षधर्मत्वम् । यदा तु सिद्धमसिद्ध च सापद्यं प्रयुञ्जीत तदापि सिपाधपिपितस्य सर्वस्य साध्य स्वाभावादंशतः सिद्धसाधनादंशतः पक्षधर्मत्वम् । अतोऽतिपीडा. प्तिकत्यसम्भावनया सदिग्धव्याप्तिक उच्यत इत्यर्थ । ततस्व. भाधानतिलङ्घनाचेति । अप्रयोजकतानपायादित्यर्थ । श्रीमहा विद्यामानमनोहर प्रमाणमअरीति अन्धनामध्येयानि । पवजातीय- •फा अन्येऽपि प्रन्या सन्ति तत्र तत्र पठितानि परपक्षसा धारणानि पक्रानुमानान्यप्रयोजकनया व्याप्यत्यासिद्धान्तभूतान्ये घेत्यर्थ । अस्तु तत किमित्यत आह । तेषा चेति । तयोरि- तरत्रेति । अव्याप्तापक्षधर्मयोन्यतरत्रेत्यर्थ । पक्षामासानामप क्षधर्मेऽन्तर्भावमुपपादयति । सर्वेधपीति । दृष्टान्ताभासानाम- व्याप्तेऽन्तर्भावमुपपादयति । नहि साध्यति । सिरसाधनस्याप्य. पक्षधर्मेऽन्तर्भाव दर्शयति । सिद्धसाधनेऽपीति । अतिपीड़ा- यामिति । अतिघर्षण इत्यर्थ । निपुणनिरूपण इति यावत् । न वेव गौतमेन "व्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकालाइ स्वाभासा' इति किमर्थ पञ्चधा हत्वाभासा परिगणिता किम थै वा सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धवाधिता पश्चेति न्या याचार्यादिभि प्रपश्चिना इत्यत आह । पूर्वेघा विति । प ·अनुमानाध्याय चतुर्थमाह्निकम् । २७९ यां द्वावेच हेत्वाभासौ । पूर्वपान्तु पक्षाभामादिएथगुदाहरणवत स्फुटन या पृथगुद्भाव्यत्वाय नैयायिकपरिगणनं तदनुसारेण यूमः । तत्र न्यायतत्वोक्तालयः । तदभिप्रेतो कालात्ययापदिष्ट- मकरणसमाविति पञ्च हेत्वाभासाः । तत्र व्याप्तिपत्तिनिश्च यरहितोऽसिद्धः । तद्भेदास्तु न्यायतचे संग्रहेणोक्ताः । अज्ञातसंदिग्धविपरीतास्तिस्रोऽसिद्धय इति । सर्वत्रापि पक्षा. दिपु अज्ञानसंशयविपर्ययैत्रिभिरेव द्यसिद्धिर्भवति । 'पक्षतद्धर्मभागानां साध्यतर्मयोस्तथा । हेतुत्तम्याप्तिधर्माणां स्वरूपेणापसिद्धितः ।। हेत्वंशयोरिहासिद्धेर्वा वैयधिकरण्यतः । पक्षांशसाध्यहेतुस्थविशेषणविशेष्ययोः ॥ क्षाभासादिपृथगुदाहरणवदिति । यथा हेत्वाभासान्त नानामपि पक्षाभासादीनां स्फुटतया पृथगुन्हाव्यत्वाय पृथगुदाहरण ते कृत तथा अव्यासापक्षधर्मयोरन्तर्भूनानामप्यन्येषां हेत्वाभालानां पृथगु- द्भाव्यत्याय पृथक परिगणन कृतमित्यर्थः । तत्रेति । अलि द्धानकान्तिकविरुद्धा न्यायतत्वे कण्ठतः प्रतिपादिताः तत्र ता. पर्यगौचरी कालात्ययापदिष्टप्रकरणसमी वायिति पच देवामा सा इत्यर्थः । प्रसिद्धसामान्यलक्षणमाह । तत्रेति । दिग्धासिद्धयोः सनहाय निश्चयपदम् । अन्यथा व्याप्तिपक्षधर्म. ताम्पतरराहित्ये लक्षणीकियमाणे तयारख्याप्तिप्रसङ्गादिति । विशिष्य समायितानसिद्धभेदानाद । पक्षेति । स्वरूपेणाप्रसिद्धित इति । पूर्वपट्यन्तेषु सर्वत्रान्वयः 1 पक्षतद्धर्मभागानामप्रसिद्धित इत्यनेनाथयासिद्धः आश्रयविशेषणासिद्धः आश्रयभागासिद्ध . ति प्रयो भेदा । साध्यतधर्मयोरप्रसिद्धिन इत्यनेन साध्यासिद्ध साध्यविशेषणासिद्ध इति द्वौ देत् । तद्वयातिधर्माणामप्रसिद्रित :- यिनेन स्वरूपासिद्धी व्याप्यत्यासिद्धी हेतुविशेषणासिद्धश्चति २ यो भेदा. । पाहत्य मयमकारिकया अष्टो भेदा उक्ता. । हेत्वं. शपारसिद्धेरित्यनेन स्वरूपमागासिद्ध पकतोरंशभेदी यहानस.

·२८०. न्यायपरिशुद्धी। वैपादत्र सर्वत्र वादिनः प्रतिवादिनः । द्वयोश्च निश्चयात्तद्वत्संशयात् सिद्धसाधनात् ॥ असिद्धयोंऽशसिद्धव विविच्यो शताधिकाः । यद्यपि व्यर्थविशेषणत्वादिकं न वस्तुतोऽसिद्धरूपं तथापि सत्वरनाकरादिषु परानुसारेण तथोक्तम् । व्यर्थमभिदधानो वादी त्वन्तराख्यनिग्रहस्थानेन निगृह्यत । न खसिद्ध्या प्रकृतानुपयुक्तस्यैव स्वरूपामिद्धत्वात् । असिद्धत्वेऽपि स्वरूपा- - सिद्धाश्रयांशाचिति पक्ष्यते । पावें व्यधिकरणासिद्ध एका पक्षांशसाध्यहेतुस्थविशेषणविशेप्यायर्यादित्यनेन पक्षव्यर्थ. विशेषणासिद्धस्तादृशविशेष्यासिद्ध इत्यही भेदाः । माहत्येय. ताटादश भेदा उक्ताः । तत्रोक्तंपु भेदेषु वाद्यपेक्षया प्रतियापे. क्षयोभयापेक्षया च प्रेघा भेदविवक्षायां चतुःपञ्चाशद्रोदा उक्ता भवन्नि । निर्णयादिनि । विपर्ययादित्यर्थः । तथा च पक्षतद्धर्मभागानामित्यादिना सिद्धान्वयेनोक्तंषु नयसु भेदेषु घा- दिप्रतिवाद्युभयापेक्षाभिर्चिपर्ययान्वयेन वैविध्ये सप्तविंशतिभेदाः तथा पक्षांशसाध्येत्यादिना वैय्ययनोक्तयटसु भेदेपु धादिप्र. .तिवायुभयापेक्षाभिर्विपर्ययान्वयेन । त्रैविध्ये चतुर्विशतिभेदास्त. द्वत्संशयादिति विपर्ययवत्संशयान्वयेनाप्यन्वये एकपञ्चाशद्भेदाः । • सिद्धसाधनमित्येको भेदः । अंशसिद्धश्चत्यनेनांशतः सिद्ध. साधनकृतोऽप्यसिद्धभेद एका । एवं शताधिकासिद्धयो घि- चिच्यन्त इत्यस्याएपञ्चाशदधिकशतं भेदाः असंकीर्णा उक्ता भ. घन्तीत्यर्थः । एवमतिपीडायामवान्तरभेदान्त राणामपि शक्योह. त्वमुक्तभेदानां केषांचित्केपुचिदन्तर्भावं चाभिनत्य शताधिः का इति सामान्योक्तिः । न घस्तुनोऽसिद्धरूपमिति । व्यर्थयो- विशेषणविशेष्ययोव्याप्तिपक्षधर्मतानपनोदनत्यादिति भावः परानुसारेणेति । नैयायिकालधूमत्वादी व्याप्यत्वासिद्धताया अभ्युपगतत्वात्तदनुसारेण भट्टपराशरपादैरपि व्यधिशेषणा देव्याप्यत्वासिद्धत्वमुक्तमित्यर्थः । ननु तर्हि व्यर्थमभिधानस्य ।

·अनुमानाध्याय चतुर्थमाह्निकम् । २८१ सिद्धेरैव वाच्यत्वात् । व्यर्थविशेपणमयोगेऽपि विशेष्यमात्रव्या- सेरनपक्रमात् । विशिष्टस्यापि व्यभिचाराभावेन व्याप्तिसिद्धेः । नदि कार्यत्वमनित्यत्वं न व्यभिचरति प्रयत्नकार्यत्वं तु व्य. मिचरतीति मंभवति । नच धूमवत्वालोकवत्त्वे प्रत्येक पाव- काविनाभूते धूमयत्वे सत्यालोकरचादिति प्रयोगे त्वविनाभावं त्यजत इति युक्तिमत् । अतो व्यर्थविशेष्यत्वेऽपि न व्याप्तिभङ्गः। पक्षादिविशेपणादिवैयर्येषु तु न च्याप्यत्वासिद्धिप्रसङ्गोऽपि । केचित्त्वसिद्धिं चतुर्धा संगृह्णन्ति । तथाहि व्याप्तत्वे सति पक्षधर्म- तया प्रमितिर्हि हेतोः सिद्धिः तदभावश्च व्याप्तेः पक्षस्य तद्धर्मस्य तत्प्रमितेर्वा सल्लभावात् स्यात् । तत्र च व्याध्यवासिद्धिराश्र- यासिद्धिः स्वरूपासिद्धिस्तत्रैवाज्ञानासिद्धिरिति समाख्यानिवेश इति । नन्धिदमसिद्धलक्षणमतिव्याप्तं विरुद्धानकान्तिकयोरपि व्याप्त्यभावेन व्याप्यत्वासिद्धत्वरसगात् । नचैतदिष्टं पृथगेव परिसंख्यानात् । अयैतत्परिहारायानिश्चितपक्षत्तिरसिद्ध इति लक्ष्यत तदा समाप्तिपित्तासिद्धसंग्राहकत्वाभावात् । न चान्यत्र तत्प्रवेश इष्टो दृो वा। किंच साध्यधर्मविशिष्टो दोपो न स्यादित्यत आह । व्यर्थमभिदधान इति । व्यर्थत्वेऽपि विशेषणस्य व्याप्तिमुपपादयति । न हीति । विशेष्यस्य थारवेऽपि सामुपपादयति । न चेति । यद्यपि हेनोय॑विशेषणवादी सधर्मावच्छिन्न व्याप्तिर्नास्तीति व्याप्यत्वासिद्धिवाचोयुक्तेरम्त्यवका. शः तथापि पक्षादिविशेषणवैयादी न सापीति न व्यर्थविशेषणा- देयाप्यत्यासिद्धियमाह । पक्षादीति । नैयायिकैरुत विभाग माह । केचिस्विति । पृथगे यपरिसख्यानादिति । तथात्वेऽसि. द्धान्तर्भाधन पार्थक्येन परिगणन न स्यादिति भावः। ननु व्या- प्यवासिद्धस्यानै कान्तिक एयात योऽस्त्वित्यत आह । नचति । एरोति । सोपाधिकतया व्याप्यत्यासिद्धस्य पक्षबत्तया पत्तित्वन ·२८२ न्यायपरिशुद्धौ। धर्मी पक्ष इति मिद्धसाध्यस्पापक्षत्वात्तनिष्ठस्य सिद्धसा- धनाख्यस्य हेतोराश्रयासिद्धत्वमुच्यते । तथा सति साध्या- भाववत्तया निवितस्यापि संदिग्धसाध्यत्वलक्षणपक्षवा- भावेनापक्षत्वात् । पाधितस्यापि हेतोराश्रयासिद्धतैव स्यात् । प्रमाणवाधितस्यापि साध्यस्य सिपाधपिपितत्व- मात्रेण साध्यत्वान् तद्विशिष्टस्य पक्षत्वपिति चेत् प्रमाण सिद्धस्यापि तथा किं न स्यात् । अपि च व्यातिपक्षधर्म- स्वनिश्चय एव हेतोरगं तदभावलक्षणशासिद्धी हेत्वाभास. मात्रपर्याय: स्यात् नतु तद्विशेषः । अतः मागुक्तमस्थानेन द्वैधमेवोचितमिति सत्यं तथापि हेत्वाभासान्तराणां पृथ. कलक्षणसम्भवस्य वक्ष्यमाणप्रकारसिद्धत्वात तल्लक्षणानाक्रा. न्तत्वे सति हेतुरूपासिद्धेरिह लक्षणत्वेन विवक्षितत्वान्न दोष इति । तथैव सिद्धसाधनमपि बाधितसाधनवत् पृथक्क त्य फश्चिचदव्यतिरेकमप्यसिद्धलक्षणे निवेशयेदिति चेत् का नो हानिः विपक्षवैचित्र्येण न्यूनाधिकोद्देशलक्षणादेः प्रारम्भा• पक्षमाप्रवृत्तित्याभावेन चानकातिकान्तर्भावस्याभावादिति भावः । सोपाधिकस्य हेतोरुपाधिव्यतिरेकनिश्चितसाध्याभववत्पक्षकत्वेन विपक्षवृत्तित्यानपायात्साधारणान्तर्भावः स्यादेवेत्यस्वरसादाह । किश्चेति । बाधितस्य विपक्षधर्मत्वं शङ्कते । प्रमाणबाधितस्यापीति । यद्यपि हेत्वाभासद्वैविध्यमेव युक्तं तथापि तान् पञ्चधा परिगण- यतामसंकीर्णलक्षणस्य वक्तव्यतया स्तरवृत्तिनिदानेनैवास्य ल. क्षणं वक्तव्यमित्याशयेनाह । सत्य तथापीति । हेत्वाभासान्त- राणामिति । अनैकान्तिकविरुद्धयाधितानामित्यर्थः । ननु धाधि- तं पृथक्कृत्य तद्भिन्नत्वमसिखवल्लक्षणे निवेश्यते तहि सिद्ध- साधनेऽपि तथा स्यादिति शङ्कते । तथैवेति । नन्यसिद्धत्वेन सामान्योद्भावने लाघवमस्तीति प्रयुानस्य सामान्य एव ता-पर्यात् कथं तुल्यायतेत्यत आह । सामान्यनिर्देशेऽपीति । उक्तानां स. .

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । २८३ हिक एवं प्रदर्शितत्वात् । अत्र तु पञ्चपा परिगणयताम- भिप्रायेणैव संग्रहात् । नचैकीकरणपृथक्करणाभ्यां तस्यानाभास- ता स्यात् । येनान्यतरपर्युदासे प्रपस्येम । उद्भावनेऽपि सा- मान्यख्ये विशेषरूपेऽपि तुल्यार्यते व विवक्षिता । सामा- म्पनिर्देशेऽपि हि कयमित्ति विशेपमनुयुक्तेन स एव हि वक्तव्य इति । अथात्र काश्चिदसिद्धय उदाहियन्ते । तत्र व्याप्पत्वा- सिद्धः प्रागुक्तो रूपवैकल्यकल्पितोपाधिको द्रष्टव्यः । तत्र च संदिग्धोपाधिके संदिग्धव्याप्यत्वासिद्धता । आश्रयासिद्धो यथा शशशृहं तीक्ष्णं शगत्वादिति । स्वसिद्धान्तमात्रसिद्धपकृतिप- रमायादिपक्षीकारे त्वन्यतराश्रयासिद्धिः । आश्रयभागासिद्धो यथा । अवयवावयविनौ नित्यौ द्रव्यत्वादिति न द्यवयवसमु. दायातिरिक्तमयविशब्दार्थ त्रययन्तविद इच्छन्ति । स्वरूपा- सिद्धो यथा । नित्यः शन्दः निरंशत्वादिति । अत्र दि- व्योम्नोऽर्द्धभागाश्चत्वारो वायुतेनः पयोमुवाम् । इत्यादिपञ्चीकरणयलादागमिकनभसोऽपि सावयवत्वमिष्यते एष एवानिश्चितपञ्चीकरणवाक्यार्थस्य संदिग्धासिद्धः । सा- ध्यस्यैव हेतुतया प्रयोगे च साध्यविशिष्टाख्यः स्वरूपासिद्ध- भेदः । यथा नित्यादिक सकर्तृकं बुद्धिमत्पूर्वकत्वादिति । यदातु सिद्ध साध्यं हेतुतया प्रयुज्यते तदाखवं स्वरूपासिद्धता पोसामसिद्धीनामुदाहरणे प्रन्थविस्तरः स्यादिति दिक्प्रदर्शन क्रियते इत्याद । अथेति । व्याप्यत्वासिद्ध इति । द्रष्टव्य इत्यनु- पा । सिद्धान्तेति । सपदेन वेदान्तिनैयायिफयोग्रहः । तत्र प्र. कृतिर्वेदान्तिसिद्धा अन्यस्य त्वन्यदिति विवेकः । अनिश्चितप. चीकरणवाक्यार्थस्येति । निश्चिततदर्धस्य तु स एव निधित. स्वरूपासिद्ध इति भावः । ननु सिद्धस्यैव साध्यस्य हेतुतण प्रयोग कथं स्वरूपासिद्धता तस्य सिद्धत्वात् तथा च स पृथ.

·२८४ न्यायपरिशुद्धौ। वाच्या सिद्ध एव हि हेतुः प्रयोक्तव्यः स च साध्यात्मा चेत् कथ नासिद्ध इति । अत्र च स्वेनैव ज्ञातेन स्वयं ज्ञाप्यत इत्या- स्माश्रयद्वारेणासिद्धौ रिश्रमः । धूमानुमानादिघेवाविदितधूमा दिस्वरूपस्याज्ञानासिद्धिः । व्यधिकरणासिद्धो यथा । पर्वतो वाहिमान् महानसधूमवचादिति । यद्यपि धूमवत्त्वावहिमचं सिध्यति तथापि नान्यनिष्ठेन तेन । यद्यप्यसौ न हेतोरपराधः अपि तु प्रयोक्तुरेव तथापि प्रयुज्यमानवेशेण हेतुरसिद्ध एवेति युक्तं तपोद्भावनम् । अत एपानुपयुक्तपदोपादानेनार्धान्तरनि- ग्रहतैयत्यपि नाशकनीयम् । दृष्टान्तस्थितहेतुव्यक्तिविशेप पक्षे नास्तीति तत्र तस्य प्रयुज्यमानस्यासिद्धता युक्ता । दृष्टान्तस्थि. तस्यापि तस्य व्याप्तिग्रहणमुखेन मकृतोपयोगान्न स. हसार्थान्तरत्वं वक्तुं शक्यम् । यदि हि वक्ता पर्वतस्थधूम- वत्वमेव हेतुमभिसधाय महान सस्येसनुपयुक्त घूयात् तदैवं स्या दपि । नच तथा विवक्षास्माभिस्तद्वाक्यमन्तरण निश्चेतुं शक्या । तथा चेत् चूयात् तथापि महानसस्येति पदस्यान- न्वयात् निग्रहस्थानान्तरता । अन्धितानुपयुक्तवचने हार्थान्तरा- उभयसन्निपातेऽप्युद्भटरवोद्भाव्यत्वादिति । स्वरूपभागासिद्धो यथा । घटव्यतिरिक्त सर्वमनित्यं कार्य- . वकाश. गेय स्थादित्यत आह । यदा विति । अज्ञानासिद्धि सामान्यत उदाहरति । धूमानुमानादिष्यति । अत एवेति । असिद्धरतो द्भावनस्य शक्यत्वादयेत्यर्थ । अत शब्दार्थमेापपादयति । दृष्टान्तस्थितेति । तद्वाक्यन तथा निश्चयेऽपि नातिर कित्वमन्व- य एवत्याह । तथा चेद् ब्रूयादिति 1 ननु चादिवाक्यादुमयथा वि यक्षावगमेऽर्थान्तरमप्युद्भावयितु शस्थमिति चेन्नेत्याह । सन्निपातऽपीति । उद्भटस्येवेति । हेत्वन्वयदशाया महानसपद- उभय- ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । २८५ खात् घट्वदिति । नहि पक्षी कृषीरादिपु स्वरूपतः कार्यव. म् । येनाकारण कार्यत्वं तेनाकारणानित्यवसाधने तु सत्रिय सिद्वसाधनतेति विशेषः । सिद्धसाधनस्य चाश्रयासिद्धता. मकारोऽ पक्षमस्वमतिपादनेन प्रागुक्तः । सिद्धप्षेत्र पक्षेषु है- तोः काचिकत्वे स्वरूपभागासिद्ध इति विशेषः । विशेष. पासिद्धो यथा । क्षियादि कमस्मदाधुत्तीर्णक समस्मदायशक्य. क्रियत्वे सति कार्यत्वात् ययेनाशक्यक्रिय कार्य तत्चतो अन्यकर्वकं यथा मनुष्यायशपक पल्लीकादीति । अना. स्मदादिशब्देन सर्वजीरग्रहणे विशेपणासिद्धिः । अस्मदादीना- मेवोपचितपुण्यानां विश्वामित्रादिवल्मीकादिवम विचित्रतरमह- शरसूक्ष्मतरकारिम्भमभवात् । नच तेषां तेषु तेष्वकर्तृत्वं कुलालादिष्वपि प्रसङ्गात् । नहि कुलालादयोऽपि सामग्भ्यन्तर- भूनमदृष्टादिकमसमवायिकारणभूतपान्तरसूक्ष्मावयवसंयोगादिक स्थानन्वितत्वेनानचयस्यैव प्रथमानाव्यत्यमुचितमिति भावः। ननु जीवेश्वरयो स्वरूपतोऽकार्यरधेऽपि प्रकृत्यवच्छिन्नत्याकारण तयोरेव कार्यत्वाकय स्वरूपभागासिद्धतेत्यत आह । येना-. कारण कार्यत्यमिति । आध्यभागासिद्धस्वरूपभागासिद्धयोस्त- योर्वलक्षण्य दर्शयति । सिद्धोत । विश्वामित्रादियदलमीका- दिव घेति । विश्वामित्रस्य महत्तरकारम्भी हि प्रिशडूक लो फान्तरनिर्माणे प्रसिद्ध । सामरेविचित्रानेकशरीरारम्म मादि- शब्दार्थः । वल्मीकायाः शिथिलीमिकाया. यल्मीफारम्भजन्तु- विशेषात्मिकायाः सूक्ष्मतरावयवैल्मीकारम्भः । इतराशयक्रियकुलायकरणमप्रादिशब्दार्थः । ननु विश्वामित्रा- दोनां तत्र कार्येषु कर्तृत्वमेव नास्ति अष्टपरमाणुनत्सयोगा- दिघटिततत्कारणवस्तुसाक्षात्काराभावादित्याशय निराकरोति । नच तेषामिति । ननु विश्वामित्रादीनां तथा निर्धारकप्रत्यक्षामा. वातत्र कर्तृत्वमेध न सम्भवतीति वैषम्यमाशय परिहरति । तरुचटकाया ·ग्राहा । २ न्यायपरिशुद्धौ। च यथावत्माक्षात् कुर्वन्ति । अपि स्वेवं व्याप्ते सत्येतत् कार्य भवतीति प्रमाणतो ऽध्यवसाय प्रवर्तन्ते तदेतत्तुल्पं विश्वा• मित्रादिष्वपि ।प्रमाणं त्वन्वयव्यतिरेकादिकं शास्त्रं चेति क एप विशेष इति । एप एव हेतुयुत्क्रमेण पाठे विशेष्यासिद्धः । एवमुभयथासिद्धिराश्रयदृष्टान्तविशेषणाद्यसिद्धिश्च यचात्र हेत्वाभासे ऽप्यसिद्ध हेतुरसिद्ध इत्युद्भावनं न तत्र व्याघातः शङ्कनीयः। हेनुतया त्वदभिमत इति वाद्यभिप्रेतत्वात एवमाभासान्तरेष्वतीति सव्यभिचारो ऽनैकान्तिकः। स.द्वि. घा । साधारणो ऽसाधारणश्चेति । प्रथमः पक्षत्रयव्यापी । उत्तर: पक्षमावनिष्ठः यथा हि पक्षसपक्षमात्रविषयस्यान्वयस्य विपक्ष. वृत्तियभिचारः । तथा सपक्षकदेशमात्रविषयस्य व्यतिरे- फस्य स्वस्थानातिक्रमेण सपक्षव्याप्तियभिचार इत्येके । असाधारणस्त्वनध्यवसितसंझं हेत्वाभासान्तरमिति भूषणः द्वावयष्टविधौ । तथाहि । प्रमाणं विति । प्रायति । घटो नित्यो गुणत्वादित्युभयवादि- सम्प्रतिपन्नः स्वरूपासिद्धः । आप्यो घटोऽनित्यो जम्यत्वादित्या- श्रयविशेषणासिद्धः । तत्रैव शशशृङ्गवदित्युदाहरणे दृष्टान्तासि- द्धिः । शशीयत्वावच्छिन्नस्य गोशृङ्गस्य तथात्वे हटान्तविशेष- णासिद्धिरित्यायूह्यमित्यर्थः । व्याघातः शङ्कनीय इति । पक्ष- धर्मताधिशिष्टस्यैव हेतुतया असिद्धतोक्तिव्याघातमेवावदिति भावः । अनेकान्तिकादायपि हेतुरनैकान्तिकविरुद्ध इत्यादाव. पि हेतुपदं परेण हेतुतयाभिमतमेवाहेति तत्रापि व्याघातो निर. सनीय इत्याह । एवमाभासान्तरेश्वपीति । अनेकान्तिकसामा. न्यलक्षणमाह । सव्यभिचार इति । स्वस्थानातिकमरूपस्य व्य. भिचारस्यासाधारणेऽप्यपद्यमानत्वासाव्याप्तिरिति भावः याणामपीति । पक्षसपक्षविपशव्यापक: पक्षमाध्यापकासपक्षमात्र- ·२८७ अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । त्रयाणामपि पक्षाणां व्यापको ऽव्यापकस्तथा। एकद्विव्यापकाः पद् चेत्येवं साधारणोऽधा ॥ निःसपक्षो निर्विपक्षो द्वयं निर्विपयं तथा। पक्षव्याप्तितदव्याप्त्योरष्ट साधारणाः स्मृताः ॥ केचित्सपक्षे सत्येव तथाभासत्वमचन् । तदसत् सकलं नित्यं सच्चादित्यादि सम्भवात् ।। तत्र . पक्षप्रयव्यापकः साधारणो यथा | क्षित्या. दिकं सकर्तृकं ममेयत्वात् घटवदिति । तत्रैव परिमित- परिमाणत्वादिति । पक्षत्रयैकदेशत्तिः पक्षसपक्षभूतगुणकर्म- गोरहत्तेर्विपक्षेषु च विभुघटत्तेरस्य पक्षत्रयकत्तित्वम् । पक्षव्यापफस्सपक्षविपक्ष फदेशत्ति यथा । पर्वताश्चूर्णीभवि- प्यन्ति प्रत्यक्षग्राह्यत्वात् घटवदिति । अयं हेतुः सपक्षतयाभि. ध्यापकःच विपक्षमात्रध्यापकः विपक्षव्यापक पक्षेतरव्यापक. सप. क्षेतरव्यापकः विषक्षेतरव्यापकः इत्यष्टविधासाधारण इति प्रथमका- रिकार्थः। निःसपक्ष इति । सपक्षरहितः विपक्षरहितः सपक्षविपक्षर- हितः सपक्षविपक्षवानिति चत्वारो भेदास्तेषां पक्षव्यापकत्वतदव्या. पफत्याभ्यां पक्षरहितभेदे ऽष्टाचसाधाराणा भवन्तीत्यर्थः । नैयायि फास्तु सपक्षे तस्य केवलव्यतिरेकितयानाभासत्वं युक्तमह्नीकर्तुमिति सति सपक्षे तद्यात्त एवासाधारण इनि वदन्ति । तेषां मते सर्वमा नित्यं सत्त्वावित्यादीनां सपक्षरहितानामाभासत्य न स्यादि- त्याह । फेचिदिति । नन्वनुपसंहारितया तस्य पृथग्घेत्याभास- स्वमिति चेत्तथा व्याप्तिग्रहस्थलराहतस्यैवानुपसंहारिशब्दार्थत्वेन व्यतिरेकणोऽपि तथात्वेनानुपसंहारितयाभासत्वमेव स्यादिति किं पृथग्घेत्वाभासकल्पनया । यथा चैतत्तथोक्त व्यतिरकिभने । तयति । क्षित्यादिक सकर्तृकमित्यादिप्रतिक्षायामवेत्यर्थः । प्रत्या प्रात्यादिति । लौकिकप्रत्यक्षविषयावादित्यर्थः । मनु पक्ष. बदेशतिनां हेतूमां भागासिद्धतया कथमकान्तिकत्यमित्यत

·-
८
न्यायपरिशुद्धी।
मते घणुगदौ विपक्षे चेश्वरादौ न व्यामोति । सपक्ष
व्यापक इतरैकदेशत्तिर्यथा । कालजीवावनित्पावचेतनत्वा
पृथिव्यादिवदिति । नित्येश्वराभ्युपगमपक्षे तस्य विपक्षत्व।
भवाचेतनत्वस्य विपक्षेकदेशावृत्तिता । विपक्षध्यापकः पर
सपक्षकदेशवाचिर्यथा । कालात्मानावनिसौ कालघटव्यतिरित
स्वात् घट्यदिति । अत्र सपक्षे घटे पक्षे च काले कार
घटव्यतिरिक्तत्वं नास्ति । एते त्रय एकैकव्यापकाः। 3
द्विव्यापफास्त्रय उदाहियन्ते । तत्र पतरव्यापको यथा
अनित्यौ पृथिव्यात्मानौ पृथिवीव्यतिरिक्तत्वात् प्रदीपवदिति
सपक्षेतरव्यापको यथा । अनित्यः शब्दः घटव्यतिरिक्तत्वात् ।
वदिति । विपक्षकदेशत्तिरितरव्यापको यथा । आनत्यस्त्रस
णुस्सावयवः द्रव्यत्वात् घटवदिति । अत्र पक्षकदेशवर्तिनां चतु
भागासिद्धलक्षणयोगेऽपि व्यभिचारादनैकापमप्यस्तीति
पणसभेदसम्भवज्ञापनायोदाहृतिः । एवमन्यत्रापि ग्राह्यम्
अत्र चासिद्धिबदन्यतरोभयभेदेनापि विभागोऽनुसंध्येयः ।
ह्यसिद्धावेवायं विभाग इति नरपतिशासनं विपरिवर्तवैया
स्य दुरित्वात् उदाहरणदर्शनाविशेपाच । नथाहि नि
वर्णाः श्रावणत्वात् शब्दत्ववदिति कौमारिलेनोक्त का
दः स्थानभ्युपगतैरपि श्रावणतया तदभ्युपगतनिधः
कान्त्य मुद्भावयन् कथं प्रतिक्षेप्यः कथं वा
शब्द
स्वाभ्युपगतैरेव समुद्रघोपादिभिरनित्यैरसिदिवत्
मूलमनैकान्त्यम् । स्वमतमूलं तु तद्वदेवदुरूत्तरमित्ति । एवम
आह । तति । सम्भदसमपशापनायेति । उपधैयसकरेऽ

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । २८९ प्राप्यन्यतरोभयभेदेन सम्भव जह्यः । तत्तत्पदार्थभेदाभ्युपग- धेरसङ्कनरान्न दोष इति भावः । धादिप्रतिवाद्युभयापेक्षनिःसं- देहनिश्चयाभ्यां च भेदाः सम्भवन्तीत्याह । अत्र चासिद्धिव- दिति । अपिनानुक्तसमुच्चयार्थकेन संशयनिश्चयकृतभेदा गृह्य- न्ते । विपरिवर्तवयात्यस्य दुर्वारस्यादिति । अनैकान्तिकादिवेघायं विभागः नासिद्धाविति धाटन कस्यचिदुक्तरशयनिवारणत्या. दित्यर्थः । पाष्टर्घमात्रमेय तथोको मूलं न वस्तु स्थितिरिति भावः । कौमारिलेनेति । भट्टमते वर्णधर्मस्य वनेरेवानित्यता न वर्णानामित्यङ्गोकारादिति भावः । स्वानभ्युपगतैरिति । का. णादमते वर्णव्यतिरिक्तस्य तद्धर्मभूतस्य ध्यनेरनङ्गीकारादिति भा- पः । ध्वनिधमैरिति । ध्वनिरूपैस्तद्वर्णधर्मरित्यर्थः । प्रतिक्षेप्य इति । अन्यतरमात्रसिद्धानकान्त्यस्य दोपत्वाभायात् तरपतिक्षेपो- ऽनुपपन्नः तथात्वे शब्दो नित्यः श्रावणत्यादिति प्रयोगे समु- दक्षोभादिभिर्भागासिद्धरपि स्वमतमानमूलत्वेनादोषतया तया. वृत्ताया नित्या वर्णा इति प्रतिज्ञाया अप्यकर्तव्यत्वप्रसङ्गादिति भावः । एवं ममतेनानैकान्त्यमुक्या काणादमतेनाप्यनकान्त्य. माह । कथं घेति । शब्दतया स्वाभ्युपगतैरिति । श्रावणत्वेन का. णादाभ्युपगतैरित्यर्थः । अनित्यैरिति । साध्याभावः प्रदर्यत इति पतदनन्तरमनकान्त्यमुद्भावयन प्रतिक्षेप्य इति पूर्ववाक्यशेपानुपङ्गः फर्तव्यः । ननु परमतमुलमनकान्त्यमत्र नास्त्येव समुद्रघोषादीनां पायुधर्मतया स्वगिन्द्रियग्राह्यत्वेन धावणत्वाभावात् तथा समुद्रक्षो. भादिमिर्न वर्णपक्षीकारणासिद्धिर्निवारिता | स्वमतेन तथा स्य. मनावष्टम्भेनानकान्तिकत्वस्यापि शक्यनिवारणत्वादित्यत आ. ६ । असिदिवदिति । अन्यत्रापीति । अपिना सम्भावनार्थ- फेन स्यमतायष्टम्भमूलोत्तरस्य दुरुत्तरतया परिहाराभावः ,सू. च्यते । अत पधोक्तं स्वमतमूलं तु तदेव दुरुत्तरमिति । स्व. मतमूल व्यर्णधर्मध्वनिपनकान्त्यं दुरुत्तरमुत्तरहीनमशस्थापरित हारमित्यर्थः । तद्वदेवेति परमतमूलसमुद्रक्षोभानकान्त्यं यथा दुरुत्तरं तथेत्यर्थः । अत्र दुरो दुएत्वरिक्तत्यरूपार्थद्वयवत्तया ·भ- न्यायपरिशुद्धौ। मवशेन तत्संभवादिति । यस्त्वनध्यवसितापरपायोऽसाधा. रणोऽष्टधा विभक्तस्तत्र सपक्षशून्यः प्राइनिरूपितः । केवलव्य- तिरकिपराभिमतविपक्षरहितो यथा । सर्व कार्यजातं पक्षीक- स्याह विमतं नित्यं कादाचिकत्वादिति । उक्तिनिरोधोऽत्र सं. भिद्यते । सपक्षविपक्षरहितो यथा । सर्वमनित्यं सवादिति । इह तु व्यतिरेकिहे तो विरोधोऽपि प्रतिनियतश्च । यनित्यं तदम. दिति व्यतिरेको हि धियमपि नाधिरोहेत किमुत वाचं नि- लेपेण हटान्तदान्तिकयोः साधारणधर्मसमर्पकत्वमिति घो. ध्यम् । ननु वर्णधर्मभूतध्यनिभिन्नत्वे सतीति विशेषणेनानैका. नस्पनिवारणसम्भयात् फथ दुरुत्तरत्तमिति चेन्न तथान्यतरासि द्विरनिवार्या । काणादैर्णधर्मध्यनेरनहोकारादित्यलम् । साधारणविरुद्धयाधितादिष्वपि उक्तान भेदामतिदिशति । एव. मन्यत्रापीति । सम्भयमेवोपपादयति । तत्तदिति । असाधारणादेव भयपादिसंप्रतिपन्नपदार्थमूलत्वे उभयसिद्ध उभयानभ्युपगताम्य तरमात्राभ्युपगतपदार्थमूलत्येऽन्यतरसिद्धासाधारणादिरिति वि. घेका । भय च तदुदाहरणप्रस्ताये स्फुटीभविष्यति । कादा चिकत्यादिति । कार्यस्य सर्वस्यापि पक्षत्वेनानित्यस्यापि पक्षस्यान्यस्यामायादिति माघ । मनु नाय हेरगाभास. किन्तूत' विरोधो नाम निग्रहस्थानं नित्यत्वकादाचित्यत्वयोरत्यन्तपि. सरत्याश्त्यमम्मयादित्याराल्याद । उक्तिविरोधाति । तथा घोषधेपसांवपि नान्यत्तरोपाधरपाहय इति भाय. । व्यति. रेविसौ पिरोधो ऽपीति । हेतुव्यतिरेकनिमित्तो विरोधोऽप्यस्ति स म प्रतिनियत विपक्षरहितासाधारणहेतुप्यक्तिनियतश्चेत्यर्थः ध्यतिरेक हेतुक घिरोघमुपपादयति । यन्नि यमिति । धियमपि नाधि. रोहति विमुन पायमिति अमिधातु बुदायनारूढस्य पचन दूर निरस्तमित्ययः । एमदेवोपपादयति । निस्यत्य हि कालानयछिन। सतायोग इति । तथा च पनियमिश्या सत्ताया ज्ञातस्येन तर हरसदिस्यताया पुसमा पतिकनिष्णे विरोधी पनीर ।

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । त्यत्वं हि कालानवच्छिन्नसत्तायोगः । एवमनित्यत्वादिसा. ध्यान्तरेऽप्यूह्यम् । सपक्षाविपक्षवान् यथा । पृथिव्यनिया गन्धर चादिति । एते पक्षव्यापिनः । तदेकदेशतिनोऽपि चत्वारः स्वयमूद्याः । एपामटानां साध्यसम्बन्यानदणं समानमिति तु. ल्पयोगक्षेमतेय । ये च केवलव्यतिकिमामाप्पमिच्छन्ति तैरपि सपक्षशून्यस्य विपक्षमात्रवर्तिनः कचिदाभामत्वमेष्टव्यम् । त. यादि सर्व कार्य नित्यं मुखाद्याश्रयकारणकं शशविषाण. पूर्वकं वा कादाचित्कवादित्युक्त सपक्षरहितस्यापि कादाचि- प्रति भाव. । पूर्वयोरेयाश्रयहेत्वोर्नित्यत्वाजन्यथनिरपयपत्याविषु साध्येषु सपक्षविपक्षरहित्यं विरोधनेयत्वं चानुसंधेयमित्याह । एवमिति । तदेकदेशवर्तिनश्चत्वार इति । अनुभूतिरननुमाझ्या अनु. भूतियाक्षिति घरोक्तव्यतिरेकिणि शाम्दानुशवत्वादिति हेतुपयोग सपक्षशन्यः पकदेशयती असाधारणः । स कार्यजातं नित्यं कायाचिकवादित्यत्र कादाचित्कद्रव्यत्वादिति हेतुप्रयोगे विपक्ष शल्यः परदेशवः । सर्पमित्यं सत्यादित्यन सपक्षविपक्षपा- न् पक्षेकदेशवत्ति । पते चस्यारो विभागा असिद्धसंकीणी: स्व- यमूहितुं शस्या इत्याशयः । एषां साधारणं दूधकताबीज. माह । एपामिति । तुल्ययोगक्षेमतेति । दूपकतावीजयेनका. मासोपाधिकोडीकारो युक्त एवेयर्थः । ननु सपक्षशून्ये केवलय. तिरेकिणि साध्यसम्बन्धप्रणाभावेऽपि व्यतिरेकन्याः शक्यप्रह- त्यादनाभासतया आभासोपाधिकोडोकारो युक्त इत्याशय सं- प्रतिपनसपक्षोमासाधारणस्यापि सद्धे तुता स्थादिति प्रतियन्दी- मभिप्रेत्याद । ये चेति । नित्यसुखाद्याश्रयपारणकमिनि । ईश्वरस्य FAGARIETभयरवेऽपि नैयायिकमते नित्यसुखाद्याश्रयत्वाभावात् तत्सायको हेतुरामास एवेत्यर्थः । ननु सर्व कार्य सर्वयिक तक कादागिरकत्वादिति हेतोषिपक्षपाधकसत्वादनामासता यु- का उदाहतामासस्य तु विपक्षे याधकामावात् साध्यामसिक ·२९२ न्यायपरिशुद्धौ। स्कत्वस्य न सम्यग्येतुत्वमिष्टम । विपक्षे बाधकामावादिना त. दाभासत्वमिति चेत् तुल्यं सर्ववित्कर्तृ पूर्वकत्वसाधनेऽपि तम न्तरेणापि तस्तैरेव हेतुभिरदृष्टसहकृतस्तत्तत्कार्योदयसम्भवात् । अदृष्टस्याचेनत्वावेतनानाधिष्ठितस्य न कार्यारम्भपत्तिसम्भव इति चत किमिदमधिष्ठानं नाम किं वास्यादिवत् प्रेरणापरप. र्याय क्रियावसापादनमात्रमुतावस्थान्तरापादनमानमुत प्रपत्र- वतः सनिघानमारमेवान्यद्वा किंचित् । नाद्यः गुणतयाभ्युपग- तस्यादृष्टस्य क्रियावत्वासम्भवात् । न द्वितीयः अद्रव्यत्वादेव न च तृतीयः प्रयनजन्यफलानाधारे प्रयत्नवदधिष्ठितत्ववाचो युक्तेरनर्थकत्वाद 1 प्रयनसहकारित्वनावस्थानमात्रमित्य. प्ययुक्तम् । क्रियाहेतुगुणेप्यन्यतरमात्रेणापि क्रियोपपत्तौ गुणा- न्तरकल्पनानरर्थक्यात् । अदृष्टस्य व क्रियाहेतुत्व बढेसर्वज्वलन वायोस्तिर्यपवनमणुमनसोथायंकत्यदृष्टकारितानी"ति वदन्तिः स्वीकृतम् । अचेतनं चेतनाधिष्ठितमिति व्याप्तिश्च चैतन्पे प्रयवे . - घामासत्यमेवेति धेरम्यमाशते । विपक्षे याधकामावादिनेति।बाध कामायमेवोपपादयति । तमन्तेरणापीति । याधकमाशते । अएस्थे ति।पास्यादिवदिति । कुटारवत्तक्षगो वृक्षच्छेदनसाधनलोहविकार पारपादिपदित्य । गुणापाभ्युपगतस्येति युप्मामिरिति शेष . द्रव्यत्यादिति।त्यन्मत इति शेष प्रयक्षजन्यफलानाधारति।प्रमन कार्यस्य नियादरहऐऽसम्मादिति भाय । ननु प्रयनस्यार किया जनवरयामाये ऽप्यदृष्टजन्योपादानमियाया प्रयतावश्यक्रयेनाहर सहभारितपेय सोऽजीनियत । तया च चेतनाधिष्ठितस्य नाम प्रयन सहरतत्यमेयेति गहने । प्रयतसहकारित्यनेनि । मत्र यहुग्रीहियों- । मियानुगुणयिनि । सयोगारटयागुमरथित्यधं । म. भ्यतरमाणापीत | प्रकृताइएमात्रेणापत्य । एस्य मिपा देनुत्यसप्रतिपत्रमियत बाद 1 मरएम्येति । व्यभिचारस्पा । न ·अनुमानाध्याये चतुर्धमाहिकम् । व्यभिचाररूपा अन्यथानवस्थाप्रसङ्गात् तद्व्यतिरिक्तत्वे सतीति विशेषणमपि निर्मूलम् । अनीश्वरचैतन्यप्रयवयोरीश्वराधिष्ठित- स्वाभ्युपगमात् । ईसरगुणयोस्तु तयोरसिद्धी व्यवच्छेद्यासिद्धः 'सिद्धौ तु चेतनाधिष्ठानादिमुखेन तदनुपाननष्फल्यात् । अ. स एव न चतुर्थः तथाविधस्य कस्यचित् कुतश्चिन् प्रमाणा- दसिन्देश्वेत्यलं प्रसक्तानुमसक्त्येति । साध्यविपरीतव्याप्तो विरुदो यथा । पर्वतो निरमिधूमवत्त्वादिति । सपक्षे सत्यसति च पृथक् पक्षविपक्षयोः । व्याप्तिव्याप्त्योदयोश्चेति विरुद्धोऽप्यपधा मतः ॥ *तु नियतसामानाधिकरण्यरूपेत्यर्थः । अन्यथानवस्थादिमस- प्रादिति यत्नान्तरापेक्षत्रेऽनवस्था स्पष्टा । चैतन्यस्य शानस्य यत्नापेक्षत्वे यत्नस्य पूर्वत्वात् तत्र चैतन्यस्यैव हेतुत्वेऽन्यो. न्याश्रयः । चैतन्यान्तरापेक्षत्वे तस्य चैतधरनाधीनत्ये चक्रकम् । अपरिमिनधायनेऽनवस्थापातश्च स्यादित्यर्थः । यत्नं चैतन्यभिन्न- स्वेन विशेषयन् यादी प्रष्टव्यः किमनीश्रयत्नः चैतन्पभिन्नत्वेन विशेष्यते उतेश्वरयवतन्यभिन्नत्वेन चा नाद्य इत्याद । अनी- सरोतिन द्वितीय त्याह । ईश्चरगुणयोरिति । ननु वेदतस्तसि. धिरस्ति इत्यतआह सिद्धौ त्यिति । अलमिति । न्यायसिद्धान्तेन सरानुमाननिराले यस्यमाणत्वादिति भावः । साध्यविपर्ययसमाना. धिकरणत्यस्य साधारणासाधरणात्साध्यविपरीतव्यामो विरुद्ध इति नैयत्यमपि गृहीतम् । सपक्षे सतीत्यस्याः कारिकाया अयम. थः । सत्यक्षाविरुद्धाश्चत्वारा पक्षम्यापको विपक्षव्यापकः पक्षवि. पक्षोमयच्यापकः तदुभयाव्यापकञ्चेति । तथा सत्पक्षाचत्वारो पिक- या । पक्षमामव्यापकः । विपक्षमानव्यापकः । तदुभययापकः । तदुभयाध्यापकश्चेति । एवं विरुद्धोऽष्टधा मतः । अत्रापिश- अधाभिमत इत्याशयेन वक्ष्यमाणाविध्यद्वादश- विधवयोः सम्राका वक्ष्यमाणे विशेषविरुद्ध 1 ।

·न्यायपरिशुद्वौ। . इष्टपतीपव्याप्त्या हि निर्विवादा विरुद्धता । विशिष्टसाध्यदैलोम्यात् स्थाद्विशेपविरुद्धता ।। धर्मधर्म्युभयेपा च तद्विशेषत्रयस्य च । विपरीतानुमानाच विरद्ध पड्विधो मतः ॥ तत्र सति सपक्ष चतुर्णामुदाहृतिः । पक्षव्यापको विप:- कैदशत्तिर्यथा । अनित्यो जीप. चेतनत्वादिति । सर्वेपामेव जीवाना सुषुप्त्यायवस्थास्वपि संकुचितचैतन्यायश्रत्व त्र त्यन्तविद्भिरिष्यते आगन्तुक चैतन्यवादेऽपि चैतन्यात्यन्तायोग- लक्षणमिदमव्याप्त ऋत्य-तर्वर्तिनी हिंसा मर्मसाधिका हि सात्यात् ऋतुबाहिसावदित्यत्र हिंसात्वस्य साध्यविपर्यये व्याप्तत्वाभावात् । पयमेव हि विशेषविरुद्ध त्वमर्पि व्याप्सरा नुविधायिस्वरूपकल्यवति प्रागुदाहृते प्रतिसधानीयमिति वि शेषविरुद्ध पक्ष्यतीत्यत आह । इटप्रतीपव्याप्त्याहीति । तथा चानिहत्यमेव विरुद्धसामान्यलक्षणम् । प्रकृते च पक्षमतायल लम्पसाध्यस्थ पैधासानिटाधर्मसाधनस्यस्य विपर्ययेण हिं सास्वस्य व्याप्तत्यादिधविपर्ययव्याप्तलक्षण विरुद्धरव विशिष्टसा. ध्यविपरीताफ्यासत्वमादाय प्रकृतेऽपि सम्भवतीति प्तिरिति भाय । प्रकारान्तरेण पियवस्य पाविध्यमाह । धर्म. धर्म्युभयेषामिति । अयमर्थ धमविपर्ययव्याप्त धर्मिविपर्यय व्यात उभयविपर्ययव्याप्त धर्मविशेषविपश्यय:याप्त धर्मिशिप विपर्ययव्यात उभयविशेषविपर्ययव्याप्तध विरुद्ध पहिरोऽभि मत इति । अप च प्रकारो घक्ष्यमाणोदाहरणेपु स्पीकर यते । उदाहति । क्रियते इति शेष । ननु मुपुतिमुधियस्था. सु जीयेषु चतन्यामायान्न पक्षमाशयापकतेत्यत शाह । साषा मेयेति । सकुतियेत याश्रयानमिति । प्रभूतमानस्य नित्य- स्पेन सुषुप्ताधपस्थास्यार सायेन विषयससामायना सको घ एप तदा तस्याम्युपगम्यते न स्यमाय इति माय । आगन्तुकचे तम्ययाऽपाति। निरपर्यंत पानम्युपगन्तुणा मते जीत्यर्थ । चत . भाब्या- ·अनुमानाध्यापे चतुर्थमालिकम् । २९५ व्यवच्छेदलक्षणं चेतनत्वम् सर्वेषु जीवेषु विद्यत एवेति पक्षपा. पकता। विपक्षव्यापकः पक्षकदेशवृत्तियथा । नित्यों पृथिव्या. स्मानौ कृतकत्वादिति । उभयच्यापको यथा । नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति । उभयाव्यापकस्तु शब्दस्पर्शावनित्यौ श्राव- णत्वादिनि । शब्दत्वसामान्यं नित्यमिच्छतस्तत्रापि हेतुत्ते- विपक्षकदेशरत्तिता । असति सपक्षे त्वन्ये चत्वारः । तत्र पक्ष. व्यापकः विपक्षकदेशतिर्यया । चेतनाः सर्वे निरतिशयानन्द धर्मका, स्वयंप्रकाशत्वादिति । स्वयंप्रकाशत्वं हि वेदान्तिनां । ग्यात्यन्तायोगध्यपच्छेदलक्षणमिति। ज्ञानात्यन्ताभाषवत्त्वमित्यर्थः । तथा च मुपुप्ताद्यवस्थास्वपि ज्ञानध्वसप्रागभावाचादाय हेतुसत्यमा स्तीति भावः । अयं पूर्वोक्तपविधेषु साध्यविपर्यायव्याप्तत्वाब- मविपर्ययविरुद्धः । कृतकायादिति । पकदेशे आत्मन्यवृत्तेरयं पौफदेशवृत्तिः अनित्येषु कृतकश्ववृत्तिच प्रागभावानहीका. रमतेन बोध्यः । फालानवच्छिनसतायोगित्वरूपनित्यत्वेन कि- रोधोऽत्र फालानपच्छिन्नत्वरूपसाध्यविशेषणप्रयुक्त इति धर्म- विशेषविरुद्धोऽयम् । एवमारमत्यरूपधर्मिविशेषणविरद्धत्याचं मिविशेषविरुद्धश्च । नित्य. शब्दः कृतकत्वादिति । अस्य शब्देषु सर्वत्रानित्येषु च विद्यमानत्वात्पक्षविपक्षव्यापकतया भाषणत्वादिति स्पर्श श्रावणत्वस्यावृतेश्य पढेकदेशत्तिः । विपक्षकदेशवृत्तिता. मुपपादयति । शन्दत्वसामान्यमिच्छत इति । समवेतसाम्यमा- परययानङ्गीकारादितिभाव । श्रावणत्वस्य स्वस्पर्शाभावेन व्याप्त- स्वादयं देतुर्धर्मिविरुद्ध । अत एवायं धर्मी साध्यामावविरुद्धो. ऽपि । उक्ताश्चत्वारोऽपि सपक्षवन्तो द्रएव्याः । प्रथमतुरीपयोः पृथिव्यादेः द्वितीयतृतीययोः कालादेरेव सपाध्यादेतेपा च सा- यविपर्ययध्यासता पक्षस्य संदिग्धसाध्यतद्विपर्ययतया अन्यत्र- य प्राशा । स्वयंप्रकाशत्वादिति । अत्र सर्वेषां चेतनानां पक्ष. स्नान्यत्रानन्दाभायात्सपनाभायः । विपक्षाध्यापकतामाह । अचे- ·न्यायपरिशुद्धी। सर्वात्मव्यापकम् अचेतनवादनानन्दिनिधर्मभूतज्ञानाख्य विपक्ष च वर्तत इति । विपक्षव्यापकः पक्षैकदेशतिर्यथा। सर्वेऽप्यात्मानः सर्वज्ञाः अकर्मवश्यत्वादिति । कर्मवश्यवाभावो हि अचेतनेषु सर्वेषु विपक्षेपु व्याप्तः पक्षे चेश्वराश इति। उभयव्यापको यथा । कादाचित्कं सर्वमनित्य वस्तुत्वादिति । अत्र वस्तुतः कादा. चिनकानामनित्यत्वेऽप्यस्मिन् प्रयोगे वस्तुत्व हेतीविपरीतव्या त्या विरुद्धता । उभयैकदेशत्तिर्यया। तत्रैव साध्ये द्रव्य. वादिति । ननु पक्षस्पर्शरहितोऽपि नवमो विरुद्धः सम्भवति नित्य आत्मा कृतकत्वादिति । अत्र हि सर्वस्मिन्नात्मजा- ते कृतकत्व नास्त्येव विपक्षे च सर्वत्र वर्तते सपक्षे च फालादौ न वर्तत इति नानकान्तः । सत्यम् अत एव हि तनत्वादिति । सानानाथयत्यादित्यर्थ । ननु यस्तु वस्य नित्यानि स्यसाधारणत्वन साध्यसामानाधिकरण्यसत्यान्न विरुद्धते रयत याद । अत्र पस्तुन इति । तथा च पक्षस्य सदिग्घत्वेन च्याप्ति प्रस्थानत्वाभायादन्यत्र साम्यसामानाधिकरण्यामायन साध्या मायम्याप्ततया विरुद्धत्यमिति माय । अत पयाह । यस्मिन् प्र योग इति । घटो नित्य पस्तुत्यादित्यादी साधारण पति मा यः । तत्रय साध्य इति । वादाचित् सर्यमनित्यमियेध प्र तिज्ञायामित्यर्थ । द्रव्यत्यादिति । तस्यात्मादी सापामायच्या सत्यादिस्दता। पक्षकदेशे गुणादायवृत्तेपिपक्षकदेशे सामाग्पादीनि रथम्पादायत्रोध उमयाध्यापक्ता । एते चत्यारोऽप्यसपक्षा तत्रा पपांधेतनाना पक्ष यनानन्दज्ञानयोरन्यत्रामायादुरपोध कार्य मात्रस्प पक्षत्यन कार्यमिन्न निरपरयाभायादनापमायानभ्युपग- मेन एयमुन्ति । साये मापत्यविशणन पा सरसपक्षता । निप मारमेति मिसदेव पक्षसाम्पोरविपिपास । उन विदरय मजीनियने नयमता नुन निपता दादायिधन्यमम्मयादिप भिरप परिहरति । समिति । मत पप दत्तिा पक्षावृत्तपि . - ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । साध्यविपरीतव्याप्तो विरुद्ध इति लक्षणं प्रणीतमस्मा- भिः | नतु पक्षविपक्षयोरेव वर्तमान इति । ततश्च सत्य. सति च सपक्षे सर्वपक्षावृत्तिविपक्षव्यापकाव्यापकरूपविरु- दचतुष्टयसम्भवाद् द्वादश विधो विरुद्ध इति । विशेषविरु- दत्वमपि व्याप्त्यिदशानुविधायिस्वरूपवैकल्यवति मागुदाहृते भतिसंघानीयमिति । कालात्ययापदिष्टस्तु बलवन्मानवाधितः । कालातीतोऽतीतकालो वाधितश्च स कथ्यते ।। रहस्य सम्भयादेवेत्यर्थः । सत्यसति सपक्षे सर्वसपक्षावृत्तिः विपक्षव्यापकः पक्षावृत्तिरदाहतः । तत्रैव जन्यगुणस्वादिति विपशव्यापकः । एवमन्यावप्यूह्यो। निशेषषिद्धत्यमपीति । अयः मस्माभिः प्रागेवोदाहृतः । पाप्तिग्रहदशमनुविधापिस्वरूप निपित्वं तकल्य या हिंसात्यहेतुः सोपाधिक इति या. यत । तत्र सर्वत्र विशेषविरुद्धतानुसन्धेयेति व्याप्तिदशानुवि- धायीत्यादेरक्षरार्थः । फालात्ययापदिष्टस्त्विति । कालात्यये है. तुप्रयोगयोग्यपक्षनिष्टसाध्यसदेहकालातीतेऽपदिष्टः प्रयुक्तो हेतुरि ति लक्ष्यनिर्दशेनापते । ननु सिद्धसाधनस्यापि तारात्येन । कालात्ययापदिष्टता स्यादिति पेत् सिपाधयिपा काले सत्य. पिसिद्धसाधने हेतुप्रयोगसम्भवेन सिद्धसाधनस्थ कालात्ययाना. पादकरयात् । ननु हेतुप्रयोगामन्तरमेय बाधावतारा. तोः कालात्ययापदिप्रत्वमिति चेत् अनुष्णत्वेन पदार्यत्वस्य ध्या प्तिग्रहणायोणत्याभावरूपस्यानुष्णत्यस्य निरूपणार्थमुष्णत्व कचि. धर्मिणि प्रदातव्यमिति पन्हावेवोष्णत्वस्य महीतव्यतया व्याप्त बाधेन पक्षताविघटनेन गृहीतव्याप्तिपक्षध. Fiveय हेतोः प्रयोगापूर्वमेव कालात्ययासम्मयादुपजीव्यत्वेन पावस्ययोबाध्यतया विद्यमानाया असिद्धेरनुन्नाव्यत्यादिति दि. मलयत पयं साधकत्वावलयदित्युक्तम् । घाधित रवि । या तिसायक इत्यर्थः । कालातीतोऽतीतकाल इति विशेषण प्रहकाल पच ·न्यायपरिशुद्धी। एकैद्वित्रियाधेन सप्तधा स विभागवान् | एवं याधितपार्भेदः प्रत्यक्षागमयोरपि ॥ यद्यप्येकैकतो वाधेऽप्याभासत्वं प्रतिष्ठितम् । तथाप्यल्पशिक्षा) पावत्संभववर्णनम् ॥ यावदोपोक्तिनियमः कयायां चोपयुज्यते । यथा स्मृत्येककथनेऽप्यनेक शिष्यमेव हि ।। तत्र प्रत्यक्षबाधितो हेत्वाभासो यथा । अग्निरनुष्णः पदार्थत्वात् घटवदिति नह्यत्र ज्वालैक्यप्रत्य . विशेष्यभाचे कामचारादुभयथापि तान्त्रिका व्यवहरन्ति । अ माग्न्यादित्वात्तदुपपत्तिरिति भावः । याधितहेत्वाभासं विभज एकैकेति । हेतोः प्रत्यक्षानुमानागमैः प्रत्येकवाधे श्यो भेदा तेवन्यतमाभ्यां द्वाभ्यां चाधे त्रयः संहत्यतैत्रिभिर्वाधे इति बाधितहेत्वाभासः सप्तचिध इत्यर्थ । हत्वामासे दर्दा सातविण्य प्रत्यक्षागमाभासयोर्वाधितयोरप्पतिदिशति । एयमिां ननु एकमानयाधेनापि बाधितत्वं सिध्येत् यादिवाधवर्णनमन कमित्याशक्य परिहरति । यद्यपीत्यनया करिफया । अ शशिक्षार्थमिति । स्वयमेव मानान्तरघाधाहाशक्तानां । त्पत्तयेऽधिकवर्णनमिति भावः । प्रयोजनान्तरमप्याह । दिति । यावन्तो दोषाः ते सर्वेऽप्युद्भावनीया इति सङ्केतपू कायां कथायां यावद्दोपकथनाभावे नियमभरुन पराजयप्रस न तनिवृत्तये परत्र नियमभङ्गापादनेन जयसम्भवाय च घद्वाधवर्णन कृतमित्यर्थः । अनियमकथायामप्युपयोगमा यथास्मृतीति । स्वस्मृत्यनुसारेण स्मृतैक्माणकयनेऽपि सामग्रोभेदेन तस्य स्मरणेनोद्भाव्यत्वसम्भावनयानेकव्युत्पादन प्रयोजनमित्यर्थः । ननु प्रत्यक्षेणानुमानस्य पाधे ज्वालैक्यार क्षेण तद्भवानुमानमपि पाध्येतेत्यत आह । न हीति थासिरेरिति । भ्रमत्येनोपपादयितुमशक्यत्यादित्यर्थः । भोर य । अना ·न्यायपरिशुद्धौ। ग्रहायसंभवात तद्गुणारोपो दुर्वचः अग्न्यातपोषाधिक एव ह्यन त्रीण्योपलम्भः ।न तथा तयोस्तदुपलम्भोपाधि फश्चित्पश्या 'नच तयोः परस्परोपाधिकत्वं व्याघातात् नियामकाभावाच्च अतो बन्ह्यातपादिरूपतेजोधर्म एवौष्ण्यमित्यनन्यशरणे प्रत्य ऽनुमानसहस्रेणापि न तत्कम्पनसम्भव इति। नन्वेवं ज्योलैक्य त्यक्षेऽप्यनुमानयाधो न स्यात् न तत्रानुमानस्य स्वमूलभूतपर क्षविशेपप्रतिक्षेपत्वाभावाद । नहि तत्र भेदसामान्यादिग्रह ज्वालैक्यग्रहणोपनीवि भेदप्रतियोगिन ऐक्यस्याप्यन्यत्र सार तप्तजलधिव्योरप्यारण्योपलम्भात् कथं घरन्यत्र तदभाय माह । अग्न्यातपेति । अग्न्यातपयोरन्तत मीण्योपलम्भः । पाधिकोऽस्त्वित्यत्राह । न तथेति । ननु वन्ह्यातपयोरन्यतरस्यार रवारोपे उपाधित्वमस्त्यित्यत आह । नचेति । ध्याघातादि स्वाभाविकधर्मवत एवान्यध तदारोपोपाधित्वादिति भावः नियामकाभावादिति । अन्यतरस्वाभाविकत्वे नियामकामावा त्यर्थः । अतो यन्धातपादिधर्म एवोण्यमिति परमद्वितीयपक्ष नानुमानवाध्यत्वं किं त्वनुमानस्यैव तद्वाध्यत्वमित्यभिप्रेत्याह । त इति । वैशम्यमजानानः शकते । नन्विति । एवमिति प्रत्यक्षस्यानुमानेन वाधाभार इत्यर्थः । वैशम्यमुद्धाटयम्प हरति । नेति । उष्णत्वप्रत्यक्षत्यस्यानुष्णत्वानुमानोपजीव्या त् तत्र प्रत्यक्षेणानुमानयाधो युक्त ज्वालाभेदानुमाने तुज लैक्यप्रत्यक्षस्थानुपजीव्यत्वात अनुमानेन तद्वाधो युक्त भावः । तच तत्रापि स्वप्रयोजकसाध्य धीरूपभेदसामान्यज्ञान वा पक्षादिज्ञानस्य वा ज्वालैक्यप्रत्यक्षोपजीव्यतास्ति येन तत्रा प्रतिक्षेप स्यादित्याह । न होति । ननु ज्वालाभेदप्रतियोगितया : लैक्यप्रत्यक्ष ज्वालाभेदानुमानोपजीव्यमेवेत्यत्राह । भेदप्रतियो। इति। नहि यत्रैच भेदग्रहस्तवैवाभेद हस्तद्ध रिति नियमोऽस्ति