·॥ श्रीः॥
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः.
ग्रन्थाङ्कः ६.
श्रीशरणदेवविरचिता
दुर्घटवृत्तिः
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधिता
लघुटिप्पण्या च संयोजिता ।
साच
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रकाशिता ।
कोळम्बाब्दाः १०८४, ऊस्ताब्दाः १९०९.

·PREFACE, DOW This work, which is now published, is the Durghatayrittı to which frequent references are found in the Sabdakaustubha and other grammatical treatises The work has been so named, as it is an exposition (Tier) reconciling those Lakshyas (forms of words) and Panini's Sutras which appear difficult to reconcile (FT) with each other When Vyakarana treatises devoted chiefly to the consideration of the propriety of well-known usages of words have at present so far disappeared that only their names seem left to us, fortunately this single work of the kind has been obtained, and it has also been made known to the public Indeed, many other works of the same kind, this book cites as authority; eg, Suddhasubanta, Prasıddhapada, Suvarnarekha, Prayogamukhi, — the obtaining of which is highly to be desired Learning by name from this Durghatavrıttı, not only works on Vyakarana, but those of other subjectmatter too, many in number, and whose names even were not heard of before, surely no votary of Sanskrit will be without a longing to know more of them, nor will his thoughts remain without running to the gist of the learned saying, "कति कवयः कति कृतय. कति लुप्ताः कति चरन्ति कति शिथिलाः" Later treatises follow for the most part several of the methods explained in the Durghatavritti for arriving at Lakshyas'. Objection has been raised in a few places against the opinions of the Durghatavrıttı in the Sabdakaustubha and other works But by this, the excellence of the Durghatarutti, which is adorned with the variety of arguments learnedly set forth in it, does not suffer in the least, especially as even those adverse criticisms can be completely met by expert logicians 6 ·It is plainly known from the first three slokas of this Durghatavutti that it was composed by Saranadova in the year 1095 of the (Salivahana) Saka Era, corresponding to 1172 A D, and revised by Sarvarakshita From the repeated quotations from Budhistic literature, and also from the introductory prayer of the work being put in the form of a salutation to the Lord as Sarvajna, a synonyin for Buddha, we may infer that the author Saranadeva was a devotee of Buddha As the author speaks of the reviser of his work as Sri-Sarvarakshita", with the epithet, Sri, prefixed to the name, it appears that Saranadeva bad great veneration towards Sarvarakshita Therefore Saranadeva was probably a disciple of Sarvarakshita, or stood nearly in that relation One manuscript of this work (7) was obtained from the Sanskrit Library of H H The Maharaja of Travancore This is merely a transcript, made 20 years ago, of the Koopa kara Matham manuscript A second manuscript (a) was kindly sent to me by Pandit Anantanarayana Sastri of Vadivisvaram village, son of the revered scholar, Svamı-Dikshita. This manuscript, which appears to be more than 100 years old, is written in Tamil Grantha character on palm leaf, and some of the letters have disappeared in a few of the leaves. It is in accordance with these two manuscripts that I have prepared this edition of the Durghatavrıttı But on account of errors in the manuscript, the depth of thought contained in the work, and the large number of references that had to be made to other books, I underwent great pains in examining and preparing the book for publication This Vritti, in which profound thoughts are expressed in terse language, certainly requires the assistance of an elaborate commentary But I have appended only a few notes here and there, as far as my abilities went and the time at my disposal permitted, T Ganapati Sastri.

·निवेदना। इय सा दुर्घटवृत्तिः, यस्या शब्दकौस्तुभादिष्वसकृदनुसन्धानमुपलभ्यते । दुर्घटाना–लक्ष्येषु कृच्छ्घटनीयाना पाणिनिसूत्राणा, वृत्ति -लक्ष्यानुमाहितया विवर- णमिति व्युत्पत्त्यास्यास्तथा व्यपदेश । लक्षणेषु कृच्छ्घटनीयाना लक्ष्याणा लक्षणानु- गततया विवरणमिति व्युत्पत्त्या वा स व्यपदेश । प्रसिद्धप्रयोगोपपत्तिसमालोचनप्रधा- नेषु व्याकरणग्रन्थेष्वद्यत्वे नामशेषतामिव गतेषु एक एवैष ग्रन्थो दैवगत्योपलब्धः, नी- तश्चेदानी प्राकाश्यमस्माभिः । अन्यानपि तु शुद्धसुबन्तं, प्रसिद्धपदं, सुवर्णरेखा, प्रयोगमुखी इति बहून् ग्रन्थान् आशसनीयोपलम्भान् एप प्रमाणयति ! न केवल व्याकरणानुबन्धिन., किन्त्वन्यविषयानप्यश्रुतनामधेयान् बहून् ग्रन्थान् अस्या सका- शानामतो विदन् सस्कृतभक्तो नाम कश्चिद् न खलु तेषु पर्युत्सुको न भवेत् , 'कति कवयः कति कृतय. कति लुप्ता कति चरन्ति कति शिथिला. इत्यभियुक्तोक्ति च न खलु नानुसन्दधीत । दुर्घटवृत्ताल्लिखितास्तास्तान् लक्ष्यसिधुपायान् भूयिष्टमीचीनग्रन्थों अनु- सरन्ति । क्वचित् क्वचिद् दुर्घटवृत्त्यभिप्राय प्रति शब्दकौस्तुभादिषु दूषणमुद्भा- व्यते । नतु तावता दुर्घटवृत्तेरुचावचोपपत्तिवचनचातुरीचित्रिताया ईषदपि महिमा हीयते, यतस्तर्ककुशलैस्तदपि दूषण शक्यमेवोद्धर्तुम् । इय दुर्घटवृत्तिः श्रीशरणदेवेन १०९५तमे शाकमहीपतिवत्सरे (अर्था- च्छालिवाहनशकाब्दे) ११७२तमस्तववर्षसमे प्रणीता श्रीसर्वरक्षितेन सस्कृता चेति ग्रन्थादिमश्लोकैरवगम्यते । शरणदेवश्च बौद्धग्रन्थप्रयोगाणामसकृत् स्मरणाद् बुद्धापरपर्यायसर्वज्ञनतिरूपमङ्गलाचरणाच्च बुद्धभक्त इति प्रतीयते । 'श्रीसर्वरक्षित' इति श्रीशब्दप्रयोगाद् शरणदेवस्य सर्वरक्षितं प्रतिसस्कार प्रति बहुमानविशेपो गम्यते । तेन शरणदेवः श्रीसर्वरक्षितस्य शिष्यः शिष्यकल्पो वा सम्भाव्यते । तस्यैतस्य ग्रन्थस्यैक आदर्शः श्रीवञ्चिमण्डलमहाराजसंस्कृतग्रन्थशालाया उपलब्धः क संज्ञः, यः कूपतटमठीयादादर्शाद वर्षविशते. प्राक् प्रतिरूपित । अपरश्च १. 'क्डिति च' इत्यादिकानि सूत्राणि दृश्यन्ताम् २. शब्दकौस्तुभे 'कर्मणि द्वितीया' 'कर्तृकर्मणो कृति' इत्यादीनि सूत्राणि दृश्यन्ताम . ३. 'गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिद् द्वित्' इत्यादिसूत्राणि दृश्यन्ताम् .

·विद्वद्वतसश्रीस्वामिदीक्षितसूनुना वटिवीश्वरप्रामाभिजनेन पण्डित-अनन्तनारायण- शास्त्रिमहाशयेन सकृप मह्य प्रहित ख.सज्ञ. । एष शताधिकवर्षदेशीयो द्रमिलग्रन्थ- लिपिस्तालपत्रात्मक कतिपयेषु पत्रेषु लुप्ताक्षरश्च । एतदादर्शद्वयानुरोधेन दुर्घदवृत्तेः सशोधन मया निरवर्ति । किन्त्वादर्शाशुद्ध्या ग्रन्थगाम्भीर्येण अनुसन्धेयग्रन्थान्तरवस्तु- भूम्ना च सशोधने महान्त क्लेशमन्वभूवम् । मितगम्भीरभाषिणीमेना वृत्ति प्रति प्रतिपदावगाहिन्या व्याख्ययावश्यमाचर- णीय कयाचित् साचिव्यम् । अह पुनर्यथामति यथावसर च टिप्पणीमेव लघ्वी कामपि तत्र तत्र समयोजयम् ॥ अनन्तशयनम् । १९०९ ६.२४. त. गणपतिशास्त्री.

·दुर्घटवृत्तौ स्मृता ग्रन्थाः। " ११४- अनुन्यासः ९, १४, १७, २२, २६, ३५, ३६, ४२, ४५, ४७, ६४, १०४, १११,१२६. अमरकोशटीका अमरलिङ्गकारिका ८५. अमरलिङ्गसग्रह ५०, ७४. अर्धनारीश्वरकम् अष्टधातु २४, १३२. उणादिवृत्तिः उत्तरकाण्डम् ९८. उदात्त. कण्ठाभरणम् १२७. कलापवृत्तिः १०८. कल्पपञ्चिका कादम्बरी २०, ४१. •कामन्दकीयम् १९, १२२ किरात. (किरातार्जुनीयम् ) ६४, ८१, ८२.. कीचकवध ५० कुट्टनीमतम् ७३, ७६. कुमार (कुमारसभवम् ) ७, २०, २१, २६, २७, ३१, ३४, ३९, ४१, ४२, ४५, ४९, ५१, ५२, ६१, ६२, ६५, ६६, ७२, ७७, ८०, ८१, ८८, ८९, ९१, ९३, १०३, १०७, ११६, ११७ कैलासोद्धरणम् ६२. कोशः क्लीबलिङ्गकारिका ५१. चण्डी (चण्डिकासप्तशती) १८, ४९, ५८, ७५, ८३, ८४, ९९, १०५, १०६, ११०, ११७. .

·२०. , चन्द्रिका १४. चान्द्रसूत्रम् ४१, ८१, १२५, १२८. जयमङ्गला (भट्टिकाव्यव्याख्या) १८, ३०, ३९, ४५, ५३, ५६, ७५, ९३. जातकमाला १४. जाम्बवतीविजयम् (पाणिनिकृतम् ) २. ज्ञापकसमुच्चयः ३०, ३६, ५२,९४, १३१. टीका त्रिकाण्डशेष ३९, ९९. धातुपारायणम् ६,८. धातुप्रदीप २, २०, ५१, १०५, ११३. धातुप्रदीपटीका ५६,९२, १०३. धातुप्रदीपिका १३०. धातुवृत्ति नेमिसन्धानम् ७३. न्यास ३, ४, ५, ९, १०, १३, २५, २८, २९, ३१, ३३, ३४, ३७, ३८, ४५, ४६,. ५६, ६५, ६६, ६७, ७०, ७१, ७८, ८०, ८१.८४, ८८, ९५, ९६, १००, १०१, १०२, १०५, १०९, ११०,११३, ११४, ११८, १२०, १२५, १२७, १३१. पञ्चतन्त्रम् ५३. पदम् ६३. पारायणम् ५७. प्रक्रिया प्रयोगमुखी १२२. प्रसिद्धपदम् १०५, १९५. भट्टिटीका २१. , , , .

·भागवृत्ति भारत भारवीयव्याख्या भाषावृत्ति ३, ४, ७, १५, १६, १७, १८, २१, २४, २८, ३४, ५२, ५३, ६३, ८२, ८६, ८७, ९७, १००, ११३, ११९, १२५. १११. ९२. २१, ३३, ४६, ६०, ६३, ६८, ६९, ७१, ८३, ८५, ८७, ८९, ९०,९४, ९७,९८,१०३, १०४, १०५, ११०, ११३, १२२, १२३, १२५, १२६, १२७, १२८, १२९, १३०, १३१, १३२. २, ३, ४, ८,१७,२२,२८, ३४,३५, ३६,४२,४४,५०,६१,६६,७२,७३, ७४, ८२, ८९, १०४, १०६, ११९, १२२, १२५, १२७, १२९. ४१,९२. , भाष्यम् महिम्न. प्रयोगः मालतीमाधवम् मीमासकप्रयोगः मीमांसावार्तिकम् मेघः (मेघदूतम्) रघुः (रघुवशम्) ९८. ६२. १३,२५,२६,२७,४४,५५, ५८,६७, ८,९६,१२१,१२२. १४,१५,१७,१९,३८,५३, ५७,५९, ६१,७१,७५,७८,७९,८०,८८,९३, ९८,१०२,१०३, १०५. २१. ५५० रत्नश्रीः रामायणम् रूपावतारः लक्षणम् लिङ्गकारिका १०५० ·४ , १ . , ७ . " , , लेखमालिका ४५ वररुचिलिङ्गकारिका वासवदत्ता १२८. विश्व ९०, ११६, १२३ वृत्ति (काशिका) २, ११, १४,२०,२२,३०,३२, ३४, ३७, ३८, ३९, ४२, ४५, ४७, ४८, ९५,५८, ६०, ६५, ६६, ६८, ७०, ७२, ७८, ७९, ८१, ८८, ९४, ९७, ९८, १००, १०२, ०३, १०५, १०७, १०८, ११३, ११४ ११५, १२०, १२१, १२९ वृत्तिव्याख्यानम् १००, १११, १३१. वृद्धसुवर्णम् (शुद्धसुवन्तमित्यम्यैवेद प्रमाढलेखन स्यात् ) वृद्धि १०८ वृद्धिन्द (2) ११० वेणी (वेणीसहारम्) ५१, ५२,९९ वैद्यकशास्त्रम् शुद्धसुबन्तम् १५. श्रीगोविन्दम् ८३. ससारावर्त. १२१. सुवर्णरेखा ११३. , ·दुर्घवृत्तौ स्मृता ग्रन्थकाराः। अनुन्यासकार अनुपदकार ३,७,३७, १२६ १२९ अमर ३०, ३१,४९, ५०, ५१, ५२, ५८, ६२, ६६,६७, ६९,७४, ७६, ७७, ७९,८१,८३,८५, ८९,९०, ९१, ९२, ९४, ९९, १००, ११२ ११७, ११९, १२०, १२३, १२५ ६७ इन्दु उज्ज्वल कात्यायन ८ कायस्य २९, ५५, ५८ १२६ १४,३१,८२ कालापा कैयट गोनदाय (महाभाष्यकार) घटकपर घोष (अश्वघोष बुद्धचरितकी चन्द्रगोमी ७, १७, ६२, ८६,९७, ११६ १००, ११८ चाणक्य २० चान्द्रा १९,९४,९७, ११६ जयादित्य जैनेन्द्र (पञ्चिकाकृत्) ३४. दण्डी (काव्यादर्शकार) धर्मकीर्ति (रूपावतारकृत्) ३० नन्दी ५५ न्यासकृत् ५, १०,३६, ४२,६८,८७, ९६ पाणिनि (जाम्बवतीविजयकाव्यकती) ८२ पुरुषोत्तम. १९, २७,३५, ४३, ६८, ७१ पूर्ववृत्तिदशवृत्तिकृत प्राणेश्वर बौद्धप्रयोग १०८ भट्टि १८, १९, २१, २३, २४, २५, २६, २७, २९, ३०,३३, ३५, ३६, ३८ ३९, ४०, ४२, ४३, 86, ४७, ५३, ५५, ५६, ५७, ५८, ५९, ६१, ६२, ६५, ६७, ६९, ७२, ७४, ७५, ७७, ७८, ८३,८६, ९०, ९१, ९२, ९४, ९५,९६, १००, १०१,११९, ·३१ भहिटीकाकृत भर्तृहरि (भाष्यटीकाकार) भवभूति भागवृत्तिकृत् भागुरि भारवि १२,१६,११६ १९,३१, ८९, ११५ १४, ३४, ४०, ४७, ११७ १५, १६, १७, १९, २०, ३४, ४४, ४९, ५२, ७५, ८९, ९०, ९७, ११३, १२२ १८, ४५, ५५, ७४ १३, ९३, १०४, १०५, १३० भाष्यकार मयूर महि १७ माघ ३, ६, २०, २३, २६, २७, ३१, ३२, ३४,३८, ४१, ४८,५३, ६१, ६२, ६६, ६९, ७६, ७७, ७९, ८५, ८६, ९२, ९३, ९६, १०६, ११३, ११६, ११८, ११९, १२२, १२६, १२९, १३० १७,६०,८८,९१, १०१ मुरारि (अनर्घराघवकर्ता) मैत्रेय रक्षित ८३, ९५ १, २, ६, ११, १४, १८, १९, २१, २२, २३, २५, २६, २८, २९, ३२, ३४, ३५, ३६, ३७, ३८, ३९, ४०, ४१,४३,४४,४५,४६,४७, ४८,४९, ५०, ५१,५२, ५५, ५६, ५७, ६१, ६५, ६६, ६७, ६८, ७१,७२,७६,७७, ७८,८१, ८८, ८९,९२,९४, ९५, ९६, ९७, ९८, ९९, १०३, १०४, १०५, १०६, १०७, १०८, १०९, ११४, ११६, १२१, १२३, १२७, १३०, १३१, ६५. ६२, १०३. वल्लभ वामन (काव्यालङ्कारकृत्) वाल्मीकि विजय वृत्तिकार वैशेषिका व्याख्यानशील. व्यास शूलपाणि श्रीकण्ठ. श्रीसर्वरक्षित. ६२. १६, ५६, ६६, ११०. ७२. १०९, ८३. १११. १०१. २१,१०९.

·सम्बन्ध
सादल (2) सुदल (१)
सुभूति
सोमनन्दी
हरिश्चन्द्रप्रयोग
८२, १२९
५०,८३,१०१
४८

·दुर्घटतृत्तौ व्याख्यातानां सूत्राणां सूचनिका । १८ अक सवर्णे अकर्मकाच अकृत्सार्व अङ्गस्य अच परस्मिन् १८ १२१ अनुपसर्गाद्वा अनुशतिका अनेकमन्य अन्तरान्तरेण अन्यथैव अन्यपदार्ये अन्यारादि ११६ ३८ ४२ ३ १०१ अचि चुवातु १०४ अचो णिति ११४ अचो यत् ५१ अच् प्रत्यन्वव अजाद्यत अजेयंघ अपय नपु अपपरि अपादाने चा अपादाने पञ्च अपेक्लेश ४५ अत इञ् ७७ ६० अत इनि अप्रत्ययात् ६८ ११४ ६० १०९ अत उपवा अतोऽम् अतो दीर्घा अतो भिस अत्वसन्तस्य अदर्शन १२८ १०० १०८ १०२ १०६ ४ ९७ अदस औ ११४ अमनुष्य अम्बाम्ब असर्दिष अर्व नपु अर्वणस्त्रसा अलुगुत्तर अल्पाच्तरम् अवाचाल अव्यय विभक्ति अषडक्षाशि असयोगा असिद्धवद् अस्ताति च अस्तेर्भू अदिप्रभृति अविकरणे शे अधिकृत्य कृ अध्ययनतो १२८ २८ ९० ४९ ७ अनड् सौ १११ १०२ ८९ १०२ अनभिहिते अनिदिता अनुदात्तडित अनुदात्तोप अनुपसर्गाद् ज्ञ १२ अस्मदो द्व १०३ अस्मद्युत्तम अस्मायामेवा १९ ·आकडारा उदोऽनूर्व उपदेशेऽत्व १६ ११३ १२५ उपधायाच ११९ १५ १२२ आग्रहायण्य आड उद्गमने आडि चाप आडो दो आडो यम आडो यि आतश्चोप आतो धातो आतोऽनुप १६ ९२ उपपदम उपर्यध्यधसः उपसर्गस्य च उपसर्गाच उपसर्गात् खल् उपसर्गात् सु उपसर्गादस उपसर्गे घो १०६ १२८ १३० आतो युच् ७० उपसर्गे रुवः ६५ १२७ २५ ११४ आत्मन्विश्व आदेच आदेशप्रत्यय भाद्रुण आनडट्टतो आने मुक् आन्महत आर्धधातुकस्ये आशिषि नाथ इकोऽचि वि इगन्ताच इजादेश्च इजादेस्स সম্ব ११३ १५ ११० ८५ ५६ ११९ १३० उपसर्जनम् उपाद्यम. उपान्वध्याड्वस उभयप्राप्ती ऊडुत ऊतियूति ऊरूत्तरप ऊर्यादिच्चि ऋत उत् ऋतो डिसर्व ऋत्विग्दवृग ऋन्नेभ्यो डीप ऋहलोय॑त् ऋत इद्धातो ऋदोरप् एकगोपूर्वात् एकाच उप एकाचो द्वे एकाजुत्तरपदे ण एतत्तदो एतिस्तुशा एतर्लिडि एरच ५८ ८९ १११ १२९ " इदुदुपधस्य इन्द्रवरुण इन्धिभवतिभ्याम् इपुगमि इसुसुक्ता ईदग्ने ईषदुस्सुषु उगितश्च उणादयो उदिश्रयति ७४ १२१ ६५ ·विति च औजस्महोऽम्भ ओतू ओर्गुण. ६. २ क्तस्य च वर्त क्तादल्पाख्या ओसि च ११९ तेन च पू कतूक्थादि औतोऽम्शसोः कर्तरि कर्म १४ ६१ क्रव्ये च क्रीडोऽनुस कर्तरि कृत कर्तरि च कर्तु क्य ५४ १२६ १३१ ३६ ४० क्रुधदुहेर्ध्या क्विन्प्रत्ययस्य खरवसानयो खरिच ख्यत्यात्परस्य गतिबुद्धि गत्यर्थकर्मणि गदमद गन्धस्येदु गहादिभ्यश्च गाड्कुटादि गातिस्थाघु गुणवचन गुणोऽतिस गुपूधूप गोस्त्रियो ८१ ८१ ६ कर्तुरीप्सित कर्तृकरण कर्तृकर्मणो कर्तृस्थे चा कमणि च कर्मणि द्विती कर्मण्यण कषादिषु कालाञ् कास्प्रत्ययात् किमेत्तिड कुगतिप्रा कुप्वो क पौ कुमति च कुमुदनड कुलकुक्षि कृञ्चानुप्रयु कृत्यच कृत्यतुल्याख्या कृत्यैऋणे कृदतिड् कृपो रोल केऽण ८५ १२१. १२६ ५६ १०२ ग्रहवृद्द घालेच भाव घुमास्थागा घुषिरवि घडिति १०४ १३० ११२ १२० ३१ चजो कु ४८ १२४ चतुर्था चाशि चतुर्थी तद चतुर्थी सम्प्र चरेष्ट ३१ १२० ४३ को कत्तत्पु १०१ कौरव्यमा कौसस्यका चो कु १२४ ७५ जनपदश ·४ ११५ १०० ८७ १२३ १२४ जनिकर्तुः जातिरप्रा जुत्रश्च्यो ज्योतिर्जन ज्योत्स्नातमित्रा झला जशोऽन्ते झरो झरि टाडसिङसाम् टिड्ढाणञ् टित आत्मने टे णेरनिटि १३२ दुन्योरनुप देवताद्वन्द्वे देविकाशिश द्युप्रागपा द्वन्द्व रहस्य द्वन्द्वमनोज्ञा द्वन्द्रश्च प्राणि द्वन्द्वे घि द्वन्द्रोपताप द्वारादीना च द्विगुरेक द्रिगोलुंग द्वितीयाटौ दितीया श्रिता द्विर्वचने द्विवचनवि ७४ ४८ १०६ १०३ णौ चड्युप ३२ घ्यच ण्यासश्रन्थो ण्वुल्तृचौ तत्पुरुषस्या तद्धितार्थों तद्धितेष्व तद्राजस्य तयोरेव कृ लसिलादिष्वा तस्य भाव तिरसोऽन्य तिष्ठद्गुन तुन्दादिभ्य तुल्यार्थैरतु तुल्यास्पष तृतीया तत्व यज़ब्राह्मण घष्टन सङ्ख्या धनुषश्च धातुसम्बन्धे धातो कर्मण धान्याना भवने ९९ १२७ ३० १२४ ८० २४ २ ७६ ३४ ३० तेन तुल्यम् तेन रक्तम् धूमादिभ्यश्च ध्रुवमपाये न कोडादि नञ् नवृतश्च न निर्धारणे नपुसकाच न बहुव्रीही नत्राण्नपा नम स्वस्ति न माडयोगे AW ११४ त्रिचतुरो त्रेस्त्रय ११० ३ १०० ८९ दक्षिणादाच् दिव उत् ४३ ·न लुमता ६ ४८ न लोकाव्यय नल्यपि न विभक्तो ३५ ३१ १२३ १२९ ११ १०६ १२६ पूरणगुण पूर्वकालैक पूर्वत्रासिद्धम् पूर्वपदात् स पूर्वपराधरो पूर्वसदृश पोटायुवति पोरदुप प्रकारवचने ३३ ११० १०७ १०२ प्रकारे गुण १२२ २० ५४ न शसदद नश्चापदान्तस्य नश्छव्यत्र न सुदुर्ध्याम् नस्ताद्धिते नामि निगरणचलना नित्य कौटिल्ये नित्य डित नित्य वृद्ध नित्यवीप्सयो निष्ठा निष्ठा शीस्विदि नेयडुबङ् नेविंश नोदात्तोपदेश पञ्चमी भयेन प्रत्यय प्रत्ययलोपे प्रथमयो पूर्व ५ ८३ १२२ प्राक् क्रीताच्छ प्राग् दिशो ४० २१ १२९ ४६ १५ ११६ ३१ प्राग्वहते प्राणिस्थादा प्रातिपदिकान्त प्रातिपदिकार्थ प्राप्तापन्ने प्रैषातिसर्ग प्रोपाभ्या युजे प्रोपाभ्यास फलेपहिरा फल्गुनीप्रो पति समास १३० ६. पदान्तस्य पहनोमास् परवल्लिङ्गम् परिमाणाख्या परोक्षे लिट ६५ ६१ २३ पाघ्राध्मा पाद पत् १०६ २० पादशतस्य पुवत् कर्म बाष्पोष्म बाह्वादिभ्यश्च बुधयुध ब्रह्मभ्रूण ब्रह्महस्तिभ्या ब्रुवो वचि भवतेर भावे भुजोऽनवने पुगन्तलघू ११८ १२६ १२१ पुम खय्यम्परे पुमान् स्त्रिया ९ पुरोऽग्रतो ६० ·* १०३ भूवादयो वा भ्रस्जो रोप मतिबुद्धि मतुवसो रु मदोऽनुप मनुष्यतत्स्थ लोपो व्योवलि ल्युट च वचिस्वपि वद सुपि १२६ ९३ वयसि दन्तस्य वयसि प्र वर्तमाने लट् माडि लुड् मिता ह्रस्व १०५ १९ ६१ ११२ १३१ १२९ वा दान्त वा पदान्तस्य वाहनमा वा बहूनाम् म्रियते लि यथासख्यम यथासादृश्ये यस्मात् प्रत्यय यस्य विभाषा यस्येति च ११ २३ वा यो ११२ वारणार्थानाम् १०७ वा ल्यपि याप्ये पाशप् १०३ वासरूपो यावादिभ्य ९१ विज इट १०८ ६२ ६३ यासुट् पर युवोरनाको युष्मदस्मदो षष्ठी युष्मदस्मदोरन्य युष्मद्युपपदे यू ज्याख्यौ येषा च विरोध १२३ ८१ २७ २१ ११३ विदिभिदि विन्दुरिच्छु विभाषा कृषि विभाषा गम विभापा गुणे विभाषा जसि विभाषोदरे विशेषण वि वृद्धाच्छ वृद्धिरेचि वृद्वेत्कोसला ३ ४९ योपवात् ८५ ३२ रज कृष्यासुति रदाभ्यां निष्ठा ८६ १२५ रलो व्युपधा वोतो गुण ७६ ६७ ९२ रषाभ्या नोण राजाहस्सखि रानाहाहा रिड् शयग्लिक्षु रोगाख्यायाम् रोऽसुपि १२१ १२४ व्यवजपो वजयजो व्रश्चभ्रस्जसृज व्रीह्यादिभ्यश्च शप उपालम्भने शपश्यनो लट' शतृशानचा १२५ ६२ शास इद १०३ शृत पाके लिनिमित्ते लुपसदचर लुबविशेष लोप शाकल्यस्य शेषात् कर्तरि शेषो ध्यसखि १२६ ·नसोरल्लोप श्रिणीभुवो १०६ ६५ १११ २८ युक किति १०० १२८ ११२ श्वीदितो पष्ठी षष्ठी शेषे षष्ठयतसर्थ ३ सर्वैकान्य सहयुक्ते सह सुपा सहस्य स सात्पदायो सायचिर सास्य देवता सिचि वृद्धि सिम्मादिभ्यश्च सुपि च सुग्यजाती सोदराद्य ४७ ७९ ४६ १११ पष्टया पति ११९ षिद्गौरादि षिद्भिदादि टुनाव ६९ १३१ ८३ सयोगे गुरु स्तो चुना थु स्त्रिया पुवद् १३० ९८ ६८ ३२ स्त्रिया क्तिन् स्त्रीभ्यो ढक् ७७ ११३ सत्युर्य सङ्खयापूर्वो सङ्ख्यायाश्च सइग्रामे प्र सङ्घोद्धौ सज्ञाया समज सत्यापपाश सत्सूद्विष स नपुसकम् सनाशस सप्तमीवि सप्तम्यवि सभा राजा ६७ ६८ ५५ ६० स्नुक्रमोरना स्पृशोऽनुदके स्पृहिगृहि स्पृहेरीप्सित स्वाङ्गाचो स्वादिष्वसर्व हनस्तोऽचि हरतेरनु हरतेगति हल ७६ २३ ११६ ६२ ४६ १०१ समर्थ पद ७१ हलन्ताच हलन्त्यम् हलि च १० १२५ हल्ड्याभ्यो १६ १ समानकर्तृकयो समानोदरे समासेऽनन् समो गम्वृच्छि सम्पर्युपेभ्य सम्प्रसारणाच सम्माननोत्स सतिशास्त्यति सर्वनामस्थाने सर्वनाम्न स्याट सर्वस्य द्वे १०५ ११५ ११२ हुझल्भ्यो हृद्भगसि हषेलोमसु हेतुमति च ह्रस्व ह्रस्वनद्या ह्रस्वस्य गुण ह्रस्वो नपुसके १२१ ११० १२० १२२ ·दुर्घटवृत्तेरुदाहरणानुक्रमणी। ४ ४० ६ ७६ ११९ १०४ ३८ २५ अधिजगे अधित्वद् अधिपतिना अधिष्ठक. अधीत्य अधीनम् अधीयते अध्येतृवेदित्रो अननुसूयव अनन्तराया अनन्यगुा. ९५ ४१ ९२ ४२ १२० ७६ भकारयत् अक्षपादः अक्षरलवक्षिप्ता अखट्रेन अगम. अग्ने. अड. क्तिना बाधा अडित् अङ्गुलम् अजा नयति प्रामम् अजीहरन् अटात अतिखट्वाद् अतिजरसस्य अतित्वम् अतिदुर्लभम् अतिलक्ष्म्यै अतिशायनम् अतिसखे. अतिसुलभम् अतिस्तुतम् अतृणेट अत्यल्पान्त्वात् अनाराध्य ५५ १० ११९ १०८ २७ ११० २१ ११४ २२ ११० ३८, १२८ अनाशास्यजय अ(प)नासिक अनुजज्ञे अनुनाथे अनुनासिकः अनुपधात्वात् अनुपलब्धे अनुपालभ्य अनुष्टुप् अनुहरते अनूद्यम् अनेक अनेकप्रकारवत् १०३ ९२ १९ १६ ९२ १०० ४५ ११० १२८ १६ ५ १२४ aw अधयनस्य अधिक दशानाम् ८८ ·३४ १०६ अनेके अनेकपाम् अन्यथा कृत्वा गत. अन्यथात्वम् अन्तौ अन्वगाः अन्वेषमाणम् अर्वताम् अल कुमाएँ अल्पश्रुत अल्पाच्तरम् ७२ अवतारः अवदन्तस्य १०४ २० १२४, १३० ६९ १०८ १०३ १२८ अवमन्य अन्न्लः Ao अवष्टब्ध अश्राद्धभोजी अपन्थानम् २८ ३१ अपन्याय अपर्णामिति ४२ अपव्यवहार ३० अश्वघास असावि असूर्यपश्या अस्ति अस्तिक्षीरा अस्तित्वम् २८ १३१ ३८ ७२ ८५ अस्मान् दृष्टि अपशब्द अपुपत् स्वपोषम् अपूपार्धम् अपेतमैथिलीम् अपोभि अभिजानासि अभीयात् अभूत् ३८ १४ १८ १२१ अहमिव करोति अहर्युक्तायाम् अहोवचन आ उदकान्तम् आकस्मिकम् २५ २८ ९२ १२५ ९५ ८२, ११७ २७ १०५ ६ अभ्यस्या ११५ १४ २६ आक्रमयामास आक्रामयामास अमयन् अमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे अमोचयत अम्भसा निधेि अयुङ्क अर्थमर्थ प्रति अर्धपिप्पली आग्रहायण आग्रहायणी ३८ १५, १९ २९ ८,९५ आचरचञ्चुरा आजच्ने आजातशात्रवीम् ५५ १६ on ·३ १०० १३ आढ्यसुकरण आतिशायिकः आतिष्ठदगु आदध्यात् आपीय उच्चुकुटिषति उच्चैस्तराम् उड्डयितम् उड्डीन उत्तरापथम् ८ १३, ९३ १०४ ८९ आप्यम् उत्तरापथ आमज्वरः आर्त ११६ १२५ १०७ आरातीय आराव ६५ आरोहयते २० आलोच ११७ आवयोरन्तरा ४२ आविश्चक्षुष २७ आशिपयति आशीष्कः १२० आश्वसेयुः ५३ आस ५१ आसुतिः ६८ आह ६१, ६२ इकारानुबन्धवत् ८८ इतिकरणः इत्थम्भत ८९ इदानी करिष्यास इष्यते ६४ ईश्वरज्ञात. ३६ ईश्वरी उच्चारणार्थवर्णान्तर्भाव्ण उत्तरामुखम् (९ उत्तरेण ४४ उत्तिष्ठते १६ उदकस्पृश. ६० उदधिस्य १०८ उदरम्भरयः ६० उदीरितम् १११ उर्णि उगिरणम् उद्गीय १०४ उद्ग्रथयितुम् ११४ उद्धाटनम् उद्धाटयति उद्यमोपरमौ ११५ उद्वेजिता उपक्रम्यते ४४ उपकामयति १०५ उपधात्वात् १०० उपरमोद्यमम् ११६ उपरि शिरस २९ उपर्युपरि बुद्धीनाम् ४१, १२२ उपलब्धिः ७० ७० ७ ·उलूक उपवसन्ति उपाध्यायी उपाध्यायेन सहागता उपायसत २५ १०७ ऐन्द्रम् आदन पचति औषस २६ ८१ ककार. १८ उपायस्त " कटकात् कणेहत्य पय पिबति कण्डूति ६७,६८ उपायध्वम् उपातः उपासते कतमः ९० कथकृत्वा ७२ उपोष्य रजनीम् कन्या १२५ २४, ५३ २५ १२१ १३ १२० ऊचतुः ऊहति एक. एकजातीया १०० ८८ ७ एकत्वात् एकदशी एकध्वनिमुखर एकपूली एकवीर. ३० ४८ कफापहा ६० कमण्डलुपाणि कम्पयते २१ करस्य करभो बहि करिष्यमाणा कर्णजापः कर्णवेध कर्तारौ ७३ कर्त ११९ कर्तृणि १२० कलहसराममहितः ३६, ५९, ६३ कल्याणक्रोडी ७६ ४१ काञ्चनी काञ्चनीम् काचाः ११७ कातीयः ३२ १२२ एकश. एकाकिना १०८ २५ ७ m evar का दिश गन्तव्यम् एकात् एकादशीम् एकापूपी एकैकम् एकैकशः ३२ २९ १०९, १२२ एनम् एवकारः ७० कापथः ५१ ·कामहा ६१ कृपा १२४ ३२ ७८ ६१, " ५६ ३५ क्लूप्ता केकयीम् केकयीत केकय्युपज्ञम् कैरवकोरकीयति कैलासाद्रि कौरवा कौरव्याः कौसल्यायनिवल्लभाम् ३२ ५३ ७५ १११ ६८ ५२ ६० क्त्व ८ क्वायाम् क्रव्याद क्रीडते १०६ १२० ६१ कारयामास कार्तवीर्यार्जुन. काव्यम् कासाञ्चके किकृते किङ्करा किरण कीर्तना कुकुरकौरवस्त्रियः कुक्षिम्भरिः कुटित्वा कुटीकुटम् कुप्यते कुरुतेनेयम् कुर्वन्ती कुशीलवौ कुष्ठी कूक्तिः कूपदेश कूपमाण्डूकि कूपात् कृतकर्मणः कृतघ्ने कृतपूर्वी कटम् कृता जनैः (कृताजिरै) कृत्रिमपुत्रकैः कृत्वा विप्रकुलम् १० २० ३८ ११० क्रुञ्चाम् क्रयादि १२४ १०४ ११ १२९ क ८६ १०१ ४ ७५ २५ क्षत्रिययूनाम् क्षमा क्षान्तिः क्षीण क्षीण खपुष्पकृतशेखरः खिन्नः खिन्न गच्छते गणरात्रम् गणेयम् गण्या गन्धवरोभिः १२२ ३५ १२२ १९ १३० ६० ५२ १०३ ७१ ·१४ गमकत्वात् गमयति ग्रामम् गर्वायसे मक्त्यिाह ११६ २६ ६४ ३४ १२६ ४२ गा बाहीकम् ३ " गिरिशम् गिरिश. गिलितः गिरिसागरविहार गीर्ध्याम् २६ ४९ ८० ११२ १२३ ३९ ११२ ४९ १२५ गुणिना हिते ४३ असति ग्रामणी ग्रामार्धम् ग्रामो गन्तुमिष्यते ग्राहयितुम् ग्रीवाकुक्षिललाटेषु ग्रैवेयम् घुष्टम् वृतस्पृगयम् चक्रपाणि चञ्चुचरणै चतुर्दिशीमेघोदय चतुर्दिशीशान् चतुर्यिता चन्द्रकान्तीयति चन्द्रगोमिनाम् चरन्ति चर्मवती चातुरर्थिकः चातुर्विद्य. चातुर्वैद्यम् चापल ३१ ८६ ७२ १२५ ८७ १२९ ६१ ३६ गुपितम् गुरुतुल्य गुरुलाघवम् गुरौ भक्त गुर्विणी गृहवित्तभा गृहस्थूणम् गृहादारभ्य गृहीत्वा इद युद्ध प्रवृत्तम् गोतर गोऽभवत् गोभ्यः स्वस्ति ५० ८९ ४५ ७७ ७१ २ ७७,७९ ११६ ८५ १०५ ११३ गोमान् १.०२ ९५ चालयन् चिक्रसया चित्रगुम् चित्रभानुः चिन्तिया चुचुम्बे गोक्टि गोस्वामी गोहितम् मौरी: ब्राह्मणितरा शौर्वाहीकः ३५ १२९ १०४ २० ६९ ·७ ८२, ११५ चैत्र यावन्छीतम् छात्रोपाध्यायम् छिदुरम् छिदुरया छिदुरान् ४१ ३९, ४९ ६२ " ४७ " जगन्मया ८३ जनकीयति १०७ १२८ ज्योतिषम् ज्योतिष्मती ज्योत्स्नाहर तदस्मिन्नधिकम् तदुपरि तनिपतिदरिद्राणाम् तनुपेकमलम् तन्वीत्वम् तमस्तानवम् तरुशैला तकविद्या तर्तुम् तस्य ग्रहणम् तस्याभिगमनाय जन्मजन्म ३५ जयति जयन्ति ११८ १२४, १३० जश्त्वम् जागरतया जागर्यते ११३ ३७ १२१ ता प्रति क्रुद्ध २५ ५९ १८ ७३ १२७ २७,१२७ १२९ २ २२ जाग्र जातिस्मरौ जाने जिघासीयात् जिष्णु. जिह्वाले जीवपत्याम् जुघुषुः जृत्वा ज्ञापकम् ज्ञापनम् ज्ञापयति ज्ञापयितुम् ज्ञायते ज्ञास्यति तिरस्कार तिरस्कृत्य तीर्थज्ञानम् तुन्दपरिमृज तुलयति तुला तुष्टोथ तूप्णीक तृतीया ११८ ११३ १०५ ११३ १२० १०१ २४ ते " ते वनम् तैराक्रमयामास ४२ ६२ त्यज्य ܕܸܗ ܐ ·त्याजितम् त्रपा त्रयो गावः २६ ७६ ११४ १३ १२८ ११० त्राहि त्रिष्टुप् त्रीणाम् त्रैवर्णिक त्व ब्राह्मणी त्वकपितृक त्वगुत्तरासङ्गवतीम् त्वत्कल्पो देवदत्तो यति ७४ ३ ८ ७ २८ त्वत्ता २८ २७ २८ ६३ दरिद्राजागृदीधीनाम् १०२ दर्शनीयदर्शनीय १२२ दर्शयते २० दवः ५८ दाक्षिणापथी दात्रेण ४६ दारा. २४ दारिद्रयात् ४५ दासीदासम् १० दिदृक्षते दिवस्पति. १२७ दिवोकस दिवौकस ९७ दुःखेन १२७, १२९ दुस्थ १२८ दुद्रोथ ११३ दुरालभ ११० दुर्विय १०४ दुर्नयम् १३० दुर्नामा १२९ दुर्नीतम् १३० दुर्योधन दुर्विज्ञेयम् दुहितात्मजौ दूतेषु २४ दृग्भ्याम् १२५ दृढभक्ति. ९८ दृष्ट्वा त्वत्तरो यासि त्वद्भवति त्वमागमिष्यसि त्वया ज्ञात त्वया रक्षित त्वया शीलित दक्षिणापथ दक्षिणामुखम् दक्ष्णव दत्से ददरिद्रौ ददृशे ४७ ६३ ८९, ९९ ८९ २ १५ ५६ २० ४ १४ १०९ दधतु दधिसुमनसी दन्तमुष्टितलैः दरिद्रस्य १०८ ·नबं नवम् १२२ नवनवत्वम् नवनवा १२३ नाग्निस्तृप्यति काष्ठानाम् नाथसे नान्तरीयक नाप्रोथदिस्य नाभिहद १६ ८१ ३ ४४ २३ देवासुरैः देवो याति दोषाणा विवर्जितम् दौत्येन द्वन्द्वम् द्वन्द्वः द्वयेषाम् द्वापर द्वारिका ब्यहा धवित्रम् धायैरामोदम् धावित धूमायन्ते धूर्तबक. धृतधनुषम् नखीनाम् ११५ नारद इति १०० aur ४७ ११२ ५५ ६२ १२७ १०३ ३८ 90 ९२ १०२ ७२ नत नासत्यः नासत्या नास्ति निस्से नितान्त निधिर्जलानाम् निन्यतु निमित्तम् नियमयति निरस्यति निर्गन्छन् निबन्धसे निर्मिति निर्लाभा निविशती निशामय निष्टब्धा निहन्यते निद्रुतह्रिया २० १२५ १०५ १० ११७ ५८ ६९ ११० १५ नदीष्ण नन्दते नप्ता कुमारी नप्त्री नमश्चकार देवेभ्यः नमस्कृत्य मुनित्रयम् नय नयन्ति नरक य जिष्णवः ७४ m १७ १२८ ६२ २३ नरवाहन, १२९ ·१० ६०, ९१ २३ परमपूज्यः परमेष्ठी १२४ ५० नीचः नुवति नृपतिसभाम् नेष्टोद्गातारौ नैककीर्ति. नैशतमोकृतम् पक्त्वौदनो भुज्यते परश्शतम् परस्शताः पररशताद्याः " ४२ पचमाना २५ पचानस्य ६२, ११४ पचानि पच्यते १९ पन्यते ओदनो भोक्तुम् ४२ पञ्चगुः ३२ पञ्चजनीय ८४ १२४ ८६ परस्सहस्रम् परार्धभारनिर्वोढुम् परापवादसस्येषु परिमलम् परिवार परिबाट परिषद्बलान्महाब्राझै परिष्वजति परीया परीयात् परीवारी परोक्षम् पलाति पश्चिमामुख १२१ १०७ ६६० ५६ १३ पञ्चपूल्य: पट्टी पठिपठी पणायान् पणायितम् पतितः पतिना पतौ ९९ पश्य ११२ २२ पाक्तिः ७७ पदम् ११४ पाश्चकपाल: पाञ्चकपालीयम् पाणिनीयम् पदाः पाण्डवाः पदाः पभ्याम् पयोधिः पाण्ड्याः १२४ पातया प्रथममास पादे परमत्वम् ·११ १०४ ३९ ८४ १०२ ११२ पार्थ पार्वतीपरमेश्वरौ पितृवत् पितृणाम् पिपतिषति पीडा पीडना पीतप्रतिबद्धवत्साम् पीवरोरु! पुकाण्डम् पुबत् पूजिया पूरयित्वा भुङ्क्ते पूर्णिमा पूर्तम् पूर्व कायस्य पूर्वफल्गुनी पूर्वामुख. पेचिथ पौन पुन्यम् ९९ ११३ ७२ ७७ प्रक्लप्यमानः २ १३० १२६ १३१ १२८ ८४ पुस्त्वम् पुञ्ज एतौ ४४ २७ प्रख्यानम् प्रचक्रमुः १८ प्रचुरतरव्यञ्जनवत्यः ८८ प्रणम्य शितिकण्ठाय प्रतिजृम्भति प्रतिस्तब्ध. १२८ प्रतीन्छिष्यामि ११७ प्रत्यक्षः २९ प्रत्ययः ६५ प्रध्यानम् १३० प्रपञ्च. प्रपरापसमन्ववनिर्दुर्व्यतिसूद- भिनिपयपयः प्रबोधयन्ते प्रभावः ६६ प्रभूयते भृत्यः प्रमदवनम् ९९ प्रमितौ ६ पुनर्नवा १२९ पुप्रोथास्मै पुरः कौतुकाधानहेतोः पुरतः ८९, ९० पुरस्सराम् पुरस्सरा पुरा भत्ता ३७ पुराणैकम् पुरातन ८२ पुरुषाराधनमुते पुरुषोत्तमः पुरो रामस्य २७, २९ पुष्टिः १० पुष्यः ११७ १३९ ४१ २० ४ ·१२ ६० १११ १०३ ३ प्रलम्बन प्रवेता प्रशंसा प्रगसीयात् प्रशस्ति. प्रशास्महे प्रसज्यते ४५ १०३ १९ २० प्रसरम् प्रसूतस्य प्राक्तन प्रागियम् प्राङ्गणे १२३ १३० ४६ फली ८९ फले. ३६ बभूव ७, १२१ बहिर्गामात् बहिष्कः १२० बहुश्रुतः बहुसख्या २२ बहुसख्युः बालाम ७५ बिन्दव ६३ बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्त ८८ बुध्यति १४ बुभुक्षालु ६२ बुभुक्षित न प्रतिभाति ४१ बुभुजाते बुभुजे बोभूयते १३ ब्रह्मन्नम् ६०,१२९ ब्रह्माणी भयनम् ६६ भयशोकहर्ता ३७ भयापहाः भर: ६६ भरितम् १११ भवति ३, ५, १०, ११ भवतीप्रसादात् भवतीसुत भवद्भ्याम् १३२. १९ प्रान्यामु प्रातिपदिकात् परतः प्राध्ययनाभिभूतम् प्राप्तजीविका प्राप्यकर्म प्राप्स्यते प्रावृषायते प्रियस्य पुसृत्व प्रेन्वनम् प्रेम प्रेष्यब्रुवोः ३४ ३२ ५४, १२१ १२७ ११० १२९ ५१ ४ (८ फलवत्पूगमालिना फलवान् फुलानामाशितः ७२ ·१३ भवान् याति १९ २८ ७२ भवितव्यप्रियसङ्गमम् भवौ भाण्डे भोक्ष्यते भ्रान्त देशम् मकत्पितृक my ३ ११४ मकारस्य मकारवचनम् भारतो ग्रन्थ मघवद् १०६ १३१ भार्या मज्जति भास्कर. १२६ मञ्चा कोशन्ति मति मत्त ९१ १०७ भिक्षुणी भिक्षुस्य भित्ति भिदुरम् भिन्धकी भीतम् भीतभीत इव भीरव १०८ ६९ ६२ १०५ १२२ मत्वर्थीयम् मधुपर्कपाणि मधुपी मधुहा मध्यन्दिन मनोपितम् मन्त्रजापम् मन्दधियाम् मन्द मन्दम् १०० भार। ११९," भुक्ता ब्राह्मणा. ७२ १११ ६७ १०४ १२२ ४२ भुक्ता तुष्टि. मन्ये धातु ममत्वम् ८५ २८ १०७ ४४ भु भूतपूर्वगति भूम्नि भूषणभूष्यभाव. भूषणाः भृतिः ममाय प्रभु मने १९ मया ज्ञात. भृष्टम् १०३ ११८ ११५ २३ मरतकाह्वय मरुत्त्वान् महतीप्रियः महद्भूत. महाबलपरीवारः १२४ ९९ २७ १०१ भेषजम् भोक्ता " ·महाष्टमी महा हि महिष्य यथोक्तरीत्या यष्टि १२६ ६८, ९४ यायावरा' ५५ मातु करोति मान्छादयामि ८५ १२७ ७१ ६७ १०८ ७१ माद मान्यचरेभिः यूपाय यौगपद्यम् रकारादीन् रक्षःपाशान् रक्षोगण शिप्नुम् ७० मा भवतु ३ १०२ १२३ ८९ " रजोपमा रजोयुक्ता रज्जुसृड्भ्याम् रञ्जनात् ८८. १२५ १०२ रणे प्रत्यागतम् ४५ ३० ४९ २० मा भै. मायिन. मायी मालिक मासि माहिष्मतीम् मित्रवत् मुखनासिकाभ्याम् मुच्यते मुत् मुमूर्षति मूढधियः मृगतृष्णाम्भसि मेरुपर्वत मानिः यजेय यतितम् यत्कृते १२६ ३१ ९८ ५४ रत्नज्योतिर्दन्तुर रथनागाश्चै रथातिगा रन्धनाय स्थाली रविचन्द्रौ राजकुलानी राजपूजित. राजा रावणाय नमस्कुर्याः राष्ट्रालम्भः रुजा रुदिहि रुद्रौ रोगिणां हितम् ३६ २३ ३२ ११० ११ ११२ ३५ १०५ यत्र शीलित ४७ ९ यथाशक्त्या २९ ·१५ लज्जते १३१ वयं वैयाकरणाः वरम् वरतनु! ९३, ११९ लज्जालुः लज्जितम् लभन्ति लम्भयति लम्भयन् १११ १३ ५५ ३२ वर्णापयति वर्णैकम् वर्षणम् वर्षावै लवणा ७५ वलमानः ५५ ११८ २१ २० १२६ १०६ वलयन् ववलिरे ववाह ११८ वस्त्र वयति लालायित. लिखनम् लिखापयति लिङ्गानुशासनम् लेख लेखक. लेखनी लेखिनी वक्ष्यति कर्मणि द्वितीया वशे वज्रपाणिः ६, २६ २४ १२३ १३२ १२७ वहन्ति वाम् वाग्मी वाचस्पति वान्यति वाणिज्यम् वातवीजनैः ४२ २५ ३९ ८५ वञ्चकवृत्त्यः वत्सा वनस्य मोक्षः ४२ ८ ५२ ९२ १२० ११९ ८२ ३९ ११६ वनाय वने वनेभ्य. वन्ध्यासुतः वायुसख्या वारिण वारे वार्तम् वार्तिसूत्रिकम् वाघ्नम् वासगृहम् वासवदत्ता वासुदेव " वम. ११६ ८३ वमथुः वयं गच्छामः २८ ও ·१६ ४६ ७४ ६१ १०६ वृक्षोऽयम् वृक्षस्तिष्ठति वृत्तौ वृत्रस्य हन्तु वृश्चिक वेमु वैयाकरण वैदहिबन्धोः वैदेहीमन्तरा वैरम् व्यजनम् व्यतिपपे ९९ ४२ ur ५२ ११८ ३२ व्याकरणशास्त्रम् शत्रुघ्न' वाहयेत् ५५ विशतेरधिकः ४५ विगाह्य स्थितः ७१ विदधाम विदित ६४, ११३ विधिः ६७ विनसा ९२ विनिन्यु १७ विनियम्यम् ५८ विभूति. २५ विवेकशून्यमनसो मा देहि विव्यचिथ विव्यतु १२५ विव्ययुः विव्युः १२५ विशिष्टानुबन्धवन्छब्दः ८८ विश्राम ११६ विश्रामय विश्वसेत् विश्वजनीयः ८४ विश्वसृग् १२५ विश्वस्त. ११३ विषकुम्भपयोमुखम् ३३ विषवृक्ष ४१ वीज्यते ५२ वृक्ष ४, १२३ वृक्षाय ११९ वृक्षे १०७ शत्रून् जयति १३० १५ शपामि शब्दानुशासनम् शब्द शमीतर २४ ३२ ४८ शम्भुना शयनीयम् ७२ शयानेन भुक्तम् शयामि १३ ७२ शय्या शरीरार्धहगम् शशशृङ्गधनुर्धरः ३५ शशिना सह शशोर्णम् ५० ·श्रवणा शस्त्रपाणिनाम् शान्त्युदकुम्भहस्ताः शार्वरस्य १०२ ३९ ८१ ७२ श्रावी श्रित श्रिय पति श्रीघनः श्वो गमिष्यसि " १२७ १२९ १०७ १०३ १३१ " १२९ ८२ ३२ शाश्वत शाश्वतिक शास्ति शास्यै शास्त्रवाक्यानि शास्त्रीयम् शिशपावृक्षः शिखी शिञ्जत् शिलापुत्रकस्य शिष्योपाध्यायम् शीताल शुद्धोदन शुध्यते शुभाङ्गी षड्ढा घोढा ष्ठीवनम् सयमयति सवत्सरकरणीयम् सशृणुमहे सस्कार सस्क्रियते १३ ३५ ३९ ६२ ९५ ११८, १२५ १०५ ३१ १७ ९७ १२१ १०४ १११ ૨૨ सस्था . सखि सखिना २० शृणुष्व २० सख्या संक्रमते सकामयति १८ १०५ ४ ६५ सग्रह ११७ शृतम् शेषम् शेषाणि शोच्यः शोभति शोभन ग्राम गच्छति शोभन समया ग्रामम् शोभा श्रवणधिया सङ्घातान् सतीत्वम् सत्कर्तव्यम् सत्कृत्यशालिनः ९९ ३६ ३३ ५८ ४३ २९ सत्यवद्य. सन् सन्ददृशे १०२ १७ ·१०० सह मेधेन ४५ ३९ ४४ सपक्षः सपनीमाता सप्ताविगतिमौक्तिकैः सभा वा न प्रवेष्टव्यम् समगच्छत १४ ८३ ९२ ४१ १६ २९ ११५ समया ग्रामम् सह लक्ष्मणेन सहेत् सहोदरस्य साड्गुलानि साधु खलु पयसः पानम् सापत्नः साम्प्रतिकाभावे सार्वजनीन सावर्णि साष्टे ७७ समस्या समाक्रामति ८१ समानपक्ष १०० ८४ समारन्त ५७ ३ ३० ८६ ३१ ६६ समितिः समीहे समुच्छ्या समुदायिभ्योऽनन्यः सम्पपृच्छे सम्प्रहरिष्यन्तौ ७ ७, १७ ११८, १०५ १४ ५७ ४७ सम्भावया राघवमास सम्मार्ज ११७ ९३, ११९ ८९ ३० साहाय्यम् सितेतरस्य सिसृक्षते सीवनम् सुखाभव सुटा सीयुटो बाधा सुतनु। सुतनूम् सुदती सुनो। सुभ्र सुमतये सुरतासमुदीरणेन सुस्तुतम् सुस्थः सुस्थितः सेवति सरस्वान् सराजम् सरोजीयति सर्पिणी सर्वतः सव्येष्ठाः सव्येष्ठारौ सस्त्रे सहकारसुगन्धौ सहचरीम् ११९ २१ ८२ १२८ " १२८ ९२,१०० ५९,७४ १३ ·८० ११५ ८३, १०१ " स्वाभाविकम् स्वाभाव्यात् स्वायम्भुवम् स्वीयम् स्वैरिणी हनौ ९७ ८१ ६१ ७९ हन्व. १०३ सैन्धव. सोदर सोदरस्य सो वा सौमित्र सौम्य. सौवम् सौहृद सौहृद्यम् स्तव्यपरावरोक्ति स्त्रीत्वम् स्नात्वा सुखम् स्पृहा स्मितस्य ८१ ११५, ११६ हा अम्बा हा कष्टम् " ५८ ८४ हा तात! हा पित.! हाहा गिरः ७१ ४३ ४२ २४ हितमात्मन हिते हिमहा हुकारण स्यन्द १३ ७० ७० ८१ ६६ ११२ १२ स्यात् स्वकीयस्य स्वयंग्राह. स्वरूपविपयत्वात् स्वर्भानुः स्वस्थे हे गौः। होतृपोतनेष्टोद्गातारः हरेः ९८ १२९ ७२ -

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ श्रीशरणदेवकृता दुर्घटवृत्तिः। प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। नत्वा शरणदेवेन सर्वज्ञ ज्ञानहेतवे । बृहद्भट्टजनाम्भोजकोशवीकासभास्वते ॥ शाकमहीपतिवत्सरमाने ऐकनभोनवपञ्चविताने । दुर्घटवृत्तिरकारि मुदे व कण्ठविभूषणहारलतेव ॥ वाक्याच्छरणदेवस्य च्छात्रावग्रहपीडया। श्रीसर्वराक्षतेनैषा साक्षिप्य प्रतिसस्कृता ॥ क्डिति च । ५। कथं 'हु हरेश्छन्दसि' (७-२-३१) इति हृधातोरिक गुणनिषेधादुच्चार- गाथैकारेणानङ्गत्वाद् गुणाभावात् । उच्यते । अत एव निर्देशादिति रक्षितः । शबन्तस्यैकदेशस्योच्चारणार्थेकारेण वा निर्देशः । कथं नित्य तुन्दपारमृजः, 'तुन्द- शोकयोः परिमृजापनुदो.' (३-२ ५) इति कप्रत्यये 'मृजेरजादौ सक्रमे विभाषा वृद्धिरिष्यते' इति वृद्धिप्रसङ्गात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषया न वृद्धि । अचीति वाच्येऽजादिग्रहण मुख्याजादिपरिग्रहार्थम् । तेन तुन्दपारमृज इति । (तत्रेद!) 'यस्मिन् विधिस्तदादौ' इत्यादिना आद्यर्थे सिद्धे आदिग्रहणाद् 'द्विर्बद्धः सुबद्धो भवतीति अजादिरेव ग्राह्य । कप्रत्ययेऽनुबन्धसत्त्वे नाज़ादित्वम् । मार्ज- १ ज्ञानरूपाय फलायेत्यर्थ २ एकनभोनवपञ्चाना वितानो विन्यास १०९५ इलेवरूपो यस्मिस्तस्मिन् ३ अस्यैवार्थतोऽनुवाद 'विडत्यजादौ वेष्यते' इति वा, 'क्डित्यचि वा' इति ४. समाधानान्तरमाह -अचीतीति ५ अजादिरेवेति य. सर्वदैवाजादिन तु क- दाचिनज़ादिः, स इत्यर्थ तेन प्रौणाजादेरव्यावर्तनाद् ‘यूय ममृज' इत्यादावपि वृद्धिविकल्प- सिद्विस्मिन् समाधाते. वा.

·. दुर्घटवृत्ती न्तीत्यत्र त्वादेशस्याजादित्वमेव । एकमुनिपक्षे तु 'अचो णिति' (७-२-११५) इत्यत्राच इति योग विभज्य मृजेवृद्धि , 'जराया जरसन्यतरस्याम्' (७-२- १०१) इत्य मादन्यतरस्याग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्रोक्ता । रक्षितेन च धातु- प्रदीपे तुन्दपरिमृजस्तुन्दपरिमार्ज इत्युभय दर्शितम् । भाष्ये तु व्यवस्थितविभाषाया अनुदाहृतत्वादुभयप्रयोगो लक्ष्यते । कथं जिष्णु 'ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः' (३-२-१३९) इत्यत्र स्थास्नुरिति सिद्धये गिच्चाय न किदिति व्याख्यातम् । उच्यते । गकारप्र- श्लेषादत्र सूत्र इति वृत्ति । तदुक्तम्- 'स्नोगित्वान्न स्थ ईकार किडितोरीत्वशासनात् । गुणाभावास्त्रिषु स्मार्य श्युकोऽनिट्त्व गकोरितो. ॥' अन्ये तु स्थास्तुसिद्धये स्था आ इत्याकारप्रश्लेषाद् 'घुमास्थागे'ति (६-४-६६) नेत्व- मिति च वर्णयन्त कित्त्वाद् गुणाभावमाहु । किन्त्वेवं 'दंशेश्छन्दस्युपसङ्ख्या- नम्' इति 'दक्ष्णवः पशवः' इति न सिध्यति । अनुनासिकलोपप्रसङ्गात् । उ- च्यते । 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इत्यदोष ॥ तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । ९ । कथं प्रक्लप्यमान 'ऋकारलकारयो सवर्णसंज्ञा वक्तव्या' इति 'ऋव- र्गाच्च' इति णत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । उरिति वक्तव्ये वर्णग्रहणमस्यानित्यत्वार्थम् । तेन । यद्वा 'ऋलक्' इत्यत्र प्रत्याहारे लग्रहण शक्यमकर्तुम् । यथा सावाह- कार ऋकार गृह्णाति, तथा लकारमपि ग्राहयिष्यति किं लकारेण । तज्ज्ञापयति ऋकारलकारयो. सावर्ण्यमनित्यमिति । तेन यथा क्लप्तशिख! इति 'गुरोरनृत' (८-२-८६) इति प्लुतो भवति, न त्वनृत इति प्रतिषेधः, तथा प्रक्लप्यमान इति णत्वाभाव. ॥ ओत् । १५। कथ गौौं समपद्यतेति गोभवेदिति, च्च्यन्तत्वान्निपातत्वेन प्रगृह्यत्वात् पूर्वरूप वाभावात् । उच्यते । च्च्यन्तेऽध्यारोपितगोत्वाद् गौणत्वम् । 'गौणमु- १ वचनसाभ्यस्यार्थस्य सूत्रत एव साधनपक्षे त्रैवेति शेष एवञ्चात्र 'कृत्यच' (८-४.२९) इति गत्वप्रसङ्ग एव क्षुम्नादित्वकल्पनया वारणीय इति भावः. २ णत्वस्य ३ क्लप्यमान इत्य- ·प्रथमाध्याये प्रथमः पाद.। room ख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः' इति यथा 'गौरनुबन्ध्योऽजोऽग्नीषोमीय' इत्यत्र न बाहीकोऽनुबध्यते । एवञ्च गौर्वाहीको गा बाहीकमिति वृद्ध्यात्वे न स्याताम् । उच्यते । पदसस्कारपक्षे बाहीकाद्यर्थानपेक्षया वृद्ध्यात्वे भविष्यत इति भाष्य- भागवृत्ती ॥ न बहुव्रीहौ । २९ । कथं त्वकपितृको मकत्पितृक इति । बहुव्रीहौ सर्वनामत्वाभावादकचोऽप्र- वृत्ति । उच्यते । गोनर्दीयमतेनान्तरङ्ग एवाकच् । यथाह - 'अकच्स्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्ग मुक्तसशयौ' इति । प्रत्यद्भावन्तरङ्गावित्यनुन्यासकारः । धातुवृत्ता- वुक्तम् - त्वत्कपितृको मत्कपितृक इति बहुव्रीह्यर्थे वृत्तत्वात् समानकाल एव निषेधादकचोऽप्रवृत्तिः । प्रागिवात् क एव भवति । तथा च भाप्यम् - विधि- निषेधौ च समानकालौ' इति ॥ विभाषा जसि । ३२॥ कथं 'व्यथा द्वयेषामपि मेदिनीभृताम्' इति माघ । द्वयशब्दस्य ज- स्येव सर्वनामताविकल्पात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषयान्यत्रापष्यिते । अथवा इष गतावित्यतः क्विपि । द्वय द्वैध गच्छन्तीति द्वयेष तेषाम् । सर्वादावुभयशब्द पठ्यते । तस्यार्थग्रहणाद् द्वयशब्दस्यापि सर्वादित्वमित्यन्यः ॥ अचः परस्मिन् पूर्वविधौ । ५७ । कथं वैयाकरणः 'न य्वाभ्याम्' (७-३-३) इत्यैचि कर्तव्ये यणः स्था- निवत्त्वाद्येकारपूर्वाभावादैन् न स्यात् । उच्यते । यो ह्यनादिष्टादचः पूर्वः, तस्य विधि प्रति स्थानिवत्त्वमिति न स्थानिवत्त्वम् । 'असिद्धपरिभाषयान्तरङ्गे आयादेशे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यैचोऽसिद्धत्वाद्' इति न्यासः । कथं भवतीति निमि- १ च्च्यन्ता हि स्वभावाद् गौणार्थवृत्तय एवेति तदतिरिक्तानामेवौदन्तनिपाताना प्रगृह्य- त्वमेतत्परिभाषाबलाद्विज्ञायत इति भाव २ गोनीयो भाष्यकार ३ बहुव्रीह्यर्थे वृ. त्तत्वादिति सूत्रे बहुव्रीहिशब्दस्य तादर्थ्यलक्षणया बहुव्रीह्यर्थपदपरत्वादित्यर्थ नकाले विविसमानकाले अय भाव - कृते बहुव्रीहाववयवस्योपसर्जनत्वेनामादित्वादेव विधेरप्रसङ्ग इति प्राग् बहुव्रीहे प्रक्रियावाक्यदशाया य प्रसङ्ग., तद्विषय एव निषेधोऽय - सामथ्याद्विज्ञायते इति ५ तेनैजागमस्यायादेशाभावोऽपि सिद्ध निमित्तापेक्षपूर्वत्वाश्रयण- पक्षपाते त्वाह-आसद्धेत्यादि. ४ समा. - ·दुर्घटवृत्तौ सापेक्षपूर्वत्वे ओकारस्य स्थानिवत्त्वादवादेशाप्रसङ्गाद् , यथा तन्वन्तीत्यत्रेडभावः । उच्यते । निमित्तापेक्ष पूर्व लक्ष्यवशात् क्वचिदेव । तन्वन्तीत्रासिद्धपरिभाषया वेडभाव ॥ द्विवचनेऽचि । ५९। कथमधिजगे । इङादेशस्य स्थानिवद्भावादिकारस्य द्विवचनप्रसङ्गात् । उच्यते । 'गाड् लिटि' (२-४-४९) इत्यत्र लिगमात्राश्रयत्वादन्तरगत्वात् प्राक् प्रैवर्त्तते । एशादेशस्तु लिडादेशविशेषाश्रय इत्युभयाश्रयो बहिरङ्गः । एवं च द्विवचनानिमित्तेऽचि नायमजादेश इति कुतः स्थानिवत्त्वमिति न्यासः । कथं निन्यतुः, प्रागियडि द्वित्वे हि निनियतुरिति स्यात् । उच्यते । 'उपजात- निमित्तोऽप्युत्सर्ग उपजनिष्यमाणनिमित्तेनापवादेन बाध्यते' इति यणा बाधितत्वां- नेयड् । भाष्यभागवृत्त्योस्त्वेतदर्थ ननित्यनुवृत्तौ द्विवचननिमित्तेऽचि द्विवचन एवं कर्तव्येऽप्यजादेशो न भवति । कृते द्विवचने यथास्वम् इयडादेशी भवतीति सूत्रार्थः ॥ अदर्शनं लोपः । ६०॥ कथं वृक्षः प्लक्ष । विसर्जनीये रेफस्यादर्शनाल्लोपसंज्ञायां 'ठूलोपे पूर्वस्थ' (६.३.१११) इति दीर्घसम्भवात् । न च लोपभावितस्य सज्ञा, 'चाढिलोपे' (८- १.६३) इत्यत्र चार्थो गम्यते, न चादिशब्द प्रयुज्यते, स चादिलोप इत्युक्तम् , तथा 'ल्यब्लोपे कर्मण्युपसङ्ख्यामम्' इति च गम्यमाने ल्यपि लोपशब्द प्रयुक्त । उच्यते । सामर्थ्यादौपचारिको गौणोऽत्र लोप । अथवा दूयोर्लोपो यस्मिन्निति बहुव्रीहि. कार्य । अवसानस्याभावरूपत्वान्न परत्वम् । एवमपि वृक्षस्तिष्ठतीत्यत्र प्रसङ्गः । किञ्चावसानस्यापि बुद्धिकल्पित परत्वमम्त्येव । वर्णाना परत्व बाध्य- १ तथाच निमित्तापेक्षपूर्वत्वाश्रयणपक्षस्त्यक्तव्य इति भाव २ एतच्च द्विलकारनि- देशेनं लिंटो लकारादित्वलाभात् ३ गाडादेश इति शेष ४ येय द्वित्वात् प्रागजादेशा- तिरुपसजातपरिभाषया साधिता, सा सूत्राक्षरैरेव सिद्धेति वक्तुमाह-भाष्येत्यादि ५ इसर्दियों भवन्ति' इति पठितु युक्तम् ६ अत्रेति 'चादिलोपे' इत्यादी 'ठूलोपे' इत्यत्र तु 'इति लोपशब्दभावितो मुख्य एव लोप सम्भवतीति नातद्भावितो गृह्यते इत्याशय. फोदशननिमित्तस्य खर परत्वादित्यर्थ विसर्गव्यवधानान भविष्यतीति चेन, परत्वस्व व्यव- हितध्यिवेहितसाधारणस्य प्रतिपत्ते तद्धि पूर्वस्येत्यनेनाक्षिप्तम् । न चात्र तस्मिन्निति परिभा- पाया उपस्थाने. ८. बुद्धिपरिकल्पितमेव परत्व गखभावात् सर्वत्राश्रयणीयमित्याह वर्णानामित्यादि mein - ·प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । , मेवोच्चरितप्रध्वासित्वात् । एवं तर्हि ढलोपसाहाद् ‘रो रि' (८-३-१४) इति रेफलोपो ग्राह्य । वृक्षत्तिष्ठतीत्यत्र तस्मिन्निति' (१-१-६६) परिभाषया विसर्ज. नीयव्यवधानादपि दीर्घाभावात् । प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।६ २ । कथं भवतीति, विपोऽदर्शने लोपसंज्ञायाः प्रत्ययलक्षणे सतीवर्णस्य तुक्प्र. सङ्गात् । न च लोपश्रुत्या विहितम्य प्रत्ययलक्षणं, यत 'आयादय आर्धधातुक' (३. १-३१) इत्यत्र न्यास उक्तम् - 'आयादीना पक्षे निवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा । तत्र यदि वा- ग्रहणेनायादीना निवृत्ति स्यात् , तदा प्रत्ययलक्षणेन अप्रत्ययाद् (३-३-१०२)इत्य- कार. स्याद्' इति । उच्यते। तथा अदर्शनसूत्रे (१-१-६०) त्रपुजतुभ्यां स्वमो कि कृते विपो लोपस्य प्रत्ययलक्षणेन तुकमाशङ्कय न्यासकृतास्थानिवत्सूत्रात् स्थानिवद्ग- हणमनुवर्त्य स्थानी प्रसगवान् इति प्रसक्तस्यादर्शने प्रत्ययलक्षणमुक्ता धात्वधिकारात् किपोऽप्रसङ्गेन तुगभाव उक्तः । ननु यदि प्रत्ययप्रसङ्गे प्रत्ययलक्षण, तदा ग्रामणीरि- त्यत्राण. प्रैसङ्गे 'सत्सूद्विष' (३-२-६१) इत्यादिना क्विपि प्रसक्तभ्याण प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिः स्यात् । उच्यते । 'पूर्वमपवादा प्रवर्तन्ते पश्चादुत्सर्गा' इत्यण प्रसङ्ग एव नास्ति । कथं गोहितम् । प्रत्ययलक्षणेन चतुर्येकवचनाश्रयावादेशात् । उच्यते। 'प्रत्ययलोपे तल्लक्षणम्' इति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणेन ज्ञापित वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययल- क्षण नास्तीति । तेन गवे हित गोहितमिति नावादेश । यद्येवं कथमतृणोडिति लोपे हलि विधीयमान 'तृणह इम्' (७-३-९२) इतीम् । उच्यते । स हि ह- लादौ सार्वधातुके, न तु वर्णमात्रे । एवं हि मोदत इति मुदित्यत्र विपि वलाद्या- श्रय इट् स्यात् । उच्यते । 'शास इदइहलो.' (६-४-३४) इत्यत्र न्यास उक्तम्-- परिभाषेयमनित्यति ॥ - ९ पूर्वस्येति तु इहोत्तरपदाधिकारादनुतरपदेऽनि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थम् , न पुन परिभाषाबा- धार्थम् २ वृक्ष इत्यत्र तु निर्दिष्टग्रहणेन परिभाषाया सप्तमीनिर्दिष्टशब्दविषयतावसायाद् ठूलोपे शब्द एव परतो दीर्व इत्यवसानस्याशब्दत्वा देव दीर्घाभाव सिद्ध इत्याकूतम् ३ ४ प्रत्ययग्रहणेन वर्णविशेषणतापनप्रत्ययासावारणरूपाश्रयस्यैव कार्यस्य तत्प्रत्ययलोपेऽपि प्रवृत्तिवोवनादर्थात् व्यावय॑मानमतादृश कार्य वर्णप्राधान्यनिबन्धनमेव भवितुमर्हतीति कथमिम' प्रत्ययविशेषणीभूतवर्णाश्रयत्याप्रवृत्तिशद्देत्यभिसन्धिमानाह ~स हि हलादी इत्यादि वर्णमात्रे केवले वर्णे इत्यर्थ वैक्त्यञ्चेतराविशेषणत्व प्राधान्यामिति यावत् प्रसङ्गश्च सामान्यशान्त्रत ·दुर्घटवृत्ती न लुमताङ्गस्य । ६३ । कथम्- 'अभिमुखमुपयाति मास्म किञ्चित् त्वमभिदधाः पटले मधुव्रतानाम् । मधुसुरभिमुखाब्जगन्धलुब्धैराधिकमधित्वदनेन मा निपाति ॥' इति माघ । त्वय्यधीत्यव्ययीभावे स्वादे कि त्वादेशाभावात् । उच्यते । 'इकोऽचि विभक्तौ' (७-१-७३) इत्यत्राज्ग्रहणेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् प्रत्ययलक्षणेन त्वादे- शात् । त्वदिति विभक्तिप्रतिरूपमव्यय त्वय्यर्थ इति वा । यौ तु सर्वादौ त्व त्वदिति पठ्येते, तावन्यार्थौ ॥ इति शखणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। अथ द्वितीयः पादः। गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिन्ङित्।। कथं धवित्र व्यजनम् । 'अर्तिलूधू' इत्यादिना इत्रचि 'धू विधूनन' इत्य- स्य कुटादित्वाद् गुणाभावात् । उच्यते । 'ओरोद्' इति वक्तव्ये ओर्गुण.' (६-४- १४६) इति गुणग्रहणेन ज्ञापितः सज्ञापूर्वको विधिरनित्यः । तथा कुटस्यादिः कुटादिरित्येकेशेषेणान्तर्भावाल्लिखे कुटादित्वम् । कथं तर्हि (मधुप्रसूर्लेखनीति?) 'अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखन' (६-१-१४२) इति निर्देशात् , रद विलेखन इति निर्देशाच्च । 'व्यचे कुटादित्वमनसि' इति वक्तव्यम् । कथं विव्यचिथेति, सम्प्रसारणप्रसङ्गात् । उच्यते । अनसीति पर्युदासात् तिडो ङित्वाभावादिति धातुपारायणे । धातुवृत्तौ तु सम्प्रसारणमाश्रित्य विविचिथेत्युक्तमिति रक्षित ॥ १ अनित्यत्वेति नित्यत्वे ह्यनेन प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाद्विभक्त्यभावादेव नुम् न भवि- व्यतीति किं तद्वारणार्थेनाज्ग्रहणेन २ एकशेषश्च तत्पुरुषबहुव्रीह्यो ३ कुटादित्वमिति तच लिखितु लिखिष्यत इति प्रयोगनि राय ४ उक्तनिर्देशान्यथानुपपत्त्यैव लिखे कुटादि- त्वममन्यमान सज्ञापूर्वकविध्यनित्यतया लिखितुमित्यत्र गुणाभाव वदति हरदत्त , धपित्रमिति च कल्पसूत्रप्रयोगश्छान्दसत्वादुपपादनीय इत्याह ५ पर्युदासादिति पर्युदस्यमानासुन्प्रत्यय. सहशेऽर्थात् कृत्प्रत्यये कार्यविज्ञानादित्यर्थ - ·प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। विज इट् । २। कथम् 'उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयन्ती' इति कुमारसम्भव । उच्यते । ण्य- न्तादिति भागवृत्तिः । 'प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्' इति चेत् , नै ह्यन्यवि- पयोऽयं 'न भाभूपूकामगमि' (८-४ ३४) इत्यादौ ण्यन्तानां च भादीनामुपस- वयानम्' इति वचनात् । णिच्यन्तरङ्गत्वात् पूर्व प्रत्ययाद् गुण इति वा ॥ असंयोगाल्लिट कित् । ५। कथं 'न सम्पपृच्छे गमनाय सत्वरा' इति घोष. । सयोगान्तत्वात् कित्त्वा- भावात् । उच्यते । अपशब्द एवायम् । अथवा 'यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नड्' (३-३-९०) इति नडो डिवेनागमशासनानित्यत्वात् तुकोऽभावे कित्त्वात् सम्प्र- सारणे कृते ऋकाराश्रयस्तुक् ॥ इन्धिभवतिम्यां च । ६। कथमस्ते भावे बभूवेति, भवतीति रितपा निर्देशात् । उच्यते । नित्य- शब्दान्वाख्याने 'अस्तेर्भू' (२-४-५२) इत्यनेनास्ते. प्रसङ्गे भैवते प्रयोग साध्यते । अथवा 'भवतेर' (७-४-७३)इत्यत्र यदुक्तमनुन्यासकृता 'अवश्य हि यया कया- चिद् व्यक्त्या निर्देश. कर्तव्य इति भूव्यक्त्या निर्देश कृत., कोऽत्र प्रद्वेषः कृत ॥ हलन्ताच । १०। कथं दिदृक्षते सिसृक्षते । कित्त्वात् परत्वात् 'मृजिदृशोझल्यमकिति' (६-१-१८) इत्यम् स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधात् कित्त्वम् ।। १ न ह्यन्येत्यादि 'हेरचडि' (७-३-५६) इत्यचड्ग्रहणेन चडोऽन्यत्र सनादौ हेर्ण्यधि- कस्यापि कुरव भवतीत्येव ज्ञापनाद् ‘ण्यन्तानाञ्च भादीनाम्' इत्युपसख्यानानुगुण्याच नाय न्यायो हिधात्वतिरिक्तविषय इत्यर्थ २ न्यायस्य व्यापकत्वाभिमानेऽप्याह -णिचीत्यादि पूर्व प्रत्ययात् क्तप्रत्ययोत्पत्ते प्राक्. ३ डिव हि विच्छौ तुकीकारस्यानुपधात्वेन गुणाप्रसङ्गात् प्रच्छौ च 'प्रश्ने च' (३-२-११७) इति निपातनेन सम्प्रसारणानिष्टेर्व्यर्थ सत् तुगागमाप्रवृत्तिं वा शादेशविधौ सतुक्कच्छकारस्य स्थानित्वेन परिग्रह वा ज्ञापयित्वैव सार्थक वक्तव्यम् रितपा निर्देशादिति तेन हि भू सत्तायामिति पठितस्य ग्रहणेऽपि 'अस भुवि' इत्यस्य ग्रहण न प्राप्नोति ५ भवतेः प्रयोगः साध्यते इति भवतिश्च सिद्ध एव न त्वस्ते- भूरूपमपूर्व सृज्यते तथा चास्तेरग्रहणेऽपि दोषाभाव ६ कार्यशब्दवादे विकृताविकृतव्य. क्तिद्वययोगिनोऽस्ते सम्बन्धिनी 'भू' इत्येवरूपा विकृतव्यक्तिरप्येकशेषेण भवतिनिर्देशेऽन्तर्भा- व्यत इत्याशयादाह-अथवेत्यादि ७ परत्वादिति. अपरनिमित्तकत्वेऽपि समानशब्दापे- क्षत्वात् कित्त्वस्य नान्तरङ्गतेति मन्यते ४ ·दुर्घटवृत्ती निष्ठा शीविादीमादश्विादिधृपः । १९ । कथम् उड्डयित डीडोऽत्रापाठादकित्त्वाभावात् । उच्यते । 'भौवादिकस्य डीडो निष्ठायामकित्त्वम्' इति धातुपारायण । देवादिकस्य डीड ओदिता मध्ये पाठसामर्थ्यादनिट्व नत्व च । तेनोड्डीन इति ॥ रलो व्युपधाडलादेः संश्च । २६ । कथं नित्य कुटित्वा । परत्वादनेनैव विकल्पितकित्त्वात् । उच्यते । पूर्व- विप्रतिषेधेनान्तरङ्गत्वाच्च कुटादित्वमात्रम् ॥ इखो नपुंसके प्रातिपदिकस्य । ४७ । कथं वनाय वनेभ्य इति दीर्घत्वेत्वयो. कृतयोई स्वत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । 'असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति हत्वे कर्तव्ये दीर्घत्वादेरसिद्धत्वाद् । अथार्थधर्मस्य नपुसकलिङ्गस्याश्रयणास्वोऽपि बहिरङ्ग । एवं तर्हि परस्मैपदेग्विति निर्देशान्न ह्रस्व । वने इति द्विवचनान्तप्य सप्तम्यन्तम्य च पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वेन ह्रस्वत्वम् । उच्यते । उक्त कर्मादिशक्तिकत्वेनानपुसकत्वात् , प्रथमाद्विवचनस्य तु अर्थवद- धातु ' (१-२-४५) इत्यत प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्तौ पुन प्रातिपदिकग्रहणान्निष्कृ- टप्रातिपदिकाश्रयमात् । अपर बहुत्वानोकम् ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य । ४८ । कथं अपिप्पलीति, 'एकविभक्ति च' (१-२-४४) इत्युपसर्जने हूस्वत्व- प्रसङ्गात् । उच्यते । 'एकविभक्तावषप्ट्य तवचनम्' इति कात्यायनवार्तिकेनोप- सर्जननिषेधादिति भाष्यम् । 'एकविभक्तिचे'त्यत्र विभाषानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- १ तयाच कुटादित्वप्रयुक्तनित्सडि त्वस्य बाधात् कोटेत्वेत्यति पक्षे भान्यमित्यर्थ अन्तरङ्गत्वमल्पापेक्षत्वात् ३ दीर्घत्वादेर्बहिरङ्गता च सुपोऽविकस्यापेक्षणात् ४ सुबपे- क्षाया स्थाने लिङ्गापेक्षाया सत्त्वानान्तरङ्गो ह्रस्व इत्याक्षिपति - अथेत्यादि ५ उक्त- त्यादि अन्तवत्त्वेन प्रातिपदिकत्वेऽति विभक्यन्तस्य कर्माधिकरणशक्तिप्रधानत्वेन नपुसकलिङ्ग- युक्तद्रव्यवृत्तित्वाभावादित्यर्व ६ प्रथमान्त शक्तिप्रवानत्वविरहेण नपुसकद्रव्यवृति भवत्येवेति तत्र पृथक् परिहारमाह-प्रथमेत्यादि प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्ताविति नपुसकद्रव्यवा- चित्वस्य धात्वादिष्वभावादर्थात् प्रातिपदिकलाभ इति कैयट निष्कृष्टेति मुख्येत्यर्थ तेनाति. दिष्टप्रातिपदिकव्यावृति एष एव तु परिहाते द्वितीयान्तसप्तम्यन्तयोरपि द्रष्टव्य , यत्कारण नपुसकवृत्तेरनपुसकवृत्तेश्चैकादेशी नपुसकवृत्तिग्रहणेन गृह्यत एवेत्ययुक्त प्राक्तन परिहार अनुवृत्तेरिति. सा च 'विभाषा छन्दसि' (१-२-३६) इत्यत २ ·प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः । स्वाद्" इति न्यासः । 'उभयगतिरिह शास्त्रे सम्भवतीति लौकिकोपसर्जनत्वान्न हस्वः शास्त्रीयोपसर्जनस्य, लौकिकोपसर्जननिवृत्त्यर्थ यत्नसामर्थ्यात् । हूस्वे वा परवाल्लिङ्गतया स्त्रीप्रत्ययः प्रत्युज्जीव्यत' इत्यनुन्यासः ॥ अस्मदो द्वयोश्च । ५९ । 'सविशेषणाना प्रतिषेधो वक्तव्य' इत्युक्तम् । कथं पुनर्न वय वैयाकरणा इति । उच्यते । ईश्वरादिवदेकत्वे बहुत्वारोपात् ॥ फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे । ६० । कथं पूर्वफल्गुनी । नक्षत्रद्वित्बहुत्वातिदेशात् । उच्यते । पूर्वोत्तरफल्गु- न्यौ द्वे प्रोष्ठपदे च द्वे इत्यत्र सूत्रे बहुवचननिर्देशाद् बहुत्वं विवक्ष्यते, द्वयोरित्य- नुवृत्तेर्द्वित्व एव बहुत्वारोपात् । इयमल्पिका । आतिदेशिक कार्यमनित्यमिति वाच्यम् ॥ पुमान् स्त्रिया । ६७ । कथं भवश्च भवानी च भवौ रुद्रावित्यादि, तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इत्यनु- वृत्तेः, अस्तीह हि पुयोगकृतो भेद , इन्द्रेन्द्राण्यावित्यत्र प्रत्युदाहृतम् । उच्यते । १ यत्नश्च 'ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम्' इत्येवरूप अय लौकिकोपसर्जनग्रणेऽपि कथ दोषवारण, यावता पिप्पलीशब्दोऽपि पूर्वपदाये गुणीभावाौक्किमपरार्जन भवति यया कौशा- म्बीशब्दो निष्फौशाम्बौ किञ्च यत्नोऽय शास्त्रीयोपसर्जननिवृत्त्यर्थोऽपि काम स्यात् , बहुव्रीहौ श्रेयसीयादेर्नियतविभक्तिकत्वेन शास्त्रीयोपसर्जनताया अपि भावात् अवश्य चेह शास्त्रीयोप- सर्जनस्यैव ग्रहण विज्ञेयम् , अन्यथा हरीतक्य (फलानि) कुमारी (कुमारीवाचरन् ) इत्यत्रापि ह्रस्वत्वप्रसङ्ग अतो ह्रस्वमभ्युपगम्य समाधत्ते-हस्वे वेत्यादि २ प्रत्युजीव्यत इति परपदभूतपिप्पलीशव्दलिङ्गातिदेशेन हि पिप्पलीशब्दसम्बन्धि लिङ्गकार्य गौरादिडीलक्षण समा- साद्भविष्यतीति सिद्धमीकारस्य प्रत्यानयनम् ३ कथं पूर्वेत्यादि द्वयोर्नक्षत्रयो फल्गुनीप्रो- छपदाख्ययोद्यवयवज्योति समुदायात्मनोरवयवाना स्वभाक्त उद्भूतत्वेन चतुष्ट्वात् सूत्रे बहुवच- नमिति फल्गुनीप्रोष्ठपदाशब्दयोद्विवचनान्तताया एव पक्षे प्रामाणिकत्वप्रतीतेरेकवचनप्रयोगोऽनुप- पन्न इति शवाग्रन्थार्य ४ द्वित्वेति अन्यतरस्याग्रहणानुवृत्त्या हि पक्षेऽभ्यनुज्ञायमान द्वित्व वस्तुतोऽवयवाश्रयमेवारोपित समुदाय इति तदायतिदिष्टम् ५ पूर्वोत्तरेत्यादि अय- यवयवसमुदायात्मना पूर्वोत्तरत्वभेदेन भिन्नाना चतुर्णामेव नक्षत्राणा विवक्षणेन सूत्रे बहुवचनस्य निर्देश तेषु चैकैकस्मिन्नवयवभेदोद्भूतत्व विवक्षामात्रायत्त यदा विवक्षित्वा द्वित्व- मारोपित, तदैव पाक्षिक बहुवचन विवीयते न तु तदनुभूतत्वविवक्षायामेकवचन न्यायप्राप्त प्रत्याख्यायते इति ६ इयमिति युक्ति समर्थना वा योग्यत्वात् ७ का त_नल्पल- क्ष्यसमाहिका समर्थनेत्याकाक्षायामाह -आतिदेशिकमित्यादि ८, ‘रुद्रादेष्वेकशेषोऽन्वेष्य.' इति च काव्यालङ्कारे वामन माशय ·१० दुर्घटवृत्तौ 'पुमान् स्त्रिया' (१-२-६७) इत्यत्र न्यासकृता 'पुमान्' इति योगविभागः कृ- तोऽस्य सिद्धये । यद्यप्यानुक् पुयोगमपेक्षते, तथापि स्त्रिया विधानात् स्वीकृत एवाय भेद, । कथं वा दासीदास कुटीकुटम् । उच्यते । ‘गवाश्वादिषु पाठसा- मर्थ्यान्नैकशेषः' इति न्यास ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती प्रथमाध्याये द्वितीय पादः अथ तृतीयः पादः. भूवादयो धातवः।१। कथं भवतीति, ऊकारस्येत्सज्ञाप्रसङ्गात् । उच्यते । निरनुनासिकत्वान्नेत्त्वं, 'प्रतिज्ञानुनासिक्या पाणिनीया' इति । प्रयोजनाभावाद्वा । न ‘स्वरतिसूती' (७- २-४४) त्यादिना इड्विकल्प प्रयोजन, 'भूसत्ताया परस्मैभाष उदात्त' इति उदात्तोपदेशानर्थक्यात् । तन्नित्यमिडर्थ । न च गाप्रभृतीनामिवोदात्तत्वमनुदात्तनि- वृत्त्यर्थ वाच्य, निरचकत्वादनुदात्तत्वाप्रसङ्गात् ॥ हलन्त्यम् । ३ । कथं पुष्टिः, अनेन हि षकारस्येत्सज्ञया भाव्यम् । तथा च पुष्णाती- त्यादि न सिध्यति । उच्यते । अनभिधानान्नैतत् । एवञ्च प्रयोजनाभावान्नेत्त्वम् । कथमटतीत्यादि, अनेन तु टकारलोपात् । प्रयोजन तु टित्त्वात् ङीप् , यथा 'नासिका- स्तनयो धेटो' (३-२-२९) इत्यत्रोक्तम् -स्तनन्धयीति धेटष्टित्त्वात् डीप् । एव- मादीनामकार इत्सज्ञापरित्राणार्थो, नोच्चारणार्थ । यथा 'इदमस्थमु' (६-३-२४) इत्यत्रोकारः। कथं भवतीति, वकारस्येत्त्वपसनात् । उच्यते । प्रयोजनाभावा- नेत्त्वम् । न च 'वान्तो यि प्रत्यये' (६ १-७९) इति विशेषण प्रयोजनम् , १ अन्यया समाधत्ते-यद्यपीत्यादि अपेक्षत इति स्वसन्नियोगिडीष्ट्रारेणेति शेष इन्द्रादिषट्कमातुलाचार्येषु डीप् ‘पुयोगाद्' (४-१-४८) इति हि सिद्ध २ स्त्रियां विधा- नादित्यादि यद्यानुक् पुयोगे व्यवास्यत, तदा तत्कृतोऽय विशेषोऽभविष्यदित्यर्थ ३ तदिति उदात्तत्वम् ·प्रथमाध्याये तृतीयः पाद । ११ अन्यथा गव्यति नाव्यतीत्यत्र यान्तादेशोऽपि स्यात् । 'वान्तो यी'त्यत्र 'अयान्तो यी ति कर्तव्य स्यात् ॥ न विभक्तौ तुस्माः । ४। कथं क, यजेयेति । 'किमोऽत्' (६-३-१२) 'इटोऽत्' (३-४-१०६) इत्यत्र स्थानिवद्भावादनेनेत्त्वनिषेधात् । उच्यते । 'अनित्यत्वादस्य विधे' इति वृत्ति.। 'इटोऽदित्यत्रोक्तम् – नायमादेशावयवस्तकार । किन्तर्हि मुखसुखार्थ उच्चार्यते । एवञ्च 'अनित्यत्वादस्य विधे.' इत्यत्रायमर्थों वेदितव्य 'कि- मोऽदि'त्यत्रेत्त्वनिषेधस्यानित्यत्वात्, 'इटोऽत्' इत्यत्रास्य विधेरकारस्य विधानाद् इति केचित् ॥ यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् । १० । कथं भवतीति । अत्रायादेश कस्मान्न भवति, यथासङ्ख्याभावात् । तद्धि दिशेरुच्चारणार्थत्वाच्छुतानुमितन्यायाच्च श्रुतयोरुद्देशानुदेशिनोर्युक्त यथा 'तूदीस- लातुर (४-३-९४) इत्यादौ । उच्यते । श्रुतन्यायफलस्यान्तरङ्गस्यानित्यत्वादिशे प्रतिपादनवृत्तित्वाच्च सामान्येन यथासङ्खयम् । 'परस्मैपदानाम्' (३-४-८२) इत्यादौ यथासङ्ख्यार्थ स्वरितत्वसामर्थ्याद्वा । तथा च रक्षितः . 'स्वरितत्वसा- मर्थ्यात् क्वचिदर्थत क्वचिच्छब्दात् सामान्यमाश्रीयते' इति । एव च परस्मैपदादि- १ अन्यथेत्यादि अमति वान्तग्रहणे पूर्वसूत्रानुवृत्तौ 'क्षय्यजय्यौ शक्याथै' (६-१-८१) इत्येकारस्यायादेशनिपातनारम्भेणातालव्यस्यैवैच स्थानित्वपर्यालोचनादोकारौकारयो स्थानेऽय वायावा चतुर्णामादेशानामविशेषेण विवानप्रसङ्ग वान्तग्रहणेन पुनरयायोावर्तनाददोष इति भाव प्रयोजन प्रत्याचष्टे ----वान्तो यीत्यत्रेत्यादि 'अयान्तो यि प्रत्यये' इति करणेऽकार- स्याधिक्य तु न शङ्कय, सहितया पाठे पूर्वरूपात् २ अनित्यत्वञ्च प्रतिषेवविवे 'इदमस्थमु' इत्युकारेण ज्ञाप्यते , नित्यत्वे ह्यनेनैव मकारो विभक्तिस्थ इत्सज्ञासकाशात् त्रातु शक्य इति किमुकारेण ३ वृत्तिरिति काशिकाया हि किमोऽत् इटोऽत् इत्यत्र प्रतिषेवो न भवति' इत्युक्त्वोक्तमिदम् ४ तथा च केवल एवाकारो विवीयते, न तु किमोऽदित्यत्रेव तकारानुब- न्धवानिति तित्स्वराभाव इति वृत्त्याशय ५ केचिदिाते अस्वरससूचनम् इटोऽदित्येतद्विषये 'इत्त्व न' इत्यश्रुतसाध्यकल्पने क्लेशात् ६ न्यायश्च 'श्रुतानुमितयो श्रुतसम्बन्यो बलीयान्' इति ७ श्रुतन्यायस्य प्रतियोग्यभावादाह -श्रुतन्यायफलस्येति फल तु श्रुतसम्बन्धो- ऽश्रुतसम्बन्धेनानुमानद्वारकेण सप्रतियोगीति भवति ततोऽन्तरङ्ग ८ समत्वेनेत्यर्य यथासङ्खथसूत्रेऽपि स्वरितेनेत्यस्य सम्बन्ध मन्यते Hom- ·, , १२ दुर्घटवृत्ती संज्ञानुमितस्य तिप्तमादेर्यथासङ्ख्य णलादि । एकत्वाद्यभिधानादान्तरतम्याच 'लुट' (२-४-८५) इत्यत्र डादि । सज्ञानुमितयो क्तक्तवत्वो 'डसिडसोश्च' (६-१- ११०) इत्यत्रैड एकारौकारयोश्चास्वरितत्वान्न यथासङ्ख्यम् । अथवा आन्तरतम्या- दयादयो भविप्यन्ति । तथा हि - एकारादीना सन्ध्यक्षरत्वादकारेकारात्मक एकार अकारोकारात्मक ओकार , अकारैकारात्मक ऐकार', अकारौकारात्मक औकारः । एव च संवृताकारवत एकारस्य ओकारस्य चायवौ विवृताकारवत ऐकारस्य औका- रस्य चायावौ भविप्यत । तदुक्त - 'सवृताकारस्य सवृताकारो विवृतावर्णस्य विवृ- तावर्ण' इति । ननु कथमेतद् यतो वर्गेषु ये वर्णैकढेशास्तेषु तत्कार्य न भवती- त्युच्यते । सन्ध्यक्षरवर्ज हि तत् , सन्ध्यक्षरेपु प्रयत्नभेद एव । तथा 'ऐऔजि'- त्यत्र भर्तृहरि - ‘सन्ध्यक्षरेपु विरामोपादानाभ्या (लक्ष्य प्रयत्ना वा 2) लक्ष्यौ प्रयत्नौ द्वौ' इति । अत एव ए ऐ कण्ठतालव्यौ' 'ओ औ कण्ठोष्ठयौ' इति काल- विच्छेदाभावेऽपि पृथक्प्रयत्नत्वात् 'हे गौ' इत्यत्र न सम्बुद्धिलोप ॥ अनुदात्तङित आत्मनेपदम् । १२ । कथम्- 'कर्णपुच्छ मया त्यक्त भग्नो दन्तस्तथैव च । १ एवमपि प्रथमपुरुपसचिन पड् , डादयस्तु त्रय इति वैषम्यात् 'लुट प्रथमस्य' इत्यत्र सङ्ख्यातानुदेशो न प्राप्नोतीत्याशयेनाह – एकत्वादीति सङ्ख्यातानुदेशाभावेऽग्येकार्थयोस्ति- तयोरेकार्थो डा, यथयोस्तमातामोद्यों रौशब्द , व्यर्थयोझियोख्यों रसित्येवमर्थकृतान्तर्यात् प्रयोगदर्शनेन शक्यावमायाव्यवस्था भविष्यतीत्यर्थ एतच्च टारौरसश्च डागैरसश्च डारौरस इत्ये- कशेपानाश्रयणे द्रष्टव्यम २ रदाभ्याम् (८-२-४२) इत्यत्रेति शेष ३ सवृतत्वच प्रायो- गिक बाद्धव्यम् ४ प्रकृतभाष्य इति शेष ५ प्रयत्नशेद एवेति उपलभ्यत इति शेष तथा च तनिष्पाद्यौ सन्न्यक्षरभागौ वर्णग्रहणेन मुग्रहाविति न्याय्य तयोर्वर्णकार्यमिति ६ पूर्वभागविषयस्य प्रयत्नस्य विरामादुत्तरभागविषस्यारम्भाचेत्यर्थ ७ अत एव अवयवप्रयत्नभेदादेव ८ पृथक्प्रयत्नत्वादिति अवयविन ओकारस्याशत सवृतत्वादौका- रस्य तु सर्वथा विवृतत्वादिति भाव अथैव विभाव्यते-अकारस्य सवृतत्व नाम प्रयोगभावि तद्वा- ढमान्तरतम्ये व्यवस्थापकमस्तु सवर्णसज्ञाया तु प्राक्रियिकस्य विवृतत्वस्यैव तादाद्यवस्थापकत्व युक्तम् अत एव 'अग्ने एति' इत्यादौ एकारावयवस्याकारस्य तुल्यप्रयत्नतया मावात् अगह- णेन ग्रहणाद् ‘एड पदान्तात् ' (६-१-१०९) इति पूर्वरूप स्यादिति तत्परिहाराय (सन् यक्षरेषु) यदत्रावर्ण, विवृततर तदन्यस्मादवर्णाद्' इत्यभ्युपगतम् ऐऔन्सूत्रे भाष्ये , अन्यथा हि ‘यदत्रा- वर्ण, तत् सवृतम्' इति प्रयत्नभेद एवावक्ष्यत. इति, 'तदा स्वराणामूष्मणा चैव विवृत करण स्मृतम् । ताभ्यामेओ विवृततरौ ताभ्यामैऔ विवृततमौ ॥' इति शिक्षानुसारेण प्रयत्नभेदमा- श्रित्य एदैतोरोदौतोश्च मिथ सावर्ण्य काम वार्यताम् . भाव ·प्रथमाध्याये तृतीय पादः । pma एष काल समुत्पन्नो य पलाति स जीवति । इति । पलायत इति स्यात् । उच्यते । पल गतौ' इत्यम्य लेटि आडागमे रूपम् । छान्दसा अपि भाषाया कचित् प्रयुज्यन्ते । अध्वर्युगब्देन क्याच्छन्दसि (३-२- १७०) इत्युप्रत्ययान्तेन ज्ञापितम् । अथवा 'अय गतौ' इत्यस्मादात्मनेपदानित्य- त्वात् तिपि दिवादौ 'ध्या चिन्तायामिति कर्तव्ये भूवासै ध्यै चिन्तायामिति ज्ञापकात् गणकार्यानित्यत्वाच्छपोऽभावे रूप 'लोपो व्योवलि' (६-१-६६) इति यलोपे पलातीति । कथमुच्चुकुटिपतीति । कुटादित्वेन सनो डित्त्वान् तड्प्रसनात् । उच्यते । उपदेशाधिकारादिति गाकुटादौ न्यास । कथं तर्हि बोभूयते " 'त- पसः परस्मैपद च' इति ज्ञापकात् सनाद्यन्तानामप्युपदेशोऽस्ति' इति ज्ञापकस- मुच्चयः । स चायुक्त 'भावकर्मणो' (१-३-१३) इत्यात्मनेपदनिवृत्त्यर्थत्वात् । ततश्च 'पुच्छभाण्डचीवराण्णिड्' (३-१-२०) इति ज्ञापकम् । कथं 'शिञ्जद्बल- यसुभगै' इति मेघ । उच्यते । चक्षिडो युजर्थमात्मनेपदार्थ चेकारानुबन्धे क- तव्ये व्यनुबन्धत्व ज्ञापयति अनुदात्तडित आत्मनेपदमनित्यमिति । एव च 'काशे स्यन्द कुशे स्यन्द स्यन्द त्व शत्रुमस्तके । अस्माक तु तथा स्यन्द यथा स्यन्दमि (षेणव) ॥' 'नीच समृद्धमपि सेवति नीच एव दूरेण त परिहरन्ति पुनर्महान्त 'अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जन' 'लभन्ति पुनरुत्थानम्' तवोपशायिका यावद्राक्ष- स्यश्चेतयन्ति न' 'त्राहि मामुरुदु खितम्' । 'त्राहि मा हि तथागतम्' । त्राहीत्यत्रेद- मपि वाच्यम् । त्रायत इति त्रा । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत' (३-२-७५) इति विचि आचारे विपि धातुत्वे लोटि रूपम् । मा त्राहि त्रातेवाचरेत्यर्थ । तथा 'मण्डपे शयामि किमत पर'मिति, ‘गणकार्यमनित्यम्' इति ‘गणकार्यानित्यत्वाच्छपोऽलुग्' भवेत् । 'आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहन्वीक्षणानाम् इति मयूर । उच्यते-धा १. 'अवयुक्रतु' (२-४-४) इति सूत्रे, 'अन्नयुशाखा' इति भान्ये च प्रयुक्तेनेति शेष , २ तेन 'मदनपारेपन्यिप्रणयिनी'त्यादय प्रयोगा ३. युजर्थमिति न च ल्युनैव विच- क्षणसिद्धि , तस्मिन् मन्योदात्तत्व, युचि त्वन्तोदात्तत्वमिति व्यतिरेकात् ४ इकारानुबन्धे इति. अनुदात्ते इति शेष ५ अनुदात्तेत्यादि अनुदात्तेत्त्वलक्षण डित्त्वलक्षण चात्मनेपद- मनित्यमित्यर्थ . ६. यथा त्राहीति प्रयोगो डिलक्षणस्यानित्यत्वे न फलमन्यथासिद्धत्वाद् , एव शयामीति प्रयोगोऽपि न फलमनेकसस्कारविकलतयापशब्दत्वादित्यभिप्राय मनसिकृत्य तामेवा- नेकसस्कारविकलता समर्थनच्छलाद् दर्शयति-तथेत्यादि तथा , ·४ दुर्घटवृत्तौ धारण इत्यम्य धातो यं प्रयोग , किन्तु 'दध धारणे' इत्यस्याशिष्यार्धधातुकत्वे । आदधातीत्यादधः । ततश्वाचारविबन्तादाशिषि लिड्यकारलोपे यासुटि रूपम् । तथा 'सर्वमापोमयञ्जगद्' इति चन्द्रिकाया 'सर्व जगदापोऽमयन्निति विलोक्य' इति व्याचक्षाणा 'अय वय पय मय तय णय गतौ' इत्यस्माल्लाडि रूपमाहु । अत्र नकारस्य श्चुत्वेन अकारः । अन्ये त्वपच्छब्द सकारान्तमाहु यस्याय वैदिकप्र- योग - 'आपोभिर्जिन कृत्वा' इति । तथा च कोश.- ('कमल सलिल भुव- नमुदकं धावकनीरकबन्ध । धवनवारिजीवना सुजले ब्रुवते कतमेऽपि नपुसक- माप.2 )' इति । व्याख्यानान्तर बहुत्वान्नोक्तम् । तथा- 'प्रत्यूषकाले जगदग- नाना मुखेषु काम प्रतिजृम्भति' इति । ‘माता शत्रु पिता वैरी येन बाल्ये न पा- ठित । न शोमति सभामव्ये हसमध्ये बको यथा ॥' 'अरि मित्रमुदासीन मध्यस्थ स्थविर गुरुम् । यो न बुध्यति मूढात्मा सर्वथासौ विनश्यति ॥ इति । तथा 'परिप्वजति पाञ्चाली मध्यम पाण्डुनन्दनम्' इत्यादि । ‘स सहेन्न कथ(नं2) तुषारम्' इत्याधृषीयस्य सहे. । तथा 'ग्रसति तव मुखेन्दु चन्द्रबिम्ब विहाय ।' 'पिण्ड पँसतीति पिण्डग्र' इति 'अत्वसन्तस्य' (६-४-१४) इत्यत्र वृत्तौ । 'पँसु ग्रहणे' इत्याधृषीयस्य रूपमिति रक्षितः ॥ कर्तरि कर्मव्यतीहारे । १४ । कथं 'सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम्' इति रघु । उच्यते । 'प्रतिषेधे हसादीनामुपसख्यानम्' इति रक्षितः । अत्रादिशब्द प्रकारे सादृश्ये (च)। तध्यप्राप्तात्मनेपदाभावत्वेन न तु शब्दक्रियत्वेन । एव च यदुक्त भागवृत्तिकृता- 'प्रकारस्तु शब्दक्रियत्वाद्' इति, तन्न । विनिमयशब्देन कर्मव्यतीहारस्योक्तत्वा- दिति तु न वाच्यम् , 'इतरेतरान्योन्योपपदाच्च' इति वेचनात् । अपशब्द एवा- यमित्यनुन्यास । “तत सम्प्रहरिप्यन्तौ दृष्ट्वा कर्णधनञ्जयौ' इति कर्मव्यतीहारो न विवक्षित , कि तर्हि युध्यमानाविति" इति कैयट. ॥ - , १ नायमिति अपेक्षिताया आशिष सार्ववातुकलिडानबममादिति भाव २. अ- स्यति आत्मनेपद तु नानित्यत्यत्वात् ३ आद्धातीत्याड सामासिकसम्बन्धमात्राभि- प्राय, 'ददातिदधात्योर्विभाषा' (३-१-१३९) इत्यनुपसर्गादेव शविवानात् . ४ विलोक्येति पद श्लोकस्यम् . ५. सहिश्चुरादौ मृग्य . ६. आत्मनेपदपाठ एव तु पदमजर्योपलब्ध इति प्रतिभाति. ७ ग्रसिराधृषीयेषु मृग्य ८ 'न गतिहिसार्येभ्य' (१-३-१५) इति प्रतिषेधे. ततश्च इतरेतरान्योन्यपरस्परातिरिक्तशब्देन कर्मव्यतीहारस्योक्तत्वेऽपि विविप्रवृत्तेरावश्य- कत्वादित्यर्थ.

·प्रथमाध्याये तृतीय पादः । १५ नेविशः। १७ । कथं 'अङ्के निविशती भयाद्' इति रघु । नेरुपसर्गस्य ग्रहणमम्बूनि विशन्तीति व्यावृत्त्यर्थम् । इह तु उपसर्गप्रतिरूपको निपात । पदसस्काराश्रय- णाद्वा ॥ आङो दोऽनास्यविहरणे । २० । कथं 'कि वा दत्से विहग पतनम्' । उच्यते । कञभिप्राये भविष्यति । एवञ्च 'प्रजासु वृत्ति यमयुक्त वेदितुम्' ' इति भारवि । 'युजेरयज्ञपात्रेषु (१-३-६४) इति स्वराद्यन्तोपसृष्टादिति वक्तव्यम्' इत्युभयनियमात् केवलात् त- डोऽभावात् ॥ क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च । २१ । कथं 'सल्लक्या यष्टिभागम्वनवनसहित क्रीडते नागराज' इति शुद्धसु- बन्ते । उच्यते । अपशब्द एवायम् । क्रीडित इति पाठो वा । वार्तिकसमुच्चया- र्थचकाराद्वा ॥ शप उपालम्भन इति वक्तव्यम् । कथं 'सख्य शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि' । उच्यते । चकारसगृ- हीतस्यास्य 'नपुसकमनपुसकेन' (१-२-६९) इत्यतोऽन्यतरस्याग्रहणानुवृत्तेर्व्यव- स्थितविभाषात्वेनानित्यत्वाद्वा । वाचा शरीरस्य म्पर्शनायोगाद्वा । भागवृत्तौ (तूपल म्भनप्रकारमुक्तम् १) तूपालम्भन प्रकाशनमुक्तम् । एवञ्च पूर्वक एव सिद्धान्त ॥ आशिषि नाथः। कथं 'नाथसे किमु पति न भूभृताम्' इति भारवि । उच्यते । 'आशि- १ उपसर्गग्रहणमर्थवद्ब्रह्णन्यायलभ्य, न तु वाचनिकमित्यरुचेराह -पदसंस्काराश्र- यणाद्वेति. यदि निपातोऽप्यनर्थक , तदा पूर्वकमपि समाधान सावु २ कर्मिति. 'स्वरित- जित (१-३-७२) इत्यनेनेति शेष . प्रकृतसूत्र ह्युपसृष्टादकत्रभिप्नायेऽपि विभ्यर्थम् विरिति, उपपद्यत इति शेष ४. वार्तिकेति चकार 'समोऽकूजने' इत्याद्यनुक्त समुच्चि- न्वन्ननुपसृष्टमपि समुच्चेष्यति आङ् च कयश्चित् स्वरितत्वादनुवतिष्यते इति भाव ५ वाचे- त्यादि 'वाचा शरीरस्पर्शनमुपालम्भनम्' इति हि काशिका ६ एवञ्चेति उपलम्भन इति पाठस्यैव प्रामाणिकतया प्रकाशनस्य तदर्थत्वात् सखी प्रति स्मरणाभावप्रकाशनस्येह स्फुटत्वात् तडो दुर्वारत्वे सतीत्यर्थ ·दुर्घटवृत्तौ प्येव नाथ इति नियमार्थ नेद, कि तर्हि, अनुदात्तेत्त्वलक्षणात्मनेपदानित्यत्वान्नित्या- त्मनेपदार्थम् । तेनाशीविषयादन्यत्र विकल्प ज्ञापयति' इति कश्चित् । नाधस इति वा पाठ कर्त्तव्य । एव 'नाथ ! त्वामनुनाथे विजहिहि सरम्भम्' इत्यपि । अथ वा सगरसरम्भ त्यजेति त्वामाशस इत्यर्थ ॥ हरतेर्गतिताच्छील्य इति वक्तव्यम् । कथं 'जलविमनुहरते सर' । उच्यते । 'गतताच्छील्ये' इति तु भाग- वृत्ति । 'गतविधप्रकारास्तुल्यार्था' इति भर्तृहरि । तेन सादृश्यशीलने तड् । वृत्तिकारमतेन तु कत्रभिप्राये भविष्यति ॥ उदोऽनूर्ध्वकर्मणि । २४॥ कथम् ‘उत्तिष्ठते वासुकिनापि दष्ट' इति प्राणेश्वर. । उच्यते । नात्रो- र्ध्वगमन, किन्तर्हि, बोधनमर्थ ॥ आङो यमहनः।२८। कथम् 'आजन्ने विषमविलोचनस्य वक्ष' इति भारवि., अकर्मकादित्यनु- वृत्तेः । उच्यते । वक्षसेत्यध्याहार्यम् । अयमर्थ. --~-विषमविलोचनस्य वक्षसा स्व वक्ष आजन्ने । बाणनद्या प्रतिमुख यथा म्यात् तथा भुजाभ्यामुपेत्य । अथवा विषमविलोचनस्य भुजाभ्या स्व वक्ष आजघ्ने । अथवा विषमविलोचनस्यति सा- मीप्ये षष्ठी । स्व वक्ष आजन्ने आम्फोटितवान् । यद्वा प्रतिमुखमिति विभक्त्य- र्थेऽव्ययीभाव । विषमविलोचनस्य वक्ष एत्य आजघ्ने । प्रकृतत्वाद्वक्ष एव । एवं चाडो यमहन इति तड् । पूर्वव्याख्यायामकर्मकाचेत्यनेनात्मनेपदमिति भागवृत्तिः ॥ समो गम्यच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः। २९ । कथं तच्चैक्य समगच्छते'ति तड् अकर्मकादित्यनुवृत्ते. । उच्यते । ऐ- क्यमिति चातुर्वर्णादित्वात् स्वार्थे प्यञ् । ततश्च एक समगच्छत समपद्यतेत्यर्थः । आगमत्वात्तिड्व्यत्यय. । नेय स्मृतिर्भगवद्व्यासप्रभृतीनधिकृत्य कृता । ते हि १, कश्चिदिदि नामानिदेशैकवचनाभ्यामत्यन्तानुपादेयतामुक्तार्थस्य द्योतयति, यतो- ऽनित्यत्व नाम विवेरनिष्टे विषये प्रवृत्त्यनुन्मुखत्व, न पुनरिटेऽपीति 'सर्पिषो नाथते' इत्यादावा- त्मनेपदाप्रवृत्तिशडाया एव नावकाश २. वृत्तिकारेति यया तु हरदत्तो व्याचष्टे - 'गति प्रकार' इति, तथा गतपाठसमानफलो गतिपाठ इति न भागवृत्तिमताद वृत्तिकारमत भिद्यते. ३ आगमत्वादिति आर्षत्वादित्यर्थ ४ स्मृतिरिति. व्याकरणरूपा ·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। - भगवन्तो वाग्विषये स्वतन्त्राः' इत्यनुन्यासः । कथं 'न सम्पपृच्छे गमनाय सत्वरा सखीजनं सन्ददृशे तथापरा' इति घोप , तथा 'रक्षासीति पुरपि संशृणुमहे' इति मुरारिः, अकर्मकादित्यनुवृत्तेः । उच्यते । कर्मव्यतीहारे तडत्र । (अन्योन्यप्रश्नस' न्दर्शन संश्रवणपूर्वकमुच्यते ।) 'सखीजनादिति वा पाठः, ल्यब्लोपे पञ्चमी, सखी जनं प्राप्येत्यर्थः॥ सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः। ३६ । कथं 'विनिन्युरेन गुरवो गुरुप्रियम्' इति रघु । उच्यते । आचार्यकरण स्याविवक्षितत्वात् । 'तदाद्याचिख्यासायाम् ' (२-४-२१) इति च सना जापित- विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्ते प्रधान कारण, न वस्तुत सत्ता ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि । ३७ ॥ कथं 'विगणय्य नयन्ति पौरुष विजितक्रोधतया मनीषिण' इति भारविः । वैरित्यनुवर्तते । तेन न तडिति रक्षित । (एवं च क्षपनयमनीनमानम् ) ॥ आङ उद्गमने । ४०॥ उद्गमने प्रधाने गुणभूते च तड् , ज्योतिरुद्मनस्य 'आक्रामति धूमो हर्म्य- तलम्' इति भाष्ये प्रत्युदाहरणात् । अत्र झुगमनपूर्विकाया व्याप्तौ क्रमि । उद्ग- मनमात्रे 'आक्रमत आदित्य ' । उद्गमनपूर्विकाया व्याप्ती 'दिवमाक्रममाणेव केतु- तारा भयप्रदे'ति महिः । यद्येवं कथं 'नभः समाजामति नष्टवर्त्मना स्थित्वैकच- क्रेण रथेन भास्करः' इति । उच्यते । अपशब्द एवायमिति भागवृति । श्रीसर्व- रक्षितस्त्वाह-"व्याप्तिमात्रवचनोऽत्र क्रमिः । उद्गमस्तु गम्यमानोऽपि न विवक्षितः। विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्ते. प्रधान कारण न वरतुतरसत्ता । तदाद्याचिख्यासाया- मित्यत्र सन्प्रयोगेण ज्ञापितम्" ॥ . १ मुरारिप्रयोगे इति कययङ्ग्य इत्यन्याहारमाहुरपरे २ 'अन्योन्यप्रश्नदर्शनश्रव. णानि सम्पूर्वकैरुच्यन्ते' इति पाठ स्यात् ३ शापितमिति 'तदाद्याख्याने' इति वा, 'तदादी' इति वा करणेऽपि तदा दत्वाभावे कार्य न भविष्यतीत्यतिरिच्यमानम् आचिख्यासा. प्रहण यत्र तदादित्व वस्तुतोऽस्ति न च प्रयोक्राख्यातुमिष्यते, तत्र मा भूदित्येतदर्थम् तेन बस्तुसतोऽप्यर्थस्य विवक्षाया सत्या कार्यप्रवृत्ति विवक्षायामिति सामान्यतोऽनुमीयते इत्यर्थ.. ४, बशन्दकर्मण.' (१.३.१४) इत्यत इति शेष .

·दुर्घटवृतौ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् । १२ कथं ते तां हन्तु प्रचक्रमु 'रिति चण्डी । उच्यते । 'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते, पश्चादुपसर्गेण ॥ अनुपसर्गाहा । ४३ । कथं वारिपूर्णा मही कृत्वा पश्चात् रामले गुरुः' । तथा अर्धरात्रे कलाहीने यदा सङ्क्रमते रवि.' । उच्यते । उपन्यतिरूपकत्वाद् ‘अनुपसर्गाद्वा' इति तड् । यच्च 'क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च' (१-३-२१) इत्यत्रोक्त ---- 'समा साह- चर्याद वादय उपसर्गा गृह्य ते' इति, तत् कर्मप्रवचनीयव्यावृत्तिपर समोऽकर्मप्रव- चनीयलात् । उपसर्गप्रनिरूपकम्तु परिणा साहचर्यात् । 'अकर्मकाच' (१-३- ३५) इति चकारानुवृत्तेर(प्रत्या)पादावुपसर्गान्तरे तड् । (सङ्गमत इति वा पाठे सिद्धासिद्धौ गुरुरित्यय)॥ अकर्मकाच्च । ४५॥ कथं 'सम्भविप्याव एकस्याम भजानासि मातरि' इति भट्टिः, “अभिजा- नासि देवदत्त! कश्मीरेषु वत्स्यावः' इति जानातेरकर्मकत्वादनेन तड्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् , ज्ञानोपसर्जनवृत्त्या जानातेरैज्ञानार्थत्वात् , त य भाप्यकारवचनाद्वा 'अभिजानामीति' इत्युक्तवान् भागवृत्ति. । 'वाक्यार्थस्य कर्मणो विवक्षितत्वाद्' इति रक्षित. । ऎवं च 'जाने कोपपराड्मुखी प्रियतमा स्वमेऽपि दृष्टा मया' इत्यत्र तड् न स्यात् । 'अनुपसर्गाद् ज्ञः' (१-३-७६) इति क-भिप्राये तड् ॥ उपाद्यमः स्वकरणे । ५६। कथम् 'उपायत्त महास्त्राणि' तथा 'उपायसत नासवं 'शस्त्राण्युपायसत जि- त्वरागि' 'नोपायध्व भय सीताम्' इति भट्टि । स्वकरण पाणिग्रहणमिति व्याख्या- नात् । उच्यते । 'क(तरी)र्तृस्थ इत्यनुवृत्ते स्वकरणमात्यन्तिकस्वीकारः' इति रक्षित(.:) भागवृत्ति ?)ती । 'उपाड्पूर्वोऽत्र यमिरि'ति जयमङ्गला । ततश्च 'समुदाड्भ्यो यमोऽग्रन्थे' (१-३-७५) इति तडित्यन्यः ॥ १. 'अन्वादिरुपसर्गो गृह्यते' इति पाटो दृश्यते काशिकायाम् २ स हि ज्ञानार्थ, ज्ञान य. प्राधान्येनाभिधत्ते. ३ लक्षणया भागवृत्तिकार इत्यर्थ ४ पवधेति वाक्यार्थ- कर्मताया च.

·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । म्रियतेलुंलिङोश्च । ६१ । कथं 'मने पतङ्गवद्वीरैरिति भट्टिः । उच्यते । 'क(तरी)तथ इत्यनु- वृत्तेः कर्तरीति नियमाद्भावे तडि'ति रक्षित प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु । ६४ । कथं 'प्रजासु वृत्ति यमयुत वेदितु'मिति भारवि. । उपसर्गयोगाभावात् । पच्यते । कभिप्राये ॥ भुजोऽनवने । ६६ । कथं 'दिव मरुत्वानिव भोक्ष्यते महीम्' । तथा 'बुभुजे पृथिवीपाल' पृ- थिवीमेव केवलाम्' इति रघुः । तथा 'बुभुजाते चिर महीम्' इति कामन्दकीय । पालने 'अनवने' इति प्रतिषेधात् । उच्यते । “भुजो भक्षे' इति कर्तव्ये अनव- ग्रहणादुपभोगवृत्तावपि तड्" इति रक्षित । पुरुषोत्तमदेवश्च --- 'उपभोगोऽत्र गौणार्थ. । आत्मसात्करणं वा अनवनम्' । एवं च 'वृद्धो जनो दु.खशतानि भुत' इत्यपि । चान्द्रास्तु भुजो भक्ष इत्येवमाहु. । तेषा चिन्त्यम् ।। अनुपसर्गाज्ज्ञः । ७६ । कथम् 'इत्थ नृप. पूर्वमवालुलोचे ततोऽनुजज्ञे गमन सुतरय' इति भट्टिः । उच्यते । नृपेणेति विपरिणामेन कर्मण्यात्मनेपदमिति जयमङ्गला ॥ शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् । ७८ । कथम् 'इदं गुरुभ्य पूर्वेभ्यो नमोवाक प्रशास्महे' इति भवभूतिः । शासेः परस्मैपदित्वात् । उच्यते । 'आड शासु इच्छायामि'त्यस्य शास आड. प्रयोग प्रायेणेति लक्ष्यते । कथं स विष्ठाया कृमिभूत्वा पितृभिः सह पच्यते' । उच्यते। कर्मकर्तरि तङ् । कथं 'दासत्व गच्छते नार्या वृद्धस्तु पुरुषोत्तम ' । तथा 'ना- लान कारणां ससे' । इति रघु कर्मव्यतीहारे 'न गतिहिसार्थेभ्य ' (१-३-१५) 1 'आहो द' (१-३-२०) इत्यत्र तु प्रसङ्गादेतदुक्तम् २ गौणार्थ इति सच पदेन तन्तेन प्रतीयते, यथा गौरिति सुबन्तेन बाहीक त त्वदने मुख्या पूर्वमेव जान इति भावः, उपपत्तिवैचित्र्यमात्रमेतत् , भुजेरेव झुपभोगो मुख्याशे भवति उपसर्गस्य द्योत- कत्वात् . आत्मसात्करणमिति. रक्षणीय निक्षेपादिक्मात्मसात्कुर्वन् हि तस्यारक्षक उच्यते ३ महीशब्दस्य महीजन्यभोज्यलक्षणयाप्युपपद्यते पूर्व प्रयोगः, न त्वयमिति विशेषः.

·, दुर्घटवृत्ती इति निषेधात् । उच्यते । नालानैरिति पाठः कर्त्तव्यः । कर्मकर्तरि चायं तडिति टीका । गच्छत इति चिन्त्यमिदम् । कथं 'मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोक स गच्छति' इति, कर्मणि तडि पापैरिति स्यात् । उच्यते । कर्मवद्भावे कर्तरि यगा- मनेपदम् । अन्तर्भावितण्यर्थो वा मुचि । पापेभ्यो मुच्यते त्याज्यत इत्यर्थः । कथं 'रजसा शुध्यते नारी' इति तड् । उच्यते । शुद्धशब्दात् 'तत्करोति' इति णिच् ; कर्मणि तड् । कथं 'कदाचित् कुप्यते माता नोदरस्था हरीतकी' इति । उच्यते । कर्तरि किबन्तात् क्यड् । कथं 'प्रियामुख किम्पुरुषश्चुचुम्बे' इति कुमार । उच्यते । कर्मव्यतीहारे । 'अन्योन्यचुम्बनमिति कर्मव्यतीहार' इत्य- नुन्यासः । कथम् 'अन्वेषमाण मुहु' इति कादम्बरी । तथा 'प्रेषे तत्क्षणमास्या- नाम्' इति चाणक्यः । तथा अध्येषामह इति विध्यादिसूत्र वृत्तिः । उच्यते । एतच्च ईष गतावित्यत्य रूपम् । कथं 'नन्दते च कुल पुसां', तथा 'तत स द- दृशे च तौ' (मधुकैटभौ), तथा 'तच्छृणुष्व मयाख्यात यथावत् कथयामि ते' उच्यते । आगमत्वादित्युक्तमेव । कर्मकर्तरि वा रूपाणि । कथं 'स्वराज्यं प्रा- प्स्यते भवान्' इति । उच्यते । आगमत्वादिति । कथं 'वलमानो(वैलिनो) नील' 'ज्वलमानोऽनल' । ताच्छील्ये चानश् । कथं 'प्रसज्यते भूः' 'पञ्ज- गतौ' इत्यस्य परस्मैपदित्वात् । उच्यते । ‘प्रसज्यत इति भाष्यकारवचनाद्' इति धातुप्रदीपः ॥ बुधयुधनशजने द्रुस्रुभ्यो णेः । ८६ । कथं 'पातालहसा. पटुभिर्निनादै प्रबोधयन्ते नृप! नागकन्याः' इति, अ- नेन परस्मैपदित्वात् । 'णेरणो' (१-३ ६७) इत्यादिना तड् । अयमर्थ - नाग- कन्यका हंसान् प्रबोधयन्ति हंसास्ता प्रबोधयन्ते । एव 'करेणुरारोहयते निषा- दिन मिति माघः । ‘स सन्तत दर्शयते गतस्मयः' इति भारवि ॥ निगरणचलनार्थेभ्यश्च । ८७ । - - अध्येपामह इति हरदत्तस्तु 'अभ्येष्यामहे' इत्येव पाठमुपलभ्य दूषयन् 'अधी- च्छाम' इति पाठ स्थापितवान २ 'ईष गतिहिमादर्शनेषु' इति स्वादिपठितस्यात्मनेपदिन इत्यर्थ ३ कर्मकर्तरीति एवमपि यगभावाय 'आतिदेशिक कार्यमनित्यम्' इत्याश्रयणीय- मिति नाय हृद्य परिहार ४ लोलमान इति पाठ स्यात् ५ 'लोलमानादयश्चानशि' इति काव्यालङ्कारे वामन ६ 'पज सङ्गे' इति धातुपाठे दृश्यते ·प्रथमाध्याये चतुर्थ पादः । २१ । कथं 'शिरः कम्पयते युवा' । अनेन परस्मैपदित्वात् । उच्यते । चिन्त्य- मिति भागवृत्तिः । 'शिरः कम्प्ययते' इति वा पाठ कर्तव्य. । शिर.कम्पी अयते गच्छतीत्यर्थः । अय गतावित्यस्य रूपम् ॥ इति शरवणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः आ कडारादेका संज्ञा । १॥ यूस्खयाख्यौ नदी । ३ । कथम् अतिलक्ष्म्यै ब्राह्मणाय । उच्यते । अवयवाश्रितनदीत्वात् सिद्धि- रिति रक्षितः । कथं तर्हि नित्य सुमतये प्रियविप्राय । उच्यते । “हा वयोरियड्डु- वस्थानयोश्च 'डिति हम्वश्च' (१-४-६) इति स्त्रीवचन एव पाक्षिकी नदीसज्ञे- प्यते । न चावयवाश्रयति स्मृति " इति भाषावृत्तिः । (एव मयुश्रयशारीति रत्न- श्रीप्रयोगः)। कालदृष्टोऽयमपशब्दोऽवयवाश्रयनदीत्वाभावादिति ॥ नेयडुवझ्थानावस्त्री । ४। कथं 'हा पित वासि हे सुभ्र' इति भट्टि । 'विमानना सुभ्रु ! कुत पि- तुर्गुहे' इति कुमार । अनेन नदीत्वप्रतिषेधास्वाभावात् । उच्यते । 'अप्राणि- जातेश्चारज्ज्वादीनाम्' इत्यूडि समासे उपसर्जनहूस्वत्वे कृते 'ऊडुत' (४-१- १६) इत्यूकि तस्य समुदायभक्तत्वादत्र नोवड्थानत्वमिति सम्वुद्धिहस्व इति भट्टिटीका । 'वामि' (१-४-५) इत्यतो वाग्रहणमपकृप्य व्यवस्थितविभाषात्वाद् इति श्रीकण्ठः । 'वर्षाभ्वै' इत्यत्र तु स्थानग्रहणादपवादविषयत्वान्नदीत्वनिषेधवि- कल्पयोः प्रतिक्षेपान्नित्य नदीत्वनिबन्धन आट् ॥ , अवयवेति ईदूतोस्तु अनियडुवस्थानयोरवयवाश्रयनदीत्वपरिग्रहे स्मृतिरति 'प्रथ- मलिङ्गग्रहण च' झते २ व्यवस्थितविभापात्वादिति एतच्च दूपित मनोरमायाम् - 'तथा सतीह नप्रणस्य वामीत्युत्तरसूत्रस्य च वैय र्यापत्ते' इति ३ स्थानग्रहणादिति तद्धि यस्मिन्नों क्वचिदियडुवडोरभिनिवृत्तिर्न तु प्रसक्तमात्रयोरपवादेन बाब , तत्रैव निषेधी यथा स्यादित्येवमर्थम् ४ अपवादेति 'वर्षाभ्वश्च' (६ ४-८४) इति यणित्यर्थ . ! - ·दुर्घटवृत्ती . शेषो ध्यसखि । ७॥ कथं 'सखिना वानरेन्द्रेण' । उच्यते । 'अलवणा यवागूरि तिवदल्पार्थे नजो विधानाद्' इत्यनुन्यास । कथम् 'अतिसखेरागच्छति' । 'असस्वीति भ. थमानिर्देशादिवर्गोवर्णान्तस्य घित्वम् । प्रतिषेधश्च सखिशब्दस्यैव, न वर्णमात्र- स्य । तैदन्तविधिना प्रामोतीति चेन्न । तत्र 'ग्रहणावता प्रातिपदिकेन न तदन्त- विधिरस्तीति केवलस्यैव निषेधो न तदन्तस्य । यद्येवं कथं 'बहुसख्या कृतम्' । 'बहुसख्युरिति । उच्यते । " 'असखीति व्यत्ययेन षष्ठ्यर्थे प्रथमेति वर्णमात्र- स्य घित्वम् । प्रतिषेधोऽपि तस्यैव । तथा च 'द्वन्द्वे धी'त्यत्र घ्यन्त पूर्व निपतती- त्युच्यते' इति वृत्ति । एवञ्च सखिशब्दावयवस्येकारस्य घित्वप्रतिषेधात् बहुस- ख्या बहुसख्यु.” इति भाष्यानुगतो रक्षित ॥ पतिः समास एव । ८। कथं 'पतिना नीयमानाया. पुरः शुक्रो न दुष्यति', तथा 'गते मृते प्रत्र- जिते क्लीबे च पतिते पतौ', तथा 'पतौ जीवति या नारी उपोप्य व्रतचारिणी । आयुष्य हरते भतु. सा नारी नरक ब्रजेत्' । उच्यते । 'शेषो ध्यसखिपती' इति वक्तव्ये पृथक्करण ह्यनित्यत्वज्ञापनार्थम् । जीवपत्यामिति तु शेषग्रहणानुवृत्ते 'डिति ह्रस्वश्च' (१ ४-६) इति नदीत्वादिति रक्षितः (पतौ । उच्यते । समासे कृते विभाषा स्वस्पत्योरित्यलुम्विधानात् ?) संयोगे गुरु । ११ । कथम् 'अहृत धनेश्वरस्य युधि यस्समेतमायो धन तमहमितो विलोक्य विबुधैः कृतोत्तमायोधनम् । १ तेन कचिद् धित्वसिद्धि २ कथमिति वर्णयोरेव घित्वात् सखिशब्दसम्बन्धि- १ नश्कारस्य तत्प्रतिषेधात् प्रश्न ३ तदन्तविधिनेति स च शब्दस्वरूपान्याहारेण कथञ्चिद् बोध्य ४ बहुसख्युरितीति अत्रा'यतिसखिशब्दवद घित्वस्य न्याय्यत्वादिति शेष.. ५ वृत्तिरिति राच भागत्तिर्भाषावृत्तिा स्यात् ६ भाष्यानुगत इति एतेन वर्ण- सज्ञापक्षे आदर सूचयति • वक्तव्य इति एवञ्च वदता पतिशब्दस्य समासे घित्व 'गृह- पतिना' (४-४-९०) इति निर्देशालिङ्गात् सावनीय स्यात ८ अनित्यत्वेति तथा च प्रति- पदोक्तपतिशब्देनैवोक्तप्रयोगसिद्धि पतिशब्दात् तत्करोतिण्यन्ताद् इप्रत्ययेनौणादिकेन पतिरि- साक्ष्यात पतिरिति लाक्षणिकपतिशब्दोत्प्रेक्षाया तु गिजानुपयोग, ·प्रथमाध्याये चतुर्थ पादः । विभवमदेन निद्भुताहयातिमात्रसपन्नक व्यथयति सत्पथादधिगताथवेह सम्पन्न कम् ॥ इति दशमसर्गे भट्टिः । तृतीयपादे हिशब्दे परतो नवमस्य तशब्दस्य गुरुत्वा- च्छन्दोभङ्गात् । उच्यते । निद्रुततयेति पाठ कर्तव्य । कथं भोक्ता । प्रकृति- प्रत्ययावयवसयोगे गुरुत्वाद्गुणाभावाद् । उच्यते । 'मिगृधिधृषिक्षिपे. क्नु.' (३-२-१४०) इति नो. कित्त्व धृष्णु जिष्णुरित्यादौ गुणाभावार्थ कृत ज्ञापयति नैवविधगुरुत्वाद्गुणाभाव , यतो गुणप्रसङ्गे कित्त्व गुणाभावार्थम् । न च ककारस्तत्र श्रवणार्थः नित्यशब्ददर्शनाद् । व्याप्तेश्च । तदुक्त- 'क्नुसनोर्यत् कृत कित्त्व ज्ञापक म्याल्लधोर्गुणे' । अपर बहुत्वानोक्तम् । कथं पुन 'प्राप्तनाभिहृढमज्जनमाशु प्रस्थित निवसनप्रणा- ये ति माघः ह्रदशब्दे परतो गुरुत्वाच्छन्दोभङ्गात् । उच्यते । प्राप्तनाभिनद इति पाठः साधुः । छन्दश्शास्त्रे 'प्रहे वा' इति सूत्रेण विकल्पेन गुरुत्वमिति कश्चित् ।। यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् । १३ । कथं 'णु स्तवने' नु(त?)वस्तुदादित्वाच्छप्रत्यये कृते नुवतीति । तदादि- ग्रहणाद्विकरणान्तस्याङ्गत्वे सार्वधातुकाश्रयगुणप्रसङ्गात् । उच्यते । अन्तरङ्गत्वा- दुवङ् विकरणाश्रयः ।। स्वादिष्वसर्वनामस्थाने । १७ । कथं राजेति । असर्वनामस्थाने इति निषेधात् । उच्यते । 'न डिसम्बुद्ध्यो' (८-२-८) इति ज्ञापकात् 'सुप्तिडन्त पदम्' (१-४-१४) इति प्रतिप्रसूयते न स्वादिविति' इति रक्षितः ॥ बहुषु बहुवचनम् । २१ । १ 'पुगन्त' (७-३-८६) इति सूत्रभाध्ये २ निषेधादिति प्रसज्यप्रतिपेधाादेत्यर्थः पर्युदासे तु सर्वनामस्थानभिन्ने विविरिति सर्वनामस्थाने प्रतिषेधाभावात् सिद्ध 'सुप्तिडन्तमिति पदत्वम् ३. शापकादिति 'सुप्तिइन्तमिति प्राप्तेहि व्यवहिताया अपि प्रतिषेधे पदत्व- विरहादेव नलोपो न भविष्यतीति सबुद्धौ नलोपनिषेधरयानर्थक्यम् न चासर्वनामस्थान इति प्रतिषेधाविषये हे चर्मनिाते नपुसके सार्थक्य, 'वा नपुसकानामिति वक्तव्यम्' इत्यबश्यारब्धव्ये विकल्पवचने 'न डिसबुद्धयोरि त्यस्य तत्रानुपयोगादित्याशय ४. डौ 'स्वादिष्विति पदस- बाया असम्भवादाह-न स्वादिग्वितीति सोऽयम् 'अनन्तरस्येति न्यायसिद्धोऽर्थो लि- अनोपपादितो बेदितन्य..

·mee दुर्घटवृत्तौ (अथवा) कथं दारा । अध्यारोपितबहुत्वाद्बहुवचन यथा 'वृभ्यस्स्य- सनो.' (१-३-९२) 'धुभ्यो लाउ' (१-३-९१) इत्यादौ । एकशेष एवेत्यन्यः । कथम्- वासुदेव परित्यज्य योऽन्य देवमुपासते । तृतितो जाह्नवीतीरे कूप खनति दुर्मति ॥ इति । एकत्वे उपास्त इति युक्तम् । उच्यते । 'अस गतिदीप्त्यादानेषु' इत्यत्य भौवादिकस्योभयपदिनो रूपम् । गच्छति गृहीत इति वार्थः । विकरणकार्यम- नित्यमिति वा शपो लुगभावे रूपम् । कथं 'येन यथा भवितव्य न ते भवति चान्यथा' इति । उच्यते । तेवृधातो क्विपि सम्बोधने ते इति रूपम् । तदिति वा पाठः कर्तव्यः । कथम् 'अन्वश्च पङ्गुश्च द्वौ ते वन प्रविष्टौ' इत्यष्टधातु । उच्यते । 'तेवृ देव देवने ल्युटि च तेवन क्रीडां प्रविष्टावित्यर्थः । अथवास्मादेव धातोः सम्पदादित्वात् विपि वलि लोपः । ते क्रीडा । तदर्थ वन क्रीडावनमित्यर्थः । [अन्धनीर्वहणमिति षष्ठीसमासः । तत् करोति पङ्गु यतौ वर्त्म दर्शयति । नय- तीति नीः । 'सत्सूद्विष' (३-२-६१) इत्यादिना क्विप् । नपुसकहस्वत्वम् । अन्ध- नी चक्षुषी यस्य सोऽन्धनी । तावचक्षुर्वाहन करोतीत्यर्थ ] कथं 'विचुक्रुशुभूमि- पतेहिष्य.' इति भट्टि , यतो माहषी कृताभिषेका । सा चैकैवोच्यते । 'जात्याख्या- यामेकस्मिन् ' (१-२-५८) इति बहुवचनम् । उपचाराद्वावरोधा उच्यन्ते । कथं 'वहन्ति स्त्री धान्यमुलूखलेन' । उच्यते । अवपूर्वस्य हन्ते. 'वष्टि भागुरिरल्लोपम- मवाप्योरुपसर्गयो' इत्यकारलोपे रूपम् । कथं 'कथ दूतेषु कल्याणं यदि बुद्धो न तिष्ठति' । दृतेषु इत्ययुक्त, बुद्ध इत्येकवचनात् । उच्यते । दूत इषुरिव दूतेषुः । 'उपमित' (२-१-५६)मित्यादिना समासः । दूतेषो. कल्याणमिति षष्ठीसमासः । सुकल्याणमिति वा पाठ. ॥ ध्रुवमपायेऽपादानम् । २४। कथं 'शब्दे सोऽपि वियुज्यत' इति लक्षणम् । 'अहो चित्रा प्रयोगस्थिति- रि'ति भागवृत्तिः । तथा 'प्रामाद्यद् गुणिना हित' इति भट्टि । 'जुगुप्साविराम- प्रमादार्थानाम् ' इत्यपादानात् । उच्यते । 'एवे चानियोगे' इतिवत् प्रायिकामदम् । एकमुनिपक्षे तु बौद्धापादानत्वेन प्रत्याख्यातम् । तच्च क्वचिदेव ।। वारणार्थानामीप्सितः । २७ ॥ कथं 'यदीच्छति जगत्सर्वं वशीकर्तुमयत्नतः । ।

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। परापवादसस्येषु चरन्ती गौनिवार्यताम् ॥' उच्यते । ध्रौव्येणाविवक्षितत्वात् । कथं कूपादन्ध वारयति, अग्नेर्माणवक वारयति अनीसितत्वात् । उच्यते । 'अन्धस्य गतेनेप्सित कूप माणवकस्य ज्योतीरू- पोऽर्थः स्पृहणीयत्वेनेप्सित.' इति राक्षत ॥ जनिकर्तुः प्रकृतिः। ३० । 'जातं वशे भुवनविदिते पुष्कलावर्तकानाम्' इति मेघः कथम् । उच्यते। वंश्यं प्रकृतिर्न तु वश एव ॥ स्पृहेरीप्सितः । ३६ । कथं 'स्पृहणीया विभूति' स्पृहणीया विभूतये इति स्यात् । पुष्पाणि स्पृहयतीति कर्मत्वमनेन सम्प्रदानत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । ईप्सिततमत्वविवक्षायां कर्मसज्ञैव परत्वाद्' इति न्यास ॥ क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः । ३७ । कथम् अस्मान्द्वेष्टि । उच्यते । 'अप्रीतौ हि द्विषि म्मरन्ति' इति न्यासः। कथं तर्हि 'दोष्टि प्रायो गुणेभ्यो यन्न च नियति कस्यचित्' । इति भट्टि । उच्यते । असूयार्थस्याविवक्षितत्वात् । कथं 'ता प्रति क्रुद्धो नृप' । उच्यते। यं प्रति कोप इति निर्देशात् पूर्वविप्रतिपेयेन चतुर्थी बाधित्वा कर्मप्रवचनीयाद्वि- भक्तिद्धितीया । एवं वृक्ष वृक्ष प्रति कुसुमानि सन्तीति । 'अर्थमर्थ प्रति शब्दनिवेश." इत्याधारसप्तमी बाधित्वा द्वितीयेति 'सावुनिपुगाभ्याम्' (२-३-४३) इत्यत्र रक्षितः ।। उपान्वध्यावसः। ४८ । कथम् 'उपोष्य रजनीमेका पञ्चगव्येन शुध्यति' । तथा 'एकादशीमुपव- सन्ति निरावुभुक्षाः संवत्सरं च कुसुमैर्हरिमर्चयन्ति' । 'वसेरश्यर्थस्य प्रतिषेधो व. क्तव्य' इति वचनात् कर्मत्वाभावात् । उच्यते । 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' (२- ३-५) इति द्वितीया । यद्येवं कथम् ‘एकादशी न भुञ्जीत' 'उपपदविभक्ते का- १ ईप्सित इति अन्वो हि गन्तव्य जिगमिषनज्ञानात् कूपमाप जिगमिषतीति कूप- स्योप्सतत्वम् २ कर्मत्वमिति कथमित्यनुषज्यते ३ द्वितीयेति. एतच्चाधिकरण- सज्ञा कर्मसज्ञया बाधिता तस्या प्रतिषिद्वाया पुनर्नोन्मजतीत्यापातदर्शने कारकसप्तम्या अप्रसङ्ग मत्वोक्तम् वस्तुतो हि अप्राप्यनुमान बाव इति वार्तिकैकवाक्यता गतेन कर्मसज्ञाविधिना भोज- ननिवृत्तिभिन्नार्थवृत्तिवसतिविषयेऽधिकरणसज्ञाया अप्राप्तिाप्यते इति भोजननिवृत्त्यर्थवसतिप्रयोगे सा दुरा. अत एवारुचेराह-यद्येवमिति.

·२६ दुर्घटवृत्तौ रकविभक्तिर्बलीयसीति' । उच्यते । 'उपपदविभक्तिरित्यादे(रन्त)रगफलत्वात् सामान्यचिन्ताया पूर्वविप्रतिषेधेन वोपपदविभक्ति. ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म । ४१ । कथम् ओदनं पचाते । वस्त्र वयति । अनयो (प्रकारवचन )पाकवाना- योगान् कर्मत्वाप्रसङ्गात् । उच्यते । 'तादर्थ्यात् ताच्छब्धेनौदनवस्त्रशब्दौ तण्डुले तन्तौ च वर्तते' इति रक्षित ॥ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ। कथं गमयति ग्राम विप्रमिति । अणि क कर्मत्वे तक्रियाप्यत्य ग्राम- स्य कर्मत्व न स्यात् , कर्मसंज्ञाविधौ कर्तृग्रहणात् । उच्यते । 'तत् कर्तृग्रहण स्व- तन्त्रोपलक्षण कर्मत्वेऽपि स्वव्यापारे स्वातन्त्र्यस्यानपगतत्वाद्' इति रक्षितः । कथम् 'अयाचितार न हि देवदेवमद्रि मुता ग्राहयितु शशाके ति कुमार । प्र- हेरगत्यर्थत्वात् । उच्यते । देवदेवमयाचिताद्रि सुता ग्राहयितुमलमत्यर्थ न शशा- केत्यर्थः । देवदेवेनेति प्रकृतत्वात् परिणामात् । रलयोरेकत्वस्मरणादरमिति । 'अक- थित च' (१-४-५१) इत्यत्र चकारस्यानुक्त पमुच्चयार्थत्वाद् अत्र कर्मत्वमित्यन्यः । अपशब्दोऽयमित्यनुन्यास । चकाराद् ‘देवापुरैरमृतमम्बुनिविर्ममन्थे' इति । 'दे- वदत्तेन यज्ञदत्त शत दापित' इत्यपि साधव । 'पृतनाषाद्विषो धूर्षु युक्तान् यान- स्य वाजिनः । आयूषि त्वक्षु निर्भिद्य प्राभञ्जनिरमोचयद्' इति भट्टिः । अत्र मु- चेर्गुणभूतगत्यर्थत्वात् कर्मत्वम् । गुणभूता च गतिः कर्मसज्ञानिमित्त, 'नीवह्योः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति ज्ञापकात् । 'प्रापण गुणभूतगत्यमिति रक्षितः । एवञ्च 'मुक्ताजाल चिरपरिचित त्याजित दैवगत्येति मेघ. । त्यागस्य गत्युपसर्जनभू- त वात् । तथा 'हित लम्भयति विनिवर्तनाद्धीर' इति प्रयोगः (मुख )लम्भ- नस्य प्राप्तेर्गत्युपसर्जनीभूतत्वात् । यद्येवं 'सित सितिन्ना सुतरा मुनेर्वपुर्विसा- रिम सौधमिवाथ लम्भयन् । द्विजावलिव्याजनिशाकरांशुभिः शुचिस्मिता वाचम- वोचदच्युत' । इति माघ । उच्यते । लम्भयन् योजयन्नित्यर्थः । अथ कथं १ अधिकरणसप्तम्या न्याय्यत्वादिति शेष , २. आवारत्वरूपविशेषाविवक्षायामित्यर्थ:. द्वितीयाया कारकविभक्तित्वाभिमाने विशेषचिन्तायामपि न क्षतिरित्यभिप्रायेणाह-पूर्वविप्र- तिषेधेन वेति ३ एवञ्चैपैव पूर्वप्रयोगेऽ'युपपत्तिरस्त्विति हृदयम् . ४ काव्यालङ्कार- वामनस्तु गुणभूताया गते. कर्मसज्ञानेमित्तत्वममन्यमानो गत्युपसर्जनप्राप्त्यर्यकस्य लभे. प्रयोगे कर्तु कर्मसज्ञाविरह न्याय्यमाह ·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। 'विधिप्रयुक्त नत्कारैः स्वय मार्ग य दर्शकः । स तैराक्रमयामाम शुद्धात शुद्धक- मभिः' इति कुमार । आक्रमणस्य गुणभूतगत्यर्थत्वा । उच्यते । 'विधिप्रयुक्त- सत्कारान् शुद्धान्त शुद्धकर्मण' इति द्वितीयान्तपाठ कर्त्तव्यः । अथ वा 'ज्ञापक- सिद्ध न सर्वत्रेति गुणभूतगत्यर्थेन कचिदेव कर्मत्वम् ।। ऊर्यादिच्चिडाचश्च । ६१। कथं 'वारुणीमदविशङ्कमथाविश्चक्षुषोऽभवदसाविव रागः' इति माघ । आविश्शब्दत्योर्यादित्वाद्गतित्वे 'ते प्राग्बातो' (१-४-८०) इति भवते. प्राग्वि- धानात् । उच्यते । 'अन्तश्चक्षुषोऽभवादिति पाठ कर्तव्य. । अथ वा 'गणकार्यम- नित्यमिति सामान्येनाश्रयणीयम् । ध्या चिन्तायामिति दिवादौ पठितव्ये 'ध्यै चिन्तायामिति ज्ञापकात् । कथं 'पुरो रामय जुहवाचका ज्वलने वपु ' इति भट्टिः । अनेन गतित्वे धातो प्राक् तत्प्रसङ्गात् । उच्यते । क्रियायोग इत्यनु- वृत्ते. क्रियायोगे गतित्वम् । न चात्र क्रियायोग । 'क्रियायोग एवेत्यवधारण- मिति पुरुषोत्तमः । एवञ्च 'तत्य थित्वा कथमपि पुर कौतुकाधानहेतो रिति मेघ । पुरोऽलकाया कौतुकाधानहेतोरिति वात्र केचिद्योजयन्ति । अथवा 'ते प्राग् धातो ' इति सज्ञानियम , येषा गत्यादिसजा विवेयान्ते धातो प्राक्प्रयुज्य- माना. सन्त (खण्डा ?) सज्ञा लभन्त इति । एवञ्च प्रयोगम्यानियतत्वात् यथाद- र्शन व्यवहित प्रयोगः॥ विभाषा कृञि । ७२। कथं 'भृत्य तिरस्कृत्य गत' इति । 'तिरोन्तर्धावि' य नुवृत्तेः अत्रान्तर्धाभा- वात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् ॥ युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः । १०५। कथं परमत्व पठसि 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' इति प्रति- षेधादिति । ननु तदन्तत्व स्वीक्रियते । कथमातत्व पचतीति । " 'स्वं रूपमि'त्यत्र रूपग्रहणामदर्थोऽन्यङ्गीक्रियते इति ज्ञापितम् । तेनार्थान्तरवृत्तित्वात् प्रथमपु- रुष एव । अव त्व सम्पद्यते त्वद्भवतीत्यत्र प्रथम पुरुष एव युष्मदर्थस्य गौण- त्वाद् , यथा अमहान् महान् सम्पनो महद्भूतश्चन्द्रमा इत्यत्र 'आन्महत ' (६-३- १ प्रत्ययानवावुद्देश्यतया यत् गृह्यते, यथा 'पूर्वादिनि' 'सपूर्वाञ्च' (५.२-८७) इति ज्ञायकस्थले, तद्विषयत्वात् प्रतिषेधस्यति भाव , ·णात् ज्ञापकात् समर्थपरिभाषाया अनित्यत्वेऽसमर्थेऽपि पदविधिरि"ति रक्षितः । दुर्घटवृत्ती ४६) इत्यादिना नात्व भवति" इति न्यास । भवान् यातीत्यत्र तु सत्यपि युष्म- दर्थे रूपाभागान्न भवति । अर्थवो रूपत्य ग्रहणात् । न चात्र रूपस्य गम्यमा- नत्व । भवच्छञ्ढेनाथस्योक्तत्वात् त्वत्नरो यातीत्यत्र तरप स्वार्थिकत्वायुष्मद्युप- पद इति मध्यमपुरुष । 'त्वत्कल्पो देवदत्तो याती'ति रक्षित ॥ अस्मद्युत्तमः। १०७ । कथमहमिव करोति । उत्तमपुरुष एव करोतेयुक्तः । उच्यते । 'गौण- त्वादस्मदर्थस्य नोत्तमपुरुष' इति रक्षित ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ प्रथमाध्याये चतुर्थ पादः. अथ द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः. समर्थः पदविधिः।१। कथम् असूर्यपश्या राजदारा , अश्राद्धभोजत्यिादौ नसमासः क्रियया नसम्बन्धादसामर्थ्यात् । उच्यते । गमकत्वात् 'गमकात् समासो वेदितव्य' इति भाप्यम् । 'अकर्तरि च कारके' (३-३-१५) इत्यत्र कारकग्रहणात् प्रसज्यप्रतिषे- धेऽपि नसमास । पर्युदासे हि नजिवयुक्तन्यायेनाकर्तरीत्येव कारकसिद्धौ कार- कयहणं व्यर्थ स्यादित्यन्यः । सुट् स्त्रीपुसयोरिति वक्तव्ये 'सुडनपुंसकस्येति ज्ञापकमिति भागवृत्ति । " 'अङ्गयुक्त तिडाकासम्' (८-२-९६) इति युक्तग्रह- , एव च वय गच्छामस्त्वमागमिष्यसत्यिसमर्थेऽपि विसर्जनीयादिकम् ॥ सह सुपा।४। कथ 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरि'त्यत्र भूतपूर्वशब्द समासलक्षणाभा- वात् । उच्यते । सुप्सुपेति योगविभागात् । 'भूतपूर्वे चरड्' (५-३-५३) इति प्रथम । एव दृष्टपूर्वश्रुतपूर्वपूर्वविप्रतिषेधाध्वगन्तव्यादयः ॥ अव्ययं विभक्तिसमीपस नृद्धिव्यर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रा- दुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु। 'इत्यत्र' इति खपुस्तके पाठः.

·द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः । २९ । कथं प्रत्यक्षः शब्दः अक्षमक्ष प्रतीति वीप्सायां यथार्थेऽव्ययीभावात् । उच्यते । प्रतिगतोक्षमिति विगृह्य 'प्रादयो गताद्यर्थे द्वितीयये ति समास । 'न द्विगु- प्राप्तापन्नाल'मित्यादिना परवल्लिङ्गतानिषेध । अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थमिति वाक्यम् वीप्साया नित्यसमासाद् । उच्यते । " 'लक्षणेत्थभूते (१-४-९ ) त्यादिना वी- प्सायां कर्मप्रवचन यसज्ञाविधानसामर्थ्या(दिति?) त् कर्मप्रवचनीयविभक्तिरपि द्वि- तीया श्रूयत इति विाक्यम्" इति न्यास. । कथमेकैक प्रति प्रत्येकमिति । उच्यते। 'एक बहुव्रीहिवत्' (८-१-९) इत्यतिदेशात् ‘सुपो धातु' (२-४-७१) इति लोप । कथमुपरि शिरसो घट धारयतीति विभक्त्यर्थेऽव्ययमिति समामात् । उच्यते । समीपादिभिरतद्धितान्तैः साहचर्यात् तद्धितान्तम्य विभक्त्यर्थेऽसमासात् । कथं समया ग्रामामति 'अभित परित.समयानिकषेति वार्तिकोदाहरणम् । उच्यते। 'द्वितीयाविधानसामर्थ्यान्नाव्ययीभाव' इति रक्षितः । ननु शोभन समया ग्राम- मिति सविशेषणस्य समासाभावे द्वितीयाविधान कृतार्थम् । उच्यते । व्यक्तौ सामy वाच्यम् । कथं 'पुरो रामस्य जुहवाञ्चकार ज्वलने वपुरिति भट्टि । विभ- क्त्यर्थे यदव्ययमिति समासात् । उच्यते । व्यद्धिशब्दम्याल्पाच्तरण्यापूर्वनिपाते- नास्यानित्यत्वज्ञापनात् । समीपादिवृत्तिनाव्ययेनातद्धितान्तेन साहचर्यादतद्धिता- न्तमेवाव्यय विभक्त्यर्थे विद्यमान गृह्यते । अथ गमकत्वाद्वेत्युभय रक्षितेनोक्तम् । एवं (ग्रस्या १) परीत्यादि ॥ यथासादृश्ये ।। कथं यथोक्तरीत्येति 'कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने' (२-१-६३) इत्यत्र न्यास । कथ 'यथाशक्त्या करिष्यसीति कायस्थोक्ति । उच्यते । सादृश्येऽसमास एवा- यम् । तदयमर्थ ~येन प्रकारेणोक्तरीतिस्तेनैव प्रकारेणोक्तामति । एव यथा त्व शक्तस्तथा शक्त्यानुरूप्येणेत्यर्थः ॥ अपपरिबाहिरञ्चवः पञ्चम्या । १२ । १ सविशेषणस्येति 'मविशेषणाना वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणयोगो न' इति वार्तिकम् २. व्यक्तिपक्षे सर्वासु व्यक्तिषु चारितार्थ्यस्यापोक्षेतस्याभावात् सामय सुवचमिति समाधत्ते व्यक्तौ सामर्थ्य वाच्यमिति । अथवैव व्याख्यायते-व्यक्तौ शुद्धे निविशेषणे प्रयोग एवेत्यर्थ । अयमाशय -नित्यत्वादव्ययीभावे वृत्ते वृत्तस्य विशेषणायोगेन सविशेषणप्रयोगस्य चारितार्थ्यभूमेरलाभादव्याभादविषय एव चारितार्थ्य वक्तव्यमित्यक्षुण्ण द्वितीय विधानस्य सा- मर्थ्यमिति ॥ + वा वाक्य' इति कपुस्तके पाठः, ·, दुर्घटवृत्ती कथमपशब्द , अपन्याय , अपव्यवहार अपगतः शब्दादित्या मन्नर्थेऽनेन समासात् । उच्यते । 'कर्मप्रवचनीयाना प्रतिषेध' इति प्रतिषेधवचनात् कर्मप्रव- चनीयेऽस्य कृतार्थत्वादन्यत्र परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च समास । कथं बाहामादिति पञ्चमी, विधानाभावात् । उच्यते । अत एव पञ्चम्या समासविधानाहहि शब्द- योगे पञ्चमीति वृत्ति । कथं 'करस्य करभो बहिरि'त्यमरः । उच्यते । 'ज्ञापक- सिद्ध न सर्वत्रेति ज्ञापकसमुच्चय ॥ तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । १७ । कथम् ‘आतिष्ठदु जपन् सन्ध्याम्' इनि भट्टि । चकारेण वृत्तौ समासा- न्तरनिवर्तनात् । उच्यते । एवार्थेनाव्ययीभावविलक्षण समासान्तर निवर्त्यते, नाव्ययीभाव । तेन 'आङ्मर्यादाभिविध्यो' (२-१-१३) इति समासो भवत्येवेति जयमङ्गला ॥ अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् । २१ । 'अगात् सराज बलमध्वनीन मिति भट्टिः । नदीभिश्चेत्यनुवृत्ते. । बहु- ब्रीहौ तु 'अनश्च' (५-४-१०८) इति समासान्तो न स्यात् । अव्ययीभावानुवृत्ते. । उच्यते । यौगपद्येऽव्ययीभावः । 'साष्टे शते सुवर्णाना'मित्यमरः ।। द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः । २४ । कथं अपराधभारनिर्वोदु (प्रभवेय भवेव्यक्ति) धर्मकीर्ति । 'न लोके'ति (२-३-६९) षष्ठीनिषेधात् तत्रानुकुलत्वात् । उच्यते । द्वितीयेति योगविभागात् , सुप्सुपति वा परार्धभारमुद्वोदमिति वा पाठ कर्त्तव्य ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । ३० । कथम् ‘एकध्वनिमुखरशीकरपल्लवित', तथा 'रत्नज्योतिर्दन्तुर' इति । 'खमुखकुञ्जम्यो र' (५-२-१०७) 'तारकादिभ्य इतच्' (५-२ ३६) 'दन्त उन्नत उरच्' (५-२-१०६) इति व्युत्पन्नस्य मुखराडेरँगुणवचनत्वात् । उच्यते । १ प्रतिषेधवचनादिति कुगतिप्रादय' (२-२-१८) इति समासम्येति शेष वृत्ताविति काशिकायाम् ३ तत्रानुकूलत्वादिति षष्ठया हि प्रयोगसिद्धि प्रत्यानुकूल्य- मस्ति षष्ठीसमासप्रवर्तनाद्, न पुनर्द्वितीयायामित्यर्थ . ४ अगुणेति. गुणो ह्यत्र 'सत्त्वे निवि- शतेऽपैति' इति लक्षितो गृह्यते $ 'परार्थ्य' इति कपुस्तके पाठः. २.

·द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः । तृतीयेति योगविभागस्य कैयटेनोक्तत्वात् , 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' (२-१-३२) इति बहुलवचनात् ॥ पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः। ३१ । कथं गुरुतुल्य सदृशशब्दस्य स्वरूपग्रहणात् । उच्यते । तुल्याथै षष्ठ्य- न्यतरस्यामिति षष्ठीसमास इति ॥ चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । ३६ । कथं वासगृहम् , अश्वघास इति तदर्थेन प्रकृतिविकारभावे समासोऽयमि- प्यत' इति वचनात् । तेन रन्धनाय म्थालीत्यत्र न समास । उच्यते । षष्ठीसमा- सोऽयमिति कैयट ॥ पञ्चमी भयेन । ३७। कथं 'नीवीमतिक्रम्य सितेतरस्य तन्मेखलामध्यमणरिवार्चि'रिति कुमार। इतरशब्दस्याभयशब्दत्वात् । उच्यते । पूर्वोक्तबहुलग्रहणात् । तथा च न्यास--- 'बहुलग्रहणप्रपञ्चोदाहरणान्येतानी'ति । सित इतरो यम्मादिति बहुव्रीहिर्वा । कथं 'परश्शताद्या' इत्यमर । तथा 'आलोकयामास हरिमहीधरानधिश्रयन्तीर्गजता परश्शता.' इति माघ । उच्यते । शतात् पर इति विगृह्य पञ्चमीति योगविभा- गात् समासः । राजदन्तादित्वात् परनिपातः । मयूरव्यसकादित्वाद्वा । पारस्करा- दित्वात् सुट् । लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य न परवल्लिङ्गता । 'स्त्रिया पुवदिति (६-३. ३४) योगविभागात् पुवत्त्वम् । एतत् सर्व 'नाज्झलौं' (१-१-१०) इत्यत्र पर- श्शतानीति व्याचक्षाणेन भाष्यटीकाकृतोक्तम् । पारस्करादिपाठादेतत् सिद्धमित्य- न्यः । एव 'परिमाण शतादूर्ध्व परःशतमुदाहृतम्' 'ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्ता पर.सहस्रा शरदस्तपांसी'ति भवभूति ॥ कृत्यैर्ऋणे । ४६। कथं 'संवत्सरकरणीयमिति 'यत्प्रत्ययेनैवेष्यते' इति वचनात् । उच्यते । सप्तमीसमासोऽयं । बहुलवचनाद्वा ।। पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन । १९ । १ तुल्यार्थैः षष्ठ्यन्यतरस्यामिति. तुल्याथैोंगे षष्ठयपि पक्षे विहितेति हेतोरि त्यर्थ.

·दुर्घटवृत्ती कथं वर्णैक देहि' पूर्वकालैकतिसमासे एकशब्दस्य पूर्वनिपातात् । उच्यते। 'येकयोद्विवचनैकवचने' (१-४-२२) इति वचनात् छेकशब्दौ संख्यावचनौ । आ दशत. सङ्ख्या सङ्खयेय इति प्रायिकम् । तेन वणकामति षष्ठीसमासे धर्मधर्मिणो- रभेदोपचाराद्धर्म्यभिधायित्वम् । अपशब्द एवायमित्यन्यः । 'पुराणैक देहीति साध्वेव । अनेन समासे शब्दपरविप्रतिषेधात् पुराणशब्दस्य पूर्वनिपाताद्' इति राक्षित । कथं 'शरवर्षमनेकमेकवीर' इति माधः । पूर्वकालैकति परत्वात् ‘पूर्वापर- प्रथम'(२-१-१८) इत्यादिना समासे पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । उच्यते । पूर्वविप्रति- षेधोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । ५१ । कथं पञ्चगुः पुरुष । (तथा ) उच्यते । तद्धितार्थे मत्वर्थे नेष्यते । 'अनभिधानात् पञ्चगुरिति रक्षितः ।। सङ्ख्यापूर्वो हिगुः । ५२॥ कथमेकापूपीति । कुत्सितस्य दाने एकस्मिन्नेवापूपे समाहारारोपात् । 'स- त्पात्रस्य महाफलत्वाच्च समाहारारोप' इति रक्षितः ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । ५७ । कथं मेरुपर्वत , कैलासाद्रि , शिशपावृक्ष., शमीतरु., तर्कविद्या, व्याक- रणशास्त्रम् , प्राप्यकर्मेत्यादि । तथा- 'कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रभृत् । तस्य सङ्कीर्तनादेव हृतं नष्ट च लभ्यते' । इति । विशेषणमित्येतावत्युक्ते सम्बन्धिशब्दाद्विशेष्येणेति लब्धे विशेष्यग्रहणेनो- भयतो विशेषणविशेष्यभावे समासविधानात् । इह मेरुप्रभृतिशब्दादेव पर्वतादे. प्रतीतिरिति न पर्वतादीना विशेषणत्वम् । उच्यते । बहुलवचनाद् भविष्यति । कार्तवीर्यार्जुन एवायमपशब्दः । वृत्तौ बहुलवचनाब्यावृत्तेः । श्लोके तु कार्तवीर्यो- १. पञ्चगुरिति. अत्र मत्वर्यस्तद्धितार्थ इति कृत्वानेन समासप्रसङ्गो मतुपश्च श्रवण स्यात् . २ नेष्यत इति 'सर्वत्र मत्वर्य प्रतिषेध' इति वार्तिकादिति शेष. 'शेषो बहुव्रीहि इति प्रथमान्ताना शेषपदार्थत्वे तु परत्वाद् बहुव्रीहिर्बोप्य ३. वृत्ताविति. काशिकाया हि 'क्वचिन रामो जामदग्न्य , अर्जुन कार्तवार्य' इत्युक्तम् . 'भावेन' इति कपुस्तके पाठ ·द्वितीयाध्याये द्वितीयः पाद. । ऽर्जुन इत्यसमास एव । इदस्त्री इदम्पुमान् इति विशेषणसमास एव । इदमा परो- क्षव्यावृत्ति । स्त्रीपुम्भ्या शाटीघटादिनिवृत्तिरित्युभयगत विशेषणविशेष्यत्वमत एव हि भाषावृत्तावुदाहृतम् । कथं 'परोक्षे कार्यहन्तार प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । तादृश वर्जयेन्मित्र विषकुम्भपयोमुखम् ॥ इति पयोमुखविषकुम्भमिति युक्तम् । उच्यते । विषकुम्भ इव विषकुम्भ । पयो- मुखमिव पयोमुखम् । तत कर्मधारयोऽयमित्यत्रोच्यते । अथ वा विषकुम्भमिव पयोमुखमिवेति भिन्नपदे लुप्तोपमे ॥ पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहहष्कयणीप्रव- क्तृश्रोत्रियाध्यापकधूतैर्जातिः । ६५ । कथं 'जनयति कुमुदभ्रान्ति धूर्तबको वालमत्म्यानाम् ' इति । अनेन स- मासे बकधूर्त इति स्यात् । उच्यते । व्यक्तिपरोऽत्र बकशब्द इति कश्चित् । 'कुत्सितानि कुत्सनै ' (२-१-५३) इति नास्ति शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकुत्साया समासो जाते. स्वयमकुत्सिताया कुत्सासम्भवादिति न्यास ॥ कृत्यतुल्याख्या अजात्या । ६८ । कथं 'तस्य सत्कृत्यशालिन' इति भट्टि ।' सन्महादि' (२-१-६१) त्यादे परत्वादनेन समासे कृत्यसदिति स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधोऽत्र द्रष्टव्य । सता कृत्य सत्कृत्यमिति षष्ठीसमासो वेति । एव परमपूज्य ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः॥ अथ द्वितीयः पादः। पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे । १। १ युक्तमिति जातिगुणशब्दसन्निपाते गुणशब्दस्य विशेषणतया पूर्वनिपातौचि त्यादित्यर्य २ तत इति. एवञ्च द्वयोरपि पदयो सदृशवचनत्वाविशेषाद्विशेषणविशेष्यभावे कामचारलाभ ३ अत एवात्र शब्दकौस्तुभ -'प्रमाद एवायमिति प्रामाणिका' इति.

·दुर्घटवृत्ती अर्ध नपुंसकम् । २। कथं प्रेम्णा शरीराधहरां हरस्येति कुमारः । षष्ठीसमासोऽयम् । तथा च भाष्ये एकदेशिसमासं प्रत्याख्याय विशेषणसमासेन समुदायवृत्तीनामवयववृत्तौ सिद्धे यत्र षष्ठीसमासो दृश्यते तत्र भवत्येव यथापूपा मया भक्षितमिति ग्रा- मा त्वया लब्धमित्युक्तम् । वृत्तौ 'षष्ठीसमासापवादोऽयम्' इत्युक्तम् । तन्मतेन 'द्वितीयतृतीय' (२-२-३) इत्यतोऽन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् षष्ठीसमासः॥ प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ।४। कथं प्राप्ता जीविकां प्राप्तजीविका । असामानाधिकरण्येऽपुंवद्भावात् । उच्यते । 'स्त्रियाः पुंवद्' (६-३-३४) इति योगविभागात् पुंवद्भाव इति न्यासः । 'प्राप्तापन्ने चे'त्यविभक्तिकाकार प्रश्लेषादकारश्च पूर्वपदस्यानुविधीयत इति भाग- वृत्तिः । 'ईदूदेद् द्विवचनम्' (१-१-११) इति प्रगृह्यत्वं नास्ति सौत्रत्वान्निर्देशस्य ॥ नञ् । ६। कथं 'पतन्त्यनेके जलधेरिवोर्मय' इति भारविः । तथा 'अनेकेषां नाना- स्थाने ति न्यासः । उत्तरपदार्थप्रधानत्वान्नसमासस्य । एकत्वबुध्या भ्रम इत्य- तोऽयमेकशब्द एकस्मिन्निति एक(स्मिन्नेव) वचनमेव युज्यते । ज्ञापकं च 'अने- कमन्यपदार्थे' (२-२-२४) इति । तथा च माघः – 'करेणुः प्रस्थितोऽनेको रेणु- घण्टाः सहस्रश' इति । अत एव भागवृत्तिकृता'नेकेषामिति *जैनेन्द्रोक्तम् । काल- दुष्टा एवापशब्दाः' इति । रक्षितस्त्वाह --- अध्यारोपितबहुत्वाद् बहुवचनं यथा 'द्युझ्यो लुङि' (१-३-९१) वृभ्यः स्यसनोः' (१-३-९२) इति । जैहद्धर्मत्वाच्छ- ब्दप्रवृत्तेरिति वा एकशेषेण वा बहुवचनमिति असाधारणसिद्धान्तः । नञर्थः प्रस- १. सिद्ध इति । एकदेशिसमासफल इति शेषः . २. सौत्रत्वादिति । न च द्विती- ययेत्यत्राकारप्रश्लेषो युक्तः, तस्य चकारबलानुमेयस्य चकाराव्यवहितपूर्वस्थानताया औचित्या- ३. जहद्धर्मत्वादिति. शब्दो हि कश्चित् क्वचित् स्वधर्म हित्वा धर्मान्तरमु- पादत्ते यथामित्र इत्यत्र मित्रशब्दः. धर्मश्च लिङ्गरूपो वचनरूपो वा स्यात् . ४. 'अनेकचाने- कश्चानेकश्चेत्येकशेषो वा' इति शब्दकौस्तुभः. $ 'विशेषाद्' इति खपुस्तके पाठः, * 'जयमङ्गलोक्तम्' इति खपुस्तके पाठः, .. दिति भावः.

·- द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । जादुच्यते । चत्वारो नर्था । ' सादृश्यान्यविरोधेपु प्रसक्तस्य 'निवर्तने । भाप्ये तु षट् प्रकीर्तिताः "तत्साहश्यमभावश्च तदन्यत्व तदल्पता। अप्राशस्त्य विरोधश्च नअर्था घट् प्रकीर्तिता' ॥ षष्ठी। ८॥ कथम् 'एष वन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः । मृगतृष्णाम्भसि स्नात्वा शशशृङ्गधनुर्धरः ॥ इति, वन्ध्यादे सुतादिसम्बन्धाभावात् पष्ठयभाव । उच्यते । बुझ्यवसितोऽत्र सम्बन्ध । यथा शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यत्र भेदः । 'विवक्षाधीना हि शब्दव्यु- त्पत्तिरिति 'तदाद्याचिख्यासायामि' (२-४-२१)ति सना ज्ञापितम् ॥ न निर्धारणे । १०। निर्धारणं व्यवहार । स चेह समुदायैकदेशता । तथा चानुन्यासः-- 'स भगवान् पुरुषोत्तम उत्तमशब्देनैकदेशरूपतयाख्यायते' । किन्तु पारम्पर्येणोक्तो वि- षयोऽय प्रतिषेधस्य । 'सप्तमी (२-१-४०)ति योगविभागात् समास इति पुरुषो- त्तम । 'प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यत' इत्युक्तम् । कथं तर्हि गोस्वामी- त्यादि षष्ठ्याः प्रतिपदविधानात् । उच्यते । नेयं प्रतिपदविधाना, किन्तु सप्तम्या बाधकप्रतिपत्तौ प्रतिप्रसूयमाना । तेन गोस्वामीत्यादि सिद्ध्यतीति रक्षितः ॥ पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन । ११ । कथं 'तमस्तानवमिति तानवस्य गुणत्वेनानेन षष्ठीसमासनिषेधात् । उ च्यते । 'अधिकरणैतावत्त्वे' २-४-१५) इति निर्देशात् । कथं (विभुत्वादुपरि ) 'तदुपरि' । तथा 'यत्कृतेऽस्मिन् निगृह्णीम.' तथा 'आदेया किकृते भोगा. कुम्भ- कर्ण त्वया विने ति भट्टि । अव्ययेन न समास इति निषेधात् । उच्यते । कृता साहचर्यादव्ययस्य कृतो ग्रहणमिति रक्षित.। यद्येवम् 'अनुर्यत्समया' (२-१-१५) १ षडिति अब्राह्मण , अपापम् , अनश्व , अनुदरा कन्या, अपचसि, अधर्म इति तेषा- मुदाहरणानि २ व्यवहार इति स च विविधसशयहरणम् तद्विशदयति स चेति ३. पूर्वोत्तरसाहचर्यात् कृदव्ययस्य ग्रहणे कथमकृदव्ययेन समयाशब्देन समासाभावशङ्का, तस्यानव्ययत्ववाचोयुक्त्या तत्परिहारश्च न्यासे कृताविति शङ्कते यद्येवमित्यादि समासाभाव इति इद षष्ठ्यभावस्याप्युपलक्षण, यतोऽव्ययसमयाशब्दयोगे 'अभित परित' इति द्वितीयैव प्राप्नोति. उच्यत इति समयाशब्दार्थवाचित्वेन रूपेण लक्ष्यत इत्यर्थ . समास इति इदमुप लक्षण षष्ट्या अपि.

·३६ दुर्घटवृत्ती इत्यत्र यस्य समया यत्समयेति 'पूरणगुणे' त्यादिना समासाभावोऽत्राव्ययेन, सम याशब्देनानुशब्दोऽत्रोच्यते, तेन द्रव्यवृत्तित्वादनव्ययत्वे समास उक्तो न्यास- कृता । पूर्वपक्षावसर इदमुक्तमिति रक्षित. । साहचर्यमनाश्रित्य प्रकारान्तर वा तत् । कथं 'सत्कर्तव्यमिति । उच्यते । तृतीयासमासोऽयम् । सुहितार्थास्तृ- प्त्यर्थाः । तद्योगे षष्ठी समासनिषेधाद ज्ञापकात् एवञ्च 'नाग्निस्तृप्यति काष्ठाना नापगाना महोदधि । नान्तक सर्वभूताना न पुसा वामलोचना ॥' इति । यद्येवं फलैर्नानारसै शुद्धै स्वादुशीतैश्च वारिभि । तृप्तास्ता भ्राजथुमतीमपृच्छन् कस्य पूरियम्' इति भट्टिः । ‘फलैर्येष्वाशितम्भवम्' इति च । उच्यते । 'ज्ञाप कसिद्ध न सर्वत्रे'ति ज्ञापकसमुच्चय । अथवा 'विवक्षात कारकाणि भवन्तीति करणविवक्षाया तृतीया । शेषत्वविवक्षाया षष्ठी ।। क्तेन च पूजायाम् । १२॥ कथं 'कलहंसराममहित कृतवानिति भट्टि । तथा राजपूजित । ई- श्वरज्ञातः । अनेन समासनिषेधात् । उच्यते । तृतीयासमासेन रोजपूजितादय- इत्यनुन्यास । शेषषष्ठ्या वा समास । एंव प्रकरणमिद स्वरार्थ । तथा स्वरार्था- पञ्चसूत्रीति भाष्ये ॥ कर्मणि च । १४॥ कथं 'गृहवित्तभ; पुत्रेण' उच्यते । शेषषप्ठ्या भविष्यति । कथ शब्दानुशासन लिङ्गानुशासनमिति । उच्यते । 'उभयप्राप्तौ' (२-३-६६) इति- षष्ट्या अयं समासनिषेध । चकारस्यावधारणार्थत्वात् , 'कर्तरि चे' (२-२-१६)ति सूत्रारम्भाच्च । यदि सामान्यकर्मषष्ठ्या ' समासनिषेधोऽनेन स्याद् , इद व्यर्थ स्यात् । १ समाधत्ते पूवपक्षेति २ षष्ठीति न तु करणत्वविवक्षया तृतीयेत्यर्थ , ३ शापकादिति समासनिषेधो हि सत्या करणत्वविवक्षया तृतीयाया तृतीयासमासेन फलसुहित इति प्रयोगप्राप्तौ व्ययं स्यात् ४ तृतीयेति अयमाशय - फलसुहित , फलतर्पणमित्यत्र तृतीयासमासे 'तृतीया कर्मणि' (६-२-४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो 'गतिकारके' (६-२-१३९)ति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरश्च भवत , षष्ठीसमासे तु समासान्तोदात्तत्वमिति विशेषे स्थिते षष्ठीसमास- प्रतिषेयोऽय समासान्तोदात्तत्वानिवर्तनेन चरितार्थ इति न ज्ञापफ प्रागुक्तार्थस्येति. ५ राज- पूजितादय इति तोऽत्र भूते, न तु वर्तमाने, कर्तरि च तृतीया यथा 'पूजितो य सुरासुरै.' इति ६ कारकषष्ठीसमासप्रतिषेधस्य तर्हि कि फलमित्याकाङ्क्षायामाह-- एवमित्यादि 'कर्मणि पष्ठ्याः' इति खपुस्तके पाठः. Powe- ·द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । न च प्रेप्यस्य कारयितेत्यत्र 'हक्रोरन्यतरस्याम् ' (१-४-५३) इति कर्मत्वाभावात् कर्तृषप्ठ्यन्तस्य समासनिषेधार्थ भविष्यति 'तृजकाभ्या कर्तरी'(२-२-१५)त्येव तत्सिद्धेः । यत्तु तत्र वृत्तावुक्त–'तृज्ग्रहणमुत्तरार्थमिति, तत् ‘कर्तरि चेति सूत्रे स्थिते । अथ वा षष्ट्येवात्र नास्ति, प्रत्यासत्या हि यस्मात् कृद्विहितस्तक्रियाया. कर्तृक- मणो. षष्ठ्या भाव्यम् । इह ण्यन्तात् कृद्विहित., प्रेप्यश्चाण्यन्तकर्ता । न च शब्दा- नुशासनमित्यत्रा प्युभयप्राप्ताविति षष्ठी । 'षष्ठी हेतुप्रयोगे' (२-३-२६) इत्यत एव प्रयोगग्रहणानुवृत्ते कर्तृप्रयोगे तद्विज्ञानात् । प्रयोगग्रहण का सम्वध्यते, न च कर्मणा, कर्तृव्यावृत्तौ तत्प्राधान्यात् । एतेन कर्मण्येव प्रयोगे 'उभयप्राप्ताविति निय मात् कर्तरि तृतीया । ज्ञापक वा 'अन्तौ येनादर्शनमिच्छति' (१-४-२८) इति रक्षि- त । एवञ्च 'अ इ उणि'त्यत्र 'तस्य ग्रहण भवत्येकेने ति सिद्धये 'तस्यति कर्तरि षष्ठी ति न्यासोऽसङ्गत. अत्रोपग्राह्यकर्मणि गम्यमानेऽपि नियमात् । उच्यते। कर्तरि षष्ठीत्य(न्य ?) स्य संस्कृतत्वात् शेषषष्ठी कर्तरि स्यात् । यत्तु अनुन्यासकृ- तोक्त-'यत्र सामर्यप्राप्तमुभयोरुपादान स 'उभयप्राप्तावि'त्यस्य विषयः । अन्यथा 'कर्तृकर्मणो कृति' (२-३-६५) इत्यन्य विधे रुभयप्राप्ता'वित्यस्य च विषयविभागो न स्यात् । 'नाकर्तृक कार्मास्तीति न्यायाद्' इति, तढयुक्तम् । पुरा भेत्तेत्यादावभि- हिते कर्तरि नियमाभावात् । अथानभिहिताधिकारमनङ्गीकृत्योच्यते । एवमपि 'अकाकारयोः प्रतिषेधो वक्तव्य.' 'शेषे विभाषे'त्येताभ्या नियमव्यावृत्तौ । कर्तृ- कर्मणो. कृति' इत्यत्य कृतार्थत्वात् । उच्यते । अस्य विवेरिति व्यधि- करणे षष्ठ्यौ । तदयमर्थ । 'कर्तृकर्मणोरि त्यस्य यो विधि 'कर्तरि चेति, 'उभय- प्राप्तावि'त्यस्य यो विधिः कर्मणि चेति एतयोविषयविभागो न स्यात् । सर्वत्र 'कर्मणि चेति निषेधसम्भवात् । अपर बहुत्वान्नोक्तम् ॥ कर्तरि च ॥१६॥ कथं 'भीष्म कुरूणा भयशोकहर्ते'ति । उच्यते । तृन्नन्तमेतत् । न च 'न लोकाव्ययनिष्ठेति' (२-३-६९) षष्ठीनिषेध । 'यतस्तृजकाभ्यामि'(२-२-१५)त्यत्र तृचः सानुबन्धकस्योपादान तृनो निवृत्त्यर्थ ज्ञापयति तृनो योगे कचित् षष्ठीतीति न्यासः। 'द्वितीयेति (२-१-२४) योगविभागाद्वा समासः । शेषषष्ठीत्यन्यः ॥ १ काशिकावाक्यमिदम् . २ संस्कृतत्वादिति । सस्कारश्च कर्तरि शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठीयेवमर्यकल्पनया परिष्करणम् ३ कथमिति । कर्थतजकाभ्या षष्ठी न समस्यत इति सूत्रार्थातू प्रश्न..

·दुर्घटवृत्ती कुगतिप्रादयः। १८ ॥ कथम् 'अल कुमार्यै' इति वाक्य 'पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्येति नित्यस- मासात् । उच्यते । 'नमस्स्वस्तीति (२-३-१६) चतुर्थीविधानसामर्थ्यान्नित्यसमा- सेऽपि वाक्यम्' इति रक्षितः । नन्वलं कुमाथै शोभनायै इति सविशेषणेऽपि वा समा- साभावाच्चतुर्थीविधान कृतार्थम् । उच्यते। व्यक्तौ सामर्थ्य बोध्यम् । कथमधीत्य 'क- मप्रवचनीयाना प्रतिषेध' इति वचनादत्र तु सोपसर्गस्याध्ययनार्थत्वादधिशब्दस्या- नर्थकत्वे 'अधिपरी अनर्थकौ' (१-४-९३) इति कर्मप्रवचनीयत्वात् । समुदयार्थम् इड्युपचर्य धातुत्व न्यास उक्तम् । उच्यते। 'अध्यापकधूर्तेर्जातिरिति ज्ञापकत्वात् । अत एवातिस्तुत सुस्तुतमित्यत्रोपसर्गलक्षणषत्वाभाव । कथं 'कुरु तेनेयमिति दण्डी । कुशब्दोऽव्यय पापार्थे समस्यत इति प्रतिपादनात् । । ईषदर्थे च' (६- ३ १०५) इति ज्ञापकात् प्रायिकमुपाधिवचनामिति न्यास. (++न सप्तमीति स- मासो वा )॥ उपपदमतिङ् । १९ । कथं 'साधु खलु पयस' पानमिति 'कर्मणि च' (२-२-१४) इत्यत्र वृत्ति । 'कर्मणि च येन सस्पर्शात् कर्तुं शरीरसुखम् ' (३-३-११६) इति ल्यु- टि अनेन नित्यसमासात् । उच्यते । शरीरसुखस्याविवक्षितत्वान्नात्र कर्मणि ल्यु- ट् , कि तर्हि 'ल्युट च' (२-३-११५) इत्यनेनेति रक्षित. । कथं 'शिखाभिराश्लिष्ट इवाम्भसा निधिरिति माघ. । तथा 'निस्त्रिशकल्पस्य निधिर्जलानामिति रघुः । परत्वात् 'कर्मण्यधिकरणे च' (३-३-९३) इति किप्रत्यये नित्यसमासात् । उ- च्यते । [*शेषषठ्या नात्र कर्मोपपदम् ॥ अनेकमन्यपदार्थे । २४॥ कथम् ‘अस्तिक्षीरेति, तिडन्तस्यासमासात् ।] उच्यते । विभक्तिप्रतिरू- पकोऽयमस्तिशब्द. । तिडन्तत्वे वा 'अस्तिक्षीरादिवचन कर्तव्यमिति समासः॥ उपसर्जनं पूर्वम् । ३० । कथम् 'अपेतमैथिलीमिति भट्टिः । 'अपेतापोढमुक्ते'ति (२-१-३८) समासे पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । उच्यते बहुव्रीहिः । समासान्तो विधिरनित्य इति १. नित्येति । 'त्युट च' इत्यनेन सिद्धे 'कर्मणि चेति ल्युड्वचनस्य नित्यसमासार्थत्वा- दिति भाव * अय कुण्डलरेखान्तर्गतो ग्रन्थांश आदर्शयोनास्ति । किन्त्वपेक्षित इत्यूाहितः केवलम्, ·द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । 'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति न कप् । कथं वार्तिसूत्रिकमिति 'ऋतूक्थादि' (४- २-६०) सूत्रे वृत्तिः । सूत्राणा वृत्तिः सूत्रवृत्ति । तदधीते' इति ऋतूक्थेत्यादिना ठक् । एव सूत्रशब्दस्य पूर्वनिपात रयात् । उच्यते । वृत्तिश्च सूत्र चेति द्वन्द्व. कार्यः । कथं मातुः सपत्नी सपत्नीमाता । उच्यते । राजदन्तादित्वात् । माता स- पत्नी अस्या इति वा कृते आहिताग्न्यादित्वात् । 'स्त्रियाः पुवदिति (६-३-३४) पुवत्त्वं नास्ति समानायामाकृतौ भाषितपुस्कत्वाभावात् । सपनीमातेति च भवति सपत्नीव शत्रुरिव मातेत्युपचारेण कर्मधारयात् ॥ हढे घि। ३२। कथं 'प्रपरापसमन्ववनिर्दुर्व्यतिसूदभिनिपर्यपय' इति सुविनीनामेकतरस्य पूर्वनिपातसम्भवात् । उच्यते । 'लक्षणहेत्वो क्रियाया" (३-२-१२६) इति 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोरिति च ज्ञापकादनित्यमिदम् ।। अल्पान्तरम् । ३४। कथं 'साधारणो भूषणभूष्यभाव" इति कुमार. । उच्यते । 'पूरणार्धाहन्' (५-१-४८) 'परिव्यवेभ्य क्रिय' (१-३.१८) इति ज्ञापकादस्यानित्यत्वात् । कथं शिष्योपाध्याय छात्रोपाध्यायमिति 'अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् ' (२-४-५) इत्यत्र रक्षितेनोदाहृतम् 'अभ्यर्हित चेति पूर्वनिपातात् । उच्यते । लक्षणहेत्वोः क्रि- याया'.(३-२-१२६) इति ज्ञापकात् सामान्येन प्रकरणानित्यत्व ‘डयाप्' (४-१-१) सूत्रे रक्षितेनोक्तम् । एवञ्च पार्वतीपरमेश्वराविति । अथवा प्रयोक्रपेक्षया अभ्यर्हितत्वं ग्राह्य 'भ्रातुश्च ज्यायसः' इति वार्तिकारम्भात् । इह तु कवेश्चाण्डत्वादेव देवी अभ्य- हिता। पितामातराविति न भवति । गर्भधारणपोषाभ्यां ततो माता गरीयसीति स्मृते- हि माता सर्वेषामभ्यर्हिता । अन्ये त्वाहुः । पार्वती पातीति पार्वतीप शिव । 'रमा जलाधिजा देवी ति त्रिकाण्डशेषः । रमाया ईश्वरो रमेश्वर विष्णु. तौ वन्द इत्यर्थ ॥ सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ । ३५ ॥ कथं 'शान्त्युदकुम्भहस्ता यायावरा. पुष्पफलेन चान्ये । तथा 'राजा र्जिहत्तं मधुपर्कपाणिः' इति भट्टिः । शान्त्युदकुम्भो हस्ते येषां, तथा मधुपर्का पाणी यस्येति बहुव्रीहिरिति जयमङ्गला । कथं वज्रपाणि' कमण्डलुपाणिश्चक्रपाणिः । १. पदमजरी तु वार्तिकसूत्रिकमिति वृत्तिपाठ मत्वा वृत्तौ साधु वार्तिक, तच्चाद सूत्र च वा- र्तिकसूत्रमिति कर्मधारयागित्याह $ 'हस्त सूर्य' इति खपुस्तके पाठ..

·- दुर्घटवृत्तौ उच्यते । आहिताग्नचादिपु द्रष्टव्य । तद्गणपाठस्यातन्त्रत्वात् व्यवस्थित- विभाषात्वाच्च नित्य एव परनिपात । एतदेवोच्यते 'प्रहरणार्थेभ्यो निष्ठासप्तम्यौ परे भवत' इति 'जातिकालसुखादिभ्यः परवचनमि'त्यादि । एव च 'यदक्षपादः प्रवरो मुनीनामि'त्यत्र पादे अ(क्ष ? क्षम् ) अस्येति बहुव्रीहौ 'गड्ढादिभ्यः परव- चनम्' इति पादस्य परप्रयोगः ।। निष्ठा ॥ ३६॥ कथमल्पश्रुतबहुश्रुतौ । उच्यते । 'सर्वनामसङ्ख्ययोरुपसङ्ख्यानम्' इति वचनात् 'प्रथमचरमे'त्यादिना (१-१-३३) अल्पशब्दस्य सर्वनामत्वम् । ' गणवतुडति सङ्खये (१-१-२३)ति बहुशब्दस्य सङ्ख्यात्वम् । आहितामयादि- त्वाद्वा॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः। 'बहु- अथ तृतीयः पादः। अनभिहिते।१। कर्मणि द्वितीया । २॥ कथं 'हा पित कासि हे सुभ्र' इति भट्टि , 'हा तात हा अम्बे'ति मालतीवाक्य, 'हायोगेष्वपि दृश्यत' इति द्वितीयासम्भवात् । उच्यते । हाशब्दोऽय शोकवचन । तेन कान्तारे *पित्रादि सम्बोध्यते । तत्र सम्बोधनप्रथमायां प्राप्ता- यामस्यारम्भे हि अपिशब्दस्य व्यभिचारार्थत्वात् सम्बोधने प्रथमापि भवति । 'आ- बाधे च' (८-१-१०) इति न द्वित्वमाबाधस्य हाशब्देनैवोक्तत्वादिति रक्षितः । किन्त्वेव 'हाहा गिरो निष्फला ' इति । तस्माच्छोकपूर्वकसम्बोधनवचनो हाश- ब्द. । हाहा गिर इत्यत्र तु शोकार्थ एव सम्बोध्यस्याभावात् । अतोऽत्र द्वित्वम् । भागवृत्तिकृत्त्वाह -" शोच्यशोचकसम्बन्धे षष्ठ्यपवादो द्वितीया । सम्बोधने तु 'उपपदविभक्ते कारकविभक्तिर्बलयिसी'ति प्रथमा। "पुष्पितास्ते सुगन्धा । आयाते चैत्रमासे दिशि दिशि रुचिर श्रूयते कोकिलाना हा कष्ट कि करोमि प्रियतमविरहे कामदूतो वसन्तः * 'तत् पित्रादि.' इति खपुस्तके पाठ ·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । कथं 'कां दिशं गन्तव्यमिति कादम्बरी । 'सभा वा न प्रवेष्टत्यं वक्तव्य वा सम- असम् । अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी' इति गम्यादे सकर्मकत्वात् कर्मणि तव्यस्य विधानेऽभिहितत्वात् कर्मणि द्वितीया न स्यात् । उच्यते । पद- संस्कारे कर्मणोऽविवक्षायां भावे तव्यप्रत्यय. । उत्तरकाल कमसम्बन्धे द्वितीयति कश्चित् । तन्न, षष्ठीप्रसङ्गात् । तस्माहुद्दिश्येत्यध्याहार्यम् । तत्कर्मेदम् । अथ- वा 'गत्यर्थकणि' (२-३-१२) इति द्वितीयाग्रहणात् षष्ठी बाधित्वा द्वितीया । 'तदर्हमि' (५-१-११७) ति निर्देशात् 'कर्तृकर्मणो कृती' (२-३-६५) ति बाधि- तत्वाद्वा । एव ‘भ्रान्त देशमनेकदुर्गविषममिति च । अत्रापि ' नपुसके भावे क्तस्योपडयानमिति षष्ठी स्यात् । अपि तु शेषषष्ठ्या ह्यत्र प्रत्याख्यातत्वाच्छे- षविवक्षाया न षष्ठीत्युच्यते । तदभावे (+ + + षु धार्ये तत् ।) सिध्यति । अध्वविवक्षाया 'कालाध्वनोरि'ति (२-३-५) वा द्वितीया । कथम् ' उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धय' इति जातकमाला । उपरिबुद्धीनामुत्तरलबुद्धीनामुपरि चरन्तीत्यर्थः । एव चामेडितत्वाभावान्न द्वितीया । यद्वा प्रतिपदोक्तस्य 'उपर्य- ध्यधसस्सामीप्ये' (८-१-७) इति कृतद्वित्वस्य ग्रहणम् । अत्र वीप्साया द्विवचन कार्यम् । कथम् चैत्र यावच्छीतम् । उच्यते । 'ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति दृशिग्रहणस्य प्रयोगानुसारित्वाद् यथा 'बुभुक्षित न प्रतिभाति किञ्चिदि' त्यत्र प्रतिभातियोगे द्वितीया तथा यावच्छब्दयोगे च । एवं पुरुषाराधनमृते' इति महिम्नःप्रयोगः । 'ऋतेयोगे द्वितीयेति कश्चित् । नन्न । 'अन्यारादितरर्त' (२- ३-२९) इति प्रतिपदपञ्चमीबाधकहेतोरदर्शनात् । तस्माद् 'द्वितीयेति योगवि- भागः कर्तव्यः ऋतेयोगे द्वितीयार्थम् । तथा च चान्द्रं सूत्र - 'ऋते द्वितीया चेति' । कथं 'एतमात डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडिदिति, विद्यादिति क्रियायो- गापेक्षया अडितमिति स्यात् । उच्यते। नास्य विद्यादित्यनने सम्बन्ध । किन्तु भ- वतीत्यध्याहार्यम् । कथ (विमतो दिवसात् तास्तास्तनश्रीः पूर्व भवान् धरासीदिति। उच्यते 'कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसज्ञा ह्यकर्मणामिति कर्मत्वम् । तदर्थ यत्नः कर्तव्य इति उच्यते । सामान्योपक्रमेण विशेषाभिधानात् प्रथमा । 'प्राप्य' इति वा- ध्याहार्यम् १) 'विषवृक्षोऽपि सवर्थ्य स्वय छेत्तुमसाम्प्रतमिति कुमार । 'क्रमादमु नारद इत्यबोधि सः' इति माघ । उच्यते । सम्प्रति भवं साम्प्रत न साम्प्रतमसा- म्प्रतमिति तद्धितान्तमव्ययम् । तथेतिशब्दः कृदन्ताव्ययम् । ततश्च कृत्तद्धिता- भ्यामभिहितत्वान्न द्वितीया । अव्ययेनाभिहितेऽपि न द्वितीया, 'कृत्तद्धितसमासैः परिसङ्ख्यानमि'त्यस्य सम्भवप्रदर्शनार्थत्वादिति रक्षितः । कथं तधिस्त्रिप्रस्तावे ·४२ ? दुर्घटवृत्ती न्यासकृत् परिगणन स्वीकृतवान् । उच्यते । अभ्युपगम्योक्तं तत् । उपलक्षणे अधिशब्देनोक्ते आधारे सप्तमी,शौण्डादिगणे अन्तश्शब्दस्याधिकरणप्रधानस्योपादा- नाद ज्ञापकात् । कथं तर्हि 'वदन्त्यपर्णामिति ता पुराविद' इति कुमार., इति- शब्देनोक्तत्वात् । उच्यते । पुराविद इत्यस्मादनन्तरमितिशब्दो द्रष्टव्य. । कथं 'स तैराक्रमयामास शुद्धान्त शुद्धकर्मभिरि'ति कुमार., क्रमेर्गत्यर्थत्वाद् ‘गतिबु- द्धी'त्यादिना (१-४-५२) कर्मत्वात् तानिति युक्तम् । अत्र क्रमिरवष्टम्भे वर्तते, न गतौ । कथं ('वटेवटे वैश्रवण शुकवत् पश्यसे मयेति पठनक्रियाव्यापकत्वेन कर्मत्वात् १) तथा 'मन्ये धातुर्विभाषित' इति मननक्रियाव्याप्यमानत्वात् कर्मणि द्वितीया स्यात् । वाक्यार्थस्य कर्मत्वात् । द्वितीया हि ड्याप्पातिपदिकाद्विधी- यते । कथं 'वक्ष्यति कर्मणि द्वितीया' इति वृत्ति , इतिशब्दाप्रयोगात् । उ- च्यते। अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामर्थवत्त्वाभावात् । कथं पक्त्वौदनो भुज्यते, पचिक्रियाया कर्मणोऽनभिहितत्वे द्वितीयाप्रसङ्गात् । उच्यते । प्राधान्या जिक्रिया- पेक्षया अभिहितकर्मत्वात् । एव च ग्रामो गन्तुमिप्यते, पच्यते ओदनो भोक्तुमि- त्यादि सेत्स्यति । ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुच स्मितस्येति कु- मार । उच्यते । 'माषाणामश्नीयादितिवत् शेषविवक्षाया षष्ठी ॥ अन्तरान्तरेणयुक्ते । ४। कथम् 'आवयोरन्तरा बेदिरिति, अन्तरायोगे द्वितीयाप्रसङ्गात् । उच्यते । सावधारणावधिमध्यत्वे द्वितीया कृता । एव 'त्वा च मां चान्तरा कमण्डलुरिति । चकार एवार्थ इत्यनुन्यास । एतच्च पूर्वसूत्राञ्चकारानुवृत्ते । यद्येवं 'वैदेहीमन्तरा क्रुद्ध' इति भट्टि । उच्यते । केचिंदविशेषेण मध्यमिच्छन्ति ।। गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौँ चेष्टायामनध्वनि । १२ । कथं 'महोपकारस्य किमस्ति तस्य तुच्छेन यानेन वनस्य मोक्ष' इति भट्टि । यतश्चतुर्थी बेति वक्तव्ये द्वितीयाग्रहण परामपि कृयोगषष्ठी बाधितुमिति न षष्ठीसम्भव । उच्यते । प्रार्थनादिक्रियाव्याप्यमानत्वाद् गमनादे कर्मत्वे क्रिया- कर्मणाऽभिप्रेयमाणस्य ग्रामादे सम्प्रदानत्वे चतुर्थी । प्रार्थनादिक्रियाया अभेदे गमनादेरकर्मत्वे गमनक्रियाव्याप्यमानत्वाद ग्रामादे. कर्मत्वे द्वितीयेति सूत्र भाष्ये प्रत्याख्यातम् । एव च सामर्थ्याभावात् कृद्योगषष्ठ्यस्त्येव । न चैतद्दर्शने अजा १ केचिदिति अस्मिन् पक्षे आवयोरन्तरेत्यत्रान्तराशब्दष्टावन्तो मध्यवर्त्तिवचनो बोद्धव्य ।

·-- द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । नयति ग्राममित्यादौ सम्प्रदानत्वमनभिधानात् । शोभन ग्राम गच्छतीत्यत्र युगप- द्भेदाभेदविवक्षाया भेदे क्रियाया कर्मत्व(म)भेदे ग्रामस्येति न दोषः । (पूर्ववृत्ति- दशवृत्तिकृतोक्त । तदपि प्रमाणयति ?) तथा च भट्टि 'तस्याभिगमनायेति । शेषविवक्षाया षष्ठीति पुरुषोत्तम. ॥ चतुर्थी सम्प्रदाने । १३॥ कथं 'कामस्यास्य विवेकशून्यमनसो मा देहि मुग्धे ! बलिम्' इति । स- म्प्रदानमिति चतुर्थ्या भाव्यम् । उच्यते । शेषविवक्षाया षष्ठी । कथं 'कुर्वन्ति हितमात्मन', तथा 'रोगिणा हितमौषधम्' इति वैद्यकशास्त्रम् । 'प्रामाद्यद् गुणिना हिते' इति भट्टि., 'हितयोगे चतुर्थी वक्तव्येति वचनाद् । उच्यते । 'हित भक्षा (४-४-६५) इत्यत्र 'तदस्य पण्यमि'त्यतोऽस्येत्यनुवृत्तिापयति हितयोगे शेषषप्ठ्य- पीष्यते । न चास्येत्यस्य चतुर्थ्यन्ततया विपरिणामः कर्तव्य । एव च तदस्मै दी- यते नियुक्तम्' (४-४-६६) इत्यत्रास्मैग्रहणमिहैव कृत म्यादिति रक्षित. ॥ नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च । १६ । कथम् 'इन्दुना प्रविभज्यन्ते नमस्कृत्य मुनित्रयम्' इति, नमोयोगे चतुर्थी- सम्भवात् । उच्यते । करोतिरत्र क्रियासामान्यवचनत्वात् प्रणतिवचनः । नमश्श- ब्दस्तु तद्द्योतकः । अत एव द्योत्यद्योतकसम्बन्धे 'साक्षात्प्रभृतीनि च' (१-४- ७४) इति गतित्वाद् ‘नमस्पुरसोर्गत्यो' (८-३-४०) इति सत्त्वम् । एवञ्च नम- स्यत्वान्मुनित्रयस्य कर्मत्वे ‘उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी'ति द्वितीया । एवञ्च 'प्रणम्य शितिकण्ठाय' इति कुमारचरित न घटते । उच्यते । कर्मणा शेषत्वे माषाणामश्नीयादिति षष्ठीप्रसङ्गे 'नमस्स्वस्तीति (२-३-१६) चतुर्थी । 'क्रियाग्र- हणं कर्तव्यमिति वा । प्रणम्येति विभक्तिप्रतिरूपको निपातो नम.पर्यायो वा । यदा तु नमोऽर्थ एव करोतिक्रियया व्याप्यमानस्तदा नमसो योगे चतुर्थी । गति- त्व च नास्ति, द्योतकसम्बन्धाभावात् । तथा च भट्टिः । 'रावणाय नमस्कुर्याः स्यात्सीते स्वस्ति ते ध्रुवमिति । तथा 'नमश्चकार देवेभ्यः पर्णशाला मुमोच चेति १ शोभनमिति क्रियाविशेषणम् २ क्रियाया गमनक्रियाया त्वमिति तद्धि गम्यमानप्रार्थनादिक्रियापेक्ष क्रियागत तद्विशेषणेऽपि भविष्यति. ४ ग्रामस्येति कर्मत्वमित्यनुषज्यते. .

·१४ - , दुर्घटवृत्तौ रक्षितः । कथं 'ममायं प्रभु' प्रभुमल्लो मल्लायेतिवद् ‘अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य ग्रह- णामिति चतुर्थ्या भाव्यम् । उच्यते । भाप्येऽत्र द्विधा व्याख्यातम् -- अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य ग्रहणमिति । इहापि यथा स्यात् प्रभुमल्लो मल्लायेति । अलामति पर्याप्त्यर्थस्य स्वरूपस्य च ग्रहणम् । इह मा भूदल बाल रोदनेनेति । एव चैकस्य मते प्रभ्वादियोगे षष्ठी, अन्यस्य चतुर्थी । सूत्रकृतापि स्वीकृतमिद 'तस्मै प्रभ- वति सन्तापादिभ्य' (५-१-१०१) ' स एषा ग्रामणी.' (५-२ ७८) इति निर्देशा- भ्याम् । तथा च भट्टिः । 'नापोथीदस्य कश्चन' । 'पुप्रोथास्मै न कश्चन' । 'प्रोथ पर्याप्तावि'त्यस्य रूपम् ॥ कर्तृकरणयोस्तृतीया । १८ ॥ 'नीरन्ध्र गतवति सक्षय पृषत्कैर्भूतानामधिपतिना शिलाविताने' इति भार- वि । यतोऽधिपते कर्तृत्वकरणत्वे न स्त , क्तवतो कर्तरि विवानात् , पृषत्काना च करणत्वात् , गमेयर्थत्वे अधिपतिरेवोक्त. स्यात् क्तवतुना । उच्यते । हेतौ तृती- या द्रष्टव्या । कथम् 'एकाकिना न गन्तव्य यदि कार्यशतैरपि' । कर्कटपात्रेणेति पशुरिव पशु । यद्वा । पशुकर्कटमात्रणति वा पाठः । तत्र पशु पश्येत्यर्थः कारकसहित' सर्व. कारकसङ्घः ] कथं 'धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीय- मिति मेघ. । उच्यते । उत्तरेणेति विभक्तिप्रतिरूपको निपात । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानमिति तृतीया । एकमुनिपक्षे उत्तरेण पथा गत्वेत्यर्थः । एवं च करणे तृतीया । एनप्प्रत्यये तु 'एनपा द्वितीया' (२-३-३१) इति धनपतिगृहशब्दाद् द्वितीया स्यात् । कथम् ‘उच्चारणार्थवर्णान्तर्भावेन भक्तिरिति कुटादिसूत्रे रक्षितः । उच्यते । प्रकृत्यादित्वादित्येव । 'इत्थम्भूतलक्षणे' (२-३-२१) इति वा । कथं प्रभूयते भृत्य. । उच्यते । प्रभुरिवाचरतीति क्यड् । कथं 'ग्राम गन्तुमुपक्रम्यते देवदत्त.' । उच्यते । 'प्रोपाभ्या समर्थाभ्याम् ' (१-३-४२) इति कर्तरि तङ् । 'वा भ्राशे'ति (३-१-७०) वा श्यन् ।। सहयुक्तेऽप्रधाने। १९। कथं 'प्रासोष्ट शत्रुघ्नमुदारचेष्टमेका सुमित्रा सह लक्ष्मणेन' लक्ष्मणस्य ज्ये- ष्ठत्वादप्राधान्यस्यायुक्तत्वात् । उच्यते । यस्य क्रियाभिसम्बन्धः शब्देन प्रतिपाद्यते, तस्य प्राधान्य तत्रोक्तम् । 'यस्मिन् जाते प्रासूतेति व्यपदेशस्तस्य क्रियाभिसम्ब- ।

·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः ।। न्धात् प्राधान्यात् शत्रुघ्ने कनीयसि प्रसूते तथा व्यवहारात् तस्य प्राधान्यमिति जयमङ्गला । एवञ्च 'शशिना सह याति कौमुदी सह मेधेन तटित्प्रलीयत' इति कुमार. । तथोपाध्यायेन सहागताश्छात्रा इति सिद्ध्यति ॥ विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् । २५॥ कथम् ‘इह भूतले घटो नास्त्यनुपलब्धेः', अस्त्रियामिति निषेधात् । उच्यते। 'अनुपलब्धेरिति भाप्यकारवचनप्रामाण्याद् 'विभाषा गुणे' इत्यनुन्यास. । अथ वा बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमिति अभिन्नार्था साडयदर्शने । एवञ्चा(बुध्य विद्य)माना उपलब्धियस्मिन् ज्ञानविशेष इति बहुव्रीहि । 'विभाषा गुण इति योगविभागाद्' इति 'उणादयो बहुलम्' (३-३-१) इत्यत्र 'प्रकृतेस्त्वनुदृष्टेरिति सिद्धये न्यास ॥ अपादाने पञ्चमी । २८ । कथं 'कटकान्महाबाणकं सम्पातयतीति लेखमालिका । 'ल्यब्लोपे कर्म- ण्युपसङ्ख्यानमिति पञ्चमी । कटकमास्थायेत्यर्थः । कथं गृहादारभ्य (भह) यावदिति । तथा 'कुट कौटिल्य इत्यत आरभ्य क्रुड् शब्द इति यावदिति वृ- त्ति. । उच्यते । प्रभृतिपर्यायोऽयमारभ्यशब्दो निपात । ततश्च कार्तिक्या. प्र- भृतीति भाप्यकारवचनप्रामाण्यात् पञ्चमी । यद्वा आरभ्यशब्दो ल्यबन्त । ततो द्वितीयान्ताद् 'आद्यादिभ्यस्तस्युपसङ्ख्यानम्' इति तसि । कथं विशतेरधिको द्रोण । अधिकसम्बन्धे षष्ठया भाव्यम् । उच्यते । 'यस्मादधिकमिति' (२-३- ९) निर्देशादिति रक्षितः । कथं 'जीर्णमन्नं प्रशंसीयाद् भार्या च गतयौवनाम् । रणे प्रत्यागतं शत्रु सस्यं च गृहमागतम्' । रणादिति युक्तम् । उच्यते । अपा- दानस्याविवक्षाया सप्तमी 'यस्य च भावेनेति (२-३-३७) । कथं प्रशसीयात् , शसु धातोलिडि प्रशस्यादिति स्यात् । प्रशंसीत्यावश्यके णिनिः। प्रशंसाशब्दाद् व्रीह्यादित्वाद्वा इनि । इयादिति इणो लिडि रूपम् । 'याद नाम कुतो मत्तस्तत् किमर्थ दरिद्रता । दारिद्यादतिमूर्खत्वमहो दुःखपरम्परा' । दारिद्या(दुक्तम ? दित्य)युक्ता पञ्चमी, हेतोरभावात् । उच्यते । ल्यब्लोपे पञ्चमी भविष्यति ॥ अन्यारादितरतैदिक्छब्दाञ्चुत्तरपदाजाहियुक्ते । २९ । 'नामाकृतोन्मत्त. कपुस्तके पाठ.

·दुर्घटवृत्ती कथं पूर्व कायस्येति । उच्यते । 'तस्य परमानेडितम् (८-१-२) इति निर्देशादवयववाचिना दिक्छब्देन योगे पञ्चम्यभाव इति रक्षित । कथं 'समुदा- यिभ्योऽनन्य समुदायः' । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविध्यभावाद् । उच्यते। अन्य इत्यर्थग्रहणम् । नञ्समासस्योत्तरपदार्थप्रधानत्वात् तदर्थयोगोऽनुपहत इति रक्षित । षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन । ३० । कथं 'प्रातिपदिकात् परत' । उच्यते । नाय 'विभाषा परावराभ्यामत- सुच्' (५-३-२९) इत्यतसुजन्त । कथ तर्हि, परशब्दात् सप्तम्यर्थे आद्यादित्वात् तसि ॥ सप्तम्यधिकरणे च । ३६ । कथं 'दात्रेण धान्य लुनातीति । उच्यते । निमित्तमिह प्रयोजनमभीष्ट, सयोगश्च सश्लेष इति रक्षित । यद्येवं यूपाय दानिय । इह हि यूप प्रयोजन दारुणा सश्लेषोऽस्य । उच्यते । तादर्थ्यविवक्षाया चतुर्थी । कथम् 'अन्तौ ये- नादर्शनमिच्छतीत्यन्तर्धाविति निमित्तसप्तमी ति न्यासः । उच्यते । अत एव नि- देशान्निमित्तमात्रे सम्बन्धमात्रे वा सप्तमीति रक्षित । कथं 'जन्मजन्म यदभ्यस्त दानमध्ययन तप' । जन्मनीति युज्यते । उच्यते । जन्मसहचरिते काले जन्म- शब्दस्य वृत्ते 'कालाध्वनो.' (२-३-५) इति द्वितीया । कथं (वाग्वाक कर्तृतः पतति ? ) शयानेन भुक्तमिति । शयनक्रियया भोजनक्रिया लक्ष्यते । उच्यते । चिन्त्यम् अनभिधानादिति रक्षितभाषावृत्ती ॥ प्रातिपदिकालिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा । ४६ । कथं 'वृक्षोऽयमिति क्रियाया अभावे कारकत्वाभावादनभिहितत्वाच । उच्य- ते । कारकत्वमभिहितत्व चेति भागवृत्ति । कथं 'मञ्चा' क्रोशन्तीति गौणे प्रथमा। यथा द्रोणपरिमितो द्रोण इत्यत्र परिमाणसव्यपेक्षत्वान्मात्रग्रहणान्न प्रामोतीति प- रिमाणग्रहण, तथात्राप्युपचारापेक्षत्वान्न म्यात् । उच्यते । 'वर्णो वर्णेन' (२-१- ६९) इति पशौ उपचारसव्यपेक्षेऽपि प्रथमा । कथं 'याय तस्य प्रसूतस्य गुण- वान् स्फूर्जितो नर' इति प्रसूतस्येत्यत्र हि प्रथमा युक्ता । उच्यते । प्रसूत स इत्येव पाठः ॥ १ इहेति 'निमित्तात् कर्मसयोगे' इत्यत्रेत्यर्थ । दात्र तु न प्रयोजनम् , किन्तु करण- मिति भाव..

·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । षष्ठी शेषे । ५० । कथं तदस्मिन्नधिकम्' (५-२-४५) इति । निर्देशादेवेति रक्षित । 'अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति वचनात् 'सङ्ख्ययाव्ययासन्ने' (२-२-२५) त्यत्राधिक दशानामित्यत्रोक्ता षष्ठी ॥ कर्तृकर्मणोः कृति । ६५ । कथं 'रक्षोगण क्षिप्नुमविक्षतात्मा' । तथा धायेरामोदमुत्तममिति भट्टि । उच्यते । 'तदर्हमि'(५-१-१७)ति ज्ञापकाढस्यानित्यत्वाद् द्वितीया । धायैरिति 'धेट पाने 'श्याव्यधामु' (३-१-१४१) इत्यादिना ण । युक् । ततस्तृतीयेति रक्षित. । कथं 'कृतपूर्वी कटम्' अनभिहिते कर्तरि कृत्प्रयोगे षष्ठीप्रसङ्गात् । उच्यते । कृद्रहण न तिड्व्यावृत्त्यर्थ द्वितीयाविधानसामर्थ्यात् । ततम्तद्धितव्या- वृत्त्यर्थमिति तद्धितप्रयोगे न षष्ठी ॥ उभयप्राप्तौ कर्मणि । ६६ । कथम् 'अड क्तिना बाधा भवतीति 'स्थागापापचो भावे' (३-३-९५) इत्यत्र वृत्ति । तथा सुटा सीयुटो बाधा मा भूदिति 'मुत्तियो' (३-४-१०७) इत्यत्र वृत्ति । 'अकाकारयो प्रतिषेधो वक्तव्य' इति नियमनिषेधात् 'कर्तृकर्म- णो' (२-३-६५) इति षष्ठया भवितव्यम् । उच्यते । 'अ प्रत्ययात्' (३-३- १०२) इत्यग्रहणस्यात्र प्रश्लेषाद् (१) ग्रहणमिति रक्षित । बाधाशब्दे 'गुरोश्च हल.' (३-३-१०३) इत्यकार ॥ क्तस्य च वर्तमाने । ६७ ॥ कथं त्वया रक्षितो' 'यत्र शीलित' इति । ‘मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' (३- २-१८८) इत्यत्र चकारेण 'शीलितो रक्षित क्षान्त' इत्यादे सग्रहादनेन षष्ठया भाव्यम् । उच्यते । भूते क्तान्तस्याय प्रयोग । भागवृत्तिकृता तु (पक्तामूलत्य- पान्तनमीषाते 2 ) । (म त)न्मतेन शेषविवक्षाया षष्ठचत्र द्रष्टव्या । कथं 'दो- षाणां विवर्जितम् ' । दोषैरिति स्यात् । उच्यते । 'नपुसके भावे क्तस्योपसङ्ख्या- नमिति षष्ठी छात्रस्य हसितमितिवत् । यदि कर्मणि निष्ठा तदा शेषलक्षणैव षष्ठी । दोषाणा सम्बन्धि यद् विवर्जितमित्यनुन्यास ॥ १ मा भूत् इत्यस्य स्थाने 'न भवति' इति शब्दकौस्तुभतगत एतत्प्रयोगानुवादे पठ्यते २ 'प्रश्लेषात्' इत्यस्य स्थाने 'प्राथम्याद्' इति स्यात् । तथैव च कौस्तुभगते रक्षिता- भिप्रायानुवादे दृश्यते ·७ दुघर्टवृत्ता न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् । ६९ । कथं 'सत्यानुरक्तं नरकस्य जिष्णवः' इति । उकारान्तग्रहणात् षष्ठी- निषेधात् । उच्यते । शेषविवक्षायां षष्ठी ।। तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम् । ७२ । कथं 'स्फुटोपम भूतिसितेन शम्भुने ति माघ , येनोपमा भवति तस्योप- मानस्य तृतीयाया 'अतुलोपमाभ्यामिति निषेधात् । उच्यते । सहविवक्षाया तृतीया । सूत्र तु षष्ठयर्थ सहभावाविवक्षार्थ च । शम्भुनेत्यत्र तु तुल्यार्थस्याप्राधा- न्याच्च न प्रतिषेधः ॥ चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः। ७३ । कथं नित्य 'गोभ्यः स्वस्ति भूयादिति । उच्यते । 'नमस्स्वस्ती' (२.३.१६) त्यादौ चकारस्तस्यैव वाक्यस्य समुच्चयार्थः । तेनाशीविवक्षाया षष्ठ्या बाधितत्वा- चतुर्थीति वृत्तिः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः। अथ चतुर्थः पादः। द्विगुरेकवचनम् ।१। कथं 'रुद्रैकादशीति हरिश्चन्द्रप्रयोगः । समाहारद्विगावेकादशरुद्रामिति स्यात् । उच्यते । 'स्तोमे डड्क्तव्य' इति 'प्रमाणे द्वयसज्' (५-२-३७) इत्यत्र वाच्यम् । रुद्रस्य पूर्वनिपातार्थ राजदन्तादिः कल्पनीय । एव च षोडशी- त्यादि । कथं 'पञ्चपूल्य इमा' । उच्यते । एकशेषो भविष्यतीति राक्षित । कथ- मेकपूली । उच्यते । एकस्मिन्नेव समारोपितबहुत्वादिति रक्षित । कथं 'चतुर्दि- शीघोदय'। उच्यते। दिशा वाचा गिरा क्षुधे' त्यजादिपाठात् हलन्तात् टापि। दि- शाशब्देन द्विगौ 'आबन्तो वा' इति पक्षे नपुसकत्वेन नपुसकहूस्वत्वे (चतुर्दिशमिति) रूपम् । अन्यत्र पक्षे समुदायिभ्योऽन्य समुदाय इति दर्शने एकत्वाभावेऽपि 'द्विगोरि' (४-१-२१)ति डीप् । चतुर्दिशीति रूपमिति पञ्चगुप्रस्तावे रक्षितः ।

·द्वितीयाध्याये चतुर्थ. पादः । चतुर्दिशीशानवमत्य मानिनी' इति कुमार । हलन्तम्य ठिक्छब्दस्य द्विगौ चतुर्दिगीशानिति वा पाठः ॥ द्वन्द्वश्व प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । २ । कथं 'ग्रीवाकुक्षिललाटेपु नित्य म्वेद प्रशस्यते । तथा 'मुखनासिकाभ्या यो वायुर्निक्रामतीति । उच्यते । दधिपयआवेगकृतिगणत्वादिति रक्षित । 'ना- सिकास्तनयोधेिटो.' (३-२-२९) इति निर्देशाढनित्यत्वाद्वा । एकशेषण वा । शाकपार्थिवादित्वाद्वा । नासिकाया विवरभेदाद् द्वित्वात् । ललाटम्य जात्यपेक्षया बहु- वचनम् । एवञ्च 'चञ्चुचरणैर्लोहितै सिता' इत्यमर । तथा 'पातिते स्थनागाश्चै- रिति चण्डी, 'दन्तमुष्टितलैरिति च । साध्याभेदा जातिरि त्यस्य परत्वमनभिसन्धा- योक्तमस्माभिः । अत्र तु प्रकारान्तर ‘दन्तमुष्टितलैरिति दन्तनिर्मितच्छुरिकामुष्टि. । केचिद् ‘दन्तमुष्टितलैरिति क्तान्त पठन्ति ढन्तमुष्टतलेरिति ॥ अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् । ५। कथं 'छात्रोपाध्यायम्' । नात्राध्ययनमिति कर्मसाधने ग्रन्थकृता प्रत्यासत्ति- रिति रक्षित । सम्बन्धाभ्यहितत्वादुपाध्यायम्य पूर्वनिपातो युक्त । उच्यते । पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्यत्वादित्युक्त प्राक् । जातिरप्राणिनाम् । ६। कथं 'राञ्जितानु विविधास्तरुशैला' इति भारवि । उच्यते । प्रधानशैला इति शाकपार्थिवादिः ।। येषां च विरोधः शाश्वतिकः। ९ । कथं 'देवासुरैरमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे' इति भारवि । उच्यते । देवानाम- सुराणा च काढाचित्को विरोध इति रक्षितः। यत्र द्वन्द्वो विरोधमाचष्टे स विरो- धविषयः । न चात्र द्वन्द्वो विरोधमाचष्टे सामञ्जस्यात् ।। स नपुंसकम् । १७॥ कथं 'स्वप्नोदयशशी मायाकार न तु (१) गिरिसागरविहार' इति समाहा- रद्वन्द्वे क्लीबत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । सग्रहण प्रसिद्ध्युपसङ्ग्रहार्थम् । तेन' युवोर- नाकौ' (७-१-१) इति न क्लीबत्वम् । (नै गङ्गा) द्वन्द्वेन विहारस्य मध्यमपद- १. 'सागरद्वन्द्वेन' इति स्यात् .

·दुर्घटवृत्तौ लोपी वा समासः । नपुमक एव वा पाठ ॥ सभा राजामनुष्यपूर्वा । २३ । कथं 'नृपतिमभामगमन्न बंपमाना' इति कीचकवधे । नृपतिरिति गजप- नेवद् , न राजपर्याय उति रक्षित । यद्वा नृणा पतिर्यस्या सभायामिनि बहुव्रीही कर्मधारय । एवञ्चानकर्मधारय' इत्यनुवृत्तेर्न क्लीबत्वम् ।। परवल्लिङ्गं इन्हतत्पुरुषयोः । २६ । कथं 'गृहस्थूण, शशोर्णम्' इति वररुचिलिङ्गकारिका, अमरलिड्सग्रहश्च । अनेन परवल्लिङ्गता स्यात् । उच्यते । 'असिद्धवदत्राभादि (६-४-२२)तिवत् परव- लिङ्गमिति वतिनिर्देशो व्याभिचारार्थ । लोकाश्रयत्वाद्वा क्लीबत्वम् । तथा च भाष्य- 'गृहशशपूर्वयो. म्थूणार्णयोर्नपुसकत्वम्' इति (अटवर्मित्रशत्रुम् ?) । रात्राहाहाः पुंसि । २९। कथं 'गणरात्रं निशा बह्वयः' इत्यमरः । 'अच्प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्न.' (५-४-७५) इत्यत्राजिति सोमनन्दी । अत्रानेन पुस्त्व स्यात् । उच्यते । गण- शब्दोऽयं बहुत्ववाची समूहवाची च । अत्र बहुत्ववाचित्वे गणाना रात्रीणा समा- हार इति समाहारे द्विगौ कृते समासे 'समासान्ता अनवयवा' इत्यस्मिन् दर्शने अकारान्तोत्तरपदत्वाभावाद् ‘अकारान्तोत्तरपदो द्विगु. स्त्रिया भाष्यत' इति न स्त्रीत्वम् । 'म नपुसकम् । (२-४-१७) इति क्लीबत्वात् पात्रादित्वाद्वा क्लीवत्वमि- त्यमरकोशीका । समूहवाचित्वे तु रात्रर्गणसमासे राजदन्तादित्वात् परप्रयोगे लोकाश्रयत्वात् क्लीबत्व शत सहस्र यथा । तदुक्त 'लिङ्गमशिप्य लोकाश्रयत्वा- दिति तथा च नपुसककाण्डे अमर रात्र प्राक् सङ्खचयान्वितमिति। गणश. ब्दस्य 'बहुगणवतुडति सङ्ख्या (१-१-२३) इति सङ्ख्यासंज्ञा । एवञ्च द्विरात्र- त्रिरात्रपञ्चरात्रादीना क्लीबत्वम् । अभिवेयलिङ्गापवादोऽयम् । तेनाह्रो निर्गतो निरहो वेति रक्षितः । कथं तर्हि द्वयोरहो वा पूजा 'यह्रा पूजे'ति स्त्रीत्वम् । 'तत्पुरुषयो- रित्यनुवृत्तेर्द्वन्द्वसाहचर्यात् समासपदार्थाभिधेयग्रहणम् । इह तु भवार्थाभिधेयस्तत्पु- १. शतमिति । 'शतायुतप्रयुता पुसि च' 'सहस्र पुसि' इति सत्यपि पुस्त्वानुशासने श. तसहस्रशब्दौ क्लीब एव प्रयुज्यते इति लिङ्गानुशासनानादरस्थाननिदर्शनमेतत्. ॥ - ·द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । रुषः । न च टित्वा (न्ना' द)त्र डीप 'अनुपसर्जनादि (१ १-१४)ति प्रतिषेधात् ।। अपथं नपुंसकम् । ३०॥ कथम् 'अपन्थान तु गच्छन्त सोदगेऽपि विमुञ्चति' इति । उच्यते । समासान्तानर्देशात् । कथं 'विपथ कटवा कापथ समा' इत्यमर । ' पथ म- वयाव्ययादेरि'ति क्लीबत्वात् । कुशब्दम्याव्ययम्य 'कुगतिप्रादय' (२-२-१८) इत्यत्र गतिसाहचर्याद ग्रहणम् । अव्ययत्व (चम्चा) सङ्ख्या(दि)त्वाद् ‘विभक्तिम्वर- प्रतिरूपकाश्चेति चकाराद्वेति गक्षित । विपथं कदवा कापथ समाः, इति वा पाठ कर्तव्य । तथा क्लीबलिङ्गकारिका-'पथ सङ्ख्याव्ययात् पर ' इति । 'लिङ्गमशिप्यं लोकाश्रयत्वादिति कश्चित् । 'पथ' इति कृतसमासान्तनिर्देशाद् 'अतिपन्था सुप- न्थाश्चेति कोश । अत्र समासान्तत्व तु (न) 'न पूजनादि (५-४-५९) ति ।। द्वितीयाटोस्स्वनः। ३४। कथं 'हे रोहिणि! त्वमसि *शीतकरम्य भार्या एन निवारय पति सग्वि' दुर्विनीतम् । जालान्तरेण मम वासगृह प्रविश्य श्रोणीतट स्पृशति कि कुलधर्म एप ॥' एनमिति न स्याद् अन्वादेशाभावात् । उच्यते । श्रोणीतट स्पृशति कि कुल- धर्म एष' इति योजयित्वा एन निवारयति योज्यम् । बहुवेणी म्पृशन्नेना कृष्णां धूमशिखामिवेति वेणी । अत्र एतामिति पाठ कर्तव्यः ॥ अस्तेमः। ५२ । 'लावण्य उत्पाद्य इवास यत्न' इति कुमार । अनेन भृभावेन भाव्यम् । उच्यते । 'अस गतिदीप्त्यादानेपु' । अम्मादुभयपदिनः । ‘कोचिदनुप्रयोगादन्य- त्रास्ते भाव नेच्छन्ति' इति धातुप्रदीप ॥ ब्रुवो वचिः। ५३ । कथं 'प्रेप्यब्रुवोरि'(२-३-६१)ति । लाघवार्थमज इति वक्तव्ये 'अजीति १ 'इति वा' शब्दस्याने 'इत्येव' इति स्यात् . * 'शीलवतीषु धन्या' खपुस्तके पाठान्तरम् . minatomamroom ·. दुर्घटवृत्तौ इका गुरुनिर्देशात् । तेन ज्ञापयत्यार्धधातुकीय कार्यमनित्यमिति । सामान्यज्ञापकात् विपि न वच्यादेश । तथा च 'विकृति कटके कृता जनैः' (१) इति प्रयोगः । एतदेव 'अजेय॑घअपो.' (२-४-५६) इत्यत्र रक्षितेन सूचित, ज्ञापकसमुच्चये लि- खितम् ॥ अजेय॑घञपोः। ५६ । कथं वीज्यते स हि समुप्त श्वाससाधारणानिलै' इति कुमारः । अनेन वीभावे वीयत इति स्यात् । उच्यते । ईज गतिकुत्सनयोरि'त्यस्य रूपम् । एव (दीक्षित )वातवीजनैरिति च ॥ वा यौ । ५७। कथं पवित्र व्यजनमि'त्यमरः । व्यजनमिति नित्य न स्यात् । अनेन पक्षे वीभावात् । उच्यते । 'सज्ञाच्छन्दमोर्बहुलम्' इति वार्तिक सामान्येन प्रकरणे कार्यव्यभिचारार्थमिति व्याख्यातम् । व्यवस्थितविभाषात्वाद्वा । तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । ६२ । कथम्- 'चत्वारो वयमृत्विज स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरिः सग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता । कौरव्याः पशव प्रियापरिभवक्लेशोपशान्ति फल राजन्यौघनिमन्त्रणाय रसति स्फीत यशोदुन्दुभिः ॥ इति वेणी । यतः 'कुर्वादिभ्यो ण्य' (४-१-१५१) इत्यक्षत्रियवृत्तिकुरुशब्दात् (स - सावकाश इति क्षत्रियवृत्ते 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' (४-१ १७२) इति भा- व्यम् । तस्य च तद्राजत्वाल्लुक् । तथा च भारवि 'चिराय तस्मिन् कुरवश्वका- सति' । उच्यते । 'कुर्वादिभ्यो ण्य' इत्यत्रापि क्षत्रियगोत्रग्रहणानुवृत्तेः सोऽपि क्षत्रियगोत्रवचनादेव । तस्यातद्राजत्वादलुगिति भागवृत्ति । जयादित्यमते तु द्व- योरेकस्मिन् वा 'कुरुनादिभ्यो ण्य' इति कौरव्यशब्दमुत्पाद्य तत. 'तत्र साधुः' (४-४-९८) इति यत् । अकारलोपयलोपौ कृत्वा कौरव्यो दुर्योधनो द्रोणो दु- श्शासन इत्यादय उच्यन्त इति वाच्यम् । यद्येवं 'परस्पर परिरेभिरे कुकुरकौरव- १ 'कृताजिरै' इति म्यात् २ 'दक्षिण' इति स्यात् . - , ·द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । स्त्रियः' इति माघ । तथा 'सोऽय मद्भुजपञ्जरे निपतित सरक्ष्यता कौरवाः!'। कच्छादि (४ २-१३३) पाठाद् 'मनुष्यतत्स्थयोश्च' (४-२-१३४) इति वुजा भाव्यम् । उच्यते । शब्दव्युत्पत्तेर्विवक्षाधीनत्वात् । मनुष्याणां कुरुगब्देनाविव- क्षितत्वान्न वुञ् । ततश्च तस्येदमर्थेऽण् । जनपदविवक्षायां वाञ् । 'विषयो देशे' (४-२-५२) इति अणि ता(त्पर्या)दिति भागवृत्ति । कथं 'तस्यामेव ग्घोः पा- ण्ड्या प्रताप न विषेहिरे' इति रघुः, यतो 'वृद्धेत्कोसले' (४-१-१७१) त्यत्र ज- नपदशब्दात् 'पाण्डोWण वक्तव्य' इति ड्याणि तस्य तद्राजत्वाल्लुका भाव्यम् । उच्यते । पाण्डौ साधव. पाण्ड्या. । 'तत्र साधुरि' (४-४-९८) ति यत् ॥ अदिप्रभृतिभ्यः शपः । ७२। कथम् 'न विश्वसेत् पूर्वविरोधितस्य' इति पञ्चतन्त्रम् । 'आश्वसेयुर्निशाच- रा' इति भट्टि । पचायजन्तादाचारे विपि लिडि रूपम् । 'गणकार्यमनित्य- मिति जयमङ्गला । भूवादेराकृतिगणत्वात् तत्र द्रष्टव्य इति । वृत्करण तु यजा- दिसमाप्त्यर्थम् । कथं 'वासुदेव परित्यज्य योऽन्य देवमुपासते' । 'अस गतिदी- प्त्यादानयोरिति भौवादिकस्योभयपदिनः ॥ गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु । ७७ ॥ कथं 'मा भैः शशाङ्क मम सा धुरि नास्ति राहु' इति । सिचो भावान्मा भैषीरिति प्राप्नोति । तथा च भट्टि. - ‘मा स्म भैषीम्त्वयाद्यैव कृतार्थो द्रक्ष्यते प- तिरिति । उच्यते । आगमशासनानित्यत्वाद् 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' (७-३-९६) इति नेट् । ततो 'हल्ङ्यादि'ना (६ १-६८) सिलोपे सिचो विसर्जनीय. । अथवा निर्देशे केनचिदाचार्येण भीग्रहणमपि ग्राहितम् । 'गातिस्थाधुपाभूभ्य' (२-४- ७७) इति पञ्चम्येकवचनम् । तत ‘एरनेकाच.' (६-४-८२) इति यणादेशे भूभ्य इति निर्देशात् । एतन्मते सिचो लोपे रूपम् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः।।

·दुर्घटवृत्ती अथ तृतीयाध्याये प्रथमः पादः। प्रत्ययः।१ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा । ७ । कथं 'नदीकूल पिपतिषतीति' । कृलम्याचेतनन्वादिच्छाया असम्भवात् । उच्यते । पदसस्कारेण । कथं मुमूर्षति । मरणस्यानिच्छाविषत्वात् । उच्यते । अतिदु खितम्य मरणमपीप्सितमिति । तद् दृश्यते--ईदृश नाम तहुःख येनेद मरण सुखमिति ॥ कर्तुः क्यङ् सलोपश्च । ११ । कथं 'कस्त्व भो निशि केशव. शिरसिजै. किं नाम गर्वायसे चक्री च- न्द्रमुखीं प्रयच्छसि स मे कूपी घटी दोहिनीम्' । उपमानाद्यभावात् क्यडोऽभा- वात् । उच्यते । गर्वयोगागर्व अर्शआदित्वादचि रूपम् । गर्व पुरुष । ततः अगर्यो गर्वो भवतीति भृशादित्वात् क्यडि गर्वायते । 'अस्मिश्चन्द्रमसि प्रसन्नमहास व्याकोचकुन्दत्विषि प्राचीन खमुपेयुषि त्वयि गते दूर निजप्रेयसि । श्वासः कैरवकोरकीयति मुख तस्या सरोजीयति क्षीरोदीयति मन्मथो दृगपि च द्राक् चन्द्रकान्तीयति' । कथं 'कैरवकारकीयती'त्यादि । उपमानादाचार (३-१-१०) इति क्यन् विधीयते यथा पुत्रीयति च्छात्रमिति । न चात्र कैरवकोरकादिकमिव (श्वासाढ)य. किञ्चि- दाचरन्ति, कि तर्हि त एव कैरवकोरकादि यथात्मभावमाचरन्तीति । अत ‘कर्तुः क्यड् सलोपश्चे' (३-१-११) ति क्यड् युज्यते । उच्यते । आत्मानमित्युपमेय द्रष्टव्यम् । तदयमर्थ. -- श्वास. कैरवकोरकमिवात्मानमाचरति । एवञ्च 'उपमाना- दाचारे' इत्येव क्यच् । कथं 'प्रायः पुण्यवता देशे शरदियं प्रावृषायते' क्यड्, प्रावृष्यत इति हि स्यात् । उच्यते । प्रावृषेति तृतीयान्ते 'अयवयमये ति अय. तिधातोरयत इति । प्रावृषाशब्दोऽयं टावन्त । 'कालप्रभाता शरदा प्रावृषा तु जलार्णवा' इति कोश । शरदि वर्षति वासव इति । केचित्तु (वा) क्षर पठन्ति ॥ 'ज्याक्षरम्' इति स्यात.

·तृतीयाध्याये प्रथमः पाद । बाष्पोष्मभ्यामुहमने । १६ । कथं 'धूमायन्त इवाश्लिष्टा' इति । अनेन क्यडोऽभावाद् । उच्यते । 'फेनाच्चेति वक्तव्यमिति केचित् ‘फेनधूमाभ्यामिति पठन्ति । चकारानुवृत्तिमा- ध्यत्वादस्य । एव चात्र 'लालायित फणीति भाप्यकारप्रयोग ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ । २३ । कथं 'यायावरा. पुप्पफलेन चान्ये' इति भट्टि । गत्यर्थाढनेन नियमात् समभिव्याहारे यडोऽभावात् । उच्यते । 'सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्था' इति ज्ञानार्थ- त्वात् ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम् । २४ । कथं 'चरैराचरचञ्चरे'ति भट्टिः । गत्यर्थत्वादनेन चरेर्भावगाया यडो विधानात् । उच्यते । क्रियागर्दा तत्र विवक्षिता पदसिद्ध्यर्थम् ।। सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्म- वर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् । २५॥ कथं लिखापयति वर्णापयतीति कायस्थप्रयोग. । उच्यते । अर्थवेदे त्या- दिना (१) आपुग् वक्तव्य इत्याकारे पुकि वा वक्तव्ये आपुको विधानमन्यत्र भा- वार्थम् । तेन लिखापयतीत्यादिरिति रक्षित । आकारे कृते 'अर्तिही' (७-३-३६) इत्यादिना पुक् । कथं 'जुधुषु पुप्पमालवा' इति, नित्यण्यन्तत्वात् । उच्यते । घुषिरविशब्दने' (७-२-२३) इत्यस्माद् ज्ञापकाद् विशब्दने (वा) णिजिति वृत्ति.। अथवा भौवादिकपरस्मैपदी ॥ हेतुमति च । २६ । कथं 'रामो राज्यमकारयदिति रामायणम् । तथा-'सकलभुवनराज्य का. रयामास तेन' इति नन्दी । 'दृष्टे सूर्य पुनरपि भवान् वाहयेदध्वशेषमिति मेघः। 'कोकिला विष्णुरूपेण राजकन्यामजीहरन्' । स्वार्थे णिजभावात् । उच्यते । विव- क्षाधीनत्वाल्लक्षणस्य णिजुत्पत्यर्थो हेतुमद्भावो विवक्षणीयः व्युत्पत्युत्तरकाल स्वार्थे बर्तते स्वभावादिति 'आरोहयते हस्ती स्वयमेवे त्यत्र रक्षितः । 'सकलभुवनराज्य १. 'अर्थवेदसत्यानाम्' इति स्यात् २ 'कारयास्मन्मतेन' इति तु भट्टि.

·. दुर्घटवृत्तौ कारयामासे'त्यत्र तु पादुकाया प्रयोज्यक(र्म )र्तृत्वेन हेतुहेतुमद्भाव इति जयम- गला । एव 'कोकिला विष्णुरूपेणे'त्यत्र विष्णुरूपस्य प्रयोज्यत्वात् सिद्धिः ॥ गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः । २८ । कथं 'गुपितमिति । गुपू रक्षण' इत्यस्य 'आयादय आर्धधातुके वा' (३- १-३१) शति विकल्पात् गुप्त गोपायितमिति स्यात् । उच्यते । 'गुप गोपनकुत्स- नयोरि'त्यतः निन्दादिषु सनुत्पत्तेरन्यत्र गुपितमिति धातुप्रदीपटीका । चौरादि- कस्य तु गोपितमिति । कथं 'पणायितम्' । पनिना साहचर्यात् स्तुत्यर्थ एवायप्रत्यय इष्यत इति वृत्तिकृदुक्तत्वात् । उच्यते । कैश्चित् साहचर्य नाद्रियत इति रक्षित । तथा च भट्टि.- 'न चोपलेभे वणिजा पणायान्' इति । कथं — गा विच्छतीति गोविड्' इति च्छो शूडनुनासिके च' (६-४-१९) इत्यत्र न्यास । उच्यते । तुदादावस्य पाठसामर्थ्यादायप्रत्ययोऽत्र विकल्प्यत इति केचित् । अन्ये तु तुदा- दिपाठसामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादेव शप्रत्यय । तेन विच्छायन्ती विच्छायतीति नुमो विकल्पाद् भविष्यतीति रक्षित ॥ कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि । ३५ । कथं ददरिद्रौ 'कास्यनेकाज्ग्रहण चुलुम्पाद्यर्थमि'ति वचनादामा भाव्यम् । उच्यते । 'आत औ णलः' (७-१-३४) इत्यत्र ओकारे कर्तव्ये औकारकरणाद् 'दरिद्रातरार्धधातुके लोपो वक्तव्य.' इति वचनाद्विषयभावेनाकारलोपे ददरिद्राविति यथा स्यादित्येवमर्थम् । स च दरिद्रातेरामो दरिद्रत्वं ज्ञापयति । कथं 'कासाञ्चके पुरी सौधैरिति भट्टिः । 'कासृ शब्दकुत्सायाम्' इत्यस्यात्र ग्रहणम् । न च 'काश दीप्तावि'त्यस्य ग्रहणम् । 'चकाशे तीर्णलौहित्य' इति प्रयोगात् । उच्यते । शब्द- कुत्सार्थस्यैवानेकार्थत्वात् प्रकाशार्थत्वे रूप युक्तम् ॥ इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः। ३३ । कथं 'समीहे मर्तुमानः' इति भट्टिः । उच्यते । 'इन्धिभवतिभ्यां च'(१. २.६) इति कित्त्वं ज्ञापयति इजादिनिमित्त आमनित्य इति न्यासः ॥ कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि । ४० ·तृतीयाध्याये प्रथम पादः । कथं 'त पातया प्रथममाग पपात पश्चाद्' इति रघुः । आम्प्रत्ययस्यैवेनि न्यासेऽवधारणात् । उच्यते । पातशब्द उपपदे यातेविचि द्वितीयान्न पातया, पात यान्तमित्यर्थः । आसेति अस गत्याडे रूपम् । प्राप्तवानित्यर्थः । यद्वा आम्प्र- त्ययान्तस्य क्रियासाधनप्रधानत्वात् तथाविधम्यैव व्यावृत्ति । प्रथममिति तु क्रिया- विशेषण न साधनप्रधानम् । एव 'सम्भावया गघवमाम वृष्टरि त्यपि मिद्धम् । सत्तिशास्त्यत्तिभ्यश्च । ५६ । कथं 'समारन्त ममाभीष्टा' इति भट्टि । यतश्चकारेण परम्मैपटेप्वित्यनु- वृत्ते भाष्ये योगविभागो वैचित्र्यार्थ उक्त. । उच्यते । योगविभागात् परम्मैपदे- विति केचिन्न सम्बध्नन्ति । कचिदुत्तरार्थ त्वनुवर्तत एवेत्याहुरिति रक्षित ॥ कृतिङ्। ९३ । कथं 'ककार' इत्यादौ विभक्ति कारप्रत्ययम्य धातो." (३-१-०१) इत्यवि- धानात् कृत्त्वाभावात् । उच्यते । धात्वधिकारे विधानमामाद बहुलवचनाद्वा ॥ वासरूपोऽस्त्रियाम् । ९४॥ कथं 'नित्य पचानी'ति । यतो वासरूपेण 'तस्थस्थमिपा तान्तन्ताम' (३-४-१०१) इत्यमा पक्षे भाव्यम् । उच्यते। लिट. कानन् वा (३-२-१०६) इति वचनाल्लादेशेषु वासरूपविधिर्नास्तीति ज्ञाप्यते । कथं 'कण्डूतिर्वदनादपैति शिरस' इति कण्ड्वादियगन्ताद् 'अ प्रत्ययाइ' (३-३-१०२) इत्यकारेण क्तिनो- बाधा म्याद् , अस्त्रियामिति वासरूपविधेर्निषेधात् । उच्यते । ('क्तिन्नावादिभ्य.' इति वचनात् ) । 'तदधीते तद्वेद' (४-२-५९) इति वचनाद ज्ञापकाद् भावार्थ- क्तस्य 'तल्युडि'त्यत्र ग्रहणाद् वर्तमानार्थक्तेन वासरूपविधिना लडपि भवति । अपर बहुत्वान्नोक्तम् ॥ अचो यत् । ९७ ॥ कथम् 'अनेन भाव्य सस्कृतम् ' (१) । उच्यते । ओरावश्यके' (३-१- १२५) इति ण्यत् ॥ पोरदुपधात् । ९८॥ कथं त्रिकाण्डे 'जाप्या स्यादघमर्षण' इति । बाहुलकादिति पारायणम् ॥ गदमदचरयमश्वानुपसर्गे । १००। १ अस गत्यादेरित्यस्य 'अस गतिदीप्ती त्याद्यानुपूर्वीवावितस्य असवातारित्यर्थ । - ·दुर्घटवृत्ती कथं तेन न तत्र भवेद्विनियम्यामिति 'इन्हनादि (६.४.१२) सूत्रे वृ. त्तिः । केवलाद्यत् पश्चाद्विनिशब्देन समासः । उपसर्गप्रतिरूपको विनिशब्दः । विनियमे साधुर्विनियम्य । 'तत्र साधु ' (४-४-९८) इति यत्प्रत्यय इत्यन्यः ॥ वदः सुपि क्यप् च । १०६ । चकारेण यदपि समुच्चीयते । कथं कर्तरि 'सत्यवद्यो रघूत्तम' इति भट्टिः । कृत्यत्वाद् भावे विधानात् । उच्यते । अर्शआदित्वादच् । अथवा बाहुलकात् कर्तरि यदिति । कथमनूद्यम् । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादनो ॥ एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् । १०९ । कथं 'का ते स्तुतिः स्तव्यपरावरोक्ति' इति चण्डी, अनेन क्यपो भा- वात् । उच्यते । स्तवमर्हतीत्यस्मिन्नर्थे 'दण्डादिभ्यो [यत्' (५-१-६६) इति यद् ] वक्तव्यः॥ ऋहलोर्ण्यत् । १२४॥ कथं- 'कि कि मा समुपेत्य चुम्बास बलान्निर्लज्ज । लजा कुतो वस्त्रान्त शठ मुञ्च मुञ्च शपथै. कि धूर्त । निर्बन्धसे । खिन्नाह तव रात्रिजागरतया तामेव याच प्रिया निर्माल्ये सति पुष्पदामनिकरे का षट्पदाना रतिः ॥ जागरतयेत्ययुक्तम् । 'जागर्तेरकारो वा' इत्यकारे ण्यति च जागरा जागर्येति स्यात् । उच्यते । पचाद्यचि भविष्यति । निर्बन्धस इत्यपशब्द एव, निर्बध्नासीति हि स्यात् । अथवा निर्बध्यत इति यका प्रथमपुरुषेण वा पाठ कर्तव्यः ।। ण्वुल्तृचौ । १३३ । कथम् ‘अधिष्ठक' इति कायस्थोक्ति ण्वुला अधिष्ठायक इति हि स्यात् । उच्यते । 'आतश्चोपसर्गे' (३-१-१३६) इति कः । ततः स्वार्थे कः ॥ दुन्योरनुपसर्गे । १४२॥ 'क्षपितचमरीबालभारो दवाग्निरिति मेघ. । 'दवो दावो वनानल' इत्य- मर । णप्रत्यये दाव इति स्यात् । उच्यते । 'विभाषा ग्रह' (३-१-१४३) इति विभाषापि सम्बध्यते ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ तृतीयाध्याये प्रथमः पादः।

·तृतीयाध्याये द्वितीय. पाद.। अथ द्वितीयः पादः। कर्मण्यण् । १। कथं 'जातिस्मरौ नूनमिमावभूतामिति रघु । उच्यते । पचाद्यच् । कथं 'कलहसराममहितः कृतवानिति भट्टि । उच्यते । अन्तर्भावितण्यर्थत्वात् सकर्म- कत्वम् । घञन्तेन वा वैयधिकरण्ये बहुव्रीहिः ॥ आतोऽनुपसर्गे कः।३। कथं 'कर्षवि( 2 )स शैवाललता नदीष्ण' इति रघु । नद्या सातो नदीप्ण इत्यधिकरणे उपपदे क, कर्मणीत्यनुवृत्ते । उच्यते । मूलविभुजादित्वात् । 'निनदीभ्या स्नाते कौशले' (८-३-८९) इति षत्वविधौ वृत्तिकृता 'सुपि स्थ' (३-२-४) इत्यत्र योगविभागात् प्रत्यय इत्युक्तम् ।। हरतरनुद्यमनेऽन् । ९। कथं तमो(१)ज्योत्स्नाहर । उच्यते । हरतेरिति योगविभागे उद्ग- मवृत्तिः ॥ अधिकरणे शेतेः। १५ । 'गिरौ डश्छन्दसि' इति वक्तव्यम् । 'गिरिशमुपचचार प्रत्यह सा सुकेशी' इति 'गिरीशो गिरिशो मृड' इति च । उच्यते । गिरिरस्याश्रयत्वेनास्तीति लोमा- दित्वाच्छः । अथवा यजुःक्रतुरिति कर्तव्ये 'अध्वर्युक्रतु' (२-४-४) इति ज्ञापकात् छान्दसा अपि कचिद्भाषाया प्रयुज्यन्त इति रक्षितः ।। चरेष्टः। १६॥ कथं 'प्रेक्ष्य स्थिता सहचरीमिति रघु. । अधिकरणे इत्यनुवृत्तेः । उच्य- ते । चिन्त्यतामिति भागवृत्तिः । 'ट' इति योगविभागो वा (क? तोदा कर्तव्यः । भिक्षासेनासहचराद्वा ॥ १ कथमिति । कलहसराममिति रावणगृहविशेषण कर्मण्यणन्त मन्यते नेयमानुपूर्वी दृश्यते । किन्तु पञ्चमसर्गे 'शैलोपम शैवलमजरीणा जालानि कर्षनुरसा स पश्चात्' इत्यस्यास्य कश्चित् पाद एव 'कर्पन् स शैवाललता नदीष्ण' इत्येवरूपतया पळ्यमान उपलब्धः स्याच्छरणदेवेन । 'आनायिनस्तद्विचये नदीष्णान्' इति षोडशे सर्गे प्रयोगोऽस्ति पाठाद्वा' इति स्यात् २ रघौ ·६ C १ दुर्घटवृत्ती पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सतैः । १८ । कथं पुरस्सरा वामिति भाषावृत्ति । उच्यते । पचादिपाठात् सिद्धि- रिति केचित् ॥ फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च । २६ । कथम् ‘उदरम्भरयनकोरा' इति मुरारि । उच्यते । चकारात् । कुक्षि- भरिरित्युपलक्षणम् । तथा च चान्द्र सूत्रम् आत्मोदरकुक्षिभ्य' इति ॥ अपे क्लेशतमसाः। ५०। कथं 'भयापहा' तथा 'पटोलपत्र पित्तस्य नसितस्य कफापहा' । 'अन्ये- प्वपि दृश्यते' (३-२-१०१) इति ड. ॥ अमनुष्यकर्तृके च । ५३। कथं 'कृतघ्ने नास्ति निप्कृति' । तथा 'ब्रह्मनमपि चण्डालम्' । तथा 'बलभद्र प्रलम्बघ्न' । तथा 'शत्रुघ्नो राजा' । उच्यते । मूलविभुजादित्वात् कप्र- त्यय इति भापावृत्ति । पदसस्काराद्वा । पदान्तरसन्निधाने हि मनुष्यकर्तृकता । बाहुलकाद्वा टक् ॥ स्पृशोऽनुदके किन् । ५८ । कथम् 'उत्तार्य ते जलान्यष्टौ लङ्काया उदकस्पृशः उच्यते । औणादि- कोऽत्र किप्रत्ययः ॥ ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च । ५९ । कथं 'नीचो वदति न कुरुते' । न्यड्डिति स्यात् । उच्यते । किन्प्रत्यये सति 'अनिदिता हल' (६-४-२४) इत्यनुनामिकलोपे 'अच् प्रत्यन्ववपूर्वाद् ' (५- ४-७५) इत्यत्र 'अजिति योगविभागादच् । 'अच' (६-४-१३८) इत्यकारलो- पः। 'चौ' (६-३-१३८) इति दीर्घत्वे नीच इति म्यात् ॥ सत्सूद्विषद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिजिनीराजा- मुपसर्गेऽपि विप् । ६१। कथ मनुद्यमिति । 'वदः सुपि क्यप् च' (३-१-१०६) इति क्यबुपसर्गे न स्यात् । इह सुपीत्यनुवृत्तावुपसर्गग्रहणमन्यत्र सुग्रहणे नोपसर्गग्रहणमिति ज्ञा- पनार्थमिति वृत्ति । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकोऽत्रानुः ॥

·तृतीयाध्याये द्वितीयः पाद. । ६१ . क्रव्ये च । ६९ । कथं 'क्रव्याद ' 'अदोऽनन्ने' (३-२-६८) इति सिद्धे क्रव्यग्रहण वासरूप. विधाननिवृत्त्यमिति भाष्यम् । उच्यते । कृत्तविकृत्तशब्द उपपदे 'कर्मण्यण्' (३-२-१) पृषोदरादित्वात् कृत्तविकृत्तशब्दस्य क्रव्यादेश इति कश्चित् ॥ सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये । ७८ । कथं 'स्वैरिणी' वृद्ध्यभावादिति । स्वेन ईरितु शीलमम्या । णिनि । उ. च्यते । 'स्वाढीरेरिणोवृद्धिवक्तव्या' ।। ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु विप् । ८७ ॥ 'न हिमहा हिमहानिकरोऽभवदिति माघ. । तथा 'कामहा स महेश्वर' तथा 'मधुहे'त्यादि । ब्रह्मादिषु हन्तेरेवेति नियमात् । उच्यते । 'बहुल छन्दसि' (३-२-८८) इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेनियमव्यभिचारादिति रक्षित । 'नहिमहे'- त्यादौ नहिशब्दोऽव्ययम् । अभीक्ष्ण न सूर्यो महाहिमहानिकरोऽभवदित्यर्थः । कथं 'वृत्रस्य हन्तु कुलिशमिति, अनेन किप प्रसङ्गात् । उ- च्यते । कालसामान्यविवक्षाया तृच् भविष्यति । एव 'हिमहे'त्यादौ च 'अन्ये- भ्योऽपि दृश्यते' (३-२-१७८) इति किम् ॥ परोक्षे लिट् । ११५ । कथम् 'अभून्नृपो विबुधसख परन्तप' इति भट्टि । 'अभूदभूमि प्रतिपक्षजन्मनामिति माघ । उच्यते । पदसस्कारे भूतसामान्यविवक्षाया लुड् । एवं च 'कौसल्ययासावि सुखेन रामः प्राक् केकयीतो भरतस्ततोऽभूदि'त्यपि । केकयशब्दादुपचारेण दुहितृवृत्तेर्जीपि केकयीति । कथं 'यावद् गिरः खे मरुता चरन्तीति कुमार. । परोक्षे लिट् । भस्मावशेषकरणापेक्षया यद्वर्तमानत्वं तद- अन्ये वाहु momma- ध्यारोप्य लट् ॥ वर्त्तमाने लट् । १२३। 'यथाह धात्र्या प्रथमोदितं वच' इति रघुः । आहेति वर्तमाने । उच्यते । तिङन्तप्रतिरूपकोऽयमाहेति शब्दः कालसामान्यवचन । एव च 'स मुक्तवति १. 'कृत्तविकृत्तपक्कमासशब्द उपपदेऽग्' इति शब्दकौस्तुभ . २ 'उवाच धात्र्या' इति साम्प्रतिका. पाठा.

·दुर्घटवृत्ती पौलस्त्ये भूयोऽप्याह महेश्वर.' इति कैलासोद्धरणम् । 'परिघोरुभुजानाह हसन्ती स्वागत कपीन्' इति भट्टि । कथाभिसन्धानेन वर्तमानविवक्षा यथा 'अद्य कसो निहन्यत' इति । 'लेखके नास्ति दोष' इत्यत्र नास्तिशब्दोऽय विभक्तिप्रति. रूपक कालसामान्यवाची । 'कथं न ज्ञास्यति प्रभुरिति कुमार । वर्तमाने उच्यते । 'प्रत्येक विनियुक्तात्मेति प्रत्येकमात्मविनियोगात् तदनन्तर ज्ञानस्य भाव्यमानत्वाल्लूड् विवक्षावशात् ॥ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे । १२४ । कथम् अपि शाक पचानस्य' । मुका भाव्यम् । उच्यते । आगमशास्त्र- स्यानित्यत्वान्न मुक् । 'आतो डित' (७-२-८१) इति आदेशोऽपि नास्ति, गण- कार्यानित्यत्वाच्छपोऽभावात् ॥ स्पृहिगृहिपतिदायिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच् । १५८ । कथम् 'ईर्ष्यालु', +'बुभुक्षालु.', 'लज्जालुप्रभृतयः । उच्यते । ईर्ष्यामाला- तीति 'मृगय्वादित्वात् *कुप्रत्यय । 'शीतालुरिति शीत न सहत इति तद्धितः।। विदिभिदिच्छिदेः कुरच् । १६२ । कथं 'कुलिश भिदुर पविरि त्यमरः । तथा 'ससारबन्धच्छिदुरान् द्विजाती- निति घोषः । 'करीन्द्रबन्धच्छिदुर मृगेन्द्रमिति विजयः । 'छिदुरयादुरयाचित- मङ्गना' इति माघ । 'भिदे छिदेः कर्मकर्तरि चायमिप्यते' इति वृत्तावुक्तत्वात् केवले न स्यात् । उच्यते । छिदिभिदे ‘कर्तरि चेति वामनोक्तत्वात् । अत्र 'कर्मकर्तरि चेति चकारोऽपि केवलेऽपीति लिङ्गम् ।। सनाशंसभिक्ष उः। १६८ । कथं 'सन्तः प्रणयिवाक्यानि गृहन्त्यननुसूयव' इति मीमांसावार्तिकम् । अनुसूयशब्दः कण्डादियगन्तः । नह्यस्यात्रानुस्मरणम् । उच्यते । 'डुप्रकरणे मि- तब्दादिभ्य उपसङ्ख्यानमिति डुः ॥ १ वामनेति । तदीये हि काव्यालङ्कारे 'भिदुरादय कर्मकर्तरि कर्तरि च' (५-२-३८) ३- त्यभिवानाद् इत्यर्थ । वृत्तिवाक्यगतश्चकारोऽप्येवमभिप्रायक इत्याह-अत्रेत्यादि + बुभुक्षालुरिति खपुस्तके न पठ्यते * 'कु. शी' इति व पाठ ·तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः । विन्दुरिच्छुः ॥ १६९ ॥ कथं तैलबिन्दवः । उच्यते । शम्वृष्णिहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनि- भ्यश्च' (उ सू) इति चकाराद् बिद्यवयवेजोऽप्युप्रत्ययः ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च । १८८ । कथं त्वया ज्ञातो वधाद् भीत' इत्यादि । 'सत्यपि सम्भवे बाधन भवतीति वर्तमानात् क्तेन भूते क्तम्याभावाद् वर्तमानात् क्ते च 'क्तस्य च वर्तमान' (२-३- ६७) इति षष्ठी स्यात् । उच्यते । अपशब्द इति पदे भागवृत्ति । 'अस्ति च सम्भवो यदुभय स्यादिति भूत+क्तेनापि भाव्यमित्यन्य । 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इत्यनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः॥ शीलितो रक्षित क्षान्त आक्रुष्टो जुष्ट इत्यपि । रुष्टश्च रुषितश्चोभावाभिव्याहृत इत्यपि ॥ हृष्टतुष्टौ तथाक्रान्तम्तथोभौ सयतोद्यतौ । कष्टं भविष्यतीत्याहुरमृत पूर्ववत् स्मृतः ।। तथा सुप्तः शयित आशितो लुप्त इत्येवमादीनां वर्तमाने वृत्ति. । वर्तमानक्तेन भूतात् क्तस्य बाधनमिप्यते । तेन त्वया ज्ञातो मया ज्ञात इत्याद्यचिकित्स्यमिति भागवृत्तिरिति भाषावृत्ति. । कथं भूते क्ते सति 'त्वया शीलितो मया ज्ञात' इति, बुद्ध्यर्थत्वाद् वर्तमानक्तेन भूतक्तस्य बाधनात् । अत एव 'क्तस्य च वर्तमाने' (२- ३-६७) इति षष्ठी न भवति । यदि वर्तमानक्तस्य ग्रहण स्यात् तर्हि 'क्तस्य च वर्तमान' इति षष्ठी स्यात् । कालदुष्टा एवापशब्दा (इति) भागवृत्तिः । कथं 'कलहसराममहितः कृतवानिति यमक महित इति, अनेन भूतक्तस्य बाधनात् । चिन्त्यम् । चिन्ता चात्र ‘मतिबुद्धि' इत्यादिना वर्तमानकाले ह्यप्राप्तः क्तो विधी- यते । यस्तु भूतविहितः स मत्यादिभ्यो भवत्येव । भूतक्तस्तु (न) बाध्यते मत्या- १ बिदीत्यादि । 'बिदि अवयव' इत्यानुपूर्वीबोधितादपि धातोरुप्रत्ययो जायत इति ता. त्पर्यम् । + 'प्रहनिहत्रजत्रसिवसिहनिष्ठायिवयितनिभ्यश्च' इति क पाठ. + 'तकान्तेना' ख पाठ. 'कान्तस्य' ख.पाठ .

·६४ दुर्घटवृत्ती दिक्तेन । (तेन) वर्तमानकाले भूतेऽपि । ए(तत्तु केतु)तक्रकौण्डिन्यन्यायेन मत्या- द्यर्थेभ्यो भूते य क्त प्राप्त , स वर्तमानक्तेन बाधितव्य । तेन (वर्तमाने ?) मत्या- दिभ्यो भूतक्तो नास्ति । एतच्च 'क्तेन च पूजायाम्' (२-२-१२) इत्यत्रानुन्यास- कृतोक्तं विस्तरेण । अत एवाह - 'उपज्ञाते' (४-३-११५) इति तृतीयासमर्थात् 'तेन प्रोक्तम्' (४-३-१०१) इत्यादिकारकात् प्रत्यय कुर्वताचार्येणैव ज्ञापित म- त्यादिभ्यो विहितस्य क्तस्य योगे तृतीयासमासो भवत्येवेति तेनेश्वरज्ञापितमिति निर्देशादेवास्ति मत्यादिभ्यो भूतेऽपि क्त इति । अत्र प्रकरणे तक्रकौण्डिन्यन्यायेन यदुक्त तदनुन्यासकारेण दूषितमिति । कथम् 'इष्यते ज्ञायते' इषिप्रभृतिभ्योऽनेन वर्तमानक्तेन लड्बाधकेन भवितव्यम् । नचात्र वासरूपविधिः । 'क्तल्युट्तुमुन्- खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्तीति । उच्यते । 'ल्युट्तुमुन्नि'त्यत्र ल्युटा साहचर्याद् भावे (क्तस्य ग्रहण) न वर्तमानक्तस्य । ततश्चात्र वासरूपविधेरप्रतिषेधादिषिप्रभृ- तिभ्यो युक्त एव पक्षे वर्तमाने लट् । एव क्तल्युटो (त्र इषो स्तूपादा)न चिन्त्यम् । तथा हि नपुसके घञि हासमिति मा भूत् । तन्निवृत्ति पुनरेकेनैव क्तेन ल्युटा वा शक्यत इति । किराते 'श्रियः कुरूणामि त्यत्र विदितो (ज्ञाने ज्ञानस्य वेशो ना- स्तीति नीते') एतत् कथ यावता क्तेन न भाव्यम् । सम्बन्धनं घटते । अत्र 'धातुसम्बन्धे प्रत्यया' (३-४-१) इति विद्यते, यथामिष्टोमयाज्यस्य पुत्रो जनिता। अयथाकालोक्ताः प्रत्यया. साधवो भवन्ति । न्यग्भूतवर्तमानकालशक्ति(रिति विदि) क्रियासमभि व्याहारवानिति भूतवृत्तिक्रियाया योगात् क्तोऽपि भूतकालवृत्तिर्भ- वति ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ तृतीयाध्याये द्विर्ताय पाद । * 'त्युत्सा' ख पाठ 8 'वता नक्तेन भा' ख पाठ + 'न्धात्तु घ' ख पाठ $ 'भिवाच्यवा' क पाठ ·तृतीय" यावे तृतीय पार । अथ तृतीयः पादः। उणादयो बहुलम् । १ । भावे। १८ । कथं 'मन्दाकिन्या पयश्शेपमिति कुमार । तथा 'शेषा यहोषीदिति भट्टि । दन्ति(?) शेप्रेति कीनिने ति नाचत । शेष समानमिति । 'घजज- बन्ता पुसी'ति भाप्याद् बनो (रवि 'पुनानि' न्यायिकारिकपत्राच्च । उच्यते। यिकमेतदिति 'ग्रहवृट्ट' (१-३-५८) इत्यादौ न्यास । भावेषु घञ प्रति पुस्त्व- मुक्त, करणारिवान्तस्य कलालिद्धतेति वल्लन । चनु · नद्या गेषम्ये' (६-३- ४४) त्यत्र राभितेनोक्त शेषशब्द यावशिष्टलिजन्बाटित, तद परिशिष्टार्थे द्विलि- डाव्यभिचाराद् इहालोपित्वात् काय नागमिति सिध्धतीति (')। कथं ' स ढा हन्तिपते प्रतिष्ठिता' दति, होलान् पद(बाय)। उच्यो- “तैले च तैले प्रविष्ट हो च नाये च बल प्रमिष्टम् । भव्या नीचातु माते प्रविष्टा सर्व पद इन्तिपदे प्रविष्टमि" ते पाटः कर्तव्य ॥ परिभागारयायां सर्व यः । २० । कर्थ 'युन्छणादि'(४-२-८०)जूने 'सप्तदा प्रत्यवा' इति वृत्तिः । तथा तिडोऽटादा प्रत्यमा' इति । उच्यते । पहारकारे ।। उपसर्ग रुवः। २२॥ जय भीपनारानगटामिति । चले ! गाइ 'वृत भाषार्था' इति चुरादिवाठाणिचि परना । (३-३-१०) । श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे। २४ । कथा 'प्रादुर्भाव' इति । प्र आर, दारेत्युपसर्गरमुदा पस्याप्युपसर्गत्वादनेन पना न भाव्यम् । उच्यते । ' उपसर्गप्राटुभ्यामस्तिय पर' (८-३-८७) इत्यत्रोप- सर्गग्रहण कृत्वा यत् प्रादुर्ग्रहण करोनि तर जात नात्रोपमर्गकायमिति । कथं १ वृतु इति 'पट पुटे'त्यारे वृार्य-ना स्वातु पास इत्यभिप्राय ·६६ दुर्घटवृत्तौ 'प्रभाव.' । प्रकृष्टो भाव प्रभाव टाति वृत्तिः । कथं 'जयो नीत.' । उच्यते । सज्ञा. पूर्वकम्य विधेरनित्यत्वाद् वृद्ध्यभावात् ॥ उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः । ४९ । कथं पतनान्ताः समुच्छ्या' इति । उन्यने । 'विभाषाडि रुप्नुवो' (३- ३-५० ) इत्यतो विभपाग्रह्णानुवृत्ते ॥ एरच । ५६ । कथ परिमल कस्तूरिकाई धनुरिति । एरजन्तो ह्यय क्रियावचनो गौणव- चनो वा । तत्र द्रव्यसामानाविकरण्यमयुक्तम् । उच्यते । असाधुरेवाय 'परिमयः कस्तृरिकाई धनुरिति पाठ । अशआद्यचि स्त्रीत्व स्यात् । कथं भयन भीरिति भीत्रार्थानाम् ' (१-४-२५) इत्यत्र न्यास ! कथं भीत शिशुना, वर्षण वृष्टमि'ति । 'अग्विधौ भयादिग्रहण नपुसकत्तादिनिवृत्त्यर्थगिति वचनात् । उच्यते । क्तादि- निवृत्त्यर्थमिति प्राप्तिमात्रोदावनम् । तेन वासरूपविधिना ल्युडपि भवति । न च 'तल्युटतुम्न्ग्वलर्थेषु वासरूपविविनातीति वाच्य, तादिना घप्राविति(१) एतम्य व्यापाराभावादिति मात्रा निाम् ' (१-४-२५) इत्यत्र रक्षित । एव च व्यवस्थितविभापासाध्यत्वादस्य वास्याय । ज्ञापक चात्र भयभीतभीतिमीभिरिति वक्तव्यमिति । तथा 'वृषभो वर्षणादि'ते भाप्यम् ।। ऋदोरम् । ५७। कथम् 'अतिशयो भर' इ.यमर , भृञोऽदीर्घान्तत्वात् । उच्यते । ('भ भरण' इति च देवीर्घा तत्वात् )। कथं 'रूपावतारप्रक्रिया' । उच्यते । करणाविक रणयो 'अवे तृस्त्रोध' (३-३-१२०) इति । कथम् 'अवतारो नद्या' । उच्यते। वाहुलकाद् घनिति वृत्तिकार । कथं 'रुद्धोरुदन्तमुमलप्रसर निपेते' इति माघ सरदीर्वान्त वात् । उच्यते । बहुलवचनाद् घञि सज्ञापूर्वकत्वाद् वृद्ध्यभावे गुण इत्यन्य ॥ ग्रह निश्चिगमश्च । ५८ ॥ कथं 'ठे स्वयग्र ह नेषक्तबाहुरिति कुमार । 'ग्राह गतास्तत्र कथञ्चि- दये' इति । उच्यते । बाहुलक वाद् घञ् । यद्वा ग्रह एव ग्राह प्रज्ञादित्वादग् । कथं 'परिवारशतैर्वृत' इति, सामान्यग्रहणाद् । उच्यते । परिवारयति परिवार. । , ·६७ । तृतीयाध्याये तृतीय पादः । कथं तर्हि 'परीवारौ पर्यभूता तथापि मामिति भट्टि । बजि सति 'उपसर्गस्य घञ्यमनुप्ये बहुलम् ' (६ ३-१२२) इति दीर्घत्वात् । उच्यते । बाहुलकाद भावे घञि वृद्धि , दीर्घ । कथ क्रियते सारसत्रह ' ‘ह लश्च' (३-३-१२१) उति करणा- विकरणयोधागो बाधनात् । उच्यते । 'करणाविकरणयोश्च' (३-३-१ १७) इति ल्युटा घन बाधित . सोपि 'हलश्च' इति घना, ततश्च वासरूपविविना यथा ल्युट, तथा तद्विपये वासरूपविधिना अविति । भवति 'क्तत्युत् तुमुन्खलर्थेषु वासरूपविधि- र्नास्तीति । तत्र भावल्युटो ग्रह्णमिति ‘प्रलय सूत्रे ‘एरच्' (३-३-५६) इत्यच् प्रव- र्तत इति इन्दुनोक्तम् । रक्षितेन तु सामान्येन ल्युट् गृहीत । तन्मते वाहुलका- ढच् । कथं 'याच्ञा मोघा बरमविगुणे नाधमे लब्धकामा' इति मेघ । 'धजज- पा पुसी'ति पुस्त्वात् । उच्यते । प्रायिकत्वमस्योक्तमेव । कर्मणि वा अम् । अ- व्यय वा । नदुक्त – 'देवादीसितजामात्रोर्वर श्रेष्ठे पुतस्त्रियु । मैनानिष्टे भवेत् क्लीबमन्ये त्वाहुस्तदव्ययमिति । व्यधजपोरनुपसर्गे। ६१ कथं 'कर्णजाप' 'शूद्रस्य मन्त्रजाप प्रत्यनधि कागदिति न्यास । भाषार्थ- त्वाद् 'वृतुवृवुजप भापार्था' इति चुरादिपाठाणिजन्तत्याद् घनपोरन्यतर. ॥ महोऽनुपसगें। ६७। कथं 'मादो मढ' इत्यमर । उच्यते । 'सध मादन्थयोग्छन्दसि' (६-३- ९६) इति निर्देशात् । 'म्यनहसो' (३-३-६२) इति गग्रहणानुत्तेर्व्यव िथर- विभाषाविज्ञानादिति 'सध मादस्थयोरि'त्यत्राय । 'भाने' 'अकर्तरि च कार के' (३-३-१९) इत्यनुवृत्ते. कर्तर्यसम्भवात् नै च (१) कर्तरीत्यन्यः ।। सङ्घोडौ गणप्रशंसयोः । ८६ । कथं 'दमित्वाप्यरिसङ्घातानिति भट्टि । उच्यते । 'पूर्व धातुः सामनेन युज्यते' इति । (घात)यतेर्वा । उपसर्ग घोः किः । ९२ । कर्थ 'विश्वसृविधिरि'त्यमर । 'भावे अकर्तरि च कारके' इत्यनुवृत्त कर्त- यसम्भवात् । न च कर्तुः करणत्वविवक्षाया भविष्यति, ल्युटा बाधितत्वात् । न च १ देताकल्पित' इति कोशगो पाः स चाशुद्ध . २ 'मातानिध्य' इति कोशय , पाउ, ३. 'न च' इत्यस्य स्थाने 'बहुलवचनात्' इति पाठा भनेन् , " से चाशुद्ध 2 ·. ६८ दुर्बटवृत्ती वासरूपविवि । 'तल्युटतुनुन्नलयेषु वामम्पविविनोम्तीति 'समर्थ' (२-१-१) सूत्रे रक्षित । च्य। बलवचार कतर नि । लियां तिन् । २४ 'ग्लाज्याहाभ्यो नि कार्य ब्लानि' । बाहुलकात् । पुरुषोत्तमदेवन्तु 'ग्लाज्याहान्य' इत्यन ग्लैधातुमपि पठति ॥ जातेयूनितिजातिहेतिकीर्तिश्च । १७ । कथं कीर्तना' । उच्यते । बालकाहु ॥ ब्रजयजोर्भाव क्यप् । ९८ ॥ कथं यष्टि ' । उगने । बालकाद्वायरूपविषिता । अशियामित्यपार्थे नञ् ॥ संज्ञायां समजनिषदानिपतमनयिषशीभत्रिणः । ९९ । कथं भार्या' । उच्चले । पगावाझापे क्यम् । तेन भुञोऽमज्ञायास्' (३- १-११२) इति धर्मणि क्यपि नृत्या । सनाया तु ण्यति भायेंति वृत्ति । कथं 'भृतिर्वतनम्' । उच्यते । 'कशि लौ' (२-२ २२) इति निर्देशान् । कार्य सभा- समितिससद' । उच्यते । बालकादिना क्तिन् । 'इट किट कटी गतापित्यत्र इगतावित्यतो वा । कर मति । कथ मासुति' । उच्यते । 'मतिबुद्धीति, (३- २.१८८) 'रज कृप्यासुति' (५.२-११२) इति निर्देशात् ।। अप्रत्ययात् । १०२॥ कथं कतिन्डनादपति निरस' इत्युदात्त । कण्वादियगन्तादनेनाकार प्रत्ययात् । उच्यते । द्विविधा कण्ट्रवाढयो धातव प्रातिपदिकानि च । तत्र प्राति- पदिकस्योतिशब्देन प्रदेशे दीती वृद्वौ वा वृत्तेन कण्डा अतिरिति षष्ठीसमासेन साधुः । यद्येवं कथ 'न पदान्त' (१-१-६८) इत्यत्र क्तिन्प्रत्यये वलिलोपस्योटा- हरणग् । उच्यते । न्यासकृता स्त्रिया क्तिन्निति यदुक्त, तत् 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३-३-११३) इति स्वीकृत्य । तथा चापशब्द एवार्य । बहुलवचनाद्वा क्तिन्निति राक्षित । भापावृत्तौ तु क्तिनन्तेन । कैथ पथना(2)उच्यते । ‘क्तिनाबादिभ्य' इति १. 'इस प्रानो यने' इत्य ग स्थाने 'कण्ठ्य जननोन्यत' इति पाठामिान भानित ।

·तृतीयाध्याये तृतीय पाद । ६९ . क्तिनि न चैव क्तिना बाधितत्वाद् 'अप्रत्ययाद्' इन्यप्रत्ययो न स्यात् । (या)वता क्तिवात्यतार बाधक , यथा 'व्यवस्थापानसजायाम् ' (१-१ ३४) इति निर्देशात् । 'स्थागापाप वो भावे' (३-३-१२) इति क्तिना नाइ वाव्यते । जाणादिको वा द्रष्टव्य । कार्य शोभा', जगुरुमत्त्वात् । उच्यते । 'शुभशुम्भ शोमार्य' इति नि- गात् , चकारस्यानुक्तसमुचयार्थत्वाहा । जयवा बवायम् । लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गम्य स्त्रीत्वम् । कथं 'पीडा' पीड अवगाहन' इति चौरादिक । लतो ‘ण्यानश्रन्य' (३- ३-१०७) इति युवा भाग्यन् । उच्यते। आवधा (६-४-४६) इति विषयस- तम्या गिची लोपे गुरोध' (३-३-१०२) इत्यकारप्रत्यय । परसप्तम्या तु वा तेन । 'कुरुराजनिर्दयनिपीडनाभयादिति माघ । पिद्भिदादिभ्योऽङ् । १०४ करम् 'उपलब्धि' । लभे पित्त्वात् अडा भाव्यम् । उच्यते । रभ क्तिनि रलयोरेकत्वम्मरणात् । लभेराबाढित्वात् क्तिन् । केचित् पुन 'डुलभ प्राप्तावित्य- पितमेन पठन्ति । तन्नतेनाव्याहतभेव क्तिन् । बाहुल्यात् तिन्निति भाषावृत्ति । कथं 'क्षान्ति' । उच्यते । देवादिकादषित । कथं 'सपक्ष परामित्तिकृद्' इति माघो विदारणार्थे, 'अन्यत्र तु भित्ति मिढा विढारणे' इतीष्टे । उच्यते । ग्रा- यिकम् उपाविवचनाद्, 'धारा प्रपतने धृतिरन्ये त्यस्य प्राकिन्वाद । बहुलवच- नाद्वा क्तिन् । 'सपक्ष परभेदन' इति पठन्ति । कथं 'मृजान्वया स्नेहमिव नव- न्ती' इति भट्टि । उच्यते । भिदादेराकृतिगणत्वात् 'चिन्तिपूजिकथिकुम्बि चर्चश्च' (३-३-१०६) इति चकाराद्वा । एव स्पृहा चुरा रुजेति । यद्वा चुरेनि 'छत्रादि' (४-४-६२)पाठाद् , आरुजेति 'रुजार्थानामिति (२-३.५४) निर्देशात् । मृष्टिरिति 'मृजू शौचालङ्करयोरिति चौरादिकात् क्तिन् ।। आतश्योपसर्गे। १०६। कथं 'प्रमितौ प्रमे'त्यमर । 'श्रीनिर्मितिप्राप्तधुगक्षतैकवर्णोपमावाच्यमल ममाति माघः । उच्यते । बाहुलकात् क्तिन्निति भाषावृत्तिः ॥ ण्यासश्रन्थो युच् । १०७ । १ 'न चैव' इति एतद्वाक्यादौ पाट्यम् २. 'परमिन्दर' इत्यपपाठ एवं तु कोशचोरस्ति. है 'परभेदक' इत्यपि मारकाव्यन्यान्यायां पाटो दृश्यते. ।

·दुर्घटवृत्ती कथं 'दष्ट्रातुला' । उच्यते । 'अतुलोपमाभ्याम् ' (२-३-७२) इति निर्दे- शात् । कथं पाचयते 'पाक्ति । उच्यते । बाहुलकात् ॥ रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम् । १०८ । 'वर्णात् कार' । कथम् ‘एवकार', 'हुकारेणैव तमि'ति वर्णसमुदायात् कारप्रत्यय । बाहुलकाद् । घना वा समास । 'रादिफ' । कथं 'रकारादीन् व- णानिति कल्पपञ्चिका । उच्यते । क्वचिदपवादविनयेऽप्युत्सर्ग प्रवर्तते ॥ ल्युट् च । ११५। कथम् ‘इतिकरणो विवक्षार्थ (इति) तत्र तेनेदमिति सरूपे' (२-२-२७) दत्यत्र वृत्ति । 'इतिकरणो हेताविति 'एकाचो द्वे' (६-१-१) इत्यत्र न्यास । उच्यते । क्रियत इति करणशद । ‘कृत्यल्युटो बहुलम् ' (३-३-११३) इति ल्युट् । कथं स ते करोतु कल्याण यस्यैते पञ्च भूषणा' इति। उच्यते । 'क्रुध- मण्डार्थेभ्यश्च' (३-२-१५१) इति युचि पुल्लिङ्गोऽयम् ॥ ईषदःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् । १२६ । कथं 'दुर्योवन' इति । उच्यते । केवलाण्ण्यत् (१) ॥ आतो युच् । १२८ ॥ कथं 'दुर्विज्ञेयमपि धर्म श्रद्दधात्युदारधीरिति प्रयोग । वासरूप विधि- नास्ति. 'क्तल्युट् तुमुन्खलर्थप्विति वचनात् । उच्यते । दु खेन ज्ञेयमिति प्रादि- समास ॥ लिङ्निमित्ते लुङ् क्रियातिपत्तौ । १३९ । कथं 'लज्जा तिरश्चा यदि चेतसि स्यादिति । उच्यते । क्रियातिपत्तेर- विवक्षितत्वात् । विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्ते प्रधान कारणमित्युक्तम् ।। प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च । १६३ । कथम् इदानी करिप्यसि' इदानीमेवेति प्रेषणस्य वृत्तत्वात् कृत्यलोड्भ्यां भवितव्य सर्वलकारापवादत्वात् । उच्यते । पदसस्कारे साधु. । एव श्वो गमि- प्यसी'त्यादिरपि साधु.॥ * 'ण्यति' क. पाठ * 'प्रयम का ख. पाठः, रे सिद्धम् स. पाट.. .

·तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः। माङि लुङ् । १७५॥ कथं मा भवतु तस्याः पापमिति । उच्यते । माशब्देऽडिति भविप्यति । कथं माच्छादयामीति रूपावतार. । उच्यते । पदसम्कारे ।। इति शरणदेवविरचितघवृत्ती तृतीया याये तृतीयः पाद । अथ चतुर्थः पाठः। धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः। १। समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ।२१। कथम् 'अवजानासि मा यस्मादतम्ते न भविप्यति । मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वा शशाप ला' || इति रघुः । तथा 'कूपोदके मुख दृष्ट्वा सद्यस्तुप्यति केशव' । 'सात्वा सुख भवति' । 'मासेन भुक्ता तुष्टि स्यात्' । भिन्नकर्तृकत्वात् । उच्यते । स्थितस्येत्यध्याहार्यमिति भा- पावृत्तिः । यद्वा 'अनाराध्ये ति तु हेतुमाणिजन्तात् । प्रजैव प्रयोजककीं । कथं 'केशेषु केशेषु गृहीत्वा इद युद्ध प्रवृत्तम्' । उच्यते । वृतेरेन्तर्भावितण्यर्थत्वाा- द्धमित्यभिहित कर्मेति समानकर्तृकतेति रक्षित । कथं 'कणेहत्य पय पिबति', 'उदर पूरयित्वा भुक्ते', समानकालत्वात् । उच्यते । 'कणेहत्य' इत्यत्राभिलाषनि- वर्तनानन्तर यत्पान तदपेक्षया पूर्वकालत्वादिति 'कणेमनी' (१-४-६६) इत्यत्र राक्षित । 'चक्षुषी निमील्ये त्यत्रीयुपसङ्ख्यानादिति भाषावृत्ति । कयं कृत्वा विप्र- कुल व्रजतीति, नसकहम्व वप्रसङ्गात् । उच्यते । तुमर्थेऽन्य विधानात् कर्तृक्लो- बत्वस्याविधानाद् गुणत्वादिति राक्षत । यद्येवं 'समासेऽनपूर्व' (७-१-३७) इत्यत्र न्यासे कीरि क्वाप्रत्यय उक्त । परम कृत्वेति समानाधिकरणनिर्देशपर तादेति रक्षित । कथं 'पूर्वापरौ वारिनिधी विगाय स्थित' इति । अपूर्वकालत्वात् । उच्यते । स्थित स्थिर इत्यर्थ । ऊर्ध्व स्थित इनि पुरुषोत्तपदेव ॥ १ 'चक्षुपी निमील्य हसतीत्याद्युपसङ्ख्यानमपूर्वकालत्वाद्' इत्येवमात्मकादित्यर्थ । 'आस्य व्यादाय स्वपिति चक्षुषी सम्मीत्य हस्तोत्युपसङ्खयानमपूर्वकालत्वाद् इति काशिका. , ·दुघटवृत्ती अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् । २७ । कथम् ‘अन्यथा कृत्वा गत' । तथा 'कथ कृत्वेति । अनेन णमुल्भावात् । उच्यते । 'कथ कृत्वा चोदितम्' । 'अन्यथा कृत्वा परिहृतम्' इति भाप्याद् वासरूपविधिना वा । स्त्र्यधिकारात् परेण वासरूपविधि प्रायिक इति रक्षित. ॥ कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः । ४६ । कथम् 'अपुपत् स्वपोषमिति मट्टि , चतोऽनुप्रयोग पधात्प्रयोग । अनु. शब्दोऽय समापनाची । अनुयत्रामया' (२-१-१६) दतियत् ।। कतरि कृत् । ६७। कथं " स्वरथे को वा न पण्डिन' । स्वास्थ्य इत्यत्रार्थ । 'नुपि स्थ' (३-२-४) इत्यत्र सुपीति योगविभागात् छ । 'आखून्य वर्नत' इति वत् । 'सु- स्थे( 2 )को वेति पाठ ॥ तयोरेव कृत्यक्तखलाः । ७० । पथं 'फलानामाशित इति पूरणा दि (२-२-११) सूने वृत्ति । अ- नाते सहर्मकत्वात् कर्तरि क्तो न स्यात् । उच्यते । 'अशित कर्ता' (६-१- २०७) इति स्वरसूत्रे निपातनात् कर्तरि क्त इति भाप्यम् । अविवक्षितकर्मत्वाद- कर्मकत्वे कर्तरिक्त । आपूर्वत्वाद् दीर्घ इति वृत्ति । " "पुरो भक्त' इत्यादी गुगे कर्मणोऽविकरणत्येन विवक्षितत्वादकर्मकले कर्तरि क । भक्तियोगाद्वा अर्शआद्यजन्त । एवमुक्ता ब्राह्मणा' । 'पनाय पीतप्रतिवद्वत्सामित्यजन्त । 'पीतप्रतिबद्धे'त्यत्र पिचारर्वान्तावितण्यर्थ । पायित त्यी । कथ 'भवितव्यनि- यसङ्गम बपुरिति कुमार . कर्मणोऽभावात् । उच्यते । 'भू प्राप्तावि'त्यस्य 'जा- धृषाद्वे'त्यण्यन्तस्त्र रूपम् । कथं शयनीय शय्येति । उच्यते । 'कृत्यल्युटो बहु- लम्' (३-३-११३) इत्यविकरणे । कथं सोमनाथबन्धमह नतो जगदीश्वरमिति, 'कृष्ण श्रित' इति कर्तरि क्त । उच्यते । ननन हि गतिमेढ इति वैशेपिका, यदाहु उनणाकुञ्चनप्रसारणो ज्वलनपराइयो गतिविपया' इति । सेवा- प्यर्थगतेरेवाश्रमात् प्राप्तिगतिरेगी 'गत्यर्थानक' (३-४-७२) इत्यादिना क्तः ॥ १ 'मुखे' इति वा स्वास्' इति वा पाटो भवेत् । 'सुरब' को (2) स पाठ ।

·७३ तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः । टित आत्मनेपदानां टेरे । ७९ । कथं 'कर्तारौ कार' इति न टेरेत्त्वम् । उच्यते । कृतंटरेत्वस्य आदेशौ जातौ । लक्षणाभावात् । यद्वा 'थाम से' (३-४-८०) इत्यत्र सकाराढो कर्तव्ये एकारान्तादेशो ज्ञापयति आदेशादेशाना टेरेत्व नेति । शेरते श्रयन्त इत्यत्र तुला- देशस्यैकदेशादेश इति टेरेत्वम् । एत्वे कृते वा अदाढेश. ॥ एरुः। ८६॥ कथं लोटि 'जयतीति प्रक्रिया । अनभिधानादिति केचित् । न, भा- प्यादौ प्रत्ययानुक्तत्वात् , 'जयतु जयतु भट्टा' इति ने(मि) सन्धाने दर्शनात् । नच प्राकृतानुशासनमस्ति । किञ्च तुशब्दम्थानिकस्तातड़ च दृश्यते । 'उत्पन्नसक्माङ्गल्यो नष्टनिश्शेषचेष्टित । स्वायगम्यनय. कोपि जयताद्राजो महाचर' ॥ नित्यं डितः। ९९। कथं 'मातः । कि विदधाम' इति कुट्टनीमतं, 'लोटो लड्डद्' (३-४-८५) इत्यतिदेशेन 'नित्य डित' इति सलोपप्रसङ्गात् । उच्यते । 'लोटो लडदि'त्यत्र वृत्तौ 'विदो लटो बा' (३-४-८३) इत्यतो वाग्रहणानुवृत्तेरडादिव्यावृत्त्यर्थ व्यव- स्थितविभाषाश्रयणादत्रापि न सलोप । सलोपे च 'पढान्तेषु बहुलमिति गुरुत्वे द्विमात्रता । 'विदधीमहि' इति वा पाठः कर्त्तव्यः ॥ यासुट परस्मैपदेषूदासो ङिच्च । १०३ । कथं 'जिघांसन्त जिघाँसीयादि'ति, जिघासधातोर्लिडि तिपि यासुटि जि- घांस्यादिति स्यात् । उच्यते । 'जिघासी'त्यावश्यके णिनिः । ‘झ्यादि'तीण्धातो- लिड् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः॥ । १ ने(मि)सन्धान नाम किमपि प्राकृतकाव्य स्यात् .

·- , दुर्घटवृत्तौ अथ चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः। याप्प्रातिपदिकात् । १। अजायतष्टाप् । ४॥ कथं 'त्व ब्राह्मणी ति, त्वादेशे लोपे च टाप्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'अलिङ्गे युष्मदस्मदी' इति भाष्यात् । कथं तर्हि 'युष्मदस्मत्तिडव्ययमिति लिङ्गादिसंग्रह त्रिलिङ्गकाण्डशेषे अमर । उच्यते । लिङ्गसामान्यपर हि तत् । अथवा 'शेषे लोप' (७-२-९०) इति टिलोपो व्याख्येयः । तदुक्तं- 'टिलोपष्टाबभावार्थः कर्तव्य' इति । 'भ्यसोऽभ्यम् ' (७-१-३०) अभ्य वा कार्यः । कथं 'वृत्तौ' 'हनावि'त्यत्रादा- देशे न टाप् । सन्नियोगविधानादिति चेन्न, सर्वनामविष (व योविदि । यवदिह) सन्नियोगाभावात् । उच्यते । 'अच घे' (७-३-११९) इति तपरनिर्देशो लक्ष- णान्तरायातदीनिवृत्त्यर्थः । तेन टाब् भावी न भविष्यतीति भावः । 'गर्भवट्टाबादयो भवन्तीति ज्ञापकतुल्यत्वाद् असर्वविषयत्वात् । भाष्यकारस्तु सन्निपातलक्षणपरि- भाषायामाह- का सेत्यत्र सन्निपातलक्षणपरिभाषा न क्रियते, 'न यासयोः' (७-३- ४५) इति निर्देशात् । क्तिनोक्तत्वादिति नोच्यते, भाषाशब्दे 'गुरोश्च हलः' (३-३-१०३) इत्यकारप्रत्ययेमोक्तत्वात् टापोऽभावप्रसङ्गात् ॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् । ५ कथं 'नप्ता कुमारी' । उच्यते । भागवृत्तिकृन्नतृशब्द स्वस्रादौ पठितवान् । तेन 'न षट्स्वस्रादिभ्यः' (४-१-१०) इति डीपो निषेधः । कथं तर्हि नप्त्री पौत्री सुतात्मजे'त्यमरः । उच्यते । ये स्वस्रादौ न पठन्ति तन्मतेन ॥ उगितश्च । ६॥ कथं करिष्यमाणा पचमाना ब्राह्मणी' । उगिल्लक्षणष्टिलक्षणश्च डीप् प्राप्नो- ति । उच्यते । यासुटो डित्त्वेन ज्ञापितं लकाराश्रयं चानुबन्धाश्रयं च कार्य ला- देशे न स्वीक्रियते ॥ टिड्ढाणवयसज्दन्नश्मात्रच्तयपठकठकक्चरपः। १५ । कथं 'सहचरीमशङ्कः पुरुषायुषमिति भट्टिः, अधिकरणोपपदाभावा- त् । 'चरेष्ट' (३-२-१६) इत्यस्याभावे पचाद्यच् । उच्यते । 'भिक्षासेना- १. नोच्यत इति वृत्तावित्यादौ टावभाव. स्त्रीत्वस्य क्तिनोक्तत्वादिति कैश्चिदुच्यमान समान धानमस्माभिर्नोच्यत इत्यर्थः ·. चतुर्थाध्याये प्रमथः पादः। दायेषु च' (३-२-१७) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादृप्रत्यय इति जयमङ्गला। गौरादिपाठादित्यन्यः । कथं 'मधुपी भ्रमरी' । 'गापोष्टक् (३-२-८) इत्यत्र 'सुराशीथ्वोः पिबतेः' इति नियमात् टगभावे मूलविभुजादित्वात् कः, ततश्च टाप्पसगात् । उच्यते । 'जातेरस्त्रीविषयाद्' (४-१-६३) इति डीप् । कथं त्व श्रीस्त्वमीश्वरी'ति चण्डी । 'स्थेशभासे' (३-२-१७५) ति वरचि टापा भाव्यम् । तथा च भारवि – 'विन्यस्तमङ्गलमहौषधिरीश्वराया' इति । उच्यते । 'अश्नोतेरा- शुकर्मणि' इति वरटि 'ईञ्चोपधाया' इत्यनुवृत्तेरीत्वे डीप् । कथं लवणा यवागूः । 'लवणाल्लुग्' (४-४-२४) इति ठको लुकि डीप् स्यात् । उच्यते । अत इत्यनु- वृत्तस्य टिदादिभिर्विशेषणाद् वर्णाश्रयाद् वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययलक्षणं नास्तीति डीब- भाव. । एव 'श्रवणा रात्रि रिति । श्रवणेति 'विभाषा फाल्गुनीश्रवणे' (४-२. २३)ति सूत्रनिर्देशादपि । कथं 'किङ्करा स्त्रियः' । 'कृजो हेतुताच्छील्ये' (३-२- २०)ति विधानात् । तामैक्षन्त क्षण सभ्या दुश्शासनपुरम्सराम्' इति भारवि , 'पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्ते.' (३-२-१८) इति विधानात् । उच्यते । पचाद्यच् कार्यः पदसंस्कारे॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च । १९ । कथं 'यद्यसौ कूपमाण्डूकि तवैतावति कः स्मयः' इति भट्टिः । अत्र कौरव्य- साहचर्यादपत्यप्रत्ययान्तो माण्डूक माण्डूकायनीति युज्यते । उच्यते । मण्डूकस्य भार्येति 'तस्येदम् (४-३-१२०) इत्यर्थे । जयमङ्गलाया तु 'ढक् च मण्डूकाद्' (४-१-११९) इति चकारादुक्तः ॥ वयसि प्रथमे । २० । कथं 'बालामबालेन्दुमुखी बभाषे' इति रघुः । उच्यते । अजादिपाठात् । एवं वत्सा । कथं 'कन्येति । 'कन्यायाः कनीन च' (४-१-११६) इति निर्देशात् ॥ षिद्गौरादिभ्यश्च । ४१। १ 'क्लिशेरीच्चोपधाया कन् लोपश्च लो नाम् च' इति उणादिसूत्रम् २. विधानादिति 'दिवाविभे' त्याद्युत्तरसूत्रस्याहेत्वादिविषयत्वाद् अहेत्वादौ च कियत्तबहुषु कृतोऽज्विधानम् ' इति वचनेन सूत्रबाधकेनाच एव प्राप्त्या किङ्कराशब्दे टाप् साधुरेवेत्याशय ३ 'ताम्' इत्यत 'मूलविभुजादित्वात् क ' इति किमपि वाक्य प्रकृतासबद्ध पठ्यते मूलकोशयो .

·७६
दुर्घवृत्ती
कथं 'पा अमा' यथा स्तनन्धयीत्यत्र धेटष्टित्त्वाद् डीप्, तथा वित्त्वात्
तत्र डीष् स्यात् । उच्यते । पित्त्वस्याड्विधौ चरितार्थत्वात् समुदायार्थत्वानु-
पपत्तेः ।।
वोतो गुणवचनात् । ४४॥
कथम् 'अनन्यगुास्तव केन केवल" इति माघः । अनेन डीषि समासे
'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति कप न्यात् । उच्यते । डीषोऽभावपक्षे अनन्यगुर्वा
इति पाठ' । समासान्तानित्यत्वाद्वा । भो अनन्य । विष्णोः सम्बोधने, 'सर्वमिदं
जनार्दन' इति दर्शनात् ॥
बाहादिभ्यश्च । ४५।
'कृदिकारादक्तिन', 'सर्वतोऽक्तिनादित्येके' । कुट्टनीमते 'वञ्चकवृत्त्यो
वेश्या', अक्तिन इति निषेधात् । उच्यते । वृते. 'इक् कृप्यादिभ्य' इतीगन्तात् ।
यदा 'वञ्चकवृत्ता' इति पाठ । (विसर्गश्रवणार्थः १) ॥
इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणा-
मानुक्। ४९।
कथं 'ब्रह्माणी' । ब्रह्माणमनितीति अनिते. कर्मण्यम् । एव राजकुलानी ।
'ब्राह्मी तु भारती भाषा' इत्यमरः । तस्येदमर्थे अणि 'ब्राह्मोऽजातौ' (६-४-१७१)
इति लोपः । कथं 'भिक्षुणी' । उच्यते । भिक्षु भिक्षुत्व नयति प्राप्नोतीति विपि
"कृदिकारादक्तिन' इति डीप् ॥
तादल्पाख्यायाम्। ५१ ।
कथम् 'अक्षरलवाभिप्ता जिह्वा' । उच्यते । लवशब्देनाल्पत्वस्योक्तत्वा-
दिति रक्षितः ॥
स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् । ५४ ।
कथं 'शुभाङ्गी' । उच्यते । चकारात् ॥
न कोडादिबहुचः। ५६।
कथं 'कल्याणक्रोडी' । उच्यते । क्रोडाशब्दोऽत्रोपात्त इति न्यास उक्तम् ।
तेन क्रोडशब्दात् कल्याणक्रोडीति रक्षितः ।।

·चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः। ७७ उडुतः। ६६ । कथं 'सपदि वारिधरारवभीरवः' इति माघः । तथा 'विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचने'त्यमरः । उच्यते । 'इतो मनुष्यजाते.' (४-१-६५) इत्यनु- वृत्तौ (तद) विवक्षाया नोड् ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये । ६९। कथं 'पीवरोरु । पिवतीव वाहण' इति कुमार । औपम्याभावादूडोऽप्र- वृत्तेः । उच्यते । 'सज्ञापूर्वको विधिरनित्य ' इति गुणाभावात् । 'अप्राणिजाते- श्वारवादीनामुपसङ्खयानम्' इति ऊरुशब्दादूडि च बहुव्रीहिः॥ हिगोलुंगनपत्ये । ८८॥ कथं 'पाञ्चकपालो भाग' । कथ पाञ्चकपालीयमिदम्' । उच्यते। विभा- षानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् । 'चातुरर्थिकस्त्रैवर्णिक' इति अध्यात्मादिपाठसाम- र्थ्यात् । चातुरर्थिक इति 'कथादि'(४-४-१०२)पाठवलादिति रक्षितः । 'चातु- विद्य' इति द्विगुत्वात् । चतुर्विधा विद्या इति विवक्षितः । 'चतन्त्र एव विद्याश्चा- तुर्वैद्यमिति । 'अनुगतिकादि'(७-३-२०)त्वात् । प्राग्दीव्यतीयत्वाद्वा ॥ अत इञ् । ९५ । कथं वसुदेवस्यापत्य 'वासुदेव' । उच्यते । 'ऋप्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' (४-१-११४) इत्यण् वृष्णित्वात् । कथ 'शौरि" । 'बाह्वादि'(४-१-९६)त्वादेिञ् क्वाचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गप्रवृत्तेर्वा । एव सावर्णिरिति ।। स्त्रीभ्यो ढक् । १२० ॥ कथं 'ज्ञातेय कुरु सौमित्रे! भयात् त्रायस्व राघवम् ' इति भट्टिः । उच्यते । बाह्वादित्वादिञ् । कथं 'सापत्नो भ्रातेति । उच्यते । शिवाद्यण् (४- १-११२)॥ ड्यचः।१२१॥ कथं 'पार्थो धनञ्जय', पृथाशब्दात् शिवाद्यण ॥ कौसल्यकार्यािभ्यां च । १५५ । कोसलशब्दात् मूलप्रकृतेरेवापत्ये फिञ्प्रत्ययसन्नियोगेन युडागम इति १ ऊरुशब्दः स्त्रीलिङ्गेऽपि । तया च वैजयंन्त्या स्त्रीलिङ्गेषु पाठ 'शाटीरेणुहरेणूरुजलूकाकोलि- धूलय' इति । 'सक्यि क्लीब पुमान् वारु' इति च २ प्राग्दीव्यतीयत्वादिति लुक इति शेष , ·दुर्घटवृत्तौ वृत्तिः । कथं तर्हि 'उपलम्भ्यामपश्यन्तः कौसल्यायनिवल्लभाम्' इति भट्टिः । न ह्यसौ कोसलस्यापत्यमिति रक्षित. । उच्यते । 'इतो मनुष्यजातेः' (४-१-६५) इति डीषन्तात् कौसल्यायनीशब्दाद् युवापत्ये ढकि तस्य 'अब्राह्मणगोत्रमात्रायुवप्रत्य- यस्योपसङ्ख्यानमिति लुकि 'लुक् तद्धितलुकि' (१-२-४९) इति स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तौ ।। जनपदशब्दात् क्षत्रियादञ् । १६८ ॥ कथं 'केकय्युपज्ञ बत बबनर्थम्', 'ऊचुस्तथान्ये भरतस्य मायां धिक् केक- यीमिति भट्टि । तथा 'प्राक् केकयीतो भरतस्ततोऽभूदिति । केकयस्यापत्य स्त्रीति अनेनानि 'अतश्च' (४-१-१७७) इति लुको 'न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः' (४- १-१७८) इति निषेधे 'केकयमित्रयुप्रलयानाम् ' (७-३-२) इतीयादेश आदिवृद्धौ कैकेयीति स्यात् । तथा च रघु 'कैकेयि । कामा फलितास्तवेति । उच्यते । केकयशब्दो मूलप्रकृतिरेवोपचारात् स्त्र्यपत्ये वर्तते इति न्यासः । शारिवादिषु पठ्यते । तेन डीन् । वृद्धेत्कोसलाजादाञ्ञ्यङ् । १७१ । पाण्डोर्जनपदात् क्षत्रियात् ड्यण् वक्तव्य' इति ड्यणि कथं पाण्डवाः । तस्येदमर्थे अण् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ चतुर्थाध्याये प्रथम पाद । अथ द्वितीयः पादः। तेन रक्तं रागात् ।। लुबविशेषे । ४। कथम् 'अद्य रात्रौ पुष्य' इति । पौषी रात्रिरितिवद्विशेषविहितत्वाल्लुपा न भवितव्यम् । उच्यते । अन्तरङ्गत्वाद्वि शष्येण सामानाधिकरण्ये अविशेष इति न निषेध इति रक्षितः ॥ आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् । २२ । * 'शेषेण' स.पाठ ·चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः कथम् 'आग्रहायणो मासः' । 'आग्रहायणी पौर्णमासी' । 'सास्मिन्नि'(४-२- २१)त्यनुवृत्तौ नित्य ठको भावात् । उच्यते । आग्रहायण्या अयमिति तम्येदमर्थे अण् । पूर्वभिपातव्यभिचाराद्वा ठकोऽनित्यत्वादौत्सर्गिकोऽण् । सास्य देवता । २४॥ कथम् 'ऋद्ध हि राज्य पदमैन्द्रमाहुः' । इति रघुः । यावता देवतासम्प्र- दानविषयेऽण् इष्यते । उच्यते । तस्येदमर्थे भविप्यति ।। सोमाट्यण् । ३०। कथम् 'अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्य' इति, सास्य देवता (४-२-२४) इत्यनु- वृत्ते । उच्यते । सोमदेवता हि तृप्तिहेतु । अत सुकुमारोऽपि तृप्तिहेतुत्वाद् उपचारात् सौम्य इत्युच्यते । तथा च 'सौम्यस्स्यात् सुकुमारे सोमदेवत' इत्यमरः ॥ सङ्ग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः । ५६ । कथं 'भारतो ग्रन्थ' सड्ग्रामे विधानात् । उच्यते । भारतान् 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' (४-३-८७) इत्यम् । ग्रन्थाना भूयस्त्वेन महाभारतम् ॥ ऋतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् । ६० । कथं 'चातुर्विद्य.' । उक्थादित्वात् ठका हि भाव्यम् । उच्यते । कृतल- ब्धक्रीतकुशलार्थे अणो 'द्विगोर्लंगनपत्ये' (४-१-८८) इति न लुक्, चतुर्विधा इति मध्यमपदलोपिसमासत्वादद्विगुत्वात् । अत एव 'विद्या चाननक्षत्रधर्मत्रिपूर्वे'- त्युक्थादिगणसूत्रे प्रत्युदाहरण वृत्तौ त्रैविद्य इत्युक्तम् । अध्येतरि चातुर्विद्यिक इति ठको गणपाठा(दिति ? दपि) न लुक् ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् । ८७ । कथं 'पुरी माहिष्मती द्विष' इति माघः । 'महिषाच्चेति वक्तव्यमित्यनेन ड्मतुपि महिष्मतीति स्यात् । महिष्मत्या साध्य भावे (१) अर्थेऽण् ।। कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु । १६ । १. 'सुन्दरे सोमदेवते' इति तु अमरकोशे पाठ. २. "विद्या च नाक्षत्रधर्मससर्गत्रिपूर्वा इति वृत्तिः. ३. 'महिष्मत्यास्तत्र भवेऽर्थेऽण्' इति पाठः स्यात, ·दुर्घटवृत्तौ कथं 'सरलासक्तमातङ्गौवेयस्फुरितत्विष' इति रघुः । अनेन ढकारी ग्रैवे यकमिति स्यात् । उच्यते । 'ग्रीवाभ्योऽण् च' (४-३-५७) इति ढकत्रि अवेय- कम् , अणि तु अवेयमिति भवति ॥ द्युप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् । १०१ । कथं 'प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्या' इति कुमार, अनेन यतो भावात् । उच्यते । अव्ययात् कालवचनाद् अस्माद् परत्वात् ट्युट्युलाविच्छन्ति । कथं तर्हि 'प्राच्यासु वृत्तिप्विति शास्त्रारम्भे न्यासः । उच्यते । साध्वर्थे यता ।। इञश्च । ११२॥ कथं 'पाणिनीय शास्त्रम्' । पणिनोऽपत्यमित्यण् । 'गाथिविदधिकेशिगणि- पणिनश्च' (६-४-१६५) इति प्रकृतिभावे पाणिनशब्दादपत्यार्थे इञि पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थे त्वनेनाणा भाव्यम् । उच्यते । अणतो नास्ति गोत्राधिकारात् । 'वृ- द्धस्य च पूजायाम्' (४-१-१६५) इति युवसज्ञया चात्र गोत्रसज्ञा बाध्यते । तथा च 'प्रोक्ताल्लुक् ' (४-२-६४) इत्यत्रोक्त – 'पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थे वृद्धाच्छे पाणिनीयमिति । यद्वा पाणिनेन प्रोक्तमित्यणन्तादेव च्छः । पाणिनिरपि पणि- नोऽपत्य भवत्येव ॥ वृद्धाच्छः। ११४॥ कथं 'कातीयश्चेष्टसिद्धय' इति, कतशब्दस्यावृद्धत्वात् । उच्यते । कतश- ब्दाद् गर्गादिपाठाद्यञ् । 'यमिओश्च' (४-१-१०१) इति फकि कात्यायनशब्दाद् 'वृद्धाच्छः' (४-२-११४) इति च्छे विपयीभूते 'फक्फिोरन्यतरस्याम् । (४- १-९१) इति फको लुक् कातीयः कात्यायनीय इति ॥ धूमादिभ्यश्च । १२७। कथं 'दाक्षिणापथी वृत्तिः । शेषे धूमादित्वाद् वुनि दाक्षिणापथिकेति भाव्यम् । उच्यते । कचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तत इति तस्येदमर्थेऽण् ।। मनुष्यतत्स्थयोवुञ् । १३४॥ कथं 'सैन्धवो मनुप्यः' कच्छादौ सिन्धुशब्दोक्त्यानुवृत्तौ अनेन वुजि सैन्धवक इति हि स्यात् । उच्यते । अभिजनेऽर्थे 'सिन्ध्वपकराभ्या कन्' (४- ३-३२) इति मनुष्यवृत्तेः 'अणौ च' (४-३-३३) इत्यणि अभि वा सैन्धवः ।।

·चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः। ८१ गहादिभ्यश्च । १३८ । कथं 'लुब्योगाप्रख्यानाद' (१-२-५४) इत्यत्र 'स्वकीयस्य प्रत्याख्यान- मिति न्यासः, यतः 'कुक् जनस्य परस्य चे'त्युक्त वृत्तौ । उच्यते । अत एव न्यासात् स्वार्थिककन्प्रत्ययान्तस्वकशब्दोऽत्र द्रष्टव्य । परस्य चेति चकाराद्वा स्वशब्दस्यापि कुक् । तथा च चान्द्र सूत्र- 'स्वपरजनदेवराज्ञां कुक् चेति । के- वलात्तु स्वशब्दाद् आणि सौवमिति । तथा द्वारादीना च' (७-३-४) इत्यत्र वृत्तौ सौवमित्युदाहृतम् । 'स्वीयमिति तु 'तस्मै हितम्' (६-१-५) इत्यर्थे 'प्राक् क्री- ताच्छः' (५-१-१) । 'नान्तरीयक शब्दम्यान्तराशब्दाद् गहादित्वेन च्छप्रत्यये नन्समासे स्वार्थिक. कन् । पाठसामर्थ्यात् नत्र प्रकृतिभावः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ चतुर्यान्याये द्वितीय पाद । अथ तृतीयः पादः। युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च । १। कालाट्ठञ् । ११॥ कथम् 'अनुदितौषसराग' इति किरात । तथा 'शार्वरस्य तमसो निषि- द्धये' इति कुमार । उच्यते । कालादिति योगविभागादण् । 'विभाषा रोगात- पयो' (४-३-१३) इति विभाषानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभापात्वाद्वाण् । 'कचिदपवाद- विषयेऽपीति वा तस्येदमर्थे अण् । वृत्तिकारा दिभि प्रतिपादितत्वात् प्रागुक्त सायंचिरंप्रारूप्रगेऽव्ययेभ्यष्टयुट्युलौ तुट् च । २३ । कथं 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरिति । उच्यते । 'अ साम्प्रतिक' (४- ३-९) इति निर्देशात् । अध्यात्मादित्वाट्ठञ् । 'इसुसुक्तान्तात् क' (७-३-५१) इत्यपि नास्ति, अत एव निर्देशादिति 'येपा च' (२-४-९) इत्यत्र रक्षितः। कथं 'शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्य' इत्यमरः। 'कालादिति योगविभागादण् । 'अव्ययानां एव वा ।। . 'रायप्रति ख,पाठः.

·andutope ८२ दुर्घटवृत्ती भमात्रे टिलोप' इत्यपि नास्ति, 'बहिषष्टिलोप' इत्यनेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् । कथम् अकस्माद्भवमाकस्मिकम् । उच्यते । अकस्माच्छब्दाद्विभक्तिप्रतिरूपकान्नि- पातादध्यात्मादिपाठानि टिलोपः । कथं दधतः पुरातनमुनर्मुनितामिति (माघः) 'पुराणप्रोक्तेषु' (४-३-१०५) इत्यनेन ट्युट्युलोर्बाधात् । उच्यते । 'अबाधका- न्यपि निपातनानि भवन्तीति ट्युट्युलौ च । 'बाधकान्येव निपातनानि भवन्तीति भाप्ये स्थितम् । 'पुरातनमुनेरि'त्यादय कालदुष्टा एवापशब्दा इति भागवृत्तिः । नेतत् तथा, यतः 'पूर्वपदात् सज्ञायामगः' (८-४.३) इत्यत्र भाष्य एवोक्तम् 'अ- शृगयनादिभ्य' (४-३-७३) इति निपातनाहगयनमिति सिद्धे 'अग' इति प्रतिषेधो ज्ञापयति अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति । तथा च जाम्बवतीबिजये पाणि- निनोक्तम्- 'अस्ति प्रतीच्या दिशि सागरस्य वेलोर्मिगूढे हिमशैलकुक्षौ । पुरातनी विश्रुतपुण्यशब्दा महापुरी द्वारवती च नाना' ॥ इति द्वितीयसर्गे. 'अनेन यात्रानुचित धराधरै पुरातन साजलत महीक्षिताम् । ददर्श सेतु महतो जरन्तया विशीर्णसीमन्त इवोदयश्रिया' ॥ (2) इति चतुर्थे, 'त्वया सहार्जित यच्च यच्च सख्य पुरातनम् । चिराय चेतसि पुरस्तरुणीकृतमद्य मे' । इत्यष्टादशे । कैयटेन तु पृषोदरादित्वात् सिद्विरुक्ता । 'सर्वादीनि सर्वनामानि' (१-१-२७) इत्यत्रोक्तम् ॥ यजुद्राह्मणप्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताट्ठक् । ७२ । कथं शास्त्रे भव 'शास्त्रीय', व्यच्त्वात् ठको भावात् । उच्यते । 'तत आ गत' (४-३-७४) 'तस्येदम् ' (४-३-१२०) इति वाण् । तदन्ताच्छः । एव वार्तमिति च ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे । ८७ । कथं 'ज्योतिष शास्त्रम् , अनेनाणि वृद्धिसम्भवात् । उच्यते । सज्ञापूर्व- विधेरनित्यत्वाद् वृद्ध्यभाव इति सुभूति । ज्योतीषि नक्षत्राणि अस्य सन्ति गणनी- २. माघ इत्यसङ्गतम् । 'किरात' इति पाठ्यम् .

·चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः । यत्वेनेत्यर्शआद्यच् । साहचर्यात्तु वासवदत्ताग्व्यायिकति भाषावृत्ति । 'लुवाख्या- यिकाभ्य' इत्यणो लुकि वा ।। नित्यं वृद्धशरादिभ्यः । १४४। कथं 'पुरी द्रक्ष्यथ काञ्चनीमिति भट्टिः, 'काञ्चनी वासयष्टिरिति मेघः, वृद्धसज्ञकत्वान्मयटा भाव्यम् । तथा च श्रीगोविन्दे 'तेनेद काञ्चनमय निर्मित पुरमुत्तममिति वाल्मीकि. । उच्यते । 'क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविगत' इति । 'अनुदात्तादेश्च' (४-३-१४०) इत्यञपीति 'जातरूपेभ्य.' (४-३-१५३) इत्यत्र मैत्रेयः । कथं 'जगतोऽस्य जगन्मयेति चण्डी । मयटि डीपा भाव्यम् । उच्यते । जगन्मयते जानातीति मयधातो. पचाद्यच् । अजादेराकृतिगणत्वाट्टाप् । कथम् 'आप्यमम्मयामि'त्यमरः । 'नित्यमेकाचो मयटमशरादेरपीच्छन्तीति वच- नाद् वाङ्मयमित्यादिवदप्शब्दान्नित्य मयटा भाव्यम् । उच्यते । आप्यमिति प्र. मादपाठ इति व्याख्यानशीलः । 'तद्धिताः' (४-१-७६) इति बहुवचननिर्देशाद- नित्य इत्यन्य. ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ चतुर्था न्याये तृतीय पाद । अथ चतुर्थः पादः। प्राग्वहतेष्ठक् ।१। समानोदरे शयित ओ चोदात्तः । १०८ । सोदराद्यः। १०९। कथं 'सहोदरस्यातिमदोद्धतस्येति भट्टिः, कथम् 'अपन्थान तु गच्छन्त सोदरोऽपि विमुञ्चति' इति । 'विभाषोदरे' (६-३-८८)इति सभावेन सोढर्य इत्येव हि स्यात् । उच्यते । 'समानस्य च्छन्दसी (६-३-८४)त्यत्र योगविभागेन साधु- रिति सोमनन्दी । यद्वा सहशब्दः समानार्थः । तथा च प्रयोगः १ साहचर्यादिति । साहचर्यमूलकाभेदोपचारेण ताच्छब्द्यादित्यर्थ । 'लुबाख्यायिकाभ्य' इति नापूर्व वचन, किन्तु ताच्छब्द्यन्यायसिद्वार्थपरमिति भागवृत्त्यभिप्रायः 'सर्व ते सह - ·दुर्घटवृत्तौ जायन्त' इति । तेन सह समानमुदरमस्येति 'वोपसर्जनस्य' (६-३-८२) इति सभावे सादर इति 'यत्र भ्राता सहोदरः' इति वाक्य (न च) सिद्धम् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ चतुर्थाध्याये चतुर्य पाद । अथ पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः। प्राक् क्रीताच्छः।१। आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः । ९ । कथं 'पञ्चजनीयो' 'विश्वजनीय', आभ्यां खप्रसङ्गात् । उच्यते । विश्व- जनादे 'कर्मधारयादेवेदमिति वचनात् पष्ठीसमासादौ 'प्राक्क्रीताच्छः' । कथं 'सार्वजनीन' इति । 'सर्वजनाट्ठञ्चेति वार्तिकेन ठञि पक्षे सार्वज- निकसर्वजनीनाभ्या भाव्यम् । 'प्रतिजनादिभ्यः खञ्' (४-४-९९) इति खन् । असाधुर्वा । 'विना(श)कालीनादयः' 'खः सर्वधुराद्' (४-४-७८) इत्यत्र योग- विभा गात् ॥ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः। ११५ । कथं 'पुत्र मित्रवदाचरेदिति, क्रियातौल्याभावात् । उच्यते । मित्रकर्मका- चरणक्रियया तुल्यं यथा स्यात् तथा पुत्रमाचरेदित्यर्थात् क्रियातौल्याद्वतिः । कथं 'पितृवत् स्थूल. पुत्र' इति 'स्थानिवत् ' (१-१-६६) सूत्रे न्यासः । अत्र युक्तं क्रियाग्रहण गुणतौल्ये मा भूदिति । स्थूलशब्दोऽय धर्मप्राधान्यात् स्थौल्य- वृत्ति । एवं च 'तत्र तस्येव' (५-१.११६) इति वति. । पुत्र इति सप्तम्यन्त पितरि यत् स्थौल्य तत् पुत्र इत्यर्थः । यद्वा स्थूल इति विशेषणेन हेतुनिर्देशः। स्थौल्याद्धेतोर्गमनादिना पित्रा तुल्य इत्यर्थः । एव चानेन वतिः ॥ तस्य भावस्त्वतलौ। ११९ । कथं 'स्त्रीत्व' 'पुस्त्व', 'स्त्रीपुंसाभ्या नस्लो भवनाद् '(४-१-८७)इत्यस्य भावात् । उच्यते । 'आ च त्वाद्' (५-१-१२०) इति चकारात् त्वतलौ । 'यस्याः - 'भागेन' ख.पाठ.

·पञ्चमाध्याये प्रथम. पादः । ८५ समस्तसुरतासमुदीरणेन' चण्डी, भावम्य समुदीरणायोगात् समूहे तु तलोऽभावात् । उच्यते । धर्मधर्मिणोरभेदोपचारात् धर्मी ग्राह्य । कथम् 'अस्तित्व' 'ममत्वमिति, प्रातिपदिकाधिकारात् । उच्यते । विभक्तिप्रतिरूपकनिपातत्वात् । कथं 'नाना- त्वम् , अन्यथात्वयोगपद्यपौन पुन्याढय' इति, असत्त्ववाचित्वात् षष्ठीसम्बन्धाभा- वात् । नानादयोऽत्र नानाभूतादिवचना ग्राह्याः । एवं च 'प्रेम स्नेहोऽथ दोहदमिति प्रियस्य भाव इतीमनिचि 'प्रियस्थिर' (६-४-१९७) इति प्रादेशे प्रेमा इति भाव्यम् । उच्यते । प्रीधातोर्मनिन् 'सर्ववातुभ्य' इत्यनेन । पृथ्वादिभ्य इमनि- जन्तसम्भवात् पुसि । तथा च इमनिजभावे यच्कम्' इत्याद्यमरलिगकारिका । कथं 'पौर्णमासी तु पूर्णिमा' इति, द्रव्यवचनत्वात् । उच्यते । पृधातो वे क्त । ततो 'भाववचनादिमब् वक्तव्य' इति त्रेमव् नित्यम्' (४-४-२०) इत्यत्र वार्ति- केनेमप् ॥ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । १२४ । कथं 'वैरमिति । वीरस्य भाव कर्म वेति प्या भाव्यम् । उच्यते । 'द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयो ' (४-३-१२५) इति निर्देशात् । कथं 'सहजचापल- दोषसमुद्धत' इति माघ., अत्र चपलशब्दपाठात् प्यञ्भावात् । तथा च माधः- 'चापल्यादथ पयसस्तरङ्गहस्तैरिति । उच्यते । शिवादित्वादण् ।। सख्युर्यः । १२६ । कथं तनो नियुक्तो दौत्येनेति चण्डी । तथा वाणिज्यं चेति वृत्तय' इ- त्यमरः । 'स्यात् सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणो'रिति । ब्राह्मणादौ पाठात् प्यभावात् । तथा च (माघ १) 'प्यञप्यत्र तेन दौत्यमिति भाषावृत्तिः ॥ इगन्ताच लघुपूर्वात् । १३१ ॥ कथं 'कवे. कर्म काव्यम्' । अणा कावमिति हि स्यात् । उच्यते । ब्राह्म- णादित्वात् प्यञ् । अथवा 'कवृ वर्ण' इत्यस्माद् 'ऋहलोर्ण्यत् ' (३-१-१२४) । 'कु शब्दे' मनोहरत्वादवश्य कूयत इति 'ओरावश्यके' (३-१-१२५) इति ण्यद्वा ॥ योपधाद् गुरूपोत्तमाढुञ् । १३२ । १ 'यकाममुससन्नन्तं यदनान्तमकर्तरि इति. २. 'दूतवणिरस्या च' इति वार्तिकम- नुसन्धाय प्रश्न. कथमिति.

·८६ दुर्घटवृत्ती कथं 'साहाय्य', वुझो भावात् । तथा च माधः- 'साहायकव्यग्रभुज प्रसस्र' इति । उच्यते । जयादित्यमतेन साहाय्यमित्यपि न भवति चेति भागवृत्तिः ॥ द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च । १३३ । कथं 'गुरुलाघवम्' । उच्यते । पर्यायशब्दाना गुरुलाघवचिन्ता नास्तीति भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् पूर्वविप्रतिषेधेन 'इगन्ताच्च' (५-१-१३१) इत्यण् । उत्तरपदस्य लेत्यस्य (विधि वृद्धे) स्तत्र स्वीकारात् सिद्धिः । गुरुशब्देन धर्मवच- नेनैव लाघवशब्दस्य वा द्वन्द्व ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः। अथ द्वितीय पादः। धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्।१। प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् । ९६ । कथं 'शि खी', प्राण्यङ्गत्वाद् । उच्यते । ब्रीह्यादित्वादिनिः ॥ सिध्मादिभ्यश्च । ९७। कथं 'कुष्ठी'सिध्मादिषूपतापाच इति पाठात् । उच्यते । दीर्घान्तादेव ल- अत्यय इप्यते । ह्रस्वान्तात्तु 'द्वन्द्वोपतापगात् प्राणिस्थादिनिः' (५-२-१२८)॥ रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच् । ११२ । परिपूर्वात् सदे. 'सत्सूद्विष' (३-२-६१) इति विपि 'सदिरप्रतेः' (८-३- ६६) इति षत्वे परिषच्छब्दावलच् । तया च घोष -- 'या सम्प्रति परिषद्वलाना- मिति । एवञ्च कथं परिषद्बलान् महाब्राझैरिति भट्टि । नवाक्षरत्वेन छन्दोम- १ 'प्राण्यङ्गादिति वक्तव्यम्' इति हि वार्तिकम् . 'खी त्री' ख पाठः mintamaa न ·पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः। - ङ्गात् । नवाक्षरेणैकपादे वृत्तभेदोऽस्ति यथा 'प्रधाने कर्मण्याभिहिते लादीनाहुर्द्विकर्म- णामिति । तथा 'तस्मै तिलोदक दद्यादपुत्राय भीमवर्मणे' ! एवञ्च न च्छन्दोभङ्ग इति भागवृत्तिः । पृषोदरादित्वादिकारलोपे एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् पर्षच्छन्दा- द्वलजिति भाषावृत्तिः । यद्वा 'पृषु स्नेहने' इत्यतः 'शृद्दभसोऽदि" इति बाहुलकाद- दिप्रत्यये। पर्षच्छब्दमत्र केचिढाचार्येण ग्राहिता., केचित् पूर्व व्युत्पन्नम् । उभयमेतत् प्रमाणमुभयथाप्याचार्येण शिष्याणां प्रतिपादितत्वादिति यथोक्त(सिद्ध)ये 'युवा ख- लति' (२-१-६७) इत्यत्र न्यासकृत् । कथं 'रजोयुक्ता भूरि'त्यत्र (न) वलच् । उच्यते । इतिकरणानुवृत्तेः ॥ ज्योत्स्नातमित्राशङ्गिणोर्जस्विन्नूर्जस्वलगोमिन्म- लिनमलीमसाः । ११४॥ कथं ज्योतिष्मती', इह सज्ञाया ज्योत्स्नानिपातनात् । उच्यते । अन्यत- रस्याग्रहणानुवृत्तेर्मतुप् च ॥ अत इनिठनौ । ११५॥ कथं हलन्ताद् । ब्रीह्यादित्वात् । कथं जातौ 'सर्पिणी' । 'एकाक्षरात् कृतो जातेस्सप्तम्यां च न तौ स्मृताविति वचनात् । उच्यते । सर्पण सर्प । तद्योगा- दिनि । इनौ तु 'जातेरस्त्रीविषयाद्' (४-१-६३) इति डीषि सर्पिणीत्येव । 'ए- काक्षरात् कृतो जातेरि'त्यादि वाच्य प्रयोगादितिकरणानुवृत्तिसाध्यम् । अत प्रयो- गदर्शनात् क्वचित् तौ भवत पठिपठी' । पठिशब्दोऽपि हि पठनं पठ', भावे घञ् । सज्ञापूर्वकत्वाद् वृद्ध्यभावः । अत इनि । 'नित्यवीप्सयोः' (८-१-४) इति द्विर्भाव. पठिपठी । यद्वा 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये' (३-२-८१)णिनि । वृद्ध्यभाव. पूर्ववदेव । 'आभीक्ष्ण्ये द्वे भवतः' इति द्वित्वम् । (इमा च । लक्ष्मीवान् । इस्तु लक्ष्मीश्चला सामासर्जत्विलजिति भागुरि.) एव पठी अभ्यासशील । (उज्ज्वल)स्तूणादिवृत्ती 'इक् कृष्यादिभ्य' इति इक् । पठिर्भावोहक इत्याह । कथं 'श्रावी प्रत्यय.' । प्रमाणे द्वयसज् (५-२-३७) इत्यत्रोक्तम् । उच्यते । अपो विषये घबहुलवचनादिति । एव च श्रवण श्राव इति घन्तात् पूर्ववदिनि । यद्वा श्रावयतीति श्रावी । आ- वश्यके णिनिः । शब्दश्वोच्चार्यमाण आत्मसश्राव इति । कथं 'गुर्विणी' । उच्यते। १. इनिरय कृतू स्यात्.

·दुर्घटवृत्तौ गुरुत्वमिन्वतीति । 'इव व्याप्तावि'त्यत. विपि वलिलोपे 'ऋन्नेभ्यो डीपि' (४- १-५)। गुरुरुदरे अस्या अम्तीति ब्रीह्यादीनिर्वा ॥ ब्रीह्यादिभ्यश्च । ११६ । कथं 'मालिकः । ब्रीह्यादौ 'शिखादिभ्य इनिरेवेति वचनादिनिमतुपावेव। माली मालावानित्येव भवति । उच्यते । माला पण्यमस्येति 'तदस्य पण्यम्' (४-४-५१) इति ठक् ॥ तुन्दादिम्य इलच्च । ११७ ॥ कथं 'जिह्वाले जुहवाम्बभूविम रुषा राजन्यसत्तामपि' इति मुरारिः। तु- न्दादित्वादिलचि जिह्विल इति भाव्यम् । उच्यते । 'स्वाङ्गाद् वृद्धौ च' इति गणसू- त्राद्वर्धिता जिह्वास्य जिह्विलः । वाचालस्तु जिह्वालः । 'प्राणिस्थादात' (५-२-९६) इति लच् ॥ एकगोपूर्वाट्ठञ् नित्यम् । ११८ । कथम् 'एकदेशी अवयवी'ति वृत्ति । उच्यते । पूर्वनिपातव्यभिचाराद- स्यानित्यत्वादिनिः । ननु कर्मधारयान्मत्वर्थीयाद् बहुव्रीहिरिष्टो लधुत्वादिति का- तीयन्यायानात्रेनिः । यत्र बहुव्रीहिमत्वर्थीययोरेकार्थता तत्राय न्याय । इह तु एको देशोऽस्येति बहुव्रीहिणा अवयव एव प्रतीयते, नावयवी । यथा लोहितशा- लिमान् ग्राम इत्यादौ नाय न्याय इत्यपरसूत्रे न्यास. । यद्येवं कथम् 'अइउण' इत्यत्र 'अइ उ इत्यादिको विशिष्टानुबन्धवच्छब्द' इति न्यासः । तथा 'हेतुमति च' (३-१-२६) इत्यत्र 'भिक्षा हि प्रचुरतरव्यञ्जनवत्य' इति । तथा विशेषणसू- त्रे 'अनेकप्रकारवदस्त्विति । मन्सूत्रे च 'इकारानुबन्धवत्प्रातिपदिकमि'ति । तथा 'बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्त' इति मेघ । 'फलवत्पूगमालिने ति रघुः । 'त्वगुत्त- रासङ्गवतीमिति कुमार । बहुव्रीहिमत्वर्थयो समानार्थत्वात् । उच्यते । एकीय- मते तत् । ये तु लाघवार्थ नानुमन्यन्ते, तन्मते नैते प्रयोगाः । रक्षितस्तु 'बहुव्री- हेरेकदेशशब्दादिनिः । 'अइउणि'त्यत्र नास्ति । स हि इतिकरणानुवृत्ते. कर्मधा- रयादेवेष्यत' इत्याह ॥ अस्मायामेधास्रजो विनिः । १२१ ।

·८९ पञ्चमाध्याये तृतीयः पाद । कथं 'सरस्वान् अर्णव' । 'सरस्वती पयम्वानिति भाप्योदाहरणाद् ‘ए- कगोपूर्वाद् ' (५-२-११८) इत्यत परेण मतुप् ममुच्चीयत इति भा(प्य पा)वृत्ति । कथं भवन्ति मायाविषु य न मायिन' इति भारवि । तथा 'जातवेदोमुखान् - मायो' इति कुमार । व्रीह्यादिपाठादिनिरपि । 'फलबर्हाभ्यामिनच्' । कथं 'फल- वान् फलिन फली'त्यमर । अनेन नित्यमिनचा भाव्यम् । बहुलग्रहणानुवृत्ते ।। द्वन्द्वोपतापगात्प्राणिस्थादिनिः। १२८ । कथम् ‘इय चर्मवती कन्येति, अनेन नित्यमिनिप्राप्ते । इन् ठन्नादेधिक । उच्यते । चकारान्मतुप् समुच्चीयते इत्येके ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पञ्चमान्याये द्वितोय पाद । अथ तृतीयः पादः। प्राग्दिशो विभक्तिः।१। सर्वैकान्यकिंयत्तदः काले दा । १५ । कथं 'तत्र देव सर्वत' इत्यत्र न दाप्रत्यय. । अन्तरङ्गत्वात् कालसामान्ये तस्येष्यमाणत्वात् । 'कालविभागे चानहोरात्राणाम्' (३-३-१३७) इत्यत्र रक्षितः॥ इदमस्थमुः। २४ । कथम् 'इमं प्रकारमापन्न इत्थम्भूत'(लक्षण ) इति । प्रकारश्च सादृश्यम् । तत्र तृतीया युक्ता । इत्यम्भूतलक्षण(२-३-२१) निर्देशाद् द्वितीयान्तादपि थमुः ॥ दक्षिणादाच् । ३६ । कथं 'दक्षिणापथ' । उच्यते । आबन्तस्यैव पथिशब्देन समासात् । एव 'यशस्य दक्षिणामुख' । एवमुत्तरापथम् उत्तरामुखमिति ॥ अस्ताति च । ४०॥ कथं 'पश्यामि तां तत इत. पुरतश्च पश्चाद्' इति भवभूति. । 'पुरः पुर- ·९० दुर्घटवृत्तौ तोऽप्रत' इत्यमर । तथा 'पुरतः प्रथमे चाग्र' इति विश्वप्रकाशः । चिन्त्यमिति भाषावृत्ति । यद्वा पुरस्तिष्ठतीति प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिचि टिलोपे च पचाद्याचे आद्यादित्वात् तसि । पुरोवर्तिनीमित्यर्थ ॥ याप्ये पाशप् । ४७। कथं रक्षःपाशानिति भट्टि, क्रियागुणयोर्निन्दायोगात् । उच्यते । अत्रापि राक्षसक्रिया निन्द्यते ॥ द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ । ५७ । कथं 'गोतरः', क्रियागुणाभावात् । तौ हि प्रकृष्येते । उच्यते । गोत्व- गुणप्रकर्षे तरबत्र ॥ प्रकारवचने जातीयर् । ६९ । कथम् ‘एकजातीया', 'सङ्घयाया विधार्थे धा' (५-३-४२) इति धाप्रत्य- येन बाधितत्वात् । उच्यते । गुणद्रव्यप्रकारे जातीयर् , क्रियाप्रकारे तु धाप्रत्यय इष्यते ॥ वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच । ९३ । कथं 'कतमो भवता देवदत्त", जातेरिह प्रश्नाभावात् । उच्यते । 'कतर- कतमौ जातिपरिप्रश्ने' (२-१-६३) इति जातिग्रहणाद् अन्यत्रापि भवति ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ पञ्चमाध्याये तृतीयः पाद । अथ चतुर्थः पादः। पादशतस्य सङ्ख्यादेवींप्सायां वुन् लोपश्च । १ । अषडक्षाशितङ्गुलकर्मालंपुरुषाध्युत्तरपदात् खः । ७ । कथम् अस्मास्वधीन किमु निस्पृहाणामिति भारविः, केवलादधिशब्दात् खप्रत्ययाभावात् । उच्यते । इनमधिगतोऽधीन इत्यायत्तपर्यायोऽस्ति, यस्याय प्रयोगो वार्तिके 'वाक्य वक्तर्यधीनमिति भाषावृत्तिः । तथा 'चाधीनो निघ्न आयत्त ·पञ्चमाध्याये चतुर्थ. पादः । इत्यमरः । यद्वा धीड अनादर' इति देवादिकात् निन्दाया नसमासे आदरार्थ एव । अथवा अस्मास्वधीति 'सप्तमी शौण्डै ' (२-१-४०) इति समासे बहुल- वचनादलुकि खप्रत्यय ॥ किमत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे । ११ ॥ कथम् 'उच्चैस्तरा वक्ष्यति शैलराज' इति कुमार , गिरोविशेषणत्वेन द्रव्यप्रकर्षात् । उच्यते । वक्ष्यतीति क्रियाविशेषणत्वात् ।। यावादिभ्यः कन् । २९ । कथं 'सा कन्दुकै कृत्रिमपुत्रकैश्चेति कुमार । 'पुत्रात् कृत्रिम 'इति ग- णसूत्रात् कनैव कृत्रिमार्थो लब्ध । कृत्रिमग्रहणानर्थक्यात् । अनुकम्पाद्यर्थकना । अनुकम्पाद्यर्थेऽपि पुत्रशब्दोऽस्ति । तद्यावृत्तये कृत्रिमग्रहणम् ॥ अपादाने चाहीयरुहोः । ४५ । कथं मा दर्शतान्य भरत च मत्त' इति भट्टि , के न सविद्रते नान्य- स्त्वत्तो बान्धववत्सल' इति, 'अन्याराद्' (२-३-२९) इत्युपपदपञ्चमीत्वात् । उच्यते । तसिरिति योगविभागात् । 'आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानमिति वा ॥ सङ्ख्यायाश्च गुणान्तायाः। ५९ । कथं 'सीतामूचे सुखा भव' इति भट्टि । अपपाठ एवायम् । सुखाकुर्विति पाठ आद्य ॥ अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः । ७५ । कथं 'नीच' । उच्यते । न्यञ्चतीति न्यक् न्यगेव नीच । पद्मनाभाद्यर्थ- वदजिति योगविभागादच् ॥ ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः। ७८ ॥ कथम् 'अस्माकमपि ब्रह्मवर्चसो न बिभेपी'ति मुरारि । समासान्तविधे- रनित्यत्वात् ॥ तत्पुरुषस्याङ्गुलेः सङ्ख्याव्ययादेः । ८६ । १ 'आदान' इति 'आधारे' इति च पाठौ वातुवृत्त्यादिषु २ मल्लिनाथस्तु 'उच्चैस्तरम्' इति पाठमास्याय द्रव्यप्रकर्षादामभावो न्याय्य इत्याह. ३ 'ब्रह्मवर्चसाद्' इति त्वावुनिकोऽनर्घराघवे पाठो दृश्यते ·दुर्घटवृत्तौ कथं 'गामेकां स्वर्णमेक वा भूमरप्यर्धमड्गुलमि'ति । तथा च 'उच्छृसिता भूमि साड्गुलान्येकविंशति'रिति केवलादड्गुलिशब्दादचोऽभावात् । उच्यते । अड्गुलिरस्य परिच्छेदिका विद्यत इति अर्शआदित्वादच् । एव चाड्गुलिपरि- च्छिन्नो भागोऽड्गुल ॥ राजाहस्सखिभ्यष्टच् । ९१ । कथं 'वायुसख्या' । उच्यते । बहुव्रीहिणा । कथम् 'आगामिवर्तमानाह- युक्ताया निशि पक्षिणी', विशेषणसमासात टचा भाव्यम् । उच्यते । आगामि- वर्तमाने अहनी यस्याष्टप्रहरस्येति बहुव्रीहि । समासान्तविधेरनित्यत्वाद्वा । 'रो- ऽसुपि' (८-२-६९) इति रेफादेशाद् ‘हशि च' (६-१-११४) इत्युत्व न ॥ उपसर्गाच्च । ११९। 'यद्यह नाथ नायास्य विनसा हतबान्धवा' । इति भट्टि । यावता 'वेर्यो वक्तव्य' इत्यनेनाचि नासिकाया प्रादेशे कृते विग्र इति स्यात् । तथा चामर –'वि- यो विगतनासिक' । नसाशब्दस्याय प्रयोग । तथा च कोशान्तर----'नसा नासापि नासिका' । 'नस कौटिल्य' इत्यस्य पचाद्यचीति धातुप्रदीप टीका । कथम् 'अ- (प)नासिको बाल' | अनुनासिको वर्ण' । 'मुखनासिकावचनोऽनुनासिक' (१-१- ८) इति निर्देशादस्यानित्यत्वात् ॥ धनुषश्च । १३२॥ कथं 'स्वलावण्याशसाधृतधनुषमहाय तृणवदिति महिम्नस्तोत्रम् । समा- सान्तविधरनित्यत्वाद् ‘वा सज्ञायाम् ' (५-४-१३३) इत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- विज्ञानाद्वा सिहावलोकनन्यायेन ॥ गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः । १३५ । कथं 'क्रान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे भग्नबालसहकारसुगन्धाविति माघ । 'तदेकान्तग्रहण कर्तव्यमिति वचनाद् गन्धस्यावयवत्वे स्वाभाविकत्वे इप्रत्ययवि- धानात् । 'भग्नबालसहकारसुगन्ध' इत्याद्य पाठः, सुगन्धाविति प्रमादपाठ एव । लक्ष्यपरतन्त्रत्वात् प्रायिक वार्तिकमित्यन्य. । तथा च ‘एवे चानियोग' इत्यस्य प्रायिकत्व रक्षितेनोक्तम् । ‘महीरुह पुष्पपुगन्धिरादद' इति भारवीयव्याख्यायामुक्त , . * 'पिका' क पाठ.

·पष्टाध्याये प्रथमः पाद । प्रागवस्थातोऽन्यदीयगन्धस्य सम्पादनाद् गन्ध. प्रारम्भक एवेति भवत्येकान्तग्रहण गन्धविशेषणम् । (स्ताता?) किन्त्वेवम् ‘आघ्रायिवान् गन्धवहः सुगन्धस्तेनारविन्द- व्यतिषड्वाश्चेति भट्टिव्याख्याने जयमङ्गलाया यदुक्तम् 'गन्धस्येद्' इत्यादिना इकारो न भवति, तत्र तदेकान्तग्रहणादिति, तव्याहत स्यात् ।। वयसि दन्तस्य दतृ। १४१ । ‘सा दक्षरोषात् सुदती ससर्जे'ति कुमार । तथा 'मुदतीं सुनन्दे'ति रघुः । न चात्र वयो गम्यते । भगवती गौरी इन्दुमती च तत्र बालापदेन विशषिता । 'बालेति नियता नारी यावत् षोडशवत्सरमिति तथा 'बालोनषोडशेति स्मृतेश्च पञ्चदशवर्षीया गण्यते । एव चात्रापि यौवन गम्यत एव ।। । नघृतश्च । १५३ ॥ कथं वरतनु सम्प्रवदन्ति कुक्कुटा' इति । नदीसज्ञकस्तनूशब्दोऽयम् । 'अम्बार्थनधोहस्व ' (७-३-१०७) इति ह्रस्वविधानात् । एवञ्च नित्य कप् स्यात् । उच्यते । समासान्तविधेरनित्यत्वादिति वाच्यम् । एव च 'सुतनु | सत्यमलङ्कर- णायेति । तथा 'ननु सुतनूमनुपालयानुयान्तीमिति माघ । इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ पञ्चमाध्याये चतुर्थ पाद । अथ षष्टाध्याये प्रथमः पादः। एकाचो द्वे प्रथमस्य ।१। श्लौ। १० कथम् 'आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमिति मयूर., आशीलिडि श्लोर- भावात् । 'दध धारण' इत्यात्मनेपदानित्यत्वादित्युक्त प्राक् । आधेयादिति वा पाठ. कर्तव्यः ॥ वचिस्वपियजादीनां किति । १५ । कथं 'ववाह रक्त पुरुषा' इति । उच्यते । भूवादेराकृतिगणत्वात् तत्र वहि:

·दुर्घटवृत्ती प्रकृत्यन्तरमस्ति । 'बाहृ प्रयत्न' इत्यस्मादात्मनेपदानित्यत्वाद्वा। कथं 'यष्टिः । यजेः क्तिनि क्तिचि वा न सम्प्रसारणम् । उच्यते । 'शक्तियष्श्योरीकक्' (४-४-५९) इति निर्देशात् । कथं 'वाच्यतीति 'किव्वचि' इत्यादिना किप्सन्नियोगेनासम्प्र- सारणाद्वच्येकदेशविकृतत्वात् सम्प्रसारणप्रसङ्गात् । साहचर्यादविकृतवचिग्रहणाद्, व्यक्तौ शब्दान्तरत्वाद्वा । कथं 'कर्णवेध.' 'व्यधो वेधे' इत्यमरः । उच्यते । विध विधाने' घञ् । (धातो)रनेकार्थत्वात् ॥ शृतं पाके । २७ । कथं 'शृत धान्यपटोलयोरिति । क्षीरहविषोर्नित्य व्यवस्थितविभाषात्वात् क्वचिदन्यत्रापि भवति । पक्कमिति वा पाठ. । 'पाके क्षीराज्यपयसामिति चान्द्रा ॥ आदेच उपदेशेऽशिति । ४५ ॥ कथं - (रुक्तक)मरतकाह्वय' इति । आहूयतेऽनेनेति पुसि सज्ञाया घे आत्वभावात् । गा का शब्द इति दिवादौ पठितव्ये कै गै शब्द इति भ्वादौ पाठाद् ज्ञापकाद् आत्वमनित्यमिति ज्ञापकसमुच्चय । पृषोदरादिपाठाद्वा आत्वाभाव इति केचित् ॥ पदन्नोमास्हृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्ना- सञ्छस्प्रभृतिषु । ६३ । कथं 'माघे मासि रटन्त्याप' इति, छन्दसीत्यनुवृत्ते. । उच्यते । भाषाया- मपीष्यत इति वृत्तिः । एवञ्च 'पद्गा भरद्वाजमुनि सशिष्यमिति भट्टि । 'व्यायाम- क्षुण्णगात्रस्य पञ्यामुद्वर्तितस्य चेति । पच्छब्दोऽय पादपर्याय इति रक्षितः ॥ लोपो व्योवलि । ६६ । कथम् 'अन्ब्लश्व रसा' इत्यमरः । 'रवि लवि अवि शब्दे' इत्यतः 'मू- शक्यविभ्यः क्ल' इति क्लप्रत्यये वलोपात् । उच्यते । यकारसाहचर्यात् न (य-प) रलवि(ष)ये लोप । अस्य पवर्गान्तगणे (वा) पाठः । कथं तर्हि 'वृश्चिक' इति । उच्यते । 'ब्रश्चनो व्रीहिर्बण इत्यादौ तु प्रतिषेधादिति भाषावृत्ति. । ('असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे' शपोऽसिद्धत्वे वलोपाद्वा शपोऽसिद्धत्वेन वकारस्यैवाभावात् ) ॥ १ 'क्विब्वचिप्रच्छ्यायतस्तुकटप्रुजुश्रीणा दीर्घोऽसम्प्रसारण च' इति वचनम् 'रबि लबि अबि शब्दे इति प्रतिषेधश्च भाष्योक्त वलोपप्रत्याख्यान स्यात् . २. पाठश्च ३ ·पष्टाध्याये प्रथमः पादः। ९५ - 'स- हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् । ६८ । कथम् 'अर्धपिप्पली', प्रत्ययग्रहणपरिभाषया ड्याबन्तादेव सुपो भावात् । तत्र दीर्घग्रहणान्नात्र तदादितदन्तनियम । तद्धि निष्कौगाम्बिरित्याद्यर्थमिति रक्षित ॥ आद् गुणः। ८७। कथं 'दग्धा गुहा पश्य उलूकपूर्णामिति । 'संहितायाम्' इत्यनुवृत्तर्नास- हितायाम् । कथम् ‘आउदकान्त पद्न प्रियमनुव्रजेदि'ति, ‘सहितैकपदे नित्येति वचनात् । उच्यते 'ऊदनोर्देश' (६-३-९८) इति दीर्घोच्चारणग्रह्णादवग्रहार्थका- देकपदेऽपि सहिता अनित्येति । 'शक्तियट्योरीका (४-४-५९) इति दीर्घाचार- णाच । तथा च 'उपसर्गाद्रस्व ऊहते' (७-४-२३) इत्यत्र रक्षितेनोक्त हितैकपदे नित्येत्यादि प्रायिकमिदम्' । ओदकान्तमिति वा पाठ. ।। वृद्धिरेचि । ८८ ॥ कथं 'शुद्धोदन' इति । शकन्थ्वादित्वाद् ओत्वम् । 'द्रष्टुमुत्सुकमिति(?) पुञ्ज । एतौ' । उच्यते । असहिताया भविष्यति ॥ औतोऽम्शसोः। ९३ । कथं 'चित्रगु', स्थानिवत्त्वादात्त्वप्रसङ्गात् । अनल्विधाविति निषेधान्न स्थानिवत्त्वम् ॥ अकः सवर्णे दीर्घः। १०१ । कथं 'नैष अ(ध्य ? ध)यनस्य समय' इति । 'कर्मणा यमभिप्रैति' (१-४- ३२) इत्यत्र च 'अभिप्रयणमभिप्राय' इति न्यासः । उच्यते । 'गतिकारकोपप- दानाम्' इति सुप प्राक् समासे । पर(पूर्व : रूप)त्वं वा । कथं 'तपोवनं प्राध्य- यनाभिभूत समुच्चरच्चारुपतत्रिशिञ्जमिति भट्टिः । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम् (६ ३-१४) इति ज्ञापकात् प्रायिक 'गतिकारकोपपदानाम् ' इति रक्षितः । कथम् 'अधीयते' । दीर्घ कृते इयडा भाव्यम् । अधियत इति स्यात् । 'नेन्द्रस्य परस्य' (७-३-२२) इति ज्ञापकात् पूर्वोत्तरयोस्तावत् कार्य, पश्चादेकादेश १ समास इति गत्यादीनामप्यसुबन्तानामेव समास इति पक्षे समाश्रिते सतीति भाव. । तदा हि गतेर्वातुना पूर्व योगात् तदुभयाश्रितम्य कार्यस्य प्राक्प्रवृत्तिः । गत्यादीना सुबन्तानामेव समास इति पक्षेतु अभिप्रयणादे. शकन्ध्वादित्वात् समासस्तेन साधुत्वम् ' इति सीरदेवः, ·दुर्घटवृत्तौ इति । 'वार्णादाङ्ग बलीय' इति वा इयडि दीर्घत्वम् । 'सार्वधातुकमपिद्' (१-२० ४) इत्यत्र च्च्यन्तप्रस्तावे न्यासकृता व्याश्रयेऽपीय स्वीकृता । 'विप्रतिषेध' (१- ४-२) इत्यत्र मैत्रेयेणाप्युक्त--- 'लक्ष्यवशात् कचिद्याश्रयेऽप्येषा प्रवर्त्तते अभि- प्रयणादाविति । कथं (धन्वन्तरिसस्तनमर्थसनमिति 2) उच्यते । शकन्ध्वादिः । कथं 'परोक्षम् ' । अक्षण. पर पराक्षमिति प्राप्नोति 'अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्य' (५- ४-१०७)ष्टच् । 'परोक्षे लिड्' (३-२-११५) इति निर्देशात् । शरत्प्रभृतौ न्यास ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः । १०२। कथं 'देवो याती"ति, उत्वे कृते अनेन दीर्घात् । उच्यते । 'नादिचि' (६-१-१०४) इति निषेधः ॥ सम्प्रसारणाच्च । १०८। कथं 'विव्ययुर्देहानि'ति भट्टि । 'नव्यो लिटि' (६-१-४६) इत्यात्वनिषे- धेऽप्यनेन पूर्वरूपत्वात् । अत एव 'सविव्युरम्बरविकासि चमूसमुत्थमिति माघ । उच्यते । चिन्त्यम् । 'सज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति वा सम्प्रसारणाभाव. ।। ऋत उत् । १११॥ कथं 'जाग्रोऽविचिण्णन्डित्सु' (७-३-८५) इति, अनेन जागुरिति स्यात् । यथा 'उपविदजागुरिति । अत एव निर्देशात् । नावश्य लक्ष्ये लक्षण प्रवर्तते लक्ष्यपरतन्त्रत्वाच्छास्त्रस्येति वा वाच्यम् ॥ ख्यत्यात परस्य । ११२ । कथम् ‘एक सख्यास्तव सह मयेति मेघ । विकृतनिर्देशादनेन भाव्यम् । उच्यते । विकृतनिर्देशस्य क्यजन्ते कृतार्थत्वादिति । इह परत्वाद् 'आपनद्या' (७-३-११२) इति आटा भाव्यम् ॥ दिव उत् । १३१॥ कथं 'दिवोकस' इति, उत्व कृते पूर्वोत्तरपदयोर्यणि व्योकस इति स्यात् । उच्यते । शब्दपरविप्रतिषेधादुकारस्य यणि रूपमिति रक्षित । 'अचः परस्मिन् पूर्वविधौ' (१-१-१७) इति स्थानिवत्त्वादिकारस्य न यण् । 'सकृद्गतौ विप्रतिषेधे ·2 पष्टाध्याये तृतीयः पादः । इति न्यायात् । चान्द्रै पृषोदरादित्वादुत्वाभाव इप्यते । तन एवान्ये दिवौकस इति । अकारान्तोऽपि दिवशब्दोऽस्ति, 'इदं पुर तेन विसर्जित वन वन च तत् तेन समन्वित पुरम् । प्रशोभते तेन हि नो विना पुर मरुत्त्वता वृत्रवधे यथा दिवम् ॥ इत्यश्वघोषप्रयोगात् । 'दिव नभ' इत्य(म पोर. । तेन वा दिवौकस इति । कनि- न्प्रत्ययान्तेन दिवा ओको येषामिति भागवृत्ति. ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि । १३२ । कथं 'सो वा कम्बलविक्रयी', अनेन सलोपात् । उच्यते । त्यच्छब्दस्य । 'स्यो वा कम्बलविक्रयी'ति पाठ कर्त्तव्य । यद्यपि त्यच्छब्दश्छान्दस इति वृत्ति , तथापि छान्दसा अपि क्वचिद् भाषाया प्रयुज्यन्त इति ॥ सम्पर्युपेभ्यः करोतौ भूषणे । १३७ । कथम् 'अनित्य सर्वसस्कार' । तथा 'सर्व सम्कारमनित्यमिति कार्यप- यित्वात् । अव्युत्पन्नोऽयमिति भाषावृत्तिः । 'सुट् कात् पूर्व ' (६-१-१३५) इति विधिश्चाधिकारश्चेत्यन्यः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती षष्ठाभ्याये प्रथम पाद । (द्वितीयः पादो न व्याख्यातः) अथ तृतीयः पादः। अलुगुत्तरपदे । १। ओजस्सहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः । ३ । कथं 'सततनैशतमोवृतमिति भारवि , अनेन तृतीयाया अलुक्प्रसङ्गात् । उच्यते । इगुपधलक्षणे के कृते नैशतमो वृत वर्तमानमस्येति रक्षित । यद्वा ग्र- हणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधेनिषेधान्नैशशब्देन समासे अलुड् नास्त्येव । यदि पूर्वपदभूतं यत्तमस्तत्रालुक् , न तु यत्र चोभयमिति भाषावृत्ति ॥ .

·-- , २८ दुर्धटवृत्तौ आनङ् ऋतो द्वन्द्वे । २५॥ कथम् 'अध्येतृवेदित्रोरुत्पन्नस्येति 'प्रोक्ताल्लुग्' (४-२-६४) इत्यत्र वृत्तिः । तथैव 'नेष्टोद्वाताराविति मीमांसकप्रयोग । विद्यासम्बन्धस्याविवक्षितत्वा- न्नात्रानड् । विवक्षापि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधान कारणमिति 'तदाद्याचिख्यासायाम्' इत्यत्र सन्प्रयोगेण ज्ञापितम् । होतृपोतृनेष्टोद्गातार इत्यत्र मध्यमपदे आनड् नास्ति । समासे सर्वान्त पदमुत्तरपदमिति पूर्वाचार्यप्रसिद्ध्याश्रयणात् । अत एव 'नैक- कीर्तिरिति त्रिपदबहुव्रीहौ समासे नलोपाभाव इति रक्षितः । कथं 'पुत्रौ दुहिता- त्मजावि'ति त्रिकाण्डशेषः, ऋत इत्यनुवृत्ते ऋदन्तद्वन्द्वस्य ग्रहणात् । उच्यते । असाधुरेवायम् । 'पुत्रेऽन्यतरस्याम् ' (६-३-२२) इत्यतोऽनुवृत्तस्य पुत्रस्यार्थग्रहणा- दिति केचित् । तन्न । अतिप्रसङ्गादव्याख्यातत्वाच्च । देवताद्वन्द्वे च । २६ । कथं 'रविचन्द्रावपि लोपलक्षिताविति घटकपर. । उच्यते । द्वन्द्वग्रह- णेऽनुवर्तमाने पुनर्द्वन्द्वग्रहण वेदप्रसिद्धद्वन्द्वग्रहणार्थम् । न च रविचन्द्रयोर्द्वन्द्वो वेद- प्रसिद्ध इति रक्षित ॥ ईदग्नेः सोमवरुणयोः । २७। कथमुत्तरकाण्डे 'एव विनिश्चय कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवौ' । तथा 'भवि- प्यदुत्तर काव्य यतस्तौ च कुशीलवौ' । अत्र कुशलवयोरनन्तर्भावादिति । उच्यते । दीर्घत्वेन सिद्धेरीद्विधानमन्यत्रापि यथा स्यादित्येवमर्थमिति, तेनेह कुशीलवौ सि- द्धात्रिति भाषावृत्तिः । नचैवं 'कवि कुशलवावेव चकार किल नामत' इति रघुः न सङ्गच्छते, 'राग इव कुशलवयो रूपोच्छ्राय' इति सम्बन्धश्च । 'विभाषा स्वसृ- पत्यो' (६-३-२४) इत्यतः विभाषाग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् क्वचिन्नेति ॥ स्त्रियाः पुंवहाषितपुंस्कादनृङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु । ३४॥ कथं 'दृढभक्तिश्च · शूरश्चेति चाणक्ये, भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु पाठान्नि- षेधात् । अस्त्रीपूर्वपदस्य विवक्षितत्वादिति वृत्ति. । दृढ भक्तिरस्यति वाच्य पद- संस्कारेण । एवम् (अभाषिष्ट पृथिवव्यिक्तकातरः) कथम् ‘एकोऽह भवतीसुत- 'श्वश्रूश्च (2) इति ख पाठ..

·पष्टाध्याये तृतीयः पादः। क्षयकरो मात. 1 कियन्तोऽरय.' इति वेणी, 'भवतीप्रसादादिति चण्डी, सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुवद् इति वचनात् । उच्यते । पुवदिति योगविभागसाध्यमिद क्वाचि- देव । अत एव वृत्तौ न लिखितम् । 'एवे चानियोगे' इति च प्रायिकम् ॥ तसिलादिष्वा कृत्वसुचः। ३५ । कथं 'सतीत्व सखि | रक्षणीयमिति, त(न्नित्य न्वीत्व)मिति च । उच्यते। 'न कोपधाया' (६-३-३७) इत्यत्र योगविभागात् प्रतिषेध ॥ पुंवत् कर्मधारयजातीयदेशीयेषु । ४२ । कथं 'गौरीब्राह्मणितरे'ति 'सुप्तिडन्त पदम्' (१-४-१४) इत्यत्र वृत्ति , गौरत्व स्त्रीपुंसयो. प्रवृत्तिनिमित्तमिति समानायामाकृतौ भाषितपुस्कत्वात् पुवत्प्रस- ज्ञात् । उच्यते । यदा गौरीति पुयोगनिमित्त. स्त्रीप्रत्यय , तदिदमुक्तम् । अतो गौरब्राह्मणितरेति लक्ष्यत इति रक्षित । 'महाष्टमी' त्यादौ पुवत्त्वात् , अपूरणीप्रिया- दिष्वित्यस्याननुवृत्ते ॥ आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः। ४६ । कथं 'महतीप्रिय.', लिड्गविशिष्टपरिभाषया आद्भावात् । उच्यते । 'घ- टघटी'ग्रहणेनास्या अनित्यत्वात् ॥ यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः । ४७ । कथं 'सन्देहद्वापरौ चाथे'त्यमरः, परशब्दस्यासंख्यात्वात् । उच्यते । 'आन्महत' (६-३-४६) इत्यत्र आदिति योगविभागात् । अत एव 'प्रागेकादश स्मृता' इति । 'कुसीददशैकादशाद् ' (४-४-३१) इति निपातनाद्वा । 'सप्ताविश- तिमौक्तिकैरिति योगविभागादेव । 'अन्येषामपि दृश्यत' (६-३-१३७) इति दीर्पण वा वृद्धसुवर्णे । एव पूर्वामुख. पश्चिमामुख. । उत्तरापथ. दक्षिणापथ. । (पत्यदे- शा) दक्षिणे पन्था अस्येति बहुव्रीहौ । यद्वा दक्षिणादाच्' (५-३-३६) 'उत्तराच्च' (५-३-३८) इति 'दिक्सख्ये' (२-१-५०) इति समासः ॥ ड्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम् । ६३ । कथं 'वैदेहिबन्धोर्हृदयं विदद्र' इति रघुः, असंज्ञात्वात् । उच्यते । बहुल वचनादसंज्ञायामपि । अत एव 'प्रमद्वनमन्तःपुरोचितमि'त्यमरः । अथवा प्रम- ·१०० दुर्घटवृत्तौ दार्थ वन प्रमदवन । यदा तु प्रमदाया वनमिति समासस्तदा 'प्रविष्टः प्रमदावन- मिति भट्टिः॥ त्वे च । ६४॥ कथं 'जातेरेकत्वात्। 'परिभापाया स्वरूपविषयत्वादिति, 'संज्ञायामसम्भ- वाच्छन्दस्येवोदाहरणानीति वृत्तिव्याख्यानात् । सामान्योपक्रमेण स्त्रीत्वस्याविव- क्षितत्वात् । 'उपधात्वादिति तूपदधातीत्युपध. । 'आतश्चोपसर्ग' (३-१-१३६) इति क । उपधायक उपध इत्येव सिध्यति । 'अनुपधात्वादिति तु 'धिन्विकृ- व्योर च' (३.१-८०) इति न्यास प्रमाद एव ॥ अरुर्दिषदजन्तस्य मुम् । ६७ ॥ कथम् 'आब्यसुकरण' इति व्यवधाने मुम् । 'कृद्रहणे गतिकारकपूर्व- स्यापि ग्रहणमिति वचनात् । कथं 'धुरन्धरः', मुमो लक्षणाभावात् । उच्यते । पृषोदरादित्वात् । कथं 'मध्यन्दिनार्कसन्तप्तः सरसी गाहते गज ,' मुमो लक्षणा- भावात् । चन्द्रगोमी तु 'मध्यस्य दिन' इति सूत्रितवान् । उच्यते । पृषोदरा- दित्वात् ॥ नभ्रानपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुंसक- नक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्या । ७५ । कथं 'नासत्यश्चैव दस्रश्च द्वावेतावश्विनीसुतौ' इति, तथा (च) 'नास- त्यावश्विनौ दस्त्रावाश्विनेयौ च तावुभावि'त्यमरः, नासत्या इति बहुवचनान्तनिपा- तनात् । उच्यते । बहुवचनमतन्त्र प्रयोगवृत्तिपरत्वात् ।। सहस्य सः संज्ञायाम् । ७८ । कथं 'भग्नबालसहकारसुगन्धाविति । उच्यते । यत्र सभावे सति संज्ञा गम्यते तत्र सभाव. स्यान्नान्यत्र ॥ ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्थानवर्णवयो- वचनबन्धुषु । ८५॥ कथं सपक्ष.' । 'समानस्येति योगविभागादिति वृत्ति । कथं तर्हि 'समा नपक्षः' । वेति केवलमनुवृत्तिनियमात् । यद्वा अव्ययानामनेकार्थत्वात् सहशब्दस्य समानार्थस्य सभावे सपक्ष. । समानशब्दे तु समानपक्ष इति भागवृत्तिः ॥

·पष्टाध्याये चतुथ पाद । १०१ विभाषोदरे । ८८॥ कथं 'त्व सोदरस्यातिमदोद्धतस्येति भट्टिः, 'अपन्थान तु गच्छन्त सो. दरोऽपि विमुञ्चति' इति मुरारिः, 'तीर्थे ये' (६-३-८७) इत्यनुवृत्तेर्यत्प्रत्ययान्त एवोढरे सभावात् । उच्यते । 'समानस्य च्छन्दसि' (६-३-८४) इत्यत्र योगवि- भागेन सभाव इति सोमनन्दी । सहशब्दस्य समानार्थस्य 'वोपसर्जनस्य' (६-३- ८२) इति वा सभावो वाच्य । तथा च 'त तु देश न पश्यामि यत्र भ्राता सहो- दर' इति दृश्यते । 'सोदराद्य' (४-४-१०९) इति तु भावियप्रत्ययमाश्रित्येति तत्र न्यास ॥ कोः कत्तत्पुरुषेऽचि । १०१ । कथं 'कूक्ति. प्रयुक्तेति । उच्यते । 'अर्थे विभाषा' (६-३-१००) इत्यनु- वृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् । असाधुर्वा ॥ कूपदेशप्रविष्टोऽय वारितो न निवर्त्तत । न निमज्जत्यधो यावन्नरोऽपि च घटोऽपि च ॥ इति शूलपाणिः । यर्थो बहुव्रीहिणापि घटते ॥ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् । १२२ । कथं 'महाबलपरीवारो महाश्चापपतिर्बलिरिति, मनुष्यसमुदायत्वाद् बल- स्य अमनुष्य इति प्रसज्यप्रतिषेधात् , तथा 'प्रतीहार' इति । उच्यते । बहुलवच- नान्मनुष्येऽपि क्वचित् । 'अन्येषामपि' (६-३-१३७) इति वा दीर्घ ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती षष्टाध्याये तृतीय. पादः॥ अथ चतुर्थः पादः। अङ्गस्य । १। हलः। २॥ कथं 'तृतीया' । उच्यते । 'तृतीया' इति निर्देशात् । अण इत्यनुवृत्तेवा ।

·१०२ दुर्घटवृत्तौ कथं 'पितृणामि त्यत्र दीर्घ । उच्यते । ' न तिसृचतसृ' (६-४-४) इति प्रतिषे- धादत्राणिति नानुवर्तते । एव वृत्तावुक्तम् ।। नामि।३। कथं तर्हि 'नदीना च नखीना च शृङ्गिणा शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्तव्यः' । अत्र नखिशब्दस्येन्नन्तत्वान्नुटोऽभावात् । आगतनुटकस्यामो ग्रहणा- ददीर्घ । तथा 'शस्त्रपाणिनामि'त्यत्र कथमदीर्घ. । उच्यते । नखशब्दान्नखेनाति- क्रामतीत्यस्मिन्नर्थे 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च' इति णिजन्ताद् 'अच इ- रिति इप्रत्ययान्तोऽय नखिशब्दः । तथा अत्यर्थ शस्त्रेण पणते व्यवहरति 'बहु- लमाभीक्ष्ण्ये' (३-२-८१) इति णिनिप्रत्ययान्तोऽय शस्त्रपाणिशब्द.। 'सुप्यजातौ' (३-२-७८) इति कश्चित् । कथं 'दरिद्राजागृदीधीना ये चैकस्वरधातवः' इति, हस्वान्ताभावात् नुटोऽभावात् । उच्यते । 'इश्तिपौ धातुनिर्देश' इति इकि 'यीवर्णयोदींधीवेव्यो.' (७-४-५३) इति ईकारलोपे हस्वान्तान्नुट् ।। सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ ।८। कथं 'गुप्तिकिन्ध सन्' (३-१-५) इति । उच्यते । अत एव निर्देशा- लक्ष्यपरतन्त्रत्वाद्वा शास्त्रस्य । सन्देहप्रसक्तेश्च नात्र दीर्घलोपौ ॥ अत्वसन्तस्य चाधातोः। १४ । कथं गोमन्तमिच्छतीति क्यचि विपि 'क्यम्य विभाषा' (६-४-५०) इति यलोपे 'गोमानि ति दीर्घः । उच्यते । आनन्तर्यादसन्तस्यैवाधातोरिति प्रतिषेधः । 'चकाराद्वा धातोरपि' इति 'उगिदचाम्' (७-१-७०) इत्यत्र न्यासः ॥ असिद्धवदत्राभात् । २२ । अनिदितां हल उपधायाः डिति । २४ । कथं 'राजा प्रकृतिरञ्जनादिति रघु., रजकरजनरजस्सूपसङ्ख्यानम्' इति वचनात् । उच्यते । रजस्साहचर्यादौणादिकस्य तत्र ग्रहणम् । ल्युटि तु रञ्जन- मित्येव भविष्यति ॥ पनि च भावकरणयोः। २७ । कथं 'रङ्गरचनात्' । उच्यते । 'रलेश्च' (६-४-२६) इत्यत्र 'दशसञ्ज- ·अष्टाध्याये चतुर्थः पादः। १०३ स्वञ्जां शपि ' (६-४-२५) इत्यनुवृत्तेभीवादिकस्य ग्रहण, तस्यैवानुवृत्तः । दैवा- दिकस्य रङ्ग इति रक्षितः ॥ शास इदहलोः। ३४ कथं 'शास्यैरर्थिनिभै?ष्टैरिति (भट्टि ? )तथा 'अनाशास्यजयो ययावि'ति रघुः, 'एतिस्तुशास्वदृजुष.' (३-१-१०९) इति क्यपि अनेनेत्त्वप्राप्तेः । उच्यते । शासन शासः । तत 'तत्करोती'ति णिचि यत् । 'शसु हिसायामि'त्यतो 'हन्त्य- र्थाश्चेति चुरादिपाठाणिचि यदिति धातुप्रदीपटीका । कथं 'शास्तिरिति, इत्त्व- प्राप्ते शिष्टिरिति प्राप्नोति । उच्यते । 'शसु हिसायाम्' । 'हन्त्यर्थाश्च' इति णिचि 'क्तिन्नाबादिभ्यः' इति । प्रशस्तिरिति तु 'शमु स्तुतावि'त्यत । 'प्रशसे'ति प्रश- सावचन' (२-१-६६) इति निर्देशात् ॥ अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक- लोपो झलि क्ङिति । ३७ ॥ कथं 'नितान्तदीर्जनिता तपोभिरिति कुमार , नलोपप्राप्त. । उच्यते । तनोतेराधृषीयस्य णिचि रूपम् । कथं 'हन्व' इति । उच्यते । वसो दन्त्योष्ठय- वकारत्वेन झल्परत्वाभावान्न ॥ वा ल्यपि।३८॥ कथं 'चतुर्दिगीशानवमन्य मानिनीति कुमार, व्यवस्थितविभाषया नका- रस्य नित्यलोप इति वृत्ति । उच्यते । ‘मन स्तम्भ' इत्यस्यानित्यण्यन्ताश्चुरादय इति उदात्तोपदेशस्य रूपम् । अवमत्येति वा पाठ इति रक्षितः ॥ भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् । ४७ । कथं भृष्ट (लिचितम्)। उच्यते । व्यवस्थितविभाषया सम्प्रसारणविषये रम् नास्तीत्येक. । सम्प्रसारणम्य वलीयम्त्वादिति भाषावृत्तिः । पूर्वविप्रतिषेधात् सम्प्रसारणे सकृद्गतिन्यायादिति वामन.॥ णेरनिटि । ५१ । कथं 'गणेय सङ्खयेयम्' इत्यमर , णिलोपप्राप्ते. । उच्यते । 'क्यस्य विभाषा' (६-४-५०) इत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वादिति । 'चिन्तिपूजिकथि' (३- ·१०४ दुर्घटवृत्ती ३-१०५) इत्यादिना अकारे विधातव्ये अडो विधानाद् (अल्लोपस्य ?) अनित्य- त्वाद्वा । एवञ्च चिन्तिया पूजिया इति । गण्या कपर्दिका' इति गणयतेर्णिलोपे यति॥ घुमास्थागापाजहातिसां हलि । ६६ । कथं 'सस्थाः', 'स्थः क च' (३-२-७७) इति विपि ईत्त्वप्राप्तेः । उच्यते। 'स्थे च भाषायाम् ' (६ ३-२०) इत्यत्र चेष्टाव्यावृत्तये गापाग्रहणादीत्त्वाभावोऽनुमी- यते इति रक्षित (१) । क्विपि ईत्वप्रतिषेध इति तु भाष्यम् ॥ न ल्यपि। ६९ कथम् 'आपीय प्रातरेवेति मयूर', पिबतेरनेनेत्त्वनिषेधात् । उच्यते। पी- ड् पान' इत्यस्य रूपम् । 'तेनोद्गीय खलेने ति तु चिन्त्यमिति भाषावृत्ति । चिन्ता च- 'मयतेरिदन्यतरस्याम्' (६ ४-७०) इत्यतोऽन्यतरस्याग्रहणस्य सिंहावलोकन- न्यायादनुवृत्ते ॥ न माड्योगे । ७४। कथं 'मा निषाद प्रतिष्ठा त्वमगम. शाश्वती. समा' । तथा 'मा वालि- पथमन्वगा' इति, माडिति । माशब्दे तु 'माडि लुडि' (३-३-१७५) इति काल- सामान्ये लुड् स्यात् । उच्यते । 'आगसायां भूतवच्च' (३-३.१३२) इत्यतिदे- शाळुड् । यद्वा त्वमगम इत्यत्र तुशब्द पुनरर्थे । माशब्दस्य लक्ष्मीवाचिनो नत्रा बहुव्रीहौ ‘गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' (१-२-४८) इति ह्रस्वे हे अलक्ष्मीक! पुनः प्रति- ष्ठा न गच्छेरित्यर्थ । वाल्मीके स्वतन्त्रत्वाद्वा । 'ते हि भगवन्तो वाग्विषये स्वत- न्त्रा.' इत्यनुन्यास । अन्वगा इत्यत्र अन्वेति सम्बोधनमिति स एव । अचि अनुधातुभ्रुवां वोरियडुबडौ। ७७ । कथं 'क्रयादि' । अङ्गनिमित्ते अजादिप्रत्यये इयविधानात् । (कथं दुर्धिय, इति ।) उच्यते । अनिर्दिश्यमानस्यापि समासाभ्युपगमात् । एवञ्च श्रवणे धीरस्येति श्रवणधियेति भाषावृत्तिः । नथा 'मन्दधिया सुखप्रतिपत्तय' इति । व्रज- न्ति ते मूढधियः पराभवमिति। वातप्रमीशब्दस्य नास्ति यण् । वातवत् प्रमीयते १ ‘णिलोपस्य' इति स्यात् २ 'गण्य तु चिन्त्यम्' इति गणेयशब्देऽमरटीकाया सर्वानन्द 'अवि शब्द' इत्यस्य पचायजन्तस्य रूप स्यात् ३ ·? षष्ठाध्याये चतुर्थः पादः । १०५ इत्युणादौ माधातोरीप्रत्ययान्तोऽयम् । 'वातप्रमीः' इति मृत्रे निपातितत्वाद् अधातु- त्वात् । 'वातप्रतीवीतमृग' इत्यमरे साहचर्यान् पुत्त्वम् । अन्यामिपूर्वत्वे वातप्रमाम् । शास दीर्घत्वे च वातप्रमीन् । डो सवर्णदीर्घत्वे वातप्रमीति (प्र)सिद्धपदम् । योपिति वातप्रमी समीरमृग' इति (वात् ) स्त्रीत्वे तु कृदिकारात् डीए । सौ वातप्रमी । शसि जसि वातप्रमीरिति । डौ 'डेराम् ' (७-३-११६) इत्यामि वातप्रम्यामिति । (घिवत् षे दोरगा.' ) इति लिङ्गकारिका । ततश्च द्विलिङ्गताम्य ।। मितां हवः । ९२॥ कथं 'नियमयति' 'सयमयति', 'यमोऽपरिवेषणे' इति मित्त्वनिषेधात् । उच्यते । 'यमस्समुपनिविषु च (३-३-६३) इत्यप्प्रत्ययान्तान्नियमसयमशब्दात् 'तत्करोती'ति णिचि रूपमिति धातुप्रदीप । कथं सक्रामयति' 'उपकामयती'त्यादि। उच्यते । 'वा चित्तविरागे' (६-४-९१) इति वाग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- त्वात् सक्रामयतीत्यादिसिद्धिरिति भाषावृत्ति । एवञ्च ‘स तैराकामयामासे'ति, 'अ- थ यन्तारमादिश्य धुर्यान् विश्रामयेति स' इति रघु । 'निशामय तदुत्पत्तिमिति चण्डी । 'शम लक्ष आलोचन' इति चौरादिकाल्लोटि । ज्ञापयितु बोधयितुमिप्य- माणो ज्ञीप्स्यमान इति श्लाघौँड्' (१-४-३४) इत्यत्र वृत्ति. । 'मारणतोषणनि- शामनेषु ज्ञा' इति घटादौ पठ्यते । निशामन चक्षुस्साधनम् । निशामन ज्ञान- मात्रमिति 'श्लाघड्नुड्' इत्यत्र न्यासरक्षितौ । कथं तर्हि 'ज्ञापयतीति ज्ञापक ज्ञापनमि'ति । उच्यते । व्यवस्थितविभाषात्वादेव । कथं 'कमलवनोद्धाटन कु- वते ये' इति मयूर । तथा 'उद्धाटयतीति । उच्यते । 'घट सङ्घात' इत्यस्य चौरादिकस्यामित्त्वात् । कथं 'चालयन् सकलां पृथ्वीमि'ति, 'कम्पने चलि.' इति घटादित्वात् । उच्यते । उच्चाटनेऽत्र चलिरिति, व्यवस्थितविभाषात्वादेव वा। चलयन्निति (वा) पाठ. । एव 'चालयन् सर्वगात्राणी"ति ॥ हुझल्भ्यो हेधिः । १०१। कथं 'रुदिहि', धिभावप्रसङ्गात् । उच्यते । 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भव- न्तीति । इह तु अन्तरगत्वादिटा व्यवधानात् । 'भिन्धकी त्यत्र परत्वाद्धिभावः ॥ १ 'वोपालिताद्' इति स्यात् । यत इद वचन वातप्रनीशब्दव्याख्याया भानुजिदीक्षितोऽनेन वचनेन वोपालितं स्मरति ·*- १०६ दुर्घटवृत्तौ नसारल्लोपः । १११ । कथं निरस्यति' । निरनुबन्धकपरिभाषया अस्तर्ग्रहणात् । (यत्तु यैस्तु) प्रत्य- यविधिविषयमित्युच्यते तेषा विकृतिनिर्देशालिङ्गात् नाम्यतिग्रहणम् । यत्तु रक्षिते- नोक्त विकृतिनिर्देश उत्तरसूत्रे निदेशभेदार्थ इति, तत्तु मन्दधिया सुखप्रतिपत्तये॥ न शसददवादिगुणानाम् । १२६ । कथं 'वेमुश्च केचिद्रुधिरमिति चण्डी । दन्तौप्ठ्यवकारत्वात् । अत्र हि 'ववमुरिति भट्टिप्रयोगाद् दन्तौष्ठ्यवादिग्रहणमिति रक्षित । 'ववलिरे वलिरेचि- तमध्यमा' इति । दन्तौष्ठ्यवादिग्रहणादिति वर्णदेगिनाम् । उच्यते । 'अत एक- हलमध्ये' (६-४-१२०) इत्यत्रानादेशशसददवादिगुणानामिति कर्त्तव्ये योगवि- भागादस्यानित्य त्वादिति केचित् ॥ अर्वणस्त्रसावनञः । १२७ ॥ कथं श्लाकृतप्रग्रहमवता व्रजा' इति माघ । 'मघवद्वज्रलजानिदान- मिति । 'अर्वणस्तृ मघोनश्च न शिप्य छान्दस हि तत्' इति भाष्यात् । उच्यते । छान्ढसा अपि कचिद् भाषाया प्रयुज्यन्त इति । बहुलवचनाद्वा भा- षायाम् ॥ पादः पत् । १३०॥ कथं पादे लुठति', एकादेशस्य पर प्रत्यादिवद्भावात् । उच्यते । 'स्था- निवद्भावो भवति विप्रतिषेधेन' इति स्थानिवत्त्वात् ।। आतो धातोः। १४०। कथं 'क्वो ल्यप्', अधातुत्वात् । उच्यते । निपातनाद् , योगविभागाद्वा, एकदेशानुकरणाद्वा, 'आतोऽनाप' इति भाप्याद्वा ॥ टेः। १५५। कथम् 'आशिषयति', आशीश्शब्दे णिचि णाविष्ठवदित्यातदेशाद् अनेन टिलोपात् । उच्यते । 'सग्राम युद्ध' इति सग्रामयतेरेव सोपसर्गादिति नियमात् केवलादपि 'प्रकृत्यैकाज्' (६ ४-१६३) इतीह प्रकृतिभावात् । णिचो व्युत्पत्ति * त्वमिति ख पाठ ·षष्टाध्याय चतुथः पादः । १०७ मात्रार्थत्वात् समुदायादाशी प्रतीति । 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ बहुलम्' इति वहुल- वचनाद्वा ॥ नस्तद्धिते। १४४ । कथं ('जनकीयतीति । उच्यते । अपूर्वस्य भत्वाङ्गत्वाभावप्रसङ्गात् । तदभावस्तु साक्षा जातेराविधानात् तिडन्ते प्रादय इति एधते इति क्विपि +++त आरातीय' पथि वीथिवीरवीत वीथिको विधि को निपेध ? ) इति । तथा 'येषा शाश्वतिको विरोध.', 'अव्ययाना भमात्रे टिलोप' इति वचनात् । उच्यते । 'दि- त्यदित्यादित्य' (४-१-८५) इत्यत्र 'बहिषष्टिलोपश्च' इति वार्तिके बहिर्ग्रहणात् तस्यानित्यत्वादिति तत्रैव वृत्ति ।। ओर्गुणः। १४६ । कथं 'धाम स्वायम्भुव ययुरिति कुमार । उच्यते । 'सज्ञापूर्वको विधि- रनित्य' इति । कर 'भूयान् भूनीति, इकारलोपस्य स्थानिवद्भावाद् गुणप्राप्ते । उच्यते । दीर्घादेशसामर्थ्यान्न गुण । 'बहोर्नवदुत्तरपदभृम्नि' (६-२-१७९) इति निर्देशाद्वा । कथं 'पवीति । उच्यते । 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति तद्धित- ग्रहणानुवृत्तेः ॥ यस्येति च । १४८। ७ कथम् ' उपाध्यायी', यावता 'इडश्च' (३-३-२१) इत्यत्रोक्तम् 'अपा- दाने स्त्रियामुपसङ्ख्यान तदन्ताच्च वा डीए' इति डीषि डीपो बहुलपादीयस्य स्कादित्वबाधाद् भत्वाभाव' । उच्यते । 'वा च डीषि'ति 'स्त्रियामिति प्रकरणे द्रष्टव्यम् । इह तु प्रसङ्गेनोक्तमिति रक्षित । कथं 'मत्वर्थीयमिति । 'रोगाख्याया ण्वुल् बहुलम् ' (३-३-१०८) इत्यत्र 'मत्वर्थाच्छ' इति वार्तिकेन च्छप्रत्ययवि- धानाद् भत्वाभावात् । उच्यते। बहुलवचनादेव । कथं 'वृक्षे' इति, डौ अनेन लोपात् । उच्यते । 'श्या प्रतिषेध' इति वचनाद् दीर्घस्य ग्रहणात् । हूस्वे हि १ 'आरातीय' इत्यादि 'निषेध' इत्यन्तो अन्य आरातीयशावतशब्दयाष्टिलोपाकरणपर्यनु- योगपर प्रतिभाति । वाक्य तु बहराबद्ध रक्ष्यते * 'जनेर' रापाठ ·१०८ दुर्घटवृत्तौ तपरकरणात् दीर्घम्य प्राप्तिरेव नास्तीत्यनर्थक प्रतिषेधः म्यात् । तस्मात् दीर्घस्यैव ग्रहणम् । तपरकरण तदा मुखसुखार्थमिति रक्षितः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ षष्टान्याये चतुर्थ पाद । , अथ सप्तमाध्याये प्रथमः पादः। युवोरनाकौ। १। अतो भिस ऐस् । ९ । कथं 'मान्यचरेभिर्गन्धवरेभि ' इति बौद्धप्रयोग । बहुलग्रहणमिहाभिसम्ब- ध्यते । तेन क्वचिदैस्त्व न भविष्यति ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः। १२ । कथम् ‘उदधिस्योत्तरे कूले मृत किमनुशोच्यते' इति वृद्धि , अत इत्य- नुवृत्ते । उच्यते । उदधिमिच्छतीति क्यचि 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायामसु- ग्वक्तव्य' इत्यत्र 'सुगित्येके' इति सुगागमे 'अ प्रत्ययात्' (३-३ १०२) इत्यकारे उदधिस्येति स्यात् । उद(धिभावात् । धीहावान् ) । चार्वी बुद्धिस्तत्सम्बन्धादाचा- र्योऽपि चावींतिवत् । अचि(रावा) उदधिस्या(वा)नपि पुरुष. (चारु उ)दधिस्य । यलोपस्यासिद्धत्वानित्यत्वादाद्गुण । कथं मा मा सखेऽवदन्तस्य सुप्तोऽह विजने वने'। उच्यते । अवदन्निति क्रियापदमिद वदन्ति । (वा 2 ) 'नश्छव्यप्रशान्' (८-३- ७) इति रुत्व न भवति, असहिताश्रयत्वात् । कथम् 'अतिजरसस्य भिक्षुस्य कन्था वर्षशतं गते'ति कलापवृत्तिः । उच्यते । असाधुरेवायम् । यद्वा डसिपूर्वनिपातेन 'अत' इत्यनुवृत्तेरनित्यत्वात् । तेन भिक्षुस्येति । अतिजर स्यति नाशयति, मूलविभु- जादित्वात् कप्रत्ययः, अतिजरसः, तस्य । कथं 'दरिद्रस्येति । उच्यते । 'ड्या- पोस्सज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्' (६-३-६३) इति हूस्वत्वेनेति तत्र वृत्ति. । सौत्र- त्वाद्वा । कथं 'पुत्रादेकान् पराजय' इति । 'डसिडयो' (७-१-१५) इति पूर्व १ 'इद दरिद्रस्य' (६ ४-११४) इति सूत्रीय एष प्रयोग । तत्र हि आतो लोपे दरिद्र इति हि भाव्यम् । छन्दसहस्वत्वेन तु अदन्तत्वात् इस स्यादेशोपपत्तिः ·सप्तमाध्याये प्रथमः पादः । १०१ निपातव्यभिचारादस्यानित्यत्वादिति श्रीकण्ठ । सुदलश्च । 'एकादाकिनिच्चासहाय' (५-३-५२) इत्यत्र कन्लुको चानुवर्तते । तत्र महाविभाषया प्रकृतिश्रवणे सिद्धे लुग्विधान सर्वकार्याभावार्थमिति ‘अटकुपु' (८-४-२) इति सूत्रे रक्षितः । 'शक्नु- वन्ति चैकैकश परस्परसहिता' इति व्यासेनोक्तसिद्ध्यर्थम् ‘एक बहुव्रीहिवत्' (८- १-९) इत्यातदेशा(र्था ? ) 'न्न बहुव्रीहौ' (१-१-२९) इत्यत्र सर्वनामनिषेधो नात्र द्रष्टव्य., आतिदेशिके बहुव्रीहौ तस्यानिप्यमाणत्वात् । एतच्च 'आद्यन्तवदेकस्मिन्' (१-१-२१) इति निर्देशात् सर्वादिपाठयाच ॥ नपुंसकाच । १९ । कथम् 'अप्रत्याख्येये दधिसुमनसी' इति, परवल्लिङ्गताया स्त्रीत्वे शीभावा- भावात् । उच्यते । असाधुरेवायम् । 'लिगमशिष्य लोकाश्रयत्वादिति (वा) वाच्यम् ॥ अतोऽम् । २४ । कथं 'मकारस्य मकारवचन मोऽनुस्वारनिवृत्यर्थम् ' इति वृत्ति । अमोऽम्- वचन लुक्निवृत्त्यर्थमिति युज्यते । उच्यते । अकारसहितो मकारो मकारः । स चामेव । अथवा अकारस्यामिपूर्वत्वेन लुका वा निवृत्ति । प्रत्ययविशेषात् तत्प- रित्यज्य भकारस्येत्युक्तम् । अनुस्वारनिवृत्त्यर्थमित्यत्रार्थशब्दो निवृत्तिवचन अनु- स्वारनिवृत्तेर्निवृत्तिरित्यर्थ. । लुका ह्यनुत्त्वारनिवृत्ति स्यादिति तन्निवृत्तेलुकोऽपि नि- वृत्तिरित्यर्थः । अनुस्वारभाविनि मकारेऽनुस्वारशब्दो वर्तते, यथा सम्प्रसारणभा- विनि रेफे सम्प्रसारणशब्द इति 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् ' (६-१-३७) इत्यत्र भाष्यम् । यद्वा लुक प्रकृतत्वाद् ‘अनुस्वारनिवृत्त्यर्थमि'त्यत्र लुको निवृत्ति स्वश- ब्दादेव । तन्निवृत्यर्थमित्यर्थ. ॥ समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् । ३७ । कथं 'स्वधन त्यज्य गच्छतीति । उच्यते । 'वा च्छन्दसी'ति वाच्ये 'क्वापि च्छन्दसि' (७-१-३८) इति वचनमसमासेऽपि ल्यबर्थम् । तेन 'अर्घ्य देवा- नागत' इति 'वत्वापि च्छन्दसि' इत्यत्र न्यास । अतश्छान्दसा अपि क्वचिद् भा- षाया प्रयुज्यन्त इति भाषायामपि सिद्धम् । अपिशब्दस्य सर्वोपाधिव्याभेचारार्थ- त्वाद्वा भाषायामसमासे ल्यप् । अन्ये 'धन सन्त्यज्य गच्छन्तीति पठन्ति ॥ * 'सादलश्च' इति क पाठ ·दुर्घटवृत्ती त्रेस्त्रयः । ५३ । कथं 'त्रीणां (मणीमुद्राप्याषु ) गोत्रेषु समागम' इति (वृद्धिन्द ), छन्दास त्रीणामित्येव भवतीति भाषावृत्ति. । उच्यते । छान्दसा अपि कचिद् भाषायां प्रयुज्यन्त इति भाप्यम् ॥ हुस्खनद्यापो नुट् । ५४। कथं तनिपतिदरिद्राणामिति । उच्यते । ‘ड्यापो सज्ञाच्छन्दसोर्बहु- लम्' (६-३-६३) इति हूस्वत्वे । एतच्च 'इद्दरिद्रस्य' (६-४-११४) इति सिद्धये वृत्तिकृता व्याख्यातम् । यद्वा समाहारैकत्वे ह्रस्वे चैकशेषेण भविष्यति ॥ आङो यि । ६५ । कथं 'पुमास्तत्रानुपालभ्यो (देवतान्तरेभ्यो ।) तपौरुष., आडा सहेकादे- शस्य (स पर)म्प्रत्यादिवद्भावात् नुमो भावात् । आगमशासनानित्यत्वात् ॥ उपसर्गात् खल्घञोः। ६७ । कथं 'दुरालभ', दु खेनालभ्यत इति खलि नुम् स्यात् । उच्यते । आ गमशासनानित्यत्वान्नुमभाव. । 'निलामा वाणिज्ये' इति । प्रादिसमासेन । भावे घञ् । बहुव्रीहिणा वा । कथं 'राष्ट्रालम्भ.' । चिन्त्यमिति भाषावृत्तिः ॥ न सुर्दुभ्यां केवलाभ्याम् । ६८ ॥ कथम् 'अतिसुलभमतिदुर्लभामिति । उच्यते । प्रादिसमासेन । 'अतेः कर्मप्रवचनीयत्वादि'तीह न्यासः ।। इकोऽचि विभक्तौ । ७३ । कथं 'प्रसृल्व.' (३-१-१४९) इति निर्देश । द्वन्द्वे एकत्वे हूम्वत्वे नुम् स्यात् क्लीबत्वे । 'हलसूकरयोः पुवः' (३-२-१८३) इत्येतद्वदुवड् स्यात् । उच्यते। निर्देशादेव । छान्दसत्वान्नोवड् ॥ शपश्यनोनित्यम् । ८१ । कथं 'कुर्वन्ती व्यचरत्तदा' इति चण्डी । आरम्भसामर्थ्यान्नित्ये लब्धे नित्य- ग्रहणं नित्यमत्रेत्यवधारणार्थम् । तेनान्यत्रानकारान्तात् क्वचिद्विकल्प. । तेन कुर्वतो १ 'दैवेन हतपौरुष' इति वा 'दैवाभ्याहतपौरुष' इति वा पाठ स्यात्

·सप्तमाध्याये द्वितीयः पादः ।
कुर्वन्तीति सिद्धमिति भाप्यम् । उत्तरार्थेऽप्युत्तरत्रैव कृत स्यात् ।।
अनङ्
सौ
। ९३ ।
कथम् 'अर्जुनस्य सखा कृष्ण कृष्णस्य सखिरर्जुन' इति भारत ।
उच्यते । 'नहि व्यासप्रभृतीनधिकृत्याष्टाध्यायी कृता । ते हि भगवन्तो वाग्विषये
स्वतन्त्रा' इत्यनुन्यास. । यद्वा सखाय सखित्व करोतीति णिचि णिलोपे 'अच इ.'
इति इकारे सखिरिति ॥
ऋत इद्धातोः। १००।
कथम् 'उद्गिरणमिति, 'इत्त्वोत्वाभ्या गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेने'ति ।
इत्त्वमपि भवति । एव 'किरणोत्रमयूगांश्चिति । 'कृपवृजिमन्दिनिधाञ. क्यु' इति
वा क्यु ॥
इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ
सप्तमा याये प्रथम पाद ।
अथ द्वितीयः पादः।
सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ।१।
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् । १० ।
कथं प्रवेता', वीभावे कृते स्थानिवत्त्वादुदात्तत्वात् सेटकत्वाद् वयितेति
स्यात् । उच्यते । 'गणस्थमूदन्तमिति । गणस्थग्रहणं नागणस्थनिवृत्त्यर्थ, किन्तु
स्वरूपग्रहणम् । नित्यशब्दान्वाख्याने अस्ते. प्रसझे भवतेः प्रयोग इति । यद्वा
'हनो वध लिडि' । 'लुडि, च' (२-४-४३) इति वधादेशो यथोदात्त पठ्यते
तथा वीभावोऽपि । कथं भरित' 'लज्जितमिति । भृत लग्नमिति स्यात् । उच्यते।
भरलज्जाशब्दाभ्यां तारकादित्वादितच । एवं 'मनीषितं तु हितमिति । मनस
ईषा मनीषा । तत इतचि मनीषितम् ॥
युकः किति ।११।
कथम् 'उदीर्णरागप्रतिरोधकं जनैरिति । तथा 'यावद्यावदुदीरितमिति ।
१, अस्तेरिति । अस्ते प्रसझे यथा भवते प्रयोग , एवम् अजे प्रसङ्गे वयते प्रयोग इत्यर्थ
स्यात् । 'अजे प्रसङ्गे बयते इत्येव वा पाटो भवेत्.

·११२ दुर्घटवृत्तौ 'ऋगतावि' त्यस्य क्रयादिकस्योदीर्णमिति । 'ईर गतावि'त्यस्योदीरितमिति । कथं ('दैवारुतो वि ? )गिलितो रुचकेनेति । गीर्ण इति हि स्यात् । उच्यते । गिरते- घंञर्थे कविधाने इत्त्वे रपरत्वे च रलयोरेकत्वस्मरणाद् गिल इति निष्पाद्य ततो णिजन्तान्निष्ठायाम् ॥ श्वीदितो निष्ठायाम् । १४ । कथम् 'अत्रार्थ यतितमिति, 'यती प्रयत्न' इत्यस्य यत्तमिति स्यात् । उच्यते । 'यत निकारोपकारयो' इत्यस्य णिचोऽनित्यत्वात् ॥ यस्य विभाषा । १५॥ कथम् 'आखेटके तया नीत (शुद्धा तु) धा(वि)त पट' इति । 'सेऽसि- चि' (७-२-५७) इत्यादिना नृतेर्विकल्पे 'यस्य विभाषा' इति निषेवे सिद्धे नृति- धातोरीत्त्वेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् । (न च लक्षणस्थिता गतावेव . ) एव 'पतित' इत्यपि । 'द्वितीया श्रितातीतपतित' (२-१-२४) इति निर्देशाद्वा । एव 'तनिपति- दरिद्राणाम्' इति विभाषा । ‘पत गतावि'त्यस्य (पातितमिति) रूपम् । 'तनि- पती'त्यादौ नास्य ग्रहणम् अण्यन्तसाहचर्यात् ॥ घुषिरविशब्दने । २३ । कथम् ‘उच्चैर्युष्ट तु घोषणमित्यमर., अविशब्दन इति निषेधात् । उच्यते। अलवणेतिवदल्पार्थे नञ्जिधानात् ॥ वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः । २७ । कथं 'पूर्व खातादिकर्मणि' । 'पूरी आप्यायन' इत्यस्य पूर्णमिति निपा- तनम् । उच्यते । पृधातो 'न ध्याख्यापृमूच्छिमदाम्' (८-२-५७) इति नत्व- निषेधात् ॥ हृषेर्लोमसु । २९ । कथं 'हृष्टः पुरुष. । 'हृषु अलीके' इत्यस्य लोमस्वनेन विकल्पः । पुरु- पादौ 'यस्य विभाषा' (७-२-१५) इति नित्यनिषेधात् ॥ iranamamatputanumanuTONERSEPARA १. एष 'सनीवन्तरिति (७-२-४९) सूत्रे वृत्तिस्थ पाठ २ 'घोषणा' इति तु पाठा. अमरकोशेषु दृश्यन्ते ·माप्तमाध्याये द्वितीयः पादः । . ११३ आर्धधातुक्त्ये बलादेः । ३५॥ कथं 'सागरं तर्तुमिच्छति' । 'तीर्णतु)मिति स्यात् । उच्यते । आग- मशासनानित्यत्वान्नेट् ! ती(ण:तु)मित्यसाधुरेव । कथं 'विश्वम्तो बान्तवृष्टि'। 'आदितश्च' (७-२-१६) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वा' 'विभाषा भावादि- कर्मणो.' (७-२१७) इति विकल्प इति वृत्तिर्धातुप्रदीपश्च ।। नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते । ३६ ॥ कथं 'चिक्रसया कृत्रिमपत्रिपङ्क्ते' इति माघ , क्रमेरनात्मनेपदनिमित्तत्वाद् इटप्रसङ्गात् । उच्यते । 'वृत्तिसर्गतायनेषु क्रम' (१-३-३८) इत्यनुवृत्ते 'अनुपसर्गाद्वा' (१-३-४३) इति पक्षेऽनुपसर्गे उत्साहेऽर्थे आत्मनेपदनिमित्तत्वात् । नचैवं, यत. 'तेनाय सत्यात्मनेपदे प्रतिषेधो नाम्नीति' इति वृत्ति , 'योग्यतामा- त्रेण नात्मनेपदनिमित्तते'ति न्यास । उच्यते । तागमानित्यत्वान्नेट् । ग्रहेर्जि- क्षयेति पाठ इति भागवृत्ति । जिघासयेति वा पाठ । यद्वा आकृत्रिमपत्रिपति- मपि चिक्रसे इत्यर्थ ॥ जुत्रश्च्योः क्ति । ५५॥ कथं 'जत्वा', अनेनेटप्रसङ्गात् । उच्यते । जष्धातो. सानुवन्धकत्वेना- ग्रहणादिति न्यास. ॥ उपदेशेऽत्वतः । ६२ । कथं पेचिथ' । उच्यते । 'ऋतो भारद्वाजम्य' (७-२-६३) इति निय- मात् । कथं 'तुष्टोथ' 'दुद्रोथ' । पुरस्तानिषेधप्रकरणप्रणयनात् प्रतिषेधस्य बली- यस्त्वात् क्रयादिनियमादिति भाषावृत्ति ॥ विभाषा गमहनविदविशाम् । ६८ । कथं विदितः समाययाविति भारवि , अनेन कसौ विकल्पे 'यस्य वि- भाषा' (७-२-१५) इति निषेधात् । उच्यते । शब्दपरविप्रतिषेधेन विशिना सा- हचर्याद् विदेाभार्थस्य ग्रहणात् । वेदन वित् , क्विबन्तात्तारकादित्वादितचि वि- दित इति तु सुवर्णरेखा ॥ १ न चैवमिति । अयमिडभावसमर्थनप्रकारो नोपपद्यत इत्यर्थ ·दुर्घटवृत्ती आने मुक् । ८२। कथम् 'अपि शाकं पचानस्येति । उच्यते । आगमानित्यत्वान्न मुगिति न्यास । 'आतो डित' (७-२-८१) इतीयादेशोऽपि नास्ति । 'आतिदेशिक कार्यमा नित्यमिति अनित्यत्वादिति रक्षितः।। त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ । ९९ । कथम् ‘एको (ग)विस्त्रयो गाव' इति, 'बलीवर्दे च गौः पुमानिति अर्ध- नारीश्वरके दर्शनात् स्त्रीगव्या तिसृभावात् । उच्यते । (पृषक्तेषा निधेयेऽपि शि- शुरैन्द्रप्रहरणे पशो । रश्मौ मूर्खे तु वीरनसि गौ स्त्रीपुरुषयो ?) इति विश्व ।। अदस औ सुलोपश्च । १०७। कथम् 'अमुक' इति । 'औत्वप्रतिषेधस्साकच्कस्य वा सादुत्व चेति औ- स्वाभावे उत्वे च असुक इति वृत्तौ साधितम् । उच्यते । 'जराया जरसन्यतर- स्याम्' (७२-१०१) इत्यत अन्यतरस्याग्रहण मण्डूकप्लुतिन्यायेनानुवर्तते । तम्य व्यवस्थितविभाषात्वात् 'तदोस्स सावनन्त्ययो' (७-२-१०६) इति सत्वा- भावे 'अदसोऽसे' (८-२ ८०) इति मत्वोत्वाभ्या भवितव्यम् ॥ अचो णिति । ११५॥ कथम् 'अतिगायनम्' । उच्यते । 'अतिशायने तमब्' (१-३-५५) इति निर्देशात् ॥ अत उपधायाः। ११६ । कथं 'वाहनम् ' । उच्यते । 'वाहनमाहिताद्' (८-४-८) इति निर्देशात्। कथं 'भाण्डे भारा', 'भडि कल्याण' इत्यस्य नुमि उपधात्वाभावात् । 'अण रण भण' इत्यतो 'अमन्ताड्ड' इति डे बाहुलकाद् वृद्धि । 'पुच्छभाण्ड' (३-१-२०) इति निपातनाद्वा । को 'प्रतिषेधपदामिति, घनि वृद्धे । उच्यते । 'अनुदात्त पदमेकवर्जम् । (६-१-१५८) इति निपातनादिति न्यास । 'खनो घ च' (३-३- १२५) इति धकरणादन्येभ्योऽपि घे पदमिति वा । कथं ग्रन्थिमुद्ग्रथयितु हृद- १. वचनमिद भूयिष्ठ लेखकेन खलीकृतम् । विश्वकोशवाक्य तु 'गौ स्वर्गे वृषभे रश्मौ वने चन्द्रमसि स्मृत । अर्जुनीनेत्रदिग्बाणभूवाग्वारिषु गौमता ॥' इति शिशुपालवधव्याख्याया (४ स १७ श्लो ) मल्लिनायेनोदा तम् . , ·सप्तमाध्याये तृतीयः पादः । ११५ येशे' इति । 'ग्रंथ दौर्बल्य' इत्यस्यादन्तस्य चौरादिकस्यानेकार्थत्वात् । कथम् 'अ- भ्यस्या विद्या' 'समस्या कवे.', ण्यति वृद्धे । उच्यते । सज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद् बाहुलकाद्वा यत् । कथम् ‘उद्यमोपरमौ' । उच्यते । 'अड उद्यम' 'यम उपरम' इति निर्देशात् । 'नोदात्तोपदेशस्य' (७-३-३४) इति नास्ति, अनुदात्तो- पदेशत्वात् ॥ तद्धितेष्वचामादेः । ११७॥ कथं भेषज', भिषज(इद)भित्यादिपढवृद्धे । उच्यते । पजात् ज्यः' (५-४-२३) इति निर्देशाद्गुणोऽवृद्धिश्च । कार्य ज्योतिष शास्त्रमिति, 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' (४-३-८७) इति अणि वृद्धे. । उच्यते । सज्ञापूर्वकानित्यत्वादिति भवभूतिः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तों सप्तगाध्याये द्वितीयः पादः । , अथ तृतीयः पादः। देविकाशिंशपादित्यवादीर्घसत्रश्रेयसामात् ।। द्वारादीनां च । ४। कथं 'शब्दशक्तिस्वाभाव्यादिति, तथा स्वाभाविकमिति, द्वारादिपु रव- शब्दस्य पाठादैच्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'स्वागतादीना चे'(७-३-७)ति निषेधात् । कथं 'द्वारिक' । स्वर शब्दसाहचर्यादकारान्तस्य द्वारशब्दस्यैजिति दौवारिक , हलन्तस्य द्वारिक इति ॥ हृड्गसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च । १९ । कथं 'भावसाध्वसपरिग्रहादभृत् कामसौहृदसुख मनोहरमिति, तथा 'क्षण- १ यद्यपि 'ग्रथ दौर्बल्ये' इति कयादो पाठो नोपन्यते, तमानि 'बहुलमतनिदशनम्' इत्युक्त्या पाठोऽय कत्पित इत्यभिप्राय २ "सज प्रययती ति सन्दर्भाथै यत्र क्वचित् प्रयोग दर्शनेऽपि दौर्बत्यार्थनिर्देशस्योपपत्त्यर्थमाह-अनेकार्थत्वादिति. * 'शब्दस्य सा का पाठ, ·दुर्घटवृतौ भिन्नसौहृद' इति कुमार , तथा 'सौहृद्यमि'ति । युवादित्वादणि ब्राह्मणादित्वाद्वा प्यञि अनेनोभयपदवृद्वौ सौहार्दगिति । उच्यते । सज्ञापूर्वकरयानित्यत्वात् 'हृद्भग' इत्यस्याप्रवृत्तौ आदिवृद्धिरेव । चान्द्राम्तु हृद्ग' इत्यत्र प्रतिपदोक्तस्य हृदयपर्या- यस्य हृच्छब्द य ग्रहणात् 'हृदय य हृल्लेग्न' (६-३-५०) इति हृदादेशस्यादि- वृद्धौ सावयन्ति । किन्त्वेतद् 'हृदय व हृल्लेख' इत्यादिसूत्रे वृत्तिग्रन्थेन विरुद्धम् । रक्षितस्त्वाह - 'क्वचित् अर्थवत्परिभापया 'सुहृदुहृढौ मित्रामित्रयो (५-४- १५०) इति निपातितस्य सुहृच्छब्दस्य योऽवयवो हृच्छब्दम्तदन्तग्योत्तरपदस्य वृद्धिर्न भवतीति व्याचक्षते । समुदाय रात्र मित्रवचनोऽवयवस्तु निरर्थक' इति । अनुशतिकादीनां च । २० । कयम् ‘आतिशायिक', अत्रापाठात् । उच्यते । प्रायिक प्रत्यय इत्युक्तम् । अतोऽन्य साधुत्वम् । कथं तर्हि व्याप्तिमातिरागिन रसेनेति पो । यते। सूत्रकारादिमतेन । कय 'पुरीमाजातशात्रवीमिति माघ , अत्रापाठात् । उच्यते। आकृतिगणलाद् भविष्यतीत्यो। एवं चतगोनिया आतुर्वेद्यमिति । असारव ना ।। हनस्तोऽचिण्णलोः । ३२ ॥ को वृत्रघ्न दृढ धान्नम्', अनेग सलगागात् । उच्यने । धातो. का- यमुच्यमान तत्प्रत्यय भवतीति वृत्ति ।। नोदात्तोपदेशस्य मात्तस्यानासः। ३। पाय वनथुर्वम आमज्वर', अनाचार्गमामिनमीनामिति वक्तव्यामिति नि- षेधाभावात् । उच्यते । सनापूर्ववानित्यत्वात् । एन ‘गमकलादिति च । आम इति चोरादिकत्ल णिपि वृद्धी तन मित्त नारतीति तृत्ति । को 'विश्रामस्थिति- हेततो न गणिता वन्पृषमा पाण' । 'विश्रामाज्जारते वलमिति च । उन्यते । 'अनाचमिकमिवमीनार' सत्र नोचिमिची पठन्तीति रक्षित । ये तु न पठन्ति तेषा विश्रम सति । तथा च नार - विश्रमार्थमुपगृहमजसमिति । '(आ) श्रम निकेत कुग गुण चामन्त्रणे इति चौराठिकरय पा । सूर्यविश्रामभूमिरित्या- द्यन्याय्यमेवेति वृत्तिः । साथ 'उपरमोहासमिति । चमिरनी अनुदात्तौ । 'अड नद्यमे' 'यम उपरम' इति शिष्टप्रयोगात् । जश मुनित्रयशिलक्षणत्वादम्याप्राधान्यम् । १ ·सप्तमाध्याये तृतीय पाद.। ११७ तथा। 'यथालक्षणमप्रयुक्त' इति उपराम उद्याम इत्येव भवतीति भर्तृहरिणा भाग- वृत्तिकृता चोक्तम् ॥ इसुसुक्तान्तात् कः । ५१ । कथम् 'आकस्मिक', अकस्माच्छब्दाद यात्मादित्वानि इकादेशात् । उ- च्यते । 'यषा च विरोध शाश्वतिक' (२-४-९) इति निर्देशादस्यानित्यत्वात् । अकस्मादिति तकारान्तोऽय विभक्तिप्रतिरूपको निपात इति वा । अविभक्त्यन्तस्य जश्त्वेन दकारान्तादपि ॥ चजोः कु घिण्ण्यतोः । ५२ । कथं वेदिसम्मा दक्षा' इति कुमार, पनि कुत्वात् । 'घअर्थे कविधा- नमिति क । वेदि सम्माष्टींति कर्मण्यण , वेदिसम्माजी चासौ दक्षा चेति कर्म- धारये पुवत्त्वाद्वा । कथम् 'अविद्य पुरुप शोच्य' इति, ण्यति घनि च कुत्वात् । उच्यते । 'अजित्रज्योश्च' (७-३ ६०) इति चक्रारम्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् । 'न क्वादे' (७-३-५०) इति योगविभागादिति कश्चित् । ‘ण्य आवश्यक' (७ ३-६५) इति वा शोच्यसिद्धि । कथा 'मालोच' • लो दर्शन' इत्यतो घञि कुत्वात् । उच्यते । 'लोचू णद कुप तर्क वृतु वृधु भाषार्था' इति चौरादिकाद् एरचि । एर- जन्ताना तु आर्धधातुक इत्यस्य विषयसप्तमीत्व लब्धम् । अत परसप्तमीपक्षे जच् । विषयसप्तम्या तु पचाद्यच् । एव 'प्रपञ्च'शब्द । 'पचि व्यक्तीकरण' इति मौवा- दिकाद्वा । कथं 'काचाः शिक्यमृद्देदृग्रुज' इत्यमरः । 'कच बन्धने' इत्यत. स्वार्थ णिचि एरचि । चकाराद्वा ॥ इपुगमियमां छः। ७७ । कथं 'प्रतीच्छिप्याम्यह प्रीत्येति चण्डी, शिति छत्वविधानात् । उच्यते । इच्छा प्रतिगत प्रतीच्छ.। तद्वदाचरिप्यामीति प्रतीच्छशब्दादाचार किपि लूट कथं 'निर्गच्छन्नकाले चतुर्थी न पतती'ति, तुकि कर्तव्ये बहिरङ्गस्य छत्वस्यासिद्ध- त्वात् । उच्यते । 'नलोप' सुप्स्वर' (८.२-२) इत्यत्र तुग्विविग्रहणेनास्यानित्य- त्वज्ञापनात् ।। पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्तिसतिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठ- मनयच्छपश्यर्छधौशीयसीदाः। ७८ । * 'किवन्ता' ख.पाठ.

·? - . ११८ दुर्घटवृत्ती कथं व्यतिपपे' । एशादेशे पिबादेश. स्यात् । उच्यते । 'वर्णे यत् स्यात् तच्च विद्यात्तदादाविति लिटम्तझयोरेशिरेच्' (३-४-८१) इत्यत्र न्यास । अन्यथा शेशब्दमेव विदध्यात् ॥ पुगन्तलघूपधस्य च । ८६ । कथं 'ठीवन' 'सीवन', गुणसद्भावाद् दीर्घत्वाभावात् । उच्यते । पृषोदरा- दित्वादगुणो दीर्घश्च । (चाप्रग? चन्द्रगो)मी त्वेतत्सिद्धये 'ष्ठिविसिव्योर्दीर्घश्च' इति सूत्र पठितवान् । कथं भेत्ता' । उच्यते । क्नुसनो कित्त्व ज्ञापयति प्रकृति- प्रत्ययादि सयोगे तत्प्रत्ययानिमित्ते कार्ये गुरुसजा नाश्रीयते । कथं 'तुलयति स्म विलोचनतारका' इति माघ , 'तुल उन्मान' इत्यन्य गुणभावात् । उच्यते । 'घजये कविधानमिति कप्रत्ययान्तात् तुलाशब्दात् तुलया परिच्छिनत्तीति णिचि । एव 'तुलना' । कथं लिखनमि'त्यादि । उच्यते । सज्ञापूर्वकानित्यत्वात् । यद्वा कुट आदि कुटादि . कुट आदिर्यस्येति कुटादि । तत एकशेपे 'गाङ्कुटादिभ्य' (१. २-१) इति निर्देशन डित्त्वभाव । ('कृष विलेखन' इति निर्देशात् ') । एव च 'लेखको लेखो लेखिनी' । कथं 'लेखनी'ति । उच्यते । आतिदेशिन कार्यमानत्य- मिति डित्त्वाभावाद् गुण 'कृष विलेखन' इति निर्देशात् ।। अतो दी| यञि।१०१। कथं जयन्ति ते सदा सन्त' इति न्यासः, अन्तादेशाकारैकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वेऽनेन दीर्घात् । पर प्रत्यादिवत्त्वे सार्वधातुकत्वात् । उच्यते । 'उभ- यत आश्रये नान्तादिवदिति निषेधात् । एवं तर्हि नान्तादिवत्त्व, किन्त्वेकदेशवि- कृतत्वात् सार्वधातुकत्वे भविष्यति । न चैवमुभयत आश्रय इत्यस्य वैयर्थ्यम् । वृक्षावित्येतदर्थत्वात् । एकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्नवत्त्वे प्रातिपदिकावयवत्व सुपः । परं प्रत्यादिवत्त्वात् ‘सुपो धातु' (२-४-७१) इत्यादिना लुक् स्यात् । अन्तवत्त्वाभा- वान्न भवति । न चात्रैकदेशविकृतत्वम् । उच्यते । अस्या लिङ्ग वैचन समान] निर्देश. । तत्रावान्तत्वात् 'सुपि च' (७-३-१०२) इति दीर्घत्व प्राप्तमेव । एवविधे एकदेशविकृतपरिभाषया न प्रवर्तितव्यामित्यत्राप्येतदेव लिङ्गम् । 'अन्ये- भ्योऽपि दृश्यन्ते' (३-२-७५) इति निर्देशो वा ।। awnoadwayamandinima makwanpur Lakse muiriyaManp १. 'प्रयत्न सवर्णमिति' इति पैठनीय ·मप्तमाध्याये तृतीय पाद । सुपि च । १०२। कथं वृक्षाय' , यभावे सन्निपातलक्षणपरिभाषया दीर्घाभावात् । उच्यते । 'कष्टाय क्रमणे' (३-१-१४) इति निर्देशादस्या अनित्यत्वात् ।। ओसि च । १०४। आङि चापः । १०५। . कथम् ‘अखट्वेन', ह्रस्वेऽप्यावन्तत्वादननैत्व स्यात् । तथा चातिखटव्यावृ- त्तये 'हल्ड्या दिसूत्रे दीर्घग्रहण क्रियते । उच्यते । आप इत्याकारप्रश्लेषादीर्घान्ता- देवत्वमिति भाप्यम् । अत एवातिखट्टादित्यादौ या (जनयन्ति’ ड् न भवति) । इस्वस्य गुणः । १०८ । कथं 'सुतनु सत्यमलकरणाय त' इति माघ , 'सुतनु । जहीहि कोपम्', तथा 'वरतनु' सम्प्रवदन्ति कुक्कुटा' इति च, अनेन गुणप्राप्ते । 'ऊडुत' (४- १-६६) इति मनुष्यजातिविवक्षायामूडि ‘अम्बार्थनद्योईस्व' (७-३-१०७) इति न वाच्यम् । अनूडन्तस्यापि दर्शनात् ‘सुतनो स्तनौ च दयितोपगमे' । उच्यते । 'कृषिचमितनिधनिसर्जिखर्जिभ्य ऊ.' इति ऊप्रत्ययान्तस्तनूशब्दोऽप्यस्ति । 'स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूरि'त्यमर । तत्प्रयोगे ‘अम्बार्थनद्योर्हस्व' इति इस्वविधान- सामर्थ्यान्न गुण इति । यदि हि स्यात् अम्बार्थाना ह्रस्व इत्युक्ता नदीह्रस्व- योर्गुण इति कृत स्यादिति भागवृत्तिः । ननु 'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति कपात्र भाव्यम् । उच्यते । समासान्तविधेरनित्यत्वात् । अन्ये ह्रस्वान्तस्य संज्ञापूर्वकानि- त्यत्वाद् गुणाभावमाहु । अत एव 'कुतस्त्य भीरु ! यत् तेभ्यो दुह्यभ्योऽपि क्षमा- महे' इति भट्टि । जयमङ्गलाया (च नाञ्च ++ चानूडन्तस्य) रूप, 'सपदि वारि- धरारवभीरव' इति माघेऽनूडन्तस्य प्रयोगात् । कथं 'हे कर्तृ कुल गुणेन भाव्यम् । उच्यते । बलयिस्त्वाल्लुक पूर्वविप्रतिषेधाच्च लुकि 'न लुमता' (१- १-६३) इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधेन सम्बुद्विपरत्वाभावात् । कथं तर्हि 'हे वारे।' 'हे सुनो।' । 'इकोऽचि विभक्तौ' (७-१-७३) इत्यत्राचीत्यनेन 'न लुमते त्य- स्यानित्यत्वज्ञापनात् ॥ ऋतो डिसर्वनामस्थानयोः। ११० । । परत्वाद् ·१२० दुर्घटवृत्तौ कथं कणि ब्राह्मणकुलानि', परत्वादनेन गुणप्रसङ्गात् । उच्यते । पूर्ववि प्रतिषेधेन नुम् भविष्यति ॥ घेङिति। १११। कथं 'वारिण', नुम परत्वाद् गुणप्राप्तेः । उच्यते । 'शलालनोऽन्यत- रस्याम्' (४-४-५४) इति निर्देशात् पूर्वविप्रतिषेधात् ॥ सर्वनाम्नः स्याड्ढूस्वश्च । ११४ । कथम् 'अनन्तराया प्राप्ते', नन्समासे सर्वनामत्वात् । उच्यते । अवि- द्यमानमन्तर यस्या इति बहुव्रीहौ कृते निषेध ॥ डेराम्नद्याम्नीभ्यः । ११६ । कथं इट 'क्ताया विकल्प सिद्ध' इति 'क्लिश क्वानिष्ठयो.' (७-२. ५०) इत्यत्र वृत्ति । उच्यते । क्त्वाशब्दस्याजादौ कचित् पाठ क्रियते ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती सप्तमा याये तृतीय पाद । अथ चतुर्थः पादः। णौ चङयुपधाया ह्रस्वः।१॥ केऽणः । १३ । कथं 'तूष्णींशीलन्तु तूष्णीक' इत्यमर., तथा 'कुर्वतेऽपि (तु) तूष्णीका नाम गम्भीरचेतसः । लघवो घोषयन्त्येव न कुर्वन्ति कदाचन', 'शीले को मलो- पश्च' इति के कृते ह्रस्वप्राप्ते । उच्यते । 'न कपि' (७-४-१४) इत्यत्र नेति योगविभागः कार्य । कथम् 'एक', 'इण्भीके ति के गुणे च हूस्वप्राप्ते । उच्य- ते । 'केऽच' इति 'केऽट' इति वा कर्तव्ये अग्रग्रहणात् पूर्वेण णकारेण प्रत्याहा- रादिति न्यास । चत्वार्यण्ग्रहणानि पूर्वेण णकारेणेति भाप्याच्च । नचा(नट ? त्रा- णि)ति । 'आशीष्क' 'व(लि ? हि)प्क' इत्यत्र विसर्जनीयत्वषत्वादेरसिद्धत्वात् प्राप्तेश्चान्तरतम्यात् , न तु सावर्णात् 'नाज्झलौ' (१-१-१०) इति सावर्ण्यनि- षेधात् ॥

·सप्तमाध्याये चतुर्थः पादः ।
१२१
एतेलिङि । २४॥
कथम् 'अभीयात् परीयादिति वृत्ति । उपसर्गेण सहकादेशे एत्युपसर्गयो-
रविभागात् । अन्तादिवद्भावैकदेशविकृतत्व नास्तीति, 'उभयत आश्रय' इत्यस्य वा
(ने समास') इति ज्ञापकात् । अत एव भक्तिनम्र परीया' इति मेघः । उच्यते ।
'ज्ञापकसिद्ध न सर्वत्रे'त्येकदेशविकृतद्वारेण विशेषादेशाद्भस्व ॥
अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः । २५ ॥
कथं 'प्राय पुण्यवता देशे शरदिय प्रावृषायते', हलन्तत्वात् । उच्यते ।
हलन्तादर्शआदित्वादचि प्रावृषाशब्दात् साध्यम् । 'कालप्रभाता शरदा प्रावृषा
तु जलार्णवा' इति ससारावर्त ॥
रिङ् शयग्लिषु । २८ ।
कथं 'जागर्यते । ध्रियते जागर इत्यादौ रिड्गुणयो सावकाशत्वे परत्वा
द्रिड् स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधात् धातुपारायणे (ज्ञानवृ’ जागर्य)त इत्यु-
गुणोऽत्तिसंयोगाद्योः । २९।
कथं 'सस्क्रियते' । उच्यते । सुटो बहिरङ्गत्वादसिद्धत्वाद् अभक्तत्वाच्चेति
वृत्तिः ॥
हस्वः। ५९।
कथम् 'ऊचतु.', एकादेशस्यान्तवत्त्वाभस्वप्राप्तेः । उच्यते । बहिरङ्गत्वा-
देकादेशस्येति रक्षितः॥
क्तम् ॥
,
भवतेरः। ७३।
कथम् अस्तेर्भूभावे कृते 'बभूवे'ति, भौवादिकनिर्देशात् । उच्यते । भू-
सामान्यनिर्देशोऽयम् । तच्च यया कयाचिद्विभक्त्या निर्देष्टव्यमिति भवतिना निर्दि-
ष्टम् । भुव इति न कृत वैचित्र्यार्थम् ।।
इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ
सप्तमा याये चतुर्थ. पाद ।
१ अभियात् परियाद् इति प्रयोगविषयमिद चोद्य प्रतिभाति । तत्र दीर्घो न पाठ्यः.
२, 'प्रयत्न सवर्णम्' इति पठनीय स्यात् .

·१२२ दुर्घटवृत्ती अथाष्टमाध्याये प्रथमः पादः। सर्वस्य द्वे ।१। नित्यवीप्सयोः।४। कथम् ‘एकश' इति, अनेन द्वित्वप्राप्ते. । उच्यते । शसा वीप्साया अ- भिधानात् । एवं पदान्येकैकशस्तिडामिति *प्रयोगमुखी, तथा 'एकैकश. स- हता वा' इति कामन्दकीय न घटते । 'एकैकगो देही ति भाष्य च 'सर्वस्य द्वे इत्यत्र । एवं (सहि तर्हि) 'तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकश ' (१-४-१०२) इति निर्देशा(द)द्वित्व, भाप्यप्रामाण्या(द् द्वित्व) च ॥ उपर्यध्यधसस्सामीप्ये । ७। कथम् 'उपर्युपरिबुद्धीना चरन्तीश्वरबुद्भय', सामीप्याभावाद् द्वित्वानुप- पत्ते । उच्यते । उपरिबुद्धीनामुत्तरलबुद्धीनामुपरि ऊर्ध्वमीश्वरबुद्धयश्चरन्ती- त्यर्थ । न तु द्वित्वम् ॥ प्रकारे गुणवचनस्य । १२ । कथं भीतभीत इव शीतमयूख' इति भारवि', इवशब्देन सादृश्यस्योक्तत्वाद् द्वित्वाभावात् । उच्यते । 'आधिक्ये द्वे भवत' इति वार्त्तिकेनात्र द्वित्व, भीतत्वाधिक्य द्वित्वेनोच्यते, यथा 'दर्शनीयदर्शनीयाद्य रोचते' इत्यत्र दर्शनीय(ता)या आधिक्य सदेव द्विर्वचनात् प्रतीयत इति भाषावृत्तिः । कथं 'नव नव प्रीतिरहो करोती'ति माघ , अनेन द्विरुक्तौ 'कर्मधारयवदुत्तरेषु' (८-१ ११) इति कर्मधारयवत्त्वात् सुब्- लुक्प्राप्ते , यथा माघ एव 'नवनवा वनवायुभिरादधे' 'प्रियतमे नवनवत्वमियाय'। उच्यते । अकारप्रश्लेपोऽत्र द्रष्टव्यः । तदयमर्थ - प्रीतिरनव चिरन्तनमपि नव तनोतीत्यहो आश्चर्यमेतत् । कथं 'मन्द मन्द नुदति पवन' इति मेघ । तथा 'मन्द मन्दं स्पृशति हरिणीशङ्कया साहसाङ्कम्' । उच्यते । 'तस्य परमानेडितम्' (८-१-२) इति महासज्ञाकरणेनात्र द्वित्व कल्पनीयम् । 'खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पद न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीण क्षीण परिलघु पय' इति मेघः ॥ , ratna-ma aramatepostimonume * 'प्रयोगो (मुन्मु) इति ख.पाठ'.

·अष्टमाध्याये द्वितीयः पाद । द्वन्दं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयो- गाभिव्यक्तिषु । १५॥ कथं 'द्वन्द्व कलहयुग्मयोरि'त्यमर । तथा 'चार्थ द्वन्द्व इति । उच्यते। योगविभागादिति भाषावृत्तिः ॥ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वान्नायौ । २० । कथं गेये केन विनीतौ वामिति, अभिहिते कर्मणि प्रथमान्तत्वात् ष- ष्ठयादेरभावात् । उच्यते । एकदेशप्रयोगोऽयम् । यथा भीमो भीमसेन , तथा युवामित्येकदेशोऽय वामिति । द्वितीयाग्रहण कर्मविभक्त्युपलक्षण वा । प्रमादोऽय वा॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ अष्टमा याये प्रथम पाद. । अथ द्वितीयः पादः। पूर्वत्रासिद्धम् । १। कथं 'वृक्ष', रोरुकारस्येत्त्वे कर्तव्ये रुत्वस्यासिद्धत्वान् । उच्यते । रो- रुकारस्यानुनासिकप्रतिज्ञानसामर्थ्यादित्सज्ञाया कर्तव्याया नासिद्धम्' इति 'उपदेश' (१-३-२) सूत्रे रक्षित. । न, तदनुनासिकत्वप्रतिज्ञानम् 'अतो रोरप्लुतादप्लुते' (६-१-११३) इति 'हशि च' (६-१-११४) इत्यत्र सानुनासिकस्य रो परिग्रहो यथा स्यात् , तेन तरुवनमित्यत्र रुशब्दम्य मा भूदित्येवमर्थम् । एवं तहि उकार- मकृत्वा रेफस्यैवानुनासिकत्व प्रतिज्ञात (स्यात् ) यथा र(जम्य पाभ्या)मित्यत्र व्य- ञ्जनस्य स्वरितत्वात् । कथं 'प्रागियं' 'घृतस्पृगय', 'किन्प्रत्ययस्य कु' (८-२-६२) इत्यस्यासिद्धत्वात् । उच्यते । 'स्रग्दिगुप्णिगञ्चु' इति 'प्राग्रीश्वरान्निपाता' (१- ४-५६) इति निर्देशात् । कथम् ‘(अर्थ+य ? )रजोपमा' इति, यलोपस्यासिद्ध- त्वात् । उच्यते । अकारान्तोऽय रजशब्द 'रजचरजार्थमिति विश्व (2) रज इव (ऊतौ ?) इत्यर्थ । 'नोपधाया.' (६-४-७) इति निर्देशादसिद्धत्वानित्य- त्वाद्वा ॥

·१२१ दुर्घटवृत्ती कृपो रो लः । १८॥ कथं 'क्लप्ता' । उच्यते । 'लुटि च क्लप' (१-३-९३) इति निर्देशात् ऋकारस्य लत्वम् । कथं तर्हि 'कृपा' । 'क्रपेः सम्प्रसारण चेति भिदादिपाठाल्ला- क्षणिकत्वात् । कृपाणकपटकर्परादयस्तु उणादित्वात् सिद्धाः ॥ धि च । २५। 'धे सलोपः सिचो लोपश्चकाद्धीति प्रयोजनम्' इत्येके । सामान्येनेति सर्वे । एवञ्च कथं पयो धीयते ‘पयोधि', अनेन सलोपात् । उच्यते । अन्तरङ्ग- त्वानिमित्तनिमित्तिनोरेकपदे विधानात् । व्यवस्थितविभाषानुवृत्तेरिति भाषावृत्तिः ॥ चोः कुः । ३०। कथम् 'अल्पान्तरम्', तथा 'अत्यल्पाच्त्वाद्' इति 'आयनादि' (७-१- २) सूत्रे न्यास', कुत्वप्राप्ते । उच्यते । अल्पान्तरनिर्देशादेव । कुत्वविधौ ‘झलि सडीति वक्तव्यमिति वा । सडिति (सन् ) सकारादारभ्य (आ) महिडो डका- रात् । (मथमथमाजीश । ) परसवर्णाद्वा सिद्ध. । 'एव निरुपपदस्य कुञ्चे. किनि कुत्व न, 'युजिक्रुञ्चाञ्चे'ति निर्देशादिति भापावृत्तिः ॥ वश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः । ३६ । कथं परिव्राट', ब्रजेरत्रापाठात् । उच्यते । 'परौ बजेः षश्च पदान्ते' इति 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत' (३ २-१७८) इत्यत्रोक्तम् । उणादौ च सूत्रमिति रक्षित ॥ झलां जशोऽन्ते । ३९। कथं 'जश्त्व', शकारस्य जश्भावात् । उच्यते । 'झलां जश् झशि' (८- ४ ५३) इति निर्देशात् । 'बश्वा' दिनापि न षत्व, धातुग्रहणानुवृत्ते । श्रुत्व च नास्ति, 'शात्' (८-४-४४) इति निषेधात् । कथं 'बभौ मरुत्वानिति भट्टि- यमके(न हनम्मरुत्वान् पूर्ववन्मतुब्) इति जयमङ्गला, अनेन जश्त्वात् । उच्यते । 'तसौ मत्वर्थे' (१-४-१९) इत्यनेन भसज्ञगा पदसंज्ञाया बाधितत्वात् ॥ १ 'एव मजुमजीरशिञ्जितम्' इति वा 'एवमञ्चनमञ्जनम्' इति वा पाठ्य स्यात् ·अष्टमाध्याये द्वितीयः पादः। १२५ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः । ४२ । कथम् ‘आत.', 'उपात.' । उच्यते । 'उपसर्गादृति धातौ' (६-१-९१) इति वृद्धेर्बहिरङ्गत्वात् । कथं 'निमित्तमिति, मिदेर्नत्वभावात् । उच्यते । तस्य निमित्तम्' (५-१-३८) इति निर्देशात् ।। किन्प्रत्ययस्य कुः । ६२॥ कथं 'दृग्भ्यां', दृशे क्विपि कुत्वम् । उच्यते । प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात् किन्प्रत्ययो यस्माद् दृष्ट इति बहुव्रीहौ अन्यप्रत्ययान्तादपि पदान्ते कुत्वमिति भागवृत्तिः । कथं तर्हि 'रज्जुसृड्भ्याम् ' । उच्यते । 'नशेर्वा' (८-२-६३) इति विभाषया सृजेर्न कुत्वमिति न्यासः । कथं 'विश्वसृग्विधिरि'त्यमरः । व्यवस्थित- विभाषात्वात् सृजेश्च कुत्वभावः । प्रसिद्धपदे तु न्यड्क्त्वादित्वात् कुत्वमत्रो- क्तम् । भाषावृत्तौ तु क्वचिदेवान्यप्रत्ययान्तस्य कुत्वमुक्त सामर्थ्यादिष्ट्या प्रसिद्धे ।। रोऽसुपि । ६९। कथम् 'अहोवचनविन्यास पठ्यते नच बुध्यते' (१) अनेनाहर्भागवद् रेफादेश उत्वाभावात् । उच्यते । अहोरूपस्य निर्माणमिति पाठ कार्यः । अन्न 'रूपरात्ररथन्तरेषूपसख्यान कर्तव्यमिति रेफ बाधित्वा रुत्वविधानात् ।। हलि च । ७७। कथं 'ठीवन' 'सीवनम्', हल्परत्वाभावात् । उच्यते। पृषोदरादित्वाद् गुणाभावो दीर्घश्च । 'ष्ठिविसिव्योर्दीर्घश्चेति चान्द्रसूत्रम् ॥ उपधायां च । ७८॥ कथं वीधातो विव्यतुर्विव्युरिति । नचानेन दीर्घ इस्वो भविष्यति, पूर्व- त्रासिद्धत्वात् । 'अचः परस्मिन् ' (१-१-५७) इति स्थानिवत्त्वात् हल्परत्वाभा- वात् । कथं चतुर इच्छति 'चतुर्यिते'ति। अनेन दीर्घ स्यात् । उच्यते । अ- सुपीत्यनुवृत्तस्य षष्ठयन्तेन विपरिणामात् सुब्धातोर्नेति सम्बन्धाद् सुब्धातोर्न भवति, गीर्ष्यामिति सुप्यपि भवतीति भाष्यम् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ अष्टमाध्याये द्वितीय पाद । १. स्थानिवत्त्वादिति । 'पूवत्रासिद्धे न स्थानिवद्' इत्याश्रयणे तु पण प्रत्ययाश्रयत्वेन .बहिरङ्गतयासिद्धत्व द्रष्टव्यम् , ·१२६ दुर्घटवृत्तौ ० अथ तृतीयः पादः। मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि । १। पुमः खय्यम्परे।६। कथं 'पु(स्का का)ण्डमिति, अनेन रुत्वभावात् । उच्यते । असाधुरे- वायम् । पुस्काण्डमिति पाठः ॥ नश्छव्यप्रशान् । ७ ॥ कथं 'महाँ हि यत्नस्तव देवदारौ' इति । उच्यते । महान् हि यत्न इति पाठ ॥ खरवसानयोर्विसर्जनीयः। १५ । कथं 'रथातिगा', रेफात् (पूर्वस ? पर)वर्णाभाबाद् अवसानविषयत्वाद् रेफस्य विसर्जनीयाभावात् । उच्यते । रेफेण पढस्य विशेषणे रेफान्तस्य पदस्य विसर्जनीय । अनुन्यासकारस्तु अवसानस्यापि बौद्ध परत्वमाश्रितवान् । विसर्ज- नीय इति कालापाना बिन्दुद्वयस्य सज्ञा ।। लोपः शाकल्यस्य । १९ । कथं 'गवित्याह', वलोपप्रसङ्गान् । उच्यते । पदान्तत्वाभावादिति 'स- म्बुद्धौ शाकल्यस्ये'त्यत्रानुन्यास ॥ नश्वापदान्तस्य झलि । २४ । कथं 'कुवलय वलयन् मरुदाववौ' इति माघ । वलयन्निति पदान्तनका- रस्यानुस्वाराद्यमकम् । न चानुस्वारव्यवधानाद् व्यपेतयमकम् , अव्यपेतयमकप्रकर- णात् । उच्यते । व्यञ्जनस्य यमके अव्यवधायकत्वाद् वलयन्नित्येवमेवास्तु ॥ कुप्वोः क पौ च । ३७ । कथं 'भास्करः', अनेन कादेशात् । उच्यते । 'दिवाविभानिशाप्रभाभा- म्कार' (३-२-२१) इति निपातनात् । भाषावृत्तौ तु भास्करशब्द कस्कादिषु पठ्यते ॥

·अष्टमाध्याये तृतीय पादः । १२७ , इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य। ४१ कथं 'कान्त सर्वगुणोपेतो बाले दुखेन लभ्यते' इति कण्ठाभरणम् । हे बाले । दु खेन लभ्यते इत्यर्थ । उच्यते । 'सुख द ख तक्रियायामिति विसर्ज- नयोपधो धातु. पठ्यते । तस्येद रूपम् । कथं 'मातु करोति' । कस्कादिषु भ्रातुप्पुत्रशब्दपाठाद् एकादेशनिमित्तादिण परम्य विसर्जनीयस्य षत्व नास्तीति भाष्यम् ॥ तिरसोऽन्यतरस्याम् । ४२ ॥ कथं 'तिरस्कृत्य जराभिभाविने'ति माघ , कथ 'गौरीमुखतिरस्कारलज्जयेव न वर्धत' इति, गतिग्रहणानुवृत्ते । गतित्व च तिरोऽन्ती' (१-४-७१) इत्य- न्तौं । उच्यते । अन्तर्धिग्रहणमसन्निधानोपलक्षणार्थ द्रष्टव्यम् । तिरस्कारे चास- निधान भाव्यते । केचिदिह गतिग्रहण नानुवर्तयन्तीति भाषावृत्तिः ॥ षष्ट्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु । ५३ । कथं श्रिय पति श्रीमति शासितु जगदिति । 'वा छन्दसि' (६-१- १०६) इत्यनुवृत्ते. । कथं तर्हि 'वाचस्पतिरुवाचेति । उच्यते । कचिच्छान्दसा अपि भाषाया प्रयुज्यन्ते । कस्कादिषु वा द्रष्टव्यम् । एव 'दिवस्पति ' ॥ आदेशप्रत्यययोः । ५९। कथं प्रियस्य', एकारस्य कण्ठतालव्यत्वात् । 'यो ह्युभयोस्स्थाने निप्प- द्यते लभतेऽसौ प्रत्येकमपि व्यपदेशमिति कण्ठ्यत्वात् कण्ठ्येन सावादेकारग्रहणेन ग्रहणात् षकार' स्यात् । न च प्रयत्नभेट । 'अ' (८-४-६८) इति सवृतो- ऽप्यकारो विवृत प्रतिज्ञायते । 'एडौ विवृततराविति प्रकर्षदोषो नास्ति, जाती विवृतत्वाश्रयादिति रक्षितः । न चैव गौरित्यत्र सम्बुद्धिलोप: स्यात् । 'ए ओड्' इति डकाराद् एडैचोस्सावाभावात् । उच्यते । व्यक्तौ सावाभावान्न षत्वम् । लिङ्ग चात्र ‘अगस्य' (६-४-१) इति । अवश्य चैतत् । अन्यथा दासीष्टेत्यत्र घत्व स्यात् । (वयस्या 2 वेला)स्विीत निर्देशान्न च 'नाज्झलौ' (१-१-१०) इति निषेधः, अगृहीतसवर्णानामचा प्रतिषेधवचनात् । अय (च) न्यासोऽसगत स्यात् । 'अत्रा- प्येवक्रमेण षत्वाभावाद् इण्ग्रहणादिति न्यासः । कथं 'निस्से', 'नुविसर्जनीय' ·१२८ दुर्घटवृत्तौ (८-३-५८) इत्यनुवृत्तेः षत्वभावात् । उच्यते । प्रत्येक व्यवधानाभ्युपगमात् । 'पु स्वि'त्यत्र न भवति, नुस्थानिकानुस्वारोपलक्षणार्थत्वात् ।। उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेध- सिचसञ्जस्वञ्जाम् । ६५ । कथं 'दुःस्थ.' 'सुस्थ.' 'सुस्थित' । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादिति भाषावृत्तिः । कथम् ‘अतिस्तुतमिति । 'अतिरतिक्रमणे च' (१-४-९५) इति पूजातिक्रमणयो. कर्मप्रवचनीयता ।। अवाच्चालम्बनाविदूर्ययोः। ६८ । कथम् 'अवष्टब्धः' । उच्यते । 'टभि स्कभि प्रतिबन्ध' इत्यस्य सुषामादि- त्वात् , 'अवष्टब्धनिष्टब्धौ चेति वचनाद्वा ।। अम्बाम्बगोभूमिसव्यापद्वित्रिकुशेकुशवङ्गु- मञ्जिपुञ्जिपरमेबर्हिर्दिव्यग्निभ्यः स्थः । ९७ । कथं 'सव्येष्ठाः' 'सव्येष्ठारौ', 'परमेष्ठी' । औणादिका एते सुषामादिषु ज्ञेया इति भाषावृत्ति. ॥ सात्पदाद्योः । १११॥ कथं 'तनुषेकमल कमलमिति वासवदत्ता । सेस्सकारस्यानेन षत्वनिषे- धात् । उच्यते । अ पपाठ एवायम् । कथं त्रिष्टुप्' 'अनुष्टुप्', षत्वलक्षणा- भावात् , 'स्तुभु स्तम्भ' इत्यस्य सोपदेशत्वात्। सुषामादित्वादिति । कचित् प्रति- स्तब्धः । कथं 'निष्टब्धाश्छात्रा' इति । निपूर्वस्य स्तम्भेरिति वर्णदर्शनात् । नि(पू)न्निपातन च । तथा चान्द्र सूत्र- 'नि(:)प्रतिभ्या स्तम्भेरिति । 'खपरे शरि वा लोपो वक्तव्य । निरस्सकारविसर्जनीयलोपः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अष्टमाध्याये तृतीय. पाद । Havermemmand पशब्द ए' इति ख.पाठ ·अष्टमाध्याय चतुर्थ. पाद । १२९ अथ चतुर्थः पादः। रषाभ्यां नो णः समानपदे । १। पूर्वपदात् संज्ञायामगः।३। कथं 'पौलस्त्यो नरवाहन', अनेन णत्वभावात् । उच्यते । क्षुम्नादेराकृ- तिगणत्वात् । एव 'दुर्नामा दीर्घकोशिका', 'पुनर्नवा तु शोफनी', 'श्रीधन शास्ता मुनि.', 'स्वर्भानु', 'चित्रभानु'रित्यादि साध्यम् ।। वाहनमाहितात् । ८। कथं 'धनदो नरवाहन' इति, अनेन णत्वविवानात् । उच्यते । अनाहितवा- चित्वात् नरशब्दस्य, क्षुम्नादिपाठाद् वा । एव 'पूर्वपदाद्' (८-४-३) इत्यपि न - " प्रवर्तते ॥ एकाजुत्तरपदे णः । १२ । कथं 'ब्रह्मघ्नमपि चण्डालमिति । उच्यते । शुभ्नादित्वात् । णादेगो (घ)- व्यवाये नेष्यत इति तु भाष्यम् ॥ कुमति च । १३ । कथं 'दुःखेन()भोजयितुमाशयिता शशाक' इति माघ । उच्यते । पात् पदान्तात् ' ८-४-३५) इति निषेधात् । क्षुम्नादित्वादिति सुभूतिः । कथं 'शास्त्र- वाक्यानी'ति 'उपदेश' (१-३-२) सूत्रे वृत्तिः । तथा (तीर्थज्ञानमिति 2 ) 'द्वन्द्व च' (१-१-३१) इति वृत्ति । तथा 'चन्द्रगोमिनामिति । शुभ्नादित्वात् ॥ प्रोतिपदिकान्तनुं विभक्तिषु च । ११ । कथं 'प्रेन्वनम्', नुमाश्रयणत्वात् । उच्यते । साहचर्यात् प्रत्त्यासत्ता प्रातिपदिकाद्विहितस्य नुमो ग्रहणात् । नैतदस्ति 'प्रेण्वनमि'त्यनुपदकारेण नुम उदाहरणमुपन्यस्तं, तन्न स्यात् । उच्यते । मतभेदो द्रष्टव्य । प्रेन्वनमित्याद्यस- मासो वा उपसर्गप्रतिरूपकत्वात् । इह पूर्वपदादिति वर्तते । कथं (प्रकानाः) 'क्षत्रिययूनाम् ' । उच्यते । शुभ्नादित्वादिति भाषावृत्ति ॥ १. 'दुष्खेन' इति पाठ मन्यते इति भाति २। आदर्शद्वयेऽपि एतत् सूत्रमिदैव लिरियतम् , ·१३० दुर्घटवृत्तौ उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य । १४ । कथं 'दुर्नीत' 'दुर्नयमि'ति । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादिति भाषा- वृत्ति । यद्येवं 'षात् पदान्तात् ' (८-४-३५) इत्यत्र 'पादिति किमि'त्युक्ता निर्णय. दुर्णय.' इत्युक्तम् । तद्ध्याहन्यते । न । तत्रोपसर्गग्रहण भविष्यति ॥ कृत्यचः। २९। कथं 'प्रख्यान' 'प्रध्यानमिति, अनेन णत्वात् । उच्यते । वमोर्वा' (८- ४-२३) इत्यतो वाग्रहणमनुवर्तते मण्डूकप्लुतिन्यायेन, तस्य व्यवस्थितविभाषा- त्वात् ॥ इजादेः सनुमः । ३२। कथं 'प्राङ्गणे पान्तु युष्मानूप्माणमिति मयूर , इजादेरेवेति नियमात् णत्वाभावात् । 'अङ्गणमिति पृषोदरादित्वाण्णत्वमिति धातुप्रदीपिका । अन्ये त्वत्र णत्व नेच्छन्त्येव । 'अङ्गणं चत्वराजिरे' इत्यमर. । अपपाठ एव । शतकेऽपि प्राङ्गने इत्येव पाठ. । 'अचलाइनमझने' इति माघानुप्रयोगः ।। पदान्तस्य । ३७ । कथं 'कृतकर्म(ण') इति, लुप्तविभक्तौ प्रत्ययलक्षणत्वेन णत्वनिषेधात् । 'उत्तरपदत्वे चापदादिविधाविति निषेधात् । ‘पदव्यवायेऽपि' (८-४-३८) इत्यत्र हि माषकुम्भवापेनेत्यादिसिद्धये रक्षितेनोक्त ---- 'सात्पदाद्योः' (८-३-१११) इत्यत आरभ्य यो विधिः स सर्वः पदादिविधिरिति । ए(वञ्च तच्च) विधिरित्यस्योपलक्ष- णार्थत्वात् 'षात् पदान्तादि (८-४-३५)त्यत्र सप्तमीसमासाश्रयणाल्लभ्यते । तद्धि 'सुसर्पिष्फेणे'त्येतदर्थम् । तच्चैव भवति नान्यथा । ततश्चाणत्वं पदादिवि(धे धि) रेवेति । उच्यते । 'भावकर्मणो' (१-३-१३) इति निर्देशात् । तद्वदन ॥ स्तोःश्चुना श्चुः । ४०॥ कथं 'शत्रून् जयति' । उच्यते । असहितायां भविष्यति । कथम् 'अल्पा- च्तरमिति । उच्यते । 'नमो भवनाद्' इति निर्देशादिति 'अल्पान्तरम्' इत्यत्र रक्षितः । कथं 'जश्त्वम्' । 'शात् ' (८-४-४४) इति प्रतिषेधान्न श्चुत्वम् । 'त्र- ·अष्टमाध्याये चतुर्थ पाद । - J श्वा दिना (८-२-३६)च न षत्व, धातुग्रहणानुवृत्ते. । कथं 'मज्जति' 'लज्जते' । 'झला जश् झशि' (८-४-५३) इति सस्य दकारे तस्यानेन जकारो न युक्त , पूर्वत्रासिद्ध- त्वात् । उच्यते । 'मस्जिनशोझलि' (७-१-६०) ? इति निर्देशादिति न्यास । यद्वा 'गाङ्कुटादि'(१-२-१)सूत्रे रक्षितेनोक्त "निशाशब्दस्य निश्भावे 'झला जशोऽन्ते' (८-२-३९) इति जकारे सप्तमीबहुवचनस्य श्रुत्वेन तालव्ये शकारे जकारस्य चर्वेन चकारे निच्शु इति रूपम् । 'शश्छोऽटि' (८-४-६३) इति छकारे निच्छु इति रूपमि"ति । तथात्रापि श्चुत्वेन दन्त्यस्य तालव्यशकारव्यक्तौ पुनश्च- त्वेन तस्य जकारे मज्जतीत्यादि यथा 'चिणो लुक्' (६-४-१०४) इत्यत्र वृत्तौ अकारितरामित्यत्र लुकि पुनस्त(यो रपो)लुड् नास्ति ‘असिद्धवदत्राभात् ' (६-४- २२) इति । यद्वा झशि जश्त्वस्यासिद्धत्वात् श्चुत्वेन सयुक्तः शकार । तस्य जश्त्वे जकार इति भाषावृत्ति.॥ टुना ष्टुः। ४१। कथं 'षड्धा' 'षोढा' । उच्यते । पृषोदरादित्वान्नित्य ष्टुत्वम् , (ढउ) कारो वेत्येके । तेन षोढा षड्ढा इति । उभय विकल्पितमित्यपरे । तेन षड्धेति न्यासरक्षितौ ॥ खरि च । ५५॥ कथम् 'अस्ति', अनेन सकारस्य तकारप्रसङ्गात् । उच्यते । 'सःस्यार्ध- धातुका'दन्यत्र सस्य 'खरि च' (८-४-५५) इति तकारो न भवति । अन्यथा 'आर्धधातुके इति कि वस्से आस्से' इत्ययुक्तं स्यात् । ज्ञापकसमुच्चये तु 'उदः स्थास्तम्भो पूर्वस्य' (८-४-६१) इति ज्ञापकान्न सकारस्य ‘खरि च' इति चर्वेन तकार इत्युक्तम् । प्रकृतिचरां प्रकृतिचरो भवन्तीति सकारस्य सकार एवेत्यर्थ.॥ वा पदान्तस्य । ५९ । कथं ''बद्' इति । वकारस्य दन्त्यौष्ठयत्वात् परस्य सवर्णो वकारो नास्ति । उच्यते । अन्तस्स्था द्विप्रभेदाः । तेन सानुनासिको वकारो युक्त एव । ततश्च पुवत् पुंवदिति भवति । एवञ्च 'प्रमादलिखित च तत्' । यदि दन्त्यौष्ठ्येन १. 'भृज्जतीनां डिति च (५.१-१६) इति निर्देशादिति' इति पाठ स्यात् .

·दुर्घटवृत्तौ परसवर्णपक्षे वकार एव सानुनासिको भवति, ततश्च पुवत् पुवदिति स्यात् । यत. पुबदस्तीत्यर्थविवक्षाया क्विपि तस्य साधन विहित, तत्सन्दि(ग्धमि)ति । उच्यते । 'बद स्थैर्य' इत्यस्मात् किम् । पवर्गवकारादित्वात् सेत्स्यति ॥ झरो झरि सवर्णे । ६५॥ कथम् अष्टधातौ भवभ्याम्प्रस्तावे 'अनचि च' (८-४-४७) इति द्वित्वे कृते एकदकारलोपोऽनेनोक्तः, अत्र वृत्तौ हल्ग्रहणानुवृत्तेः । प्रत्युदाहरण च वाग्मीति द्रष्टव्यम् । तथा 'वाचो ग्मिनि' (५-२-१२४) इत्यत्र भाषावृत्तिः 'द्वि- गकारनिर्देशो वाग्मी'ति । अवश्य हल्ग्रहणानुवृत्तिज्ञेया । अन्यथा 'ढो ढे लोपः' (८-३-१३) इत्यपार्थकमेव स्याद् , अनेनैव तु लोपसिद्धे. । उच्यते । लेखकप्र- माद एव सः । यद्वा केचिद्धलनुवृत्ति नेच्छन्ति । वाग्मीति एकगकारो दृश्यते । ढलोपश्च नियमार्थ एव स्यात् । व्यावृत्तिश्च लिड्ढौकत इत्यादौ ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अप्रमाभ्याये चतुर्थः पाद । दुर्घटवृत्तिः समाप्ता। F १. क्विबिति । एवञ्च पुमानिव स्थिरा काचित् स्त्रीत्यर्थ . २ नियमार्थ इति । नियमश्च ढे ढस्यैव झरो लोपा नान्यस्येति.

·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् पति अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् शुद्भम् २ २३ ग्रणा ग्रहणा ६ लुब्धै न्ती लब्धे न्ति ३ द्वे ण णम् २० ण १२ २४ षस्य षयस्य १४ अ टी वृ टर २ घर्टव २५ ११ । क्त्वा १३ वे दुर्घट ने ११५ १९ to o to यम् क्वा