·चतुवर्गचिन्तामणि-
दानखण्डम् ।
प्रयोदशाध्यायामकम् ।
थीहेमाद्रिणा विरचितम्।
आसियाटिक सोसायिटिनामक समाजानुमत्या साहाय्येन प
प्रचारितम् ।
श्रीभरतचन्द्रशिरोमणिना
परिमोपितम्।
............"
कलिकाता
माएको शितम्।
सबा ११

·विज्ञापनम्। महामहोपाध्याययोहेमाद्रिविरचितचतुर्वर्गचिन्तामणिर्नाम ग्रन्योऽयं, यश व्रतखण्ड-दानखण्ड-कालखण्ड थाइखण्ड-परिशेष- खगड़ेः पञ्चभिविभक्तस्तेषां दानखण्डात्मकथिन्तामणिः, पासिया टिक सोमाइटो सभाध्यक्षमहोदयानामनुमत्या संस्कृतविद्यामन्दि- रस्थस्मृतिशास्त्राध्यापकचरेण मयाधुना मुद्रितः, परिशोधि- तश, चतुर्वर्गचिन्तामणो स्मतिनिबन्धे महाशास्ते ब्राह्मणादीनां वर्णानां ब्रह्मचा यादीनामायमाणामनुलोम-प्रतिलोमज-सङ्कार- जातीनाञ्च पडिधधमा पशेषेण निर्णीताः सन्ति, ग्रन्योऽयमतीय विस्तरः, सर्वसाधारण बहुवित्तव्यायायाससाध्यतया संग्रहीत वहुलतया च बयं लेखितमणक्यस्ते नाम्य विरलप्रचारतया म+धमाः समाचार-व्यवहार संययाः साधारणैनिःसन्देहमव- गन्तुमणक्यन्तेऽतः करुपया मजनगोचराध समूल्य सुद्रादि- फरणव्ययोपयुक्त न तु लाभायं कृत्वा मुद्रितः, अस्य तु मुद्रा- एनेन हिन्दजातोनां महोपकारः सम्भाव्यतेऽत्राणरपि संशयोना- म्तीति, साम्प्रतं विज्ञाप्यते हेमाद्रिस्त, देवगिरिस्व-यादववंशम- झाराजाधिराजमहादेवचक्रवतिनो राजो धभाधिकरणपण्डित. पासील, हेमाद्रिरपि स्वयं नृपतिः, यम्य सभापण्डितो महामहो. पाध्यायः योयोपदेव पासीत्, अनुमीयते पक्षवसुधरेन्दुमिते गक सम्बत्सरे दिवादिवत्मरन्यूनाधिक्येन समजनिष्ट। हेमाद्रिरपि तदेव समुदयं लेभे घ, प्रमेयं किंवदन्ती, एतहन्यकर्ता यौवोपदेव ·इति, वोपदेवकृतपदार्थादर्शाभिधानग्रन्थकारिकाम् अनेकस्थाने दत्याय यथातत्त्व कारिकाव्याग्यानइखा प्रामाण्य सम्पादनार्थ नून हेमाद्रो चिन्त्यमित्यादिनिर्णयसिन्धुप्रभृतिसन्दर्भचैवं प्रती- नय, यद्यपि क्रमप्राप्त व्रतखगड़मेवादी मुद्रयितु मुचितमासीत् तत् विहाय व्युत्क्रमेण दानखगडमुद्राङ्गने सन्दिहानस्य जिज्ञासी- निझामाविनिवारणवीजमिदं। व्रतखुराष्ट्र स्यादर्थभूतमेकमात्र पिजामेन मुद्राइनस्यानाचित्यं चतुणों पुस्तकानां हेतु संस्कृत- विद्यामन्दिरपुस्तकागारस्थिते एकन्तु शोभावाजारस्थ श्रीराजेन्द्र नारायण वाहादूरसदनस्थ अन्यत्तु प्रासियाटिकसोसायिटी- पुस्तकसदनस्थम् एतेपामपेक्षाकृतं उक्तराजवाटीस्थं पुस्तक समी- चीनं प्रतिभाति, चतुणां पुस्तकानां केनचित् केनचिदंगेन पिरोधोऽम्ति कुचचित् कतिचित् सोका अधिकाः क्वचिच्च न्यूनाः करिमंपिदंगे अपराणि विन्तप्तानीग्दगायां सत्यामपि बहुतर- परियमिण परम्परपाठं. विचार्य मन्वादिसंहिताः स्मा+दि. पुस्तकं नव्यं दानखण्डस्य चत्वारि पुस्तकानि परिमासानि प्रतिनिवधान् मामलप्याथै समालोय स्थिरीकृत्य मुद्रितो [ २ ] . अतो हेनोः क्रमप्राममपि तब मुद्रितम् एकमाचपुस्तकदर्शन यद्यपि तथापित महारयोदात् परमपि कियच्छिष्टमपर ततरदेशीयो नहि भवति भाव्यहि विषये । जननायादव कचिदपि भपेटमपरं पक्षः सम्यं या विनसिततिपृथ्वं हि कतिनः । इदमपि हरयम् ।

·[ ३ ] 'यद्यपि शिरोभागे चतुर्वर्गचिन्तामणिनामलिखनस्यानित्ये. पि सर्वत्र ग्रन्थेषु हेमाद्रो चिन्त्य, हेमाद्रावभिहितमित्यादि भूरि-भूरि प्रयोगदर्शनेन प्रसिद्धमतन्नामेति बुद्धावाकलय्य पुरु- पस्य व्यावहारिक नामराश्याग्थितनाम्रो र्व्यावहारिकनानः प्रसि- इत्वमिव चतुर्वर्गचिन्तामणिसमाग्यां विहाय हेमाद्रिनामोनि- खितमिति न किञ्चिदनुचितम् । श्रीभरतचन्द्रशमा।

·सूचीपत्रम् । ... ... .. ... .. ... ... ००० ... ... दृष्टा पचभतनपा नवयदानानि • ८०५ ! पक्षमूनिदानम् मन्दिकेसरसहयाम् पक्षसालास्यं दशमं महादानं भवकोषध्यः ११. पामृतम् मवपहाण लक्षणम ८२ | पन कयोगः नवनारायणदानविधिः २६. पवनदानविधिः २५ নংfানম্ ७२८ परसदानम् ०५१ नारदानम् परिपथकन्यालक्षपानि गागदानमन्त्र ००२ परिमापाः नारायपादानम् ૦૦૨ पापविशेषेण देयमिक्ष्मणम् नारायण दिलवएम् पानदानम् २० पान्यसय नयनरानन पा नित्यरा दानविधिः पादाभ्यादानम् निमित्तानुरोधग सदापुष्टकाछाः पुण्याहवाचनम १६५ निषिद्धकाला पुराणदानम् ५२८ निषिभ्यापि धर्म विशेषेण पुष्यकास्त. पुराणयपदानम् पुष्यदानम २ मृसिंहरूपम् .. पूर्वलक्षणम् ०१७ पृथिवीदान विधिः पादरोगहरः न्यग्रीषदानम् १३५ प पृथिवीप दानम् २१८ पपधेनुदानविधिः प्रकोपकालाः पञ्चपर्बतदानविधिः प्रनिग्रहोधमा प्रतित्रयदानम् पबगन्यम् ६०२ पक्षमयपूरणम् २२० पञ्चदैवत्यदानम् प्रपादानम् पञ्चवानि १०९ फनातिशयप्रतिपादनार्थ पाचविसापेय पशभता: १.विषाः 4. ... ५४. .. ... ... ४ ... २२९/ मयुम्नलक्षणम् ... ... .. ४७ ·सूचीपत्रम् । .. ... .. २४५ ... ... ... .. ... ४३८ ४४. पृष्ठा "पृष्ठा शपयायमूर्णिलक्षणम २२६ सादिलक्षणम् मेषकल्पतरदाविधि: २४८ माध्यदानम् ૧૨ श्वेताश्खदानविधिः ५९० सावियीलक्षणम् २५१ सुपार्श्वस्यावाइनन्त्रः 'प सुरभीलक्षणम घटरसाः सुवर्णदानविधिः ४८ पोडमोपचाराः ঘষানবিধিঃ घोड़मसंस्काराः २२१ | বষবাস सुवर्णधेनुदानविधिः ४२९ सुवर्णधेनुदानविधिः पोषः मेकान्तिदानानि ८८३ सुवर्णधेनुदानविधिः पादमसे दपः . ४४२ संवत्सरदानानि सुवर्णधेनुदानविधिः प्रमेहनः सहर्ष परूपम् २३७ सुवर्णधेनुदानविधिधात्वहर কালনাবিভক্ত २०१ सुवर्षशयनदानविधिः समदीपायदानम् ३१३ सुवर्णजदानविधिः सप्तधान्यानि सूर्यगजदानविधिः सप्तमहर्षयः २४१ सप्तर्षि लक्षणम् सूर्यग्रहदानविधिर्मविष्यपुराणोक्तः १६४ २४९ सप्तमोहीधेनुदानविधिः सूर्यामूर्तिदानम् ४१२ सूर्याशययादानम् सप्तमातृशी लक्षणम् १२० सप्तभामरमंज चतुहशमहादानम् २२७ सूधास्तक्षणम् सभामबमगोदामविधिः ... স্কীল समिरचम सम्पनकरदानम् ८०४ | एलपनिदानविधिः २१ सरसतीदानम् ०२५ इसिदानविधिः (१२ सरसतीदानविधिः ०२६ | हिरमकामबेहुसंयम मरादानम २१५ समं गया १०९ हिरण्यगर्भदानविधिः सर्मपाखसाधारपदामविधिः हिरणगर्भदानविधिविष्णुपुराणेतः २२० ... ... ... .. ... .. ७५७ ११५ १२५ ४५९ .. १ ·ग्रन्थानां वचनसंख्या। पृष्ठा चारतायन: । प २,५० चर: ३.४। धगताः रस्ट्र:४८८,५६० । बगम्तिः ११ ई चमिपुराएम ५२०, ८७१। पहिरा: १९,५६,४५०, ५२८, (21 चधिः १५४, (., ६७८, ९२०, , उसमा GU पर्षदगोपनासा २८२, २९८ । सम्वेदः १५.. सम्बरीषः ४०० अषिः २०१... घाट,(ECI चापः४५१,१२१ चादित्यपुराणम् १९, ९९०, १० परापमः ।। ५१८, १९०, १५, १५५ १११, क २०१७.५,४१०, ११,४५०, ( १८१, ११०, ११, ५०३, ५९. कपः १०405081 ५० (२८, C, ..., ero | कात्यायनः १९, ११ २.०,१४,८०,२१, १.१,१७, १.० १.०, १.६ १.८ १२० १९८॥ १७१८, पापठारा१.०॥ 11,( सरासर पापाचरणम् । कान्दापमभूषम् ।

·[ २ ] .. ठा पृष्ठा कामिकः ११५, १६, १०, ११, ११८, पन्यकार। २४८, २०, ११, १२, १५, ०१, च ७४., ७७९,०७८०१८२२,२४ । चवमः ०८॥ कालिकापुराणम् ५३१, ५५, ५०५, छ • ५८५, ६६४, ६८०, ५८९, ०६८, १९८१ चम्दोमपरिमिष्टम् १०१, १०५, १९ कालोपरम् १९४, २५१, २०४, १७१। १९९, १८, १ कालोपरशैवशास्त्रम् ८४ । शगतेयः २४ कायमः ६८१,१०॥ ककदः । लातुकर्णः १.१॥ कम्म पुराणम् , ६, ८, १०, २७, २८, नामदग्निः १२०॥ ४६१, १०२, ५०४, १४०, ५६९. ५०३, क्षावाति ११, १४१, १४२६.४५०, ८( ५८२, ५९८,९.०,७७६७१, ८ ६४२, १५८,०८५८८२,८८ ज्ञानरमायली १२॥ लण्या २१४,७०९। योनि-परामर ०८ योनिमाम्नम् ११, ९८,०५,०1 - गर्गः १०३ गाड़ा ५८०1 गरुडपुराणम् १५, ६, १०६, १४०, २०४, | नैजिरोपथुनिः २१। २३१,४२, १९९, ५१८५२९,५९०, लक्यसार १० (३८,६४३९३८, (१९९का द गाथा ९५ दधः २०,५१, १९,८,९०४, १० मरपुराएम् १८,८८, २५, २६, २१ देवतः ८.१५, २१, ४८, ५२, ५३, ०२, गाहवा ०२,०४,०४॥ ८१,५,१५४, ११९,४४०, ४५५, ४००, सद्यपरिमिणम् .. १.01 ४८३, १.१, २,१०४, २१०, २०१७ गोपनाचरम् १९०, १५ १०६.१९ १५ गोभितः ॥ देवोपुराणम् ४१,६१,६६,०८,८२, ८, गौतमः १,४०,८२. ! १५६, २३५, १६, १८४८०, १६..

·डा पहा . cel परामर८०,११,१२। ११५,५१८,५४,१८, ५६,५१८ परिमियर १४३ मिलामतम् १३४॥ १..४, २०४४॥ पितर. पितामहः ५९७, (९॥ धौम्यः १६,२९, २२ पिप्पलादः ९९। पुस्तस्तः ३१८, १४६०२९.९१,२१४, मन्दिपुरा म १, ४, १.१, ४५०, ४५८, १०८, १०८, ३८०.६८२, ४११००२। ४००, ५.२, ५११, १३, ४१६, ५१९. टोनभिः १०, २४, ५१० (८०, ( ४२, १४, १५, ५०, ८१.९.४, प्रताः ५०, ०८८०,६४, ८२, ८४, ८.०,८०,११,१२३, २४१, ५. ५८,९०, ९८४८८.१०.१ प्रनिष्ठामारमंपः १२४॥ १.०४,१.१२, १.०१.१.५.1 व भारदः १०, ४१, ४५. ४५. ०८, ११ आषायणः १९, २०, ४, १.६, १११, १०४, १५१, २४०२३,०८,०९ (१२,१५,०१, ०१.०२६,४५, ०५५,०१०,००,००६८५०, १.१५ भारदीयम् ११५, १५५ ११५, १९०, १५८, प्रचाराचम ६, ७, ११.९ ४४८, ११, ४८१, ५, १०,.., भारदसयपुरापम् १.१.०८९.स ०००, ८०, २१,२०,२१,९९९, माररिपुराचम् । र(र प पाया 1, ११३, ४८४, ८, पररारम १.१,१११.११५, १०, १३, पहरयांसमम .८.२०१॥ पराधम १७, १६, १.६ प्रधान, २, ८, ९, १०,1, ("..,,...११, 11८18, 10, 1..(०,०२, १०१००.००,११,१.११ ०१...1 रा,,,...| महापरापम ", १००, १.६ ·[४] परा पृष्ठा ११०, २९१, १४०, १२५, २९७,३२८, मत्स्यः १२० १८२१८, २५५, २५१, २६१, ९.५, १६, १७, १८.६१०,१८, २०४, १८८,३००,२५,२२७.२४९, ९८८ ६.९८,७०७, ०४९,०८१,९५, ५३, (६,११॥ ०८८७९, ०५२, ०६६, ०५८, .., मत्स्यपुराणम् ८, १८, २४, (८, ८२,८४, 508,८०,८१३,१४,१५,१०,२१, १२२, १६६, १०२, १७, १८९, , ८३८,२१,८॥ २३२, २५६ २७९, २२, २३,२८०, १२, प्राधापा ५८८ ३३२, २४०, ३९०, ४५६, १६१, ४७८,५.५,.. ५०७५३०,५३४,५८८,५८०, १२६,६४ भावगीता१1 ६५०, ६५३, १६०, ९९ २.८,८५६. भगवतीपुराणम् १९७, ८९ १०४०,१०४९1 भगवान् २०६। महा १७,२३, ३०, ३५,३०, ४१,४४, ५७ भगवान्टग्वेदः १५०। ५८ ५६,५९,१०,६०,८६,८८,०८१. भरद्वाजः ७०,०१,०४ । १०८,११५,१५१, १९०, २४२,५१८,५२८, भविष्यपुराणम् ४३४, ४४५, ४६८, ४५०, १८०,६७०, ८०,६८२,६८२,६८४, ५, ४५०, १०४, ५२५, ५२८,६६३, ६०१,६७३, (८०,पूर १०४,२०८,१५,१८, मनुषिष्णू २८॥ २२१,१०१,८८,१०२१ । मनु-विष्णु-मानामपाः९७५ । भविष्यपुराणम् १८, १९, २४, २२, २७, ४०, मरीचिः १.६, १९९९1 ४०,२,३,८२,८४,८०,११,१११, मचाभारमः,१०,२५,२६, २१, २२, ५, ११२, ११, १२६, १२६ १५९। ४०, ४१,४५,४६ ५३,६३,६६८,०५, भविष्योतरम् ८, ११३, २२९, २६६, ४१७, १, १५, १९१,२५४,४५, ४४९,४५०, ७१००१२,८४१८५०, ५२,९०,८६, ४५, १६८३७०, ४८१, ५.७,५१०,५४० ८८८८८१०,९९,९९९। ८९,५८८,६९४९४४,६४८६९४, भानुः ४१०,५८२,५९४, (०६०१८,८५४,८४,८८,०८७८०, भीष्मः ३४८, १२,५८९.८०५,८८,७४, १२.०८.९२२२, २२१, २२९.२५ २४०,६२,०३,२,२२७२९०,१००५, ११६,१०१४॥ . २८८ .

·[ ५ ]. पृष्ठा दहा मायः ८०, ४६४, ०६ मादयः । क्षणभंग्रहः १८१ मायपुराणम् ८, १११, २२५, २८८, सपणसमुषयः ८८४ । २१०,०० | सपहारीमः ९१, १६.८५ मत्युधयः ०६१, ०५, oni सिङ्गापुराणम् .. २. १५२० २५५, भोरपडोगरमास्त्रम् १२४ , १३५ ॥ २.१,४११०४४४, ४६३, (१,६३९, १००, मेवापमोयपरिगि १५२. १४०। (८०,०३०, ०४८, ०५४, ००९,७८४,८२१, ११, २२,१२,१०,४४,८२,८८ होकोचरम् ४११॥ पमा १०,२२,२५,२६,९५,२१,२६,२०, व ए८,९०,३,५८.०९०.१.११.२, वराह ४२। १५,१५१,१००,२१,४५९,४९१.५८, परितः २३,२५,२६.२५, २६,५२,५०, ५९९,५८०,१०७(०५,८७,००१, १६०१,०५,०६, २०,४५२, ५१.४", ८.८८०४.८८१,८८,२२२, ४८७.१५(५८,८९.(०८,२३.। १०,६२८९१.९१र२०१..1, पहिपुरापम ८,२१,४८,५८,५,८ १५०, १८४, १८८, ४.१, १२, १३, ४८५ १२५, ४४.५५९.७.५० पामा ६१९ .७.6.0. ४१,५८.५१,१०,६१.६८२, ८, ca, (४४,७१९०६.०९ .१.(०५ (८८, ९, ५.२.५८५%, १,१४,१०,११५.१५९.१२.३५., 1.10.१.१५॥ ४६१,00,१..(. पुधिष्ठिर, परिमिएं ११, १२,४६.१.१८) पोमिधारयः । भामुमः ११८ १९९० २५८ १८४८० पमानानो , र दाममः । माय: Othore माथुरामम् ...Sumat (११(१८.(११(,( १.२,०१, रामायमरा..

·. ... ५. पृष्ठा पृष्ठा ०५०,०४८, ०.२,०५१,०८,८१,८१२, ५१८५५८, (१२, ७०४, ००४०११, ०१८ ८०८,२०२२१,१०३६ ०७४, ००६, ०८२, ८५,१०,८२,८४, वारापुरापम् १८१८८२, १००, १०२. ८०, ५, ८०,८५,८४,८, १२०,४.३, ४०८५१९, ११, ५५०, य,०,८०३, २०५, १.११८,२०, ५११.१.०,२०११ १२ १२ १२८, २५२,८४८, १२९७ विधामस्तितः १०२ १८.२८,१००१, १.०२ घिमीनाम: ४१९,२८,४३.1 विगुका १२९० १३३, १३५, १९९, १०४, | शुदगोनमः ४३८, ४२२, ६३९. ०४१, ०५४, १७.१००, २९९, २१, २२. ३१ ९. १०२०, १२९। शोधायमः विगभरवानुमानम १२२] इमियः ०१,१,२१, १२,५.५। विगामियर ८१, ११४, १५, ४१३, ४५८ गामामपर ४४८,५५, ५.७, ५०, ०.१,८०६.८८३, बौधापम१५८, ११०, ४३८, ५०८, (१४ । २८२२५२५७. एहसमि २५, २८,५२, ५५, ५०,00 रिय:१७, १८, १९, ०००, ६, ११२, ४८१, ४५८, ५.५ ५.०, ५९ E१,१११,t. १०,149, ५०, ५०(८(५५, 44100, 21, (१०,८,९,५९.८,८९४, ८, १०, १२५८५५, २१, २२, पेरशामः, ५, १९५,४४३, ११०.६५० यस,२७१, विष्णतः ११० पौधायकः १.८ ११७, ४५६, १०८,६१४ पिy: १०, १९९,१५५, ४.१, दामः४, ०८.१०, १५, ११,१९, २०,1, .....30,61 ५९. ....... nिrel १८, ११, १९, ११, १६, १११.०० .01.1.200, (1,१.१.२.परशियादि ......... १९.१११, पाममाता १०१.१०५.स.१०११ it."(E...१,१११ ...

·{ ७] पूछा ... ... २८/ सूर्य: पष्ठा भ: १४, ५, ६ संवतः २४,२५,५५, ५८, ४५५, (९, १०८ मलिपिनो ५३,७८ । (E२२८१२,९४८ मतपत्रुतिः (१००, १११, ११९॥ समन् कुमारः१८८,२१५, २२७, २९०.१०२, मातातपः १.,२९, २१, २२,., २७०, २७८,२९,३०८४५,४८ २,०१,०८,११,१२,१४.1) सामवेदोपनिषत् १७, १५... मानामपपरामरो. सामुषः मागापमा मिषधारम १०|R:१.१.२५४, ५९४, ०८७८०१, १.४८ मितिः २५ सुभाषन २१ औरपुरापम् ५, ५३१, ४१६, ६९३ २२. मोगका १२५ ८८ गोमकोयम् कन्दपुराचम् .. ११.५१,४,५८, ५८. गौचकीय ( २.८,००,०८,८२.८१,८१, मौरपुराणम् ०१.०१.२.११.११२, ११९, ११, रोकनौतमः १५०, १११,१४, ५२९,२५, २८ घोकाः ११, २०१८ ४१५,४४,७,१०८०४८१ पोषण. १९९१,०१,002, ४२, १९५,,१०२.५८८ ८.१२१०रसार। १...(०१.०६.१७ ६८०२ (८,०,८२२० पोमबार १, ११.१.१८ ११.२१०५....रा C...१.१०१.१.१.1 सीमारंपः 2007 सापपुर पीमा पुगदम् १. ११६४ | 8 य मः ११.२० निम स सरोकः१८,० सस) ना पंप ... ... .

·सङ्केत्-सूचनम्। सरत: प्य पर्यः धिकरणम! अध्याये पारे अधिकारयम् . प.पा.'. थ.पा. चधिक था. पाशा वा घांपत्तिः- धांशशाया: यारा निरास: था.नि. चाभा. धाभासः। चाभ. ... था. सो. - ... धाभा। भासियाटिक सोसायटी उत्तरम् उपसंहारः। उत्तर दक्षिः। फसिकाता संपतकलेगा काम्या बीतम् । कामीसंखतकलेग दितीयम् । रितीय पूर्वपः। निराकरणम् । का.की. मि. . पुमकम। पुरस-पाठः। - प.पा.

·[ २ ] go ... पू. पा.नि. प.नि. प्रा० पू० भा. पूर्णपक्ष। 'पूर्वपक्षे याशानियसः। पूर्व पक्षनिरास। 'पूर्वपक्षे पूर्वपक्षः पूर्व पक्षे युक्तिः प्रथमम । प्रथम-पूर्व पक्षः। प्राचीनपुस्तकम्। भाध्यम ।- व्याख्या। सिहान्तः । सिद्धान्त थामा। सिद्धान्ते याशधानिरासः। सिद्धान्त युक्तिः। सिद्धान्ने ऐनः । संत्रम् । हेतुः। व्या. A सि. . सि. घ्या. सि. या नि. सि.यु. सि.हे. ...

·गणेशाय नमः । हेमाद्रिः। तत्र दानखण्ड। प्रथमोध्यायः। कल्याणानि ददातु वो गणपतिर्यस्मि व्रतुष्टे सति क्षीदीयस्यपि कर्मणि प्रभवितुं वापि जियायते । जाते तच्चरणप्रणामसुलभे सौभाग्यभाग्योदये राजस्थानमनझुगा निविगते देवेन्द्रलक्ष्मीरपि ॥ १ ॥ शश्वत्पुण्यहिरण्यगर्भरसनासिंहासनाध्यासिनी सेयं वागधिदेवता वितरतु येयांसि भूयामि वः । यत्पादामलफोमलाइलिनपज्योत्साभिरुहेलितः शब्दब्रह्मसुधाधिर्बुधमनस्युच्छछलं खेलति ॥ २ ॥ रागः कृष्ण नवस्तयतिरियं चेतरामत्कारियो मुग्धेवेत्य यथा मया शुभरते वैदग्धामाविकृतं । जानीते दयितेव मा राभरते यद्यहिधत्ते भवान् इत्युक्ती मधुजिविगत्तरमुख शिष्यन् मियां पातु यः ॥ ३ ॥ संसक्ती धरणीधरेवरभुवि कोड़म्म गाशनन- येणीमाकनयन् गुणान्वयमिलत्पञ्चाननस्यातिमान् । कान्तारांगपिनोदिनाविजपदं मुलामयं दर्गयन् भूयानित्यमनेकपापहतये योकण्ठकठोरयः । ४ । से देवस्य गभस्तयो दिनपतेरापबददिदी निशन्तन्तु ससान्तपत्तनपथपम्यानदौम्यानि ।

·२ हेमाद्रिः। [दानखण्डं १अध्यायः । यैः सौवर्णमिवाखिलं करुणया निमातुमभ्युद्यतैः कीर्णवर्णपरागरागघटितं दिक्चक्र मालक्ष्यते ॥ ५ ॥ अस्ति शस्तगुणस्तोमः सोमवंशविभूपणं । महादेव इति ख्यातो राजराजेव भूतले ॥ ६ ॥ संग्रामेश्वधमर्णता मुपगता वीराः पराकोटयः सर्वखप्रतिपादनेन विविधानाधीनिरस्य क्षणात् । खस्मादाददते निरत्ययमुखं तवैतदीयंयशो दिक्कालानिव साक्ष्यतां गमयितुंदिङमण्डली मुञ्चति ॥७॥ मैत्रीमजय गुर्जरब्रजपरां नेपालपालक्षमा- माज्ञां पालय मालवेखर भयं नौरन्धमन्ध स्मर । सप्तद्वीपमहीपतीनिति हितामध्यापयन्ती धियं यत्कीर्तिः सुखदायिनी रिपकुले मानुष्यदा मन्यते ॥८॥ हलासादितलक्षमार्गणगणं श्रुत्वैतदीयंगुणं पां श्रेणि रनुस्मरन्त्यहरहस्तुष्टाय दानाद्भुतं । तेषामेव महाहवेषु मिलतां प्रत्यर्थिनामर्थिना- मप्यस्याथ भुजं व्रजन्ति विलयं सैन्यानि दैन्यानि च ॥८॥ अस्थोथैर्भीमभूमोरुहगहनगुहागर्भगर्जन्मृगेन्द्र- वासव्यासप्रसङ्गोचलनकुलकुलव्याकुलव्यालमाला। वारं वारं मृतैतडजभुगयुगस्फीतिभीतिज्वरोघां मूर्छामृच्छन्ति हन्त क्षितिधरधरणी लवयन्ती विषन्तः ॥१०॥ घोड़गकतयो येन चक्रिरे चक्रवर्त्तिना ! अपूर्णपञ्चयन्नानां नृपाणां तेन का तुला ॥ ११ ॥ अनेन चिन्तामणि कामधेनु .

·-- दानखण्ड १ अध्यायः हेमाद्रिः। कपमानार्थजनाय दत्तान् । विलोक्य शङ्ख किममुथ सर्च गौळणनायोऽपि करप्रदोऽभूत् ॥ १२ ॥ तस्यास्ति नाम हेमाद्रिः सर्वथोकरणप्रभुः । निजोदारतया यच सर्वयोकरणमभुः ॥ १३ ॥ तस्य योकरणेशस्य कापि लेखननातरी । यशप्रथस्तिभिस्तूर्ण येन दिनभित्तयो भृताः ॥१९॥ लिपि विधात्रा लिखितां जनस्य भाले विभूत्या परिमृज्य दुष्टां । कत्याणिनीमेप लिखत्ययैनां चिवां प्रमाणो कुरुते विधिय॥१५॥ संचिन्त्य संचिन्त्य तदेतदीयं धत्ते मनो विनय मम्मदीयं । प्रारजन्मविद्यास्मरणक्षमोऽयं क्षणेन तहिस्मृतिमेति दत्त्वा १६ ॥ मन्ये तत्तदानयारिलहरोपूर्णोऽयमर्णानिधिः कल्पान्तेऽपि न गोपदोपविषमा धर्ता कदाचिद्दयां । किञ्चैतं जलधिस्थितिप्रतिभुयं निचित्य दैबारिणा- निचिन्तेन भुजङ्गपुङ्गवतनूनल्ये मुखं सुप्यताम् ॥ १७ ॥ चिचं नानदान टिपयसमात्तस्य किं व महे यमिवन्य वदान्यकोतिरतुला धत्ते गयेषितां । यभूमी पतितं पमिष्णु जनतापनि यचार्घिनां । चम्तं इसाले भातफलके पापां लिपि लुम्पति । १८॥ तत्तर्पितो देवगणः स नूनमरीचको चन्द्रमसः सुधायां । चयन्तु भन्दम्य तदीयकोसिम्पर्गममहानि फलन्त्यघानि १८ शूरांगामधि निधिय यगमामेकाययः मम्मदा दायमा प्रयमः कलाकुलग्यहे वैदग्धामाजां गुरुः । .

·, हेमाद्रिः। [दानखण्डं १ अध्यायः। धौरेयश विपश्थितां सुकृतिनामदैतवादास्पदं नैवासीनच वर्तते न भविता हेमाद्रिमूरेः परः ॥२०॥ विभर्ति नूनं हिजवेश मेष स एव हेमाद्रिरिति प्रतीमः । उदारसन्तानवतो यदस्य कल्पद्रुमं दक्षिणबाहुमाहुः ॥२१॥ अथा मूना धर्मकथादरिद्रं त्रैलोक्यमालोक्य कलेर्वलेन । तस्योपकारे दधता नुचिन्तां चिन्तामणिः प्रादुरकारि चारु॥२२॥ पञ्चखण्डात्मके शास्त्रे व्रतखण्डादनन्तरं । दानखण्डमिदं, तत्र द्वितीय मथ कथ्यते ॥ २३ ॥ अस्मिन्बनेकदानीघरत्नरत्नाकरायिते । महाप्रकरणानाञ्च विज्ञेयोऽयमनुक्रमः ॥ २४ ॥ दानस्तुति स्ततोदानस्वरूपस्य विरूपणम् । अङ्गप्रसङ्गो दानानां परिभापाभिभाषणम् ॥ २५॥ श्रोतः यहाभिहद्धार्थमथदानफलाबलिः । तुलापुरुपमुख्यानि महादानानि षोड़श ॥ २६ ॥ अखर्वपर्वतयेणि वियाणनविधिस्ततः । परम्तादतिदानानां विधिविधुतपातकः ॥ २७ ॥ ततोदशमहादानविधिवैभववर्णनम् । कृष्णाजिनानि दानानि देवतादानसंग्रहः ॥ २८ ॥ अथ कालविशेषेण बहुधा दानवर्णनम् । अनन्तफलदानानामनन्तरमुपक्रमः ॥ २८ ॥ एवं प्रकरणान्धव त्रयोदश महामतिः । अयोति प्राज्यराज्यादिमाधनानि मनोपिणाम् ॥ ३० ॥ अथ दानागंमा तारदभिधीयते :- तव व्यासः।

·चेमाद्रिः।
५
.
दानखण्डं १अध्यायः
वर्णानामाथमाणाञ्च चातुर्वर्य युधिष्ठिर।
दानधर्म प्रवक्ष्यामि यथा देवेन भापितम् ॥
नन्दिपुराणे। दानं परं प्रशंसन्ति दानमेव परायणं ।
दानं बन्धुम्मनुष्याणां दानं कोषो वनुत्तम ॥
दानं तन्वःपरं द्रव्यं दानं माता पिता यथा।
दानेन न विना किञ्चित्पार्थितं फल माम्यते ।
अपि वालाग्रमावस्य तुला तस्य न विद्यते ।
न दानशीलिनामापत्तस्माद्दानं समाययेत् ॥
हारनूपुरसंघीयपूरितोत्तममन्दिरः ।
लावण्यगुणसम्पत्ति र्दानादेव हि लभ्यते ॥
सोरपुराणे। न दानादधिक किशिश्यते भुवनवये।
दानेन प्राप्यते स्वर्ग: थोर्दानेनैव लभ्यते ॥
दानेन गवून जयति व्याधिनेन नश्यति ।
दानेन लभ्यते विद्या दानेन युवतीजनः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं परमं मतम् ।
उशना। दानादृते नोपधारो विद्यते धनिनोऽपरः ।
दीयमानं हि तत्तस्य भूय एवाभिवईते ।
पाह वेदव्यासः । यद्ददासि विगिटेभ्यो यचायासि दिने दिने ।
तत्ते वित्तमहं मन्येशेपं कस्यापि रक्षति।
यहदाति यदयाति तदेव धनिनी धनं।
अन्ये मृतम्य क्रीड़न्ति दारैरपि धनरपि,
• दान कामपसारवादाम पिनानि शामिति एतिपादः।
+ पुपानि विपद।

·हेमाद्रिः।
[दानखण्डं १ अध्यायः
यह अतिः । तपोधर्मः कृतयुगे जानं वेतायुगे स्मृतं ।
हापरे चाधराः प्रोता: कलो दानं दया दमः ।
अबार्थे शतपययुतिः।
तदेतत् वयं गिक्षेत् दमं दानं दयामिति ।
दानेन भोगो भवति मेधावो वृदमेवया ।
अहिंसया च दोर्घायुरिति प्राहुम्मनोपिणः ॥
यमः। यतोनान्तु गमो धर्मस्त्व नाहारो बनोकसां ।
दानमेव ग्टहस्यानां शुयूया ब्रह्मचारिणां ।
पापकर्मममायुक्त पतन्तं नरके नरं ।
वायतेदान मेकन्न पावभूते हिजे कृतं ॥
तथा न्यायेनार्जनमर्यानां वर्दनं चाभिरक्षणं ।
मस्पायप्रतिपत्तिय सर्चगास्त्रेषु पठाते ॥
फूमपुराणं । दानधम्मात्परो धमों भूतानां नेह विद्यते ।
सम्मादिप्राय दातव्यं योवियाय दिनातिभिः ।
दिजातिभिरित्युपनवणं दानस्य सर्वसाधारणत्वात् ।
महाभारते । प्रायाम गतलब्धस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसः ।
गतिर केय पितम्य दान मन्या विपत्तयः ।
बाधणावाभिम्पाय यो दद्यादमधिने ।
निदधाति निधि येटं पारमोफिकमात्मनः।
कमपुराणे। न हि दानात् परसरमन्यदम्तीति में मसिः ।
धनधान्ययतः किनिदहार्य राजतम्रैः ।
पपुराणे। सपःगु र सो ग्रसेपु नियमेषु च ।
मम्पफ गोगे चिर पपादानं ममानरत् ।

·.
दानखण्डं १अध्यायः ।
हेमाद्रिः।
यस्य वित्तं न दानाय नोपभोगाय देहिनां ।
नापि कौत्यै, न धभाय तस्य वित्तं निरर्थक ।
तस्माहितं समासाद्य दैवादा पौरुषादय ।
दद्यात्सम्यक् दिजातिभ्यः कीर्तनानित कारयेत् ॥
व्यासः । अहन्यहनि याचन्तमहं मन्ये गुरु यथा ।
मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिने दिने ।
किं धनेन करिथन्ति देहिनो भगुराश्रयाः
यदर्थ धनमिच्छन्ति तच्छरीरमशाश्वतं ।
यदि नाम न
माय न कामाय न कोर्तये।
यत्परित्यज्य गन्तव्यं तदनं किं न दीयते॥
* इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ।
अदाता पुरुषस्त्यागी धनं सन्त्यज्य गच्छति ॥
दातारं कपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थ न मुञ्चति ।
मनुः । दानधर्म निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्तिक ।
परितुष्टेन भावन पात्र मासाद्य शक्तितः ॥
इष्टे यन्ने यहीयते दक्षिणादि तदैष्टिकं ।
वहिर्वेदि च यदानं दीयते तत् पौर्तिक ।
यत् किञ्चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया।
उत्पत्स्यते हि तत्पावं यत्तारयति सर्वतः ॥
स्वर्गायुभूतिकामेन तथा पापोपशान्तये ।
मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्य स्तथान्वहं ।।
विष्णुधनात् । न ददाति व दानानि मोघं तस्य धनार्जन।
प्रासाई मपियासमर्थिभ्यः किं न दीयते करिपाठः।

·८
.
.
हेमाद्रिः। [दानखण्डं १अध्यायः।
उत्यायोत्याय दातव्यं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर॥
वह्निपुराणे। अन्न मूलं फलं शाक मुदपावं तपोधनाः ।
दानं विभवतोदत्त्वा नराः वयान्ति धर्मिणः ॥ तथा,।
यदयजन्ति ददन्तीह भोगान् भुञ्जन्ति नित्यशः ।
मा मुदिश्य न ते मूढ़ा इहैव सुखिनः परे ।
याज्ञवल्काः । दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः ।
याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतन्तु शक्तितः ।।
मत्स्यपुराणे । * उक्तसर्वगुणोपेत मुक्तदोषैविवर्जितम्।
कामधुक् धेनुवद्दानं फलत्यामेप्सितं फलम् ॥
• इह-कीर्ति वदान्याख्या-स्फीतान् भोगांस्त्रिपिष्टपे।
दानं यद्धांतोयेऽपि जन्मनि प्रभवोत्तमे ॥ वदान्धीवहुप्रदः।
दानमेव परोधर्मो दानमेव परन्तपः।
न हि दानात् परतरमिह लोके परत्र च ॥
दानेन भोगानापोति दानेनायुश्च विन्दति ।
नरः स्वर्गापवर्गों च दानेनैव समश्नुते ॥
मार्कण्डेय पुराणे। कुटुम्खं पीडयित्वापि वाड्राणाय महात्मने ।
दातव्यं भिक्षयेऽन्यन्नं आमनोभूतिमिच्छता ॥
देवलः । दुर्लभं भारते वर्षे जन्म तस्मान्मनुष्यता।
मानुपाद्माणत्वच दुर्लभं सुतरां मतं ॥
विप्रत्वे सति दुप्पापा विद्यादिगुणयोगिता।
.
.
पल मचमुशोपेन मुलदोपैविवद्धितः कचिम्पाठः ।
कोलि-वंदान्याया-कचित्पावः।

·हेमाद्रिः।
.
दानखण्ड १ अध्यायः ।
तत्र न्यायार्जितार्थाप्तिस्ततो भक्त्याप्तिरिष्यते ॥
लथैतगुणसंयोगं तीर्थ पात्रञ्च पर्व च ।
दानानि ये प्रयच्छन्ति सतास्ते नरा भुवि ।
अगस्त्यः । गोभिर्विप्रैच वेदेव सतीभिः सत्यवादिभिः ।
अलुब्धैदीनशीलेय सप्तभिधीयते मही॥
यैर्न मुक्त न च हुतं न तीर्थे मरणं कृतम् ।
हिरण्यमनमुदकं ब्राह्मणेभ्यो नं चार्जितम् ॥
दौना विवसना रुचाः कपालाशितपाणयः।
दृश्यन्ते हि महाराज जायमानाः पुनः पुनः ।।
विष्णुधर्मात् । सीदते हिजमुख्याय योऽर्थिने न प्रयच्छति ।
सामर्थ्ये सति दुर्बुद्धिनरकायोपपद्यते ॥
कूर्मपुराणे । यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा नार्चयेत् बाह्मणान् सरान् ।
सर्वस्खमपाहत्येनं राजा राष्ट्रात् प्रवासयेत् ॥
ब्रह्मपुराणे । सदाचाराः कुलीनाच रूपवन्तः प्रियंवदाः ।
बहुश्रुताय धर्मज्ञा याचमानाः परात् ग्य्हात् ।।
दृश्यन्ते दुःखिनः सर्वे प्राणिनः सर्वदा मुने।
अदत्तदानाजायन्ते परभाग्योपजीविनः ।
व्यासः । अक्षरहयमभ्यस्तं नास्ति नास्तीति
यत्पुरा
तदिदं देहि देहीति विपरीतमुपस्थितम् ॥
स्कन्दपुराणे । बोधयन्ति न याचन्ते देहीति कपणं जनाः ।
अवस्थेयमदानस्य माभूदेवं भवानपि ।
सुतीर्थमरणमिति पाटान्तरम्।
+ परान एघानिति पाठान्तरम्।
.

·१०
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं १ अध्यायः।
देहीत्येवं ब्रुवन्नर्थी जनं बोधयतीव सः ।
यदिदं कष्टमर्थित्वं प्रांगदानफलं हि तत् ॥
एकेन तिष्ठताधस्तादन्येनोपरितिष्ठता।
दाव्याचकयोर्भेदः कराभ्यामेव सूचितः ॥
दीयमानन्तु यो मोहागोविप्राग्निसरेषु च ।
निवारयति पापामा तिर्यग्योनिं व्रजेत्तु सः ॥
'दीयमानं तदुहेशेन त्यज्यमानमित्यर्थः ।
भातातपः। माददखेति यो ब्रूयात् गव्यग्नी ब्राह्मणेषु च।
तिर्यग्योनिशतं गत्वा चाण्डालेष्वभिजायते ॥
यमः । कन्याप्रदाने यजे वा यस्मिन् वा धर्मसङ्कटे ।
विघ्नमाचरते यस्तु तमाहुब्रह्मघातकम् ।
तस्मादिभूतिमन्विच्छन्नदाने विघ्नमाचरेत् ।
दद्यादहरहः पात्र लोकहयजिगीपया ॥
महाभारते । अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किञ्चन ।
उच्चैःस्रवसमप्यश्यं प्रापणीयं सतां विदुः ॥
अनुनीय ययाकामं सत्यसन्धी महाव्रतः ।
स्वैः प्राणे ाह्मणः प्राणान् परित्राय दिवं गतः ॥
रन्तिदेवथ साङ्गत्यो वशिष्ठाय महात्मने ।
अपः प्रदाय शीताय नाकपृष्ठमितोगतः ॥
आत्रेयचन्द्रदमयोरहतोविधिबद्दनम् ।
दत्त्वा लोकान् ययो धीमाननन्तान् स महीपतिः ।
शिविरौगोनराङ्गानि पुत्रञ्च प्रियमौरसम् ।
बामणार्थमुपाशत्य नाकपृष्ठमुपागतः ॥

·; दानखण्ड अध्यायः ।।
हेमाद्रिः।
:
.
प्रतर्दनः काशपति प्रदाय नयने संके।
ब्राह्मणयातला कीर्तिमिह चामुत्र चाश्रुते ॥
दिव्यं मृष्टशलाकन्तु सौवर्ण परमईि तत् ।
छत्रं देवामधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यपतहिवम् ॥
'मृष्टशलाक' उज्ज्वलपचरम् ।
सङ्घतिश्च तथालेय शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् ।
उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥
अम्बरीषो गवोदवा ब्राह्मणेभ्यः प्रतायवान् ।
अर्बुदानि दशैकञ्च सराष्ट्रीऽभ्यपतहिवम् ॥
सावित्री कुण्डले दिव्य गरीरं जनमेजयः ।
रम्यमावसथञ्चैव दत्वासु लोकमास्थितः ॥
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुलॊकमुत्तमम् ।
सवरत्नं हषा दर्भा युवानोऽश्वाः प्रियास्तियः ।
रम्यमावसथवदत्त्वामुं लोकमास्थितः ।
निमोराष्ट्रच वैदेही जामदग्न्यो वसुन्धराम् ।
भ्राह्मणेभ्यो ददी चापि गयश्चोर्नी सपत्तनाम् ।
अवर्षिणिच पर्यन्ये सर्वभूतानि चासकृत् ॥
राजा मित्रसहश्रय वशिष्ठाय महात्मने ।
मदयन्ती प्रियां दत्त्वा तया सह दिवंगतः ॥
सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान् महायशाः ।
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ॥
सर्वकामैच सम्पूर्ण दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् ।
मुगलाय गतः स्वर्ग शतद्युन्मो महामतिः ।
..

·- १२ हेमाद्रिः। [दानस्वराई १अध्यायः! नाना च द्युतिमानाम शाषराजः प्रतापवान् । दत्वा राज्यसत्तीकाय गतो लोकाननुत्तमान् । मदिराखश्च राजर्षिर्दत्वा कन्यां सुमध्यमाम् । सुवर्णहस्ताय गती लोकान् देवैरभिष्टुतान् ॥ लोमपादय राजर्पिः स तां दत्त्वा सुतां प्रभुः ऋष्यशृङ्गायं विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत । दत्त्वा शतसहस्रन्तु गवां राजा प्रसेनजित् । सवत्सानां महातेजा गती लोकाननुत्तमान् ॥ एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा सह । महात्मानो गताः स्वर्ग शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ तेषां प्रतिष्ठिता.कीर्तिर्यावत् स्थास्यति मेदिनी। दानयज्ञप्रजासगैरेके हि दिवमाप्नुयुः ॥ दानेन भूता वशीभवन्ति दानेन वैराण्यपि यान्ति नाथम् । परोऽपि बन्धुत्वमुपैति दानात् दानं हि सर्वव्यसनानि हन्ति ॥ इति- श्रीमहाराजाधिराज-योमहादेवस्य समस्तकरणाधीखरसकल- विद्या विशारद-श्रीहेमाद्रिविरचिते चतुर्वर्गचिन्तामणौ दानखण्डे दानप्रशंसाप्रकरणम् । .

·दितीयोऽध्यायः । . अथ दानखरूपमुंपवयते ॥ --..- प्राचामाचारभाजा धुरमनुसरता येन सृष्टैर्विशिष्ट- रिष्टापूर्त रणाहीकृतततिनिवहै । विश्वमास्था समेति । सोऽयं हेमाद्रिसुरिविविधबुधमनथिनमैत्रीपवित्रं नानादान-खरूप-प्रकरणमधुना वक्ति निर्मुकदोषः । तत्र देवलः। अर्थानामुदिते पात्रे यया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिद्दिष्टं व्याख्यानं तस्य कथ्यते ॥ 'उदिते' शास्त्रनिरुपिते। अर्थानां प्रतिपादनं नाम यात्र प्रति. स्वखामिभावापादनपर्यन्तस्त्यागः। 'दिहेतु पड़धिष्ठानं पड़झं पविपाकयुक्। चतुःप्रकारं त्रिविधं विनाशं दानमुच्यते ॥ अस्य विवरणं तेनैवोक्तम् । तत्र बिहेविति। नाल्पत्वं वा 'बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् । यहा भक्तिय दानानां हविक्षयकरे । स्मृते ॥ 'श्रद्धा' आस्तिक्यबुद्धिः। नेहपूर्वमभिध्यानं 'भक्तिः । : शक्तिरितिपाठे शतिरोदार्यम् । पड़धिष्ठानमिति । धिष्ठानानि' आययाः निमित्तत्वेन यस्य तत्तथा । धर्ममर्थञ्च कामञ्च ब्रीडाहर्षमयानि च । अधिष्ठानानि दानानां पड़ेतानि प्रचक्षते॥ -- तान्याह। नाहीसनहतीति पाठातरम्।

·:१४
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं २ अध्यायः।
तानि विविनति। पावेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् ।
केवलं त्यागबुद्दा यर्मदानं तदुच्यते ॥
'प्रयोजनमनपेक्ष्य' दृष्टफलाननुसन्धानेनेत्यर्थः ।
प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसङ्गाद्यत्प्रदीयते ।
तदर्थदानमित्याहुरेहिकं फलहेतुकम् ॥
स्त्री-पान-मृगयाक्षाणं प्रसङ्गाद्यत् प्रदीयते ।
अनर्हेपु च रागेण कामदानं तदुच्यते ॥
संसदि वीड़या स्तुत्याचार्योऽर्थिभ्यः प्रयाचितः ।
प्रदीयते च तहानं बोड़ादानमिति स्मतम् ॥
दृष्ट्वा प्रियाणि युत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते ।
हर्षदानमिति प्राहुनं तदर्भचिन्तकाः ॥
आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत् ।
दीयते तापकर्टभ्यो भयदानं तदुच्यते ।
पड़ङ्गमिति । दाता प्रतिग्रहीता च श्रद्धा देयञ्च धर्मयुक् ।
देशकालौ च दानानामङ्गान्येतानि पड़ विदुः ।
तानि विवृणोति । अपापरोगी धमात्मा दित्सरव्यसनः शुचिः ।
अनिन्द्याजीवकम्मा च पडू भिहता प्रशस्यते ॥
'अपापरोगी' राजयक्ष्मादिरोगरहितः ।
त्रिशुक्तः शहात्तिच
प्रणालुः
सकलेन्द्रियः।
विमुक्तो योनिदोपेभ्यो ब्राह्मणः पात्रमुच्यते ॥
त्रिशुक्त इति ।
'त्रीणि विद्यान्वयहत्तानि 'शुक्तानि' विशुद्धानि यस्य स तथा।
'घणालु' कपालुः । 'सकलेन्द्रियः' अविकलेन्द्रियः ।

·. दानखण्डं २ अध्यायः हेमाद्रिः। १५. सौमुख्याद्यतिसम्प्रीति रर्थिनां दर्शने सदा। सत्ततिश्चानसूया च तदा यद्देति कोयते ॥ अपराबाधमक्लेशं प्रयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं या विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते ॥ यद्यत्र दुर्लभं भद्रं यस्मिन् कालेऽपि वा पुनः। दानाही देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा ॥ अवस्था देशकालानां पावदात्रीच सम्पदा । हीनं वापि भवेच्छेहं येष्ठं वाप्यन्यथा भवेत् ॥ पडूविपाकत्वमाह । दुष्फलं निष्फलं होनं तुल्यं विपुलमक्षयम् । पड़ विपाकयुगुद्दिष्टं पड़ेतानि विपाकतः ।। तानि ध्याचष्टे । नास्तिक-स्तन-हिंस्रेभ्यो जाराय पतिताय च। पिशन-भ्रूण-हन्तृभ्यां प्रदत्त दुष्फलं भवेत् ॥ 'दुष्फलं' विरीतफलम्। महदम्यफलं दानं अइया परिवजितम् । परबाधाकरं दानं परमप्यूनतां व्रजेत् ॥ 'निष्फलं' अपकृष्टफलम् । अत्यन्ताफलत्वे तु यदेव श्रद्धया करीति तदेव वीर्यवत्तरं भवतीतीतरार्थोऽनुपपन्नः स्यात् फलवचन- विपाकशब्दविरोधश्च । 'परं' श्रेष्ठम् । 'जनत्वञ्च' किञ्चिबाना- भिप्रायम् । अन्यथा पूर्वेण पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् । यथोतमपि यहत्तं चित्तेन कलुषेण तु। तत्तु सङ्कल्पदोषेण दानतुल्यफलं भवेत् । युक्ताः सकलैः घडू भिर्दानं स्थात् विपुलोदयम् ॥ .वयं तेनासिंधनमिति पाठान्तरम।

·१६
हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः।
अनुकोशवयाहत्तं दानमचयतां व्रजेत् ॥
'अनुक्रोशः, दया । चतुःप्रकारमाह।
ध्रुवमाजसिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात् ।
वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्दा वय॑ते हिजैः ।
प्रपा-राम-तड़ागादि सर्वकामफलं
ध्रुवम्
तदाजस्रिकमित्याहुर्दीयते यहिने दिने ।
अपत्य-विजयैश्वर्य-स्ती-बालार्थं यदियते ।
इच्छासंस्थन्तु तहानं काम्यमित्यभिधीयते ॥
कालापेक्षं क्रियापेक्षमर्थापेक्षमिति स्मृतम् ।
विधा नैमित्तिकं प्रोक्तं सहोम होमवर्जितम् ॥
वैविध्यमाह। नवोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः।
अधमानीति शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः ॥
तदेव विविनक्ति । अन्नं दधि मधुत्राणं गो-भू-रुक्माख-हस्तिनः ।
दानान्युत्तमदानानि, उत्तमद्रव्यदानतः ।
विद्यादानादनावास-परिभोगौषधानि च ।
दानानि मध्यमानीह मध्यमद्रव्यदानतः ।
'परिभोग इति' परिभोगसाधनं खटासनादि ।
उपानत्-प्रेल-यानानि छत्रपानासनानि च ।
दीप-काष्ठ-फलादीनि चरमं बहवार्पिकम् ॥
बहुत्वादर्थजातानां सङ्ख्या शेषेषु नेष्यते।
अधमान्यवशिष्टानि सर्वदानान्यतो विदुः ।
'बहुवार्षिक बइनि वर्षाणि प्राप्त पुरातनमिति यावत्
) एतेनोत्तममपि हस्त्यखादि, जीर्णतां प्राप्तमधर्म भवति ।
.
।

·दानखण्इं अध्यायः]] वैमाद्रिः ।
विनागत्वमाह । इष्टं दत्तमधोतं वा विनश्यत्यनुकीर्तनात् ।
माधा-नुशोचनाभ्याच्च भग्नतेजो विपद्यते ॥
तस्मादामकृतं पुण्यं न तथा परिकीर्तयेत् ।
मुक्तवानिति तत्माहुस्तमेव कृतवादिनम् ॥
'साधा' प्रशंसा, 'वृथा रक्षादिप्रयोजनव्यतिरेकेण ।
कूर्मपुराणात् । नित्यं नैमित्तिक काम्यं विमलक्षेति कथ्यते
प्रहन्यहनि यत्किञ्चिदीयतेऽनुपकारिणे ॥
अनुद्दिश्य फलं तत् स्यात् बाह्यणाय त नित्यकं ।
यत्तु पापोपयान्त्यर्थं दोयते विदुषां करे।
नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सहिरनुष्ठितम् ।
'पापोपमान्त्या इति' नियतनिमित्तोपलक्षणम् ।
अपत्य-विजयै-स्वयं-स्वर्गार्थ यत्प्रदीयते।
दानं तत् काम्यमाख्यातमृपिभिर्धर्मचिन्तकः ।।
यदीखरमोणनार्थ बधविसु प्रदीयते ।
चेतसा भक्तियुलेन दानं सहिमलं शिवम् ।
मनुः । येन येन हि भावन यद्यदानं प्रयच्छति ।
तेन तेन हि भावन तत्मानोति हि पूजितः।
'येन येन हि भावन' साविकराजसादिना ।
नदु भगवद्रोतासु । दातव्यमिति यहानं दीयतेऽनुपकारि
देश कालेध पाप तहानं सात्विकं मतम् ॥
या प्रत्युपकारार्धं फसमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिकिष्टं तहानं राजसं पृतम् ।
शामिव पाठामारमा

·१८ हेमाद्रिः। [दानखण्डं २ अध्यायः । प्रदेशकाले यहानमपालेभ्यश दीयते । असंस्कृतमवन्नातं तत्तांमसमुदाहृतम् । विष्णुधर्मोत्तरात् ॥ कृतानि, विधिहीनानि वक्षनार्थ परस्य वा । क्रोधलोभाभिभूतेन तामसानि विनिर्दिशेत् ॥ सात्विकानि भवन्तीहायडया परया द्विज । तामसानां फलं भुङही तियाने मानवः सदा ॥ वर्णसंस्कारभावन वाईके यदि वा पुनः । वाल्ये वा: दासभावे वा नात्र कार्या विचारणा ॥ अतोऽन्यथा तु मानुष्ये राजसानां फलं भवेत् । सात्विकानां फलं भुत देवत्वे नात्र संशयः ॥ मत्स्यपुराणात् ॥ येषां पूर्वकृतं कर्म सात्विक मनुजोत्तमं । पौरुषेण विना तेषां केपानिदृश्यते फलम् ॥ कर्मणा प्राप्यते लोके राजसस्य तथा फलम् । सक्छण कर्मणा विद्धि तामसस्य तथा फलम् ॥ गारुडपुराणात् । कायिक वाचिकं दानं मानसञ्च विधा मतम् । अर्हते यत्सुवर्णादिदानं तत्कायिकं मतम् ॥ आर्तानामभयं दद्मोत्येतदै वाचिकं स्मृतम् । विद्ययास्याद्यया योगि तदानं मानसं हिजाः ।। हारीतः। असव्यदान-मस्वर्ग, यच्च दत्त्वा परितम्यते तद्य- दानमफलं, यच्चोपकारिणे ददाति तन्मात्रं परिलिष्टं यच्च सीप, • योगीति पाठान्तरम्। + आमद्रव्यप्रदाने नसर्गमिति वा पाटः। परिशिएमिनि दिपाठः।

·दानखण्डं २ अध्यायः हेमाद्रिः।
१९
ददाति अभ्याचित मल्पफलं, यशापात्राय ददाति ..अनिष्टदा-
शवति, यच दत्त्वा परिकोयते यज्ञ स्मयदान प्रासुर, यचायडय
ददाति-क्रोधाद्राक्षसम्, , यच्चाकूश्य ददाति दत्त्वा. च क्रोशति
असत्कृतं पैशाचं, यहावज्ञातं ददाति दत्त्वाचावजानोले मुमूर्यो
स्तामसं यच्चाप्राकृतो ददाति, एते दानीपसर्गा यैरूपसृष्टं दान
प्रसिद''मसम्बद्ध मखर्ग-मयशस्य मध्रुव-ममलं वा । तदानम्
तस्मिन्नेव संकल्पकाले दीयमानद्रव्यासमर्पणम् । 'उपकारिणे, ६
प्रत्युपकारसमोहयेत्यर्थः । 'तन्याय' यावहत्तं तावन्मानं । 'सोपध'
नेहाद्युपाधिसहितं, अभ्याचितम्, लोकप्रतिपत्त्यर्थं ख्यापितम् ।
'अनिष्टदानं' शत्रघे दानं, स्मयदानं, मादृगोऽन्योदाता नास्ती-
त्येवम्बिधी भावविशेषः स्मयः, तेन यदानं । अप्राकृतः, मत्तादिः ।
भविष्यपुराणे॥ महादानानि वै विद्यादतिदानानि सर्वदा ।
पुण्यमिष्टञ्च पूर्तञ्च वृथा दानव यवतः ॥
'महादानानि' वक्ष्यमाणानि पोड़ग तुलापुरुषादीनि ।
कनकातिलानागा दासीरथमहोरहा।
कन्याच कपिला धनुर्महादानानि वै दग ॥
सामवेदोपनिषदि । बीया रतिदानानि गावः पृथी सरस्वती।
नरकादुहरन्येव जपयापनदोहनात् ॥
शः। इष्टिभिः पशबन्धैव चातुम्नास्यैर्यजेत्तु यः ।
.
अन्यत्राविमिति वा पाठ
शानिरनिनि अपि पाडा
मरित्यागामारकास रसामध्यप्यादान मसमर्पमिनिरा पादः।
हुपक्षोपकारिषति पाठाकरम् ।

·२० हेमाद्रिः। [दानखण्डं २ अध्याय अग्निष्टोमादिभिर्य जैर्यजेत च स इष्टवान् । अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाचैव पालनम् । प्रातिष्यं वैश्वदेवञ्च इष्टमित्यभिधीयते । एकाग्निकादी यत्कर्म बेतायां यच्च इयते । अन्तर्वद्याश्च यदानं इष्टं तदभिधीयते ॥ मतः। रोगिणां परिचर्या च पूर्तमित्यभिनिर्हिगेत्। व्यासः। पुष्करिव स्तथावाप्यो, देवतायतनानि च । अवदानमथारामाः पूर्तमित्यभिधीयते ॥ नारदः॥ ग्रहोपरागे यहानं सूर्यसंक्रमणेषु च । हादश्यादो त यहानं तदेतत् पूर्तमुच्यते ॥ इति श्रीमहाराजाधिराज-श्रीमहादेवस्य समस्तकरणा धीखरसकलविद्याविशारद-योहेमाद्रिविरचिते चतुर्वर्गचिन्तामणौ दानखण्डे दानखरूप- प्रकरणम् ॥ २ . .

·टतीयोऽध्यायः। अथ दानाशानिरूपणम् । तानि च द्रव्य-काल-यहा-संज्ञकानि । तदुना भविष्यपुराणे। प्रतिग्रहीता द्रव्यञ्च काली देशय पावनः । यहा च सालिको जेयं दानाना-मङ्गपञ्चकं ॥ तच पातनिरूपणम्। स्कन्दपुराणे देवों प्रति ईखरवचनं । श्रुतीनामाकरा ते रत्नानामिव सागराः । विमा विप्राधिपमुखे पूजनीयाः प्रयत्नतः । विमाधिपः, चन्द्रः तहम्मुखं यस्याः सा तथा देवीसम्बोधनमेतत् । यत्र वेदविदो विप्रा न प्रायन्युत्तमं हविः । न तत्र देवा देवेशि इविरयन्ति कर्हि चित् । मथाच तैत्तिरीयश्चतिः। यावती बैं देवता स्ताः सा वेद- विदि मानणे वसन्तीत्यादि। वियदित्युच्यते ध्योम, प्रकार: प्रापणे मृतः दिवं सम्प्रापयन्ये ते दान विप्रास्ततः स्मृताः । अपि नारायणोऽनन्ती बना स्कन्दोऽनिल: गिरी। तज्ञान नाभिनन्दन्ति यत्र विना न पूजिताः। येषां प्रमादसुलभ-मायु-धर्मः सुखं धनम् । यो-शा-सर्गपामरा तान् विप्रानयेधः । विशुधर्मोत्तरे यीभगवानुवाच । - .

·२२
हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः
बाहाणैः पूजितैर्नित्य पूजितोऽहं न संशयः।
निर्भत्सितैश निर्भत्स्ये तैरहं सर्वकर्मसु ॥
विप्राः परा गतिर्मह्यं यस्तान् पूजयते नृप ।
तमहं खेन रूपेण प्रपश्यामि युधिष्ठिर ॥
कायाः कुण्ठाय पण्डाथ दरिद्रा व्याधिताच ये।
एवंरूपाथ ये विप्राः पश्य रूपं ममैव ते॥
एतत्तु ब्राह्मणजातिमात्रस्तुतिपरं ।
याञवल्काः । तपस्तमासृजद्धा बांधणान् वेदगुप्तये ।
हप्त्यर्थ पिलदेवानां धर्मसंरक्षणाय च ॥
मत्स्यः । नास्ति विप्रसमो देवी नास्ति विप्रसमो गुरुः ।
नास्ति विप्रात्परः शत्रु र्नास्ति विप्रात्परो विधिः ॥
वहिपुराणात्। न जाति नं कुलं राजन् न स्वाध्यायः युतं न च ।
कारणानि हिजत्वस्य हत्तमेव तु कारणं ॥
किं कुलं वृत्तहीनस्य करिष्यति दुरात्मनः ।
कमयः किं नजायन्ते कुसुमेषु सुगन्धियु ॥
नैकमेकान्ततो ग्राह्य पठनं हि विशाम्पते ।
वृत्तमन्विष्यतां तात रक्षोभिः किं न पठाते ॥
बहुना किमधीतेन नटव दुरात्मनः ।
तेनाधीतं गुतंवापि यः क्रियामनुतिष्ठति ॥
कपालस्थ यथा तोयं वदते च यथा पयः ।
दूयं स्यात् स्थानदोषेण, वृत्तहीनं तथा श्रुतम् ।।
तस्मादिदि महाराज वृत्तं ब्राह्मणलक्षणम् ।
चतुर्वेदोपि दुर्बत्तः शूद्रादल्पतरः स्मतः ।.
-

·मानपपंपचायः। घेमाद्रिः।
२३
सत्य दम-सपोदान-महिमेन्द्रियनिग्रहः।
हमन्ते यव राजेन्द्र स मानण इति मतः ।
वगिडः । यं न ससंन पासन्त नातं न बहुमतम् ।
न सुटत न दुर्पत वेद कपिन्स पाए ।
मन्, विगिट, पसन्, सहिपरोतः। पत्र पामोत्कर्षका.
गर्म यो न करोति स पात्रमिति तात्पर्यमिति ।
यमः। अहिंसानिरतो नित्य मानी जातवेदसम् ।
मदारनिरतो दाता स वै वानप उपते ।
वसं प्रजानगं यस्य मन्त्रा चैष वृतानुगा ।
प्रमम्भिमार्यमादः स साधण उच्यते ।
पागिपोर्यार्थ पूजाध प्रसगावकरोति यः ।
निहलो लोभमोडाया तं देवा मानणं विदुः ।
'पागिपः' प्रागीर्वादान्, 'पर्य' धनलाभाय ! 'प्रसङ्गः'
प्रत्यासत्तिः।
सायदानं चमा गीलं प्रागंस्यं दया पृणा ।
दृश्यन्ते यत्र लोकाग्मित देया माधणं विदुः ।
यमगातातपो । तपोधनी दया दानं सत्य शोचं श्रुतं घणा !
विधा-विजाम-मासिक्य-मताहाहाणलक्षणम् ॥
बोधायनः । विद्या तपय योनिय एतापलचणं ।
विधा तपोभ्यां योहीनो जातिवादाण एव सः।
वशिष्ठः । ये शान्तदाताः ऋतपूर्णकर्ण जितेन्द्रियाः
प्राणिवधे निदृत्ताः।
प्रतिग्रह मानिताहस्तास्ते ब्राधणम्तारयितुं ममर्थाः ।
।

·२४
हेमाद्रिः।
[दानखण्इं अध्यायः।
and
यमः । विद्यावन्तय ये विप्राः सुग्रताय तपखिनः ।
सत्य-संयम-संयुक्ता ध्यानयुक्ता जितेन्द्रियाः ॥
पुनन्ति दर्शनं प्राप्ताः किं पुनः संगतिं गताः ।
तेषां दत्त्वाच भुक्त्या च प्राप्न युः परमां गतिम् ॥
.दत्त्वा हिजाय शुद्धाय दाता याति शुभां गतिम् ।
'विद्यातपशीलवांय स च तारयते नरः॥
कूर्मपुराणे ॥ स्वाध्यायवन्तो ये विप्रा विद्यावन्तोजितेन्द्रियाः ।
सत्यसंयमयुताय तेभ्यो दद्यात् हिजोत्तमाः ॥
श्रोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपस्विने ।
व्रतस्थाय दरिद्राय प्रदेयं शक्तिपूर्वकम् ॥
सम्वतः। श्रोत्रियाय दरिद्राय अर्थि ने च विशेषतः !
यद्दानं दोयते तस्मै तहानं शुभकारकम् ॥
थोत्रियस्त, यमेनोक्तः।
ओंकारपूर्विकास्तिस्रः सावित्रीर्यच विन्दतिः ।
चरितब्रह्मचर्यच सवै थोत्रिय उच्यते ॥
ओंकारपूर्विका, महाव्याहतीरिति शेषः ।
याज्ञवल्काः । सर्वस्य प्रभवोविप्रा श्रुताध्ययनशालिनः ।
तेभ्यः क्रियापराः थठास्तेभ्योऽप्यध्यात्मवित्तमाः।
पद्मपुराणे । यथाहि सर्वदेवानां ज्येष्ठः श्रेष्ठः पितामहः ॥
तथा ज्ञानी सदा पूज्यो निर्ममोनिष्परिग्रहः ॥
मत्स्यपुराणे । शौलं संवसता नेयं शौचं संव्यवहारतः।
प्रजा संकथना या त्रिभिः पातं परीक्ष्यते ॥
भविष्यपुराणे । चान्ति-स्मृहा-दया-सत्यं दानं सोलं तपः श्रुतम् ।
G

·২৪ दानखण्डं ३ अध्यायः । हेमाद्रिः । एतदष्टाङ्गमुद्दिष्टं परमं पात्रलक्षणम् .. पशिष्ठः। स्वाध्यायाय योनिमन्तं प्रशान्तं घेतानस्थं पापभीर बहुन्नं । स्त्रीषु चान्तं धार्मिक गोशरण्यं ब्रतैः क्लान्तं सादृशं यात्रमाहुः ॥ योनिमान्' प्रशस्तकुलोद्भवः । चैतावस्थः' अग्नि- होत्रादिकर्मपरः। 'स्तीपु वान्तः' स्त्रीविषये चान्तः। 'गोश- रण्यः, गोशयूपारत। यमः । विद्यायुतो धर्मशीलः प्रशाम्तः क्षान्तोदान्तः सत्यवादी कृतजः। हत्तिग्लानो गीहितो गोशरण्यो दाता यज्वा ब्राह्मणः पात्रमाहुः ॥ स्वाध्यायवान् नियमवां स्तपस्वी ध्यानविञ्च य:। क्षातो दान्त: सत्यवादी विप्रः पात्रमिहोच्यते ॥ महाभारते। साङ्गास्तु चतुरो वेदान् योऽधीते वै हिजर्षभः पड्भ्योऽनिहत्तः कर्मभ्यम्तं पावमृषयोषिदुः । 'पावं, पात्रतममित्यर्थः। पशिष्ठः । किञ्चिद्देदमयं पात्रं किञ्चित्पात्रं सपोमयम् । पाषाणामपि तत् पात्रं शूद्राग्नं यस्य नोदरे ॥ वृहस्पतिः। किञ्चिदमयं पात्र किञ्चित्यानं तपोमयम् । आगमिष्यति यत् पात्रं तत्पात्र तारयिष्यति । ब्रह्मचारी भवेस्पाचं पात्रं वेदस्य पारगः । पात्राणामुत्तमं पानं शूद्रानं यस्य नोदले ॥ ध्यासः । किञ्चिदेदमयं पावं किञ्चित्पावं तपोमयम् । असशीर्णं च यत्याचं सत्पात्रं तारयिष्यति । 'असझोणे, योन्यादिसझररहितम् ।

·याजदरकरः।
हेमाद्रिः। दानखण्डं ३अध्याय]
न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता ।
यव वृत्त मिमे चोभे तधि पात्र प्रकीर्तितम् ।
देवलः । भावथ ब्राह्मणश्चैव थोत्रियश्च ततः परः।
अनूचानस्त या भ्रूण-ऋपिकल्प-ऋषि मुनिः ॥ .
इत्येतेऽष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं स्तुती ।
तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्या-इत्त-विशेषतः ॥
ब्राधाणानां कुले जातो जातिमात्री यदा भवेत् ।
अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते ॥
'अमुपेतः, उपनयनरहितः।
एकदेशमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृनुः ।
समानण इति प्रोमो निभृतः सत्यवागणी ।
'एकदेगातिक्रमः, पैदस्य किश्चियनस्थाध्ययनम् ।
'निभृतः, शान्तः ।
एका गार्खा सकल्पाम्या पभिरङ्रधीत्य वा ।
पटवार्मनिरतो विप्रः योत्रियो नाम धर्मवित् ॥
वेद-वेदाङ्ग-तत्त्वजः शहात्मा पापवर्जितः।
शेषं योवियवत् प्राप्तः सोऽनूचान इति स्मृतः ।
अनूचानगुणोपेतो यज-स्वाध्यायमन्त्रितः।
धूप इत्युच्यते गिष्टेः शेषभोजी जितेन्द्रियः ।।
वैदिकं लोफिकञ्चैव सर्व ज्ञान मघाप्य यः।
प्रायमस्यो वयो निलमृपिकल्प इति स्मृतः ॥
'लोकिकम्, अर्थार्जनादिजानम ।
मरेताम्सपस्युग्रे नियतामो न संगयो ।

·[दान खण्ड ३अध्यायः । हेमाद्रिः । १७ 'शापा-नुयहयोः शक्तः सत्यसन्धो भवेदृषिः। निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः ध्यानस्थो निष्कृियो दान्तस्तुल्यमत्काञ्चनो मुनिः ॥ 'निहत्तः निषिद्धकाम्यकर्मभ्यः । 'निष्कि यः, अर्थार्जनादि- · कियारहितः। एवमन्वय-विद्याभ्यां इत्तेन च समुष्ट्रिताः । विशता नाम विप्रेन्द्राः पूज्यन्ते सवनादिए । 'सवनादिषु' यज्ञादिषु। प्रतिग्रहसमर्थोऽपि कृत्वा विप्रो यथाविधि । निस्तारयति दातारमात्मानश्च स्वतेजसा । 'समर्थोऽपि, समर्थएवेत्यर्थः । न लोके ब्राह्मणेभ्योऽन्यत् पवित्रं पुण्यमेव वा। अशक्यच दिजेन्द्राणां नास्ति वृत्तपतामिति॥ योक्ताव्यो हव्य-कव्येपु विशुनो माधणो विजैः। अभिभूतय पूर्वोक्तैर्दोषैः स्पृष्टय नेयते ॥ 'अभिभूतः, अपशष्टः। 'पूर्वोतो, कुलविद्याचारैः । 'दोषैः, उपपातकादिभिः । पात्रस्य हि विशेषेण श्रवधानस्तथैवच । अल्पम्बा बहु वा प्रेत्य दानस्य प्राप्यते फलम् ॥ दक्षः । सम-द्विगुण-साहस्र-मनन्तञ्च यथाक्रमम् । दाने फलविशेष:स्याबिंसायामेव मेव हि ॥ शतमंद्रानणे दान द्विगुणं व्राह्मणब्रुवे । सहसगुणमाचार्यो अनन्तं वेदपारगे। ना - .

·२८
हेमाद्रिः।
दानखण्डं अध्यायः ।।
'अब्राह्मणः, राजभतादिः।
यदाह शातातपः।
अब्राह्मणास्तु पटमोक्ता ऋषिः भातासपोऽब्रवीत् ।
आयोराजभृतस्तेषां द्वितीयः क्रयविक्रयो ।
वतीयो बहुयाज्यः स्यात् चतुर्थी ग्रामयाजकः ।
बहवी याज्या यस्य स बहुयाज्यः ।
पञ्चमस्तु
भृतस्तेषां ग्रामस्य नगरस्य वा ॥
ग्रामस्य नगरस्य मृत इत्यन्वयः।
अनागतान्तु यः पूर्वी सादिताचैव पथिमाम् ।
नोपासीत हिजःसन्ध्यां स पष्ठोऽब्राह्मणः स्मृतः । ।
'ब्राह्मण वस्तु पुरस्तादपायेषु व्याख्यास्यते।
प्राचार्यस्तु महाभारते।
अध्यापयेत्तु यः शिष्यं कृतीपनयनं द्विजः।
सरहस्यच सकलं वेदं भरतसत्तम ॥
तमाचार्य महावाहो प्रवदन्ति मनीपिणः ।
एकदेशन्तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः॥
योऽध्यापयति हत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ।
निपेकादोनि कम्माणि यः करोति नृपोत्तम ।
सम्भावयति चायेन स विप्रोगुरुरुच्यते ।
अन्याधेयं पाकयना नग्निटोमादिकं वथा ॥
यः करोति हतो नूनं स त स्यात्विजो हिजः।
अग्निोमादिकान मामिनि कश्चित् पाठः।
1 मनमगिहोच रमि धिम् पाठः।

·।
॥
[दानखंण्डं अध्यायः। हेमाद्रिः।
यमः। मममब्राह्मणे दानं हिगुणं ब्राहाणब्रुवे ।।
प्राधीत शतसाहसमनन्तं घेदपारगे।
'प्राधीतः, प्रारब्धाध्ययनः।
उत्पत्तिं प्रलयञ्चैव भूतानामागतिं गतिम् ।
वेत्ति विद्यामविद्याश्च स.भवेदपारगः ॥
वृहस्पतिः। शूद्रे समगुणं दानं वैश्य त द्विगुणं स्मृतम् ।
क्षत्रिये विगुणं प्राहुः षड्गुणं माणे स्मृतम
योत्रिये चैव साहसमाचार्यो हिगुणं ततः ।
आत्मन्न शतसाहस्रमनन्तं त्वग्निहोचिणि ॥
विष्णुधर्मोत्तरे। अमानुषे समं दानं गोषु जेयं फलं तथा ।
हिगुणच तदेवोक्त तथा वैवर्णसङ्करे ॥
शूटे चतुर्गुणं प्रोक्त विगि चाष्टगुणं भवेत् ।
क्षत्रिये पोड़शगुणं ब्रह्मबन्धी तदेव त॥
द्वात्रिंशदुनं स्मृतं दानं वेदाध्ययनतत्परे ।
शतघ्नं तधिनिर्दिष्टं प्राधीते लक्षसम्मितम् ॥
अनन्तञ्च तदेवोक्त ब्राह्मणे वेदपारगे।
एतेषु, केषाञ्चिदब्राधणब्राह्मणब्रुवादीनामपात्राणामपि
पात्रतनिरूपणं मन्त्रवहवादिदानव्यतिरिक्तदानविषयम् ।
मन्त्रपूर्वञ्च यहानमपावाय प्रदीयते दातर्निवत्य हस्त'
নঃীকৃজিরা নিন্মনি
शातातपवचनात्। उपरुदन्ति दातारं गौरखः काञ्चनं दितिः।
अंथोत्रियस्य विमस्य हस्तं दृष्ट्वा निराकृते-
रिति वशिवचनाश । मन्बपूर्व गवादिदानानामपात्रप्रति-
.
.
-
-

·यम् । . हेमाद्रिः [दानखण्डं अध्याय : । पादकानिषेधात् शूद्रादीनान्तु पात्रत्वनिरूपणम् अवदानविष- सातावमितरेभ्य इतिगौतमवचनात् । अत्रं सर्वत्र दातव्यमितिवक्ष्यमाणत्वाच्च । दक्षः। व्यसनापट्टणार्थञ्च कुटुम्बार्थञ्च याचते। एवमन्विर्थ दातव्यं सर्वदानेष्वयं विधिः ॥ व्यसनं, राजचीराद्युपद्रयः। 'पत्, दुर्भिक्षादिपीड़ा । 'आद्योऽर्थशब्दो, नित्तिवचनः । मनुः । सान्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वगं सार्ववेदसम् । गुर्व पिटमात्रय स्वाध्यायार्युपतापिनः । नवैतान् सातकान् विद्याद ब्रामणान् धर्मभिक्षुकान् ॥ 'सान्तानिकः, सन्तानप्रयोजनविवाहार्थीत्यर्थः । 'अध्वगः' धम्मार्थ प्रचलितः। (साब्ववेदसः) सर्वखदक्षिणयजकत्। 'उपतापी, व्याधिपीडितः । निवेभ्योदेयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः। एतेभ्यो हि विजा- ग्रेभ्यो देयमन्द्रं सदक्षिणम् इतरेभ्यो वहिर्वेदिकतानन्तु विधीयते ॥ 'विद्याविशेषत' इति, अत्यविद्याय अल्प बहुविद्याय बद्वित्यर्थः । बौधायनः । सुव्राह्मण-श्रोत्रिय-वेदपारगेभ्यो गुवर्थ-निवेशीष- धार्थ-त्तिक्षीण-यक्ष्यमाणाध्ययनाध्वसंयोग-वैखजितेषु द्रव्यविभागो यथाशक्ति कार्यो बहिर्वेदि भिक्षमानेपु सतानमितरेषु ॥ निवेशः, विवाहः । 'वैश्वजितः, सर्बस्वदक्षिणया कृतविखजिद्यागः । वहि- वैदिग्रहणादेतेभ्यो यहिवैद्यपि धनमवश्यं देयम् अन्वय॑स्तु अन्त- वद्येव धनदाननियमः। वहिर्वेदि तु कृतानस्यैव ।

·. , दानखण्डं ३अध्याय] हेमाद्रिः ३१ आपस्तम्यः । भिक्षमाणे निमित्त-माचार्यो विवाहो यज्ञो मातापित्रीवुभूपाहतय नियमादिलीपः। तंत्र, गुणान् समीक्ष्य यथा देयं, इन्द्रिय-प्रीत्यर्थस्य त भिचमाणमनिमित्तं न तथाद्रियेत । 'बुभूर्या, भरणेच्छा ॥ अहंतच नियमादिलोप इति, अधिकारिण- श्रावश्यककर्मविधिलोपप्रसङ्गः। यमः। वेदेन्धनसमृडेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु । सन्तारंयति दातारं महतः किल्विषादपि ॥ पद्मपुराणे। एक वेदान्तगं विप्र भोजयेत् श्रयान्वितः । तस्य भुक्का स वै कोटिविप्राणां नात्र संशयः ॥ शातातपः। वेदपूर्णमुखं विप्र सुभुक्तमपि भोजयेत् । न तु मूर्ख निराहारं पड़ावमुपवासिनं ॥ . व्यासः । यत्सिकथं वेदविद्भुत षटकर्मनिरतः शुचिः। दातुः फलमसंख्येयं जन्म जन्म तदक्षयम्॥ वेद-विद्या-व्रत-म्राते थोत्रिये ग्रहमागते। क्रीडन्यौषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्॥ 'ओपधयः, अबानि। महाभारते। तद्भक्तास्तदना-राजस्तदृहा-स्तापाथयाः । अर्थिनश भवन्त्वर्थे तेषु दत्तं महाफलम् ॥ (अत्र) तब्देन पूर्वोत्ताः पितरो देवताच परामृप्यन्ते । अथवा, तदेव दीयमानं भक्तमदनीयं येषां ते तथा एवं तनादिशब्दा अपि। तस्करेभ्यः परेभ्यो वा ये भया" युधिडिर। अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥

·.
३२
हेमाद्रिः।
[दानसण्ड अध्याय ।।
हतस्वा-हतदाराश्च ये विप्रा देशसंवे। .
अर्धार्थमभिगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥
चारित्रनियता राजन् ये कशा काहत्तयः ।
अर्थिनयोपगच्छन्ति तेषु दत्त महाफलम् ॥
अव्युत्कान्ताः स्वधर्मेषु पापण्डसमयेषु च ।
शप्राणाः रुशाहारास्तेषु दत्तं महाफलम् ॥
तपखिनस्तपोनिठास्तथा भक्ष्यचराय थे।
अर्थिनः किनिदिच्छन्ति तेयां दत्तं महाफलम् ॥
प्रादित्यपुराणात् । अक्रोधना धर्मपराः शान्ता-दमदमे रताः।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्त महाफलम् ॥
हतसर्बखहरणा-निर्दोपा-प्रभविष्णुभिः ।
स्मृहयन्ति मभक्तानां तेषु दत्तं महाफलम् ।।
अथ शातातपपराशरौ।
सनिकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिकमेत् ।
भोजने चेव दाने न दहत्यासप्तमं कुलम्॥
भविष्यपुराणे।
यस्त्वासन्न मतिक्रम्य ब्राह्मणं पतितादृते ।
टूरस्थं भोजयेन्मढ़ी गुणाढा नरकं व्रजेत् ।
तस्मानातिकमेत् प्राज्ञो ब्राह्मणान् प्रातिदेशिकान् ।
'प्रातिथिकान, खयहाददूरवीतहान् ।
सम्बन्धिनम्तथा सर्वान् दौहित्र विट्पतिं तथा।
भागिनेयं विशेषेण तधा बन्धून् महाधिप ।।
नातिकमेवरस्वेतान् समूकनपि गोपते ।.

·२३
-
दानखण्डं ३ अध्यायः 1] हेमाद्रिः।
अतिक्रम्य महारौद्रं रौरवं नरकं ब्रजेत् ॥
'विट्पतिः, जामाता।
'सुमूर्खानपि नातिकमेदित्येतत्, अवदानविषयम् ।,
'हिरवादिदाने तु सनिहितमूर्खव्यतिक्रमे दोषाभावात् ।
तदुक्तं व्यास-वशिष्ठ बौधायन-शातातप-पराशरैः।
यस्य को गृहे मूरों दूरे चापि बहुश्वतः ।
बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः ॥
ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विप्रे वेदविवर्जिते ।
ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥
महाभारते। यदि स्यादधिको विप्रो दूर वृत्तादिभिर्युतः ।
तस्मै यत्नेन दातव्यमतिमाम्यापि सविधिम् ॥
विष्णुः। पुरोहितस्त्वात्मन एव पात्रं सम-दुहिट-पुत्रनामातरथेति।।
'यस्यैते पुरोहितादयः, तस्यैव ते अन्यगुणरहिता
अपि पुरोहितादित्वेनैव पात्राणि ।
व्यासः। मातापिटषु यहत्तं वाटपु स्वसुतासु च ।
जायापत्योस्तु यहत्तं * सोऽनिन्द्यः स्वस्तिसंक्रमः ॥
पितुः शतगुणं दानं महस्रं मातुरूयते।
अनन्तं दुहितुर्दानं सोदये दत्तमक्षयम् ॥
विष्णुधर्मोत्तरात्।
प्रात्मनस्तु भवेत् पात्र नान्यस्य स्यात् पुरोहितः ।
पुरोहिते त स्खे दत्तं दानमशय्यमुच्यते ।
उपाध्याय-विजोयैव गुरावपि च मानवैः
• मोनन्तस्वर्मभक्रम रवि पाठातरम ।
।
.
.

·तथा।
३४
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः ।
वर्षापेक्षा न कर्त्तव्या मातरं पितरं प्रति ॥
'उपाध्यायादयस्तु, पूर्वमेव व्याख्याताः।
मारवसा स्वसाचैव तथैव च पिळवसा ।।
मातामही भागिनेयी भागिनेयस्तथैव च ॥
दौहित्री-विट्पतिथैव तेषु दत्तञ्च अक्षयम् ।.
योभ्रष्टे यत्तथा दत्तं तदप्यक्षयमुच्यते ॥
माता-पित्रोणुरो मित्रे विनीते चोपकारिणि ।
दौना-नाथ-विशिष्टेभ्योदातव्यं भूतिमिच्छता।
अदत्तदानाज्जायन्ते परभाग्योपजीविनः ॥
"उपकारिणि' परोपकारपरे ।
'विशिष्टाः' गुणातिशयशालिनः ।
ब्रह्मपुराणे। यत् कन्यास पिता कुाहानं पूजनमञ्चनम् ।
यत्कृतं मुक्ततं विद्यात्तास दत्तं तदक्षयम् ।
यहत्तं तास कन्यास तहानं पुण्यमेव च ॥
कालिकापुराणात् । यद्दत्तं वेदविहिमे यहत्तं ब्रह्मचारिणि ।
तपोनिधेस्तु यहत्त कारूण्येन च यत् सदा ।
तत् सर्वमक्षयं दानं वैमल्येन विधाय यत् ॥
विष्णुधर्मोत्तरात् । अनदाने न कर्तव्यं पात्रापेक्षणमपि ।
अन्नं सर्वत्र दातव्यं धर्मकामेन वै हिज ॥
सदोयेऽपि सुनिदोष सगुणेऽपि गुणावहम् ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन देयमन सदैव तु ॥
विद्या ध्ययनसतानामन्त्रदागं महाफलम् ॥
दत्त्वा नृपतिभीतानां धनिना तथा धनम् ।
तथा।

·.
दानखण्डं ३ अध्यायः । हेमाद्रिः।
३५
तस्करेभ्यय भीतानां फलमचयमुच्यते ॥
यियक्षता तथा दत्त व्यसनं तर्तुमिच्छताम् ।
दुःखान्वितानां दीनानामचर्य परिकीर्तितम् ॥
विवाह-मेखलाबन्द-प्रतिष्ठादिषु कर्मस ।
अापनेपु त यहत्तमक्षयं तदुदाहतम् ॥
सम्वतः। दानान्येतानि देयानि तथान्यानि च सर्वशः।
दीना-ध-सपणा-थिभ्यः येयाकामिन धीमता ॥
पद्मपुराणे। दीना-न्ध-कपणा-नाथ-वाग्विहीनेषु यत्तथा ।
विफलेषु तथान्येपु जड़-वामन-पए
रोगातेयु च यदत्त तयार हुफलं धनम् ॥
अथ अपातनिरूपणम् ।
तममनः। गोरक्षकान् वाणिजको स्तथा कार कुशीलवान् ।
मेष्यान्वाईपिकांचैव विमान् शूद्रयदाचरेत् ।
ये व्यपेताः बकर्मभ्यः परपिण्डोपजीविनः ।
हिजत्वमभिकान्ति ताप शून्यदाचरेत् ॥
नादृग्वाधणो भवति नवणिग्न कुनीलवः ।
न शूद्रप्रेषणं कुर्षवस्तेनो न चिकित्सक
प्रयता धनधोयाना यत्र भैश्वचरा हिजाः।
संपामं दायेद्राजा घोरभनप्रदोष्टि सः॥
पसिष्ठः। उदययान्वासते येषां बेच सचिदनम्नयः ।
कुलम्बायोचियं येषां सर्वे से शूद्वधर्मियः ।
'पखासते' कर्मकाले समीप एव तिष्ठति ।
विभाः। नादनं ययमे दयामभयायोपकारिणि ।

·हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः। न नृत्य-गीतशोलेभ्यो धम्मार्थमिति निययः ॥ 'उपकारिणि, आरमोपकारपरे-प्रत्युपकारसमीहयेत्यर्थः। महाभारते । यस्तु प्रेष्यान् दिजान् मूढ़ो योजये डव्य-कव्ययोः । न भवेत्तत्फलं तस्य वैदिकीयं तथा अति: यमः। अब्रतानाममन्त्राणां जातिमानोपजीविनाम् । . नैषां प्रतिग्रहोदेयो न शिलातारयेच्छिताम् । अपविता-ग्निहोत्रस्य गुरोबिप्रियकारिणः । द्रविणं नैव दातव्यं सततं पापकर्मणः ।। न प्रतिग्रहमर्हन्ति पला-ध्यापका द्विजाः। शूद्रस्याध्यापनाविप्रः पतत्यत्र न संशयः ॥ तथा। राजधानी तथा शून्या यथा कूपय निर्जला । यथा हुतमनग्नौ च तथा दत्वं हिजेचे ॥ वसिष्ठः । यथा काष्ठमयी हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यथ विमोऽनधीयानस्त्रयस्त नामधारकाः। विद्दद्दोज्यान्यविहांसो येषु राष्ट्रेयु भुजते । अय्यनाष्टिमिच्छन्ति महहा जायते भयम् ॥ व्यास-शातातपौ। नष्टशौचे ब्रतभ्रष्टे विप्रे वेद-विवर्जिते । रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम् ॥ शौचहीनास्तु ये विप्रा न च यज्ञोपवीतिनः । बुलंदन नपस्तायां नयापन न संशय- • यमि धिम् पाठः। माम विभनौमि कचित्पाटः ।

·३७ दानखण्डं ३अध्यायः ।] हेमाद्रिः। अपरे वापि तंबीनं यच भस्मनि इयते । क्रियाहीनेषु यद्दत्तं त्रिषु नाशीविधीयते । प्रस्तरे पतितं बीज भिन्नभाण्डेच दोहनम । भमन्यपि हुतं द्रव्यं तहहानमसाधुषु ॥ 'पूर्वत्र पात्रगुणकथने कतेऽपि' पुनर्दोषवचनमेवंविधदीप- भाग्जनप्रतिषेधार्थम् । मनुः । पात्रभूतो हि यो विप्रः प्रतियध प्रतिग्रहम् । असत्सु विनियुनोत तस्य देयं न किञ्चन ॥ सञ्चयं कुरुते यय प्रतिग्रय समन्ततः। धर्मार्थ नोपयुक्त यो न तं तस्करमचयेत् ॥ 'असत्सु, निपिदेषु यूतादिषु । दक्षः। विधिहोने तथापाले योददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तवाति शेयमप्यस्य नश्यति ॥ मनः। अनहते यदाति न ददाति यदहते । अही-नापरिज्ञानाहनामाच हीयते । यमः। यस्तु निगरातो हत्तिमलिङ्गेभ्यः प्रयच्छति। घोरायां मनहत्यायां पचते नात्र संशयः। भविध पुराणे। नावाप्रणाय दातव्यं नदेयं मानणाक्रिये । नयाघ्रण ये चैव न च दुर्बाधणे धनम् । म्यासः। महादोजसमुत्पमो मन्त्र-संस्कार-वर्जितः । जातिमानोपजीवो च भवेदनाधणः स तु । गर्भाधानादिभिर्युकम्तयोपनयनेन च । न कम्पवित्रचाधीले म भवानमाक्रियः ।

·है
-
३८
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३ अध्यायः।
वाराहपुराणे। अमती वैश्य राजन्यौ शूद्रस्याब्राह्मणास्त्रयः!
वेद-प्रतविहीनथ ब्राह्मणो ब्रायणनुवः ॥
यमः।
यस्य विदथ वेदीच विच्छिद्यते बिपोरुपम् ।
स वै दुर्बाह्मणो नाम.ययैव हपलीपतिः ॥
कूर्मपुराणे। न वायपि प्रयच्छत नास्तिके हैतुकेऽपि वा।
न पापण्डियु सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित् ।
'नास्तिका, परलोकवासनाशून्यः ।
'हैतुकः, हेतुभिः परलोकं निराकरिष्णुः ।
मनुविष्णुय। न वायपि प्रयछेत बैड़ालप्रतिके दिने
नवकवतिके पापे नावेदविदि धर्मवित्॥
विष्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनोपार्जितं धनम् ।
दातुर्भवत्यनीय परवादातरेव च ॥
'अनर्थः, प्रत्यवायः।
यथा प्रवेनोपलेन निमज्जत्युदके तरन् ।
दाद-प्रतिग्रहोतारी तथैवानो निमज्जतः ॥
यः कारणं पुरस्कृत्य व्रतचयां निषेवते।
पापं व्रतेन प्रच्छाद्य बैड़ालं नाम तद्गतम् ॥
अर्थञ्च विपुलं राह्य दत्त्वा लिङ्ग विवर्जयेत् ।
आथमान्तरितं रक्षेबैडाल नाम तद्वतम् ॥
यतोनामाश्रमं गत्वा प्रत्यवस्थेत्तु यः पुनः ।
यतिधर्माविलोपन बैड़ालं नाम तद्वतम् ॥
विष्णुः। धर्मवीं सदालुब्धः शूट्रिको लोकदम्भकः ।
शधिक रति कचिनपाठः।
यमः।
.

·.
दान खण्डं ३अध्यायः।] हेमाद्रिः।
बैडालबतिको जेयो हिंसः सर्वाभिसन्धकः॥
यच धर्मध्वजो नित्यं सुराध्वज इवोच्छितः।
प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तहतम् ।।
अधोदृष्टिर्ने कृतिका खार्थसाधनतत्परः।
शठो मिथ्याविनीतथ बकवतचरो दिनः ।।
ये बकवतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिमः ।
ते पतन्यधतामियतेन पापेन कर्मणा ।
चतुर्विंशतिमतात् ।
रोदित्यन्न दोयमानं किं मया दुष्कतं कृतम् ।
अथोत्रियस्य विप्रस्य हम्तं दृष्ट्वा निराकृतः॥
कात्यायनस्वराथाह )
यः स्वाध्याया-ग्निमालः स्याद्देवादीभिरिष्टयान् ।
निराक मरादीनां स विज्ञेयो निराकृतिरिति ।
गातातपः। नेष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्टञ्च वार्युषो।
यच याणिज्यके दत्त न च तत्मेत्य नो इह ॥
दधः। धूर्त बन्दिनि मझे च कुपैये कितवे गठे।
चाट चारण-चोरेभ्यो दत्तं भवति निष्फलम् ।
स्कन्दपुराणे। देव-पिट-विहीने यदीपरभ्यय दीयते ।
दत्वा त कीर्तितं यच वेदाग्नित्यागिने तथा :
अन्यायो-पार्जित-धनैर्दतममाधणे च यत्।
गुरन्तया च नाय पतिताय च।
हातघ्नाय च यदत्त सर्वदा ब्रह्मविहिये।
याजकाय च सर्वस्य हपम्पाः पतये तया ॥

·४०
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः।
परिचाराय भृत्याय सर्वस्य पिशनाय च ।
इत्येतानि च राजेन्द्र तथादानानि पोड़श ॥
गर्भस्थोऽज्ञानवालोपि भुङ्क्त वृद्धो न यौवने ।
तहत्तस्येह नाशोस्ति सर्वथा रिपुसूदन ।
तदीयफलमितिशेषः।
विष्णुधम्मात् । परस्थाने तथा दानं सदोषं परिकीर्तितम् ।
प्रारुढ़पतिते चैव अन्यायात्तैईनैश्च यत् ।
व्यर्थ हि ब्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा ।
गुरीयाप्रीतिजनके कृतघ्ने ग्रामयाजके॥
वेदविक्रायके चैव यस्य चोपपति गुहे ।
स्त्रीभिर्जितेषु यहत्तं व्यालग्राहे तथैव च ॥
ब्रह्मबन्धौच यहत्तं यहत्तं वृषलीपतौ।
परिचारके च यद्दत्त वृथा दानानि पोड़श ॥
महाभारते। पङ्गन्ध-वधिरा मूका व्याधिनोपहताय ये।
भर्तव्यास्ते महाराज न तु देयः प्रतिग्रहः ॥
इति प्रतिग्रहीट निरुपणम् ।
अथ द्रव्याख्यं दानाङ्गमुच्यते ।
तत्र देयनिरुपणम् ।
भविष्यपुराणे। यद्यदिष्टं विशिष्टच न्यायपासश्च यद्भवेत् ।
तत्तगुणवते देयमित्येतहानलक्षणम् ॥
वहिपुराणे । सभोपात्तेन यत्किञ्चित् करोति लघुना नर ।
अनन्तं फलमानोति मुगलोऽपि यथा पुरा ॥
'सुभोपात्तेन न्यायोपार्जितेन ।

·धानखण्डं ३अध्याया।] हेमाद्रिः। ४२ 'लघुना' स्वल्पेन द्रव्येणेतिशेषः। देयोपुराणे । न्यायतो यानि प्राप्तानि शाकान्यपि नृपोत्तम । तानि देयानि देव्यास्तु कन्यका-योषितां सदा । तद्भुतेषु च विप्रेषु अपरेषु च नित्ययः ॥ विष्णुपुराणे। यदयदिष्टतमं लोके यचास्य दयितं रहे। तत्तहुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ महाभारते । विशेषतो महाराज तस्य न्यायार्जितस्य च । थडया विधिवत् पात्र दत्तस्यान्तो न विद्यते ॥ गौतमः । खामी ऋक्थ-क्रय सम्बिभाग-परिग्रहा-पिगमेषु बा. मणस्याधिक लब्धं क्षत्रियस्य विजितं निर्विष्टं वैश्यशूद्रयोरिति। 'अप्रतिबन्धः' दाया तब ऋक्थं। 'सम्विभागः, सप्रतिबन्धी दायः । 'परियहः, जलटणकाष्ठादेरनन्यपूर्वस्य स्वीकारः । 'अधिगमः' निध्यादेः प्राप्तिः। एषु निमित्तेषु खामी भवति । 'अधिकम्' असाधारणम् । 'निर्बिटम्, कृयादिना पिजशयूपादिना च यल- ब्धम् । निर्वगो भृतिभोगयोरिति स्मरणात् । मनुः । सप्त वित्तागमा धर्मा दायो लाभ: क्रयो जयः । प्रयोगःकर्मयोगय मत्प्रतिग्रह एय च ॥ न्यायोपचया द्रव्यप्रयोगः । 'कर्मयोगः, पार्खिज्यम्। मारदः । धनमूलाः क्रियाः सर्वा यतस्तस्थार्जने मतः । रवणं यईनं भोग इति तस्य विधिः कमात् । तत्पुनम्तिविधं प्रेयं स गवनमेव च । हाच तभ्य विजयो विभागः समधा पुनः।

·४२
हेमाद्रिः। [दानराएं ३अध्यायः ।
'एककस्य शुक्लादेः सप्त सप्तभेदा भवन्तीत्यर्थः ।
शुत-गोय-तपः-कन्या-याज्य-शिष्या-न्वयागतम् ।
धनं समविध शुरूमुदयोम्यस्य तविधः ।
'श्रागतशम्दः, शुतादिभिः प्रत्येक सम्बध्यते। 'कन्यागतमा
आर्यविवाहे वराहोतं गोमिथुनादि। 'यान्यागत' प्रावि
ज्यादिलब्धम्। 'शिष्यागतम्, गुरुदक्षिणादि । अत्र च यथाधि-
कारं, शललमयधेयं । 'उदयः' फलं तदप्यस्य शुद्धमित्यर्थः ।
कुचीद-कृषि-वाणिज्य-शिल्प-शुल्का-नुहत्तितः ।
हातोपकारादामच शबलं समुदाहृतम् ॥
'न्यायोपचया ट्रव्यप्रयोगः, कुशोदं ।' शिल्पं, कारकादिकम्मे ।
'आकरादिभ्योट्रव्योदयः, शुल्क। 'अनुत्तिा, सेवा।
पार्खक-चूत-चौथा-ति-प्रतिरूपक-साहसैः ।
व्याजेनोपार्जितं यत्तत् सर्वेषां कृष्णमुच्यते ॥
पार्श्वकोपार्जितं, उत्कोचादिलब्ध। 'आर्युपार्जितं, परपीड़या
लब्ध । प्रतिरूपकं, मणिसुवर्णादेः प्रतिरूपकरणं । 'साहसं,
स्वप्राणात्ययाङ्गीकारेण पश्यतोहरत्वादिक। . 'व्याजः' दम्भेन
तपःप्रभृति।
तेन क्रयो विक्रयच दानं ग्रहणमेव च ।
विविधाच प्रवर्तन्त क्रियाः सम्भोग एव च ॥
यथाविधेन द्रव्येण यत् किञ्चित् कुरुते नरः ।
तथाविधमवाप्नोति सफलं प्रेत्य चेह च ॥
'यथाविधेन' शुक्लन कृष्णेण शबलेन वा दानादि कुरुते
तथाविधं फलमानोतीति, शुलन, श, दुःखरहितम् ।
-

·४३
दानखाई अध्यायः] हेमाद्रिः।
शवलेन, मियं। कृष्णेन, असुखोदयम् ।
पद्मपुराणे । शलन वित्तेन कृतं पुण्यं बहुफलं भवेत् ।
अवलं मध्यमफलं कृणं होनधनं फलम् ॥
बमोती। शुक्लवित्तेन यो धम्म प्रकुर्यात् यद्धयान्वितः
तीर्थ पात्रं समासाद्य देवत्वे तत् समश्नुते ॥
राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च ।
दद्यादानमतिथिभ्योमानुपवे तदगुते ॥
तमोत्तस्तु यो दद्यात् कृष्णयित्तेन मानवः ।
तिर्यके तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः ॥
नारदः। तत्पुन दाविधं प्रतिवर्णीययात् स्मृतम् ।
साधारणं स्यात्रिविधं शेषं नवविधं स्मृतम् ॥
धर्मामितिशेषः। प्रतिवर्णाययात्रवविध साधारणं विविध
मित्येवं हादशविधमित्यर्थः ।
क्रमागतं प्रीतिदायः प्राप्सच्च सह भार्यया ।
अविश्रयण सर्वेषां वर्णानां त्रिविधं धनम् ॥
वैशेषिकं धनं ज्ञेयं ब्राह्मणस्य विलक्षणम् ।
प्रतिग्रहेण संलब्ध याज्यतः शिष्यतस्तथा ।
विविध क्षत्रियस्यापि प्रादुर्वैशेषिकं धनम् ।
युरोपलब्ध काराच दण्डाद्य व्यवहारतः।
'कार, पल्यादिः।
वैशेषिक धनं जेयं वैश्यस्यापि त्रिलक्षणम् ।
कृषि-गोरक्ष-वाणिज्यैः शूद्रस्यैभ्यस्त्वनुग्रहात् ।।
'एभ्यो ब्राह्मणादिभ्यः ।

·४४
हेमाद्रिः। [दानखण्डं.३अध्यायः ।
सर्वेषामेव वर्णानां एवं धर्मांधनागमः ।
विपर्ययादधर्मः स्यानचेदापहरीयसी ।
( एवंधर्मसाधनं द्रव्यं निरुध्य तच्च कियद्देयं कि देयमित्यपेक्षायां
याज्ञवल्काः।
खं कुटुम्बाविरोधन देयं दारसताहते ।
नान्वये सति सर्वस्वं यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥
'अन्वये' सन्ताने । 'प्रतियुतं' प्रतिज्ञातम् ।
'कुटुम्बाविरोधस्तु, व्याख्यातो वृहस्पतिना।
कुटुम्बभक्त-वसनाद्देयं यदतिरिच्यते ।
मध्वाखादो विषं पथाहातुईर्मोऽन्यथा भवेत् ॥
'भक्त', अन्न। 'वसनं यस्त्र । (यावता द्रव्येण कुटुम्बस्य वस्त्रमन
संपद्यते तदतिरिक्तं देयं, इतरत्तु न देयमित्यर्थः) ।
मनुः । शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ।
मध्वापानो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपका ।
कात्यायनः । सर्वस्वं एहवजन्तु कुटुम्बभरणाधिकम् ।
यच्च द्रव्यं वकं देयमदेयं स्यादतोन्यथा ।
तथा । सप्तरात्राहक्षेत्रात् यद्यत् क्षेत्र प्रचीयते ।
पित्रा वाथ स्वयं प्राप्तं तदातव्यं विवक्षितम् ॥
(सप्तरात्रादिभ्यो यत्प्रचीयते, अधिकं भवति, तहातव्यमिति
विवक्षितमित्यर्थः)।
भिवात्। तस्माविभागं वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् ।
भागद्दयन्तु धार्थमनित्यं जीवितं यतः॥

·४५ दानखण्डं .३अध्यायः ।] हेमाद्रिः । (अशेषवित्तस्य भागपञ्चकं परिकल्या भागवयं जीवनाय संरक्ष्य भागदयं धमाय कल्पयेदित्यर्थः)। महाभारते । एकां गां दगगुर्दद्याद्दश दद्याच गोशती। शतं सहस्रगुईद्यात् सबै तुल्यफलाः स्मृताः । (नन्वेतहचनहयोपात्तयोबित्तगीशब्दयोरुपलक्षणार्थत्वेन देय-. मात्रपरत्वादिषमभागपरिकल्पनं विरुद्धं यथाशुत-गो वित्त-परत्वे- नाविरोधे दशगुरेका गांदद्यादितिवचनाद्दशावरगोईनिनोऽपि गोदानानधिकारः स्यात् दशधेनुग्रहणयोग्यधनिपरत्वे तु उपलक्ष- णपचाङ्गोकाराविरोधतावस्था तस्माबानाधिककल्पयोः कपणो- दाराधिकारिविषयतयैव व्यवस्थेति सुस्थम् ॥ (कुटम्बाविरोधेन देयमितुरत ।) तस्यापवादमाह । व्यासः । कुटुम्ब पीड़यित्वापि ब्राह्मणाय महात्मने। दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता ॥ (यत्यतिथयादिविषयमेतत्) । कात्यायनः । स्वेच्छादेयं स्वयं प्राप्तं बन्धाचारेण बन्धकम् । वैवाहिकक्रमायाते सर्वदानं न विद्यते ॥ 'बन्धक' प्राधिः तन्धाचारेणाधिरूपेणैव देयं । 'यहिवाहलब्ध तत्तस्यां मायायां सत्यां सर्वमदेयं । 'यञ्च' पितामहादिक्रमायातं तत्र पुत्रे सति न देयम् । सौदायिक क्रमायातं शौर्यप्राप्तञ्च यद्भवेत् । स्त्री-ज्ञाति-स्वाम्यनुज्ञातं दत्तं सिदिमवाप्नुयात् ॥ 'सौदायिक विवाहलब्धं तद्वार्थयानुक्षातम् । . सहस बडगोषन रनि कचित् पाठः ।

·४६
हेमादिः।
[दानखण्इं ३अध्यायः।
'मायातम्' अविभक्तधनै तिभिरनुज्ञातम् । भतेन, सता
युशन लब्ध स्वामिनानुजातमित्यर्थः।
याज्ञवल्काः । देयं प्रतियुतञ्चैव दत्त्वा नापहरेत् पुनः ।
यमः । यच्च वाचा प्रतिघातं कर्मणा नोपपादितम् ।
तबनमणसंयुक्तमिह लोके परत्र च ॥
'ऋगसंयुक्त ऋणासमर्पयजन्यदो पसंयुक्तमित्यर्थः ।
सप्ताजाताबरो इन्यावर्त्तमानांस्तु सप्त च ।
अतिक्रान्तान् सप्त इन्यादप्रयच्छन् प्रतियुतम् ॥
प्रतिश्रुताप्रदानेन दत्तस्य हरणेन च ।
जन्मप्रभृति यत्पुण्यं तत्सर्व संप्रणश्यति ॥
महाभारते । ब्राह्मणं खयमाहय भिक्षार्थे कशवत्तिनम् ।
पथाबास्तोति यो ब्रूयात्तं विद्याद्वघातकम् ॥
तथा । संश्रुत्य यो न दिसेत याचित्वा यस्य नेष्यति ।
उभावनृतिकावेतो मृषा पापमवामृतः ॥
तथा। यो न दद्यात् प्रतिश्रुत्य खल्य वा यदि वा बहु ।
प्राशास्तस्य हताः सर्वाः तीवस्येव प्रजाफलम् ॥
यं निरीक्षेत संक्रुड आशया पूर्वजातया ।
प्रदहेत हितं राजन् कहमक्षयभुग्यथा ।
तस्मादातव्यमेवेह प्रतित्य युधिष्ठिर ।
नारदः । ब्राह्मणस्य च यहेयं सान्वयस्य च नास्ति का ।
सकुल्ये तस्य निनयेत्तदभावेऽस्य बन्धुषु
.दत्तस्योचेदनेन पेमिकषिपाठः।
+ न धाति स इति चित्पाठः ।
.
॥

·दानखण्डं ३ अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
४७
.
यदा त न सकुल्या स्थाबच सम्बन्धि-बान्धवाः ।
दद्यात् सजाति-शिष्येभ्यस्तदभावेऽपु निक्षिपेत् ॥
गौतमः । प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसंयुक्ताय न दद्यात् ॥
कात्यायन: । प्राणसंगयमापन यो मामुत्तारचेदितः ।
सर्वखन्ते प्रदास्यामीत्युक्तोऽपि न तथा भवेत् ॥
अथ फलातिशयप्रतिपादनार्थ पावविशेषेण देयविशेषाः ।
भविष्यपुराणे। गो-भू-तिल-हिरण्यादि दद्यानित्यमतन्द्रितः ।
तथा द्रव्यविशेषांश दद्यात् पानविशेषतः ।
प्रार्तानामवदानञ्च गोदानञ्च कुटुम्बिनाम् ।'
तथा प्रतिष्ठाहीनानां क्षेत्रदानं प्रशस्यते ।
सुवर्ण याज्ञिकानाच विद्याश्चैवोईरेतसाम् ।
कन्याञ्चैवानपत्यानां ददतां गतिरुत्तमा ।
विष्णुधर्मोत्तरात्। युद्धोपकरणं द्रध्यं क्षत्रिये हिजपुन याः।
पण्योपयोगि तद्देश्ये शूद्रे पिस्पोपयोगि च ॥
यस्योपयोगि यट्रव्य देयं तस्यैव तभवेत् ।
येन येन च भारहेन यस्य सत्तिरदाहता।
तत्तत्तस्यैव दातव्यं पुण्यकामन धीमता।
दण्डं कृष्णाजिनचैव तथा विप्राः कमण्डलुम् ।
धोरं पुण्यमयाप्रोति दत्त्वतान् ब्रह्मचारिणः ।
यस्तं शय्यासनं धान्यं वेश्म येश्मपरिकुदम् ।
गृहस्थाय तु तहतं भयं बहुफलं सदा।
नीवारं वकानं माकं फलं मूमश गोरसम् ।

·४८
हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः।
वानप्रस्थाय यहत्तमनन्तं परिकीर्तितम् ।
भिक्षाप्रदानं यतये पाखदानं तवाहितम् ।।
गन्ध-मनत्य-ताम्बूल-रक्तवस्त्रादिकं स्तियः ।
स्त्रीणां प्रदानं दातव्यं भर्तृहस्ते तु नान्यथा ॥
प्रोक्तं संग्रहणं ह्येतहप्तं भत्तू प्रयच्छतः ।
अन्न प्रतिथयश्चैव पान्ये दत्तं महाफलम् ॥
विवाहादिक्रियाकाले तक्रियासिदिकारणम् ।
यः प्रयच्छति धर्मज्ञः सोऽसमेधमवाप्नुयात् ॥
आतुरेभ्यो धनं दत्त्वा दानं बहुफलं भवेत् ।
बालक्रीड़नकं दत्त्वा मृष्टमन्त्रं तथैव च ॥
फलं मनोहरं वापि अग्निष्टोमफलं लभेत् ।
मृष्टानं मानवो दत्त्वा मृष्टान्नानि तु काहताम् ॥
अक्षयं फलमाप्नोति स्वर्गलोकञ्च गति ।
श्रीविहीने तथा दत्त्वा भोजनं दिजसत्तम ।
वस्त्र शुभ्रम्वा धर्मज्ञः पुण्यं महदुपाते ।
कृपास्थानं परं विप्रा विच्युताः पुरूपाः श्रिया ॥
तस्यानुकम्पा कर्तव्या सतां वर्मनि तिष्ठता।
का सत्यद्यम कृत्वा परेषां समुपस्थिते ।
अक्षयं फलमाप्रोति नात्र कार्या विचारणा ।
यवसानां प्रदानेन धेनुमत्सु दिजातिषु ॥
लवणानाञ्च धर्मज्ञाः फलमक्षयमश्रुते ।
प्रसवेषु तु यद्दत्तं व्यसनातिभयेषु च ॥
तदानमक्षयं प्रोक्त पुरुषस्य विपश्चितःn
.

·दानखण्डं ३अध्यायः हेमाद्रिः।
दत्त्वा ब्राह्मणसार्दूल जलपात्रमयार्थिने ।
फलमक्षयमानोति नात्र कार्या विचारणा ॥
अङ्गिराः । देवतानां गुरूणाञ्च भातापित्रीस्तथैव च ।
पुण्यं देयं प्रयत्नेन नापुण्यं नोदितं क्वचित् ॥
नन्दिपुराणे । पापदः पापमानोति नरो लक्षगुणं सदा ।
पुण्यदः पुण्यमाप्नोति शतशोऽथ सहस्रशः ॥
तथा पात्र विशेषेण दानं स्यादुत्तरोत्तरम् ।
पिट-माळ-गुरु-ब्रह्मवादिनां दीयते तु यत् ॥
तल्लक्षगुणितं विद्यात् पुण्यस्वा पापमेववा ॥
पतिपुराणे । हाविमौ पुरुषी लोके सूर्यमण्डलभेदिनी ।
दातामस्य च दुर्भिक्षे सुभिक्षे हेम-वस्त्रदा ॥
अथ अदेय निरूपणम् ॥
देवलः । अन्यायाधिगतां दत्त्वा सकलां पृथिवीमपि ।
यावर्जमपावाय न काञ्चितिमानुयात् ॥
वहिपुराणात् । अन्यायोपगतं द्रव्यं गृहीत्वा यो धपण्डितः ।
धर्माभिकाझी यजते न धर्मफलमश्रुते॥
धमयतसिको यस्तु पापात्मा पुरुषस्तथा ।
ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकविश्वासकारणम् ।
पापेन कर्मणा विप्रो धन ला निरंशकः ।
राग-मीहा-न्वित खान्तः कलुषां योनिमानुयात् ।
अर्थसञ्चयबुद्धिर्हि लोभ-मोह-वशंगतः ।
उद्देजयति भूतानि हिंसया पापचेतनः ॥
एवं
लधा
धनं लोभात् यजते यो ददाति च ।

·. हेमाद्रिः। [दानखण्ई ३अध्यायः। स पापकर्मणां तेन न सिध्यति पुरागमात् ॥ तथा। एतैरन्चैव बहुभिरन्यायोपार्जितैर्धनैः । आरभ्यन्ते क्रिया यास्तुं पिशाचास्तव दैवतम् ॥ वृद्धशातातपः । द्रव्येणान्यायलब्धेन यः करोत्यौईदेहिकम् । न स तत्फलमाप्नोति तस्यार्थस्य दुरागमात् ॥ स्कन्दपुराणे । देवंद्रव्यं गुरुद्रव्यं द्रव्यं चण्डेश्वरस्य च । त्रिविधं पतनं दृष्टं दान-लवन-भक्षणात् ॥ थमः । अपहृत्य परस्यार्थं दानं यस्तु प्रयच्छति । स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तत्फलम् ॥ तथा । परिभुक्तमवज्ञातमपर्याप्तमसंस्कृतम् । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तहस्मन्यवतिष्ठते । 'परिभक्त राहोतोपयोग वस्वादि । 'अपर्याप्त स्वकार्याक्षर्म जरहवादि। शातातपः । वेद-विक्रयनिर्दिष्टं स्त्रीषु यच्चार्जितं धनम् । अदेयं पिटदेवेभ्यो यच्च क्लौवादुपागतम् । (वेदविक्रयो निश्यिते व्यपदिश्यते यत्तत्तथा)। (निर्विष्टमितिपाठे वेदविक्रयालब्धमित्यर्थः) । 'स्त्रीषु यच्चार्जितमिति स्त्रीव्यापारोपजीवनेन- यल्लब्धम् । स्तोयु विक्रीताखिति केचित् । दक्षः। सामान्यं याचितं न्यास प्राधिराय तद्दनम् । अवाहितञ्च निक्षेपः सर्बस्वञ्चान्वये सति । आपत्स्वपि न देयानि नव वस्तूनि पण्डितः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तीयते नरः ।

·हेमाद्भिः। दानख ३अध्यायः ] सामान्य' अनेकखामिकम् । 'याचित' संध्ययहाराय या- चित्वानीतं यम्सालङ्कारादि। 'गृहस्वामिने अदायित्वा, तत्परोक्षमेव गृहखामिने अर्पणीयमिति ग्रहजनहस्ते स्थापित द्रव्यं 'न्यासः'। 'प्राधि:' प्रसिहा, । 'दाराः' कलत्रं तहन । दारधनम् । तञ्च व्याख्यातं मनुना। अध्यग्नाध्यावाहनिक दत्तच प्रीतिकर्मणि । भाट-माळ-पिट-प्राप्तं पनि, स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ 'अध्यग्नि' अग्निसमक्षं यत् स्त्रिये दत्तम् । 'अध्यावाहनिक विवाहकाले पित्रादिदत्तम् । 'प्रीतिकर्मणि' स्तोपुंसम्बन्धेन भर्चापितम् विवाहोत्तरकालेपि भावादिभ्यः 'माप्तम् । याचवल्कोप्याह । भ्रा-माटपिट-पतिमातमध्यग्नुपपागतम् । आधिवेदनिकञ्चैव स्त्रीधन परिकीर्तितम् ॥ 'दारान्तरमिच्छता भर्वा यद्दत्त' 'तदाधिवेदनिक' एवं प्रकार स्त्रीधनं न देयमिति । 'अन्नाहितं' यदेकस्य हस्ते निहित ट्रव्य तेनाप्यनु पयादन्यस्य हस्ते स्वामिने देहीति निहितम् । रहवामि समदं स्थापितं द्रव्यं निक्षेपः । कात्यायनः । विक्रयञ्चैव दानञ्च न नेयाः स्युरनिच्छवः । दाराः पुत्राय सबंखमात्मनैव तु योजयेत् ॥ आपत्काले तु कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव वा। अन्यथा न प्रवर्तन्त इति शास्तस्य निथयः । (आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एववेति खकीयदान- विक्रयेचादारादिविषयम् )।

·वशिष्ठः।
पूर
हेमाद्रिः।
[दानखुराई अध्यायः।
यत्तु दाराणो, आपत्सपि न देयानीतिदशेणदेयत्वमुनी तन
खदान-विक्रयानिच्छुदारादिविषयम् ।
शुक्र-शोणितसम्भवः पुरुषो मातापिटनिमित्तक
स्तस्य प्रदान-विक्रय-परित्यागेपु. मातापितरौ प्रभवतः नत्वेक
पुत्र दद्यात् प्रतिग्रहीयादा स हि सन्तानाय पूर्वेषां न त स्त्री
पुत्र दद्यात् प्रतिरडीयाचा अन्यत्रानुज्ञानादत्तुः ।
वृहस्पतिः। कस्मैचिद्याचमानाय दत्तं धमाय यद्भवेत् ।
पथाच.न तथा तत्स्थान देयं तस्य तद्भवेत् ॥
(धर्म का याचमानाय यद्दत्तं तेन चेदसौ धर्म न कुर्या-
तदा तत्तस्मै न देयमित्यर्थः)।
अङ्गिराः। बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्य शयनं स्त्रियः।
विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं तारयन्ति हिम
एका एकस्य दातव्या न बहुभ्यः कथञ्चन ।
दातविक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥
(विक्रेतुरेवैतदोषप्रदर्शनं न प्रकृतस्य दातुरिति)।
औपकायनः। कन्या-शय्या-टहञ्चैव देयं यहोस्त्रियादिकम् ।
तदेकस्मै प्रदातव्यं न बहुभ्यः कथञ्चन ।
न व्यङ्गां रोहिणी वध्यां न सशां मृतवत्सकाम् ।
न वामनां वेहतञ्च दद्याहिप्राय गां नरः॥
'वेहत् गर्भीपघातिनी।
देवलः । विवत्सां रोगिणीं रूक्षा स्थविरां शृङ्गभीषणीम् ।
क्षीण-चोरशरीराङ्गां दत्त्वा दोपमवाप्नुयात् ॥
न चोषरा न निग्धां महीं दद्यात् कथञ्चन ।।
.
व्यासः ।
गत्यायन:।

·दानखण्डं अध्यायः।] हेमाद्रिः।
५३
न श्मशानपरोताञ्च न च पापानिपेविताम् ॥
'पापा' हिंयमाणिनो व्याघ्रादयः । .
विष्णुधर्मोत्तरे। सोशीरां तस्कराकोणी तथा व्यालवती भुवम् ।
न दद्यात्तु हिजयेष्ठो या त सन्धिषु संस्थिता ।
स्कन्दपुराणे। पापदः पापमाप्नोति नरो लक्षगुणं सदा ।
तस्मान दद्यान्मेधावी पातकं जातु कस्यचित् ॥
महाभारते। दुःखितेभ्यो हि भूतेभ्यो मृत्यु-रोग-जरादिभिः ।
भूयः को दुःखमपरं सघणो दातुमर्हति ॥
दुःखं ददाति योऽन्यस्य ध्रुवं दुःखं स विन्दति।
तस्मान्न कस्यचिहःखं दातव्यं दुःखभौरुणा ॥
अथ पायिशेपेण देयमुच्यते ।
यमः । सुवर्ण रजत तामं यतिभ्यो यः प्रयच्छति ।
न तत्फलमवाप्नोति तत्रैव परिवर्तते ॥
'परिवत्त विपर्ययः 'एवशदः' अम्यर्थः तेन 'तत्र' तस्मिन्
दातयपि परिवर्तते, धर्मविपरीतं धर्म जनयतीत्यर्थः ।
तथाचोक्तं । यतये काञ्चनं दत्त्वा दातापि नरकं व्रजेदिति ॥
देवला। पक्कमन्नं ग्रहस्थ स्य वानप्रस्थस्य गोरसः ।
हत्तिय भित्तिभ्यो न देयं पुण्यमिच्छता ॥
'त्तिः' भिक्षातिरिक्त वर्तनम् ।
न शूद्राय हविर्दद्यात् स्वस्ति क्षीरं तिलान् मधु ।
न शूद्रात् प्रतियङ्गोयात्तेषामन्यनिवेदयेत् ॥
गारसं काञ्चनं क्षेत्र मास्तिला मधु-सर्पियो।
तथा सानुमायापि चण्डालेभ्यो न दीयते ॥
तथा।
.
..

·।
तवव्यासः।
५४
हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः
'स्वस्ति न दद्यादिति' प्रणाममन्तरेण
शूद्रस्य
स्वस्तीति न
ब्रूयादित्यर्थः। 'तेषामिति' क्षोरादीनां क्रयार्थ मन्यद्रव्यं निवे-
दयेदित्यर्थः।
शङ्गलिखितो। सशरं पायसं यावं दधि-मधु-कृष्णाजिनानि
शूट्रेभ्यो न दद्यानोपाकृतं किञ्चित् ॥
विष्णुधर्मोत्तरात् । भुवं धेनुमथाश्वञ्च रत्नानि कनकन्तथा ।
तिलांश्च कुञ्जरं दद्यान्नाविजाय गुणगुणान् ।
अथ ग्राह्यमुच्यते ।
कुटुवार्थं हि सछूद्रात् प्रतिग्राह्यमयाचितम् ।
वृत्यर्थमात्मने चैव न हि याचेत कर्हि चित् ॥
स्कन्दपुराणे। दुर्भिक्षे दारुणे प्राप्त कुटुम्बे सीदति क्षुधा
असाधीरपि रङ्गीयात् प्रतिग्रहमतन्द्रितः॥
ऋणापाकरणर्थञ्च प्रतिग्राह्य विजोत्तमैः ।
चिकीर्षया तु यन्जस्य मातापित्रर्थमेव च ॥
ग्रहीयाब्राह्मणादेव नित्यमाचारवर्तिनः ।
यदया विमलं दत्त तथा धर्मो न हीयते ॥
अनाह्मणलताद्दानादिशदादपि सर्वतः ।
ब्राह्मणेन कृतं ग्राह्य निषिद्धमपि जानता.॥
'निपिइमपि' अनापदि निषिद्ध क्षणाजिनादि।
ब्रह्माण्डपुराणत् । अनापद्यतिधर्माण याज्यतः शिष्यतस्तथा।
रहन् प्रतिग्रहं विप्रो न धर्मात् परिहीयत ।
समा-पण्मास-मासैक-पड़ह-स्त्रिदिनक्षमम् ।
एकाह्निकं वा धर्माय यहोयादुत्तरोत्तरम् ॥

·दानखण्डं अध्यायः ।
हेमाद्रिः।
गारुडपुराणात् । यावता पञ्चयज्ञानां कर्नु निर्वहणं क्षमा ।
तावदेव हि रङ्गीयात् कुटुम्बस्थात्मनस्तथा ॥
यहहोतमनिन्द्येभ्यः श्रद्धापूतञ्च यद्भवेत् ।
दानं प्रतिग्रहीतारं तारयत्येव तध्रुवम् ॥
द्रव्यरागिरपि थेयाननिन्द्यात् प्रतियताम् ।
निन्द्यस्य द्रव्यलेशोपि निरयायैव जायते ॥
वृहस्पतिः। अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिग्रहन्ति साधवः ।
पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनं ह्येतदुत्तमम् ॥
ब्रह्मवैवर्त्तात्। पिल-माट-गुरोरर्थ-विवाहार्थञ्च धर्मतः ।
अध्वरार्थञ्च विदुषा ग्रहीतव्यं धनं सदा ॥
ग्टह्नन् गो-भू-हिरण्यादि तथा नैव विचारयेत् ।
कृतानन्तु ग्रहीतव्यं बहुशः सुपरीचितम् ॥
सम्बत:
। रहस्थस्तु सदा युक्तो धर्ममेवानुचिन्तयेत् ।
पोप्यवर्गार्थसिद्दार्थ धनमिच्छेत बुद्धिमान् ॥
तथा। अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्मणः ।
अन्यत्र कुलटा-पण्ड-पतितेभ्यस्तथा द्विपः ॥
याज्ञवल्काः । राजा-न्तवासि-याज्येभ्यः सौदविच्छेदन शुधा ।
दम्भि-हैतुक-पापण्डि-बकवृत्तीय वर्जयेत् ॥
तथा। देवा-तिथ्य-चन-फते गुरु-भृत्यादिहत्तये।
सर्वतः प्रतिग्रहीयादात्महत्त्यर्धमेव च ।
'सर्वतः शूद्रादेरपि । 'आमवृत्तिः' शरीरधारणमात्रं न तु सप्तिः।
तथा विष्णुः। गुरून् भृत्यांयोजिहीर्षवर्शियन् देवता तिथीन् ।
सर्वतः प्रतिरडीयात् न तु टप्येत् स्वयन्ततः ॥
.

·याज्ञवल्काः
५६
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं अध्यायः ।
अङ्गिराः। गुवर्थमतिथीनाम्बा भृत्यानाञ्च विशेषतः ।
शूट्रान प्रतियङ्गीयात् न तु भुत स्वयन्ततः ॥
मनुः ।* आइतामुद्यतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम् ।
मेने प्रजापति द्यामपि दुष्कृतकर्मणः ॥
नाशन्ति पितरस्तस्य दशवर्षाणि पच्च च ।
न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ।
। कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्प दधि चितिः ।
मांसं शय्या-सनं धानाः प्रत्याख्येयं न वारि च ॥
मनुः । शय्यां यहान् कुशान् गन्धान् पयः पुष्पं महीं दधि। .
मत्स्या धानाः पयो मांसं शाकञ्चैव न न निलुठेत् ॥
तथा। एधो-दक मूल-फलमन्नमभ्युद्यतञ्च यत् ।
सर्वतः प्रतिग्रहीयान्मधु चाभयदक्षिणाम् ॥
'एधः' कार्छ। 'अभ्युद्यतं' अयाचितागतम् ।
अङ्गिराः।
खल-क्षेत्रगतं धान्य वापी-कूपगतं नलम् ।
अददीपि तदग्राह्य यच्च गोष्ठगतं पयः॥
पक्वान्नवर्ज विप्रेभ्यो गो-धान्य क्षत्रियादपि ।
वैश्यात्तु सर्वधान्यानि शूद्रादग्राह्यं न किञ्चन ।
(अभोज्यावविप्रादिविषयमेतत्)।
यत्त क्षेत्रगतं धान्य खले वाथरहाइहिः।
सर्वकालं ग्रहीतव्यं शूट्रेभ्योऽ प्यनिरोमतम् ॥
.
.
• थाहताभ्युचनामिनि कचित् पाठः।
+ म मिदेदिति पाठान्तरम् ।

·५७
दानखण्ई अध्यायः।] हेमाद्रिः।
संस्कारैः शुदाति घेतडान्यं तेन शुचि स्मृतम् ।
तस्मादानं ग्रहीतव्यं मृतसूत्यन्तरेष्वपि ॥
'मृतसूत्यन्तरेष्वपीति तदापतिपयम् ।
आममांसं मधु-वतं धाना क्षीरमथोदितम् ।
गुड़ तक्रञ्च संग्राय निवत्तिर्नापि शूट्रतः।
शाक-मत्स्या-रनालानि कन्तुकाः सतवस्तिलाः ।
इक्षुः फलानि पिण्याकं प्रतिग्राह्याणि सर्वतः ॥
'कन्तुकाः' कन्थाः।
वृहस्पतिः। विवाहोत्सव-यजेषु त्वन्तरामृत-सूतके ।
सर्व संकल्पितं ग्राह्यंन दोपः परिकीर्तितः ।
कुमारप्रसवे नाद्यामच्छिवायां गुड़-तिल-हिरव
यस्व-गो-धान्य-प्रतिपहेष्वदोपः ॥ तदह इत्येके ।
पाह प्रचेताः। सर्वेषां सकुल्यानां विपद-चतुष्पद-धान्य वासो.
दक्षिाप्रतिग्रहेष्वदोपः।
विष्णुधर्मोत्तरात् । ग्राह्य प्राणप्रदानन्त चणालाप मुक्कामादपि ।
जोवन् सर्वमवाप्नोति जीवन् धर्म करोति च ।
गरीरं धर्मसर्वस्वं रक्षणीय प्रयत्नतः ॥
प्रथायाधमुद्यते ।
ग्राहपुराणे। ग्राह्यणः प्रतिग्रजीयात् सत्ययं माधुतः मदा ।
प्रख्य--मणि-मात-तिल-लोहाय वर्जयेत् ।
कृष्णाजिन सिनमाही न भूयः पुरुषो भवेत् ।
गया-लहार-वस्त्राणि प्रसिग्रय मतम्य चम

·. हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः। नरकान निवर्त्तत धेनुं तिल-महीन्तथा । बहुशो बिजवित्तानामपि स्तेयं तरिष्यति ॥ आतुराद्यदृहीतन्तु तत् कथं निस्तरियति । 'आतुरात्' मुमूर्षोः। यङ्गिपुराणात् । हत्य-ख-रथ-यानानि मृतशय्या-सनादि यत् । कृष्णाजिनञ्च ग्टह्णाति अनापत्स गतो दिजः ॥ तथोभयमुखौं घोरां सशैलां मेदिनी हिजः । कुरुक्षेत्रे च यद्दानं चण्डालात् पतितात्तथा । मासिकेपि नवा भुजन् प्रेतत्वमाप्नुयात् ॥ स्कन्दपुराणे । अजिनं मृतशय्याच्च शृङ्गोचोभयतोमुखीम् । कुरुक्षेत्र च रक्षानो न भूयः पुरुषोभवेत् ।। पद्मपुराणे । ब्रह्माण्ड भूमिदानञ्च ग्राह्य नैकेन तद्भवेत् । गृहन् दोषमवाप्नोति ब्रह्महत्यां न संशयः ॥ 'भूमिदानमिति' पोडशमहादानान्तर्गतकाञ्चनमेदिनीदान- विषयमेतत् । यशिष्ठः । शस्त्रं विषं सुरा वा प्रतिग्राद्याणि ब्राह्मणस्य ।। भिक्षाग्रहणमधिकृत्य मनुः । . चिकित्सक कृतघ्नानां शल्यकर्तुर बार्बुपेः । पण्डस्य कुलटायाय उद्यतामपि वर्जयेत् ॥ (भिक्षामितिषः)। 'चिकित्सकोऽत्र' कुवैद्यः । 'पण्डः' कीयः । 'कुलटा' पुंगली । 'यमः । चिकित्सकस्य मृगयोर्बेश्यायाः कितवस्य च । पगड़नत्तंकयोयैव उद्यतां परिवर्जयेत् ॥ . :

·दानखण्डं अध्यायः 1]
हेमाद्रि.।
यूट
'मृगयुः' मृगहन्ता ।
आह वसिष्ठः । चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यकतय पाशिनः ।
पण्डस्य कुलटायाय उद्यतापि न ग्राह्यते ॥
'चिकित्सकस्य शत्यकर्तुम गयोः पाशिनद्वति' यथाक्रम
विशेषणदर्य योजनीयमिति केचित् ।
विष्णुः । एतेष्वपि च कार्येषु समर्थः सन् प्रतिग्रहे ।
नादद्यात् कुलटा-पण्ड-पतितेभ्य स्तथा विषः ॥
'एतेष्विति' पूर्वोतोषु गुरु-देवता-तिथिपूजादिष्वित्यर्थः ।
मनुः। नेहेतार्थ प्रसङ्गेन न विरुद्देन कर्मणा ।
* न विद्यमानेष्वर्थेषु नाल्मपि यतस्ततः ॥
याज्ञवल्करः । न स्वाध्यायविरोध्यर्थमौहेत न यतस्ततः ।
न विरुद्धप्रसङ्गेन सन्तोषी च भवेत् सदा ।
तथा । प्रतिग्रहे सूनी-चक्री-ध्वजी-वेश्या-नराधिप ।
दुष्टा दशगुणं पूर्वपूर्बादेको यथोतरम् ॥
'सना' प्राणिहिंसा सा विद्यते यस्यासी सूनी प्राणिहिं..
सापर। 'चको तैलिकः । 'वजी सुरायाः कर्ता।
सम्वतः । राजप्रतिग्रही घोरो मध्वाखादी विपोपमः ।
पुवमांसं वरं भुक्तान त राजमतिग्रहः ॥
स्कन्दपुराणे। राजप्रतिग्रहमुष्टः पुनर्जन्म न विन्दति ।
ब्राधणं यः परित्यज्य द्रव्यलोभेन मोहितः ।
विपयामिषलुब्धस्तु कुर्याद्राजप्रतिग्रहम् ।
नरके रोवे घोरे तस्येह पतनं ध्रुवम् ॥
माश्यमाधिनियाठाकर।

·६०
.
हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः
वृक्षा दावाग्निना दग्धाः प्ररोहन्ति धनागमे ।
राजप्रतिग्रहैग्धा न प्ररोहन्ति कहिंचित् ॥
तथा । राजप्रतिग्रही घोरो रोट्र पापो भयानकः ।
नरके यातनां घोरां का सोढुं शक्तिमान् भवेत् ॥ .
तथा । ब्रह्मर्षि-गालवश्वाहं कुरुक्षेत्रे पुरा स्थितः ।
अश्वप्रतिग्रहाचूनमन्वयोनिं समाथितः ॥ : .
दावाग्निना च यो दग्ध उदकात् स प्ररोहति ।.
प्रतिग्रहेण यो दग्धः स दग्धो न प्ररोहति ॥ .
ममुः न यज्ञार्थं धनं शूद्रागिर्भित कर्हि चित् ।.
भिक्षित्वा यजमानो हि चण्डालः प्रेत्य जायते ॥
ये शूद्रादधिगम्यार्थमग्निहोत्रमुपासते ।।
सर्वे ते वाधणा निन्द्या ब्रह्मवादिषु गर्हिताः ॥
तथा। हिरण्यं भूमिमग्वं गामन्त्रं वासन्तिलान् दृतम् ।
अविहान् प्रतिग्टहानी भस्मी भवति दारुवत् ।'
प्रतपास्त्वनधोयानः प्रतिग्रहरुचिद्दिजः ।
अम्भस्यश्मनवेनेव सह तेनैव मन्नति ॥
तस्मादविहान् विभियाधम्मात् कस्मात् प्रतिग्रहात् ।
स्वल्पकेनाप्यविहान् हि पद्धे गोरिव सीदति ॥
याजवत्काः। विद्या-तपोभ्यां होनेन न तु प्राधः प्रतिग्रहः ।
ग्म्सन् प्रदातारमधो नयत्वात्मानमेव च ।
(सतय विद्यातपोरहितेनापसोदतापि याहिरण्यादिष्यति
.
महारिनिचित् पाठः।

·॥
दानखएई ३ अध्यायः । हेमाद्रिः।
६१
रेकेण कुटुम्बभरणमात्रीपयिकाल्पव्यप्रतिग्रहः कर्तव्यो न तु
तपातिप्रशक्तिरिति गम्यते)।
विष्णुधर्मोत्तरात् । प्रतिग्रहसमर्थोपि प्रसङ्ग तत्र वर्जयेत् ।
प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्रह्मतेजो विनश्यति॥
न ट्रव्याणामविज्ञाय विधि धर्मा प्रतिग्रहे ।
प्राजः प्रतिग्रहं कुादवसोदनपि क्षुधा
'विधिः, मन्वेतिकर्तव्यताप्रकारलक्षणः ।
याज्ञवल्का । प्रतियहसमर्थोपि ना दत्ते या प्रतिग्रहम् ।
ये लोका दानशोलानां स तानाप्नोति गाखतान् ॥
इतिव्यनिरूपणम् ॥
अथ कालाख्य दानागमभिधीयते ।
तत्र पुण्यकालम्तावत् ।
देवीपुराणे। नित्यो विभुः स्थितः कालो अवस्था तस्य हेजा।
निमित्तादिविशेषः स लोके पुरषफलमदः ।
योमार्कण्डेय पुराणे ।
निमेशभिः काष्ठाः साष्टाभिय कला पुनः ।
বিমাষ্টা লাগিয় গিমাক ত্যাঃ
अहोरात्र मुहर्तास्तु नृणां विंगत्तु वे स्मृतम् ।
विगता रहोरात्रैः पंतो हो मास उपते ।
तः पड्भि तुरयनं वर्ष हे ते दक्षिणोत्तरे ।
तद्देवानामहोरा दिनं सवोत्तरायणम् ॥
'साष्टाभिमभिः' प्रसादगभिरित्यर्थः ।
पाहदशः । देवकार्याणि पूर्जा मनुष्याणा मध्यमे ।
--
भर

·--
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः ।
पिट्टणमपराहे च कार्याणीति विनिययः ॥
अत्र तिधिकालः प्रथममुच्यते ।
भविष पुराणे। तिथीनां प्रवरा यस्माद्ब्रह्मणा समुदाहृता ॥
प्रतिपादिता पदे पूर्वे प्रतिपत्तेन चोचते।
नानंदानं शतगुणं कार्तिके या तिथिर्भवेत् ॥
स्कन्द्रपुराणे। आखिने मासि संप्राप्त द्वितीया शलक्ष्णजा।
दानं प्रदत्तं यत्तस्यामनन्तफलमुच्यते ॥
पद्मपुराणे। वैशाखमासे या पुण्या टतीया शुक्लपक्षजा।
अनन्तफलदा दातुः मान-दानादिकम् ॥
भविष्यपुराणे । शिवा शान्ता मुखा राजंयतर्थी त्रिविधा स्मृता ।
मासि भाद्रपद शुक्ला शिवलोकेषु पूजिता ॥
तस्यां मानं तथा दानं उपवासो जपस्तथा ।
भवेत् सहस्रगुणितं प्रसादाइन्तिनो नृप ।
माघमासि तथा शुक्ला या चतुर्थी महीपते ।
सा शान्ता शान्तिदा नित्यं शान्तिं कुर्यात्सदैव हि ॥
मान-दानादिकं सर्वमस्यामक्षयमुच्यते ।
यदा शक्तचतुर्यान्तु वारी भौमस्य वै भवेत् ॥
तदा सा सुखदा जेया मुखानामेति कीर्तिता ।
मान-दानादिकं समस्यामक्षयमुच्यते ।
स्कन्दपुराणे। शुक्ला मार्गगिरे मासि थावणे याच पक्षमी।
नान-दाने बहुफला नागलोकप्रदायिनी।
भविश्यपुराणे। येयं भाद्रपदे मासि पठी च भरतर्षभ ।
नान-दानादिकं सर्वमस्यामक्षय मुच्यते ।
.

·दानखण्डं ३अध्यायः ।] हेमाद्रिः। १३ तथा । शक्लपक्षस्य सप्तम्यां सूर्यवारो भवेद्यदि । सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महाफलम् ॥ शक्लपक्षस्य सप्तम्यां नक्षत्रं पञ्चतारकम् । यदा च स्यात्तदा जेया जयानामेति सप्तमी। सान-दानादिकं तस्यां भवेत् शतगुणं विभो ॥ 'पञ्च तारकमिति, रोहिण्य-नेया-मघा-हस्तस्य । या मार्गशीर्षमासस्य शुक्लपक्षे तु सप्तमी । नन्दा सा कथिता वोर सर्वानन्दकरी स्मृता सान-दानादिक समस्यामक्षय मुच्यते ॥ प्रादिपुराणे । रेवतो यत्र सप्तम्यामादित्यदिवसे भवेत् । तदानं शत-साहसमिति माह दिवाकरः ॥ भवियपुराणे। पौषे मासि यदा देवि शक्लाष्टम्यां वुधी भवेत् । तदा तु सा महापुण्या महारट्रेति कीर्तिता। तस्यां स्रानं महादानं तर्पणं विप्रभोजनम् । मत्प्रीतये कृतं देवि शत-साहसिकं भवेत् ।। महाभारते। अष्टकासु च यदत्तं तदनन्तमुदाहृतम् ॥ आखलायनः । हेमन्त-शिशिरयोयतुर्णामपरपक्षाणामष्टमी- वष्टका इति॥ तथा शातपथश्रुतिः। हादश प्रौर्णमास्यो हादशाष्टका हाद- शामावास्या इति ॥ 'हादगापि कृष्णाष्टम्य इत्यर्थ ॥ देवीपुराणे। आखिनस्य तु मासस्य नवमी शुक्लपक्षजा । जायते कोटिगुणितं दानं तस्यां नराधिप ।

·६४
हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः ।
.
गरुडपुराणे । ज्येष्ठस्य शुक्लदशमी सम्बत्सरमुखी स्मृता
तस्यां म्रानं प्रकुर्चीत दानञ्चैव विशेषतः ॥
एकादश्यां सिते पक्षे पुष्य यत्र सत्तम ।
तियो भवति सा प्रोक्ता विष्णुना पापनाशिनी ॥
दानं यद्दीयते किञ्चित् समुद्दिश्य जनाईनम् ।
होमो वा क्रियते तस्यां अक्षयं कथितं फलम् ॥
मासि भाद्रपद शुक्ला हादशी श्रवणान्विता ।
महतो हादशी जेया उपवासे महाफला ॥
फलं दत्तहुतानाञ्च तस्यां लक्षगुणं भवेत् ।
विष्णुधर्मोत्तरात् । भाग्यसंयुता चैत्रे हादशी स्यान्महाफला ।
'भाग्य' पूर्वफल्गुनी।
हस्तयुक्ता तु वैशाखे ज्येष्ठे तु स्वातिसंयुता ।
ज्येष्ठायाञ्च तथापाढ़े मूलोपेता च वैभवे ॥
'वैप्न थावणे मासि।
तथा भाद्रपदे मासि श्रवणेन तु संयुता।
आखिने हादशी पुण्या भवत्याजसंयुता।
'पाजः' पूर्वभाद्रपदाः।
कार्तिके रेवतीयुक्ता सौम्ये कृत्तिकया तथा ।
'सौम्या मार्गशीर्षः ।
पोपे मृगशिरोपेता माघे चादित्यसंयुता ।
'प्रादित्यः पुनर्वसुः।
फाल्गुने पुथमहिता हादगी पावनी परा।
नवयुशाम्बेतासु मानं दानमुपोषितम् ।

·.
दानखरा अध्यायः हेमाद्रिः।
सत्कृतं मनुष्याणामक्षय्यफलदायकम् ॥
स्कन्दपुराणे । यस्तु चैवत्रयोदश्यां मानं दानं समाचरेत् ।
फलं शतगुणं तस्य कर्मणो लभते नरः ।
ज्योति शास्त्रे। कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां मघाखिन्दुः करे रविः ।
यदा तदा गजच्छाया या पुण्यैरवाप्यते ॥
चैत्रे चतुर्दशी शुक्ला यायणप्रोष्ठपादयोः ।
माघस्य या कृष्णपक्षे दाने बहुफला हि सा
विधाँत्तरात् ।
वैशाखी कार्तिको माघी पौर्णिमा तु महाफला ।
पौर्णमासीषु सर्बासु मासर्वसहितासु च ॥
सानानामिह दानानां फलं दशगुणं भवेत् ।
यस्यां पूर्णेन्दुना योगं याति जीवो महाबलः ।
पौर्णमासी तु सा ज्ञेया महापूळ हिजोत्तम ।
सानं दानं तथा जाम्यमवय्यं तत्तदा स्मृतम् ॥
'ब्रह्मपुराणे। आग्नेयन्तु यदा ऋक्षं कार्तिकयां भवति क्वचित् ।
महती सा तिधिनँया नान-दानेषु चोत्तमा ।
'आग्नेयमचं कृत्तिका ।
यदा याम्यन्तु भवति ऋशं तस्यां तिथी कचित् ।
तिथिः सापि महापुण्या ऋषिभिः परिकीर्तिता ॥
'याम्यं ऋचं' भरणी।
प्राजापत्यं यदा ऋत तिथौ तस्यां नराधिप ।
सा महाकार्तिको मोक्ता देवानामपि दुर्लभा ।
'प्राजापत्य, ऋरोहिणी ।
+
,

·.
हेमाद्रिः। [दानखण्ड ३अध्यायः
व्यासः। अंमा वै सोमवारेण रविवारण सप्तमी।
चतुर्थी भौमवारण विषुवत्सदृशं फलम् ।।
शोपि। अमावास्या तु सोमे तु सप्तमी भानुना सह ।
चतुर्थी भूमिपुत्रेण सोमपुत्रेण चाष्टमी ॥
चतस्रस्तिथयस्वेतास्तुल्याः स्युग्रहणादिभिः ।
सर्वमक्षयमत्रोक्त नान-दान-जपादिकम् ॥
महाभारते। अमा सोमे तथा भौमे गुरुवारे यदा भवेत् ।
तत् पर्वपुष्करं नाम सूर्यपर्वशताधिकम् ॥
शातातपः। अमावस्या सोमवारे सूर्यवारे च सप्तमी।
अङ्गारकदिने प्राप्ते चतुर्थी वा चतुर्दशी ॥
तत्र यः कुरुते कर्म शुभम्बा यदि वाशुभम् ।
पष्टिवर्पसहयाणि कर्ता तत्फलमयुते ।
विष्णुपुराणे। अमावस्या यदा मैत्र विगाखाऋक्षयोगिनी।
थाहे पिटगणस्तमि तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥
अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रर्ने वा पुनर्वसी।
हादगाब्दीन्तथा बप्ति प्रयान्ति पितरोचिताः ॥ :
'रौद्र आर्द्रा।
वासवा-जैकपादा पितृणां तिमिच्छता ।
वारुणे वाप्यदैवत्ये देवानामपि दुर्मभा ।
'वासवं धनिष्ठा! 'अजैकपादं पूर्वाभाद्रपदा ।
'पाप्य' पूर्वापाढ़ा।
माधामिते पञ्चदगो कदाचिदुपैति योग यदि वारुणेन ।
सशेण कालः स परः पितृष्णा ननभ्यपुग्यै प लभ्यतेऽसो ।
'थारुणं
गवतारका।
।

·-
दानखण्डं ३अध्यायः ।। हेमाद्रिः।
'वारुणं' शततारा।
अथ युगादिप्रभृतयः । तत्र स्कन्दपुराणे।
नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिके निरगात् कृतम् ।
वेता सितटतीयायां वैशाखे समपद्यत ॥
दणे त माघमासस्य प्रहत्तं द्वापर युगम् ।
कलिः कृष्णत्रयोदश्यां लभस्ये मासि निर्गतः ।
युगादयः स्मृता येते दत्तस्याक्षयकारकाः ॥
अन्नपुराणे। युगारम्भास्तु तिथयो युगाद्यास्तेन कौत्तिताः ।
फलं दत्तहुतानाच तास्वनन्तं प्रकीर्तितम् ॥
तथा । एतायतसस्तिथयो युगाद्या दत्तहुतञ्चाक्षयमाश विन्द्यात् ।
युगे युगे वर्षशतेन यत्तपो युगादिकाले दिवसेन तद्भवेत् ॥
तथा। सूर्यस्य सिंहसंक्रान्त्यामन्तः कृतयुगस्य च ।
तथा हथिकसंक्रान्त्यामन्तस्त्रेतायुगस्य च ॥
जेयस्तु सपसंक्रान्त्यां हापरान्तस्तु संख्यया ।
तथा च कुम्भसंक्रान्यामन्तः कलियुगस्य च ॥
पद्मपुराणे। युगादिषु युगान्तेषु नान-दान-जपादिकम् ।
यत्किञ्चित् क्रियते तस्य युगान्ताः फलसाक्षिणः ।।
आदित्यपुराणे। दिनई रेवती यत्र गमनश्चैव राशिषु ।
युगान्तदिवसं विद्धि तत्र दानमनन्तकम् ।।
ग्रहोपरागे विपुवे सौम्ये वा मिहिरोपदिः ।
सप्तमी शुक्ला-कृष्णा वा युगान्तदिवसं विदुः ॥
'मिहिरोपदिः' सूर्यग्रहः ।
मनुः । सहयगणितं दानं भवेदत्तं युगादिषु।

·हेमाद्रिः।
[दानखण्डं अध्यायः
कर्म-बाडादिकञ्चतत्तथा मन्वन्तरादिषु ॥
मत्स्यपुराणे । अश्वयुक्शुक्ल नवमी हादशी कार्तिकस्य तु ।
चैत्रस्य तु टतीया या तथा भाद्रपदस्य तु ।
फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा ।
थावणस्याष्टमी कृष्णा तथापाढस्य पौर्णिमा ।
आषाढस्य तु दशमी माघमासस्य सप्तमी।
कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैठे पञ्चदशी तथा।
मन्वन्तरादयचैता दत्तस्याक्षयकारकाः ॥
मानं दानं जपो होमः स्वाध्याय-पिटतर्पणम् ।
सर्व मेवाचयं विन्द्यात् कृतं मन्वन्तरादिपु ॥
(अवामावस्थाष्टमीव्यतिरेकेण सर्वाः शुक्ला एव) ।
(पुरा
णान्तरेण तु यावणस्थामावस्या भाद्रपदस्य कृष्णाष्टमी मन्वन्तरा-'
दिरिति प्रतिपादितम्)।
तद्यथा। पाखिने शलनवमी हादशी कार्तिके तथा।
हतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ।
यावणस्याप्यमावस्या पौपस्यैकादशी तथा ।
आपादस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी।
नभस्यस्याष्टमी रुष्णा तथापाढ़ी च पूर्णिमा।
कात्ति की फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठी पञ्चदशी तथा ।
मन्वन्तरादययता दत्तस्याचयकारकाः ।
अथ व्यतीपातादिकालाः।
ही पदणीमिति चित्पादः।

·६८
दानखणं अध्यायः] हेमाद्रिः।
याज्ञवल्क्यः । शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रन्तु दिनक्षये ।
विषुवे शतसाहस्रं व्यतीपातेवनन्तकम् ॥
वाराहपुराणे । द” शतगुणं दानं तच्छृतघ्न दिनक्षये ।
शतघ्न तस्य संक्रान्तौ शतघ्नं विषुवे ततः ।
युगादो तच्छतगुणमयने तच्छताहतम् ॥
सोमग्रह तच्छतघ्नं तच्छतघ्नं रविग्रहे।
असंख्येयं व्यतीपाते दानं वेदविदो विदुः ॥
'शतघ्नं शतगुणमित्यर्थः ।
तथा । उत्पत्ती लक्षगुणं कोटिगुणं भ्रमणनाडिकायान्तु ।
अर्बुदगुणितं पतने जप-दानाद्यक्षयं पतिते ।
उत्पत्त्यादिमानमुक्त ज्योति शास्त्रे ।
विंगतिर्दियुतीत्पत्ती भ्रमणे चैकविंगतिः
पतने दशनाडयस्तु पतिते सप्त नाड़ियाः ।
(व्यतीपातोत्र विष्कुम्भादियोगेषु सप्तदगयोगः) ।
(हाइमनुना त प्रकारान्तरेण व्यतीपातो दर्यितः)।
यवणा-जि-धनिष्ठा-ट्री-नागदैवत-मस्तके।
यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ।
'नागदैवतम्' अनेपा। 'ममा, प्रथमचरणाः ।
(मस्तकइति श्रवणादिभिः प्रत्येकं सम्बध्यते)।
(शास्त्रान्तरेऽन्योपि व्यतीपात उत.)।
पक्षाननस्थो गुरु-भूमिपुत्रो मेषे रविः स्याद्यदि उक्लपक्षे ।
•पुप्रमिति पाठानरम्।

·हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः । पाशाभिधाना करभेण युक्ता तिथियंतीपात इतोह योगः ॥ अस्मिन् हि गो-भूमि-हिरण्य-वस्त्र-दानेन सर्व परिहाय पापम् । शूरत्व मिन्द्रत्वमनामयत्वं मन्वाधिपत्यं लभते मनुष्यः । ‘पञ्चाननः' सिंहः। 'गुरु-भूमिपुत्रों' वृहस्पत्यङ्गारको। 'पाशाभिधाना' हादशी। 'करभम्' हस्तनक्षत्रमिति । ( ज्योतिःशास्त्रे तु रवि-चन्द्रयोः संक्रान्तिसाम्ये सूक्ष्मी 'वैत- व्यतीपाती' दर्शितौ)। तदाह गालकः। चन्द्रार्कयोनयनवीक्षण जातमूर्ति: कालानलद्युतिनिभः पुरुषोतिरौद्रः । .. अस्त्रोद्यतो भुवि पतंच निरीक्षमाणः कद्धातयेहमिति च व्यतिपातयोगः । श्राह भृगुः। क्रान्तिसाम्यसमयः समीरितः सूर्य पर्वसदृशी मुनीखराः । तत्र दत्त-हुत-जप्त-पूजनं कोटि-कोटि-गुणमाह भार्गवः ॥ (अयमी सूर्या-चन्द्रमसोः क्रान्तिसाम्ये पुण्य कालहयं सम्भ- वति)। 'एकः' व्यतीपाताख्यः। 'अपर: वैधतास्यः। (तत्र संक्रान्तिसाम्यलक्षणस्य व्यतीपातस्य गण्डोत्तरादी- दारभ्य क्रमगः साईप पर योगेषु सम्भवोस्ति वैत संजस्य तु शक्रयोगादारभ्य साईपु संयोगेषु सम्भवोस्ति वैधते व्यतीपाते दत्तमचयक्तद्भवेत्) । भरद्वाजः। व्यतीपाते वेटते च दत्तस्यान्तो न विद्यते । व्यतीपाते विशेपेग स हि सूक्ष्मः प्रकीर्तितः । (म्यूनप्रकारेण प्रसिवस्तु सप्तविंशतितमो योगो वैधत इति)। ३ R

·७१
दानखण्डं ३अध्यायः । हेमाद्रिः।
अथोपरागकालः।
पद्मपुराणे। चन्द्रस्य यदि वा भानो राहुणा सह सङ्गमः ।
उपराग इति ख्यातस्तत्रानन्तफलं स्मृतम् ॥
इन्दोलचगुणं पुण्यं रखेर्दशगुणं भवेत् ।
गङ्गातीरे तु सम्प्राप्त इन्दोः कोटी रवेश ॥
'रयेईगगुणमिति' लचगुणाद्दशगुणमित्यर्थः ।
एवमुत्तरतापि।
तथा। रविवारे रवासः सोमे सोमग्रहम्तथा ।
चूड़ामणिरिति ख्यातम्त चानन्त फलं स्मृतम् ॥
भरद्वाजः । चन्द्र-सूर्योपरागे च यत्कर्त्तव्यं तदुच्यते ।
सर्व हेममयं दानं सर्व ब्रह्मसमा हिजाः ।
सर्व गङ्गासमं तोयं राहुग्रस्ते दिवाकर
ऋष्यशृङ्गः। राहुग्रस्त यदा सूर्यो यस्तु थाई समाचरेत् ।
तेनैव सकला पृथी दत्ता विमस्य वै करे ॥
मातातपः। अयनेषु सदा देयं विशिष्टं स्वगृहेषु यत् ।
पड़गीतिमुखेचैव विमोक्षे चन्द्र-सूर्ययोः ।
'विमोचे वर्तमाने न त विमुतायोरित्यर्थः ।
उपरागे तु तत्कालमिति स्मरणात् ।
तथाच वशिष्ठः । नाडाः पोड़ग पूर्वेण संक्रान्तेस्तु परेण च । ।
राहोईर्शनमात्रेण पुण्यकाल:
प्रकोर्तितः।
जापानिरपि । संक्रान्तो पुण्य कालमुतु पोड़शोभयतः कलाः ।
चन्द्र-सूर्योपरागेत यावदर्शनगोचरः।
प्रय संक्रान्तिकाला

·७३
हेमाद्रिः।
दानखण्डं ३अध्यायः ।
प्राह गातातपः।
संक्रान्तौ यानि दत्तानि हव्य-कन्यानि दाटभिः ।
तानि नित्यं ददात्यकः पुनर्जन्मनि जन्मनि ॥
रविसंक्रमणे पुण्ये न सायाद्यो हि मानवः ।
सप्तजन्मान्तरं योगी दुःखभागी सदा भवेत ॥
हाइवशिष्ठः। अयने हे च विषुवे चतसा पड़शीतयः।
चतस्री विष्णपद्यय सनान्यो हादश स्मृताः ।
झपकर्कटसंक्रान्तो हे तूदग्दक्षिणायने ।
विपुवे च तुला-मेषे गोलमध्ये ततो पराः ॥
'भप' मकरः। 'गोलः' राशिचकम् ।
कन्याया मिथने मौने धनुष्यपि रवेर्गतिः ।
पडगोतिमुखा प्रोक्ता पडशीतिगुणा फलैः ॥
हप हथिक कुम्भेषु सिहे चैव यदा रविः ।
एतहिणुपदं नाम विपुवादधिकं फले ।
गालयः। मध्ये विषुवति दानं विष्णुपदे दक्षिणायने चादी ।
पड़गीतिमुखेतीते तथोदगयनं भूरि फलम् ।
(एतच्च फलाधिक्यप्रतिपादनार्थमुक्तम्)।
पर्वकालस्तु सक्रान्तः प्रागूर्दश्च भवेदिति ।
तदाह देवलः। संक्रान्तिसमयः सूक्ष्मो दुर्जयः पिशितक्षणैः ।
तपोगयाग्यधयोई विवाद्यः पविविताः ॥
भासवसझम पुवं दिनाई मान दानयो।
राषो सक्रमणे भानोविपुवत्ययने दिने ।
यायाः सनिमिता नाडाम्ताम्ताः पुण्यतमाः स्मृताः ।
.

·.. 'दानखण्डं अध्यायः हेमाद्रिः। (अयमर्थः सर्वास्वपि संक्रान्तिषु अतीतत्वमनागतत्ववा- नादृत्य अत्र दिनाई अतोता-नागता वा संक्रान्तिः सनि. हिता भवति तत सान-दानादिकं कार्यमिति)। वशिष्ठस्तु विशेषमाह। विंशत्कर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः स्मृताः . वर्तमाने तुला-मेषे नाडास्तूभयतो दश ॥ (अव वर्तमान उभयतइति च सबैरेव कर्कटकादिभिः सम्बध्यते)। पड़शोत्यां व्यतीतायां प्रष्टिरुक्तास्तु नाडिकाः । पुण्याख्या विष्णुपद्याञ्च प्राक् पश्चादपि थोड़श ॥ 'अष्टिः' पोड़ा। 'पड़शीत्यामतीतायामिति' पुण्यभूय: स्वाभिप्रायेणैतत् । (पड़शीतिमुखेपि पूर्वमपि पुण्यकालस्य प्रतिपादितत्वात्) । तदुक्त स्मृत्यन्तरे। विष्णुपद्या धनुनि नृयुक्न्यास ये यंदा । पूर्वोत्तरगतौ रात्री भानोः संक्रमणं भवेत् ॥ 'पूर्खाले पञ्च नाट्यस्तु पुण्याः प्रोक्ता मनीषिभिः । अपराहत पश्चैव योते स्मात च कर्मणि म (अनेन रात्री पड़गीत्यामतीतायामुत्तरदिने पूर्वाद्धे पञ्च- * नाद्यः पुण्खा भवन्ति)। भाविन्याञ्च पूर्वदिवसे अपराह पञ्च- नायः पुण्या भवन्तीत्युच्यते । 'नृयुब मिथुनरागिः। पति संक्रमणे पुण्यमहः रूस प्रकीर्तितम् । (१०) .. .

·७४ हेमाद्रिः। [दानखण्ड ३अध्यायः रात्री संक्रमणे पुण्य दिनाई नान-दानयोः ॥ अईराबादधम्तस्मिन् मध्याह्नस्योपरि क्रिया । अर्द्ध संक्रमणे चोईमुदयात् प्रहरदयम् ।। पूर्ण चेदईरात्रे तु यदा संक्रमते रविः। प्राईहिनदयं पुण्यं मुक्त्वा मकर कर्कटौ ॥ अयमर्थः पूर्वरात्रसंक्रमणे पूर्वस्याह-उत्तरार्दै दानादि- क्रिया। अपररावसंक्रमणे तु उत्तरदिवसस्य पूर्बा हे दानादि . क्रिया। अयनराव-संक्रमे तु उत्तरदिवसस्य पूर्बाह दानादि क्रिया। मध्यरावसंक्रमे तु दिनहयं पुण्यम्। रात्री नान-दानादि प्रतिषेधात् । यस्तु संयूयते । संक्रान्त्यादिषु रानावपि मानदाना- 'दिकं कुर्यादिति तद्दक्षिणोत्तरायणविषयम् । अतएवोक्तम् मुन्ना मकारकर्कटाविति । -कर्कटयो रात्रावपि. मान- दानानुग्रहे या याः सन्निहिता नाड्य इत्यवधेयम् । राम्रो मान- दानादिप्रतिषेधस्तु संक्रान्त्यन्तरे व्यतिष्ठत एवेति । विषुयादिपु सूहापुण्यकालमाह । गालयः । विपुवे षण्मुहत्तं स्यात् पडगोतिमुखे हयम् । तथा विष्णुपदे त्रीणि पुण्यानि मुनयो विदुः। फलमाह भरद्वाजः। पहशोत्यान्तु यहानं यदानं विपुवे हये । दृश्यते सागरम्यान्तम्तस्यान्तो नैव विद्यते । विष्णुपदादिसूक्ष्मतमं पुण्यकालमा । गातयः । स्थिरभे विष्णुपदं पडगीतिमुख द्वितनुभे सुम्लामये । पिपुवन्तुर्ये दनायनं मगे सौम्यक मूर्यो। ततय मकर-

·हेमाद्रिः।
७५
-
दानखण्डं अध्यायः
पूर्वलोकाख्यातमेतत् ।
अयनांशकतुल्येन कालेनैतत् स्फुटंभवेत्
सर्वविष्णुपदाद्युतभेदादि धयनेऽन्यथा ॥
मृग-कर्कादिगे सूर्ये याम्योदगयने सति ।
तदा संक्रान्तिदाने स्युरुता विष्णुपदादयः ।
(अयमर्थः राशि प्रति त्रिंशदंगका भयन्ति सूर्याय पति-
दिनमेकैकमंग भुते तत्र यायद्विरंगरयनयुतिर्भवति तायता
सूर्यस्य भोग्यकालेन भाविनां विष्णुपदादिकानां युतिर्भयतीति
ततर यदा हादशभिरयनयुतिर्भवति तदाभायिन्याः संक्रान्ते-
हीदगभिदिनराक् पुण्यकालो भवति तम्मिंय तच्छान्तिनिमित्त
दानादि कर्तव्यमिति एवं न्यूनातिरिकोष्वपि बोदव्यम् ।
केपलमादित्यस्यैव संक्रमसमये पुण्यकालः किन्तु सपामपि
यहाणां नक्षत-रागिसंक्रमे पुण्यकाली भवतीति ।
सदु ज्योतिःगा।
नक्षत्र-राग्यो रविसंक्रमे म्युरीक परपापि रमेन्दुनाहाः ।
पुण्याम्तन्दोमिधरापर्युगा एकैर नाटो मुनिभिः एभोला ।
नाडायतस्रः सपला कुजस्य बुधस्य तिस्रः पलविजयुताः ।
पाईनाडा: पलमप्तयुता गुरोस्तु गने मपलायतमः ।
हिनागनाडाः पलमप्तयुक्ता गर्नयरस्याभिहिताः सुपुष्याः ।
पाये तु मध्ये जप-दान होमं फुर्षववानोति सुरेन्द्रधाम ।
प्रयायः।
(पादित्यस्य रागि-नरागमने पर्धा परतय पोड़ग घटिका
पुरखकालः । सपा पन्द्रस्यापि रागि-नवनगमने घटिकका पसानि-

·..
हेमाद्रिः। दानखण्डं ३अध्यायः
त्रयोदश अवाक्परतश्च पुण्यकाकः। एवं मङ्गलस्य घटिका-
थतसः पलमेकञ्च पुण्यकालः।
तथा वुधस्य तिस्रो घटिका
थतुर्दशपलानि पुण्यकालः। वृहस्पतेरपि साीयतस्रो घटिकाः
सप्तपलानि पुण्यकालः ।
'शुक्रस्य चतयो घटिकाः पलमेकञ्च
पुण्यकालः। शनैश्चरस्यापि हाशीतिघटिकाः सप्तपलानि
पुण्यकाल इति ॥
अथ प्रकीर्णकाला॥
आह विषणुः। अमावस्या व्यतीपातो ग्रहण चन्द्र-सूर्ययोः ।
मन्वादयो युगादिय संक्रान्तिर्वैधतिस्तथा ।
दिनक्षयं दिनच्छिद्रमवमञ्च तथा परम् ।
'देऽयने विषुवदयुग्म पड़शीतिमुखन्तथा।
चतस्रो विष्णुपद्यश्च पुत्रजन्मादि चापरम् ।
आदित्यादिग्रहाणाञ्च नक्षत्रैः सह सङ्गमे ।
विनेयः पुण्यकालोयं ज्योतिर्विद्भिर्विचार्य च ।
तब दानादिकं कुर्यादात्मनः पुण्यद्धये ॥
'अमावास्यादीनि प्रसिद्धानि। दिनक्षयमुक्तम् पद्मपुराणे ।
हौ तिथ्यन्तावेकवारे यस्मिन् स स्याद्दिनक्षयः ।
वशिष्ठोप्याह । एकस्मिन् सावने त्वह्नि तिथीनां वितयं यदा ।
तदा दिनक्षयः प्रोक्तस्तव साहसिकं फलम् ।
दिनछिद्रलक्षणमाह ।
भृगुः। तियईतिथियोगर्दछेदादी शशिपर्वणः ।
सदृशौ दिवसच्छिद्रसमाख्यो प्राह भार्गवः ।
(अयमर्थः तिय्य करणं · करण-तिथि-योग-नक्षत्राणा-

·दानखण्डं ३ अध्यायः ] हेमाद्रिः ।
मन्ते यादौ च पर्वकालः सोमग्रहणतुल्यः स च दिनछिद्र
संजइति)।
‘कालमानमप्युक्तं तेनैव ।
छेदादिकालः कथितस्तिधिकृत्योघंटीइयम् ।
नाग-वङ्गिपलोपेतं तहे तत्त्वपलैर्युतम् ।
पलैः शोड़शभियुक्त नाडिकाहितयं युतेः ।
छेदादिसमयः प्रोक्तो दानेऽनन्तफलप्रदः ।
'कृतिः' करणं । 'नागः' अष्टी। 'वड़य' त्रयः। 'म' नक्षतम् ।
'तत्त्व' पञ्चविंशतिः । 'युतिः' योग: ।
तदयमथः सिद्धो भवति ।
(तिधिकरणयोराद्यन्ते घटिकायमष्टत्रिंशत्पलानि पुण्यकाल:)।
(नक्षत्रस्य तु पञ्चविंशतिपयुक्त घटिकाइयम्) ।
(योगस्यापि पोडशभिः पलैर्युत घटिकाध्यमिति)।
अवमलक्षण्माह।
विष्णुः। तिथिवयं स्पृगत्येको धारः स्यादवमं हि तत् ।
.विवारस्मृक् तिथिर्यत्र दिनस्मृक् च तदुच्यते ।
(अत्र दिनचयावमयोरियान् भेदः)।
यत्र तिथियावसाने वारावसानं स दिनक्षयः ।
यत्र तिथियावसानेपि वारानुष्टक्तिः सोऽयम इति ।
ब्राप्रोम। एकादश्यप्यमावस्या-पूर्णिमा-पुत्रजन्म छ ।
वैधुतिय व्यतीपातो भद्रा चावमवासरः ।
युगमन्वादयस्ते स्युरिन्दपर्वसमानकाः ।
फ्रान्तिसाम्य दिनछिद्रं ग्रहाणां भगमम्तथा ।

·हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः ।
'भगमः' राशिननवेषु गमनम् ।
देवी पुराणे । व्यतीपाती विष्णुपदं गड़शीतिमुखन्तथा ।
क्रान्तिसाम्यममावास्या ग्रहणं वैधतिय यः ।
संक्रान्तिय दिनच्छिद्रं तिघिडिदिनक्षयः ।
इत्यादि पुण्यकालस्तु होम-दानादिकर्मणः ।।
स्कन्दपुराणे। ग्रहणं चन्द्रसूर्याभ्यामुत्तरायणमुत्तमम् ।
विपुर्व सव्यतीपातं षड़शीतिमुखन्तथा ।
दिनच्छिद्राणि संक्रान्तियं विष्णुपदं पुनः ।
इति काला समाख्यातः पुंसां पुण्यविवईनः ।
अस्मिन् दत्तानि दानानि सान-हीम-तपांसि च ।
अनन्तफलदानि स्यः सर्ग-मोक्षपदान्यपि ॥
प्राह च्यवनः।
अमावास्या-संक्रान्ति-व्यतीपातवियुवायन-पड़शोतिमुख--विष्णु
पदादि-वैधति-ग्रहणन्तं स एव पुण्यकालः ॥
अयने पड़शीती च चन्द्र-सूर्यग्रहे तथा ।
युगादी वैधतौ चैव दत्तं भवति चाक्षयम् ॥
श्राह भातातपः।
अयनेषु तु यहत्तं पड़शीतिमुख च ।
चन्द्र-सूर्योपरागे च दत्तं भवति चाक्षयम् ॥
नारदः। विशाखास यदा भानुः कृत्तिकासु च चन्द्रमा।
स योग: प्रद्यको नाम पुष्करेष्वति दुर्लभः ॥
अथ निषिद्धकाला। तत्र शङ्खलिखिती।
पाहारं मैथुनं निद्रा सन्ध्याकाले तु वर्जयेत् ।

·.
'दानखण्डं ३ अध्यायः ] . हेमाद्रिः ।
कर्म चाध्ययनञ्चैव तथा दानप्रतिग्रही।
स्कन्दपुराणे । रात्रौ दानं न कर्त्तव्यं कदाचिदपि केनचित् ।
हरन्ति राक्षसा यस्मात् तस्मादातर्भयावहम् ॥
विशेषतो निशीथे तु न शुभं कर्म गर्मणे ।
अतो विवर्जयेत् प्राजो दानादियु महानिशाम् ।
तथा सानञ्चैव महादानं स्वाध्यायन्तु न तर्पणम् ।
प्रथमेऽब्द न कुर्वीत महागुरुनिपातने ॥
आह ज्योति पराशरः।
अग्न्याधेयं प्रतिष्ठाञ्च यन्न-दानादभिग्रहान् ।
मानल्यमभिषेकञ्च मलमासे यिवर्जयेत् ॥
वापी-कूप-तड़ागादि प्रतिष्ठोदमुखे रयो ।
दक्षिणामामुखे कुर्वन् न तत्फलमवाप्नुयात् ॥
बाले वा यदि वा हे शके वास्तमुपागते ।
मलमासवैतानि वर्जये यत्नतः सदा ॥
'मलमासः' अधिकमासः । तलक्षणमाह ।
प्रचेताः । एकराशिस्थिते सूर्ये यदा दर्शवयं भवेत् ।
हव्य-कव्य-क्रियाहन्ता तदा शेयोऽधिमासकःः ॥
पैठीनसिः। वत्सरान्तर्गतः पापी यज्ञानां फलनागवत् ।
नैऋत्य-यातुधानानामसंकान्तोऽधिमासकः ।
मलिनुचमसंक्रान्त सूर्यसंक्रान्तिवर्जितम् ।
पधिमासं विजानीयात् सर्वकम्मसु गहितम् ।
.
• ऐपदममिति कचिम्पार।

·.
॥
हमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः ।
तथा। श्रौत-स्मार्तक्रियाः सर्बा हादशे मासि कीर्तिताः ।
त्रयोदशे तु ताः सर्बा निष्फला इति संचिताः ॥
तस्मात् त्रयोदशे मासि न कुर्यात्ताः कथञ्चन।
कुर्वननर्थमेवाश कु-चात्मविनाशनम् ॥
हारीतः। इन्द्राग्नी यत्र हूयेते मासादिः स प्रकीर्तितः ।
अग्नीसोमौ स्थिती मध्ये समाप्तौ पिटसोमको।
तमतिक्रम्य तु यदा रविर्गच्छेत् कदाचन ।
आद्यो मलिम्बुचो ज्ञेयो हितीयः प्राकृतः स्मृतः
तस्मिंस्तु प्राकृते मासि कुयाच्छाई यथाविधि ।
तथैवाभ्युदयं कार्य नित्यमकं हि सर्वदा ॥
भानुना लडितो मासो ह्यनहः सर्वकर्मसु ।'
पष्टिभिहिवसम्मासः कधितो यादरायणैः ।
•पूर्वार्दन्तु परित्यज्य उत्तराई प्रशस्यते ॥
उपाकर्म च हव्यञ्च कव्यं पर्बोत्सवस्तथा ।
उत्तरे नियतिः कुर्यात् पूर्वे तनिष्फलं भवेत् ॥
पाराशरः। उपाकर्म-तथोत्सर्ग: प्रसवाही-त्सवाष्टकाः
मासदौ पराः काया वर्जयित्वा तु पैटकम् ॥
तथा ज्योति शास्त्र ।
धटकन्यागते सूर्य वृश्चिके वाथ धन्विनि ।
मकरे वाथवा कुम्भे नाधिमासी विधीयते ॥
माण्डव्यः। गर्भ वाईपिके प्रेते भूते नित्ये त मासिके ।
व्यासः।
।
• प्रवाशेयकादय रनि पाठामारम् ।

·हेमाद्रिः।
१
दानखण्डं अध्यायः ।
प्रथमे चाब्दिक चैव नाधिमासो विधीयते ॥
अथ निमिडस्यापि धर्मविशेषेण पुण्यकालत्व मभिधीयते।
देवलः। राहुदर्शन-संक्रान्ति-विवाहा-त्यय-सृदिषु ।
नान-दानादिकं कुय्युनिशि काम्यव्रतेषु च ॥
हद्दवसिष्ठः । ग्रहणी-दाह-संक्रान्ति यात्रादिप्रसवेषु च ।
दानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रात्रावपि तदियते ॥
विष्णुधर्मोत्तरे। पूजनन्वतिथीनाञ्च पान्थानामपि पूजनम् ।
तच रात्री तथा जेयं गवामुक्लञ्च पूजनम् ॥
महाभारते । रात्रौ दानं प्रशंसन्ति पिना लभयदक्षिणाम् ।
विद्यां कन्यां हिजयेष्ठा दीपमन्न प्रतिययम् ॥
थीमार्कण्डेयपुराणे।
महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थं प्रहरदयम् ।
सानं तत्र न कुर्वीत काम्य नैमित्तिकाते॥
विश्वामित्रः । महानिशा के घटिके रात्री मध्यमयामयोः ।
नैमित्तिकन्तथा कुयानित्यन्तु न मनागपि ॥
अथ निमित्तानुरोधेन सदा पुण्यकालाः ॥
विष्णुधर्मोत्तरे । कालः सर्बोपि निर्दिष्टः पात्रं सर्वमुदाहृतम् ।
अभयस्य प्रदाने तु नात्र कार्या विचारणा ।
तदैव दानकालस्तु यदा भयमुपस्थितम् ॥
न कालनियमो दृष्टी दीयमाने प्रतियये ।
तदैव दानमस्थोतां यदा पान्यसमागमः ॥
न हि कालं प्रतीक्षेत जलं दातुं यान्विते ।
* यायानोति कचित् पाठः ।
(११)
*
.
तथा।

·दानखण्डं अध्यायः] माद्रिः।
३
भविष्यपुराणे। न हीयते यत्र धर्गचतुष्पात् सकलो हिज ।
स देशः परमो नित्यं सर्वपुखतमो मम ॥
विद्धिः सेवितो यश्च यस्मिन् देशे प्रवर्तते ।
शास्त्रोक्तश्चापि विप्रेन्द्र स देशः परमोमतः ।।
याज्ञवल्काः । यस्मिन् देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन् धर्माविवीधत :
श्रोमार्कण्डेयपुराणे।
सद्यस्य चोत्तरी यस्त यत्र गोदावरी नदी।
पृथिव्यामपि कृत्स्रायां स प्रदेशोऽतिपावनः ।
व्यासः। गङ्गाद्वारे प्रयागे र अविमुक्त च पुष्करे।
नगरे चाहहासे च गङ्गासागरसङ्गमे ।
कुरुक्षेत्र गयायाञ्च तीर्थे वामरकण्ट के ।
एवमादिषु तीर्थेषु दत्तमक्षयतामियात् ।
सर्वतीर्थमयोगङ्गा तत्र दत्त महाफलम् ॥
स्कन्दपुराणे। वाराणसी कुरुक्षेत्र प्रयागः पुष्कराणि च ।
गङ्गा-समुद्रतौरञ्च नैमिषामरकण्टकम् ।
श्रीपर्वत-महाकालं गोकर्ण वेदपर्वतम् ।
इत्याद्याः कीर्तिता देशाः सुरसिद्धनिषेविता
सर्व शिलीचयाः पुण्या: सवा नद्यः ससागराः।
गो-सिद्धमुनि-वासाय देशा: पुण्याः प्रकीर्तिताः।
एषु तीर्थेषु यहत्तं फलस्यानन्यसवेत् ॥
पद्मपुराणे। गङ्गा चोदमुखी यत्र यत्र प्राची सरखती।
तब तुमतं पुण्यं मान-दानेषु सुन्नत ॥
लिङ्ग वा प्रतिमा वापि दृश्यते यत्र कुत्रचित् ।
.

·हेमाद्रिः। दिानखण्ड ३अध्याय.
तत् सर्व पुण्यतां याति दानेषु च महाफलम् ।
अनमोले। नदीतीरे गां गोंठे ब्राह्मणानाञ्च वेश्मनि ।
दत्तं गतगुणं प्राहुलचमादित्यसन्निधौ ।।
शिवस्य विष्णीवङ्गेश्च सनिधी दत्तमक्षयम् ।
तथा। अग्निहोत्रे गवां गोष्ठे वेदघोषपविविते।
शिवायतनसंस्थाने यदल्पमपि दीयते। .
तदनन्तफलं जेयं शिवजेतानुभावतः ॥
मरस्यपुराणे । गालग्रामसमुहूतः शैलशकाङ्कमण्डितः ।
यत्र तिष्ठति वसुधे तत्क्षेवं योजनवयम् ॥
हारवत्याः शिला देवि मुद्रिता मम मुद्रया ।
यत्रापि नीयते तत्स्यातीर्थ धादशयोजनम् ॥..
तथा। प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येवायतनेषु च ।
दत्त्वा पाचयमाप्नोति नदी-पुण्यवनेयु च ॥
'पायतने गहरादिक्षेषे।
तदुत्तां भविष्यपुराणे।
क्रोशमा भवेत् चित्र गियस्य परमात्मनः ।
प्राणिनान्तन पश्चत्वं शिवसायुज्यकारणम् ।
फन्नं दत्त हुतानाच अनन्तं परिकीर्तितम् ।
मनुनैः स्थापित लिने क्षेत्रे मानमिदं भृतम्
सयम्मुपि सहस्रं स्यादा चैव तदईकम् ।
प्रय यहाण्यं दानामुच्यते ।
स्कन्दपुराणे। दानं दद्यात् प्रयत्न यहा-पूतमतन्द्रितः।
यहालतं यत्पमपि दानमानस्थमयुतेना

·दानखण्डं अध्यायः।] हेमाद्रिः।
अंथयापि यहत्त सर्वसमयि सत्तम ।
न तत् फलाय भवति तमाच्छ्रडा समाययेत् ॥
देवलः । प्रदाय शाकमुष्टिम्वा यडा-भक्ति-समुद्यतम ।
महते पात्रभूताय सर्वाभ्युदयमाप्नुयात् ॥
महाभारते। यदया साध्यते धर्मों महद्भिर्नार्थराशिभिः ।
निष्किञ्चनास्तु मुनयः यावन्तो दिवं गताः ।।
धमार्थ-काम-मोक्षाणां छुड़ा परमकारणम् ।
पुंसामथद्दधानानां न धर्मो नापि तत्फलम् ॥
वहिपुरणात् । यहापूर्ध्वाः सर्वधमाः अडामध्यान्तसंस्थिताः ।
थडा-निष्ठा:-प्रतिष्ठाथ धमाः अद्वैव कीर्तिताः ॥
- युतिमावरसा सूक्ष्माः प्रधानपुरुषेवराः ।
श्रद्धामात्रेण ग्टद्यन्ते न वाक्येन न चक्षुपा॥
कायतशैनंबहुभिर्न चैवार्थस्य राशिभिः ।
धर्मः सम्प्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धाहीनैः मुरैरपि ॥
या धर्मः परः सूक्ष्मः अहा ज्ञान हुतन्तपः ।
श्रद्धा-स्वर्गय मोक्षय यहा सर्वमिदं जगत् ॥
सर्वखं जीवितश्चापि दद्यादयडया यदि ।
नाप्नुयात् सकलं किञ्चित् श्रद्दधानस्ततो भवेत् ।।
वेदव्यासः।
वै सात्विकी देवी सूर्यस्य दुहिता नृप ।
सवित्री प्रसवित्री च जीवविश्वासिनी तथा ।
वाग्वई वायते थडा मनोहइञ्च भारत ।
महाभारते। क्रियावान् श्रद्दधानय दाता प्राज्ञोऽनसूयकः
धमा धर्म-विशेषज्ञः सर्वन्तरति दुस्तरम् ॥
यडा
3

·स्कन्द पुराण । : हेमाद्रिः [दानखण्ड ३अध्यायः। श्रद्दा मातेव जननी ज्ञानस्य सुरूतस्य च तस्माच्छुद्धां समुत्पाद्य ज्ञानं सुकृतमर्जयेत् ॥ मनुः। यहयेष्टश्च पूर्तञ्च नित्यं कुर्यात् प्रयत्नतः । श्रद्धारते वक्षये ते भवतः स्वागतेईनैः । याज्ञवल्करः । दातव्यं प्रत्यहं पात्र निमित्तेषु विशेषतः । याचितेनापि दातव्यं यदापूतन्तु शक्तितः ॥ वृहस्पतिः। मन्त्राज्यदोयाडोमे त तपसीन्द्रियदोपतः । न्यूनता स्यावदाने तु यदायुक्त भवेत् क्वचित् ॥ (एतच देशनिरूपणञ्च पूर्व वतखण्डादावव प्रपञ्चितम् हत पात्रादिदानाङ्गनिरूपणप्रतिजानिर्वहणार्थं दिमानमेव प्रदर्शितम् । न चात्र भविष्यपुराणमतेन दानाङ्गपञ्चके निरू- प्यमाणे दानाङ्गभूतस्यापि दातः कथं पृथगनुपादनमिति शश- नौयं दानस्य दाटव्यतिरेकेणानुपपत्तेस्तेनैव तदाक्षेपात् एवं तर्हि देश-कालादेरप्यनुपादानंस्यात् अथ सामान्येनैव तदाक्षेपेपि ब्रह्मावतीदिविशेषलाभार्थ तविरूपणमिति दातापि तर्हि चित्वादिविशेपलाभार्थ निरू- पणीयः स्यात् उच्यते तत्तहिधायकवाक्यगतास्यातप्रत्ययोपात्तत्वा- देव तदनिरूपणं नत्वाक्षेपात् शुचित्वादिविशेषलाभस्तु यायान्तरादिति कत्रनभिधानपक्षे त प्रत्ययोपात्तभावनय यामाधारग्स्येन तदापात्र देगादिसाम्यं । एवमादिलशप:- नोचनया पड़नदानमितिवदता देवलेन तु निरूप्यतएव) । नयाहि । दाता प्रतिग्रहोता यहा देयश्च धर्मयुक् । देग-कानो च दानानामहान्येतानि पडू यिदुरिति । ..

·८७ . दानखण्डं अध्यायः हेमाद्रिा (तल्लक्षणन्तु मागभिहितमिति तु न पुनराट्रियामहे । न तु यादिवदितिकर्तव्यतापि दानाङ्गमित्यतः प्रति- पादनीयै)। यदाह याज्ञवल्काः । देश-काल-उपायेन द्रव्यं यदासमन्वितम् । यात्रे प्रदीयते यत्तत् सकलं धर्मलक्षणमिति । 'उपायः' इतिकर्तव्यता। अत्रीच्यते। (इतिकर्तव्यताविशेषाम्तावत्तत्र दानविशेपेवेव प्रतिपाद- यिष्यन्ते तेषामिह प्रतिपादयितमशक्यत्वात् सामान्येनेति- कर्तव्यता पुनरवश्यं वक्तव्येति तदर्थमिदं प्रकरणमारभ्यते । इति श्रद्धा निरूपणम्)। अथ दानसामान्यविधिरुयते । तव दाटधमाः । भविष्य पुराणे । सम्यक् संसाधनं कर्म कर्तव्यमधिकारिणा । निष्कामेन महावीर काम्य' कामान्वितेन च ॥ आचारयुक्तः श्रद्धावान् प्राज्ञो योऽध्यात्मवित्तमः । कर्मणां फलमाप्नोति न्यायार्जितधनय यः॥ 'सम्यक् प्रथमकल्पादिना। 'संसाधनं' यथाविहित- साधनम् । 'अधिकारिणा' अर्थिना' समर्थेन विदुषा च । 'अध्यात्मवित्तमः' परलोकमलभागिन्यामनि दृढ़प्रत्यय- वान्। 'न्यायाजितधनः' वह त्यर्जितधनः । आपस्तम्बः। ., प्रयोजयिता-नुमन्ता कति वर्गनरकफलेषु भागिनः यो भूय आरभते तस्मिन् फलविशेषः॥ याज्ञवल्काः । विधिदिष्टन्तु यत्कर्म करोल्यविधिना तु यः । - .

·८८
हेमाद्रिः।
[दानंखण्डं ३अध्यायः।
.
फलं न किञ्चिदानोति लेशमात्रहि तस्य तत्
मनुः । प्रभुः प्रथमकल्पस्य योनुकल्पन वर्तते ।
न साम्परायिकं तस्य दुतेर्विद्यते फलम् ॥
'साम्परायिक' पारलौकिकम् ।
योगियाज्ञवल्काः । श्रद्धा-विधि-समायुक्त की यत् क्रियते नृभिः ।
सुविशुद्धन भावेत तदानन्त्याय कल्पते ।
विधिहीनं भावदुष्टं कृतमथहया च यत् ।
तदरन्त्यसुरास्तस्य मूढस्य ह्यहतात्मनः ॥
भविथोत्तरे । काम्यो दानविधिः पार्थ क्रियमाणे यथातथम !,
फलाय मुनिभिः प्रीतो विपरीतो भयावहः ॥
गागड़पुराणे। प्रगस्तदेश-काले च पाने दत्त तदक्षयम् ।
कोटिजन्मार्जितं पापं ददतस्त्वस्य नश्यति ।
सफलाङ्गोपि सम्भारो यस्य दानक्रियाविधी ।
सम्भवेदपि पापीयान् स सद्यो मुक्तिमेष्यति ॥
देवीपुराणे। शचिना भायपूतेन शान्ति-सत्य-व्रतादिना।
अपि सर्पपमात्रोपि दातारं तारयेदिह ॥
दक्षः। दानव विधिवष्टेयं काले पात्र गुणान्वित ॥
यमः। सर्वत्र गुणवहानं सपाकादिष्वपि स्मृतम् ।
देगे-काले विधानेन पावे दत्तं विशेषतः
'गुणयत्' उत्तमफलम् ।
तया। दानं हि बहुमानायो गुग्णवहा प्रयच्छति ।
म सु प्रेत्य धनं नया पुत्रपौतः सहायुते ।
परवानुपहवेह दानं दत्त्वा विचक्षणः ।
,
।
॥

·दानखण्डं अध्यायः।] हेमाद्रिः।
सुखोदयं मुखोदकं प्रेत्य वै लभते धनम् ।
'अनुपहत्य, पीड़ामनुत्पाद्य, "सुखोदक” सुखोत्तरफलम् ।
रामायणे । नावजया प्रदातव्यं किञ्चिदा केनचित् काचित् ।
अवजया हि यइत्त दातस्तद्दीपमावहेत् ।
शातातपः। अभिगम्य तु यहानं यच दानमयाचितम् ।
विद्यते सागरस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते।
प्रकृन्नानि च दानानि ज्ञानञ्च निरहंकृतम् ।
तपांसि च सुतप्तानि तेषां फलमनन्तकम् ॥
ब्रह्मप्रोक्त । गुप्ताध्यायी गुप्तदाता गुप्तपूजाग्निसक्रियः ।
पूज्यते सर्वलोकेषु सर्वदेवैः शतक्रतुः ॥
व्यासः । वयं नीत्वा तु यदानं भक्त्या पावाय दीयते
तत्सहस्रगुणं भूला दातारमुपतिष्ठति ॥
सहस्पतिः। ते प्रदीयते गत्वा वेतायां दीयते रहे।
दापरे च प्रार्थयति कलौ चानुगमान्विते ।
(प्रतिग्रहीटग्रहं गत्वा यहीयते तत्कृते युगे
दत्तं भवति)। प्रतिग्रहीतारं स्वगृहमाझ्य यद्दीयते
तत्त्रेतायुगे दत्तं भवतीत्यर्थः । एव मुत्तरत्नापि ॥
पह्निपुराणे । तमोवृतस्तु योदद्याद्रयात् क्रोधात्तथैव च। .
नृप दानन्तु तत्सर्व भुत गर्भस्य एव च ॥
ईर्षा-मन्युमनाश्चैव दभार्थ चार्थकारणात् ।
योददाति हिजातिभ्यः स बातत्वे तदश्रुते ॥
देशे काले च पात्रे च योददाति दिजातिए ।
परितुष्टेन मनसा यौवने तु तदश्रुते ॥
(१२)

·हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः।
वैवदेवविहीनं च सन्ध्योपासनवर्जितम् ।
यहानं दीयते तत्तु बडकाले समथुते ॥
आह मनुः । न विस्मयेत तपसा वदेदिष्ट्वा नचानृतम्।
नार्जीविप्रवदेहिप्रान् न दत्त्वा परिकीर्तयेत् ॥
यन्नोऽनृतेन चरति तपः क्षरति विस्मयात् ।
आयुर्विप्रापवादेन दानन्तु परिकीर्तनात् ॥
यमः। आशां कृत्वा दातारं दानकाले निषेधकम् ।
दत्त्वा सन्तप्यते यस्तु तमाहुब्रह्मघातकम् ।।
हारीतः । दानं ज्ञानं तपख्यागोमन्त्रकम्मविधिक्रियाः।
मङ्गलाचारनियमाः शौचभ्रष्टस्य निष्फलाः ॥
पाह प्रचेताः । मातोऽधिकारी भवति देवे पिवेर च कर्मणि ।
पवित्राणां तथा जाप्ये दाने च विधिचीदिते ।
वायुपुराण । क्रियां यः कुरुते मोहादनाचम्येह नास्तिकः ।
भवन्ति न तथा तस्य क्रियाः सर्वा न संशयः॥
गाटायनः। दानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्चनम् ।
प्रौदपादोन कुर्बीत खाध्यायं पिळतपणम् ॥
प्रासनारूढ़पादस्तु जान्वी| जयोस्तथा।
कृतावसाथिकोयय प्रोट्पादः स उच्यते ।
यगिठः । यजले शुष्कवस्त्रेण स्थले चैवाईवाससा।
जपो होमम्तथा दानं तर सर्व निष्फलं भवेत् ।।
विपशुपुराणे। होमदेवानावास क्रियाखाचमने तथा ।
नैकवसः प्रवर्तत हिजवाचनके नपे ।
'हिजवाघनके, दिजम्वस्तिवाचनादी।
।

·दानखण्ड ३अध्यायः ] हेमाद्रिः।
शातातपः। सयादंसात्परिभ्रष्टकटिदेशभृताम्बरः ।
एकवस्तन्तु तं विद्यात् दैवे पिच वर्जयेत् ॥
लोकगौतमः। म्राने दाने जपे होम देवे पित्रा च कर्मणि ।
बनीयावासरी कमां शेषकाले यथा रचिः ॥
याजवल्काः। परिधानादहिः कक्षा निवडा घासुरी भवेत् ।
धर्मकर्मणि विद्धि बनीया प्रयत्नतः ॥
'बहिः कक्षा, बहिनिर्गता कवेत्यर्थः ।
मनु । न कुर्यात् कस्यचित् पीड़ां कर्मणा मनसा गिरा।
आचरनभिषेकन्तु कमाण्यप्यन्यथा चरन् ।
सन्ध्ययोरभयोप्ये भोजने दन्तधावने।
पिटकाये च देवेच तथा मूत्रपुरीषयोः ।।
गुरूणां सविधौ दाने बागेचैव विशेषतः।
एए मौनं समातिष्ठन् स्वर्ग प्राप्नोति मानवः ॥
परामरः । माने दाने जपे होमे, दैवे पित्रोच कर्मणि ।
सव्यापसव्यौ कतव्यौ सपवित्रौ करो हिजः॥
लघुहारीतः। जपेहोमे तथा दाने खाध्याये पिटतपणे ।
अशून्यन्त करं कुर्यात् सुवर्णरजतैः कुशैः ।
दर्भहीना तु या सन्ध्या यश्च दानं विनोदकम् ।
असंख्यातच यजप्त तत्सर्वं निष्प्योजकम्॥
हारीतः। देवाय मितरचैव तपोयन्त्रदानानामौशमन्तार:
सर्वकार्यसाधनानामाभियोपसर्गेभ्योरक्षितारो भवन्ति, मन्त्रा
देवता स्तदा एवं सिइमन्ववत् करोति, देववत्करोति, यहदाति
देवताभिरेक तहदाति, यत्प्रतिहाति देवताभिरेव तत् प्रति-

·हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः।
रहाति, तस्मानामन्त्रवत्प्रतिमलीयात् यत्त्वमन्ततः प्रतिपादिता
हि देवतास्तुणी प्रतिग्रहीयुर्हि शठा भवन्ति तस्मान्मन्ववदद्धि-
रवीक्ष्य दद्यादालभ्य वा।
'अवोक्ष्य, प्रोक्षणं कृत्वा । 'आलभ्य, सोदव्येन पाणिना
स्पृहा ।
आपस्तम्बः॥ सह्यण्णुदकपूर्वाणि दानानि, यधाश्रुति वौहारे।
वौहारे, यज्ञे अन्वाहायंदानादौ यथाश्रुति यावदेव श्रुतं तावदेव
कुर्यात्रीदकपूर्वतादिनियम इत्यर्थः ।
वाराहपुराणे। सोयं दद्यात् हिजकरे दाने विधिरयं स्मृतः ।
सकुशोदकहस्तय ददामीति तथावदेत् ॥
गौतमः । अन्तर्जानुकरं कृत्वा सकुशन्तु तिलोदकम् ।
फलान्यपिच संधाय प्रदद्यात् अदयान्वित।
(पात्रासविधानेतु नारदीयपुराणे विशेष उक्तः)
मनसा पात्रमुद्दिश्य जल भूमौ विनिक्षिपेत् ।
विद्यते सागरस्यान्तो दानस्यान्तोन विद्यते ॥
धोम्यः। दानकाले तु सम्प्राप्ते पारस्यासविधी जलम् ।
अन्य विपकरे दत्त्वा दानं पात्र निधीयते ।
पट्विंगन्मतात् । पावं मनसि सञ्चिन्त्य क्रियावन्तं गुशन्वितम् ।
देणे काले च सम्प्राप्त देयमसु विनिक्षिपेत् ॥
(उभयासविधाने तु विशेषस्तत्रैवोक्तम्)
ट्रध्य-पाव-विकर्पयेत् परोक्षं दातुमुद्यतः ।
तत्याया? भुवं पाव ट्रव्यमादित्यदैवतम् ॥
भनो नोमिनि चिन पाठः
.

·प
८३:
दानखण्डं ३ अध्यायः ।) हेमाद्रिः।
धौम्यः। परीक्षेपि तु यहत्तं तीर्थे स्राने न सोदकम् ।
तहानं सोदकं प्राहुरनन्तफलदायकम् ॥
परीचे कल्पितं दानं पताभावे कथं भवेत् ।
गोवजेभ्य स्तथा दद्यात् तदभावे स्ववन्धुषु ।।
परोचेऽपिच यद्दत्तं भावपूर्वेण चेतसा ।
गुरु-मित्र हिजातिभ्य स्तत्तु दानमनन्तकम् ॥
परोक्षे खलु यहत्त स्वत्यक्षरविवर्जितम् ।
दृश्यते सागरस्यान्त स्तस्यान्तीनैव दृश्यते॥
आपस्तम्बः। तस्मादोमित्युदाहृत्य यन्न-दान-तपा-क्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोताः सततं ब्रह्मवादिनः ॥
त्रिमावस्तु प्रयोक्तव्य कमारम्भेषु सर्वशः ।
तिथः सादास्त कर्तव्या मात्रास्तत्वार्थचिन्तकः ।
देवताध्यानकाले न मुतं कुर्यात् न संशयः॥
वृद्धवशिष्ठः। नामगोत्रे समुच्चार्य सम्प्रदानस्याचात्मनः ।
सम्प्रदेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने तु पुंस्त्रयम् ।
('स्त्रयमिति, प्रपितामहादिपुरुषत्रयमित्यर्थः) ।
तदुक्तां। नान्दोमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् ।
नाम सङ्कीर्तयन् विहानन्यत्र पिलपूर्वकम् ॥
तथा दानहोमजपान् कुर्वन्नासौनाकुगसंस्तर।
एषां फलमनन्तन्तु लभते प्रामुखोनर ॥
स्मृत्यन्तरात् । नामगोचे समुच्चार्य सम्यक्यान्वितो ददेत् ।
सीत्वं देशकालादि तुभ्यं सम्प्रददे इति ।
न ममेति खखत्वस्य निहत्तिमपि कीर्तयेत् ॥

·हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः ।
पट्त्रिंयन्मतात् । प्रणोते तु समिऽग्नो जुहुयायाइतिच्यम् ।
उदगग्रेषु दर्भषु पात्र तेषूपपादयेत् ॥
प्रागग्रेषु स्वयंस्थित्वा दाताच परमखरम् ।
ध्यात्वा स्वपुण्यमुद्दिश्य दक्षिण प्रतिपादयेत् ॥
समस्ता व्याहती त्वा तत्रीपरि समापयेत् ।
वाह्मणं प्रतिपत्याथ ततः पात्रं विसर्जयेत् ॥
अनेन विधिना दानं दातव्यं होमपूर्वकम् ।
तत्कर्मदक्षिणावर्ज होमवर्जच नाहति ॥
एतच विहिताङ्गभूतहोमकेषु होमानुवादपुरस्सरमुपदर्शितं
तत्तदगुणविधिपरम्, अन्यथा घतथादृष्टशिष्ठाचारेषु ताम्बलादि-
दानेष्वपि प्रसङ्गः स्यात् । अथ प्रतिग्रहीलधर्माः ।
अधाण्ड पुराणे ।
शुचिः पवित्रपाणिय ग्रहीयादुत्तरामुखः ।
अभीष्ट देवतां ध्यायन् मनसा विजितेन्द्रियः ॥
कृतोत्तरीयकोनित्यमन्तर्जानुकरस्तथा ।
दातुरिटमभिध्यायन् प्रहीयात् प्रयतः शुचिः ।।
प्रापस्तम्या । प्राईवासास्तु या कुर्यात् जपहीमं प्रतिग्रहम् ।
मर्ष तद्राक्ष विन्देत् बहिर्जानुच यत्कृतम् ॥
बौधायनः।
कायायवासा कुरुते जपहोमप्रतिग्रहान् ।
तहेषगमं भवति हव्यकव्यं स्वधा हविः ।
हागनेयः। इम्तमध्ये बनतीर्थ दक्षिणग्रहणे नतु ।
पार प्रचेताः। दक्षिणमध्यहम्ने मानणस्याग्नेयं तीर्थमाग्नेयेन
प्रतियहोयादिति ।

·दानखण्डं ३ अध्यायः । हेमाद्रिः। गारुड़ पुराणे, स्रातः सम्यगुपस्पृश्य दधानो धौतवाससी। सपवित्रकरथैव प्रतिग्रहीत धर्मवित् ॥ विष्णुधर्मोत्तरे। मृतके सूतके विप्रा नत प्रायः प्रतिग्रहः । तचापिच तथा ग्राह्या नरैरभयदक्षिण ॥ कालः स एव ग्रहणे यदा भयमुपस्थितम् । प्रतिग्रहास्तथान्ये तु ग्राह्या नाशचिना विजाः ।। अभ्यतोन च धर्मज्ञास्तथा मुक्तशिखेन च । माता सम्यगुपस्पृश टलीयात् प्रयतः शुचिः॥ प्रतिग्रहीता सावित्रौं सर्वत्रैवानुकीर्तयेत् । ततस्तु कोर्तयेत् साई द्रव्येण द्रव्यदेवताम् ॥ . समापयेत्ततः पद्यात् कामस्तुत्या प्रतिग्रहम् । तदन्ते कीर्तयेत् स्वस्ति प्रतिग्रहविधिस्त्वयम् ॥ 'सावित्रौ सविटदेवत्या ऋक्, देवस्यत्वेत्यादिप्रसिहा । 'द्रव्यदेवता, अभयं सर्वदैवत्यमित्यादिवत्यमाणाम्, काम- स्तुत्या कोदात् कस्मा अदादितिमन्त्रेण, शाखान्तरे तु कामः कामायेत्यादिप्रसिद्धा। आदित्यपुराणे । ओद्वारमुच्चरन् प्राजो द्रविणं स कुशोदकम् । यहीयाद्दत्तिणे हस्ते तदन्ते स्वस्ति कीर्तयेत् ॥ तथा। प्रतिग्रहं पठेदुः प्रतिग्राह्य हिजोत्तमान् । मन्त्र पठेत्तु राजन्ये उपांश च तथा विशि ॥ मनसा तु तथा शूट्रे स्वस्तिवाचनमेव च । सोंकारं ब्राह्मणे कुर्याविरोंकारं महीपतौ।

·१६
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः ।
उपांशु च तथा वैश्ये मनसा वस्ति शूद्रजे ।
'प्रतिग्रहम् प्रतिग्रहमन्तः । 'मन्व" मध्यमस्वरम् ।
ब्राह्मणे दातरि सोंकारं वस्तिवाचन कुयात् । एवं क्षत्रिया-
दियु"।
विष्णुधर्मोत्तरे। अभयं सर्वदैवत्वं भूमि विष्णुदेवता ।
कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः
प्रकीर्तिताः॥
तथा चैकशकं सर्वं कथितं यमदैवतम् ।
महिपश्च तथा याम्य उट्रो वै नैऋतो भवेत् ॥
रोधी धेनुर्विनिर्दिष्टा छागमाग्नेयमादिशेत् ।
मेपन्तु वारुणं विन्द्याहराहं वैष्णवं तथा । ।
भारण्याः पशवः सर्वे कधिता वायुदेवताः ॥
जलाशयानि सर्वाणि वारिधानी कमण्डलुम् ।
कुम्भश्च करकञ्चैव वारुणानि निबोधत ॥
समुद्रजानि रत्नानि वारुणानि हिजोत्तमाः।
आग्नेयं कनकं प्रोक्त सर्वलोहानि चाप्यथ ॥
प्राजापत्यानि सर्वाणि पक्कानमपि च द्विजाः।
याच सर्वगन्धास्तु गान्धर्वा वै विचक्षणैः ॥
वाहपन्य मतं वासः सौम्या नेया रसास्तथा ।
पक्षिणस्तु तथा सर्वे वायच्याः परिकीर्तिताः
विद्या बाम्रो विनिर्दिष्टा विद्योपकरणानि च ।
सारस्वतानि भेयानि पुस्तकादीनि पण्डितः ।
भर्वेषां शात्यभाण्डानां विश्वकम्मानुदेवतः ।
दुमागामधपुष्पार्श गार्हरितकै मह ।
.

·१७
दानखण्डं ३अध्यायः।] हेमाद्रिः।
फलानामपि सर्चपान्तथा जेयो वनस्पतिः ॥
मत्स्यमांसे विनिर्दिष्टे प्राजापत्ये तथैव च ।
छत्रं कृष्णाजिनं शय्यां रथ-मासनमेव च ॥
उपानही तथा यानं यच्चान्यत्प्राणिवर्जितम् ।
तत्तु चाङ्गिरसत्वेन प्रतिग्रहीत मानवः ।
शूरोपयोगि यत् सच शास्त्र-धर्म-ध्वजादिकम् ।
रणोपकरणं सर्व विज्ञेयं सर्वदैवतम् ॥
यहन्तु शक्रदैवत्य' यदनुक्तं द्विजोत्तमाः ।
तज्ज्ञेयं विष्णुदैवत्य सर्वं वा हिजसत्तमाः ॥
ट्रव्याणामथ सर्वे पां देवसंथयणावरः ।
वाचयेज्जलमादाय करणाथ प्रतिग्रहम् ॥
दातुमत्र प्रयोगान्ते - यमुकस्मै सुराय वै ।
इदमोप्रतिग्रहामि तदन्ते स्वस्ति कीर्तयेत् ।
तद्यथा । अग्नये हिरण्यं प्रतिग्रहामीति !
द्रव्याख्यथाव्यथादाय स्पृष्ट्वा तान् ब्राह्मणः पठेत् ।
कन्यादाने तु न पठेद्रव्याणान्तु पृथक् पृथक् ॥
प्रतिग्रह हिजा येष्ठा स्तथैवान्तर्भवन्ति ।
प्रतिग्रहस्य यो धम्म न जानाति दिजोविधिम् ।
व्यस्तैन्यसमायुक्तो नरकं प्रतिपद्यते ॥
विधिन्तु धम्मा विज्ञाय ब्राह्मणस्तु प्रतिग्रहे।
दावा सह तरत्येव महादुर्गावंसौ ध्रुवम् ॥
रातुमन्ध्रप्रयोगान्ते रनि पाठान्तरम् ।

·१८
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः ।
तस्माटुक्त विधिं कृत्वा ब्राह्मणस्तु प्रतिग्रहे ।
आत्मनः श्रेयसोयोगं कुर्याहानन्तथैवच ॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन विधियः प्रतिग्रहे ।
तथा । भूमेः प्रतिग्रहं कुर्य्याभूमि कुर्वन् प्रदक्षिणम् ।
करे ग्रहीत्वा कन्यान्तु दासदास्यौ हिजोत्तमः ।
करन्तु हृदि विन्यस्य धम्मों नेयः प्रतिग्रहः ॥
'प्रतिग्रहं, स्वीकारम् ।
पारा च गजस्योतः कर्णेचाखस्य कीर्तितः।
तथाचैकगफानान्तु सर्वेपाम्या विशेषतः ।
प्रतिग्टहीत तान् शृङ्गे पुले सणानिनन्तथा ।
(मामान्यनैकगफानां कर्णे प्रतिग्रहः उक्तः, येत्वेकशफार
शृङ्गिणः, तान्विशेषतः गृङ्गे प्रतिरक्षीतेत्या)।
कर्णजाः पगवा सर्वे ग्राह्या पुच्छे विचक्षणैः ॥
महीयान्महिम शृङ्गसरं वै पृष्ठदेशतः।
प्रतिग्रहमथोट्रस्य यानानां चाधिरोहणात् ॥
वोजानां मुष्टिमादाय रत्नान्यादाय सर्वतः।
वस्तं दशान्तादादया परिधायाथवा पुनः॥
पारद्योपानही मन्चमारुचैव च पादुको ।
धम्मध्वजी च संस्मृदा प्रविश्य च तथा ग्रहम् ॥
अवतीर्य च सर्वाणि जलस्थानानि वै दिनाः।
इंपायान्न रथो ग्रायः छत्र दण्डं तथैव च ।।
ट्रमांच प्रतिटसोयान्मूतन्यस्तफरोद्दिनः ।
कानमारमादिनि पाटामारम् ।

·२८
दानखण्डं ३ अध्यायः हेमाद्रिः।
आयुधानि समादाय तथामुय विभूपणम् ॥
'ईपायां दण्डाग्रे। 'आमुच वध्वेत्यर्थः ।
परिशिष्ट । परिग्टहीत गां पुछे कर्ण वा हस्तिनं करे ।
मूवि दासीमजाचैव पृष्ठेऽखतरगईभी ।
अखं कर्णे शटे वापि अन्तमुद्दिश्य धारयेत् ।
शय्या सन-गृह-क्षेवं संस्पृश्यादाय काञ्चनम् ॥
उष्ट्रच्च ककुदि स्पृष्ट्वा मृगांथ महिषादिकान् ।
गोधामखविधानेन पुछे संस्पृश्य पक्षिणः ।
दंष्ट्रिणो दंशितञ्चैव तथा क्षुद्रमृगांथ थे।
अजादौनांतु सत्वानामेष एव विधिः स्मृतः ॥
छत्र' दण्डे तरूमले फलं संग्राह्य गौरवात् ।
अग्योपानहोमच वाचयेत् प्रतिमुच्य वै॥
वासस्वथ समादाय कन्यागोऽथवा करे।
ऋतौ भार्या परपूवी प्रतिहीत चाक्षताम् ॥
पुत्रमुत्सङ्गमारोप्य प्रतिग्रहीत दत्तकम् ।
रथं रथमुखै स्पृष्ट्वा प्रतिरहीत कूवरे ॥
'कूवरः युगाधारकाष्ठम् ।
युग्य काञ्चन-वस्त्राणां नाङ्गयुक्ती प्रतिग्रहः ॥
अथीभयधर्माः।
गरुडपुराणे । दैवम्वा कर्म पित्यम्वा नाशुचिः कतुमर्हसि ।
मानमेव दिजातीनां परं शुद्धिकरं स्मृतम् ॥
अता मातोहता मेति दानव प्रतिग्रह।
कृतमायिना कर्म राक्षसलाय कल्पते ।

·हेमादिः । [दानसण्डं अध्यायः ।
प्रजापतिः कर्मगुप्तः पवित्रमसजत्युरा।
रक्षोतमेतत् परमं मुनिभिः कल्पितं सके।
तस्मात्तस्करयो हयं ददता प्रतियता।
मान-होम-जपादीनि कुर्वता च विगेपतः ।
संत्यज्य वैषणवं मार्ग बदमार्गविनिर्गतम् ।
सरुत् प्रदक्षिणीरुत्य पवित्रमभिधीयते।
वायुपुराणे। दानं प्रतियही होमो भोजनं वतिरेव च ।
साङ्गुष्ठेन सदा कार्यमसरेभ्योऽन्यथा भवेत् ॥
'सागुष्ठेन, अद्लीसङ्गतागुष्ठेन' ।
एतान्येव च कार्याणि दानादीनि विशेषतः ।
अन्तर्जानु विधेयानि तहदाचमनं नृप ।
बौधायनः। भोजनं हवनं दानमुपहारः प्रतिग्रहः ।
बहिर्जानु न कार्याणि तवदाचमनं स्मृतम् ॥
ब्रह्माण्डपुराणे । नाधिकारी मुक्तकको मुत्ताचूड़स्तथैव च ।
दाने प्रतिग्रहे यज्ञे व्रह्मयज्ञादिकर्मस ॥
देवाः समेत्य वस्त्रं हि तच पुंसामकल्पयन् ।
ततश्च वाससा होनमसम्पूर्म प्रचक्षते ॥
सोत्तरीयस्ततः कुर्यात् सर्वकर्माणि भाविनः ।
अधीतं काकधीतच परियाव वाससी।
ददानः प्रतिग्रहंथ दध्यादहतमेवच ॥
वाराहपुराणे । सुम्रातः सम्यगाचान्तः कृतसंथादिकक्रियः ।
काम-क्रोध-विहीनय पापण्डस्पर्शवर्जितः ।
जितेन्द्रियः सत्यवादी पात्र दाता च. शस्यते ॥

·.
.
.
दानखण्डं ३ अध्यायः।] हेमाद्रिः।
तथा! प्रमोते गोत्रपुरुपे सूतके वा समागमे ।
दशरानमनहः स्यात् कत्तुं दान-प्रतिग्रहो।
पिण्डोदकादि मृतके दातुं प्रेताय युज्यते ।
आदिवायां तथा नाद्या दानार्हो मृतसूतके ।
विष्णुधर्मोत्तरे। शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि दद्यादभयदक्षिणाम् ।
शुचिनाशचिना वापि याह्योभयमुपस्थितम् ॥
छन्दोगपरिशिष्टम्
तत्र कात्यायन। कुशोपरि निविष्टेन तथा यज्ञोपवीतिना ।
देयं प्रतिग्रहीतव्यमन्यथा विफलं हि तत् ॥
आह जातूकपः । श्रीकारेण दद्यात् प्रतिटीयाच्च ।।
स्कन्दपुराणे । प्रणवीजगतां बीजं वेदानामादिरेव च ।
एम एव परं ब्रह्म पवित्रमयमुत्तमम् ।
तस्मात् प्रणवमुच्चार्य कार्यो दान-प्रतिग्रहो।
यमः। योचितं प्रतिग्टह्णाति योऽर्चयित्वा प्रयच्छति ।
तावुभौ गछतः स्वर्गे विपरीते विपर्ययः ॥
लिङ्गपुराणे । दद्यादानं यथा शत्या सदाभ्यर्शनपूर्वकम् ।
ब्राह्मणद्यापि ग्रहीयाद्भत्या दत्तं प्रतिग्रहम् ॥
शातातपः । प्रश्नपूर्वन्तु यो दद्यात् ब्राह्मणाय प्रतियहम् ।
स पूर्व नरक याति बाधणस्तदनन्तरम् ॥
'प्रश्नपूर्वमिति'। एतमध्यायं एतमनुवाकम्बा यदि त्वमस्खलितं पठसि
तदा तएतावहदामीत्युक्ता तथा कृते यहीयते तत् ‘प्रश्नपूर्वकम्' ।
व्यासः। अवमानेन यो दद्याहौयाद्यः प्रतिग्रहम् ।
तावुभौ नरके मग्नौ वसेतां शरदां शतम् ॥
.-

·.
१०२
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः।
शातातपः । कार्यलोभन योदद्यादृल्लोयायः प्रतिग्रहम् ।
दाताग्रे नरकं याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम् ॥
विष्णुधर्मोत्तरे। प्रतिग्रहोयोविधिना प्रदत्तः
प्रतिग्रही योविधिना ग्रहीतः।
हयोः प्रयोगधरमन्तु कार्य:
यस्तथाप्नोति न संशयोऽत्र ॥
अथ मिथधर्माः।
नन्दिपुराणे। दाने विधिमविज्ञाय नहि तहातुमर्हति ।
प्रतिग्रहानभिज्ञय ग्टबिरयमगुते॥
सावन्न प्रतिग्रहानो ग्रहीतापि पतत्वधः ॥
किन्त्ववेत्सीति वक्तव्यो न दाना ब्राह्मणः क्वचित् ।
सोपि पृष्टः स्वयं तेन दानार्थ तं न कीर्तयेत् ।
"यदि त्वमेतत् पठसि तदा तुभ्यमेतद्ददामीति साक्षात्
परोक्षणमत्र निषिध्यते, पावत्वबोधार्थमुपायान्तरण परी-
क्षणत्वमनुमतमेव"।
तदुक्ता यमेन । शीलं संवसनाज्ञेयं शौचं संव्यवहारतः ।
प्रज्ञा संकथनात् जेया त्रिभिः पातं परीक्ष्यते ॥
'संकथनं, शुद्धभावन विद्याकथा ।
वाराहपुराण। अपि सर्पपमा हि नदेयं विचिकित्सता ।
मनसा घननुजातः प्रतिग्रहीत नैव हि ॥
ददानः प्रतिग्रहश्च यती लोभभवादिना ।
नानोति येयसा योगं निरयं चैव गछति ॥
नारदौयपुराणे। देश-काल-विधानाचैीनं दानं भयावहम ।

·-- . - . दानखएं अध्यायः] हेमाद्रिः। दातः प्रतिग्रहीतुच रहौतमसतः सदा ॥ पत्रिंशन्मतात् । नाभगोवे समुच्चार्य प्राङ्मुखी देयकीर्तनात् । उदमुखाय विप्राय दत्त्वान्ते खस्ति वाचयेत् ॥ (देयकीर्तनादिति, देयकीर्तनोत्तरकालं दत्त्वेत्यर्थः) । प्राक्मत्यगास्या वोहाहे दाटग्राहकयोः स्थितिः । दद्यात् पूर्वमुखो द्रव्यमेप एव विधिः सदा ॥ (यत्तु कीर्तयन्ति, “प्रामुखस्तु एलीयाहिवाहे तु विपर्यय" इति, तस्य समूलत्वे सिद्धे अनुष्ठानविकल्पः, तत्राप्यु- दब्रुखसंप्रदानवैशिष्यस्मृतेस्तदेवानुयम्) तदुक्तं स्मृत्यन्तरे । दद्यात् पूर्वमुखो दानं ग्रहीयादुत्तरामुखः । आयुर्बिवते दातग्रहीतुः चीयते तु तत् ॥ इति श्रीमहाराजाधिराज-श्रीमहादेवस्य समस्तकरणाधीखर- सकलविद्याविशारद-यीहेमाद्रिविरचिते चतुबर्गचिन्तामणी दानखण्डे दानामकरणम् । --- अथ परिभाषाः। सिन्धौ दुर्धरकालकूटकुटिले - पीयूषयवि का कान्तानांमधुराधरासवरसम्पर्दा सुनिर्धारिता। इन्दं निन्दितमाह राहुरसनायोगो वियोगोत्तर स्तनिःसोमसुधा-निधानमधुना हेमाद्रिसूरेनिरः ॥ अनेन सामान्यतया प्रतीयते महीतलम् । सिन्धौ बन्धुरकालकूटकुटिले इति धचित्पाठः A

·१०४
C
-
हेमाद्रिः। [दानखण्ड ३ यध्यायः ।
अनेन सामान्यतया परिभाषेह कथ्यते ।
तबाहयानवल्करः। आप छन्दश्य दैवत्व विनियोगस्तथैव च ।
वेदितव्यं प्रयत्नेन ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अविदित्वा तु यः कुर्याद्याजनाध्ययनं जपम् ।
होममन्तर्जलादीनि तस्य चाल्पफलं भवेत् ॥
तथा । बच जानाति तत्त्वेन प्रापं छन्दय देवतम् ।
विनियोग ब्राह्मणञ्च मन्त्रार्थ जानकम्म च ।
एवोकस्य ऋषः सोपि वन्द्यो ह्यतिथिववेत् ।
देवतागय सायुज्यं गत्यत्र नसंशयः ॥
पूर्वोकोन प्रकारेण ऋष्यादीन् वेत्ति यो हिजः ।
अधिकारी भवेत्तस्य रहस्यादिषु कर्मसु ।
तथा । येन यदृपिणा दृष्टं सिहिः प्रासा च येन वै ।
मन्त्रग तस्य तत् प्रोक्तमपर्भावस्तदार्पकम् ॥
छन्दसा छन्द उद्दिष्ट वाससी इव चाहते।
प्रात्मा संच्छादितो देव मत्वो ते स्तु वै पुरा ।
आदित्यैर्वसुभौरुदैम्तेन छन्दांसि तानि वै ।
यस्य यस्य त मन्त्रस्य उद्दिष्टा देवता तया ।
तदाकारं भवेत्तस्य देवत्वं देवतोच्यते।
पुराफल्ये समुत्पमा मन्त्रा:कम्माधएव च ।
अनेन पेदं कर्तव्यं विनियोगः स उच्यते ।
नेगा वग मन्तस्य विनियोगप्रयोजनम् ।
मतिठानं स्तुतियेव मानलं तदिहीयते ।
परमात वनानि पाटामाम
--

·.
.
दानखण्डं ३अध्यायः हेमाद्रिः।
१०५
एवं पञ्चविधं योग जयार्थ सद्यानुस्मरेत् ।
होमे चान्तर्जले योगे स्वाध्याये याजने तथा ॥
छन्दोगपरिशिष्टम् ।
तत्र कात्यायनः । अक्रिया विविधा प्रोता विद्वद्भिः कामकारिगाम् ।
प्रक्रिया च परोता च रतीया वायथाकिया ।
बगाखाशेषमुत्सृज्य परगाखाययञ्च यः ।
कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघन्तत्तस्य यत् फलम् ॥
यदानातं स्वगाखायां पारक्य मविरोधिक यत् ।
विनिम्तदनुष्ठेवमग्निहोत्रादिकमवत् ।।
'अग्निहोत्रं, यजुर्वेदगाखासु विहितं, यथा छन्दोगादिभिरनुष्ठीयते।
ग्यपरिशिष्टकारा
बल्पिं वा सग्रह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीर्तितम् ।
तस्य तावति गास्तार्थे कृते सर्व कृती भवेत् ।
महत्तमन्यथा कुर्य्यादि मोहात् कथञ्चन ।
यतस्तदन्ययाभूतं तत एव समापयेत् ।
'प्रहत्तम्, पारव्यम् । 'अन्यथाभूतं. क्रमायन्यत्वेन यदेप.
रोत्यमापनम् ।
समाप्त यदिजानीया मये सदयवाहतम् ।
सायदेय पुनःकुर्यापासत्तिः मर्वकर्मणः ॥
{एतत्तु कम्मममाप्तादन्ययाकरणतरपिपयम्)।
प्रधानन्याफिया यव मागन्तक्रियते पुनः ।

·१०६ हेमाद्रिः। [दानखण्ई अध्यायः । तदनस्याकियायान्तु नातिनंच तक्रिया । “यत्र प्रधानकम्माकरणं तलाङ्गमैव पुनःकर्तव्यं, तदमाकरण- पुनर्न साङ्गप्रधानावृत्तिर्नापि तावन्मावस्याङ्गस्य करणं किन्तु प्रायचित्तमेव कार्यम्। ग्यपरिशिष्टे । दर्भाः कृष्णाजिन मन्त्रा ब्राह्मणां हविरग्नयः । अयातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः ॥ मरीचिः। मासे नभस्यमावास्था तस्यां दर्भचयो मतः । अयातयामास्ते दर्भा विनियोज्याः पुनः पुनः । छन्दोगपरिशिष्टम् । कात्यायनः। हरिता यजिया दर्भा पीतकाः पञ्चयज्ञियाः । समूलाः पिटदैवत्याः कल्मापा वैखदेविकाः । हुम्लाः प्रवरणीयाःस्यः कुगा दीर्घाय वहिपः ॥ पञ्चयनिया: पञ्चयजाः । "प्रवरणम, अनुष्ठानम्। तदर्हाः प्रवरणीयाः"। लघुहारीतः । चिती दर्भाः पथि दर्भाचे दर्भा याभूमिपु । स्तरणासनपिण्डेषु पटकुशान् परिवर्जयेत् ॥ पिण्ड्रार्थं ये फता दी यैः कृतं पिटतर्पणम् । मूचोछिटता वे च तेषां त्यागो विधीयते । नीयोमध्येपु ये दर्भा वनसूत्र च ये सताः। पवित्रास्ताविजानीयाधया काय तथा कुगाः ।। अनन्तगर्भिणं मागं कोगं हिदलमवच । प्रादेगमा विन्ध्यं पवियत्र कुत्रचित् । . पपा कामा पनि पाठामारम।

·१०७
.
दानखण्डं ३ अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
तदेव दर्भपिञ्जल्या लक्षणं समुदाहृतम् ।
आज्यस्योत्यवनार्थ यत् तदप्येतावदेव तु ॥
आपस्तम्बः । देवागारे तथा शारे गवां गोटे तथावरे ।
सन्ध्ययोच द्वयोः साधुसमग्मे गुरुसविधी॥
अग्नागारे विवाहेषु स्वाध्याये भोजन तथा ।
उदरक्षिणं पाणिं ब्राह्मणानां क्रियापधे ।
(उदरनिर्णयाणिमिति सव्यांश वस्त्रं निधाय दक्षिणं
याहुमुत्तरीयादहि कुयादित्यर्थः ।)
याज्ञवल्करः । रौद्रपिवासुरामवांस्तथा दैवाभिचारिकान् ।
व्याहत्यालभ्यचात्मानमपः स्पृष्ट्वान्यदाचरेत् ।
छन्दोगपरिशिष्टम् ।
कात्यायनः। पित्रमन्वमवरण प्रान्मालम्भे अवैन ।
अधोवायुसमुत्सर्गे प्रहासेऽनृतभापणे ॥
मार्जार-मूपिक-पणे पाष्टे क्रोधसम्भवे ।
निमित्तेष्वेषु सर्वत्र कर्म कुर्बनपः स्पृशेत् ॥
"प्रात्मालम्भे, हृदयस्पर्गे, यज्ञादी विहिते, अवेक्षणमपि
यज्ञादिविहितमेव ग्राह्यम्" ।
यान्नवल्फाः । यदि बाग्यमलोपः म्याजपादिपु कवचन ।
व्याहरवैपाई मन्त्र स्मरेडा विशुमव्ययम् ।
प्रज्ञानायदि वा मोहात् प्रथवेताध्वरेषु यत् ।
स्मरणादेष तहिष्णोः मम्पूर्ण स्या दिति वृतिः ।
तथा गतपधयुतिः।
प्रथ यहाचंगमो व्याहरति सम्मादुहेष पिसजी राज: पराडा-

·२०६ हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः । वर्तते, तत्र वैष्णवीमचम्मा यजुर्वा अपेदित्यादि । छन्दोगपरिशिष्टम्। कात्यायनः । यत्रोपदिश्यते कर्मकर्तुरङ्गन सूच्यते । दक्षिणम्तव विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः ॥ वत्र दिडियमो नास्ति जपहोमादिकम्मषु'! तिसस्तत्र दिशः प्रोक्ता ऐन्ट्री सौम्यापराजिता ॥ 'एन्ट्री, प्राची। सौम्या, उत्तरा। 'अपराजिता, ईशानदिक् । आसीन ऊईः प्रदो वा नियमो यत्र नेशः । तदासोनेन कर्तव्य न प्रवेन न तिष्ठता ॥ 'प्रधः, प्रणतजानुः। प्रहेण, नम्वेण । तिष्ठता, उर्द्धण् । वमिष्ट! जयहोमोपवासे यु धोतवस्तधरो भवेत् । अलहतः शुचिमौनी यहावान् विजितेन्द्रियः । कात्यायनः। सदोपवीतिना भायं सदा वशिखेन तु । विशिषोऽनुपयोतय यत् करोति न तत् कृतम् । निगमपरिशिष्टे । वामस्कन्धे यज्ञोपवीतम्, दैवे प्राचीनावीत मितरथा पिटयने नाभ्यां हिकरणासतमुत्सर्ग निवीतं पृष्ठ- देगायनम्बि ग्राम्यधर्मपु। 'ग्राम्यधर्म:, स्त्रोसंयोगः । योधायनः। कर्मयुतो नाभरधाम्पर्ग यर्जयेत् । चहालय पराजय कुकुटः सा तथैवन । रजपना च पगड़ नेरनयती हिजान् ।। होम प्रदाने भोज्ये च बदभिरभियोयते । देय विपि पिणे या तात्ययधातथम् ॥ पाप मनु:।

·.
दानलण्डं३अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
स्कन्दपुराणे। पाषण्डिनश्च पतिता ये च वै नास्तिका जनाः ।
पुण्यकर्मणि तेषां वै सनिधिर्नेप्यते कचित् ॥
अथ विज्ञानललितात् ॥
पृथिव्यप्तेजसां वायोमण्डलानि क्रमेण तु ।
पोतं पति चतुष्कोणं पार्थिव शक्रदैवतम् ।।
वृत्तार्थमाप्य पद्माकं शुक्ल वरुणदेवतम् ।
अस्र स्वस्तिकसंयुक्त' लैजसं वहिदैवतम् ॥
हत्तं विन्दहतं वायुदैवतम् रुप्पमानिलम् ।।
गरुडपुराणे। कस्तूरिकाया दो भागो चत्वारशन्दनस्य न ।
कुछमस्य
वयका शगिनः स्याञ्चतुःसमम् ॥
कर्पूरयन्दनं दर्भकुछ मं च समांशकम् ।
सर्वगन्धमिति प्रोन समम्तमुरवल्लभम् ॥
तथा। कर्पूरमगुरु चैव कस्तूरीचन्दनं तवा
ककोलच्च मवेदेभिः पञ्चभिर्यक्षकहमः ।
शिवधर्मा । पञ्चामृतं दधि पोरं सिता मधु एतं नृप ।
स्कन्दपुराणे । गोमूत्रं गोमयं घोरं दधि सर्पिः कुगोदकम् ।
पञ्चगव्यमिति प्रोतं सर्वपातकनाशनम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे। अम्बरथोदुम्बरमक्षचतन्यग्रोधपवाः ।।
पञ्चभगाइतिमोकाः सर्वकर्मसु गोभनाः ॥
पक्षरावे। रजांसि पश्चवर्णनि मण्डालार्य हि कारयेत् ।
गालितण्डुलचूर्णेन शक्त या यरमम्भवम् ।
र फुमुम्भमिन्दरगेरिकादिममुद्भवम् ।
हरिनालोज्यं पोतं रजनीसम्भवं कचित् ।

·११०
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३ अध्यायः ।
वाषणव्यै बैं हरितं पीतलष्णविमिथितम् ॥
रजनी, हरिद्रा।
आदित्यपुराणे । अभावे सर्वरत्नानां हेम सर्वत्र योजयेत् ।
रूद्रबीजं परं पूतं यतस्तस्यैव सर्वदा ॥
भविष्यपुराणे। मधुरोम्लच लवणं कपायस्तित एव च ।
कटुकथै ति राजेन्द्र
रसपटकमुदाहृतम् ॥
स्कन्दपुराणे। दधि क्षौरमथाज्यञ्च माक्षिकं लवणं गुड़ः ।
तथैवेक्षुरसथेति रसाः प्रोक्तामनीषिभिः ॥
भविष्यपुराणे । अनुक्तद्र्व्यतत्सङ्ख्यादेवताप्रतिमा नृप ।
सौवर्णी राजती तानी वृक्षजा मार्तिकी तथा ।
चिवजा पिष्टलेपोत्था निजवित्तानुरूपतः ।
आमापात्पलपर्यन्तं कर्तव्या गाठावर्जितैः ॥
सुवर्ण रजतं ताम्र-मारकूटं तथैव च ।
लोह वपु तथासोसं धातवः परिकीर्तिताः॥
तथा। प्रापःचोरं कुगाग्राणि दध्यक्षततिलास्तथा ।
यवाः सिदार्थकायैवमोऽटाङ्गः प्रकीर्तितः ॥
तथा । दूर्वा ययाकराये व वालकं चूतपल्लवाः ।
हरिद्रायसिद्धार्थशिखिपवोरगत्वचः ।
करणोपधययेताः कौतुकास्था नव स्मताः ॥
छन्दोगपरिशिष्ट।
* कुठं मामो हरिदे हे मुरा गैलेयचन्दनम् ।
• भुरामागोमषा कुठं से रजनोदयम् ।
चम्पामुन
माधिपः
मन
रनि प्राता।

·११२ हेमाद्रिः। [दानखण्इं अध्यायः। अदक्षिणन्तु यद्दानं तत्सर्व निष्फलं भवेत् ।। मैत्रायणीयपरिशिष्टम् । दक्षिणालाभे मूलानां भक्ष्याणां ददाति न त्वेवं यजेत् ॥ तथाच शतपथयुतिः। तस्माबादक्षिणं हविःस्यादिति ॥ भविष्योत्तरे॥ काम्यं यहोयते किञ्चित्तत्समग्र मुखावहम् । असमग्रन्तु दीपाय भवतीह परवच ।। तस्मान दक्षिणाहोनं विधानविकलं न च । देयं दानं महाराज समग्रफलकाङ्क्षया । अन्यथा दीयमानं तदपकाराय केवलम् । प्रत्यक्षतचार्थहानिनं च तत् फलदं भवेत् ॥ आह भगवान् व्यासः ॥ सुवर्ण परमं दान सुवर्ण दक्षिणा परा । सर्वपामेवदानानां सुवर्ण दक्षिणेप्यते । एतच, विशेषविहितगोवस्त्रादिदक्षिणकदानवज सामान्य- विहितदक्षिणेषु दानेषु व्यवतिष्ठते तचापि परायेहतमेति प्राशस्त्यं दर्शयति नत्वन्या दक्षिणां निराचष्टे आनन्त्यार्थत्वाइनिणायाः सुवर्णस्य प्रकृष्टलात् सर्वदानेषु सुवर्ण दक्षिणेतिवचनार्थः, अन्यदपि पुरुषस्याहारौपविक तण्डुलादिकं दक्षिणार्थन योज्यौं । यत्त यूयते । “अन्येषाञ्चैव दानानां सुवर्ण दक्षिणा स्मृता । सुवर्णे दीयमाने तु रजतं दक्षिणेचते” इति तदेतच्छीतः स्तण्यं परिजायग्रहातव्यम् । भुवर्ग रजतं ताम्र तण्डुला धान्यमेव च । नित्वथाई देवपूजा सर्वमेव सदक्षिणम् ॥ .

·१
दानखण्डं ३ अध्यायः।] हेमादिः ।
स्कन्दपुराणे। देयद्रव्यतीयांशं दक्षिणां परिकल्पयेत् ।
अनुक्त दक्षिणे दाने दशांशं वापि शक्तितः ॥
तुलापुरुषादिदानानि अधिकृत्य ।
लिङ्गापुराणे। दक्षिणा च गतञ्चाई तदई वा प्रदापयेत् ।
ऋत्विजाञ्चैव सर्चपां दश निष्कान् प्रदापयेत् ॥
भविथोत्तरे। ज्ञेयं निष्कगतं पार्थ दानेपु विधिरुत्तमः ।
मध्यमस्तु तदन तदनाधमः स्मृतः ॥
मेष्याञ्च कालपुरुषे तथान्येस महत्स्वमि ।
एवं वृचे तथेद्धे च धेनोः कपणाजिनस्य च ॥
अशक्तस्यापि कृप्तोऽयं पञ्चसौवर्णिको विधिः ।
अतोप्यल्पेन योदद्यान्महादानं नराधमः ।
प्रतिग्रहाति वा तस्य दुःख-शोकाबहं भवेत् ॥
जयाभिषेकमुदाहृत्य लिङ्गपुराणे ।
अष्टपष्टिपलोन्मानं दद्यादै दक्षिणां गुरोः ।
होणाञ्चैव सर्वेषां विंगत्पलमुदाहृतम् ॥
अध्येलणां तदन हारपानां ततः ॥
एतेनान्यतापि, गुरोर्बुडऋत्विजां तदई जापकानां तदई
हारपालानामितिदक्षिणाविभागोऽवमन्तव्यः ।
ब्रह्मवैवर्त सुबाहुरुवाच ।
देवानां प्रतिमा विप्र गृहीत्वा ब्राह्मणः स्वयम् ।
प्रास्मोपयोगं कुरुते विक्रीत्वा वा विभज्य वा ॥
* महनमुचेति कचिम्पाउ।

·११४
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं ३अध्यायः ।
तिलधेन्वादय येव कथं भक्ष्या विजानता ।
धेनुत्वाद्धक्षणं शस्तं न शस्तंचेति संशयः ।
विश्वामित्र उवाच ।
धमञ्च मूलं प्रथम श्रुतिं वेदविदो जगुः ।
शुतिर्मूलं स्मृतीनान्तु पुराणं सेतिहासकम् ।
शुतिमूलं समाख्यातं तदुक्त नैव चालयेत् ।
दानकाले तु देवत्वं प्रतिमानां प्रकीर्तितम् ।।
धेनूनामपि धेनुत्वं श्रुत्युक्तं दानयोगतः ।
दातुर्वं दानकाले तु धेनवः परिकीर्तिताः
विमस्य व्ययकाले तु द्रव्यं तदिति निश्चयः ॥
दानसम्बन्धिविप्रेण द्रव्यमागच्छता ग्रहम् ।
तत्सर्व विदुपा तेन विक्रेयं खेछया विभो ॥
कुटुम्वभरणं कार्य धर्मकायं च सर्वशः ।
अन्यथा नरकं यातोत्येवमाह पितामहः॥
कयं तिलानां धेनुवं देवत्वं प्रतिमासु च ।
उमयोः शास्वती विद्याइनुलं देवतां तथा ॥
शास्त्र प्रमाणं परमं प्रमाणानामिति स्थितिः ।
भागमादेव लोकस्य प्रतीतिर्नान्यतः कुतः ॥
पुराणं मानवो धर्मः सानो वेदचिकित्सितम् ।
आन्नासिहानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥
अध द्रव्यदानम्।
ब्रह्मपुराणे। धर्मशास्त्रेषु मानार्थ याः संना मुनिभिः स्मृताः ।
ताः सर्वा व्यवहारार्थ बोदव्याः सम्प्रदायतः॥

·११
दानखण्इं३अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
मनुः । 'लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञाः प्रथिता भुवि ।
ताम्र-रूप्य-सुवर्णनां ता प्रवक्ष्याम्यशेषतः ।
जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्म दृशते रजः ।
परमं तत्प्रमाणानां सरेणुः प्रचक्ष्यते ॥
बसरेणुष्टकं जया लिका परमाणुतः ।
ता राजसर्ययस्तिस्रस्ते त्यो गोरसपः ।
सर्पपाः पट् यवोमध्य स्त्रियवन्सेकक्षणतः ।
पञ्चरुणलको मापस्ते मुवर्णस्तु पोड़श ॥
पलं सुवीयत्वारः पलानि धरणं दश ।
हे कृष्णले समते विनोयो रीप्यमापकः॥
त पोड़श स्याहरणं पुराणध राजतः।
कार्यापणस्तु वि यस्तामिकः कार्यिकः पणः ॥
धरणानि दश शेयः शतमानस्तु राजतः ।
चत सोवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः ॥
याभयकरः । जाल-सूर्य मरीचिस्थं घमरेणुरजः मतम्
तेऽष्टो लिक्षात ताम्तिस्रो राजसर्यप उच्यते ॥
गोरस्तु ते प्रया पट ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः ।
कृष्णलः पञ्च ते मापस्ते सुपर्णस्तु पोड़गम
पतं सुवर्णायत्वारः पञ्च पापि प्रकीर्तितम् ।
• धर्म हम्प्रमाचामामिनि कधिनमार
सिरोपिनिग पाट ।
परिमामन रनि कपि पाठः।

·११६
1
हेमाद्रिः। [दानखगई ३अध्यायः
हे कृष्णले रूप्यमाषो धरणं पाड़शैव ते ॥
शतमानन्तु दशभिईरणैः फलमेव च ।
निष्कः सुवर्णाशत्वार कार्षिकस्तानिकापणः ।।
आह विष्णुः ।
जालम्यानमरीचिगतं रजः बसरेणुमंई, तदष्टकं. लिचा,
तत्वयो राजसर्षपः, तत्वयं गौरसर्षपः, ते पट ययः, तत्त्रयं
कृष्णलं, तत्पञ्चकं मापः,
तत्हादशकमक्षाई, सचतुर्मापक
सुवर्णः, तच्चतुःसौवणिकोनिष्कः, हे कृष्णले रूप्यमापकः, ते
पोड़श धरणम् । तामिकः) कार्षापणः ।
कात्यायनः । मापो विंशतिभागय जेयः कार्यापणस्य तु ।
काकिणों तु चतुर्भागो मापस्यच पणस्य च ॥
पञ्चनद्याः प्रदेशे तु संज्ञेयं व्यावहारिकी ।
कार्षापणप्रमाणन्तु तन्त्रिबडमिहेव या ॥
कार्यापणस्यैकान्भेया तायतस्रस्तु धानकः ।
ते द्वादश सुवर्णस्तु दीनारस्तु चिकः
स्मृतः
नारदः । कार्यापणो दक्षिणस्यां दिशि रौप्यः प्रवर्तते ।
पणैर्निबडः पूर्वस्यां पोडशैव पणस्य तु ॥
अगस्तिप्रोक्तपि।
यवः स्यात् सर्षपैः पडू भिर्गुचा च स्यात् त्रिभिर्य वैः।
गुप्लाभिः पञ्चभिथैको मापकः परिकीर्तितः ॥
भवेत् षोड़शभिर्मापैः सुवर्णम्तैः पुनः स्मृतम् ।
चतुर्भिः पलमेकस्य दशसो धरणं विदुः ॥
अष्टभिर्भवति व्यक्तैम्तण्डुलो गौरसर्पपैः ।

·११७
दानखण्डं ३अध्यायः] हेमाद्रिः।
सं वैणवी यवः प्रोक्तो गोधूमं चापरे जगुः ।
विष्णु गुप्तः। पञ्च गुञ्जा भवेन्माषः शाणस्तैय चतुर्गुणैः ।
कणजो धरणं प्राहुम्मणिमानविशारदा ।
'मज्जाटिका कणजविशेषस्तौल्ये गुञ्जाइयं विदुः ।
मज्जाटिकाविंशतिस्तु धरण तहिदांमतम् ॥
स्थूलमध्यातिसूक्ष्माणां सुसूक्ष्माणामपि स्मृतम् ।
मापकैः पद्मरागः स्यादिन्द्रनौलादिषु स्म तम् ॥
कुहुस्तब प्रयोताव्यो न यस्मिन्मानमीरितम् ।
दीनारो रोपकैरष्टाविंशत्या परिकीर्तितः ॥
सुवर्णस्य सप्ततिमो भागी रोपक इयते ॥
प्रकारान्तरेणाप्याह । सुक्षेत्र यथावन्मध्यपाककाले निष्पन्ना
धान्यभाषा दश सुवर्णमापः, पञ्च वा गुञ्जा: सुवर्णमापकः
ते पोड़श सुवर्णः, एवं प्रमाणसिद्धस्य हितीया संज्ञा कर्प इति ।
चतुष्कर्ष पलं, पलानां शतेन तुला, विंशतितौलिको भार,
अस्यैव भारस्य उदतौलिक इति द्वितीया संज्ञा ।
ग्रामप्रोक्त। पलानां विंशतिर्वीशः पञ्चवीगास्तुला मता ।
उदतीलिफा म एव स्यात् भारो विंशतितौलिकः ॥
विष्णुगुप्तः । रूप्यस्य सुवर्णाद्भिबमानभिधीयते अष्टाशीति
गोरसर्यपा रूप्यमापकः ते पोड़श धरण निप्यावा विंशतिर्वा
रूप्यपलञ्च दगधरणकं तत्पलानां गतन्तुला तत्तुलाविंशति-
और हति विंशत्या बोहितण्डुलैस्तुलायां वितैवचाख्यरत्नस्य
धरणं भवति । अष्टभिरिमर्पपैम्तण्डुलं कल्पवेदिनिकेचित् ।
तथा निघंटी। मानन्तुलानुलिप्रस्यैर्गुञ्जाः पञ्चायमापकः ।

·.
.
११८
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३ अध्यायः।
ते पाड़शाक्षः कर्षोस्तो पलं कर्षचतुष्टयम् ॥
सुवर्णविस्तो हेनोक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले ।
तुला स्त्रियां पलयतं भारः स्थाहिंशतिस्तुलाः ॥
आचितं दश भारा:स्युः गाकटो भार आचितः ।
कापापणः कार्पिकः स्यात् कार्पिकस्तास्त्रिकः पणः ॥
आदित्यपुराणे । एक दश शतञ्चैव सहस्रं चेति सत्तम ।
यथोत्तरं दशगुणं सहस्राणि दशायुतम् ॥
शताहतं सहस्रन्तु प्रोच्यते नियुतं* बुधैः ।
तथा शतसहस्राणि दश प्रयुतमुच्यते ।
शतं शतसहस्राणि कोटिरित्यभिधीयते ॥
अर्बुदं दशकोट्यस्त हन्दं कोटिगतं विदुः ॥
सहस्रं कोटयवापि खर्चमाहुथ तहिदः ।
दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति संनितम् ॥
शतकोटिसहस्राणां शङ्कुरित्यभिधीयते ।
सहस्रं कोटयद्यापि पद्ममात्रन्तु तद्विदुः ।
सहस्रन्तु सहस्राणां कोटौनां दशधा पुनः ।
गणितन्तु समुद्रं वै पाहुः संख्याविदोजनाः ॥
अथ धान्यमानम् ।
योमार्कण्डेयपुराणे। यजिरेतानिबोजानि ग्राम्यारण्याभिधानि च ।
श्रोषध्यः फलपाकान्ताः शतं सप्तदश स्मृताः ॥
बोहयच यवाचैव गोधूमाः कङ्गुकास्तिलाः ।
प्रियङ्गवः कोविदाराः कोरदूषाः सचीनकाः ।
नियुलमित्यव लहं प्रयुनमित्यवच नियुनमितिकेचिदाइरिति ।
.

·. दानखण्डं ३अध्यायः।] हेमाद्रिः। ११८ मापा मुद्दामसूराश्च निष्पावा सकुलोत्थकाः । आटक्यश्चणकाचैव शणः सप्तदश स्मृताः इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः । श्रोषध्यो यन्जिया जेया ग्राम्यारण्यायतुर्दश । ब्रोहयश्च यवाद्य व गोधूमाः कङ्गुसर्षपाः । माषा मुहाः सप्तमाय अष्टमाथ कुलोत्थकाः ॥ श्यामाकाश्चैव नीवारा जतिलाः स गवेवेधुकाः। कोविदारसमायुक्तास्तथा वेण्यवाथ ये । ग्राम्यारयाः स्मृता येता प्रोपध्यश चतुर्दश ॥ स्कन्दपुराणे ! येवगोधूमधान्यानि तिलाः कमुकुलोत्थकाः । मापा मुहा मसूराय निय्यावाः श्यामसर्पपाः ॥ गवेधुकाय नीवारा आढक्याथ सतीनकाः । चणकाचीनकायैव धान्यान्यष्टादशैव तु ॥ 'धान्यानि, बीहयः। 'गवेधुकग, कसका। 'नीवारा:, पारण्यनीहयः । 'सतीनका, वालकलायाः। चीनकाः, पष्टिक- विशेषाः। पट्त्रिंगन्मतात् । यवा गोधूमधान्यानि तिलाकमुस्तथैव च । श्यामाकच्चीनकचैव सप्तधान्यमुदाहृतम् ॥ भविष्य पुराणे। पलहयंत प्रस्तं द्विगुणं कुड़वं मतम् । चतुर्भिकुड़वैः प्रस्यः प्रस्थायत्वार पाठकः । पादकैम्तै शर्भिय द्रोणस्तु कधितोषुधैः । कुम्भी ट्रोणहयं सूर्पसारी द्रोणास्तु पोड़श ॥ विष्णुधर्मोत्तरे। पलञ्च कुड़वः प्रस्थ आढ़को ट्रोण एव च ।

·॥ . १२० . हेमाद्रिः। [दानखण्इं अध्यायः । धान्यमानेयु बोदव्याः कमशोऽमी चतुर्गुणाः ॥ ट्रोण पोड़शभिः सारी विंशत्या कुम्भ उच्यते । , कुम्भैम्त दशभिर्वाधो धान्यसंख्याः प्रकीर्तिताः ॥ वाराहपुराणे । पलहयन्तु प्रसृतम् मुष्टिरेक पलं स्मतम् । अष्टमुभिवेत्कुञ्चिः कुञ्चयोष्टौ तु पुष्कलम् पुष्कलानि च चत्वारि आढ़कः परिकीर्तितः । चतुराढ़को भवेत् द्रोण हत्येतन्मानलक्षणम् ॥ चतुर्भिः सेतिकाभिस्त प्रस्थ एकः प्रकीर्तितः । (मुष्टिःयजमानस्येति केचित् । मुष्टिरेकं पलं स्मृतमिति प्रोत मेतिकति कुड़वा पाये। चतुर्भिः कुड़वैः प्रस्थ प्रस्थैश्चतुर्भिरादकः । चतुराढ़को भवेद्रोण इत्येतन्मानलक्षणम् अथ गोपथब्राह्मणे । पञ्चतष्णलको माषम्तैश्चतुःषष्टिभिः पलम् ॥ पौशिद्भिःप्रस्थो मागधेषु प्रकीर्तितः। आढ़कस्तैःचतुर्भिश्च द्रोणस्थाच्चतुराट्कः ॥ द्रवद्रव्यविषये स्कन्दपुराण । पलहयेन प्रसृतम् हिगुणं कुड़वं मतम् । चतुर्भिः कुड़वैः प्रस्थ आढ़कस्तैचतुर्गुणैः ॥ चतुगुणो भवेद्रोण इत्येतत्वमानकम् । अथ भूमानम् आदित्यपुराणे । जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्म दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते । नमरेणुस्तु विज्ञेयो अष्ट्वौ ये परमाणवः । - .. --

·१२१
दानखाई ३अध्यायः ।] हेमाद्रिः ।
त्रसरेणवस्तु तेधष्टो रथरेणुस्तु स स्मृतः । -
रघरेणयस्तु ते साष्टो वालार्य तत्स्मृतं बुधैः ।
वालापाण्यष्ट लिक्षा तु यूका लिक्षाष्टकं बुधैः ।
अष्टो यूका यवं प्राहुरडुलन्तु यवाष्टकम् ।
हादशाङ्गुलमात्री वै वितस्तिस्तु प्रकीर्तितः ।
अङ्गुष्ठस्य प्रदेशिन्या नासः प्रादेश उच्यते ।
तालः स्म तो मध्यमया गोकर्ण शाम्यनामया ।
कनिष्ठया वितम्तिम्त दादशाङ्गलिका स्मता ।
रबिस्वङ्ग लपळणि विज्ञेयस्वे कयिंगतिः ।
चत्वारि विंशतियैव हम्तः स्यादङ्गलानि तु म
कि कुःस्म तो हिरनिस्तु द्विचत्वारिंशदगुलः ।
पावत्याङ्गुलेरीव धनुर्दण्डः प्रकीर्तितः ॥
धनुर्दण्डयुगं नास्ति योद्यते यवागुलेः ।
धनुषा शिता नल्चमाहुः संन्याविदो जनाः
धनुःसहसे हे चापि गयूतिरुपदिश्यते ।
पष्टो धनुःसहस्राणि योजनन्तु प्रकीर्तितम् ॥
मार्कण्डेय पुराणे। परमाणुः परं ममं अमरेणुमहीरजः ।
बालायं चैव लिमा घ यूका चाथ यवोगलम् ॥
कमादष्ट गुणान्यापुर्यवानष्टततोगनम् ।
पड़गलं पदं प्रावितस्ति हिगुणं स्मृतम् ।
दो वितम्तो ततोहम्तो बनतोय हिघटनः ।
पतुईम्तो धनुदंगडो नालिका नागेन ।
कोगोधनुःमस्मे दे गयूतिय चमुर्गुणा ।
-

·१२२.
हेमाद्रिः। दानखगई ३अध्यायः ।
हिगुणं योजनं तरमात् प्रोक्त संस्थानकोविदः ।
वृहस्पतिः । दशहस्तेन दण्डेन गिद्दण्डा निवर्तनम् ।
दग तान्येव गोचम्म बामणेभ्योदंदाति यः॥
वमिष्ठः। दशहस्तेन वंशेन दयंगान् समन्ततः ।
पश्चचाभ्यधिकान्दद्यादेतहीचर्म चीयते ।
विपशुधर्माचरे । यदुत्पनमथाशाति नरः संवत्सरं हिजः ।
एक गोचर्ममा भूयः प्रोक्त विचक्षणः ॥
मत्स्यपुराणे। दण्डेन साहस्तेन प्रिंगहण्डा निवर्तनम् ।
विभागहीनं गोचर्म मानमाह प्रजापतिः ।
वसिष्ठः । गवांगतं कृपयको यत्र तिछेदयन्त्रितः।
एतहोचम्ममा तु प्राहुवेदविदोजनाः ॥
श्रय मण्डपादि लक्षणम् ।
वोधायनः। मध्याङ्गुलीकूपरयोर्मध्ये प्रामाणिक करः ।
परन्दोगपरिशिष्टे । अङ्गटाङ्ग लमानं तु यत्र यत्रोपदिश्यते ।
तत्र तत्र वृहत्पर्ध्वग्रन्थिभिमिनुयादुधः ॥
अथ पञ्चरात्रे । कुर्या हैणवयागेषु चतुरांय मण्डयान् ।
सारदारुभवांस्तंभान् दृढ़ान् कुर्यादजून् समान् ।
मण्डपाऊच्छ्रितान् वेदसंखांथूड़ान्वितांस्तथा ।
वलिका-मूदतस्तेषां स्तम्भहादशक पुनः ॥
वाद्य पीठप्रमाणेन तत्र सूचविभागतः ।
मध्यमोत्तमयोर्वेदी मण्डपस्य त्रिभागतः ॥
चतुर्थांशोच्छितिसास्यास्त्रिसप्तपञ्चतीपि वा।
नवैकादशहारंवा इष्टकाभिः प्रकल्पयेत् ॥

·- दानखण्डअध्यायः ।] हेमाद्रिः। १२२ कनीयान् दशहस्तः स्याम्मध्यमोद्दादशोन्मितः । तथा पोडशभिर्हस्तैमण्डपः स्यादिहोत्तमः ॥ वेदसंख्यान्, चतुःसंख्यानित्यर्थः । चूडा, शिखा साच स्तम्भशिरसि उपरितनसरन्धयलिकाप्रवेश नार्थ क्रियते ॥ बाह्य, इति अन्तर्विन्यस्त स्तम्भचतुष्ठयापेक्षया वाद्यत्वम् ॥ अयमर्थः। पूर्व मध्यस्तम्भचतुष्टयं विन्यस्य ततो वाद्यपरिधी स्तम्भहादशकं विन्यसेत एवञ्च पोडशस्तम्भी मण्डपः संप्रपद्यते । सूत्रविभागत इति, प्राक्पयिमायतस्य दक्षिणोत्तरायतस्य या क्षेत्रसूत्रस्य रतीयांशपरिमितं अन्तरालं विहाय स्तम्भा निवेश- नीया इत्यर्थः। कन्यमे दिकरमिति, कन्यमे मण्डपे हिहस्त- विस्तारं हार कार्य्यम् । मध्यमोत्तमयोस्तु चतुरगुनाभिहत्या विधेयम् । विशम्भरवास्तुगासे । मण्डपान्तरमत्मज्य कर्तव्य मण्डपक्ष्यं । धानोधारा- सरं त्यका धामाग्रे यज्ञमण्डपः। दशहादगहम्तो या कला हस्तीथवा पुनः। यदा मण्डपक्ष्यं क्रियते तदा प्रथममण्डप परिमितमन्तरत्या हितीयमण्डपं कुर्यात् । यदातु धामागे मण्डपः क्रियते सदा सहामपरिमाणमन्तरं त्याला परतो मण्डपं फुर्यादित्यर्थः। कलाइम्तः, पोड़गहस्तः । करैः पहिस्सु संशया विजयाद्यास्तु मण्डपाः । अमरघो-दुम्पर-प्रप-बट-गाखासतानि तु :

·१२४
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः ।
मण्डपस्य प्रतिदिशं हाराण्येतानि कारयेत् ।
पञ्चहस्तप्रमाणास्त बिस्तारण विहस्तक ।
पड़गुलाभिदास्तु सप्तहम्ता यथोत्तमे ।
पञ्चहस्तेति, कन्यसे मण्डपे पञ्चहस्ताः । मध्यमे पड़ हस्ताः ।
उत्तम सप्तहस्ताः हारशाखा विधेयाः।।
तथाहि।
हस्तात्प्रभृति पड़गुलाभिहा विस्तारो विधेयः ।
मस्तके वादशांशेन शह-चक्र-गदाम्बुजम् ॥
प्रागादिक्रमयोगेन न्यसेत्तेषां सदारुजम् ।
प्रञ्चमांशं न्यसेभूमी सर्वसाधारणविधिः ॥
तत्र संग्रहे । प्रतिकुण्ड पताकास्तु प्रोक्ताः शास्वार्थकोविदः ।
सप्तहस्ता पताकास्युः सप्तमांशेन बिस्तृताः ॥
लोकपालानुवर्णन बड़भीत: हिममभा।
पीत-रतादिवर्णाश पञ्चहस्ता धजाः स्मृताः
विपञ्चहस्तैर्दण्डै स्तवंशजैः संयुता मताः ॥
विपञ्चहस्तः, दशहस्तैः।
गरुडपुराणे। पञ्चहस्ता ध्वजाः कार्या वैपुल्येन हिहस्तकाः ।
साहस्ताः पताकास्युर्विशत्यङ्गुलविस्मृताः ।
दशहस्ताः पताकानां दण्डाः पञ्चागवेशिताः।
सिन्दूराः कर्बुरा धूमा धूसरा मेघमविभाः ।
हरिताः पाण्डुवर्णाश्च शुभाः पूर्वादित क्रमात् ।
एवंव: सुभाकार्या: पताकाः पाकशासनः॥
* नवमी तु चित्पाउः।

·दानखण्ड ३अध्यायः। हेमाद्रिः ।
१२५
भविष्यत्पुराणे। बेदिपादान्तरं त्यक्त्वा कुण्डानि नव पञ्च वा ।
वेदास्त्राण्येव तानि स्युर्वर्तुलान्यथ वा क्षचित् ॥
वेदास्ताणि, चतुरस्ताणि ॥
भानायरहस्ये । कुण्डानि चतुरस्राणि हत्तनालाकृतीनि वा।
नव पञ्चाथ चैकं वा कर्त्तव्यं लक्षणन्वितम् ॥ .
नवकुण्डविधाने तु दिक्षु कुण्डाष्टके स्थिते ।
नवमं कारयेत् कुण्डं पूर्ख-शान-दिगन्तरे ।
विधाने पञ्च कुण्डानामीशाने पञ्चमं भवेत् ।
ज्ञानरत्नावल्यां। दिक्षु वेदास्रवृत्तानि पञ्चमं त्वीगगोचरे।
नारदीयेऽपि। यत्रोपदिश्यते कुण्डचतुष्कन्तत्र कर्मणि ।
वेदास्रमईचन्द्रञ्च वृत्तं पद्मनिभं तथा ॥
कुर्यात् कुण्डानि चत्वारि प्रायादिषु विचक्षणः ।
कुण्डवेद्यन्तरञ्चैव सपादकरसम्मितम् ।
पीठवन्तु यत्कुण्डं सुप्रमाणं सुगर्तकम् ॥
बतचपरिशिष्टे । भूतो मुत्तो तथा पुष्टी जीर्णोद्धारे विशेषतः ।
सदाहोमे तथा शान्तौ वृत्तं वरुणदिग्गतम् ॥
कामिके तु तत्तद्दिक्ष तत्तत्फलार्थ कुण्डोक्तिर्य था।
ऐन्द्रयां-स्तम्भे चतुष्कोणे अग्नौ भोगे भगालतिः।
चन्द्रामारणे याम्ये नैर्ऋते हित्रिकोणकम् ॥
वारुण्यां शान्तिके हत्तं षट्स उन्नाटनेऽनिले ।
उदीयां पौष्टिके पद्मरोग्रामष्टासमुक्तिदम् ॥
सर्वेषु चैतेषु होमानुसारेण हस्तादिमात्र क्षेत्रफलमुपकल्प
.
नीयम्।

·. हेमाद्रिः। [दानखण्ई ३अध्यायः । तदुक्तं भविष्यपुराणे। मुष्टिमानं गताः तु गते चारनिमात्रिकम् । सहसवय होतव्ये कुर्यात्कुण्ड करामकम् ॥ हिहम्तमयुते तञ्च लक्षहोमे चतुःकरम् । अष्टहस्तात्मकं कुण्ड कोटिहोमपु नाधिकम् ॥ मुष्टिमानमिति, बहमुष्टिहस्तमात्रमित्वः । इदानी चतुरस्रादिकुण्डानामुबारक्रमोऽभिधीयते ॥ चतुरसं तावदाह विश्वकर्मा । कत्वा प्राक् सूत्रमा दक्षिणोत्तरमत्स्ययोः । न्यस्य सूत्र ततः कोरद्वितचतुरसकम् ॥ पूर्वनाप्युपायेन प्राची निमित्य प्राक्पथिमायातारेखा- मालिख्य तामईभागे लान्छयित्वा दक्षिणोत्तरदिशोमत्स्यद्वयं कुयात् सूत्रोपरि सुवान्तरनिपातनात् खस्तिकमध्याक्षतिः शिल्पशास्त्रेषु मत्स्य इत्युच्यते । मत्स्यहयनिष्पत्तियान कार्या । पूर्वोक्तरेखापरिमितस्य सूत्रस्यादि, तस्याएव रेखाया मूल निधाय तत्सूत्रान्तरं परिभ्रम्य हत्त रचयेत् तस्या एव- रेखाया अपरप्रान्ते तस्यैव सूत्रस्यादिं निधाय तत्स्वान्तं परि- भ्रम्य हितीयन्तं कुयात एवं वृत्त इये कृते दक्षिणोत्तरदिशो- मस्ययं निष्पयते अथ मस्यहये पूर्वोत्तरेखालान्छने चैक सूत्रं निष्पात्य दक्षिणोत्तरायतां रेखां लिखेत् । एवं दिक्षु साधि नाम विदिक्साधनार्थ कोणान् लायेत् । तत्रायं प्रकारः । पूर्वनिष्पनरेखाप्रान्तचतुध्यस्य प्रत्येक पार्खये चिकीमितपरि- माणस्याईमई निधाय तत्सन्धौ कोणलाञ्छनानि कुर्यात् ततः कोणलाञ्छनेषु सूबचतुष्टयनिपातनात् पूर्वदिश्युमुखयो- + . , ·हेमादिः। सानप चाय:] ,निक पतरस पुष्पा । योगाकारादीनामुशरपतररा- मासिक शामिरुगामार। पचमांग पुरोगण मधे वेदांगमानमः। भमादगापमं माग्नेयमुद्यते । तेपण पचमभागं पुरमाया दिगिनिगम मध्ये कोपष गि गेमः । वेदांग तुरीयोगः। भमास, पामापरिभमन पायपचाफार पुग्यमाग्नेदिगि कुयादिति । सायं निगमकार। पुजन्यायेन गमपतरमीलगम्य सेवा पगिमरेपामध्यान पूर्णरेगामध्यभेदिनी पोरगव-पधमांगाधियां गर्भरेगामामिम्य भरदेगे कोगग्पान्तरोयांग सामयित्वा नमामगोपरि पियसादः एषम्य पूगर्भरेयाममायन्यस्त মামা বমি যদিখাই লিখব যাযঘন্ধীণতনয় छपाई रपयेत् । ततो गर्भरे गामान्तात् रायमासम्पगि पश्यं निपान्य पिम्पनपत्राकारमानेयदिग्गुदगुपयोनिक योनिकुण्ठ विदध्यात्। चतुरस्र गर्भित त्यामाधन्तो नदंगको मध्यमांगमाने त कुग पण्डेन्टुवत् कमात्। भतुरस्र वे यहै. भवभिविभात पायन्तो वक्षा पपगिट मार्मागमानेन सयभम. पार गणेन्दमणं कुठं कुयात् । प्रवैयं सतिः। पतरसं व नवधा पिभग्य तप प्रथमोन्तिमयेति भागहयं परिमृज्य प्रयगिष्टमतभागादिमरेडागर्भदेगे सूबादि निधाय तस्यैव भाग- मतकस्याशिमरेपागर्भदेगे स्यान्तं निवेश्य सामवपरिभ्रमणेन प्रथमरेवाराम्य यियासपातमताई यिरचयेत् । अथ प्रथमरेगा: प्रासयमपिष्ट साई संयोज्य दधिणदिगवम्बितमुत्तगगाभिमुष्पयो- ·- - दानखण्डं३ अध्यायः । हेमाद्रिः। १२८ चतुरस्र सम्पादयेत्। अथानन्तरोक्तपार्खयरेखापन्निी दक्षिणो त्तरायता गर्भरेखां रचयेत् । ततः क्षेत्रमध्यादुत्तरपार्शरेखा- मध्याञ्च पूर्वोक्त गर्भरेखाईपरिमितमेकैकं सूत्रं निपात्य पूर्वेशा नदिशोरन्तराले मत्स्य मुत्पाद्य तेनैवप्रकारेण पथिमवायव्ययोरन्त- राले मत्स्यं कुर्यात् । अय भूयोपि क्षेत्रमध्या मध्यादक्षिणपावरे- खामध्याञ्च प्रागुक्तगर्भरेखामान्तहयात् लाञ्छनचतुष्टयस्पर्शिसूत्र- चतुष्टयं निपातयेत्। एवं लाञ्छानानन्तरालस्थितसूबद्दयेन सह सूवषटक प्रयोगादायव्यदिशि प्रामुखयोनिकं षट्कोणकुण्ड कुर्यात् । चतुरस्राष्टभागेन कर्णिकास्याहिभागगः । तहहिस्त्वे कभागेन केमराणि प्रकल्पयेत् ॥ टतीये दनमध्यानि तुरीये दलकोटयः । भ्रमणत् पद्मदलं स्याहलायं दर्शयेदहिः ॥ चतुरस्रस्य अष्टधा विभांस्य मध्ये अठमभागेन कणिका- स्यात् कर्णिकाया वहिः परिधिस्थे हितोये अष्टमभागविन्यामे केसराणि स्युः केसराइहिःपरिधिस्थिते ढतीये अष्टमभागे विन्यासे दलमध्यानि कल्पयित्वा चतुर्थे दलकोटौं विधाय चतुरस्रादहिहलाग्राणि स्पर्शयेत्। अत्राप्यष्टमभागेनेति सम्ब- ध्यते । विभागशः, विभागे विभागे सर्वदिगभागेष्वित्यर्थः । भ्रम- णात्, सूत्रस्येति शेयः। एतच्च पद्महयं सर्वत्र योजनोयम् । अयमर्थः। चतुरस्र क्षेत्र प्रागग्राभिरुदगग्राभिच रेखाभि- रष्टधा विभज्य मध्यदेशे लाञ्छयित्वा वादहियतुर्दिक्षु समन्ता- दपरमष्टभागं विन्यसेत् सत्येवं लान्छनात् परितः प्रतिदिगं: (१७) - .

·* हमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः पञ्चपञ्चाष्टमभागावधिरेखा भवन्ति। ततः पूर्वोतलाञ्छनोपरि विन्यस्तादेस्तत्तट्रेखाविन्यस्तमान्तस्य च सूत्रस्य परिभ्रमणात् पञ्चहत्तानि सम्पाद्य हत्तातिरिक्तरेखाः परिमार्जयेत् ततः प्रथम वृत्ते कर्णिका। द्वितीये केसराणि। हतीये दलमध्यानि । चतुर्थे दलकोटयः । पञ्चमे दलापानीति कला अष्टदलं पूर्वाभि- मुखयोनिक पद्मकुण्डमुत्तरदिशि कुर्यात् । : इदानीमेतदेव कुण्डं प्रकारान्तरेणोयते ॥ वृत्तकुण्डं समं चान्यदधवान्यप्रकारतः। वृत्तकुण्ड पुरा कृत्वा चतुदी मेखलां भजेत् ।। उत्सेधञ्च तथा कला कर्णिका साईका भवेत् । अवशिष्टं दल वेददलमष्टदलन्तु वा ॥ स्था प्रतीयां दिशि वृत्तकुण्डमभिहितमिहापि तथैव वा तन्मध्ये यथाविभागं पद्मकुण्ड कुयादिति। अथवेत्यादिना टतीयः प्रकार उच्यते। पूर्व वृत्तकुण्डमेव आमेखलं मेखलाम- वधीसत्य अन्तयतुडी भजेत् । वृत्तकण्डमध्ये अन्यस्यापि सम- हत्तत्रयस्य करणाचतुर्थक्षेत्रविभागः कार्यइत्यर्थः । ततः क्षेत्रमध्ये साईभागेन विस्तृता कर्णिका विधेया । धञ्च तथा कवेति, कर्णिकाया उच्छ्रयमपि साईभागेने कत्लेवर्थः । अवशिष्टेन साभागहयेन केसरव्यतिरिक्तानि दलान्येव कुयात् । पवईलमादलम्बा पनकुण्डं कुर्यात् । क्षेत्रात् हादगम भागं चहिचु तदन्तरे। विन्यस्य तत्प्रमागोन तांगमपरं नवेत् ॥ नस्य कर्णप्रमाणेन तडजासपि सान्श्येत् । भागस्य उम ·१३१ दानपण्डं अध्यायः।] हेमाद्रिः। तवाष्टसूत्रसंयोगादष्टास्रं कुण्डमुच्यते ॥ द्वादशधा विभक्तस्य क्षेत्रस्य यावान् हादशो भागस्तावन्तं भागं चतुहिक्षु विन्यस्य, तदन्तरे, तस्य क्षेत्रस्य अन्तरे बहिःप्रदेशे अन्तरं बहिर्योगोपसंध्यानयोरितिज्ञापकादन्तरशब्दात्रवहिर्व- चनः। तत्प्रमाणेनेति तस्य वहिर्विन्यस्तहादशभागस्य परि- माणेन अपरं द्वितीयं तुर्यास्रं चतुरसं नयेत् प्रणयेत् कुयात् पति यावत्। तयासमिति, स्वार्थिकोऽत्र पूरणप्रत्ययः। तस्य कर्ण- प्रमाणेनेति। कोणात् कोणान्तरस्पर्शिसूत्रं शिल्पशास्त्रेषु कर्ण. इति प्रसिद्धम्। इह तु क्षेत्रगीदारभ्य चतुष्कोणगामिनः पृथ. गेव चत्वार का इत्यभिप्रायेण काईमपि कर्णशब्देनोक्तम् । तनायमर्थः । बाह्यस्थितचतुरस्रस्य गर्भदेशावधिर्यावान् कर्णस्तावता मानेन त जासु तस्य कर्णस्य भुजास लान्छयेत् । अत्र वाघचतुरस्र सूत्रायेव कर्णेभयपासवर्तीनि निजभुजाकारतया भुजाशब्देनो- अयमाशयः। बाह्य चतुरस्रसम्बन्धिन्येकस्मिन् कोणे कर्णापरिमितस्य सूत्रस्यादिं निधाय तत्स्वं चतुरस्ररेखो- परि प्रसार्या सूत्रप्रान्ते लाञ्छयेत् । एवं प्रतिकोणं सूत्रादिं निधाय प्रातिलोम्यानुलोम्येन सूत्रप्रसारणात् तत्तत्प्रान्ते लाञ्छ- यन् प्रदिदिशं लान्छनइयकरणहिक्चतुष्टयेन लान्छनेषु सूत्रा- टकनिपातनादष्टास्रकुण्ड कुर्यादिति । अयमिह निमाणप्रकार। पूर्ववच्चतुरस्रोततस्य क्षेत्रस्य बहिशतुद्दिक्षु हादशमं भाग विन्यस्य तत्परिमाणेन अपरं चतुरस्रं कुर्यात् । अथ तदीय- च्यन्ते।

·. १३२ हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः। कर्णाईपरिमितस्य सूत्रस्य प्रतिकोणमादिं निधाय चतुरस्ररेखो- परि प्रसारणात् तत्तत्प्रान्तेषु लाञ्छयन् दिक्चतुष्टयेन.लाञ्छना- ष्टकं कृत्वा तलाशनोपरि मूत्राष्टकनिपातनादैवानदिशि पूर्वाभिमुखयोनिकमष्टायकुण्डं कुर्यात् । इदानी दिग्नियमम- न्तरेणैव तत्तत्कमीपयोगितया विज्ञानललितीपदिष्टं कुण्डइय- मुच्यते । सप्तमांशं वहिन्यस्य कृत्वा वृत्तमिह भ्रमात् :: चतुर्धभागायूनेन पूर्वक्षेचे चं सम्मितः ॥ धनुाकृतिभिः पञ्चसूत्रः पञ्चासकुण्डकम् । होमे प्रशस्यते भूतगाकिनीग्रहनिग्रहे । चतुरस्रस्य क्षेत्रस्य बहिःप्रदेशे चतुर्दिक्षु क्षेत्रसप्तमांशं विन्य- मेत् । ततः क्षेत्रगर्भविन्यस्तादेः बाघस्थितसप्तमांशोपरि विन्यस्त- प्रान्तस्य सूत्रस्य सर्वतः परिभ्रमणात् हत्तं निष्पादयेत् । पूर्व क्षेत्रेणेति, बहिस्थितष्टत्तापेचया पूर्वक्षेत्रशब्देन प्रान्तरश्चतुरस्र- क्षेत्रमेवीच्यते। ततयायमर्थः । आन्तरचतुरस्रस्य यद्दयं तत्स्वकीय- चतुर्थभागन्यूनं कृत्वा यन्मानं भवति तायता मानेन परिमितं मुत्रं विधाय ताहगानि पञ्चसूत्राणि बाधक्षत्तस्यान्तर्विन्यस्य सूघमन्धी कोणं कुर्यात्। तानि च पञ्च सूत्राणि प्रत्येक प्रान्तइयसंस्पृटपत्तत्वात् धनुयाफ्तोनि धनुरारुटमोर्चासदृगानि ततः पश्चस्वातिरिक्त सर्व परिमज्य पचासकुई रचयेत् । तम ग्रहनिग्रहादिहोम प्रयोज्यम् ।

·.
दानखण्डं अध्यायः ।
हेमाद्रिः।
१३३
दशमांशं वहिन्यस्य कृत्वा वृत्तमिह भ्रमात् ।
भताक्षेत्रं चतुःषष्ट्या तडागैः विंशता विभिः ॥
समायसूत्रं तादक्षात् सप्तास्रं सूत्रसप्तकात् ।
अभिचारोपणान्त्यर्थ होमकुण्डमिति स्मृतम् ॥
इहापि चतुरस्रस्य क्षेत्रस्य दशमभागं चतुर्दिक्षु बहिर्विन्यस्य
पूर्ववत् वृत्तं कुर्यात् । अथ पूर्वक्षेत्रं चतुःपध्या विभज्य तेषां
चतुष्पष्टिसंख्यानां भागानां मध्ये त्रयस्तिंगसंख्यैर्भागैः परि-
मितं सूत्रं कृत्वा तागानि सप्तस्पानि वृत्तस्यान्त विन्यस्य
मप्तास्र कुण्डं कुर्यात् । अवापि सूत्राणां धनुाकारत्वं
सूत्रसन्धी कोनिमाणं सप्तसूत्रातिरिक्तपरिमार्जनचेति पूर्वपदेव
वेदितव्यम् ।
एतच्च कुण्डमभिचारदोषोपगमनहोमेघु प्रयोज्यम् ।
प्राह विश्वकर्मा।
यातन्मानः कुण्डविस्तार उक्तस्तावत्खातस्यापि मानं प्रदिष्टम् ।
यादृक् कुण्डम्याक्ततिः संप्रदिष्टा तादृग्रुपं मेखलाया विदध्यात्म
स्थापने सबकुण्डानां ध्वजायः सर्वसिहिद
सर्वेषु चैतेषु प्रोतमानाहान लयवादि न्यूनमतिरिक्त था
विधाय ज्वजायः साधनोयः।
विस्तारे दैर्ध्वगुणिते अष्टभिर्विभक्तो यद्येकः परिगिवते
तदा ध्वजाय इति।
साधिके भवेद्रोगी होने धेनधनषयः ।
यफकुण्डे तु मन्तापो मरणं भिनमेसने ।
मेगनारदिन गोकोऽभ्यधिके वित्तसंचयः ।

·।
.
१३४ . हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः।
भार्याविनागनं प्रोक्त कुण्डे योन्या विना कृते
अपत्यधंसनं प्रोक्त कुण्ड यत् कण्हवर्जितम् ॥ .
खातहीने भवेट्रोग इत्यादिना खातादिलक्षणरहितस्य कुण्डस्या
निष्टफलत्वदर्शनादिदानी खातादीनामेव लक्षणमभिधीयते ।
तद्यथा मोहचूडोत्तरगास्ते।
चतुर्विंशतिम भागमङ्गलं परिकल्पा त
चतुर्विगायलं हस्तं कुण्डानां परिकल्पयेत् ।
हस्तमा खनेत्तिय॑गूई मेखलया सह ॥
मुष्टिमानं शताई मित्यादिना प्रसिद्धनैव इस्तागलच्यवहारेण
होमानुसारात् कुण्डमानमुक्तम् । इयन्तु खातादिमान कथनार्थ
परिभाषा क्रियते। चिकीर्पितकुण्डोत्रं चतुर्वि गतिधा विभज्य
यावान् चतुर्विगतिमी भागम्तावत्परिमाणमदुलं परिकल्पा
चतुर्विंगत्या अङ्गुहां परिकल्पयेत् । ततस्तेन हस्तेन परि-
मितं सर्वकुण्डानां तिर्यक् खातमानं विधायमेखलासहितस्य
खातस्य तेनैव इम्तेन परिमितमूईमानं विदध्यात् । 'प्रथमेषु
उक्तम् । कुण्इं लिनाङ्गुलं तिर्यगूई मेखलया सह ।
जिनासं, चतुर्विंगत्वानम् ॥
प्रतिष्ठासारसंग्रहेपि।
पञ्च-बिमेरालोछायां ज्ञात्वा गेपमधः मनेत् ।
विमर्मणाप्यताम् ।
य्यामात् मातः करः प्रोको निग्नम्तिष्यंगुलेन तु ।
विष्यङ्गनानि, पञ्चदगानानि पातम्य निग्रत्वम् ।
उवता मा नयागुरिति, यएमाणत्यापनापयपधे नवा.
प्रमं प्रयममेनयोग मेध इन्नुभयोयतुगिन्यानत्वम् ।

·१३५ दानखण्डं अध्यायः हेमाद्रिः। कण्ठमानमुक्त कालोत्तरे। खातावाद्येऽङ्गलः कण्ठः सर्बकुण्डेष्वयं विधिः । खात-मेखलयोरन्तराले' लमानेन कण्ठमोठापरपायं कुर्यात् । सारंसमुच्चये। खाताहाघाङ्गलः कण्ठम्तहाटे मेखला क्रमात् । मेखलालक्षणमुक्तं कामिके। क्षेत्राकांगेन तस्योष्ठः स्यात्तद्देदर्जुभागतः । मेखला पृथुतोच्छायः कुण्डाकारा तु मेखलाः । सङ्घपान्तु प्रकर्तव्या मेसलैकाव लाघवात् ॥ चेत्रस्य, अकांशेन, हादशांशन कुण्डस्योष्ठः कण्ठ गदयाच्या स्यात् तदभागतः कुण्डचतुर्था गतो मेखलायाः पृथुता विस्तार . तथा ऋतुभागतः पष्ठभागेन मेखलोच्छ्रायः कार्यः । पिङ्गलामतेपि । खातादेकांगलं त्यज्य मेखनानां म्पितिभवेत् । मेखलैकाथवा तिस्रो भूतसंख्याथवा प्रिये ॥ भूतसंग्याः, पञ्चसंख्याः । उल्लाच प्रथमे। कण्ठाङ्ग लाइहिः कार्या मेखलेका पड़ा सा । पतुस्तिहानला यहा तिस सबंध गोभनाः । यदा एका मेखका सदा सा विस्तारोहमेधाभ्यां पड़ाला एका पड़ङ्गलोत्मेधविस्तारा मैखला मतेति" पिङ्गालो:। यदा त मेखलाधय पक्षम्तदा क्रमेण घरामिर- हरग लमानाः कर्तव्याः। मोहचूद्रोत्तरे। मेपलावितयं कार्य कोपरामयमानः। कोमाः, चत्वारः। रामा, विधेया।

·- १३६ हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः । वयः। 'यमों' हो । तत्र सर्वान्तिमा, दाज ला। मध्य स्थाःचा गुलाः1 कुण्ड कण्ठसविहिता चतुरङ्गला इति । सन्येवं प्रथम- मेखलायाः कुण्डकण्ठादारभ्य नवाङ्गल उत्मेधः स्यात् लक्षण संग्रहऽपि। प्रथमाष्टाङ्ग ला व्यासादुन्नता सा नवाङ्ग लैः मध्यात्तु प्राङ्गला बाह्ये टतीया तु यमाङ्गला । मेखलाः पञ्चवा कायाः पट-पञ्चा-धि-त्रि-पक्षकैः ॥ प्रथमकुण्डसन्निहिता आन्तरोत्सेधनवाला बाह्य तु चतुर- लैव । अष्टाङ्ग ला, चतुरङ्ग ला। अश्दयः, चत्वारः । पचौ दो। योनि लक्षणमुक्त स्वायम्भवे । मेखला मध्यतो योनिः कुण्डाही वांगविस्तृता । अङ्गठमानोष्ठकण्ठा कार्यावस्यदलाततिः ॥ प्राग-ग्नि-याम्यकुण्डानां प्रोक्ता योनिरुदङ्मुखा । पूर्वामुखाः स्मृताः शेषा यथा गोमं समन्विताः । मेखलाया गर्भदेगे कुण्डाईदीर्घा कुण्डटतोयांगविस्तृता योनिःकाया। अनीष्टगदेन, योन्य प्रमुचते। करशम्देन, च योनिमखन्ना। अपृष्ठभदः, अगलपयायः । एकाशनपरि- माणेन योनेरग्रंमेखलाच कुयादित्यर्थः। विस्तारोऽटाङ्ग लो योनेरग्रमद्नसंमितमितिपिनलोक्त। नारदीये। कुण्डागविस्तारा योनिमयतानलम् । कुण्डान त दीर्घा स्यात् कुण्डोष्ठो बोधिपत्रवत् । कुण्डोटोति, यथा पुण्डे दादगांगेन प्रोठो विहित एवं ·दानखण्डं अध्यायः] हेमाद्रिः। १३७ योनेरपि हादशभागेन प्रोष्ठः कार्य इत्यर्थः । यथा कुण्डे प्रविष्ट- पोष्ठो यस्या इति । 'बोधिपत्रम्, अखत्यपत्रम् । त्रैलोक्यसारे। दीर्घात् सूर्याङ्ग लानाभिस्वागोना विस्तरेण तु । एकाङ्ग लोक्रिता सा तु प्रविटाभ्यन्तरे तथा । कुम्भदयसमायुता चाखत्थदलवन्मता। अङ्गुलमेखला युक्ता मध्ये त्याज्यटतिम्तथा ॥ दक्षस्था पूर्बयाम्ये तु जलस्था पथिमोत्तरे । नवमस्यापि कुण्डस्य योनिचदलस्थिता ॥ 'सूर्याङ्गुलाः, हादगाङ्गलाः। 'वाशोनेति, दैर्घटतीयां- गन्यूनविस्तारा। 'एकेना लेनीछिता तथा, एकेनाइ लेन कुंगइमध्ये प्रविष्टा। 'कुम्भदयसमायुक्तति, पूर्वोत्ताग्नेयकुण्डम्य सुख्यालयोंने देगस्थितं हत्तहयमेत गजकुम्भारुतित्वात् कुम्भ- गब्देनोक्तम् । तेनात्र कुम्भस्य नाकतिर्घटदयं मृपिण्डदयं वा स्थाप्यमिति तदग्राह्यं । अङ्गठमेगनेनेति, एका लमानया मेखलया परिवहितेत्यर्थः । मध्ये विति, यथा मुचि एत- धारणाय विलं क्रियते तथा योनिमध्येपि पिलं कर्तव्यमित्यभि- प्रायः । दक्षस्येति, पूर्वाग्नेययाम्य कुईप दक्षिणभागे उत्तराभि- मुषा योनिः काया नै त्यादिकुगडेषु त पपिमभागे प्राइ- मुखा विधेयाः। 'नवम इति, अष्टदिषु कुण्डेवेवं विधाय पूर्ये- गानदिगोरन्तराने यनवम कुण्डं चतुर्दिषु वा फुगडचतुष्टयं सानिरिह चित्पार (१८) . 1

·.
,
१३८
हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः।
छात्वा ईशानदिशि यत्पञ्चमं कुण्ड तयोरपि दक्षिणभागेपि योनि:
कार्यत्यर्थः ।
वनपरिशिष्टे । अथाबुधः स धूमे तु जुहुयाद्यो हुताशने ।
यजमानी भवेदन्धः सपुत्र इति च श्रुतिः॥
च्छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन।
पाण्याहु तिर्दादश पर्व पूर्विका रम्भादिनाचे*मुचि पर्वपूरिका।
देवेन तीर्थेन च इयते हविः खङ्गारिणि स्वबिंषि तच्च पावके ।
योनर्चिघि जुहोत्यग्नो व्यङ्गारिणि च मानवः ।
मन्दाग्निरामयावी च दरिद्रयैव जायते ।
तस्मात समिद्धे होतव्यं नासमिड़े कथञ्चन ॥
आरोग्यमिच्छतायुग थियमात्यन्तिकों तथा ।
जुइपुथ हुते चैव पाणिसूर्पसुचादिभिः ॥
न कुयादग्निधमनं कुर्यात्तु व्यजनादिना ।
मुखेनैव धर्मदग्नि मुखाइपोभ्यजायत ॥
नाग्नि मुखेनेति तु यल्लौकिके योजयन्ति तत्.।
भविष्यत्पुराणे । भूभौ स्थितेन पात्रेण विष्टदेन च पाणिना ।
चामैन यदुर्शार्दूल नान्तरीक्षेत इयते ॥
धनायुररेखास सोमतीर्थ त मध्यमं ।
लाजादिहवनं तेन कर्तव्यं वपन तथा॥
'वयनम्' ग्रोधादिनिर्बापः ।
यायुपुराणे । कण्डन पेपणस्य तथेयोनेसन सदा ।
• शादिना रिति पागलाम्।

·हेमाद्रिः।
मरीचिः।
दानखण्डं३ अध्यायः ।
१३८
सलदेव पितृणां स्याद्देवानां तविरुष्यते ॥
मागग्राः समिधो ग्राह्या अखळनौष्ठपाटिताः।
काम्येषु वशकमादौ विपरोता जिघांसति ।
विगीर्ण विदलाइखा वका यहुशिराः कृगाः ।
दीर्घास्थूला धुणैर्जुष्टाः कर्मसिद्धिविनाशकाः ॥
समिदित्यनुत्ती ब्रह्मपुराणे ।
शमी-पलाश-न्यग्रोध-प्लन-वैकरतोद्भवा ।
अखत्थोडम्बरो विश्वयन्दनः सरलास्तथा ।
गालय देवदारुय सदिरयेति यामिका
छन्दोग परिशिष्ट कात्यायनः ।
नाङ्गुष्ठादधिका कार्या समित् स्थूलतया कचित् ।
न वियुक्ताजवा चैव न सकीटा न पाटिता
प्रादेगावाधिकान्यूना न तथा स्यादिभारिका ।
न सपर्णा समित् काया होमकर्मस जानता।
तथा । यथोक्तवस्त्वसम्पन्ने ग्राह्य तदनुकारि यत्
यषानामिव गोधमा व्रीहीणामिय गालयः ।
प्राज्य द्रव्यमनादेश जुहोतिषु विधीयते
मन्त्रस्य देवतायाय, प्रजापतिरितिस्थितिः ।
'पनादेगे' अविधाने ।
मन्त्रस्य देषतायार प्रनादेश प्रजापतिः देवता प्राजापत्यो-
मन्तः समम्ता व्याहतयय ।
यष त देयतोला मन्तय नाति सव मूनमन्त्रीयेदितभ्यः ।
• पोसवालमानामिनि पिपाडः ।

·१४० हेमाद्रिः। [दानखण्ड.३अध्यायः। सचीसत्तो गरुडपुराणे। प्रणवादिनमोऽन्तञ्च चतुर्थ्यन्तञ्च सत्तम ।.. देवतायाः स्वकं नाम मूलमन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ विष्णुधर्मोत्तरे। दध्य लाभे पयः कार्य मध्वलाभ तथा गुड़ः । एतप्रतिनिधिं कुर्यात् पयो वा दधि या नृप । पैठौनसि। काण्ड-मूल-पर्ण-पुष्प-फल-प्ररोह-रस-गन्धादीनां सादृश्येन प्रतिनिधिं कुर्यात् सालाभे यवः प्रतिनिधिर्भवति ॥ मैत्रायणीयपरिशिष्ट । दर्भाभावे काशा प्रतिनिधिः अद्येमाः पलाशा-खत्य-खदिर- रोहितवी-दुम्बराणां, तदलाभे सर्ववनसतोनां तिलक-नीप-निम्ब- राजवृक्ष-शाम्मन्य--रलक-कपित्थ-कोविदार-विभोतक-लेमान्तक- सर्व-कण्ठकिवर्ज। तमन्यार्थे प्रतिनिधिस्तदलामें दधि- पयो वा। इति मण्डपादिलक्षणम् । अथ हविवादम् ॥ आह भातातप: । नानिष्ट्वा पिटयज्ञेन वैदिक किञ्चिदाचरेत् । तत्रापि मातर पूर्व पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥ अकृत्वा माथ्यागन्तु वैदिकं यः समाचरेत् । : - तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः॥ माटगणास्तु भविष्यपुराणे निरूपिताः। गौरी-पद्मा-शची-मेधा-सावित्री-विजया जया । देवमेना-वधा-स्वाहा-मातान्या लोकमारकाः। इष्टिः पुष्टिस्तथा सुटिरामदेवतयाहस । .

·हेमाद्रिः। . दानखण्डं अध्यायः । पूज्या चित्रे ऽथवायां वरदाभयपाणयः ॥ विष्णुपुराणे। कन्या-पुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः । शुभकमाणि वालानां चूड़ाकमादिके तथा ॥ सीमन्तोनयने चैव पुवादिमुखदर्शने नान्दीमुखान् पितृनादो तर्पयेत् प्रयतो ग्रही । जावालः । यज्ञोदाह-प्रतिष्ठास मेलावन्ध-मोक्षयोः । पुत्रजन्महपोत्सर्गे वृद्धिथाई समाचरेत् । तेन वैदिकहोमाङ्गकेषु दर्शपूर्णमासादिषु अन्येषु च वचन- विरोपितेषु कर्मस हडियाहमाचणीयम् ॥ तथा तुलापुरुषादीनामपि यागसंशदनात् लोकपाला- याहनमन्चेषु च सर्वेषु ममाध्वरम्माहियान रखेत्यादिशब्द प्रयोगात् सत्यपि दानरूपत्वे यागधग्#राभवितव्यमिति तथापि हदिया कर्तव्यम् । एवमेव सहोमकेषु धान्यपर्वतादिष्वपि- अनुसन्याः । तस्य विधिमाह कात्यायनः । प्राभ्युदयिके प्रदक्षिणमुपधारः पूर्षा हेपि समन्वयजपं ऋजयो दर्भा यवैम्तिलार्यः सम्ममिति एप्तिप्रयः, मुमम्पन्न मित्यनुज्ञातो दधिवदराशतमियाः पिडा नान्दोमुखान् पिट न वाचयिये प्रति पृच्छति, पाथसामिन्यनुजातो नान्दी- मुखान् पिट नावायिर्थ, इति पृथत्याचाहयेत्यनुज्ञातो नान्दी- मुखाः पितरः प्रीयामित्यतपयस्याने नान्दोमुसाः पितरः पितामहा प्रपितामहा मातरी मातामहाय प्रीयतामिति. न मधा प्रयुनोत युग्मानागये दिति ।

·१४२ हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः । निगदव्याख्यातमेतत् । श्रीमार्कण्डेय पुराण। नान्दोमुखानां कुर्बोत प्राजः पिण्डोदकक्रियां । प्राजापत्येन तीर्थेन यच किञ्चित् प्रजायते ॥ अथ मधुपर्कः। - आह जावालः । वैवाह्यमुलिनचैव थोत्रियं रहमागतम् । अर्हयेन्मधुपर्कण सातकं गृहमेववा ॥ विषामित्रः। संपूज्य मधुपर्केण ऋत्विजः कर्म कारयेत् । अपूज्यकारयेत् कर्म किन्विषेणैव युज्यते ॥. तहिधिस्तु कात्यायनसूत्रे। पड़या भवन्त्याचार्या ऋत्विग्वैवाह्या राजा प्रियः सातक इति प्रतिसंवत्सरानई येयुर्य चमाना ऋत्विजः ॥ आसनमाहार्याह । साधुभावानास्तां अर्चयिष्यामोभवन्त मिन्याहरन्ति विष्टरं पाद्यं पादायमुदकमर्घमाचमनीयं मधुपर्ण दधि-मधु-तमपिहितं कांस्ये कांस्येनान्यस्विस्तिः प्राह विष्ट रादीनि विष्टर प्रतिग्रहाति वर्मोस्मि समानामुद्यतामसूर्यः ॥ इमन्तमभितिष्टामि यो माकचाभिदा सतीत्येनमभ्युपवि. गति पादयोरन्यं विष्टर आसीनाय सव्यं पादं प्रक्षाल्य दक्षिणं प्रक्षालयति ब्राह्मणयेइक्षिणं प्रथमं विराजो दोहसि विरानो दोहमगीयमयि पाद्यायै विराजो दीह इत्यर्थ्य प्रतिग्रहात्या, पस्थ युष्माभिः सर्वान् कामानवाप्तवानीति निनयवभिमन्वयते समुद्रंकः प्रहिणोमि स्वां योनिमभिगच्छत । अरिटा अम्माकं वीराणामापरा मेचि मत्मय प्रत्याचामत्यामागन्य- ·दानखण्डं अध्यायः। हेमाद्रिः। १४३ सासमोयसा सजवर्चसा तं मां कुरु प्रिय प्रजानामधिपतिं पशू- नामरिष्टिं तनूनामितिमित्रस्यत्वेति मधुपर्क प्रतीचते देवस्यत्वेति प्रतिग्रहातितए । सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षिणस्यानामिकया ति: प्रयोति नमः स्यावास्यावान्यशनेया विई तत्ते निष्कान्तामोत्य- नामिकाङ्गुष्टेन च विनिरुक्षयति तस्य वि: प्राणानि यन्मधुनो मधव्यं परमं ी रुपमवाद्यन्तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपे- णानायेन परमो मधव्योनादोऽसानीति मधुमतीभिर्वा प्रटायं पुत्रायान्ते वासिनोवान्तरत आसीनायोच्छिष्टं दद्यात् राव वा प्राश्नीयात् प्राग्वा सञ्चरति नयेदाचम्य प्राणान् संमृति वाम प्रास्येनसोः प्राणोक्ष्योयक्षुः कर्णयोः यो वाहोलमूर्षी रोजी रिटानि मङ्गानि तनुम्तत्वामे सहे त्याचान्तोदकाय शमेमा दाय- गौरिति त्रिः प्राह प्रत्याह माता रुद्राणां दुहितावसूनाए। वसापानाममृतस्य नामिः प्रनुवोचं चिकितपे जनाय मागामना- गामदितिं वधिछेति मम चामुष्य पामानए। हतोमीति यद्या- लभैताव्ययात्मिसम्ममचामुण च पामाहत मुत्सृजत टणान्य- त्त्विति श्रूयामत्वेवामाए। सौर्घः स्याधियज्ञमधिविवाहं कुरु- तेत्येय ब्रूयाघद्यम्यसक्षसंवत्सरस्य सोगे न यजेत लतार्दा एपेन याजयेयुर्नाकताा इति मृतेः । अस्यार्घः । आसनमाहात्यन्त सुयोधाः । साधुभवानित्यादिमऱ्या प्रत्यध्येपणं । प्राहरन्त्यय पिट- सम्बन्धि पुरयाभिप्रायेण बहुवचनं। विटरोछियापपञ्चपिंगतिः कुगपवशतः। तया च परिशिष्टे । कतिभिस्त भवेश्या कतिभिर्विटरोमतः ! पञ्चापतिर्भयेना तदर्डेन तु विटर।

·हेमाद्रिः। - १४४. दानखगई अध्यायः। जईकयो भवेद्रमा लम्बकेशस्तु विष्टरः । दक्षिणावर्तको ब्रह्मा वामावर्तस्तु विष्टरः ॥ . प्रथमो विष्टर उपवेशनार्थम् । पामिति, मादाय हितोयं विष्टरम् । पादार्घमुदकं सुखोण । अर्को व्याख्यातः । आचमनीयं उदकमेव 'मधुपर्क, दधि-मधु-तं कांस्य भाजने तेनैवा पिहितम् । : अर्धापयिष्टव्यतिरितोन्यएव विष्टरा- दौनि निस्त्रिः प्राह, विष्टरो विष्टरी विष्टरः प्रतिग्यतामित्येवं ॥ अर्घस्त तृष्णीमेव विष्टरं प्रतिग्रह्य वर्मोस्मोति मन्ने गण तत्री. पविशति ॥ 'पादयोरन्यमिति, पादार्पण बाध्यते । ततश्च पादप्रक्षालनानन्तरं हितीयविष्टरदान। चोत्तरसूवे विष्टर आसीनाय सम्यं. पादं प्रचाल्य : दक्षिणं प्रक्षालयतीति, एकस्मिन् विष्टर प्रामीनस्य पादप्रक्षालन- मुपदिखते। ब्राह्मणद? भवति तदा दक्षिणपादं प्रथम प्रक्षालयेत् । विराजो दोहोसीति मन्त्रेण जलं राहीत्वा प्रचालय: त्यय एव, पापस्थतिमन्त्रण अर्घ प्रतिग्यहाति, अर्थोदक निनयत् समुद्व इति जयति, आचामयनिति मन्त्रेणाचमति मित्रस्य स्वेतिमन्चे ण, मधुपर्कमोक्षते देवम्यत्वेतिमन्ते णमधुपर्क प्रतिग्रहाति। सर्वेषु वैतेषु विस्विरेतानि व्यायभिधाय प्रतिग्राह्यतामित्यर्यमाहान्यः । अथार्थो मधुपर्कपात्रं सत्ये पाणी लवा दक्षिणस्थानामि. कया नमास्यावेतिमन्त्रेण मधुपर्क धिः प्रयोति, मिथयतीत्यर्थः । तथा- - ·१४५ स्यैष मन्तपाठः। दानखण्डं अध्यायः] हेमाद्रिः। अनामिकांङ्गठेन च तूणी विनिरूक्षति निपिञ्चतीत्यर्थः । च गन्दात् प्रयोति च । अतथ प्रतियुवनं, निरूक्षणं एवञ्च निरू- भणव्यवधानात् समन्त्रकं विः प्रयुवनं विधेयमिति सिद्धाति । यन्मधुन इति मधुमतीभिर्वा मधुपर्कविः प्राशीयात् ॥ मंधुपर्के च सोमे च नोछिटो भवतीति म्मरणात्, उच्छिष्ट अथाचम्य वामस्य इत्यादिभिमन्यैः प्राणा- यतनानि संस्मृगन् अत्र माकाइत्वादम्तीत्यध्याहारः। स इति च सर्वत्रानुषङ्गः। अरिष्टानि मेङ्गानि तनुरित्यष, सन्वित्यध्याहारः। प्राचान्तो- दकाय भासमादाय गोरिति त्रिः प्राहेति, पानान्तोदकपणात पुनराचमनमितिकेचित् । अपरेखाहुः । प्राचान्तमुदकं येन स प्राचान्तोदकः तदर्थ गम्तादानमिति सादयं च पनालं भस्य तदर्घत्वात् एतचार्य्यक वाथम् । ततो माता रुद्राणामिति मन्त्र अध्य: प्रतिवयात् । प्रमुथेति चायितुर्नाम ग्रहणं, यद्यानभेत पाणानं घातया. अश यद्यसिसचेन्म मचामुष्य च पाप्माहतमुत्- मृगत यणान्यत्विति व्यात् । प्रचाभ्यर्धयितुन मादेगः। प्रोगमजत रणान्यत्तोति यादिति, निगदोय । नत्वेवामाए मोघम्वादधियामधिविवाहामते इत्येवं ग्रूयात - मोतिप्रयोगः। . , मेयं सुगमम् । पय पुण्वाध्यापनं। पार वेदव्यामः। सम्पजा गधमात्यायनीधपान् घम्ति वाचयेत्। (१८) ·- . २४६ हेमाद्रिः। [दानखण्डं ३अध्यायः। धर्मकामणि मागत्ये संयामा तदर्शने ॥ यमः। पुण्याहवाचनं दैवे ब्राह्मणस्य विधीयते एसदेव निरोझारं कुर्यात् चवियवैश्ययोः ॥ कश्यपः । लोके भूतिकर्मम वै तदादीन्येव पाक्यानि स्युर्यथा पुण्याहं सुसमृहमिति । 'भूतिकर्मसु, सम्पत्करकर्मस, स्वस्तिवाचनादिष्विति यावत् । - 'एतदादीनि, प्रणवादीनि । पुण्याहवाचनमुक्तं बाइचपरिशिष्टे । : अवनिशतजानुमाइलकमलमुकुलसदृशमश्नलिं शिरस्याधाय, दक्षिणेन पाएिमा सुवर्णपूर्णकलशं धारयित्वा, दीर्घा नागा- नद्योगिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च तेन आयुःप्रमाणेन. पुण्याहं दीर्घमायुरस्त , शिवा आपः सन्तु, सौमनस्यमस्त बचतश्चारिष्ट चास्त ; गन्धाः पातु, माङ्गल्यशास्तु, पुष्पाणि पान्तु, सश्रियमस्त, 'अक्षतानि पान्तु, आयुष्पमस्तु, तांबूलानि,पान्तु, ऐश्वर्यमस्तुदक्षिणा पान्तु, आरोग्यमस्तु . दीर्घमायुः थान्तिःपुष्टिस्त टिचौयं शो विद्या विनयो वित्तं यहुपुषशायथ्यञ्चास्तु, यं कृत्वा सर्ववेदोयशक्रिया करणकारम्भाः शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ते,तमहमोङ्कारमादिं शत्वा ऋग्यजुःसामाशोवंचनं बहुऋषिमतं समनुज्ञातभवनिरनुज्ञातः पुण्यं, पुण्याहं वाचयिथे, वाच्यतां द्रषिणोदा द्रविणमस्तु, अस्थ सवितापातानवोनवो भवति, जायमानोच्चा दिवि दक्षिणायन्ती अस्थुरित्यता ऋचः पुण्याह ब्रूयात्, व्रतनियमतपःसाध्यायशत्रु- दमदानविशिष्टानां सर्वेषां ब्राह्मणानां मनः समाधीयतां, ..मदामयो रति पादान्ताम् । .

·हेमाद्रिः। २४८ दानाइण्डं अध्यायः स्पतयः सन्तु, शिवा श्रापः सन्तु, अहोरावे शिवे स्यातां निकामे, निकामे, नः पय॑न्यो वर्षतु। फलवत्योन ओषधयः पयतां योग- हेमो नः कल्पता, शुक्रा-झारक बुध-ब्रहस्पति शनैरार-राइकेतु- सोमसहिता प्रादित्यपुरोगाः सबै ग्रहाः प्रोयन्तां, भगवान् नारा- यणः प्रीयता, भगवान् पर्जन्यः प्रीयतां, भगवान् स्वामी महासेनः, प्रौयता पुण्याहकालं वाचयिथे, वायतां महातेव शकुने सामगा- यसि याज्यया यजति यत्पुण्यं नक्षत्रं तहदकवीतोपल्यूपं यदा सूर्य उदेति पध नक्षत्रं नैति यावति तत्र सूर्योगच्छेत् यत्र जधन्वं पश्येत्तावत्. कुति यत्कारीस्यात्पुण्याह एवं कुरुते तानि यानि एतानि यमनचत्राणि यान्येव देवनक्षत्राणि तेष कुर्वीतयत्कारी- स्यात् पुण्याह एवं कुरुते पुण्याहं भवन्तो ब्रूवन्तु ..औम् पुण्याई बस्तये वायुमुपब्रुवामहे आदिता उदितीय, स्वस्तिन इन्द्री हथवाः स्वस्तिनः पूषा विश्ववेदाः स्वस्तिनम्ता: अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पति दधातु। अष्टो देवा वसवः मोग्यासः चतस्रो देव्योरजसा अविटाः ते यजं पान्तु रजसः पुरस्तात् मंवत्सरीणममतएवस्ति । म्वस्ति भवन्तो झुवन्त। आयुमते म्वस्ति ऋहरामस्तोमं सोमृद्धिमहास्म हयैनम- सोपसद्यमित्रं देवं मित्रधेयबोअसु अनुराधान हविषा बईयन्तः शतं जोवेम शरदः समोलास्त्रीणि बौणि वैदेवानामृयानि वीणि छ. न्दांसि बोणि सवनानि वय इमे लोकासयामेव तहीर्य एषु लोकेषु प्रतितिक्षति ऋहिं भवन्तो ब्रुवन्नु ऋयतां थिये जातः थिय एविनं गस्मिन् ब्रह्माध्यजयत् सर्वमेतदमुच लोकमिदमूबसवन्तद्रोन- .

·दानखण्ड अध्यायः] हेमाद्रिः। १४८ क्षत्रमभिजिविजित्यथियं दधात्वरणीयमानं , अदबुध्रीयमन्त मे गोपाय यमृपयस्त्रयोविदो विदुः यजुः ऋचः सामानि यजूपि सा हि योरमृतायतां चौरस्त्विति भवन्तो बुवन्तु अस्तु योः पुण्याह समृदिरस्त भगवान् प्रजापतिः प्रीयताम् । इति श्रीमहाराजाधिराज योमहादेवस्य समस्तकर- णाधीखरसकल विद्याविशारदयीहेमाद्रिविरचिते चतुवर्गचिन्तामणो दानखण्डे परिभाषा प्रकरणम् ।

·चतुर्थोऽध्यायः। अथ दानफलानि । प्राचारैः स्पृहणीयतां गमयता जन्म हिजन्मान्वये 'कीर्तेः सर्वपथौनता रचयता तैौर्गुणानां गणैः । तत् किञ्चित् परमं महः कलयता मोमांमा छन्दमा येनोच्चैःफलदायिदानमहिमन्यामेव दृष्टान्त्यते ।। यो हेमाद्रिः शिवं स्तौति सर्वदानागमोदितम् । सोद्य दानफलं प्राह सर्वदामागमोदितम् ॥ तत्र सामवेदोपनिषदि । दानेन सान् कामानवाप्नोति, चिरजीवित्वं प्राचारी रूपवानहिंस्र उपपद्यते, स्वर्ग पर्णशनात् हिविचरः पद्यो भच्च- स्थान-वीरासनाहित्तवान् पिट-माट-गुरु-श्यूपाध्यानवान् स्वर्गीयः काशनदानेनेति । प्राह भगयान् ऋग्वेदः । उचा दिवि दक्षिणावन्तो अस्थर्ये अखदाः सह ते मूर्येण, हिर एयदा अमृतत्वं भजन्से, वासीदाः सोम प्रतिरत आयुरिति । हारीतः । आपोददत् टपमभिजयत्यामानं च निष्कोणानि । • पीरामादिनिका पाठः ।

·दानखण्डं ४ अध्यायः] हेमाद्रिः। १५१ अवदानादसून् निष्कोणाति अनवानवादोऽत्रपतिय भवति । वस्त्रदानाहचोनिष्कोणाति मुरूपोऽनग्नो वस्त्रमाक् भवति, हिरण्यपदानात्तेजो निःक्रीणाति सुतेजाः योमान् हिरण्यभाग्भ- वति, गोप्रदानाहाचो निष्कीणाति, सुवाग्विपाप्मा गोभाक् च भवति, अनडुत्पदानात् प्राणाविष्कोणात्यरोगो बलवान् धुर्य- भाक् च भवति, रथप्रदानाच्छरीरनिष्कीणाति भृत्यविविध- विमानभाग्भवति, शय्याप्रदानात् सुखं निष्कीणाति यानयना- सनविविधमुखयोभाग्भवति अपरिमितप्रदानादपरिमिसयोपं. पुष्णाति अपरिमितान् कामानवाप्नोति । । तहिविधं भवति अविज्ञातदानं च विज्ञातदानञ्च, यदविज्ञातविदुषे तदविज्ञातं दानम्, अथ यहि ज्ञातविदुषे सब्रह्मचारिणे वैखानरमाददानाय, यद्ददाति प्रतिग्रहाति च, तहिमातदानं, तदप्येतद्यजुष्युक्त, (इदं कस्मा अदादिति)। आत्मानं निष्कोणाति, प्रात्मानमेव ददातीत्यर्थः । अनेन प्रकारेण जलादिदानमेव स्त यते । विष्णुः । तेजसानां पात्राणां प्रदानेन पात्रो भवति कामानां । मधु-वृत-तैलदानेनारोग्यं औषधमदानेन च, लवणप्रदानेन 'लावण्यं, धान्यप्रदानेन तुष्टिः, सस्यदानेन च तथा, इन्धनप्रदानेन दोसाग्निर्भवति, संग्रामे सब्जयमानोति, आसनदानेन स्थानं, शय्यादानेन भायां, उपानत्प्रदानेनाखतरीयुतं रथं, क्षेत्रप्रदा- नेन स्वर्ग, सालसन्त-चामरप्रदानेनादुःखित्वं, पुष्पप्रदानेन ज्यायान् भवति, अनुलेपनप्रदानेन कोर्तिमान् भवति । y ·. .. १५२ हेमाद्रिः। [दानखण्ठं ४ अध्यायः । प्राह मनुः । वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्त्रदः । तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपद- यदुरुत्तमम् ॥ भूमिदः सर्वमानोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः । ग्ट हदोग्राणि वेश्मानि रूप्यदोरूपमुत्तमम् ॥ वासोदचन्द्रसालोक्य-मखिसालोक्य-मम्खदः । अनःथियं पुष्टां गोदीबनस्य विष्टयम् ॥ थानशय्याप्रदो भार्या-मैश्वर्यमभयमदः । धान्यदःशाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदी ब्रह्मसार्टिताम् । 'ब्रह्मासाटितां ब्रह्मसमानगतित्वम् । याज्ञवल्क्यः । भूदोपाखानवस्वाम्भस्तिल-सप्यिः-प्रतिश्रयान् । नैवेशिक स्वर्णधु-न् दत्त्वा स्वर्गे महीयते ॥ यहधान्याभयोपानछत्रमाल्यानुलेपनम् । यानं वृक्ष थियं शय्यां दत्त्वात्यन्तं सुखी भवेत् ॥ . 'प्रतिथयः' प्रवासिनामाययः ।.. 'नैवेशिक, विवाहप्रयोजनक द्रव्यम् । तथा। थान्तसम्बाहनं रोगि परिचर्या मुराचनम् । पादशौचं हिजोच्छिष्टमार्जनं गोपदासमम् ॥ यमः। दत्त्वा प्रतिथयं लोके तथादत्त्वैवचाभयम् । तथा दत्त्वा क्षितिं विप्रे ब्रह्मलोके महीयते । छबदोग्यहमाशोति ग्रहदो नगरन्तथा । तथोपानत्प्रदानेन रथमानोल्यनुत्तमम् ॥ इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्नि वि जायते । गवां मास मदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

·२५३
प
11
दानसण्ड.४ अध्यायः] हमाद्रिः ।
रुक्मदः सर्वमाप्नोति रूप्यदो रूपमुत्तमम् ।.
वासोदयन्द्रसालोक्य सूर्यसालोक्यमखदः ।
राजोपकरणं दत्त्वा रत्नानि विविधानि च ।
नगरञ्च तथा दत्त्वा राजा भवति भूतले ॥
सथा। देवमाल्यापनयनं देवागारसमूहनम् ।
अञ्चनश्चैव विप्राणां हिजोछिष्टापकर्षणम् ।
पादशौचप्रदानञ्च प्रकल्प्य परिचारणम् ।
पादाभ्यङ्गप्रदानञ्च यान्तसम्बाहनन्तथा ।।
गवां कण्डू यनश्चैव ग्रासदानाभिवन्दने ।
भिक्षादीपप्रदानश्च तथैवातिथिपूजनम् ।
एकैकस्य फलं प्राह गोप्रदानसमं यमः।
यस्तु सम्भृय सम्भारं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
तस्य पुण्यकतान् लोकान् न वक्तुं प्रभवाम्यहम् ।
'सम्भारो यन-विवाहायुपकरणद्रव्यम् ।
फलमूलानि पानानि शाकानि विविधानि च ।
यानानि दत्त्वा विप्रेभ्यो मुदायुक्तः सदा भवेत् ।
तथा। धान्योदकानदायो च सर्यिदःसुखमयुते ।
विप्रेभ्यः पादुके दद्या-छयनान्यासनानि च ॥
विविधानि च दानानि दत्त्वा च नृपतिर्भवेत् ।
तथा । अबदम्त भवेच्क्रीमान् मुटतः कीर्तिमानपि
तैलमामलकं यच्छन् पादाभ्यङ्गन्तथैव च ।
नरःसुतस्तेजस्वी सुखवाय व जायते ॥
(२.)
.
.

·हेमाद्रिः।
१५४.
[दानखण्डं ४ अध्यायः
तथा । मृत्तिकां गोशलदर्भानुपवीतं तथोत्तरम् ।'.
दत्त्वा गुणवते विमे कुले जायेत घोत्तम ।
सुखवासन्तु योदद्यादन्तधावनमेवच ।
शुचिःस्यात्सुभगोवाग्मी सुखीचैव सदा भवेत् ।।
पादशौचन्तथा यानं शौचच गुदलिङ्गयोः ।
यःप्रयच्क्रति विप्राय शुचिःशुद्धः सदा भवेत् ॥
गन्धौषधमधाभ्यङ्ग माक्षिकं लवणं तथा।
य प्रयच्छति विप्राय सौभाग्यं सतु विन्दति ॥
अति दुर्भिचे अन्नदाता च मुभिक्षे च हिरण्यदः ।
पानीयदस्त्वरण्ये च ब्रह्मलोके महीयते ॥
देवलः । थान्तायावादः स्वर्ग विमानेनाधिरोहति ।
प्राप्नोति दशगोदानफलंक रोगिप्रतिक्रियः ॥
प्रक्षाल्य पादौ विप्राय लभेत् गोदाननं फलम् ।
चन्दनं तालहन्तञ्च फलानि कुसुमानि च ।
ताम्बूल-मासनं शय्यां दत्त्वात्यन्त सुखी भवेत् ॥
कात्यायनः । पादाभ्यङ्गः गिरीभ्यङ्गनमानार्जनादिभिः
मृष्टवाक्यविशेषेण पूजनीया हिजोत्तमः ॥
वायुपुराणे । चन्दनानां प्रदातारः शनानां मौक्तिकस्य च ।
' पापफनपि पिढ'स्तारयन्ति यथा युतिः ॥
महाभारते! दासों दासमलझार क्षेत्राणि च ग्रहाणि च ।
ब्रह्मदेयां मुतां दत्त्वा स्वर्गमाप्नोत्यसंगयं ॥
लभते च शिवस्थानं बलिपुष्पप्रदो नर।
* भोगिप्रतिक्रिय रनि पाठातरम् ।
"
..
..

·-
.
दानखण्ड ४अध्यायः] हेमाद्रिः।
१५५
तथा ! धुर्यप्रदानेन गवां तथालॊकानवाप्नोति नरोवसूनाम् ।
छत्रप्रदानेन यह वरिष्ठ यानं तथोपानहसम्प्रदानात् ॥
वस्त्र प्रदानेन फलं मरूपं गन्धप्रदानात् सुरभिनरस्यात् ।
भिक्षावपानीयरसप्रदाता प्राप्नोति सींच रसान् प्रकामान् ॥
प्रतिययाच्छादन सप्रदाता प्राप्नोति तान्येव न संशयोऽत्र ।
स्रग्धूपगन्धानुविलेपनानि सानानि माल्यानि च मानवीयः।
दद्याहिजेभ्यः समवेदरीगस्तथाभिरूपश्च नरेन्द्रलोके ॥
तथा । चन्दनागुरुधूपांच विप्रेभ्यो यःप्रयच्छति ।
ताम्बूलञ्च सजश्चैव स वर्ग प्रप्रजेवरः ॥
तिलान्ददश्च पानीयं दीपमवप्रतिथयम् ।
सतां स्वर्गसुनामेतत्सूनृतानि वांसि च ।
सान्त्वदः सर्वमानोति सर्वशोकैर्विमुच्यते ॥.
प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मति मेधाञ्च विन्दति ।
आदित्यपुराणे । धर्मशास्त्रप्रदातार सत्रदानरताय ये ।
तीर्थ-तड़ाग-कूपादि-नौका-सेतु-प्रदाथ-ये ॥
स्कन्वेन तारयेद्यस्त, लघार्त्तानां जलप्रदः ।
पक्कान् ददाति केदारान् सफलांथैव पादपान् ॥
पष्टिकोटि सहस्राणि अर्बुदानां च वै वयम् ।
क्रीड़न्ति ते स्वर्गपुरे एतदुक्तां द्विजोत्तम ॥
अखम्बा यदि वा युग्यं शोभने वाथ पादुके ।
ददाति यः प्रदानं वै बामणेभ्यः सुसंयतः ॥
तस्य दिव्यानि यानानि रथा ध्वजपताकिनः। ..
दुष्टः पन्या नवेह भविथति कथञ्चन ।
तथा।

·.
१५६
हेमाद्रिः! [दानखण्ड ४अध्यायः।
अन्न पाना-ख-गो-वस्त्र छत्र-शय्या-सनानि च ।
प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टा विशेषतः ॥
लिङ्गपुराणे। वस्त्र जन्न पवित्र च दत्त्वाथ शिवयोगिने ।
स महाभोगमाप्नोति अन्ते योगश्च भाखतम् ॥
श्रासनं शयनं यानं योददाति यशम्बिने ।
'समं सर्वेषु भूतेषु तस्य दुःख न विद्यते ।
कालिकापुराणे । अभ्यङ्गमिन्धननौरंशयनासनमेव च ।
दद्याहवाहिकं चैव तमुद्दिश्य दिने दिने ।
कायिनामनदानन्तु तदुद्दिश्य निवेदयेत् ।
अथवा किं प्रलापेन यत् किञ्चित् सततं भुवि ।
कुर्वस्तत्पदमानाति शिवमुद्दिश्य लीलया ।
देवीपुराण । द्रव्यं भू हेम गो धान्यन्तिलवस्वष्टतादिकम् ।
विधिना चोपबासेन एकावनतभीजनात् ।
शचिना भावपून घ्यान्या सत्यव्रतादिना ॥
अपि सर्पपमात्रस्य दातारन्तारयेद्ददत् ।
श्रादित्यपुराणे ॥ अथान्नदानाडूदानात् प्रीतो भवति केशवः |
गुड-क्षीर-तर्वस्त्रैः प्रीतो भवति चन्द्रमाः ।
जलदानान वरुणः सुप्रसबी भवेत् सदा ।
रजतेन च दत्तेन प्रीतः स्याञ्च महेश्वर
सुवर्णेन तु दत्तेन वहिनित्यं प्रसीदति ।
हस्त्यवरथयानेच मघवानासनस्तथा।
शयनैबेश्मभिधर्मशूत्रेणोणाशरेव च ।
उपानां यमोगोभिः सौरभेयः कपर्दिनः ॥

·..
।
.
दानखण्ड ४अध्यायः ] हमाद्रिः।
पादुकाभ्यां प्रदत्ताभ्यां पायोनिः प्रतुष्यति ।
अलङ्कारैस्तथामान्यैर्जगन्माता च पार्वती ॥
स्कन्दपुराणे ।. यो गाञ्च महियों दद्यात् सालङ्कारां पयखिनौं। .
कांस्यवस्त्रादिभियुकां स कामान् लभते खिलान् ।
सौरपुराणे। कृष्णाजिनञ्च महिषी भेषौ च दशधेनवः ।
ब्रह्मलोकप्रदायिन्यस्तुलापुरुष एव च ॥
वहिपुराणे। यानमखमनडाहं हेमरूप्यमणीस्तिलान् ।
ये प्रच्छतिन्त्यपयिषु निरताः सर्वदा सुने।
न तेषां भैरवः पन्या कदाचिदपि जायते ॥
विष्णुधर्मोत्तरे हंसउवाच ।
नरस्त्वासनदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति ।
सय्यादानेन चाप्नोति भाऱ्या ब्राह्मणसत्तमाः॥
दत्त्वा बिजाय शयनं खास्तीर्णं चोत्तरच्छदम् ।
कुले महति संभूति रूपद्रविणसंयुताम् ॥
तथापक्षवती भायां प्राप्नोति वशगां तथा ।
अनेनैव प्रदानेन माया पतिमवाप्नुयात् ।
वितानकप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
छत्रदश्च तथा विप्रा नात्रका• विचारणा ॥
छत्रं शतशलाकञ्च दृष्टेरातपवारणम् ।
सर्वपापविनियुक्ताः स्वर्ग लोके महीयते ॥
याम्यं मार्ग तथा याति सुखेन दिनसत्तम।
उपानही तथा दत्त्वा मनसेहसमन्विते ।
रथमवतरीयुत त्रिदिवं प्रतिपद्यते ।
.

·१५८
हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तोयाम्यं मार्ग सुखं व्रजेत् ॥
तालहन्तप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
तथा चामर दानेन सर्वदुखैर्विमुच्यते ।
पादुकानां प्रदानेन गतिमानोति योभनाम् ।।
पादपीठप्रदानेन स्थानं सर्वच विन्दति ।
स्थानमेव तथाप्नोति दण्ड दत्त्वा दिजातये ॥
यज्ञोपवीतदानेन वस्त्रदानफलं लभेत् ।
उष्णीपदानस्य तथा फलमेतदुदाहतम् ॥
दन्तकाष्ठप्रदानेन सौभाम्यं महदाप्नुयात् ।
मृत्तिकायाः प्रदानेन शुचिः सर्वत्र जायते ॥
शौचनानोदकं दत्त्वा विरोगस्वभिजायते ।
रोगनाशमवाप्नोति तथाभ्यङ्गप्रद सदा ।
तथैवीपधदानेन रोगनाशमयागुते ।
सानीयानि सुगन्धीनि दत्त्वा सोभाग्यमयुते ॥
अनुलेपनदानेन रूपवानभिजायते ।
कायाग्नि-दीप्ति प्राकास्याङ्गतिं चैव तघोत्तमाम् ॥
यस्तु संसाधनापीय ब्राह्मणाय प्रयति ।
स याति सालोक्यं गत्रुनाशं न विन्दति ।
तेजसानि त पात्राणि दत्त्वा सलयणानि च ।
तेजमानि तु पावाणि सतनानि प्रयतः म
आरोग्यमुत्तमं प्रोन लावण्यमपि चीत्तमम् ।
तथा । ममुद्रजानां भागहाना गहादीनां प्रदायकः ।
पापी भवति कामानां यशसयन संगयः।

·.
दानखण्ई ४ अध्यायः] हेमाद्रिः।
१५८
कहतस्य प्रदानेन परां बाधां प्रमुञ्चति ॥
गय्याप्रदानं लोकेषु तथा स्थानकरं परम् ।
दत्वानुलेपनं माल्यं परां लक्ष्मीमुपायुते॥
तथा। नृवाद्य पुरुषो यस्तु द्विजे सम्यक् प्रयति ।
अश्वमेधफलं तस्य कथितं दिजसत्तमाः।
गिविकायाः प्रदानेन पहिरोमफन्तं भवेत् ।
स याति शक्रसालोक्यं यस्तु योधं प्रयच्छति ॥
यस्त कर्मकरी दामों माधणाय प्रयच्छति ।
लोकास्तु सुलभास्तस्य वसूनां समुदाहताः।
तरुणी रूपसम्मन्ना दासी यस्तु प्रयकति ।
सोऽसरोभिर्मुदायुताः क्रीड़ने नन्दने यने ।
उदम्या गईभयापि यः मयति स दिजाः ।
अलकाच समासाद्य यन्ट्रि सह मोदते ।
दानानामुत्तमं प्रोम प्रदानं तरगस्य च ।
षड़यायाः प्रदान तथा बहुफन्न म्मतम् ।
सरगान् यः प्रयन्ति सूर्यमोकं व्रजन्ति ते
यावन्ति तस्य रोमाणि तापवर्षगतानि च।
शुरुन्तुरा मन्दत्वा फलं दगगुणं भवेत् ।
गोर्यथा कपिमा श्रेष्ठा नघेव सुरगामितः ।
तरङ्गमं सुपर्वाणं मानहार प्रयक्षतः।
पुण्डरोकफलं प्रौल नाकाविचारणा।
चतुर्भिस्तरमैयु मर्योपकरणयुतम् ।
रचं हिजातये दत्त्वा राजसूयफलं लभेत् ।

·हेमाद्रिः। : । .१६० [दानखण्इं ४ अध्यायः प्रदाय करिणों सम्यगेतदेव फलं लभेत् । कुञ्जरस्य प्रदानेन मनुष्यः स्वर्गवियुतः ॥ राजा भवति लोकस्मिन् यशोविक्रमसंयुतः । मुवसकतं मातङ्ग दत्त्वा विप्राय वै द्विजाः । राजसूयाखमेधाभ्यां फलं विन्दत्यमंशयम् । चतुर्भिः कुञ्जरैर्युक्त रथं दत्वा दिजातये । समग्रभूमिदानस्य फलं प्राप्नोत्यसंगयम् ॥ तथा। यथोतविधिना दद्यात् कोला त कपिलां नरः ।. सर्वकामसमृहच स यज्ञफलमशुते ॥ गवां लोकमवाप्रोति कुलमुदरति स्वकम् । वारुणं लोकमाप्नोति दत्त्वा च महिपों ततः । अन्तकृतान्तु तां दत्वा गोदानफलमान यात् । अजामलं तां दत्त्वा वडिलोके महीयते।। तमेव लोकमाप्नोति दत्त्वाज विधिववर। महिपस्य प्रदानेन याम्ये लोके महीयते ॥ वारुणं लोकमानोति दत्त्वा रवं नृपोराम । पृष्टिप्रदानाच तथा तदेव फलमयुते॥ पारण्यपशुदानेन वायुलोके महीयते । एतदेवफल प्रोक्तं प्रदानेन च पक्षिणाम् । प्रधागड पुराणे । लोके ये ठतमं सर्वमात्मनशापि यप्रियं । सर्व पिलयां दातयं तेषा मेवाक्षयार्थिना । जाम्ब नदमयन्दिव्यं विमानं सूर्य मनिभं । दिव्यासरोभिः सम्पूर्णमवदी नमते घयम् । . A AM

·१६१
दानखण्डं ४ अध्यायः।] हेमाद्रिः।
प्राच्छादनंन्तु योदद्यादहतं थाहकर्मणि ।
आयुःप्रकाशमैखय्य रूपच्च लभते शुभम् ॥
यभोपवीतं योदद्यात् पादुके थाहकर्मणि ।
शोभनं लभते यानं पादयोः मुखभिवच ।
व्यजनन्तालवन्तञ्च दत्त्वा विप्राय सत्ततम् ।
प्राप्नुयातल्पसंयुक्त' शयनीयं सुखावहम् ॥
यादेपूपानही दत्त्वा ब्राह्मणेषु सदा भुवि ।
दिव्यं स लभते चक्षुर्वाजियुक्त रथं तथा ॥
श्रेष्ठञ्छत्रञ्च विमलं पुष्पमालाविभूषितम् ।
प्रासादस्त त्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति ।
शरणं रखसम्पूर्ण समय्यासनभाजनम् ।
थाडे दत्त्वा पिटभ्यस्तु नाकपृष्ठे महीयते ।
मुक्ता-वैदूर्यवासांसि रखानि विविधानि च ।
लवणनां सपूर्णानि यादे पात्राणि यो ददत् ।
रसाम्तममुतिष्टन्ति प्रायुः सोभाग्य मेव च।
पात्रं वै तेजसं दत्त्वा मनोगं याडकर्मणि ।
पावं भवति कामानां विद्यानाश धनस्य ।
राजतं काञ्चनञ्चैव दयाकादेत कर्मणि ।
प्रभूतं लभते दाता प्राकाम्यां धनमेव च ।
धेनुं याहेषु योदयादृष्टिं कुम्भोपदोहनाम् ।
गाषम्तममुतिष्टन्ति गवां पुटिस्तथैव च ।
गन्धयन्ति विचिषागि पानानि मुरभीणि प।
पूजयित्वा तु पात्राणि या सत्त्य दापयेत् ।

·हेमाद्रिः। दानखण्डं ४ अध्यायः ।
.
गन्धवहा महानद्यः सुखानि विविधानि च ।
दातारमुपतिष्ठन्ति पुनन्त्यश्वपतिव्रताः॥ ::
शयना-सन-यानानिभूमयो वाहनानि च ।
दातारसुपतिष्ठन्ति तथा स्वर्गे महीयते ।
थाइवेतानि योदयात् सोऽखमेधफलं लभेत् ॥
सर्यि पूर्णानि पात्राणि राधे सत्कृत्य दापयेत् ।
कुम्भदोहनक्षीराणां सहस्रं लभते
गवाम्।
रम्यानावसथान् दत्त्वा राजसूयफलाईभाक् ॥
तथाभरणसम्म णों सोपधानां खलमृताम् ।
शय्याञ्च विविधां दत्त्वा हिजोऽग्निष्टोमभाग्भवेत् ॥
दासौं दासञ्च विविधं तथैवोनमजाविकम् ।
हत्य व रथ-यानञ्च थाडकर्मणि नित्ययः।
तिलांच विविधान् दत्त्वा लभते फलमक्षयम्
पिटकर्मणि युक्तस्तु शालिशोभनपुण्यकृत् । .
धनपुष्पं फलोपेतं दत्त्वा शोभनमश्नुते ॥
कूपा-राम-तडागानि क्षेत्र-योग-ग्रहाणि च ।
दत्त्वा तु मोदते स्वर्गे नित्यमाचन्द्रतारकम् ॥
खास्तीर्ण शयनं दत्त्वा थाढे रत्नविभूषितम् ।
पितरस्तस्य तप्यन्ति खर्गे चानस्यमयुते ।
पदकोगेयपत्रीण तथा प्रधादकपलम् ।
अजिनं रोरयपदं पावनं मृगरोमजम् ॥
दत्त्वा चैतानि विप्रेभ्यो भोजयित्वा यथाविधि ।
प्राप्रीति यधानस्तु हयमेधस्य यत् फलम् ।
॥
.

·६३
दानखण्ड ४ अध्यायः] हेमाद्रिः।
कौशेय-धोममार्गच दुकूलमहतं तथा ।
यादेवतानि यो दद्यात् कामान् प्रामोत्यनुत्तमान्॥
पक्काबानि करम्भश्च मिष्टान्न-तशर्कराः।
कशरा मधुपर्कञ्च पयः पायसमेव च ।
स्निग्धमुष्णञ्च यो दद्यानोतिष्टोम फलं लभेत् ॥
महाभारते । यस्वाभरणदातारो भक्तपानाबदास्तथा ।
कुटुम्बानप्रदातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः ।।
सहसपरिवेष्टार तथैव च सहस्रदाः ।
घातारय सहसाणां ते नराः खर्गगामिनः ॥'
सुवर्णस्य च दातारी गवाञ्च भरतर्षभ।
यानानाञ्च प्रदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ।
वैवाहिकानां प्रेहाण प्रेक्ष्याणाच युधिष्ठिर ।
दातारो वाससाञ्चैव पुरुषाः स्वर्गगामिनः ।
विहारा-वसथो-द्यान-कूपा-राम-सद-प्रदाः।
प्रपाणाव कारस्ते नराः खगगामिनः॥
नयेत् पातात्तथा याधादारिद्रगहाधिधर्षणात् ।'
यत्रूते प्रतिमुथन् ते नराः स्वर्गगामिनः ॥
शय पाभिस्तपोभिय कृतमादाय भारत।
ये प्रतिग्रहनिहाम्त नराः सर्गगामिनः ॥
सर्वहिंसानिहत्ताय नराः सर्वसहाय ये ।
सर्वस्याययभूताय ते नरा: स्वर्गगामिनः ।
पाढवाय बलवन्तय यौवनस्वाय भारत।
ये वे जितेन्द्रिया धीरा से नराः म्वर्गगामिनः ।

·:
.
-
१६४
हेमाद्रिः। दानखण्ड अध्यायः ।
नारसिंहमुराखे । एकविंशत्यमी वा निविष्टा मेरुमूनि ।
अहिंसादानकारी यन्नानां तपसां तथा ।
एतेषु निवसन्ति स्म जनाः क्रोधविवर्जिताः ॥
एकविंशतिखर्गा अनन्तरमेव वक्ष्यमाणा प्रानन्दप्रभृतयः।
जलप्रवेशी चानन्द प्रमोदं वशिसाहसे ।
भृगुप्रपाते सौरव्यं रणे चैवातिनिर्मलम् ॥
अनशने चाथ सन्यासे मृतो गच्छचिपिष्टपम् ।
तयाजी नाकपृष्ठमग्निहोत्री च नि तिम् ॥.
'तयाजी, सोमयागकर्ता ।
तडाग-कूपकर्ता च लभते पौष्टिक हिज ।
सुवर्णदायी सौभाग्य लभते स्वर्महातपाः ।।
शीतकाले महावहिं प्रज्वालयति योनरः।
सर्वसत्वहितार्थाय स स्वर्गवासरं लभेत् ।
हिरण्य-गो-भूदानेन निरहङ्गारमाप्नुयात् ।
भूदानेन तु शुद्धेन लभते शान्तिकं पदम् ॥.
गोप्रदानम स्वर्गन्तु निर्मलं लभते नरः ।
अखदानेन पुण्याहं कन्यादानेन मङ्गलम् ॥ .
हिजेभ्यस्तर्पणं सत्वा दत्त्वा वस्त्राणि भलितः।
खेतन्तु लभते स्वर्ग यत्र गत्वा न शोचति ॥
कपिला गो प्रदानेन परमार्थे महीयते ॥
एकाबभोजी यो मा नताभोजी च नित्यशः ।
उपवासी घिरांवाद्यैरन्ते स्वर्गसुखं लभेत् ॥
परिसीमियाचिताः।

·दानखगडं अध्यायः) हमाद्रिः।-
.
1
'एकान्नभोजी, एकमतावतः।
सरित्मायो जितक्रोधो ब्रह्मचारी दृटवतः।
निर्मलं सुखमाप्नोति तथा भूतहिते रतः ।।
विद्यादानेन मेधावी निरहंकारमानुयात् ।
अन्नपुराणे । कर्पूरा-गुरु-कस्तूरी चन्दनानि हिजातये ।
दत्वा सम्यगयाप्नोति भोगमसरसा शुभम् ॥
रत्नालङ्कार-वासांसि शयनासनभाजनम् ।
बहुभाग्यः सुखी चैव प्रदत्त्वा जायते नरः ॥
यो ददाति महासत्वसुरङ्गा-रथ-दन्तिनः ।
स विमानवरारुढः प्रजापतिपुरं व्रजेत् ॥
उष्ट्री-रभा-ज-महियों यो ददाति महायशाः ।
स नैव नरके वासमासादयति जातचित् ॥
नारसिंहपुराणे।
सर्वाणि दानानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति।
म प्राप्य न निवर्तत देव गान्तमनामयम् ॥
विष्णुधर्मोत्तरे।
विम्बित्वकैः पूजनैणिनां लोकङ्गत्वा मानणं वाधणेन्द्राः।
देवैविप्रैः पूज्यमानः सुखी स्यात्तमाहियं प्रार्थितं यादगभ्यः ।
इति योमहाराजाधिराज योमहादेवस्य समस्तकरणा-
धोखरसफलविद्यायिगारद-योहेमाद्रिविरचिते
चतुर्वर्गचिन्तामणो दानखण्डे
दानफलप्रकरणम् ।
यत,

·पञ्चमोऽध्यायः
docom
अघ दानानि प्रतिपावन्ते ।
तव प्रथमं विशिष्टतया तुलापुरुपादिपोड़गमहादानानि ।
जाताः सन्ति पुरा भवन्ति वहवो ये दानगोण्डा नरा।
स्तान् कल्पद्रुमकामधेनुतलया स्तोतं समर्था जनाः ।
तां धेनुमपि तद्रुमम्भुविमहादानच्छलाद्यच्छतः ।
हेमाद्ररुपमानवस्तनि पुनः पुष्णाति तूणी न कः ॥
तुला पुरुषमुख्यनामपि येन सहासहा ।
तुलापुरुषमुख्यानां दानानां विधिमाह सः।
तत्र तुलापुरुपदानं तावदभिधीयते ।
मत्स्यपुराणे सूतउवाच ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानानुकीर्तनम् ।
दानधर्मेपि यत् प्रोतं विष्णुना प्रभविष्णुना।
सर्वपापक्षयकरं नृणन्दुःखविनाशनम् ।
यत्तत्पीड़शधा प्रोतां वासुदेवेन भूतले ॥
पुण्य पवित्रमायुष्यं सर्वपापहरं शुभम् ।
पूजितं देवताभिन सम-विष्णु-शियादिभिः..
आद्यन्तु सर्वदानानां तुलापुरुषसंज्ञितम् ।

·दानखण्डं ५अध्यायः।] हेमाद्रिः।
हिरण्यगर्भदानञ्च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम् ॥
कल्पपादपदानञ्च गोसहस्रञ्च पञ्चमम्'।
हिरण्यकामधेनुय हिरण्याखस्तथैव च ॥
हिरण्यावरथस्तहमहस्ति-रथस्तथा ।
पञ्चनाङ्गलक तद्दरादानं तथैव च ॥
हादशं विश्वचक्रञ्च ततः कल्पलतात्मकम् ।
समसागरदानञ्च रत्नधेनुस्तथैव च ॥
महाभूतधटस्तइत्पीड़शः परिकीर्तितः ।
साख्खेतानि कृतवान् पुरा शम्बरसूदनः ।
वासुदेवश्च भगवान् अम्बरोषोऽथ पार्थिवः ।
कार्तवीर्यार्जुनो नाम प्रहादः पृथुरेव च ॥
चक्रुरन्ये महीपाला केचिच्च भरतादयः ।
यस्मादिवसहस्रेभ्यो महादानानि सर्वदा ॥
रक्षन्ति देवताः सर्वा एकैकमपि भूतले ।
एपामन्यतमं कुर्य्याद्वासुदेवप्रसादतः ।।
न शक्यमन्यथा कर्तुमपि शक्रेण भूतले ।
तस्मादाराध्य गोविन्दमुमापति-विनायकौ।।
महादानमखं कुर्यात् विप्रेशैवानुमोदितः ।
एतदेवाह मनवे परितुष्टी जनार्दनः ।
यथा नदनुवक्ष्यामि शृणुध्वमपिसत्तमाः।
मनुरुवाच ।
महादानानि यानीह पवित्राणि शुभानि च ।
रहस्यानि प्रदेयानि तानि मै कथयाच्युत ॥

·हेमाद्रिः। [दानखण्ड अध्यायः ।
मत्स्यवाच ।
नोतानि यानि गुह्यानि महादानानि शोड़ा।
तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वगः ।
तुलापुरुपयागोयं येयामाद्योभिधीयते ॥
'आद्यः' प्रकृतिभूतः।
अयने विपुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये।
युगादिपरागेषु तथा मन्वन्तरादिषु ॥
संक्रान्तौ वैधृतिदिने चतुर्दश्यष्टमीषु च ।
सितपञ्चदशीपर्खदादशीष्वष्टकास च ॥
यज्ञो-त्सव-विवाहेषु दुःखप्नाद्भुतदर्शने
द्रव्यब्राह्मणलाभे च श्रद्धा वा यत्र जायते ॥
तीर्थे वायतने गोठे कूपा-राम-सरित्सु च ।'
गृहे वाथ बने वापि तडागे सचिरे तथा ॥
महादानानि देयानि संसारभयभीरुणा ।
अनित्यं जीवितं यस्मासु चातीवञ्चलम् ॥
केशेष्विव ग्रहोतस्तु मृत्युना धर्ममाचरेत् ।
पुण्यान्तिथिमथासाद्य कृत्वा ब्रह्मणवाचनम् ॥
वक्ष्यमाणं मण्डपादिं कारयेदित्यन्वयः ।
तिथिमित्युपलक्षणम् ।
पूर्वाहे पुण्यमुहर्तादी चेति वैदितव्यं, 'वालण्याचनं माधणैः
पुण्याहादिभादवाचलम्, लदिवानन्तु परिभाषायां पागभिहितम् ।
इह चायं प्रयोगममः।
उतकालान्यतमदानप्रतिपादनदिनात्पूर्वेयुः प्रातः सुम्रातः

·दानखगई ५अध्यायः ।] हेमाद्रिः। . खोभूतेऽहममुकदानं प्रतिपादयिथे, इति यजमानः सङ्कल्पं विधाय, प्रत्यूहसमूहविधाताय शिव-विष्णु-विनायकान् सम्पूज्य, ब्राधणा- नुन्नातः कर्म समारभेत्, पथ हडिथाई सवा तदनन्तरम. विवरण विधाय, तांथ मधुपर्कविधिना सम्पूज्य, पथिमहार-. मण्डपं प्रविश्यापराहेऽधिवासनं विदध्यात्, मधुपर्कविधि-कुण्डम- सडपादिलक्षणानि परिभाषायां द्रष्टव्यानि । विशेषस्तु वक्ष्यते । षोडशारविमात्रञ्च दश द्वादश षा करान् । मण्डपं कारयेविहांथतुर्भद्राननम्वधः ॥ यजमानस्यैकविंशत्यगुलः, अरनि चतुर्विंगत्यङ्गलः, करः । एतच मानत्रयमुत्तम-मध्यमा-धमभेदेन विजेयम् । 'चतुर्भट्राननमिति, चत्वारि भट्रयुक्तानि धाननानि धाराणि यस्य स तथा। यदाह दानसभामधिकृत्य विश्वकर्मा । हारै शतुभिः परिनिर्गतैर्या विभूषिता सुन्दरमूर्तिरूपा । रनोवा सा कथिता सभेद्यं भद्रं ह्यनिन्द्य करणीयमस्या इति । मत्स्यपुराणे । सप्तहस्ता भवेद्देदी मध्ये पञ्चकराथ वा । तन्मध्ये तोरणं कुर्यात् सारदारमयं शुभम् उत्तममण्डपे सप्तकरा वेदी, इतरयोस्त पञ्चकरेति व्यवस्थितो विकल्पः, साचेष्टकामयी चतुर्थीगोच्छ्रिता विधेया । तन्मध्ये तुलावलम्बानार्थं तोरणाकृतित्वात्तोरणम्, सारदा- रूणि, शाके गुदीत्यादि, वक्ष्यमाणानि । कुर्थात् कुण्डानि चत्वारि चर्दिक्षु विचक्षणः । ( २२ ) ·हेमाद्रिः। [दानखण्डं ५अध्यायः । मुमेखलायोनियुतानि तहसम्पूर्णकुम्भानि महासनानि ॥ सतामपावहयसंयुतानि सयज्ञपात्राणि सविष्टराणि । हस्तप्रमाणानि तिला-ज्य-धूप-पुष्पोपहाराणि सुशोभनानि ॥ 'चतुर्दिक्षु, वेद्या इति शेषः । सपादहस्तसम्मितञ्च कुण्डवे- द्योरन्तरं विधेयम् । 'पूर्णकुम्भः, जलपूर्णकलशः, 'ताम्रपाबद्दयं, हवनीयहव्याधारभूतम् । 'यज्ञपात्राणि, मुक्सवादीनि । 'विष्टरः, छिन्नागपञ्चविंशतिकुशपत्रनिर्मितः । धूपः, गुग्गुलप्रभृतिः' 'उप- हारः, फलावादिः। पूर्वोत्तरे हस्तमिताथ वेदी ग्रहादिदेवेश्वरपूजनाय । मार्चनं ब्रह्म-शिवा-च्युतानां तथैव वायं फल-मास्य-वस्तैः ॥ 'पूर्वोत्तरे ईशानभागे। आयामती विस्तारतच हस्तसंमिता वितस्तिमात्रीच्छ्रया च वदी कार्या। तत्र मध्ये सूर्य स्थापयेत् । आग्नेये सोम, दक्षिणतो भीभं, ईशाने वुध, उत्तरे गुरु, पूर्व भार्गव, पथिमतः गनिं, नैत्यभागे राहु, वायव्यतः केतूनिति । आदिशब्दोपात्ताचैते, ईश्वर-गौरी-स्कन्द-विष्णु-ब्रह्म-गका यम-काल-चित्रगुप्ताइत्यधिदेवताः । अग्नि-जल-भूमि-विष्णु-शक-गची प्रजापति-मप-ब्रह्माण इति प्रत्यधिदेवता एते खख ग्रहसंनिधौ स्याप्याः । तथा । विनायको दुर्गा वायुराकाश-मखिनौति गनि सूर्य योगत्तरभागे राहु-केलोय दक्षिणे दुर्गाप्रभृतीनां स्थापनम् । तथा लोकपालादौनामप्यत्र स्थापनम् । नेपामुत्तरत्र देवतात्वेना- भिधानात् ।

·दानखण्डं ५अध्यायः ] हेमाद्रिः।
वदुक्तं स्मृत्यन्तरे । इन्द्रःपूर्वे तु संस्थाप्यः प्रेतेशं दक्षिणे तया ।
वरुणं पचिम भागे कुवरं चीत्तरे न्यसेत् ॥
इन्द्रः पीती यमः श्यामो वरुण: स्फटिकमभः ।
कुवरस्तु सुवर्णाभो अग्निथापि सुवर्णभः ।
तथैव निर्ऋतिः श्यामी वायुधूम्रः प्रशस्यते ।
ईशानस्तु भवेट्रता एवं ध्यायेत्क्रमादिमान् ॥
इन्द्रस्य दक्षिणे पायें वसूनावाहयेदुधः ।
ध्रुवो-ध्वरस्तथा सोम आपथैयानिलोऽनलः ॥
प्रत्यूपय प्रभासच वसवोष्टी प्रकीर्तिताः।
देवेंशे-शानयोमध्ये श्रादित्यानां तथायनम् ॥
धाता-यमा च मित्रच यरुणांगोभगम्तथा ।
इन्द्रोविवस्वान् पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ॥
ततस्वष्टा ततीविष्णुरजघन्योजधन्यजः ।
इत्येते हादशादित्या मामभिः परिकीर्तिताः ।
अग्नेः पचिमतोमागे रूद्राणामयनं विदुः ।
वीरभद्रय
ঘষ
गिरीश महायशाः॥
अजैकपादहिनधाः पिनाको चापराजितः ।
भूवनाधीसरथेष कपाली च विगाम्पतिः।
स्थाणुर्भगय भगवान् रुद्रास्वेकादश स्मृताः ॥
सापयति कचिन पाठ।
प्रभातति कश्चित्माउ.
मित रनि क्वचित पाठः।
भारनि पाटामा ।

·१७२ हेमाद्रिः। [दानखगडं अंधाय। प्रेतेश-रक्षसोमध्ये माटस्थानं प्रकल्पयेत् ॥ माटनामानि परिभाषाप्रकरणे दर्भितानि गौरी-पद्मादीनि । नितेरुत्तरेभागे गणेशायतनं विदुः । कुवेर-मरुतोर्मध्ये मरुतां स्थानमुच्यते ॥ मरुतो नाम ते देवा गणा वै सप्तसप्तकाः। आवाहः प्रवहश्चैव उहहः सम्बहस्तथा । विवहा प्रवाहचव तथा परिवहोऽनिल ॥ इति । एते सूर्यादयो ग्रहयज्ञोक्तविधिना - पूजनीयाः, अनुक्तमन्त- काणान्तु, प्रणवादिभिश्चतुर्थ्यन्तैर्नामभिर्नमोन्तः स्थापनादि वि- धेयम् । अथ तत्रैव ब्रह्म-शिवा-च्युतानामर्चनं प्रतिमापूजनच कर्त्तव्यम् । तल्लक्षणं ब्रह्माण्डदाने वक्ष्यते । मत्स्यपुराणे। बोकेशवर्णाः परितः पताका मध्ये ध्वजः किसिणिकायुतः स्यात् । हारेषु कार्याणिच तोरणानि चत्वार्यपि चौरवनस्पतीनाम् । हारेषु कुम्भहयमत्र कार्य स्रग्गन्ध धूपा -म्वर-रत्नयुक्तम् ॥ लोकेशवर्याः, इन्द्रः पोतोयमः थामइत्यादिनिरन्तरीकालो- कपालसमानवः । 'परितः, मण्डपस्य पूर्खादिसर्वदिक्षु । 'किङ्किणिकाः, चुद्रघ- गिटकाः । 'चीरवनस्पतीनां, अश्वत्थो-दुम्बर प्लक्ष-न्यग्रोधानां पू. बदक्षिण-पश्चिमोत्तरहारेषु यथाक्रमं मस्तके दारुमयशंख- गदा-पद्मचिह्नितानि तोरणानि कुर्यात् । . -चक्र ·दानखण्ड अध्यायः हेमाद्रिः। '१७३ 'रत्नानि कनकप्रभृतौनि परिभाषायामुलानि । शाके-झुदी चन्दन-देवदारु-थोपर्णि-बिल्व-प्रियकाञ्जनोत्थम् । स्तम्भवयं हस्तयुगावखातं कृत्वा दृट पञ्चकरोपिछतम्बा । तदन्तरं हस्त चतुष्टयं स्यात्तथोत्तराग चतुरस्रमेव ॥ 'शाकः, तक्षविशेषः । महाराष्ट्र साघइति प्रसिद्धः ॥ 'थोपर्णा, भद्रपर्णो तरः । 'प्रियका' बोजकः । स्तम्भहयं चतुरथीकृत्य वेदिमध्ये पूर्व-पथिम-भागयोर्निधेयम् । 'उत्तराङ्गं स्तम्भयोरुपरिकाष्ठम् । तच्च पञ्चकरोतियोः हस्तचतुष्टयादुपरि निधेयम् । अथोत्तराञ्च तदङ्गमैवेति पाठे तदीयमिति स्तम्भसजातीय काष्ठत्यर्थः । समानजातिश्च तुलावलम्बा हैमेन मध्ये पुरुषण युक्ता । दैर्येण सा हस्तचतुष्टयं स्यात् पृथुत्वमस्यास्त दशाङ्गलानि ।। सुवर्णभद्राभरणा तु कार्या सलोहपाशइयशृङ्खलाभिः । . युता सुवर्णेन च रत्नमाला विभूपिता माल्यविलेखनाभाः ॥ 'समानजातिः' तोरणसमानजाति तुलोत्तराङ्गमध्ये हादश- भिरङ्गुलेरधस्तादुदगग्रा अवलम्बा । 'पुरुयेण' विष्णुना। 'शृङ्खलावलम्वितया सुवर्णनिर्मितया । प्रतिमालक्षणमुक्त पञ्चरात्र । अधचक्र गदामूई वामयोः करयोः क्रमात् । शंखमध:पद्मगोविन्दः कपिलानकः। हस्तचतुष्टयदीर्घन्तु, प्रान्तयन्यस्तयोर्लाहयाययोर्वहिःस्थित- मण्डलपटकं विहाय विज्ञेयम् । UP ·१०४ हेमाद्रिः। [दानखण्डं ५अध्यायः . समस्ततलाया अष्टोत्तरशताङ्ग लमितत्वात् पृथुत्वचास्या दशाङ्गलपरिमितेन वलयाकृतिना सूत्रेण सम्मितं विधेयमित्यर्थः । स च नोहपाशयशृङ्गलाभिर्युतेति, सुवर्णधारणार्थ फलक- धारिणीभिर्लोहपाशद्दयावलम्वितशृंखलाभिर्युता कार्येत्यर्थः । वहिपुराणे।' आखत्यौं खादिरों वापि पालाशी वा महक्षजाम् चतुर्हस्तप्रमाणेन मुलक्षणाः सुदृढां नवाम् ॥ सुवर्तुला समान्तहत् स्निग्धां छिद्र्चयान्विताम् । मौजशिक्योभयोपेतां बड़ा स्तम्मे तु यन्तिये॥ प्राह नारदः। चतुरस्रा तुला कार्या पादौ चापि तथा विधी । चतुर्वपि च पाखैपु मानस्याचतुरङ्ग लाम् । मुता तायत्तु कटकानन्तयोपिन्यमेदुधः । चतुर्हताधरतुला मध्ये च गृहलाविता। शिक्यं हस्तवयं कुर्यात् कटकं चतुरङ्ग लमिति ॥ यदाह विखकम्मा। विगेपदानं कथितं तुलादि तम्मा तुलालक्षणमुच्यते प्राक् । तुलाप्रमाणं स्मृतमङ्गलानि दैखिलेपर्णयतिप्रमाणः । प्रान्तहयेप्यङ्ग लपटकमुक्त गतन्तुलाटोत्तरमा लानां । म्युर्विगतिः पञ्च च धातुयन्धा बन्धेश्वधिष्ठायमुरां निवेश्याः । इंगः गगो मारत-रुद्र-सूर्याः स्याहिसदार्मा गुरु-रनिरोग्नी। प्रजापतिविषम गहिधाता पर्जन्यगम्भू पिटदेवताग । सोम्य धर्मा मरराजमणि-जलेग मित्रा-वरुणो मनाया।

·. दानखण्डं ५अध्यायः] हेमाद्रिः। १७५ धनेग-गन्धर्व जलेश-विष्णुरेते चतुर्विशतिरेव देवाः ।। स्यात्यञ्चविंशः पुरुषः स एको यस्तोल्यमानस्तुलया महात्मा। एता विधेयास्तपनीयमध्ये रत्नाचिता दैवतभूतयस्ताः । पड़गुलः स्याच्चतुरस्रपिण्डः प्रान्तइये विष्णुरनन्तनामा । तुलोईभागे कलशइयं स्यात्तथाङ्गुटइन्हमधस्तुलान्ते । पड़ङ्गलोत्थं कटकरा पिण्डोप्येकाङ्गुलो विष्णरनन्तनामा । पाखंयन्तच्चतरलंस्थादेव मया ते कथितं प्रमाणम् मध्याधुटे सझलिफागुलानि पञ्चाशताविंशतिरेवदैव । एका लोऽस्या भवतीहपिण्डस्तवाधिदेवकिल वाकिस्यात्।। एकै करज्जुलभतेमुलानि विसप्ततिः पिण्डगतामुला च । तचे नकदन्दमथाङ्गुलानि विंगत्तधा पञ्चदशाधिका स्यात् । तदानुवद्धं शुभकाष्टघाटंपिण्डेङ्गलबन्दमघोविधेयम् । अधिायसन्यधिदेवता स्यात् तुम्तान्तरे भूमिपत्तिनिवेशा। ॥ इति ॥ इंगः गोत्यादि। अवेश्वर-चन्द्र-मारत-मूर्य देवराजज- लेशान ब्रह्माण्डदाने लक्षणं यक्ष्यते । रुद्रस्य विनचके। विजकमरूपनिर्माणमा विष्णुधर्मोत्तरे । विसकर्मा तु कर्तय: श्मनुलोरम्तनाधरः । सन्दंगपाणिष्ट्रिभुजम्तेजोमूर्तिधरो महान् । गुरुसोम्ययोः मरुपं नवग्रहदाने वभ्यो। पनिरोग्नितिमाह विखसर्मा। कमण्डलु मुवव गनिदर्भमपिफमात् ।

·हेमाद्रिः। [दानखण्डं ५अध्यायः। कलयन्यशिरो नाम्ना कराग्राणि समन्ततः ।। पाणवश्वाग्निना सोपि कलयन्ति जपस्रजं । गतिञ्च पुस्तकञ्चैव क्रमादेव कमण्डलुम् ॥ एतयोश मिलितयोर्देवतात्वम् । प्रजापतिस्वरूपसुक्त सिद्धार्थसंहितायाम् । यज्ञोपवीती हंसस्य एकवक्तचतुर्भुजः । अचं शुचं मुकं धत्ते कुण्डिकाञ्च प्रजापतिः ।.. विश्वदेवलक्षणं, विश्वम्भरदाने वक्ष्यते । विधाटरूपं प्रजापतितुन्यमेव, किन्त्वसौचतुर्वतोविधयः। पर्जन्यलक्षणमुक्त सिद्धार्थसंहितायां । पर्जन्यनाम विज्ञेयो गजवक्त्रयान्वितः । यो धत्ते सर्बजीवात्मा वरं बीजच्च गाकम् ॥ कुठारञ्च पयोजच चिन्तारत्न महाशचिः । पाशचक्र किशलयं कुण्डो च दशभिः करेः । गम्भुः पूर्ववत्, एतयो रपि मिलितयोर्देवतात्वम् । पिटलक्ष- णमुक्तं मयदीपिकायाम् । कुगविष्टरपद्मस्थाः पितरः पिगडपाणिः । धर्ममुर्तिविणुधर्मोत्तरे। चतुर्वक्वायतुष्पादयतुर्बाहु: सिताम्बर । माभरणवान् सेतो धर्मः कार्यों विजानता । दक्षिणे चाधमाला च तस्य वाम तु पुस्तकं ॥ प्रागिनीमक्षणंहिरखाम्मरपदाने वष्यते । मियमुर्तिमा विसका। . .

·दानखगई ५अध्यायः]। हेमाद्रिः।
१७७
मित्रः कमलपाणिय कमलासनसंस्थिता ।
विभुजा खेतमुर्तिश्च सर्वभूतहिते रतः ।
वरुणस्तु पूर्ववत्, अवापि मिलितयोदेवतात्वम् ।
मरुदणरूपं, मरुदणदाने द्रष्टव्यम् ।
धनेशलक्षणं, धान्याचलदाने ।।
गन्धर्वरूपमा यमः ।
वरदो भालोकानां किरीटी कुण्डलो गदी।
फार्य सुरुपो गन्धों वीणावादारसस्तथा
विष्णुलक्षणमाह विखकर्मा ।
प्रदक्षिणं दक्षिणाधाकरादारभ्य नित्यशः ।
विष्णुः कोमोदको पप गह-चरततः ॥
पागीयं लोहमयञ्च चेलकाय भूमेः
प्रादेशमावादूईमवमलम्बा।
प्रादेशम्या चतुर्माय भूमि त्यतावनम्बयेदितिलिङ्गपुरागरमरणात् ।
अय मत्स्यपुराये।
पक लिखेदारिजगर्भयुक्ता नानारजोभिभुवि पुष्यको ।
वितानकचोपरि पञ्चवी संस्थापयेत्पुष्य फलोपगोभम् ।।
पक हादगारं वारिवारिजगर्भयुन्म, मध्ये पद्मयुतम् ।
'भुवि वैदिमध्ये।
'नानारजोभिः' मित-पोतादिचूर्णः ।
पथविंजो वेदविदा कार्याः मुरुपवेगान्वयगोलयुक्ताः।
विधानदधा: पटयोऽनुफूना येचार्यदेगमभवा दिजेन्द्राः।
गुरुय वेदार्थविदार्यदेगममुश्यः गोनफुमाभिम्यः ।

·रेमाद्रिः। [दानखण्डं ५ अध्यायः
कार्यः पुराणभिरतोतिदक्षः प्रसन्नगम्भौरसरखतीकः ।
सिताम्बरः कुण्डल-हेम-सूत्र-केयूर-कहाभरणाभिराम।
पटवो-रागरहिताः, आर्य देशोव्याख्यातः।
तत्राष्टौ ऋत्विजा, अष्टौ हारपालाः,
जापकाचाष्टी, गुरुश्चेति वरणीयाः ।
तथा मत्स्यपुराण एवोक्तम् ।
शुभास्तवाष्टहोतारो हारपालास्तथाष्ट
अष्टौ त जापकाः कार्या ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
हेमालंकारिणः कार्य डिजा वै पञ्चविंशतिः ॥
तत्रायं प्रयोग।
अद्य अमुकदानस्य यज्ञेनाहं यक्ष्ये तत्र तदङ्गभूतहोमादि
कम्म कर्तुं अमुकसगोत्रं अमुकशर्माणं अमुकवेदाध्यायिनं ऋत्विनं
त्वामहं वृणे।
तथा अद्य अमुकमहादानयज्ञेनाहं यक्ष्ये ।
तत्र तदगभूतसकलकर्म कर्त कारयितुच अमुकसगोत्र
अमुकशर्माणं अमुकवेदाध्यायिन आचार्य त्वामहं हणे इत्यादि
जयं, हतोस्मोति सर्वत्र प्रतिवचनम् ।
तद्विनियोगश्च तत्रैव दहितः ।
गन्धपुष्यैः रलङ्कृत्य द्वारपालान् समन्ततः
पठध्वमिति तान् ब्रूयात् आचार्यस्वभिपूजयन् ।
यजध्वमिति च ब्रूयात् होटकान् पुरएव तु ।
उत्कृष्टमन्त्रजाप्येन तिष्टध्वमिति जापकानिति ॥
पूर्वेण ऋग्वेदविदो भवेतां यजर्विदौ दक्षिणतय कार्यो ।
-

·-- दानखण्डं ५अध्यायः।] हेमाद्रिः। २७८ स्थाप्यो हिजो सामविदौ च पयादाथर्वणवुत्तरतय कार्यो । विनायकादिग्रह लोकपाल-वस्वष्टका-दिल्य-मरहणानाम् । ब्रह्मा-युतेशा-क-वनस्पतीनां समन्वतो होमचतुष्टयंस्थात् । जप्यानि सूक्तानि तथैव वैषामनुक्रमेणेय यथास्वरूपम् ।। अयञ्च पूर्वादिदिग्नियमी ऋगादिवेदविदामविजा द्वारपा- सानां च वेदितव्यः। विनायकादीत्यादिशब्देन, एकादशरूद्रा नयग्रहाधिदेवताः प्रत्य- धिदेवता दुर्गा वायुराकागाजिनोचेति, स्वमन्ततः, म्ब स्ववेदमन्वे- होमचतुष्ठयमिति, वेदचतुष्टयसम्बन्धात् होमानां चतुष्टयं । ततो गुरुणाग्निस्थापने ते स्वेखे कुण्डे हौदाहत्विजो स्वशाखोक्तमन्त्र - रेकैकस्य विनायकादादश द्वादश तिलाज्याहुतीजें याताम् । इह तावहाविंशतिनायकादयो देवाः दशलोकपाला: यस्त- टकं एकादशरुद्राः हादशादित्या सप्तसप्त महणाः पञ्च प्रमादय भूत्येवं पञ्चायोतिसंग्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिकुण्ड विंगत्यधिकाति. नियमानुपपत्तेः । तथपरिभामायां दर्शितम् । होमावसाने कृततूर्यनादो गुरु होत्या पति-पुष्प-धूपम । आवाहयेमोकपतोन् क्रमेण मन्त्रैरमीभिर्यजमानयुः । एकोहि सर्धामर-सिहमायरभिटुतो धधरा-मरंश । संयोज्यमानीऽस्परसानणेन रक्षाध्वरं नो भगववमस्ते ।। ओं इन्द्रायनमः। एोहि सामरहव्यवाह मुनिप्रयोरैरभितोभिजुष्टः । जोवता लोकगन साई ममावरं रक्षतु से नमस्ते ।

·२८०.
हेमाद्रिः।
[दानखएई.५अध्यायः
ओं अग्नये नमः।
एह्ये हि वैवस्वत धर्मराज सोमरैरतिधर्ममूर्ते ।
सभा-शुभा-नन्द-शुचामधीग-शिवाय नः पाहिमखं नमस्ते ।।
ओं यमाय नमः।
एहि रक्षोगणनायकस्त्वं विशालवेताल-पिशाचसः ।
ममाध्वरं पाहि शभाधिनाथ लोकेखरस्त्वं भगवनमस्ते ।।
ओं निताय नमः।
रोहि यादोगणवारिधीनां गणेन पर्जन्यमहाप्सरोभिः ।
विद्याधरेन्द्रा-मरगीयमानः पाहि त्वमस्मान् भगवन्नमस्ते ।।
ओवरुणाय नमः॥
एह्येहि यशेखर रक्षणाय मृगाधिरूढ़ः सह सिडसधैः ।
प्राणाधिपः कालकवेः सहाय गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥
ओं वायवे नमः।
एह्येहि यशेखर यजरचा विधत्स्व नक्षत्रगणेन साईम्
सवौषधीभिः पिटभिः सहैव यहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।
ओं मोमाय नमः ।
एोहि विशेखर नस्त्रिशूल-कपाल-खट्वाङ्गधरेण साईम् । .
लोकेन भूतेखर यजसिहा ग्रहाण पूजां भगवन्नमस्ते ।
ओं ईशानाय नमः।
एह्येहि पातालधरा-मरेन्द्र नागानना-किन्नरगीयमान ।
यक्षो-रगेन्द्रा-मरलोकसाईम् अनन्त रक्षाध्वरमस्मदीयम् ॥
ओं अनन्ताय नमः।
एहि विषाधिपते सुरेन्द्र लोकेन साई पिटदेवताभिः । "
14

·दानखण्ड ५अध्यायः । हेमाद्रिः।
१८२.
सर्वस्य धातास्यमितप्रभावो विशावरनः सततं शिवाय ।।
थों ब्रह्मणे नमः ।
त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
ब्रह्म-विष्णु-शिवैः साई रक्षां कुर्वन्तु तानि मे ।।
देव-दानव-गन्धर्वा यक्ष-राक्षस-पन्नगाः ।
ऋपयो मुनयो गावो देवमातर एष च ।
एते ममाध्वरे रक्षां प्रकुर्वन्तु मुदान्विताः ।
इत्याबाह्य मुरान् दद्यालिग्भ्यो हेमभूपणम् ॥
कुण्डलानि च सूत्राणि हैमानि कटकानि च ।
अथाङ्ग लोयं चित्राणि वासांसि शयनानि च ।
दिगुणं गुरवे दद्याभूषणाशादनादिकम् ।
जपेयुः शान्तिकाध्यायं जापकाः सर्वतीदिगम् ।
उपोपिताम्ततः सर्व शात्ववमधिवासनम् ।
भादायन्ते च मध्ये च कुर्याहाह्मणवाचनम् ।
'शान्तिकाध्यायः' मन्द्राग्नी भवता मयोभिरियादिक।
उपवासामती नतामुक्तम् ।
यमपुराणे । उपवासी भवेदेव प्रगतो नतमिष्यत इति ।
एवं पूर्वारधिवासनं कृत्वा सर्वे तवैव यमेयुः ।
ततः अन्येार्दानकालममीपे बामणवाचन विधाय पूर्मा-
हुतिप्रभृतिकर्मसमाप्ति कुर्यात् ।
पाययिककार्यापनो मोवाधिवासनविधिः ।
सदुना। मधोऽधिपासनं पाथ कुर्याद्यो विकलो नर इति ।

·२८२ हेमाद्रिः। दानखण्ड ५अध्यायः। अथाथर्वणगोपथवाह्मणे । ऋत्विग्यजमानो केग-श्मशु-नखानि वापयित्वा संभारानुकल्प- द्रव्यन्तत्तदाज्यभागान्त रुत्वा अयं नी अग्निरिति महाव्या- हतयो ब्रह्मयज्ञानमग्ने गोभिरग्नेभ्यावर्तिनग्नः प्रजातं यदाबध्र- वितिगांत्य दकेन सम्पातमानोय सानकलशेषु निर्वये दिदमाप आपोहिष्ठावाहुभ्यामभिषेचयेद्यथोक्तमञ्जनाभ्यज्जनानुलेपनं कार- यित्वा वासो गन्धान् सजञ्चावध्याभिजिम्मुहर्ते तुलां हिरण्य- वः पवित्रैरभ्युच्य गन्ध-पुष्प-धूपैरर्चयित्वा उपहारांच दत्त्वा राजानमाइयाधं दत्त्वा तुलामारोपयेत् । मत्स्यपुराणे । ततो मङ्गलशब्देन स्तापिती वेदपङ्गबैः । त्रिः प्रदक्षिणमात्य ग्रहीतकुसुमाञ्जलिः । शुल्लमाल्याम्बरधरो तान्तुलामभिमन्वयेत् ॥ सपनन्तु, कुण्डसमीपस्थितकलशोदकैः कर्त्तव्यम् । मन्वाय, सुरास्त्वामभिषिञ्चन्त्वित्यादयो यहयज्ञोता वैदितव्याः। नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं सर्वमाथिता। साक्षिभूता जगदात्री निर्मिता विश्खयोनिना ॥ एकतः सबसत्यानि तथातृतशतानि च । धमाधम्मकता मध्ये स्थापितासि जगत्प्रिये ॥ त्वन्तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तितम् । मान्तोलयन्ती संसारादुद्धरस्व नमोस्तु ते ॥ योसौ तत्वाधिपो देवः पुरुषः पञ्चविंशकः। स एपोधिष्टितो देवि त्वयि तस्मानमो नमः ॥ नमो नमस्ते गोविन्द तुलापुरुषमंजका । सपन- ·दानखण्डं ५अध्यायः । हेमाद्रिः । १८२ लं हरे तारयास्मान् अस्मात् संसारसागरात् ॥ पुण्यकालं समासाद्य कृत्वैवमधिवासनम् । पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा तुला तामारुहेदुधः ॥ सखन-धर्मकवचा सर्वाभरणभूषितः । धर्मराजभथादाय हैमसूर्येण संयुतः । कराभ्यां बदमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन् हरेर्मुमुखम् ।। धर्मराजसु, महिषारुढचतुर्भुजोदण्ड-पाश-पाणिः कर्तव्यः । सूर्योऽपि, सुवर्णमयः पद्मासना पद्मधर कार्यः। 'तोच दक्षिणवाममुष्टिस्थौ विधाय हरेस्तुलामध्यस्थितस्य .मुखं पश्येदित्यर्थः। ततोपरि तुलाभागे न्यसेयुर्दिजपुङ्गयाः । समादभ्यधिकं यावत् काञ्चनञ्चातिनिर्मलम् । पुष्टिकामस्तु कुर्बोत भूमिसंस्थं नराधिप ॥ पुष्टिकाम इति गुण फल सम्बन्धी गोदोहनेन प- शुकामस्य प्रणयेदिति तदवगन्तव्यम् । रह तायदादी राजन्तुलाधिरोहणं पश्चात् सवर्णन्यासइत्युक्तम् । गोपथब्राह्मणे तु सखनः सगिरम्ताणः सर्वाभरणभूपणः ॥ तपनीयमग्रतः कृत्वा पचात्तोल्यो नराधिपः ॥ दक्षिणेन त सुवर्णेन सुवर्ण स्यादुत्तरेच नराधिप इति । ततये तिहासपुराणं पञ्चमी वेद इति । सत्यवलत्वे अनुष्ठानविकल्पः। थे तु मन्यन्ते स्मृतिवत्पुराणा- नीति तन्मते पूर्व सुवर्मारोपणम् ॥

·१८४
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ५ अध्यायः ।
पश्चाद्राजारोपणमिति ।
क्षणमा ततः स्थिला पुनरेवमुदीरयेत् ॥
नमस्ते सर्वभूतानां साचिभूते सनातनि ।
पितामहेन देवि त्वं निर्मिता परमेष्ठिना ॥
त्वया धृतं जगत् सर्वं वहि स्थावर-जङ्गमम् ।
सर्वभूतात्मभूतस्यै नमस्ते विश्वधारिणि ।
वह्निपुराणे । कृत्वा तु विधिवडोमं सुनातस्तीर्थवारिणा ।
तुला पूज्यविधानेन बामन्च वैदिकैः ॥
ससुपोथार्चयेद्देवं पीताम्बरधरं हरिम् ।
पचात्तदारहेछिक्यं प्रामु खोदमु खोथवा ॥
जाम्बूनदेन शुद्धेन पूरयित्वा तुलां पृथक् ।
सर्वाभरणपूर्णाङ्गः सवस्वासनसंयुतः ॥
तत्र स्थित्वा मुहर्त स ट्रव्यात्तिष्टेत् समुवतिम् ।
जपेत् मन्तञ्च पोराणं पुनन्तुमिति वा वृाचम्
यथापवित्रमतुलमपत्य जातवेदसः ।
तथा खेन पवित्रेण सुवर्म हि पुना त मां।
रुद्रस्य मुमहत्तेजः कार्तिकेयस्य सम्भवः ।
तथा स्वेन पवित्रेण सुवर्ण हि पुनातु मां ॥
यथाग्निर्देवताः सर्वाः सुवर्णन तदात्मकम् ।
तथा खेन पवित्रण सुवर्ण हि पुनातु माम् ।
यत्कृतं मे खकायेन मनसा वचसा तथा ।
दुष्कृतं तत् सुवर्णस्यं पातु मुक्तिः परा शुभा ॥
इत्युक्षा नतिजे च दयाचिकपः म्वमेव हि ।
॥

·. दानपगडं अध्यायः।] हेमाद्रिः । १८५ समुत्तीर्याङ्गदन्तश दृतीयादधरन्ततः । मत्स्यपुराणे । ततोऽवतोय गुरवे पूर्वमई निवेदयेत् । ऋत्विग्भ्योऽपरमहन्तु दद्यादुदकपूर्वकम् ॥ गुरवे ग्राम-रत्नानि ऋत्विग्भ्यथ निवेदयेत् । तत्रायं प्रयोग। ओं अद्य अमुकस्मिन् देशे अमुकम्मिन् काले अमुकसगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय अमुकसगोत्र: अमुकशर्मा इदं तुलापुरुष सुवर्णाई अमुककामस्तुभ्यमहं संप्रदे नमः, एतहानप्रतिष्ठार्थमिमां दक्षिणां तुभ्यमहं सम्प्रददे नम, एतत उदकपूर्वक पूर्वाई गुरवं दद्यात्, ऋत्विग्भ्योऽप्येवमपरं, अदक्षिणन्तु यदानं तसर्व निष्फलं भवेदिति वचनादिह दक्षिणापेक्षायां गुरवे ग्राम-रसादौनि श्रुतं दक्षिणात्वेन सम्बध्यते। अथ गोपथब्राह्मण । अयुताद्योरितिचतमभिरवरोहयेत् तांततामुपसंस्कन्य महा- व्याहतिसावित्रीगान्तिभिरहोमुत्यैराज्य हुत्वा सूर्यस्थाहतमिति प्रदक्षिणमा त्यामालगारं कः दद्यात्सहस्रं दक्षिणां ग्रामवर- . चति । 'कर्ने' आचार्याय ऋलिज च। तबाईमातार्यस्याईमृत्विजामिति, सहस्रं दक्षिणामिति, सह- सशब्दस्यानुपात्तसंग्येयविशेषतया, मत्स्यपुराणे च रत्नानीत्यत्र मप्याविशेषानुपादानात् गाखान्तरे च वररत्नानां दक्षिणास्था- नश्रुतेः रत्नमहस्रमेव न्याय्यं । तत्तु यथामति ययालाभं मुक्तादोना- (२४) ·हेमाद्रिः। दानखण्ड पूअध्यायः।]. मन्यतमस्य सहस्रमवगम्यते, दक्षिणाधिकरणन्यायेन गवामिव समानजातीयानामेव संख्यासम्बन्धात् । 'ग्रामवरं, ग्रामथेष्टम् । केचित्तु गुरवे ग्रामरनानीत्यत्रापि श्रेष्टतावचनो रनशब्द इति व्याचक्षते । तेषां मते सर्वेषामेव दानानां सुवर्ण दक्षिण स्मृतेति वन- नात्, सहस्रं दक्षिणमित्यत्र सुवर्णमेव दक्षिणेत्यवगन्तव्यम् । महसूसंख्याव्यवच्छेदय तस्य कृष्णलात्प्रभृति यथागप्ति सम्पा. दानीय इति । प्राप्य तेषामनुज्ञाञ्च तथान्येभ्योपि दापयेत् ।। दीना-नाथ-विशिष्टादीन् पूजयेत् ब्राह्मणैः सह । 'अतान्यशब्देन जापका उच्यन्ते।' विशिष्टा अनाद्रणा अपि पिटशयूषादिगुणयुक्ताः, रह तायदह गुरवे, अमलिग्भ्य: समस्ततुलापुरुषद्रव्यं देयमित्येक पक्षः। अस्मिन् पक्षे जापफेभ्यो अन्यैव दक्षिणा दातव्या, गुर्बादी नामनुजया अन्येभ्योपि दयादिति अपर पक्षः। तय गुर्खादोनां प्रदेयद्रथ्यपरिमाणानिर्देश धराई- चतुर्भागं गुरवे विनियेदयेदितिविष्ठतिभूतपृथिव्यादिदान- प्रकरणतं दयद्रव्यसंख्यानियमो न्याय्यः । येन या सुष्यते गुरुरितिसामान्योपदिष्टमाचरणोयं तथा : .....विगिटेभ्योऽपिटेयमिति तीयः पक्षः।

·दानखगई ५अध्यायः] हेमाद्रिः। १८७ अत्र यद्यपि विकल्पवाची शब्दोनास्ति तथापि पक्षान्तरयय- नार्थाहिकल्पः सम्पद्यते । मत्स्यपुराणे। न चिरन्धारये हे सुवर्ण प्रोचितं बुधः । निष्टद्यावहं यम्माच्छोक-व्याधिकरं नृणाम् । शीघ्रं परखीकरणाच्छयः प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ ततः प्राग्वत्पुण्याहवाचने कते देवतावैदिसमोपं गत्वा पूर्वे च. देवतानां पूजादि यजमानः कुर्यात् । प्राचार्यस्तु यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवात् । इष्टकामप्रदानार्थं पुनरागमनाय च ॥ इत्यनेन मन्चे ए देवतानां विसर्जनं कुर्यात् । अनेन विधिना यस्तु तुलापुरुषमाचरेत् । प्रतिलोकाधिपस्थाने प्रतिमन्वन्तरे वसेत् ॥ विमानेनार्कवर्णन किङ्किणीजालमालिना। पूज्यमानोऽसरोभिय ततो विष्णुपुरं व्रजेत् । कल्पकोटिशतं यावत् तस्मिलोके महीयते ॥ कर्मचयादिह पुन वि राजराजः भूपालमौलिमणिरतिपादपीठः । अडान्वितो भवति यजसहस्रयाजी दोसप्रतापजितसर्वमहोपलोकः ॥ योदीयमानमपि पश्यति भक्तियुक्ताः कालान्तरेस्मरति वाचयतीह लोके । योवा शृणोति पठतीन्द्रमानरूपः। .

·१८८
हेमाद्रिः।
[दानखण्ड अध्यायः
प्राप्नोति धाम स पुरन्दरदेवजुष्टम् ॥
वडिपुराणे ।
एवं दत्त्वा मुवर्णश्च ब्रह्महत्यादिकन्तु तत् ।
पापानिहत्य पुरुषः स्वर्गलोकञ्च गच्छति ।
तत्र स्थित्वा चिरं राजन् यदायाति महीतले ।
राजराजेश्वरः श्रीमान् वीतशोको निरामयः ॥ .
रूप-सौभाग्यसम्पत्रो नित्यं धर्मपरायणः ।,
पुनर्विष्णुपदंयाति यत्र गत्वा न शोचति ॥ .
इति तुलापुरुषदानविधिः ।
सनत्कुमार उवाच ।
राज्ञा पोड़शदानानि नन्दिना कथितानि च ।
धर्मकामामुक्त्यर्थ कर्मणैव महात्मनाम् ।
तुलाधिरोहणाद्यानि शृणु
ग्रहणादिपु कालेषु शुभे देशे सुशोभने ।
विशहस्तप्रमाणेन मण्डपं कूटमेव वा ।
अथाष्टादशहस्तेन कलाहस्तेन वा पुनः ।
फला वेदिं तथा मध्ये नवहस्तप्रमाणतः ॥.
अष्टहस्तेन या कुर्यात् सप्तहस्तेन वा पुनः ।
बिहम्ताध्यदहस्ता वा वैदिका चाति शोभना ।
हादगस्तम्भसंयुक्ता साधुरम्याग्रमस्तका ।
परितोनव कुण्डानि चतुरस्राणि कारयेत् ॥
इन्द्र-इंगानयोर्मध्ये प्रधानं ब्रह्मणः सुतः ।।
अय वा चतुरस्रञ्च योन्याकारमतः परम् ।
तानि यथातथम् ॥

·दानदण्डं ५अध्यायः] हेमाद्रिः।
--
स्त्रीणां कुण्डानि विमेन्द्र योन्याकाराणि कारयेत् ॥
अड़चन्द्र त्रिकोणञ्च वर्तुलं कुण्डमुत्तमम् ।
पडलं सर्वतोवापि त्रिकोणं पद्मसत्रिभम् ॥
अष्टासं मर्बमार्गेयु स्थण्डिलं केवलन्तु वा।
चतुर्दारसमोपेतं चतस्तोरणभूषितम् ।
दिग्गजाटकसंयुक्त दर्भमालासमाथितम् ।
अष्टमङ्गलसंयुक्तं वितानोपरि शोभितम् ॥
तुलायाय द्रमाथाथ विल्वाधार विशेषतः ।
बिल्वा-खत्थ-पलागा-द्या केवल खदिरन्तु वा ॥
एवं स्तम्भाः कृता येन तेन सर्वन्तु कारयेत् ।
अथ वा मिथमार्गेण वेणना वा प्रकल्पयेत् ॥
अरहस्तप्रमाणन्तु हम्तहयसमायतम् ।
तुलाम्तम्भस्य विष्कम्भी नाहस्तत्विगुणे मतः ।
हाङ्ग लेन विहीनन्तु सुहत्तं निषं तथा।
उभयोरन्तर चैव पडूहम्त नृपतेः स्मृतम् ।
हयोयतुर्हस्तक्षतमन्तरं स्तम्भयोरपि।
पड़ हस्तमन्तरं ज्ञेयं तयोरुपरिमंस्थितम् ॥
वितम्तिमात्रविस्तारं विष्कम्भम्तावदनः ।
म्तम्भयोस्त प्रमाणेन उतरं द्वारम्भितम् ।
पविंगमात्रसंयुक्त व्यायामन्तु तुलात्मकम् ।
विष्कम्भमटमावन्तु यवपक्षकसंयुतम् ।
पट्विंगमावनानं व्यानिशं वर्तुलं शभम् ।
गिहम्त्यादि । कूट: मण्डपविगेपः ।

·१९० ॥ हेमादिः। [दानखण्डं ५अध्यायः कलाहस्तेन पोडशहस्तैः, विंशतिहस्तादिमण्डलनये क्रमा- बवादिहस्तविस्तारस्य वेदिवयस्य दिहस्तोऽयहस्ती हस्तश्चेत्यु- यो विधेयः । विधाय मण्डपं तत्र तन्मध्ये वैदिकावयेत् । नवा-ष्ट-सप्तहस्तेन हिहस्ताध्य हस्ततः विस्तारेणोच्छयेणापि हादशस्तम्भसंयुतामितिकामिकोक्तः । साधुरम्याग्रमस्तकेति, समचतुरसत्वं समतलत्वचोपरिभा- गस्य विधेयमित्यर्थः । अथवा चतुरस्रमिति पूर्खादिकुण्डानां क्रमाचतुरस्रादयो नव सनिवेश्याः, स्त्रीणांतु यजमानत्वेन योन्याकाराण्येव, अथवा यथोक्ताकारत्वेन स्थण्डिलत्वेन सर्वत्र हस्तमात्र क्षेत्र क्षेत्रफल सममेव साध्यं तच परिभाषायामुपपादितम् । वटो-दुम्बरा-खत्थ-लक्षजानि चत्वारि तोरणानि दिग्गजाष्टकं तत्तहिकालवर्मपताका: अष्टमङ्गलानि विश्वचक्रदाने वक्ष्यन्ते । अष्टहस्तप्रमाणं तुलास्तम्भयोरायतम् । मित्यर्थः । 'हस्तहयसः, इस्तपरिमाणः तुलास्तम्भयोविष्कम्भ इत्यन्वयः। तस्मात् विगुणःपरिणाहः । हाग लेनहीन इति, स एव परिणाहः । क्रमहान्या अग्रे लहयहीनःसम्पादनीयः। कामिकेतु । मत-पट्-पञ्चहस्तैस्तुपालस्तम्भोङ्योमतः । अष्टहस्तादितयाथ हिपञ्चदयसाङ्गलः । तुलास्तम्भस्य विष्कम्भो नाहम्तत्रिगुणोमुने। . आयामः, दैय- ·दानखण्डं ५ अध्यायः] हेमाद्रिः। इयान लविहीनन्तु मुत्त निणं तथा इति विपञ्चदयसाङ्गलो दशाङ्गलमानो विष्कम्भः । विंगदङ्गलःपरिणाहः। सच क्रमहान्या अग्रे अष्टाविंशत्यङ्ग लइत्यर्थः । स्तम्भयोरन्तरंपड़हस्त'चतुर्हस्तम्या दृशम्तम्भोछयानुरूपं विधेयम् । पडूहस्तस्तम्भयोरन्तरालं गुणदर्यस्योपलक्षणम् । उत्तरच विस्तारीत्सेधाभ्यां हादशान लम् ॥ तत्मान्तरन्धयोम्तम्भायशिखरे प्रयेश्य तोरणं नियाद्यम् । अथतुलादण्डस्य मानमाह । पत्रिंशन्मानमित्यादि । व्यायामो नाम प्रसारितसबाहुहस्त- ध्यस्य तिय गन्तरालवाहो: करसंयुतयोः, व्यायामस्तिर्यगन्तर- न्तयोरित्यभिधानात् । ततः पगिदङ्ग लावितव्यायाममातन्तुलादण्डे देय, विष्क- भम टमात्रमिति, अष्टाङ्गलः सपञ्चयवस्तुलादण्डपान्तयोासः । सत्रार्थाद्यवोनपटविगदगला परिणाहः। पविंगमान- मावमिति, तुलादगडमध्ये पत्रिंशदंगुलः परिणाहः । र्थात् हादगांगुलोन्यामः। मशेगुलेन विस्तारस्त्वग्रे भूतययान्वितः । पलिंगभावनाहस्तु मध्यमे तु विधीयते, इति कामिकोः। प्रये मूले च मध्ये च हेमपट्टेन बधयेत् । पटमध्ये प्रकर्तध्यमवनम्वनकवयम् । तामेण वाप्यरुप्येष्ण प्रायमेनैव कारयेत् । तत्रा-

·१९२
हेमाद्रिः। (दानपण्ड' अध्यायः
मध्ये चीईमुख कार्य अवलम्ब मुशोभनम् ।
रश्मिभिस्तोरणाग्रे वा बन्धयेच विधानतः ॥
जिह्वामेकां तुलामध्ये तोरणच विधीयते ।
उत्तरस्यतु मध्ये ऽथ गइयमनुत्तमम् ।
वितानेनोपरिछाद्य दृढं सम्यक प्रयोजयेत् ।।
मुहदञ्च तुलामध्ये मानमङ्ग लमानतः ।
पदृस्यैवतु विस्तारः पञ्चमात्रप्रमाणतः ॥
वध्नीयान्चक्रपाशञ्च अवलम्वेन सुस्थितम् ।
शुल्वजी च दृढ़ौ विद्वान्' बन्धनेन तु कारयेत् ॥
शिक्योऽधम्तावप्रकर्त्तव्यो पञ्चप्रादेशविस्तरौं ।
महस्रेण तु कर्तव्यौ पञ्चप्रादेशविस्तरौ ।
सहस्रेण तु कर्ता पलेनाधारकावभी।
शताष्टकेनवा कुर्यात्यलानां पट्शतेनवा ॥
चतुस्तालमविस्तारं मध्यमं परिकीर्तितम् ।
साईत्रितालविस्तारो नियमथ विधीयते ॥
पञ्चमावं चतुर्मात्र विमावं फलमुच्यते ।
चतुरिममोपेतं हारमगुलिनाथ वा ॥
कुण्डलेश्च समोपेतं लवणस्वच्छसमन्वितैः ।
कुण्डले कुण्डले कार्य शृङ्खलापरिमण्डलम् में
गृङ्गलाधारवलयमवलम्बेन योजयेत् ।।
प्रादेग वा चतुर्मानं भूमित्यक्त्वा वलब्धयेत् ॥
धटो पुरुषमात्रौ तु कर्तव्यो शोभनावुभौ ।
द्विहस्तवालुकापूर्णे भिन्ते तत्र विनिक्षिपेत् ॥

·दानखगई ५ अध्याय हेमाद्रिः। १८३ ।" । अवलम्बनं, , हिहम्तमानमवटी स्थापनीयो प्रयवतः । शेपं सम्पूरयेत् विहान् वालुकाभिः समन्ततः । येन निश्चततां गच्छेत्तेन मार्गेण कारयेत् ।। 'अग्रे मूलइत्यादि, अवनखनकीलकप्रवेगार्थवेधनिघाता.. दिना यथा तुना न गीर्येत वृथा हेमादिना पट्टबन्धस्तुलायाः 'कायः। समगृङ्गालादिसंश्लिष्टवलयाधारोच्छ्कतुण्डा- कारोभयानलम्बनं कायं, अथवा तुलामध्यावलम्बनस्याने कर्दमुखं नामादिकोलकं निधाय तन्मूलच्छिंद्रनोततिर्यककीलकस्वितं मध्यकोलकोभयपालस्थायि तामादिमयं तोरणं कृत्वा तदग्रवलय. वधरश्मिभिमत्तराधोऽवलम्बितं बलयं संयोजयेत्। जिद्धामका मिति, पूर्वोक्त एक तुलामध्यवर्ती सईमुखः कटकाख्यः कोलका, जिहातोरणमपि प्रागृताव, एतय सुवर्णकारादिलघुतलागु- दृश्यते। उत्तरपत्विति, , उत्तरमध्यावलम्बितकुण्ड लागोऽय:- गगरूद मुसम्तस्य मूने, उरीपरिचितानवदिततं . लोहप निधाय तदुपरि तमानं हिधाभूतं तिग्नितत्य घटयेत् । नागपिरमम्पय पति, कुण्इनिता उत्तममध्यावलम्बित धोमुरागतो तुनामध्योई मुसालमनगरोचैकं यलयमाटम्यून नियोजयेत् ॥ गगुः सुपिरमम्पन्द्रो वलयेनसमन्वित इति कानि- फोक्तः। पट्टम्येति, पूर्वकिपटम्येयं मानीतिः, पंज्ञमावं यमा मुलं वप्नोयादिति, तुलाप्रान्तायनम्माभ्यां तत्तच्छिक्याला. कारं चापागाम्यं बनयं योजये। मुखं 'ताम। योगदान पाटारमा प्राधारा. (२५).

·तह- १८४ हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५ अध्यायः विति, ताम्रपलानां दगाष्टपटगतैः क्रमात् पञ्चादिप्रादेग विस्तारी पञ्चचतुस्त्यङ्ग लोचितप्रान्तावङ्ग लनाहचत छिद्रमोत चतुर्बलयान्विती यजमानद्रव्यधाराधारको कायौँ । नयचतुष्कासिष्टगृङ्गलाचतुष्कं शिक्याख्यमुपरिविरचितवलयहयं तुलायाधोवलम्बको योजयेत्। घटाख्याधाररन्धचतुष्कं मधूः छिटेन संनिष्ट कार्य, प्राधारी च भूमेरुपरि, चतुरङ्गल- मिति, प्रादेशमान चान्तरिक्षेऽवलम्बी, अवटी त दक्षिणी- त्तरम्तम्भनिखनार्थी, अत्रस्तम्भयोः दक्षिणोत्तरत्व तलायाय प्राक्पश्चिमायतत्वमवधेयं । समेयं चैन्द्रदिग्भागे सुवर्ण तत्र निक्षिपेदिति वक्ष्यमाणत्वात् । हिहम्तवालुका पूर्ण तव गिले पगिलाग्ये निधाय वालुकाभिः प्रपूयं दृढ़येत् । यूयतां परमं गुह्यं वेदियोपरि मण्डलम् । अटमङ्गन्त संयुशमन लाश गोभितम् ॥ फलपुष्प समाकोणे धूपदीपसमन्विते । वेदीमध्ये प्रकर्तव्यं दर्पणोदरसनिभे । प्रालिन्भण्डलं पूर्व चतुहारसमन्वितम् । गोभोपगाभासंयुह फर्णिका केसरान्वितम् ॥ निसासिममोपेतं पक्षयच वारयेत् । वयं भागुत्तरे भागे धाग्नेय्यां गतिमुज्वलाम् ॥ पानिपतिणे दण्डं ने त्वां सदामालिन् । पागम नागणे सेयं वजन घायुगोचर कोरेगांव गदा मेम्ब गान्गांगूनमानिपेत् । शूनम्य यामदेगे तु चपाव दक्षिणे।

·१८६
हेमाद्रिः।
[दानखण्ड ५ अध्यायः
॥
चरुणाञ्च तथाज्यस्य शक्रादीनाज़ होमयेत् ।
वजादीनाञ्च होतव्यं महस्राद्यततः क्रमात् ।
ब्रह्मयज्ञानमन्वे ण् ब्रह्मणे विष्णवे नमः ॥
नारायणय विद्महे वासुदेवाय धीमहि तन्त्री विष्णुः, प्रचोदयात् ।
अयं विशेषः कथितो होममार्गः सुशोभनः ।
दुर्बयाचौरसिक्लेन पञ्चविंगत् पृथक् पृथक् ॥
वाम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवईन
उर्वारुकमिवन्धनान्मृत्यो मुचीयमामृतात् स्वाहा । .
दूर्बाहोमः प्रशस्तोयं वास्तुहोमच सर्वथा ।
प्रायश्चित्तमघोरेग्ण सर्पिपाच गतं गतं ॥
यूवतामित्यादि, पूर्वोतवैदिमध्ये सर्वतोभदाप्य मण्डल
लेग्यं तच गोभोपयोभागन्दात् पञ्चसारोक्त दीक्षामण्डतं
ग्राह्यं, एतयोलघणमुपवर्णितं परिभाषायां । वचमिति ।
मण्डलादहिर्दिा दिक्पालायुधानि लेख्यानि, गायत्रारोट्रया
प्रधानकुण्डे होमः, तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तबी.
रुद्रः प्रचोदयादिति, रुद्रगायत्री।
बाहा गझायेत्यादि, प्रणयादिभिवतोयुक्ती : म्बाहान्तः
गादि नाकपालनामभिः प्रायादिकुण्डाटयो शोमा नायिगो
रपोगानकुण्ठे होगः, कार्य, मगाणाग्निमुखेन समिऽिग्नो
प्रधानहोमानन्तरमाग्येन जयाद्युपट्टामा कार्याः, उतं वापत
मेन यया प्रदेशं प्रधानादतोई वा
नयाभ्यातानामतः
प्रासापलासा प्यातिविहिता मौविष्टसतिमिन्युपजुहोति ।
. जयापयति: मममघोनोपरिष्टास् गयोपनसणार्या 1

·दानखण्ड ५ अध्यायः] हेमाद्रिः। १८० सर्वहोमः, प्रधानहोमः । तत्रापि, पालागो, समित् । अत्र- होमः अन्वाधानेमानादिरूपः। सबहोमायहोमेच समित पालाश्ययोयते, एकविंगतिसंख्याकमिलतत् पृथक् वाक्यं । तत्र व्याहृतिभिरन्वाधाने चतस्र समिधहोतव्याः, अयंते इति- मन्त्रेण, परिधाद्यारानुयाजादिविनियुक्तावशिष्टेधाधानं कार्य, इदञ्च स्वग्रद्योत पूर्व तन्तीपलक्षणं अथ समिदादिहामः कर्त्तव्यः तत्र चरवः शुद्धावाद्या इत्थं समिदादिपञ्चद्रव्याणि होम्यानि, अग्न अायू पोत्यादिमन्त्रचतुष्कणाज्यहोमः प्रधानहामात् पूर्व- कार्य:, रूट्रगायत्रैव प्रधानकुण्ड समिदाज्यचरहीमः इन्द्रादि दिक्पालानां स्वस्खमन्त्र ए तब कुण्डुपु सहस्रसंख्य: पञ्चगत- संख्योवाज्यहोमः प्रतिकुण्डं बाम्बकेन पञ्चयिंगतिसंख्यो दूर्बाहोमो वास्तोष्पते प्रतिमन्ते ण वास्तहोमथ विधेयः। शिखिपर्जन्यादि. तत्तद्देवतानामभिर्वास्तुहोमः तानि, च ग्राहदानप्रकरणे वक्ष्यन्ते, आज्येन गतसंख्यःप्रायश्चित्तहोमः, अयमिह सीपिहोमः सपरि- वारेश्वरपूजनानन्तरं कार्य:, मध्यमे देवदेवेशं वाम गौरीसमायुत मित्यादिना देव पूजामुक्ताततो होमः प्रकर्तव्य इतिकामिकोक्तः । ब्रह्माणं दक्षिणे वामे विष्णु विमगुम् शिवं । मध्ये वैद्या महादेवं इन्द्रादिगणसंहतम् ॥ प्रादित्वं भाम्फरं भानु रवि देवं दिवाकर । कपा प्रभा तथा प्रजा मन्धा सावित्रिकामपि। कायां पुष्टि तिं तुष्टिं गायोक्ताय महात्मने । विस्तरां शुभगा वोधनोच्च प्रदक्षिणं ।। पुणे काय म दनि कचिन पाट ।

·१८८.
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ५ अध्यायः
आप्यायिनीच्च संपूज्य देवं पद्मासने रविं।
प्रभूतं प्राक् प्रकर्त्तव्यं विमलं दक्षिणे तथा ।
सारं पथिमभागे च श्राराध्य चोत्तरे यजेत् ।
मध्ये सुखं विजानीयात् केसरेषु यथाक्रमं ॥
दीप्तां सूक्ष्मां जयां भद्रां विभूतिं विमन्नां क्रमात् ।
आमोघां विद्युताच्चैव मध्यतः सर्वतो मुखौम् ॥
साममङ्गारकञ्चव बुधं जोवमनुक्रमात् ।
भार्गवच्च तथा मन्दं राहु केतुं समन्ततः ।
पूजयेडोमयेदर्घ्य दापयेच विशेषतः ॥
प्रामाणान् भेजयेत्तत्र वेदवेदाङ्गपारगान् ।
विद्याध्ययनसम्पवान् कृत्वैवं विधिविस्तरं ।।
होमे प्रवर्त्तमाने च पूर्नदिक स्थानमध्यमे ।
धारोहवेदिधानेन रूद्राध्यायेन वै नृपं ।
धारयेत्तत्र यज्यान घटिकैकाविधानतः ।
यजमानी जपेन्मन्वं रुद्रगायत्रिसंज्ञकं ।
घटिकाई तदई वा तत्र वासनमारभेत् ॥
पालोक्य वसन धोमान् कूर्घ हस्तः समाहितः ।
नृपश भूपण युतः खड्गन्डेटकधारकः ।
स्वम्तिवादिभिशादायन्ते चैव विशेषतः ।
पुयाह बाधणेः कार्य येद-वेदाङ्गपा।
जय मालगन्दादिननगोय. मुशाभनैः ।
नृत्य याद्यादिमिर्गी मगे भाममन्वितैः ।
पमेय चन्द्रदिगमागे सुवर्ण तन निषिपेत् ।

·१८८
दानखण्ड ५ अध्यायः] हेमाद्रिः ।..
तुलाधारी समौ वृत्ती तुलाभारस्तदाभवेत् ॥
ब्रह्माणमित्यादि, मध्ये ब्रह्मादिदेवतापरिवृतमोजर' संपूज्य
ततः सूर्य पूजयेत्।
'मण्डलात् प्राक् कल्पितकर्णिकामध्ये कपादित्यौ पूज्यौ ततः
प्रभाभास्करो प्रन्नाभानूदेवहुत्यादिमिथुनचतुष्कमाग्नेयादि-
कोणेषु पूज्य, छायादिशक्तिचतुष्टयन्तु प्राच्यादिदिक्षु पूजनीयं
विस्ताराद्यास्त्वाग्नेयादिष्वासनपादेषु, प्रभूतादयस्तु पूर्वादिष्या-
सनगात्रेषु परमसुखा तु
मध्ये रवेरास्तरणं स्थापनीयं
तदुपरि पूर्वोतं रविमादित्याख्य पद्मोपरि पूजयेत्, दीप्ताद्या-
स्तु केसरस्थाः शक्तयः तत्रापि सर्वतोमुखी कर्णिकायां
पूज्या, ततोवहिर्दलाये पु सोमाद्याः पूज्याः एवं शिवसूर्यो
समाराध्य शिवाग्नौ शैवोतमग्निकार्यच्च कृत्वा सूयायाध
दत्त्वा होममुपक्रम्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा पूर्णाहुत्या: . पूर्व
पुण्याहं तुलारोहणान' वाचयित्वा तुलारीहणं कारयेत् ।
शतनिष्काधिकं येष्ठं तदई मध्यमस्मृतम् ।
तस्याप्यई कनिष्ठं स्यात् विविधि तत्र कल्पितम् ।।
वस्तयुग्म तथोप्णी कुण्डलं कण्डभूषणम् ।
अङ्ग लोभूषणञ्चैव मणिबन्धस्य भूषणम् ॥
एनानि चैव सर्वाणि प्रारम्भे धर्मकर्मणि ।
पुरोहिताय दत्त्वाध ऋत्विग्भ्यः संप्रदापयेत् ॥
पूर्वोक्तभूषणं सर्व माणोप वस्त्रसयुतं ।
दद्यादेतत् प्रयोलभ्यः कुण्डलाच्छादनं * बुधः ।
अषाच्छादनपटमितिकधिन णट ।

·.
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं ५ अध्याय
दक्षिणाञ्च शतं चाई विप्राय प्रतिपादयेत् ।
ऋविजाञ्चैव सर्वेषां दशनिष्कान् प्रदापयेत् ॥
यागोपकरणं द्रव्यमाचार्य्याय प्रदापयेत् ।
इतरपां द्विजानान्तु पृथगिष्टं प्रदापयेत् ॥
दक्षिणाञ्च पुरोहितहिजेभ्यो दापयेत् स्वयम् ।
प्राचार्य प प्रदातव्यं यात्रियेभ्यो विशेषतः ॥
वन्दीसतांथ विसृजेत् काराग्राहनिवेशितान् ।
सहस्रकलसेनैव सापयेत परमेश्वरम् ॥
घृतेन केवलेनापि देवदेवमुमापति ।
पयसा वाथ दना वा सर्व द्रव्यैरथापि वा ॥
ब्रह्मकूर्चेण वा देयं पञ्चगव्येन वा पुनः ।
गायतराचैव गोमूत्र गोमयं प्रणवेन च ॥
पाप्यायखे ति वै चौरं दधिकाति वै दधि ।
तेजोसोत्याज्यमीशानं मन्चे गाधिषिञ्चयेत् ॥
देवस्यत्वेति देवेश कुगाम कलसैनवैः ।
रूद्राध्यायेन सर्वेशं सापयेत् परमेश्वरम् ।
सहस्रकनसैः शम्भो नाञ्चैव सहस्रकैः।
विष्णुना कथितैाथ नन्दिना कधितैस्तु या ॥
दक्षेण मुनिमुग्ये न कोर्तितेनापि वा वुधः
महापूजा च कर्त्तव्या महादेवस्य भक्तितः ॥
शिवार्चकाय दातव्या दक्षिणार्डी गुरोः प्रभा ।
देवाञ्च कानां मयां दक्षिणा च यधा क्रम।
सदमा प्रदापरिनिया पाट!
..

·3335 २०१ दानखण्ड अध्यायः] हेमाद्रिः दीनान्धरूपणानाथवाल-हद-कशातुरान् । भोजयेच्च विधानेन दक्षिणामपि दापयेत् ॥ वस्तयुग्ममित्यादि, वस्त्रयुग्माणीपकुण्डलादीनि तु मारम्भ एव वरणान्तरं कृतमधुपर्कभ्यः पुरोहितबद्धर्विक्सदस्येभ्यो- दद्यात् प्राचार्याय दिगुणं । द्विगुणं गुरवे दद्यात् भूपणछा- दनादिकमितिमत्स्योक्तेः । एतत् प्रयोलभ्यः शतादिनिष्कनिर्मितं प्रागुलभूषणञ्च दद्यात् । दक्षिणाति, शतादिदक्षिणामाचार्या य दत्त्वा ऋत्विम्भ्योस्तु दशनिष्कानि, इतरेषां परिचारकाणां तु • निष्कमा । यत्र कमकरास्तेभ्यः पृथक्निष्कं प्रदापयेदितिका मिकोसः। तुलाधिरूढ़ द्रव्यमन्येभ्य एव दातव्यमिति कामिक मतम्, तुलाधिरोहितं वित्तं ग्रामणेभ्यः प्रदापयेत् । मतभ्यो- विशेषेण मदर्थ वापि कल्पयेत् । देशिकेभ्याविणेपेए. दद्यात् यहासमन्वित इति । अथ महाभिषेकपूजातकर्तृ दक्षिणा च कार्य्यत्याह, सहस- फलगेत्यादिना, सर्बद्रव्यैः सुवर्णफनरमोदकपञ्चामृतायः, पही दक्षिणेति, सुलारोहणाचार्य्यदक्षिणाप्रमाणाई, गिवार्थकादिभ्यो दक्षिणादानमिति, कामिकेतु महाभिषेकपूजानन्तरं तुलारी- इणमुक, यत् मण्डले पूजितान् सर्वान् देवानभ्या होमयेत् । पूर्णाहुत्यादि बैनां क्रियामत्र समापयेत् । सहस्रकलगायव संसाप्य परमेश्वरम् । महापूजा घ कर्तच्या प्रभूतहरियान्विता । पचामतः पश्चगः धीराः सपनन्तु या। माध्यान् भोजयेत् पयातुनारोहणमाचरेत् ॥ ( २६) "

·हेमादि। [दानखण्ड ५अध्यायः
अथ दक्षिणादानान्तरं पूर्णाहुत्याद्युत्तरतन्त्र समापन पूण्याह
वाचनञ्च कार्यमितिसिधिः सहस्रवालशैः सहस्रनामभिरीगानं
सापयेदित्यभिहितं तदुक्त लिङ्गपुराणोक्रमेय, नामसहसमालि-
स्थत
ऋषय ऊचुः । नाम्नां सहसं रूट्रस्य नन्दिना ब्रह्मयोगिना ।
कथितं ब्रह्मवेदार्थ सकलं मूत सुव्रत ।
नाम्नां सहस्रं विप्राणां वक्तुमर्हसि गोभनम् ॥
सूतउवाच । सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः ।
अष्टोत्चरसहस्रन्तु नाम्नां सर्वस्य सनत ॥
यज्जयाच मुनिथेठोगाणापत्यमवाप्नुयात् ।
तदहं संप्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ॥
ओ स्थिरः स्थाणः प्रभुः नः प्रभवो वरदोवर।
सर्लामा सर्वविख्यातः सर्व कर्मकरी भवः ।
जटी चर्मो शिखण्डीच सर्वगः सर्व भावनः ।
इरिय दक्षिणाख्यय सर्वभूतहरप्रभुः ।
प्रतिरा निहत्तिथ नियन्ताचामनोद्भवः ।
श्मशानचारी भगवान् खचरोगोवरोदनः ।।
अभिवाद्योमहाकर्मा तपस्वी भूतधारणः ।
उम्मत्तयः प्रच्छवः सर्वलोकप्रजापतिः ।
महारुपीमहाकाय सर्वरूपी महागमाः ।
महामा सर्वभूतय विरूपों वामनीनतः ।
नोकपालोऽन्तरितामा प्राभासोभवमोचिः ।
पवित्रय महायव नियमानियमाश्रितः।

·२०३
.
'. दानखण्ड ५अध्यायः। हेमाद्रिः।
सर्वकर्मादिकर्माणा मादिरादिकरोनिधिः ।
सहसाक्षो विशालाक्षः सोमोदक्षः सुधाकरः ।
चन्द्रसूर्यासनः केतु होग्रहपतिर्मतिः ।
आदिराज्यो भयंकर्ता मृगपाणपणीनघः
महातपोधोरतमा आदर्शोनैकसाधकः ।
संवत्सरातोमन्वः प्रमाणं परमन्तपः॥
योगाचार्यो महाविबा महारेता महाबलः ।
सुवर्णरेताः सर्वतः मुवीजो वृषवाहनः ।
दगवाहुस्त्वनिमिषोनीलकण्ठ उमापतिः ।
विखरूपस्तपयेष्ठो बलवोरी बलाग्रणीः ।
गणका गणपतिर्दिवासा काम्यएव च।
मन्तवित् परमोमन्यः सर्वभाषकरोहर
कमण्डलुधरी धन्वो बहुहस्तः कपालवान् ।
अनीशः शतनीगः सद्भवाणायुधोमहान् ।
अजय मृगरूपय तेजस्तेजाकरोविधेः।
उष्णोपो वस्तवल्कय उद्दतो विनतस्तथा ।
दीर्षय हरिकेशय सुतीर्थः कणएव ध ।
शृगालरूपः सर्वार्थोमुण्डः सर्मशभइरः॥
सिंहशार्दूलरूपय गान्धारी च कप पि ।
हरता अर्डलिट्री उगायी नभस्तुलः ।
विजटी चौरवासाय रूद्रः सेनापतिर्भक
.
।
• सभीदिधलामिति चिन्पाटः ।
मन्तः सर्भकरोहर नि पाठाकरम् ।

·हमाद्रिः।
[दानखण्डं अध्यायः।
अहोरात्रधरताय चिन्मन्यु : सुवर्चसः ।
गन्धर्वहा दैत्यहाच कालधानो: गुणाकरः।
सिंहशार्दूलरूपाणमईचन्दधरोहरः ।
निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः ।
बहुरूपोवहुधनः सर्वसारो मृतोहरः॥
नित्यमियोनित्यगृत्यनर्तनः सर्वलोलुपः ।
सया कोमहाबाहुमहाघोरोमहातपाः ॥
महासारोमहापागो नित्योगिरिकरोनतः ।
सहस्रहस्तोविजयोव्यवसायोयनन्दितः॥
अमर्थणोध धर्मात्मा वचहा कामनागन' ।
दक्षा परिचारीच प्रसहोमध्यमस्तथा ॥
तेजोपहारी बलवान् विदितोभ्यच्छितो वहः ।
गम्भीरघोपगम्भीरी गभीररबवाहनः ।
न्यग्रोधरूपो न्ययोधी विश्वकर्मा विभुहुः ।
तोरणोपायय हर्यख रूद्रीय कर्मकायवित्॥
विष्णुप्रसादितो यज्ञः सुमुखीवडवामुखः ।
हुतागनमहायव प्रयान्तात्मा हुतागनः॥
उग्रतेजा महातेजा विजयोजयकालवित्।
ज्योतिपोनयनः सिद्धिः सिहविग्रहएव च ॥
खुद्री दण्डी जटी लानी वर्ड नोय्यधनीवनी।
घोगी विपणचोनालीवली कनकदुम्तया ।
बामोधानेनि पाटानरम।
1मधारक विसपाट ।

·२०५.
दानखण्डं ५अध्यायः हमादिः।
शवरूपोनिनादीच सर्वथायपरिग्रहः ।
व्यालरूपोविलावासी इहा पालस्तरंगवित् ॥
देशश्रीमालहक्षर्मा सर्वाबलविमोचनः ।
वन्धनयासुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः ॥
सद्यः प्रमोदोदुर्वापः सर्वायुधनिषेवितः ।
प्रस्कन्दीय विभागच अतुल्योयज्ञमानवित् ॥
सवास सबंधारीदुर्वासा वासयोनरः ।
हैमी हैमकरोयज्ञः सर्वधारीधरोधमः ॥
आकारोवध्वनियहोमरुत्सद्भः प्रतापवान् ।
मिनुश्य भिक्षारूपीच रौद्ररूपः सुरासती ॥
वसुयशोवसुवर्चावमुगावसप्रदः ।
सर्वावासोत्रयोवासोखपदेशकरोवरः॥
मुनिरामा मुनेर्लोकसभाज्यय सहस्रभुक्
पक्षी च पक्षिरूपय आदिौपा विगांपतिः॥
समीरोदमनोशारोद्यर्थीद्यर्थकरोवरः ।
वासुदेवय वामथ वामदेवय वामनः ॥
सिडयोगोपहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः ।
असुम्यः क्षुसरूपय वृषणांमदुरव्ययः ।
महासेना विशाखश्च पष्टिभागोगापतिः ।
शुक्लहस्तस्तु विष्टम्भौवकस्तम्भनएव च ।
थुताहतत्कलमातोह्यकमा सुकरोभवः ।
वानस्पत्योवाजसनोनित्यमायमपूजितः ॥
ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वाचारः सचारवित्।
+

·हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः।
ईशान ईखरकरोनिशाचारोद्यनेकहत् ।।
निमित्तस्थानिमित्तं च नन्दोनन्दिकराहती।
नन्दोखरय नंदीत नन्दनेमिप्रवईनः ।
भगहारोनिहन्ताच लोकालोकपितामहः ।
चतुर्मुखी महालिङ्ग थारुलिङ्गस्तथैव च ॥
लिब्राध्यक्षावराध्यचः कालाध्यक्षो युगावहः ।
वीजाध्यक्षा बोजकर्ता बुद्धयामानुगताबलः ।
अतिहासश कल्पथ दमनाजगदोखरः।
दादम्भकरालम्भो वंशावंशकरः कली।
लोकका पशुपतिः महाकधिोक्षजः ।
अक्षरं परमं प्रद्म बलवान् शुक्र एव च ॥
नित्याधमोशः शुदामा सिडोमानी गतिहविः।
प्रसादस्तयनोदी|दयेणाहव्यमिन्द्रजित् ॥
वेदाकारः सूत्रकारो विद्धांय परमईनः ।
महामेघनिवासीच महाघोरा वशीकरः ।
अग्निवालामहाज्वाला अभिधूमातोरविः।
वाघणः गइरोनित्यावर्चस्वोधूमकेतनः ।
नौलस्तथाअनुप्मच गामना निरवग्रहः ।
म्वन्त्यम्बम्तिविभावय भापोभागकरोलघुः ॥
उत्मनाय महागर्भः परायणपरायवान् ।
मणः कः मुवर्ण इन्द्रियः सहपाणिमः।
महापादो महाइस्ता मायाकायामहायमाः ।
.
. महावापानिया पाट

·.
दानखण्डं ५अध्यायः1]
हेमाद्रिः।
महास्पर्शी महामात्रो महानेत्री विशालयः॥
महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठय महाहनुः ।
महानामो महाकम्ब महाग्रीवः श्मशानवान् ।
महाबक्षा महातेजाः कन्दरामा मृगालयः ।
लवना लवनायव मामय पयोनिधिः॥
महादतो महादंष्ट्रो महाजिद्धीमहामुखः ।
महान लोमहारामा महाकेशोमहारजाः।
अशपलप्रसादय प्रत्ययोगी च साधकः ।
प्रसेवना अपानव आदिका महामुनिः।
वृषकोषकेतुय अनलाषायुवाहनः ।
मण्डली मेरुवासथ देववाहनएव च ।।
अथर्वशीर्षासमिाईमुक् सहस्रोजिनौकसः ।
यजपाद जोगधः प्रकाशोजास्तथैवच ।
अमावार्थममादय अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः ।
उपहारप्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थिर।
नाभितण्डकरोहियः पुष्करःस्थावर स्थिरः ।
द्वादशास्वाधनं वाधायजायजसमाहितः ॥
नतीनीलः कविःकालो मकरःकालपूजितः ।
शुक्लः स्खोरूपकुतपः शुचिर्भूननिषेवितः ॥
आयमस्थः कपोतस्था विश्वकर्मा पवित्रराट् ।
विशालः शालस्तामोठावंबुजाता मुनिययः ।
कपिलः कलशः शूलवायुध वराममः ।
गन्धर्वोयदितिस्तार्योयविजयः सुसारदः॥

·हेमाद्रिः।
[दानस्खण्डं ५अध्यायः।
परखघायुधा देवाह्यर्थकारी सुवान्धवः ।
जतवीणा महाकोप अईरेता जलेशयः ।।
उग्रवंशकरो वंशोवंशवन्यानिन्दितः ।
सोगरूपी मायावी सुहदोधनिलोनलः ॥
वन्धनवन्धका च सबन्धनविमाचनः ।
राक्षसादिश्व कामारिमहादंष्ट्रसमायुधः ।।
बहुत्वनिन्दितः सर्वशङ्करस्थाय्यकोपनः ।
अमरेशामहाधारी विश्वदेवः सुरारिहा ।
अहिर्बुधातिरन्तिय चेकितानाहली तथा ।
अजैकपाच कामाली शङ्करोजो महाधरः॥
धन्वन्तरिधूमकेतुः शून्यो वैश्रवणस्तथा ।
धाता विषय शधुध त्रयी वटा धरो भव.
प्रभासः सर्वतोवायुर्यमा सविता रविः ।
धृतिशव विधाताच मान्धाता भूतवाहनः ।।
तीरम्तोनय भीमच सर्वकर्मा गुणाहहः ।
पद्मग महागर्भयन्द्रव निभानयः ॥
फलपाशोपशान्तय पुराणः पुषकत्तमः।
करका क्र रवासी धनुरात्मामहोपधं ।
सर्वायथः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनांपतिः।
देवदेवसरोसितः सदसत्सर्वरदवित् ॥
कैलासादिगुहायासी हिमवहिरसंथियः ।
कुनहारी कुलंका वडुभिन्द्रा बहुप्रजः ॥
प्रागेगावईको इक्षा वकुलगादकिस्तथा ।
N

·दानखण्डं ५अध्यायः। चमादि।
सारग्रोबा महाजनुर्विलोलय महापधी ।
सिद्धान्तकारो सिद्धान्त छन्दोव्याकरणोत्तर
सिंहनादः सिंहदंडः सिंहसः सिंहवाहनः ।
प्रभावामा जगल्कालः कालकम्पी तनूतनुः ।
सारही भूतवादः केतुमालो भन्धनक।
भूतालयो भूतपरिहारावा पला मल।
अस्सहर सर्वभूतानां निश्चन्नयलविद्युधः ।
अमोघः संयमो हो भोजनः प्राणधारण: ॥
धतिमाम्मतिमांत्ययः सततस्त युगाधिपः ।
गोपालो गोयुषायामोगो घमेवमनो हरः ।
हिरखवाय तथा गुहायास प्रययनः।
महामन्ता महाकानो जितकामो जितेन्द्रियः ।
गान्धारय सुरापय तापकर्मरतो हितः ।
महाभूतो भूततो धम्पी गएमपिता
महातधरो धाता नेकतानरतय सः ।
अदमोय प्रावधः मयंगर मुहावटः ।
तोरणन्तरगो धातुः परिधापत्तिमर्जितः।
मंयोगवनी हो गुप्तिकोघ गुणाधिपः।
नित्यो धाना महारप दियासरपतिः पतिः।
प्रयिमताय यासर नदेयोपि सुपर्षदः ।
Bivafमना पाठ,।
म ति बाचा पर।

·२१०
हेमाद्रिः।
दानतएई ५अध्यायः।
श्रापाढ्य सुपाढ़श सान्ददो हरिदो हरः।
वपुरापर्तमानान्यो वपुःये ठो महावपुः ।
गिरोहरोपि मर्पणः सर्वलक्षणलचितः ।
अक्षयो रधगीतय सर्वभोगो महाबलः ॥
समायोज्यमहामावस्तीर्थदेवो महापथः ।
निर्जीवो जीवनो मन्तः सुभगो बहुपारीका ।
रनभूतीथ रत्नानी महार्णवनिनादभृत् ।
मूली विद्याखो धरतो व्यताव्यतम्तपोनिधिः ।।
पारोहणोतिरोहर गीलधारी महातपाः ।
महायाण्डी महायोगो युगो युगकरो हरिः॥
युगरूपो महारूपोवनतो गहनाञ्चनः ।
न्यायनिर्वापणः पादः पण्डितो धवलो यमः ॥
वहुमाली महामाल:शिपिविष्टः सुलोचन. ।
विस्तारो लवणं रूपं कुसुमांगः पलोदयः ।
हषमी वृपभागानो मणिविमो जटाधरः ।
इन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरसर्वायुधैः सह ॥
निवेदनःसुधाताचः स्वर्गहारोमहाधनः ।
गन्धमाली च भगवाननः सर्वलक्षणः ॥
सन्तानबाहुः सकलः सबमङ्गलवाचनः ।
चलस्ताली करस्ताली उइंशः संयमी युवा ।।
यन्वतन्तमुविख्यातो लोकमवायथो मृदुः।
• सुधाजात इति क्वचित् पाट ।

·२१०
दोनखण्ड अध्यायः।]] हेमाद्रिः।
मुण्डो विरुयो विज्ञतो दोसतेजाः सहस्रपात् ।'
सर्वमूर्दा सर्वदेवः सर्वदेवमयो गुरुः ।
सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोकधक् ॥
काष्टा कला मुहर्त वा मात्रा वा पक्षपक्षकः ।
विश्वक्षेत्रमदो वीजं लिङ्गमध्यस्तु निर्मलः ॥
सदसहाक्तधीनामा माता माता पितामहः ।
स्वर्गद्वारं मोक्षदारं सुखदारं त्रिविष्टपम् ।।
निर्वाणहृदयश्चैव ब्रह्मलोकः परा मतिः ।
देवासुरविनिर्माता देवासुरगणाधिपः ॥
देवासुरगणाध्यक्षी देवासुरगणायणोः।
देवाधिदेवी देवपिर्देवासुरसुधाप्रदः ॥
देवासरेवरोविष्णुदेवासुरमहेश्वरः।
सर्वदेवमयोचिन्यो देवतात्मामसम्भवः ॥
उगतस्तिकमो वेद्यो विराजो वीरजो वरः।
एडयो हस्तिपुरव्याघ्रो देवसिंही मरप्रभुः ॥
विबुधया सुरयेष्ठः सर्गदेवतपोधनः ।
संयुक्तोगोभनी बसा आथायां प्रभयोव्ययः॥
गुरुः कान्तो निज सर्गः पवित्र सर्ववाहनः ।
शृङ्गो शृङ्गप्रियो ग्रभूराजराजो निराश्रयः ।
अविरामः संस्मरणोनिरामः सर्वसाधनः ।
०परागतिरिरिति वा पाठः।
परिप्रभुरिसि वा पाठ-1
विधान पति वा पाठः।

·।
.
२१२
हेमाद्रिः।
[दानखण्ई ५ अध्यायः
ललाटाची विश्वदेहो हरिणो ब्राह्मवर्चसः ॥
स्थायराणां पतिरीव नियमेन्द्रियवईनः ।
सिद्धार्थः सर्वभूतार्थो चिन्त्यसत्यवतः शुचिः ॥
व्रताधिपः परं ब्रहा मुक्तानां परमा गतिः।
विमुक्तो नस्तेजय योमान् यीवर्षनो जगत् ।।
यथाप्रधान भगवानितिमत्या स्तुती मया ।
भक्तिमय पुरस्कृत्य महायजपतिर्षिभः ।।
ततोभ्यनुना प्राप्येवं मतो गतिमताति।
तस्मालम्धस्तव. शम्भोर्च पस्त्रैलोक्यपियुतः ॥
अश्वमेधसहस्त्रस्य फल प्राप्य महायगाः।
गाणपत्यं परं प्राप्य प्रसादान्तस्य यत् प्रभोः ।
य पठेच्छणुयादापि यावयेद्राह्मणानपि ।
अश्वमेधसहसस्य फल प्राप्तोति वै द्विजः।।
ब्रह्मघ्रच सुरापय म्तयो च गुरुतल्पगः ।
शरणागतघाती च मिनविभघातक ।
माटहा पिंटहा चेव वीरहा सण तथा ।
सरतसर क्रमानधा विमध्य शहराथमे ।
देवमिष्ट्वा विसध्यञ्च मनपापै प्रमुच्यते ।।
इति लिङ्गपुराणोक्ताम्मुनापुरुपदानविधिः ।
मोश रउवाच । तुलादान प्रवत्यामि सर्वपापविनागंनन्
यहोर्या चरितं पूर्व नक्षमा नारायणेन च ।
पुण्यं दिनमवासाद्य रतीयाया विशेषत ।
गोमवेनानुनिमाया भूमौ कुर्याइट शुभम् ।
.

·.
.
दानखण्ड अध्यादः। हेमाद्रिः।
२१३
दारवं शुभवृक्षस्य चतुर्हस्तप्रमाणत: ॥
सुवर्ण तब वधीवात् खाज्या घटितं घटे ।
सोवर्ण स्थापयेत्तत्र वासुदेवं चतुर्भुजं ।
शत्या यंतु वधीयात् स्थापयेत् पिटके ततः ।
तत्रांरोत्सवस्त्रास्त्रः पुण्या-लङ्कारभूषितः ।
अभीष्टां देवतां ध नापयित्वा.तादिभिः।
"तुलादानस्य सर्वस्य विधिरेपः प्रकीर्तितः ॥
प्रथमा तु एतस्योका तेजोदिकरो तुला ।
माक्षिकेन तु सोभाग्यं तैलन बहुलाः प्रजाः ॥
वस्तस्य दिव्यवस्वाणि प्राप्नोति तुस्तया ध्रुवं ।
ल्यणस्य तु लावण्यमरोगित्वं गुड़स्य तु ॥
असपती शर्करया सुरूपा चंदनेन च ।
अवियुतामवे; तुलायाः कुडमस्य च ॥
नसंतानो हृदि भवेत्क्षीरस्य तुलया सदा ।
सर्वकामप्रदाः सर्वाः सर्वपापचय कराः ॥
यो ददाति तुलाः सर्वाः स गौर्यालयमाप्नुयात
मन्त्रेण दद्यादभिमन्त्रितां तु सतत्तुला मेकतमा दिजेभ्यः ।
स याति गौर्याः सदनं सुपुण्यै नशीक-दोगलमुपाशुते पुमान् ।
त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणं परिकोर्तिता।
मां तोलवन्तौ संसारादुईरम्ब नमोस्त ते।
इत्यारा क्षणं स्थित्वा चिन्तयित्वा हरिप्रियो ।
अवरुद्य ततो दद्यादई पादमथापि वा।
गुरं संपूज्य विधिवत् सर्वालङ्कारभूषणः ॥
-

·२१४
चेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः।
विसर्जयेन्नमस्कृत्य भोजयित्वा विधानतः।
श.पं विजेभ्यो दातव्यं स्त्रीभ्योन्येभ्यस्तथैव च ॥
इष्टवन्धुविशिष्ठानामाथितानां कुटुम्बिना ।
कदलीदलसंस्थान्तु पञ्चपिण्डां हिमाद्रिजां ।
कर्पूरस्य तुलापूज्या कुङमैनालभेत्तु तां ॥
अवरुद्ध तुलाथास्तु गुरवे तां निवेदयेत् ।
विधिनानेन चोदद्यात् तूनादानं विमत्सर ।
सनीकमेति पार्वत्याः सेव्यमानोऽप्सरीगदै ।
तत्रोप्य पालं मुचिरमिहलोके नृपो भवेत् ॥
इति विणुधर्मोत्तरोतो हतादितलापुरुपदानविधिः ।
कृष्णउवाच । अनेनैव विधानेन केचिद्रूप्यभयं पुनः ।
कपूरण तथेच्छन्ति किञ्चिद्राह्मणपुद्भवाः ।
अनेनेति, मुस्यतुलापुरुपदानकथितेनेत्यर्थः ।
तथा सितळतीयायां नार्यः सोभाग्यदर्पिताः ।
फुझुमेन प्रयछति लवणेन गुडेन वा ।
तब मन्ना न होमा वा एवमेव प्रदापयेत् ।
श्राह विश्वामित्रः।
प्राटिये राहुल ग्रस्ते सुवर्णम्तीनवेत्तनु ।
मोमबहेरा रूप्येण यथादानं तथा शृणु।
प्रवर्गाम्य मुखेयुत उत्पत्रपवदेहसः ।
सर्वपापहरायैतहामि प्रोपतां विधुः ।
इत्युचार्य जन्न वम निक्षिपेत् दिजसत्तमः ।
प्रोयन्ते पितरः कांग्ये तामे चैव पितामहाः ।

·.
.
दानखण्ड ५अध्यायः]
हेमाद्रिः।
लवणे सिन्धुजे लक्ष्मी प्रीयते पार्यती सुडे ।
गन्यंडो वा वासोभिः सौभाग्य लवणे परं ।
प्रोयतां विश्वधाप्रीतिर्दानमन्त्रीभिधीयते ।
तुलापुरुषतो राजन् याहि तत् परमं पदं ।
सर्वपापविशुद्धामा मुक्ति यान्त्यपुनर्भया ।
हत्वा तु ब्राह्मण' भूयस्तोलयेदात्मनस्तनु ।
सवर्णनात्मतुल्येन ब्रह्महत्या व्यपोहति ॥
इति रुप्यादि तुलापुरुषः।
अथ गारुडपुराणे। सनतकुमार उवाच ।
तुलापुरुपदानन्तु गृण मृत्युञ्जयोद्भवम् ।
अष्टलोहं प्रदातव्यं सर्वरोगीपगान्तये ॥
कांस्यच यह्मणे देयन्वपु चार्गोविकारके ।
अपरमारे च मीसं स्यात् नाम कुठे गुदारुणे ।
पैत्तलं रतापित्ते च रूप्यं प्रदरमेहयोः ।
सोवर्ण सर्वरोगेषु प्रदद्यान्मृत्फलोदनम् ।
फलोद्भवं तवा दद्यादग्रहणे दीर्घदारुणे।
गौह भस्मकरोगेषु योगन्तु गण्डमालके ।
जागतञ्चाग्निनां मान्ये रोमोपाते तु पीप्यताम् ।
जालं वाउजमिति।
मधयं तथा देयं काय-बास-जलोदरे।
तोद्भवं तया देयं छर्दिरोगोपमान्तये ।
होरं पित्तविनागाय दाधिकं भगदारणे ।
दोष वार चित् पाठः ।

·२१६
हेमाद्रिः।
[दानस्वराई ५अध्यायः।
लावणं वलनाशाय पैष्टं दट्टविनाशने ।
अन्नञ्च सव्वरोगस्य नागने स्मृतमेव च ।
अधिदेवतं लोहे च महाभैरव उच्यते ।
कांस्ये तु पूषाश्विनौ च वायुश
सैसके
स्मृतः
तामे सूर्य तथा प्रोतः पैत्तले च बुाजस्तथा ।
रूप्ये च पितरो ज्ञेयाः सुवर्णे सर्वदेवताः ।
फले सोमा गुडे चापस्ताम्बूले त विनायकाः ॥
गन्धर्वाः कुसमे चैव जागलेग्निस्तथा स्मृतः
मधौ यक्षाः प्रयत्नेन ते मृत्युञ्जयः स्मृतः ।
चोरे तारागणाः सर्वे दनः सर्पाः प्रकीर्तिताः ।
पिठे प्रजापतिर्देवो अन्ने सोच देवताः ॥
आतॊ यदा स्यात्मानं वा प्राप्नुयात्पण्यदेशतः ।
मृत्यु मृत्युञ्जयप्राप्तविधिना यत्पदीयते ।
तदेव सर्वशान्त्यर्थ भवतोह न संशयः ॥
मृत्युञ्जयप्राप्तविधिना, मृत्युञ्जय पूजयेदित्यर्थः ।
मृत्युन्जयपूजाविधिश्च देवोपुराणे ।
ओं जुस, इति मन्त्रण देवीयञ्चत स्विनेत्रकः ।
अचमालाधरो टेवो दक्षिणेन तु पागिना ॥
वामेनामृतकुण्डी च धारवनमतान्वितां ।
वरदाभयपाणिय दियाभरणभूषितः॥
का सनोलवासायपद्मशोपरिस्थितः ।
जातो तस्य गिरान्ने जवाब गिला कृता ।।
यो वोपड़िति कारचं जेनेतेच प्रकीर्तिताः ।
.
r

·दानखण्ड ५ अध्यायः ।।
हेमाद्रिः।
२१७
बाफडस्त्रं भवेत्सदा । ओङ्कारः) आवाहनमन्त्रः ।
ओंडारी वै विसर्जने, अष्टशक्तयः, पञ्चाक्षरसंमिताः ।
जया च विजया चैव अजिता चापराजिता ।
भद्रकाली कयाली च क्षेम्यामृतपराजिता ।
ओं जुसमन्त्रप्रयोगेन पूज्योमृत्युञ्जयः शिवः ।
गन्धादिभियथान्यायं यथा ब्राह्मणपूननम् ।
मृत्युञ्जयोक्तदानेषु सर्वेश्वेषं विधिःस्मतः ॥ .
"जप्तव्या' ।
श्री जूस इति च दात कामोघं साधयेत्सदा ।
लोहे तदा मन्चममुं ग्रहीतुईदि रोपयेत् ॥
शिरो-ललाटदेशे च जिह्वामूले चं गण्डयोः ।
नाभौ च ब्रह्मगुह्ये च एतदङ्गाष्टकं न्यसेत् ॥
अरविहस्तमावञ्च सारं तस्य प्रकीर्तितम् ।
यथेच्या प्रयोगेण यथावत् कर्नु रिच्छया ॥
पटियलैः सङ्घटितमज्ञातपलिकं भवेत् ।
लोहञ्च निष्यन्त्रमेव तत्र अन्नेन मिथितम् ॥
पञ्चाशत्पलसंयुक्त दण्ड वायससंजकम् ।
वस्तराच्छाद्य दानेन यमदण्डो न विद्यते ।
इति नानारोगघ्नतुलापुरुपदानविधिः ।
प्रात्मानं तोलयित्वा तु दद्यालोहञ्च तत्समम् ।
द्विजाय शिवभवाय यहान्यौ हिजातये॥
पाटुक्को-पनह-छव-चामरा-मनमंयुतम् ।
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातादिपर्वसु ।
(२८)

·२१८
हेमाद्रिः।
दानस्वरई अध्यायः
थहायुशा शुची देगे विशेषाटुत्तरायणे ।
पञ्चामृतेन संम्राप्य देयदेवमुमापतिम् ।
कोवलेन एतेनाथ प्रस्थमात्रेण धूर्नटिम् ।
मुगन्धिचंदनजलैस्ततः संसापयहिभुम् ॥
चन्दना गुरु-कर्पूर ककोल मृगनाभिभिः ।
विलिप्य परमैशानं सुमनोभिरवायेत् ।
भक्त्या निवेद्य नैवेद्यमनवोन घेतसा ।
ततः प्रणम्य जगतामोदरं प्रार्थयेदिति ।।
देवदेव जगवाय रुपाली परमेश्वर ।
मामुतरम्ब संसारपद्धसङ्कोचदुःस्थितम् ।।
इति समाय॒ योदद्यालोहमात्मसमवर।
स वाति शिवसालोय याचदिन्द्रायतुर्दश।
नत. पुनरिहायातः पृथिव्यामेयाराड्भवेत् ॥
सर्वेषु चैतेषु सुवर्ण दक्षिणा, अनुमाजिणेषु दानेषु तस्य यथा
शक्ति विहितत्वात् ॥
इति स्कन्दपुराणोक्ती सीहतलापुरुपदानविधिः ।
अथ हिरखगर्भाख्यं हितोय महादानमुच्यते ।
मत्स्यपुराणे मत्स्य उवाच ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानममुत्तमम् ।
हेमा हिरण्यगर्भायं महापातकनाशनम् ।
पुरान्दिनमयासाय सुन्नापुरुपदानयत् ।
ऋत्विगमण्डपसम्भारभूपणाछादनादिकम् ।।
पुर्य्यादुपोषितस्तहलोकशावाहनं धा।

·हेमाद्रिः। दानखएई ५अध्यायः । २१८ पुण्याहवाचनं हात्वा तहत् सत्वाधिवामनम् ॥ प्रत्र देश-काल-बहियाइ-गिवादिपूजा-वाधणयाचन-गुरु- ऋविग्वरण-मधुपर्कदान-कुण्ड-मण्डप-वेदिसमार-होमाधिवास- नादि सर्च हिरण्यगर्भादिपञ्चदशमहादानप्रप्ततिभूतं मयस्य- पुराणोक्ततुलापुरुपदानविहितं येदितव्यम् । ब्राह्मणेरानयेत् कुण्ठन्तपनीयमयं शुभम् । हामप्त अङ्गलोचनायं हेमपसजगर्भवत् । विभागहीनविस्तारं प्रशस्त मुरजाति ॥ कुण्डमिति, हिरण्यगर्भास्यं पात्र, तपनीयमयं, समयं हेमपन्जं अटदलं तदेव नाभिगन्दवायं, त्रिभागहीनविस्तार- मिति, अटाचत्वारिंगदइनविस्तारमित्यर्थः। मुरजापति, मृद- मारुति । प्राज्यधोराभिपूरितमिति कचित्पाठः । चोरे तुष्यपरिमाणे, यद्यपि चातिपूरितमित्युच्यते तथापि यज- मानप्रयेगेन यथा तय पहिच्छलति तथा पूरणीयम् । दगान्वाणि सरवानि दावं सूची नव च । हेमनानं मपिटकं वहिरादित्यसंयुतम् ॥ तथैवावरणं नाभेरुपयोगच कायनम् । पार्वतः स्थापयेत्तहमदण्ड कमगहनुम् ॥ दशावाणि, दशपण्डानि, अभाणोति सचित्पाठः । तानि फाचनानि प्रभाकारतया, अभापोति । प्रमं पनिवमिति केपिए, रयानि पञ्च प्रमिहानि, मपिटकं, मङ्गपान्विरा, पहिरिति, हेमकण्डादायप्रदेश पातः म्यापयेदिन्दनेन मम्मन्धः । यतिरादिदसंयुतमिति च पाठान्तरम् । तवएत-

·२२०
वरुणः
।
हेमाद्रिः।
दानखण्ड ५अध्यायः]
वडिभास्करयोलक्षणं ब्रह्माण्डदाने वक्ष्यते ।
वभिमप्ययसंयुतमिति, तदा अप्ययः,
तल्लक्षणमपि तत्रैव, नाभेरापरणमिति, नाभ्यावरणार्य सौवर्ण
वस्त्रं दावादीन्यपि सुवर्णमयान्ये व कार्याणि ।
पद्माकारं विधानं स्यात् समन्तादगुलाधिकम् ।
मुक्तावनीसमोपेतं पद्मरागदलान्वितम् ।
तिलद्रोणोपरि गतं वेदीमध्ये ततीचयेत् ॥
द्रोणः परिभाषायां व्याख्यातः ।
इह खलु हिरण्यगर्भनिर्माणसुवर्णपरिमाणस्थानानानात्
यावता यजमानस्य प्रवेशधारणोपायिवां कुण्ड भवति तावता
घटनीयं, तच्च वेदिकामध्ये लिखितचक्रस्योपरि तिलद्रोणं निधाय
तदुपरि संस्थाम्य पूजयेत् । अथ तुन्नापुरुषदानतदधिवासनदि-
नादन्येद्युबामपनाचन विधाय पूर्णाहुतिप्रतिवामेषममाप्ति
कुर्यात् । ततय कुण्डसमीपवर्तिकलराजनैः पूर्ववदभिषेक,
तदुच्यते ।
ततो मन लगन्देन ब्रह्माघोपरवेण च ।
सर्वोषध्योदकसान नापितो वेदपनः ।
मोपध्या, व्यायाता,
अलमान्याम्बरधर साभरणभूषितः ।
ममुशारयेमन्त्र सहीतकुसुमावलि
नमो हिरवगर्भाय हिरण्यप यचाय च ।
मातलीयासुराध्यच जगाये नमो नमः ॥
भूलोकप्रमुखा लोकासवगर्भ व्यवस्थिताः।
-

·२२१ . दानखण्डं ५अध्यायः । हेमाद्रिः। अमादयस्तथा देवा नमम्त विश्वधारिणे ॥ नमस्ते भुवनाधार नमस्ते भुवनाथय । नमोहिरण्यगर्भाय गर्भे यस्य पितामहः । यतस्त्वमेव भूतात्मा भूतमूते व्यवस्थिताः । तस्मात् मामुदराशेषदुःखसंसारसागरात् ॥ एवमामन्ता तम्मध्यमाविश्यास्तउदमुखः । मुष्टिभ्यां परिसंग्य धर्मराजचतुमुखौ । जानुमध्ये शिरः क्लत्वा तिठे दुच्छासपञ्चकं ॥ धर्मराजोऽत्र सुवर्णमयः, तलक्षणच तुलापुरुषेऽभिहित चतुर्मुखोपि सौवर्णः, तल्लक्षणं ब्रह्माण्डदाने वक्ष्यते, तत्र दक्षिण- मुष्टी धर्मराजः, वाममुष्टी चतुर्मुख इति । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तीवयन तथा । कुर्युहिरण्यगर्भस्य ततस्ते हिजपुङ्गवाः ॥ अनवलोभनमण्यत्र विज्ञेयं, एतेयु, गर्भादानादिपु वक्ष्यमाणेषु जातकर्मादिप, मन्त्रयुक्तमनुध्यानमात्रमवाचरणीयं । गीतमङ्गलघोषेण गुरु सन्तोपयेत्ततः । जातकर्मादिकाः कुर्यात् क्रिया: पोड़ग चापस: ॥ तायाभिधीयन्ते। जातकर्म १ नामकरणं २ निधामणं ३ अनप्रागणं ४ चूडाकरणं ५ उपनयनं ६ प्राजापत्य ७ ऐन्द्र आग्नेयं ८ सोम्य १० इति, चत्वारि वेदनतानि गोदानं केगान्त. येति हादग, पूर्वायतसदलुभयेषु पोड़गवं । सयादिकच गुरवे दत्त्वा मन्त्रमिमं जपेत् । नमो हिरर गर्भाय विश्वगर्भाय ते नमः । . १ ·नमः॥ २२२ हेमाद्रिः। दानखण्डं अध्यायः । चराचरस्य जगतो यहभूताय वै मन्तोऽहं जनितः पूर्व मर्त्यधर्मादिजोत्तमः । त्वदर्भसंभवाटेप दिव्यदेहो भवाम्यहं । चतुर्मिः कलशे यस्ततस्ते हिजपुगवाः । मानं कुर्य प्रसन्नाथ सर्वाभरणभूषिताः । कलगैः कुण्डसमोपस्थितैरेव, सानं कुर्य यजमानस्येतिशेष- देवस्यत्वेतिमन्त्रेण स्थितस्य कनकासने । अद्यजातस्य तेग़ागि अभिपेक्ष्यामहे वयम् ॥ दिव्येनानेन वपुषा चिरञ्जीव सुखीभव । ततो हिरण्यगर्भ तं तेभ्यो दद्यादिचक्षणः ॥ अत्र दानवाक्यादिप्रयोगो द्रव्यविभागय ऋत्विगाचार्याणां- तलापुरुषवदेदितव्यः। ते पूज्याः सव्वेभावेन बहवो वा तदाज्ञया । तत्रोपकरणं सर्व गुरवे विनिवेदवेत् ॥ पादुको पानह छव-चामरा-सनभाजनम् । ग्रामवा विपय वापि यच्चान्यदपि सभवेत् ॥ विषयः, ग्रामसमूहः । अन्यत्, रत्नादि। अवाप्यात्मानंकारं गुरये दद्यात् ग्रामादयय दक्षिणात्वेने संबध्यते, प्रकृतौ तथा दर्शनान्, ततः पूर्ववत् पुण्याह वाचने कसे देवतापूजाविसर्जनादि विधेयं । अथ हिरण्यगर्भविधि व्यायामः । सर्वपापापनोदन उदगवनापूर्यमाणे पक्षे यापुष नक्ष ·२२३ . दानखण्डं ५अध्यायः।] ऋविग्यजमानो कृप्तश्मयुरोमनखौ स्यातां अथ कुत्विक्- प्रागस्तं गमनादालत्यावरण्या वादाय जायस्वाग्नेऽखत्यादिति हाभ्यां मध्यमानमनुमन्वयते टतीयया जातं चतुर्थोपसमादधाति शुचि दूरिशं परिधाप्य यथोतमाञ्जनाभ्यञ्जनानुलेपनं कारयित्वा वासोगन्धान् हिरण्यस्रजच आवध्याग्निमुपसमाधायालभ्याज्यं जुहुयात्, हिरण्यगर्भाय स्वाहा, ब्रह्मणे साहा विष्णवे स्वाहा प्रजा- पतये सहा परमेष्ठिने स्वाहा करमै स्वाहेति च यावयित्वा तेरे वापथाव अग्नेः प्रजातं परियडिरयं यदा बधुब्रितिहिरण्य स्रजमायथ्य रक्षन्तुत्वा अग्नथ इति चतसूभीरक्षां कृत्वा दर्भान् संस्तोर्याधः शय्यासनी स्यातां खोभूतेभिजिम्मु हत्तं हिरण्मयं मण्डलाकृतिनाभिमान पाचमाधाय सापिधानं श्रुचाज्य स्था- ल्यु दकपावाण्यात्मालङ्कारञ्चेति हिरण्यमयानि राजानं हिरण्य- वतीभिः नापयित्वा हिरखकलसैस्तस्मिन्पात्रे पयोगणेन पयथा सोभ्यां होमुचेन शान्तो तीयेन हिरण्यगर्भसूक्तेण पञ्चभिश नामभिः संपातानानीय सदस्याविजापयेद्राजा हिरण्यगर्भवमीपति तस्मै भगवन्तो मनुजानीति तैरनुज्ञासात्तु देहिवाजिनिति द्वाभ्यां प्रवेशयेत् त्रयस्ति शद्देवाइत्यपिधाय तमनुपिधाय त मनुशास्ति वाचं नियम्य प्रति संहृतेन्द्रियाणि विशेषेभ्यो मनसा 'च भगवन्तं हिरण्यगर्भ परमेष्टिनं ध्यायवास्तति तथेति तत् प्रतिपद्यते सप्तदशमात्रान्तरमास्ते सप्तदशोवै प्रजापतिः प्रजापतेराहतमित्युद्धरेद्वगेनमिति च तैरनुज्ञाप्य तमुद्धरेत् तथैव सदस्यांननुज्ञाम्योडरेहिरण्येन चक्रेणेपावत्य माते प्राण- भूत्युडरेदु इतं हिरण्यनामा प्रतिमुच्चयस्त्वामृत्युरित्युपस्येत्संप- .

·-- . . २२४ हेमाद्रिः। दानखण्डं अध्याय श्यमानाइत्यवेशिताचितो वाहाणान् स्वस्तिवाच्य नमस्कुर्यात् हिरण्यगर्भायेत्येवमादिभिरेते वै हिरखगर्भस्य प्रीतमानास्त ब्राणायुरुत्तिष्ठ हिरण्यगर्भानुग्रहीतोऽसीत्वप्रतिरथेनेति हुत्वा- संस्थाप्य असु ते राजावरुणाति धरुणमभिष्टयावभृथमुपेत्य सात्वा पवित्रैरभ्युदयालंकृत्यादित्यमुपतिष्ठेत । हिरण्यं तव यहीं हिरण्यस्यापिगर्भजः। हिरण्यगर्मस्तम्माल माम्पाहि महतो भयादिति । सूर्यस्यातमिति, प्रदक्षिणमात्य ग्रहा नामीति ग्रहान् प्रतिपय लमग्ने प्रमिनिरित्यग्निमुपस्याम्योत्स्नेहिजेभ्यः शत- सहस्र दक्षिण-ग्रामवरच मुक्-शुवा-ज्यस्थायु-दकापात्रा-रमाल- शारं हवात्सदस्येभ्यो यावहा तुम्यरंस्तावद्दा देयं यथा काम मबेन बाधणान् परिचरेत् । तवश्लोकाः। वेदानां पारगा यत्र चतुणी वनावित्तमाः। तुष्टा यस्याशिपो भ्रूयुस्तस्यैज्या सकला भवेत् ॥ बाधणानां प्रसादेन सूर्यो दिवि विराजते । इन्द्रोप्येषां प्रसादेन देवानतिविराति । हिरण्यदानस्य फलममृतत्वमिति श्रुतिः । थूयतेद्यस्य दाता यः सोमृतत्वं समयते । य इक्ष्वाकुप्रभृतयः पुरा राजर्षयोऽमलाः । दत्त्वा हिरण्यं विप्रेभ्यो ज्योतिर्भूला दिवि स्थिताः। य एवं संस्कृतो राजा विधिना ब्रह्मवादिना । प्रजानामिह साम्राज्य य य श्रेष्ठ स गच्छति ॥ . .

·दानखण्डं ५अध्यायः]
हेमाद्रिः।
'२२५.
अमुस्मिन् ब्रह्मणा साईमानन्दमनुभूय वै ।
ज्योतिर्मयात् सत्यलोकाबचेहावर्त्तते पुनः ।
रति वाध्रणम्।
मत्स्यपुराणे । अनेन विधिना यस्तु पुण्येति विभियेदयेत् ।
हिरण्यगर्भदानं स ब्रह्मलोके विधीयते ।
पुरेषु लोकपालानां प्रतिमन्वन्तरे वसेत् ।
कल्पकोटिशतं यावद्रमालीके महीयते ॥
कलिकलुपविमुक्तः पूजितः सिध्यसाध्य
रमरघरममालावीन्यमानोसरोभिः ।
पिटशतमथवन्धून् पुत्र-पौत्र-प्रपौत्रान्
अपि नरकनिमग्मांस्तारयेदेक एव ।
इति पठति य इत्थं यः शृणोतीह सम्यक्
मधुपुररिपुलोके पूज्यते सोपि सिद्धेः
मतिमपि च जनानां यो ददाति प्रियार्थ
विबुधपतिजन्मनां नायकः स्यामोधम् ॥
इति हिरण्यगर्भदानविधिः ॥
योभगवान् उवाच ।
दानधर्मेषु यहानं दानधर्मोत्तरं गृणु ।
मत् कला पातकैः सर्वैर्मुच्यन्से जन्तवः सदा ॥
योददाति च विप्रेभ्यस्तस्य वर्गोप्यदूरतः ।
हिरण्यगर्भ तं कुर्याडिरवाटतुलाकृतं ॥
समपटपञ्चचत्वारि तुलाया हहिरकतः।
७ संधरिति पाठान्तर।
(२८)

·..
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ५अध्यायः।
भातकुम्भमयं कुण्ड कृत्वारनित्रयोबतन् ॥
हाङ्गलं वर्तुतं भद्रं नानारत्रसंततम् ।
शुचिदेशे समे देश सोवर्ष पङ्कजं लिखेत् ।
चतुरस्र चतुर्हस्तं चतुहारच मण्डलम् ।
मध्ये पद्म समान्निग्य रत्नकोर्णन्तु कारयेत् ।
पद्म संस्थापितं कुण्ड हेमगर्भन्तु संनितम् ।
प्रादेगद्दयविस्तीर्ण चतु प्रादेशमायतम् ॥
चार कृत्वा तु सौवर्ण नाभि कनकमवितम् ।
कृत्वा हस्तप्रमाणन्तु कुण्डस्याभ्यन्तरे यदि ॥
सत् कुण्डं पूरयेत् चोरेगन्ध पुष्पैः समर्धयेत् ॥
कुण्डस्योपरिपाखें • च ब्रह्म विष्णु-महेखरान् ।
सूर्य ग्रहांय मौवान् लोकपालांय कारयेत् ॥
शुचिः सात्वा नरः सम्यक् पूजयेत् सर्वदेवताः ।
स्वण्डिल तब कुर्वीत होमयेयुईिजातयः ॥
क्रतुसंवेशनं कृत्वा तत् कुण्ड परिवेष्टयेत् ।
वासोभिः परितः सर्वं यावत्कर्म समाप्यते ।
गर्भाधान पुंसवन सीमन्तोनयनादि च ।
कृत्वा पयादिनिक स्य तत्कुण्डान्तरसंहतम् ।।
नाभि नाभिप्रदेशे च कण्ठे कनकसूत्रिकाम् ।
राहीला कर्षयेदिप्रान् दाता स्वर्गान्महीं व्रजेत् ॥
शहतूर्यनिनादोचैरुचित्वार्कमुदीरयेत् ।
मस्याप्य तितचित पाठः।
+ कसोभरदिक्पार्थे पनि वा पाठ ।

·।
दानखण्ड ५अध्यायः।] हेमाद्रिः।
नमो हिरण्यगर्भाव मन्त्रमैतमुदाहरेत् ॥
यावत् पोडयसंस्कारान् जातकर्मादि कारयेत् ।
यधोक्त वेदिकं कर्म मन्तयित् कारयेद्दिजान् ।
तत्नोरपायसं सिद्ध भोजयेहविजस्तदा ।
तदेवात्मनि युञ्जीयात् भक्तशेष हिजोत्तमैः ।
हिरण्यगर्भचारुञ्च नाभि सोवर्णिकान्वितम् ।
तत् सर्व ब्राह्मणे दद्यादिष्टापूर्तानि ऋत्विजे ।
नरो वा यदि वा नारी एवं ब्रह्मात्मसंभवम् ।
य:कारोति महापुण्यं तस्यापि शृणु यत् फलम् ।
मृतो. ब्रह्मत्वमाप्नोति हंसयानं रविप्रभम् ।
ब्रह्मकन्याभिः संसेव्यो ब्रह्मलोकं स गछति ।
ब्रह्म वत् क्रीडते तत्र ब्रह्मसंवत्सरत्रयम् ।
ब्रह्मलोकावतीर्णश्च इन्द्रलोके महीयते ॥
इन्द्रलोके रमित्वा तु वर्षकोटिशतत्रयम् ।
ब्रह्मणस्तु पुरे रम्ये क्रीडित्वाथ तदोपमम् ॥
विद्याधरोथ गान्धवों वर्षकोटिं पृथक् पृथक् ।
इह लोके तु संप्राप्त राजराजोत्तमः प्रभुः ॥
शतयोजनविस्तीर्ण विगुणे वाथ मण्डले।
रूप-सौभाग्यवान् वीरो जायते हि न संशयः ॥
यावर्षशतं राज्यं सुसम्पन्नमकण्टकम् ।
तेजस्वी सुखभाग्नित्य धर्मवान् विजितेन्द्रियः ।
इति विष्णुधर्मोक्तोहिरण्यगर्भदानविधिः ।
सनत्कुमार उवाच । तुलैका कथिताहयेषामाद्यामासाद्य रूपिणी ।
.

·२२८
हेमाद्रिः। [दानसएंड ५अध्यायः ।
हिरण्यगर्भ वक्ष्यामि द्वितीयं सर्वसिद्धिदम् ॥
अधःपावं सहस्रेण हिरसेन विधीयते ।
जर्दपात्रं तदईन मुखसंवेशमात्रकम् ।।
फलामेवं शुभां कुर्यात् सर्वालद्धार संयुतां ।
अधः पाने स्मरेहिव्यां गुणवयसमन्विताम् ।
चतुर्विंशतिकान्देवीं ब्रह्म-विष्ण-ग्निरूपिणीम् ॥
ऊईपावे गुणातीते पत्रिंशकममापतिम् ।
आत्मानं पुरुषं ध्यायेत् पञ्चविंभकममकम् ॥
पूर्वोतस्थानमध्ये तु वैदिकोपरिमण्डले ।
गानिमध्ये क्षिपेन्नीत्वा नववस्त्र य वैटितम् ॥
मापकरके न चालिप्य पञ्चगव्येन पूरयेत् ।
इंशानाधैर्य धान्यायं पञ्चभिः परिपूजयेत् ।
पूर्ववचैव पूजा च होमयैव यमाक्रमम् ॥
आद्या, हिरण्यगर्भादिदानानां प्रतिभूता-
सुना पुरुषोल क्रिया, अतः सानान्यरूपिणी, हिरण्यगर्भादो
प्रातिम्बिकविषैः सह तुलापुरुषोत भण्डपादिकविग्दक्षिणान्तं
सामान्य समुच्चयमित्यर्थः, सहस्रेणा कर्पमित्यवधेयं ।
सुर्यात् महसकर्षण अधः पात्र हिरण्यतः ।
तदनोई पात्रन्तु सहस्रेण हयन्तु वा ।
दिपादं या त्रिपादं या सपादं माईमेष वा ।
हिगुणं या प्रकर्तव्यं यथा नाभन्तु वा भवेत् ।
मदत या तं फला स्वर्गपहेमु वेष्टयेत्
इतिकामिको.

·२२८.
दानखण्ड अध्यायः] हेमाद्रिः।
एतच स्वल्पदानाधिकारिविषयम् ।
आटाविषये तु तुलातन्त्रोक्तं यथा ।
चत्वारिंशत् घडधिकैः सहस्र गर्भमुत्तमम् ।
पञ्चविंशसहस्त्र स्तु मध्यमं समुदाहतम् ।
तहादशसहस्रेस्तु सुवर्णेरधम भवेदिति ॥
देवीममापतिश्च स्मरेदिति, तयोः प्रतिम वेत्यवधेयं ।
वातुलेपि।
अधः पातु कर्तव्यमुमारूपं प्रसन्नकम् ।
ऊर्द्धपात्र तु कर्तव्यो महशस्य तु विग्रहः ॥
अथवा शक्तिभागे तु लक्ष्मी वै तत्र कारयेत् ।
ऊद्ध पाये तु वार्तव्य विष्णुरूपं परं शुभम्
एतेषां लक्षणं, ब्रह्माण्डदाने वक्ष्यते। आत्मानमिति, यजमान
मीवरेण निषित गर्भम्यं पुरुपत्वेन स्मरेत् ततीमण्डलान्तस्थपद्म
कर्णिकामध्ये धान्यराशी हिरण्यगर्भसंज्ञां फलाञ्चेविक्षिपेत् ।
मापकल्कः अयाफलकसम्बन्धोनोरन्धतार्थः ।
पञ्चगव्य पूरणमुक्त वातुने ।
गोमूत्र विगुण क्षोरात् क्षीराई दधि कथ्यते ।
तदई गोमयं ज्ञेय गामयाई त भवेत् ॥
हिं कृणतीत्य चा तब गोमूत्रन्तु विनिक्षिपेत् ।
शकमयमित्यूचा तत्र गोमय परिकल्पयेत् ॥
आप्यायखेति मन्ये ण क्षीरं तत्र प्रकल्यये।।
दधिक्राति मन्त्रेण दधि तत्र प्रयोजयेत् ।
तंमिमिचे मन्वे ए एत तत्र विनोड येत् ॥

·जाताय २३० हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः । एवमापूरयेत् यत्नात् जानुदनन्तु टेशिकः । सम्यगापूरयेहिहान् ब्रह्मजज्ञानकेन वै । प्रविशेत् प्रामु खो विहानांविश्यास्त उदड्मुख इति । ईशानादिमन्त्रास्त तैत्तिरीयकश्रुती ॥ ईशानः सर्वविद्यानामोखरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणी- धिपतिः ब्रह्माशिवो मेऽस्तु सदाशिवों सद्योजातं प्रपद्यामि सद्यो- वै नमः, भवेभवे नाति भवे भजस्व मां भवोद्भवाय नमः, बामदेवाय नमः, ज्येष्ठाय नमः, येष्ठाय नमः, रुद्राय नमः, कालाय नमः, फलविकरणाय नमः, बताय नमः, बलविकरणाय नमः, वल- प्रमथनाय नमः, सर्वभूतदमनाय नमः, मनोन्मनाय नमः अघो- रेभ्योथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यय सर्वतः सर्बसदेवेभ्यो नमस्ते- स्तु रुद्ररूपेभ्यः, तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नोरुद्रः प्रचोदयादिति, पूर्ववदिति लिङ्गपुराणाततुलापुरुपदानवदित्यर्थः गौरीगायत्रिका जसा प्रविशत् प्राड्मुसः सयं । सुभगायै विद्महे यशोमालिन्चै धीमहि- तनो गोरो प्रचोदयादिति गौरीगायत्री। विधिनैवततः पथार्भाधानादिकाः क्रियाः । कृत्वा पोडगमार्गेण विधिना ब्राह्मणेत्तमः ॥ दूर्वारमेन कर्त्तव्यं मेचनं दक्षिणे पुटे । उदुम्बरफलैः माईमकाविंशत्कुगांतदा ॥ गत्याय तावदेवाब कुर्यात् सोमन्तकम्मणि । उहाई कन्यकां कृत्वा विंगद्रिप्पन गोभनम् ॥ अनरुत्व तथा पुत्वा गिवाय विनिवेदयेत् । . .

·२३१ दानखण्ई ५अध्यायः हेमाद्रिः।- अन्नप्राशनके विद्वान् भोजयेत् पायसादिभिः । एवं विश्वजिदन्ताय गर्भाधानादिकाः क्रियाः ॥ शक्तिवीजेन कर्तव्या ब्राह्मणैवेदपारगैः । शेपं सर्वञ्च विधिना तुलादानवदाचरेत् ॥ विधिनेत्यादि, गर्भाधान-पुंसवन-सीमन्तोनयन जातक- नामकरणीप-निकामणा-नप्राशन-चौडोपनयन वेदव्रतचतुष्क-गो- दान-समावर्तन विवाहाख्याः पोड़शक्रियाः, तत्र निषेकपुंसवने यजमानस्य मातापिटस्थानीयमिथुनमानीय तह पुंसा स्त्रिया वा च उपरिपात्रनासारवस्थापनोये छिद्रहये, दक्षिणमुटे दूर्वारसं सेचयेदाचार्यः । कर्तारं भार्यया युक्तं सालङ्कारशोभितम् । आनीय कुर्यात् तत्स्यस्य गर्भाधानादिकाः क्रियाः। भार्थ्यांदक्षपुटे दूरससे चनमाचरेदिति कामिकोक्तः । प्रजावज्जीवपुत्राभ्यां सेचनं तत आचरेत् । दूर्वारमेन कर्त्तव्यं व्याहत्या घ घताहुतिः । इति वातुलोतोय । उदुम्बरफलैः सह एकविंशत् कुथान् हुदाहुलेखाख्येन शक्ति- वीजेन सौमन्तकम्म कुर्यात् । एकविंशति संख्यातानुदुम्बरफलान्वितान् । कुशानानीय गन्याथ कुर्यात् सौमन्त कर्म चेति कामिको । निकादित्रयञ्च, गर्भान्तःस्से कार्य, निष्कान्ते वितराणौति, एवमेताः पोड़कियाः, तदुपरि पञ्चमहायज्ञमा अर्थमान्ता- यतुर्विशतिः, एवं चत्वारिंशत्संस्कार कार्माणि गौतमादिस्मतानि ·२२२ हेमाद्रिः। [दानखण्ड अध्यायः। विजिदयागसहितानि कार्याणि इत्यर्थः, शेषमिति, ऋलिगा. चाय्यदक्षिणादिकं सर्वेभ्या हिरण्यगर्भद्रव्यदानं तदनुमत्याचान्चे- भ्योपि श्रोवियादिभ्योदानमिति लिङ्गपुराणोतातुलापुरुपदान वदनुविधेयम् ॥ इति योलिङ्गपुराणोतो हिरख गर्भदानविधिः । अथ ब्रागडाभिधानं वतीयं महादानं लिख्यते । मत्स्यपुराणे। अधातः संप्रवक्ष्यामि ब्राण्ड विधिपूर्वकम् । यष्ष्टं सर्वभूतानां महापातकनाशनम् ॥ पुरवं दिनमयासाद्य तुलापुरुपदानयत् ऋत्विग्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ॥ लोकेगावाहनं तद्धियासनकं तथा ।। सलापुरुपदानपदिति, काल-देश-वधियाइ-शिवादिपूजा-बाधा- वाचन गुरु-विमरण-मधुपर्कदान कुण्ड-मण्डप-वेदिकासम्भार- लोकगायाहनाधिवामनादिसर्व मत्स्यपुरागोतारानापुरुपदान- विहितं वैदितम्यमित्या कुर्खादिगापनादूईमासहस्राच गलितः । गकमाइयसंयुका प्रधागड़ काञ्चनं बुधः । शकलदयं पुण्यं । ন্য মায়ে युमभाया भयेद्यादृया प्रतीयां दिगि चन्द्रमाः। उदिमापवादो यपुरगइम्य ताहममिति: कुम्भवायाप्रति, कुभप्राया प्रोपालोनकुम्भादित्यवधेयम् । दिगगजाटायु पटदागमविनम् ।

·दानखण्डं ५अध्यायः । हेमाद्रिः।
लोकपालाष्टोपितं मध्यस्थितचतुर्मुखम् ॥
शिवा-युतार्क-शिखर-मुमालक्ष्मौसमन्वितम् ।
वस्त्रा-दिल्य-मरुगर्भ महारत्नसमन्वितम्॥
अथैतेषां दिग्गजप्रभृतीनां क्रमिण लक्षणन्युयन्ते ।
आदित्यपुराणे । शुभाभच चतुर्दष्टः श्रीमानैरावती गजः ।
पुष्पदन्ती वृहत्साम्नः पड्दन्तः पुष्पदन्तवान् ।
सामान्यगजरूपेण शेषा दिक्करिणः स्मृताः ॥
तबामानि शास्त्रान्तरे।
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमदोलनः ।
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकय दिग्गजाः ।
वेदाङ्गानि स्कन्दपुराणे।
शिक्षा-कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाञ्चितिः।
छन्दश्चेति घडेतानि वेदाङ्गानि प्रचक्षते ॥
मूर्त्तानि ब्रह्मणी लोके साचसूत्राणि तानि तु ।
हिजातिए शुभास्यानि वामे दधति कुण्डिकाम् ॥
तानि च पश्चिमदिशि वेदसनिधी निवेशनीयानि। दिग्वि-
शेपानाम्नानात् प्रधानं नीयमानं हि तत्राणान्यपकपतीति.
न्यायात्, वक्ष्यते च, पश्चिमे चतुरीवेदानिति ।
लोकपालरूपाण्याह विश्वकर्मा ।
चतुर्दन्ती गजारूढ़ी वचपाणिः पुरन्दरः ।
प्राचीपतिः प्रकर्तव्यो नानाभरणभूषितः ।
६
गतिरिति पादान्तरम् ।
(३०)

·हेमाद्रिः।
दानखण्डं अध्यायः ।
पिङ्गभू-श्मयु-केगा-चः पोनागजठरोरुणः ।
छागस्थः साक्षसूत्रस्य सप्तार्थिः शक्तिधारकः॥
ईपत्पीनो यमः कार्यो दण्डहस्तो विजानना ।
रकह पागधक् क्रुडो निर्ऋतिविकताननः ।
पुंस्थितः खन्नहम्तव भूतवान् राक्षसाहतः॥
वरुणः पामभृत् सौम्यः प्रतीच्या मकराययः ।
धावन् हरिणपृष्टस्थो वजधारी समीरणः ।
दशाश्वरथगः सोमो गदापापिपरप्रदः ।।
गगकवाह इत्यागमान्तरं।
पूर्वोत्तरे त्रिनेत्रच हपभस्थः स्त्रिशूलभूत् ।
कपालपाणियन्द्राभूपणः परमेखरः ।।
चतर्मुसरूपन्तु विष्णुधर्मोप्तरात् ।
पद्मपत्रासनस्वय अद्या कार्यवतमसः ।
अन्नमालास विभत् पुस्तकच कमण्डलम् ।
यास: हाणाजिनं तय्य पार्ने सम्तथैव च ।
गिवलचणमुह वायुपुराणे।
पक्षयरो हपारुष्टः प्रतिवना घिलोचनः ।
फपान शून्न-पटानी चन्द्रमोनिः सदाशिवः ।
विगुलधगमुन्न तुलापुश्पदाने ।
सूर्यनगम विष्णुधर्मोत्तरे ।
रविःकायः सभाम: मिन्दगमापसुप्रभः ।
पनामनः पनकरो भूपितो रगनाधरः॥
उमानमोममधिसमित्वख, गियाथुतयों

·दानखण्ड ५ अध्यायः । हमाद्रिः।
२३५.
सविहिते उमालक्ष्मयौ विधेयौ ।
उमासक्षणमुक्त देवीपुराणे।
गोरौं शहन्दवर्णाभां शर्वरीशनिषेविताम् ।
वृत्तपद्मासनासीनां साक्षसूत्रकमण्डलम् ॥
वरदीद्यतरूपाढ्यां सर्वमाल्यफलप्रियाम् ।
वरदोद्यतरूपाढयां, वरदाभयपाणिकामित्यर्थः ॥
लमोलक्षणमुक्त पञ्चरात्र ।
पद्मासगस्थां कुर्चीत थियं त्रैलोक्यमातरम् ।
गौरवर्णा सुरूपाञ्च मालङ्कारभूषितां ॥
रोक्नपद्मकरव्यग्रा म्बरदां दक्षिणेन तु ।
वस्खादिरूपाणि, नारदीये,
प्रसन्नवदनाः सौम्या वरदाः शक्तिपाणयः ।
पद्मासनस्था विभुजाः कर्तव्या वसवः सदा ॥
पहासनस्था विभुजाः पद्मगर्भान्तकान्तयः ।
करादिस्वावपर्यन्तनालपद्धजधारिणः ॥
अधःसंसितमेषादिराशयः प्राहताधिकाः ।
इन्द्राद्या हादशादित्यास्तेजामण्डलमध्यगाः।
तधा। वायुतुन्येन रूपेण मरतोनाम देवताः ।
कर्तव्या इति शेपः, वखादिनामानि, तुलापुरुषोतानि
वेदितव्यानि, महारत्नसमन्वितमिति, महारत्नानि परिभाषाया-
मुक्तानि, अनन्तमिवुनान्वितमितिकचित्पाठः ।
रौक पद्म व्ययकरामिति वा पाठः।

·-
हेमाद्रिः। दानखण्डं अध्याय]
फणासप्तावितोनन्तः पृयो स्वोरूपधारिणीत्यनन्तमिथुनम्
अथ प्रकृतमुच्यते ।
वितस्तेरगुलशतं यावदायामविस्तरम् ।
कोशेयवस्वसम्वीतं तिलट्रोणोपरि न्यसेत् ।
तथाष्टादशधान्यानि समन्तात्परिकल्पयेत्॥
वितस्तेरझुलगतमिति, हादशाङ्गुलमारभ्यागुलशतं याय
प्च्छत्यनुसारेण कार्यमित्यर्थः । द्रोणमानमष्टादशधान्यानि च
परिभापायां ट्रष्टव्यानि, सच तिलद्रोणो वैदिकायां लिखित
चक्रस्योपरि स्थापनीयः ।
पूर्बणानन्तगयनं प्रद्युम्नं पूर्वदक्षिणे ।
प्रकृतिर्दक्षिणे देश संकर्षणमतः परम् ॥
पयिमे चतुरोवेदाननिगदमतः परम् ।
अग्निमुत्तरतो हेमं यासुदेयमतः परम् ॥
समन्ताद्णपीठस्थानत्रयेत् काञ्चनान् बुधः ।
स्थापवेदस्वसंवीतान् पूर्णकुम्भान् दशैव तु ॥
पूर्वोत्यादि, ब्रह्माण्डात् पूर्वदेशे अनन्तगयनं
शेप गायिनं गुग्णपीठे स्थापयेत्, तम्मूर्तिलक्षणं
विष्णुधर्मोत्तरीत्।
देयदेवय कर्तव्यः गेपमुप्तयतुर्भुजः।
एयापादोम्य कर्तभ्यो नधुत्सद्भगतः प्रभुः ॥
तयापरय करीया योगारसंस्थिता।
एकोभुम्य कर्तव्यत्र जानो प्रमारितः ॥
छत्तची नामिदगम्यम्तथा तस्यापर कर।
-

·दानखण्डं ५अध्यायः।] हेमादिः। २२७ तथैवान्याय कर कार्यो देवस्य तु शिरोधरः । सन्तानमन्तरीधारी तथावास्य करः परः । नाभिसम्भूतकमले सुखासीनः पितामहः ॥ भाललग्नी त कर्त्तव्यो पद्मस्यौ मधुकैटभो । शंख-चक्र गदादीनि मूर्त्तानि परितो न्यमेदिति । प्रद्युम्रलक्षणं पञ्चरात्रादिपु । दक्षिणाईकरे पद्म दद्यालंखमधः करे चक्रमुः ततो वामे गदां दद्यात् तथा हिज । चापेषुटग्या प्रद्युम्नो रूपवान् विश्वमोहक इति ॥ अत्र यद्यपि प्रकृतेरव्यक्तरूपतया विधानमशक्यं तथापि लल्या. दिशन्दव्यपदेश्यं सुकरमस्ति तद्रूपमित्यतस्तदन्यतमरूपनिर्माण- भेव न्याय्यं । तटुक्तं मार्कण्डेयपुराणे। सर्वस्याद्या महालक्ष्मीस्तिगुणा परमेश्वरी । मातुलिङ्ग-गदा-खेटं पानपात्रञ्च विझती। नागयोनिच्च लिङ्गच विभ्रती नृप मूनोति ॥ संकर्पणरूपम्- विष्णुधर्मोत्तरे । वासुदेवस्य रूपेण कार्य संकर्षणः प्रभुः स तु एलवपुः कार्यो भोलवासा यदूत्तमः । गदास्थाने च मुशलचक्रस्थाने च लाल मिति ॥ वेदमूर्तयो भूतघटे वक्ष्यन्ते। अनिरुदरुपं नारदोये। कृष्ण चतुर्भुजं दक्षे गरं खड्गं तदुत्तरे । धनुः खेटपरं बोरमनिरुद्ध प्रचक्षते ।

·२३८ हेमाद्रिः।। दानखण्डं अध्यायः । अग्निलक्षणमुक। वासुदेवरूपमपि नारदीये । वासुदेव: शिवः शान्त सितानश्च चतुर्भुजः।' योगमू?ईशय हृद्देशापितहस्तकः। धारयेदुत्तरे चक्र कारे वै दक्षिणे गदामिति ॥ एते च देवताविशेषा, ब्रह्माण्डनिर्माणवत्त ससुवर्णात् पृथक सुवर्णेनैव घटनीया ब्रह्माण्डस्य किल विंशतिपलात्मभृति पत- सहस्रावधिरिह नियमः, पुराणेषु दृश्यते ततोवकृष्यमाणकाञ्चने तस्मिन् न्यूनसंख्यत्वाद्ययावहिहितत्वमापद्यते नच दिग्गजाष्टक- संयुक्त लोकापालोपेतमित्यादिना एक एव तावद्भिरंगैरङ्गी निष्या- द्यत इति ब्रह्माण्डवत् क्ल प्लसुवर्णे णैव दिग्गजादिप्रतिमानिर्मिती न कविहाधइति वाच्यं, काच नान् कारयेदिति पुनः काञ्चनोप- देशानार्थक्यापन: अयूयमाण परिमाणानां प्रतिमानामङ्गह- पर्व प्रभृतिवितस्तिपर्यन्तं यथाशक्ति परिमाणं कल्पनीयं । पूर्णकुम्भान् स्थापयेदित्यत्र समतादिति योज्यं । दशैव धेनवो देया सहेमाम्बरदोहनाः । पादुकोपानहश्वचामरासनदर्पणैः ॥ भक्ष-भोव्या-प्रदोपेचु-फान-माम्यानुलेपनः । होमाधिवासनान्ते प स्थापितो वेदपुङ्गवैः । इत्यमुभारयेमन्वं निःसत्वाथ प्रदक्षिणम् । महेमाम्यरदोहनाइति, हेमन्यः तामदोहनाः भयम्बाः पार्गसो दत्तिणार्धमुपकल्पनीयाः तवाचायाय ६ ऋविग्मोऽमा:

·. दानखण्डं अध्यायः ।] हेमाद्रिः। २३८ -संप्रदेया, जापकादीनां अन्यैव यथाशक्ति दक्षिणेति, भविथो तरे तु ज्ञेयं निष्कशतं पार्थत्यादिना सुवर्णमेव दक्षिणार्थमुपकल्प- नीयमित्युक्ता', याद्दाधिवासनदिनादन्येारग्निकुण्ड पु ऋत्विगुप- वेशनादिकर्मशेपसमाप्तौ तुलापुरुषदानवहिहितायां पूर्ववदेवस्रा- पितः शलमाल्यां बरधरो यहीतकुसुमाञ्जलिर्यजमानो ब्रह्माण्ड त्रिप्रदक्षिणीकृत्यमंत्रमुच्चारयेत् । मन्त्रः । नमोस्तु विखेखरविश्वधामजगत्सवित्रे भगवनमस्ते । सप्ताधिलोकामरमूतलेण गमण साई वितराभिरक्षां ॥ ये दुःखितास्ते सुखिनो भवन्तु प्रयान्तु पापानि चराचराणां । खदानशस्वाहतपातकानां ब्रह्माण्डदोषाः प्रलयं वजन्तु ॥ एवं प्रणम्यामरविश्वगर्भ दद्याहिजेभ्योदशधा विभज्य । भागहयं तत्र गुरोः प्रवाल्पा समम्भजेकेपमतः क्रमेण ॥ दानवाक्यं तुलापुरुपवहेदितव्यं तञ्च दशधा विभज्य गुरो- र्भागहयं प्रकल्पा अवशिष्टाष्टभागानामेकै भागं विधा विभज्य चतुर्विमतिसंख्येभ्य ऋविगादिभ्यः समन्दद्यात्, तदनुनयान्ये- भ्योपि ब्राह्मणेभ्योदद्यात् । स्वल्पहोमं गुरुरेवा एव कुर्यादथैकाग्निविधानयुक्त्या स एव संपूज्यतमोऽल्पवित्तैर्यथोलवस्त्राभरणादिकेन ॥ विंगतिपलादारभ्यपलसहस्रावधिद्रव्ये अधाडे सहसतदर्हादित्युत्तममध्यमादिवैविध्यकल्पनायां कनीयोभागस्याल्पत्वमवधेयं, विंशतिपलनिर्मितस्यैवाल्यत्वमित्येके, उक्त विंशतिपलादर्वाक् यथाशक्ति विधाने स्वल्पत्वमवगन्तव्य- मिति केचित् एकाग्निविधानं एकस्मिन्नेव कुण्डे होमकरणम्, ·२४० हेमाद्रिः। दानखण्डं अध्यायः कुण्डमपि वरुणदिग्भागस्थितं वृत्ताकार कार्य, तदेतत्परि- भापायामुपपादितं, अथ पुण्याहवाचने कते देवतावेदीसमीपं गला पूर्ववद्यजमानेन देवसापूजायां विहितायामाचार्यो विस- जनं विदध्यात्। इत्थं य एतदखिलं पुरुपोत्र कुया. ब्रह्माण्डदानमधिगम्य महहिमानं । निश्तकल्मपविशुद्धतनुर्मुरारे- रानन्दकृत् पदमुपैति सहाप्सरोभिः॥ सन्तारयेत् पिपितामहपुषपौव वन्धु-प्रिया-तिथि-कलत्र-शताष्टकं यः । ब्रह्माण्डदानशकलीकृतपातकौघ. मानन्दये जननीकुलमयशेपं ॥ इति पठति शृणोति वा य एत- रसुरमवनेषु गृहेषु धार्मिकाणां । मतिमपि च ददाति मोदते सा मरपति भवने सहामरीभिः। इति मत्सापुराणोक्ती ब्रह्माण्डदानविधिः । राजोवाच । विधि ब्रह्माण्डदानस्य हवायं मोक्षभाग्भवेत् । कालं देशं दिजन्तीर्थं सर्वमेतहदख मै॥ कृतेन येन सर्चस्य फलभागी भवाम्यहं । कुत्सितस्यास्य भावस्य मोक्षास्यादचिराच मे

·दानखण्डं अध्यायः।
हेमाद्रिः।
वशिष्ठ उवाच ।
एवं श्रुत्वा ततो राजन् पुरोधास्तस्य तं हिजः।
ब्रह्माण्ड कारयामास सौवर्ण सर्वधातुभिः ॥
पीठं निष्फसहस्रेण पान्तत्र प्रकल्पयेत् ।
तत्र ब्रह्मा तस्य मध्ये पद्मरागैरलक्षातः ॥
सावित्रा चैव गायनग ऋषिभिर्मुनिभिः सह ।
नारदाचैःसुतेः सर्वैरिन्द्राद्यैव सुरैस्तथा ॥
सौवर्णविग्रहाः सर्वे ब्रह्मणस्तु पुरसराः ।
वाराहरूपी भगवान् लक्ष्मया सह सनातनः ।।
नौलान्मरकांचैव भूपायान्तस्य कारयेत् ।
रजतस्य विशुद्धस्य देहं रुद्रस्य कारयेत् ।
यो मौक्तिकै स्तस्य शोभाझारयेदव बुधिमान् ।
भौतिकशापि सोमस्य शोभा वल्क हिवाकरैः।
सावित्रीगायत्रयो तु, ब्रह्मणः पार्थभागे स्थापनीयो ।
तदाह नारदः।
सावित्री दक्षिण पार्श्व गायती नाम वामतः ।
विलोकयन्यो ब्रह्माणं साक्षसूत्रकमण्डलुम ।
ऋपयः सप्त, गौतमाद्याः ।
तदुतामादित्यपुराणे।
गौतमय भरद्वाजी विखामित्ररा काश्यपः ।
जमदग्निशिष्ठोऽतिः सा वैवस्वतेऽन्तरे ॥
गोभेरिनि पाठानर।
(२१)

·२४२
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं अध्याय ।
सप्तर्षिलक्षणमाई।
यमः । सप्तर्पयस्त जदिलाः कमण्डल्वन सत्रिणः ।
ध्याननिष्ठा वशिष्ठस्तु कार्योभा-समन्वितः ।
'मुनयों वानप्रस्थाः, नारदाबैरिति तेषां विशेषणं ।
तानाहमनः।
अहं प्रजाः सिसृक्षम्तु तपस्तया सुदुस्तरम् ।
पतीन् प्रजानामसजं मोनादितोदश ॥
मरीचिमनागिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतु।
प्रचेतसं वशिष्ठश्च गुबारदमेव च ॥
तलक्षणमाह विश्वकर्मा।
जटिला. श्मशुलाः शान्ता दगाधमनिसन्तताः ।
कुमुम्भावधराः कार्या मुनयो हिभुजाः सदा
नेषु सव्यभुजामूलनिधारस्तु नारदः ॥
कर्पूरगौरदेहथ साचसूत्रकमण्डन्नु ।
इन्द्रादिरूपापि प्रागभिहितानि ।
वाराहरूपं विष्णुधर्मोत्तरे।
वाराहरूमः कार्यस्तु गेपोपरिगतः प्रभुः ।
गेपयतुर्भुजः कार्यद्यामरत्फणान्वितः॥
कर्तव्यो गोरमुगला करयोनम्य यादव ।
सर्पकपर कर्तव्यम्सधैय रचिताम्रलिः।
पाम्लोरमालामालपरस्पृष्ठे भगार अन् ।
पामारविगता सम्य योपिपा यमुन्धरा
नमम्मारपरा तय कर्तया दिमुना गमा।
-

·दानखण्ड अध्यायः हेमाद्रिः। यस्मिन् भुजे धरा देवी तव शरः करे भवेत् ॥ अन्ये तस्य कराः कार्या: पम-चक्र-गदा-धराः। पद्मासनस्थां कुर्वीत थियं त्रैलोक्य मातरम् ॥ गौरवणी सुरूपाञ्च सालङ्कारभूपिताम् । रोक्मपद्माकरव्यग्रां परदां दक्षिणेन तु ॥ रुद्ररूपं प्रागभितं, ग्रहलक्षणानि तवर्णाश्च नवग्रहदाने वक्ष्यन्ते, 'सर्बयानि, ग्रहसमानवानि, रत्नानि भूपणार्य दापयेदित्यर्थः । सर्वधातुभिः ब्रह्माण्ड कर्त्तव्यमित्युत्ता, तब सुवर्णस्य पीठनिर्मा- णादिविनियोगमभिधायेदानों धालन्तरैः कर्तव्यं, तदुच्यते । पीठात्सप्तगुणं रोग्यं रोग्यात्तामं तथा विधम् । ताम्राससगुणं कायं कांस्यमत्र नराधिप । बपुणः परतःसीसं तावलोहं च कारयेत् । साहीपाः समुद्राय सव कुलपर्वता: ॥ अनया संख्यया ज्ञात्वा निपुणे: शिल्पिभिः कृता । तथाविधं सप्तगुणमित्यर्थः समदीपा इत्यादि एतेषामकैक- धातुना एकैकं होपं समुद्रं कुलाचलञ्च रचयेदित्यर्थः । यादृशानि च भूतानि राजतान्येव कारयेत् । अरखानि च सत्वानि सौवर्णनि च कारयेत् ।। वृक्षान् वनस्पतींचाव टणवल्लीः सवोरुधः। 'यादृशानि, जलसम्भवानि, पुष्यफलवन्तो हक्षाः, 'अपुष्पाः, फलिनोवनस्पतयः, वीरुधोगुञ्छ गुल्यादयः । सर्च प्रकल्पा विधिवत्तीर्घ देयं विचक्षणेः । कुरक्षेत्र गयायां च प्रयागामरकण्टके, --

·२४४
हेमाद्रिः।
[दानसण्इं अध्याय
हारवत्वां प्रभासे च गङ्गाहारे च पुष्करे।
तीर्थतेषु वै देयं ग्रहणे सोमसूर्ययोः ॥
दिनछिद्रेप सप अयने दक्षिणोत्तरे।
व्यतीपाते बहुगुणं विपुवे च विशेषतः ।
दातव्यमेतद्राजेन्द्र विचारं नैव कारयेत् ॥
बालाग्निहोत्रिणं विन सुरूपञ्च गुणान्वितम् ।
सपत्नीकं च संपूज्य भूपयित्वा विभूपणैः ॥
पुरोहितं मुख्यतमं सत्वान्यांश तथविजः।
चतुर्विंगद्गुणोपेतान् सपत्नीकान्निमन्त्रितान् ॥ .
अहताम्बसुच्छन्नान् स्रग्विनः मुविभूषितान् ।
अङ्ग लीयकरत्नानि कर्णवेष्टांय दापयेत् ॥
एवं विधांध संपूज्य तेपामग्रे स्वयंस्थितः।
अष्टाङ्गप्रणिपातेन प्रणम्य च पुनः पुनः॥
पुरोहिताय पुरतः कृत्वा वै करसंपुटम् ।
यूयं वै ब्राह्मणा धात्रा मैत्रवेनानुग्द्यते ॥
सौमुख्यनेह भवताम्भवेत पूतोनरः खयम् ।
भवतां प्रीतियोगेन स्वयं प्रीतः पितामहः ।
ब्रह्माण्डेन तु दत्तेन तेषां मतिजनाईनः ।
पिनाकपाणिभंगवान् शक्रय त्रिदशेखरः ।
एते वै तोषमायान्ति अनुध्याता दिजोत्तमैः।
एवं स्तुत्वा ततो राजा ब्राह्मणान् वेदपारगान् ।
युवेनि धचिन पाट।

·दानखण्ड अध्यायः
हेमाद्रिः।
२४५
ब्रह्माण्ड गुरवे प्रादात् सविधानं पुनः पुनः ।
सबकामैस्ततस्ततो सययो स्वर्ग नराधिप ।
तेनापि गुरुणा तच विभक्त मात्राणैः सह।
'दत्तस्तैरपि चान्येभ्यो ब्रह्माण्डांगोनराधिपः ।
बयाण्डं भूमिदानं च ग्राह्यं नैकेन तद्भवेत् ।
रक्षन्दीपमयानोति प्रद्महत्या न संशयः॥
सर्वपाश्चय प्रत्यक्षदातव्यं तं नराधिपः ।
दीयमानञ्च पश्यन्ति तेपिपूताभवन्तिहि ॥
दर्शनादेवतेपूता भवेयुनावसंचयः ।
भीमदादशी वानीप्ता वर्णनाभिमगाजिनम् ।
एतानि गत्वा पश्ये तु दृष्टैरेतैः क्रियाफलम् ।
अयनादेव लभ्येत कस्यैव सलोकताम् ॥
इति पद्मपुराणोतो प्राधादानविधिः ।
अथ कल्पपादपसं चतु, महादाममारभ्यते
.
मत्स्य उवाच।
.
यस्पपादपदानाध्यमतः परमनुशमम् ।
महादानं प्रवक्ष्यामि मातकनागनम् ।
पुण्य दिनमथामाद्य सुनापुरुपदानयत् ।
पुरुषारपाचनं फुयानोफेगावानं तया ।
प्रविग्मइपसम्भारभूषणापादनादिकम् ॥
पादिगदेन कालदेगादियामिवादिपूजागर लिगचतु-
टयपरण-मधुपर्क-दान--होम-वैदिकोपरिचक --सनपश्च-वर्ण

·२४६ हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः। वितानपताकातोरणादि, मत्स्यपुराणोक्तातुलापुरुपदानव, इंदि- तव्यम्। काञ्चनान् कारयेदृक्षान् नानाफलसमन्वितान् । नानाविहारवस्त्राणि भूपणानि च कारयेत् ।। नानाफलानि, स्त्री-पुरुष-गो-गज-वाजि-मणि-वज कनक-रजत- भक्षाफलादीनि । शक्लितस्तिपलादूर्दमासहस्रात् प्रकल्पयेत् । अात् लप्ससुवर्णस्य कारयेत् कल्पपादपम् ॥ गुड़प्रस्थोपरिटाच सितवस्त्रयुगाहृतम् । अनाविणगिपितं पञ्चगह सभास्करम् । कामदेवमधम्ताच सकलवं प्रकन्पयेत् ॥ अतिसप्तसुवर्णस्येति, ययालिदानवकुशसुवर्णस्यान नाना- दिप्रतिमासहितं कन्पपादपं कुर्य्यात्, हितोयमप्यई चतुदाविभज्य एवोकांशेन यक्ष्यमाणम्बरदेवतासहितान् सन्तानादीन् विदध्यात् गुड़पस्योत्र हाचिंगत्पन्नपरिमितः, तघाचीता, द्वात्रिंशत्पलका प्रस्थः पुराणे परिकोर्तित इति, अनादिलक्षणमुक्त ब्रमाण्इदाने, कामदेवरूपन्तु विष्णुधर्मोत्तराम् । कामटेयस्तु कर्त्तव्यो रूपेणापतिमी भुवि । अष्टयाहुः प्रकर्तव्यः गदपद्मविभूषणः ॥ चापवाणकरचैव मदादश्चितलोचनः । रतिःप्रीतिमाघागतिभा-येताम्तधोज्वलाः ॥ पसनम्तम्य कर्तव्यापारीरूपमनोगः। चत्वारप फराम्तस्य कार्याभाया मानोपगाः ।

·दानखण्डं ५अध्यायः । हमाद्रिः। २४७ केतुश्च मकरः कार्यः पञ्चवाणमुखीमहानिति । अधम्तादिति ब्रह्मादिभिरपि सम्बध्यते । अथ प्रक्षती परि- माणाभावात् पुरुषेच्या प्रतिमादिपरिमाणनियमः। सन्तान पूर्ववत्तद्दहरोयशिन कल्पयेत्, 'तुरीयांगेन, द्वितीयाईचतुर्थीशनेत्यर्थः। तहाकल्प क्षयम, पञ्चशाखं गुड़प्रस्थोपरिगतं ब्रह्मादिमति- मान्वितं कुय्यादित्यर्थः, केचित्तु कामदेवमधस्तार प्रकल्पयेदिति- सन्तानचे योजयन्ति, तन्मते तत्प्रतिमेष कर्तव्या । मन्दारं दक्षिणे पाथिया साई एतोपरि। पथिमे परिभद्रन्त सावित्रा सह जोरके। सुरभिसंयुतं तदहिलेय हरिचन्दनम् । तुरीयांगेन कुर्वात सोम्येन फलसंयुतम् ॥ यीलक्षणमुक्त ब्रह्माण्डे, सावित्रीलक्षणमाह नारदः । पद्मासना च साविधी साक्षसपकमण्डलुः । मरभिलक्षणं प्रधाण्डपुराणे। सबरसा मुरभी, धेनुरागता प्रस्तुतम्जनीति, 'सौम्येन, उत्तरेण । तादीनामपि परिमाणापेक्षायां तहदिति वचनात- सविधानाथ प्रस्थपरिमापत्वमवधेयम् । कोगेयससंयुकानिपुमान्यफलान्वितान् । तथा पूर्पफन्तगान् पादुकासनभाजनम् । दीपशोपानहरूषचामरासनसंयुतम् । फलमास्पयुतं तइदुपरिराहिनायकम् ।

·२४८. हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः। तथाष्टादशधान्यानि समन्तात् परिकल्पयेत् ॥ अशनभाजनं, भोज्यान्वितभाजनं वितानं पञ्चवर्ण । अथ पूर्ववत् पूर्वेधुरधिवासनं विधाय सोभूते ब्राह्मणवाच. नादिपूर्णाहुतिपर्यन्तं कर्मशेपं समापयेत् । होमाधिवासनान्ते च सापितो वैदिपुङ्गवैः । विःप्रदक्षिणमाहत्य मन्चमेतमुदीरयेत् ॥ नमस्ते कल्पवृक्षाय चिन्तितार्थप्रदायिने । विश्वम्भराय देवाय नमस्ते विश्वमूर्तये ॥ यस्मात् त्वमेव विश्जारमा व्रमा स्थापियाकरः । मूर्तामूर्त परं वीजमतः पाहि सनातनः ॥ त्वमेवामृतसर्बस्वमनन्तः पुरुपोऽव्ययः । सन्तानाद्यैरुपेतः सन् पाहि संसारसागरात् । अमृता, देवाः तेषां सर्वस्वं, अमृतसर्वस्वम् ॥ एवमामन्वा तं दद्यात् गुरवे कल्पपादपम् । चतुर्य पापि ऋत्विग्माः सन्तानादीन् प्रकल्पयेत् ॥ दानवाक्यमय, तुलापुरुषोतमूहनीयं, चतुर्थ्यः प्रकल्पवेदित्येकै- कम्मे दद्यादित्यर्थः, चतुर्यइतिवचनादव चतुर्णामेवर्तिनां वरण- मिति गम्यते, ऋत्विगष्टकपक्षेतु ऋत्विग्मा इति ऋत्विकयुग्मेभ्य इत्यर्थः, एतस्मिंश पक्षे जापकादिभ्यो प्रन्यय दक्षिणा दातव्या, वेदपतुटयापेचयायां चतुःसंस्खत्वमिदगृत्विजामितिकेचित् इहा- पि। प्राप्य तेपामनुजाच तथान्येभ्योपि दापयेदिति थोडव्यम्, दपिपानिर्गय प, पूर्वपत, पम्पेयेकाग्नियर कुर्यादगुरुवे याभि परिनि सचिापा

·हेमाद्रिः। दानखण्ड ५अध्यायः]
दिष्यैगरकतेथै व चाटुराणि प्रविन्यसेत् ॥
दिव्यैः, उत्कृष्टरित्यर्थः ।
प्रवालङ्कारयेडोमान् प्रवालेन द्रुमस्य च ।
प्रवालेन प्रवालदारयेदिति, द्रुमैालपलवान् कारयेत्यर्थः ।
फलानि पद्मरागैथ पारिजातस्य शोभनम् ।
मूलदण्डञ्च
नोलेन वजेण म्कन्धमुत्तमम् ॥
वैदूर्येण द्रुमाग्रञ्च पुष्परागेण मस्तकम् ।
स्कन्धादूईभागो मस्तक, तदूई, गुमायम् ।
गोमेदकेन वै स्कन्धं सूर्यकान्तेन सुव्रतः ।
चन्द्रकान्तेन वा वेदिट्ठमस्य स्फटिकेन वा ॥
वितस्तिमात्र आयामो वृक्षस्य परिकीर्तितः ।
शाखाष्टकसमानञ्च विस्तारञ्चोईतस्तथा ॥
शाखाव्यतिरिक्तस्य वृक्षस्य वितस्तिमात्र, उच्छ्रायः कार्य:,
उर्दतस्तथेति, स्कन्धादुईमुखी नवमी या मध्यमशासा तस्या-
अपि वितस्तिमात्र उच्छायः, शाखाष्टकसमानं विस्तारमिति,
अष्टदिग्मुखीनामष्टशाखानां विस्तारं तिर्यग्व्याप्तिवितस्ति
मात्रमेव कुर्य्यादित्यर्थः ।
तन्म ले स्थापयेलिङ्ग लोकपालसमावृतम् ।
व्वोतवेदिमध्ये तु मण्डले स्थाप्य पादपम् ॥
पूजयेद्देवमोशान लोकपालांच यत्नतः ।
पूर्ववज्जपोमादानन्तरभार बदादरे ॥.
निवेदयेमं शम्भो मणावाथवा नृप ।
बाह्मणेभ्योऽथवा गजा सार्वभौमो भविष्यति ॥

·दानखण्ड अध्यायः]
हेमाद्रिः।
तुलाभारवदाचरेदित्यव लिङ्गपुराणोक्त तुलापुरुषदानविहित
विधिमाचरेदित्यर्थः ।
कालीत्तरे'। पलानान्तु सहस्रेण कल्पयेत् कल्पपादपम् ।
समूलदण्डपत्रच्च फलपुष्यसमन्वितम् ॥
पञ्चस्कन्धन्तु संकल्पा पञ्चानां स्थापयेत् सुधीः ।
सद्योजातेन मन्त्रण देयं ग्राह्यं शिवाग्रतः ॥
दिव्यैविमान देहान्ते शिवलोके महीयते ।
पितरस्तस्य मोदन्ते सत्वलोके महीपते।
इति शैवकल्पतरुदानविधिः ।।
अथ गोसहस्राख्यं पञ्चमं महादानमुच्यते ।
मत्स्य उवाच ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तम् ।
गोसहस्रप्रदानाख्यं सर्वपापहरं परम् ॥
पुण्यं तिथिमधासाद्य युगमन्वन्तरादिकम् ।
पयोव्रतस्विरानं स्यादेकरावमथापि वा।
लोकेशावाहनं कुर्यात् तुलापुरुषदानवत् ।
पुण्याहवाचनं कुर्य्याडोमः कार्यस्तथैव च ॥
ऋत्विग्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ।
वृष लक्षणसंयुक्तं वैदिमध्ये ऽधिवासयेत् ॥
गोसहस्राहिनिष्कम्य गवां दशकमेव च ।
यानरिनिपुस्तकानरे पाठः।
पियासुखमिति कषिपाठ ।

·२५२
हेमाद्रिः।
दानखएई अध्याय !]
पयोव्रतस्तिरावमिति, दानदिनात् पूर्व विरात्रं पयोवतः-
स्यादित्यर्थः, अबादिशब्देन देशकाल-हदियाइ-शिवादिपूजा-
गुरु-ऋत्विग्वरण-मधुपर्कदान कुण्डयेदिकावितान-चक्रलेखन-पता-
कादीनि मत्स्यपुराणोक्ततुलापुरुपदानविहितानि च्यन्ते, हर्ष
लक्षणसंयुक्त, पलक्षणानि, उन्नतस्कन्धककुदं उज्वलायत
कम्बलमित्यादीनि योमर्गप्रकरणे मत्स्यपुराणोक्तान्येय वैदि-
तव्यानि, गोसहस्राहिनिष्कम्येति दशोत्तरगोसहस्रादिति वैदि-
तव्यम्, अग्रे दगाधिकगोंसहसविनियोगदर्शनात्, यद्यपि गर्दा
दयकमित्वत्र गोमात्रप्रतीति. तथापि उत्तरत्र ऋत्विग्भ्यो धेनु-
मकैकां दशकादिनिवेदयेदिति, धेनुसंशब्दनाव, पुराणान्तरे
गोसहस्रादिनिष्कम्य सवत्सं दशकं गवामितिथवणच धेनुदशक
मेवाधिवासनीयम् ।
इतरास पुनर्नावश्यं धेनुरूपलादरः ।
गोसहस्रं वहिः कुर्य्याहस्समाल्यविभूषितम् ।
सुवर्ण शृङ्गाभरणं रौप्यपादसमन्वितं ।
अतः प्रवेश्य दशकं वस्तमान्यैस्तु पूजयेत् ।
सुवर्ण घण्टिकायुक्त ताम्मदोहनिकान्वितम् ॥
सुवर्ण तिलकोपेतं हेमप?रलतम् ।
कैशेयवस्त्रसम्बीतं माल्यगन्धसमन्वितम् ॥
हेमरत्नयुतैः शृङ्खचामरैयापि शोभितं ।
पादुकोपानहछत्रभाजनासन: संयुतम् ॥
* चामरामनेति चित्पाठ ।

·. दानखण्ड ५ अध्यायः । हेमाद्रिः। २५३ 'दशसौवर्णिके शृङ्ग, खुराः, पचपलाः ।. पञ्चाशत्पलदोहनकः अन्यत्र तथाभिधानात् घण्टिकादि- सुवर्णशब्दोऽत्र पोडशमाषपरिमितहिरण्यवचनः, सकटुञ्चरित- सुवर्णशब्दावगतपरिमाणपरित्यागानुपपत्तेः । पादुके, काष्ठमय्यो, चमतते उपानहाविति भेदः । गवां दशकमध्ये स्यात् काञ्चनो नन्दिकेश्वरः । कौशेयवस्वसंवीतो नानाभरणभूषितः ॥ लवणद्रोणशिखर-माल्येक्षुफलसंयुतः । कुर्यात् पलगताटूई सर्वमेतदशेषतः ॥ भक्तितः पलसाहस्रत्रितयं यावदेव तु । गोगते ३ दशांशेन सर्वमेतत् प्रकल्पयेत् ॥ लवणट्रोणशिखरे, लवणद्रोणोपरीत्यर्थः । नन्दिकेखरलक्षणं ललितविजयात् । ऊईस्त्रिनेत्रो डिभुजः सौम्यास्योनन्दिकेश्वरः । वामे तु शूलभूद्दक्षे चाक्षमालासमन्वित इति ॥ ऊई इति, अशयानानुपविष्ट इत्यर्थः । पलभतादूई पलसहस्रत्रितयं यावदिति, साभरणनन्दिके- श्वरविषयमेतत् प्रानन्तात्, गोगते वै दशांशेनेति, गोगते देये गामेकामेकञ्च हपभं वैदिमध्ये ऽधिवासयेत पलदशका- टूई पलशतवयं यावदितिसाभरणनन्दिकेश्वररचनादिकं कुर्य्या- दित्यर्थः। पुण्यकालमथासाद्य गीतमङ्गलनिःस्वनैः । सर्वोषध्युदकमानसापितो वेदियुद्वैः।

·२५४ हेमाद्रिः। दानखण्डं ५अध्यायः । इममुच्चारयेन्मन्वं ग्रहोतकुसुमाञ्जलिः । अत्रापि पूर्ववत् पूर्वेधुरधिवासनं विधाय द्वितीयदिवसे ब्राह्मणवाचनानन्तरमग्निकुण्डेपु ऋविगुपवेशनादिपूर्णाहुतिप- यन्तं कमशेषं गुमः समापयेत् ततः पुण्यकालं प्रामानु फूललग्नमुहर्तादिलक्षणमासाद्य कुण्डसमीपस्थितकलगोदकेन बाधाणैः सापितः शलमाल्याम्बरधरी यजमानो वक्ष्यमाण मन्त्रानुदीरयेत् । नमो वो विममूर्तिभ्यो विशमाटभ्य एव च । लोकाधिवासिनीभ्यय रोहिणीभ्यो नमो नमः। गयामरेप तिष्ठन्ति भुवनान्येकविंशतिः । यह्मादयम्तथा देया रोहिण्यः पान्तु माता। गायो मे अग्रतः सन्तु गायो मे सन्त पृष्ठतः। गाय: गिरमि मे नित्व गवां मध्ये वसाम्यहम् । यग्मात् त्वं हपरूपेण धर्म एव सनातनः । घटमूर्तिरधिष्ठानमतः पाहि सनातनः । दन्यामन्या सु यो दद्यादगुरव नन्दिकेगरम्। मोंपकरणोपेतं गोयुगक्ष विपक्षणः । प्रविग्भ्यो धेनुमकैकां दगकाशिनिवेदयेत् । गया गसमयककं सदई पाय विंगतिः। दगपञ्चागदाधिकम्तदनुश्या । दानमारमष रानापुरुप यदिसणं, एसे घ गतप्रगति पर पता विकश्या प्राविधिपया:सदानम्ताग, सतपायमः गिती भाति गोदगममध्यावन्दिकेगरगुतं गोयगं गुरुये प्रतिपाया ·अनुक्ता- - दानखण्डं अध्यायः ।। हेमाद्रिः। शेषाणमष्टानागावामेकैकामेकैकस्मै ऋत्विजे दद्यात्, तथा गो- सहस्रमध्यात् शतइयं गुरवे प्रदाय एकैकं शतमलिग्भ्यो दद्यात्, अथवा शतं गुरवे पञ्चाशतं ऋविग्भ्यः अथ वा चत्वारिंशतं गुरवे विंशतिं विंगतिमविग्भ्यः विंशतिं, वा गुरवे दश दग ऋत्विग्- भ्यः, दशवा गुरवे पञ्च पञ्च ऋलिभ्योदद्यात् शेषा गास्तदनुज्ञया अन्येभ्यापि दद्यात् । दक्षिणाञ्चात्र पूर्ववदेव दद्यात् । दक्षिणापु सुवरण दक्षिणेति वचनात् यथाशक्ति सुवर्ण वा, ततः पूर्ववदेव पुण्याहवाचन-देवतापूजन-विसर्जनादि कुयात् । नैका बहुभ्यो दातव्या यतो दीपकरी भवेत् । बायकस्य दातव्या श्रीमदारोग्यवृद्धये ॥ पयोव्रतः पुनस्तिष्टेदेकाहं गोसहस्रदा। इदच्च पयोब्रतानुष्ठानं, गत्यापेभ्ययम् । अशक्ती नक्तमिष्यत इति वचनात् । थावयेत् शृणुयाहापि महादानानुकीर्तनम् । तहिनं ब्रह्मचारी स्याद्यदीहिपुला थियम् । पाथर्वणगोपथबाणे । अथातो गोसहस्रविधिर्गोष्ठ उदकान्ते शुतौ देशे प्राञ्चमिनमुपसमाधाय अन्वालभ्याथ जुहुयात्, आगा- वस्तोनाद्यं जुहुयात, महाबीहीणामैन्द्रञ्चरु सौम्यच्च सहस्र • तस्याः पयसि यपयित्वी गाव इति, एवमुभय इत्येतेन जुहुयात् पथादग्नेस्तीर्थोदकपूर्ण कलशमवस्थाप्याहिसंवोगे ठेनेति दशगाः नापयेत् त्वरमाणोन्याः समभ्युच्य सहस्रं तस्याः सानोदकेनेम मिन्द्रं वय क्षत्रियं म इति, राजानमभिषिच्येमाआप इति,' पड्भिर्यथोक्तमञ्जनाभ्यंजनानुलेपनं कृत्वा सहस्रतमी प्रथमामलं-

·२५६ .
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं अध्यायः ।
कृत्य गावो मामुपतिहत प्रजावती सूयवासादिति च सर्यासयेत्
प्रियमशनन्दत्वा हिटणमनाइतिसहस्रतमीमालभ्य जपेत् मया
गावोपतिना सवडमिति मन्तणानेनार्घ दत्त्वा सहस्रतमी पुनरुप
संग्रह्य भूमिष्ट्वा प्रतिर हात्विति जपेत् सहस्रं तस्या पृष्ठतो ब्रजन्
सर्बा: प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य स्वस्ति वाच्य ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य
दशगा दक्षिणा कर्वे सहस्रतमा वस्तयुग्मञ्च तदपि ।
लोकाः।
सप्तजन्मानुगं पापं पुरुषैः सप्तभिः कृतं ।
तत्क्षणात् विधिनानेन नागवेहोप्रदोनरः ॥
सापामिह दानानां फलं यत् परिकीर्तितम् ।
तदवाप्नोति विप्रेभ्यो गोसहस्रप्रदोनरः॥-
अश्वमेधं हपोत्सर्गगोसहस्रश्यन्तु यः ।
दद्यान्मादायइत्याहुः परितस्तर्पयन्ति हि॥
अम्मादनेन विधिना गोमहस्रन्तु योनर ।
प्रदद्यात् स विशुहात्मा वाति तत् परमं पदमिति ।
मत्स्यपुराणे।
अनेन विधिना यस्तु गोसहस्रप्रदीभवेत् ।
मर्वपापविनिर्मुक्तः मिहचारणमेवितः ।
विमानेनार्कवर्णन किहिणीजालमानिना।
मपां लोकपानानां नोयो संपूज्यते नरः ।
पिलर नि हचिपाठ।

·.
दानखण्ड ५अध्यायः।
हेमाद्रिः।
२५७.
प्रतिमन्वन्तरे तिष्ठेद्राजराजो भवेत् पुमः ।.
अश्वमेधशतं कुर्याछियध्यानपरायणः ॥
वैष्णवं लोकमाथाय ततो मुच्येत बन्धनात् ।
पितरशाभिनन्दन्ति गोसहस्रप्रदं शुभम् ॥
अपि स्यामकुलेऽस्माकं पुत्रोदौहित्र एव च ।
गोसहस्रप्रदी भूत्वा नरकादुद्दरिणति ॥
तसकर्मकरी वा स्यादपि, द्रष्टा तथैव च ।
संसारसागरादरमाद्योऽमान् सन्तारयिष्यति ॥
इति पठति य एतही-सहस्र-प्रदानम्
सुरभुयनमुपेयासंम्परेशापि पश्येत् ।
अनुभवति सुखं वा वापमानोनिकामम्
प्रहतकनुपदेहः सोऽपि यातीन्द्रलोकम् ॥
इति गोसहसदानविधिः ।
सनत्कुमार उवाच ।
गोसहस्रप्रदानच वदामि शृणु सिड़ये ।
गयां सहसमादाय सयमं सगुणं शुभम् ।
तायाभ्यर्थी यघागारमटो सम्यक् प्रयव्रतः ।
तासां शृङ्गाणि हेपाय प्रतिगण बधयेत् ।
गुरांय राजतेनेप बन्धयेत् फण्ठदेगतः।
प्रतिनियोए कर्तव्यं कथं यकेच गोभनम् ।
गयो मानमाहागेति, पहाधिळं गोमनममिलिनम् ।
+ योगमायामिएपमार।
(२३)

·.
२५८
हमाद्रिः। [दानसई अध्यायः।
नाचान्याच महाभाग अष्टौ संग्टहा यमतः।
इति वातुलोतः।
बन्धयेत् कण्ठदेशतइत्यत्र, पस्वमिति शेषः।
वम् वध्वा गले गाय विप्रेभ्यो दापयेत् क्रमात् ।
निष्क स्वर्णमयं कृत्वा पर्ट कण्ठे च बन्धयेत् ॥
इति कामिको।
विप्रेभ्यो दापयेदगावो दक्षिणाञ्च पृथक् पृथक् ।
दनिष्क तदर्द या तददामथापि वा।
यथाविभययिम्तारं निष्कमानमथापि या ।
वस्मयुग्मन दातव्यं पृथक् यिप्रेय गोभनम् ॥
गावयाराध्य यनेनं दातव्या मनोरमाः ।
एवं दत्वा विधानेन शिवमभ्यर्थ
शहरम् ॥
जपेदने यधान्यायं गयां मायमनुत्तमम् ।
गावोममापती नित्यं गावो मे सन्तु पठतः ।
हदये नः सदा गायो गयां मध्ये यसाम्यहम् ।
एव स्तुत्वा हिजापेभ्यो दत्त्वा गास्ताः मदक्षिणाः ।
तद्रीममंग्यायणि मनोके महीयते ।
पूर्वयदधियामन गियम्य महसकलगायभिचनं एत्या गो-
मायमुपायं प्रत्येकं गोदानं कार्य, प्राचार्यादिदधिगा प
प्राग्रत् ।
उति नि:पुरानोती गोमहनदानविधिः।
पा.परं मृतं दानं गे न रोनित देहिनः ।
दुर्मभं गापरतलाम या कामरगेपराः ।

·दानखएएं ५अध्यायः । हेमाद्रिः।
२५९
सहस्रन्तु सयरसानां धेनूनां यः शियाय वै।
मानार्थ विधिवद्यामोपि तत्पदमानुयात् ॥
तदगोसहस्रक्षोरेण तथा दधा च शहरम् ।
सपिया च समग्रेण साप्य वाद्यादिमङ्गलैः ।
दद्यात् सरसिज रोक्म लिङ्ग सम्पूज्य यवतः ।
रोम, सीवर्ण ।
तदने वाथ पुष्प स्तु पापीठान्त सुशोभनम् ।
यितानहेमघण्टादीन युग्मं चैव निपेदयेत् ॥
आपीठान्तं पुष्पैः पूरयेदिति शेषः ।
दीपदर्पणनैवेद्य हेमदण्डश्च चामरम् ।
अग्निं सन्तप्र्यचाज्यन मन्त्रविच्छापियेण च ।
हेमयस्त्रयुगेनैव भूपितेन विजेन धै।
आज्येनेत्यादि, प्राज्येन ट्रष्येण थोत्रियेण ऋविग्यतेन
सन्तर्ययेदित्यर्थः।
हेमवस्त्रयुगेनेति हेमा शोभनवस्त्रयुग्मेनेत्यर्थः ।
ततो ब्रह्मरवेणैव शला गोस्तव या शुभा।
वितानचोच्छ्रयेत्तस्या गच्छेत् माग्दक्षिणं पुनः ॥
हराय चापराः सर्वा गास्तास्तदनुचालयेत् ।
मण्डिता हेमवस्त्रार्महावादिवनिःस्वनै ।।
प्रदक्षिणं ततोदेवं शाला गावस्तदग्रतः।
स्थापयित्वा तु ताः सर्वा यजमान प्रदक्षिणम् ॥
सुरभीया च या मुख्या तस्यास्त्वग्रे च कारयेत् ।

·हेमाद्रिः।
[दानखण्ड ५अध्यायः
सर्व तत्गोसहस्रं तु महाप्रभारवेए वै ॥
ततस्तु पुच्छमादाय तिलहोमययानतः।
सपुष्पोदकहस्ताभ्यां शवराय निवेदयेत् ॥
यवाचतैः, अक्षतयवैः।
ततस्त्वेकादशभ्यस्तु मानणेभ्यम्तथापराः।
गायोवसान्विता दद्यातेभ्यो देयं विचिन्त्यच ॥
अवतान् सव्रतांस्तव वाणांच विशेषतः।
दीनान सुदुःखितांये व भोजयेदनियारितान् ॥
विधिनानेन ये भत्या स्वर्जिता गोसवेन तु ।
उद्दिश्य गझरन्देवं मुच्यते भवबन्धनात् ॥
खनिहोसबो दृष्टान्तः।
अथ यान्यत् प्रकारेण दद्याहोशतमुत्तममिति ।।
शतशब्दो बहुवाची स चात्र सहस्रपर
अग्रे सहस्रविनियोगदर्शनात् ।
एकादशाधिक रुद्रे चिच्छताये मिताय च ।
संपूर्ण पूर्ववत् कृत्वा विधिमादौ प्रयत्नतः ।।
होमपूजादिसंयुक्त दद्यात्त व शम्भवे ।
दीक्षितानां शतं ह्ये कमाहत्य शिवमन्दिरे ।
ततः पूज्य यथा न्यायं दद्यात्तभ्यो यथा शृणु ॥
दशक दशकं चेव एकैकस्य पृथक् पृथक् ।
हृदि शम्भु गवां चैव ध्यात्वा तेषां निवेदयेत् ॥
अधिक दशकं यत्र नीलकण्ठेन्दुशेखरे ।

·.
दानखण्ड अध्यायः] हेमाद्रिः।
दद्यात् पूर्वविधानेन धेनूनाञ्च सवत्सकम् ॥
दौचिताना अतमित्यादि गम्भुप्रीतये गvध्याला दीधि-
तानां सम्प्रदानभूतानां दद्यादित्यर्थः । ।
पूर्व विधानेन, सपनप्रकारेण ।
अथ वा श्रोत्रियान् विप्रान् वेदवेदाङ्गपारगान् ।
आहत्य हिगुणन्तेभ्यः पञ्च पञ्च ददेव सुधीः ॥
कृत्वा विधिमिमञ्चन्तुः न शोच्या स्यात् कदाचन ।
गर्भागारज्वरेभूयः परिकामति नैव सः॥
'गर्भगारज्वरें गर्भवासलेश ।
इति कालिकापुराणोक्तविकारगोसहस्रदानविधिः ।
अगस्त्य उवाच।
दानमन्त्र प्रवक्ष्यामि गोसहस्राख्यमुत्तमम् ।
यत्कृत्वा नर्मदातीरे मुच्यते भवबन्धनात् ॥
शेवानां वैष्णवानाञ्च महसं भोजयेत्तया।
ततः सहसं दोम्स्रीणां शुक्लानाञ्च गवां तथा ॥
गर्भिणीधेनुसंमियं हपभर्दशभिर्युतम् ।
अर्चित गन्धपुष्पाये हैं मवस्त्रैरल शतम् ॥
प्रदक्षिणमुपक्रम्य मन्त्रेणनेन भक्तितः ।
ओं नमो भगवते वासुदेवायेति मन्तः ।
वेदविद्भिः समाकोणे विष्णोरायतने शुभे।
नर्मदातीयमासाद्य दीपमाला * प्रवन्धयेत् ॥
गावो ममाग्रती नित्यंगावस्पृष्ठत एव च ।
• प्रयोधयेदिति पुस्तकान।

·हेमाद्रिः। [दानखण्डं ५अध्यायः।
गावो मे हृदये चापि गवां मध्ये वसाम्यहं ।
गवां मन्वं समुचार्य जपेदासां पुरस्थितः ।
गन्धतीवाक्षर्युक्त ग्रहोला ताम्रभाजनम् ॥
गवां पुच्छाम्भसा सातः शुक्लपस्वसमन्वितः।
सर्वकल्पपनिर्मुक्ताः : शुद्धाशुचिमनास्ततः॥
सापयित्वा तु गास्तत्र ताविमानर्मदाजले ।
पञ्चदश्यां पूर्णचन्द्र राहुसोमसमागमे ।
तेरेव साई विप्रेन्द्ररभिपूज्य हरिं स्मरेत् ।
भृत्यपुत्रकलत्राद्यैर्युक्तः स्वजनबान्धवैः॥
निवेदयेत्तु विप्रेभ्यो मन्त्रेण ययान्वितः।
थाडे दाने च होमै च विवाहे मगले तथा ।
गोमातरस्थिता नित्यं विष्णुलोके शिवप्रिया।
शिवायैता मया दत्ता विष्णवे च महात्मने ।
एवं विप्राय यो दद्यात् यज्ञार्थं समलंकृताः।
विनिवेद्य च शर्बाय गोसहस्रमलङ्कतम् ॥
प्राप्नोति परमं स्थानं यहवा न निवत्तते ।
कुलानि त्रिशदुत्तार्य नरकाद्धृत्ववान्धवान् ।
स्थापयेईष्णवे लोक शिवस्य च महात्मनः ।
सर्वनः परिपूर्णश्च शुद्धः सर्वगतः प्रभुः ।
संसारसागरान्मु तो हरितुल्यः प्रजायते ।
अनेनैव विधानेन गृहस्वा मोक्षमायुः ।।
विनापि ज्ञानयोगेन गोसहस्रमदानतः।
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र गोसहसमदो भव ॥

·२६
दानखण्डं .५ अध्यायः] हेमाद्रिः।
देववहिवि मोदन्ते येन ते पितरः सदा।
इति स्कन्दपुराणोता गोसहस्रदानविधिः ।
श्रादित्यपुराणे।
अथ प्रयच्छ विनय गोमहस्र महामुने।
अर्चयेनन्धपुष्प स्तु पट्टैः सर्वाः समर्धयेत् ।
प?, यस्तै,
सर्वाः कनकशृङ्गास्ताः सर्वा रोप्यखुरार्थिताः ।
हीनांगा न देत् गायः कृया हवातरास्तथा ।
एकानामईयेत्तासां शेषाणां च विधि शृण ।
तिलानां तु शतं, धेषां दद्यादिप्रेषु दक्षिणाम् ॥
पायेन विधिना चैव तपयित्वा हिजास्तथा ।
तिलानां गतं. तिलानान्द्रोणगतमित्यर्थः ।
'पायेन, पाद्या_दिना।
शचिः शदमना भूत्वा योऽयेच जनाईनम् ।
प्रणम्य शिरसा देवं दत्त्वा गावय सत्वरम् ।
तेन ता अर्थिताः सर्वा भविष्यन्ति न संगयः॥
घेदगासार्थतत्वज्ञाः संहिताध्यापका विजाः ।
अग्निहोवरता ये च स्वाध्यायनिरताय ये।
एतान् विमान् परीक्षेत गोप्रदाने महामुने ।
इंशानान्त यदत्तं तवानन्तमिहीयते ।
प्रनम्तस्य तदा दानमिति सत्वं महामुने ।
उपोष विधिवप प्रसयमनामेन्द्रियः ।

·२६४
हेमाद्रिः।
दानखण्डं ५अध्यायः ।
उपेत्य ब्राह्मणेभ्यश दद्यादगावश्च सत्वरः।
स्पर्णयित्वा तु तां गावः सुमनाः सुसमाहितः ।
'पयित्वा दत्त्वा,
न चैतास्ताडयेद्दण्डै न हम्तेन न लेष्टुना ।
यथोक्तं गोसहस्रन्तु यः प्रयच्छति वै द्विजः॥
सर्वक्लेगान् परित्यज्य विष्णुलोके महीयते ।
तथा । तिलानान्तु शतं यस्तु विना गोभ्यः प्रयच्छति ।
पलमेकं सुवर्णस्य गोसहसाहिशिष्यते ।
यथोक्तं गीसहस्रन्तु प्रयच्छेत्तु हिजातिपु ॥
तत्फलं लभते दाता सद्यः पापात् प्रमुच्यते ।।
यस्तु पश्यति पापात्मा सोपि पापात् प्रमुच्यते ॥
एकविंशतिमद्दत्य ये च पूर्वे व्यवस्थिताः ।
तारयन्ति नराः क्षिप्रं कुलान्येकोत्तरं गतम् ।
अलाभे गोसहस्रस्य सुवर्ण दातुमर्हति ।
सहस्राई गतं नूानं दिजानां च तिलैः सह ।
तथा च लभते नित्यं संपूर्ण दिजसत्तम ॥
अर्चितानां सहस्राणां फलं प्राप्नोति मानवः ।
संपूर्णदचिणं विप्र गोसहस्रं प्रकीर्तितम् ॥
तिलानान्तु शतं द्यकं गवां दानेन तत्समम् ।
सहस्राई सुवर्णस्य, पोडशमाषपरिमितस्येति शेयः ।
महाभारते । गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं नैव परसति ।
सर्वत्र विजयश्चापि लभते मनुजाधिप ।

·'दानखण्डं ५अध्यायः] हेमाद्रिः। दशगोसह सदोनित्यं शक्रेण सह मोदते। अचयान् लभते लोकान् नरः शतसहस्रगः । सुवर्णशृङ्गैस्तु विराजितानां गयां सहस्रस्य पुनः प्रदाता.। प्राप्नोति पुण्यं दिवि शकलोक- मित्येव माहुर्मुनिवेदसद्दाः ॥ इति गोसहस्रदान विधिः । अथ हिरण्यकामधेनुसंनं पाठ महादानमुयते । मत्स्य उवाच। अथातः सम्पयामि कामधेनु विधि परं। सर्वकामप्रदं नृणां महापातकनाशनम् । लोकेगावाहनं तहहोमः कार्योऽधिवासनम् ॥ तुलापुरुपयत् कुर्यात् कुण्डमण्डपवेदिकाः । स्वस्पेघेकाग्निवत्वयात् गुरुरेव समाहितः । कुण्डमण्डपवेदिका इत्युपलक्षएम् । इह हि देश कास्त-हहियाइ-शियादिपूजा-बानणवाचन-गुरु ऋत्विग्वरण-मधुपर्कदान-वैदिकोपरिचक्रलेसन-पञ्चवर्णवितान- - तोरण-पताकादि-सर्वमुक्त मत्स्यपुराणोकालापुरुपदानविहितं वेदितव्यं । खस्पेऽप्ये एकाग्निवदिति, एकाग्निवत् करणं व्यास्यातं। कापनस्यातिएतस्य धेनुं वमध कारयेत् । उत्तमा पत्तसहसैम्तन सु मध्यमा । फनीयसो तदन कामधेनुः प्रकीर्तिता। गतिमिपलादूईमगोपोर कारयेत् । (३४) ·हेमाद्रिः। [दानम्हण्इं अध्यायः। अव यद्यपि वसपरिमाणमनुक्त तथापि कामधेनु विधान- यत् तप्तकाञ्चनचतुधागेन वत्सःकल्पनीयः, समस्तधेनुपरिमित ट्रव्यनिष्कृष्टवत्सनिर्माणच्याप्तिदर्शनादिहापि धेनुदानत्वाविशेषान् तथैव निधीयते । तथा च गुड़धेन्वादिपु तच्चतीशिन वत्स स्या- दिति तत्र तत्र वक्ष्यते। वेद्या कृष्णांजिनं तस्य गुड़प्रस्थसमन्वितम् । न्य सेदुपरि तां धेनुं महारत्नैरलंकताम् । कुम्भाष्टकसमोपेतां नानाफलसमन्विताम् ॥ कल्पतरुदाने, प्रस्थी व्याख्यातः। 'महारत्नानि, पद्मराग प्रभृतीनि, वत्सन्दक्षे तु विन्यगेदिति क्वचित्पाठः, 'नानाफलानि, गोगज़वाजिस्तीपुरुषप्रभृतोनि, सोवर्णानि, कल्पतरुदानोक्तानि । तथाटादशधान्यानि समन्तात् परिकल्पयेत् । इत्तुदण्डाष्टकं तवानाफलसमन्वितम् । भाजनं चासनं तहत् तामदोहनकं तथा । अष्टादशधान्यानि परिभापायां द्रष्टव्यानि 'नानाफलानि मातलिङ्गादीनि। कौशय वस्त्रह यसंप्रयुक्ताम् दीपातपत्राभरणाभिरामां। स चामरां कुण्डलिनी सघण्टां गणित्रिकापादुकरोग्यपादांम् । रसैश्च सर्वैः परितोभिजुष्टां हरिद्रया पुष्पफलैरनेकैः। अजाजिकुस्तुम्बुरुगराभिः .

·हेमाद्रिः। . दानखण्ड ५ अध्यायः ] वितानकं चोपरि * पञ्चवर्ण । सातस्ततो मङ्गलवेदधीपैः प्रदक्षिणोरुत्य समुष्पहस्तः । आवाहयेत्ताङ्गुड़धेनुमन्ः विजाय दद्यादथ दर्भपाणिः ॥. सघण्टागणत्रिकेत्यादि घण्टागणत्रिकापादुकाभिः सह वर्तत इतिसघण्टागणत्रिकापादुका साचासो रौप्यपादाचेति विग्रहः । गणनासाधनवादगणत्रिका, अक्षमालागणत्रिकेति, क्वचित्पाठः । तत्र गणत्रिका कण्ठभूषणं केचित्, केचित्तु गलतिकेति पठित्वा जलपूर्णाकर्करोति व्याचक्षते । रसा: परिभाषायामुक्ताः प्रजा जोरकं, कुस्तुम्बुरुहन्यक, एवमुपकल्पितसम्भारः पूर्ववदधिवासनं विधाय तदन्यदिवसे प्रातः कृतपुण्याहवाचनोऽग्निकुण्डेयु ऋवि- गुपवेशनादिपूर्णाहुतिपर्यन्तकर्मशेषसमाप्ति कृत्वा सौंपधिजल- स्नातः शलमाल्यांबरो गृहीतकुसुमाञ्जलिर्यजमानस्तिःप्रदक्षिण- माहत्य गुड़धेनुमन्त्र स्तामावाहयेत्। गुड़धेनुमन्ताः । लक्ष्मीः सर्वभूतानामित्यादयः, तत्प्रकरणे द्रष्टव्याः, आवाहना. नन्तरं वक्ष्यमाणमन्त्रणामन्वयेत् । त्वं सर्वदेवगणमन्दिरसङ्गभूता विश्वेश्वरत्रिपथगोदधिपर्वतानां । वहानगस्तसकलीकृतपातकोषः प्राप्नोस्मिनितिमतीव परां नमामि ॥ लोके यथेसितफलाई विधायिनी वा " पामरपतवएमितिपुस्तकामारे।

·२६८
हेमाद्रिः। [दानखण्डं ५अध्याय ।
मासाद्य कोहि भवदुःखमुपैति मत्यः ।
संसारदुःखशमनाय यतख कामं
त्वां कामधेनुरितिदेवगणा वदन्ति ।
श्रामन्चा शीलकुलरूपगुणान्विताय
विप्राय यः कनकधेनुमिमां प्रदद्यात् ।
प्राप्नोति धाम सपुरन्दरदेवजुष्टं
कन्यागणैः परिवृतं पदमिन्दुमौलः ॥
दानवाक्यमत्र तलापुरुषोतमूहनीयं, विप्रायेत्येकवचनर्मका
ग्निविधानपक्षे, अनेकाग्निविधानपक्षे तु प्रकृतिभूततुलापुरुष
दानवदाचायादीनां विभागव्यवस्था तदनन्तरं पुण्याहवाचन
वेदिस्थितदेयतापूजनविसर्जनानि कुर्यात् दक्षिणाविचारय
पूर्ववत् ।
इति मत्स्यपुराणोतो हिरण्यकामधेनुदानविधिः ।
व्यासउवाच।
राजविहेकामपि कामधेनुं
दद्यात् समुद्दिश्य तु केशवंखाम् ।
विप्राय वै सर्वगुणोपपत्रां
कला व्रत कच्छमनोहरैस्तु ॥
सम्यक् प्रदत्तम्तु गवां सहस्रः
सयमयस्त्र सहितय हमा।
काले फल याभते मनुष्यो
न कामधेनोय समं हिजेभ्यः ।
गतः सहस्रय तथा हयानां

·:
दानखाई ५अध्यायः
हेमाद्रिः।
सम्यक् प्रदत्तैय महादियानां ।
कन्यारथैर्वा करवाजियुक्तः
शतैः सहस्रः सततं हिनेभ्यः ।
दत्तैः फलैयं लभते मनुष्यः
समं तथा स्याबतु कामधेनोः।
यो जाह्नवीतीरगती हिमाद्री
सन्तप्यतेऽतीवतयः सदा वै॥
ब्रान पदं गन्तुमना विजेन्द्रो
नैतत् फलं त हि कामधेनोः ।
चान्द्रायणैः कच्छमहापराकै
संशुद्धाते पापयुतो मनुष्यैः ।
कार्तिक कृष्णपक्षे तु नरः प्रयतमानसः ।
एकादश्यामपोप्याथ नरी दिनचतुष्टयम् ॥
तेन सापयेहिपएं गयेन पयसापि वा।
नताशी गोरसैहव्यैः पूजयेन्मधुसूदनम् ।
गन्धपुष्पैः सुनैवेद्ये वस्त्राभरणकुण्डलैः ।
शहासिचक्रोद्यतबाहुविणी
गंदालहस्तस्य तु गाईपाएँ।
अर्घ प्रयच्छामि जनाहनस्य
थिया युतस्यापि धराधरस्य ।
थियः पति श्रीधरमेककान्तं
बोभिवासकान्तमिलि पुस्तकातरे पाह।

·हेमाद्रिः।
दानखण्ई ५अध्यायः।
थियः सखायं हि थियोनुकूलम् ।
नमाम्यहं श्रीधरसनियासम्
समञ्चितों में प्रददातु कामान् ॥
एवं पूज्य विधानेन थियायुक्तन्तु नामभिः ।
पृथक जागरणं कुर्यात् थिया साई जगत्पते ।
या देवो भार्गवं भेजे बालं सर्वत्रपूजिता ।
आयातु सा ग्रहे नन्दा सुप्रीता वरदा मम ॥
याद्भिरसं सदा देवी सनन्दा प्रत्युपस्थिता।
पायातु मे ग्राहे सा तु सुमीता वरदा सती ।।
सुरभी या भरद्वाज कामधेनुः सुकामदा । ।
सदा मजेदग्रहं सात्र ममायात सरार्चिता।
सुशीला कश्यपं या तु भेजे सर्वत्र कामदा ।
सा मै भवतु सप्रीता कामधेनु हे सदा ।।
सुमना या वशिष्ठन्तु समाप्य मुमुद शुभा ।
सा मै यह सदायातु कामदा वरपूजिता ॥
एवं पूज्य विधानेन प्रभाते विमले शुभे ।
शुक्लाम्बरधरासातः शुक्लमाल्यानुलेपनः ।
कृतनि यो पृष्टः कुण्डलाङ्गदभूपितः ।
अनुलिखे महीपृष्ठे कृष्णाजिनमुसंसृते॥
तिलप्रस्थेनवाकीर्ण चतुःवर्णविभूपित।।
चौमवस्ताविते शुभे मध्वाज्यपात्रसंयुते ।
कामधेनुः प्रपजिता रनि पुनकानरः।
चतुर्वस प्रपजिले इनि कचिन पाठ।

·२७१
दानखण्डं अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
शुभवस्वैः समात्य सवरत्नैरलंकताम् ।
सुवर्णशृङ्गों-सखुराञ्चतुष्कर्षा मनोरमाम् ।।
क्षीराधिययसोयेतां धेनुमन्वैस्तु पूजयेत् ।
या धेनुः सर्वदेवानामृषीणां भावितात्मनाम् ।
क्षीराब्धिनिर्गता या च सा मे भवतु सुस्थिरा।
तक्षीराभिषेकं च कृत्वा विष्णोः प्रयत्नतः ॥
समभ्यर्च यथा जयं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।
गावो ममाग्रतः सन्तु गावः पाये तु पृष्ठतः॥
गांवो मे हृदये मित्यं गवांमध्ये वसाम्यहम् ।
प्रामुखोदमुखौं वापि सितयज्ञोपवासिनीं ॥
इमान्वं प्रतियलीप देव देव जगत्पते ।
सवत्सालंकृतां धेनु गोविन्दः प्रीयतामिति ॥
एवं विप्राय तान्दद्यात् कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
अनुव्रजेच गच्छन्तं पदान्यष्टौ नराधिप ।
अनेन विधिना यस्तु कामधेनुं प्रयच्छति ।
सर्वकामसमृद्दार्थः स्वर्गलोके स गच्छति ॥
यहत्त्वा सकलां पृथो राहुग्रस्ते दिवाकरे ।
तत्फलं प्राप्यते राजन् कामधेन्वा न संशयः ॥
चिन्तामणि कामधेनु स्तथा भद्रघटो नृप ।
श्रीणि समफलान्याहुर्दानामि मुनिसत्तमाः ॥
ससावरान् सप्तपरान् प्रात्मानं चैव मानवः ।
शतजन्मकृतात्पापान्मीचंयत्यवनीपते।
पदे पदेऽखमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।
.

·२७२
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं अध्यायः
दानानाभव सापामुत्तमं परिकीर्तितम् ।।
सर्वकामप्रदम्यन्यं पापनं सर्वदं शुभम् ।
सर्वेषामेव पापानां जातामां महतामपि।
प्रायथित्तमिदं शस्तं कथितं वनणा नृप ।
ब्रह्मबिट चव शूद्राणां कर्त्तव्या यत्नती नृप ।
सर्वकामफलार्थाय कामधेनुरियं सतां
वृपाज्य-तिल-होमेन कामधन प्रयत्नतः ।
संकल्प प्रतिपाद्येह सर्वपृथोप्रदो भवेत् ॥
इति वह्निपुराणोताकामधेनुदानविधिः ।
अथ लिङ्गपुराणे ।
सनत्कुमार उवाच ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि हेमधेनुविधि क्रमात् ।
सर्वपाप-प्रशमनं देशदुर्भिक्षनाशनम् ॥
उपसर्ग-विनाशञ्च सर्वव्याधिनिवारणम् ।
निष्काणान्तु सहस्रेण सुवर्णेन तु कारयेत् ।
तईनापि वा सम्यक् तदर्भान वा पुनः !
शतेन वा प्रकर्तव्यं सर्वकार्येषु सुव्रतः॥
सर्वकार्ये विति अव्यक्तेषु अनुक्तमानेषु सौवर्णसम्पदेयेषु
सहस्रादिशतावरमानवमवधेयमिति इयं चौक्तिः प्रासनिकी वा-
तुलेमानान्तरमुक्तं ।
विपलादिसहस्रान्त हेमा धेनुं प्रकल्पये-
दिति।
* नृपनि पुनकान्नरे।

·२७३
दानखण्ड पूअध्यायः हेमाद्रिः।
शिवाय कामधेनुन्तु पलानां पञ्चभिःगतैः ।
यो ददाति महासेन राहुग्रस्त दिवाकरे।
तेन दत्तं भवेत्सर्वमाब्रह्मभुवनान्तिकम् ।
इति कालोत्तरमतम् ।
गोरूयं सखुरन्दिव्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ।
खुराग्रे विन्यमेव शृङ्गे वै पद्मरागकम् ॥
भुवोम्मध्ये न्यसेदिव्यं मौक्तिकं मुनिसत्तम ।
वैदूर्येण स्तनान् कालाशूलं नीलनिर्मितम् ॥
दन्तस्थाने प्रकर्त्तव्यं सर्वरत्नविभूषितम् ।
पशुवत् कारयित्वा तु वत्सं कुर्यात् सगोमनम् ॥
दशांगकेन कर्त्तव्यं सर्वरत्नविभुषितम् ।
कामिकेतु, तुरीयांशेन वत्सकइत्युक्तम् ।
पूर्बोतवेदिकामध्ये मण्डलञ्च प्रकल्पयेत् ॥
तन्मध्ये सुरभि स्वाम्य सर्वतः सर्वरलकाम् ।
सवमा सुरभि तब वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ।।
संपूजयेत्तु गायत्रया सवत्सां सुरभि पुनः ।
अथैकाग्निविधानेन होमं कुर्यात् यथा विधि ॥
समिदन्त्वाज्यभागेन पूर्ववत्शेषमाचरेत् ।
शिवपूजा प्रकर्त्तव्या लिङ्ग साम्य हतादिभिः ।
गामालभ्य च गायत्रा विप्रेभ्यो दापयेच तां ।
दक्षिणा च प्रदातव्या विंशबिष्क महामते ।
'गायना गोसावियाख्यस्तोत्रमन्त्रे णेत्यर्थः ।
गोसावित्रीतिमन्त्रण मन्वयीत विचक्षणः
.

·२७४
हेमाद्रिः।
[दानखण्ड पूअध्यायः॥
॥
इति वातुलोतो,
कामिकेतु।
घतायैः पूजयदेवं सहस्रकलशादिभिः ।
गामाराध्य तु गायत्रमा विप्रेभ्यो दापयेच्च ताम्
आचार्य पूजयेत् पूर्व केयूरकटकादिभिः ।
वस्तयुग्मञ्च दत्त्वातु विज्ञाप्य विधिपूर्वकम् ।
दक्षिणातु प्रदातव्या त्रिंगनिष्का महातपः ॥
त्रिंशनिष्कदक्षिणदानन्तु, एकाग्निपक्षविपयं, अनेकाग्नि
पक्षे तुलापुरुषवद्दक्षिण।
तदुक्तं शैवे।
अथैकाग्निविधान वा समिदाज्य' हविष्ययुक् ।
विंशनिष्कावरा देया गुरोरेकाग्निकल्पत इति ।
एकाग्निपक्षय स्वल्पवित्तविषयः ।
पूर्ववत् छषमिति, शेषमनुक्त किञ्चित् तदखिलं लिङ्गपुराणोक्त
। तुलापुरुषविहितमाचरेदित्यर्थः ।
कालोत्तरे। एतस्यास्तु प्रदाता यस्तेन दत्तं चराचरम् ।
विःसप्तकुल संयुक्तो विमानैर्दिव्यवस:
शिवलीक मवाप्नोति यावदिन्द्रायतुर्दश ।
तदन्ते चक्रवर्ती स्थात् ज्ञानघांस्तु शिवं ब्रजेत् ॥
इति नानाशास्त्रीयकामधेनुदानम् ।
अथ हिरण्यावाभिधानं सप्तमं महादानमालिस्यते ।
मत्स्य उवाच ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि हिरवासविधिम्परम् ।

·दानखण्ड, अध्यायः हेमाद्रिः। २०५ यस्य प्रसादा वन मनन्तफलमवुते । पुण्यं तिथिमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । लोकेगावाहनं कुर्यात्तुलापुरुपदानवत् ॥ ऋविग्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् । स्वल्पेश्येकाग्निवत् कुर्यादेमवाजिमखं बुधः । अवादिशब्देन देश-काल-वृद्धिथाड-शिवादिपूजा-गुरुऋविग्व- रण-मधुपर्कदान-वैदिकोपरिचक्रलेखन-वितानतोरणपताका-धि- वासनादि मत्स्यपुराणोक्ततुलापुरुषदानविहितं संग्टच्यते, खल्पेष्वे काग्निं वदिति, व्याख्यातं, स्थापयेवेदिमध्ये तु रुष्णाजिनतिलो. परि, कृष्णाजिननिहितद्रोणपरिमिततिलोपरीति विजेयम् । कौशयवस्त्रसम्बोतं कारयेदेमवाजिनम् । भक्तिस्त्रिपलादूईमासहस्रपलादुधः ॥ पादुकोपानहछत्रचामरासनभाजनैः। पूर्माकुम्भाष्ट कोपेतं माल्येक्षुफलसंयुतम् । शय्यां सोपस्करान्तहडेममार्तण्डसंयुताम् ॥ शय्यापस्करा विविधास्तरणोपधानवस्त्रफलपुष्पकुङ्कुमकर्पूरा- गुरुचन्दनतांबूलदयेणकऋतिकाचामरव्यजनासन एतदग्रस्थित पानासि मुट्रिकोपानहयुगलतानघटिकादिजलपात्रदीपिका वितानादयः, मार्तण्डसंयुतमिति, उपारूढ़सौवर्ण सूर्या कुर्यादित्यर्थः। पुत्रिकेति पुरुकास्तर ·: . २७६ हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः। सूर्यलक्षणमुक्त ब्रह्माण्डे । ततः सापधिनानम्रापितो वेदपुनवैः । इम मुचारयेन्मन्त गृहीतकुसुमाञ्जलिः॥ इहापि पूर्वेधुरधिवासनं विधाय द्वितीयदिवसे पूर्ववत् पुण्याहवाचनादि-पूर्णाहुतिपर्यन्तं कर्म, गुरुः समापयेत् । अध सापधिजलम्रात: शुक्लाम्बरी यजमानस्तिप्रदक्षिणी- सत्य वक्ष्यमाणमन्त्रमुदीरयेत् । नमस्ते सर्वदेवेश वेदाहरणलम्पट । याजिरूपेण मामम्मात् पाहि संसारसागरात् ॥ त्वमेव सप्तधा भूत्वा छन्दोरूपेण भास्करम् । यम्मात् भ्रामयसे लोकानतः पाहि सनातनः ॥ एव मुच्चार्य गुरवे तमसं विनिवेदयेत् । दत्त्वा पापक्षयाजानोर्लोकमभ्येति शाखतम् । गोभिर्विभयतः सर्वान् ऋत्विजयाभिपूजयेत् । सर्वधान्योपकरणं गुरवे विनिवेदयेत् ॥ सर्व गयादिकं कृत्वा भुनोतातेलमेव हि। पुराणथयणं तहत् कारवेदोजनादनु । दानवायरमन पूर्वयनुसन्धेयं, अनुप्तदक्षिणेषु सुवर्ण दधिणेति, यथा शतिसुवर्णदक्षिणा, विभवतां वविभवानुमारे मान् सदम्यादोविजय गोभिः पूजयेत्, सर्वधान्यापकरण- मिति, यिनियोगात् पूर्व धान्यमादनं गम्यते, गुरये मिदयेदिति, म्यम्पद्रय्यदाने प्राचार्याय अम प्रदाय ऋविग्मो यथागति सुयादि दद्याम् महसपनादिद्रव्यदाने तु प्रतिवहायस्था,

·दानखण्डं अध्यायः 1] हेमाद्रिः।
स्वल्पतरेवेकाग्निपक्षेऽपि द्रष्टव्या ततथ पूर्ववत् पुण्याहवाचन
देवतापूजनविसर्जनानि कुर्यात् ।
इमं हिरण्याखविधिं करोति यः
संपज्यमानो दिवि देवतेन्द्रः।
विमुक्तापापः स पुरं मुरार:
प्राप्नोति सिद्धरभिपूजितः सन् ॥
इति पठति य एतईमवाजिप्रदानम्
सकलकलुपमुक्तः सोऽश्वमेधेन भूपः। .
कनकमयविमानेनाकलोकं प्रयाति
त्रिदशपतिवधूभिः पूज्यते योऽथ पश्येत् ॥
यो वा शृणोति पुरुषोऽल्पधनः स्मरेता
हेमाखदानमभिनन्दयतीह लोके ।
सोपि प्रयाति हतकल्मपशुनदेहः
स्थानं पुरन्दरमहेश्वरदेवजुष्टम् ॥
इति मत्स्यपुराणोप्तो हिरण्यावदानविधिः ।
सनत्कुमार,उवाच ।
हिरण्याखादानं च वदामि विजयावहम् ।
अश्वमेधायुतश्रेष्ठ रहस्य शृणु सुबत ॥
अष्टोत्तरसहस्त्रेण अष्टोत्तरशतेन वा।
सत्वा खलक्षणैर्युक्त सालझारसंयुतम् ॥
शतसहस्रशब्दो, विहितोपलक्षणपरौ ।
शक्तिस्तिपलादूईमासहस्रपलावधि ।

·२०८
हेमाद्रि। [दानखण्ड अध्यायः।
अन्ये त्वेकाग्निवत् कुर्यात् हेम वाजिमखंबुध ॥
इति वातुलोतो।
पञ्चक याणकं सम्यक् रजतेन तु कारयेत्।
चतर्षु पदेषु मुखे च खे तोहयः पञ्चकल्याणक उचते ॥
सर्वलक्षणसंयुक्त साडैथ समन्वितम् ।
सर्वायुधसमोपेतं इन्द्रवाहनमव्ययम् ॥
तं मध्यदेशे संस्थाप्य तुरङ्ग सह णान्वितम् ।
उच्चैथवासमं ज्ञावा आनीयैव समवेत् ॥
मध्यदेशसंस्थाप्येति, एतहानप्रतिभूतलिङ्गपुराणोतातुला
पुरुपदानविहितवेदिकामण्डलमध्ये तिलोपरि तमख संस्थाप्य
उच्च थवसमनुध्यायन् पूजयेत् ।
तस्य पूर्वदिशाभागे ब्राह्मण वेदपारगम् ।
मुरेन्ट्रयुगा सम्पूज्य पञ्चनिष्कान् प्रदापयेत् ॥
तमख ब्राह्मणे भ्यर्चा प्रदद्यादिधिनैव तु ।
सुवर्णाख प्रदद्यात्तु आचार्यमथपूजयेत् ॥
यथा विभव विस्तार पञ्चनिष्करथापि वा।
दीनान्ध कपणा नाथ वाल वृद्ध कमा तुरान् ।
तोष दानेन ब्राह्मणाय विशेपतः ।
एतेन सापर्यवं लिङ्गंमूर्ति महेश्वरम् ।
सङ्ग्यापलगतं तस्य पयमात्वेवमेव हि ॥
बन संस्थाप्य विनम्यागुरुचन्दनः।
सम्पध्य प्रणिपत्याच देवदेवं क्षमापयेत् ॥
एतद्य कुरुते भत्या दानमरम्प मानवः ।
.

·२८० हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः इन्द्रनोलेन कुम्भेन * ध्वजरूपेण संयुतम् । लोकपालाष्टकोपेतं पनरागदलान्वितं । अब तिलानां रथस्य च परिमाणापेक्षायां पुरुपेच्या नियमः प्रशतो परिमाणायवग्णात्, केचित्त सविधानात् सुवर्णहस्ति रथा दिदानस्थितं तिलानां द्रोणपरिमाणत्वमिह पदन्ति । 'कूवरी, युगाधारकाष्ठं । ध्वजो दण्डः, स च रथस्य सौवर्णत्वात्सोवर्ण एव तथा चोपरिस्थितेन इन्द्रनीलमणिमयेन कलशेन युक्तः कर्तव्यः । लोकपाललक्षणमुक्त ब्रह्माण्डे, चत्वारा पूर्णकालगा धान्यान्यष्टोदशैव तु । कोयवस्त्रसंयुक्तमुपरिष्टादितानकम् ॥ माल्ये क्षुपलसंयुक्त पुरुषेण समन्वितम् । यो यतःपुमान् कुर्यात् शतनामाधिवासनम् । वितानमव पञ्चवर्ण, पुरुष इष्टदेवताकार सौवर्णरये स्थाप- नीयः, वस्त्रोपानहपाटुकाः । गोभिर्विभवतः साई दद्याच शयनासनम् । आभाराविपलादूई गत्रितः कारये दुधः ॥ 'भारः, पलसहसहयं, एतच्च सुवर्णमानं ध्वजपुरुपलोकपाला- खचक्ररक्षकसहितस्य वेदितव्यं । अष्टभीरयसयुक्त चतुर्भीरधवाजिभिः । हाभ्यामथयुतं दद्याडे मसिंहध्वजान्वितम् ॥ हैमेन सिंहाद्भितेनयुक्तमिति अष्टाक्षपक्षे, चतुरजपक्षे च इन्द्र नीलमयकुम्भो ध्वजे कार्य:, अखहयपचे हेमसिंहइति व्यवस्था । • कुम्तनेति पुम्नुकान्तरे। ७ ·'दानखण्डं अध्यायः 1] हेमाद्रिः। चकरचाभी तस्य सुरगस्थावधायिभो । पुण्यं कालं ततः प्राप्य पूर्ववत् भ्रापितो हिजैः। - शुलमाल्याम्बरो दद्यादिमं मन्यमुदीरयेत् ॥ चक्ररक्षी चसमोये अथारूढ़ापसिनीकुमारी कार्यो । तल्लक्षणमाह गोभिलः । विभुजी देवभिषजी कर्तव्यावखवाहनी । तयोरोषधयः कायादिव्या दक्षिणहस्तयोः । । पामयोः पुस्तको कार्यो दर्शनोयो तथा पिजेति ॥ 'पुण्यकालं, यजमानानुकूलं लग्नमूहर्तादिकम् । अवापि पूर्ववदधिवासनदिनादन्यदिवसे पुण्याहवाचनादि सकलकर्मसमाप्तो सवौंपधिजलसातो ग्रहोतकुसुमाञ्जलिः यज- मानस्तिःप्रदक्षिणीकृत्य वक्ष्यमाणं मन्त्र मुदाहरेत् । नमो नमः पापविनाशनाय विशात्मने वेदतुरगमाय। धामामधीशाय भयाभवाय . पापीघदावानल देहि शान्तिम् ॥ वस्वष्टकादित्यमरुदणानाम् त्वमेव धाता परमं निधानम् । यतम्ततोमे हृदयं प्रयातु धोकतानत्वमघोषनागात् ॥ इहापि दानप्रयोगसुवर्णदक्षिणादानऋविगाचार्यद्रव्यविभा- गखल्पकाग्निविधानादि पूर्ववदनुसन्धेयम्, ततः पुण्याहवाचन- देवतापूजन-विमर्जनादिकुर्यात् ।

·२८२
हेमाद्रिः।
[दानपए
अध्यायः
अथार्यणगीपथ ब्राह्मणे ।
ओं अथातो अखरविधिमनुममिप्यामः ।
सर्वपापापनोदन उदगयन प्रापूर्यमापपक्षेऽसापुण्ये नक्षत्रे-
थाप्रेरितोग्रहयुक्तो ग्रहणकाले षा अथ ऋविक प्रदानकालात्
सुवर्ण रथमानीय सधै शान्त्यदकेनाभ्युष्य यथोक्तमञ्जनाभ्यनु-
नानुलेपनं कारयित्वा, यासोगन्यान् सजवावध्य अग्निमुपसमा-
धाय अन्वालभ्याथ जुहुयादुदेहि शाजिबिति हाम्या, सूर्य चर्चा
थपयित्वा विपासहिं सहमानमित्यभिमन्वान्वालभ्याध जुहुयात्
रथं योक्तं युगमश्वीच सर्वशान्त्यदकेनामाव्य वा तरजम् वाजि
नित्यययोर्मूधि सम्पातान स्थालीपाकाद्यजेत् ! उदयते नम
इति नयभिमन्नैः नमस्कृत्य हिबानन्ते तर्पयेत् ।
सत्र श्लोको।
सापामय दानानां फलं यत्तत् प्रकीर्तितम् ।
तत्तदाप्नोति विप्रेभ्यो विधिनाखरथन्ददत् ॥
अनामयं स्थानमवाप्य देवेः
रस्लङ्घनीय सुसतं हिरणयम् ।
सुवर्णतेजाः प्रपिमुसापापो
रथै शरन् दिव्यति सूर्यलोके ॥
मत्स्यपुराणे।
इति तुरगरथ प्रदानमैत
अभय सूदन मन्त्र यः करोति ।
सकलकालुपपट लैर्विमुतादेहः
परममुपैति पदं पिनाकपाणेः॥

·दानखण्डं ५ अध्यायः ।। हेमाद्रिः देदीप्यमानवपुषा विजितमभाव- माक्रम्य मण्डलमखण्डलचण्डभानीः। सिद्धाङ्गनानयनपट्पदपीयमानो यताम्वुजाम्बुजमवेम चिरं सहास्ते ।। इति पठति भृणोति वा य इत्यम् । कनकासुरमरथमदानमेव । न स नरकपुरं ब्रजेत् कदाचि चरकरिपोभवनं प्रयाति भूयः ।। इति हिरण्यावरथदानविधिः। अथ हेमहस्तिरथाभिधानं नवमम् महादानमारभ्यते । मसापुराणे मत्स्य उवाच । अथातः संवदामि हेमहस्तिरथं शुभम् । यस्य प्रदानाभवनं वैष्णव्यं याति मानवः ॥ पुण्या तिधिमधासाद तुलापुरुयदानवत् । विप्रवाचनकं वाल्लोके भावाहनं बुधः ऋविग्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् । अत्राप्युपोषितं तह हाह्मणैः सह भोजनम् ॥ इहाप्यादिशब्देन देश-काल-बदिशादादि-सर्चमनुक्तं मत्स्य- पुराणोतातुलापुरुषस्थितं वेदितव्यं । उयोपित इति, उपवासा- शक्ती नामपि वैदितव्यम् । कुर्यात् पुष्परथाकारं काञ्चनं मणिमण्डितम् । इलभोभिर्विचिनाभियतुएकममनितम् !! लोकपालाष्टकोपेतं शिवानह्मसंयुतम् । ॥ , ·२८४ हेमाद्रिः। [दामखण्डं अध्यायः । . मध्ये नारायणोपेतं लक्ष्मीपुष्टिसमन्वितम् । 'पुप्परघा, झोड़ार्यो रथः, सचतुष्किकाकारेणोपर्याच्छादिती भवति वलयेभ्या लोकपालाययः, लोकपालबच्चशिवाकलक्षण- मुक्त ब्रह्माण्डे, मध्यसम्दः पूर्वापराभ्यां सम्यध्यारो, शियादीनामपि स्थानापेक्षायास्तेनैव निहत्तेः। नारायणादिलक्षणं पञ्चरावात् । नारायणी चतुर्वाहुः शङ्खचक्र तथोत्तरे। दक्षिणे तु महापध मीलनीमूतसबिभे । वामे श्रीवलकीहस्ता मुष्टिः पद्मकरा परेति ॥ कृष्णाजिने तिलद्रोणं कला संस्थापयेद्रयम् । तथाष्टादशधान्यानि भाजनासनचन्दनः ॥ दीपिकोपानहछत्रपादुकादर्पणान्वितम् ।' ध्वजेतु गरुडं कुर्य्यात् कूवराग्रे विनायकम् ॥ नानाफलसमायुक्ता उपरिटा हितानकम् । कौशयं पञ्चवर्णं च यम्बानकुममान्वितम् ॥ चतुर्भिः कलशे साई गोभिरष्टाभिरन्वितम् । चतुर्भिहयमात मुक्कादाम विभूपितैः । खरूपतः करिभ्याञ्च युक्तं कृत्वा निवेदयेत् । कुर्यात् पञ्चपलादूर्घ माभारादपि शशितः ॥ ध्वजेत गरुड़ पुर्यादित्यादि, ध्वजोदण्डः । गरुडलक्षणमुल नारदीये। ओं ऐन्द्रस्याग्रतः पक्षो गुड़ाफोगः कृताञ्जलिः । मन्यजानुगतो भूमी मूहीच फणि मण्डितः ॥

·दानखण्डं ५अध्यायः ।
ऐमाद्रिः।
२८५
पचिजको नरग्रीवस्तुङ्गानांसो नराङ्गका ।
हिबाहुः पचयुताय कर्तव्यो विनतासुतः ।।
अथ विनायकस्य ।
चतुर्भुजस्तिनेत्रश्च कर्त्तव्योऽत्र गजाननः ।
नागयज्ञोपवीतय शशाङ्कासतशेखरः।
दन्तं दक्षकरे दद्याहितीये चाक्षसूत्रकम् ।
तीये परशं दद्याचतुर्थे मोदकं तथा ॥
उपयंधोहस्तयोर्दन्तादि, देयमिति, कूवरोव्याख्यातः ।
'अम्मान कुसुम, पुष्पविशेषः ।
रूढ़ियौगिकमुपहरतीतिन्यायात् ।
महासहेति प्रसिद्धमेय ग्यते भारो व्याख्यातः ।
ध्वजगतदेवताच पञ्चपलादिपरिमितेन रथवत् कृतसवणे
नैव निष्पादनीयाः एवं सम्भारानुपकल्या पूर्ववदधिवासनं
विधाय दिवसेषु पुण्याहवाचनादिसकल' कर्मकाण्ड' समाप्य
सौंपधिजलैराचार्यो यजमानस्य सपनं कुर्यात् ।
ततो मङ्गलशब्देन नापितो वेदपुङ्गवैः।
निप्रदक्षिणमात्य राहीतकुरामाञ्जलिः ।
इममुच्चारयेन्मन्न ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ।
नमो नमः शङ्करपद्मजाकलोकेशविद्याधरवासुदेवः ।
त्वं सेव्यमे देव पुराण यज्ञतेजोमयस्पन्दन पाहि यस्मात् ॥
यत्तत्पदं गंधतमं मुरारेरानन्द हेतगणरूपमन्तः ।
योगैकमानसशोमुनयः समाधौ पश्यन्ति तत्वमसि नाथ रथे-
ऽधिकढ़ः।

·-प्राच- २८६ हेमाद्रिः। [दानसंगडं अध्यायः। वनावमेव भवसागरसंथिताना मानन्दभाण्डभृतमध्वरपानपाव। तस्मादधोपशमनेन कुर प्रसाद चामीकरभरघसाधवसमादानात् । मन्ने णानेन प्रणम्य यथा शतित सुवर्णदक्षिण मुपकल्पापूर्ववत् प्रयोगमुच्चार्य तं गजरचं प्रत्यक्षगजसंयुतं ब्राह्मसभ्यः प्रतिपादयेत्, प्राचार्यादीनामईचतुर्भागादिव्यवस्था तदनुचयाचान्येभ्योपि दानं, दीनानाथपूरणं चेति, प्रकृतिवदाचरणीयं, ततः पुण्याहवाचने रुते यजमानो वेदिसमीपं गत्वा देवतापूजां विदध्यात् । य॑स्तु विसर्ययेच्च, प्राधर्वगगोपथब्राह्मणे, अथातो हस्तिरथदान- विधिं वक्ष्ये। जातरूपमयं हाला रघं चक्रमशोभनम् । हस्तिभिः सप्तभियंतामयित्वा यथाविधि । अथवा चतुर्भिर्युक्त हेमं राजतमेव वा । अस्पष्टं दारुज वापि सर्वसम्भारपूरितम् । हस्तियुग्मेन सम्बीतं सौरभेययुगेन वा । भुड्ते सो व जन्मानि सप्तडीपां वसुन्धराम् । हस्तियुक्त चन्द्रमसि पोर्णमास्यमावास्ययोरन्यस्मिन् पुण्यतिथी हि हस्ति वा श्रुची देशे तन्वमित्युम प्राञ्चमिभमग्निमुपसमा धायान्वारभ्याथ जुहुयात् । सविने वाहा, पतगाय साहा, पाव कायस्वाहा, सहसरश्मये स्वाहा, मार्तण्डाय खाहा, प्रजापतये स्वाहा परमेष्ठिने वाहेतिहुत्वा हस्तिवर्चसप्रयता ० संथ मिति पुनकामनरे। - स्वाहा, विष्ण्वे ·. - दानखण्डं ५अध्यायः । हेमाद्रिः। २८७ हद्यश इति कलशे सम्पातानानीय युग योहारथमिति सर्य सम्प्रोक्ष्य यजस्यत्वामनसायुनज्मीति योजयेत् । अथान्तस्य वामनसा युनज्मि प्रधमस्य च उक्तमुहहो। भवोदुय धावतां युतायाधं दद्यात् स्यायुक्ताः सितपाहिर- एमयो यस्य रथः पथिभिर्वर्तते शिव शन्तीअग्ने वसुषिदा हिरएए- वहिरण्यपाणिः सविता नोऽभिरक्षतु । हहम्तिरथंयुक्त इस्तेन तददन्तरः । सधित स्थानमानोति दिव्यां कामजयां शुभाम् ॥ पुराण । प्रस्थं प्रणम्य कनकेन रथप्रदानं । या कारयेत्सकलपापविमुतदेहः । विद्याधरामरमुनीन्द्रगणाभिजुष्टम् । प्राप्नोत्यसो पदमतीन्द्रियमिन्दुमौलेः ।। फतदुरितयितानप्रोच लडिजाल व्यतिकरातदाहोदेगभाजोपि यन्धून् । नयति च पिटपौवान् रोरयादयशेषान् शत गजरथदानः भाखतं सद्म विष्णोः । प्रति हेम इम्ति रघदानविधिः। प्रध पसलाइलाग्य दगमं महादानमुपपायते । मत्स्य उवाच। अधात सम्पयस्यामि महादानमनुत्तमं । पक्षलागलयां नाम महापातकनागनम् । पुलां तिधिमधासाद युगादिग्रहणादिकाम् । भनिदानं नरोदयात् पक्षलागतकामितम् ॥ .

·२८८ चेमाद्रिः। [दानपगडं ५अध्यायः । कर्यट सेटकं वापि ग्रामं वा सस्यगालिनम् । निवर्तनं शतं वापि तदई यापि गलितः ।। सारदारमयान् सत्ता हलान् पच्च विचक्षणः । सर्वोपकरणैर्युक्तांस्तधान्यान् पच्च काचनान् ॥ वावंटादिस्वरूपं मार्कण्डेयपुराणे। सोत्सैधवप्राकार सर्वतः खातकावृतम् । योजना ई विष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् ॥ तर्दैन तथा खेटं तत्पादनञ्च कवंटम् । तथा शुद्धजनप्रायाः सुसमृदरुपीपलाः ॥ क्षेत्रीपभागभूमध्ये यसति ग्रामसंजितेति । निवर्तमानन्तु सप्तहस्तेन दण्डेनेत्यादि वक्ष्यति । 'सारदारूणि' शाकेगुदीचन्दनप्रभृतीनि, 'उपकरणानि' युग- योक्कफालरज्जुमाननादीनि। छपान् लक्षणसंयुतान् दशैव च धुरन्धरान् । सुवर्णशृनाभरणन् मुनालाङ्ग लभूषणान् ॥ रौप्यपादापतिलकान् रशकोशेयभूषितान् । स्रग्दामचन्दनयुतान् , शालायामधिवासयेत् ॥ वृपलक्षणानि मुशीलत्त्व वरुणत्वम् इन्द्रियत्वम् अरोगित्वम् क्लेशसहत्वमित्यादीनि । 'अग्र, ललाटदेशः, ततय रौप्यपादान् रौप्यललाटतिलका रीति। पर्जन्यादित्यरुद्रेभ्यः पायसविर्वपेञ्चरम् । एकस्मिन्नेव कुण्ड़े तु चरुमम्मै निवेदयेत् ॥ . अम्मथचन्दन युनामिति पुस्तकान्तरे पाट ! 1 ·२८८ दानखण्डं ५अध्यायः ।] हेमाद्रिः । पलाशसमिधस्तहदाज्य कृष्ण तिलांस्तथा । इहापि पूर्ववदधिवासनादि विधाय तदन्यदिवमे पुण्याह- वाचनं कृत्वा अग्निकुण्डेषु ऋलिगुपवेशनादिकम्शेपं समापयेत, किन्यारोवायं विशेषः, तुलापुरुपोक होमे विहितशेपालि- जामन्यतमं गुरुरादिशेत् स एक एव ऋविगे कस्मिन्नेव कुण्डे पर्जन्यादित्यरट्रेभ्यस्तलिङ्गमन्च : पायसंचरुप्रभृतिद्रव्येणाष्टोत्तर- : सहसं जुहुयात् । तुलापुरुषवत् कुर्य्यालोकेगाबाहनं बुधः । ततो मङ्गलशदेन शुक्लमाल्याबरोबुधः ॥ पाहूय दिजदम्पत्वं हेमस्वागुलीयकैः । कोयवम्बकट कैर्मणिभिध विभूपयेत् ॥ शय्यां सोपस्करान्दद्यानुमेकां पम्बिनीम् । तथाटादशधान्यानि समन्तादधिवासयेत् ॥ ततः प्रदक्षिणोलल्य गृहीतकुसुमाञ्जलिः। इममुचारयेम्मन्त्रमथ सर्व निवेदत् ।। लोकेगावाहनमित्युपलक्षणम् । अत्र हि देग-काल-विवाद-शिवादिपूजा-बामणवाचन-गुरु- ऋत्विग्वरण-मधुपयंदान-कुण्डमण्डपवेदिकापितान-चक्रलेखन-तो- रएपताकादि मास्यपुराणोशातुलापुरुषविहितं ग्रहते। तत इति, होमानन्तरं सौंपधिजनमातः शुलाम्बरधरोदद्या- दित्यन्वयः, आइय हिनदम्पत्यमिति, मकल कमेनियुक्तस्य गुरी- दक्षिणान्तराप्रतीतेः सनिहितपरित्यागे कारणाम.वात् हिज- गप्दस्याविरोधाच सकलवस्य गुरोरेव दातव्यमिति गम्यते,

·२८.
हेमाद्रिः। [दानखण्ड अध्यायः ।
तदनुजयाचान्येभ्यापि देयमिति, म्बल्येबेकाग्निविधानमपि वोडव्यं,
शय्योपस्करा हिरवावदाने व्याख्याताः ।
प्रथमन्व:।
यस्माद्देवगणाःसबै स्थावराणि चराणि च ।
धुरन्धराङ्गे तिष्ठन्ति तस्मात् भक्तिः गिवेऽस्तु मे ॥
यस्माञ्च भूमिदानस्य कलान्नाहन्ति पोडशीम् ।
दानान्यन्यानि मे भक्ति धर्मएव दृढ़ा भवेत्
इति मन्त्रमुहार्य यथामक्ति दक्षिणामुपकल्पा पूर्वप्रयोगेण
प्रतिपादयेत्, ततय पुण्याहवाचन-देवतापूजन-विसर्जनानि ।
दण्डेन सप्तहस्तेन विंशबण्डा निवर्तनम् ।
विभागहीनं गोचर्ममानमाह प्रजापतिः ।
मानेनानेन योदद्यानिवर्तनगतं
बुधः
विधिनानेन तस्याशु चोयते पापसंहतिः॥
तदर्दमपि वा दद्यादपि गोचर्ममात्रकम् ।
भवनस्सानमात्रम्वा सापि पापैः प्रमुच्यते ।
यावन्ति लागलकमार्गमुखानि भूमे-
र्भापाम्पतेर्दुहितुरङ्गजरोमकाणि ।
तान्ति शङ्करपुरे स समा हि तिष्ठे
भूमिगदानमिह यः कुरुते मनुष्यः ।
गन्धर्ब-किन्नर-मुरासुर-मिड-स.
राधूतचामरमुपेत्य महहिमानम्छ ।
संपूज्यते पिट-पितामह वन्ध-युक्त
•महदिमानरिति कक्षित पाठ।
-

·.
.
दानखण्डं ५अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
शम्भोः पुरं ब्रजति चामरनायकः सन् ।।
इन्द्रत्वमप्यधिगतं क्षयमभ्युपैति
गा-भूमि-लागल-धुरन्धरसम्पदानात् ।
तस्मादधौघपढलक्षयकारि भूमे
दर्दानं विधेयमप्यतिभूतिभवोद्भवाय ॥
इति योमस्त्यपुराणातः पञ्चलाङ्गलक दानविधिः
थीभगवानुवाच ।।
अतापरं प्रवक्ष्यामि दानमप्यद्भुतं तब ।
येन दत्तेन राजेन्द्र सर्वदानप्रदाभवेत् ॥
सर्वपापप्रशमनं सर्वसौख्यप्रदायकम् ।
संयुक्तहलपंजयायदानं सर्चफलप्रदम् ॥
पंक्तिर्द यहला प्रोक्ता हलस्य स्याच्चतुर्युगम् ।
सारदारुमयान्याहुदलानि दश पण्डिताः ॥
सौवर्णपट्टनहानि रनवन्ति शुभानिच । ।
युवानो वलिनीभव्यावा हीनान् खलंकतान् ।
“वस्वकाञ्चनपुष्यैस्तचन्दनादिग्धमस्तकान् ।
भद्राङ्गान्योजयेत्तेषु लागलेषु वृपान्” पुमान् ।
योत्राणि युगलग्नानि सहपाणि च कारयेत् ।
प्रतोदकोलिकावन्धसर्वोपकरणानि च ॥
एवंविधैहलैः कुर्य्यासंयुक्त दलपंक्तिकां ।
खेटकं कर्बट वापि ग्राम वा सस्यशालिनं ।
चतुर्गवमिति पुस्तकान्तरे पाठः।

·२८२
हेमाद्रिः। [दानखण्ई अध्यायः ।
निवर्तनमतं वापि तदई वापि कन्पयेत् ।
एवं विधां पर्वकाले दद्यात् प्रयतमानसः ॥
कार्तिक्या वाथ वैशास्यामुत्तरेत्वयने तथा ।
जन्मती ग्रहणे वापि विपुवे चाथ दापयेत् ॥
ब्राह्मणान् वेदसम्पवानन्यनागान् स्खलस्वतान् ।
थोत्रियांश विनीतांय दलसंख्यानिमन्वयेत् ॥
दशहस्तप्रमाणेन कारयेन्मण्डपं बुधः ।
पूर्वेधुः कुण्डमैकश्च हस्तमात्रञ्च शोभनम् ॥
तव व्यातिभिहेरमं कुर्युसे दिजसत्तमाः ।
पजन्यादित्यस्ट्रेभ्यः पायसविपेचरुम् ॥
पलाशसभिधम्तहदाज्य कृष्णतिला म्तथा ।
आवास्य च ततः पंति धान्यमध्यगतां शुभाम् ॥
ततः सर्वसमीपे तु म्रातः शुलाम्बरः शुचिः ।
हलपति योसयित्वा मजमानः समाहितः॥
घडतूर्यनिनादैय ब्रह्मधोषैः सपुष्पातः ।
इममुचारयेन्मन्वं गृहीतकुसुमाञ्जलिः॥
यस्माद्देवगणाः सर्वे हले तिष्टन्ति सर्वदा ।
वृषस्कन्धे सन्निहितास्तस्माइतिः शिवेऽस्तु मे ॥
यस्माच भूमिदानस्य काला नाहन्ति पोड़शौम् ।
दानान्यन्यानि मे भप्तिईम चाम्तु सदा दृढा ।
एवमुक्त ततः पंति प्रेरयेद्योहिंजोत्तमः ।
बोजानि सर्चरत्नानि सुवर्ण रजतं तथा ॥

·२८३
दानखण्डं ५अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
यायानिवत्तनं यावत्ततस्तु विरभेदुधः ।
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा विप्राणां प्रतिपाद्य च ॥ :
सदक्षिणविधानेन प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥
अनेन विधिना यस्तु दांनमेतत् प्रयच्छति।।
एकविंशत्कुलोपेतः स्वर्गलोके महीयते ॥
सप्तजन्मानि दारिद्र दौर्भाग्य व्याधयस्तथा ।
न पश्यति च भूमेय तथैवाधिपतिर्भवेत् ॥ ,
दृष्ट्वात दीयमानन्तु दानमेव युधिष्ठिर । .
आजन्मनः कृतात् पापात् मुच्यते नात्र संशयः ॥ -
दानमेतत् पुरा दत्तं दिलीपेन ययातिना।
शिबिना निमिनाचैव भरतेन च धीमता। ,
तेऽद्यापि दिवि मोदन्ते दानस्यास्य प्रभावतः ".
प्रयत्नेन महीपाल दानमेतबृपोत्तम ।
दातव्यं भक्तियुक्तीन स्त्रिया वा पुरुषेण वा ॥
यदि पंक्तिनविद्येत पञ्चचत्वारि वा नृप ।
एकमप्युक्त विधिना हलं देयं विचक्षणैः ॥
यावन्ति लागलमुखोत्थमृदा रजांसि
यावन्ति चात्र सुधुरन्धररोमकाणि ।
तावन्ति शङ्करपुरे स युगानि तिष्ठत्
पङ्क्तिप्रदानमिह यः कुरुते मनुष्यः ।।
युक्तां हयै-रतिबलै-हलपंक्तिमनाम्
पुण्यहि भक्तिर्माहतां हिजपुगवानां ।
. दापयत्तपोचम इति कचिन पाठः ।
.

·२८४ क्षेमादिः। [दानखण्डं अध्यायः। इच्छन्ति ये सुततिनोवसुधासमेता म्तेभूभुजामुखमुपेत्य भवन्ति भव्याः । इति भविष्योत्तरीतोहलपंक्तिदानविधिः । प्रथैकादशधरादान महादानमुपवर्यते । थीमत्स्यपुराणे मत्स्य उवाच । अथातः सस्प्रवक्ष्यामि धरादानननुत्तमम् । पापचयकरं नृणाममङ्गल्यविनाशनम् ॥ कारयेत् पृधिनी हैमों जम्बहीपानुकारिणीम् । मर्यादापर्खतवती मध्ये सेरुसमन्विताम् ॥ लोकपालाष्टकोपेतां नववर्षसमन्विताम् । नदीनदशतीघेतामन्ते सागरपिताम् ॥ 'अनुकारिणीम्, सहशीमित्यर्थः। इह हि जम्बुद्वीपसी कुर्यादित्युक्ते निखिलनगनगरसरोवरव- नाद्यन्वितमहीसादृश्यमामो मर्यादापर्वतवतीमित्यादिना तावन्मा- जान्वितधरखनुकार इति गम्यते । इतरथा सामान्येनैव तदव- गतेर्विशेपानर्थक्यप्रसगात्, तदयमर्थः हेमों पृथौं कुर्यादित्युक्त सप्त- होपवत्या:* प्रसङ्गे जम्बुढीपानुकारिणीमित्युच्यते तत्रापि नाना- पर्वतावितानुकारप्रसङ्गे मर्यादापर्वतवतीमिति" तथासति मेरो- रनुकरणमाप्ती मध्ये मेरुसमन्वितामिति नानादेवगणानिहत्त्वर्थ नोकपालाटकोपेतामिति, एवं च संस्थेयपक्षाश्रयण पुराणा- * सादोपवत्याः करशप्रमो इनि चित् पाठः । + मक्षेपपचापय इति वा पादः।

·२८५ दानखण्ड ५अध्यायः ।] हेमाद्रिः । न्तरोपदतिधर्मचतुष्टयादिपक्षपरिग्रहणवानियत्यत्त्वर्थ' नवर्ष- समन्वितामित्युच्यते। तब जम्बुद्वीप मुपवर्णितं विष्णुपुराणे । नववर्षन्तु मैत्रेय जम्बूद्दीपमिदं गया । लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात्कथितं तव ॥ जम्बुद्दीपं समात्य लक्षयोजनविस्तरः । मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षीरोदधिर्वहिः ॥ जम्बुद्दीपः समस्तानां हीयानां मध्यतः स्थितः । तस्यापि मेरुमैत्रेय मध्ये कनकपर्चतः । चतुरगीतिसाहस्रयोजनैरस्यचोच्छयः । प्रतिष्ठा पोड़गाइम्साहात्रिंगभू भिं विस्तृतः ॥ मूले पोड़गसाहस्रो विस्तारस्तम्य सव्वत: ॥ पुराणान्तरे तु, अष्टपष्टियोजनोचाय इत्युक्त । तथा। मेरोयहिंगंतत्र नवसाहस्रविस्तृतम् । इलाहतं महाभागयत्वारथानुपर्वताः । विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छिताः । पूर्वग मन्दरोनाम दक्षिणे गन्धमादनः । यभ्राजः पयिम पार्ने मुपासयोत्तरेम्मृतः ॥ मर्यादापब्बतातु, ब्रह्माण्डे पुराणे दर्शिताः । जाठरोटेयकूटय पूर्वग्यान्दिगि पर्वती। तो दक्षिणोत्तरायामावानीलनिपधायतो। • RAA रति पुमकासरे।

·२८६
हेमाद्रिः। [दानखण्ड अध्यायः ।
वौलासोहिमांश्चैव दक्षिणे वरपर्वती।
पूर्वपञ्चायताधतावर्णवान्तव्यवस्थिती ॥
त्रिशृङ्गोजारुधिथैव उत्तरी वरपर्वती
पूर्वपञ्चायतवितावर्णवान्तव्यवस्थितौ ।
निपधः पारिजातच पथिमो वरपर्वतो।
तो दक्षिणोत्तरायामावानीलनिपधायतो ।
नीलनिपधपर्वतौ त, अग्रे वक्ष्येते ।
लोकपालाष्ट कोपेतामिति, लोकपाला इन्द्रादयोऽष्टी, तेयां
लक्षणं पूर्वमुक्त ब्रह्माण्डदाने, तत्सनिवेशाथ मैरोरुपरि प्रद.
क्षिणक्रमण पूर्खादिदितु कर्तव्याः,
नववर्षसमन्वितामिति ।
बीपवर्णनञ्च, ब्रह्माण्डपुराणे ।
उत्तरं यत्समुद्रम्य हिमाद्रिश्चैव दक्षिणम् ।
एतदै भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥
भारतं प्रथम वर्ष ततः किंपुरुषं स्मृतम् ।
हरिव तथैवान्यं मेरोईक्षिणतोद्विज ॥
रम्यकं चोत्तरेवर्ष : तस्यैवानु हिरण्मयम् ॥
उत्तराः कुरवश्चैव यथा वे भारतं तथा।
मेरो: पूर्वेण भद्राश्च केतुमालं च पश्चिमे ॥
वर्षे हे तु समाख्याते तयोर्मध्यमितावृतम् ।
नवसहसमतेषामेकैकं हिजसत्तमाः
चौतरवर्षमिनि पुम्नकानरे।

·हानखण्ड ६अध्यायः ।] हेमादिः। तथा। हिमवान् हेमकूटश्च निपधथैव दक्षिणे । नोलः खेतथ शृङ्गीच उत्तरे वर्षपर्वताः ॥ सहस्रहितयोच्छायाम्तावहिस्तारिणश्च ते । लक्षप्रमाणो हो मध्ये दशहौनास्तथापरे ।। लक्षप्रमाणावित्यादि, इलाहतस्योभवपार्श्वयर्तिमौ नीलनिषधी दो पर्वती दैया लक्षगुणो विजेयो, तहायवत्तिनो खेतहेमकूटी नवतिसहस्रयोजनप्रमाणो विज्ञेयो, तथा तहाह्यस्थिती शृङ्गीहिम- यन्ती अशीतिसहस्रयोजनप्रमाणावित्यर्थः । अत्र युतिरुता मत्स्यपुराणे, होपस्य मण्डलीभावात् हासद्धिः प्रकीर्तितेति । ब्रह्माण्डपुराणे। मेरोस्तु पश्चिमे भागे नरसाहस्रसम्मिते ।. चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि गन्धमादनपर्वतः ॥ चत्वारिंशसहस्राणि परिहदो महीतलात् । सहस्रमवगाहे तु सति हिगुणविस्तरः । पूर्वण माल्यवान् शैलस्तत्प्रमाणः प्रकीर्तितः ॥ अत्र शतसहस्रादियोजनपरिमाणानां पृथिव्यादीनां कर्तुमग- क्य वात् योजनसहस्रस्थाने अर्धाङ्गलादिमानं परिकल्प्य यथोक्ता संख्यातारतम्यमनुष्ठेयं । नदोनदशोपेमिति, नद्यो भागीरथो- प्रभृतिकाः, नदाः शोणादयः, तेषां साकल्येन विधातुमशक्यत्वात् यावच्छक्यमनकारः कर्तव्यः । अन्ते सागरवेष्टितामिति, यद्यपि यावत्परिमाणा प्रयो तावानेव सागर तथा न्यनुकारमानोपदेगात् शक्यानुकारमात्रमाचरणोयं । • लचप्रमाणाविति पुस्तकान्तरे। (२८) ·२८८ हेमाद्रिः । [दानखण्ड ६अध्यायः। महारबसमावीणी वमुरुद्रार्कसंयुता। हेम्नः पलसहस्रेण तदई वाघ शक्तितः ।। शतवयेण वा कुर्याद्विशतेन यतेन वा । कुर्यात्पञ्चपलादूईमगतोपि विचक्षणः ॥. तुलापुरुषवत् कुर्यात् लोकेशावाहनम्बुधः । ऋविमण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् ॥ वेद्या कृष्णजिनं कात्वा तिलानामुपरि न्यसेत् । तथाष्टादश धान्यानि रसांय लवणादिकान् ॥ तथाष्टी पूर्णकलशान् समन्तात्परिकल्पयेत् । वितानकञ्च कोशेयं फलानि विविधानि च । तांशकानि रम्याणि योखण्डशकलानि च । इत्येवं रचयित्वा तामधिवासनपूर्वकम् ॥ शुलमाल्पाम्बरधरः शुलाभरणभूषितः । प्रदक्षिणं ततः कृत्वा ग्रहीतकुसुमाञ्जलिः ॥ महारत्नेत्यादि, महारत्नानि, माणिक्यप्रभृतीनि. परिभापायां दर्शितानि, वसुरुद्रार्करूपमुक्त ब्रह्माण्डदाने, आच्छादनादिकमि- त्यादिकशब्देन देश-कानतियाद्ध-शिवादिपूजा-बामणवाचनां. धिवासनादिसर्व तुलापुरुषोत्तमनुठेयं, पूर्णकलगान् सग्गन्धपञ्च- रत्नांकुरचूतपल्लवान्वितानित्यवधेयं, वितानं पञ्चवर्णमिति, प्रदक्षिणं कन्वेति, त्रि:प्रदक्षिणमाहत्येत्यर्थः, प्रदक्षिणादिकंच द्वितोयदिवसे पूर्णाहुत्यन्तकर्मशेषप्तमाप्ती सर्वोषधिस्रानानन्तर- मनुसन्धेयम् । पुण्यकालमथासाद्य मन्वानेतानुदाहरेत् ॥ , ·दानखण्डं ६अध्यायः । हेमाद्रिः। नमस्ते सर्बदेवानां लमेकं भवनं यतः। धात्री च सर्वभूतानामतः पाहि वसुन्धरे। वमन् धारयसे यस्मात् वसुचातीव निर्मल। वसुन्धरा ततोजाता तस्मात्याहि भयादलम् ॥ चतुर्मुखोपि नोगच्छेद्य मादन्नं तवाचलें । अनन्तायै नमस्तस्मात् पाहि संसारकस्मात् । त्वमेव लक्ष्मीर्गोविन्द शिव गौरीति संस्थिता। गायत्री ब्रह्मणः पार्य ज्योत्स्ना चन्द्र रवी प्रभा॥ बुद्धि हसतो स्याता मेधा मुनिष संस्थिता। विखं व्याय्य स्थिता यस्मात्ततोविश्वम्भरा मता॥ जि: तितिः क्षमा क्षीणो पृथी वमुमती रसा। एताभिर्मूर्तिभिः पाहि देवि संसारसागरात् ॥ एव मुचार्य तां देवों ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ॥ . धराई वा चतुर्भागं गुरवे प्रतिपादयेत् ॥ शेषञ्चैवाय ऋत्विग्भ्यः प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥ अत्रापि पूर्ववहानवाक्यमुच्चार्य जलपूर्व दानमाचार्यानुजया. अन्येभ्योपि दानं दीनानाधपूरणं, स्वल्पेलेकाग्निविधान, भूमि- पतिकर्तव्ये कर्मणि ग्रामादिदक्षिणादानं अगताकत के यथागक्ति सुवर्णदक्षिणादानमित्यनुसन्धेयं, अथ ब्राह्मणवाचनानन्तरं देव- तापूजनविसर्जनानि कुर्यात् । आथर्वणगोपथवागणे, अथ रोहिण्यां स कल्पामुपोषितो ब्रह्मा यथाबीजरसरत्नगन्धावकोण. * भाम पतिकर्नु के इति पुस्तकान्तरे।

·हेमाद्रिः। [दानम्बरई ६अध्यायः । तोर्योदवापूर्णकालगमभिगष्टाभिषेकमन्वयं घोप्तोतारमभिषिञ्चति व्रतेन त्व व्रतपत इति व्रतमुपैयायाचितायनावधःशायिनी भवतो व्रतोपचारं यथागत्ये करावं पञ्चरावं वा हादशरात व्रतचरित्वा पोस्ते तन्त्रमाज्यभागान्त कृत्वान्वारभ्यायाज्यं जुहुयात् कामसूत कालमुक्त पुरुषमुक्तमित्यथ सुवर्णमयों भूमि भूमेः प्रतिशतिं गोचम्ममात्रां कृत्वानीय वेद्युबरतोस्यां वेदिमि- त्युपस्थाप्य गिरयस्ते पर्वता इति पर्वतानवस्याप्य हिरण्यरज तमणिमुक्ताप्रवाल कादिभिरापशोभयेवदहः संप्रयतोरिति साम- न्दसानेति नदी यान्पयित्वा रसैश परिपूरयेत् अपरमग्रमसि समु- इन्वाभ्यवसृजामीति समुद्रान् वनस्यतिः सह देवै नचायगनिति वृहम्पतिर्ने ति वनस्पतीनन्यांश्च यजे त्वा मनसा सङ्कल्पयेन्मनसा सङ्कल्पवतीह भवति निधी बिभ्रतीति नमस्कारयित्वा सत्यं वृह स्पत्यनुवाकोये देवासोदिव्येकादशस्थेति पुण्याहं वाचयेत् संस्थाप- येन च दिवो देवजतेनेत्यभिमन्चर ब्राह्मणेभ्यो दद्यादातुरेपास्म- रोहिणीकामं निकामं वा दुःख इति । यथा रोहन्ति बीजानि हलाकष्टे महीतले । एवं कामाः प्ररोहन्ति प्रेत्य हि मनसा सदा । सर्वेषामेव दानानां यत्फलं समुदाहृतं । तत् प्राप्नोति च विमेभ्यो दत्त्वा भूमि यथाविधि ।। अथ मत्स्यपुराणे। अनेन विधिना यस्तु दद्याडेमधरां शुभाम् । पुण्यकालेतिसंप्राप्त म पदं याति वैष्णवं ॥ ०नप्रापमधिनि पाठान्तर ।

·.
दानखण्ड अध्यायः । हेमाद्रिः।
विमानेनार्कवचन किङ्किणीजालमालिना।
नारायणपुरङ्गला कल्पनयमथी वसेत् ॥
पुत्रपौत्रप्रपौवांय तारयेदेकविंशतिम् ॥ ?";
इति पठति य इत्थं यःशृणोति प्रसङ्गा::
दपि कल्पविमानैर्मुक्तदेहः समन्तात् ।.....
दिवममरवधूभि र्याति संप्रार्थमानः ।
पदममरसहस्रैः मेवितं चन्द्रमौलेः ॥
इति धरादानविधिः।
लिङ्गपुराणे, सनत्कुमार उवाच ।
सुवर्णमेदिनीदानं प्रवक्ष्यामि समासत.।।
पूर्वोक्लदेगकालेतु कारयेमुनिभिःसह ॥
लक्षणेन यथापूर्व कूपे वा मण्डपेऽथवा ।
मेदिनों कारयेदिव्यां सहस्रेणापि वा पुनः ॥
एकहस्तेन कर्त्तव्या चतुरस्रा सुशोभना ।।।
सप्तदोपसमुद्राः पर्वतैरपि संयुता ॥
सर्वतीर्थनगोपेता मध्ये मेरुसमन्विता।
अथवा मध्यतो होपं नवखण्डं प्रकल्पयेत् ॥
पूर्ववन्निखिलं सत्वा मण्डले वेदिमध्यतः ।
सातभागेकभागेन सहस्राविधिपूर्वकम् ॥
ब्राह्मणेभ्यः प्रदातया दक्षिणा पूर्वचोदिता ।
सहस्रकलशाद्यैव शङ्करं पूजयेच्छिवम् ॥
सुवर्णमेदिनी प्रोता लिङ्गेऽस्मिन् पर्वतं मतम्
'मुनिभिः, नियताम्मभिर्विप्रैः सहत्यर्थः ।
..

·३०२ हेमादिः। [दानखण्ड अध्यायः । महोण, पलानामितिज्ञेयं, हेन: पलसहस्रणेत्यादि पञ्चप- लाटूई कुर्यादिति मत्स्योतः, साच एकहस्तमिता चतुरस्ता सप्त- होपवतो कार्य्या, अयति पक्षान्तर, स्वल्पद्रव्याभिप्रायं तदेवाह सप्तभागैकभागेन, सहस्रादिति सहस्रसप्तमांगेन, नवखण्ड जम्बहीपमात्रां कल्पये दित्यर्थः, बामणेभ्य इति, बहुत्वमनेकाग्नि पक्षविषयं, पूर्ववदिति, निङ्गपुराणोक्ता तुलापुरुपदानवदित्यर्थः कालोत्तरे, पृथियोदानमेवात्र शृणु लेशेन परमुख । उत्तमा मध्यमा कन्या पृथिवी विविधा भता॥ शताईकोटिविस्तारातून्तमा परिकीर्तिता।' सप्तद्दोपावसानात मध्यमा समुदाहता ॥ जमहोपावधिः र: कन्या विविधां परिकल्पयेत् । उत्तमाः पञ्चभिर्भारैः काञ्चनेन प्रकल्पयेत् ॥ सहस्रहितयेनैव वान्या द्वादशपर्वताः । तदर्भात्तारजम तथा पद्मं समादिशेत् ॥ हादगपर्वतास्तु कालोत्तरोकारत्न मेरुदाने द्रष्टव्याः, तारज- काध्यकत, उत्तमा कथिता पृथो त्राशन मध्यमा मता। कन्यकात विभागेन विहान्या कूर्मपहजे॥ ऋग्य जुःसामगानान्तु शिव- भतोपु : निक्षिपेत् । चतुष्पादषटपदार्थसंहितापाठकायच । तस्य पादः प्रदातव्यः पृथी कूर्मकजेषु च । मेपेषु च यथान्यायं ज्ञानं नाला निवेदयेत् । सूर्यस्य ग्रहणे वत्सं शिवम्याग्रे निवेदयेत् ॥ ७ निर्वदिनि पाठ पुस्तकान्तर।

·। दानखण्ड ६अध्यायः ] हेमांद्रिः। मरवत् कल्पयेत्तत्र पर्वतांय त्रयोदश । र, सहस्रेण पलामान्तु तत्र मैर प्रकल्पयेत् ॥ सहसहितयेनैव कल्पा हादशपर्वताः । चतुःगतसमायुताः प्रत्येकन्तु ग्रहाः स्मृताः ॥ तथैय राशयः कल्पया नक्षत्राणि तदईतः ।। होपाय ग्रहयत्कल्या जम्युसंज्ञादिकास्ततः । क्षाराद्यस्तु तथा सा देवयोन्यष्टक तथा । मृगाद्याथ यथा यह वो ब्रह्मादयस्तथा । पातालसतर्क कल्या भूलॊका दिवमप्तकं । सहस्रखण्ड कर्मच नवखण्डं कजोद्भवं ।। एवं कल्पां शिवस्याग्रे शिवविप्रेषु दापयेत् ॥ सुव्रतेवहताने वेदसिद्धान्तयेदिए । दातव्या पृथिवो तेषां बहुरूपं स्मरंम्तथा ॥ बहूनि अघोरबोरतराणि रूपाणि यस्थासौ बहुरूपी अघोर- मन्तः। अधोरेभ्योऽथघोरेभ्यो घोर घोरतरेभ्यः सर्वतःसर्वेभ्योनमन्त अम्तरुद्ररूपेभ्यः राहुणा ग्राह्यमाणेतु सूर्यविम्वेतु निर्वपेत् । एवं सङ्कल्पा विधिवच्छिवस्याग्रे प्रदापयेत् ॥ परमाणवोयावन्तो ब्रह्माण्डस्य भवन्ति हि। तावत्कल्पसहस्राणि शिवलीके महीयते। पितरस्तम्य नन्दन्ति दलनि च यथारम् । रुद्रायुर्यावदन्ते च रुद्रलोके वसन्ति च ॥ : ! , .

·हेमाद्रिः। [दानसगडं अध्यायः ।
महोभजस्तदन्ते तु शिवभन्या भवन्ति हि ।
माघः प्रजायते तेषां शिवभावानुदीचया ॥
इति सुवर्णपृथिवीदानविधिः।
सूत उवाच ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि युमाकं मुनिसत्तमाः।
जम्बुहीपप्रदानाख्यं दानानामुत्तमोत्तमं ।
यम्य प्रदानान्मनुजो वैष्णवं लोकमानयात् ।
मर्वपापक्षयकरं सर्वमङ्गलकारकम् ॥
आरोग्यश्रोकरञ्चैवमायुर्वदनमुत्तमम् ।
भुक्तिदं मुक्तिदणामभीष्टफलदं शुभं ॥
यथाह भगवान् शम्भुः पृष्टः पर्वतकन्यया ।
तथेदं संप्रवक्षामि युष्माकं मुनिसत्तमाः ॥
ईशमासोनमकान्ते कैलामे हिमवत्सुता ।
प्रणिपत्य जगन्नाथं पर्यपृच्छत मादरा।
भगवन् किं नरैः कार्य सर्वदुःखनिवारणम् ।
अनायासेन देवेश सर्वमङ्गलकारकं ॥ .
इत्येवमुक्ताः पार्वत्या पिनाको वृपभध्वजः।
यथाह भगवान् देय तत्त्सर्व कथयामि वः ॥
ईश्वर उवाच ।
शृणु देवि महादानं जम्बुद्दोपाद्वयन्तु तत् ।
यथाह भगवानद्य पनयोनिर्जनाईनः ।
पुणेऽङ्गिं पुण्य नक्षत्रे पुरखकाले तु सर्वतः।
विपुवत्ययनादौ च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।

·.
दानखण्ड ५अध्यायः हेमाद्रिः ।
व्यतीपातेऽथ वा कुजिन्नई वा विशेषतः ।
अष्टम्यां पञ्चदश्यां वा नित्यं वा दानमाचरेत् ॥ ,
पुण्यदेशेषु सर्वेषु नदीदेवालवादिषु ।
दानं हे वा दातव्यं यक्षा वा यब जायते ॥
विप्रन्तु वेदविदुपं गुरु नम्पूज्य यत्नतः ।
भूलेपनादि यत्कार्य सम्वं विप्रेण मारयेत् ।
विलेपयेसर्वभूमि गोमयेग सवारिमा ।
तब विंगतिहम्तन्तु क्षेपवेत्यरिमण्डलम् ।
लवणे नोदधिं तत्र परितः परिवाल्पयेत् ।
प्रादेशमा विस्तारादष्टट्रोणेन पार्षति ।
नवाचतानिर्विविरेत् श्वेतपुष्पैः समन्ततः।
तन्मध्ये कारयेग्मेरु धान्यभारपण ये॥
मेरमहाव्रीहिमयस्तु मध्ये
सुवर्णकस्पद्रुमसंयुतः म्यात् ।
पूर्वेण मुक्ताफलवणयुक्ती
याम्येन गोमेदकपुष्परागः॥
पयाच गारमतनीलरवेः
सौम्येन वैदूर्यमरोजरागैः।
श्रीखण्डपगईरभितः प्रवान.
लसान्वितः लिगिनानलः म्याम् ।
गुलाम्मर रखमुधरायली स्यात्
पूर्वेण पोमानित दक्षिणेतु।
घासांसि यहादय कर्बुरागि
(८)

·हेमाद्रिः। [दानबण्डं अध्यायः। रतानि चैवोत्तरतोधनाली ॥ ब्रह्मा भध्ये कमलासनस्थ. यतुर्मुखः काञ्चननिर्मिताः। चतुर्भुजद्याय निवेशनीयो दधत् स्रुचं चाव कमण्डलुच तथाचसूत्र जपसाधनञ्च कृष्णाजिनं चोपरितय विभ्रत् । गगां चतुर्दा पतिताविधाय चतुहिणं चोदकंपूर्णरूपाम् ॥ रौप्यानमहेन्द्रप्रभृतीनथाटी संस्थाम्य लोकाधिपतीन् क्रमेण । नानाहिजौघानि च राजतानि मृगाश्च सर्वत्र निवेशनीयाः । पूर्वेष मन्दरगिरिर्यवतण्डुलाभ्याम् शुक्लाम्वरेण परितः परिवेष्टितान्तः । प्रक्षेण काञ्चनमयेन वृषेण तह- द्रौप्येण वृक्षगपषियुतो विधेयः ॥ याम्येन गन्धमदनोत्र गिरिस्त कार्यो मुहैय जम्बुतरुणा च हिरण्मयेन । हैमेन यक्षपतिना च विराजमानः पीताम्बरेण परितः परिवेष्टितय पश्चात्तिलाचलमयोपरि कर्बुराभम् वासः सपिप्पलहिरण्मयहंसयुक्तम् ।

·दानखण्डं अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
पाकारयडिपुत्तमन्द्रसुगन्धपुष्पम्
रोयेण शनिघटितेन विराजमानम् ॥
संस्थाप्य तं विपुलगलमयोत्तरेग
शैलं सुपार्शमपि मापमयं सुवस्त ।
न्यग्रोधवक्षमपि हेममयं सुधेनुम्
रौप्यैद्य गतिघटितय सभ विधाय ॥
मेरोय पुष्पाभरणच कार्यम्
एतोदकं प्रथवणच दिधु।
क्षीराज्यदना मधुना सरांसि
प्रागादि तेषां च यथाक्रमेण ।
हिम हेमकूटनिपक्षा:क्रमय याग्ये
सोम्ये च नीलमितङ्गयुता क्रमेण ।
प्रादेशमा परिनिस्तान्त
प्रागायता ग्रंपरिक वस्त्रयुताय सर्वे
प्रत्येकमय वर्षचादपर्वतानाम्
भारेण धान्यपरिमाणमुगन्ति सन्तः ।
शल्याच रोप्यत्तसपभियुताय सर्वे
मोगन्धिपुष्पफलवस्मयुगा विधेयाः ।
पानीलनिपधायामो मालवगन्धमादनो।
सेपो मध्यगतो मेरुम्तो च धान्यविनिर्मिती
निषधः पारिजासय मर्यादापर्वताविमो।
मैगेः पञ्चमभागेन यथा तो गन्धमादनो।
• शायभात्युपनि सचिवाट ।
-

·हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः ।
गन्धमादनगेटोऽसी पूर्वपश्चाद्ययाविधो।
खेततण्डुल निर्माणौ दक्षिणोत्तरतः स्थितौ ॥
मितान्तःप्रमुखाः सर्वे दक्षिण ककुभादयः ।
शंखन्टादवथैव उत्तरे परिकीर्तिताः ॥
तांस्त्रीन् केशरशैलांच रुला धान्यमयान् शुभान् ।
वम्वैरावेष्टर शैलेन्द्र मेरुमन्यांद्य वेष्टयेत् ॥
दक्षिण भारतं वर्ष तत् किंपुरुपसम्वृतम् ।
हरिव ततः प्रो मेरोदक्षिणतस्ततः ।
इलाहतं हतं मेरोयतुर्थ हपभं तथा ।
रम्यं हिरण्मयं तस्मात् कुरवयेति चोत्तराः ॥
भद्रासः केतुमालद्य पूर्वपश्चिमतः स्थिती।
प्रोक्तानि नववर्षाणि जम्बुद्दीपे तु नामतः ।
हिमाद्रिमध्ये देवेगं थियञ्च विनिवेशयेत् ।
प्रासादाभिमुखावतो काञ्चनेन विनिर्मिती ॥
शन-चक्र-गदा-पाणिं पीतवाससमध्यतम् ।
किरीट-केयूर-धरं श्रीवत्साशितवक्षसं ॥
पद्मासने समासीनां पद्महस्तां सुलोचनाम् ।
प्रसन्नवदनां देवीं तस्य दक्षिणतोन्यसेत् ॥
कैलासमध्यती माञ्च त्वां चैव विनिवेशयेत् ।
मां च शझरनामानं त्वां च गौरी वरानने ।।
चतुर्भुज तपस्थञ्च जटिलं चन्द्रमौनिनम् ।
खदानशूल-वरदाभय-हस्तञ्च मां न्यसेत् ॥
मदुत्सङ्गगतां त्वां च दर्पणे दोवरान्विताम् ।

·२०८
दानखण्डं ५ अध्यायः
हेमाद्रिः।
भद्रासने भगवन्तं हयरूपमुखं हरिम् ॥ . .
सौवर्ण स्थापयेद्देवं भारते कूमरूपिणम् ।
वाराहं केतमाल वै मत्स्यं कुरुप चोत्तरे ॥
सौवर्णावथवा रोप्यान् स्थापयेत्तु ययाममम्
एवं जम्बाद्वयं हीपं सात्वा चैव यथाविधि ।
अर्धपाद्यासनं सानं यथावत् स्थापनं नामात् ।
ब्रह्मादयस्तयादेवाः शैलाः कल्पद्रुमास्तथा ॥
बनाममन्तैः पूजार्हा नमस्कारान्तदीपितः ।
गन्ध-पुष्य नमस्कार धूप-दीप-फलै-स्तथा ।
सर्थोपहरणा~य पूजयिखा प्रयत्नतः ।
भट्राग्ववर्षे होमन्तु सर्पिपा च समाचरेत् ॥
बनाममन्वोतव्यं म्बाहाकारममायुतैः ।
दशोत्तरगतं हुवा बनणे मेरवे तथा ।
इतरेपाच सर्वपामष्टीचरणताहुतीः ।
सानार्थ यजमानस्य पुरतः कलगन्यमेत् ॥
आढकोदरपूर्णन्तु सकूर्च वस्तयेष्टितम् ।
गन्धाः सुमनसम्तस्य फुगाग्राविनिवेगयेन् ।
याय थेयोविधास्यन्ति तायावावाहयेत्ततः ।
गङ्गायाः मरितः सर्वाः ममुद्राय सरामि च ।
प्रायान्तु यजमानम्य दुरितक्षयकारकाः ।
इत्यायान.सतम्तम्य कालगं विमलोदकम् ॥
कस सभाहमिनि पुमकाको पाटन

·३१०
हेमाद्रिः। दानखण्ड ५अध्यायः।
अभ्यर्थ गन्धपुष्यायैः स्थापयेत् प्रीतिपूर्वकम् ।
नापयेत् प्रामुखं तत्र दातारं कलगोदकैः ॥
ऋम्भिवणदेवोभिः पावमानीभिरेव च ।
दानकाले च सम्प्राप्ने दाता नारी नरोऽथवा ॥
नापितो गुरुणा तेन साई दानं समाचरेत् ।
विः प्रदक्षिणमातृत्व ग्टहीतकुसुमाञ्जलिः ॥
प्रत्येक पर्वतान् सान् प्रणिपत्य पुरस्सरम् ।
मध्यम गुरवे दद्यादिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।
अन्यस्मै वा प्रदातव्यं तम्यानुज्ञा भवाम्य च ॥
यथाच भूगदिसमस्तलीका
स्त्वयि स्थिता भूधरराज नित्यम् ।
अमौनुरा असुरा लोकनाथा
ब्रह्मादयो देवगणाय नित्यं ॥
त्वत्संप्रदानादहमप्यगेपैः
पापैविमुच्चस्त यथाभवेयम् ॥
येयस्तथापर्वतरानमह्यं
कुरु प्रभो देववरैय साई।
इतो-दमुज्ञा प्रदत्तु मेर
मकानं गजतवस्त्रयुग्मम् ।
प्रत्येकमेकं हिजनवानाम्
प्रागादि दद्यादितगन् क्रमेण ।
सुरामुराणाममृतार्थहरी
त्वया रुतं मन्दरगल सत्य।

·+- दानखण्डं ५अध्यायः] हेमाद्रिः। तथा च मां रक्ष च सर्वतस्त्वं तव प्रसादादिरजा यथाहं ॥. गन्धाद्रिमादन इतीरितभूधरेन्द्र वैदे तवापि गरुडाय नमोस्तु तुभ्यं । त्वत्सम्प्रदानहतपापरामस्त दीपं . . छायाधिशैलवर रक्ष च मामजस्रम् ॥ देवालयाय विपुलाय नमोऽचलाय ' हंसाय वेदपुरुपाय नमोऽच्युताय । युमत्पदाननिहताखिलपापराशि हंसेन साईममराचल पाहि मां त्वं ॥ वन्दे सुपाखममराचलमप्रमेय- न्धेनुच्च देवसुरभिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् । वहानभक्तियुतसक्रिययाहमद्य त्वामेव यामि शरणार्थमवैहि मां त्वं ॥ श्रीवत्सवक्षस-मनादि-मजंसमस्त- लोकाधिपं सकलंकारणमच्युतञ्च । नारायणं शरणमेमि धराधरेन्द्रः साई थिया हिमवतःस्थितिमादिमीडे देवाय देवगणपूजितपादपद्म- युग्माय भक्तजनदुःखविनागनाय । कैलाशशैलनिलयाय भवाय नित्य, गौरीमियाय वरदाय नमः शिवाय ॥ चक्री त्वनादिनिधनः शरणागतं मां।

·३१२ . हेमाद्रिः दानखण्ड अध्यायः भट्टामनाममिगतो हरिरच्युतोऽसो। आम्तेह नाथ न वपुःसनकादियोगि- पूगैरभिष्टुतपुरातनपोतियुतः । मध्ये महाविहिमाचलयो निपरण- कूर्मासति गरणमैमि भवाभयाय । पारावरं मथितमन सदा दधाति यस्त्वं नमामि सुरपूजितमप्रमेयम् ॥ वाराहरूपिणमनन्तमनन्तकेतुम् लोकस्वरूपिणमनेकगिरीक्षिपादम् । वन्दे महीधरममेयमपारकोर्ति . यजेसमेमि शरणं हर मौगितारम् ॥ देवायोत्तरकुरुष्वपि नित्यमाम्ते भास्यः सरेन्द्रगणपूजितपादपद्म । रचत्वगेपजगतां पतिरचुतोऽसी ससारदु.गुचलितं गरणागत मां उौयमान मबनागनदानमन्त्र प्रत्येया-मेक दिजपुङ्गवानाम् । भना शुभानि मनसे प्रति यानि वागी गोश यय न निवर्तयतीह मार्च:। गुरपे दक्षिगां दधात् मुगणव यासमी। यागापका मर्ष गुग्नै विनियेदयेत् ॥ इत्याद भगवान् प्रातः पावत्या परमपर। अहमध्यमुवै मर्म युप्माकं मुनिमतमा ।

·३१३
दानखण्डं ५अध्याय..] हेमाद्रि
इति ब्रह्माण्डपुराणोक्लो जम्बुहीपदानविधिः ।
ब्रह्मा उवाच।"
शृणु देव मुने दानं सप्तद्यौपाद्वयञ्च तत् ।।
तत् कृत्वा पृथिवीदानफलं सर्वमुपाश्रुते ॥
पुण्यकालेषु सर्वेषु चन्द्रसूर्यग्रहादिए।
देवागारादिदेशेषु पुण्येष्वायतनेषु च ॥
विप्रं गुरु वेदविदञ्च दक्षं
विद्याप्रदं वणुयात्तत्र पूर्वम् ।
स कारयेचैवतदम कार्यम् ।
ऋते दानं गुरुणानेन सर्व ॥ •
समानुभूमि लिम्पयेहोमयेन
सवारिणा शुचितवापि मध्ये ।
सत्वा दीपं जम्बुसंन यथावत्
तहााच प्लक्षनामा निवदः । ।
जम्बुलक्षायो होपो शाल्मलय तथापरः ।
कुणः क्रौञ्चच शाकश्च पुष्करयैव सप्तमः ।।
एते होपा समुट्रैश्च सप्तसप्तमिराहताः।
लवणे-क्षु सुरा-मर्यि-दधि-दुग्ध-जलै: ममम् ॥
जम्बुद्दोपः सम
मितेषां मध्यमः स्मृतः
तस्यापि मेरुर्देवर्षे मध्ये कनकपर्वतः ॥
लक्षद्वीपस्य विस्तारः पोड़शाङ्गुल इष्यते ।
पादाधिकम्तथान्येषामुत्तरीत्तरमुच्यते ॥
षोडशद्रोणधान्य लक्षदीपं प्रकल्पयेत् ।
(४० )
.

·हेमाद्रिः
[दानखगडं अध्यायः
r
T
ततः पादाधिकं प्रोतामन्येपोमुत्तरोत्तरम् ।।
विस्तार एप होपानामुदधोनाञ्च सर्वगः ॥
प्रक्षादिपञ्चहोपेषु वर्पभूधरनिम्नगाः । . .
प्रत्येकं सप्तसप्त स्युः खेततण्डुलनिर्मिताः ।
पुष्करे भूधरं सेकं मध्यतो वलयाशति ।
वर्पयं तथाचान्यनामतः न्यूयतां मुने ॥
पने शान्तमयं वर्ष गिशिरं सुखदं तथा ।
आनन्द गियं चैव क्षेमतत् सुखमेव न ॥
गोमेदपर्वतघान्द्रो नारदोदुन्दुभिस्तथा ।
मोमकः सुमनायव वैभ्राजः सप्त पर्वताः ।
अनुतप्ता शिवाचापि अम्यिका त्रिदिवो क्रमात् ।
अमता मुकताचैव सप्तैताम्तव निम्रगाः ॥
प्रक्षनु प्रथमे वर्षे मध्यतो विनिवेगयेत् ।।
पलेन वा यथाशक्ति तदन विनिर्मितं ॥
तत्पाः देवदेवेशं सर्वनोकगुम हरि ।
मीमरूपधरन्दे व सोयर्ण विनिवेगयेत् ।।
मे तो हरितजोमूतो रोहितो येदासम्तथा ।
नमत गुपभः सप्त वरिष्यते च पर्वताः॥
कुमुदगोटन गेय तोयय बनारकः ।
काय महिपरीय ककुमान् मानगिरिः।
योनिम्तोया दिट गा च चन्द्रा शुक्ला च मोचनो।
वित्तिः मम नधय गाम्मने परिकीर्तिताः
उदिदो वैगमाव गग्यो नयणो ति. ।

·-
दानखण्डं ५अध्यायः हेमाद्रिः।
प्रभाकरय कपिलः पर्वतान् शृणु नारद ॥'
मणि?मोहमशैलो द्युतिमान् पुष्ययांस्तथा ।'
कुशोषमय हरितो मन्दरः सनमन्तथा ॥
धूतपापा शिवा चापि पवित्रा शमिता तथा
द्युदभा महिषोचैव सर्वपापहरा तथा । .
कुशस्तम्बं कुशहौपे क्रौञ्चे चैतानिबोध मे।
वर्षाणि भूधरायैव विष्णुश परएव च ॥--
अन्धकारी मुनियैव दुन्दुभिः सप्तमस्तथा ।
क्रौञ्चश्व वामनर्थव अन्धकारोऽथ पञ्चमः ॥: .
पुण्डरीको दुन्दुभिथ सप्तैते स्युरिहाचलाः ।
गौरी कुमारी सन्ध्याच राविश्चैव मनोजवा ॥
यक्षादिः पुण्डरीकय सप्तसप्त उदाहताः ।
शाकमध्ये शाकक्षो वर्षलचेच निम्नगा।
सप्तसप्त च देवर्षे च यतां गदतो मम ।
जलदय कुमारय मुकुमारी मणीचकः ।
कुसुमोत्तममोदश्च सप्तमश महाद्रुमः ।
उदयो जलधारथ रैवतशानुपर्वताः ॥
पञ्चमोऽभ्रगिरिः शैलो अम्बिका केसरी तथा।
सुकुमारी कुमारी नलिनी वेणुका तथा ॥
इन्दुका रेणुकाचैव गभस्तिः सप्तमी तथा ।
पुष्करेतु महापद्मो धातकोति प्रकोसितो
मध्यतो वलयाकारी मानसोऽत्र च पर्वता
न्यग्रोधवक्षः पूर्वेतु ब्रह्मणः स्थानमुच्यते ।

·हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः ।
सप्तमः पुष्करदीपः तदेव समाहतः ।
एवं हीपा समुद्रेय सप्तसप्तभिराहताः ।
हीपैश्चैव समुनेश समाना द्विगुग्णाः परे।
द्वीपमानान् द्रुमान् सर्वान् राजतान्विनिवेशयेत् ॥
तथापचिमृगान्मत्स्यान् पर्वतोदधिषु क्षिपेत् ।
जम्युद्दीपाधिपं विष्णुं तत्र चैव निवेशयेत् ।।
लचे सोमं शालाले वायुरूपं
कुशहोपे ब्रह्मरूपं पुराणं ।
क्रौञ रुद्र शाकसंन्जेऽथ सूर्य
ग्रामं रूपं पुष्करे देव देवं ॥
कत्वाचैकं बहुधा चारुमूर्ति
हिरण्यजं जगतामीयमाद्यं ।
प्रक्षाल्य पूतेन जलेन मन्त्रैः
संप्रीय दर्भेय निधाय देवान्
संवेष्ट्य वस्तैद्य धराधरेन्ट्रान् ।
ममन्ततो विकिरेत् पुष्पवृष्ट्या ।
अर्धादिभिहव्ययुतैयहस्तैः
सम्पूज्य मेरु प्रमयांश सर्वान् ॥
खनाममन्वय नमोयुतैश्च
स्वाहायुतैः पूर्ववडोममन्त्रः ।
यथा पुरा तव तथैव कुर्या
देवाधिशैलेन्द्रवनस्पतीनां ॥
पूर्वे दुरेव विधिना समाप्य
॥

·दानखण्ड अध्याय:.] हेमाद्रिः।
गुरुय तत्राधिवसेनिशायां। -
निगास वेदानुमतस्तथैव :-
वस्वादिदानञ्च ततः क्रमेण ॥
ततः प्रभाते विमले तु दान् ।
काले तदा नापितोधीतवस्तः ।
यथा पूर्व जम्बु संजस्य चोक्तं ।
तथादानं सादर झारयित्वा ।
ततो विप्रान् पूज्य तेषां क्रमेण
तां दापयेन्मन्त्रपूर्वन्तथैव।
सोमं वायु ब्रह्मरूपच चन्द्र
तथा सूर्य ब्रह्मणोरूपमा ।
वीरुधौषधिक्षक्षाणां मृगाणां जगतां प्रभो।
आद्वादजननो यस्मात् तस्मात्त्वं पाहि मां सदा ॥
अन्तर्बहिय तत्सव व्याप्य योजगति स्थितः।
सदागतिरमेयात्मा रक्ष त्वं व्याहतस्तु मां ॥
यः कता जगतां पाता ब्रह्मलोकपितामहः ।
वत्सम्प्रदानाहेवेश श्रेयश्चास्तु सदा मम ॥
रक्षार्थ देवदेवानां जगतामपि शङ्कर।
त्वया तु त्रिपुरन्दग्धं सदा मे संप्रसार तत् ॥
उदेत्यम्तमनं याति नित्यं पाति जगत्रयं ।
प्रत्यक्षं सर्वलोकानां योऽसौ मे संप्रसीदतु ।
मृष्टिम्थितिविनाशानां कारणञ्जगतामसी।
हिरण्यगी भगवान् सदा मे संप्रसीदतु ।

·हेमाद्रिः। दानखुरडं ५अध्यायः ।।
इत्येवमेव विधिभिईिज पुनवानाम्
प्रत्येकमेकच यथा क्रमेण |
दद्यात्तदा गुरवे दक्षिणो.
वासः सुवर्णदधिक सवर्ण ॥
कृत्वा सप्तहोपपर्यन्तभूमि
दत्वा देवान् जातरूपान् क्रमेण ।
दद्यात्तरमै गुरवे दानशेयं
साड्रोपांगन्धान्यवस्वादि सर्व।
आदावन्ते पञ्चभिविप्रवय :
"पुण्याहश्च स्वस्तिमृद्धिञ्च वाच्यं ।
ददातेभ्यो दक्षिणां जातरूपं
वासोधान्यं भोजयेद्दाह्मणांश ।
सप्तहीपाहयं दानमेवं कृत्वाथ नारद ।
नारी वा पुरुषोवाथ वेरिच्चिं लोकमानुयात् ।।
उवाच नारदायैवं भगवान् लोकभावनः ।
यथा मया पि तत्मवं प्रोक्तं वै मुनिसत्तमा ।
इति ब्रह्माण्डपुराणोत. सप्तदीपदानविधिः ।
पुलस्त्य उवाच ।
तवासीना मुनयः शौनकाधा-
स्तेचारण्ये नैमिषे सत्यागे।
सुखासीन सूतसुनुन्तदानीम्
गलापुच्छन् यन्नकर्मावसाने ।
उग्रस्रवः परिचामहे साम्

·दानखगई ५अध्यायः ।। हेमाद्रिः । किंशावासी पुरुषोवाथ नारी। आयुथ मर्च लभतेऽथ रोगे विमुच्यते भूतिमुपैति चाया। दुग्वप्रनायं महभीतिनाशम् दृष्टं तथा विविध चागुते वा । :.. अथान्यहा भयदोषप्रशान्ति- मभीष्टसिद्धिं प्रददाति कतः ॥ दानं व्रतं देवताभ्यर्चनं वा: किं तत् कला शतकत्योभवेत्ताः । शुयुषवस्तववाक्यञ्च यत्तु वदास्माकं सूतदानातिविहन् ॥ इत्येवमुक्तो मुनिभिस्तदानी- मुग्रयवाः प्रत्युवाचाथ तेषां । शृणध्वं वः कथयिष्याम्यहन्त- त्वेवं भूतं पृथिवोपद्मदानं ॥ देवागारे नदनद्योस्तु तोरे... गृहेऽन्यस्मिन् पुण्यदेशे च कुर्यात् । तडागे वा नन्दने वाथ कुर्या- दाराम वा रमते यत्र चेतः॥.. वित्रं गुरु वेदपुराणदक्ष सङ्गध वैतानि क्रमादरेण। दद्यात तरमै गुरुवेऽथ वासो दम्बननामिनि कचित् पाठः। ।

·३२० हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः युगं शुभं काञ्चनभूपणानि ॥ अन्नछतोऽसौ प्रकरोति सर्व- सुतेदानं किञ्चिदिहास्ति कार्य गव्येन भूमिं शरुता जलेन चानेपयेविंगतिहस्तमावां ॥ कूटवर्षातपत्राणां समं प्राकम्लवमेव या । पोडगारनिमावन्तु चतुरस्र प्रकल्पयेत् ।। यथेष्टं तत्र कुर्यादै स्तम्भांश परिकल्पयेत् । चतुरिसमागुहां चतुम्तोरणभूपितं । दर्भमालापरिहतं मग लांकुरगोभितं । वितानेनोपरिच्छवं शुभेन सितरूपिणा ॥ परितो लोकपालानां ध्वजाच परिकाधयेत् । यम्बैरावेटयेत् स्तम्भान् चर्हिच विपक्षणः ॥ नम्पयेत् पुष्पमालाच मर्यतम्तम्भसन्धि । प्रागुदप्रवण भूमि गोमयेनोपलेपयेत् ॥ एवंकूटमपाचाथ पटं था परिकल्पयेत् । मध्ये मोहिमयं गैनं महामेरु प्रफन्पयेत् ॥ मध्यमं दगभारणा तुरीयांशन चैतन् । मन्दरं पुरतः सात्वा दक्षिणे गन्धमादनं । विपुल परिम गैनं मुपार्मोतिरेऽच। विभपर्वती दौतु पूर्वपचिमभागीः। परितवान्तर वर्षपर्यशाः ममुदाद्रताः। यानि इस पाट

·दानखण्ड अध्यायः हेमाद्रिः।
विष्कम्भपर्वती, मन्दरगन्धमादमायेवाभिप्रेती, वर्षपर्वतास्तु
धरादानोपदिष्टा दृष्टयाः।
जम्बलक्षात्यो दीपो गाल्मलच तथापरः ।
कुणं क्रोश्चय गाकश पुष्करशैव सप्तमम् ॥
लवणेक्षुसुरासपिदधिदुग्धजलैः समम् ।
एवं दीपाः समुदैव सप्तप्तप्तभिराहताः ॥
एवं बोहिमवालान् पत्रिणः कारयेत्तथा ।
মানাঘা মলানিন বিজয়।
इतरान्, वर्षपर्वतानित्यर्थः ।
सम्बेद शैलान् वासोभिः सर्वानेव महोदधीन् ।
चतुरचतुरः पात्रान् तत्तद्रव्येण संविशेत् ॥
मन्दारं पारिजातञ्च सन्तानं हरिचन्दनम् ।
मेरोरुपरि सौवर्णन् चर्दिनु निवेशयेत् ॥
तन्मध्ये का पटाक्षच सौवर्ण कमलासनम् ।
ब्रह्माणं विभुज देवं प्राङ्मुखं विनिवेगयेत् ॥
भैरशृङ्गाणि चत्वारि राजतानि प्रकल्पयेत् ।
मौवर्ण मादनं मई मन्दरे विनिवेशयेत् ।
हिरण्यं गरुडं जम्बगन्धमादनपर्वते ।
सौवर्णञ्च पुरोहंसमवत स्पयेत् ।
सुपार्स सुरभी हैमी न्यग्रोधच निवेशयेत् ।
राजतानपि स मगपचिमहीमहः ।
इघुचन्दनखण्डानि सर्वेषु विनिवेशयेत् ।
हारेषु कुम्भी जलयस्तयुक्तो.

·.
हेमाद्रिः। दागसगडं अध्यायः ।
फलेषुतो चन्दनखण्डयुक्तो।
कोगेषु पूर्ण कलयन्तथैव
चतुर्दिशमितुरसं निधाय ।
तत्वैव मट्रिप्रवरांच देवा
नाराधयन् चन्दनपुष्यधूपैः।
वनाममन्त्र य नमोन्तरूपै-
रभ्यर्य सर्बानथ विप्रमुख्यान् ॥
साई तथा गुरुणा पञ्चभिस्तैः
पुरषाहक म्वम्तिम िच वायं।
सतीत्रहोम गुरुरेव कुर्यात्
पूर्वोत्तरस्यान्दिशि भूधराणाम् ।
अग्निं समाधाय एतेन दना
जुहोति देवाय न नामचोका।
तथा गिरीणामपि नाममन्त्र
इंशातीरधिकषमेयम् ।
पूर्वधरेवं गुरप करवा
निगा तथा जागरण घ कुर्यात् ।
रसीमन्वय जपन् स पाम्ते
सतः प्रभात यिमने प्रकार
प्राप्त पुणे दानकामे प्रदाता
कुगीदस्तिनमियेय विद्वान् ।
यात्वा गधिरणा प्राषितोऽमी
तथा मा वारुणः पापमानः

·३२३
.
11
दानखण्डं ५अध्याय..] हेमाद्रिः।
दद्यात् पुष्पाञ्जलिं तत्र मेरोः धात्वा प्रदक्षिणम् ।
सम्पूज्य दद्यादिप्राय गुरवे वाहिताग्नये ।
यस्मात्त्वं लोकपालानां ब्रह्मणः परमेहिनः ।
आवासः सर्वदेवानां तस्माम्मां पाहि सर्वतः॥
यममात्त्वं क्षितिपद्मास्य कर्णिकार महीधर ।
तस्मात्त्वं सर्वदा घरमच्छ यांसि प्रददख
इति दद्यान्महामेरु विप्राय विदुपे नतः ।
प्रागाद्यत्तरपर्यन्तान् विप्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ॥
प्रत्येकमेकं विदुषां चतुर्णां प्रतिकल्पयेत् ।
दद्यात् पुष्पाञ्जलिश्चैव कस्वाचापि प्रदक्षिणम् ।
यस्मात्त्व मदनावासो देवानामपि पर्वत.।
सम्प्रीयता में भगवान् मन्दरः पर्वतोत्तमः ॥
यस्मात्त्वं गरुडावासः सदा देवालयाचलः ।
मम्मीयताम्मे भगवान् गन्धमादनपर्वतः ॥
यस्मिन्नवत्यक्षस्थी हसरूपी सदा वसेत् ।
तस्मात् सम्बोयतां मह्य विपुलः पर्वतीत्तमः ।
सुरभिस्तिष्ठते नित्यं न्यग्रोधीमस्तके तव ।
आरामो देवतानां त्वं सपा प्रोतिमान् भव ॥
इत्येव पृथिवीयमदानं दानोत्तमं तथा।
दत्त्वा भुतोऽधिकान् भोगान् ब्रह्मसालोक्यमामुयात् ॥
पुण्याहं स्वस्तिमदिन वाचयेद्गुरुणा सह ।
विद्भिः पञ्चभिविगै दद्यात्तेपान्तु दक्षिणम् ॥
दानोपदेष्ट्र गुरवे दक्षिणां प्रतिपादयेत् ।
.

·३२४
A
हेमाद्रिः। [दानखण्ड अध्यायः ।
उपदेष्टात्र पष्ठीभिप्रेतो वैतानिकस्य तु
गुरोस्तेषाञ्च दद्यातु दक्षिणामित्यनेन च
दक्षिणादानसिद्धेः।
दानमानसमं निष्क जातरूपं विधानतः ।
प्रासनं शयनं वस्त्र पात्रं भोजनसाधनम् ।
पानीयसाधनसांस्यं गुरवे प्रतिपादयेत् ॥
एतहानिऽभ्युपयुक्त समस्तम्
दद्यात्तस्मै गुरवे वस्त्रजातम् ।
म्वयं भुक्ते स तं पागिनोक्ता -
गुरून विप्रान् भोजयेहेष्टवर्गान् ।
एवं पुरा ऋपये नारदाय
जगत्का वाबवीत्यनयोनिः ।
मयाचोक्त पृधिवीपद्मदानम्
ततः किञ्च प्रवीमि दिजेन्द्राः ॥
इति ब्रह्माण्डपुराणोताः पृथिवीपादानविधिः ।
शौनक उवाच ।
अन्त्यजागमने मत्स्य पाण्डुरोगी प्रजायते ।
वहामि तत् प्रतीकारं दानहोमादिकर्मणा ॥
पनत्रयेण कुर्वीत राजतेन वसुन्धराम् ।
तर्द्धनाथधा कुर्यादित्तगाठानकारयेत् ॥
सपर्वतवनां करनां समुद्रपरिवेष्टिताम् ।
नवरत्रानि निक्षिप्य खेतवस्लेग वेष्टयेत् ।
कांस्यपात्र विनिधिय पलाष्टकविनिर्मित ।

·दानखण्डं अध्यायः ] हेमाद्रिः।
देवीमावाहयेत्तत्र सर्वाधारां हरिप्रियाम् ॥
एोहि देवि धात्री त्वं रूपेस्मित्सम्यगाविण।
सहिता पर्वतैीपः समुद्रैः सुमना भव ।
आवाहनमन्त्रः।
एषमावाद्यतां देवीं गन्धमाल्यैःसमधयेत् ।।
उपचारैः घोड़शभिराचार्यः सर्वशास्तवित् ॥
होमञ्चापि प्रकुर्चीत समिदाज्यतिलैरय ।।
भूमिभूमोति मन्त्रण समिडोमः प्रकीर्तितः ॥
तथा। भूमिभूमिमगामाना मातामातरमित्यपि ।
मन्त्रः प्रकीर्तितथाग्नी तिलान्याहुतिभिर्खनेत् ॥
अग्नरुत्तरतथापि कुम्भ वस्त्रेण वेष्टितम् ।
स्थापयेदवणं शुभमखस्थानादित्तिकाः ॥
प्रतिषेञ्च ततः शुद्धवारिणा परिपूरिते।'
पवमानादिभिर्मन्वैरभिषेकंञ्च कारयेत् ॥
शबोदेव्यनुवाकेन शान्तिं चापि प्रकल्पयेत् ।
अभिषिक्त स्थचाङ्गानि वस्त्रेण परिमार्जयेत् ॥
अक्षोभ्यमनुवाकेन यथालिङ्गं सदर्भकम् ।
आचार्याय च तां पृथीं दद्याद्रोगी समाहितः ।
मन्त्रणानेन विधिवत् प्रामुखाय खुदङ्मुखः ।
धाची धरित्री भूतानां वराहे णोड़ता प्रिया ।।
रत्नगर्भसमुद्रैकवसना सर्वशोभना ।
ব্যানানিত মৃগন্য ঘড়েীয়, অষ্ট ,
दानमन्त्रः, । अनेन विधिना दत्त्वा पृथोदानं प्रयत्नतः ।

·हेमाद्रिः। [दानख ५अध्यायः। यहान वैत मत्त्वं अन्यजागमनेन तु ॥ तमर्व नागमायाति पाण्डुरोगादिकं महत् । मान्यधं ब्राधणेः साई कुर्य्यात् पुण्याहवाचनं ॥ इति पद्मपुराणोक्ता पाण्डरोगहरः पृथिवीदानविधिः। अथ विश्वचक्रगब्दितं हादशं महादानमायायते । मरस्य पुराणे मत्स्य उवाच । अयातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । विश्वचक्रमितिस्यातं मर्चपायप्रनाशनम् ॥ तपनीयस्य शुक्षम्य विपुवादिषु कारयेत् । ज्येष्ठ पलसहस्रेण तदईन तु मध्यमम् ॥ तम्याईन कनिष्ठं स्यात् विश्वचक्रमुदाहतं । अन्यशिपलादूईमगतोपि निवेदयेत् ॥ थोड़शारन्ततश्चक्र' भमबेम्यष्टकाहतम् । नाभिमध्ये स्थितं विष्णु योगारूढं चतुर्भुजम् । शचक्रेऽस्य पार्खेतु देयष्टक समाहतं । 'अरोनाम, नाभ्यन्तापक्रमान्तगामिशलाकारूतिरवयवविशेषः 'नेमयः, प्रधयः भमन्योवलयाकारणावस्थिताः तासामष्ट केन तुल्यान्तरालेनादतम् । वेष्टित, नाभिपद्म स्थितमिति अष्टदलपदाकारा नाभिः सत्कर्णिकायां योगासमिति हुद्देगावस्थापितहस्तइयं पाखंस्थितशङ्खचक्रं विष्णु विन्यस्य दला- टक पूर्वादिक्रमेण शक्यटक प्रतिष्ठापयेत् । तलक्षणं तु नार- दोये।

·दानखण्डं ५अध्यायः 1] हेमाद्रिः।
३२७
विमलोत्कर्षिणी साना क्रिया योगा तथापरा।
प्रजा सत्या तथेगाना नवमो वाप्यनुग्रहेति ।
सवा दक्षिणहस्तेन वरदेन विराजिता।
सव्येन पके धारिण्यः स्वोरुयाथारुभूषणा इति ।
अव देव्यष्टकसमाहतमितिवचनाववम्या अनुपयोगः ।
हितीयावरणे तहत् पूर्वतो जलशायिनः ।
अवि गुर्यशिष्ठय प्रध्या कश्यप एव च ॥
मत्स्यः कूर्मोवराहय नरसिंहोऽध वामनः ।
रामोरामय रुप्णय बुद्धः कस्कोति च क्रमात् ॥
जलशायिप्रभृतीनां, लक्षणमुक्त प्रधाएदानइये ।
मत्स्यादीनान्तु पश्चरावे।
वामे गह गदां दो विभुजीमत्स्यरूपधक् ।
नराहिमरस्यरूपी वा मत्स्यरूपी जनाईनः ॥
एतदेव कूर्मनक्षणं मत्स्यपदस्याने कूर्मपदप्रयोगे सति ।
मपिङ्गलवर्णञ्च चतुर्वाधायुधैर्युतम् ।
मरान शूकरास्यं च मनापीनं सभीषणम्।
योर्यामकूपरस्या त धरानन्ती पदानुगौ।
एतद्रूपधरं देवं वराहं भुक्तिमुक्तिदम् ।
ज्वलदग्निगमाकारं मिहवत नगदकम् ।
दंडाकरामयदनं मनसि सभीषणम् ।
हप्ता जटिनं गई पालोट पोनवपमम् ।
अभेद्यतोवनमर यामोरासदान।
सरसोदाम्यां च कगभ्यां नगरो ।

·३२८
हेमाद्रिः [दानखण्डं ५ अध्यायः।
गदाचक्रधरं हाभ्यां नरसिंहं जगत्प्रभुम् ॥
कुण्डीच्छत्रधरोद्विामिनः परिकीर्तितः ।.
चत्रान्तकरणं घोरमुद्दहन् परशुं करे।
जामदग्नाः प्रकर्तव्यो रामो रोषारुणेक्षण ।
युवा प्रसन्नवदनः सिंहस्कन्धो महाबलः ॥
आजानुबाहुः कर्तव्यो रामी बाणधनुईरः ।।
शङ्खचक्रधरः कार्यो नीलोत्पलदलच्छविः ।।
कृष्णो दीर्घ दिवाइश्च सर्वदैत्वक्षयरः ।
कापायवस्त्रसंबोतः स्कन्धसंसक्तचीवरः ॥
पद्मासनस्थो विभुजो ध्यायी* बुद्दः प्रकीर्तितः।
खगोचतकर. क्रुदो हयारूढो महाबलः।।
म्लेच्छोच्छेदकरः कल्की द्विभुजः परिकोर्तित इति ।
रतीयावरणे गौरी भादभिर्वसुभिर्युता ॥
गौरीलक्षणमुक्त, ब्रह्माण्डपुराणे ।
ब्रह्माण्याद्याः सप्तमातरः।
तासाच, लक्षणमुक्त लक्षणसंग्रह।
गोरी चतुर्मुखो वीरा अक्षमाला मुचान्विता ।
कुण्डायपाविणी वाम ब्रह्माणो हंससंस्थिता ।
गौरी, गौरवर्णा ब्रह्माणीविशेषणमेतत् ।
विनेत्रा शूलहस्ता च जटाखण्डेन्दमण्डिता ।
कपालमानिनो शला रुद्राणी पसंस्थिता ।।
रता गतिधरा देवो रकमान्याम्बरान्चिता।
धरतिकचिनपाठ।

·.
दानखण्डं अध्याय: ।] हेमाद्रिः।
शिखिपृष्ठसमारूढा कौमारी स्कन्दर पिणी ॥
गद्ध-चक्र-गदा-गाङ्ग-खड्गहस्ता च तागा।
श्यामा चतुर्भुजा देवो वैष्णवो वनमालिनी ।,
कृष्णा पौनोदरा क्रूरा शूकरास्थानुकारिणी।
सबम्बा यौवनोदिन्ना नार्याभरणभूषिता ॥
बाराही महिपस्था तु मदिरा दण्डधारिणी।
खद्ग खेटकसंयुक्ता अथवापि चतुर्भुजा ।
सहस्राधा गजारूढा हेमामा वअधारिणी।
इन्द्रागणी सर्वसिद्धार्था सर्वाभरणभूषिता ॥
गर्नाक्षी क्षीणदेहा तु क्षामकुत्तिभयङ्करी ।
विकृतास्या च दंष्ट्रोग्रा शिवे वा कोशिके स्थिता ।
लेलिहाना विमुक्तानी ज्वलत्केशाहिमण्डिता ।
दीपिचर्माम्बरा
क्रुदा चामुण्डा मुण्डमालिनी।
जटिला वर्तुला त्राक्षा चतुर्बाहुए विभती।
कपानकसरी याम्ये पाशं शूनच यामत इति ॥
वम्बष्टकलक्षणमुहां ब्रह्माण्डदाने।
चतुर्थे दादशादित्या वेदायत्वार एव च ।
पञ्चमे पञ्चभूतानि रुद्रायैकादशैव तु ॥
लोकपालाष्टकं घटे दिशाननाम्तथैव च ।
सप्तमेऽस्ताणि सर्वाणि मङ्गल्यानि च कारयेत् ।
अन्तरान्तरतो देवान् विन्यमैदष्टमे पुनः ॥
* पुराण रति क्वचिन पाठ ।

·. हेमाद्रिः। [दानखण्ड अध्यायः । आदित्य-लोकपालादि गजाना, ( लक्षणमुक्त, ब्रह्माण्डदाने । वेदस्वरूपाणि, महाभूतघटदाने वक्ष्यन्ते । पञ्चभूतानि, पृथिव्यादीनि । तमनणमुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे । शुभवर्ण मही कार्या दिव्याभरणभूषिता । चतुर्भुजा सौम्यवपुयन्द्रांशुसदृशाम्बरा ॥ रत्नपात्रं सस्यपावं पात्रमोषधसंयुतम् । पद्म कर च कर्तव्यं भुवी यादवनन्दन ॥ दिग्गजानां चतुणी सा कार्य पृष्ठगता तथा सर्वोपधियुता देवी शक्तवर्मा ततः स्मता । प्रपा रूपमुता, स्कन्दपुराणे । तस्य ध्यानवत पूर्वमापः प्रत्यक्षतां ययुः । 'स्त्रीरूपाः शुभवर्णश्च धिभुजाः खेतबाससः। दधानाः पाशकलशो करयोर्मकरासना । तेजस्त्वग्निः, तस्य रूपमुक्ता ब्रह्माण्डदाने । वायोश, आकाशरूपमुह विपणुधर्मोत्तरे। नीलोत्पलाभं गगनन्तहमाम्बरधारि च । चन्द्राकहस्तं कर्त्तव्यं विभुजं सौम्य दर्शनम् । हिरवर्षाकारञ्च स्त्रीपुंसव्यसनोज्झितम् ।। रुद्रलक्षणमुक्त , विश्वकर्मणा रतावर्ण स्त्रिनयना द्विभुजा चन्द्रमौलयः। ভৰিঘ সমস্যা হত্যু ৰাধৰ বুনি • मामेऽस्वाणि, सर्वाणोति, अत्र सत्यपि सर्वशब्दे घोड़शकोष्ठ- ~ . " " 1 .

·दानखण्डं अध्यायः] हेमाद्रि। सनिवेशोपयोगित्वादष्टावस्त्राणि मङ्गल्यानि चाष्टावित्येतावतामेव परिग्रही न्याय्य'। अस्तायुक्तानि, गरुडपुराणे, खग-शूल-गदा-शक्ति कुन्ता-दुध-धपि च । स्वधितियेति शस्त्राणि तेयु चापं प्रशस्यत इति । मङ्गल्याण्याह पराशरः । दक्षिणावर्तगवथ रोचना चन्दनन्तथा ।, मुक्ताफलं हिरण्यञ्च छत्रचामरमेव च । प्रादर्शयति विज्ञेयं मनल्य मङ्गलावहम् ॥ अन्तरान्तर इति पूर्वोक्तिः, सर्वैरेव सम्बध्यते अन्तराणाम- सरी मध्यदेश इत्यर्थ. अष्टमावरणे तु पूर्वोक्शान ब्रह्मादीन् पोड- प्रदेवान् विन्यमेदिति दानविवेककारः अभीष्ट देवान्विन्यस्येदिति कचित् एते च देवताविशेषा विषचक्रनिर्माणार्थमवकप्तस्यैव सुवर्णस्य मध्यतयकारूढा निष्पादनीयाः न पृथक् । सुवर्णन विध स्यैव चक्रस्य कार्यातयोपदेशात् । तुलापुरुषवच्छेषं समन्तात्परिकल्पयेत् । ऋत्विापसम्भार-भूषणाच्छादनादिकम् । विखचकं ततः कुर्यात् कृष्णाजिनतिलोपरि तथाष्टादश धान्यानि रसांय लवणादिकान् ॥ पूर्णकुम्भाष्टकश्चैव वस्त्राणि विविधानि च । माल्पेक्षुफलरत्नानि वितानं वापि कारयेत् ॥ अत्रादिगम्दन, ऋद्धि-थाइ-शिवादिपूजा- तथा- .

·३३२
-
-
--
.
हेमाद्रिः। दानखाई ५ अध्यायः ।
बामणवाचनाधि-वासनादोनि संग्टान्ते ।
भविष्पोत्तरे।
1.
अधिवास्य ततथम पचाडोमं समाचरेत् ।
चातुधरणिकासूत्रनाम्यायतरोऽट वा।
होमं कुर्युर्यतास्मानो वस्ताभरणभूषिताः ।'
होमद्रव्यममोपेताः सुक्खुवैम्तामभाजनैः।
चक्रप्रतिष्ठितानान्तु सुराणां होम इयते ।
तल्लिनैर्जुहुयाग्मन्यैः सर्वोपयशान्तये ॥
मत्स्यपुराणे।
ततोमङ्गलशब्देन सातः शक्लामरो ग्टही।
होमाधिवासनान्तेषु गृहीतकुसुमावलिः ॥
इममुच्चारयेन्मत्रं त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणम् ।
नमो विश्वमयायेति विखवात्मने नमः ।
परमानन्दरूपी त्वं पाहि संसारकर्दमात् । -
तेजोमयमिदं यस्मात् सदा पश्यन्ति योगिनः ।
हृदि तत्त्वं गुणातीतं विश्वचक्र नमाम्यहम् ।
वासुदेवे स्थितं चक्र चकमध्ये च माधकः॥
अन्योन्याधाररूपेण प्रणमामि स्थिताविह।
विश्व चक्रमिदं यस्मात् सर्वपापहरं परम् ॥
आयुवञ्चाधिवासस्य भवादुहर मामतः ।
इत्यामन्त्राच योदयात् निखचक्र विमत्सर।
विमुताः सर्वपापभ्यो विष्णुलोके महीयते

·1- दानखण्ड: अध्यायः।] हेमाद्रिः। ३३३ वैकुण्ठलोकसामाद्य चतुर्बाहुः सनातनः । सेव्यते ऽसरसा सङ्घस्तिठेत् कल्पशतवयं । अत्रापि पूर्ववदानवाक्यमभिधाय-'.. .. mir यथाशक्ति सुवर्णदक्षिणासहितंजल: पूर्णमाचार्यादिभ्यः सम्प्रदान प्रतिपादनं तदनुभयान्येभ्योपि दानम् दीनानाधतर्पणम् खल्पत्वेकाग्निविधानमविगाचार्याणां विभागव्यवस्था चेति सर्व प्रतिवदनुष्ठेयं, ततः पुण्याहवाचन- देवतापूजनविसर्जनानि कुर्यात् ।। प्रणमेहा स्वयं कृत्वा विखचक्र दिने दिने । तस्यायुर्वईते नित्यं लक्ष्मीथ विपुला भवेत् । इति सकल जगत्सुराधिवासम् वितरति यस्तपनीयपोडशारम् । हरिभुवनमुपागतः ससिद्ध थिरमधिगम्य नमस्यते शिरोभिः । असुदर्शनता प्रयाति पत्रो मदनसुदर्शताञ्च कामिनीनां । ससुदर्शनकेशवानुरूपः कनकसुदर्शनदानदग्धपापः ॥" सतगुरुदुरितानिपोडगार प्रवरसुदर्शनदानता निरस्य । ब्रजति च समुरारिधाम भिला भवमतित्य भुवने भवान भूयः । पति मत्स्यपुराणोको विखचक्रदानविधिः ।

·३३४
हेमादिः। [दानखण्ड ५अध्याय।
अध कम्पलताभिधान त्रयोदश महादानमुपवर्ण्यते।
मत्स्यउवाच ।
अथात सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
महाकल्पलता नाम महापातकनाशनम् ।
पुषा तिथिमथासाद्य सत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।
। ऋखिग्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ।
तुलापुरुपवत् कुर्य्यात् लोकेगावाहनादिक ।
पादिगम्दव्याख्यान पूर्ववत् ।
चामौकरमयी कुयात् दशकल्पलताः शुभा 10
नानापुप्पफलोपेता नानाशकविभूपिता ॥
विद्याधरसुपर्णाना मिथुनैरुपशोभिता ।
हरोनादिसुभि सिद्ध फलानिच विहङ्गमै ॥
चामीकर सुवर्ण कल्पलतास्तुलाकारा विधेया ,
नानाफलानि, पुस्तीगोगजवाजिप्रभृतीनि, खरूपपुष्षफलानां
तुलनार्थत्वेनैवोपपत्ते ।
'अशुकानि, वस्ताणि। सुपर्णाः, पक्षिण ।
एव दगकम्पलता विधाय वैदिकयाम् लिखितच कस्योपरि
मध्ये हय पूर्वादिदिक्षु चाष्टौ स्थापयेत् ।
लोकपालानुसारिए: कर्तव्यास्तासु देवताः ।
यानीमनन्ततिच लवणस्योपरि न्यसेत् ।
अधम्ताच तयोर्मध्ये पनगाकरे रामे।
कारनादियारिनिपिनाह ।

·दानखगई ५अध्यायः] हेमाद्रिः।
लोकपालानुसारियो देवता, लोकपालगाय इत्यर्थः ।
अधस्ताच तयोरिति, मध्यम्यापितयोः कम्पनतयोरधम्तात्
पद्माकारांवाली, गाधरामनन्तगनिञ्च स्थापयेत् ।
लवणादिपरिमाण, परिमाणविगेया- .::
निर्देशात् पुरुषेच्छया नियम्यते । लवणं स्तूपयोन्यस्येदिति
धचित्पाठः तत्र स्तूपो राशि: दिवचनं राशिपयापेक्षयेति ।
इभासनस्थात गुडे पूर्वतः कुलिगायुधा ।
रजन्यजस्थिताग्नेयोस्तुहोपाशिरथानले ।
पाम्यामहिपमारुढ़ागदिनी सन्दुलोपरि ।।
घृतेन नैऋती स्थाप्या सराहा दधिणापरे ।
वारुणेवारणी चोरे झपस्था नागपाणिनी ।
এনাফিলী ধ যায় বায়া মাহি
सौम्या निलेषु संस्थाप्या गदिनो निधिसंस्थिता।
1.?" माहेसरी पगता बोगपाणिः विलिनी , २ .
भी-गजः सर चतुदन्तीविधेयः, कृतिगं, व, रनन्यजस्थि.
तेति, रजनी, हरिद्रा, प्रमः कामा, हरिद्रोपरिस्थापिता काग.
वाहनेत्यर्थः पनले, पाग्नेदिग्भागे, दक्षिणापरे नैऋतदिग्माग
नैऋतोमतवाहनेत्यवधयं भषस्थामकरवाहनेत्ययः ।
निधिसमियतेतिनिधिरूपं कनगानुकारि।
मोलिन्योवरदासात् कर्तध्या यालिकाविताः।
गन्या पक्षपनाई माममात् प्रकम्पयेत् ।
मामामुपरिटाग पञ्चवर्ण वितानकम् ।
धेनवो दगम्भाय वपायुग्मानि चंद हिर

·हेमाद्रिः। [दानखगडं अध्यायः। मोलिन्यो, मुकुटधरा., वरदा इति, यथोक्तायुधधारिणः करा- दितरेण करेण वरदमुद्रान्विताईत्यर्थः। 'वालिका, कर्णभूमणं बालकान्विता इति क्वचित्माठः तदा वामोरसङ्गस्थितवासकाइति व्याख्या एतच्च पञ्चपलादिपरिमितकल्पलताकरणोपकृप्तसुवर्ण- नैव विभज्य सर्व कत्तव्यं, पृथक्व्येण कर्त्तव्यानुउपदेगात् । मध्यमहे तु गुरवे ऋलिग्मयोन्यास्तथैव च । ततो मङ्गलशब्देन सातः शक्ताम्बरी बुधः वि प्रदक्षिणमाहत्य मन्नानेतानुदीरयेत् ॥ तत इति होमाधिवासन पुण्याहवाचनादि पूर्वोक्त कर्मकला- पानन्तर्यमुच्यते, मात इति कुएइसमीपवर्तिकलगस्थितसायधि- जलेन ऋत्विग्भिः सापितः, ग्टहीतकुसमाप्नलिरित्यपि जेयं । अथ मन्त्रः। नमोनमः पापविनाशिनीभ्यो ब्रह्माण्डलोकेखरपालनीभ्यः। आशंसिताधिक्यफलप्रदाभ्यो दिग्भ्यस्तथाकल्पलतावधूभ्यः । अथ पूर्ववत् प्रयोगमुच्चार्य मध्यमै दे देवतादिसहिते कल्पलते गुरवे प्रतिपाद्य शेषा ऋविग्मा प्रतिपादयेत् । तदनुजया अन्येभ्योपि दानं दीना नाथ पूरणं, खल्पेत्वकाग्नि विधान चेति पूर्वोक्तामनुसन्धेयं । तत पुण्याहवाचनदेवतापूजन- विसर्जनानि कुर्यात् । इति सकलदिगङ्गनाप्रदानं भवभय सूदनकारि यः करोति ।

·-
दानखण्डं, अध्याय हमादिः।
"अभिमतफलदै सन्नाकलोके
'..: वसति पितामहवत्सराणि त्रिंशत्
अभिमतफलदे, इष्टफलदायिनि।
पिटशतमवतारयेद्भवाब्धेः
सच दुरितीविनागशुद्धदेहः ।
सुरपतिवनितासहससंख्यैः
परिहतमम्बुजसंसदाभिवन्धः ॥
इति विधानमिदं सदिगङ्गना-
कनककल्पलताविनिवेदने।
पठति यः स्मरतीह तदीचत
म पदमैति पुरन्दरमे वितम् ॥
इति मत्स्यपुराणोता. कल्पलतादानविधिः ।
अथ सप्तसागरसंज्ञं चतुर्दशं महादानमाख्यायते
मत्स्य उवाच।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमं ।
.., सप्तसागरक नाम महापातकनाशनं ।
पुण्यं दिनमथासाद्य कृत्वा बाधणवाचनम् ।
तुलापुरुषवत् कुर्यात् लोकेगावाहनं
बुधः
ऋविग्मण्डपसम्भारभूयणाच्छादनादिकं ॥
प्रादिशब्देन, हडियाड-पुण्याहवाचनादि ।
कारयेत् माकुण्डानि काशनानि विचक्षए।
प्रादेशमावाणि तयारविमात्राणि वा पुनः ।।

·.
-
३३८
हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्यायः।
कुर्यात्सप्तपलादूईमासहस्राश्च शशितः ।
संस्थाम्यानिच सर्वाणि कृष्णाजिनतिलोपरि ।
कुगड़ानि, भाण्डानि, प्रादेशादिपरिमाणं, तिर्यगर्दपरिधेयम् ।
एकविशत्य ठपर्वपरिमितोरनिः तदई प्रादेगः, तिला,
द्रोणपरिमाणाः सौदर्गसंप्रदेयाययाणां क्षणाजिनसम्पन्धिनां
तेपा तथाध्याप्तिदर्शनात् ।
प्रथमं पूरयेत् कुण्डं लवणेन विचक्षणः ।
हितीयं पयसा तहत्तृतीयं सर्पिपा पुनः ॥
चतुर्थं तु गुडेनैव दना पञ्चममेव च ।
पष्ठ शकरया तहत्सप्तमं तीर्थवारिणा ।।
स्थापधेनवणस्यान्ते ब्रह्माणं काञ्चनं शुभं ।
केशवं क्षीरमध्ये तु तमध्ये महेश्वरं ।
भास्करं गुड़मध्य तु दधिमध्ये सुराधिपं.।
शर्करायां न्यमेलक्ष्मी जलमध्ये तु पार्वती ॥
सर्वेषु सर्वरत्नानि धान्यानि च समन्ततः ।
ब्रह्मादिप्रतिमालक्षणमुक्त, ब्रह्माण्डदाने सर्वरत्नानि सर्व
धान्यानिच परिभाषायां ।
तुलापुरुपवछेपमत्रापि परिकल्पयेत् ।
ततो वारुणहोमान्ते नापितो वेदपुनः।
वि प्रदक्षिणमात्य मन्वानेतानुदाहरेत्॥
शेपशब्देन पुण्याहवाचनमाचार्यादिभ्यो जलपूर्वोक्तदानं ।
तदनुजयाचान्येभ्योऽपि दानं दोनानाथतपणं, स्वल्पेवकाग्नि
विधानमित्याद्यनुसन्धेयं । अयं विशेष , हितोयदिवसे तुलायुरु

·दानखाई ५अध्यायः । हेमाद्रिः। पोतकम्मशेषसमासो पूर्णाहुतेः पूर्वमाज्यतिलैस्तप्लिङ्गमन्चे ए सहस संख्योवारुणहोमः कर्तव्यः । नमीयः सर्वसिन्धनामाधारेभ्यः सनातनः । जन्तूनां प्राणदेभ्यय समुद्रेभ्योनमोनमः ।। क्षीरोदकाज्यदधिमाधवलापणे सु- सारामृतेन भुयनवयजीवसद्धान् । आनन्दयन्ति वसुभिर यती भवन्त- स्तम्मान्ममाप्यधविनायमलं विदध्वं । यस्मात् समस्तभुवनेयु भवन्त एव तीर्थामरासुरसुवधमणिप्रतानं । पापचयाम्परविलेपनभूपणाय लोकस्य विभ्रति तदस्तु ममापि लक्ष्मीः । ततो, यथा शक्तिदक्षिणासहितसंप्रदानान्ते पूर्ववत् पुण्या- इवाचन-देवतापूजनविसर्जनानि कुर्यात् । इति ददति रसामरसंयुतान् मुचिरविस्मययानिह सागरान् । अमलकाशनवर्णमयानसो पदमुपैति हरेरमरातः सकलपापविघातविराजितः पिटपितामहपुत्रकलत्रकं । नरकलोकसमाकुलमयलं ऋगिति सोऽपयते शिवमन्दिरंग इति मत्स्यपुराणोक्तः सप्तसागरदान विधि ।

·1
7
२४०
हेमाद्रिः। [दानखण्ड ५अध्याया।
अथ रत्नधेनुसमाग्य पञ्चदशमहादान प्रतिपाद्यते।
मत्स्यपुराणे मत्स्य उवाच ।
अथात सप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् ।
रत्नधेनु इति ख्यातं गोलीकफलवृणाम् ॥
पुण्या तिथिमयासाच तुन्नापुरुपदानवत् ।
लोकेशावाहन कृत्वा ततोधेनु प्रकल्पयेत् ॥
भूमौ कृष्णाजिन स्वा लवणद्रोणसयुतम् ।
धेनुरत्नमयी कुर्यात् संकल्प्य विधिपूर्वक ।
लोकेशावाहनमित्युपलचगा
अच हि देग-काल डिथाइ शिवादिपूजा ब्राणवाचन
गुरुऋत्विग्वरण मधुपर्कदान-कुण्डमण्डप-वैदिका चक्रलेखन-वि
तान तोरण पताकादिक मत्स्यपुराणोक्ततुलापुरुषविहित सग्ट
हात धेनु प्रकल्पयेदिति लवणाद्रोणोपरि प्रामुखीमुदक्यादा
रेखाभि सवत्सानवाकृतिम रचयेदित्यर्थ ।
स्थापयेत्पद्मरागाणामेकाशीति मुसे बुध ।
पुष्परागशतन्तइहोणाया परिकल्पयेत ।
ललाटे हेमतिलक मुक्ताफलशत दृगो ॥
घोणाया, नासिकाग्रभागे, हेमतिलकादिप, सारत', परिमाए
तय फलविशेषे इति न्यायात् ज्ञायते, यथागक्त्यनुष्ठान मुक्ताफल
गतन्नेत्रहये विभज्य स्थापनीयम् ।
युगे विद्रुमगत शक्ती कर्णहये स्थिते ।
काञ्चनानि च शृङ्गाणि गिरी वजगतात्मकम् ॥
शृङ्गाणीति, वत्सशृङ्गापेक्षया बहुवचनम्

·३४१ 1152 . REP दानखण्डे अध्यायः हेमाद्रिः। ग्रोवायों नेत्रपट्टकं गोमेदकशतात्मकम् । इन्द्रनील शतं पृष्ठे वैदूर्य शतपार्यके । स्फटिकैरुदरतहसौगन्धिकशतात्कंटिम् । खुरा हेममयाः कार्योः पुच्छ मुक्तावलीमयम् । स्फटिकरित्यत्र, साहचर्यात् तददितिवंचनाच्तसंख्यैरित्यव- धेयं, सौगन्धिक, माणिक्यविशेषः, मुत्ताफलानामपि शतसंख्यत्वम- वधेयं । मूर्यकान्तेन्दुकान्तौ च धाणे कर्पूरचन्दनम् । कुश्मानि च रोमाणि रौप्यां नाभिञ्च कारयेत् ॥ गारुमतगतं तहदपाने परिकल्पयेत् । तथान्यानि च रत्नानि स्थापयेत्सर्वसन्धिषु ॥ 'अन्यानि, माणिक्यादीनि यथाशक्ति यथालाभं स्थापयेत् । कुर्यात्मकरया जिहां गोमयञ्च गुडात्मकम् । गोमूत्रमाज्येन तथा दधिदुग्ध" म्वरूपतः । पुच्छाग्रे चामरन्दद्यात् समीपे ताम्रदोहनम् । कुण्डलानि च हैमानि भूपणानि च शक्तितः। कारयेदेवमवन्तु चतुर्थाशेन वसकं ।। एव मैवमिति, रतैरेव धेनौरवादिद्रव्यैरित्यर्थः । तथामर्वाणि धान्यानि पादाश्चक्षुमयाः स्मृताः । नानाफलानि सर्वाणि पञ्चवर्णवितानकम् ॥ एवं विरचनां कृत्वा तहदोमाधिवासनम् ॥ ऋविग्भ्यो दक्षिणां दत्त्वा धेनुमामन्वयेधः । गुडधेनुवदामन्ता इदशोदाहरेत्ततः ।

·-
-
३
हेमाद्रिः [दानखण्ड ५अध्यायः ।
तहदिति, मत्स्य पुराणोततुलापुरुपदानवदित्यर्थः ।
सर्वोपधिनानादिकमपि तहदेव नेयं दक्षिणां दवेति क्रमो..
ऽत्राविवक्षितः, दक्षिणाचात्र यथाशक्ति सुवर्ण, नृपकर्तृ के तु दाने
ग्रामरत्नादय, इति गुडधेनुवत् यालक्ष्मीरित्यादिमन्वैः।
त्वा सर्वदेवगणधाम यतः पठन्ति
रुद्रेन्द्र विष्णु कमलासनवासुदेवाः।
तस्मात् समस्तभुवनत्रयदेवयुक्ता
माम्पाहि देवि भवसागरपीडामानम् ।
श्रामवा वेत्थ मभित परिहत्य भक्त्या
दद्यात् दिजाय गुरवे जलपूर्वकन्तां ।
यः पुण्यमाप्य दिनमत्र रुतोपवासः
पापविमुलातनुरेति पदं मुरारः।
परिवत्य, प्रदक्षिणीकृत्य ग्रहीतकुममानलिरित्यपि जेयं ।
कृतोपवासत्वमधिवासनदिने, अशक्ती तु नामित्युक्तं गुरवे द
धादित्येकाग्निपक्षविषय ।
अनेकाग्निपक्षेत तुलापुरुषवदा
वम्या दानानन्तर पूर्ववत्पुण्याहवाचन देवतापूजन-विसर्जनानि
कुर्यात् ।
इति सकनविधिजो रत्नधेनुप्रदानम्
यितरति म विमान, प्राप्य देदीप्यमानम् ।
सफलकसपमुक्ता बन्धुभिः पुत्रपौत्र:
सहमदनमुरुपः म्यानमभ्येति शम्भो
इति मत्स्यपुराणोजीरबधेनुदानविधिः।
प्रय महाभूतघटगन्टिस पोहग महादानमिह निरुप्यते ।

·दानवगडं अध्यायः ।
हेमाद्रि।
३४३
.
.
मरस्थ उवाच ।
अयातः सम्प्रवस्यामि महादानमनुत्तमम् ।
-,' महाभूतबट नाम महापातकनागनम् ॥
पुण्यान्तिथिमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । ", ...
ऋत्विग्मण्डपसम्भारभूपणाच्छादनादिकम् । ....
तुलापुरुपयत् कुर्य्यात् लोकेशावाहनादिकम् ।। ,
आदिशम्दस्तु, पूर्ववदेव व्याख्येयः ।
कारयेत् काञ्चनं कुम्भ महारत्नाचितं बुधः ।
प्रादेगादगुलगतं यावत् कुर्थात् प्रमाणतः . :
क्षीराज्यपूरितं तहत्कल्पक्षसमन्वितम् । :-
धीरयते गव्ये, समपरिमाणे च स्थापनोये कल्पवृक्षलक्षणं
पञ्चशाखत्वादिकल्पतरुदाने द्रष्टव्यम् । . , . , ....."
पद्मासनगतांस्तव नविष्णुमहेश्वरान् ।
वराहेणोडतां तइत् कुर्यात् पृथी सपजाम् ॥ .i.
वरुणचासनगतं काञ्चनं मकरोपरि।
हुताशनं भेषगतं वायुद्दतमृगासनम् ॥ .
तथाकाशाधिपं कुर्यात मूषकस्य विनायकम् । :..
विन्यमेवटमध्ये तान् वेदपच्चकसंयुतान् ।
ब्रह्मादिलक्षणं, वरुणादिलक्षणञ्च मत्स्यपुराणोक्तब्रह्माण्ड
दानविहितम् वेदितव्यं, वराहलक्षणं तु पद्मपुराणोक्तब्रह्माण्डे ।
विनायकम्वरूपं इम्तिरथ इति ।:-
ऋग्वेदस्याक्षसूत्रन्तु यजुर्वेदस्य पइज।।*
सामवेदस्य वोगा स्याहोणां दक्षिणतोन्यसेत् ::::
"
--

·।
7
१
हेमाद्रिः। [दानखगई ५अध्यायः ।
अथर्व वेदस्य पुनः सुक् सुवी कमलं करे-
पुराणवेदोवरदः साक्षसूतकमण्डलुः ॥
परितः सर्वधान्यानि चामरासनदर्पणम् ।
पादुकोपानहच्छत्रदीपिकाभूपणानि च ॥
शय्या च जलकुम्भाय पञ्चवर्णवितानकम् ।
सात्वाधिवासनान्त त मन्चमेतंमुदीरयेत् ॥
पादुका, काठाता, जलकुम्माः,
पोडश, प्रकृती तथादर्शनात् ।
अधिवासनान्ते स्मालेति पूर्वस्मिन् दिने अधिवासनं विधाय
द्वितीयदिवसे पुण्याहवाचनादिपूर्णाहुतिपर्यन्त कर्मशेषं समाप्य
सौषधिजलैः पूर्ववलिभिः खापितो यजमानस्त्रि प्रदक्षिण
मावत्य यहीतकुसुमाञ्जनि' वक्ष्यमाणं मन्त्रमुदाहरेत् ।
नमो वः सर्व देवानामाधारेभ्यवराचरें।.'
महाभूताधिदेवेभ्यः शान्तिरस्तु शिवं मम ।
यस्मान्न किञ्चिदम्यस्ति महाभूतैर्विना छतम् ।
ब्रह्माण्डे सर्वभूतेषु तस्मात् थोरक्षयास्तु मे ॥
इत्युच्चार्य महाभूतघट यो विनिवेदयेत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्त प्रयाति परमां गतिं ॥
विमानेनाकवणेन पिटबन्धुसमन्वितः ।
स्तूयमानोऽमरस्त्रीभि. पदमभ्येति वैष्णवम् ॥
अब क जलपूर्व मान्यः प्रदेव
प्रतिपादिते तुलापुरुषवहिभागव्यवस्था तदनुजयाचान्येभ्योऽपि
दान दीनानाथपूरण च कर्त्तव्यं प्रदक्षिणस्य कर्मणोनिष्फलत्वात्।

·अथ पष्ठाध्याय।
अथ पर्वतदानविधि ।
अय लोकालोक परमहिमवान् मखदुदय
मुपाखंस्थायिथी. कलितविपुलाभोगसुभग ।
इतिप्रत्यक्षेऽपि स्फुरदखिलशैलेन्द्रविभव
परं हेमाद्रित्व प्रकटयति वियान्सविबुध ॥
धान्यशैलादिदानानामिह हेमाद्रिसूरिणा।
विचित्रविधिविस्तार प्रस्ताव क्रियतेऽधुना ॥
तत्र धान्यपर्वतदान तावदुयते तदेव पद्मपुराणे ।
भीमउवाच ।
भगवन् श्रोतुमिच्छामि दानमाहात्मामुत्तमम् ।
यदक्षय परे लोके देवर्षि गणपूजितम ।।
पुलस्त्य उवाच ।
मेरो प्रदानं वक्ष्यामि दशधा मुनिसत्तम ।
यत प्रसादाबरो लोकानाप्नोति सुरपूजितान् ।
पुराणेषु च देवेषु यज्ञेष्वायतनेयु च ।
--

·२४०
,
,
दानखण्डं अध्यायः ] हेमाद्रिः।
न तत् फलमधीतेषु सतेषिह यदश्रुते ।।
पुराणेयु वेदेषु यन्भेष्वायतनेषु च, तेषु न तत् फलमिति
सम्वन्धः।
तस्माहिधानं वक्ष्यामि पर्वतानामनुत्तमम् ।
प्रथमो धान्यशैलः स्यात् द्वितीयो लवणाचलः ॥
गुहाचलस्तृतीयस्तु चतुर्थी हेमपर्वतः ।
पञ्चमस्तिलशैलः स्यात् पाठः कार्पासपर्वतः ॥
सप्तमी तशैलय रत्नशैलस्तथाष्टमः ।
राजती नवमस्तदशमः शर्कराचला
वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्वशः ।।
अयने विपुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये।
शतपचे रतीयायां उपरागे शशिक्षये ।
विवाहोत्सवयन्ने वा द्वादश्यामथवा पुनः ।
शुक्लायां पञ्चदश्यां वा पुण्यर्षेच विधानतः ।
धान्यगैलादयो देया यथायहं विधानतः ।
तीर्थ वायसने वापि गोष्ठे वापि भवागणे ।
मण्डपं कारयेत्या चतुरसमुदङमुखम् ।
प्रागुदमवणं तहत्प्राग्नु खोवा विधानतः ।
मण्डपलक्षणन्त, परिभापायां प्रतिपादितं ।
प्रत्र घायं विधानझमः दानदिवसार पूर्वेयुः पूर्वान्ने हात
भ्रासादिक्रियो यजमानो अमुकपर्वतदानमहं खा करिये इति-
सतमकन्यो वृद्धिशाहमाभ्युदयिकं विधाय पूर्ववत् पुवाहवाचन
कुर्यात्। तदनन्तरं तु अद्य अमुकम्मिन् देगे अमुकमिन् काले

·२४८
हेमाद्रिः। [दानखण्ड अध्याया।
अमुकपर्वतदानेनाह यच्छ तत्र तदभूतहोमादिके अमुकशर्माणं
अमुकावेदाध्यायिन ऋविज त्वामहं पुणे इति ।
पुराणवेदविदाञ्चतुर्णामविजांवरण, तथा ओम् अद्य
अमुकस्मिन् देश अमुकस्मिन् काले 'अमुकपर्वतदान नाहं यच्च
तत्र तगभूतानि कर्माणि कर्तुं कारयितुं च अमुकसगोत्रं
अमुकणर्माणं अमुकवेदाध्यायिनं गुरु त्वामह वृणे इत्याचार्य
पुण्यात् कृतीस्मोति सर्वत्र प्रतिवचनं तत्र तावत् मधुपर्कणच ये
दितिसपर्वतदानसाधारणोऽयं विधिः ।
गोमयेनोपलिप्तायां भूमावास्तोर्य वै कुशान् ।
तन्मध्ये पर्वतं कुर्य्यात् विष्कम्भपर्वतान्वितम् ॥
धान्यद्रोणसहस्रण भवेहिरिरिहोत्तमः ।
मध्यमः पञ्चगतिकः कनिष्ठः स्यात् त्रिभिः शसै.
ट्रोणलक्षणमुक्त, परिभापायां ।
प्रमाणस्थकरचरणस्य पुंसो हादभिः प्रसतिभिः कुडयो
भवति अनेन कुडवेन चतुगुणोत्तरं प्रस्थाटकद्रोणा भवन्ति अत:
चतुःोपच्या कुडयःणो भवतीति कल्पतरुणा व्याख्यातं ।
मेरुमहानीहिमयस्तु मध्ये
सुवर्णहचत्रयसंयुतः स्यात् ।
पूर्वेण मुभाफमयप्पयुक्तो
याम्येन गोमेदकपुष्परागे
पवाज गारुमतनीनरवः
गोम्पेन पैदूर्यमरोजगः।

·."
दानखण्ड अध्यायः] हेमाद्रिः।
३४८
योखइएण्डैरभितः प्रवाल , .
लतावितः शक्निशिलातलास्यात्
प्रद्याथ विष्णुभंगवान् मुरारि.
१. दिवाकरोऽप्यत्र हिरण्मया स्यात् ।
मूईव्यवस्था गतमामरेण
कार्या सुवर्णन तथा हिजोघाः ।
चत्वारि शृङ्गाणि च राजतानि :
नितम्बभागेष्वपि राजतः स्यात् ।
আনুমান
हतोदकः प्रयवण्य दिन
गुलाबरायबुधरावली स्यात्
* पूर्वण पीतानि च दक्षिणेन ।
वासामि पयादय कर्बुराणि.
रतानि चैवोत्तरतोपनाली।
रौप्यान्महेन्द्रप्रमुखानयाष्टी
संस्थाप्य लोकाधिपतीन् क्रमेण ।
नानाफलाली च समन्ततः स्यात्
मनोरम माखविलेपनं च।
वितानकं चोपरि पक्षवर्ण
मम्मानपुष्पाभरणं सित।
मेकरित्यादि. महानोहयो, राजाबगालयः, सतश्यमंयुत,
पति दत्तिणे मदारः, उत्तरे पारिलाती, मध्ये कस्पतरितिहास
घयं, तया पूर्णतो हरिचन्दन, पश्मेि मम्तान इति समयं च

·7
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं ६ अध्यायः।
कुर्यात्, एते सर्बपर्वतेषु कर्तव्या इति शर्कराचले वक्ष्यमाणत्वात्
सर्वेषाञ्च पञ्चशाखसमवधेयमिति ।
वज, होरकं । गारुमत, मरकतं । सरोजरागः, पद्मरागः।
मुक्ताफलादोनि च यथादिशं वक्ष्यमाणराजतशृङ्गेषु निवेशनी
यानि । पुरारिः, महेखरः ।
ब्रह्मादिलक्षणमुक्ता ब्रह्माण्डदाने।
'मूईव्यवस्था' उपरिदेगस्थिता ।
गतमत्सरेण वित्तमाठारहितेन ।
दिजौघाः, पतिसमूहाः।
दिवीशा इति क्वचित्पाठः।
तत्र आदित्यावसवोरुद्रादिवीशाः तेषु, वस्वादिलक्षणमुक्त
ब्रह्माण्डदाने, रुद्रलक्षणं विश्वचक्र, इत्तुरेव वंशः, तमेवीदक,
वस्ताण्येव मेघसमूहाः कवराणि, चित्राणि ।
लोकपाललक्षणमुक्तं ब्रह्माण्डदान।
इत्यंनिवेश्यामरशैलम
मेरोच विष्कम्भगिरीन् क्रमेण ।
तरीयभागेन चतुर्दिशन्तु
संस्थापयेत् पुप्पविलेपनाट्यान् ॥
पूर्वेण मन्दरमनेकफलैय युक्त
युक्त गणैः कनकभद्रकदम्बचिह्न।
कामेन काञ्चनमयेन विराजमान
माकारयेत् कुममवम्ब विलेपनाय॥
तोगरूणोदसरमाय बननचैव

·दानखण्ई अध्यायः ] हेमाद्रि रोयेण शक्तिघटितेन विराजमान ।। याम्येन गन्धमदनय निवेशनीयो, गोधूमसमयमयः कलधौतजम्वा । हिमेन यक्षपतिना तमानसेन वस्य राजतवनेन च संयुतः स्यात् ।। पात्तिलाचलमनेकसुगन्धिपुष्प- सौवर्ण-पिप्पल-हिरण्मय-हंसयुताम् ॥ प्राकारयेद्रजतपुथ्यवनेन तद. इस्वन्वितं दधिसितीदरसम्तथाग्रे । संस्थाप्य विपुलोलमोजरेण गैलं सुपार्शमयि मायमयं सवस्त। पुषे व हेमवटपादपशेखरन्त- माकारयेत्कनकधेनु विराजमान। माधीकभद्रसरसाच बनेन तदा द्रौप्येण भास्करवता च युतं विधाय ॥ इत्यनिवेश्येत्यादि, एवं मेरु निवेश्य तञ्चतुर्थभागपरिमितेन गृथक्ट्रव्येण एकैकं विष्कम्भगिरिं कुर्यात् न तु चतुर्थभागेन चतुरोपीति, तथाच लवणाचले वक्ष्यति चतुर्थाशन विष्कम्भपर्व- तान् कारयेत्, पृथगिति, पूर्वेण मन्दरमिति, सविधानाभन्दरी- ऽपि ब्रीहिमय एव, गणैर्युक्तमिति, पुरुषारुतिगणवयान्वित- मित्यर्थः। अनेकफलाली युक्त यवैरिति क्वचित्पाठः ।। तस्य सभूलत्वे यवानुष्ठानमपि कार्य . -- ·। हेमाद्रिः। [दानपण्ड अध्यायः। कनकघटितेन मनदम्बाश्येन हवेग नक्षितं । कामलक्षणमाह विश्वकम्मा। चाप बाणधरः कामो रतियान सुमध्यमः। आलोढी नन्दनो राजी रूपवान् विश्वमोहक इति ॥ क्षोरपूरितेन, अरुणोदसंज्ञिकेन रूप्यघटितेन सरसा वने- नापि रूप्यघटितेन विराजमानमिति सम्बन्धः। याम्य नेत्यादि, गन्धमदनी, गन्धमादनः, कलधोतजम्वेति, सुवर्णजम्बुक्षेण । यक्षपतिरूपमुक्तं यीप्रश्ने। इस्खमापिङ्गनेवच्च गदिनं पीतविग्रहं । पुथ्यकस्थन्धनाध्यवं ध्यायेत् शिवसखं सदेति ॥ तमानसेनेति तपूरितेन मानसाभिधानेन राजतेन सरसा। पयादिति, परिमदेशे दधिपूरितसितीदंनाम रजत निर्मितंसर इति, विपुलशैलं, विपुलं नाम पर्वतं माचीकभद्रस- रमेति, माक्षिक, मधु मधुपूरितेन रजतमयेन भद्राभिधानन सरसा युत मित्यर्थः। अन्न च कामदेवस्य प्रत्य खत्वं इंसस्य प्रामु खत्व कन- कधेनोक्षिणामुखत्वं च गर्करानलम्बितदिग्वेशेषसापेक्ष्य देव तेषु सब गैलेषु वेदितव्यं, चरमव्यवस्था कुतीपि शास्वादावधिति रिति । एते च कामदेवादय कदम्बाढीनां निजपर्चीतरमाणा- मधम्तात्कर्तव्याः। होमैचतुर्भिरघदपुराणविधि दन्तरनिवपरितातिभिर्दिजेन्द्रः। -- ·३५३ दानखण्६अध्यायः । हेमाद्रिः। पूर्वग हस्तमितमन विधाय कुण्डं कार्यम्तिलेयवश्तेन समितकुप्रैश्च । रात्री च जागरमनुतगीततर्ये,1, रावाहनञ्च'कच्यामि शिलोचयानां । -पूर्वेत्यादि मगडपस्य पूर्व भागे हस्तमात्रं कुण्डं विधाय तस्य पूर्वोत्तरदिग्विभागे तुलापुरुषोतलक्षण देवतावेदिं कृत्वा तत्र विनायकादिदेवताभ्यः पूर्ववत् पूजों विदध्यात् अनन्तरमविजो- ऽग्निस्थापनान्ते ग्रहाणां लोकपालानामित्यादिवश्यमाणदेवता- भ्यस्त लिङ्गमन्चैस्तिल.दिद्रव्येण होमं कुर्युः। सहस्रत्यथ हातव्ये कुर्थात् कण्डं करात्मकमित्यु कोरत्र हस्तपरिमितकुण्डोपदेशादा- हुतिमहसं होतव्यमिति दानविवेककारः । अब विनायकादयो हात्रिंशहेवा, बादशादित्याः, एकादश- रुद्राः, दशलोकपालाः, अष्टो वप्ता, ब्रह्म-विष्णु-शिव-सूर्याचत्वारः काम-धनद-हंस-कामधेनव-यत्वारः इत्येवमेकायोतिसंख्येभ्यो देवेभ्यः ग्रहाणां प्रतिदैवतं त्रयोदशाहुतिहोम विपश्चागदधिक- माहुतिसहस्रं सम्पद्यते अष्टशतन्तु होतव्यमिति ब्रह्माण्डपुराणे । वक्ष्यति तिलादीनिचत्वार्येव ।' 'हविद्रव्याणि ताहानीत्यय- गन्तव्यं समिधः, साधारण्यादुदुम्बरस्य होमानन्तरं पुष्पोपहारा- नादाय यक्ष्यमाण मन्थाक्रम पर्व तानावाह येत्, तत्र मेरो- रावाहनमन्त्रः। लं सर्व देवगणधामनिधेविरुद्ध मम्मदग्रहेण्यभरपत नाशयाश । क्षेमं विधत्व कुरु शान्तिमनुत्तमात्र . - --

·३५४
हेमादि। दानखगई अध्याय
सम्पूजित परमभक्तिमता मया हि ॥
त्वमेव भगवानौगो ब्रह्मा विष्णुदिवाकर ।
मूर्त्तामूर्तपर बीजमत पाहि सनातन ॥
यस्मात्त्व लोकपालाना विश्वमृतध मन्दिरम् ।
रुद्रादित्यवसूनान तस्माच्छान्तिं प्रपच्छ मे ॥
यस्मादशून्यममरैर्नारीभिय समस्तथा ।
तस्मान्मामुदराशेयदुःससारसागरात् ।
एवमभ्यर्य त मेरु मन्दरग्वाभिपूजयेत् ॥
अथमन्दरस्य ।
यस्मात्ररथेन त्वं भद्राखेनवर्षेण च ।
शोभसे मन्दर निममल पुष्टिकरो भव ॥
अथ गन्धमादनस्य।
रास्मानूडामरिजम्बुद्दोपे त्व गन्धमादन ।
गन्धब्बवनशीभावानत कीठिास्तु मै ॥
अथ विपुलपवस्य ।
यस्मात्वं केतुमानेन वैभाजन वनेन च ।
हिरण्मयासत्यशिखम्तस्मात् पुष्टिधुंवास्तु मे ॥
अथ सुपार्श्वस्य ।
उत्तरै कुरुभिर्यस्मात् सावित्रेण वनेन च ।
मपाल, गजमे नित्यमत. शोरक्षयाम्त मे ॥
एवमामन्त्रा तान् सर्वान प्रभाते विमले पुन ।
सात्वाथ गुरवे दद्यात् मध्यम पचतोत्तमम ॥

·- दानखण्डं अध्यायः । हेमाद्रिः। विष्कम्भपर्वतान् दयाहविग्भ्यः क्रमशो नृप । गावोदयाञ्चतुर्विशदध या दश पार्थिव ॥ शक्तितः सप्त वाष्टी वा पञ्च दद्यादतिमान् । एका वा गुरवे दद्यात् कपिलाञ्च पयम्बिनीम् ॥ एवमामन्वाति, दानदिनात् पूर्वदिवसे सर्वमिदमामन्त्रणादि विधाय गोतवादिवादिभिर्निशामतिबाध्य ततः प्रभाते गुरुप्रभृतयो विहितस्नानादिक्रियाः पूर्णाहुतिपर्यन्तं सकलकर्मशेषं समाम्य कुण्डसमीपस्थापितकलशजलेन पूर्व वद्यजमानं मापयेयुः । यजमानोऽपि शुक्लाम्बरपरिधान: प्रदक्षिणीकृत्य वक्ष्यमाण- मन्त्रेण यथाक्रम पर्वतान् प्रतिपादयेत् । तत्र प्रयोगः। श्रोम् अद्य अमुकस्मिन् काले अमुकसगोवाय अमुकर्मणे ब्रामणाय एतममुकपर्वतं सोपस्कर अमुकसगोत्रोऽहं अमुकशी अमुककामस्तुभ्यमहं सम्प्रददै नमः, अमुकसगोत्राय अमुकशक्षणे ब्राह्मणय एतत् पर्वतदानप्रतिष्ठार्थमिमा दक्षिणां तुभ्यमह सम्म- दे, अत्र च दक्षिणापेक्षायामशुतदक्षिणान्तरकल्पनानुपपत्तेगा- वोदद्यादितिथुतमेव दक्षिणावेन सम्बध्यते विनापिदक्षिणा संगटनमस्त्येव दक्षिणात्वमिति केचित, सहस्रदक्षिणां सावेत्यादि ब्रह्माण्डपुराणे वक्ष्यमाणदक्षिणाग्रहणन्तु युक्तमिति । पवतानामशेषाणामेप एव विधिः स्मृतः त एव पूजने मन्त्रास्तएवोपस्कराः स्मृताः । ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादोनाच गर्वगः । " ·२५६ हेमाद्रिः। [दानसराई ६अध्यायः । खमन्वेणैव सर्वेषु होमः शैलेषु पठाते । उपवासो भवेनित्यमशक्तोनक्तमियते ॥ सर्वत्राचारलवणमनीयादिति वक्ष्यमाणवादचारलवणं नको वेदितव्यम् । विधानं सर्वशैलानां क्रमशः शृणु पार्थिव । दानकालेषु ये मन्ना पर्वतेषु च यत्फलम् ॥ अंथ मन्त्रः। अनं ब्रह्म यतः पोतमन्द्र प्राणाः प्रतिष्ठिताः। अन्नाद्भवन्ति भूतानि जगदन्नेन वर्तते ॥ अन्नमव यतोलक्ष्मीरनमेव जनार्दनः । धान्यपर्वतरूपेण पाहि तस्मानमोनमः ॥ एवमाचार्यादीन्, सम्पूज्य तदनुज्ञया अन्येभ्योपि दद्यात् ततो यजमानो वेद्यां पूर्ववद्देवताः सम्पूज्य नमस्कुर्यात् । गुणस्तान्विसर्जयेत्, ततो यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनम् कृतीप- वासस्य यजमानस्य दानदिने क्षारनणवर्जनं सर्वपर्वतोपस्करा- णाञ्च ब्राह्मणग्रहप्रापणं शर्कराचलीत सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अनेन विधिना यस्तु दद्याहान्यमयगिरिम् । मन्वन्तरशत साई देवलोके महीयते । अप्सरोगणगन्धर्वराकोणेन विराजितः । विमानेन दिवः पृष्ठमायाति मुरमेवितः ॥ कर्मक्षयाद्राजराज्य प्रापोतीह न संशयः ॥ अथ व्रह्माण्ड पुराणात् --

·दानखण्डं अध्याय हेमाद्रिा
श्रीभगवानुवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि धान्यपर्वतमुत्तमम् ।
'यं दत्वा सर्वदानानां फलं पामोति मानव
नद्यास्तोरे रहे वापि देवतायतने तथा ।
मण्डपं कारयित्वा च विधानं परिकल्पयेत्॥
कार्तिक्यामयने चैव ग्रहणे वापि कत्मगः ।
अन्येप्वयि च कालेषु यदा श्रद्धाभिजायते ॥
महापीतिकरड्यात् पर्वतं शुभलक्षणम् ।
साहसिको भधेच्छ्र छस्तदईन तु मध्यमः ॥
त्रिभिः शतैः कनिष्ठस्तु द्रोणानां नृपसत्तम ।
अलामे वा यथागत्या कारयेच्द्रयान्वितः॥
मध्ये प्रकल्पयेोरु महाबोहिमयं शुभम् ।
विष्कम्भपर्वतश्चैव यवैः कुर्यात्तु पूर्वतः ॥
दक्षिणेनाथ गोधूमैस्तिलेः पथिमतस्तथा ।
मापैौषोत्तरं कुर्यात्तुरीयांशेन पर्वतान् ।
सौवर्णशिखरोपेतांस्तान् सर्वान् कारयेदुधः ।
सर्वरत्नविचित्राङ्गान् केतुरल
लड़तान्
नानाद्रुमलतोपेतान् सुरभिचाप्यलतान् ।
वस्त्रैः प्रच्छादितान् कृत्वा गन्धैर्मात्यैस्तु पूजयेत् ॥
एवं विधं गिरि कृत्वा नानाभयैः समन्ततः ।
पूजयेत् फत्तमूलय रसैर्नानाविधैस्तथा ॥
ग्राम्यारण्य स्तथाधान्यः परयेत् सर्वतस्तथा ।
ब्रह्मविष्णुशिवांस्तव सौवर्णान्विनियोजयेत् ॥
॥

·३५८
हेमाद्रिः [दानखण्ड ६ अध्यायः
पूर्वतः कारयेत् कुण्डं हस्तमा सुशोभनम् ।
बामणास्तबहोतारो अष्टो चत्वार एव च ॥
गृहस्थाः साधवो दान्ताः सम्पूर्णावयवास्तथा ।
आधोतवासमथैव कटकादिभिरन्विताः ॥
चन्दनादिग्धगावाच तथापुष्पैरलमृताः ।
एवं विधास्तथाविमा होम कुर्य्यरतन्द्रिताः ॥
इन्द्राद्या लोकपालाश्च तेयां होमो विधीयते ।
तलिङ्गै थैव मन्चै थ समिडिरय वा तिलैः ।
पौरुषेण तु सूक्तन ब्रह्मादोनां विधीयते ।
तथा व्याहृतिभिहामं तिलैराज्येनचैव हि ॥
अष्टगतं तु होतव्यं सर्वकामसमृद्धये ।
पूजयेत् पर्वतं पश्चात् यजमानः प्रसनधीः ॥
नाला शक्लाम्बरी भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः ।।
अन्न प्राणा हि भूतानां बलन्तेजस्तथैव च ॥
जङ्गमाजङ्गमं सब जगदग्ने प्रतिष्ठितम् ।
अनाद्भवन्ति भूतानि अन्वाइईन्ति चैव हि ॥
तनधान्याधिकारेण अन्न बहुविधं भवेत् ।
भतो धान्यगती मेम करोलभिमतं मम ॥
नमस्ते सर्वलोकानामाधारः सुरपूजितः ।
वित्तहीनो मम जुले मा भवविह कय न ।
अत्युच्छिन्न तथैवान मम जन्मनि जन्मनि ।
मा यातु सक्षयं चैव दीयमानमहर्निशम् ॥
एवं
सम्पूज्य पूर्वागतौ कुर्यात् महोत्मवम् ।
4

·दानखण्ड अध्याय हेमाद्रिः।
शहतूर्यनिनादैव गेयमङ्गलपाठकैः ॥
ततः सर्वसमीपे तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
सहस्रदक्षिणं कृत्वा शक्त्या च विभवस्य च ॥
दक्षिणारहितो यज्ञः शवत्वायाभिजायते ।
तस्मात् स दक्षिणं देयं यत् किञ्चिदानसंज्ञितम् ॥
होतारस्तत्र ये तेषां दद्याहिष्कम्भवान् बुधः ।
आचार्य पूजयेत् पयाहोभिरखैगजैस्तथा ।
अलङ्कारैस्तथा मुग्यैर्वस्वैः पुष्पानुलेपनैः ।।
आचार्य पूजयेत्तं च भोजयित्वा यथा विधि ॥
गावशालंकता देया यहुदीरा गुणान्विताः।
रूपवल्यस्तरुण्यश्च तुष्टार्थ जुहतां नृप ॥
अनेन विधिना यस्त दद्यादान्यमयं गिरिम् ।
उद्दत्य चामना साई स्वर्गमारीपयेत् परम् ॥
मन्वन्तराणि पडू विशन्मोदते विबुधैः मह ।
दिव्यं विमानमारुह्य नारी या पुरुषोऽपि वा।
पुण्यक्षयादिहाप्येत्य सप्तदीपपतिर्भवेत् ।
दशजन्मानि राजेन्द्र दापरे जायते युगे ।
दशवर्षसहस्रायुः पुवपौत्रसमन्वितः।
यश्चेदं शृणुयादान कोय मानं समाहितः ॥
दरिद्रः परया भक्त्या मोऽपि महातिमाप्नुयात् ॥
भविष्योत्तगत् ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि धान्गपर्बतमुत्तमम् ।

·३६.
हेमाद्रिः। [दानखगई ६अध्यायः।
बोहिभिः कारयेत्तन्तु गोधूमैरथ वा यः ।
सहस्रेणोत्तम कुर्यातदईन तु मध्यमम् ।
तम्याप्यात कनिष्ठन्तु कुयादिभवसारतः ॥
तेषां पर्व विधानेन सर्वं कुर्यात् यथाक्रमम् ।
फनं वापि तदा राजन् पूर्वमेव समनुते ।
धान्याचलं कनकविराजमानं
विस्कम्भपर्वतयुतं भरसिजुष्टं 1
यच्छन्ति ये सुमतयः मणिपत्य विन
ते
प्राप्त वन्ति परमेष्ठिपदाम्लयुग्मं ॥
इति धान्यपर्वतदानविधिः ।
अथ लवणाचलदानविधिः।
पुलस्त्य उवाच ।
अधातः सप्रवक्ष्यामि लवणाचलमुत्तमम् ।
यत्प्रदानावरीलोके प्राप्नोति शिवसंयुतम् ॥
उत्तम पोडगद्रोणः कर्तव्यो लवणाचलः ।
मध्यमः स्यात्तदन चतुर्भिरधमः स्मृतः ॥
वित्तहीनो यथा शक्त्या द्रोणार्ड तु कारयेत् ।।
चतुर्थाशन विष्कन्मपर्वतान् कारयेत् पृथक् ॥
दोन क्षणमुक्त।
चतुगिनेति मुख्य गललवणात् पृथक् प्रत्येक चतुर्थांगपरि-
मितेन लवणेनेलर्थः।
विधान पूर्ववत् कुर्यात् ब्रह्मादीनां च सर्वदा।"

·दान खण्डं ६ अध्यायः । हेमाद्रिः।
तहडेमतरून् सर्वान् लोकपालनिवेशनम् ।'
सरांसि कामदेवादीन् स्तबचात्र निवेशयेत् ॥
तहदितिधान्यपर्वतवदित्यथः ।
कुयाज्जागरमत्रापि दानमन्वानिबोधत ।
सौभाग्यरससम्भूतो यतो यं लवणोरमः ।
तदात्मकत्वेनच मां पाहि पापानगोत्तम ॥
यस्मादन्नरसाः मधे नोत्कटा नवणं विना ।
प्रियच्च शिवयोनित्यं तस्माच्छान्ति प्रयच्छ में ।
विष्णुदेहसम् यस्मादारोग्यवईनम् ।
तस्मात् पर्वतरूपेण याहि संसारसागरात् ।
• अनेन विधिना यस्त दद्याभवणपर्वतम् ।
उमालोके वसेतकल्प ततो याति पराङ्गतिम् ॥
इति मन पुराणोक्तो लवणाचलदानविधिः ।
अथ गुड़पर्वतदानविधिः।
पुलस्त्य उवाच ।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि गुड़पव्वंतमुत्तमम् ।
यत्पदानावर म्वर्गमाप्नोति सरपूजितम् ।
उत्तमो दशभिर्भारमध्यम पञ्चभिमतः ।
विभिर्भारैः कनिष्ठः स्यात्तदनाल्पवित्र्तवान् ।
भार:, परिभाषायां व्यायातः ।
तहदामन्त्रणं पूजा होमष्टक्षमुरार्थनम् ।
विष्कम्भपर्वताम्तहसरासि पनदेवताः

·३६२
10
.
हेमाद्रिः।
[दानण्डस ६ अध्यायः
होम जागरणं तहलोकपालाधिवासनम् ।
धान्चपर्बतवत् कुयादिम मन्त्रमुदीरयेत् ॥
यथा देवेषु विश्वामा प्रवरोऽयं जनाईन. ।
सामवेदस्तु वेदानां महादेवस्त योगिनाम् ॥
प्रणवः सर्वमन्त्राणां नारीणां पार्वती यथा ।
तथा रसानां प्रवरः सदेवेचुरसोमतः ॥
मम तस्मात् परां लक्ष्मी ददव गुड़पर्वत ।
यस्मात् सौभाग्यदायिन्या भ्राता त्वं गुडपर्वत ।
निवासद्यापि पावत्यास्तस्मान्मां पाहि सर्वदा ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्यात् गुडमयं गिरिम् ।
पूज्यमान. स गन्धर्वर्गौरीलोके महीयते ॥
पुनः कल्पशतान्ते तु सप्तहोपाधिपो भवेत् ।
आयुरारोग्यसम्पन्नः शत्रुभियापराजितः ।
इति पद्मपुराणोक्तो गुडपर्चत दानविधि, ।
श्रीभगवानुवाच ।
अतः पर प्रवक्ष्यामि गुडपर्वतमुत्तमम् ।
सर्च पापहरं पुण्यं सौभाग्यजननं परम् ॥
पुष्टिदं शान्तिदोव मुखदं दिव्यभोगदम् ।
भारैम्त दशभिः कुर्याद्यधाशत्यापि वा भवेत् ।।
पूर्ववत् मण्डपं कृत्वा सर्बोपकरणानि च ।
पूर्ववदिति, ब्रह्माण्डदानोतधान्यपर्वतवदित्यर्थः ।
लोकपालममोपेतं तथाकाञ्चनङ्गिणम् ।

·.
-
दान खण्ड ६ अध्यायः॥] हेमादिः।
मुक्ताफल विचित्रागं वस्तालतविग्रहम् ॥
प्रवालकलतोपेतं इक्षुषण्डोपवेणुकम् ।
नितम्ब राजतन्तस्य मेखलाकारसंस्कृतम् ।
कुर्यात्तात्रमयं स्कन्धं नानाधातुविभूषितम् ॥
रुत्वा तमीदृशं शैलं सर्वधान्यसमाहतम् ॥
सपिधिसमोपेतं सशृङ्गं समहाद्रुमम् ।
कल्पयित्वा विधानेन सवितानं विचक्षणः ।
कुण्डमक ततः कृत्वा चतुःकोणं स्वलङ्गतम् ।
नियोज्यास्तत्र विहांसो ब्राह्मणाःशंसितव्रताः ।
पञ्चमो गुरुरचीनम्तान् सर्वान् पूजयेत्ततः ।
पूजितास्ते यथान्यायं होमं कुर्य्यरतन्द्रिताः ।
लोकपालान् ग्रहांचव ब्रह्मादींच विधानतः ।
स्वलिङ्गोक्तश्च मन्य होमयेयुईिजोत्तमाः ॥
महाव्याहृतिभिश्चैव अयुतं तच होमयेत् ।
प्राचार्यः सह विगैस्तैमानेन सुसमाहितः ।
ब्रह्मयोपरतस्तस्मिन् कारयित्वा महोत्सवम् ।
एवं विधिं तदा कृत्वा पूर्वद्युः प्रयान्वितः ।
दद्यात्तं माघमासस्य तौवायां विशेषतः।
चैत्रस्य वा विधानेन तृतीयायां प्रदापयेत् ॥
अन्येष्वपि च कालेषु ग्रहणादिषु कारयेत् ।
वं रसानां वरोनित्यं देवानाच सदा मियः ।
सुखं प्रयच्छ मे नित्य, नमस्ते पर्व तोत्तमं ।
• प्रवासकसोपेममनि कनिन्धाठः ।
.

·हेमाद्रिः। [दानखण्ड ६ अध्यायः ।
यावः सागरा नद्यो यायचन्द्रार्कतारकाः ।
तावन्मेवं सुखं यच्छ सौभाभ्यमतुलन्तथा ।
एवं सम्पूजयित्वा तं माधणानां निवेदयेत् ।
प्राचार्य पूजयेत्पशाहीनायकपणानपि ।
विसृज्य ब्राह्मणांस्तास्त हात्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
तस्मिन्दिने च भोक्तव्यं मधुरं चारवर्जितम् ॥
अनग्नालेपनश्चैव फतफत्योभवनरः ।
तस्माद्देयमिदं दानं फलमुत्तममिछता॥
गतिश्च शाम्वती लोके सौभाग्यं रूपमेव च ।
अनेन विधिना चैव दातव्यो गुड़पर्वतः ॥
विशद्धारस्तु कर्तव्यः शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
दानमेतत् प्रशस्त स्थात् स्त्रीणां राजविशेषतः ॥
सौभाग्यराजकाभस्य सर्वस्यापि विधीयते ।
पूर्वोक्तञ्च फलं प्राप्य कृतकृत्योहि जायते ॥
इति ब्राह्माण्डपुराणोक्तो गुडपर्वत दानविधिः ।
अथ सुवर्णाचलदानविधिः ।
पुलस्त्य उवाच ।
अथ पापहरं वक्ष्ये सुवर्णाचलमुत्तमम् ।
यस्य प्रदानाभवनं विरिञ्चिर्याति मानवः ।
उत्तमः पलसाहस्त्रो मध्यमः पञ्चभिः शतैः।
तदनाधमस्तहदम्पवित्तोऽपि शतितः ।
दद्यादेकपलाई यथाशक्या विमत्सरः ।

·दानखगई ६ अध्यायः1] हेमाद्रिः। धान्यपर्वतवत्सर्व विदध्याद्राजसत्तम । विष्कम्भर्गलास्तच ऋलिगर्भः प्रतिपादयेत् ॥ नमस्ते प्रद्यबीजाय बद्धगर्भाय ये नमः। यस्मादनन्त फलदस्तस्मात् पाहि गिलोचयः ॥ यस्मादग्नेर पत्य स्वं यस्मात् पुण्य जगत्पते । हेमपर्वतरूपेण तस्मात्पाहि नगोत्तमः ।। अनेन विधिना यस्त, दद्यात् कनकपर्वतम्। स याति परमं ब्रह्मलोकमानन्दकारकम् ॥ तत्र कल्पगततिष्ठेत्ततो याति परातिम् । अत्र यद्यपि गुरये मध्यगैलं दद्यात् ऋविग्भ्यो विफम्भा. चलानीत्युक्त, नापि सुलापुरुषवदित्यादि यूयते, तथापि पलस- हस्रादिपरिमितवणदानाहस्य एकस्यासम्तमत्वात् भन्येष्यपि ध बहुवर्णकेषु बहुभ्यांदानदर्शनात् प्रवापि तलापुरुपयदचतुर्थ- भागादि गरये प्रदाय, तदनुन्नया प्रन्येभ्योऽपि दद्यादिति गम्यते, মাযহমনামিবি সবি অঙ্গনী যাঘ্রথাবিযিমন- व ग्रघत इति कोविरोध:, एकय विध्यम्तो भयतोन्ये कम्य प्रशसियानुपपत्तिरिति चेत् प्रथ प्रतापप्येवमेव व्यवम्येति धूमः । सयणाचलादिसकलगेलदानमष्टानि भूतस्य धान्यपर्वतम्य कथमन्यधर्मसंग्रह इति चेष न प्रफोरप्यानिमायेचतया धान्यपर्वतेऽपि कुण्डमण्डपाचायलपणादितलापुरुषहए- दगंनात्। समय म्यषले बहुभ्यो, द्रश्याश्यत्वे प्राणपक्षकाय मम्पत मत्वे प्रशायिय देयमिसिमिः।

·हेमाद्रि.।
दानखण्ड अध्याय
इति पद्मपुराणोक्तः सुवर्णाचलदानविधिः ।
.
अथ तिलगैलदानविधिः ।
पद्मपुराणात्
पुलख्य उवाच ।
.
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि तिलशैलं विधानतः।
यत्पदानाबरोयाति विष्णुलोकमनुत्तमम् ॥
उत्तमोगभिद्राणः पञ्चभिः मध्यमोमतः ।
विभिः कनिष्टोविप्रेन्द्र तिलशैलः प्रकीर्तितः ॥
पूर्वचापरं सर्व हक्षविष्कम्भकादिकम् ।
दानमन्वान् प्रवक्ष्यामि यथावदाजसत्तम ॥
यस्मात् मधुवने विष्णो देहखेदसमुद्भवाः ।
तिलाः कुभाश मापाच तस्माच्छद्रो भवविह ॥
हव्यकव्येषु यस्माच्च विलैरेवाभिलक्षणम् ।
भवादुइर शैलेन्द्र तिलाचल नमोस्तु ते ॥
इत्यामन्ताच यो दद्यात्तिलाचलमनुत्तमम् ।
स वैष्णवं पद याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥
दीर्घायुष्यमवाप्नोति इह चामुत्न मानवः ।
पिटभिर्देवगन्धर्वः
: पूज्यमानो दिव व्रजेत् ॥
अथ ब्रह्माण्ड पुराणात् भगवानुवाच ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलपर्वतमुत्तमम् ।
यदानं मदानानां परत्र फलदायि च ॥

·दानखगई ६ अध्यायः ।] हेमाद्रिः।
लिलाः पवित्रमतुलं पवित्राणाञ्च पावनाः ।
विष्णोर्देहसमुताम्तस्मादुत्तमताङ्गताः ।
तिला भवन्ति रक्षार्थ जगतां तिमृणामपि ।
शुक्लपक्षे तु देवानां प्रदद्यायम्तिलोदकम् ।
कृष्णपक्षे पिटणान्तु सावा यहासमन्वितः।
तिलैः मताष्टभिर्वापि समवेतं तिलाललिम् ।
तस्य देवाः सपितरा हप्ता यन्ति वाच्छितम् ।
खकाकोपहतं यत्त पतितादिभिरेव च ।
तिले रक्षित सर्च पवित्र स्यानसंशयः ।
एवं विधैतिलर्यस्त कृत्वा पर्वतमुत्तमम् । ।
प्रदद्याद्विजमुख्याय पुण्यन्तस्याक्षयं भवेत् ॥
विधानं तस्य वक्ष्यामि माहाम्यमपि चोजमम् ।
व्यतीपातऽयने चैव ग्रहण मेणिपूर्वयोः ।
जन्मः विषुवे चैय यं माधे विशेषतः ।
तिलैय्यक्रियतेमाघे दानहोमादिकं तथा ।
तदधयंभवेलोके तर्पणादिकमेव च ॥
तथा नद्यां रहे वापि कृत्वा मण्डपमुत्तमम् ।
पूर्वोलीन विधानेन कुर्यात्मर्वमशेषत: ।
यकिनेति, ब्रह्माण्डपुराणोल धान्यपर्वतस्थिते नेत्यर्थः,
गलत्रयेन द्रोणानां गया वापि प्रकल्पयेत् ।
पर्मतस्य चतुर्थेन भागेन परिकल्पयेत् ।
शिम निपानम्।

·.
हेमाद्रिः।
[दानखण्ड अध्यायः।
दिगाचनान्मन्दरादोन स्तिलेरेव पिचवणः ।
ब्रह्मादिनोकपालांच सौदन् कारयेत्तथा ॥
इचुदण्डः समन्तात्तु भूपयेद्यागमण्डपम् ।
कुण्डमेकं चतुष्कोण पूर्वतः कारयेदुधः ।
हम्तमानप्रमाणेन मेखलानाभिसंयुतम् ।
सस्थापविजास्तत्र चातुथरणिकान् शुचोन् ।
पूर्वोक्तन विधानेन तत्र होमो विधीयते ।
पूजयेत् पर्ष तक्षेव माल्यवम्बविभूषणैः ।
मणिरत्नप्रवालेच प्रथमेऽहनियत्नतः।
विशुदेहसमुद्भूत तिलैत्व कारितो भया ।
देवालय महामेरो नमस्ते भूभृतां वर ॥
सप्त जन्मानि यत्किञ्चिन्मया पापमनुष्ठितम् ।
क्षयं प्रयात तत्सर्वं त्वत्प्रसादानगोत्तम ॥
एवं सपूजयित्वा तु प्राप्य चैवाशिर्ष शुभाम् ।
रात्री महोत्सवं कृत्वा पर्वतस्यसमीपतः।
पूजयित्वा दिजान् सम्यक् सोपाध्यायान् सहाहितः ।
सहस्रं दचिणां दद्याच्छन्त्या वापि प्रदापयेत् ।
अत्रापि गावोदातव्या अष्टो चत्वार एव च ॥
प्रदक्षिण तत वा पर्वत ब्राधणांस्तथा।
शिरसा पणिपत्याथ याहावांसु मनुब्रजेत् ॥
अनेन विविना यस्तु दानमेतत् प्रयच्छति ।
स गच्छेत पिटभि. सार्ड विष्णुलोकमलोपमम् ॥
विमानवरमारुध किदिणोजान्नमण्डितम् !

·दानखगई ६ अध्यायः ।]' हेमाद्रिः।
अप्सरोगणसम्बीतं गन्धर्वैरतिशोभितम् ॥
दशकोटयस्तुवर्षाणां भुक्ने भोगान् यथेप्सितान् ।'
पुखक्षयादिहागत्य राजा भवति धार्मिकः ।
नारी वा तस्य पनी वा मुभगा रूपसंयुता।
दक्षा कुलोहहा चैव पुत्रपौवसमन्विता ॥
सते युगेऽभिजायेत पयान्मोक्षमवाप्नुयात् ।
सगरेण ककुत्स्थेन धुन्धुमारेण वै पुरा ।
मान्धात्रा यवनाश्वेन कार्तवीर्येण चैवहि।
दानमेतत् पुरा दत्तं तत्पनीभिस्तथैव च ॥
प्रासमैश्वर्यमतुलं कोत्तिलाके च गावती।
तम्माद्देयं सदा दानं एतद्राजयरोत्तमाः ।
विधानमिदमाकर्ष निर्दनः यहयान्वितः ।
कपिलादानपुण्यस्य ममं फलमवाप्नुयात् ॥
इति तिलपर्वतदानविधिः।
सनतकुमार उवाच ।
अथात सम्बध्यामि तिलपर्वतमुत्तमम् ।
पर्याप्तम्थानकाले तु कृत्वा संपूजयेत्ततः ।
भत्र पूर्व शब्देन लिङ्गपुराण तितुलापुग्यदानमवगतश्यम्
सुममे भूतले रम्ये वलाोकादिविवर्जिते ।
दमतानप्रमाणेन दण्डं संम्याप्य वैमुने ।
अधिः मम्प्राध्य पाहि तिनाम्तम्मिन् यिनिचिपेत् ।
( ४७ )

·. - हेमाद्रिः। [दानखगई ६ अध्यायः तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णयाप्यंनामयेत्यादिना ताल- मानमुक्तं परिभापायां। प्रोक्षयेत्पञ्चगव्येन तन्देशं ब्राह्मणोत्तमः । मण्डलं करुपयेदिहान् पूर्ववरसुसमाहितः । नववस्त्रय संस्थाप्य द्रोणपुष्प विकीर्य च । तस्मिस्तु पर्वतं कुर्य्यात् तिलभारैबिशेषतः ॥ दण्डात् प्रादेशमुत्सेध उत्तमे परिकीर्तितः । चतुरगुल होनस्तु मध्यमे परिकीर्तितः ॥ दण्डतुल्यः कनिष्ठे स्याद्दण्डहीनेन कारयेत् । वेष्टयित्वा नवैध स्त्रैः परितः पूजयेत् क्रमात् ॥ सद्यादीनि प्रतिन्यस्य पूजयेहिधिपूर्वकम् । अष्टदिक्षु च कर्त्तव्या देवानां मूर्तयः क्रमात् ॥ विनिष्केण सुवर्णेन प्रत्येक कारयेत्ततः ॥ सद्यादीनि, सद्योजातप्रमतीनि, देवानां, लोकपालानां । दक्षिणा विधिना कार्या तुलापुरुषदानवत् । होमथ पूर्ववत्प्रीतो यथावन्मुनिसत्तमः ॥ तुलापुरुषोऽत्र लिङ्गपुराणोत एवेति विनेयम् । अचयेद्देवदेवेशं लोकपालसमावृतम् । तिलपर्वतमध्यस्थं तिलपर्वतरूपिणम् ॥ शिवाचना च कर्त्तव्या महस्रकलगादिभिः । दर्शयेत्तिन्नमध्यम्थं देवदेवमुमापतिम् ॥ पूजयित्वा विधानेन क्रमेण च विसर्जयेत् । योत्रियाय दरिद्राय दापत्तिलपर्वतम् ॥ -

·।
दानखण्ड. अध्यायः । हेमाद्रिः।
३०१
.एवं तिलमयं प्रोक्त दानं सर्वाधिकं परम् । .:
यत्कृत्वा मानवो नूनं वर्ग मोक्षञ्च विन्दति ॥
अवैवं कृतिः, प्रागुतमण्डपवेदोमण्डले गव्यैः प्रोक्ष्य दर्भान्
द्रोणपुष्पादिचावकीयं च वस्तै राच्छाद्य यजमानो दशतालमितं
दण्डं निधाय यवाक्षतशुद्धतिलैर्दण्डमाच्छादयन्-शैलाकृति कुर्यात्
उत्तमे दण्डात् प्रादेशाधिकरं, मध्यमे अष्टाङ्गलाधिक्यं, कनिष्ठपक्षे तु
दण्डसाम्यं, तिलराशेरिति । ततो वस्राच्छाद्य तं भैरुरूपं
ध्यात्वा तदुपरि शिवं पलत्रयावर स्वर्णनिर्मितं संस्थाप्य सद्या-
दोनि न्यसेत्, तत्र प्रथमावरणे पञ्च ब्रह्माणि, तहाह्ये सर्वादिमूर्ति
संस्थाप्य, तहाटे भूम्यादिमूर्तिः, तबाह्ये लोकपाला इति, एते च
सर्व निष्क त्रयपरिमितेन हिरण्येन विधाय तत्तन्मन्त्रः पूज्याः, तत्र
शिवलक्षणमुक्त ब्रह्माण्डदाने ।
सद्योजातादिलक्षणमुक्त मयदीपिकायाम् ।।
सद्योजातं सितं कुर्याहरदाभयहस्तकम् ॥
सोम्य मौलौन्दुसम्पन्न बालाकारं विलोचनम् ।
वामदेवं सुरक्ताङ्ग माल्यवस्त्रोपोतकम् ॥
तुङ्गनासं च खट्टाङ्ग खड्गखेटकपाणिनम्।
बभ्रुभूश्मथूमौलोन्दु दंष्ट्रालम्बिकताननम् ॥
पाशखेटे पुखहानकाययुक्तं चतुष्टये।
शूल-दण्ड-कुठारा-सीन् दयाहक्षेषु पाणिपु ॥
पोताम्बरं सुसोम्यञ्च नरं कुङ्कमसन्निभम् !
कुर्यात्मौलौन्दु सम्पन्न पाशशूलधरं हयोः॥
स्फटिकाभ नगरेर त्रिने चन्द्रमोलिनम् ।

·. ३०२ हेमाद्रिः। [दानखण्डं अध्यायः । ईगानं पञ्चमं कुर्य्यात् त्रिशूलाभयपाणिनमिति ॥ सर्वादिलक्षणमा विषक ।' सर्वो भीमो महादेवो रुद्रः पशुपतिर्भवः । उग्रेशानाविति यष्टौ मूर्तिणाः शिवसनिभाः ॥ भगावचूडामगायो जटामण्डलमगिड़ताः । त्रिनेत्रा वरखद्दाहुत्रिशूलाभयपाणय इति ॥ मूर्त्यष्टकमध्ये तु पृधिव्यप्तेजोवायाकागानां रूपाणि पञ्च- महाभूतघटदाने निरूपितानि, चन्द्रार्कयोस्तु वरदानप्रकरणे वक्ष्यन्ते, यजमानमूर्तिम्त विगेयानुक्ने रितरपुरुषतुल्यैव वैदितव्याः लोकपाललक्षणमुक्त महाराष्ट्रदाने, ततः पूजानन्तरतत्तन्मन्त्र समिदादि हुत्वा पृथकस्थम्य शिवम्य महस्रकानगाभिषेक रुत्वा यजमानाय तिलपर्वताग्रस्य शिवं प्रदर्शयेदाचार्यः । यजमानस्तु शिवादीनभ्यर्थ तं गेलं योचियाय प्रदापयेत् । प्राचार्यादिदक्षिणादि पूर्ववत् । प्रवाये यज्ञमानमधिकृत्य कानोत्तरतन्त्र पु। अथ वा परमेगानमष्टोत्तरगतैरपि । कन: वपयित्वा तु ममभ्यर्थ यथाविधि । कुर्याए प्रदानमन्वेण गुरुरटोत्तरं सुधीः । महादेयो महागठः गगनीननीहिनः गानी विजयो भोमी देयदेवो भयोमयः । यपालीगय पियो कदा एकादमियमे । समतासकोगम्य पूजनोया यथाक्रमम् ।

·''दानखण्ड अध्यायः । हेमादिः ।
कृष्णाजिने संप्रपूज्य तिलानां पोड़शाधिकः ॥..
सुवर्णत्रयसंयुक्त वस्त्र युग्मेन वेष्टितं ।
शोभितं पुष्पमालाभिः फलैश समलङ्गतम् ॥
रुद्रानिकादश ध्यात्वा क्रमेण परिदापयेत् ।
शिवभक्ताय शान्ताय श्रोत्रियाय हिजन्मने ।
एवं यः कुरुते भक्त्या विधिनानेन संयुतः ।
आयुथियं जयकीर्तिमनुभूय शिवं ब्रजेत् ॥
इति लिङ्गपुराणोक्तस्तिलपतदानविधिः ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि तिलपर्व तमुत्तमम् ।
यस्य प्रदानात्सकलं क्षयमेति पातकम्।
सप्तजन्मान्तरे यत्स्यात्यापं भगवधादिकम् ।
तसर्व क्षयमभ्येति तिलपर्वतदानतः॥
पुण्यकालेषु सर्वेयु उपरागे विशेषतः ।
पुण्यदेशे प्रयत्नेन दातव्य तिलपर्वतम् ॥
देवालयस्य पुरतो मण्डपं कारयेदुधः ।
प्रविभक्त चतुरं चतुस्तोरणसंयुतं ॥
दगहादशहस्तं वा चतुरस्रं सुसंस्थितम् ।
वितानोपरिसंछन्नं दिग्वितीर्णवितानकं ॥
हारेषु पूर्णकलशान् स्थापयित्वा हयं दयं ।
पूर्वस्मिन् दिवसे प्रातः कुर्यात् पुण्याहवाचनं ॥
ततःसङ्कल्पयित्वा तु गुरु वेदाङ्गपारगं ।
वशिनं पुण्यचरितं युवानां कृतलक्षणम् ।
ऋविजयाष्ट संग्राधा वेदवेदाङ्गपारगाः। ---

·हेमाद्रिः।
[दानखण्ड अध्यायः।
तेषां निवेदयेत् कार्य ख प्रदास्ये तिलाचलम् ॥
तती गुरु महादेव पूजयित्वा विधानत. ।
विनायकममां चैव ततः सूत्र प्रपातयेत् ॥
मण्डपे नवकोठानि कलायित्वा समन्ततः ।
अष्टौ कुण्डानि कार्याणि ईशाने नवमं भवेत् ।।
मध्यकोठं प्रविस्तीर्य सितवस्त्राणि सर्वतः ।
तिलः शुढे महामेरु मध्ये कार्य प्रयत्नतः ॥
उत्तमस्त्रिपन्नेर्भारकाम्यां मध्यमाधमौ।
पड्भागेन ततः कार्याः समन्तावर्षपर्वताः ॥
माल्ययाविषधथैव हिमवान् हेमकूटकः ।
गन्धमादनशैलय शृङ्गवान् खेतगेलको ।
ऐन्द्रादिपु निधातव्या वासोभिन्छादयेहिः ।
कल्पमस्त सोवर्णः सर्वरत्नोपशोभितः ॥
मर्चपुष्पफनोपेतो वस्तय्यो मेरुमूई नि
हैमान् मृगान् सुगांश्चापि दुमाद्यापि यिनिर्टिशेत् ॥
सर्वशैलेपु मन्दार मृगपच्यादिकञ्च यत् ।
निधातथ्यं प्रयनन तुरीयांगन मेरुतः ॥
सुमेरोड़ादशपन्न दगाष्टो वाप्यनुक्रमात् ।
सुवर्णस्य प्रमाणम्यादुत्तमाधममध्यमं ।।
अधस्तात् कम्पक्षाणां सोयाएं कमले हरम् ।
मुग्यासीन चतुर्बाहु जटामुकुटमगिइतम् ।
विनेवं मोम्यवदनं मोवर्ण न्यम्य पूजयेत् ।
गिधनामा तु मध्ये यादयः गम्भुम्मिलोचनः ।

·..
.
दानखण्डं ६अध्यायः
हेमाद्रिः।
स्थाणुरीशो महादेवः शहराचन्द्रशेखरः ।
पूर्वादिषु महादेवमेभिर्नामभिर वेत् ॥
दिवाहविष्यभोजीस्यात् सगुरुस्ते च ऋत्विजः ।'
खेन खेन विधानेन रायोक्तेन विशेषत* ॥
हुवाज्यभागी जुहयाद्यथोक्त सर्वमाचरेत् ।
वस्त्र : प्रपूजयेत्सर्वानृविजो गुरुमेव च ॥
हिगुणं गुरवेदद्यात् कुण्डलौरङ्गलोयकः ।
उपानष्टच्छत शय्याभिरासनै पादुकेन च ॥
ततो विमूलादित्ये पुण्यकाल उपस्थिते ।
अनुज्ञातम्त तैवियजमानः प्रसनधी ।
सौंपधिजलस्रातः सोमवासाः स्खलङ्गतः ।
प्रदक्षिणं गिरि सवा विप्रानाड्य यत्नतः ॥
ज्ञानिनो गुण सम्पन्नानात्मनिष्टानलोलपान् ।
वेदवेदाङ्गविदुमस्तच देवं प्रकल्पा च ॥
तस्य तस्य गिरे पा तत्तनामा प्रपूजयेत् ।
मेर सत्प्रथमं दद्याकिव संप्रीयतामिति ॥
गुणोत्साय विप्राय भावयित्वा तु तं शिवम् ।
एवं पूर्वादिशैलास्त तत्तवाना प्रदापयेत् ॥
प्रीयतामिति तान् विमास्तत्तद्देवं प्रकल्पा च ।
मर्य क्रियाकलापञ्च निवेध परमेष्ठिनम् ।
पूजयित्वा हिजान दोनान्यकपणांस्ततः ।
प्राशोमङ्गलमयुक्तस्ततो बन्धसमन्वितः ।
विपपिन रतिश पाडे ।

·हेमाद्रिः। [दानखगई अध्यायः।
अनेन विधिना यस्त दद्यात्तिलमयं गिरिन् ।
न तस्य विद्यते किञ्चित्पापं सप्तजनोडपम् ।
विमानेन शिवं गच्छेत्रिः कामो यः समाचरेत् ।
मकामो लभते कामान् यं यमिच्छति चेतसा ॥
इति प्रश्नोत्तरतन्चोहातिलशैलदानविधिः ।
अथ कार्पासपव्वंतदानविधिः ।
पद्मपुराणात्।
कर्पामपर्चतस्तदविंगहारैरिहोत्तमः ।
दशभिर्मध्यमः प्रोक्तः कनिष्ठः पञ्चभिः स्मृतः ।।
भारेणात्पधनो दद्यादित्तगाठाविवर्जितः ।
धान्यपर्वतवत्सर्वमासाद्यं राजसत्तम ।
प्रभातायान्तु गवां दद्यादिदमुदीरयेत् ।
त्वमेवाचरणं यस्मानोकानामिह सर्वदा ॥
कांसाचन तस्मात्त्वमघाघध्वंसनो भय ।
एवं कांसगैलेन्द्र यो दद्यात् पर्वसनिधो ।
रुद्रलोके वर्मत्यास्प ततोराजा भवेदिहा
-
ब्रह्माण्डपुराणात् भगवानुवाच ।
प्रतः परं प्रवक्ष्यामि कर्पासाचलमुत्तमम् ।
परमं मज़दानानां प्रियं सर्वदिवोकमाम् ।
देगकालो ममामाच धनं यहाश्च यवतः ।
देयमेतन्महादानं तारणार्थ कुन्नम्य च ॥

·.
दानपण्ड ६ अध्यायः ।] हेमाद्रिः ।
पर्वतं कल्पयेत्तत्र कासिन विधानतः ।
पक्तेिन विधानेन कृत्वा सर्व विधानतः ॥
विशद्वारस्त, कर्तव्य उत्तमः पर्वतो,बुधैः ।
मध्यमं दशभिः कुर्याजधन्यं पञ्चभिस्तथा ॥
सर्वधान्यसमूहस्य मध्ये घोषधिभितम् ।
रसैरबैय संयुक्त लोकपालातं तथा ।
ब्रह्मादयस्तथा शृङ्ग काञ्चनेन विनिर्मिता ॥
कुलाकुलांच चत्वार चतुर्भागेन कल्पयेत् ।
सोवर्षशिखरान् सर्वान् सर्वरत्नोपशोभितान् ।
नानाधातुविचित्राङ्गान् भक्ष्य भोज्यसमावृतान्।
জুক বা হবিলে ব্লাযি নন জীনী মিমীন ।
ऋत्विजय तथाचाटीः कारयेदवित्तमान् ।
होमोव्यातिभियेव अग्नौ तहवतैरपि ॥
गधेन सर्पिषा तत्र तथा कृष्णतिले रपि ।
प्रयुतं हामसंख्या च पालागसमिधस्तथा ।
शक-तूर्यनिनादैव तथामङ्गलपाठकः।
उत्सवं कारयेत्तत्र दिनमेकमतन्द्रितः ॥
पब काले ततो दद्यात् पूजयित्वा विधानतः ।
नमः सर्वामरावास भूतसहरभिष्टतः ॥
प्रधादयो मे वरदा भवन्तु विधाः मदा।
इत्युचार्य नरी दद्याबारी वा विधिपूर्वकम् ।
पूजयित्वा दिजान् सम्यक् वासोभिभूषणेस्तथा ।
अनेन विधिना यस्तु दानमेतत् प्रयति ध्र
1

·J
हेमाद्रिः। [दानरागई ६ अध्याया।
स गच्छेचिदशायासं विमानोपरि संस्थितः ।
अप्सरोराणसंवोतो गन्धर्व रभिसंस्थितः ॥
तत मन्वन्तरं यावदुपित्वा विबुधालये।
पुण्यक्षयादिहाभ्येत्य महोम्मती ससागराम् ॥
रूपवान् सुभगोवाग्मी श्रोमानतुलविक्रमः।
पञ्चजन्मानि नावी वा जायते नात्रसंशयः ।।
भूयश्च शृणु राजेन्द्र दिव्यं कार्पासपर्वतम् ।
तच भारयतेनैव कुर्य्यार्द्धन वा पुनः ॥
शेपं पूर्व विधानेन सर्व कुर्याद्यथाक्रमम् ।
फलं पूर्वोदितञ्चेव जायते नृपसत्तम ।
इति कर्पासपर्वतदानविधिः ।
अथ एताचनदानविधिः ।
पुलस्य उवाच ।
अथातः सम्प्रवध्यामि एतशैलमनुत्तमम् ।
तेजोऽमृतमयन्दिव्यं महापातकनागनम् ।।
विंशया एतकुम्भानामुत्तमः म्यात् एताचलः ।
दगभिर्मध्यम. प्रोक्त पञ्चभिरधम स्मृतः ।
अन्यवित्तः प्रर्बोगद्वाभ्यां मेरुविधानतः ।
विकभपताम्साहन गर्भागेन कन्चयेत् ॥
मानिसगणुलपाचापि कुनापार निगयेस् ।
জান্দা বা অমীম বিধানন: ০
बटयेत् शुकयासोभिरिघटगड फलादिकैः ।
धान्यपब नवजापविधानमिह पठा।

·३७८
दानखण्ड अध्यायः।] हेमाद्रिः ।
अधिवासच कुर्चीत तहदोमं मुरार्चनम्
अब पलसहस्रपरिमितई,तहतकुम्भः प्रसिद्धः कुम्भग्रहणे तस्या- .
नियतपरिमाणवादनवस्थित शास्त्रधिप्रसङ्गात् तज्ञ' द्रवद्रव्यत्वा-
दाधारमपेक्षत इति । गालितण्डुलपावाणि कुंम्भोपरि निवेशये-
दित्यनेन तस्य कलगाधारत्वात् प्रतिपाद्यते 'तन्दुलपाचाणोति'
पर्वतपञ्चकापेक्षया बहुवचनम् ।
प्रभातायान्तु शब- गुरवे विनिवेदयेत् ।
विष्कम्भपर्वतांस्तविरभ्यः शान्तमानसः ॥
संयोगात् तमुत्पत्र यस्मादमततेजसः ।
तस्माताचिबिखामा प्रीयतामत्र शशारः ।
यस्तु तेजोमयं ब्रह्म ते तच व्यवस्थितम् ।
इतपर्वतरूपेण तस्मात्रः पाहि भूधरः।
अनेन विधिना दद्याताचलमर्नुत्तमम् ।
महापातकयुक्तोऽपि लोकमायाति शाङ्गरम् ॥
हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना।
विमानेनासरोभिय सिहविद्याधरहतः।
विहरेत् पिटभिः साई यांबदाइतसंप्लवम् ॥
इति पद्मपुराणोतो तपर्वतदानविधिः ।
अथ रत्नाचलदानविधिः ।
पुलस्त्य उवाच।
अतः परम्प्रवक्ष्यामि रत्नाचलमनुत्तमम् ।
मुलाफलसहस्रण पर्वत-स्यादिहोत्तमः ॥

·(-
।
१६
हेमाद्रिः। [दानखण्ड अध्यायः ।
मध्यमः पञ्चतिकस्विगतेनाधम.
स्मृतः
चतुर्थाशन विष्कम्भपर्वताः स्थासमन्ततः ।
पूर्वेण वज्र गोमेदैक्षिणे इन्ट्र-नौनकैः।
पुष्परागयुतैः कार्यो विवद्भिर्गन्धमादन. ॥
वैदूर्यविट्ठमेः पश्चात् सन्मियो विपुलाचलः ।
पारा ससौपर्णेत्तरेण तु विन्यसेत् ॥
'वअगोमेदैः' समसख्यैः, सम स्यादश्रुतत्वादितिन्यायात् एव
मुत्तरतापि विजेयं ।
सौपर्ण: गरुडात्मजः ।
मौवणे रिति कचित्पाठः।
धान्यपर्वतवत् ममत्रापि परिकल्पयेत्।
तददावाहना-दक्षान् देवांय काञ्चनान् ॥
पूजयेत् पुष्पपानीयैः प्रभाते च विसर्जनम् ।
पूर्व यदुरुऋत्विग्मा इमान्मन्त्रानुदीरयेत् ॥
यथा देवगणाः सर्वे सर्व रवेष्वपि स्थिताः।
त्वचरखमयो नित्यमतः पाहि महाचलः ॥
यम्मादवप्रदानेन दृष्टि प्रकुगते हरिः।
महाग्यमदानेन तम्मानः पाहि पर्वत ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्रबमय गिरिम् ।
म याति वैपाय नोक अमरेवरपूजित. ॥
यायकम्पगतं माई वमेदिह नराधिप ।
पारोग्यगुणोपेतः सप्तहोपाधिपी भवेत् ।।

·२८२
2.
अध्याय:। हेमाद्रिः।
वामहत्यादिकं किविधवा-मुघ या फतम्।
तामध्य"नागमायाति गिरिगहनो यथा ।
इति पद्मपुराणोको रबपर्वतदानविधिः। ।
अथ प्यारनदानयिधिः।
पुलमय उवाच।
प्रतः परम्प्रवक्ष्यामि रुप्याचममनुत्तमम् ।
घरमदानाबरोयाति सोमलोकं हिजोसमः ।,
दभिः पनसाहस्रगत्तमो राजताचलः ।
पञ्चभिर्गमध्यमः प्रोतसदनाधरः ग्मृतः ।
प्रगतो विंगतः कारयेच्छतितः सदा ।
यिष्कम्भपय साम्तहत्तुरीयांगेन कम्पयेत् ॥
पूष्यवद्राजतान् कुर्यात् मन्दरादीन् विधानतः ।
कलधौतमयाम्सब लोकेगानायेदुधः ।,
'कलधोतं, कावनम् ।
बदक्षिण कयान कार्योनितम्वोत्र हिरएमयः ।
राजतस्यापदन्येषां सर्वतदिह काञ्चनम् ॥
गेषञ्च पूर्व वरकुर्यात् होमजागरणादिकम् ।
दद्यातहत् प्रभाते त गुरवे रौप्यपर्वतम् ।
विष्कम्भरीलान् ऋत्विमाः पूज्यवस्वविभूषणैः
इमं मन्त्र पठन् दद्यार्भपाणिमित्सरः ।।
पितृणां यमभं यस्माइर्मस्य शदरम्य च ।
रजतं पाहि तस्मान: गोकसंसारसागरात् ॥
इत्थं निवेश्य यो दद्याद्राजताचलमुत्तमम् ।।
:
-

·३८२
हेमाद्रि।
[वानखगह अध्याय ।
॥
गवायुतसहस्रम्य फलम्प्राप्नोति मानवः ।
मोमलोके म गन्धर्षं : किनारोपपरसागणैः ।
पृश्यमानो धर्मविहान् यावदाहतसंभवम् ।
इति पद्मपुराणोक्तो रूप्याचलदानविधि. ।
अथ शर्कराचलदानविधि ।
पुलस्त्य उवाच ।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि शर्कराचलमुत्तमम् ।
यस्य प्रदानादिष्ण गद्रास्तुष्यन्ति सर्वदा।
अष्टभि. शर्कराभारै कत्तमः स्यान्महाचलः ।
चतुर्भिमाध्यमःमोतो भाराभ्यामधर' स्मृतः
भारेण वाईभारेण कुर्याद्य. म्वल्पवित्तवान् ।
विष्कम्भपर्वतान् कुर्यात् तुरीयांशेन मानवः ॥
धान्यपर्वतवत्सर्वमासाद्यामरसयुतम् ॥
मेरोरुपरि तहस स्थाप्य हेमतरत्रयम् ।
मन्दारः पारिजातय तृतीयः कल्पपादपः ॥
एतदृक्षत्रय मूट्टि सर्वेष्वपि निवेशयेत् ।
हरिचन्दनसन्तानो पूर्व पश्चिमभागयोः ॥
निवेश्यो मर्वशैलेषु विशेषाछर्कगचल्ने
मन्दारे कामदेवश्व प्रत्यग्वता. सदा भवेत्॥
गन्धमादनशृङ्गेच धनद स्यादुदङ्मुखः ।
प्रामुखो वेदमूर्तिश्च हम. स्याहिपुलाचले ॥
हैमो सुपाखें सुरभी दक्षिणाभिमुखी भवेत् । -
धान्यपर्वतवत् सर्व मावाहनमालादिकम् ।।
--

·दानखण्ड ६अध्यायः । हेमाद्रि। कबाथ गुरवेदद्यान्मध्यम पर्वतोत्तमम् । ऋत्विग्मायतरंगेलानिमाम्मन्त्रानुदीरयेत् ॥ सौभाग्यामृतसारोऽयं परमं शर्करा यतः । तन्ममानन्दकारी त्वं भव शैलेन्द्र सर्वदा ॥ अमृतं पिवतां ये तु निपेतुर्भुवि सीकराः । देवानां तसमं सोमं पाहि नः शर्कराचलः ।। मम भवतु मध्या यदुनताशर्करा यतः । तन्मयोमि महाशैल पाहि समारसागरात् । यो दद्याच्छर्करागेलमनेन विधिना नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति शिवमन्दिरम् ॥ चन्द्रादित्यप्रतोकागमधिरह्यानुजीविभिः । सहैव यानमातिष्ठेत् स तु विश्णप्रचोदितः ॥ ततः काल्पगतान्ते तु सप्तदीपाधिपो भवेत् । आयुरारोग्यसपनो यायजन्मायुतत्यम् ॥ भोजनं शशितः पुर्यात् सर्वशैले विमतसरः । सर्ववाधारलवण मनोयात्तदनुजया ॥ भोजनं कुर्यादिति, दानानन्तरं यथा शक्तिबा गाभ्यों भोजन- दानं कुयादित्यर्थः । स्वयमपि अक्षारलवणमनीयादिति। पर्वतोपरान् सर्वान् प्रापयेडाह्मणालयम् । पश्येदिमानण्यधनोऽपि भक्या स्पशेत् मनुष्यैरिह दीयमानान् । शृणाति भयाथ मतिं ददाति निःवाम्मषः गोपि दिवं प्रयाति।

·.
३८४
हेमाद्रि।
[दानखगई ६ अध्यायः
दु.स्वप्न प्रशममुपैति पठामानः
शैलेन्द्रर्भवभयभेदनम्मनुथः ।
यः कुर्यात्किम मुनिपुङ्गवेह सम्यक्
सत्त्वाग्मा सकलगिरीन्ट्र सम्प्रदानम् ।।
इति पद्मपुराणोक्त शर्कराचलदानविधिः ।
अथ शैवानि हादशमेरुदानानि निरूभ्यन्ते ।
तत्र कालोत्तरशैवशास्त्रात् । ।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि मेरुदानंयथाक्रमम्
आकालिकासमारभ्य मेरुव्रत समाचरेत् ॥
कार्तिक्या रत्नमेरुथ दातव्यस्त शिवाग्रतः ।
सब पाञ्चैव मेरूणां प्रमाणं क्रमशः शृणु ।
दब पद्म-महानीलनील-स्फटिकसनकः ।
पुष्पं मरकतमुक्ता ग्राद्याः स्वविभवेन तु ॥
मस्थमात्रास्त संग्राधाः प्रस्थाद ईमेवं वा।
यथाशक्याथ वा देया वित्तगाठी विना सुत ॥
मेरोविभागं वक्ष्यामि शिवस्याग्रे यथायेत् ।
कर्णिकायां न्यसेन्मेर ब्रह्मणिशभूषितम् ।
तत्सर्व मान्यवाग्राम पर्वतं पूजयेत्तदा ॥
तत् पूर्व भट्रसंजन्तु अखक्षाम्ततः परम् ।
मैरुत. पूर्व दिग्भागे पूर्व पूर्वोत्तरत्रयम् ॥
वाचित स विशेषेण दक्षिणम्यान्ततः परम् ।
निषधो हेमकूटय हिमवाय तथा त्यम् ॥
एव मुत्तरभागे तु नोन मेतय शृङ्गवान् ।
4

·३६६
स
हेमाद्रिः।
[दानखगडं ६ अध्यायः।
वादिबैर्विविधैशान्यै रान्दोनैर्विविधैरपि ।।
जागरद्वारयेत्तत्र प्रार्थयेत्तु तथाक्रमम् ।
खभृत्यपुत्रदारैरा तथा समन्धिवान्धवैः ।
साद प्रदक्षिणं सत्वा प्रार्थयेनिङ्गमैग्गरम् ।
द्रव्यहीनैः क्रियाहोनेः यदाहीने सरेश्वर ।
रुतं वाध्यकतं वापि सन्तुमर्हसि गर ।
इत्युका
चैव रुद्रञ्च त्वरितं मान्तिमेव च ।।
मं इत्येव महावीनं तथा पञ्चाक्षरस्य
वे
मेरोरनुमन्वएमन्चास्तु कालोत्तरएवीताः ।
नमः काञ्चनदेवाय धराधराय वै नमः।
ग्रह्मविष्णोगशृङ्गाय धरानाभिस्थिताय च ॥
नगद्दादशनाधाय सर्वपापापहारिणे ।
शिवभक्ताय शुद्धाय त्राणं मे कुरु सर्वदा ॥
निष्पापःपिटभिः साई शिवं गच्छामि नमः ।
त्व शिवस्तु शिवस्याग्रे शियोहच शिवाय च ॥
निवेदयामि भक्त्या तु पितृणां तारणाय चैति ।
'तथा वस्वाश्वसहितो मेरुस्तवपुण्यफले शृणु।
लक्षयोजनमानस्य भैरोर्ये परमाणवः ॥
तावत्कल्पसहस्राणि शिवलोके महीयते ।
उदरेवरकासोपि त्रिसप्तकुलसन्ततिम् ॥
तदन्वयगता ये तु डिम्भाडिम्भहता नराः ।
महापातकिनश्चान्ये तथा विश्वासघातकाः ॥
गुरुद्रोहकता ये तुभ्रूणहाः पिढघातका.।

·स
[दानखण्ड६ अध्यायः । हेमाद्रिः।
प्रसवे तु मता नारी कुमारी शीलदूषिता ।
तां वा रुद्रस्य सामीप्यं स नयेन्मेरुदानकत् ।
मेरुदानञ्च मनसा यः स्मरेत्तु शिवाग्रतः ॥
यात्यसो शिवलोकन्तु देहान्त धौतकिल्विषः। .
हेममेरुप्रमाणन्तु फलञ्चैव शृणुष तत्॥
पलानान्तु सहस्रेण मध्ये मेरु प्रकल्पयेत् ।
शृङ्गवयसमायुक्तं ब्रह्मविष्णुहरान्वितम् ॥
एकैकं पर्वतं तस्य गतेकैकेन कारयेत् ।
मेरुणा सह यूर्वेण विख्यातास्तु त्रयोदश ।
एवं शिवाग्रतो मेरु दातव्यस्तु प्रयत्नतः ।
अयनेषु च सर्वेषु ग्रहणेषु विशेषतः ॥
आचार्याय प्रदातव्या संहितापारगाय च ।
पूर्वोत्तस्य महामेरो: सनगस्य महामनः ॥
शिवलोके वसेत्सोपि यावत्तत्परमाणवः ।
पिट्टन् पितामहांथैव तथैव प्रपितामहान् ॥
पुत्रान् पौवान् प्रपौवाय तारयेत्किमतः परम् ।
भोगान् भुका मही कामां भुक्ते च शिवभाविनः।
दरिद्रो रूप्यमेरुन्त हेममानेन कारयेत् ।
पर्बता द्वादश तथा सङ्कल्पपा रचनाचिताः।
उत्तरे द्ययने देयं देयं वा ग्रहणद्दये।
प्रागुक्तन्तु फलन्तस्य भवत्यत्र न संशयः॥
भूमिमेरुप्रमाणन्तु कथ्यमानं शृणुष तत् ।
विषयं मण्डलञ्चाथ ग्राम वा पर्वतं स्मरेत् ॥

·२८८
हेमाद्रिः।
[दानखण्ड ६ अध्यायः।
शेपास्तदृष्टमांगेन नगाःस्थरविसंख्यया ।
भूमिपर्वतपुण्यन्तु कोवा वर्गयितुं क्षमः ॥
परमाणुवजोयावत् चितीगो भवति धुवम् ।
तावत्कोटिसहसाणि शिवलोके महीयते ॥
भोगान् भुवा ततोराजा जायते योगिनां कुले।
जानं प्राप्य तदा तस्य पुनर्जन्म न विद्यते ।
हस्तिमेरु ततोवक्ष्ये संक्षेपात् पार्वतीसुत ।
न हई न तथा वालं रत्नपुच्छ सुशोभितं ।
शूरं सर्वगुणोपेतं घण्टाचामरभूपितं ।
नक्षत्रमालासंयुक्त शस्त्रध्वजविभूषितं ।
दिव्यवस्वसमायुक्त सुवर्णरचनायुतं ।
सूर्यस्य ग्रहणे देयं गुरवे तं शिवाग्रतः ॥
तेन दत्तेन दत्तं तु लक्षयोजनपर्वतं ।
पुरुषत्रयसमायुक्तां पर्वतहादगान्वितं ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्य. शिवसायुज्यतां व्रजेत् ॥
पितरस्तस्य मोदन्ते रुद्रलोके समन्ततः ।
एतत्तव समाख्यातं हस्तिदानं समासतः ॥
अधाखमेसर्वा देयो योदत्तो रविणा पुरा।
सेतैबिनीतेः सुवर्णैः प्रत्यग्रैः पञ्चसंख्यया ॥
मध्ये मेरु कल्पितव्योरविसंख्यास्तु पर्वताः ।
मवस्तहेमदारैश्च सप्त वा ध्वजभूपिताः ॥
वैगाम्यां वाथ कार्तिक्या दातव्यस्तु शिवाग्रतः।
विप्राय शिवभक्ताय सहितापारगाय च।

·३८८
[दानखण्ड ६ अध्यायः। हेमाद्रिः।
तस्मै देयो यथोक्तास्तु हयमेरबिधानतः ।
संपूज्य परया भक्त्या हेमकङ्कण-कुण्डलैः ।।
रसनामुकुटेनैव अङ्गुलीयदयेन च ।
सर्वेषां चैव दाने तु भूषणैर्भूपयेत्तदा ।
अवविभूषणेस्तु राजा मेरु विभूषयेत् ।
अखमेरुप्रदानेन रुद्र लोके महीयते ॥
यावत्यखेषु रोमाणि तावहर्षायुतानि च ।
महाकल्पसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥
अश्वालामे दरिट्र स्तु गोमेरुम्बा प्रकल्पयेत् ।
अश्वसंख्याप्रमाणेन फलं चैतत् समं भवेत् ॥
अथ वा वस्तमेरुय दातव्यस्त शिवाग्रतः ।
भारमात्रेण पद्मस्त नानावणैःसुपर्वतः ॥
मध्ये मेरुः कल्पनीयो वस्त्रः शेषांस्तु कल्पयेत् ।
मेरवस्तस्य मानेन नानावणैः सुशोभितेः।
प्रत्येक पर्वताः कल्पा हेमशृङ्गाः सुवर्णकाः ।
शिवभताय विप्राय दातव्यास्तु शिवाग्रतः ॥
दिव्यैश्वर्यपदं याति सहस्रक्रतुसम्भवं ।
दिव्यं वर्षयतं सम्यक् कुयाडीगं यथेप्सया ॥
चक्रवतित्वमभ्येति ज्ञानवान् जायते तदा ।
शिवालयं ततो याति न भूयो जन्म चाप्नुयात् ।
अथ वा तमेरुस्त दातव्यः कथ्यते मया।
मेरुः पलानां मध्येतु सहस्रः पञ्चभि हितम
शतः पञ्चभिरकै पर्वतं तब कल्पयेत।

·३००
हेमाद्रिः।
[दानखण्ड ६ अध्यायः।
विशृङ्ग त्रिपल मेरोः काञ्चनं देवतार्चनं ।।
एकैकपलिकं शेषपर्वते वस्त्रभूषिते ।
कृत्वा पूजां विशेपेण शिवस्याग्रे प्रकल्पयेत् ॥
शिवभक्ताय विप्राय दातव्यः शिवमिच्छता।
कुलमुदरते सोऽपि पैतृकं माटकं तथा ॥
दिव्यं वर्षगतं साई रुद्रलोके महीयते ।
भारते पृथिवीखण्डे पतिर्भवति नान्यथा ।
एवं वै खण्डमेरुन्तु सितखण्डेन कल्पयेत् ।
रुद्रलोकपदं याति पितृभिः सह मोदते ॥
अथ वा धान्यमेरुन्तु शिवस्याग्रे प्रकल्पयेत् ।
पञ्चखारोमितं मध्ये भेरुन्धान्येन कल्पयेत् ।।
एकैकं खारिमात्रेण पर्वतं शेषमादिशेत् ।
पूर्ववडेमशृङ्गन्तु सवस्त्र परिकल्पयेत् ॥
शिवपूजावसाने तु शिवविप्राय दापयेत् ।
कल्पकाटिसहस्राणि शिवलोके महीयते ॥
पितरस्तस्य मादन्ते ब्रह्मलोके तथा चिरं ।
एतदष्टांशमानेन तिलमेरु प्रकल्पयेत् ॥
शृङ्गाणि पूर्ववत्तस्य तथानान्यनगेषु च ।
तिलमेरु प्रदातव्यः शिवस्याग्रे गुरोः सदा ॥
प्रयाति शिवसायुज्यं बन्धुभिः सहितोनरः।
दशकाटिसहस्त्राणि भुन्ना भोगान् यथेच्छया।
समस्तमेदिनी भुत शिवे पश्चात् प्रलीयते ।
मापमिति कचित् पाठ ।

·[दानखण्ड ६ अध्यायः।
हेमाद्रिः।
इति हादशसंख्याताः पर्वताः कथितास्तव ॥
अथ मन्त्र तथाकालं जावा मेरु प्रदापयेत् ।
अयनेयु च सर्वेषु ग्रहणेषु विशेषत: ॥
मेरुप्रदान कर्त्तव्यमुपाय सुचिरं सदा।
इति शैवहादशमेरुदानानि।
हंस उवाच ।
भूय एव महाबाही गृण दानं महाफलं ।
यहत्त्वा पुरुषोराजन् नेह संजायते पुनः ॥
मेरुहेममयय व विशृङ्गोराजतोऽपि वा।
पलायेण सौवर्ण विंशत्या राजतैः पल।
तामः पञ्चाशता प्रोता पलानां कांस्यकस्तथा ।
लोहय भारमात्रस्तु सीसकस्य तथा स्मृतः ।
लवणस्याम्येव मेव बीहीणामेव मेवच ।
भारह येन सातस्तु गौडःस्थात्पञ्चभारकः ।
कास्तूरिकः पञ्चपलः कापूरः पलविंगतः।
कौश्मः स्थाच्छतपतः कार्यासः पड्यिभारकः ।
एवं द्रव्यविशेषैस्तु मेरुः कार्योविज्ञानता।
यथा गम तथा कार्य नात्र कार्या विचारणा ॥
विचारे क्रियमाणे च हेतुकत्वं प्रसज्यते।
हेतुप्रतिष्ठा विजेयः पुरुषारागदूपितः ॥
रागादिदोषदुष्टस्तु पुरुपो नात्र संशयः ।
तस्मान्म प्रमाणन्तु भाषितं ब्रह्मणा स्वयं।
• खादस्त इति वा पाठः।
प

·३८२
हेमाद्रिः।
[दानखण्ड ६ अध्यायः।
आस्तिकाय विनीताय प्राच्यते रुपया विभा ।
नास्तिकाय न वक्तव्य वाक्यं धर्म विजानता॥
छत्वा मेरु त्रिशृङ्गन्तु सौवर्ण राजतादिकं ।
अर्चयेत् पीतकुसुमर्जागरं कल्पयेत्ततः ॥
ग्राहणं
पात्रभतन्त
काले
तु ग्रहणादिके।
आहूय प्रक्षाल्य पादौ आसने तूपवेशयेत् ॥
मेर पर्वतराजन्तु यहाण त्वंद्विजोत्तम ।
ममानुकम्पया ब्रह्मन् वराहः प्रीयतामिति ॥
कादादिति तु मन्त्रण ग्रहःकार्यो विजानता।
मेरु समप्यं विप्राय द्रव्येण खेच्छया कृतं ॥
तावहर्षसहस्राणि काटिं वापि महीयते ।
वसन्ति स्वर्गलोकेषु यावदिन्द्रायतुर्दश ।
इति विष्णुधर्मोतो मेरुदानविधिः
अथ पञ्चपर्वतदानविधिः।
तिलपर्वतदानञ्च तथा लवणपर्वतः ।
कासगुड़योचव व तथा सर्पपपर्वतः॥
धान्यपर्वतदानस्य विधिरवापि कीर्तितः ।
फल पुण्य प्रमाणं च तत् प्रवक्ष्याम्यशेषतः॥
आपाटे कार्तिके चैव माघ-वैशाखयोरपि ।
पूर्णमास्यां तु दातव्यं दानमेतद्युधिष्ठिर ॥
भूप्रदेशे तु लिप्तेतु पुष्पकोणे मुशोभिते ।
तिलानां वहुवर्णानां कुम्भं कुम्भाईमेववा ॥
• दोपकुसुमेरिति पुनकान्तरे।

·[दानखण्ई ६ अध्यायः । हेमाद्रिः।
विंशतिद्रोणमथवा षोडशद्रोणमेव वा।
'तिलद्रोणाष्टकै पि चतुर्भिरथ वा पुनः ॥'
विभिनॊणैरलाभे तु कुर्वीत तिलपर्वतम् ।
कुम्भोऽत्र विंशतिद्रोणपरिमाणः तच्च द्रोणैः पोडशभिः खारी
विंशत्या कुम्भ उच्यते इत्यादिना परिभाषायामुपदर्शितं, कुम्भी
द्रोणहयमितिर ह्यमाणे विंशतिट्रोणादिकम् प्रथमकल्या दनुका-
स्पमनुकल्प्य न समस्नसं स्यात् इतरत्र तु साईकुम्भेन प्रथमकल्पः
पिंथतिट्रोणादिरनुकल्प इति युक्त स्यात् ।
सुवर्णरजतेस्ताः कांस्यैः शौक्तिय मौलिकः।
इक्षुदण्डसमाकीर्यान्वनखण्डाय कारयेत् ॥
गुडेन विविधान् कुर्यात् पाषाणशिखरांस्तथा।
ताम्बूलफलपुष्पाबैरलङ्कारायनेकधाः।
कुर्यात् मृगपशुपक्षिणस्तामसौवर्णराजतान्।
हादश पूर्णकुम्भांच फलशाखादिशोभितान् ।
स्थापयित्वा तु सर्वत्र पूजों कवा विधानतः ।
कृत्वा प्रदक्षिणश्चैव जानुभ्यां धरणी व्रजेत् ॥
लवणस्य सर्षपाणां तत्प्रमाणं तवैव च ।
कार्पासपर्वतश्चापि तुल्यसंख्यं तथैव च ।।
पुण्यकालेषु लभते नात्र कार्या विचारणा।
पन्तस्योवरे पाछे ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वरान् ।
स्थापयेत् लोकपालांच दिशासु विदिशासु च ।
प्रचंयेदर्धपाये व गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥
•दनम्प मनुकल्प्य इति पुस्तकान्तरे।

·।
३८४
हेमाद्रिः।
[दानखण्ई ६ अध्यायः।
तोरणच पताकाभिः शोभयित्वा चतुर्दिशम् ।
अग्निकार्यञ्च कुर्चीत तिलाद्यः पञ्चवारुणः ।
एवं यः कुरुते भया गैलदानमनुत्तमम् ।
क्रोडाशैले महारम्ये कौडित्वा कालमीप्सितत् ॥
धर्मेण पूज्यमानोऽथ गझलोकं स गच्छति।
शकलोकं नयेदन्ते कुलकोटिशतत्रयम् ॥
पद्यान्महोदये रम्य सोमराजपुरोत्तमे।
रमित्वा वर्षकोटिन्तु द्विगुण परिसंख्य
भूयो जन्मवयं राज्य भुङ्क्ते निहतकण्टकम् ।
इति विष्णुधर्मोक्तः पञ्चपर्वतदानविधिः ।
अथ शिखरदानविधिः।
॥
राम उवाच ।
शिखराणां ममाचक्ष दानन्तिपुरनाशनम् ।
यानि दत्त्वा तु दीर्भाग्य दोगत्यं न प्रजायते ॥
शङ्कर उवाच ।
शृणु राम प्रवक्ष्यामि शिखराणां यथाक्रमम् ।
दानं देयं यथा येन तत् शृणुष्व सनातनम् ॥
माघशुक्लटतीयायां मार्गशीर्पस्य वा पुनः ।
टतीया वाथ वैशाख शुक्ला या रोहिणीयुता ।
प्रौष्ठपद्यां तीयायां विशेषेण तु भार्गव ।
गुडेच वस्त्र-लवण-धान्यका-जाजि-शर्कराः ॥
खजूरतन्दुलद्राचाचौ मलयजेन च ।

·३८.५
-
-
--
[दानखण्ड ६ अध्यायः । हेमाद्रिः।
मालमनोहरःरम्य : शिखराणि प्रदापयेत् ॥
एपामन्यतमं दद्याद्यथाथ विधानतः ।
आमप्रमाणं कुर्वीत प्रादेशाम्यधिक शुभं ।
मुवि गोमयलिप्सायामिक्षुपत्राणि संस्तरेत् ।
ततः कुर्वीत शिखरं गौरीस्थानमनुत्तमम् ॥
विहस्तं मूलं कर्त्तव्यं हस्तमावं शिरस्तथा ।
भित्तिरिक्षुदलैः कार्या वेष्टयेट्रतवाससा ॥
दानद्रव्येण तन्मध्वं पूरयेभृगुनन्दन ।
इक्षुपत्रकटे गोरौं तस्योपरि निवेदयेत् ।
चतुर्भुजा हेममयों पूजयेत् कुड्भेन ।
गौरीरूपमुक्त ब्रह्माण्डदाने ।
वेष्टयेत् सूक्ष्मवस्त्रेण देवी-शिखरमेव च ।
अष्टाङ्ग पूजयेद्रीरौं मन्चरेतैस्तु भक्तितः ॥
नमो भवान्ये पादौ तु कामिन्यै जानुनी ततः ।
वामदेव्यै तथाचोरु नाभिञ्चैव जगतप्रिये ॥
आनन्दाय त हदयं नन्दाय पूजयेत् स्तनौ ।
सुभद्रायै मुखं पूज्य ललितायै नमः शिरः ॥
एवं पूज्य महादेवी शिखरानभिमन्वयेत् ।
यस्मानिवासः पावत्याः शिखर वं सरहता।
तस्मान्माम्पाहि भगवंस्त्वं गौरीशिखरः सदा ।
एवमामता शिखरं रतीयायां यतव्रतः॥
ततः सात्वा प्रभात त दद्यारमन्त्रेण भक्तितः।
यस्मात्त्वं सर्वभूतानामुपरिष्टादवस्थितः ॥

·हेमाद्रिः।
[दानखण्ड ६ अध्याय
तस्माछियः प्रोयतां मे तव दानात्सदानधः ।
अभागं चतुर्थ वा पञ्चमं वा ततो गुरोः ।
दत्त्वा शेपन्न वन्धूनां शिष्टाना वजनस्य च ॥
अनुजीविखभृत्यानां दुर्गतानां च कामतः ।
एवं दत्त्वा तु शिखर गोर्या भुशीत वाग्यतः ।
स मुक्तकेगः सम्प्राश्य क्षीरं तमघापि वा ।
विधिनानेन योदद्यात् गोर्याः शिखरमुत्तमम् ॥
स बसेझवने देव्याः कल्पकोटिशतवयम् ।
पुण्यक्षयादिहागत्य जायते पृथिवीपतिः ॥
अनेन विधिना देयं विधिहीनं न कारयेत् ।
विधिहोनं कृतं सर्व न दातुः फलदम्भवेत् ॥
इति विष्णुधर्मोत्तरे शिखरदानविधिः ।
इति श्रीमहाराजाधिराजयोमहादेवस्य समस्तकरणाधीवर
सकलविद्याविशारदयोहेमाद्रिविरचिते चतुर्वर्गचिन्ता-
मणौ दानखण्डे पर्वतदानप्रकरणम् ।

·दानखण्डम् सप्तमोऽध्यायः।
अयातिदानविधानमुच्यते।
अथातिदानानि सतां हिताय
हेमाद्रिसूरिः प्रकटो करोति ।
दानेन येषां सक्कदप्यनल्य
कल्यान्तसाचो वरभोगयोगः ।
कानि पुनस्तानीत्यपेक्षायां भविष्यत्पुराणे ।
घोण्यारतिदानानि गावाः पृथी मरसतो ।
नरकादुपरन्त्येष नपयापनदोहनैरिति ।
अव यद्यपि धेनुशादेन म्वरूपती गोरेवाभिधीयते
तथापि धेनुगम्दसाधारण्यादिप्रकरणे गुडधेयादीनामपि
सनिवेगो युनः तासु च फ्रमेण निरुप्यमाणाम दशमी स्यात्
खरूपत इति वरूपधेनोरले स्थितत्वात् गुडधेन्वादय एवं
प्रथमसो निरूप्यन्त ।
तदुना मत्स्यपुराणे।
याम्त पापविनागिन्यः पठरते दगधेनवः ।
तामां पापं पामि नामानि च नराधिप।
• मुरिनि पुकारे।

·३८८
हेमाद्रिः।
[दानपण्डं ७ अध्यायः
प्रथमा गुडधेनुः स्यात् एतधेनुस्तथापरा।
तिलधेनुन्तृतीया तु चतुर्थी जलसंजिता ।।
क्षीरधेनुथ विस्याता मधुधनुस्तथापरा ।
सप्तमी गर्करा धेनु दधिधेनुरथाष्टमी ।
रसधेनु नवमी स्वादशमी स्यात् स्वरूपतः ।
एतावत्तु विधानव स्तमाचक्ष्व जगत्पते ॥
किं रूपं केन मन्त्रेण दातव्या तदिहोच्यताम् ।
मत्स्य उवाच।
गुडधेनुविधानम्य यद्रूपमिह यत्फलम् ।
तदिदानी प्रवक्ष्यामि सर्वपापविनाशनम् ॥
कृष्णाजीनं चतुर्हस्तं प्राग्रीवं विन्यसेद्भुवि ।
गोमयेनीपलिप्तायां दर्भानास्तीय सर्वतः ।।
लघुणकाजिनन्तद्द हत्सस्य परिकल्पयेत् ।
प्राइमुखी प्रापयेडेनुमुदकपादां सवन्सकाम्॥
एणकाजिनं, क्लपणाजिनं, प्रामुखीं प्राकृशिरसमित्यर्थः।
तदुत्तरेण वत्साऽपि तथैव परिकल्पनीयः ।
उत्तमा गुडधेनुः स्यात्सदा भारमनुत्तमम् ।
वत्सम्भारेण कुर्चीत भाराभ्यां मध्यमः स्मृतः ॥
अईभारेण वत्सः स्यात् एहवित्तानुसारतः ।
• नवयस्याष्टमौ नथेनि पुस्तकान्तरे।
1 कामधेनुरिनि पुनकानारे।
* भाग्मतुटयमिनि पाठ गुम्न कान्तर।

·[दानखण्ड ७ अध्यायः। हेमाद्रिः।
भारा: परिभाषायां व्याख्यातः ग्रहवित्तानुसारत इति
इयमुत्तममध्यमादिकल्पना निजवित्तानुसारतः कर्तव्येत्यर्थः ।
धनुवत्ता हतास्यौ तौ सितमुक्ष्माम्बराहती।
शक्तिकर्णपिशुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणो ।
सितसूत्रसिरालो तो सितकम्बलकम्बली ।
नामक मूकपष्ठौ तौ सितचामररीमको।
गटूकं, ककुत्प्रदेगः।
पिट्ठमभूयुगोपेती नवनीतस्तनान्विती ।
क्षोमपुतो कांस्यदीहाविन्द्रनीलकतारको।
सुवर्ण शृङ्गाभरो राजतपुरसंयुक्तो।
नानाफनमयदन्त घाणगन्धरण्डको ।
'अन च सारतः परिमाणतय फलविशेष इति
यथागत सुवर्णशमादित्वमवधेयम्' ।
इत्येवं रघयित्वा स धूपदीपैरथार्थयेत् ।
अथामन्वगमन्तः।
प्रो या लस्मीः सर्वभूतानां या प देयेषयमितता।
धेनुरूपेण सा देयो मम पापं व्यपीहत
देहस्या या घ रुद्राणी शहरस्य सदा प्रिया ।
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोइतु ।
वियोर्वचसि या समोः साहा या च विभाषसोः ।
चन्द्रायफगति- धेनुरूपास्तु मा थिये ।
•माप्रिनिनि दिपाठः ।

·४००
हेमाद्रिः।
[दानखण्ड ७ अध्याय.।
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मी यलक्ष्मोधनदस्य च ।
लक्ष्मोर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ॥
वधा त्वं पिमुख्यानां स्वाहा यशभुजान्तथा।
मर्वपापहरा धेनुः तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे
एवमामता तां धेनु ब्रामाणाय निवेदयेत् ।
अवैष दानवाक्यप्रयोगः।
ओं अद्य अमुकस्मिन् काले अमुकसगोवाय अमुकशम्र्मणे
ब्राहाणाय इमां गुडधेनुं यथोक्तसर्बोपकरणवती ययोतलप्तवत्सस
हितां विष्णुदैवतां अमुकसगोत्रोऽहं अमुकम्मा अमुककामस्तु
भ्यमहं सम्प्रददे मम अमुकसगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राधणाय
एतगुडधेनुदानप्रतिष्ठार्थ सुवर्य दक्षिणा इदं तुभ्यमहं सम्प्रदर्द
न ममेति दक्षिणा तु ज्ञेयोनिष्कशतं पार्थत्यादिना परिभाषाया
मुल्ला ब्राह्मणस्तु पुच्छदेशे प्रतिग्रय स्वस्ति कुर्यात् ।
विधानमैतडेन नां सव्सामिह पठाते ।
'सर्वासाम्प्रत्यक्षधेनुव्यतिरतानामित्यवगन्तव्यं ।
तथा एतदेव विधानस्यात्त एवोपस्कराः स्मृताः ।
मन्दावाहनसंयुक्ता. सदा पर्वणि पर्वणि ॥
यथायदं प्रदातव्या भुक्तिमुक्ति फलप्रदाः।
अशेपयज्ञफलदाः सर्वपापहरा' शुभाः।
अयने विपुवे पुण्ये व्यतीपातेऽधवा पुन. ।
गुडधेन्वादयो देया उपरागादिपर्वसु ॥
'अत्र ताटिधेनुट्रव्यपरिमाणमपि गुडधेनूतमेव ।
विधानमेतदेनूना सर्वासामपि पठाते

·[दानखगडं ७ अध्यायः । हेमाद्रिः। इति सामान्येनातिदेशात् । कुम्भाः स्यु ईवधेनूमामितरासान्तु रागय इति तु भारचतु: ध्यादिपरिमितस्य ट्रवद्रव्यस्य कुम्भाधारतयावस्थापन प्रकारकथनं । यत्तु पद्मपुराणादावेकेनैव घटेन एतादिधेनुकथनं द्रोण- मात्रेण च तिलधेनुकथनं तदेतद्दे नुनकारात् प्रकारान्तराभि- प्रायेणेति कल्पतरः। दानविवेकेनतु पलसहस्रपरिमाणः कुम्भ इति निर्णीतं, केचित्तु हादशपलाधिकानि पचपलगतानि कुम्भ- माहुः । तञ्च पलहयन्तु प्रसूतिमित्यादिना परिभाषायां दर्मित। ततय ययाधिकारं व्यवस्थेति, वहिपुराणे तु प्रथमा गुडधेनुः स्थादित्यादिकमभिधाय सप्तमी लवणधेनुस्तु दधिधेनुरघाष्टमी। नवनीतेन तेलेन गन्धैः पोका तघापरा । रत्नेशान्ये महर्षय इति कचित् पाठः । कुम्भाः स्यूरबधेनूनां द्रोणेनैव हि रागयः । सीः समफला. मला मध्यमोत्तमकन्यमाः। बगलितो नृपयेष्ठ दरिदम्य चतुगुणम् । कन्यसा मेमराणान्तु दरिद्राणां सदोत्तमा एतदेव विधानं स्यात् सर्वशय यशस्करः । गुडधेन्वादशेदेया उपरागादिपर्वम् । कार्तिक्यान्नु गया मायां युगादिपु घ पर्मम् । समुपोध नरीदद्यात् ममम्यान्नु दिने रखें। दिनप्रयं तदाहारी याति विष्णोः परं पदम् । लोकपि मोभायमायुरारोग्यमेव च। वैण मोफमाप्रीति मरणे ग्मरण हरे। .

·४०२
हेमाद्रिः।
[दानखण्डं ७ अध्यायः।
दशार्बुदसहस्वाणि दश चाटी च धर्मवित् ।
न शोकदुःखमापोति दौर्गत्यं जायते न च ।
इति गुडधेन्वादिदानविधिः ।
अथ तिलधेनुदानम् ।
विष्णुधर्ममात् ।
वशिष्ठ उवाच ।
तिलधेनु प्रवक्ष्यामि केशवप्रीणनाय च ।
दत्त्वा भवति यस्याथ नरेन्द्र विधिरुत्तमः॥
यान्दत्त्वा ब्रह्महा गोधः पिटनो गुरुतल्पगः ।
अगारदाही गरदः सर्वपापयुतोऽपि वा।
महापातकयुक्तच संयुक्त थोपपातकैः।
मुच्यते यखिलैःपापैर्विष्णुलोकञ्च गच्छति ॥
अनुलिप्ते महीपृष्ठे वस्त्राजिनकुशाहते।
धेनु तिलमयौं कृत्वा सर्वरत्नैरलमृताम् ॥
धेनु द्रोणन कुर्बोत आटकेन तु वत्सकम् ।
सुवर्णपृषौं रूप्यखुरीङ्गन्धघाणवती तथा ।।
कुर्याच शर्कराजिह्वां गुडास्यामविकम्बलाम् ।
इक्षुपादां ताम्रपृष्ठां शुचिमुक्ताफलेक्षणम् ॥
प्रशस्तपत्रयवां फलदन्तवती शुभाम् ।
सग्दामपुच्छां कुर्चीत नवनोतस्तनान्विताम् ।।
सितमूत्रशिरालाञ्च सितसर्पपरोमिकाम् ।
फलमनोहरभक्ष्यम्मणिमुकाफलान्विताम् ॥

·। [दानखण्ड ७ अध्यायः।
एमादिः।
४.३
सिरावस्त्रयुगच्छयां घण्टाभरणभूपिताम् ।
ईदृसंस्थानसम्पन्नां कृत्वा यहासमन्वितः ।
कास्योपदीहना दवा केयवः मीयतामिति।
या लक्ष्मी सर्वदेवानां या च देवेवयस्थिता ।
धनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहत ।
देहस्या या च रुद्राणी शहरस्य सदा मिया।
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं ध्यपोहत ।
विष्णोबक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या पविभावमोः।
चन्द्रार्कशक्रगतिया धेनुरूपात सा थिये ।
चतमुखस्य या लभीर्या लक्ष्मीनदस्य च ।
या लक्ष्मीलॊकपालानां सा धेनुर्यरदाम्नु मे ।
बधा त्वं पिटमुख्यानां स्वाहा यन्मभुजाराया ।
सर्वपापहरा धेनुरम्माच्छान्तिं प्रयच मे।
यद्धिपुराणेवयं मन्य।
तिलाय पिटदेवत्या निर्मितायेह गोमये।
अप्रणा तन्मयो धेनु दता प्रीणारा फगवमिति ।
सत: प्रदत्तिणं त्वा पूजयित्वा प्रणम्य च ।
मदक्षिणा मया सुभ्यं दत्तेयता विमर्जयेत् ।
प्रमेन विधिना दवा सिमधेनु नराधिपः ।
मर्षपापरिनिर्मुल परं प्रद्याधिगच्छति ।
या गासि विधिवदीयमानां प्रमोदयेन् ।
दीयमाना प्रपश्यन्ति येच मंदमानमा

·४०४
हमाद्रिः। [दानखाई ७ अध्याय
तेऽप्यपाधनिर्मुक्ताः प्रयान्ति परमाङ्गतिं ।
प्रशान्ताय सुशीलाय वेदव्रतधराय च ।
धेनुं तिलमयों दत्त्वा न शोचति तारुति।
विरात्रं यस्तिलाहारस्तिलधेनुप्रदो भवेत् ॥
एकाहमथ तानत्ति तहतेनान्तरामना।
दानाद्विशुद्धपापस्य तस्य पुण्यातीनृपः ।
चान्द्रायणादप्यधिकं कथितं तिलभक्षणम् ।
वाराहपुराणे ।
होता उवाच ।
तिलधेनु जलधेनुं रसधेनुञ्च पार्थिव ।
देहि शोघं येन भवान्क्षुत्तृपावर्जिती दिवि ।
रमते यावदादित्यस्तप्यते दिवि चन्द्रमाः ।
एवमुक्तस्ततीराजा विधानं पुश्वानिदम् ॥
यथा भवेत्तिलधेनोस्तच्छृणुष्व नराधिप ।
चतुर्भिः सेतिकाभिस्तु प्रस्थ एकः प्रकीतिः॥
ते षोडश भवेडेनुश्चतुभिर्वत्सको भवेत् ।
इखुदण्डमयाः पादा दन्ताः पुष्पमयाः शुभाः ।
नासा गन्धमयी तस्या जिहा गुडमयो तथा।
पुच्छे सकल्पनीया स्थात् घण्टाभरणभूषिता॥
ईशों कल्पयित्वा तु स्वर्णशृङ्गी प्रकल्पयेत् ।
कांस्यदोहां रूप्यखुरां पूर्वधेनुविधानतः ॥
तितधेनुं ततो दत्त्वा हादशानियतः शुचिः ।