·No text on this page.

·तन्त्रोद्यानपुष्पहारे शास्त्रसरः-४
TAE KUPPUSWAMSA
RESEAReftINSTITUTE
श्रीलौगाक्षिभास्करकृतः
अर्थसंग्रहः॥
श्रीमत्पञ्चनद संस्कृतमहाकलाशाला प्रधानमीमांसाकेन
श्रीशैल ताताचार्यशिरोमणिना
प्राच्यविद्यश्वरेण
विरचितया
FREEEER
तन्त्रप्रकाशिकया सहितः॥
Mimamsa-Arthasangraha,
OF
SRI LOWGAKSHI BHASKARA
WITH
TANTRAPRAKASIKA
BY
D. T. TATACHARYA SIROMANI M, O. L..
Senior Professor of Mimumsa,
SANSKRIT COLLEGE, TIRUVADI.
Printed at
THE "SRINIVASA PRESS"
KARUGUDI
TIRUVADI.
1930.
मूल्यं 1-8-0]
[विद्यार्थिनां प्रेषण व्ययो न पृथक

·विषयसूची ॥ .... .... .... पुट १ उपोद्धातपरिच्छेदः १-५ २ लक्षणपरिच्छेदः ५---१७ ३ विधिपरिच्छेदः १७.-७२ १ विधिस्वरूपनिरूपणम् १७-२३ २ उत्पत्तिविधिप्रकरणम् २३-२६ ३ विनियोगविधिप्रकरणम् २७-५८ अतिः ३० । लिङ्गं ३८ । वाक्यं ४१ । प्रकरण ४५ । स्थानं ५२ । समाख्या ५४ । अझवि. भामः ५५ । प्रयोगविधिप्रकरणम् ५८-३९ ५ अधिकारविधिप्रकरणम् ६९-७२ मन्त्रपरिच्छेदः ७२-७५ ५ नामधेयपरिच्छेदः ७५-८२ ६ निषेध परिच्छेदः ८१-९५ अर्थवादपरिच्छेदः ९५-९८ ८ निगमनपरिच्छेदः ९८-१०० ४ .... .... .... ....

·शोधनिका ॥ शुद्धम् । अशुद्धम् । इदंशब्दः श्येनादाविति एतच्छब्दः श्येनादाविति । प्रवृच्यनु पुर. पङ्क्तिः. १०,१३ १३ १८ १० १४ १६ १५ १५ १६ १६ भावना लिडादि क्रियाविशेषो दिति' पदं इति कर्माविशेष प्रवृत्त्यतु भावनां लिङादिज्ञान क्रियाविषयो दिति'। पद इति कर्मविशेषो तत्र वि २३ १८ २५ २१ ३० ३० तत्र अभि m m १६ २५ पदान्तर प्रमाणान्तर व्यच व्याच १५ अवगन्तव्यम् । अवगन्तव्यम् । तत्र भा' झालङ्कारे 'यच्छब्दज्ञानमन्यव्यवधानमपेक्ष्य' इत्यत्र 'अनपेक्ष्य' इति शोधनीयम् । शक्तं पदं श्रुतिरिति तात्पर्यम् । १ २० आर्थीभा अर्थमा २० पदने पदेन २६ मात्र मात्रसम्बन्धि ५ कांक्षायां 'कांक्षायां हस्त इति' (इति कचित् पाठः) तत्र प्रथमे दीक्षा तत्र द्वितीये प्रथमोपसत् - २५ सानात् । सानात् ·2 १० ६२ our १ १ । एवं २० ११ १७ ११ तादृश तादृशा क्लप्तति क्लप्तति एवं । विशणा विशेषणा कांक्षा कांक्षो रणा रेणा अन्यथा तदन्यथा 'सादृश्या' सादृश्यबोधना दात्विति ॥ दात्विति । तस्य यागस्य ।। तस्य यागस्य (इतीदं परित्याज्यम् )। प्रत्ययो प्रत्यययो श्रवणेन श्रवणेन, ७ १७ ८० २ ८० १४ ८० २३ ८१ M ९६ २३ 1100 ROICISIO ·लक्षणपरिछेदः । .. । मनावत्पुरुषवृत्ति धर्मफलसमानाधिकरणं यत्कर्तृत्वं तन्निरूपिका स्वर्गाद्देश्य - का भावना विधिविषय इति बोधः । स्वर्गकाम इति प्रथमार्थकर्तृत्वस्य यजेतत्यात्मनेपदवशात् यागजन्यफलसमानाधिकरणत्वप्रतीत्या षस्य फलसमानाधिकरणकर्तृत्वरूपाधिकारसिद्धौ तात्पर्यगत्या तस्य फला- पेक्षयाऽप्युद्देश्यत्वं सिद्ध्यतीति न वाक्यस्याने कोद्देश्यत्वमिति । अन्यूनानतिरिक्तार्थ विशदं हृदयङ्गमम् । लिखितुं शास्त्रसन्दर्भ कः सम्प्रति महीतले ।। उदाहृतस्य वाक्यस्य विधायकत्वप्रकारं प्रदर्शयति तथाहीति । यजेते. ति । अत्रांशो भागः । प्रत्ययेपीति । अत्रांशो धर्मः । नन्वेकप्रत्ययवृति- वे कथमाख्यातत्वलिङत्वयोर्मेदः । नहि घटत्वकलशत्वे परस्परं भिन्न इत्यत्राह तत्रति । आख्यातत्वलिङ्वयोरित्यर्थः । दशलकारसाधार- णम् । दशानां लकाराणां समाहारो दशलकारम् । तद्वृत्तीत्यर्थः । लि- ङमात्र इति । वर्तत इति शेषः । तथाच व्याप्यव्यापकभूतयोलिङ्वा- ख्यातत्वयोर्घटत्वपृथिवीत्वयोरिव भेद आवश्यक इति भावः । उभाभ्यामप्यंशाभ्यां भावनैवोच्यते । भावना नाम भवितु- भवनानुकूलो भावयितुापारविशेषः । सा द्विधा । शाब्दी भावना आथीभावना चेति । तत्र पुरुष- प्रवृच्यनुकुलो भावयितुर्यापारविशेषः शाब्दी भावना । सा च लिङ्त्वांशेनोच्यते । लिश्रवणेऽयं मां प्रवर्तयति म- त्प्रवृत्त्यनुकुलव्यापारवानिति नियमेन प्रतीतेः । यद्यस्मा- च्छब्दान्नियमतः प्रतीयते तत्तस्य वाच्यम् । यथा गामानये- त्यस्मिन्वाक्ये गोशब्दस्य गोत्वम् ॥ एवं वाचकरूपं दर्शितम् । सम्प्रति वाच्यमाह उभाभ्यामिति । रूपद्वयमपि पुरस्कृत्य लिङ्प्रत्ययो भावनामेव बोधयतीत्यर्थः । एव. कारेण कर्तृव्यवच्छेदः । यद्यपि तत्र लिङ्वांशेन शब्दभावना, आख्या- तत्वांशेनार्थभावना चोच्यत इति विभज्य वक्तुं युक्तम् तथापि भावनासा- 2 ·१० तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह मान्यस्य लक्षणं वक्तुमेवं सामान्येनोक्तिरिति ज्ञेयम् । भावनासामान्यलक्ष- णमाह भावना नामेति । भवितुः उत्पद्यमानस्य । अस्य भवनेऽन्वयः । भवनानुकुलः उत्पत्त्यनुकूलः । भावयितुः उत्पादकस्य । व्यापारविशेषः न शारीरचेष्टारूपः । किन्तु तदतिरिक्तः आत्मगतप्रयत्नरूपः । ननु एक- स्या भावनायाः प्रतिपादनाय किमिति प्रत्ययः धर्मद्वयमपेक्षते । न खल क्वचिदेकस्यार्थस्य वाचकतावच्छेदकद्वयं दृष्टम् इत्याशङ्कायां नात्र ए- कामेव भावनां धर्मद्वयविशिष्टः प्रत्ययः प्रतिपादयति । किंतु एकेन ध- मेण एका भावनां अन्येन धर्मणान्याञ्चति समाधानाभिप्रायेण भावना- विभजते सेति । विभागवाक्यशाब्दबोधप्रकारः अक्षरार्थे द्रष्टव्यः । श- ब्दस्येयं शाब्दी । शाब्दी लक्षयति तत्रेति । द्वयोर्मध्य इत्यर्थः । अनु- कूलः प्रयोजकः । भावयितुः प्रेषयितु : लिङादेः । व्यापारविशेषः बाह्य- क्रियाविलक्षणः आन्तरप्रयत्नविलक्षणश्च सविषयको व्यापारः । प्रवर्तनव शाब्दीभावनेत्युक्तं भवति । उक्तप्रत्ययवृत्त्यंशद्वये अस्या भावनाया वाचकतावच्छेदकमशं दर्शयति सा चेति । लिङशेनेत्यपपाठः । लिङ्त्वांशेनेति लक्षणे तृतीया न कर्तरि । प्रत्ययेनेत्यध्याहर्तव्यम् । लिङ्त्वांशेन विशिष्टो यः तेनाच्यत इत्यर्थः । एवं यजेतत्यत्र शाब्दीभावना लिङ्त्वावच्छिन्न- प्रत्ययवाच्येति प्रतिज्ञानिर्देशः कृतः । हेतुं निर्दिशति लिश्रवण इति । लिङ्त्यधर्मावच्छिन्नप्रत्ययश्रवणे सतीत्यर्थः नियमेन प्रतीतेरित्यत्रान्वयः । नियमेन सर्वदा । अव्यभिचारेणेत्यर्थः । प्रतीतेः प्रतीयमानत्वात् । लिङवेन रूपेण प्रत्यये श्रुते नियमेन शब्दभावनायाः प्रतीयमानत्वात् शाब्दी भावना लिङ्त्वावच्छिन्न . वाच्येत्युक्तं भवति । शब्दभावनारूपे पक्षे नियमेन प्रतीयमानत्वरूपस्य हेतोस्सद्भावं प्रदर्शयितुं तां प्रतीति अभिलपति अयं मा प्रवर्तयतीति । भयमाचार्यः । मां शिष्यम् । नन्वस्यां प्रतीतौ न शब्दभावनाया विष- यत्वमस्तीत्याशङ्कायां अस्तीति प्रदर्शयितुं पुनः अयं मां प्रवर्तयतीत्ये - प्रत्ययः अस्य ·लक्षणपरिच्छेदः । ११ तद्विवृणोति मदिति । पुरुषप्रवृल्यनुकुलो व्यापार विशेषो हि शाब्दी गावनेत्युक्तम् । अयं मां प्रवर्तयतीत्यस्य मत्पत्त्यनुकूलव्यापारवानयमि- त्यर्थः । एवं च अयं मां प्रवर्तयतीति प्रतीतेः मत्यवृत्त्यनुकुलव्यापारवान- यमित्येवरूावे मच्छब्दवाच्यशिष्यरूपपुरुषप्रवृत्त्यनुकूलव्यापारस्य तत्र मानसिद्धेः तादृशव्यापाररूपायाशब्दभावनायास्तत्र विषयत्वे कः सन्देह इति भावः । एवं प्रतिज्ञोक्ता हेतुश्च । अत उदाहरण माह यदिति - जातिवाचिनां शब्दानां नैयायिकमत इव नाम्गन्मते जात्यवच्छिन्नव्यक्ति- वाचित्वम् । अपितु जातिमात्रबाचित्वम् । व्यक्तेस्तु आक्षेपतो लाभ इत्यभि- प्रायेणोक्तं गोशब्दस्य गोत्वमिति । अत्रेदं बोध्यम् । परार्थानुमानेऽस्म- न्मते त्रय एवावयवा अभ्युपगम्यन्ते । न नैयायिकगत इव पश्च । तदुक्तम् । तत्तु पञ्चतयं केचिद्यमन्य वयं त्रयम् । उदाहरणपर्यन्तं यद्वोदाहरणादिकम् ।। इति । तस्मादत्र उदाहरणपर्यन्तस्यावयवत्रयस्यैवाभिधानं नोपनयनिगमनयो. रपीति । प्रदयमानं सारस्यं गृह्ण ति यदि सजनः । ग्रन्थकारस्य लोकेऽस्मिन् सा हि सम्भावना परा ।। स च व्यापारविशेषो लौकिकवाक्ये पुरुषनिष्ठोऽभिप्राय विशेषः । वैदिकवाक्ये तु पुरुषाभावात् लिङादिशब्दनिष्ठ एव । अत एव शाब्दीभावनति व्यवहियते ।। नन यदि पवर्तनेत्यभिधीयमानः उक्तविधव्यापार एव शाब्दी भावना तर्हि लौकिकप्रवर्तनायाः शब्दभावनेति व्यवहारं कम्मान्न कुर्वन्ति । न हि कदाचित् लौकिकेषु गामानयेत्यादिवाक्येपु लिङः प्रवर्तना अर्थ इतिवत् शब्दभावना अर्थ इति कश्चियवहरतीत्याशक्य लौकिकप्रवर्तनामपेक्ष्य वैदिकप्रवर्तनाया अस्ति विशेषः यनेयं केवलं शादी भावनेति व्यव- हारं भजते न लौकिकप्रवर्तनापीति प्रदर्शयन् प्रथमं लौकिकप्रवर्तनास्वरूप.

·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह माह स चेति । पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलः लिङ्त्वांशेनाभिधीयमानश्चेत्यर्थः । लौकिकवाक्य इति । प्रतीत इति शेषः । लोके भवं लौकिकं पौरुषेयमि- त्यर्थः । पुरुपनिष्ठ इति । तादृशवाक्यप्रयोक्तृपुरुषवृत्तिरित्यर्थः । अभि- प्राय इच्छा तस्य विशेषः अयमत्र प्रवर्ततामित्य वरूपः । अथ वैदिक- प्रवर्तनाया विशेषमाह वैदिकवाक्यविति । वैदिकवाक्ये प्रतीत- स्त्वित्यर्थः । तुकारः लौकिकवाक्यप्रतीतव्यापारापेक्षया वैलक्षण्यं द्योतय- ति । पुरुषति । वैदिकवाक्यवक्तृपुरुषत्यर्थः । स व्यापारविशेष इत्यनु- पञ्जनीयम् । लिङादीति । आदिना समिधो यजतीत्यादिलेट स्वा- ध्यायोऽध्ये तव्य इत्यादिस्तव्यप्रत्ययश्च गृह्यते । एवं लौकिकवाक्यप्रतीत- व्यापारविशेषः पुरुषनिष्ठः वैदिकवाक्यपतीतस्तु शब्दनिष्ठ इत्येकं वैलक्ष- ण्यं प्रकृतोपयोगितया कण्ठरवेणोक्तम् । अनेन वैलक्षण्यान्तरमप्याक्षिप्त वेदितव्यम् । लौकिकवाक्ये हि व्यापारविशेष: अयमत्र प्रवर्ततामि- त्येवंरूपेच्छा इत्युक्तम् । वैदिकवाक्ये न तथाभवितुमर्हति । सगानाधिकरणाया इच्छाया आत्ममात्रवृत्तित्वादनात्मनि लिङादिशब्दे वृ- त्यसंभवेन लिङ दिवृतिव्यापार विशेषस्य अयमत्रप्रवर्ततामितीदृशा कारवत्वे- नेच्छासदृशत्येपि इच्छात्मकत्वस्य दुर्वचत्वात् । तथाच लौकिकवाक्यप्रती- तस्स व्यापारविशेष इच्छाविशेषरूपः । वैदिकवाक्यप्रमितस्तु न तद्रूपः किन्तु तत्सदृश इति वैलक्षण्यान्तरमिति । एवकारः वैदिकवाक्यस्यापि पौरुषेयत्वशङ्काप्रयुक्तां तत्राप्युक्तव्यापारविशेषस्य पुरुषनिष्ठत्वशङ्कां व्या- वर्तयति । अनेन शब्दनिष्ठत्वविशेषण वैदिकप्रवर्तनायाः शाब्दी भावनेति व्यवहारः न प्रेरकपुरुषनिष्ठाया लौकिकपवर्तनाया इत्याह अत एवेति । लिङादिशब्दनिष्ठत्वादेवेत्यर्थः । वैदिकवाक्य इति स व्यापारविशेष इति चात्रानुषज्य योज्यम् । स ज्ञान- । सा च भावनांऽशत्रयमपेक्षते । साध्यं साधनमितिकर्तव्यता- च । किं भावयेत् केन भावयेत् कथं भावयेदिति । तत्र सा- ध्याकांक्षायां वक्ष्यमाणांशत्रयोपता आर्थी भावना साध्यत्वे- ·लक्षणपरिच्छेदः। १३ । नावति । एकप्रत्ययगम्यत्वेन समानाभिधानश्रुतेः । एवं यजेतत्यत्र प्रत्ययेन लिङ्त्वांशेनाभिधीयमानायाः शब्दभावनायाःस्वरूपं विविच्य दर्शयित्वाऽथ तस्याः पदार्थान्तरैरवयं दर्शयन् प्रथमं तस्याः पदा- र्थान्तराकांक्षाऽस्तीत्याह सा चेति । अत्र सर्वत्र चकारः पूर्ववाक्योक्तार्थ- समुच्चयार्थ इति ज्ञेयम् । साध्यं साधनमिति द्वितीया विभक्तिः। साध्यम- पेक्षते साधनमपेक्षते इतिकर्तव्यताश्चापेक्षते इत्थमंशत्रयमपेक्षत इत्यर्थः । अंशत्रयमेवापेक्षत इत्यत्र अंशत्रयमपेक्षत एवेत्यत्र च भावनास्वभावो हेतुः। तत्रेति । अंशत्रय इत्यर्थः । अपेक्षते आकांक्षति । साध्याकांक्षामभि- लपति किमिति । साधनाकांक्षामभिलपति केनेति । चरमाकांक्षामभिलपति कथमिति । ननु का आर्थी भावनेति मध्ये शिष्यस्य प्रश्नोत्सुक्यं शमयन्नाह वक्ष्यमाणति । इदं पृथक्पदं भावनाविशेषणम् । ननु प्रत्ययवाच्यशब्दभा- वनायाः साध्याकांक्षायां प्रकृत्युपात्तो यागः फस्मान्नान्वेतीत्यत्राह एवं ति। अयं भावः । स्ववाचकावयवघटितपदघटकावयवान्तरवाच्यत्वाद्यागस्य त. दुपस्थितौ पदश्रुतिः प्रमाणं भवति । तदपेक्ष या त्वरूपा समानाभिधानश्रुतिः शीघ्रतरोपस्थिति जनकत्वात् प्रबला । इय- ञ्चार्थभावनोपस्थितौ प्रमाणमिति प्रबलप्रमाणोपस्थिताया अर्थभावनाया एव भाव्यत्वं नान्यस्येति । अभिधीयतेऽर्थोऽनेनेति अभिधानं वाचकः शब्दः । समानञ्च तदभिधानञ्च । तद्रूपा श्रुतिः । ननु कथमर्थभावनायां समानाभिधानश्रुतिरित्यत्रोक्तम् एकप्रत्ययगम्यत्वेनेति । एकः समानः । साध्याकाङ्किणी या शब्दभावना तदा चकनैव तप्रत्ययेन गम्यमानत्वेन अभिधीयमानत्वेनेत्यर्थः । च स्ववाचकवाच्य- सङ्ख्यादीनामेकप्रत्ययगम्यत्वेऽप्ययोग्यत्वान्न साध्यत्वेना- न्वयः । सङ्ख्यादिप्वपि समानाभिधानश्रुतेः साम्यात् कथं तेषां साध्यत्वेन नान्वय इत्याशङ्कय परिहरति सङ्ख्यादीनामिति । आदिना फलगत- ·१४ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह कभिप्रायत्वादग्रहणम् न कालस्य । विधिपत्ययस्य कालवाचित्वाभा- यात् । लडादिषु कालवाचिषु शब्दभावना या अप्रसक्तेश्च । अयोग्यत्वा- दिति । भाव्यत्वेनान्वे तुं योग्यताविरहादित्यर्थः । प्रागसिद्धं हि भाव्यत्वे- नान्वेति । यजेतेन्यत्र एकवचनोपात्ता कर्तृगतैकत्वसङ्ख्या तु प्रागेव सिद्धेति न तस्या भाव्यत्वेनान्वेतुं योग्यतेति । साधनाकांक्षायां लिङादिज्ञानं करणत्वेनान्वेति । तस्य च करणत्वं न भावनोत्पादकत्वेन । तत्पूर्वमपि तस्याः शब्दे सत्वात्। किन्तु शब्दभावनाभाव्यनिर्वर्तकत्वेन । इतिकर्त- व्यताकांक्षायामर्थवादज्ञाप्यप्राशस्त्यज्ञानमितिकर्तव्यतात्वेना - न्वेति ॥ साध्यमुक्तम् । साधनमाह साधनेति । साधनाकांक्षायां साधनत्वेना- वेतीति वक्तव्ये करणवेनान्वेतीत्युक्तिः साधनमिति करणं विवक्षितमिति विवरणाय । एवं लिङादिज्ञानस्य करणत्वेनान्वये लिङादिज्ञाननिष्ठकरण- त्वनिरूपिका शब्दभावनेति बोधो भवति । करणत्वनिरूपकत्वं च कार्यस्यै- व । तथाच यथा दण्डनिष्ठ करणत्वनिरूपको घट इत्युक्ते दण्डोत्याद्यो घटः घटोत्पादको दण्ड इति प्रतीयते तथा लिङादिनिष्ठकरणत्वनिरूपिका शा- ब्दीभावनेत्युक्त लिङादिज्ञानोत्पाद्या शब्दभावना तदुत्पादकं लिङादिज्ञा- नमिति प्रतीयते । ननु तथा प्रत्येतव्यमित्यभिप्रेत्याह तस्य चेति। लिङ दि. ज्ञानस्य चेत्यर्थः । भावनति । शब्दभावनेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह तत्पूर्वमपीति। तस्मात् लिङादिज्ञानात्पुर्व तत्पूर्वम्। न केवलं लिङदिज्ञानादनन्तरं अपितु त- तः प्रागपीत्यर्थः । तस्याः शब्दभावनायाः । शब्दे यजेतत्यादौ लिङ्प्रत्यये- सत्त्वात् वर्तमानत्वात् । नित्यत्वादिति समुदायार्थः । ज्योतिष्टोमेन यजेत स्वर्गकाम इत्यादौ लिङ्वत्ययस्तावदपौरुषेयवाक्यघटकत्वान्नित्यः । त द्वृत्तिश्च शब्दभावनारूपो व्यापारः अनेक इत्यत्र प्रमाणाभावादेक इति गम्यते । एकस्य च कालभेदेन बहुभिश्च प्रतीयमानस्य शब्दाकाशादिव- नित्यत्वमर्वजनीयम् । एवं तस्य नित्यत्वेऽनुत्पाद्यत्वात् तदुत्पादकत्वं लि.

·लक्षणपरिच्छेदः । १५ । ङादिज्ञानस्य न सम्भवतीति । एवं लिङादिशब्दनित्यत्वेनोपपादनीयं त- द्वयापारनित्यत्वमाभसन्धायैव शब्दे सत्त्वादिति शब्दपदमधिकमुपातमिति बोध्यम् । किञ्च घटोऽस्तीत्यादौ पदज्ञानं सर्वत्र पदार्थज्ञापकमेव दृष्टम् । न क्वचिदुत्पादकमिति लिङादिज्ञानमत्र लिङादिवाच्यशब्दभावनाया ज्ञा- पकमेव भवितुमर्हति नोत्पादकमित्यपि द्रष्टव्यम् । कथन्तर्हि शब्दभावना- करणत्वं लिङादिज्ञानस्येत्यत्राह किन्विति । शब्देति । शब्दभावनाया भाव्यं भाव्यत्वेनान्विताऽर्थभावना तस्या निवर्तकत्वेन जनकत्वेन । तथाच शब्दभावनाकरणत्वमिति न साक्षाच्छब्दभावनानिरूपितं करणत्वं विव. क्षितम् । किन्तु शब्दभावनाभाव्यार्थभावनानिरूपितं करणत्वमेवेति भावः। अत्र 'किन्तु भावनाज्ञापकत्वेन शब्दभावनाभाव्यनिवर्तकत्वेन वा' इति पाठो दृश्यते । स चिन्त्यार्थः । अथ शब्दभावनाया इतिकर्तव्यतामाह इतीति । अर्थवादेति । अर्थवादजन्यं प्राशस्त्यज्ञानमित्यत्रतात्पर्यम् । इतिकर्तव्यताशब्दार्थः प्राशस्त्यज्ञानस्य लिङादिज्ञानेतिकर्तव्यतात्वञ्च परिष्काराक्षरार्थयोर्द्रष्टव्यम् । प्रयोजनेच्छाजनितक्रियाविशेषो व्यापार आर्थी भावना। सा चाख्यातत्वांशेनोच्यते । आख्यातसामान्यस्य व्या- पारवाचित्वात् । साऽप्यंशत्रयमपेक्षते । साध्यं साधनमि- तिकर्तव्यतां च । किं भावयेत् केन भावयेत् कथं भावये- दिति । तत्र साध्याकांक्षायां स्वर्गादि फलं साध्यत्वेनान्वे- ति । साधनाकांक्षायां यागादिः करणत्वेनान्वेति । इति- कर्तव्यताकांक्षायां प्रयाजाद्यङ्गमितिकर्तव्यतात्वेनान्वेति ।। एवं शब्दभावना निरूपिता । अथ अर्थभावनां निरूपयन् प्रथमं ल- क्षणमाह प्रयोजनेति । प्रयोजनस्य प्रयोजने वा इच्छा प्रयोजनेच्छा प्र. योजनविषयिणीच्छेत्यर्थः । प्रयोजनमिष्टं स्वर्गादि अनिष्टपरिहारो वा त- या जनितः क्रिया धात्वर्थभूतयागादिविषयो यस्य स चासौ व्यापार- श्चेति । प्रयत्न एवार्थी भावनेत्युक्तं भवति । स्वर्गादीच्छया हि यागादौ ।

·१६ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह पुरुषस्य जायमानो व्यापारो यत्न एव । स्पष्टश्चेदमापदेवीये "स्वर्गेच्छा ज- नितो यागविषयो यः प्रयत्न : स भावनेति" || अत्र मतभेदादि न किञ्चि- दिह प्रस्तुमः । एतद्भावनाद्वयस्वरूपनिष्कर्षकश्लोकावक्षराथें द्रष्टव्यौ । य- जेतेत्यत्र प्रत्ययेऽस्त्यंशद्वयम् । तत्र लिङ्त्वांशेन शाब्दी भावनोच्यत इत्यु- क्तम् | अद्यांशान्तरेण स प्रत्यय इमामर्थभावनामभिदधातीत्याह सा चे- ति । अत्र हेतुमाह आख्यातेति । आख्यातसामान्यस्य आख्यातत्वा- वच्छिन्नस्य सर्वस्य । आख्यातमिति व्यवहियमाणानां सर्वेषां लडादीनां ल- काराणामित्यर्थः । व्यापारवाचित्वात् यत्नवाचित्वात् । सर्वेषामाख्यातानां यत्नवाचित्वात् आख्यातत्वं यत्ननिरूपितशक्ततावच्छेदकं भवति । यजते. त्यत्र तप्रत्ययस्यापि आख्यातत्वात् तेन रूपेण स प्रत्ययो यत्नरूपामर्थ- भावनामभिदधातीत्यर्थः । ननु कथं सर्वाण्याख्यातानि यत्नवाचीनि । उ- च्यते । पचति पाकं करोति अपचत् पाकमकरोत पक्ष्यति पाकं करिष्यती- ति आख्यातानां कृञ्धातूना विवरणात् कृअर्थस्य कृतयनरूपत्वादित्य- न्यत्र विस्तरः । एवश्चात्राप्याख्यातश्रवणे नियमेन प्रतीयमानत्वमेव हेतु- रिति मन्तव्यम् । उक्तं ह्यापदेवेन 'यजेतेत्याख्यात श्रवणे यागेन यततेति प्रतीतेर्जायमानत्वादिति । अस्या भावनायाः पदार्थान्तरन्वयं प्रतिपादयि- तुमाह सापीति । अन्यदत्र पूर्ववत् । स्वर्गादेः साध्यत्वं षष्ठाद्यन्यायेन- यागादेः करणत्वं भावार्थाधिकरणन्यायेन प्रयाजादेरितिकर्तव्यतातं च प्र- करणादिप्रमाणवशेनेति द्रष्टव्यम् । एवं स्वर्गभाव्यका यागविशपकरणिका- प्रयाजादीतिकर्तव्यताका च याऽर्थभावना तद्भाव्यका लिङादिज्ञानकर- णिका प्राशस्त्यज्ञानेतिकर्तव्यताका च शाब्दी भावनेति पूर्वमुदाहृतस्य यजेतस्वर्गकाम इति वाक्यस्य बोधो वर्णितो भवति । तिस्विकवाक्येषु शब्दभावनायाः कर्तव्यत्वेन प्रतीतिनास्तीति भावना. प्रकरणे परिभाषातद्वयाख्यानेषु सुनिरूपितम् । तथा प्रतीत्यभावे शब्दभावनायां अंशत्रयाकांक्षानुदयात् तदवगाही बोधो- नात्र भवितुमर्हति । किन्तु अंशत्रयान्वितायामर्थभावनायां शब्दभावनायाः प्रयोज्यत्वसम्बन्धनान्वयो भवति । अर्थभावनायामपि इतिकर्तव्यताका- प्रा- ·लक्षणपरिच्छेदः । १७ क्षायां प्रयाजादिवाचकस्यास्मिन्वाक्येऽभावात् यत्किश्चित्त्वेनैवेतिकर्तव्यता भासते । ततश्च स्वर्गभाव्यका यागकरणिका यत्किञ्चिदितिकर्तव्यताकाऽर्थ- भावना विधिप्रयोज्या इति बोधनिष्कर्षः । अथ को वेद इति चेदुच्यते । अपौरुषेयं वाक्यं वेदः। ननु वेदप्रतिपाद्य इत्यत्र को वेदो नाम । यद्यप्येतावता निरूपणेन शब्द- प्रमाणविशेषस्स इति ज्ञायते । तथापि लौकिकशब्दात् तस्य को विशेषः येन तन्मात्रस्य धर्मे प्रामाण्यं न लौकिकस्येति जिज्ञासोः प्रश्नमनुवदन् समायते अथेति । अपौरुषेयं पुरुषेणानिर्मितम् । वाक्यमिति वाक्यराशि- विवक्षितः । प्रतिवाक्यं वेदत्वाभावात् । अपौरुषेयत्वं लोकाद्वेदस्य विशेषः । तस्मात् तन्मात्रं धर्म प्रमाणम् । पौरुषेयत्वे हि पुरुषस्य भ्रमप्रमादविप्र- लिप्साऽशक्तिदोषैर्वाचामप्रामाण्यं प्रसजतीति ।। ॥ इति लक्षणपरिच्छेदो द्वितीयः ।। स च विधिमन्त्रनामधेयनिषधार्थवादभेदात् पञ्चविधः । त- त्राज्ञातार्थज्ञापको वेदभागो विधिः । स च तादृशप्रयोजनव- दर्थविधानेनार्थवान् यादृशं चार्थ प्रमाणान्तरेणापाप्तं विधत्ते। यथा- 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः' इति विधिर्मानान्त- रेणाप्राप्तस्वर्गप्रयोजनबद्धोमं विधत्ते । अग्निहोत्रहोमेन स्वर्ग भावयदिति वाक्यार्थबोधः । यत्र कर्म मानान्तरेण प्राप्तं तत्र तदुद्देशेन गुणमात्रं विधत्ते । यथा दन्ना जुहोतीत्यत्र होमस्य अग्निहोत्रं जुहुयादित्यनेन प्राप्तत्वाद्धोमोद्देशेन दधिमात्रवि- धानं- दन्ना होमं भावयेदिति ॥ एवं विषयप्रयोजनाभिधानाय प्रथमसूत्रार्थ उक्तः । विषयस्वरूपपरिज्ञा- नाय द्वितीयसूत्रोक्तं लक्षणमप्युक्तम् । अथ शास्त्रार्थसङ्ग-हं करिष्यन् शास्त्रे वेदं विभज्य विचारस्य कृतत्वात् स्वयमपि तथा कर्तुं वेदं विभजते स चेति । अपौरुषेयत्वाद्धर्मे प्रमाणभूत इत्यर्थः । विधीति । अत्रेदं चिन्त्यम् । अनुबन्धः । 3* ·१८ तन्त्रप्रकाशिकासमत अ अर्भसग्रह तत्र अर्थवादम्य विधेरनन्तर मुद्देशः कर्तव्यः । नान्ते । सूत्रकारेण तथा विचा- रितत्वात् । नन्वेतद्रन्थकारस्य परमोपजीव्ये नापदेवेन तथा कृतत्वादनेनापि तथा कृतमिति चेत् किश्चित् सावधानं श्रोतव्यम् । आपदेवस्तावद्धर्मल- क्षणं लक्ष्य सङ्गमयितुं यजेत स्वर्गकाम इति वाक्यस्यार्थ वक्तुं प्रवृत्तः, लिङभिहित शब्दभावनासंबंधिनीमितिकर्तव्यतां प्राशस्त्यज्ञानरूपामर्थवादो लक्षणया समर्पयतीत्युक्त्वा, कथं तस्य शक्यार्थपरित्यागेन लक्षणयाऽथा- न्तरं स्वीक्रियत इति शंकां स्वार्थे प्रयोजनाभावादर्थान्तरस्त्रीकार इति परिहत्य, कामं प्रयोजनं माऽस्त्वितीष्टापत्ति, स्वाध्यायोऽध्यतव्य इत्यध्ययन- विधिः सकलम्य वेदम्यान्ययनं कर्तव्यमिति बोधयन् निरर्थकस्याध्ययना- नुपपत्तेः सर्वो वेदः प्रयोजनवदर्थपर्यवसायीति सूचयतीति निरम्य, यदि सर्वो वेदः प्रयोजनवदर्थपयवसायी तर्हि कः को वेदभागः कं के प्रयोज- नवदर्थ प्रतिपादयतीति प्रथममुच्यतां तदनन्तरमर्थवादम्यापि तथा प्रयो- जनवदर्थपरत्वाय लक्षणामङ्गीकुर्म इति प्रत्यवस्थाने तत्समाधानाभिप्रायेण, प्रमाणाध्यायप्रथमपादनिरूपितो विधिः अर्थवादचिन्तानन्तरं द्वितीयपा- दान्ते चिन्तितो गन्त्रः चतुर्थपादे प्रतिपाद्यं नामधेयम् दशमान्त्ये विचा- रितो निषेधः इत्येतेषां वेदभागानां प्रथम प्रयोजनवदर्थपरत्वदर्शनाय क्रमेण प्रथमं निर्देशं कृत्वा, तदनन्तरं तद्वत् प्रयोजनवदर्थपरत्वावश्यंभाव- प्रदर्शनायार्थवादस्य विधेरनन्तरं मन्त्रात प्राक निर्देष्टव्यम्याप्यन्त निर्देश चकार । एवमर्थवादस्य लक्षणयाऽपि प्रयोजनवदर्थसमर्थनाय विध्यादी- नामन्येषां वेदभागानामपि प्रयोजनवदर्थपरत्वमस्तीति प्रदर्शयितुमेव स च वेद इत्याद्यापदेवग्रन्थारम्भ इति तत्र विधिः प्रयोजनवदर्थविधानेनार्थवान् । मन्त्राणाञ्च प्रयोगसमवेतार्थस्मारकतयाऽर्थवत्त्वम् । नामधेयानां विधयार्थपरिच्छेदकतयाऽर्थवत्त्वम् । निवृत्तिकरत्वेन निषधानां पुरुषार्थानुबन्धित्वम् । उद्यानपत्रिका- ·विधि परिच्छेदः । १० इति तत्तत्यकारणापक्रमवाक्य: तदेवं यथा विध्यादीनामध्ययनविध्युपा तानां नानवयं एव- मर्थवादानामपि तदपा तत्वना नर्थक्यानुपपत्तः स्वार्थपतिपादन च प्रयोजनाभावात् लक्षण या प्रयोजनवदर्थपर्यवसानं वक्तव्यम् । इत्युपसंहारवाक्येन च स्फुटमवगम्यत तम्मादापदवकृतोऽर्थवाद- म्यान्त निर्देशः सर्वथोपपद्यते । एतद्न्य कारस्त शब्दभावनाऽर्थभावनासम्बं- धिनं सर्व विचार समाप्य विध्यादीनां वेदभागानां स्वातन्त्र्येण निरूपण- ताणैव स चत्यादिना वेदभागान्निर्दिशतीति प्रादर्शयाम । तत्र मुल- ग्रन्थानुसारेणार्थवादानां विधिसन्निहितत्वात् तदेकवाक्यतापन्नत्याच विध्य- नन्तरमेव निर्देश निरूपणे च कर्तव्ये चक्षुषी निमील्य परकीय निर्देशा- नुसरणं न कथञ्चिदप्यपपद्यत इति ! श्वापदाक्रन्दवधिर बने कृजसि पश्चमम् । पिक यद्वा न ते चिन्ता शृणोतु न च वा पर: ॥ पश्चविध इति । पञ्चभाग इत्यर्थः । विधि लक्षयति तत्रेति । अज्ञातस्य तदितर यावत्सजातीय विजातीयप्रमाणैरबोधितम्याऽर्थस्य बोधक इत्यर्थः । ननु — यन्न दुःख न संभिन्नं न च ग्रम्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतञ्च त. मुखं स्व:पदास्पदम् ' इति यत्किञ्चित्पमाणान्तरानवगतस्वगम्वरूपबोध के ऽर्थवादे, कळंजभक्षण नरकसाधनत्वबोधके न कळंज भक्षयेदिति निषधे चाज्ञातार्थज्ञापकत्वस्य सत्त्वादतिव्याप्तिरित्याशंक्याह स चति। स विधिः प्रमाणान्तरेणाप्राप्त यादृशं पदार्थ विधत्त तादृशस्य प्रयोजनकपदार्थस्य विधानेनार्थवान् प्रयोजनवान् फलवानित्यर्थः । प्रमाणान्तरानवगतप्रयो. जनवदर्थविधानं विधिवाक्यफलम् । यत्र तदस्ति स एव विधिरित्युक्तं भवति । एवं चोक्तार्थवादनिषेधयोर नवगतार्थावगमकत्वेऽपि तादृशार्थ- विधानाभावात् न तत्र विधिवप्रसङ्ग इत्याशयः । नन्वेवं विधायको विधि- रिति लक्षणमुच्यताम् । किमित्यज्ञातार्थज्ञापको विधिरित्युवत्ताऽनन्तरमन्य- . अनवाघः ।

·२० तन्त्रप्रकाशिकासमते अर्थसंग्रह दच्यते । सत्यं तथैव वक्तव्यम् । तथाच चोदनासूत्रे भाप्यं चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनमाहुरिति । चोदना नाम विधिः । प्रवर्तकमिति च विधायकमुच्यते । तद्यथा पुरुषम्य निवर्तकं वाक्यं निषेध इति तल्लक्ष- णमित्युपरिष्टा द्वदिष्यति तथाऽत्र पुरुषम्य प्रवर्तकं वाक्यं विधिरिति वक्त- व्यम् । तथापि सर्वत्र प्रवर्तकस्य विधरज्ञातार्यज्ञापकत्वमपि स्वभाव इति बोधयितुमेवमाहेति वयं समर्थयामहे । वस्तुतस्तु ' तत्र विधिः प्रयोजनक- दर्थविधानेनार्थवान् । स चाप्राप्तमर्थ विधत्ते' इति स्वग्रन्थोपक्रमानुगुणं आपदयेन विशदमभिहितमर्थ अयं ग्रन्थकारो बहाकुलं ददतीति किं कुर्मः कलिशिष्या वयमाचार्यदोषमुद्घोषयामः । ननु विधिस्वभावबोधनाय प्र. माणान्तराप्राप्तार्थविधायकत्वमुच्यताम् । प्रयोजनवच्चमर्थम्य किमर्थमत्रो- च्यत इति चंदुच्यते । विधानं हि कर्तव्यताबोधनम् । पुरुषस्य प्रवर्तन- मिति यावत् । पुरुषस्य प्रवर्तनं च निष्प्रयोजने न संभवतीति प्रवर्त- कत्वोपपत्यै तदभिधानमिति । अत्र वक्राभिधानेऽपि ' स च तादृशप्रयो- जनवदर्थविधानेनार्थवान् यादृशोऽर्थः प्रमाणान्तरणाप्राप्तः' इत्येतावति कर्तव्ये यादृशञ्चति चकारोपादानं विधत्त इत्याख्यातोपादानश्च बत रच- नापाटवदौविध्यं प्रथयति । पानान्तरेणाप्राप्तमिति । न चामिहोत्रं जुहोतीति वचनान्तरणाग्निहोत्रहोमः प्राप्त एवेति शंक्यम् । तत्र हि अग्नि- होत्रहोमेन यत्किञ्चिदिष्ट भावयेदिति बोधात् यत्किञ्चिदिष्टसाधनत्वेनैव होमः प्राप्यत । अत्र तु स्वर्गसाधनत्वेन प्राप्यते । तथाचानेन रूपेण मानान्तराप्राप्त एव होम इति । अयमुदाहृतो विधिगुणवर्ज कर्ममात्रविधा- यकः । अथ कर्मवजे गुणमात्रविधायकः कश्चिद्विधिरम्तीति दर्शयति यति । यस्मिन् वाक्य इत्यर्थः । तदुद्देशन तम्य कर्मण उद्देश्यत्वमङ्गी- कृत्य । विधत्त इति । विधिरिति शेषः । यत्र तृभयमप्राप्तं तत्र विशिष्टं विधत्त । यथा सोमेन यजते त्यत्र सोमयागयोरप्राप्तन्वात् सोमविशिष्टयागविधानम् । उयानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । सोमपदे मत्वर्थ लक्षणया सोमवता यागनेष्टुं भावयेदिति वा- क्यार्थबोधः। न चोभयविधाने वाक्य भेदः । प्रत्येक मुभयम्या- विधानात् । किन्तु विशिष्टस्यैकस्यैव विधानात ।नच ज्योतिष्टो- मेन स्वर्गकामो यजतेति विधिना प्राप्तयागोद्देशेन सोमरूपगु- णविधानमेवास्तु सोमन यागं भावयेदिति; किं मत्वर्थलक्षण- यति वाच्यम् । तस्याधिकारविधित्वेनोत्पत्तिविधित्वासंभवात् । ननुद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यस्यव ज्योतिष्टोमनेत्यस्यापि उत्पत्त्यधिकारविधित्वमस्त्विति चेन्न । दृष्टान्त उत्पत्तिवाक्या- न्तराभावेनान्यथानुपपत्त्या तथात्वाश्रयणात् किश्च ज्योति- होमेनेत्यस्योभयविधित्वेऽनेनैव यागस्तस्य फलसम्बन्धोऽपि बोधनीय इति मुदृढो वाक्य भेदः । तद्वरं सोमपदे मत्वर्थलक्ष- णया विशिष्टविधानम् ।। अथोभयविधायकोऽप्यस्तीति दर्शयति यत्रत्विति । उभयम् गुण : कर्मच । विशिष्टम् एकविशेषितमपरम् । विशिष्टमित्युक्तं तत्र यागविशषितसोमवि- थानमिति न मन्तव्यमिति मन्वान आह सोमविशिष्टयांगति । भावार्था- धिकरणन्यायोऽत्रानुसन्धेयः । नन्वत्र सोममात्रवाचि यागमात्रवाचि च पदमस्ति न । तद्वैशिष्ट्यवाचकं किञ्चित् । तत्कथमत्र विशिष्टप्रत्यय इत्याशंक्य लक्षणया तत्प्रत्यय इति समादधान एवं प्रकृतवाक्यार्थ- बोधमभिलपति सोमपद इति । मत्वर्थेति । मतोः मतप्प्रत्ययस्य योऽर्थः सम्बन्धीति तस्य लक्षणयेति । नन्वेकस्मिन् वाक्ये एकेनैव विधे- येन भवितव्यम् । अन्यथा वाक्यस्य एकत्वानुपपत्तेः । अथैकत्वादेकं वाक्यमिति युक्तम् । अत्र च सोमस्य यागम्य चोभयोविधाने विधयाने- कत्वाद्वाक्यस्याप्यनेकत्वप्रसङ्गः । न च विशिष्टविधानान वाक्यभेदः, अत एवं पूर्व — यत्र तूभयमप्राप्तं तत्र विशिष्टं विधीयते'इत्युक्तम् नोभयं विधी- यत इतीति वाच्यम् । विशिष्टं वा विधीयतां शुद्धं वा । उभयोर्विधानम- अनुबन्धः ।

·२२ तन्त्रप्रकाशिकासमत अथसंग्रह .. स्ति न वा । नास्ति चदन्यतरम्यावैधत्व प्रसङ्गः । अस्ति चद्वावयभेदः । तत्र विशिष्टविधानभित्यनन न कश्चित्पम्हिार उक्तो भवतीति शङ्कां परिहरति न चेति । वाक्यस्यानेकत्वं वाक्यभेदः । प्रत्येकमिति । एकस्यतरविंश- पणत्वमन्तरत्यर्थः । स्वातन्त्र्येणति यावत् । सोमेन भावयेत् यागेन भाव- यत् इति नात्र विधानप्रकारः । किन्तु सोमवता यागेन भावयेदिति । तथाच सोमवता यागनेति पदद्वयनापि एकस्यैवार्थस्योपादानात् तस्य विधाने अग्निहोत्रण होमेनेति नामध्यस्थल इव न विधेयानेकत्व प्रयुक्तो वाक्य- भदो भवति । विशिष्ट विशेष्यं साक्षाद्विषयीकुर्वन् श्रूयमाणो विधिविशषण- विधायक विध्यन्तरमाक्षिपतीत्यन्यतरम्यविधत्वमपि नास्तीति भावः । एव- मुभयविधान वाक्य भेदो भवतीति विशिष्टविधानं तदर्थ सोमपदे मत्वर्थ- लक्षणा चाश्रीयत इत्युक्तम् । तत्र गुणमात्रम्य एकम्यैव विधानाङ्गीकारात् वाक्यभेदो नास्तीति न तदर्थ विशिष्टलक्षणावश्यंभावः । तदभावे च मत्वर्थलक्षणाक्लेशोऽपि नाङ्गी कर्तव्य इत्याक्षेपं परिहाति नचति । तस्यति । ज्योतिष्टोमवाक्यस्येत्यथः । अयं भावः । सर्वत्र प्रवर्तनात्वेनैकरूपण प्रती- यमानस्यापि विधम्नात्पर्यगत्या उत्पादन विनियोजन अधिकारबोधनं अनु- ठापनम् इति मिथो भिन्नाश्चत्व'गे व्यापाराः प्रतीयन्ते । तत्रैकव्यापारवतो विधेयापारान्तरं न संभवतीति ज्योतिष्टोमवाक्ये फलपदश्रवणादधिकार- बोधनरूपव्यापारवत्वेन प्रतीयमानम्योत्पादनव्यापारवत्त्वं नाङ्गीकर्तमाचत- मिति । अन्यत्र क्वचिदुक्तव्यापारद्वयमप्यकस्य विधेरङ्गीकृतमिति प्रदर्य तदृष्टान्तनात्रापि व्यापारद्वयमस्त्विति प्रत्यवतिष्ठते नन्विति । उद्भिदा उद्भिनामकेन । उत्पत्तीति । उत्पत्तिश्चाधिकारश्च तयोविधिस्तत्त्वम् । दृष्टान्त इति । उद्भिद्राक्य इत्यर्थः । तथात्त्वेत्यत्रान्वयः । तथास्वं उत्प- त्यधिकारोभयविधित्वं । अयमाशयः । एकव्यापारशालिनो विधेरिया- व्यापारान्तरं नाङ्गीकर्तव्यमित्युत्सर्गः । गत्यभावे सर्वमपि गौरव सह्येत । प्रामाणिकम्य गौरवस्यादोषत्वात । तदत्र 'उद्भिदा यजैत' 'उद्भिदा यजेत उद्यानपत्रिका- ।

·विधिपरिच्छेदः । पशुकाम ' इति वाक्यद्वयश्चेत् श्रूयेत तदा एकत्र विधिरुत्पादकः अपरत्रा- धिकारबोधक इत्यङ्गीक्रियेतैव । तदभावात्तु एकत्रैव व्यापारद्वयमङ्गीकृतम् । प्रकृते तु सोमेन यजेतेति ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति च वाक्यद्वय- श्रवणात्तथाऽङ्गीकारो नोचित इति । एवं सकृच्छ्रुतम्य विधरकव्यापारवत्व- स्वाभाव्यात् तस्य भंगप्रसङ्गो यदि ज्योतिष्टोमवाक्यस्योभयविधित्वमिति दृषणमुक्तम् । अथाद्य 'वृश्चिकभिया पलायमानस्य आशीविषमुखे निपातः' इति न्यायेनाल्पं दोषं परिहतमद्यतेन महान्दोषोऽङ्गीकृतो भवतीति दर्शयति किश्चेति । उभयेति । उत्पत्त्यधिकारोभयेत्यर्थः । याग इति । उत्पत्ति- विधित्वाद्विजातीयेन यागेनेष्टं भावयेदिति यागो वोधनीयः । अधिकार- वाक्यत्वात् तेन विजातीयेन यागन स्वर्ग भावयेदिति फलसंबन्धोऽपि बोध- नीय इत्यर्थः । सुदृढः दुष्परिहरः । वाक्यभेद इति । ज्योतिष्टोमेन यजेत ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजतेति भिन्नवाक्यसत्वे उभयोयावान्व्यापारः तावानेकस्य ज्योतिष्टोमेन यजतेत्यस्य प्रसज्यत इत्याशयः । नन्वस्त्वयं दोषः । स कथं मत्वर्थलक्षणामपेक्ष्यमहानित्याशक्य ए. कस्य वाक्यस्य वाक्यद्वयव्यापारांगीकारो हि वाक्यगतो दोषः । मत्वर्थ- लक्षणा चैकपदमागता । तत्र पदसमुदायरूपवाक्यगतदोषापेक्षया एक- पदमात्रवृत्तिदोषोऽल्प इति किमिदमुपपादनीयमिति समाधानाभिप्रायेणाह तदरं सोमपदं इति ॥ इति विधिपरिच्छेदे विधिस्वरूपनिरूपणम् । विधिश्चतुर्विधः। उत्पत्तिविधिः विनियोगविधिः अधिकार- विधिः प्रयोगविधिश्चेति । तत्र कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधि- रुत्पत्तिविधिः । यथा- अग्निहोत्रं जुहोतीति ।। एवं विधायक वाक्यं विधिरिति विधिस्वरूपं लक्षितम् । तस्याज्ञातार्थज्ञापकत्वं स्वभाव इति दर्शितम् । अज्ञातश्चार्थः कचित्कर्म क्वचिद्गुणः क्वचिदुभय- मिति तत्तद्विधायकत्वेन विधिवाक्यविभागोऽपि कश्चिदत्र व्यञ्जितः । अत्र अनुबन्धः ·तन्त्रप्रकाशिकासमेने अर्थसंग्रह कर्मविधिस्त्रिविधः-फलसम्बन्धवर्ज कर्ममात्रविधिः, प्राप्तस्यैव कर्मणः फलो- देशेन विधिः, अप्राप्तस्य कर्मणः फलोद्देशेन विधिरिति । यथा क्रमेण अमिहोत्रं जुहोति, अमिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः, उद्भिदा यजेत पशुकाम इति । गुणविधिरपि द्विविधः फलोद्दशेन गुणविधिः अन्योद्देशेन गुणविधि- रिति । आधः दध्नेन्द्रियकामस्य जुहोतीति । द्वितीयः दध्ना मुहोतीति । विशिष्टविधिरपि द्विविधः । फलसम्बन्धरहितविशिष्टविधिः । तत्सहित- विशिष्टविधिरिति । आद्यः सोमेन यजेतेति । अन्त्यः सौर्यञ्चरुन्निपेब्रह्म- वर्चसकाम इति । एतद्विस्तरः परिभाषायां तब्याख्याने च । एतादृशान- न्यान् विधिविभागप्रकारानभिसन्धाय सूत्रकारेणाध्यायक्रमस्यापरिकल्पित- त्वात् तान्सर्वानुपेक्ष्य द्वितीयप्रभृति षष्ठपर्यन्ताध्यायपञ्चकाभिप्रेतविधि- व्यापारभेदानुसारेण संभवन्तं विधिविभाग केवलं कतिपयाध्यायार्थनिरूप- णोपयोगितया करोति विधिश्चतुर्विध इति । द्वितीयाध्याये उत्पत्तिविधि- विषयस्य तृतीये विनियोगविधिविषयस्य चतुर्थपञ्चमयोः प्रयोगविधिविष- यस्य षष्ठेऽधिकारविधिविषयस्य च विचारः सूत्रकृता क्रियते । अयमपि ग्रन्थकारस्तेनैव क्रमेण इमान्विधीन् विचारयिष्यति । तथा सति प्रयोग- विधिरधिकारविधिश्चति निर्देशेऽत्र कर्तव्ये तयोव्युत्क्रमेण निर्देशकरणमवि- चार्यापदेवीयक्रमानुसरणशीलतां ग्रन्थकारस्य दृढीकरोति । अत एव संप्रति आपदेवीये कचित्प्रयोगविधिरधिकारविधिश्चेति मूलानुरोधिक्रमेण पाठ- उपलभ्यमानोऽर्वाचीनः । प्राचीनस्तु व्युत्क्रमेणैवति ज्ञेयम् । एतं पितुयु रक्रमनिर्देशं समर्थयन्नापदेवपुत्रोऽनन्तदेवः स्वव्याख्याने भाट्टालकारे य. त्किञ्चिदाह । वयन्तु पश्यामः प्रामादिक एवायं व्युत्क्रमनिर्देश इति । उत्पत्तिविधि निरूपयति तत्र कर्मेति । कर्मस्वरूपमेव कर्मस्वरूप- मात्रं तस्य बोधकः । अग्निहोत्रहोमेन इष्टं भावयेदिति बोधजनकत्वेऽपि इष्ट- विशेषस्य वाक्यान्तरेण बोध्यमानत्वात् इष्टसाधनीभूतः, अग्निहोत्रं जुहोती- ति वाक्यभिन्नयावद्वाक्यबोध्यकर्मविलक्षणो विजातीयहोमरूपः कर्माविशेषोऽ. उद्यानपत्रिका 1 ·विविपरिदः। २. म्तीति पोवन एखान्य वाक्यस्य तात्पर्यमवतीयते । तेन कम्बलपबोधकत्व- नन्य विवेवगन्तव्यम् । एवं कर्मवरूपप्रथमवोध एवं उत्पत्तिरित्युच्यते । मारकहेतुभूतात् दण्डादेः घटादिकार्थस्योत्पत्तिः आवक्षय सम्बन्धः । ज्ञा- पकतोन्तु वाक्यात् कर्मण उत्पत्तिः आयज्ञानभवेति । मात्रपदेन म्यगादि- फलासम्बन्वादियवच्छेः । ननु अदिदा यतेत्यत्र फलसम्बन्धम्यापि चो- थेन उत्पत्ति विवित्वानुपपत्तेः उक्तमुभवविवित्वं तन्यासङ्गतं स्यादिति चेदु- च्यते । अत्र विविरिति न विविवाक्यं विवक्षितम् । उद्भिदेत्युत्पत्त्यवि- कारोभयविधः सोभेन यजेतत्युत्पत्तिविनियोगोभयविधः सौर्य चरुं निद्र- ह्मवर्चसकाम इति उत्पत्तिविनियोगाविकारत्रयविधेश्च सत्त्वेन तेषामनिदेशेन विविवाक्यविभागपरत्वे न्यूनतापतेः । किन्तु अज्ञातज्ञापनरूपो विधिव्या- पारः। तच्चाज्ञातज्ञापनं यागादिस्वरूपस्य, दधिहोमादेः अङ्गाभिभावतम्ब- वन्य, फल सम्बन्धस्य, कर्तव्यतायाश्चेति चतुरी भवति । तत्र फेचिद्विधि- वाक्येषु विद्यापारद्वयस्थ वयस्य च समावेशेऽपि विधिव्यापारश्चतुर्विध प्रवेत्यस्य नानुपपत्तिः । नन्वेवभुत्पतिविधियापारलक्षणे मात्रपदं व्यर्थम् । व्यापारान्तरच स्वरूपबोधकत्याभोवन स्वरूपोधकत्वमात्रम्य लक्षणत्वेऽप्यति- व्यातिविरहात् । सत्यं नातिव्याप्तिः । एवोकव्यापारबोध्यस्य. अपव्यापा- राकेव्यत्वादतिच्याप्त्यभावोदय विनियोगादिलक्षणे न मात्रश-मोपाडानं प- । तथापि सर्वेषु विविध्यापारपु प्रवर्तनारूपस्य विधेरेकरूपेण प्र- तीयमानत्वात् उत्पत्ते तकरीरोगाप्रतीयमानतया अङ्गाङ्गिभावसम्बन्धः फल- सम्बन्धः विलक्षगमस्वरूपं इत्येवं बहुविधेषु ज्ञाप्यांशेषु अन्यपारहाणेन मिलक्षणकर्मस्वरूपमात्रे यो विविध्यापारः स उत्पत्तिव्यापार इति विवकासद्ध- थे तदुपादानन् । भाट्टालङ्कारकारोऽपि सर्वमिदं मनति निवायातिसंग्रहेगाह मात्रशब्दो भिन्नक्रमः कर्मस्वरूपबोधकतामात्र उत्पत्तिविधित्वमित्यी इति । श्यामः अत्र च विधौ कर्मणः करणत्वेनान्वयः । अग्निहोत्र- होमेनेष्टं भाग्योदेति । अनुबन्धः ।

·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे अनोदाहृते विधिवाक्ये धात्वर्थत्य भावनाया जाध्यत्वेनान्वय इति मतान्तर- मनुस्पन्नमित्यभिप्रायेगाह अत्रचेति । इमापदेवीयप्रकरणानुसार्यवतरणम् । वस्तुतस्तु धात्वर्यस्य भावनायां साध्यवादिनाप्यन्वयोऽस्तीति विध्यन्तरप्रक- रणे प्रतिपादयि-यन् भावनाप्रकरणे यदुक्तं यागादिर्धात्वर्थः करणत्वेना- न्येतीति तदभिन्नव विधौ द्रष्टव्यमिति ज्ञापयतीति वयमेतत् ग्रन्थान तारणा- वतरणभुचितं मन्यामहे । ननु यागस्य के रूपे द्रव्यं देवताच । सथाच रूपाश्रषणे अग्निहोत्रे जुहोति इति कथमुत्पत्तिविधेिः । अग्नि- होत्रशब्दस्य तु तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयत्वादिाते चे- न। रूपाश्रवणेऽप्यस्योत्पत्तिविधित्वा । अन्यथा रू- पश्रवणाद् द्धना जुहोतीत्ययमेवोत्पत्तिविधेिः स्याः । तथा च अग्निहोत्रं जुहोतीति वाक्यमनर्थकं स्या- ॥ अग्निहोत्रं जुहोतीति वाक्यस्योत्पत्तिविधित्वं न भवितुमर्हतीति शङ्कते नन्विति । आपदेवीयेऽन्यम्मिन् प्रकरणे उक्तमर्थमत्र घटयितुं शङ्कापक्षेप पति ज्ञेयम् । यागस्येति । यागहोमयोः प्रक्षेपांशघटना घटनाभ्यां नेदः रूपयापेक्षत्व- समानम् । तेन यागम्य द्विरूपापेक्षत्वमादाय होमम्यात्रोत्पत्त्याक्षेपः कथमिति नाशङ्क- नायम् । रूपं स्वरूपनिरूपकम् । नन्वग्निहोत्रमिति पदेनाग्नेरुपादानात् रूपं श्रूयत एवेति शङ्का परिहरति अग्नीति, तत्प्रख्यन्यायो नामयपरिच्छेदे निरूपयिष्यते. ना- मधेयत्वादीत, तथाच तेन पदेन देवताविधाने नास्तीति भावः, उत्सर्गोऽयं-यत्र रूपं श्रयते तत्र कर्मविधिरिति. अत्र तु तम्यापवाद इत्याशयेन समादधाति रूपाश्रवणे. पीत. तथाचेति लोभेन्यजेततिवत् दतिवाक्यम्य विशिष्वविधित्वेऽलोत्पन्नस्य होम- स्य अग्निहोतं जुहुयात् स्वकिाम इत्यनेन फल सम्बन्ध कृते उत्पत्तिप्रयोगाधि. कारत्रयबोधस्य प्रकाराणैव सिद्धत्वात् तेवन्यतमत्थाप्यवोधकत्वादिदं वाक्य स्वयं स्वादिति । अत्र दूषणान्तरमप्यन्यत्र । रत्युत्पतिविधिप्रकरणम् । HT:+ tta उद्यानपत्रिका ·विविपरिच्छेदः । । अंगप्रधानसम्बन्धवोधको विधिर्विनियोगविधिः । यः था दना जुहोतीति । सहि तृतीयया प्रतिपन्नांग- भावस्य दध्नो होमसम्बन्धं विधत्ते दना होभं भा- वयादाते । गुणविधौ च धात्वर्थस्य साध्यत्वेनान्वयः । क्वचिदाश्रयत्वेनापि । यथा दध्नान्द्रयकामस्य जुहुया- दित्यत्र दधिकरणत्वेनन्द्रियं भावये. तच्च कि- निष्ठमित्याकांक्षायां सन्निधिप्राप्तहोम आश्रयत्वेनान्वेति॥ विनियोगविधि निरूपयति अङ्गति । अङ्गप्रधानयोः सम्बन्धः अस्य प्रधानस्य इंदमङ्गमिति अङ्गाजिनोनिरूप्यनिरूपकभावः तद्बोधक इति । अङ्गम्य प्रधानेन सम्बन्धबोधक इति विग्रहः । प्रधानं अङ्गि । लक्षणस- मन्वयं दर्शयति स होति । प्रतिपन्नति । प्रतिपन्नः ज्ञातः अङ्गभावः अङ्गत्वं यस्व जस्य । दध्न इति । दध्नेति तृतीयया दनः करणत्वे प्रतीते करणस्य सर्वस्य परोद्देशप्रवृत्तपुरुषकृतिव्याप्यत्वनियमात् तादृशकृतिव्याप्यत्व- रूपमङ्गत्वं दध्नः प्रतीतं भवति । एवमस्याङ्गत्वे प्रतीते किमङ्गति अङ्गिन्यपेक्षिते सममिव्याहृतधात्वर्थन्य होमस्य अङ्गित्वमर्थात् सिद्ध्य. ति । एवमेकस्यं प्राधान्ये .अन्यायाङ्गत्वं च सति तयोः परम्परस- म्बन्धोऽनेन वाक्येन कियंत इत्यर्थः । तदिदं विशदयितुं उदाहृत- वाक्यजन्य बोधमभिलपति दना होममिति । भावयेदियेवं विधत्ते बोधयतीत्यन्वयः । अत्र केचित् अङ्गप्रधानयो सम्बन्धों नाम अङ्गाङ्गि- भावः । तथाचं अङ्गताबोधको विधिविनियोगविधिरित्यर्थ इति व्याच- क्षते । तथा सत्यत्र आपदेवीये च तृतीयया प्रतिपन्नाङ्गभावस्य दन्न . इ- युक्तिरसङ्गता स्यादिति ज्ञेयम् । नन्वेवं तृतीयया दध्नोऽङ्गत्वे अथाद्धो. मस्य प्राधान्ये परस्परसमभिव्याहाररूपवाक्यप्रमाणेन परस्परसम्बन्धे च सिद्धे विधेरनपेक्षणाद्वैययमिति चेत् अवहितमनाः शृणु । विधेरभावे सत्यं दधि होमाङ्गमिति सिद्धयति । होमाङ्गमिति होमसाधनं होमनिवर्तकमित्य थः । तत्र होमाय कसिंश्चिद्रव्येऽपक्षिते तत्पावन वादधि कदाचिदुपादीयताम् । अनुबन्धः ।

·२८ तन्त्रकाशिमामले अथवा यवाग्वा अपितु तसावनवाविशेषात माऽपि कदाचिदुपादयतामिति पन्नाः कथं वायंत यदि दध्व होतव्यमिति विविन नियमान । विधिरहिताठादेव तल्लिद्धिरिति चत अनालाच्यकथनमिदम् । विविहितपाठे वनवादमात्र मवेत न तम्य द्रव्यान्तरप्रतिपेवे शक्तिरिति । पाठवेयादव नियम- िििित चेत विविश्वायमङ्गीकृत इति । पाण्डित्यच्यातये कुर्वन्ननलिविस्तरम् । भाहालङ्कारकारापि म्यूल वात्र दृश्यते ।। मनु दना होमं भावयदिति भावनायां वावयम्य माध्ययनान्वयकथामनुपपन्न पूर्वमर्थभावनाप्रकरणे धात्वर्थम्य करणत्वेनान्वयन्य प्रतिपादितादित्याशय यन्त्र धात्वर्थम्य विधिस्तत्रैव तप्य करणत्वनान्बया नान्यत्र । तदिदं पूर्वमेवातं. 'अत्रच विधौ कर्मणः करगत्वनान्वयः' इति । यत्र तु गुणम्य विधिस्तत्र तम्यैव करणत्यनान्व- यात्करणान्तरम्यानपेक्षितत्वात् साध्ययापेक्षितत्वाच धाल्वर्थस्य भाव्यत्वेनैवान्वय इति समाधानाभिप्रायेणाह गुणविधीचेति । प्रथममेकधाऽन्वयमुपपाय पश्चादन्यथाप्यन्वया तीति प्रतिपादने शंकमानं गिन्यं प्रति न केवलं पूर्वाक्तिकरणत्वातिरिक्तताध्याद- रुपेण कचिदात्वर्थम्य भावनायामन्वयोऽस्ति किन्तु करणत्व माध्यत्वोभयातिरिक्त नपि रुपण क्वचिदानीत्याह कांचीदति । फलाय गुणविधिस्थल इत्यर्थः । उदाहरति यथति । अभ्य उत्तरत्राश्रयत्वेनान्वेतीत्यत्रान्वयः । अम्मिन्वाक्ये द नेत्यत्र प्राति- पदिकार्थम्य दानः प्रत्ययार्थ करगवऽन्वयः दयिनिष्ठं करणवमिति । तम्यच भावनायां न गुणांविधाविय निरूपकतासम्बन्धनान्वयः किन्तु करणचसम्बन्धन। तथाच दधिनिष्ठकरणत्वकरणिका इन्द्रियभाव्यका भावना विधिविषय इति बोध इति प्राचां मतेनोक्तं दधिकरणत्वेनति । इन्द्रियं भावयेदित्याया- नन्तरं इति बोधो भवतीति शेष पूरयित्वा व्याख्येयम् । तच्च दधिकरणत्वञ्च । किनिष्ठं किनिरूपितम् । किंप्रतियोगिकमिति पाठः पाचीवान । तम्बाप्ययमे बाधः । आसन्या निरूपकचंग । हामनिरूपित ज्यानपविका- ·विधारियः । अयमाशयः । : वाचनिठं करगत्वं तकरणिका भावनति बोध इति भावः । ननु प्रकृतिभृतथा वन्य प्रत्ययार्थभावनायाभेवा-बयो न्यु पतितिद्धः । न ति पढान्तरोपात कारक इत्याशङ्कायामुक्त सन्निधिप्राप्त इति । प्राप्तः उपस्थितः । न वयं दधिकरणत्वम्य निरूपकोपक्षायां धातूपात्तो हाम- निरूपितवावधेनान्येतीति बम : यनान्वयाव्युत्पत्तिगशङ्केयत। किन्तु अग्निहोत्रहोम तनिधिपठितऽस्मिन्वाक्य · प्रतीतम्य दधिकरणवम्य निरुपकापेक्षायां तनिधित्व होम तत्त्वेन समपयति । तेन वोति पदमेव सन्निधिपयालोचना नहितं अग्निहोत्रहोमनिमपितं दधिनिष्ठं करणत्यं बांधयति । यथा घटादिपद प्रकरणदिवशात् घटविशषं बाधयति तद्र- दिति । ननु पात्यन्य भावनायां करगत्व माध्यत्वातिरित.रूपेणान्वयोःप्तीति प्रतिपादायितव्ये सन्निधिप्राप्तार्थस्य दयुपपदार्थ आश्रयत्वेनान्वयप्रतिपादनस्य का सङ्गीतरिति चंदुच्यतं । आस्मिन्वाक्ये हान्द्रयरूपम्य भाव्यम्य दधि- करणत्वरूपम्य करणम्यच लब्धत्वादात्यात्तो होमः भाव्यत्वेन करणत्वेन वा भावनायामन्वयमलभयानः सन्निधिवशात्प्रतीतेन आश्रयत्वसम्बन्धेन तत्रान्वी- यमानोऽनुवादाभवति । तथाचानुवादत्वेपि धात्वर्थम्य करणत्वनाध्यत्वातिरिक्तन रुपंग भावनान्यया भवतीत्यत त्रावश्यंभावीति तत्प्रदर्शन एव तात्पयान प्रकृ.. तासङ्गतिः । अथवा दधिकरणत्वं किनिरूपितमिति निरूपकाकांक्षायां - निधिना प्राप्तः निरूपकत्वेन दध्नेत्यत्र सम्बद्धो होम आश्रयत्वेनान्वे. ति धातृपात्तम्सन् भावनायामाश्रय येनान्वेतीत्यर्थाङ्गाकारान्नासङ्गीतरिति । एतस्य विधेः सहकाारभूतानि पर प्रमाणानि-श्रुति लिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमास्यारूपाणे । एतत्सहकृतेन वि. धिनाऽङ्गत्वं परोद्देशप्रवृत्तपुरुषकतिसाध्यत्वरूपं पारापिर- पर्यायं ज्ञाप्यते ॥ एवमङ्गप्रधानसम्बन्धोधकम्य विनियोगविधेरुदाहरणं वदता तृतीयया प्र- लिपन्नांगभावम्य दृन इति अङ्गतापनिपत्तिहेतु तृतीयाविभक्तिरता । अनुबन्धः ।

·३० तन्त्रप्रकशिक समेते अर्थ ग्रह तत्र तृतीयाविभक्तिनात्रमङ्गताप्रतिपत्तिहेतुरिति न मन्तध्यम् । किन्तु बहवोऽन्थे हेतवस्तत्र जन्तीत्यभिप्रत्य तान् विभजते एतस्यति । सहकारीति । सह प्रधान कारणेन सह कुधान्ति निष्पादयान्ति कार्यनिति सहकारीगि उपफारकाणीत्यर्थः । इदमेवाझं अस्य अम्यैवाङ्ग इमिति बोधयन्निह विनियोगविधि : प्रथमभिदमङ्गं इदमङ्गीति प्रतिपत्तिमपेक्षते । तेन तादृशप्रतिपत्तिजनकानां श्रुत्यादिप्रमाणानां सहकारित्वं बोध्यम् । किमङ्गचं नामेति जिज्ञातायो तल्लक्षणं कथयन्नेव श्रुत्यादिषट्कस्यैवाङ्गत्वप्रमाणत्वे विविरनरक्षित इति न शङ्कितव्यम् उक्तरीत्या श्रुताङ्गमात्रानुष्ठानस्य विधेरे- भावेऽसिद्धयाऽनुष्ठाननियामकत्वेन विधेरवश्यापोक्षितत्वादित्यभिप्रायेगाह एतेनेति । एतैः प्रमागेः सहकृतेन । अङ्गत्वलक्षणमुच्यते परोद्देशति । ननु लूत्रकारेणेदं लक्षणं नोक्तन् । शेषः परार्थत्वादिति पाराथ्यस्यव लक्षगत्वेन तत्र कथनादिति शङ्कायां परोद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वस्यैवायं पयायशब्द : पारायमिति । तेने तदेवेद लक्षगमित्यभिपन्यायोक्तं पारार्थ्यापरपर्यायामिति । अत्र विस्तरः परिभाषाव्याख्यानयोः ॥ अत्र निरपेक्षो रवः श्रुतिः ॥ सा च त्रिविधा विधात्री अभिधात्री विनियोक्ती च॥ तत्र अभिधात्री लिङाद्या- त्मिका द्वितीया बीह्यादिश्रुतिः। यस्य च शब्दस्य श्रवणा- देव संबंधः प्रतीयते सा विनियोक्ती । सा त्रिविधा । विभक्तिरूपा समानाभिधानरूपा एकपदरूपा चेति॥ तत्र विभक्तिश्रुत्या अङ्गत्वं यथा-तृतीयाश्रत्या वाही- णां यागाङ्गत्वम् ॥ तदपि पुरोडाशप्रकृतितया । यथा पशोहदयादिरूपहविःप्रकृतितया यागाङ्गत्वम् ॥ श्रुति निरूपयति तत्रेति । खः शब्दः । रु शब्द इति धातोः अण्ण- त्ययात् । पदान्तरसमभिव्याहृतपदरूपस्य वाक्यम्य समाख्यायाश्च शब्द- त्वादतिप्रसंग इति निरेपक्ष इति विशेषणम् । अङ्गताबोधकपदान्तरनिरपेक्षः उद्यानपत्रिका ·विधिपरिच्छेदः । सन् अङ्गताबोधको यः शब्दः स श्रुतिरित्यर्थः । तथाच वाक्यन्य समा- ख्यायाश्च पूर्वपूर्वप्रमाणकल्पनयैव अङ्गताबोधकत्वान्नरपेक्ष्यं नाम्नाति नातिप्र- संगः । इममङ्गतावाचकशब्दं विना अध्ययोरपि शब्दयोः शास्त्रकाराम्तत्रतत्र श्रुर्तिव्यवहारं कुर्वन्ति । ताभ्यां प्रकृतश्रुतेर्विकं कां प्रकृताप्रकृततावारण्येन श्रुति विभजते सति । विधात्री प्रवर्तनाबोलिका । अभिधात्री शक्तयाऽर्थबोधि- का । विनियोक्ती अङ्गताबोविका । ननु विधात्र्या विनियोक्त याश्च शक्तया स्वस्वार्थबोधकत्वन अभिधात्रीत्वम्यापि तत्त्वात् त्रेधा विभागो नोपपन्न इति चेन्न । ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन अभिधात्रीति प्रवनिांगतांतिरिक्तावावकत्याय विवक्षितत्वात् । द्वितीयति । ब्रीहीन प्रोक्षीत्याही श्रीह्यादिरूपः शब्दः अभि- धात्री श्रुतिरित्यर्थः । नेभे श्रुती प्रकृते विवक्षिते । किन्तु विनियोक्तयुका तृतीयेव । निरपेक्षा रख इत्युक्तलक्षणशालिन्या एव विनियोत चाहित्यनिप्राय- गाह यस्य चति । श्रवणादेव न वाक्यादिप्रमागवि अन्यकपन्या विळन संबन्धः अङ्गाङ्गिभावपर्यवसायी साध्यचसाधन वादिरूपः । अनन्त वस्तु अत्र अन्यथा व्यचन्यो । तदनुसोरण निरपेक्षा रख इति विधाव्यादीनां तिसृणामपि श्रुतीनां सामान्यलक्षणमिति तत एवावगन्तव्यम् । विनियोक्ती विभजते सोते । एका- भिधानकपदश्रुतिम्ब पं विमेव शब्दभावनाप्रकरऽस्माभिर्वितम् । अङ्गत्वं यति । तथा दर्शयाम इति शेषः । प्रथमं तृतीयाविभक्तशा अङ्गत्वं दर्शयति प्रीहिाभारते । तृतीयाभल्या यागांगत्वं यत्र तत्र कचित् तस्याङ्गस्य प्रधानोप- कारकत्वं साक्षावति । यथा ना जुहोतीति पूर्वोदाहृतम्थले दध्नो होमोप कारकत्वम् । कचि पुनः परंपरया । तदिदं प्रकृतोदाहरणे द्रयमित्यभिप्रायेगाह तदपीते । यागाङ्गत्वप्रयुक्त यागोपकारकत्वमपीत्यर्थः । विन्तरः परिभाषाच्या ख्यानयोः सन्निपत्योपकारकांगत्वप्रकरणे । ननु लाझादुपकारकत्वं परित्यज्य परंपरयोपकारकत्वाङ्गीकारोऽनुचित इति न शङ्कित यम् । प्रमाणानुसारेण सर्वस्या प्यङ्गीकर्तव्यचादित्यभिप्रत्य परंपरयोपकारकत्वे स्थलान्तरमुदाहरति यथेति । अ- अमुबत्यः । ।

·तन्त्रप्रकाशिकात असंग्रह उपपादननावीथे । हविः हूयमानं त्र्यम् ।। अरुणया एकहायन्या गवा सोमं कोणातीत्य- स्मिन्वाक्ये अरुणस्यापि तृतीयया श्रुत्या क्रयाङ्गत्व- म् । तदापे गोरूपद्रव्यपारच्छेद्धारा ननु साक्षा..। असूवा.. । बीहान्योक्षतीते प्रोक्षणस्य ब्रीङ्गत्वं द्वितीयाया। तञ्च प्रोसणं नव्रीहिस्वरूपायन । तस्य तेन विनाप्टपपत्तेः । किन्तु अपूर्वसाधनत्वप्रयु- क्तम् । व्रीहीनोक्ष्य यागानुष्ठानेऽपूर्वानुपपत्तेः॥एवं सर्वे- प्पङ्गेषु अधूर्वप्रयुक्त मङ्गत्वं बोध्यम् । एवं इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्त इत्यत्र द्वितीय- या श्रुत्या मन्त्रस्याङ्गत्वम् । यदाहवीये जुहाता- त्याहवनीयस्य होमाङ्गत्वं सप्तमीश्रुत्या । एवमन्यो पि विभक्तिश्रुत्या विनियोगो वोध्यः ॥ एवं तृतीयाश्रुतिकृतं अङ्गत्वं द्रव्यस्य दर्शितम् । सम्प्रति गुणप्य दर्शयति अरुणयेति । अरुणस्यापि आरुण्यगुणन्यापि । अत्रापि परंपरया अङ्ग वमित्याह तदपीति । अयमाशयः । हिरण्येन क्रीमति वाराला क्रीमाती यादिना विहि- तं हिरण्यवासःप्रभृतिक आनीय सोमाविकको हत्या कामक्रयः क्रियते । ततश्च क्रयादेशप्रवृतदानाकियाध्याप्सवात् दिनक्रया भवति । तद्वत् अरुणया कीगातीति विहितमारुण्यं आनीय दातुं न शक्य- म् । हिरयादिवत् तिरहितत्वेन हस्तेनोपादातुमशक्यत्वात् । ततश्च त- स्य क्रयाङ्गत्वं न साक्षात् भवति । किन्नु अम्मिन्नेव वाक्य एकहायनीरू- पय मृतगोद्रव्यस्य विहितत्वात् तस्य परिच्छेदकगुणाकांक्षत्वात् तत्रायं अ- रुगगुणः परिच्छेदकचेनान्वेति । अमूर्तस्यापि हि परिच्छेदकवं भवति । परिच्छेदो नम इतरत्र्यावृत्तिः । अरुणां गां हवा अनया क्रयः साध्यः नान्ययति हि ज्यावृतिजीयते । तस्मात् क्रयताधनीभूतकहायनीरूपद्रव्यपरिच्छे- दकरणद्वारा. ऋयागमरुगगुणो न साक्षादिति । नच अम्ग या अरुणयाप- उधानपत्रिका - ·विधिपरिच्छेदः । ३३ देन विशेष्यनिनेन आरुण्यगुणवतो द्रव्यम्यैवाभिहितत्वात् तम्यैव तृतीय- या अङ्गत्वबोधात् आरुण्यगुणम्याङ्गत्वं कृत्वा तस्य साक्षात्परंपराविचारो नो- पपद्यत इति शंक्यम् । आकृत्यधिकरणन्यायेन अरुणादिपदानां गुणमात्रवा- चित्वेन द्रव्यवाचित्वाभावात् । सिद्धान्तरीत्या लक्षणां विनैव विवक्षितार्थोपपत्तेः लक्षणया प्रकृते द्रव्यपरत्वाभावाच्चेत्यलम् । अथ द्वितीयाविभक्तिरूपश्रुतिक- तमङ्गत्वं दर्शयति वाहीन् प्रोक्षतीति । ननु प्रथमं द्वितीयाकृतमङ्गवं उक्त्वा पश्चात् तृतीयाकृतं वक्तमुचितम् । सत्यम् । किन्तु अत्र व्रीहीणामुद्देश्यत्वात् मानान्तरप्राप्तस्यैव उद्देश्यत्वेन मानान्तरप्राप्तिप्रदर्शनाय प्रथमं श्रीहिविधिवा- क्यप्रदर्शनमिति । तदुक्तमनन्तदेवेन · तृतीयावगतव्रीहिविनियोगोपजीवनेन द्वितीयाश्रुत्या प्रोक्षगविनियोग इत्याह ' इति । उद्देश्यतावच्छेदकं व्युत्पादयितु- माह तञ्चति । न व्रीहिस्वरूपार्थ न ब्रीहित्वावच्छिन्ननिष्पत्त्यर्थ ब्रीहित्वाव- च्छिन्नोद्देशेन न विधीयत इत्यर्थः । कस्मादित्यत्राह तस्येति । व्रीहिवरूपस्य बीहिलावच्छिन्नस्येति यावत् । तेन विना प्रोक्षणाभावेपीत्यर्थः । उपपत्तेः नि-प- न्नत्वात् । अनिम्पन्नस्य हि लाध्यत्वेन उद्देश्यत्वं भवति । ब्रीहित्वावच्छिन्नद्रव्य तु प्रोक्षगाभावेऽपि प्रागेव स्वय सिद्धमिति न तस्य उद्देश्यत्वं भवितुमर्ह तीति ब्रीहीनित शब्दोपात्तमपि ब्रीहित्वं नोद्देश्यतावच्छेदकमि । भावः किमर्थं तर्हि प्रोक्षणमित्यत्राह किान्त्वति । बीहीणामपूर्व-ता नत्वसिद्धयै प्रोक्ष गमिति भावः । तथाच अपूर्वसाधनत्वावच्छिन्नस्य पूर्वमति त्वात् तदु- देशेन प्रोक्षणं विधीयत इति अपूर्वसाधनत्वमिह उद्देश्यताका उदकमिति भावः । प्रोक्षणस्य व्रीहिनिष्ठापूर्वसाधनत्वार्थत्वमुपपादयति वाहानिति । अत्र विस्तरोऽक्षरार्थेऽपूर्वविविप्रकरणे । तदिदमपूर्वतावनत्वावच्छिन्नोंश्यकावं प्रोक्षणादिवददृष्टार्थेषु, अवघातादिवत् दृष्टार्थेषु, विनियुक्त संस्कार वि. नियोक्ष्यमाणसंस्कारेषु चेति सर्वत्रावान्तव्यमित्याशयेनाह एवमिति । श्रत्या- दिप्रमाणषटकावगम्येषु सर्वेषु अङ्गेष्विति चात्र अभिप्रायो बोध्यः । द्वि- अनुबन्धः । ।

·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह तीयाश्रुतिकृत एव अङ्गत्वे उदाहरणान्तरमाह एवामिति । ननु किमर्थमिद- मुद्दाहरगान्तरमिति चेत् इमामगृभ्णन्नित्यत्र वाक्यकृतमङ्गलीनति केचिद्व- दन्ति । तन्निराकरणाय श्रुतिकृतमेवात्राङ्गत्यमिति बोधयितुमस्येहोदाहरणमिति स्पष्टमापदेवीये । सप्तमीश्रुतिकृतमङ्गत्वमुदाहरति एवमाहवनीय इति । जुहोतीतीति । इत्यास्मन्वाक्ये स्थितं यत् होमाङ्गत्वं तत् सप्तमीश्रत्येत्यन्वयः । एवं द्वितीयातृतीयासप्तमीरूपश्रुतित्रयेण कृतमङ्गत्पनुदाहृतम् । अथ विभ- क्तिरूपश्रुतिप्रकरणमुपसंहरन्, चतुर्थीपञ्चमीपष्ठीति इमा आप विभक्तयः श्रु- तया भवन्ति । तत्कृतमङ्गत्वं विस्तरभयात् नास्माभिरुवाहियते । ग्रन्थान्तरेषु तु ज्ञेयमित्याह एवमन्योऽपीति । क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छतीत्यत्र चतुर्थीश्रया दण्डप्रदानत्य मैत्रावरुणागत्वन् । चात्वालान्मृदमाहरतीत्यत्र पञ्चमश्रिया चाल्वालल्य मृदाहरणक्रियाङ्गत्वम् । दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादि- त्यत्र षष्ठीश्रुत्या दध्न इन्द्रियाङ्गत्वम् । अनैयव यजमानस्य याज्येत्यत्र यजमानस्य याज्याङ्गत्वमित्येवं चतुर्थ्यादिविभक्तिकृतोऽपि विभक्ति श्रुति- प्रमाणको विनियोगो ज्ञेय इत्यर्थः । अत्र द्वितीयाविभक्तयादिभेदेन षडवि- धायां विभक्तिश्रुतौ काचित् शेषत्वस्यैव साक्षात् बोधिका । यथोदाहृता तृतीया पश्चमी सप्तमी च । काचिदङ्गित्वबोधनद्वाराऽङ्गत्वयोधिका । यथा द्वितीया चतुर्थी च । काचिदुभयथाऽपि । यथा षष्ठीत्यपि बोध्यम् । पशुना यजेतेत्यत्र एकत्यपुंस्त्वयोः समानाभिधान- श्रुत्या कारकाङ्गत्वम् । यतेत्याख्याताभिहितसङ्ख्यायाः आर्थी भावनाङ्गत्वं समानाभिधानश्रुतेः । एकपदश्रुत्या च यागाङ्गत्वम् । न च अभूतीयास्तस्याः कथं भावनाङ्गत्व- मिति वाच्यम् । कर्तृपरिच्छेदद्वारा तदुपपत्तेः । कर्ता च आक्षेपलभ्यः । आख्यातेन हि भावनोच्यते ॥ सा च कार्तारं विना अनुपपनेति ॥ एवं विभक्तिश्रुत्याऽङ्गत्वमुक्तम् । संप्रति एकाभिधानरूपयाऽऽह पशुनति । कार काङ्गत्वमिति । कारक तृतीयाविभक्त्युपात्तं करणत्वं तदङ्गत्वं तत्र विशेष- उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । ३५ णत्वम् । नतु पूर्ववत् तदुद्देशप्रवृत्तकृतिमाध्यत्वरूपमिति बोध्यम् । अत्र बोधप्र- कारः अक्षरार्थे वाक्यझेदान्नामधयप्रकरणे दृष्टः यः । एवं पशुना यजेतेति विधि- वाक्ये पशुनेत्युपपदे तमानाभिधानश्रुतिदाता । अथ यजेतेत्याख्याते ऽपीयास्तीत्युदाहरति यजतोते । भावनाङ्गत्वमिति । अत्रापि विशेषणत्व- रूपं गोणम त्वम् । समानाभिधानश्रुतरिति पञ्चमी । अत्रैव पदश्रुत्या अङ्गत्वं दर्शयति । एकपदश्रुत्या चेति । आख्याताभिहितसंख्याया इत्यनुषङ्गेण बोध्यम् । अत्र तु मुख्यमेवाङ्गत्वम् । विभक्तासु तिमृषु विनियोजक श्रीतषु तृतीयाया एकपदरूपाया उदाहरणपरम्यास्य एकपदेत्यादिग्रन्थस्य अनन्तदवेन आख्यातस्य कर्तृवा- चित्वेऽपि संख्याया यागाङ्गत्वमेवेत्येतदुपपादनपराया कृतमवतरणम- युक्तमिति बेदितव्यम् । तदनुगुणं पदमाप नात्र किञ्चिदम्तीति । ननु प्रबलया समानाभिधानश्चत्या भावनाङ्गत्वेनावधारितायाः संख्यायाः कथं दुर्बलया पदश्रुत्या यागाङ्गत्वमपि भवितुमर्हति । अन्यथा पशुनत्यत्रापि कारकाङ्गत्वेनावधारितयोरेकल्यपुंस्त्वयोः पदश्रुत्या पश्वङ्गत्वमपि स्यादि- ति चेत् सत्यम् । आख्यालापाता संख्या किं यागे अन्वति उत भावनाया- मिति संशये समानाभिधानश्रुतेः बलीयस्त्वात् भावनायामेव अन्वेति । पशुयागकरणिका एकत्ववती भावना विधिविषय इति । एवं लमानाभि- धानश्रुत्या भावनायाः संख्या प्रति विशेप्यत्वेऽपि अङ्गित्वं न भवति । न हि अर्थभावना अङ्गोपकारमपेक्षते । फलं प्रत्यकरणत्वात् । फलकरणभूतस्य यागस्य हि अङ्गापेक्षा । तस्मात् अन्वयबोधने बाधितापि पदश्रुतिः पश्चात् अ- ङ्गल्वयोधने व्याप्रियत एवति न तद्विषये पदश्रुतर्वाध इति । नच एकत्वपुंस्वयो. रपि पश्चात् पश्वंगत्वं पदश्रुत्या स्यादिति वाच्यम् । एकस्मिन् करणकारके अ- न्वितानां पशोरेकत्वपुंस्त्वयोश्च परस्परं अङ्गाङ्गिभावे प्रमाणाभावादिति दि- क् । अमूर्तायास्संख्यायाः कथं यागाङ्गत्वमिति नाशंक्यम् । आरुण्यवत् द्रव्य- परिच्छेदद्वारा तदुपपत्तेरित्याह न चेति अनुबन्धः ।

·३६ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह अथात्रामूर्तत्वेन क्रियाङ्गत्वं नोपपद्यत इति न युक्तं वक्तुम् । अमूतीया अपि अवघातयागादिक्रियायास्तत्तइङ्गत्वदर्शनात् । नहि मूर्ति- मत्यः क्रिया भवन्तीति चेदुच्यते । सिद्धत्वे सत्यमूर्त वस्य विषक्षितत्वात् । अङ्गानि हि सिद्धनाध्यभेदेन द्विविधानीति वक्ष्यते । तत्र क्रियारूपम्य साध्यम्य अमूर्तस्यापि पुरुषणोत्पायत्वात् परोदेशप्रवृत्तकृतिलाध्यत्वरूपा- इत्वस्य तत्र न काचिदनुपपत्तिः । सिद्धस्य तु दधिसोमादेन पुरुषकृतिला- ध्यचमिति न तद्रूपमङ्गत्वं संभवति । अपितु होमायुद्देशेन उपादीयमान- त्वेन पुरुषकृतिव्याप्य वात् तदङ्गत्वं भवति । इइ-नु उपादानविषयत्वं आरुण्यादिगुणस्य सिद्धस्यामूर्तस्य च न संभवतीत्यङ्गत्वानुपपत्तिशङ्का युक्तोत। अत्रेई बोद्धयम् । सर्वेषु गुगजातिविधिषु एवममूर्तत्वादङ्गत्वानुपपतिशंका, पीरच्छदपाधनत्वात्तदुपपत्तिरिति परिहारश्च समानौ । तत्र 'तस्य द्वादशश- तम् ' ' एकादश प्रयाजान् ' इत्यादिपु अङ्गिन एव उद्देश्यस्य परिच्छेदः । क्रये यागे च तदनद्रव्यपरिच्छेद इति विशेषः । तत्र प्रकृते आरुण्यम्य क्रयेऽन्म- वात् तदङ्गद्रव्यपरिच्छेदकत्वावश्यंभावेऽपि आख्यातोपात्ताया एकत्वसंख्यायाः साक्षादङ्गभूतयागपरिच्छेदकत्वस्य — तिस्र आहुतीः ' इत्यादाविव संभवात् तदङ्गकर्तृपारच्छेदकत्वं कथमुच्यत इति यद्यपि शंका जायते । तथापि अनेन काख्यातेनोपात्तायाः संख्यायाः कर्षितरपरिच्छेदकत्वस्याव्युत्प- नत्वात्तथा न भवतीति । ननु आरुण्यम्य परिच्छेयाकांक्षायां तस्मिन्नेव वाक्ये क्रयाङ्गभूतस्य गोद्रव्यम्य एकहायनीयदन उपस्थितत्वात्तत्परिच्छेदकत्वं सिद्धयति । अत्रतु यागाङ्गभूतम्य कर्तुरनुपात्तत्वात् संख्याया न तत्प- रिच्छेदकत्वलाभः । न हि पशुनेति पदेन कर्तरुपस्थितिः शक्यशंका । यजे- तेत्यत्रापि प्रकृत्या यागम्य, प्रत्ययेन च आख्यातत्वेन अर्थभावनायाः, लिङ्त्वेन शब्दभावनायाः, एकवचनत्वेन एकत्वसंख्यायाश्चोपस्थितिरित कर्तुरुपस्था- उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । ३७ पकं न किश्चिदत्र वर्तते । तस्मात् कर्तृपरिच्छेदद्वारा यागाकत्वोपपादन- मनुपपन्नमित्यत्राह कर्ता चेति । शब्दनिष्ठशक्तिलक्षणावत् अर्थनिष्ठः अथी- न्तरोपस्थापनशक्तिविशेष आक्षेपः तेनोपस्थित इत्यर्थः । कम्तहिं अर्थः अत्र क राक्षेपक इत्या कायां आक्षेपकमर्थं वदन् तस्याक्षेपकत्वमुपपादयति आख्यातेन होति । आख्यातेनोच्यमाना भावना कर्तुराक्षपिका । पुरुषमन्तरा प्रवृतिरूपाया भावनाया अनुपपन्नत्वात् तस्याः कक्षिपेकत्वमवश्यंभावीत्यर्थः । तथाच पवादिविशिष्टयागकरागिका एकत्ववती यत्किञ्चित्कर्तृका भावना वि- विविषय इति बोधात् आरुण्यम्य एकहायनीपरिच्छेदकत्ववत् एकत्वस्य क. तृपरिच्छदकत्वं सुलभमिति भावः । अनुपपन्नेति कीऽऽक्षेपलभ्य इत्यन्वयः । अत्राप्यनन्तदेवकृतमवतरणं असमीचीनमिति वदितव्यम् । बहुज्ञत्वप्रकटनकौतूहलवंशबदः । बुधोऽपि ग्रन्थप तीनां भावेषु स्थूलदर्शनः ॥ सेयं श्रुतिर्लिङ्गादिभ्यः प्रचला। लिङ्गादिषु न प्रत्यक्षो विनियोजकःशब्दोडास्त । किन्तु कल्प्यः ॥ यावच्च तैर्वि- नियोजकः कल्प्यते तावत् प्रत्यक्षया श्रुत्या विनियोगस्य कृतत्वेन तेया कल्पकत्वशक्तेाहतत्वाः ॥ अत एव - न्द्रया लिङ्गानेन्द्रोषस्थानार्थत्वम् ॥ किन्तु ऐन्दया मा. हप यमुपनियत इत्यत्र गहिपत्यमिति द्वितीयाश्रुत्या गा- हपत्योपस्थानाथत्वम् ॥ एवं निरूपिताया अङ्गत्वप्रमाणभूतायाः श्रुतेस्पति विरोधे लिङ्गादिभ्यः पञ्चभ्यः प्रमाणान्तरेभ्यः प्राबल्यमाह सेयमिति । सा शास्त्रप्रसिद्धा । इयं उक्तविधा । प्राबल्ये हेतुमाह लिङ्गादिग्विति । व्याहतत्वादिति । प्रवलेति पूर्वेगान्वयः । तेषां लिङ्गादीनाम् कल्पकत्वशक्तेः अङ्गत्वबोधकथतिकत्यनसामर्थ्यम्य । लि- विरोधे श्रुतिप्राबल्यमुद्दाहरति अत एवेति । श्रुतेरितरापेक्षया प्राबल्यादेवे- त्यर्थः । द्वितीयाश्रुत्येति । ऐन्द्रयेति तृतीयाश्रुत्या चेति बोध्यम् । अत्र स- वित्र विस्तरोऽक्षरार्थे । यायपि षडपि प्रमाणानि निरूप्य तदनन्तरं मूलप- अनुबन्धः ।

·३८ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह न्यरीत्या बलाबलविचारनिरूपणं युक्तम् । न हि लिङ्गादिकमजानतः तेन सह श्रुतरोिवप्राबल्यादिविचारो युज्यते । तथापि तत्तत.माणानेरूपणान्ते त- स्य तस्य इसरापेक्षया विधनानस्य प्राबल्यस्य कथने लाववमित्यभिमानेन एवं क्रियत इति द्रष्टव्यम् । शब्दसामर्थ्य लिङ्गम् । यथाऽऽहुः 'सामर्थ्य सर्वशब्दानां लिङ्गमित्याभेधीते ॥सामथ्र्य रूढिरव ॥ तेन समाख्यातो नाभेदः॥ योगेकशब्दसमाख्यातो रूड्यात्मकालेङ्गशब्द- स्य भिन्नत्वात् ॥ तेन बहिर्देवसंदनं दामीति मन्त्रस्य कुश- लवनाङ्गत्वम् । नतु उलपादेलवनाङ्गत्वम्। तस्य वर्हिामी- तिलिङ्गा तल्लवनं प्रकाशायेतुं समर्थत्वात् ॥ एवमन्यत्राप लिङ्गाद्विानयोगो द्रष्टव्यः । तादेदं लिङ्गं वाक्यादिभ्यो बलवत् । अत वयोनन्ते सदनं कृणोमि' इति मन्त्रस्य पुरोडाश सदनकरणाङ्गत्वम् । सदा कृणामीति लिङ्गात्। नतु वाक्यात्सादनाङ्गत्वम् । लिङ्गं निरूपयति शब्दोते । शब्दस्य सामर्थ्य अर्थबोधनानुकूला शक्तिः । यद्यप्यत्र सामर्थ्य लिङ्गमित्येतावन्मात्रं वक्तव्यम् । अत एव आपदेवादिभिः एवमेवोच्यते । अन्यथा अर्थगतसामर्थ्यरूपस्य लिङ्गम्यासंग्रहापत्तेः । अत एवचात्र, आपदेवादिभिः 'सामर्थ्य सर्वभावानां लिङ्ग' इत्युदाहतस्य श्लोकस्य सर्वशदानामिति पाठान्तरेणोदाहरणमप्यसंगतम् । तथापि शब्दला- मर्थ्यरूपत्वेनेह लिङ्गं व्याचक्षाणस्य ग्रन्थकारस्यायमाशयः । सत्यं वस्तु- तो लिङ्गं द्विविधं शब्दगतं अर्थगतश्चेति । तथाऽप्यर्थगतस्य सूत्रकारेण 'अर्थ द्वा कल्पनैकदेशत्वात्' इति प्रथमाध्याय निरूपितत्वात् शब्दगतमात्र- स्य च 'अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषभावःस्यात्' इति तृतीयेऽङ्गाध्याये निरूपितत्वात् अस्माभिरपि तदनुसारेण शब्दगतमात्रमिहाङ्गप्रस्तावे वक्तुमु- चितम् नान्यदिति । तदत्रार्थगतस्य सामर्थ्यस्य लिङ्गत्वं ग्रन्थकारानभिमतमिति न मन्तव्यम् । तथाच सोमनाथग्रन्थः- 'मन्त्राधिकरणसिद्धं लिङ्गस्य विनि- योजकत्यमित्युक्ते मन्त्राधिकरणेऽर्थप्रकाशनसामर्थ्यम्य शब्दगतस्य वि- जधानपलिका- ·विधिपरिच्छेदः । । नियोजकत्वसिद्धेः शब्द नामयमेव लिङ्गनिति भ्रमः स्यात् । तद्रशदासाथ- माह लिङ्गं सामर्थ भिति । शब्दार्थोभियताधारण्येन सामर्थ्यमात्रमेव लिङ्गम् । तथाप्यत्र क्रियमाणविशेषविचारस्य शब्दसामर्थ्यरूपालिङ्गविनियोगविशे रूप- त्वात् तदुपयुक्ततया शब्दगतस्य सामर्थस्य विनियोजकत्वं मन्त्राधिकरणे सिद्धमित्युक्तम् । ननु तावता तदेव लिङ्गनिति भ्रमः क य इति भावः । अर्थसामथ्यरूपस्य व लिङ्गस्य विनियो नकत्वं अर्थाद्वाकच्चने यधिकरणे वर्णि- तम् इति । ननु यदि शब्दसामर्थ्य लिङ्ग तर्हि वक्ष्य पाणायाः समाल्याया अ- स्य लिङ्गम्य भेदो न भवति । तमाख्या हि वाचकराज एव । वाचक इति च अर्थवोधनानुकूल सामर्थ्यवानुच्यते । तथाच शब्दनि लामय हिनं सामर्थ्यान् शब्दातमाख्येत्युक्ते विशेषगविवेयभावविपर्यासमन्तरा न क- श्चिद्वस्तुतो भेदो दृश्यत इत्याशंक्याह सामर्थ्य रूढेिरेवेति । एवकारण यो- गो व्यवच्छियते । अनुदाय शक्तिः रूढिः । अवयवशक्तियोगः । तेनेति । श- ब्दसामर्थ्यमिति सामर्थ्यस्य रूढिमात्ररूपत्वम्य विवक्षितत्वादित्यर्थः । अभेदा- भावभेवोपपादयति यौगिकेति । यौगिकशब्दरूपायाः तमाख्याया इत्यर्थः । रूढीति । रूढ्यात्मकं लिङ्गं तद्वान् शब्दः रूठ्या मकालेङ्गशब्द इति । नन्वेवमपि अभिधात्रीश्रुतेर्लिङ्गस्य भेदो न स्यात् । ब्रीह्यादिपदानां रूढ- शब्दत्वादिति चेन्न । शब्दसामर्थ्यमित्यत्र मन्त्रशब्दम्य विवक्षितत्वात् । वस्तुतस्तु लिङ्गभूतस्य शब्दसामर्थ्यस्य रूढिरूपत्वनियमो नास्ति । 'स्योनन्ते सदनं कृणोमि' इत्यत्र सदनशब्दस्य पदल-धातोरधिकरणल्युटा निष्पन्नस्य पाचकादिपदवत् यौगिकत्वेन रूढ्यभावात् । एवं हविकृदेहीत्यादावपि । तस्मादङ्गभूतशब्दनिष्ठं अङ्गिबोधनानुकूलसामर्थ्य योगरूपं रूढिरूपं वा लिङ्ग अङ्गभूतो योऽर्थः अध्वादिः तद्वोधनानुकूलसामर्थ्यवान् यौगिकशब्दः आध्व- र्यवादिः समाख्यति भेदो बाध्यः । लिङ्गकृतमङ्गत्वमुदाहरति तेनेति । लिङ्गे- नेत्यर्थः । कुशेति । कुशानां बर्हिषां लवनं तदङ्गत्वमिति । कुशलवनाङ्गत्वं लि- अनुबन्धः ।

·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे ङ्गबलावत्येतत् द्रढयितुंलिङ्गाभावनान्याङ्गत्वं नास्तीत्याह नात्विति । उलपाः तृणविशेषाः यज्ञऽपि बर्हिवदुपयुक्ताः । कुशलवने अम्य मन्त्रस्य लिङ्गसत्त्व- मुपपादयति तस्यात । उक्तग्य मन्त्रस्येत्यर्थः । बर्हिःपदम्य कुशप्रकाशनताम- थ्य दाभाति पदस्य लयनप्रकाशनसामर्थ्यमित्युभयोपादानम् । तल्लवनं कुशल- वनम् । समर्थत्वादिति । एतेनैवोलपादिलवा प्रकाशयितुम मर्थत्वादित्यप्यु- क्तं वेदितव्यम् । आपदेवीथे पूधानुमन्त्रगमन्त्रागामपि लिङ्गाद्विनियोगः प्रदर्शि- तः । स इह विस्तरभयान्न प्रदश्यते । तत्रैव त्वनुषेय इत्यभिप्रेत्याह एवमि- ति । अन्यत्रापि पूषानुमन्त्रणमन्त्रादावपीत्यर्थः । ननु आपदेवेन 'तच्च लिशं द्विविध सामान्य सम्बन्धबोधकप्रमा- णान्तरसापेक्षं तदनपेक्षञ्चति । आयं बर्हिदेवसदनं दामीति मन्त्रः पृषानुमन्त्रणमन्त्रा इत्येवमादेविनियोजकम् । द्वितीय अर्थज्ञानन्य कर्मानुष्ठाने विनियोजकम् । इति निरूपणात् अत्रापि ग्रन्थकारेण प्रथमं बाहित्रित्य लिनेन विनियो। उक्त अर्थज्ञानस्य कानुठानविनियोग एव एवमन्ट- नापीत्यनामिसंहित इति युक्तम् । अन्यत्रापि अर्थज्ञानादावीत्यादिति चेन्न । आपदेवेन हि शब्दाताथातोभयलिङ्गसाधारण्येन लामय लिङ्गनिति प्रथम लक्षितत्वात् अर्थज्ञानरूपवर तुगत सामर्थ्यस्यायुदाहरणं तत्र युज्यते । अत्र तु शब्दगतसाम_स्यैव लिङ्गत्वेन विवक्षितत्वात् अर्थातनिरूपणम्यावि- वक्षितत्वात् तदुदाहरणाभिप्रायो नोपपद्यत इति । ननु आपदेवम्यापि अर्थाततामयनिरूपणमविवक्षितमेव । न च कथं तर्हि लिङ्गस्य द्वेधा विभाग इति वाच्यम् । मिलिङ्गक्रमसमाख्यानाधिकरणे एवं लिङ्ग- विभागम्य दर्शितत्वात् तदनुयायिनाऽऽपदेवेन एवं विभागः क्रियते तत्र याप्यर्थज्ञानमर्थ एव न शब्दः तथापि तहतं लिङ्गमयनतलिङ्गत्वेन नापदेवस्य विवक्षितम् । सम्बन्धसामान्यबोधकप्रमाणान्तरसापेक्षं तदनपेक्षंचे- त्यन्यथैव विभागकरणात् । अन्यथा हि शगतमथगतञ्चेत्यव विभागमकरि- उधानपत्रिका- ।

·विधिपरिच्छेदः । ११ प्यत् । एवमकरणातु एतद्ग्रन्थकारवदेव प्रथमाध्यायान्ते निरूपितम्या- थगतनामर्थ्यस्य इह निरूपणे तात्ययाभावाऽवतीयत इति चेन्नतंदवम् । आपदेवकृतविभागोऽपि शब्दगतमर्थगतं चेति विभागतुल्य एवेति परिष्कार एवंदं संग्रहेणोक्तमिति न दूरं गम्यते । लिङ्गम्य तदुत्तरप्रमाणेभ्यः प्रावल्यमुक्त्वा वाक्या पावल्यमुदाहरति तदिदभिति । कृणामीति तैत्तिरीया अधीयते ।। समभिव्याहारी वाक्यम् । समामव्याहारश्च साध्यत्वा- दिवाचकद्वितीयाद्यभावेऽपि वस्तुतः शषशेषिवाचकपद- योः सहोच्चारणम् । यथा यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं णोतीति । अत्र पर्णताजुहोः समभिव्याहा- रादेव पर्णताया जुडंगत्वम् । नचानर्थक्यम् अन्यथाऽपि जुह्वाः सिद्धत्वादिति वाच्यम् । जुहशब्देन तत्साध्यापूर्व- लक्षणात्। तथाच वाक्यार्थः। पर्णतयाऽवत्तहाविधारण- द्वारा जुहवपूर्व भावयादति । एवं च पर्णतया यदि जुहः क्रियत तदैव तत्साध्यमपूर्व भवति नान्यथेति गम्यत इति न पर्णताया चैयर्यम् । अवत्तहविर्धारणद्वारेति चाव- श्यं वक्तव्यम् । अन्यथा नुवादिष्वपि पर्णतापत्तेः॥ वाक्यं लक्षयति समभिव्याहार इति । ननु समभिव्याहारो नाम सहोच्चा- रणन् कयोरिह लहोच्चारणं विवक्षितम् । अपि च श्रुत्युदाहरणत्वेनोदाहृते- प्वापि वाक्ये सममियाहारम्य विद्यमानत्वादतिव्याप्तिरित्यत्राह समभिव्या- हारश्चति । द्वितीयादिश्रतिरहितत्वे सति शेपशषिवाचकपद नहोच्चारणं वाक्य- मिति निकर्षः । सत्यन्तेन उक्ताऽतिच्याप्तिर्वारिता। प्रयाजशेषेण हवींप्यमिधार- यति सक्तून् जुहोतीत्यादौ विधमानाऽपि द्वितीयादिविभक्तिर्न श्रुतिः । तृ- तीयायाः कर्मत्वे द्वितीयायाः करणत्वं च लाक्षणिकत्वात् । शक्यार्थपराया एव विभक्तेः श्रुतित्वात् । किन्तु तत्र वाक्यादेवांगत्वम् । तथा च तत्र द्वितीयादिरहितत्वाभावाव्याप्तिः स्यादिति साध्यत्वादिवाचकति विभक्ति- विशेषणम् । शक्यार्थपेरेत्यर्थः । वाचकं शक्तम् । शेषेति । शेषशपिणोचिके अनुवन्धः । 6* ·४२ तन्त्रप्रकाशकासमेते अर्थसंग्रह पदे । तयोः शेषत्वेन शेषित्वेन च वाचकत्वासंभवात् वस्तुत इति । यावर्थो वस्तुतः शेषशेषिणौ न तु तथा प्रतीयमानौ द्वितीयाघभावात् तद्वाचकेति । वाक्यकृतमङ्गत्वमुदाहरति यथेति । पर्णलाजुह्वोः तद्वाचकयोः पर्णमयी- जुहूपदयोरित्यर्थः । समभिव्याहारादेव न तु द्वितीयादिविभक्त्या । पर्णताया शति । न च पर्णमयीशब्देन पणवृक्षविकारस्योक्तत्वात् कथं पर्णतारूपजाति- मात्रस्यह प्रतिपादन क्रियत इति चेदुच्यते । जुह्वादिपात्राणां दाममयत्वात् यत्किञ्चिवृक्षविकारत्वस्य सामान्येनावगतत्वात् किंजातीयस्य वृक्षम्यायं विकार इति जातिमात्रस्य जिज्ञासितत्वात् तात्पर्यगत्या पणतामात्रस्यात्र प्रतिपादन- भिति । एवं सर्वेप्वंगेषु अपूर्वप्रयुक्तत्वं वेदितव्यमिति यत् पूर्वमुक्तं तदत्र श- कापरिहारव्याजेन दर्शयति नचेति । आनर्थक्यं पर्णताया निष्फलत्वम् । अन्यथाऽपि पणतां विनापि । अन्यजातीयवृक्षोपादानेनापीत्यर्थः । सिद्ध- त्वात् नि-पादनसंभवात् । एवं नैफल्यं कण्टरवेणोक्तम् । इत्थमन्यथाऽपि सिद्धयन्त्या जुह्वाः प्रयोजनत्वाभावे तदुद्देश्यकत्वावगाही बोधोऽस्मिन् पर्णमयी जुहूरिति वाक्ये न संभवतीति इदं विधिवाक्यमबोधकमित्यपि पूर्वपक्षिणो हृ- दये स्थितम् । जुहूपदशक्यार्थस्य नात्र उद्देश्यत्वमिप्यते येनोक्ता सर्वाऽनुप- पत्तिः स्यात् । किन्तु तेन प्रयोजनीभवितुं योग्यमपूर्व लक्ष्यते । तेन न काचिदनुपपत्तिरित्यभिप्रेत्याह जुहशब्देनेति । अपूर्वलक्षणात् अपूर्वस्य ल- क्षणया प्रतिपादनादुक्तानुपपत्तिपरिहारादिति। न च वाच्यमित्यन्वयः । तत्र प्र- थमं वाक्यार्थबोधानुपपत्तिनास्तीत्यभिप्रेत्य तं दर्शयति तथाचेति । तदय- मित्यापदेवीयपाठ एवायं प्रमादादन्यथाकृत इति प्रतीमः । जुवपूर्वमिति। जुहूसाध्यमपूर्वमित्यर्थः । वैपरीत्येन अपूर्वसाधनीभूतपात्रमित्यत्रैव तात्पर्य योध्यम् । अवत्तेति । इदं अवत्तहविर्धारणरूपं द्वारं जुह्वा एवापूर्वोत्पादने इति वेदितव्यम् । न तु यथाश्रुतेन पर्णतया जुह्वपूर्वसाधने । अत एव प- र्णतया अवत्तहविर्धारणद्वारा यदपूर्वलाधनं तद्भावयेदित्यापदेवीयस्य बहुरमणीय- उद्यानपत्रिका.

·विधिपरिच्छेदः । ४३ स्य पाठस्य विनाशेन कृतमिमं पाठं वाक्यव्युत्पत्तिशालिनो न रोचयन्ते । एव- मपूर्वस्योद्देश्यत्वे सति पर्णताया आनर्थक्यं नास्तीत्याह एवंचति । उद्देश्य- कोटौ द्वारविवक्षायाः प्रयोजनं वदन्नाह अवत्तेति । अवत्तं अवदानने संस्कृ- तं हविः तस्य धारणम् । अवत्तं हि हवि. जुह्वां निधाय होमः क्रियत इति । अन्यथा द्वारमविवाक्षित्वा अपूर्वसाधनीभूतं पात्रं पर्णतया भावयेदित्येवो- द्देश्यांगीकारे । स्वेति । जुहूः उपभृत् ध्रुवा एषां त्रयाणां पात्राणां झुगिति नाम । येन उपभृतः ध्रुवावाश्च होमायाज्यं उद्धियत तस्य पात्रा- न्तरम्य सब इति नाम ॥ सेयमनारभ्याधीताऽपि पर्णता सर्वप्रकृतिष्येवान्यति न विकृतिषु । तत्र चोदकेनापि तत्प्राप्तिसम्भवात् पौनरु- क्तयापत्तेः । यत्र समग्राङ्गोपदेशः सा प्रकृतिः । यथा दर्शपूर्णमासादिः । तत्प्रकरणे सर्वाङ्गपाठात् । यत्र न सर्वाङ्गोपदेशः सा विकृतिः । यथा सौर्यादिः। तत्र कति- पयाङ्गानामतिदेशेन प्राप्तत्वात् । अनारभ्याधीतविधिः सामान्यविधिः । तादेदं वाक्यं प्रकरणादिभ्यो बलवत् । अत एव इन्द्राग्नी इदं हविरित्यादेः एकवाक्यत्वा- दर्शाङ्गत्वं न तु प्रकरणात् दर्शपूर्णमासाङ्गत्वम् ॥ एवं जुहूपदलक्षितमुद्देश्यकोटिप्रविष्टमपूर्व कस्य यागस्यति विचारे यस्य यागस्य जुहूरङ्गं तस्य यागस्यति वक्तव्यम् । जुहूश्च उपदेशेन दर्शपूर्णमासयोः अतिदेशेन दर्शपूर्णमासविकृतीनां सौर्यादीनां चाङ्गं भवति । तत्र किं प्रकृ- तिभूतदर्शपूर्णमासापूर्व विकृतिभूतसौर्याद्यपूर्वमिति सर्वमुद्देश्यकोटिप्रविष्टं आहोखित् प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासापूर्वमात्रमिति संशये सर्वमपूर्वमिति पूर्वपक्षं कृत्वा प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासापूर्वमात्रमिति कस्मिंश्चिदधिकरणे सिद्धान्तितम् । प्रसंगात्तदाह सेयमिति । अनारभ्याधीतापीति । कर्मविशेषमप्रकृत्येत्यर्थः अनेन पूर्वपक्षयुक्तिरुच्यते । यदाग्नेयोऽष्टाकपाल इति प्रक्रम्य त्रीहीनवहन्तीति विधानाद्धि आमेयापूर्वमानबीह्यर्थत्वमवधालस्य सिद्धयति न सौर्यादिव्रीह्य- अनुबन्धः।

·४४ तम्त्रप्रकाशिकायमेते अथसंग्रह । र्थत्वम् । अत्र तु दर्शपूर्णमासयोरनुपक्रमात् सर्वयागसंवन्धिजुह्वथत्वं पर्ण- ताया भवतीत्याशयः । सर्वप्रकृतिषु आमेयादिषु षट्सु गृहमेधीयादौ च । एतदपूर्वसाधनत्वविशिष्ट जुबामेवेत्यर्थः अन्वेति यम्य पर्णमयी जुरिति वाक्येन विधीयत इत्यर्थः । पूर्वपक्षं निरस्यति न विकृतिष्विति । न विकृति- प्वपीत्यर्थः । अत्र युक्तिमाह तत्रेति । तत्र विकृतिषु ! चोदकोऽतिदेशः । त. त्प्राप्तीति । पर्णताप्राप्तीत्यर्थः । पौनरुक्त्यापत्तेः द्विविधानापत्तेः । अयं भावः । दर्शपूर्णमासयोरुपदिष्टा जुहः अतिदेशेन सौर्यादिषु प्राप्नोतीति तावत् स्थितम् । तत्र यदि पर्णमयीवाक्ये प्रकृतिविकृतिसर्वापूर्वसाधनीभूत जुहूद्देशेन पर्णता विधीयते तदाऽनेन वाक्येन दर्शपूर्णमासयोरिव सौर्यादिप्वपि उपदेशादेव पर्णता प्राप्यते । पुनश्च लौर्यादिषु विकृतिषु जुह्वादिप्रापणाय प्रवृत्तोऽति- देशः जुहूमिव तदङ्गभूतां पर्णतामाप प्रापयतीति उपदेशातिदेशाभ्यां पर्ण- ताया विकृतिषु द्विविधानापत्तिः । न चैकस्य द्विविधान युज्यते । प्रकृत्य- पूर्वपाधनीभूतजुहूमात्रोद्देशन पर्णताविध्यंगीकार तु पर्णताया उपदेशात् दर्शपूर्णमासमात्रांगत्वं अतिदेशात् सौर्याधंगत्वमिति न ल दोष इति । प्रकृ- तिशब्दस्य प्रकृते विवक्षितमर्थमाह यत्रेति । यस्मिन् कर्मणि अन्यस्मात्म- णोऽङ्गानि नानीयन्ते सा प्रकृतिरित्यत्रैव तायम् । प्रकृतिशब्दस्य मुख्यार्थस्तु यस्यांगानि अन्यत्रातिदिश्यन्ते तकर्म । विकृति लक्षयति यत्र नेति। सर्वाङ्गोपदेशाभावमुपपादयति तत्रेति । ननु कोऽनारभ्य विधिः तत्राह अना रभ्येति । सामान्येन विधिःसामान्यविधिः । दर्शपूर्णमासीयत्वादिना विशेष- णमन्तरा अपूर्वसामान्यलाधनीभूतपात्रत्वावच्छिन्नोद्देशेन पर्णतादिविधायको विधिरित्यर्थः । वस्तुतस्तु प्रामादिकोऽयमत्र एतद्ग्रन्थपाठः । आपदेवीये हि धतान्यायापवादेन अनारभ्याधीतं साप्तदश्यं विकृतिप्वेव गच्छतीति प्रद- श्य तदर्थमुपसंहारमुक्त्वा तत्रोपष्टम्भकतया 'सामान्यविधिरस्पष्टः संहियेत विशेषतः' इति वार्तिकमुदाहृत्य इमं वार्तिकन्यायं प्रकृते योजयितुमुक्तं अना- रुभ्यविधिःपामान्यविधिः मित्रविन्दादिप्रकरणस्थस्तु विशेषविधिरिति । नतु उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । .४५ अनारभ्यविधेर्लक्षणमुक्तं सामान्यविधिरिति । न चात्र सामान्यविधेविशेषे उपसंहार उच्यते । तस्मादत्रायं ग्रन्थोऽनन्वित इति बोध्यम् । वार्तिके विशेषत इति विशेषविधिनेत्यर्थः । वाक्यम्य स्वानन्तरप्रमाणेभ्यः प्राबल्यमुक्त्वा उदा- हरति तादेदमिति । इन्द्रति । अत्र इन्वामी इति पदं विना पाठः श्रेयान् । अथवा आपदेवाय स्थितन पाठेन भवितव्यम् ।। उभयाकाङ्क्षा प्रकरणम् । यथा प्रयाजादिपु समिधो यजतीत्यादिवाक्ये फलविशेषस्य अनिर्देशात समिद्या- गेन भावयेदिति बोधानन्तरं किमित्युपकायांकाक्षा । दर्शपूर्णमासादिवाक्येऽपि दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग भा- वयेदिति बोधानन्तरं कथमित्युपकारकाकाइमा । इत्थं च उभयाकाङझया प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासा- ङ्गत्वम् । तच्च प्रकरणं द्विविधम् । महाप्रकरणभवान्तर- प्रकरणं चेति । तत्र मुख्यभावनासम्बन्धि प्रकरणं महा- प्रकरणम् । तेन च प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासाङ्गत्वम् । एतच्च प्रकृतावेव । उभयाकाइझायाःसंभवात् । न तु वि- कृतौ । तत्र प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्यत्यतिदेशन कथं- भावाकाक्षाया उपशमेन अपूर्वाङ्गानामप्युभयाकाङ्- क्षया विनियोगासंभवात् । तस्मादपूर्वांगानां स्थाना- देव विकृत्यर्थत्वामाते ॥ प्रकरणं दर्शयति उभयेति । उभयस्य उभयी वा आकांक्षा उभयाकांक्षा । अङ्गस्य भाव्याकांक्षां दर्शयति प्रयाजादिष्विति । अङ्गिनः कथंभावाकाक्षां दर्शयति दर्शति । प्रकरणं विभजते तच्चोते । आधं निरूपयति मुख्यति । मुख्यं अङ्गि तस्य भावना तत्संबन्धि यत्प्रकरणं तन्महाप्रकरणमित्यर्थः । फलवद्यागाधन्वयिभावनासम्बन्धीतिकर्तव्यताकांक्षावटितोभयाकांक्षारूपं प्रक- रणं महाप्रकरणमित्युक्तं भवति । इदमुदाहरन् उक्तं प्रयाजादीनां दर्शपूर्ण- मासाङ्गत्वं महाप्रकरणेनैवेत्याह तेनचेति । दर्शपूर्णमासौ हि खर्गरूपफल- वत्वादङ्गिनौ । तेन तदन्वितभावनासम्बन्धीतिकर्तव्यताकांक्षाघटितत्वादत्राङ्ग- अनुबन्धः ।

·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे । त्वबोधकं प्रकरणं महाप्रकरणमित्यर्थः । महाप्रकरणगतं विशेषमाह एत चेति । एवकारं विवृणोति नत्यिति । अत्र हेतुमुभयाकांक्षाया असंभव- मुपपादयति तवति । विकृतावित्यर्थः । उभयाकांक्षाया असंभवे हेतुः कथंभावाकांक्षोपशमः उपशमकारणं अतिदेशः अतिदेशस्वरूपं प्रकृतिवद्वि- कृतिः कर्तव्यति । ननु विकृतिषु द्वेधाऽङ्गानि भवन्ति कानिचित् अतिदिश्य- मानानि कानिचिन् उपदिश्यमानानीति । उपदिश्यमानान्येव अपूर्वाङ्गानी- त्युच्यन्ते । तत्र केषां विषये प्रकरणं नास्तीत्युच्यते । यधतिदिश्यमानविषये तर्हि इष्टापत्तिः । प्राकृताङ्गभावनानां प्रकृत्यन्वयादेव भाव्याकांक्षायाः शान्त- त्वात् । यद्यपूर्वाङ्गविषये तन्नोपपद्यते । अपूर्वाङ्गभावनानां भाव्याकांक्षाया अशान्तत्वात् । विकृतिभावनाया अपि कथंभावाकांक्षायाः सद्भावादिति पूर्वपक्षं सूचयता उक्तं अपूर्वीगानामपीति । कल्प्योपकारापूर्वाङ्गविषयं उपदेशमपेक्ष्य क्लप्तोपकारप्राकृताङ्गविषयोऽतिदेशः प्रबलत्वात् प्रथमं प्रवृत्तः विकृतेः कथंभावाकांक्षां शमयतीति अपूर्वाङ्गविषये विकृतेः कथंभावाकांक्षाया अभावान्न तद्विषयपि उभयाकांक्षासंभव इति समाधानं अतिदेशेन कथंभा- वाकांक्षाया उपशमेनेत्यत्रैव अभिसंहितम् । तर्हि अपूर्वाङ्गानां विकृत्य- ङ्गत्वं केन प्रमाणेनेत्यत्राह तस्मादिति । स्थानं वक्ष्यते । अङ्गभावनासम्बन्धि प्रकरणं अवान्तरप्रकरणम् । तेन च अभिक्रमणादीनां प्रयाजाद्यङ्गत्वम् । तच्च सन्दंशेनैव ज्ञायते । तदभावे चाविशेषात् सर्वेषां फलभावना- कथंभावेन ग्रहणप्रसङ्गेन प्रधानाङ्गत्वापत्तेः। एकाङ्गानुवा- देन विधायमानयोरङ्गयोरन्तराळे विहितत्व सन्दंशः। यथाऽभिक्रमणे । तद्धि समानयते जुइवामुपभृतः तेजो वा इत्यादिना प्रयाजानुवादेन किञ्चिदङ्गं विधाय वि- धीयते यस्यैवं विदुषः प्रयाजा इज्यन्ते प्रेभ्यो लोके- भ्यो भ्रातृव्यान् नुदतेऽभिक्रामं जुहोत्यभिजित्यै इति । तदनन्तरं यो वै प्रयाजानां मिथुनं वेदेत्यादिना कि- उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । ञ्चिदङ्गं विर्धायते । अतःप्रयाजाङ्गमध्ये विहितमभि- क्रमणं तद्गम् । प्रयाजैरपूर्व कृत्वा यागोपकारं भाव- यदिति झाते कथमेभिरपूर्व कर्तव्यमिति कथभावाका- इक्षायाः सत्त्वात् । सा च सन्दंशपठितैरभिक्रमणा- दिभिः शान्यति । न चाङ्गभावनायाः कथंभावाकां- क्षाभावः। भावनासामान्येन तत्रापि तत्संभवात् ॥ अवान्तरप्रकरणं निरूपयति अंगेति । अङ्गभावनासंबन्धीतिकर्तव्यताकांक्षा- घटितोभयाकांक्षाऽवान्तरप्रकरणमित्यर्थः । तेन कृतमङ्गत्वं उदाहरति तेन- चेति । ननु यचंगभावनानामाप प्रकरणमास्ति तर्हि प्रयाजादीनां अनूयाजा- दिकमप्यङ्ग म्यात् । आमेयादिप्रधानभावनानामिव प्रयाजाधङ्गभावनाना- मपि प्रकरणसत्त्वात् । यदि त्ववं आमेयादिफलवत्प्रधानयागप्रकरणपठितानामे- पां परम्परमङ्गाङ्गिभावो न भवतीत्युच्यते तार्ह अभिक्रमणमपि प्रयाजा- झं न स्यात् । अथात्रास्ति विशेष इति चेत् तार्ह स उच्यतामित्यत्राह तश्चेति । अवान्तरप्रकरणं चेत्यर्थः । फलवत्प्रधानयागप्रकरणपाठतानां अ- ङ्गभावनानां परम्पराङ्गाङ्गिभावबोधकं प्रकरणरूपं प्रमाणं न भवतीत्युत्स- गः । यत्र तु सन्दंशोऽस्ति तत्र तस्याङ्गस्य अङ्गान्तरबोधकतया प्रकरणं भवत्येवेत्ययवादः । तथा च प्रयाजेषु सन्दशसत्त्वात् प्रकरणमम्तीति ज्ञायते । तेनाभिक्रमणं प्रयाजाङ्गं भवति । अनूयाजादिविषये तु संदंशो नास्तीति न प्रकरणं नतरां तदङ्गत्वम् । किन्तु प्रयाजवेदेव प्रधानयागप्रकरणात् प्रधा- नाङ्गत्वमेवति भावः । एवं सन्दंशाभाव उत्सर्गप्राप्तं यागाङ्गत्वमेवाभिक्रमणस्या- पि स्यादित्यभिप्रेत्याह तदभाव इति । सन्दंशाभाव इत्यर्थः । अविशेषात् प्रयाजादि प्रधानाङ्गं अभिक्रमणादि तु तम्याङ्गस्याङ्गमिति प्रमाणविशे- पाभावादित्यर्थः । फलभावनाकथंभावेन प्रधानभावनेतिकर्तव्यताकांक्षया। ग्रहणप्रसङ्गेन विषयीकरणप्रसङ्गेन । ननु कः सन्दंशो नाम तदाह एकति । वाक्यान्तरेण विहितमङ्गमनूध वाक्यान्तरेण तत्र किञ्चिदङ्गं विधात- व्यम् । पुनराप तदेवाङ्गमन्य उत्तरत्र वाक्यान्तरेण किचिदहं विधा- जनवन्धः ।

·१८ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह तव्यम् । अनयोर्वाक्ययोर्मध्ये उभयत्रोद्देश्यत्वेन अनूदितम्याङ्गस्यानुवाद- मन्तरा किश्चिदकं विधातव्यम् । तत्र सन्दंश इत्यर्थः । सोऽयं सन्दशोऽ भिक्रमणेऽस्तीत्याह यथेति । उपपादयति तत्रहीति । समानयत इति । उपभृति स्थितमा ज्यं जुह्वामानयतीत्यर्थः । अत इति । उक्तरीत्या सन्दं. शम्य सत्त्वात् तेन चावान्तरप्रकरणम्य प्रतीयमानत्वादित्यर्थः । प्रयाजाङ्गति । प्रयाजाङ्गयोमध्य इत्यर्थः । नन्ववान्तरमपि प्रकरणं उभयाकांक्षारूपमेव । तत्रा- भिक्रमणादेभीव्याकांक्षायां सत्यामपि प्रयाजादेरन्याङ्गत्वात् इतिकर्तव्यताकांक्षा नास्तीति उभयाकांक्षारूपप्रकरणाभावात् कथमभिक्रमणादेः प्रयाजाङ्गत्वमिति शङ्कां मनसि कृत्वा प्रयाजादेरपीतिकर्तव्यताकांक्षाऽस्तीत्याह प्रयाजेति। प्रया- जादीन् यजतीत्यत्र शब्दतो लब्धोंऽशः प्रयाजैर्भावयेदिति । प्रकरणात् यागोप- कारमिति । अपूर्वप्रकरणोक्तरीत्या सर्वाङ्गपाहित्यान्यथानुपपत्त्या लब्धं अपू- व कृत्वति । एवं प्रयाजान् यजतत्यित्र आख्यातोपात्तभावनायाः प्रक- रणात् भाव्यांशम्य वाक्य एव करणांशस्य लाभे सत्यनन्तरं इतिकर्तव्यताका- क्षापि भवत्येवेति भावः । अस्या आकांक्षाया अभिलापः कथमेभिरपूर्व कर्त- व्यमिति । एभिः प्रयाजैः । सत्त्वात् प्रकरणसंभवात् अभिक्रमणं तदङ्गमिति पूर्वेणान्वयः । नन्वेवं प्रयाजाधङ्गभावनानामपि इतिकर्तव्यताकांक्षासत्त्वेऽनू- याजादीनामपि तत्रान्वयम्स्यादित्यत्र पूर्वोक्तमेव संदंशकृतं विशेष स्मारय- नाह साचेति । संदंशेति । संदंशे प्रयाजानुवादेन विहितयोरङ्गयोर्मध्ये पठितैरिति । पूर्व हृदि स्थितां अङ्गभावनानामितिकर्तव्यताकांक्षाराहित्य शंकान्निराकरोति नचेति । भावनेति । आग्नेयादिप्रधानभावनातुल्यत्वेनेत्यर्थः भावयेदिति हाक्ते किं केन कथमिति सर्वत्रवाकांक्षात्रयं भवति । नतु आमेये भावयेदित्यत्रव कथंभावाकांक्षा जायते प्रयाजैर्भावयेदित्यत्र न जायत इत्यद नियामक किश्चिदस्तीत्यर्थः । तदिदं प्रकरणं क्रियाया एव साक्षाद्विनियोजकम् । द्रव्यगुणयोस्तु तदद्वारा । तथाहि । यजेत स्वर्गकाम उद्यानपत्रिका ·विधिपरिच्छेदः । ४१ इत्यत्र फलभावनायां कथंभावाकांक्षायां सन्निधिपठिता- श्रयमाणफलकं क्रियाजातमुपकार्याकांक्षया इतिकर्तव्य. तात्वेनान्वेति । क्रियाया एव लोके कथंभावाकांक्षायाम- न्वयदर्शनात् । नहि कुठारेण छिन्दयादित्यत्र कथंभावा- कांक्षायां उच्चार्यमाणोऽपि हस्तोऽन्वेति । किन्तु हस्तेन उद्यम्य निपात्येति उद्यमननिपातने एव । हस्तश्च तद्द्या- रेणैवान्वेतीति सर्वजनीनप्रेतत् । इदं च स्थानादिभ्यो वलवत् । अत एव अक्षैर्दीव्यति राजन्यं जिनातीति विदेवनादयो धर्मा अभिषेचनीयसन्निधौ पठिता अपि स्थानान्न तदङ्गम् । किं तु प्रकरणात् राजसूयाङ्गमिति । सिद्धरूपाणि क्रियारूपाणि चेत्यङ्गानामनुपदं द्वेधा विभागं करिप्यति । तत्रेद प्रकरणं क्रियारूपाणामेवाङ्गानां साक्षादङ्गत्ववोधकं न तु श्रुत्यादिप्रमाणा- न्तरवत् सिद्धरूपाणामपि । क्रियाद्वारा परम्परया त्वेषामिदमङ्गताबोधकमि- ति प्रकरणस्य प्रमाणान्तरापेक्षया विशेषमाह तदिदामिति । उक्त विधमितिक- तव्यताकांक्षाघटितमित्यर्थः । क्रियाया एव न द्रव्यगुणादेस्तिद्धवस्तुनः । साक्षात् द्वारमनपेक्ष्य । किन्तर्हि प्रकरणेन द्रव्यगुणादेग्रहणमेव नास्ति ? न । अस्त्येव । किन्तु क्रियाविशेषणत्वनेत्याह द्रव्यगुणयोस्त्विति । तद्द्वा- रेति । क्रियाविशेषणत्वेनेत्यर्थः । अत्रोदाहरणं जान्या पत्नीः संयाजयन्ती- ति । अत्र हि जापनीविशिष्टपत्नीसंयाजविधौ पत्नीसंयाजस्य साक्षात्, तद्वि- शेषणत्वेन च जाधन्याः प्रकरणेन ग्रहणम् । क्रियाया एव साक्षाद्विनि- योजकमित्येतदुपपादयति तथाहीति । क्रियैव इतिकर्तव्यतात्वेनान्वेतुं योग्या न द्रव्यगुणादीत्यत्र हेतुं वदिष्यन् प्रथमं क्रियेव उभयाकांक्षारूपप्रकर- णवशादितिकर्तव्यतावेनान्वेतीति प्रतिज्ञां करोति यजेतति । उभया- कांक्षासद्भावोपपादनायोक्तं अथ्रयमाणफलकमिति । स्ववाक्ये फलश्र- वणे सति हि उपकार्याकांक्षा न स्यात् । तत्तु नास्ति प्रयाजादीनामिति । अश्रयमाणफलकानामपि ज्योतिष्टोमसन्निधौ पटितानां कर्मणां दर्शपूर्णमा- सभावनायामितिकर्तव्यतात्वेनान्वयाभावात् सन्निधिपठितति । सन्नि- अनुबन्धः । 7* ·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे धिपठितं च तत् अश्रयमाणफलकं चेति कर्मधारयः । क्रियाजातमिति एवेति शेषः । हेतुमाह क्रियाया एवेति । अन्वयदर्शनात् अन्वय- दर्शनेन योग्यत्वावसायादित्यर्थः । सिद्धवस्तुनो योग्यताविरह उदाहरणेन दर्शयति न होति । उच्चार्यमाणोऽपि पदेनोपात्तोऽपि । अत्र इतिकर्तव्य- तात्वेनान्वययोग्ये क्रिये दर्शयति किन्त्विति । इतीति । इत्येतत्पदप्रतिपा- धे इत्यर्थः । उद्यमनोति । उद्यमननिपातन एव अन्वीयेते इति योज्यम् । द्रव्यगुणयोस्तु तद्दवारोति यदुक्तं तदस्मिन् लौकिके उदाहरण दर्शयति हस्त- श्चेति । नात्राधिकमुपपादनमावश्यक मित्यभिप्रायेणाह सर्वति । नन्वेवं यत्र द्रव्यगुणादिविशिष्टानामारादुपकारकाङ्गानामुपदेशः तत्र क्रिया- विशेषणत्वेन द्रव्यगुणादेभीवनान्वयेऽपि यत्रगुणमात्रोपदेशः यथा सामविशेषाणां मन्त्रविशेषाणां च तत्र तस्य इतिकर्तव्यतात्वेन अन्वयाय प्रकरणविषयत्वं साक्षाद्वक्तव्यमेवेति चेन्न । सिद्धवस्तुन इतिकर्तव्यतात्वासंभवेन प्रकरणग्रह- णासंभवात् । तदुक्तं वार्तिककृता गुणद्रव्ये कथंभावैर्गुणन्ति प्रकृताः क्रियाः । इति । पूर्वार्धस्थो नञिह संबध्यते । प्रकृताः क्रियाः फलवन्ति कर्माणि फलभा- वना एव वा । कथंभावैः इतिकर्तव्यताकांक्षया । प्रकरणेनेति पर्यवसितम् । गुण- द्रव्ये न गृह्णन्ति तदन्वितानि न भवन्तीत्यर्थः । नन्वेवमुपदिष्टम्य सिद्ध- वस्तुन आनर्थक्यं स्यात् । न खल्वितिकर्तव्यतातिरिक्तेन सम्बन्धेन तस्य फलभावनायामन्वयः सम्भवति । अंशत्रयवत्या भावनाया अंशद्वयस्य फल- करणाभ्यां पूरितत्वात् तदतिरिक्तस्य सर्वस्य इतिकर्तव्यतांशपातित्वस्यैव वक्तव्यत्वादिति चेदुच्यते । इतिकर्तव्यताभूतां क्रिया द्वारीकृत्यान्वयात् नान- र्थक्यमिति । ननु क्रिया नास्तीत्युक्तम् । सत्यम् । किन्तु कल्प्यते । कथम् । तेनैव द्रव्यगुणविधिवाक्येन पदाध्याहारादिना । तदिदमभिप्रेत्याह- नावान्तरक्रियायोगादृते वाक्योपकल्पितात् । इति । सोमनाथोऽप्याह चित्राधिकरणपूर्वपक्षे-अवान्तरप्रकरणेनेति । यद्यपि 'नावान्तर' इत्यभियुक्तोक्तेः संख्याविशिष्टाज्यद्रव्यमात्रस्य प्रकरणविनियोज्य- उधानपत्रिका- ।

·विधिपरिच्छेदः । खमनुपपन्नम् । तथाप्याज्यस्य न खरूपेण स्तोत्राङ्गत्वं सम्भवति । किन्तु सन्निधानेन । तच्च सन्निधापनं विना न संभवतीति संख्याविशिष्टाज्यानि सन्नि- धापयेदित्येवमयं विधिः पर्यवसित इति सन्निधापनक्रियायोगादाज्यलक्षण इव्य- स्य प्रकरणविनियोग उपपद्यत इति भावः-- इति । तदत्र सिद्धवस्तुन इतिक- तव्यतात्वन्नास्ति । तेन प्रकरणग्राह्यत्वं च नास्तीति वार्तिके उत्तरार्धस्यार्थः । इतिकर्तव्यताभूतक्रियाविशेषणत्वेन भावनान्वयस्तु न्यायनिरपेक्षं सिद्धः । तत्र क्रियायां खवाक्योपात्तायां तद्दवारा द्रव्यगुणादेभीवनान्वय इत्यनुक्तिसिद्धम् । यत्रापि तु नोपात्ता तत्रापि तां कल्पयित्वा तद्दवारा तदन्वय इति वार्तिके पूर्वार्धस्यार्थ इति विवेचनीयम् । प्रकरणस्य स्वानन्तरप्रमाणापेक्षया प्राबल्यमाह इदं चेति । स्था- नादिभ्य इति बहुवचनमविवक्षितम् । स्थानसमाख्ययोयोरेव प्रकरणा- नन्तरप्रमाणत्वात् । तदुक्तमापदेवेन तदिदं स्थानादिप्रमाणाहलवदिति । प्राबल्यमुदाहरति अतएवति । प्रकरणस्य प्राबल्यादेवेत्यर्थः । अभिषेचनीयः सोमयागविशेषः राजसूयान्तर्गत्तः । स्थानात् सन्निधिपाठरूपात् । तदंगं अभिषेचनीयाङ्गम् । नात्र खारसिकं प्रकरणं किन्तु संदंशसंपादितमित्यन्यत्र स्थितम् । देशसामान्य स्थानम् । तद् द्विविधम् । पाठसादेश्य अनुष्ठानसादेश्यं चेति । स्थानं क्रमश्चेत्यनर्थान्तरम् । पाठसादेश्यमपि द्विविधम् । यथासंख्यपाठः सन्निधि- पाठश्चेति । तत्र ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत् वैश्वा- नरं द्वादशकपालं निर्वपेदित्येवं क्रमविहितेषु इन्द्राग्नी रोचना दिव इत्यादीनां याज्यानुवाक्यामन्त्राणां यथा- संख्यं प्रथमस्य प्रथम द्वितीयस्य द्वितीयमित्येवंरूपो विनियोगो यथासंख्यपाठात् । प्रथमपठितस्य हि म- न्त्रस्य कैमर्थ्याकांक्षायां प्रथमतो विहितं कर्मैव प्रथममु. पतिष्ठते समानदेशत्वात् । एवं द्वितीयमन्त्रस्यापि । अङ्गत्वे पञ्चमं प्रमाणं स्थानं दर्शयति देशेति । समानस्य भावः सामान्य देशस्य अनुबन्धः ।

·५२ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह सामान्य देशसामान्यं तुल्यदेशत्वमित्यर्थः । पाठेति । समानो देशो यस्य सः सदेशः तस्य भावः सादेश्यं पाठस्य सादश्य पाठसादेश्यं पाठप्रयुक्तं सादे- श्यमित्यर्थः । एवमनुष्ठानसादेश्यमित्यत्रापि । ननु वार्तिके 'तत्र क्रमो द्विधैवेष्टो देशसामान्यलक्षणः, इति क्रमलक्षणत्वेनोक्तस्य देशसामान्यत्वस्य कथं स्थानलक्षणत्वेन भवता अभिधानमित्याशङ्कापरिहाराय स्थानमेव तत्र क्रमपदेनाभिधीयत इत्यभिप्रेत्याह स्थानमिति । अन्योऽर्थः अर्थान्तरं न अ- थान्तरमनन्तरम् । स्थानं क्रमश्चेत्यनयोः पदयोरर्थभेदो नास्तीत्यर्थः । यथा- संख्यपाठमुदाहराते तत्रात । क्रमविहितेष्विति । कमखिति शेषः । 'क्रम- विहितष्टिषु' इति त्वापदेवीये दृश्यते । तथैवात्रापि भाव्यमिति पश्यामः । यथा- संख्यं संख्यामनुसृत्य । अस्यैव विवरणं प्रथमस्येति । प्रथमस्य कर्मणः प्रथम याज्यानुवाक्यायुगळम् । उक्तमेवोपपादयति प्रथमेति । अत्र प्रथमवि- हितस्य कमणः स्मारकापेक्षायां प्रथमपठितमेव याज्यानुवाक्यायुगळं उप- तिष्ठत इत्याकांक्षान्तरमप्युपपादनीयम् । कैमर्थ्यति । कोऽर्थो यस्य स किमर्थः । कस्मै अयं किमर्थ इति वा । तस्य भावः कैमर्थ्य तस्याकांक्षेति । समानदेशत्वात् उभयोः प्रथमपठितत्वेन तुल्यदेशत्वादित्यर्थः । एवमपेक्षितां- गिसमर्पणद्वारैवास्य प्रमाणस्य अङ्गताबोधकत्वरूपं विनियोजकत्वमिति बेदि- तव्यम् ॥ वैकृतांगानां प्राकृतांगाननुवादेन विहितानां संदंशापतिता- नां विकृत्यर्थत्वं सन्निधिपाठात् । यथा उपहोमानाम् । तेषां हि कैमर्थ्यापेक्षायां फलवद्विकृत्यपूर्वमेव भाव्यत्वेन संबध्य- ते। उपस्थितत्वात् । स्वतन्त्रफलकत्वे विकृतिसन्निधिपा- ठानर्थक्यापत्तेश्च ॥ सन्निधिपाटं दर्शयति वैकृतेति । विकृतौ भवानि वैकृतानि । वैकृतस्यापि औदु- म्बरो यूपो भवतीति प्राकृतांगानुवादेन विधीयमानस्य औदुंबरत्वादेरुभयाकां- क्षालक्षणेन प्रकरणेनैव ग्रह्णमित्यापदेवीय उपपादितम् । तस्मात् तद्व्यावृत्त- ये प्राकृतांगाननुवादेन विहितानामिति । तथा विकृता प्राकृतधर्मानुवादेन उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । ५३ विधीयमानयोधर्मयोरन्तराळे सन्दंशाभिधाने विधीयमानानामामनहोमादीना- मपि प्रकरणेनैव विनियोग इत्येतदपि तत्रैवोपपादितम् । तेषां व्यावर्तनायोक्तं सन्देशापतितानामिति । तादृशांगयोमध्येऽपठितानामित्यर्थः । उदाहरणमाह यथेति । नक्षत्रेष्टा सोत्र जुहोति अग्नये स्वाहा कृत्तिकाभ्यः स्वाहा इत्याम्नाता होमा उपहामा इत्युच्यन्ते । अत्र यथा आमनहोमानामित्यपपाठः । ननु पूर्वोक्तरीत्या विकृतरितिकर्तव्यताकांक्षायाः प्राकृतांगैरेव शान्तवन उपहोमा- दिविषये अभावात् कथमेषां विकृत्यर्थत्वमंगीक्रियते । एषां भाव्याकांक्षाऽन्य- था न निवर्तत इति चेत् तदर्थ स्वतन्त्रमेव किञ्चित् फलं कल्प्यतामित्याशंकां परिहरन् विकृत्यर्थत्वमेव तेषां वक्तव्यम् न स्वतन्त्रं किंचित् फलं कल्पयित्वा तदर्थत्वमित्याह तेषां हीति । उपहोमानामित्यर्थः । वैकृताङ्गानामिति वा । ब्रीह्यादिवत् विकृतेः स्वरूपेण भाव्यत्वाभावादुक्तं विकृत्यपूर्वमिति । अत्र हेतुमाह उपस्थितत्वादिति । भावनाया भाव्याकांक्षायां सत्यां यस्य प्रमाणवशेन उपस्थितिर्भवति तस्य ह्यन्वया न्याय्यः । नानुपास्थितस्य स भवितुमर्हति । तत्र सन्निधिवशात् विकृत्यपूर्वस्य उपस्थितिरस्ति ना- न्यस्य । तथाविधम्य प्रमाणस्य कस्यचिदभावादित्यर्थः । ननु विश्वजिता यजेतेत्यत्राश्रुतस्यापि स्वर्गस्य भाव्यत्वेनान्वयः सिद्धान्ते अङ्गीकृतः । तथाच तत्र तस्य येन प्रमाणनेापस्थितिः तेनैवात्रापि भविष्यतीत्याशंक्याह स्वतन्त्रेति । कथंचित् विकृयपूर्वसंबन्धे सति हि विकृतिसन्निधिपाठस्य साथिक्यं स्यात् । स्वतन्त्रफलार्थत्वे कथमपि विकृतिसंबन्धस्य वक्तुमशक्यत्वात् तत्सन्निधौ विधानं निष्फलं स्यादित्यर्थः । स्वतन्त्रं विकृत्यपूर्वव्यतिरिक्तम् । पशुधर्माणामग्नीषोमीयार्थत्वमनुष्ठानसादेश्यात् । औपव. सथ्येऽह्नि अग्नीषोमायः पशुरनुष्टीयते। तस्मिन्नेव दिने ते धर्माः पठ्यन्ते । अतस्तेषां कैमर्थ्याकांक्षायां अनु- प्टेयत्वनोपस्थितं पश्वपूर्वमेव भाव्यत्वेन सम्बध्यते । तञ्च स्थानं समाख्यातः प्रबलम् । अत एव शुन्धनम- अनुबन्धः ।

·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे न्त्रः सान्नाय्यपात्राङ्गं पाठसादेश्यात् । न तु पौरोडा. शिकमिति समाख्यया पुरोडाशपात्राङ्गम् । अनुष्ठानसादेश्यमुदाहरति पश्चिति । पशोः पशुद्रव्यकरय यागस्य धर्माः अङ्गानि यूपच्छेदनादीनि । अनुष्ठानेति । पञ्चदिनसाध्यः सोमप्रयोगः । तत्र प्रथमोपलदिने सोमयसान्निधौ अग्नीषोमयिपशुविधीयते । चतु- थे तु औपक्सश्याभिधाने दिने यूपच्छेदनादयो धर्मा विधीयन्ते । तेन उपहोमानामिव सन्निधिपाठरूपं स्थानं न संभवतीति बोध्यम् । अनुष्ठा- नसादेश्यमुपपादयति औपव तथ्य इति । न च यस्मिन् दिने आम्नानं तत्रैवानुष्ठानं कथं न भवतीत्याशंक्यम् । स एष उपक्सथीयेऽहन् द्विदेवत्यः पशुरालभ्यत इति वचनबलेन औपक्सथ्येऽहन्येव तस्यानुष्ठेयत्वात् । अनु- ष्ठानसोदेश्यस्यांगताग्राहकत्वमुपपादयति अत इति । तेषां धर्माणां अग्निषो- मीयपश्वनुष्ठानदिने पठितत्वादित्यर्थः । स्थानस्य खानन्तरप्रमाणात् प्राबल्य- माह तच्चति । अत्रोदाहरणमाह अतएवेति । समाख्या यौगिकः शब्दः । सा च द्विविधा वैदिको लौ- किकी च । तत्र होतुश्चमसभक्षणांगत्वं होतृचमस इति वैदिवया समाख्यया। अध्वर्यास्तत्तत्पदार्थांगत्वं लौकिक्या आध्वर्यवमिति समाख्ययेति संक्षेपः । तदेवं निरूपितानि संक्षेपतः श्रुत्यादीनि पटप्रमाणानि ॥ समाख्या निरूपयति समाख्येति । योगोऽवयवार्थव्युत्पत्तिः तेनार्थप्रतिपा- दको यौगिकः 1 वैदिकी समाख्यामुदाहरति तत्रेति । चमसः सोमधार- णाथः पात्रविशेषः तस्मिन् कर्तव्यं यत् सोमरसभक्षणं तत्र होतुरंगत्वमिति । लौकिकीमुदाहरति अध्वर्योरिति । तत्तत्पदार्थेति । यजुर्वेदाम्नातप्रया- जादीत्यर्थः । संक्षेप इति । एवमेषां प्रमाणानां पूर्वपूर्वस्य स्वानन्तरोत्तरप्र- माणेन विरोधे प्रावल्यदौर्बल्यमुक्तम् । एषामेव सजातीयविरोधे विजातीयेष्वपि एकान्तरितधन्तरितादिविरोधे च मूलग्रन्थेषु बलाबल- निरूपणं विस्तरेण कृतम् । तविमिह विस्तरभिया उपेक्षितमित्यभिप्रायः । उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । आध्वर्यवमित्यादिसमाख्याया आपदेवोक्तप्रकारेण स्थानापेक्षया प्राबल्यं न भ- वतत्यिायभिप्रेत्यापीदमुक्तं संक्षेप इति । एतस्य विधेः सहकारिभूतानि षट् प्रमाणानीत्युपक्रान्तं अङ्गत्वप्रमाणनिरूपणमुपसंहरति तदेवमिति । एतत्सहकृतेन विनियोगविधिना समिदादिभिरुपकृत्य दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेत्येवंरूपेण यानि विनियुज्यन्ते अङ्गानि तानि द्विविधानि । सिद्ध रूपाणि क्रियारूपाणि चेति । तत्र सिद्धरूपाणि जातिद्रव्यसंख्यादीनि । तानिच दृष्टार्थान्येव । क्रियारूपाणि च द्विविधानि । गुणकर्माणि प्रधानकर्माणि चेति । एतान्येव सन्निपत्योपकारकाणि आरादुपकारकाणि चेाच्यन्ते ॥ एवं श्रुत्यादिप्रमाणषट्कसहितं विनियोगविधि निरूप्य संप्रति तत्प्रमेया- न्यंगान्यतिसंग्रहेण निरूपयिष्यन् विधिवाक्यनिरूपणावसरे कथमङ्गनिरू- पणमिति सङ्गत्यभावशंकायां प्रमाणनिरूपणे सति तत्प्रमेयजिज्ञासाया: खरसवाहित्वान्न तन्निरूपणमसंगतमिति समाधानाभिप्रायेण उक्तप्रमा- णप्रमेयत्वेनांगान्यनुवदन् विभनते एतदिति । विधेराकारं दर्शयति समिदादिभिरिति । समिध इति समियो यजतीति प्रथम- प्रयाजसंज्ञा । ननु विनियोगावधौ अङ्गस्य करणत्वादिरूपेण अङ्गिन उद्देश्यत्वेन चान्वया वक्तव्यः दना होमं भावयेदितिवत् । तत्र प्रकृते स. मिदादिभिरिति समिदादीनामङ्गानां करणत्वेन प्रतिपादनं युज्यते । अ- ङ्गिनां तु दर्शपूर्णमासयागानां उद्देश्यत्वेन निर्देशमन्तरा कथं दर्शपूर्णमा- साभ्यामिति करणत्वेन निर्देशः क्रियत इति चेत् श्रयताम् । अत्र उप- कृत्येत्यतः पूर्व दर्शपूर्णमासयोरित्यध्याहर्तव्यं समिदादिभिर्दर्शपूर्णमासयोरु- पकृत्येति । तत्र षष्ठीश्रुत्या दर्शपूर्णमासयोरुद्देश्यत्वाभिधानात् दर्शपूर्ण- मासभाव्यका समिदादिकरणिका भावनति बोवान्नानुपपतिरिति । नन्वे- वं समिदादिभिर्दर्शपूर्णभासयोरुपकुर्यादित्येतावतैव विनियोगविधेः पर्यवसानात्। अनुबन्धः ।

·५६ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे किमर्थ उपकृत्य दर्शपूर्णमालाभ्यां यजेतेत्यधिकतया दर्शपूर्णमासकरणकभावनाय, उपादानम् । उच्यते । समिदादीनामङ्गानामुत्पत्तिविधिः समिधो यजतीत्येवमा- दिरूपः पठ्यते । विनियोगविधिस्तु उक्तरीत्या कल्प्यते । इत्येव स्थिते यदि कश्चिन्मन्यते प्रयोगविधिराप कश्चिदतिरिक्तः कल्पनीय इति तस्य नाङ्गा- नां पृथक्प्रयोगविधिः कल्पनीय इति प्रतिबोधनाय एवं प्रतिपाद्यते । प्र. करणादिवशेन हि समिदादिभिईर्शपूर्णमासयोरुपकुर्यादिति विनियोगे सिद्ध अङ्गानां प्रधानानां च एकवाक्यतया समिदादिरूपाङ्गकलापजन्योपकारपूर्व- कं दर्शपूर्णमासयागैरिष्टं भावयेदिति एक एव अङ्गप्रधानानां प्रयोगविधिः कल्प्यते नातिरिक्त इत्यलम् । सिद्धरूपाणि निष्पन्नत्वेन भासमानख- रूपाणि । पचति पपाचे येवमादौ हि पाकादिक्रियायाः पुरुषप्रयत्नसाध्यत- या भानमिति तिङन्ताभिधेया क्रिया साध्यरूपा भवति । घटो बहि:- एकं द्वे इत्यादौ तु न तथा भानमिति सिद्धरूपता । संख्यादीत्यादिना आरुण्यश्चैत्यादिगुणान्तराणां ग्रहणम् । एषां सिद्धरूपाजामङ्गानां क्रिया- रूपेभ्यो विशे माह तानिवेति । दृष्टानि दृष्टफलानि । न तु क्रियारू- पाणीव दृष्टार्थान्यदृष्टार्थान्युभयाथानि चेत्येवकारार्थः । एवं दृष्टार्थत्वेन ए- कविधत्वादेवात्र नाधिकं वक्तव्यमिति हृदयम् । क्रियारूपाणि निरूपयितुं विभजते क्रियेति । गुणभूतानि कर्माणि गुणकर्माणि । प्रधानभूतानि कर्माणि प्रधानकर्माणि । उभयेषाभेषां क्रियारूपाणां व्यावहारिकी संज्ञा- माह एतान्येवेति । यथासंख्यमिति शेषः । कर्माङ्गद्रव्याधुद्देशेन विधीयमानं कर्म सन्निपत्योपकारकम् । यथाऽवघातप्रोक्षणादि । तच्च त्रिविधं दृष्टार्थ अदृष्टा- थे दृष्टादृष्टार्थ चेति । तत्र दृष्टार्थमवघातादि। अदृष्टार्थ प्रोक्षणादि। दृपादृष्यार्थ पशुपुरोडाशादि। ताद्धे द्रव्यत्या- गांशेनैवादृष्टं देवतोद्देशांशेन च देवतास्मरणं दृष्टं करोति। इदमेवच आश्रयिकर्मेत्युच्यते। द्रव्याद्यनुदिश्य केवलं वि- धीयमानं कर्मारादुपकारकम् । यथा प्रयाजादि। आरादु- उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । पकारकं च परमापूर्वोत्पत्तावेवोपयुज्यते । सन्निपत्योप- कारकन्तु द्रव्यदेवतासंस्कारद्वारा यागखरूपेऽप्युपयुज्य- ते । तदेवं निरूपितः संक्षेपतो विनियोगविधिः । सन्निपत्योपकारकं लक्षयति कर्मेति । कर्मणो यागादेरङ्गं यत् द्रव्यं श्रीह्यादि तदाघुद्देशेनेत्यर्थः । एतेन द्रव्यादिकं प्रति गुणत्वादेव गुण- कर्मत्वमिति गुणकर्मत्वोपपादनमपि कृतं वेदितव्यम् । तदिदं सन्निप- त्योपकारकं त्रिविधमित्यभिप्रेत्याह तश्चेति । ननु कथमेकस्य कर्मण उभयार्थत्वमित्याशङ्कय अंशभेदेन तदुपपत्तिरिति समाधानमभिप्रेत्याह त. धीति । देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागो हि यागः । तत्र एकांशो दृष्टार्थः । अन्योऽदृष्टार्थ इति न विरोध इति । उभयार्थस्य कर्मणो नामान्तरमाह इदमेवेति । प्रयाजादिवत् अदृष्टार्थत्वे सत्येव द्रव्यादिकमपि गुणकर्म- वदाश्रयतीति आश्रयीत्यभिधानम् । अस्य इदमेवचेत्यादिग्रन्थस्य सर्वेषु मुद्रितपुस्तकेप्वन्यत्र पाठः प्रामादिकः । आरादुपकारकं लक्षयति द्रव्याधुद्देशेनेति । अस्यैव विवरणं केवलमिति । एतेन द्रव्यादी- नामुद्देश्यत्वाभावाभिधानद्वारा गुणत्वप्रत्यायनात् द्रव्यादिकमपेक्ष्य प्राधा- न्यात् प्रधानकर्मत्वमिति ज्ञापितमिति ज्ञेयम् । पूर्व श्रुतिनिरूपणप्रकरणे एवं सर्वेष्वङ्गेप्वपूर्वप्रयुक्तमङ्गत्वं बोध्यमित्युक्तम् । तत्रेदानी आरादुपकार- कसन्निपत्योपकारकयोर्विषये विशेषमाह आरादुपकारकं चेति । उत्पत्ता- वेवेति । न तु सन्निपत्योपकारकवत् यागस्वरूपनि पत्तिद्वारा इति एक- कारार्थः । यागस्वरूपेऽपीति । अपिना उत्पत्तयपूर्वसमुच्चयः । यागस्व- रूपद्वारा उत्पत्त्यपूर्व उपयुज्यत इत्यर्थः । यागस्वरूप उपयुज्यमानानारे- वाङ्गानां उत्पत्त्यपूर्वार्थत्वमिति ज्ञापनाय एवं वक्राभिधानमिति ज्ञेयम् । ननु कथं सन्निपत्योपकारकाणां यागस्वरूपापये गिचमित्याशङ्कयोक्तं द्रव्यदे- वतासंस्कारद्वारेति । द्रव्यदेवते हि यागस्य रूपे । सन्निपत्योपका- रकाणि चाङ्गानि द्रव्यंदवतात्यतरसंस्काररूपाणि भवन्ति । तेन सन्नि- अनुबन्धः । । 8* ·तन्त्रप्रकाशिकासमते अर्थसंग्रहे पत्योपकारकाणां यागस्वरूपनिप्पादकत्वमिति भावः । तथा च परमा- पूर्वप्रयुक्तत्वमारादुपकारकागां उत्पत्त्यपूर्वप्रयुक्तत्वं सन्निपत्योपकारकाणामिति विशेष उक्तो भवति । विनियोगविधिप्रकरणमुपसंहरति एवमिति इति विनियोगविधिप्रकरणम् । प्रयोगप्राशुभावबोधको विधिः प्रयोगविधिः । स चा- झवाक्येकवाक्यतापनः प्रधानविधिरेव । स हि साङ्गं प्रधानमनुष्ठापयन् विळम्बे प्रमाणाभावात् अधिळम्वा- परपर्यायं प्रयोगप्राशुभाचं विधत्ते । न च तदविलम्बे- ऽपि प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । विळम्वे हि अङ्गप्र. धानविध्येकवाक्यतावगततत्साहित्यानुपपत्तिः । विल- म्बेन क्रियमाणयोः पदार्थयोः इदमनेन सह कृतमिति साहित्यव्यवहाराभावात् । स चाविळम्बो नियते क्रमे आश्रीयमाणे भवति । अन्यथा हि किमेतदनन्तरमेतत्कर्तव्यमेतदनन्तरं वेति प्रयोगविक्षेपापत्तेः । अतः प्रयोगविधिरेच स्वावधेयप्र- योगप्राशुभावसिद्धयर्थ नियतं क्रममपि पदार्थावशेषण- तया विधत्ते । अत एव अङ्गानां क्रमवोधको विधिःप्र- योगविधिरित्यपि लक्षणम् । प्रयोगविधि निरूपयति प्रयोगेति । प्रकर्षण आशुः प्राशुः तस्य भावः प्राशुभावः प्रयोगस्य यः प्राशुभावः शैवयं अविळम्बः तस्य बोधकः प्रयो- गविधिरित्यर्थः । प्रयोगोऽनुष्ठानम् । नन्वस्य लक्षणस्य किं लक्ष्यं तबाह सचेति । प्रयाजानुयाजादिप्राच्योदीच्याङ्गसहिताभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां वर्गकामो यजेतेत्ययमेव प्रयोगविधिरित्यर्थः । न त्वङ्गविधिप्रधानविधि- भ्योऽतिरिक्तः प्रयोगविधिर्नाम कश्चिच्छूयत इत्येवकारार्थः । नन्वस्य साङ्ग- दर्शपूर्णमासकर्तव्यताबोधकस्य कथं प्रयोगप्राशुभावबोधकत्वमित्यत्राह सही- ति । अयं भावः । प्रयोगविधिस्तावत् फलकामस्य सर्वाण्यप्रधानानि कर्त- व्यानीति बोधयति । तत्र बहुषु कर्तव्येषु युगपदशक्यत्वात् प्रथममकं उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । ५९ कृत्वाऽनन्तरमन्यत् कर्तव्यम् । तत्र किमेकमङ्गं कृत्वा कश्चित् कालं वि- लम्ब्यानन्तरं अङ्गान्तरं प्रधानं च कर्तुं युक्तं उत एकस्यापि क्षणस्य विलंय- मन्तराऽनन्तरक्षण एव कर्तव्यमिति विमर्श विलम्ब्य कर्तव्यमिति वचन- विशेषस्यादर्शनात् सर्वाण्यङ्गप्रधानान्यविलम्बेन कर्तव्यानीत्यत्र प्रयोगविधि- स्तात्पर्यवानिति निश्चीयते । तथा च तस्य प्राशुभावबोधकत्वमिति । अत्र यदि काश्चिदाशङ्केत विलम्ब्य कर्तव्यमिति वचनाभावमात्रेण अवि- लम्ब्य कर्तव्यमिति कथं सिद्धयति । न ह्यविलम्ब्य कर्तव्यमिति वचनान्त- रमस्ति । प्रयोगविधिस्तु सर्वाण्यङ्गानि प्रधानं च कर्तव्यानीत्येतावन्मानं बोधयति । न तु तेषामनुष्ठानेऽविलम्बमपि—इति, तन्निरस्यति नचेति । सर्वाण्यङ्गप्रधानानि कर्तव्यानीति बोधयता प्रयोगविधिना सर्वेषामङ्गप्रधानानां मिथः साहित्यमपि बोध्यत इत्यन्यत्र स्थितम् । तच्च साहित्यं विलम्बे सति नोपपद्यत इति श्रुतसाहित्यान्यथानुपपत्तिरूपार्थापत्तिप्रमाणसहितः प्रयोग- विधिरेवाविलम्बबोधको भवतीत्याह विलम्वे हीति । अङ्गेति । अ- ङ्गप्रधानानां विधयः तेषामेकवाक्यता प्रयोगविधिस्वरूपा तयाऽवगतं यत् तत्साहित्यं तेषामङ्गप्रधानानां मिथः साहित्यं तस्यानुपपत्तिरिति । उपपा- दयति विलम्बेनेति । इतीति । इत्येवंरूपो यः साहित्यव्यवहारः तद- भावात् । एवं साहित्यवोधनद्वारा यदविलम्बबोधकत्वं तत् प्रयोगविधेर्ल- क्षणमित्युक्तम् । अथ तस्याविलम्बस्य निर्वाहकं क्रम इत्युच्यमानमर्थान्तर- मपि प्रयोगविधिना विधीयत इत्यभिधास्यन् प्रथमं तस्य तान्नर्वाहकत्वमाह स चेति । प्रयोगविधिना बोध्यमानश्चेत्यर्थः । नियत इति । बहुषु पदार्थेप्वनुष्ठीयमानेषु यः कश्चित् क्रमोऽवश्यम्भावी । स तु पुरुषभेदेन कालभेदेन च भिद्यते । तादृशः क्रम इह नोच्यते । तस्याविलम्बहेतुत्वाभा. वात् । किन्तु अस्य पदार्थस्यानन्तरमयमेव पदार्थः कर्तव्यः तस्यानन्तरम. यमेव तस्यानन्तरमयमेवेति सर्वदा सर्वेरादरणीयतया निश्चितो यः क्रमः स अनुबन्धः ।

·६० तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह इहोच्यत इति भावः । अविलम्बहेतुत्वं क्रमस्योपपादयन् क्रमाभावे अ- विलम्बो न भवतीत्याह अन्यथेति । क्रमानाश्रयण इत्यर्थः । प्रयोगविक्षे- पापत्तेरित्यत्रान्वयः । प्रयोगस्य विक्षपो विलम्बः । ननु क्रमानाश्रयणे कथं विलम्ब इत्यत्रोक्तं किमेतदिति । पूर्वमेव क्रमनिश्चयाभावे प्रयोगमध्ये एतत् कर्म किमेतस्य कर्मणोऽनन्तरं कर्तव्यं उत एतस्यानन्तरमिति विचारो जायेत । तेन च विचारेण विलम्बो जायतेति भावः । अत्र विक्षेपः पदार्थ- लोप इति व्याचक्षाणा भाट्टालङ्कारकारप्रभृतयोऽत्यन्तमुपेक्षणीयाः । किमत- दित्यायनन्वयात् । क्रमाभावे पदार्थलोपापत्तेः क्रमे सति अविलम्बी भवती- त्युपपादनस्य चात्यन्तपरिहास्यत्वात् । एवमविलम्बनिर्वाहकत्वं क्रमस्योक्तम् । अथ तादृशविलम्बसिद्धये तादृशं क्रममपि स एव प्रयोगविधिर्विधत्त इत्याह अत इति । अन्यथा प्रयोगविक्षेपापत्तरित्यर्थः । ननु क्रमस्य विधानमश- क्यम् । स्वतन्त्रपदार्थत्वाभावात् । न हि दानहोमादिवत् क्रमः स्वतन्त्रः पदार्थः । स्वातन्त्रयेण बुद्धावारोपयितुमशक्यत्वात् इत्याशङ्कयोक्तं पदार्थवि- शेषणतयेति । सत्यं न खतन्त्रपदार्थः क्रमः । अत एव न साक्षाद्विधिविष- यीभवितुमर्हति । तथापि समिधागानन्तरं तनूनपाधागः कर्तव्यः तदनन्तरं इड्यागः कर्तव्य इत्येवंरूपेण खतन्त्रपदार्थभूतयागादिविशेषणतया विधातुं शक्यत एवेत्यलम् । प्रसङ्गात् इदमपि प्रयोगविधेर्लक्षणं भवतीत्याह अत- एवेति । क्रमविधायकत्वादेवेत्यर्थः । तत्र क्रमो नाम विततिविशेषः पौर्वापर्यरूपो वा। तत्र षट् प्रमाणानि श्रुत्यर्थपाठस्थानमुख्यप्रवृत्त्याख्यानि । तत्र क्रमपरवचनं श्रुतिः । तच द्विविधम् । केवलक्रम- परं तद्विशिष्टपदार्थपरं चेति । तत्र वेदं कृत्वा वेदिं करोतीति केवलक्रमपरम् । वेदिकरणादेर्वचनान्तरप्रा- तत्वात् । वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष इति तु क्रमविशिष्टपदा- र्थपरम् । एकप्रसरतामङ्गभयेन भक्षानुवादेन क्रममा- त्रस्य विधातुमशक्यत्वात् । सेयं श्रुतिरितरप्रमाणापेक्षया उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । ६१ बलवती तेषां वचनकल्पनद्वारा क्रमप्रमाणत्वात् । अत ए- वाश्विनग्रहस्य पाठक्रमात्तृतीयस्थाने ग्रहणप्रसक्तावाश्विनी दशमो गृह्यत इति वचनात् दशमस्थाने ग्रहणमित्युक्तम् । क्रमं लक्षयति तत्रेति । उक्तरीत्या प्रयोगविधौ विषयीभूत इत्यर्थः । वित. तीति। प्रथममेकमङ्गं अनन्तरमन्यत् अनन्तरमन्यत् अनन्तरमन्यदिति चर- माङ्गपर्यन्तं यदानुपूयं सा विततिः । तस्या विशेषो नाम वक्ष्यमाणप्रमाण- षटकानुगृहीतत्वम् । सेयं विततिः सर्वाङ्गप्रधानव्यासक्ता । अथ एकैकपदार्थ- वृत्तितयाऽन्यादृशं क्रमस्वरूपमाह पौर्वापर्येति । पूर्वापरयो वः पौर्वापर्यम् । आनन्तर्यमित्यत्र तात्पर्यम् । पूर्वपदार्थानन्तर्य उत्तरपदार्थस्य क्रम इत्यथः । प्रयोगविधिविधयस्यास्य क्रमस्य सहकारिप्रमाणानि निरूपयितुमाह तत्रे- ति । उक्तविधे क्रम इत्यर्थः । श्रुतिं निरूपयति तत्रेति । क्रमः परो बोध्यो ऽर्थो यस्य तत् क्रमपरं वचनम् । क्रमपरं वचनं विभजते तश्चेति । केव. लेति । केवलश्चासौ क्रमश्च तत्परमिति । तदिति । तेन क्रमेण विशिष्टः पदार्थः तत्परम् । आद्यमुदाहरति तत्रेति । वेदः दर्भमुष्टिविशेषः । नन्वत्र कस्मात् वेदिकरणादिपदार्थस्य न विधानमित्यत्राह वेदीति । द्वितीयमुदा- हरति वषट्कर्तुरिति । क्रमेति । प्राथम्यरूपक्रमविशिष्टो यो भक्षणरूपः पदार्थः तद्विधायकमित्यर्थः । नन्वत्र कस्मात् मानान्तरप्राप्तभक्षानुवादेन प्रा- थम्यमात्रविधिन भवतीत्यत्राह एकेति । एकस्मिन्नर्थे प्रसरः वृत्तिः यस्य तत् पदं एकप्रसरम् तस्य भावः एकप्रसरता । एकः प्रसरः ययोः तयो- र्भाव इति वा । एकार्थीभावलक्षणं सामर्थ्यमित्यर्थः । तस्या भनभये- नेति । भक्षानुवादेन प्राथम्यविधाने हि भक्षस्योद्देश्यत्वेन प्राथम्यस्य च विधेयत्वेन भावनायामन्वयेन परस्परमनन्वयात् प्रथमभक्षपदस्य समासाव- गतं यदेकार्थप्रतिपादकत्वरूपं सामर्थ्य तस्य भङ्गो भवेदिति । श्रुतेः क्रम- वोधकप्रमाणान्तरेभ्यः प्राबल्यमाह सेयमिति । तत्र हेतुमाह तेषामिति । इतरप्रमाणानामित्यर्थः । श्रुतिलिङ्गादिवदिदमुपपादनीयम् । श्रुतिपाठयोर्विरो- अनुबन्धः ।

·६२ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह धे श्रुतेः प्राबल्यमुदाहरति अत एवेति । ऐन्द्रवायवं गृह्णाति मैत्रावरुणं गृह्णाति आश्विनं गृह्णातीति तृतीयस्थाने आश्विनग्रहणं श्रूयते । यत्र प्रयोजनवशेन क्रमनिर्णयः सोऽर्थक्रमः । यथा अग्नि- होत्रं जुहोति यवागू पचतीति अग्निहोत्रयवागूपाकयोः । अत्र हि यवाग्वा होमार्थत्वेन तत्पाकः प्रयोजनवशेन पूर्व- मनुष्ठीयते । स चायं पाठक्रमाद्वलवान् । यथापाठं ह्यनुष्टाने क्लप्तप्रयोजनबाधोऽदृष्टार्थत्वञ्च स्यात्। न हि होमानन्तरं क्रियमाणस्य पाकस्य किञ्चित् दृष्टं प्रयोजनमस्ति अर्थक्रममाह थनेति । येषु पदार्थेषु क्रमनिर्णयः प्रयोजनवशात् तत्संबन्धी क्रमः अर्थक्रम इत्यर्थः । यत्र प्रयोजनवशेन निर्णय इति पाठः श्रेयान् । यत्र यस्मिन् क्रम इत्यर्थः । उदाहरति यथेति। आर्थत्वं क्रमस्योपपादयति अत्रेति । तत्पाकः यवागूपाकः । अर्थक्रमस्य पाठक्रमात् प्रावल्यमाह स चे- ति । तदेवात्राप्युदाहरणमिति मन्वानः प्राबल्ये युक्तिमाह यथापाठमिति । अग्निहोत्रं जुहोति यवागू पचतीति पाठानुसारेण पूर्वमग्निहोत्रहोमः अनन्तरं यवागूपाक इत्येवमनुष्ठाने सतीत्यर्थः । क्लुप्तति । यवागूपाकस्येति शेषः । अग्निहोत्रहोमनिप्पत्तिः क्लप्तं प्रयोजनम् । यवाग्वाऽग्निहोतं जुहोतीति वचनात् । तस्य बाधः स्यात् । न ह्यनन्तरं पक्ष्यमाणाया यवाग्वाः पूर्व क्रियमाणाग्निहोत्रहोमविष्पत्तिः प्रयोजनं भवितुमर्हति । द्रव्यान्तरेणैव तस्य निप्पन्नत्वात् । एवं क्लप्तहानिरूपं दोषमभिधाय अक्लप्तकल्पनरूपं दोषान्तरमाह अदृष्टार्थत्वं चेति । ननु होमरूपदृष्टप्रयोजनस्य पूर्वमेव नि- प्पन्नत्वेऽपि अन्यत् किञ्चिद्दष्टप्रयोजनं यवागूपाकस्यास्त्वित्यत्राह न हीति । शास्त्रबोधितं हि प्रयोजनं भवति । नैच्छिकं किञ्चित् । शास्त्रं च यवाग्वाऽमिहोत्रं जुहोतीति होमनिष्पादनमेव प्रयोजनं बोधयति । तस्य च प्रकारान्तरेण पूर्वमेव निप्पत्तौ विहितस्य अनन्तरं क्रियमाणस्य यवागू- पाकस्य अदृष्टमेव प्रयोजनं कल्पनीयमिति भावः । पदार्थबोधकवाक्यानां यः क्रमः स पाठक्रमः । तस्माच्च पदार्थानां क्रम आश्रीयते । येन हि क्रमेण वाक्यानि उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । ६३ पठितानि तेनैव क्रमेणाधीतान्यर्थप्रत्ययं जनयन्ति । यथा- प्रत्ययं च पदार्थानामनुष्टानम् । स च पाठो द्विविधः । मन्त्र पाठो ब्राह्मणपाठश्चेति । तत्राग्नेयाग्नीषोमीययोस्त- त्तद्याज्यानुवाक्यानां पाठाद्यः क्रम आश्रीयते स मन्त्र- पाठात् । स चायं मन्त्रपाठी ब्राह्मणपाडाद बलीयान् । अनुष्ठाने ब्राह्मणवाक्यापेक्षया मन्त्रपाठस्यान्तरङ्गत्वात् । ब्राह्मणवाक्यं हि प्रयोगाद् बहिरेवेदं कर्तव्यमिति अवधा- ध्य कृतार्थम् । मन्त्राः पुनः प्रयोगकाले व्याप्रियन्ते । तेन अनुष्ठानक्रमस्य स्मरणक्रमाधीनत्वात् तत्क्रमस्य च मन्त्र- ऋमाधीनत्वात् अन्तरङ्गो मन्त्रपाठ इति । प्रयाजानां सभिधो यजति तनूनपातं यजति इत्येवं विधिपाठ- क्रमाद्यः क्रमः स ब्राह्मणपाठनमात् । यद्यपि ब्राह्मण- वाक्यान्यर्थ विधाय कृतार्थानि तथापि प्रयाजादीनां (क्रम)स्मारकान्तरस्याभावात्तान्येव क्रमस्मारकत्वेन स्वी- क्रियन्ते । उक्तेपु श्रल्यादिपु षटसु क्रमप्रमाणेषु, श्रतिः अर्थः स्थानमिति त्रयं स्व. रूपेण पदार्थानां क्रमबोधकम् । पाठः मुख्यं प्रवृत्तिरितीदं त्रयं तु न तथा । किं तु स्वीयेन क्रमेण पदार्थानां क्रमबोधकम् । तस्मात् पाठस्य स्वीयं क्रमं तावदादा निरूपयति पदार्थेति । तेन पदार्थानां क्रमः प्र- मीयत इत्याह तस्माञ्चति । प्रमापकत्वमुपपादयति येनाते । अर्थस्य प्रत्ययं प्रतीति बोधभित्यर्थः । यथाप्रत्ययाति । प्रतीतिक्रनानुरोवेनेत्य- पाटं विभजते स चेति । आयस्य क्रमबोधकत्वमुदाहरति त- त्राग्नेयोते । आग्नेययाज्यानुवाक्यायुगलं पूर्व पट्यते । अनन्तरमनी- पोमीययाज्यानुवाक्यायुगलम् । एवं च अनेन मन्त्रपाटक्रमेण पूर्वमाग्ने- ययागः पश्चादग्नीपोमीय इत्यनयोः पदार्थयोः क्रमः सिद्धयतीत्यर्थः । ला- घवादत्रैव पाठद्वयस्य बलावलमाह स चायमिति । हेतुमाह अनु- ष्ठान इति । हेतुमुपपादयति ब्राह्मणेति । ननु व्याप्रियन्तां नाम । तावता कथं क्रमवोधनेऽन्तरङ्गत्वमित्यत्राह तेनानुष्ठानेति । तत्क्रमस्य स्मरणक्रमस्य । ब्राह्मणपाठक्रमात् क्रममुदाहरति प्रयाजानामिति अनुबन्धः । र्थः ·६४ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे पूर्व मन्त्रपाठादिति क्रमपदं विनोक्तेः अत्र ब्राह्मणपाठक्रमादिति क्रमप- दघानेनोक्तश्च नातीव विशेष इति ध्येयम् । ननु पूर्व ब्राह्मणवाक्यपाठस्य क्रमबोधने व्यापारो नास्तीत्युक्तमित्याशङ्कय परिहरति । यद्यपीति स्वीक्रियन्त इति । तथा च स्मारकत्वे स्थिते तदीयक्रमात् स्मार्याणां प्र- याजादीनां क्रमः सिद्धयतीति भावः । स्थानं नामोपस्थितिः। यस्य हि देशे योऽनुष्ठीयते तत्पूर्व- तने पदार्थ कृते स एव प्रथममुपस्थितो भवतीति युक्तं तस्य प्रथममनुष्टानम् । अत एव साधस्के अग्नीषोमीय- सवनीयानुवन्ध्यानां सवायदेशे सहानुष्ठाने कर्तव्ये आ. दो सवनीयपशोरनुष्ठानमितरयोः पश्चात् । तस्मिन् दे- शे आश्विनग्रहणानन्तरं सवनीयस्यैव प्रथममुपस्थितेः। तथाहि । ज्योतिष्टोमे वयः पशुयागाः अग्नीषोमीयः सवनीय आनुबन्ध्यश्चेति । ते च भिन्नदेशाः । अग्नीषो- मीय औपवसथ्येऽन्हि । सवनीयः सुत्याकाले । आ- नुवन्ध्यस्त्वन्ते । साद्यस्को नाम सोमयागविशेषः । स चाव्यक्तत्वात् ज्योतिष्टोमविकारः । अतस्ते त्रयोऽपि पशुयागाः साद्यस्के चोदकप्राप्ताः। तेषां तत्र साहित्य श्रुतं सह पशूनालभत इति । तच्च साहित्यं सवनीयदेशे। तस्य प्रधानप्रत्यासत्तेः । स्थानातिक्रमणसाम्याञ्च । सव- नीयदेशे ह्यनुष्ठानेऽग्नीषोमीयानुबन्ध्ययोः स्वस्वस्थानाति- क्रममात्रं भवति । अग्नीषोमीयदेशे त्वनुष्ठाने सवनीयस्य स्वस्थानातिक्रममात्रम् । आनुबन्ध्यस्य तु स्वस्थानातिक्रमः सवनीयस्थानातिक्रमश्च स्यात् । एवमनुवन्ध्यदेशेऽग्नीषो- मीयस्य द्रष्टव्यः । तथा च सवनीयदेशे सर्वेषामनुष्ठाने कर्तव्ये सवनीयस्य प्रथममनुष्ठानम् । आश्विनग्रहाणनन्त- रं हि सवनीयदेशः। तथा च प्रकृतावाश्विन ग्रहं ग्रहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीय सवनीयं पशुमुपाकरोतीत्याश्विन- ग्रहणान्तरं सवनीयो विहित इति साद्यस्केऽप्याश्विनग्रहणे कृते सवनीय एवोपस्थितो भवतीति युक्तं तस्य स्थानात्प्र- थममनुष्ठानम् । इतरयोस्तु पश्चादित्युक्तम् । उद्यानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । । स्थानाक्रमं निरूपयन् स्थानपदार्थमाह स्थानमिति । ननु स्थानशब्द- स्य उपस्थित्यर्थकत्वमप्रसिद्धमित्याशङ्कायां स्थानप्रयोज्यत्वात् लक्षणया स्थान- मुपस्थितिरिति समाधानमभिप्रयन् तस्य क्रमहेतुत्वमुपपादयति यस्य हीति । यस्य स्थानवतः देशे स्थाने यः स्थानान्तरस्थितः तत्स्थानशून्यः प्रमाणान्तर- वशादनुष्ठीयते तत्पूर्वतने तस्मात् स्थानवतः पूर्वकर्तव्ये पदार्थे कृते स एव स्थानवानेव पदार्थः । अत्र द्वितीययच्छन्दप्रतिनिर्देशकम्तच्छन्दः पञ्चम्यन्तः अध्याहर्तव्यः । तस्मात् स्थानशून्यात प्रथमं पूर्वमुपस्थितो भवतीत्यर्थः । उप- स्थितिक्रमानुसारेण च पदार्थानामनुष्ठानमित्युपपन्नं स्थानस्य क्रमबोधकत्वमिति। उदाहरणमाह अत एवेति । स्थानरूपप्रमाणसद्भावमाह तस्मिन्निति सवनीयसम्बन्धिनीत्यर्थः । कोऽसौ सवनीयदेश इत्यत्रोक्तं आश्विनग्रह. णानन्तरमिति । एवं संगृह्योक्तं विवरीतुमारभते तथा हीति । साद्य- स्क्र इति । समानेऽहनि क्रियमाण इत्यर्थः । समाने एकस्मिन् । अ. व्यक्तत्वादिति । खार्थविहितदेवताशून्य इत्यर्थ इत्यन्यत्र विस्तरः । साहित्यमिति । एककालानुष्ठेयत्वमित्यर्थः । नन्वस्तु प्रकृतौ भिन्न- कालानुष्ठेयानां त्रयाणां साद्यम्के एकककालानुष्ठेयत्वम् । तत्तु सवनी- यदेश इति कथम् । अमीषोमीयस्य आनुबन्ध्यस्य वा देशेऽप्युपपत्तेरित्य- त्राह सच्चेति तस्येति । सवनीयदेशस्येत्यर्थः । प्रत्यासत्तिः सन्नि- कर्षः । युक्तयन्तरमाह स्थानांते । इदमुपपादयति सवनीयेति प्रधानक्रमेण योऽङ्गानां क्रमः स मुख्यक्रमः । येन हि क्रमेण प्रधानानि क्रियन्ते तेनैव चेत्क्रमेण तेषामङ्गान्यनुष्ठी. यन्ते तदा सर्वेषामङ्गानां स्वैः स्वैः प्रधानैस्तुल्यं व्यवधान भवति । व्युत्क्रमेणानुष्ठाने केषां चिदङ्गानां स्वैः प्रधान- रत्यन्तमव्यवधानं केषां चिदत्यन्तव्यवधानं स्यात् । तच्चा- युक्तम् । प्रयोगविध्यवगतसाहित्यबाधापत्तेः । अतः प्रधानमोऽपि अङ्गक्रमे हेतुः । अत एव प्रयाजशेषेणा- दावाग्नेयहविषोऽभिधारणम् । पश्चादैन्द्रस्य. दनः । आ- ग्नेयैन्द्रयागयोः पौर्वापयांत् । एवं च द्वयोरभिधारणयोः अनुबन्धः । 9* ·६६ तन्त्रप्रकाशिकासमते अर्थसंग्रहे खस्वप्रधानेन तुल्यमेकान्तरितं व्यवधानम् । व्युत्क्रमेणा• मिधारे त्वाग्नेयहविरभिधारणाग्नेययागयोरत्यन्तमव्यव. धामम् । ऐन्द्रदध्याभिधारणेन्द्रयागयोद्यन्तरितं व्यवधा. नम् । तच्चायुक्तमित्युक्तमेव । स च मुख्यक्रमः पाठक्रमात् दुर्बलः । मुख्यक्रमो हि प्रमाणान्तरसापेक्षप्रधानक्रमप्रतिपत्तिसापेक्षतया विल. म्बितप्रतिपत्तिकः । पाठक्रमस्तु निरपेक्षस्वाध्यायपाठ- क्रममात्रसापेक्षतया न तथेति बलवान् । स चायं मुख्य क्रमः प्रवृत्तिक्रमाच्च बलवान् । प्रवृत्तिक्रमे हि बहूना- मङ्गानां प्रधानविप्रकर्षात् । मुख्यक्रमे तु सन्निकर्षात् । मुख्यक्रममाह प्रधानेति । मुख्यक्रम इति । मुख्यप्रयोज्यः क्रम- इत्यर्थः । प्रधानफ्रमस्य अङ्गक्रमनियामकत्वमुपपादयति येन होति । उदा. हरणमाह अत एवेति । अभिधारणमिति । प्रयाजशेषेण हवींष्य- भिघारयतीति वाक्यविहितमभिधारणम् । प्रधानक्रमसद्भावमाह आग्ने. यति पौर्वापर्यादिति । आग्नेययागस्य पूर्व ऐन्द्रयागस्य तदनन्तरं च कर्तव्यत्वादित्यर्थः । पूर्वोक्तामुपपत्तिमत्र प्रदर्शयति एवं चेति । एक. ति । अन्तरितः व्यवधानप्रयोजकः मध्ये स्थितः पदार्थः । एकः अ. न्तरितः यस्मिन् व्यवधाने तदेकान्तरितम् । एवमुत्तरत्रापि । व्युत्क्रमेण प्रधानक्रमानादरेण । पूर्वमन्द्रहविषः पश्चादामेयहविषश्चाभिधारणे कृत इत्यर्थः । अस्य मुख्यप्रमाणकस्य क्रमस्य पूर्वोक्तपाटप्रमाणकक्रमापेक्षया दौर्बल्यमाह स वेति । तत्र युक्तिमाह मुख्येति । प्रमाणान्तरेति । मन्त्रपाठवा. मणपाठान्यतरसापेक्षो यः प्रधानानां क्रमः तत्प्रतिपत्तिसापेक्षतयेत्यर्थः । पाठक्रमस्त्विति । पाठप्रमाणकः क्रम इत्यर्थः । निरपेक्षेति । निर. पेक्षो यः स्वाध्यायपाठक्रमः तन्मात्रेत्यर्थः । न तथेति । न किळम्चित- प्रतीतिक इत्यर्थः । अत्रोदाहरणं-आग्नेयोपांशुयाजामीषोमीयेषु क्रमेणा. नुष्ठीयमानेष्वपि उपांशुयाजाज्यनिर्वापः मुख्यक्रमात् अग्नीषोमीयव्रीहिनि- र्वापात् पूर्व नानुष्ठीयते । मुख्यक्रमस्य दुर्बलत्वात् । किं तु पाठक्रमात् उद्यानपत्रिका ·विधिपरिच्छेदः । ६७ ततः पश्चादनुष्ठीयते । पाठक्रमस्य प्रबलत्वादिति । इदानीं मुख्यक- मस्यैव स्वानन्तरप्रवृत्तिक्रमात प्राबल्यमाह स चायमिति । प्रवृत्तिकमा- रेति । चकारो भिन्नक्रमः । प्रवृत्तिकमावलवांश्चेति । तत्र युक्तिमाह प्रवृत्तीति । प्रवृत्तिकमे अङ्गानां मिथःसाहित्यरक्षणं तन्त्रम् । मुख्यक्रमे तु अङ्गानां प्रधानसाहित्यरक्षणं तन्त्रम् । तस्मान्मुख्यक्रमः प्रबल इति संक्षेपः । निरूपयिष्यमाणः प्रवृत्तिक्रमश्चात्र सम्यक् चिन्तनीयः । सह प्रयुज्यमानेषु प्रधानषु सनिपातिनामङ्गानामाव- त्याऽनुष्ठाने कर्तव्ये द्वितीयादिपदार्थानां प्रथमानुष्ठितप. दार्थक्रमाद्यःक्रमः स प्रवृतिक्रमः। यथा प्राजापत्यपश्वङ्गेषु प्राजापत्या हि वैश्वदेवीं कृत्वा प्राजापत्यैश्चरन्तीति वा क्येन तृतीयानिर्देशात् सेतिकर्तव्यताका एककालत्वेन वि- हिताः। अतस्तेषां तदङ्गानां चोपाकरणनियोजनप्रभृतीनां साहित्यं सम्पाद्यम् । तच्च प्राजापत्यपशूनां सम्प्रतिपन्न- देवताकत्वेन युगपदनुष्ठानादुपपद्यते । तदङ्गानां चौपा- करणादीनां युगपदनुष्ठानमशक्यम् । अतस्तेषां साहित्य- मव्यवहितानुष्ठानात्सम्पाद्यम्। तत्रैकस्योपाकरणं विधा- यापरस्योपाकरणं विधेयम् । एवं नियोजनादिकमपि। त- था च प्राजापत्येषु कस्माञ्चित्पशोरारभ्य एकं सर्वत्रानु- प्ठाय द्वितीयादिपदाथस्तेनैव क्रमेणानुष्ठेयः। स प्रवृत्ति- क्रमः । सोऽयं श्रुत्यादिभ्यो दुर्वलः । तदेवं सडपती निरूपितःषाविधक्रमनिरूपणन प्रयोगविधिः । प्रवृत्तिक्रमं लक्षयति सहेति । अत्र द्वितीयादिपदार्थानामित्येतदारभ्य लक्षणमुच्यते । ननु एकैकः पदार्थः सकृदनुष्ठेयः । तत्र का क्रमापक्षेत्यत्र, यत्र एकैकः पदार्थो बहुकृत्वोऽनुष्ठयो भवति तत्रैवायं प्रवृत्तिक्रम इति समाधा- नाभिप्रायेणोक्तं आवृत्त्याऽनुष्ठान कर्तव्य इति । ननु कुत्राङ्गानामावृत्त्याऽनुष्ठान- मित्यत्रोक्तं सह प्रयुज्यमानेषु प्रधानेष्विति । अनेकेषु यागेषु एकस्मै फलाय एकेन प्रयोगेण क्रियमाणेषु तत्सम्बन्धीन्यङ्गानि प्रतिप्रधान आवृत्त्या अनुष्ठयानि भवन्तीत्यर्थः । तत्र प्रयाजादीनामारादुपकारकाणां तन्त्रत्वेन आवृत्त्यभावादुक्तं सन्निपातिनामिति । प्रथमानुष्ठितेति । एतेन प्रथमा- अनुबन्धः । .

·६८ तन्त्रप्रकाशिकासमेत अर्थसंग्रहे नुष्ठानं प्रवृत्तिरिति व्याख्यातं भवतीति ज्ञयम् । प्रवृत्तिकम इति । प्र- वृत्तिप्रमाणकः क्रम इत्यर्थः । उदाहरणमाह यथेति । सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभत इति वाक्येन विहिताः सन्ति सप्तदश प्राजापत्याः पश- वः । तेषां चाङ्गानि उपाकरणनियोजनादीनि । तत्र यस्मात्कम्माञ्चि-प- शोरारभ्य संबंपा पशूनामुपाकरणं कर्तव्यम् । अनन्तरं तेनैव क्रमेण सर्वपां नियोजनादिकमपि क्रियत इति तत्र प्रवृत्तिकम इत्यर्थः । ननु प्रथम एकस्यैव पशोः सर्व उपाकरणनियोजनादिकमङ्गजातं कृत्वा अनन्तरं अन्यस्य सर्व अनन्तरमन्यम्य सर्वमित्येव कम्मान्न क्रियत इत्याशंकां परि- हर्तुमाह प्राजापत्या हीति । नन्वम्मिन् वाक्ये इतिकर्तव्यतावाचकपदा- भावात् कथं सेतिकर्तव्यताकानां एककालत्वमित्यत्रोक्तं तृतीयानिर्देशा- दिति । यत्र प्रधानस्य द्वितीयया निर्देश तत्र विधेयस्य प्रधानमात्रेऽन्वयः। यत्र तु तृतीयया निर्देशः तत्र साङ्ग एव प्रधानेऽन्वय इति स्थितो न्यायः । तेनात्र पशुयागानां प्राजापत्यरिति तृतीयानिर्देशात् वैश्वदेवीं कृत्वेति वैश्व- देव्युत्तरकालस्य विधेयस्य साङ्गप्वेव तेवन्वय इति भावः । एककालत्वे- नेति । सप्तदशापि यागा युगपत्कर्तव्याः । सप्तदशानां पशूनामुपाकरणं युग- पत्कर्तव्यम् । एवं नियोजनादिकमपि युगपत्कर्तव्यमिति विधीयत इत्यर्थः । एवं साङ्गानामेककालत्वेन विहितत्वात् प्रधानेष्विव अङ्गेप्वपि एककालत्व- रूपं साहित्यं संपाद्यमित्याह अत इति । तत्र प्रकृतोपयोगितया अङ्गानां साहित्यमन्यादृशमित्युपपादयिष्यन् प्रधानानां यथाश्रुतं साहित्यमुपपन्नमि- त्याह तच्चेति। साहित्यंचेत्यर्थः संप्रतिपन्नेति। प्रजापतिरूपैकदेवताकत्वेनेत्यर्थः। इदानीमङ्गेषु यथाश्रुतं साहित्यमनुपपन्नमित्याह तदङ्गानां चेति । प्राजापत्या- ङ्गानां चेत्यर्थः । युगपदिति । उपाकरणस्य एकस्मिन्नेव काले सर्वेषु पशुषु अनुष्ठानमशक्यम् । एवं नियोजनादीनामित्यर्थः । तर्हि कथं साहित्य- सम्पादनमित्यत्राह अत इति । आनन्तर्यरूपं साहित्यमित्यर्थः । अव्यव- हितानुष्ठानमेव उदाहरणे प्रदर्शयति तत्रेति । एवमिति । एकस्य कृत्वा । उद्यानपात्रका- ·विधिपरिच्छेदः । ६९ अपरस्य कर्तव्यमित्यर्थः । एवं सर्वेषु पशुषु प्रोक्षणोदेरेकैकस्याङ्गस्य आन- न्तर्यपर्यवसितस्य साहित्यस्य बोधनात् सर्वेषां पशूनां प्राथामिकमङ्गं कृत्वैवा- नन्तरमझमनुष्ठेयं न त्वेकस्यैव पशोः सङ्गिानुष्ठानम् । तथा च प्रथमपदा- नुष्ठानक्रमेण द्वितीयादिपदार्थाः कर्तव्या इति सिद्धयत्यत्र प्रवृत्तिकम इति पूर्वोक्तशङ्कां परिहरन्नाह तथा चेति । एवमेकस्यैवाङ्गस्य अङ्गिभेदेनाभ्यासे कर्तव्ये यत्साहित्यं प्रयोगविधिप्रमेयं तदिह पदार्थानुसमयनिर्वाहकतया प्र- तिपादितम् । प्रथमपदार्थानुठानक्रमणैव द्वितीयादिपदार्थाः कर्तव्या इति प्रवृत्तिक्रम प्य, एकैकाङ्गम्य अङ्गान्तरेण यत्साहित्यं तन्नियामकम् । तदुप- पादनं तु अत्र ग्रन्थकारो विस्तरभियोपेक्षितवानिति ज्ञेयम् । अस्य चर- मस्य क्रमप्रमाणस्य सर्वपूर्वप्रमाणापेक्षया दौर्बल्यमाह सोऽयमिति । प्रयो- गविधिमुपसंहरति तदेवमिति । क्रमनिरूपणेनेति । लक्षणस्यापि निरु- पणान्तर्गतत्वेऽपि क्रमनिरूपणस्यैव विस्तृतत्वात् तन्मात्रोक्तिः । ॥ इति प्रयोगविधिप्रकरणम् ॥ कर्मजन्यफलस्वाम्यबोधको विधिरधिकारविधिः । कर्मजन्यफलस्वाम्यं कर्मजन्यफलभोक्तृत्वम् । स च यजेत स्वर्गकाम इत्यादिरूपः । स्वर्गमुद्दिश्य यागं विदधताऽनेन स्वर्गकामस्य यागजन्यफलभोक्तृत्वं प्रतिपाद्यते। यस्या- हिताग्नेरग्नि!हान् दहेत्सोऽग्नये क्षामवते पुरोडाशगष्टाक- पालं निर्वपेदित्यादिनाऽग्निदाहादौ निमित्त कर्म विदध- ता निमित्तवतः कर्मजन्यपापक्षयरूपफलस्वाम्यं प्रतिपा- द्यते । एवमहरहः सन्ध्यामुपासीतेत्यादिना शुचिविहित- कालजीविनः सन्ध्योपासनजन्यप्रत्यवायपरिहाररूपफ- लस्वाम्यं बोध्यते । तञ्च फलस्खाम्यं तस्यैव यो ऽधिकार- विशिष्टः । अधिकारश्च यद्विधिवाक्येषु पुरुषविशेष- णत्वेन श्रूयते। यथा काम्ये कर्मणि फलकामना नैमित्तिक- कर्मणि निमित्तनिश्चयः । नित्ये सन्ध्योपासनादौ शुचि- विहितकालजीवित्वम् । अत एव राजा राजसूयेन स्वा- राज्यकामो यजेतेत्यनेन विधिवाक्येन स्वाराज्यमुद्दिश्य राजसूयं विदधताऽपि न स्वाराज्यकाममात्रस्य तत्फल- अनुबन्धः।

·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह । भोक्तृत्वं प्रतिपाद्यते । किं तु राज्ञः सतः स्वाराज्यका- मस्यैव । राजत्वस्यापि अधिकारिविशेषणत्वेन श्रवणात् । कचित् तु पुरुषविशेषणत्वेनाश्रुतमप्यधिकारिविशेष- णम् । यथा अध्ययनविधिसिद्धा विद्या । ऋतुविधीनाम: र्थशानापेक्षत्वेनाध्ययनविधिसिद्धार्थज्ञानवन्तं प्रत्येव प्रवृ. त्तेः । एवमग्निसाध्यकर्मसु आधानासेद्धानिमत्ता । अ. ग्निसाध्यकर्मणामन्यपेक्षत्वेन तद्विधीनामाधानसिद्धा- ग्निमन्तं प्रत्येव प्रवृत्तेः । एवं सामथ्यमपि । आख्यातानामर्थब्रुवतां शक्तिः सह- कारिणीति न्यायात् समर्थ प्रत्येव विधिप्रवृत्तः । तदेवं निरूपितो विधिः ॥ अधिकारविधिं निरूपयति कर्मेति । कर्मजन्यं यत्फलं तस्य स्वाम्यमिति । अधिकारेति । अधिकारः फलम्बाम्यमिति पार्थसारथिः । स्वाभ्यशब्दार्थ विवृणोति कर्मेति । उदाहरणमाह स चेति । अस्य फलभोक्तत्वमुपपादयति स्वर्गमिति । तत्र हि स्वर्गभाव्यका यागभावना स्वर्गकामकर्तृका इति बोधः । आत्मनेपदेन च स्वर्गकामनिष्टस्य कर्तृत्वस्य फलसामानाधिकरण्यं भासते । एवं च फलसमानाधिकरणकर्तृत्वबोधे कतुः फलवत्त्वबोधात् तस्य च फलस्य खर्गपदेन स्वर्गरूपत्वावगमात् अयं विधिः स्वर्गकामनावतः स्वर्गरूपफल- भोक्तत्वबोधको भवतीत्यर्थः । अयं च काम्याधिकारविधिः । अथ नैमित्तिकाधि- कारविधिमुदाहरति यस्येति । कर्मेति । कर्मजन्यः यः पापक्षयः तद्रूपं फलं तत्स्वाम्यमिति । यद्यप्यस्मिन्वाक्ये फलं न श्रयते तथाऽपि धर्मेण पाप- मपनुदतीत्यादिना कल्प्यत इति यावजीवाधिकरणे द्रष्टव्यम् । अथ नित्या- धिकारविधिमुदाहरति एवमिति । शुचीति । सायंप्रातःकालरूपे विहिते काले जीवतीति. विहितकालजीवी शुचिश्चासौ विहितकालजीवी च तस्य पुरुषस्येत्यर्थः । सन्ध्येति । सन्ध्योपासनेन जन्यः परिपाल्यः प्रत्यवायपरि- हारः तद्रूपफलस्खाम्यमित्यर्थः । अकरणे हि प्रत्यवायो भवेत् । करणे च तस्य परिहारः अनुत्पत्तिर्भवतीत्यर्थः । इदं च केषांचिन्मतेन । वस्तुतस्त्वत्रापि पापध्वंस एव फलमिति बोध्यम् । प्रत्यवायपरिहार इत्यस्यैव वा पापध्वंस उधानपत्रिका- ·विधिपरिच्छेदः । । एवार्थ इत्यन्यत्र विस्तरः । तत्तद्विधिप्रमेयमुक्तविधं फलस्खाम्यं न सर्वेषां किन्तु केषांचिदेव व्यवस्थितमिति प्रतिपादयन्नाह तश्चेति । अधिकारेति । अत्र अधिकारो योग्यता । ननु कोऽत्र योग्यतारूपोऽधिकार इत्यत्राह अधिकारश्चेति । अधिकारश्च तदेव यत्.... ..इत्येव पाटः श्रेयान्। यथास्थितेऽपि तदेवेत्यध्याहृत्य योज्यम् । उदाहृतेषु त्रिषु कर्मसु पुरुषविशे- घणं दर्शयति यथेति । वर्गकामपदेन वर्गविषयककामनावत्पुरुषाभिधानात् वर्गकामना तत्र विशेषणम् । अज्ञातस्य निमित्तस्य अनुष्ठापकत्वायोगात् 'स्व- गृहदाहज्ञानवान् पुरुषः अग्नये क्षामवते निवप'दित्येव वचनार्थात् गृहदाहरूप- निमित्तनिश्चयोऽपि पुरुषविशेषणम् । अहरहरित्यत्रापि विहित काले अजीवतो ऽनुष्ठानायोगात् अशुचित्वे कर्मनिषेधाच्च शुचिर्जीवंश्च अहरहस्सन्ध्यामुपासी- तेत्यर्थपर्यवसानात् शुचित्वजीवनयोः पुरुषविशेषणत्वं द्रष्टव्यम् । एवञ्च यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र यागे स्वर्गकामनावत एव फलभोक्तृत्वम् न तत्कामना- रहितस्य ; गृहदाहवत एव क्षामेष्टौ फलवत्त्वं न तद्रहितस्य ; शुचेर्जी- वत एव सन्ध्योपासने फलभाक्त्वं नाशुचेरजीवतो वेतिएवं । त्रैवर्णिकसाधारणं पुरुषविशेषणं प्रदय संप्रति असाधारणं विशेषणं प्रदर्शयति अत एवेति पुरुषविशेषणत्वेन श्रुतो यो धर्मन्तद्रूपाधिकारवत एव फलस्वाम्यादित्यर्थः । विदधताऽपीति । यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र स्वर्गकामनाया इवात्र स्वाराज्य- कामनायाः पुरुषविशेषणत्वेन श्रवणात् तन्मात्रात् यद्यपि यो यः स्वाराज्य कामयते स सर्वो राजसूये फलभोक्तेति प्रतीयते, तथाऽपि राजेति राजत्व- रूपस्य विशणान्तरस्यापि श्रवणात् न स्वाराज्यकामस्य ब्राह्मणादेरत्र फल- स्वामित्वं किन्तु राज्ञ एवेत्यर्थः । अधिकारीति । फलभोक्तपुरुषेत्यर्थः । एवं तत्तद्विधिवाक्येषु श्रुतं पुरुषविशेषणमुक्त्वा तथाऽश्रुतमपि विशेषण- मस्तीत्याह क्वचित्त्विति । अधिकारिविशेषण अधिकार इत्यर्थः । यो- ग्यतेति यावत् । तत्प्रदर्शयति यथेति । विद्या ज्ञानम् । ननु विद्याया अश्रुतत्वे पुरुषविशषणत्वे किं मानमित्यत्र वस्तुसामर्थ्यमेव तत्र मानमित्य. अनुबन्धः । स एवेति वा। * ·७२ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे . भिप्रेत्याह ऋत्विीत । विशेषणान्तरमाह एवमिति । पूर्वोक्ता विद्या सर्व- कर्मस्वपेक्षिता अग्निस्तु न तथेत्यभिप्रेत्याह अग्निसाध्यकर्मविति। विशे- षणान्तरमाह एवमिति । तत्रोपपत्तिमाह आख्यातानामिति । विधि- निरूपणमुपसंहरति तदेवामिति । ॥ इत्यधिकारविधिप्रकरणम् ॥ इति विधिपरिच्छेदस्तृतीयः । प्रयोगसमवेतार्थस्मारका मन्त्राः। तेषां च तादृशा- र्थस्मारकत्वेनैवार्थवत्त्वम् । नतु तदुश्चारणमदृष्टार्थम् । स. म्भवति दृष्टफलकत्वेऽदृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वात्। न च दृष्टस्यार्थस्मरणस्य प्रकारान्तरेणापि सम्भवान्म. न्त्रानानं व्यर्थमिति वाच्यम् । मन्त्रैरेव स्मर्तव्यामिति नि- यमविध्याथयणात् । नानासाधनसाध्यक्रियायामेकसा- धनप्राप्तावप्राप्तस्यापरसाधनस्य प्रापको विधिनियम विधिः । यथाहुः विधिरत्यन्तमप्राप्ने नियमः पाक्षि- के सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसङ्ख्येति गीयते ॥ इति । अस्यार्थः । प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्य प्रापको वि- धिरपूर्वविधिः । यथा यजेत स्वर्गकाम इत्यादिः । स्व- गार्थयागस्य प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्यानेन विधानात् । पक्षऽप्राप्तस्य पापको विधिनियमविधिः। यथा वीही- नवहन्तीत्यादिः । कथमस्य पक्षेऽपाप्तपापकत्व मिति चे. दित्थम् । अनेन हवघातस्य वैतुष्यार्थत्वं न प्रतिपाद्यते। अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् । किन्तु नियमः । स चापाप्तां- शपूरणम् । वैतुष्यस्य हि नानोपायसाध्यत्वाद्यदाऽवघातं परित्यज्य उपायान्तरं ग्रहीतुमारभते तदाऽवघातस्या- प्राप्तत्येन तद्विधाननामकमप्राप्तांशपूरणमेवानेन विधि- ना क्रियते । अतश्च नियमविधावपाप्तांशपूरणात्मको नि- यम एव वाक्यार्थः । पक्षेऽपाप्ताषघातस्य विधानमिति यावत् । उभयोश्च युगपत्याप्तावितरव्यावृत्तिपरो विधिः परिसंख्याविधिः। यथा पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इति । इदं उद्यानपत्रिका- ·मन्त्रपरिच्छेदः । हि वाक्यं न पञ्वपवनखभक्षणपरम् । तस्य रागत: प्राप्तत्वात् । नापि नियमपरम् । पञ्चपञ्चनखपञ्चेत. रपञ्चनखभक्षणस्य युगपत्प्राप्तेः पक्षे प्राप्तयभावात् । अ- त इदं अपञ्चपञ्चनखभक्षणनिवृत्तिपरामिति परिस. याविधिः । सा च द्विधा । श्रौती लाक्षणिकी चे. ति। तन अन ह्येवावपन्तीति श्रौती परिसङ्ख्या। एव- कारेण पवमानातिरिक्तस्तोत्रव्यावृत्तेरभिधानात् । प. 5च पञ्चनखा भक्ष्या इति तु लाक्षणिकी । इतर. निवृत्तिवाचकपदाभावात् । अत एवैपा विदोषग्रस्ता। दोषत्रयं च श्रुतहानिरश्रुतकल्पना प्राप्तवाधश्चेति । त- 7 दुक्तं- श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुतार्थस्य कल्पनात् । प्राप्तस्य बाधादित्येवं परिसंखया त्रिदूषणा ।। इति । श्रुतस्य पञ्चपञ्चनखभक्षणस्य हानात् ; अश्रु. ताया अपञ्चपञ्चनखभक्षणनिवृत्तेः कल्पनात् ; प्राप्त- स्य चापञ्चपञ्चनखभक्षणस्य बाधनादिति । अस्मिंश्च दोषत्रये दोष यं शब्दनिष्ठम् । प्राप्तबाधस्त्वर्थनिष्ठ इति दिक । येषां तु प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वं न स- म्भवति तदुच्चारणस्यानन्यगत्याऽदृष्टार्थकत्वं कल्प्यत इति नानर्थक्यमिति ॥ मन्त्रानुपलक्षयति प्रयोगेति । ननु प्रयाजादिवन्मन्त्रोच्चारणमदृष्टार्थ स्या- दित्यत्राह तेषां चेति । मन्त्राणां चेत्यर्थः । तादृशति । प्रयोगसमवेते- त्यर्थः । तदुच्चारणं मन्त्रोच्चारणम् । तत्र न्यायमाह सम्भवतीति । दृष्टफलको मन्त्राणां वैयर्यनाशय परिहरति आश्रयणादिति । अङ्गीकारादित्यर्थः । ननु को नियमविधिरित्यत्राह नानेति । प्रामा- ण्यदाढीय विवित्रयलक्षणप्रतिपादकं वार्तिकग्रन्थमुदाहरति यथाहु- रिति । विविरिल्यपूर्वविधिरुच्यते । श्लोकं व्याख्यातुमाह अस्यार्थ इति । विषयेऽर्थे मानान्तरण सर्वथाऽपाते सति तद्विधानाय प्रवृत्तो अनुबन्धः । 10* ·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह । यो विधिः सोऽपूर्वविधिरित प्रथमपादार्थ इत्यभिप्रायेणाह प्रमाणान्तरेणेति । उदाहरणमाह यथेति । लक्षणं सङ्गमयति स्वर्गार्थेति ॥ नियमः पाक्षिकसतोत्यम्य तापर्यमाह पक्ष इति । उदाहरति यथेति । लक्ष णसामनाय प्रश्नप्रतिवचने करोति कथमिति इत्थमिति च । अपूर्वविधित्वं नास्तीत्याह अनेन हीति, किन्त्विति । प्रतिपाद्यत इत्यनुषंजनोयम् । अव- धातेनैव व्रीहोणां वैतुष्यं कर्तव्यमिति नियम इति वैयाकरणरीत्या इतरनि- वृतिपरत्वं न ग्रहीतव्यमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे स चेति । अप्राप्तांश इति । अंशः विवेयतावच्छेदकधर्मावच्छिनव्यक्तिविशेषः । पूरणं विधानम् । अप्रा- तत्वं तादृशांशदूरकर चोपपादयति वैतुष्यस्येति । नानेति । नखविद. लनाश्मकुट्टनाववातादिरूपतया बहुविधेत्यर्थः । एवं कदाचिदप्राप्तार्थविधा- यकस्य नियमविवेरत्यन्ताप्रातार्थविधायकादपूर्ववियः स्फुट एव भेद इत्यभि- प्रेत्याह अतश्चेति । नियम एवेति । नवपूर्वविधानमित्येवकारार्थः । पा. क्यार्थ इति । वाक्यतात्पर्यविषय इत्यर्थः । स्पष्टत्वायैव प्रकृतोदाहरणे निय- मं विवृणोति पक्ष इति॥ तत्र चान्यत्र च प्राप्त इत्युतरावं विवृणोति उभयोश्चेति । प्रकृतोद्देश्यविधे- यान्यतरस्य तदितरस्य चेत्यर्थः । उदाहरति यथेति । अपूर्वविधित्वमस्य न भवतीत्याह इदं हीति । नियमविधित्वं नास्तीत्याह नापीति । हेतुमाह पं. चेति। नियमविविस्थलेऽवघातादेविधेयस्य नवविदलनाद्युपायान्तरानुष्ठानाव- सरे यथाऽप्राप्तिःतथात्रापंचपंचनखभक्षणावसरे पंचपंचनखभक्षणाप्राप्तिास्ति । किंतु रागत उभयोरपि प्राप्तिरित्यर्थः । एवमपूर्वावधित्वृनियमविधित्वयोरुभयोर- सम्भवात्परिसङ्ख्याविधित्वमेवास्येत्याह अत इति । अपंचेति । पंच च ते पंचनावाश्च । न पंचपंचनवाः अपंचपंचनवाः । न पंच अपंच । ते च पंचनवाश्च अपंचपंचनवा इति वा । तद्भक्षणति । शल्यंकवाविन्द्रो- धाशशर्मरूपपंचपंचनवभिन्ना ये पंचनखाः प्रागिनः तद्भक्षणेति या- बत् । पंचेतरपंचेति च पाठः । अत्र सर्वत्र एकपंचादपरित्यागेन दृश्य- उधानपत्रिका- ·नामधेयपरिच्छेदः। । मानः पाठोऽनुपपन्नः अर्धव्युत्पन्नैः पौनरुक्तयभ्रान्त्या प्राचीनपाठान्यथा- करणेन कलित इति मन्यामहे । परिसंख्यां विभन्नते सा चेति श्रौतीति । पदेन शतया प्रतिपादितत्यर्थः । आद्यामुदाहरति तोति । अत्रैव, पवमानस्तोत्रसंबन्धिनीषु ऋश्वेवेत्यर्थः । आवपन्ति, साम घट- यन्तीत्यर्थः । श्रौतत्वमुपपादयति एवेति । पूर्वोक्तमेव द्वितीयस्याप्यु दाहरणमित्याशयेनाह पंचेति । कुतो न श्रौतीत्यत्राह इतरेति । अपं. चपंचनखभक्षणनिवृत्तीत्यर्थः । ननु कथं लक्षणादोषो विधावङ्गीक्रियत इत्यत्र न केवलमेको दोषः किं तु दोषत्रयमगत्याङ्गीक्रियत इत्याह अत एवेति । लाक्षणिकत्वादेवेत्यर्थः । किं तदोषत्रयमित्यत्राह दोषे. ति । उक्तमेव प्राचीन श्लोकेनाह तदुक्तमिति । प्रकृतोदाहरणे दो- पत्रयं दर्शयति । श्रुतस्येति । दोषत्रयविवेकमाह अस्मिश्चति । न. नु मन्त्राणामर्थस्मारकत्वेन दृष्टार्थत्वे हुंफडादिमन्त्राणां अर्थशून्यत्वेन त- स्मारकत्वासम्भवादानर्थक्यम् । तेषां चेददृष्टार्थत्वं सर्वेषामेव च तथा- त्वं कुता नेष्यते । न खल्वर्धजरतीयता युक्तेत्याशङ्कायां, सत्यपि वैरू- प्ये सम्भवदर्थानां मन्त्राणां दृष्टार्थत्वं न परित्याज्यम् । न ह्येकमक्षि न प- श्यतीत्यक्ष्यन्तरस्याप्यान्ध्यं संपादनीयम् । अर्थशून्यानान्त्वगत्याऽदृष्टा- र्थत्वान्नानर्थक्यमिति समादधान आह येषान्त्विति ।। इति मन्त्रपरिच्छेदश्चतुर्थः ॥ नामधेयानां च विधेयार्थपरिच्छेदकतयाऽर्थवत्त्वम् । तथा हि । उद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्रोद्भिच्छन्दो यागनामधेयम् । तेन च विधेयार्थपरिच्छेदः क्रियते । तथा हि । अनेन वाक्येनाप्राप्तत्वात् फलोद्देशेन या. गो विधीयते । यागसामान्यस्याविधेयत्वात् यागवि. शेष एव विधीयते । तत्र कोऽसौ यागविशेष इत्यपेक्षा. यामुद्भिच्छब्दादुद्भिद्रपो याग इति विज्ञायते। उद्भि. दा यागेन पशुं भावयदित्यत्र सामानाधिकरण्येन नामधे. अनुबन्धः ।

·७६ तन्त्रप्रकाशिकासमते अर्थसंग्रहे यान्वयात् । नामधेयत्वं च निमित्तचतुष्टयात्-मत्व- र्थलक्षणाभयात् वाक्यभेदभयात् तत्प्रख्यशास्त्रात् त. द्वयपदेशाञ्चेति । तत्रोद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्रो- द्भिच्छब्दस्य यागनामधेयत्वं मत्वर्थलक्षणाभयात् । त- था हि । न तावदनेन वाक्येन फलं प्रति यागवि- धानम् तं प्रति च गुणविधानं युज्यते । वाक्यभेदापत्तेः । उद्भिच्छब्दस्य गुणसमर्पकत्वे च यागस्थान्यप्राप्तत्वात् गुणविशिष्टकर्मविधानं वाच्यम्-उद्भिद्वता यागेन पशु भावयेदिति । विशिष्टविधौ च मत्वर्थलक्षणेत्युक्तमेव । नामधेयं निरूपयन् तस्य लक्षणमभिप्रेत्याह नामेति । बहुवचनमनपे- क्षितम् । परिच्छेदकत्वं, अयमिति निश्चयजनकत्वम् । यद्यपि विधे- यार्थपरिच्छेदकं नामधेयमित्येव वक्तमुचितम् तथापि आपदेवीयानुसा- रेणैवमुक्तिरिति ज्ञेयम् । लक्ष्य लक्षणं सङ्गमयितुमाह तथा ही- । अस्मिन्वाक्ये उद्भिच्छब्दो लक्ष्यमित्यभिप्रेत्याह उद्भिच्छब्द लक्षणमस्तीत्याह तेन चेति । तदिदमुपपादयितुमाह तथा हीति । विधेयार्थ दर्शयति अनेन हीति । विधेयत्वे हे. तुरप्राप्तत्वादिति । वक्ष्यमाणपरिच्छेदाकांक्षापपत्तये विधेयस्वरूपनिष्क- पेमाह यागसामान्यस्येति । यागविशेष एवेति । वाक्यान्तरविहि- तसर्वयागविलक्षणः कश्चिद्याग इय॑यः । अथ, एवं यागविशेषविधिज्ञाने सति परिच्छेदाकांक्षा भवति ; उद्भित्पदेन च तन्निवृत्तिभवतीत्याह तत्रे- ति । यागविशेषस्यैव विधीयमानत्व इत्यर्थः । उद्भिद्रप इति । उद्भि- दभिन्नत्यर्थ इत्यनन्तदेवः । ब्राह्मण आगत इत्युक्ते एकवचनवशायः क- श्चिदेको ब्राह्मण इति ज्ञातेऽपि यथा कोऽसौ ब्राह्मण इति ब्राह्मणविशे- षस्य इदंत्वन जिज्ञासा जायते । देवदत्त इति नामधेयज्ञानाञ्च तन्निवृ- तिर्भवति तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम् । ननूद्भिच्छब्दो यागस्य विशेषक इ- त्यत्र किं मानमित्याशङ्कायां सामानाधिकरण्येनान्वय एव मानमित्याह उद्भिदेति । अत्रास्मिन्वाक्ये उद्भिदा यागेनति सामानाधिकरण्येना- उद्यामपत्रिका- ति इति । तत्र ।

·नामधेयपरिच्छेदः । न्वयादित्यन्वयः । सामानाधिकरण्यम्, एकार्थवाचित्वम् । एवं नामधे- यस्य विवे यार्थपरिच्छेदकत्वमुपपादितम् । अथ नामधेयप्रमाणानि नि- रूपयति नामधेयत्वं चेति । आद्यनिमित्तकृतं नामधेयत्वमुदाहरति तत्रेति । उपपादयति तथा होति । नामवेयत्वाभावे उद्भित्पदं गु- णविधानपरमिति वक्तव्यम् । तत्र च त्रयी गतिः । फलोद्देशेन या- गविधाने सत्येव यागोद्देशेन गुणविवानमिति; यागस्यानुवाद्यत्वमङ्गीकृ- त्य गुणमात्रविधानमिति; गुणविशिष्टयागविधानमिति । तत्राद्या गति: गु- रुतरदोषवत्त्वादयुक्तत्याह न तावदिति। द्वितीयगतेरप्यत्रासंभवात् तृतीयैव गतिराश्रयणीयेत्याह उद्भिदिति। अस्तु । किं तत्रेत्यत्राह मत्वर्थेति । तथा च तद्दोषपरिहाराय नामधेयत्वमेवाङ्गीकर्तव्यमिति भावः ।। चित्रया यजेत पशुकाम इत्यत्र चित्राशब्दस्य क- मनामधेयत्वं वाक्यभेदभयात् । तथा हि । न ताव. दव गुणविशिष्टयागविधानं संभवति । दधि मधु पयो घृतं धाना उदक तण्डुलाः तत्संसृष्टं प्राजापत्यमित्य- नेन यागस्य विहितत्वात् तद्विशिष्टयागविध्यनुपपत्तेः । (प्राप्त) यागस्य फलसंबन्धे गुणसबन्धे च विधीयमाने वाक्यभेदः । तस्माच्चित्राशब्दः कर्मनामधेयम् । तथा च चित्रायागेन पशुं भावयदिति सामानाधिकरण्येना- न्चयान्न वाक्यभेदः। प्रकृतेष्टेरनेकद्रव्यत्वेन चित्राशब्द- वाच्यत्वापपत्तेः । द्वितीयानिमित्तान्नामधेयत्वमुदाहरति चित्रयेति गुणविवानपक्ष मत्वर्थलक्षणया विशिष्टविधानाङ्गोकारान्न वाक्यभेदस्य प्रसक्तिरित्याशङ्कां कर्म- णः प्राप्तत्वादत्र विशिष्टविधिर्वच इति परिहरति न तावदिति । ननु प्राप्तस्यैव यागस्य फलसंबन्धोऽप्यस्तु गुगसंवन्धोऽप्यस्त्वित्याशङ्कय वाक्यभेद एव दोष इत्याह यागस्येति । निगमयति तस्मादिति । नामधेयत्वे च वाक्यभेददोषो नास्तीत्याह तथा चेति । ननु प्रकृतयागस्य चित्रेति कय- नामधेयमित्यवाह प्रकृतेति । प्रकृतयागरेयत्यनुक्त्वा प्रकृतष्टेरिति स्त्रीलिङ्गं अनुबन्धः । ..

·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अथसंग्रहे प्रयुञ्जानेन चित्रेति स्त्रोलिङ्गस्याप्युपपत्तिर्दर्शिता । अनेकेति । अनेकानि इ- व्याणि यस्यास्तत्त्वेन। आग्नहोत्रं जुहोतीत्यत्राग्निहोनशब्दस्य कर्मनामधे. यत्वं तत्प्रख्यशास्त्रात् । तस्य गुणस्य प्रख्यापकस्य प्रापकस्य शास्त्रस्य विद्यमानत्वात् अग्निहोत्रशब्दः क- मनामधेयमिति यावत् । नन्वय गुणविधिरेव कुतो नेति चेन्न । यद्यग्नौ होत्रमस्मिन्निति सप्तमीसमास- माश्रित्य होमाधारत्वेनाग्निरूपो गुणो विधेयस्तदा य- दाहवनीये जुहोतीत्यनेनैवाग्नेः प्राप्तत्वात् तद्विधानान- र्थक्यम् । अग्नये होवमिति चतुर्थीसमासमाश्रित्य अ. ग्निदेवतारूपगुणोऽनेन विधीयत इति चेन्न । तद्देव- तायाः शालान्तरेण प्राप्तत्वात् । किं तच्छास्त्रान्तर- मिति चेत् । यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीति केचित् । अपरे त्वग्निोतिज्योतिरग्निस्स्वाहेति मन्त्र. वर्ण पवाग्निरूपदेवताप्रापकः। नन्वग्नेर्मान्त्रवर्णिकत्वे प्र. जापतिदेवतया बाधः स्यात् । मन्त्रवर्णस्य चतुर्थीतो दुर्बलत्वात् । यथाहुः- तद्धितेन चतुर्थ्या वा मन्त्रवर्णेन वा पुनः । देवताया विधिस्तव दुर्बलं तु परं परम् ॥ इति चेन्न । यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीत्यत्र न केवलं प्रजापतिविधानम्। किन्तु मन्त्रवर्णप्राप्तमग्निमनूध तत्समुश्चितप्रजापतेः। एवं च न बाधः। केवलप्रजापति- विधानाभावात् । नचान समुश्चितोभयविधानमेव कथं नेति वाच्यम् । समुचितोभयविधानापेक्षयाऽन्यतःप्राप्त- मनिमनूध तत्समुश्चितप्रजापतिमात्रविधाने लाघवात् । एवं प्रयाजेषु समिदादिदेवतानां समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्त्वित्यादिमन्त्रधणेभ्यः प्राप्तत्वात् समिधो यजतीत्यादिषु समिदादेशब्दास्तत्प्रख्यशालाका नाम- धेयानि। तृतीयानिमित्तान्नामधयत्वमुदाहरात आनति । तत्प्रख्यशा- उद्यानपत्रिका- ·नामधेयपरिच्छेदः । स्त्रादित्येतद्विवृण्वन्नाह तस्येति । विधिसितम्येति शेषः । गुणविधिरिति पूर्व- पक्षमाशङ्कय परिहरति नन्विति । किमाहवनीयात्मकामिरूपगुणम्य विधिः उत देवतारूपाग्निविधिरित विकल्पमभिप्रेत्य नाद्य इत्याह यदीति होत्रं होमः प्रक्षेप इत्ययः । अस्मिन् कर्मणीत्यर्थः । न द्वितीय इत्याह अग्नय इति । तद्दे- वतायाः, अमिदेवताया इत्यर्थः । इतीति । इति विधिवाक्यमेतच्छास्त्रान्तर- मिति केचिद्वदन्तीत्यर्थः । अन्येषां पक्षमाह अपरे त्विीत। आहुरिति शेषः शङ्कत नन्विति । यत्प्रजापतये सांय जुहोतीति केवलप्रजापतिविधाने स- दुर्बलस्य मन्त्रवर्णस्य विरुद्धस्यानपेक्षितत्वात् बाधः स्यात् यदग्नये चेति अमेरप्यत्रानुवादात् दुर्बलम्य मन्त्रवर्णस्य प्रवृत्तिमयं विधिरङ्गीकरोतीति प्रतीयते । तस्माद्विरोधाभावान्नबाध इति समादधाति नेति । ननु यथा प्रजाप. तेर्मानान्तरणाप्राप्तस्यैवात्र विधिस्तद्वदग्नेरप्यप्राप्तस्यैव विधिरेवास्तु; कुतो म- न्त्रवर्णात्प्राप्तस्यैवात्र अनुवाद इत्यङ्गीक्रियत इति शङ्कान्तर लाघवात्परिहरति न चेति । यद्यप्यमिहोत्रपदस्य ब्राह्मणवाक्यतोऽमिप्राप्तिमङ्गीकृत्य नामधेय- त्वमुच्यते तथापि मान्त्रवर्णिकप्राप्तिमप्यङ्गीकृत्य कचिन्नामधेयत्वमवश्यम्भावी- त्यभिप्रायेणाह एवं चेति ॥ श्येनेनाभिवरन् यजेतेत्यत्र श्येनशब्दस्य कर्मनाम- धेयत्वं तद्यपदेशात् । तेन व्यपदेशादुपमानात् अन्यथा- नुपपत्तेरिति यावत् । तथाहि यद्विधेयं तस्य स्तुतिर्भव- ति। यद्यत्र श्येनो विधेयः स्यात् तदा ऽर्थवादस्तस्यैव स्तुतिः कार्या। यथा वै श्यनो निपत्यादते एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपल्यादत्त इत्यनेनार्थवादेन श्येनः स्तोतुं न शक्यः। श्येनोपमानेनाथान्तरस्तुतेः क्रियमाणत्वात्। न च श्येनोपमानेनः स एव स्तोतुं शक्यते । उपमानोपमे- यभावस्य भिन्ननिष्ठत्वात् । यदा तु श्येनसंक्षको यागो विधीयते तदाऽर्थवादेन श्येनोपमानेन तस्य स्तुतिः कर्तुं शक्यत इति श्येनशब्दः कर्मनामधेयं तद्यपदेशादिति । चरमानिमित्तान्नामधेयत्वमुदाहरति. श्येनेनेति । तद्यपदेशदित्येतद्विवृणो- अनुबन्धः ।

·८० तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह . । ति तेनेति । विधिसितेन श्येनगुणेनेत्यर्थः । उपमानात्, उपमिति- करणात् श्येनप्रतियोगिकसादृश्यादित्यर्थः । नन्वस्तु श्येनेन व्यपदेशः तेन इथेनपदम्य नामधयत्वमिति कथमित्यताह तदिति । तम्य, श्ये- नोपमानस्य । अन्यथा, नामधेयत्वानङ्गीकारेण गुणविधायकत्वाङ्गीकोरऽ नुपपत्तेरित्यर्थः । अनुपपत्तिमुपपादयति । तथा हीति । न्यायं शि- क्षयति यद्विधेयमिति । एवं च व्यपदेशस्यार्थवादत्वात्तस्य च विधेया- थस्तावकत्वस्य वक्तव्यत्वात् श्येनपक्षिविधाने सति तत्स्तावकत्वमस्याव- श्यं भावीति भावः । तच्चानुपपन्नमित्याह यथा वा इति । कस्मान्न शक्य इत्यत्र यथा श्येन एवमयमिति उपमानवाचिना पदेन श्येना- तिरिक्तस्य स्तुतिप्रतीतरिति हेतुमाह श्येनेनेति । न केवलमथान्त- रस्तुतिप्रतीत्या श्येनस्तुत्यसंभवः किन्तु अशक्यत्वादपीत्याह । न चेति । हेतुमाह उपमानेति । सादृश्यम्य भेदघटितत्वादित्यर्थः । श्येनपदस्य कर्मनामधेयत्वे उत्तानुपपत्तिनास्तीति वदन् उपसंहरति य- दात्विति ॥ उत्पत्तिाशष्टगुणबलीयस्त्वमपि पञ्चमं नामधेय. निमित्तमिति कचित् । यथा वैश्वदेवेन यजेतेत्यादौ। अनोपत्तिशिष्टान्यादीनां बलीयस्त्वाद्वैश्वदेवशब्दस्य वि- श्वदेवदेवताविधायकत्वं न' सम्भवतीति कर्मनामधेय- त्वम्। वस्तुतस्तु तत्प्रख्यशास्त्रादेवास्य कर्मनामधेयत्वम् । प्रकृतयागे विश्वदेवरूपगुणसमर्पकशास्त्रस्यार्थवादरूप- स्यैव सत्त्वात् । यद्विश्वेदेवाः समयजन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् इति ॥ तस्य यागस्य अनादरणीयत्वख्यापनाय पञ्चममपि नामधेयनिमित्तं के चिदिच्छन्तीत्याह उत्पत्तीति । उदाहरति यथेति। उपपादयति अत्रेति । उत्पत्तीति । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरुं सावित्रं द्वादशकपालं सारस्वतं चरुं पौष्णं चरुं मारुतं सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावापृथिव्य- उद्यानपत्रिका- ·निषेधपरिच्छेदः । . मेककपालं इत्यष्टसु यागेषु आमिक्षाव्यतिरिक्तानां उत्पत्तौ विहिता या अग्न्यादया देवतास्तासां बलीयस्त्वादित्यर्थः । अस्मिन्मते अनादरं सुचयन्नाह वस्तुतस्त्विति । किं तच्छास्त्रमित्यवाह प्रकृतति । अस्मा- दर्थवादरूपात् शास्त्रात् विश्वेषां देवानां कर्तृत्वेन प्राप्तिरिति ध्येयम् ।। इति नामधेयपरिच्छेदः पञ्चमः ॥ पुरुषस्य निवर्तकं वाक्यं निषेधः। निषेधवाक्याना. मनर्थहेतुक्रियानिवृत्तिजनकत्वेनैवार्थवत्त्वात् । तथा हि । यथा विधिः प्रवर्तनां प्रतिपादयन् स्वप्रवर्तकत्वनिर्वा- हाय विधेयस्य यागादरिष्टसाधनत्वमाक्षिपन् पुरुषं त. त्र प्रवर्तयति ; तथा न कळों भक्षयेदित्यादिनिषेधो ऽपि निवर्तनां प्रतिपादयन् स्वनिवर्तकत्वनिर्वाहार्थ निषेध्यस्य कळाभक्षणस्य परानिष्टसाधनत्वमाक्षिपन् पुरुषं ततो निवर्तयति । निषेधं निरूपयति पुरुषस्येति । निवर्तकम् निवृत्तिजनकम् । नन्वत्र कस्य सकाशान्निवृत्तिजनकत्वं विवक्षितम् । किं च निषेधवाक्यस्य निव- तकलं किमर्थमङ्गोकर्तव्यम् । यस्य पुरुषस्य खयमेव निवृत्तिर्भवति त- दनुवादकत्वमेव कस्मान्न भवतीत्याशंकाढूयं परिहरन्नाह निषेधेति । अर्थः इष्ट स्वर्गादि ; अनर्थः नरकादिरूपमनिष्टम्; तदेतोः क्रियाया निवृत्तिः । एतेन प्रथमाशङ्कापरिहारः । एवार्थवत्वादिति । अन्यथाऽनुवादत्वाङ्गीकारे ऽध्ययनविध्युपात्तानामेषां वैयर्थमेव स्यादिति भावः । एतेनान्तिमाश- कापरिहारः । अनर्थहेतुक्रियातो निवृत्तिजनकत्वमुपपादयति तथा हीति। ननु न कळझं भक्षयदित्यादिषु निषेधवाक्येषु अनर्थवाचिनः पदम्याभा- वात् कथमनर्थहेतुत्वावगमः क्रियायाः इत्याशङ्कायां निवर्तनावाचकन समभि- व्याहृतलिश्रुतिबलादेव तदवगम इति समादधानः सदृष्टान्तमाह यथेति निर्वाहार्थमिति । प्रवृत्ति प्रति हि इष्टसाधनताज्ञानं कारणम् । त- अनुवन्धः । 11* ·तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह दजनने पुरुषस्य प्रवृत्त्यसंभवात् स्वस्य प्रवर्तकत्वं भज्यतेति भावः । इ- ष्टापत्तिस्तु न शक्या कर्तुम् । प्रवर्तनाप्रतिपादकत्वेन प्रवर्तकत्वस्यावश्यंभा- वात् । अनेनैवाभिप्रायेणोक्तं प्रवर्तनां प्रतिपादयन्निति । आक्षिप- निति । ननु न सो विधिरेतदाक्षेपकः । किं तु फलपदरहितोत्पत्ति- वाक्यस्थ एव । फलपदसत्त्वे तेनैव इष्टसाधनत्वस्याक्गमेन विधेरनपेक्षि- तत्वादिति चेनैतदेवम् । प्रथमं विधिना इष्टसाधनत्वानाक्षेपे पदश्र- त्या धात्वर्थस्यैव साध्यत्वेनान्वयापत्तेभीव्यान्तराकांक्षाया एवाभावादित्या- स्तां तावत् । स्वनिवर्तकत्वेति । अनिष्टसाधनताज्ञानमन्तरा निवृत्तेरसं- भवादिति भावः ।। ननु निषेधवाक्यस्य कथं निवर्तनाप्रतिपादकत्व- मिति चेदुच्यते ! न तावदन धात्वर्थस्य नार्थना- न्वयः । अव्यवधानेऽपि तस्य प्रत्ययार्थभावनोपसर्ज- नत्वेनोपस्थितेः । न हन्योपसर्जनत्वनीपस्थितमन्यवा. न्वेति । अन्यथा राजपुरुषमानयेत्यादावपि राज्ञः क्रि- यान्वयापत्तेः । अतः प्रत्ययार्थस्यैव नर्थनान्वयः । तत्रापि नाख्यातत्वांशवाच्यार्थभावनायाः । लिइत्वांशवाच्यप्रवर्तनोपसर्जनत्वेनापस्थितेः। किन्तु लि. इत्यांशवाच्यशब्दभावनायाः। तस्याः सर्वापेक्षया प्रधान. त्वात् । निवर्तनां प्रतिपादयन्निति यदुक्तं तन्नोपपद्यते। न कळञ्जमिति वाक्ये तद्वा- चकपदाभावात् । नञोऽभाववाचित्वात् । नामधातुपदयोरप्यर्थान्तरे प्रसि- द्धत्वात् । लिङोऽपि प्रवर्तनावाचित्वादित्याक्षिपति नन्विति । नवम- भिव्याहृता लिङेव तत्प्रतिपादिकेति समाधास्यन् प्रथमं ननु कलङ्गं न भक्ष- यदित्येव वाक्यविन्यासस्यात्र वक्तव्यतया तत्र च नअप्रत्यययो/तुना व्यव- धानात् नश्वात्योश्च व्यवधानाभावात् 'न हिंस्यात्' इत्यादिषु चाव्यवधा- नस्य स्पष्टत्वात् मञ्धात्वोरेव सम्बन्धो निषेधवाक्ये वक्तव्यः । न नत्र'- उद्यानपत्रिका- तस्याः ·निषेधपरिच्छेदः। ८३ । प्रत्ययोरिति शङ्का परिहरति न तावदिति। अव्यवधानेपीति शङ्काबीजमुक्तम् । तस्य, धात्वर्थस्य । प्रत्ययार्थेति । प्रत्ययवाच्येत्यर्थः । उपसर्जनत्वेन विशे- षणत्वन । ननु प्रत्ययार्थभावनोपसर्जनत्वेनोपस्थितौ नजान्वयः कस्मान्न भवतीत्यत्र सामान्यन्यायमाह न हीति । एतदनङ्गीकारे दोषमाह अन्य- थेति । न तावदित्यादिनोतं धात्वर्थान्वयासंभवं उपसंहरन्नेव सामान्यतः खाभिमतप्रत्ययार्थान्वयं प्रतिजानीते अत इति । प्रत्ययेऽपि आख्यात- त्वावच्छिन्नवाच्यार्थान्वयो नास्तीत्याह तनापीति । भावनाया इति । अन्वय इत्यनुषङ्गः । अत्रापि पूर्वोक्तविध एव हेतुरित्यभिप्रेत्याह तस्या इति । आख्यातत्वांशेति लिडंशेति, आख्यातांशेति लिङ्त्वांशेति च वैरूप्येण पाठः प्रामादिक इति ज्ञेयम् । एवमनभिमतमन्वयं निरस्य संप्रति स्वाभिमतमाह किन्त्विति । पूर्वोक्तोऽनन्वयहेतुरत्र नास्तीत्यभिप्रे- त्याह तस्या इति । प्रधानत्वादिति । अन्योपसर्जनवमशक्यशंकमि- त्याशयः ।। नभश्चैप स्वभावः यत्स्वसमभिव्याहृतपदार्थविरो. धिबोधकत्वम् । यथा घटो नास्तीत्यादौ अस्तीति श- ब्दसमभिव्याहृतो ना घटसत्त्वविरोधि घटासत्त्वं गम- यति । तदिह लिइसमभिव्याहृती ना लिङर्थप्रवर्तना- विरोधिनी निवर्तनामव बोधयति । विधिवाक्यश्रवणे ऽयं मां प्रवर्तयतीति प्रवर्तनाप्रतीतिवत् निषेधवाक्य- श्रवणेऽयं मां निवर्तयतीति निवृत्त्यनुकूलव्यापाररूप- निवर्तनायाः प्रतीतेः । तस्मानिषेधवाक्यस्थले निव- तनैव वाक्यार्थः । नन्वस्त्वेवम् । तावता निवर्तनाप्रतिपादकत्वं कथमित्यत्र समाधानं वदन् नञः प्रकृते विवक्षितमर्थ प्रतिपादयन् तादृशार्थवाचित्वं प्रसिद्धमेवेति सदृष्टान्तमाह नत्र इति । घटासत्त्वमिति । अत्रेदं बोध्यम् । असत्त्वमिति किं सत्त्वाभाव इष्यते उत भावरूपं किंचिदमत्त्वमिति । आयेऽयमदृष्टा- अनुबन्धः ।

·८४ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे न्तः । अभावप्रतिपादकत्वेन विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वाभावात् । द्वितीये घटे- त्यनन्वितम् । न हि शशशृंगादेरिव घटस्यासत्त्वमस्ति । अत एव आप- देवेन 'नास्तीत्यत्र हि' इत्येतावदुक्तम् न तु घटो नास्तीति । अनन्तदेवेन चात्राभिप्रायं विवृण्वतोक्तम् ---एवं च स्वपुष्पं नास्तीत्यादिवाक्यगतना- स्तीतिपदाभिप्रायो दृष्टान्तग्रन्थोऽपि संगच्छत इति । तदत्र घटपदघटन- मविमृश्य कृतम् । अधर्म इत्यादि च विरुद्धार्थ बोध्यम् । एवं नओ विरु- द्धार्थत्वे स्थिते प्रकृते तादृशविरुद्धार्थों निवर्तनवोत सिद्धयति । निवर्तना- प्रतिपादकत्वं नासहितस्य लिङ इत्यभिप्रेत्याह तदिहेति । नन्वस्तु सम- भिव्याहतपदाविरोधिबोधकत्वं नञः । अस्तु च तादृशार्थस्वीकारे प्रकृते निवर्तनाबोधकत्वमपि । परन्तु 'तदन्यतद्विरुद्धतदभावषु नत्र' इत्यनुशासने- न अभावार्थत्वस्यापि सत्त्वात् स एवार्थः कस्मादत्र न भवतीत्याशङ्काया- माह विधीति । अभावार्थत्वे हि न भक्षयदित्यत्र अयं मां न प्रवर्तयतीति प्रवर्तनाभावः प्रतीयेत । न हि कदाचिदेवं प्रतीयते । किन्तु सर्वत्रायं मां निवर्तयतीति निवर्तनैव प्रतीयते । तस्मादभावार्थत्वमयुक्तमिति भावः । वाक्यार्थः वाक्यजन्यबोधे मुख्यविशेष्यभूता । यदा तु प्रत्ययार्थस्य तत्रान्वये बाधकं तदा धात्वर्थस्यैव तश्च बाधकं द्विवि- धम् - तस्य व्रतमित्युपक्रमः विकल्पप्रसक्तिश्च । तत्राचं नक्षतोद्यन्तमादित्यमित्यादौ । तस्य व्रतमित्युप. क्रम्यैतद्वाक्यपाठात् । तथा चात्र पर्युदासाश्रयणम् । तथा हि । व्रतशब्दस्य कर्तव्यार्थे रूढत्वात्तस्य व्रतमि. त्यत्र स्नातकवतानां कर्तव्यत्वेनोपक्रमात् किन्तक तव्यागत्याकांक्षायां नेक्षेतोद्यन्तमित्यादिना कर्तव्यार्थ एव प्रतिपादनीयः । अन्यथा पूर्वोत्तरवाक्ययोरेकवा- क्यत्वं न स्यात् । तथा च नअर्थेन न प्रत्ययान्व यः। कर्तव्यार्थानवबोधात् । विध्यर्थप्रवर्तनाविरोधिनि- उधानपत्रिका तत्रान्वयः ·निषेध परिच्छेदः । वर्तनाया एव तादृशनमा बोधनात् । तस्याश्च क- र्तव्यार्थत्वाभावात् । तस्मान्नेक्षेतेत्यत्र ना धात्वर्थविरो- ध्यनीक्षणसङ्कल्प एव लक्षणया प्रतिपाद्यते । तस्य क- र्तव्यत्वसम्भवात् । आदित्यविषयकानीक्षणसङ्कल्पेन भा- वयेदिति वाक्यार्थः । तत्र भाव्याकांक्षायां पता- वता हैनसा वियुक्तो भवतीति वाक्यशेषादवगतः पापक्षयो भाव्यतयाऽन्येति । एवं च पूर्वोत्तरयोरेक- वाक्यत्वं निर्वहत्येव । नचान धात्वर्थविरोधिनः पदा- र्थान्तरस्यापि संभवात्कथमनीक्षणसङ्कल्पस्यैव भावना. न्वय इति वाच्यम् । तस्य कर्तव्यत्वाभावेन प्रकृते भा. वनान्वयायोग्यत्वात् ॥ पूर्व निरस्तोऽपि नार्थे धात्वर्थान्वयः क्वचिदङ्गीक्रियत इत्याह यदा त्विति । बाधकस्यानेकत्वात् विभज्य क्रमेणोदाहरति तञ्चति ।. आधमिति । तस्य व्रतमित्युपक्रमरूपं बाधकमित्यर्थः । उदाहरणे बाधकमिदमस्ती- त्याह तस्यति । एवं हेतोः सत्त्वात् साध्यमप्यस्तीत्याह तथा चेति । प- युदासः प्रत्ययार्थव्यतिरिक्तस्य नजान्वयः । ननु तादृशोपक्रमसत्त्वे प्रत्य- यार्थातिरिक्तस्य तत्रान्वय इति को निबन्ध इत्याशङ्कापरिहाराय प्रत्ययार्थस्य तत्रान्वयासंभव उपपादयितुमाह तथाहीति। तस्येतिपदस्यार्थमाह स्ना- तकस्येति । स्नातकः गुरुकुलात्समावृत्तः । अन्यथेति । कर्तव्यार्थप्रति- पादनाभाव इत्यर्थः । पूर्वोत्तरेति । तस्य व्रतमित्यस्य नेक्षेतेत्यादेश्चेत्यर्थः । तस्येदं कर्तव्यमित्यस्य आदित्येक्षणान्निवर्तितव्यमित्यस्य च न खल्वेकवाक्य- ता सुवचेति भावः । अस्तु कर्तव्यार्थस्यैव प्रतिपादनीयत्वम् । तेन किमित्यत्राह तथा चेति । कर्तव्यार्थस्यैव प्रतिपादनीयले सतीत्यर्थः । तादृशार्थप्रतिपादनस्यावश्यकवे एतदन्वयस्य को विरोध इत्यत्राह कर्त- । एतदन्वयाङ्गीकारेऽवश्यापेक्षितः कर्तव्याथबोधो न सम्भवती. त्यर्थः । तत्कथमित्यत्राह विधीति । प्रत्ययार्थान्वये नत्रा निवर्तना प्र अनुबन्धः । । व्यति ·८६ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे तिपाद्यत इति तावदुक्तम् । न च निषेधरूपश्रुतवाक्यनिष्ठा निवर्तना पुरुषस्य कर्तव्या भवति । तस्मात् कर्तव्यार्थबोधकत्वं न घटत इति भा- वः । प्रत्ययार्थान्वयाभावमुपसंहरन्नेव धात्वर्थान्वये सिद्धयन्तमर्थमाह स- स्मादिति । धात्वर्थेति । ईक्षणरूपो यो धात्वर्थः तस्य विरोधी यः नेक्षिष्य इति अनीक्षणसङ्कल्पः स इति । एतादृशेऽर्थे शक्तयभावादुक्तं ल- क्षणयेति । प्रत्ययाथान्वये या अनुपपत्तिरुक्ता साऽत्र नास्तीत्याह तस्य कर्त. व्यत्वेति । सङ्कल्पं हि पुरुषः कर्तुं शक्त एव । कर्तव्यत्वसम्भवमेव स्पष्टयितुं तस्य विधिविषयत्वं प्रदर्शयन् नेक्षेतेति वचनजन्यबोधमभिलपति आदित्येति । ननु भाव्यस्याश्रवणात् कथमस्य करणत्वमित्यत्राह तनेति एवमस्याथस्य कर्तव्यत्वे एकवाक्यत्वमपि घटत इत्याह एवं चेति । नत्रा धात्वर्थविरोध्यनीक्षणसङ्कल्प एव लक्षणया प्रतिपाद्यत इति यदुक्तं तत्र किञ्चिदाशङ्कय परिहरति न चेति । तस्येति । अयं भावः । विरो- धिपदार्थान्तरमिति किमक्षिनिमीलनादिरूपं प्रतिबन्धकमभिप्रेतं उत ईक्षणा- सामानाधिकरण्यात् तद्विरोधी ईक्षगाभावः । नाद्यः । अनियताक्षिसङ्को- चाद्यपेक्षया अनीक्षणनियतानीक्षणसङ्कल्पस्यैवोपस्थिततरत्वात् कर्तव्यत्वेन प्रतीतेः । न द्वितीयः । अभावस्याकर्तव्यत्वात् । न ह्यभावः कतुं शक्यत इति ॥ द्वितीयं यजतिषु येयजामहं करोति नानूयाजेष्वित्या- दौ । अत्र विकल्पप्रसक्तौ पर्युदासाश्रयणात् । त. था हि । यद्यत्र वाक्ये नार्थ प्रत्ययार्थान्वयः स्या- त् तदाऽनूयाजेषु येयजामह इति मन्त्रस्य प्रतिषे- धः स्यात्-अनूयाजेषु येयजामहं न कुर्यादिति । स च प्राप्तिपूर्वक एव । प्राप्तस्यैव प्रतिषेधात् । प्रा- प्तिश्च यजतिषु येयजामहं करोतीति शास्त्रादेव वाच्या। शास्त्रप्राप्तस्य च प्रतिषधे विकल्प एव । न तु बाधः । प्राप्तिमूलरागस्येव तन्मूलशास्त्रस्य शास्त्रान्तरे- उद्यानपत्रिका- ·निषेधपरिच्छेदः । ण बाधायोगात् । एवं तस्य व्रतमित्युपक्रमरूपं प्रथमं बाधकमुदाहृतम् । अथ द्वितीय विकल्प- प्रसक्तिरूपमुदाहरति द्वितीयमिति । उक्तस्यव दान्याय आश्रितो हि ग्रन्थ- कारैरत्र विकल्पप्रसक्तिहेतुकः पर्युदास इत्याह अत्रेति । विकल्पप्रसक्तिमुप- पादयति तथा हीति । प्रतिषेधः 'नकळञ्ज भक्षयदि' त्यादाविव निवर्त- नाविषयत्वम् । अस्तु प्रतिषेधः ततः किमित्यवाह स चेति । प्रति- षेधश्चेत्यर्थः । कस्मादित्यत्राह प्राप्तस्यैवेति । अनूयाजेषु येयजामहः कर्त- व्य इति यत् तन्न इति हि तत्र वाक्यार्थः । तत्र प्रमाणान्तरेण कर्तव्यत्व- प्रतीतिमन्तरा कर्तव्य इाते यत् इत्यनुवादासंभवात् तस्य प्रतिषेधः कर्तुमश- क्य इत्यर्थः । ततोऽपि किमिति चेदाह प्राप्तिश्चेति । शास्त्रादेवेति न ह्येवमादिमन्त्रपाठस्य शास्त्रमन्तरा रागादिना प्राप्तिः संभवतीति । ततोऽपि किमिति चेत् विकल्पप्रसक्तिरेवेत्याह शास्त्रेति । एवकार विवृ- णोति न त्विति । रागप्राप्तकळंजभक्षणादिकर्तव्यताया यथा न कळजं भक्षयेदिति प्रतिषेधन बाधः तथाऽत्र न भवतीत्यर्थः । को नु रागप्राप्तशास्त्र- प्राप्तयोर्विशेष इत्यत्राह प्राप्तीति । प्राप्तेर्मूलं यः रागः तम्येति । तन्मूलेति । प्राप्तिमूलेत्यर्थः । भ्रान्तिहेतुकत्वाहुर्बलस्य रागस्य प्रबलेन शास्त्रेण बाधो युक्तः । अन्यत्र तु उभयोः शास्त्रयोस्तुल्यबलत्वाबाधो न वक्तुं शक्यत इति भावः । न च पदे जुहोतीति विशेषशास्त्रेणाहवीये जु- होतीति शास्त्रस्येव नानूयाजेण्वित्यनेन यजतिषु येय- जामहं करोतीत्यस्य बाधः स्यादिति वाच्यम् । पर- स्परनिरपेक्षयोरेव शास्त्रयोर्धाध्यबाधकभावात् । पद- शास्त्रस्य हि स्वार्थविधानार्थमाहवनीयशास्त्रानपेक्षणा- निरपेक्षत्वम् । प्रकृते तु निषेधशास्त्रस्य निषेध्याप. सक्त्यर्थ यजतिषु येयजामहमित्यस्यापेक्षणान्न निर- अनुबन्धः ।

·८८ तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे पेक्षत्वम् । तस्माच्छास्त्रविहितस्य शास्त्रान्तरेण प्रति- षेधे विकल्प एव । स च न युक्तः । विकल्पे शास्त्र स्य पाक्षिकाप्रामाण्यसंपातात् । न हानूयाजेषु येयजा- मह इत्यस्यानुष्टाने नानूयाजे जेवित्यस्य प्रामाण्य सम्भ- वति । व्रीहिभियांगानुष्ठाने यवशास्त्रस्येव । द्विरदृष्टकल्प- ना च स्यात् । विधिप्रतिषेधयोरुभयोरपि पुरुषार्थत्वात् । अतो नात्र प्रतिषधस्याश्रयणम् । किन्तु नोऽनूयाजस- म्बन्धमाश्रित्य पर्युदासस्यैव । इत्थं चानूयाजव्यतिरिक्तेषु यजतिषु येयजामह इति मन्त्रं कुर्यादिति वाक्यार्थबोधः। मनाऽन्याजव्यतिरिक्त लाक्षाणिकत्वात् । एवं च न वि. कल्पः। एवं शास्त्रेण शास्त्रस्य बाधो नास्तीत्युक्ते अम्तीति कस्यचिच्छवां परिहरति न येति । विशेषशास्त्रेणेति । प्राकरणिकहोमविशषमात्रोदशेन पदवि- धायकत्वादस्य विशेषशास्त्रत्वम् । यदाहवनीय इत्यस्य त्वनारभ्याधीतस्य होमसामान्योद्देशेन अग्निविधायकस्य सामान्यशास्त्रत्वमिति ज्ञेयम् । नैरपेक्ष्य- मुपपादयति पदेति । प्रकृते नैरपेक्ष्यं नाम्ती याह प्रकृते त्विति । एवं नैरपेक्ष्याभावात् सामान्यविशेषन्यायेनात्र वाध्यबाधकभावो न भवति । कि- न्तु सापेक्षत्वात्तुल्यबलत्वमेव । ततश्च विकल्प एवेत्यभिप्रेत्याह तस्मा. दिति । ननु काममस्तु विकल्पः; कोऽनर्थः; येन न्यायसिद्धस्य निवर्त- नावाक्याशस्य परित्यागेन पयुदास आश्रीयत इत्याशङ्कायामाह स चेति । पाक्षिकेति । शास्त्रान्तरार्थानुष्ठानकालिकेत्यर्थः । पाक्षिकाप्रामाण्यमे- चोपपादयति न हीति । न केवलं दृष्टार्थव्रीहियवस्थल इव शास्त्रस्याप्रा- माण्यमेव । किन्तु अदृष्टकल्पनागौरवमपि विकल्प भवतीत्याह द्विरिति । विधिवाक्यानुरोधेन सकृत् निषेधवाक्यानुरोधेन सकृदिति द्विरदृष्टकल्पन- मित्यर्थः । अनावश्यकतां प्रदर्शयन्नाह विधीति । यद्यपि क्रत्वर्थत्वमेवात्रे- प्यते तथाऽपि ... व्याख्यायते यथादृष्टः पाठ एष कथंचन । अन्वेषणीयः शक्यत्वे पाठोऽन्यस्तु समञ्जसः ॥ [उद्यानपत्रिका- ·निषेधपारच्छेदः। पुरुषार्थत्वादिति । पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनकत्वादित्यर्थः । पुरुषप्रवृत्तिफलो हि विधिः । तेन तदुपपत्तये येयजामहानुष्ठान कश्चिद्यागोपकारी भवतीति कल्पनीयम् । न ह्यन्यथा निष्फलेऽले कश्चित् प्रवर्तेत । एवं पुरुषनिवृ. तिफलप्रतिवेधसाफल्याय येयजामहाननुष्ठानस्यापि यागोपकारजनकत्व कल्प- नायमिति द्विरदृष्टकल्पना । तदुक्तमापदेवेन विधैर्हि एवं ज्ञायते यदनुयाजेषु येयजामहकरणे कश्चनोपकारो भवतीति । निषेधाच्च तदकरणादिति ज्ञायते । अनृतवदनाकरणा- दिव दर्शपूर्ण नासयोः । स चोपकारोऽदृष्टरूप इति द्विरदृष्टकल्पना- प्रसङ्गः । इति। एवमकरणस्य ऋतूपकारकत्वं लोमनाथेनापि दशमाष्टमेऽभिहितम् - करणाकरणयोरुभयोरपि प्रयोगविधिविधेयतया ऋतूपकारकत्वाव- गनेन समानार्थकत्वानपायात इति । इदं तु तत्र वाच्यम् । अकरणेन कः क्रतूपकारो जायते। अकरणेऽपि नास्ति ऋतावैगुण्यम् । इतराङ्गैरेव तु तूपकारः सिद्धयतीति हि तत्र सिद्धान्तः । न तु कृतेरविषयेणाभावरूपेणाकरणेन कश्चिदुपकारः क्रताः सम्भवति । आपदेवोक्तानृतवदनदृष्टान्त तु करणे क्रतोर्वैगुण्यं अकरणे तद- भावमात्रमिति न तत्राप्युपकारः कश्चित् । वैगुण्याभाव एवोपकार इति चेत् कथं तस्यादृष्टत्वम् । कथं च तस्य कल्पनीयता । प्रतिषेध्यकरणस्य वैगु- ण्यजनकत्वे स्थितेऽकरणे तदभाव इति स्वयं सिद्धेः । तदत्राकरणस्या- दृष्टोपकारजनकत्वाभिवानं नातीवोपपन्नमिति कथंचिदल तात्पथमन्यथोपपाद- नीयमिति । नार्थ प्रत्ययान्वयासम्भवमुपसंहरति अत इति । सिद्धान्तमाह किन्त्विति । ननु नोऽभाव एव शक्तत्वात्कथमनुयाजन्यतिरिक्तेष्वित्यर्थलाभ इत्यत्राह ना इाते । पूर्वोक्तो दोषोऽत्र नास्तीत्याह एवंचेति । यजतिषु येयजामहं करोति , नानूयाजेषु येयजामहं करोति , इत्युभयोरेकवाक्य. तयाऽनूयाजव्यतिरिक्तेषु यजतिषु येयजामहं करोतीत्यर्थलाभात् अनुया- जेषु विधेवी प्रतिषेधस्य वा प्रसक्तयभावेन न विकल्प इति भावः । अनुबन्धः। । . 12 ·९० तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रहे , । अत्र च वाक्ये ये यजामह इति न विधीयते । यज- तिषु ये यजामहमित्यनेनैव प्राप्तत्वात् । किन्तु सामान्य शास्त्रप्राप्तयेयजामह इत्यनुवादेन तस्यानुयाजव्यतिरिक्त विषयत्वं विधीयते -- यद्यजतिषु ये यजामहं करोतीति तदनुयाजव्यतिरिक्तप्वेधेति । ननु यजतिषु येयजामहं करोतीत्यनेनैव विधिना सर्वेवपि यागेषु येयजामहस्य विहितत्वात् पुनरपि अनुयाजव्यतिरिक्तेषु यागेषु किमर्थं य- यजामहविधानमित्यनतिविवेकिनः शङ्का परिहरन्नाह अन चेति । नात्रानु- याजव्यतिरिक्तोद्देशन येयजामहविधानं येन विहितविधानं शयत । अपि तु येयजामहं करोतीत्यनूध अनुयाजव्यातिरिक्तपित्येव विधीयते । एवं च सामान्यविधिना सर्वेषु येयजामहप्राप्तौ , न सर्वेषु यागेषु अपि त्वनुयाज- व्यतिरिक्तेविति उद्देश्यसकोचोऽनेन वाक्येन क्रियत इति न कश्चिद्दषि इति भावः । विधीयत इति । ज्ञाप्यत इत्यर्थः । नन्येवं सामान्यशास्त्रप्राप्तस्य विशेष सङ्कांचनरू- पादुपसंहारात्पर्युदासस्य भेदी न स्यादिति चेन्न । उप- संहारो हि तन्मातसाङ्कोचार्थः । यथा पुरांडाशं चतुर्दा- करोतीति सामान्यप्राप्त चतुर्दाकरणम् आग्नेयं चतुर्की करोतीति विशेषादाग्नेयपुरोडाशमाने सङ्कोच्यते । पर्यु- दासस्तु तदन्यमात्रसङ्कोचार्थ इति ततो भेदात् । सामान्यतः प्राप्तस्य सङ्कोच इति श्रुत्वा शङ्कते नन्विति । परिहरति नेति। तन्मात्रेति । विशेषशास्त्रोपात्तविशेषमात्रत्यर्थः । सामान्यप्रातेति। आग्नेयानीपोमीयादिपु प्राप्तेत्यर्थः । तदन्यमानीत । विशेषशास्त्रोपात्तविशे- षव्यतिरिक्तमात्रेत्यर्थः । तत: उपसंहारात । विशेषशास्त्रोपात्तम्य विशेषस्य नसमभिव्यहारे सति पर्युदासः । तदभावे उपसंहार इति फलितम् । कुत्रचित् विकल्पप्रसक्तावप्यनन्यगत्या प्रतिषेधा- श्रयणम् । यथा नातिराने पोडशिनं गृह्णातीत्यादौ । अत्र हि अतिरात्रे षोडशिनं गृहातीति शास्त्रप्राप्तषोडशि- ग्रहणस्य निषेधाद्विकल्पप्रसक्तावपि न पर्युदासाश्रयणम् । उझानपत्रिका- ·निषेधपरिच्छेदः। असम्भवात् । तथाहि । यद्यत्र षोडशिपदार्थेन नअर्थान्वय- स्तदातिरात्रे षोडशिव्यतिरिक्तं गृहातीति वाक्यार्थबोध: स्यात् स च न सम्भवाते । आतेरात्रे घोडशिनं गृह्णातीति प्रत्यक्षविधिविरोधात् । यादे चातिरात्रपदार्थनान्व- यस्तदातरानव्यतिरिक्त पोडशिनं गृहातीति वाक्यार्थ. बोधः स्यात् सोऽपि न सम्भवति । तद्विधिविरोधात् । अ. तोऽत्रानन्यगत्या शास्त्रप्राप्तषाडशिग्रहणस्यैव निषेधः। न च विकल्पप्रसाक्तिः। तस्याप्याश्रयणीयत्वात् । एवं बाधकद्वयहेतुकः प्रतिषेधापवादो निरूपितः। सम्प्रति क्वचित् विकल्पप्रसक्तिरूपद्वितीयबाधकसत्त्वेऽपि प्रतिषेध एवाश्रीयते ; न पयुदास इत्यपवादापवादमाह कुत्राचेदिति । उदाहरति यथेति । उपपादयितुं प्रतिजानीते अत्रहीति । रागप्राप्तप्रतिषेधे विकल्पाभावात् शास्त्रप्राप्तति । हेतुमुपपादयति तथाहीते । नातिरात्र इति वाक्य पर्युदासपो , अतिराने षोडशिभिन्नं गृह्णातीति वा अतिरात्रभिन्ने षोडशिनं गृह्णातीति वा वाक्या- था वक्तव्यः । उभयथाऽपि तु न सम्भवति । अतिरात्रे षोडशिनमिति वि. धिनाऽतिरात्रेऽपि षोडशिग्रहस्य विहितत्वादिति क्रमेणाह यदीति । ननु पूर्वोक्तस्य गुरोर्विकल्पदोषस्य कथमङ्गीकार इत्याशङ्कय ऽऽश्रयणीय एवेति पारिहरन्नाह न चेति । इयांस्तु विशेषो यद्विकल्पापादकप्रतिषेधेऽपि प्रति- षिध्यमानस्य नानर्थहेतुत्वम् । विधिनिषेधोभयस्यापे क्रत्वर्थत्वात् । यत्र तु न विकल्पः , प्राप्तश्च रागत एव, प्रतिषेधश्च पुरुषार्थः , तत्र प्रतिाषेध्यमानस्यानथहेतुत्व- म् ।यथा न कलों भक्षयदित्यादौ कलञ्जमक्षणादेः । तत्र भक्षणनिषेधस्यैव पुरुषार्थत्वात् । न च दीक्षितो न ददा- ति न जुहोतीत्यादौ शास्त्रप्राप्तदानहोमादीनां निषेधा- द्विकल्पापत्तिरित वाच्यम् । स्वतः पुरुषार्थभूतदान- होमादीनां निषेधस्य पुरुषार्थत्वाभावेऽपि निषिध्यमान- स्थानर्थहेतुत्वात् । यथा ऋतौ स्वस्त्रीगमनादेः । तनिषेधस्य- कत्वर्थत्वेन तस्य क्रतुवैगुण्यसंपादकत्वात् । अनुवन्धः। अगत्या ·९२ तन्त्रप्रकाशिकासमेत अर्थसंग्रह । नन्वत्र प्रतिषेधाश्रयणे कलमभक्षणस्येव निवर्तनाविषयत्वेन षोडशिग्रहणस्या- नर्थहेतुत्वं स्यादित्यत्राह इयांस्त्विति । विकल्पोति । विकल्पापादको यः प्रतिषेधः तस्मिन् सत्यपीत्यर्थः । प्रतिषधेऽपात्यनेनोक्ताशकानुवादः । प्र- तिषिध्यमानस्य घोडशिग्रहणम्य । अनर्थेति । नरकेत्यर्थः । हेतुमाह विधीति । उभयस्यापीति । यथा विधिः क्रत्वर्थः तथा प्रतिषेधस्या- पि ऋत्वर्थत्वादित्यर्थः । अयं भावः । पुरुषार्थो हि प्रतिषेधः स्वनिवर्तकत्व- निर्वाहाय पुरुषगतनरकरूपानर्थसाधनत्यं प्रतिषेधस्याक्षिपेत् । क्रत्वर्थस्तु प्र- तिषधो न पुरुषगतानर्थसाधनत्वमक्षिप्तुमलम् । यदि तु प्रतिषेध्यस्य प्रा- प्तिः पुरुषार्थतया स्यात् तदा प्रापकसमानविषयत्वात् प्रतिषेधस्य ऋतुप्रक- रणगतस्याप पुरुषार्थत्वं शाङ्कितुं शक्यम् । तदपि तु नास्ति । प्रापकस्य पोडशिग्रहणविधेरापि क्रत्वथत्वादिति । विशेष विशदयितुं अनर्थहेतुत्वं यत्र भवति तत् स्थल प्रदर्शयति यन त्विति । न विकल्प इति । प्रतिषे- धतुल्यबलस्य प्रापकशास्त्रस्य सत्त्वं हि विकल्पः स्यात् । तादृशशास्त्राभावेन यत्र विकल्पो न भवतीत्यर्थः । प्राप्तिश्चेति । लौकिकाल्पसुखच्छेयत्यर्थः । उदाहरति यथेति । नन्वत्र प्राप्तिप्रतिषेधयोरुभयोः पुरुषार्थत्वात् विकल्पः कस्मान्न भवतीत्यत्राह तनाते। भक्षणनिषेधस्यैव न तु भक्षणविधेरपि । पुरुषार्थत्वात् पुरुषार्थत्वेन श्रवणात् । यदि हि कलञ्चभक्षणस्य पुरुषार्थत्व- बोधको विधिः अयेत ततस्तुल्यबलत्वाद्विकल्पः स्यात् । न तु तथा विधि श्रयते । लोकत एवाल्पसुखसाधनत्वमवगम्य हि जातरागः पुरुषस्तत्र प्रवर्तते । तं निवर्तयन् श्रुतः प्रतिषेधः अल्पसुखरागेण नात्र प्रवर्ति- तव्यम् , महानथहेतुत्वादिति बोधयतीति भावः । एतावता इदमुक्तं भवति । प्रतिषेधस्थले विकल्पो वा प्रतिषेध्यस्यानर्थहेतुत्वं वा । प्रतिषेध्यस्य शास्त्र- प्राप्तत्व विकल्पः रागप्राप्तत्वेऽनथहेतुत्वमिति । तत्र योऽयं दशमाष्टमाधि- करणन्यायेन शास्त्रप्राप्तपुरुषाथाग्निहोत्रहोमादीनामकर्तव्यताबोधको ज्योति- प्टोमप्रकरणे श्रुतः प्रतिषेधः दीक्षितो न ददाति न जुहोतीति तत्र प्रति- षेध्यम्यानथहेतुत्वं नाश्रयितुं शक्यते । रागप्राप्तत्वाभावात् । प्रतिषेधस्य उद्यानपत्रिका- - ·निषेधपरिच्छेदः । ज्योतिष्टोमाथत्वेन पुरुषार्थत्वाभावाच्च । अतो विकल्प एवाश्रयणीय आपतति । स च नोपपद्यते । पुरुषार्थतया प्राप्तानां हामादीनां क्रत्वर्थतया निषेधेन भि- नविषयत्वात् । एकार्थत्वे हि विकल्पः । यथा घोडशिग्रहणाग्रहणयोः । उम- योराप क्रत्वर्थत्वात् । एवमनुपपन्नोऽपि विकल्पो भवदुक्तनीत्या क्रत्वर्थे शा- स्त्रप्राप्तप्रतिषेधेऽस्मिन्नापद्यत इति शङ्का परिहरन्नाह न चेति । स्वत इति । यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिस्वतन्त्रविधिभिः पुरुषार्थतया विहिता- नामित्यर्थः । पुरुषार्थत्वाभावेऽपीति । एतावता अनर्थहेतुत्वानुपपत्ति- शङ्कानुबादः । निषिध्यमानस्येति । एकत्वं चिन्त्यम् । होमादीनामित्य- थः । अनर्थहेतुत्वादिति । एवं चानथहेतुत्वस्यैवाश्रयणान्न विकल्पापत्ति- रित्युक्तं भवति । ननु स्वयमेव पूर्व 'यत्र तु प्राप्तिश्च रागत एव प्रतिपे- धश्च पुरुषार्थस्तत्र प्रतिषिध्यमानस्यानहेतुत्वं' इत्युक्ता कथमिदानीं पुरुषार्थ तया शास्त्रप्राप्तानामेषां प्रतिषेधस्य पुरुषार्थत्वाभावेऽपि अनथहेतुत्वमुच्यत इति शङ्कायाम्; अयंत इत्यर्थ इष्टम् तद्भिन्नोऽनर्थोऽनिष्टम्। सोऽयमनर्थो द्वि- विधः पुरुषगतो नरकरूपः ऋतुगतो वैगुण्यरूपश्च । तत्र पुरुषगतस्या- नर्थस्य निबन्धनं रागप्राप्तत्वं प्रतिषेधस्य पुरुषार्थत्वं च । तत् पूर्वमुक्तम् । ऋतुगतस्य निबन्धनं प्रतिषेधस्थ ऋत्वर्थत्वम् । तच प्रकृतेऽस्ति । न दी- क्षित इत्यादिनिषेधस्य ज्योतिष्टोमप्रकरणगतत्वेन तदर्थत्वादिति समाधाना- भिप्रायण दृष्टान्तमाह योते। क्रतो; दर्शपूर्णमासप्रयोगमध्य इत्यर्थः । पुरुषार्थप्रतिषेधविषयकलञ्जभक्षणाद्यपे याऽन्यादृशानर्थहेतुत्वं स्फुटीकरोति तनिषेधस्येति । 'न स्त्रियमुपेयात्' इति दर्शपूर्णमासप्रकरणश्रुतस्येत्यर्थः । तस्य स्वस्त्रीगमनादेः । क्रतुवैगुण्य ऋतुगतापूर्वानुत्पत्तिप्रयोजिकाऽयो- ग्यता। ननु रागप्राप्तम्य स्त्रीगमनादेः क्रत्वर्थप्रतिषेधवशेन क्रतुवैगुण्यापा- दकत्वेऽपि शास्त्रप्राप्तहोमादेस्तन्नोपपद्यत इति चेन्नैवम् । क्रत्वर्थप्रतिषेधवि- षयत्वमात्रस्य तत्र निवन्धनत्वात् । रागप्राप्तत्वशास्त्रप्राप्तत्वयोस्तत्राविशेष- करत्वात् । अथैवं सति षोडशिग्रहणप्रतिषेधस्यापि कवर्थत्वात् तद्विषयस्य अनुबन्धः।

·। तत्र तन्त्रप्रकाशिकासमेते अर्थसंग्रह पोडशिग्रहणम्य क्रतुवैगुण्यरूपानर्थहेतुत्वमवर्जनीयमिति चेत्, न प्रापकशास्त्रस्यापि क्रत्वर्थतयैव प्रापकत्वात् । । : रागप्राप्तस्य पुरुषार्थतया शास्त्रप्राप्तस्य वा क्रत्वर्थतया प्रतिषेध एव क्रतुवैगुण्यापादकत्वकल्पनात् । कस्मादिति चेत् ; थ्रयताम्.--- प्रतिषेधस्तावन्निवर्तनां बोधयन् स्वनिवर्तकत्वनिहाय प्रतिषेध्यस्या- निष्टसाधनत्वाभाक्षिपतीत्युक्तम् । यदि तु कचित् अनिष्टसाधनत्याक्षेपमन्त- रणव निवर्तकत्वं सिध्येत् , न तत्रानिष्टसाधनत्वं प्रतिषेध्यस्यावश्यमाक्षे- तव्यम् । नातिरात्र इति प्रतिषेधस्य च, प्रतिषेध्यस्य पोडशिग्रहणस्या- निष्टसाधनत्वमनाक्षिपत एव निवर्तकत्वमुपपद्यते । अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति विधिना षोडशिग्रहणस्य ऋतूपकारकत्वमवगच्छन् पुरुषस्तत्र प्रवर्तते । तस्य यदि क्रत्वनुपकारकत्वबुद्धिर्भवति तत एव तस्य षोडशिग्रहणान्निवृतिः सिध्यति । अनुपकारके हि निप्फले न कश्चित् प्रव- तेंत । एवमनुपकारकत्वबुद्धिमेवायं प्रतिषेधो जनयतीत्यभ्युपगम्यते । लाघ- वात् । गृह्णातीति विधिबोधितम्योपकारकत्वम्य प्रतिषेधेनाभाववोधने हि लाघवम् । अनुपस्थितानिष्टसापनत्वबोधने तु गौरवम् । न च कथमेकस्मिन् पदार्थ विधिप्रतिषेधाभ्यां मिथो विरुद्धयोरुपकारकत्वा- नुपकारकत्वयोबधिनं शक्यमिति शङ्कयम् । प्रतिषेधेनानुपकारकत्व- बोधनद्वारा इतरीङ्गैरेव क्रतूपकारसिद्धौ बोधितायां विधिवैयर्थ्य- परिहारायानुष्ठाने फलातिशयकल्पनेन तत्कामनायां षोडशिग्रहणानुष्ठान अन्यथाऽननुष्ठानमिति विरोधाभावात् । तदेवं समानविषयविधिपूर्वकप्रतिषेध- स्थले विधिप्रमितेष्टसाधनत्वाभावमात्रबोधान्न प्रतिषिध्यमानस्यानिष्टसाधनत्वम्। पुरुषार्थविधिप्राप्तविषये तु ऋतुमध्ये निवृत्तिः क्रतुवैगुण्यापादकत्व कल्प- नमन्तरेण कथमपि न सिद्धयतोत्यलम् । यदेवं ग्रन्थकारो दीक्षितहोमादीनामनर्थहेतुत्वमाह तदापदेवीयाननु- सारि । स खल्वाह न तेषामनर्थहेतुत्वम् । रागप्राप्तयभायात् । रागतः प्राप्तस्यापि उधानपत्रिका- ·अर्थवादपरिच्छेदः । क्रत्वर्थत्वेन प्रतिषधे तदनुष्ठानात् क्रतोगुण्यम् ; नानर्थोत्पत्तिः । यथा स्त्र्युपगमनादिप्रतिषेधे । इति । तदत्र क्रतुवैगुण्यस्याप्यनिष्टत्वादनर्थत्वं वक्तुं सुशकामत्यापदेवोक्त्यनङ्गी- काराभिसन्धिः प्रतीयत इति विभाव्यम् । तदनुसारी पाठो वाऽन्वेष्टव्यः । शास्त्रीयवाक्यविषया कियती किलाद्य व्युत्पत्तिरित्यवहिताः परिचिन्तयन्तः । पक्तयर्थभावविवृतौ विभृमो महान्तं यत्न न वोऽस्तु सुधियो बहुवादबुद्धिः ॥ इति निषेधपरिच्छेदः षष्ठः ॥ प्राशस्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवादः । तस्य च लक्षणया प्रयोजनवदर्थपर्यवसानम् । तथाहि । अर्थवादया क्यंहि स्व र्थप्रातपादने प्रयोजनाभावाद्विधेयनिषेध्ययोः प्राशरत्यानिन्दितरचे लक्षणया प्रतिपादयति । स्वार्थमा- लपरत्वे आनर्थक्यप्रसङ्गात् । आम्नायस्य हि क्रियार्थ- त्वात् । नचेष्टापत्तिः। स्वाध्या योऽतव्य इत्यध्ययन- विधिना सकलवेदाध्ययनं कर्तव्यमिति बोधयता सर्व- वेढस्य प्रयोजनवदर्थपर्यवसायित्वं सूचयतोपात्तत्वेना- नर्थक्यानुपपत्तेः। अर्थवादं निरूपयति प्राशस्त्यति । प्राशस्त्यनिन्दयोरन्यतरत् परं प्रधान विवक्षितोऽर्थः यस्य तत् । न तु स्वशक्यार्थपरमिति भावः । ननु कथं वा- क्यस्य स्वार्थ विहायार्थान्तरवाचकत्वं भवेत् । न हि घटशदः पटमभिद- धीत । किमर्थ चार्थान्तरपरत्वाश्रयणम् । इत्यत्र समाधानाभिप्रायेणाह तस्य चेति । अर्थवादस्य चेत्यर्थः । लक्षणयेति । शक्तिवलक्षणाऽपि हि अनुबन्धः।

·। तन्त्रप्रकशिकासमेते भर्थसंग्रह शब्दस्य वृत्तिः । तया वृत्त्यार्थान्तरप्रतिपादकत्वं भवत्येवेति भावः । प्रयो- जनेति । प्रयोजनवयर्थे पर्यवसानं विश्रान्तिः तात्पर्येण प्रतिपादकत्वम् वक्तव्यमिति शेषः । चकारो हिकारार्थे हेतौ । तस्य शक्तयभावेऽपि लक्ष- णामाश्रित्य प्रयोजनवदर्थवाचित्वं हि वक्तव्यम् । तस्मात् प्राशस्त्यनिन्दा- न्यतरपरत्वमिति । एतेन स्वार्थस्य प्रयोजनाभावात् त्याग इति सूचितम् । ननु प्रयोजनवदर्थपर्यवसायित्वे को निबन्ध इस्यत्र हेतुमभिधातुमाह तथा हीति । उक्तमेव प्रथमं विवृणेति अर्थवादेति । स्वार्थेति । वा- क्यानां स्वार्थप्रतिपादनस्य हि फलकामानां पुरुषाणां कर्मानुष्ठान प्रयोजनम् । यथा विधिवाक्यैर्यागादिषु फलसाधनतया बोधितेषु तत्र पुरुषाः प्रवर्तन्त इति । न च वायुर्व क्षेपिष्ठा देवतेत्येवमादीनां वाक्यानां तादृशं प्र. योजनं सम्भवतीति । विधेयेति । विधेयस्य प्राशस्त्यं निषेध्यस्य निन्धत्वम् । अथेदानी प्रयोजनवदर्थपर्यवसानावश्यंभावे हेतुमाह स्वार्थमात्रेति । स्वार्थस्य प्रयोजनाभावे स्वयमप्यनर्थक प्रसज्यत इत्यर्थः । नन्वस्त्वानर्थक्यम् । न हि सर्व वाक्यं सार्थकमित्यस्ति निर्बन्ध इत्यत्राह आम्नायस्येति । लौ- किकवाक्यानां केवांचिन्निरर्थकत्वेऽपि वैदिकवाक्यानां निरर्थकत्वं वक्तुम- नुचितम् । कर्मानुष्ठानफलं हि वेदस्याम्नानम् । तदुक्तं जैमिनिना — तद्भ. तानां क्रियार्थेन समानायः इति, 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्' इति चेति भावः । आपदेवीये इदं न दृश्यते। ननु तत्सर्व विधिवाक्यविष. यम् । अर्थवादवाक्यानान्त्वानर्थक्ये इष्टापत्तिरेवति शतां वारयति चेति । सकलेति । तथा च विधिवाक्यवदर्थवादवाक्यानामपि यथावद- धीतानां धार्यमाणानां च विधिवत् प्रयोजनवदर्थपर्यवसायित्वं वक्तव्यम् । अन्यथा तदध्ययनधारणानुपपत्तेरिति भावः । सूचयतति । अध्येतव्य इति कर्मणि तव्यप्रत्ययश्रवणेन यथाश्रते स्वाध्यायाध्ययनं कर्तव्यमिाति बोधे- ऽपि षष्ठायभावार्थाधिकरणन्यायपालोचनया प्रयोजनवदर्थज्ञानसाधनीभू- तस्वाध्यायमध्ययनेन भावयदितिव चनव्यक्ति सम्पाद्य प्रयोजनवदर्थपर्यवसायि त्वं बोद्धव्यं भवतीत्यभिप्रायेण सूचयतेत्युक्तम् ! उपात्तत्वेन विषयीकृतत्वेन । उद्यानपत्रिका ।

·अर्थवादपरिच्छेदः । -- सद्विविधः। विधिशेषो निषधशेषश्चेति । तन 'वायव्यं श्वेतमालमेत भूतिकाम' इत्पादिविधिशेषस्य 'वायुर्वे क्षोपेष्टा देवते' त्यादेर्विधेयार्थप्राशस्त्यलोधात- यार्थव त्वम् । 'बहिषे रजत न देय' मित्यादिनिषेधशेषश्य, सोऽरोदीद्यदरोदीत्तद्रद्रस्य रुद्रत्य' मित्यादेर्निपध्यस्य नि- न्दितत्वबोधकतयावस्वम् । न च प्राशस्त्यादिवोधस्थ निष्प्रयोजनत्वेन नार्थवादस्थावत्वमिति वाच्यम् । आ- लस्यादिवशादावर्तमानस्य पुनः प्रवृत्यादिजनकत्वेन तद्वोधस्योपयोगात् ॥ प्राशस्त्यनिन्दाऽन्यतापरत्वमुक्तम् । तत्र कुल प्राशस्त्यपरत्वं कुत्र निन्दापर- त्वमिति विवेकायार्थवादं विभजते स द्विविध इति । विधेयार्थ ति । वायुदेवताकयागेत्यर्थः । बहिनीति । क्रतावित्यर्थः । निषेध्यस्य रजतदानम्य निन्दितत्वेति । रुद्ररुदितायावतया, दीयमानं रजतं दातुगृहे रोदनं जनयतीति निन्दा । ननु निश्रयो नन स्वार्थ परित्यज्य प्रयोजनवदन्तरं वक्तव्यमित्युका कथं खाय सुत्योवार्थान्तामुच्यो । न हि प्राशस्त्यनि- न्दितत्ववोधस्य किञ्चित् प्रयोजनमस्ति । तदाहुः स्तुतश्चास्तु सश्च तावानेव सोऽर्थः इति । तथा च पुनर्थिवादानश्रयमिति शङ्कां वारयति न चेति । अयं भावः । विचित्रखनावेऽस्मिन् जगति तथाविधा अपि केचिदलसाः सम्भाव्यन्ते ये विधिमात्रेम प्रवृत्ताः निदेवमात्रेण निवृताश्च न भवन्ति । तेषा. मालस्यं निरत्य प्रवृत्तिनित्य सम्पादकत्वात् नोकरीत्या नरर्थक्यामिति । स पुनःबा । तदुक्त - विरोधे गुणवादः स्या- दनुवादोऽवधारिते । भूगार्थवादस्तद्वानादर्थवादस्त्रिधा इति। अस्यार्थ:- प्रमाणान्तराविधेि सत्यर्थवादो गुणवादः । यथा 'आदित्यो यूप' इत्यादि। यूपे आदि त्याभेदस्य प्रत्यक्षवाधितत्वादादित्यवदुज्ज्वलत्वरूप- गुणोऽनेन लक्षणमा प्रतिपाद्यते । प्रमाणान्तरावगतार्थ- बोधकोऽर्थवादोऽनुवादः । यथा 'अग्निहिमम्य भेषज' अनुबन्धः। , मतः 13 ·९८ तन्त्रप्रकाशिकालमते अर्थसंग्रह मिति । अत्र हिमविरोधित्वस्याग्नौ प्रत्यक्षावगतत्वात् । प्रमाणान्तरविरोधतत्प्राप्तिरहितार्थबोधकोऽर्थवादो भूता. र्थवादः । यथा 'इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छ' दित्यादि। नवे प्रयोजनवार्यवसानं कृत्वा अर्थवादानां सार्थक्यवर्णनं अयुक्तम्; गावो वै सत्रमासत, इत्येवमादीनां अनुपपन्नार्थानां उन्मत्तबालवाक्यतु- त्यानामानर्थक्य यैव न्याय्यत्वादित्यत्र एवंविधा वादा गौणतया नेया इति आप्ततमैः प्राचीनरेवोक्तमिति समाधातव्यमित्यभिप्रेय पुनरर्थवादं लेधा विभज्य निरूपयति स पुनरिति। यद्वा ननु एतावता मदुक्तं सर्व आपदेवोक्तमेव, तदनुक्तं किंचिदुच्यतामिति पृष्ट आह । स पुनरिति । विरोधे सत्यथैवादइति । विरोधेसत्यर्थवादो यद्वाक्यं तत् गुणवाद इति बोध्यम्। अतएव उदाहरणे इत्यादीति नपुंसकम् । उज्ज्वल चेति । तथाच गुणेन वा- दो गुणवाद इति द्रष्टव्यम् । प्रमाणन्तरति । प्रमाणान्तरमनु ततः पश्चात् तद- नुसारेण वा वादः अनुवादः । श्लोके तद्धानादिति । तच्छब्देन विरोधाव- धारणे गृहयेने । तयोहीन राहित्य तस्मिन् सतीत्यर्थः । तदाह प्रमाणान्त- रोते । भृतार्थेति । यत्र न प्रमाणान्तरसंवादस्य संभवः न विसंवादस्य, तथाऽपि वृत्तत्वन वर्ण्यते; स भूतार्थः । तस्य वादः । इत्यर्थवादपरिच्छेदस्सप्तम : ।। एवं च 'यजेत खर्गकाम इत्यादिनिखिलवेदस्य साक्षा- त्परम्परया वा यागादिधर्मप्रतिपादकत्वं सिद्धम् । सोऽयं धर्मो यदुाद्दश्य विहितस्तदुद्देशेन क्रियमा- णस्तद्धेतुः। ईश्वरापर्णशुद्धया क्रियमाणस्तु निश्रेयस- हेतुः। न च तदर्पणसुद्धयानुष्ठाने प्रमाणाभावः । यत्करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ इति भगवद्गीतास्मृतेरेव प्रमाणत्वात् । स्मृतिचरणे तत्प्रामाण्यस्य श्रुतिमूलकत्वेन व्यवस्थापनादिति शिवम् ॥ बालानां सुखबाधाय भास्करण सुमेधसा । रचितोयं समासेन जैमिनीयार्थसङ्ग्रहः ॥ उद्यानपत्रिका- ·। निंगमनपरिच्छेदः । इति श्री लौगाक्षिभास्करविरचितपूर्वमीमांसार्थसङ्गहः॥ ग्रन्थमुपसंहरन् ग्रन्थारम्भे यदुक्तं 'वेदस्य सर्वस्य धर्मे तात्पर्य- वत्त्वेन धर्मप्रतिपादकत्वेन' इति, तदियता निरूपणेन सिद्धमित्याह एवं चेति । साक्षादिति । विधिनामधेययोः साक्षात् , मन्त्रार्थवादयोर्वि- ध्यन्वयेन विधिकल्पनया वा परम्परया च धर्मप्रतिपादकत्वम् । निषेध. स्यापि निषेध्यवर्जनरूपधर्मप्रतिपादकत्वं साक्षात् । वेदोऽखिलो धर्म- मूलम्' इति ह्याहुः । तदनुसारेणेदमुक्तमिति ज्ञेयम् । इह व्युत्पादिता मीमांसाशास्त्रार्था न केवलं खर्गपश्वादिक्षुद्रफलकामानामेव विज्ञेयाः । अपि तु मोक्षकांक्षिभिरपीत्याशयेन वादिफलसाधनतया श्रुतानां धर्मागां मोक्षार्थत्वमप्यस्तोत्याह सोऽयमिति । तत्र कदा स्वर्गसाधनत्वमित्यलोक्तं यदुद्दिश्यति । यस्य भाव्यत्वं कृत्वेत्यर्थः । तदुद्देशेन तन्मे भूयादिति सङ्क- ल्प्य । कदा मोक्षहेतुत्वमित्यत्रोक्तं ईश्वरेति। ईश्वरो भगवान् वासुदेवः तस्य तस्मिन् वाऽर्पणम् ; ईश्वर एव कर्ता भोक्ता आराध्यश्चत्यनुसन्धान- मित्यर्थः । तस्य बुद्ध्या तद्विषयकदृढाध्यवसायेनेत्यर्थः । निश्रेयसस्य मोक्षस्य हेतुः मोक्षहेतुज्ञानोपकारीत्यर्थः । ननु फलान्तरे श्रुतिसिद्धे एवं फलान्तर- कल्पनमंन्याय्यमिति शङ्कां वारयति न चेति । मदर्पणमिति । मह्य- मर्पितमित्यर्थः । यमप्यनया स्मृत्या नियनैमित्तिककर्मणामवश्यकर्तव्याना- मेवारणमुपदिश्यत इत्युच्यते तथाऽपि वेदोदितानि कर्माणि कुर्यादीश्वरतुष्टय । यथाश्रमं त्यक्तकामः प्राप्नोति परमं पदम् ।। काम्यं विषयभोगाथमिहामुत्र प्रयुज्यते । मोक्षाय सुकृतं तद्धि ब्रह्मार्पणधिया कृतम् ।। इत्यादिस्मृतिवचनान्तरोपलक्षणमिदमिति ज्ञेयम् । ननु वेदस्य हि धर्म प्रामःण्यमुक्तम् ; न स्मृतरित्यत्राह स्मृतीति । स्मृतिचरणः स्मृतिपादः प्रथमाध्याये तृतीयः । तत्प्रामाण्यस्य स्मृतिप्रामाण्यस्य । श्रुतीति । एवं च स्मृतः स्वरूपतोऽप्रमाणत्वेऽपि मूलभूतश्रुत्युपस्थापनद्वारा प्रमाण वम- अनुबन्धः।

·तन्त्रप्रकाशिकासपेतोऽर्थसंग्रहः । विहतामति भावः । इतीति । एवमुक्तं सर्व प्रामाणिकत्वेने शोभनमित्यर्थः । यद्वा इतिः समाप्तौ । शिवं ग्रन्थकारस्याध्यापकाध्याप्यानां च भूयानित्यर्थः । ननु जैमिन्यादिभिर्निरूपितान् बहूनाननिरूप्यैव कथ ग्रन्थसमापनमिति शक्षा परिहरन्नाह बालानामिति । अनेनोक्तशङ्कापरिहारोऽभिप्रेतः । सुभे- धसेति । अधिकमपि वक्तं शक्तोस्मीति भावः । यद्वा सर्वे स्वप्रौढिं प्रका- शयन्तो दुर्घहं बहु युः । न त्वहं तथा । किन्तु बालानुग्रहाय ललित- संक्षिप्तभाषीति स्वविवेकितां श्लाघते सुमेधमेति । बहूनान् परित्यज्य ये कतिपयेऽथी निरूपणीयतयोपानाः तत्रापि न विस्तरः कृत इति भावः ! इति निगमनपरिच्छेदोऽटमः । श्रीशैलतातयाचायशिरोमणिरिति व्यधात् । प्राच्यविद्येश्वर इति ख्यातस्तन्त्रत्रकाशिकाम् ।। मोमांसापरिभाषापरिष्क्रियामक्षरार्थमथ चैताम् । तन्त्रप्रकाशिकां यः सम्यगधीते स वेद मीमांसाम् ॥ अन्तर्गृहं बाहरपीह मुहुः प्रवृत्तै- दुःखेः प्रगष्टमनसां द्वितयं सुखं नः । मीमांसने परिचयो महतां गुरूणां पादारविन्दपरितेवनभागिता च ॥ जयतु विपुलतन्त्रन्यायमार्गावगाह- प्रगुणमति विकासः पण्डितानां समाजः । भजतु च रसवद्भिर्वाङ्मयैरेतदीयै- विघटितमतिभेदो लोक एप प्रशान्तिम् इति श्रीशैलताताचार्यस्य न्यायमीमांसाशिरोमणेः प्राच्यविद्येश्वरस्य कृतिषु तन्त्रप्रकाशिका । अनुबन्धः।

·No text on this page.