·2 ज्योतिपसिद्धानसंग्रहे नैराश्वयुनादयो वत्सरा भवन्ति । लदायामोदये चैत्रशुक्ल प्रतिपदारम्भऽर्कदिनादावविन्यादौ किंस्तुघ्नादी रौद्रादी वारप्रवृत्तिः होरादिप्रतिश्च । लडायश्च याव- न्मेरोयाम्योत्तरा देशान्तररेखा तत् पूर्वेणापरेण च । लदाऊदये कालप्रवृत्तिः। लार्कोदयकालस्तन्मण्ड- लम् । खदेशविपुवाऊदयो विषुवन्मण्डलम् । प्रति- दिनं चरदलवशेनार्कोदयः क्षितिजोन्मण्डलम् । तत्रार्कभगणभोगेन सौराब्दः। तेपामब्दानां सन्य- वयनयनगुणवेदाः कलिः ४३२००० । विगुणं द्वापरः ८६४... । त्रिगुणं १२६६.: चेता । चतुर्गुणं १०२८००० तिम् । शून्यचतुष्टययमाग्निवेदाश्चतुर्युगम् ४३२....एकसप्ततिचतुर्युगानि मन्वन्तरम् । चतुर्द- शमन्वन्तराणि कल्पः। मन्वन्तराणांचाद्यन्तरालेषु कृत- .युगप्रमाणां १७२८००० सन्धिः । एवं चतुर्युगसहसं कल्पः। कल्पे सप्तशून्यानियमाग्निवेदा:४३२ रविभगणपरिवर्तनानि भवन्ति । पञ्चशून्यानि गुणाग्नि- पञ्चभप्नागपञ्च चन्द्रमसः ५७७५३३ । भौमस्य इयत्यपञ्चाटयमाएपड्नवयमयमलाः२२८६८२८५२२। वुधस्य वेदाटनवाष्टनवनवरसाग्निनवसप्तचन्द्रा: १७६३६६८८८८४ाजीवस्य पञ्चपञ्चाधिषट्पति- ००००००० ००.०० ·पिनामहासद्धान्तः। रसगुणाः ६४२२६४५५ । शुक्रस्य यमनवाधिन- वाटाग्नियमयमखगिरयः ७०२२३८६४६२ । सौरस्था- टनवयमगिरिरसे युपगमनवः १४६५६७२६८। प्रादि- त्योच्चस्व गगनाष्टाञ्चयः ४८० । चन्द्रोचस्याप्टार्य- वस्वयं दिग्ववष्ट वेदा. ४८८१०५८५८ । कुजमन्दस्य यमनवपक्षाः२८शबुधमन्दस्य द्वित्रिगुणाः३३२। जीव- मन्टस्य वाणशरवसवः ८५५ । शौक्रमन्दस्व गुणगर- तंत्रः ६५३ । सौरमन्दस्य शशिवेदाः ४१ । चन्द्रपातस्य वसुरसमशिस्ट्राग्निदखानलयमला: २३२३११९६८ । भौमपातम्य महौधरर्तुयमला: २६७।बुधपातस्य चन्द्र- द्यः ५२१ । गुरोः पातस्य गुणरसाः६३ । शुक्रपातस्य त्रिनवयसवः ८८३ । सौरमातस्य वेदाष्टशराः ५८४ । श्रष्टशून्चानि यमनबरसखरविमुनिवसुनिशाकरा: खकना १८७१२०६८२०००००.०० । सर्वग्रहाणां प्राग्यायिनां खकक्षाध्वनो यस्य भगणैर्भागो ह्रियते तस्यैव कमायोजनानि लभ्यन्ते । यस्य ववो भगणप- रिवत्तीः तस्योपरि तस्य कक्षा । यस्याल्या तस्याघः । कक्षावर्गदशभागमूल कचाकर्णः। तटूनोपरि भुवो ग्रहावस्थानम् । कर्णवर्गस्य दशगुणस्य मूलं कहा। एवं सर्वत्तानां परिधिव्यासानयन्म् । यत्र च सर्वग्रहाया- मेंकत्वमेव हादत सा खखरसेन्दयम कक्षा। खखर.

·४ ज्यौनियसिद्धानसंग्रह सेन्टुयमैर्यध्यैव कक्षा विभज्यते तस्यैव जितायोजनानि लभ्यन्ते । कल्पाध्वयोजनसमा खकना । यदनाः खं वितिमिर रविः करोति । खखापतवोऽर्कमण्डलप्रमागम् । खाट वेदाश्चन्द्र- मसः । पञ्चदश भौमस्य । षष्टिqधस्य । खाको जीवस्य । खखयमाः शुक्रस्य । त्रिंशत् सौरस्य । हादशश्यांशावाद्रमसः । सप्तदश भौमस्य । त्रयो- दश बुधस्य । एकादश नोवस्य । नव शुक्रस्य । पञ्च- दश मौरस्य । विभागोनाचतुर्दश भागाः सूर्यस्य । एकविंशत् भागाः पशिलिप्तायुताश्चन्द्रमसः । सप्तति मस्य । वसुरामा बुधस्य । गुणरामा जीवस्य । भवाः शुक्रस्य । विंशत् शनैश्चरस्य एवं मन्दपरिधयः । भौमप्य शीघ्रपरिधिर्गुण वेदाधिभागाः । बुधस्य भागा यमाग्नि चाट्राः । वसुरसा जीवस्य । वसु. वाणदसाः शुक्राय । पूर्णाधयः सौरस्य । परिधियों नोधमधा अगतिया । खखरमेन्टुयमलाना २१६.. परपवतिभोगः प्रथ- मज्या । एवं प्रथमध्यायाः प्रथमशीयया भागमुद्ध- त्यायाप्तं प्रथमभ्याया: गोध्यं द्वितीयं ज्यान्तरम् । प्रधाज्याद्विवीययान्तरयोगो द्वितीयया । हिवीय-- ·पिनामहास वान्तः। ज्याया: प्रथमजोबाप्तं द्वितीयज्यान्तरात् संशोध्य हनीयज्यान्तरम् । तदहितीयज्यायोगस्तृतीयज्या । ततः प्रथमजीवशातं वतीयच्चान्तरात् संशोध्य चतु- ईजीमान्तरम् । तत्ततीयज्यायोगचतुर्थी न्या तस्याः प्रथमजीवया भागमम हत्यावाप्तं चतुर्घज्यान्तरात् संगोध्य पञ्चमज्यान्तरम् । तच्चतुर्थ जीवायां दत्वा पञ्चमी ज्या । पञ्चमज्यायाः प्रधमनीवया भागम- पहृत्याचाप्तं पञ्चमन्यान्तरे संयोध्य पठं ज्यान्त- रम् । तत्पश्चमनीवायां दत्त्वा पठी ज्या । तत: पह- ज्यायाः प्रथमजीवया भागममहत्यावाप्तं पठञ्यान्तरात् संशोध्य सप्तमज्यान्तरम्। तत् पठनीवायां दत्त्वा सप्तमी ज्या।ततः सप्तमज्यायाः प्रथमजीवया भागमपहृत्यावाप्तं सप्तमज्यान्तरात् संशोध्य अष्टमं ध्यान्तरम् । तदन्तरं सप्तन्यायां दत्त्वा अष्टमी च्या। तत: अष्ट मन्यायाः प्रध. । मज्यया भागमपहृत्यावाप्तमष्टमच्चान्तरात् संशोध्य नवमं ज्यान्तरं स्यात् तदष्टमजीवायां दत्त्वा नवमी ज्या । ततः नवमन्यया मागमपहृत्या. याप्तं नवमज्यान्तरात् संयोध्य दशम स्यान्तर स्यात् । तनवमज्यायां दत्वा दशमी ज्या स्यात् । तसो दशमयायाः प्रथमज्यया भागमहत्यावाप्तं दश. . मज्यान्तरात् संगोथ एकादशज्यान्तरं स्यात् । नन् ।

·६ ग्यौतिपसिदान्तसंग्रह दशमज्यायां दत्त्वा एकादशी ज्या स्यात् । तत् एकाद- राज्यायाः प्रथमज्यादृताया अवाप्तमेकादशज्यान्तरात संशोध्य तह हादशज्यान्तरं स्यात् । तदेकादशज्यायां दत्वा द्वादशी ज्या स्यात् । हादशज्यायाः प्रथमज्यया भागमपहृत्यावाप्तं हादशज्यान्तरात् शोध्यं तत् त्रयोद- शज्यान्तर स्यात् । तत् हादशज्यायां दत्त्वा चयो. दशी ज्या स्यात् । ततस्त्रयोदशज्यायाः प्रथमज्यया भागमपहृत्याचाप्तं पयोदशज्यान्तरात शोध्यं चतुर्द- शाज्यान्तरं भवति । तत् त्रयोदशज्यायां दत्त्वा चतु. दशो ज्या स्यात् । ततश्चतुर्दशज्याया. प्रथमज्यया भाग- मपहृत्यावाप्तं चतुर्दशज्यान्तरात् गोध्यं पञ्चदशज्यान्त- रम् । तत् चतुर्दशज्यायां दत्त्वा पञ्चदशी ज्या स्यात् । ततः पञ्चदशज्यायाः प्रथमज्यया भागमहृत्यावतं पञ्च- दराज्यान्तरात् संमोध्यं षोडशज्यान्नर स्यात् । तत् पम्नदशज्यायां दत्त्वा पोडशी ज्या स्यात् । तत: पोडश. ज्याया. प्रथमञ्यया भागमपहत्यायाप्तं पोडशज्यान्तरात माध्यं सप्तदगज्यान्तरम् । तत् पोडशज्यायां दावा सप्तदगी ज्या स्यात् । ततः सप्तदशज्यायाः प्रथमज्यया भागमपहत्यावा सप्तदशज्यान्तरात् गोध्यमादयः ध्यान्तरम् । तत् सप्तदशज्यायां दत्वाऽष्टादशी ज्या यात् । ततोऽटादशज्यायाः प्रथमज्यया भागमपहत्या- ·पिता घान्तः। ७ वाप्तमष्टादशज्याग्तगत शोध्यमेकोनविंशज्यान्तरं स्यात् । तदष्टादशज्यायां दत्त्वा एकोनविधी ज्या स्यात् । तत एकोनविंशज्याया: प्रथमज्यया भागमपहृत्यावाप्त- मेकोनविंशज्यान्तरात् शोध्यं विंशज्यान्तरं स्यात् । तत् एकोनविंशज्यायां दत्त्वा विंशतिज्या स्यात् । ततो विंशतिज्यायाः प्रथमज्यया विभज्यावाप्तं विंश- ज्यान्तरात् शोध्यं एकविंशज्यान्तरं स्यात् तत् विंशज्यायां दत्त्वा एकविंशी ज्या स्यात् । एकविं- शतिज्यायाः प्रथमज्यया भक्तमवाप्तमेकविंशज्यान्तरे शोध्यं द्वाविंशज्यान्तरं स्यात् । एकविंशज्यायां दत्त्वा हाविंशी ज्या स्यात् । ततो द्वाविंशज्यायाः प्रध- मध्यया भक्तं लचोनहाविंशज्यान्तरं त्रयोविंशज्यान्तर स्यात् । तद दाविशज्यायां दत्वा त्रयोविंशी ज्या खात् । ततः प्रथमज्याप्तं त्रयोविंशज्यान्तरात् संशोध्यं चतुर्दिशज्यान्तरं स्यात् तत् त्रयोविंशनीवायां दत्त्वा चविंशज्या स्यात् । खखरसेन्टुयमाः स्वकमाया व्यासाधू स्यात् । तदेवानुपदव्यासेन ज्यान्तराणां व्यस्तानामन्तराल. योगे चतुर्विशतिः शरा भवन्ति । क्रमज्याति. व्यासार्धवगतः शोध्या सन्मूल तत्कोटिया । कोटिज्योनं व्यासार्थ शरः । यासां लिप्तानां नौवा क्रियते तत्के.

·. ज्योतिपसिधानसंग्रहे न्द्रस्य राशिवयं पदास्यम् । प्रथममदे देव । द्वितीय- पदे तद्नं घड्भम् । तृतीयपदे षड्भोनकेन्द्रम्। चतुर्थ- पदे चक्कादूनं ज्याकेन्द्रम्। लिप्ता राशिलिप्लाटभागेन भाज्याः। लब्धाङ्कसमा ज्या स्थाप्या । अवशेषमनन्तर- ज्यान्तरेण गुणयेहाशिलिनाष्टभागन विभजेल्लब्ध स्थापितमीवायां दत्वष्टज्यासिद्धिः । कालनमागोम्पी लिप्तालेन परिकल्पितेभ्यो जीवा कार्या। अमीटजीवाती यावन्ति ज्यान्तराणि शुद्ध्यन्ति तावन्ति शोध्यानि । अवशिष्टं राशिलिप्ताष्टभागहतं ज्यान्तरेण विभजेत तत्संख्याइराशिलिप्ताष्टभागलिप्तासु क्षिपेत् चाप भागाः स्यु । शरान्तरैरेवं शरचापभागाः । भागचतुर्विः शरिज्या परमापक्रमज्या । मेषादिस्थो विषुवल्लेखास्थी ग्रही भवति । कुलीरस्थयोत्तरेण परमापक्रमान्त- रस्थो भवति । तुलादिस्थो विपुवल्लेखास्थः । मका. रादिस्थो दक्षिणेन परमापक्रमान्तरेण भवति । ग्रहज्यां परमापक्रमज्यया इसां व्यासार्धन विभजेल्लब्ध क्रान्तिज्या । तच्चा क्रान्तिः क्रमसिहा । तत्र ग्रहाणां फटादि दक्षिणायनं मकराद्युत्तरम् । मेषात्तरगोलः । तुलादिदक्षिणगोलः । गोलबशे. नापनामादिम् । स्फुटग्राज्यां परगशरकता व्यासा- 4 ·पितामहसिद्वान्त। र्धन विभनेत् । लब्धं क्रान्त्यग्रेशरो ग्रहाणामकवच- सुत्तर दक्षिणेच विक्षिप्रिस्ति । मध चन्द्रादीनां मध्यमविपाः । शून्यमुनिय- माः २००, सन्याशाः ११०, यमशरेन्दवः १५२, रसा- पा.७६, षड्गुणेन्दवः १३६, खाग्निभुवः १३० । चन्द्र- पातयोगकेन्द्र मोवां चन्द्रमध्यमविक्षेपहतां व्यासा- र्धन विभजेल्लयं चन्द्र स्फुटविक्षेपः । तात्कालिक स्फुटग्रहस्फुटपातयोगज्यां भौमजीवसौराणां मध्य- विक्षेपहता स्फुटान्त्य कर्णेन विभजेल्लब्धं तेषां स्फुटविक्षेपः । बुधशुकयोस्तु तात्कालिकशीघ्रोच्चस्फु. टपातवीगज्यां खमध्यविनेपहतां स्फुटान्त्यशीघ्र- कर्णन विभजेल्लब्ध तयोः स्फुटविक्षेपः क्रान्तिचापस्फुटविक्षेपयोटिंगैक्ये योगो भेदे वियोगी यद्दिक् शिष्यते सा स्पष्टक्रान्तिः । तस्या योगवि- योगतः शिष्यते या दिक् तहोलस्थो ग्रहो भवति । एवं ग्रहाणामुसरेण दक्षिणेन च गतिर्जेया । भचक्रवर्शनोदयास्तमयो कुर्वनाः पश्चिमेन शान्ति पूर्वी अनन्तो भगणपरिवार्त्तान् कुर्वन्ति । तत्र च सूर्योचपातः सममेव लहादक्षिणोत्तर गत्त्वा झाल्गुनान्ते सर्व एव कल्यादावोदये मीनमेष- भन्धिगा भवन्ति कसावसाने च । मेषप्रवेश वा- :

·तस्य ज्योतिपसिद्धान्नसंग्रहे भानोगगनमध्यवर्त्तिन्यादित्ये हादगागुलशचना समा- वनौ छाया ग्राह्या ।.वहर्गे व्यासार्धवर्गहते छायाशद्धवर्गयोगेन विभजेलब्धमनग्यावर्गो भवति । तत्पदमनज्या तचापं स्वदेशानांशाः। तान् राशि- अयादपाय खदेशावलम्बको भवति । तज्ज्या लम्वज्या विज्यावर्गख क्रान्तिज्यावर्गानस्य- पदं स्वाहासार्धम् । क्रान्तिवशेन दिक् । खक्रान्ति विषुवच्छायाहता शङ्कहता नितिज्या । त्रिज्याहता सा खाइासार्धभाजिता घरज्या · तहनुथरार्धमाणाः । तद्घटिकामिः पञ्चदशघटिका युता दिनार्धम् । एवमूना रायर्धम् । एवमुत्तरगोले 1 दक्षिणे व्यरतम् । एकदित्रिराशि. ज्यानां वर्गाः खखका गितज्यावर्गीनास्तन्मूलानि व्यामा- धशुणिवानि खसाहासाधर्मागहारः । अचाप्तध- नुपामधोऽधः गोधनेन व्यतराश्युदयमाणा मेपष्टपमि- घुनानां क्रमैन । कर्कसिंगकन्यानामुक्रमेणा । तुला- धिमधनुर्धरायां क्रमेण । मकारकुनममीनानासु- कामेणोदया: । मेपवषममिथुनादिजीवाग्यश्वरप्राणर: कर्तव्याः तेषामधोध.गोधनेनैवाक्षित्रिराशिच- रमाणाः । तैः क्रमेण मेपरमिथुनोदयप्राणा हीनाः । उलामेण दुालीरसिंहकन्याना युताय । ।

·पितामहसिद्धानः। ते खदेशराश्युदयप्राणा भवन्ति । त एवं व्युला- मेण तुलादीनां मोनान्तानामपि । अभीष्टदिने मध्याले छायाग्रमूलं याम्योत्तरा । तन्मूलाग्रोपरि- रेखामत्स्य मुखपुच्छरेखा प्राच्यपरा । श्रादित्य चन्द्रयो- रन्यतरस्य देशान्तरकर्म बिना ग्रहण कार्यम् । तययाऽऽगते. काले यदि भवति तदा रेखामध्ये स्वदेशो नेयः । अधादौ रखापश्चात् 1. पद्यात् प्राक् । तत्कालान्तरं पष्टितं पञ्चभिः सह- भजेल्लथं देशान्तरयोजनानि । ग्रहस्याधरा- वान्मध्याह्र यावत् पूर्वकपाल: । मध्याह्रादर्थ- रावं व्याघदपरकपालः । तत्रास्य कंचित् कालम- वलम्य छायाद्वयं गृहीयात् । तत्की व्यत्यासेन । शङ्कप्राच्यपरान्ते तयोरन्तरं वियुवनाया ग्रहणम् । इष्टेऽति इष्टदिनवैषुवमाक्षान्तरम् I, एकदिगभिमुखी- भ्यछायाभ्यो भिन्नाभ्यो युक्तः सूर्यापक्रमः । तेन त्रिज्या परमापक्रमज्यया विमजेल्लबचा- पमर्कः प्रथमपदे । हितीये पड्म्या शुद्धः । तृतीये पड्भयुक्तः । चतुर्थ चक्रात् शुद्धः । विपुवच्छा- तरुणां छाया होयमाना। प्रथमप्रदे । जना , दृद्धिमती द्वितीयपदस्थे । पृद्धिमत्यधिका ढतीयपदम्थे । हीयमानाधिका. चतुर्थपदस्थे । + इता यातः ·ज्योतिषसिद्धान्तसंग्रहे एवमतीतदिवसार्कस्य तदर्कस्य विवर स्फुट- भुक्तिः । श्रादित्योदयास्तमयादा चन्द्रोदयं दृष्ट्वा लग्न- वत् साधितोऽक स्तेन कालेन चन्द्रमा भवति । चन्द्रान क्षत्रज्ञानम् । चन्द्रार्कविवरात् तिथिविज्ञानम् । तस्मादहर्गणः । स्फुटार्कादविपरीतकर्मणा मध्य- मार्कः । सौरजौवयोधारात् संवत्सरः । चन्द्रवत् सर्वग्रहक्रिया । ग्रहेग्यो वा कल्पगतकालज्ञानम् । एवं कालपरिच्छेदः । अश्विन्यादीनां ध्रुवका राश्याद्याः । खम् ०, अष्टौ ८। खम्, खयमाः२० शशी १, मुनयः७, भष्टयमाः “२८यशी १, नवेन्दवः १८, अष्टयमा २८। पक्षौर, गुणा: ३. पचौ शैलाः 1:01 गुणाः ३, गुणाः३॥ २६। पौणि ३, अष्टादश १८। वेदाः ४, रन्माणि । वेदाः ४, सप्तयमाः २७। शराः , शराः ५। शरा: ५, नखाः २० । रसाः६, राणाः ३, पुष्करम् । रसा: ६. नवेन्दयः १६ । शैला:७, पची २, शरा: ५। मुनयः ७, मनवः १४, भूतानि ५ । सप्त ७, नवेन्दषः १८, पञ्च ५ । अष्टौ ८, चत्वारः ४ । अष्टौ८, नत्र ८, वसवः८, नव नपाः२. । अटी ८, तपयानि २५ । नया बमषः ८ । नष८, नखा: २० । दश', नन्दाः २.। . गुणाः३, पोडश .

·" पितामहसिद्धान्तः। दश १, षड्यमाः २६ । गर्वाः ११, मनवः १४, खचन्द्राः।१०। पवैतेषां विचेपाः। दश १०, बादश १२, पञ्च ५, पञ्च ५, दश १०, एकार ११ षट् ६, खं०, सप्त, सं०, द्वादश१२, त्रयोदश१३, एकादश११, हौर, अत्रि- शत् ३८(१) सार्धनीणि ३।३., सर्धाष्टौ ३०, मविभागाः पञ्च ५। २., पञ्च ५, द्विषष्टिः ६२, विगत् ३०, पत्रिंशत् ३६, खं०, चतुर्विंशतिः२४, षड्विंशतिः २६, सन्यं, च । तत्राश्विनीभरणीकृत्तिकापुनर्वसुपुष्यमधाभाग्याय- म्णस्वागी वैश्वदेवाभिजिच्छवणनिष्ठानाहिर्बुध्न्यरेव- तीनामुत्तराः । रोहिणीसौम्याहिसाहितचित्रा- विशाखामै केन्द्रमूलाप्यवारुणानां । याम्याः । रेवत्यु- दयः प्राची । सर्वस्य महती योगतारा | राशि- इयं सप्तविंशतिर्भागा अगस्त्यध्रुवमः । पदसप्तति- भागस्तस्य याम्यो विक्षेपः । पष भौमादीनां वक्रकेन्द्राणि राश्यादीमि । पञ्च ५ मनवः १४ खम् • । वेदाः ४ पड्यमाः २६ । वेदाः ४ प ५ खम् । । मध५ पश्चा १५ खम् । वेदाः ४ प्रयोदय १३ (१) मा1300, ममतान. -- ·* ज्यौतिषासिदान्तसंग्रहे खम् । पथानुगकेन्द्राणि । घड६ पोडश १६ खम् । सप्त ७ वेदाः ४ खम्० . | सप्त ७ पञ्चयमाः २५ खम् । पट ६ पञ्चदश १५ खंम् । सप्त ७ सप्तदश १७ खम् । अथ पूर्वोदये केन्द्राणि खम् • भष्टयमा: २८। पंड पञ्चविंशतिः २५ 1 खं • मनव. १४ । षट् (गुगा. ३१ खम् ' 'सप्तदश १७ । ग्रंथ प्रथादस्तमयकेन्द्राणि । एकादश ११ दौ २। पन्च ५ पक्ष ५ सम् • । एकादश ११ घोडश १६ । पच ५ शप्तविंशतिः २७ । एकादश ११ त्रयोदश १३॥ 'अथ 'बुधशुक्रयोः (१) पूर्वास्तमयकेन्दे । दशा. दय १० खम् । 'एकादश ११ पट्६। चत्वारि 'शून्यानि पञ्चवेदरसाग्नियमपक्षाप्टश- रेन्दवः १५८२२३६४५.... 'कल्पे नक्षत्रोदयाः । त एवाभगणोनाः कुदिवसाः । अर्कभगवा हाद- महतीस्तन्मासाः । तेच चिंगटुतादिवसाः । चन्द्रभगणाः 'सप्तविंशतिहता नक्षत्रदिवसाः । भग यन्तिरमन्दीयान्ट्रमासाः। ते च चिंगदाणाताह- गुम्यो परिमोदपोमाग एक.१ विति. १० । स. पहायशनि. २४ । गए अतिरिति ।

·पितामहसिदान्तः । चमा । चान्द्रमासाः सूर्यमासीना अधिमासाः । चान्ट्रसावनान्तरमवमानि । इति विशुधर्मोत्तरे पितामहसिहान्न उपकरणाध्यायः । अथ यथाकालं गतमनवस्वेकसप्ततिहतायतयु- गाब्दहताः कार्याः । तेषु कृतप्रमाणं क्षेप्यम् । तदेव तत्र भूयोगतसंख्याहतं च । ततो वर्तमानयुगाच्चै- नप्रारम्भ - ग़गाब्दानि । एवं खेटकालाब्दगणो भवति । स हादशहतक्षेत्रसितादिमासयुरास्त्रिंश- दगुणो गतसितादितिथिसहितः कार्यः । एवं सौ- रदिनगणो भवति । तं पृथक् कल्याधिमासहत कल्परविदिन जेल्लब्धं गताधिमासाः । तैत्रिंशद्गु- गैरकीहर्गणे युक्ते चान्द्राहर्गणो भवति । तं पृथक कल्पावमहतं कल्पचन्द्रदिनैर्विभजेल, गतीनरात्रिः । तेश्चन्द्राहर्गण ऊनः सावनाहर्गणो भवति -1. अधिमासशेषकस्य कल्परविमासेहते एष्याधिमासगतदिनादिः कालो लग्यते अधिमासशेष कल्परविदिनेभ्यः शीध्यमवशेषस्य कलाधिमार्भागे हृते .एण्याधिमा से एप्य- कालो, लभ्यते । अवमशेषस्य कल्पोनराभांगे हते. एण्योनराकालः। अवमशेष चन्द्रदिनेग्यः संमेध्य कल्पोनरावांग हृते. एष्योनराइकालः । . A ·+ न २६ पौतिपसिवाननं भंवत्तारास् 'पञ्चहतात् पवशेषी वत्सराद्योतयः। शादित्यथन्द्रो भौमो बुधो जीयः सिप्तः सौर- ग्रेति क्रमो यहाणाम् । संवत्मरात् सप्तहमाव- शेपं चतुर्थक्रमेण संवत्सराधिपो भवति । चन्द्रा- ब्ददिनगणात् सप्तहृतात् ब्रमेशोव दिवसाधिपा. । चन्द्रदिनगणात अशोत्यधिकशतताल्लब्ध रुपहृत- मवशेष पर्वप. । ब्रह्मचन्ट्रेन्द्र वैश्रवणाग्निय मेशाध्य पर्वपाः । दिनगमिष्टग्रहभगणगुणं भूदिनैर्विमन- - लब्धं भगणादिलङ्काऊदये ग्रही भवति । चर- मितकालेन ग्रहस्यैकदिवसमुक्ति सगुण्य या विभ- नेदवाप्तं रव्युदये ऋणम् । अस्तस्तेि धनम् । एवमुत्तरगोले । दक्षिया गोले विपरीतम् । देशान्तरयोजनानि पथ्या संगुण्य पञ्चभिः सह वैजल्लवं रेखामाग्मागे शोध्यम् । भमरसिंन् देयम् । एवमिष्टदेशे इष्टकाले ग्रहो भवति । तत्कालार्फ चन्द्रौ मन्दकर्मणैव स्फुटौ कार्यो' । भौमः कर्मचतुष्टयेन । मन्दं शीघ्रमिति कर्माणि । अन्येषां शीघ्रमन्दंका- मीथि । तत्र भौमो मन्देन संस्कार्थः । तली. घपरिधिश्च । शुक्रस्य परिधिद्वयमपि । तत्र भी. मजीवसौराणामः शीघ्रः स्वयं' मध्यमा । शीघ्रं मन्दं ·धेन युतः पितामहासद्वान्तः। बुधवक्रयोरी मध्यमः स्वयं शीघौ । ग्रहोन: केन्द्रग्रहश्च मन्दोनः । भौमशीघ्र केन्द्रपद- भुक्ताभुक्तयोरल्यस्य जीवां' चतुर्भिः शतैर्गुशिता हादस्या जीवया विभनेत् लब्धेन केन्द्र मकरा- दिगे भौममन्दं युतं कार्य कर्कटादिगे चोन- मिति । शुक्रमन्दकेन्द्र च्या सार्धराशिज्या हृता लञ्चेन तन्मन्दपरिधिरुनः सप्टो भवति ।। तस्यैव शीघ्र केन्द्रज्या व्यासार्धपञ्चदशांशेन विभल्ल- युतः शुक्रकेन्द्र परिधिः स्पष्टो भवति । मन्दकेन्द्रात् नोवा भुनज्या। त्रिराशिरहितात् की- टिज्या । कोटिभुनग्ये खमन्द परिधिहते खरसा- निभिर्विभजेत् लब्धे भुजकीटिंफले । दिकेन्द्र कोटिफलं ब्यासाधं दद्यात् कुलीरादिकेन्द्र शोधयेत् कोटिर्भवति । भुजो मुजफलम् । कोटि- भुजबर्गयोगमूलं कर्णः व्यासाहिता भुनज्यां स्फुटकर्णन विभजेत् लब्यस्य चामं फलकलाः । मेगाटिकेन्द्र ग्रहे शोध्यास्तुलादिकेन्द्र देवाः । भौमस्य प्रयमे मन्दकर्मण्योंकताः । एवं मन्दस्फुट गई सोवोच्चादपास्य कैन्ट्र कृत्वा एतदेव। शीघ्रपरि- विना कर्म कुर्यात् । तत्फलं मन्दस्फुटे महे' मेपादिकेन्द्रे- धनं तुलादौ गं भौमस्य प्रयमें मकरा. है ·ज्योतिषसिद्धानसंग्रहे शीघ्रकर्मण्यर्थीकतम् । एवं स्फुटग्रहों भवति । तस्मात् पुनरपि केन्द्रं कृत्वा मध्यमेव ग्रहं भूयोभूयः संस्कुर्यात् यावदविशेषः स्फुटग्रहो भवति । बुध- सितमातो विपरीतेन मन्द फलेन रफुटी कार्यों। भौमजीवसौराणां शीघन्त्यिफलेनानुलोमेन । अतीत- वर्तमानस्फुटयहान्तरं स्फुटमुक्तिः । अर्वा फलं स्फुट- भुतिहतं भवनकलाभिलब्ध कर्म केन्द्रवशेन बहे धनणं योग्यम् । अन्त्य शोधकर्माविशेषकेन्द्रस्य वक्रा- दिकेन्द्रस्य , चान्तरस्फुटभुक्तिशीघ्रभुक्त्यन्तरेण विभ- जेत् । लब्धो वक्रादेर्दिनादि. कालो ध्रुवककेन्द्र.धिके एप्यः शीघ्रकेन्ट्रेऽधिकऽतीतः । इति विष्णुधर्मोत्तरे ज्योति शास्त्रे ग्राहातिसाधनाध्याय । स्फुटग्रह लिप्तीकृतमष्टभिः शतैर्भजल्लब्ध ग्रहेण भूतानि अश्विन्यादिनक्षत्राणि । शेष स्फुटभुत्या विभजल्लवदिनादिकालो नक्षत्रप्रवे- शात् । भवशिष्ट मष्टशतेभ्यः संशोध्यावशेषात् माग्न कालो नववस्थिते राशौ भुक्तांशादभुक्तागावा स्फुट- भुक्त्या विभजेल्लब्धं दिनादिः संक्रान्तर्गतै प्यः काल. । अथ योजनकर्णध ग्रहप्रमाणविष्कम्भयोजनानि चाशातानि स्फुटयोजनकर्णाधन विभोल्लग्ध फुट महामायाव्यासकलाः, । स्फुटार्ककधि यो- ·पितामहसिद्धानः। অনানি पञ्चसहसिकपरिधिकानीनानि तेनैवं गुणितानि रविश्यासेन' तदूनेन भूच्छाया । स्फुटशशिकर्णर्धन पञ्चसहतिकखपरिधेः गोहत भृशायया विभजेल्लब्ध व्यासार्धगुवं स्फुरचन्द्रकर्धिन विभजेल्लब्धं राडमानकलाः । ग्रहमानस्वार्धकला: पष्टिगुणा भुक्त्या विभने- प्लम्चं संक्रान्तिकालात् प्रागपरेण पुण्यका- भऊनचन्द्राल्लिप्तीकृताव्योमयामसप्तभक्तात् शुक्ल प्रतिपटादिगता तिथि.। शेषात् पष्टिगुण भुल्य- तरहतापटिकादिः कालः । कृपाचतुर्दश्यन्तार्धे सदैव शकुनिः । श्रमापूर्वार्ध चतुष्पदम् । द्वितीये नागः । प्रतिपदाचं किंतुघ्नः । पौनचन्द्रलिप्ताः खरसाग्निमिजेदवशेषा तिधिवत् कालः लब्धा- देकोनात सप्त हृताटवशेष ववात् करणम् । न्ट्रानोगे लिप्सीकृतेऽरयतभाजित लब्धं विक- भादिगतयागाः । भवशेषाभुक्तियोगेर तिथिवद गतगस्यकालम्तेन घन्ट्रार्कयोः क्रान्सिसाम्यम् तर चतीपातो भिन्नायने गोलेको । वैश्वतिः समायने गोलभेदे च । ध्रुवौ चन्द्रार्करोगान्तरे पन्द्रार्करोगाधिश्याधिकाविति(२) ततोऽकीत क्रान्ति (ORTERRITrneriSadSEE TRI ·. H ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रहे तात्कालिकमातेन चन्ट्रात् स्फुटक्रान्तिः । प्रथम टतीयपदान्तस्थे चन्द्रे चन्द्रस्यष्टा क्रान्तियंदोना भवति तदा क्रान्तिमाम्यामावः । प्रथमतीयप- दस्थे ' चन्द्रमसि तदपक्रमसाम्ये गतष्यः 'कात्तिसाम्य- कालोऽन्यथाऽतीतः । विवौयश्चतुर्थपदस्खेऽन्यथा । विक्षेपेण खकान्तिदिगुत्पता चन्द्रापक्रममधिकोनं वल्पयेत् । - क्रान्त्योयुतिरन्यदिशौरेकदिशौरन्तर व्यतीपातिऽन्यथा वैधते प्रथमाख्यः । एवमिष्टकालि- करकचन्द पातेद्वितीयाख्यस्ततः प्रथमहितीयकालयो- द्वयोरेप्योतीतो वा पातस्तयोरन्तरमन्यथा, यो- गोऽयं हारः । प्रथमगुणस्ट कालस्य तेन कालेना- सद्वितीयं कृत्वा विशेषकर्म गा रफटः कालः साध्यः स व्यतीपातमध्यकालः । श्रादित्य इन्दमानयोगः परिगुणो भुक्त्यन्तरेण हृतो लब्धा स्थितिरिति । प्रति मिष्णुधर्मोत्तरे दयोतिशा विपिनधनमकरणं नामाध्यायः दिनगतशेपाल्पकालस्योत्तरगीले परार्धहीनस्य दक्षिणे थुतस्य जीवाऽहोराच्यासाईहता विज्या हृता गोलविपर्यये विज्या(१)युतोनश्छेदः । छैटोऽत्र लम्बकज्याइतस्विचाविभाजितः शङ्खः । शङ्कवर्ग- चीनस्य त्रिज्यावर्गस्य पदं साज्या हादशहा शत्- (१) नियमाहोमासा मपितरम् ।

·। पितामहासद्वान्तः। 'हता इष्टमाध्याहि कार्कक्रान्त्यक्षसंयोगवियोगशेष दधि- • गोत्तरगोलयोरनष्टं तदाशिनयादपास्य तज्ज्या भाग- हारः। द्वादशहताया भनष्टजीयाया लब्धं माध्याहिकी काया। त्रियार्कवातो मध्याह्नछायाभागापहारविभक्त- स्तत्कणः । विषुवत्काहतां निग्यां स्वेष्टछायाकर्गेन विभजेत् लब्धमुत्तरदक्षिणगोलयोः क्षितिज्यायुतीनं व्या. साधिताडितं बाहोरात्रार्धन विभजेत् लब्धचापं गोल- विपर्ययाचरदलयुतीनं दिवसस्य गतं शेषं वा भवति । इति विशुधर्मोत्तरे ज्योतिःशास्त्रे छायाप्रकरणम् । इष्ट कालस्फुटार्क राशिभुक्तालिप्ताम्तदन्तराश्युदयप्रा- पहतागृहलिप्ताभिर्विभनेत् लब्धमर्काक्रान्तराशे क्त- कालस्तदेष्ट कालपाणेभ्योऽपास्यावशेषाद तराश्युदयप्रा- णा पास्याः भोग्यकालेनानन्तरराश्य दया अपास्याः । पराभ्युदयो देयः। विथहगुणितशेषादशुद्धराश्युद- याप्तभागाद्यम् । एवं राशिगतकाललम्नोदयाः षड्रा- शियुतार्काकभुक्तगतादा: काले लग्नाच! लग्नादभक्तक- लाभ्यःकालयोगे तदन्तरराश्युदये युते लग्नोदयकालः। इति लम्न प्रकरणं नामाध्यायः । भौमजीवसौरा मन्दाः। शीघौ बुधसितो बक मन्दा अन्यथा शीघ्रौ । मन्दग्रहाः कातरगाः । काल- खादृश्यांशेन यदा - तदा पूर्वार्धादयस्तस्य भावी ·पतिपसिद्धानासंग्रह ऽन्यथा इत्तः । तदत गौघस्य पश्चार्धे विपर्ययात् तस्यैव . प्राकपूर्वार्धोदयास्तमयकोदयिको ग्रहः पश्चार्धे तदाऽस्त- मयिकः । तात्कालिकस्फुटविक्षेपमक्षज्याहतं व्यासाधन विभजेत् लब्धं ग्रहे औदपिके घटणमस्तमयिके धनम्। उत्तरविक्षेपं परमापक्रमेण विभजेल्लब्धमयनविक्षे येभ्यः शोध्यमन्यथा देयम् । एवं ग्रहोदयास्तलग्ने भवतः । तते ग्रहान्तराल्लग्नवत् कालः । कालांशग्रहातरांशान मुत्यन्तरेण भागमपहरेत् । ग्रहे वक्रिति भक्तियोगेन लब्धं दिनादि फल मुदयास्तमयस्य । एवं नक्षत्राणः तेषां द्वादश ग्वादृश्यांशाः । अगस्यध्रुवके हक्क मइयं कृत्वा तद्घटिकाहयेन राश्युदयं वर्धयेत् । ताशेऽगस्त्योदयः । चकोनोऽस्तमयः । प्रति- देवसिकमिष्टकाल उदयो ग्रहाकान्तलग्नवशेनेति । इति विष्णुधर्मे उदयास्तप्रकरणं नाम । खोदयास्तविलग्ने चन्द्रार्कयोः कार्ये । ततश्च- न्द्रोदयास्ता साध्यो। दृष्ट कालिकचन्दाकस्य क्रान्ति विज्यागुगां लम्बज्यया विभनेत् । लब्धे अग्रे कान्तिदिग्वशेन । ततोऽर्कचन्दशक कार्यों । पृथक पसह सामनयां लम्ब केन विभजत् लब्धे शवन्तले ते चोचरे । स्वरात्रौ दिवसे याम्ये हादशङ्कतलयोटिंगै. भये योगी दिग्भेदे वियोगः। पृथक् बाहुः । 'तयो- ·३ पितामहसिमान्तः। दिगैक्ये वियोगाऽन्यथा योगः स्फुटबाजः । खगू ज्यावर्गभुजज्यावविश्लेषपदयोगः कपालभेदे ऐक्ये वियोगः । प्रवमांगज्या दिगैक्ये विश्लेपो दिग्भेदे युतिः । द्वितीयाप्रथमावर्गयोगपदं कोटिः । कोटिवाजवर्गयो- गमूलं कीः । पौनाच्चन्द्रात् केन्द्रम् । तस्मात् ज्या केन्द्रमानन्नी नवत्या हृता सितं केन्द्रं चतुर्थप्रघ- मपदम् । द्वितीयतीयपदम्ये कृपाम् । इन्टुमानचतुर्भा- गतं सितेन्टुमानदलावलब्धेन पृथग्युतं सूचं स्वदि- नात् गतशेपाल्पकालेन मिश्रितवदिनावलब्ध छेदः । ततछेदविभाजितात् सितात सितेन्दुमानभुनकोटिसू- वाण्यन्नतां यान्ति पूर्वापराशाभिमुख केन्द्राण्यााप- दगे सितं ग्टन परिलिखेत् । एवं द्वितीयत्तीयगे कृष्णां विम्बम् । चन्द्रमर्क परिकल्प्य ततोऽकीदाधा शशी तथा भुजो देयः । तदनात स्वाभिमुख ततः कोटिः । ततम्तदमा लग्नेन पूर्वान्तं पुनस्तत् कुर्यात् यावविशेष लब्धानं स्यात् । (१) इति लम्बनसंस्कृत ते तिघ्यन्ते ग्राणमध्यमः । चन्द्रवद कल्पितविधि- भात् बक्रान्तितोऽधेऽधिक सौम्याऽन्यथा याम्याऽव- नतिः । तात्कालिकचन्द्रविक्षेपावनत्योदिंगैक्ये योगो दिग्मेदे वियोगः रफुट विक्षेपः । तेन स्थितिमर्दे भदलो- (१) भासन ·ध्यातिपसिद्वान्तसंग्रहे नयुतग्रहः स्पर्शनिमौलनमीतकालिकैलम्बनानि कार्या- णि । मध्यलम्बनस्य च दिगैक्येऽन्तरं भेदे योग: फल- म। तेन मध्यमास्थत्यन्तरविचन्द्रवित्र युतौ स्वकालिको स्फटौ भवतः । लम्बनेन होने स्थितिविमधि कार्य । शेषपरिलेखादि चन्द्रग्रहणवहभवति चात्र । धन्यं यशम्यमायुष्यं वर्गलोकप्रदं तथा। इदं ग्रहाण गणितं सर्वकामप्रदं शिवम् ॥ गतिमेकस्य विज्ञाय ग्रहस्य सुसमाहितः । तस्य लोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा । सर्वग्रहगतिं ज्ञात्वा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते। धर्मार्थी प्राप्नुयाधर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ॥ कामानवाभुयात् कामी मानार्थी परमं पदम् । सम्यग ग्रहगतिं ज्ञात्वा पात्रां याति वै दिनः ॥ न चेदृष्टत्ति नया कुर्यात तया रत्तिं विवर्जयेत् । पात्राणामपि तत्यानं ग्रहाणां वेति यो गतिम् ॥ वैदा हि यशार्थमभिमत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यन्नाः । तस्मादिदं काखविधानयास्त्र या ज्योतिपं वेद स वेद सर्वम् । ৭ষি স্বনি বুজকো মদিনাৰা पितामसिद्धान्ताध्यायः। समानो सिन्ति।

·अयं वृद्धवसिष्ठसिद्धान्तः ।
श्रीगणेशाय नमः।
स
नमस्ते चित्खरूपाय पराय परमात्मने ।
योगिध्येयाय शान्ताय कालरूपाय विष्णवे ॥१॥
नैमिप्येऽनिमिषक्षेत्रे वामदेवो हिजोत्तमः । ।
भभिवाद्य सुखासोनं वसिष्ठं परिष्टच्छति ॥3॥
गुरो धर्म शान्तात्म स्त्रिकालन्न दयानिधे ।
सर्वशाखाण्यधीतानि त्वत्प्रसादानमया मुने ॥ ३ ॥
तानि सर्वाणि शास्त्राणि घारूपाणि भान्ति में ।
वेदने विना तम्माज्ज्योतिःशासं प्रयच्छ मे ॥ ४॥
1
--
वसिः उवाच।
साधु साधु महाभाग यन्मां वं परिष्टच्छसि ।
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि यघाजातं पितामहात् ॥ ५ ॥
ज्योतिःशाखं समग्रं प्रथमपुरुषतः स्वगर्भादविदित्वा
पूर्व ब्रह्मा तयोपर्यखिलमुनिगणप्रार्थनाद्यच्चकार ।
तभेदं सुप्रसन्नं मृटुपदनिकरैर्गुचमध्यात्मरूपं
भावविश्वप्रकाश याचरितविदा निर्मलं नानचक्षुः ॥६॥

·ज्यौतिपसिद्धान्तसंग्रहे
छन्दः पादौ शब्दमाखं च वक्तं
कल्पः पाणी ज्योतिषं लोचने च ।
शिक्षा प्राण श्रोचमुक्तं निम्तो
वेदस्याङ्गान्यहुरेतानि पवा ॥ ७॥
वेदस्य चक्षु.किल शावमेतत्
प्रधानताउङ्गेषु ततोऽर्थजाता।
अङ्गैर्युतोऽन्यैः परिपूर्ण मूर्ति-
' अक्षुर्विहीनः पुरुषो न किंचित् ॥८॥
ऋतक्रिया श्रुतयः प्रताः
कालाथयास्ते क्रतवो निरताः ।
शाखाटमुन्नात् किलं कालवोधो
वेदाङ्गमुख्यत्वमितः प्रसिम् ॥ ६ ॥
- 'अध्येतव्यं ब्राह्मणैरेव तस्मा-
उज्योतिःशाखं पुण्यमेवदहस्यम् ।
एतवुद्या सम्यगाप्नोति यस्मा.
दर्थं धर्म मोनमग्रयं यशश्च ॥ १० ॥
सृष्ट्वा ज्योतिश्यक
पत्यवेदाइखाद्रिय शिवर्षे: १७०६8.001
शश्वदभ्रमणे क्षिात्या
मेपादिगता.ग्रहाः कमलभवा ॥ ११ ॥

·वृद्धवसिष्टसिदान्तः ।। पश्चिमदिग्गतिवायु- प्रवहनिबढे भपञ्जरे शीघ्रम् । भ्रमति सखचरे सत्यपि खेटा गतितः प्रयान्ति पूर्वदिशम् ॥ १२ ॥ मुख्यादौ मधुशुक्ल प्रतिपदि भानुग्रंहाच मेषादौ । मेंपादिगा युगादी खेटाथातोऽन्यथा च मृदुपाताः ॥१३॥ दशगुर्वक्षरोच्चारकालः प्राणोऽभिधीयते । तत्पकरच पलं षष्ट्या नाडोषट्याऽऽनि दिनम् ॥ १४ ॥ तत्रिंशता भवेन्मासः सावनोऽर्योदयैस्तथा। राशिसंक्रमणात् सौरो दर्शान्तश्चान्द्रमासकः ॥ १५ ॥ उदयादुदयं भानोभुदिनं मर्त्यलोकनम् । चान्द्रो मास: पिटदिन कृप्याटम्यर्धतो भवेत् ॥ १६ ॥ मकरादिराशिपटक- मुदगयनं कर्क टादिगं याम्यम् । राशियाभोगात् पट त्वृतवः शैधिरादयः क्रमयः ॥ १७॥ युगमानं सहस्रना नखरामाधयः समाः ४३२...1 तद्दशांग-४३२००० अर्धा च चतुमिहये कसंगुषः ॥ १८॥ . - ·ज्योति पसिद्धान्तसंग्रहे क्रमात् कृतयुगादीनां धर्मपादव्यवस्थया। खचतुष्कायमाद्रय '. खाम्नयो ३०६७२० ०००० मनुसमितिः॥१६॥ कृतप्रमाणस्तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जललवः । 'ससन्धिमनवः कल्पे चतुर्दश भवन्ति हि ॥२०॥ तदिनं ब्रह्मणः प्रोक्तं . रात्रिोतावती तथा ४३२.......। परमायुः शतं तस्य तयाऽऽहोरात्रसंख्यया ३११०४००००.... ॥२१॥ तस्यार्धमायुरीतमन्न कल्ये ६ पटक मनूनां विघनो युगानाम् । युगादिमादाय १७१८०. सासनिना युगाष्टम्सयां:१२८४. सरिताः समाः स्युः ॥२२॥ खत्रयाष्टरसखाविसप्तगो भूमयो-१६७२०६८०००ऽब्दनिचयाः सकल्पतः। खायाधिरसखाद्रिभू-१७०६४... नितास्तग्रसो गतयुताः स्वराष्टितः ॥ २३ ॥ युगे भानुसशक्राणा भगणा युगस मिता: ४३२... !

·२ वृदमिष्टसिद्धान्तः। जीवार्किकुनशीघ्राणां त एंष'४३२०... प्राचि यायिनाम् ॥२४॥ इन्दोस्तोमरच्या- सप्तसप्तगरास्तथा. ५७७५३३३६। कुमस यमरामाष्ट- रसनन्दयमाश्चिनः २२६८३२ ॥ २॥ बुधशीघ्रस्य पूर्ण खादिरामातीयदा: १७६३७०६०। हस्पतेवियहाड यमवेदाङ्गवतयः ३६४२२० ॥ २६ ॥ राक्रशोधस्य तर्कादि- रामदेवखाद्रयः ७०२२३७६ ५ . . शनवरख नागाइ-, भरतर्फयुगेन्द्रका १५EE २०. शशाङ्कोचस्व रामाम- * यमसाटसागरा: ८२.३। चन्द्रमातस्य नागाग्नि- बमानुपाश्विनः २९२२६८८ उदयाइदय भाना.. भूमिसाचनवासराः। । ..

·- . ज्योतिपसिद्वान्तसंग्रहे ६ सान्विनागमेधा- सप्तसतानभूमयः १५७७६१७८२८ ॥ २६ ॥ भानामष्टाविनागादि विदेागजवासरा १५८२२३७८२८ । चान्द्राहा खाष्टखामान खाग्निखाङ्गनिशाकरा. १६०३०७०.८० ॥ ३ ॥ रविमासाः खखव्योम- खाधिस कसायका ५१८४०००० . चान्द्रमासा रसात्यग्नि- वित्रिवेदाग्निसायकाः ५३४३.३३६ ॥३१ अवताहा यमाहाशिव- दिनागाध शराश्विनः २५०८२२५२। अधिमासाश्च तर्काग्नि सुरनन्दायभूमय १५८३३३६॥ ३२ ॥ . हिंगाध्यध्यष्ट वेदाधि विदिनान्युदया विधा. १५.२४ ४८४४४२ ॥ कुनादया रसाना खाधिगीग्रेट्रिवासरा: ११७८४४०६८ ॥३॥ जपलस्याटपाडगागा- गोत्रिवेदानवासरा: १५६४२८५८६८) ·वृदवसिष्ठसिसन्त। . गुरूदया गजाभ्राङ्गा- ग्न्वयष्टैकाष्टवासराः१५८१८ इयत्नाध्यक्षकदोणा- : ट्रिदिनानि सितद्रुतेः १५७५२.१५४५२ । मन्दोटयाः खपड्भानु गोनखाष्टदिनानि च १५८२.८१२६०॥३५॥ घनाङ्गगोऽधिमेघाट- दिनानीन्दुमदूदयाः १५८१७४८६१७ । मातोदया युगाङ्काना- नामखाश्व्यष्टवासराः १५८२६०५५८४॥३६॥ भीदयाः स्वोदयैरूना भगणा वा भवन्ति । भोट्याः १५८२२३७.२८खोदयता: । स्वाहोरात्र दिनादिकम् ॥ ३७॥ नक्षत्राणामहोरात्र घटीपष्टिमितं सदा। भगणा भूदिन-१५७७६.१७८२८भताः, प्राग्गतिः प्रत्यहं भवेत् ॥ ३८॥ धोनचन्द्रभगवान शन्द्रिमामा ५३,४३३३३६ भवन्तिवावा।

·ज्यातिपसिान्तसंग्रह दिनीरुताः स्वतिधयो भूदिनोनास्तिविक्षयाः २५.८२१५२ ॥ ३८ ॥ चन्द्रार्कमासविवरादधिमासा भवन्ति वा १५६३३६ । एते सहसगुणिता कल्पे युगसादिका ॥ ४ ॥ सप्तारामा ३८० युगपूर्णमाहवः २०४ कल्पे गेनानाम्नि-३६८ मिता. खास का । शामिनाया ५३५ नववक्षः ३६ क्रमात् सूर्यादिका मागगतिमन्दपर्ययाः ॥११॥ भौमादिकानामध पातपर्ययाः कल्पे प्रकल्यास्तु विलोमगामिन। मकाश्निनो-२१४टाटयुगानिध्यारिधि- मामभुमो-१०४ान्यधनका ४.३ऽश्विषहसा६६२॥ विकलामा कला पथ्या सत्पथ्या भाग उच्यते। तचिता भद्राशिभंगणे हादर ते॥४३ सष्टितोऽन्दनिघय ममायो भास्कर-१२मधुमितादिमासकैः। संयुतो हिरधिमास-१५८३३३६मंगुणः सर्यमास-५१८४....तिम युतः ॥ ४ ॥ से पराम-३ राहिता दिनान्यिता सिसिपिचय २५०८२२५० विभाजिता ।

·वृद्धवासष्टसिद्धान्तः । चान्द्रवासरगणै-१६०३००००८० स्तिथिक्षया सावनो दिनगयास्तटूनितः॥ ४५ ॥. वाऽर्कघ्नो १२शब्दचतुर्धा : यमलगुणशरमा-१५३२विभक्ताप्तहीनः खाद्या प्तया युक् सुरा३३ः सहित इति भवेच्चान्द्रमासवनी वा। त्रिंगदइनो हि शिव-११प्नो हिरवनिपयमाङ्काश६६२१६भागादिहीनो हीनी लब्धावमाहै- गुणख नग-७०३हृतात् सावनोऽहर्गणः स्यात् ॥ ४६॥ . सृष्टगतादिमासाः कुगजाद्रयङ्कार्थोकनेत्राश्वा:०२१.५६७८ । संप्रत्यवमाः खनगाध्यग्नि-, खगोऽभावटिशशिचन्द्राः११३५.६०३४७०३४७|| सरसनवाहयमाग्नि- दिगजखवेदकपर्वता द्युगणः७१४८२३२८८६ । हादयदशशतवः १२०० शेषे त्रेतायुगेऽत्र संजातः ॥ ४८॥ युगणो निज गणहतोभुदिनभतो यहच भगणादि। । एवं मुटुचलपाता भवन्ति ते वेष्टसंयुगागणांत IBE.. माससमादिन-३।३६. भक्ताद- , ००० ·ज्योतिपसिधान्तसंग्रहे झुगणाल्लवं पृथग्यमगुणनम् । सैकं १ ासदा ७ भक्तं माससमाधीश्वराचर्कात् ॥ ५० ॥ खचराथ मध्यमुत्या लङ्कायामाधरात्रकालीनाः । देशान्तरण हीना. निजदेशीया भवन्ति सहिता वा ॥५१॥ पोडशशत-१६..योजनकी भूकर्णी दिग्नवर्गतो मूलम् ५०६० । परिधिनिरचदेशे लम्बगुणनखिभज्यया हतः सष्ट. ।। ५२ ॥ धहयाद्विता भू. लवायमकोटिसिहरोमाख्याः। पुर्यरातम एताः प्रागपरे व्यक्षसंजके हत्ते ॥५३ १. दृते च सौम्ययाम्ये लक्षा काची कुमध्यरेखाखये। सगरथ वागलो. जयनिकारक्षेत्रमेरुसंस्थानाः ॥ ५४॥ . तद्देशान्तरयोजन- शुदिता गतयः सकीयपरिचित ·.. वृद्धवसिष्ठसिमान्तः । लब्धकलादिखमणं . खचरे परपूर्वके च रेखातः ॥ ५५॥ गबितागतादनन्तर- मिन्दीरुन्मीलनं तदा प्राच्याम् । स्याम खकीयमेव पश्चादथ वा कुमध्यववादौ ॥ ६ ॥ गगणितागतनाडी- विवरेण इतं स्फुटं भुवः परिधिम् । श्या इ. विभजेल्लब्धो योजनसंघोऽथ वा निमीलनतः । ५७॥ गुरुगतराशिसमूहात् षष्टिताच्छपकण विजयाद्याः । तडागा यमरशुचिताः पञ्चविभक्ताप्तभुक्तमासादि ॥ ५८ ॥ प्रभाकरस्योगमनात् पुरे स्याह- वारप्रत्तिर्दशकबरस्य । घराध देशान्तरनाडीकाभि- रुध्वं तथाऽधोऽप्यपरत्र तस्मात् ॥ ५६ ॥ वारप्रयटिका दिनेशात् कालात्यहोरापतयः क्रमेण । सार्धन-माडीदितयेन पठा ·1 .१२ ज्योतिपसिदान्तसंग्रह षष्ठच पठश्च पुनः पुनश्च ॥ ६ ॥ चैत्रादिमासेन यथाक्रमेंग मेषादयो हादशराशयः स्थः । शून्याधिमासेपु समागतेयु चलनि तेभ्यो नियतं विनाऽपि ॥ ६ ॥ सर्वेषु मासेष्वधिमासकः स्यात् तुलादिषट्केपि च शून्यमासः । संसर्पकः पूर्वभवोऽघिमासः पश्चायोऽहस्यविनामधेयः ॥ ६ ॥ पर्ववयं संक्रमयोर्यदि स्यात् पर्वान्तर संक्रामणदयं च । संसर्पकांहस्सतिनामधेयो मध्यार्क गत्या त्वधिमास उत्तः ॥३॥ यस्मिन् दर्शस्यान्ता- दगिकापरामर दर्शम् । उल्लङ्च भवति भानोः संक्रान्ति: सोऽधिमासः स्यात् ॥ ६४ ॥ हाभिनिगमसिदिनैः पोडशभिस्तथा । घटिकानां च चतुकेश निपतत्यधिमासकः ॥ ६५ । पाद्यन्तदर्शयोमध्ये यस्मिन मामेश्य वा यदि । संक्रागिहितयं स्यात् तु क्षयमासः स उच्यते ॥६६ ·. वृद्धवासष्टसिद्धान्तः । रविमानकला: पध्या गुणिता भुक्तिभाजिताः। तदर्धनाड्यः संक्रान्तरीक पुण्यं तथाऽपरे ॥ ६७ ॥ चल संस्कृततिग्मांशोः संक्रमी यः स संक्रमः । पजागलस्तनमित्र राशिसंक्रान्तिरुच्यते ॥ ८॥ पुण्यदा राशिसंक्रान्ति केचिदाजर्मनीषिणः । एतन्मम मतं न स्यान्न स्टशेत् क्रान्तिकक्षया ॥ ६ ॥ इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठापीते गणितस्कन्धे विश्वप्रकाश मध्यमाधिकारः प्रथमः ॥ वामदेव उवाच ॥ भगवन्मृटुचलपाता: किंरूपाः किं प्रयोजनं तेषाम् । हतल्यता तु याताः कमिह खचराभवन्ति संस्पष्टाः ॥१॥ वसिष्ठबनषिरुवाच । अदृश्यरुमाः किल कालमूर्तयो भचारिणो मन्दचलोवरायः । तहातनवाः खचराः स्खदिङ्मुखं कर्षन्ति ते प्रागपरं यमीत्तरम् ॥ २॥ खचरात् प्राक्मचार्थे । कर्षति खचरं मृदयतः प्राच्याम् ।

·१४ ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रहे अपरार्धस्थो यदि वा कर्षति खचरं च पश्चिमाभिमुखम् ॥ ३ ॥ एत्रमुग्दक्षिणयोः पाताः कान्त्यन्ततः खविक्षेपैः । तस्मिन्नेव भवलये चिपनि खचरान सुधाकरप्रमुखान् ॥ ४॥ खेटायथा प्राग्भगणार्धसंस्थः खेटं च याम्ये क्षिपती राजः। सौम्यापमान्तादपरार्धसंस्थो जशुक्रयोः शीघ्रत एव पातः ॥ ५ ॥ गतिहेतवस्तु तस्मा- चलमन्दोच्चाः खचारिणां गतयः । पक्राधा अष्टविधा जायन्ते पधा परज्वी ॥६॥ विधन-२७ नवा-L• कर२. रसा-६ • करि२५ ‘सूर्या १२० दिगना मन्ति परमकला । প্রমাণায়ানা यामोचरसः शगाहपूर्वायाम् ॥७॥ परमापमगुपलिता पापरावेदा-४.५ रासहाणग्या । * ॥

·b- वृद्धवसिष्ठसिद्धान्त मरमज्यया१०००प्तधाम क्रान्तिलवास्ते तु गोलतो दिक् स्यात् ॥८॥ युगाद्रिचन्द्रा १७४ यमवेदरामा ३४२ वियन्नमोऽक्षा ५०• गुणवेदतकीः ६४३ । ताङ्गसप्ता-७६६टरसाट-८६८ संख्याः । खवेदनन्दाः ६४०शरसर्पनन्दाः ६८५ ॥६॥ सइसमे क्रममौर्विकाया अथोक्रमज्याशकलानि वक्ष्ये । दिनानि १५ पष्टि-ह. युगरामचन्द्रा १३४ वेदाग्नियुग्मं२३४नगपञ्चरामा:३५०॥१०॥ खखेषवो ५००ष्टिाक्षषड६५८ङ्गदोगना:८२६ खखाभचन्द्रा१०००० इति दिग्विभाजिताः । स्थाता भुजांशादथ कोटिभागतः क्रमोक्रमाखये भुजफोटिमौर्वि के ॥११॥ विशोध्य खण्डानि च मौर्विकायां दिगन्नं च शेपं त्वविशुद्धभतम् । दिग्मिहतैः शुद्धमिते. प्रयुक्त लवादिकं तद्धनुरज सम्यक् ॥ १२ ॥ भुनस्विभीनं च्यधिकोनमाध भाधोधिक भाविहीनितं च ।

·ज्योतिषासदान्तसंग्रह नवाधिकेनोनितमामेभ्यस्लिम भुजीनं भवीह कोटिः॥१३॥ मनवोरदाश्च मान्दा नखसिटुकलोनिता । रवः शशिनः १३। ४० । ३१ । ३६ । भौमादीनां खायाः ७० गजदीपो २८ निराः ३३ शिवाः ११ खाक्षाः ५. ॥ १४ ॥ भौमादिशीघ्रपरिधे- भीगासघंशीनिशाच युगसिद्धाः २४३१४.। यमविश्वे १३२ गजतका हक नवशायमलाः२५६शराग्नयः३५कमतः ॥१५॥ शुक्रभुनज्या द्विगुणा त्रिगुण १०००. विभक्तोनितः परिधिमान्दः। शर-५ गुपिता त्रिगुणा-१००००ला चलपरिधिस्तद्युतः स्फुटस्तस्य ॥ १६ ॥ मुजकोद्योरल्पांश- ज्या चल केन्द्र कुजस्य खरवि-१२० हता। सधेन शीघ्रपरोधी रसदिग-१०६ विहतायनान्नादः सर्गः॥१७॥ खेटोने टुशीने मृदुचलकेन्द्र च गोलशः वर्णम् ।

·वृदयसिष्टसिद्धान्त। स्मृटुचलफलं च खचरे सौम्यो मेपात् तुलाधराद्याम्यः ॥ १८ ॥ मन्दकेन्द्रोद्भवा दोया परिध्यशैर्गुणा हृता। चक्रांशैस्तद्धनुः खणं ग्रहे मन्दस्फुटो भवेत् ॥ १८ ॥ मन्दोनशोघ्रतो दोज्यो कोटिज्याऽध विभज्यका १०००० खपरिध्यंशगुणिता चक्रांश-३६ • विहृता फलम् ॥ २० ॥ तेन योगान्तरा पूर्वमानीता कोटिमौर्विका । केन्द्र मगकुलीरादौ तद्दोज्यावर्गयोगतः ॥२१॥ मूलं कर्णः मरिधिना- इता दोर्चा खपगुगौः ३६ । लब्धत्रिज्या-१.००.हृतं कीमत चापं तु शीघ्रजम् ॥ २२॥ कर्मणे केन मान्देन सप्टो भानुस्तघा शशी । भौमादयः स्फुटाः खेटारचतुर्भिः कर्मभिः स्मृताः॥ २३॥ मध्ये शीघ्रफलस्याध मान्दं तमिान् फलस्य च । मध्ये मान्दफलं कृत्स्नं शीघ्रं चैवासकत् स्फुटः ॥२४॥ तह तिम्रहवत् कायी भुक्तिःज्यांन्तराहता। युपमेघ-१७४ विभक्ताप्तः खमन्दपरिधिईतः॥२५॥ पक्रांशा कलादि स्यात् तत् फल मध्यमुक्ति ।

·: ज्योतिपसिद्वान्तसंग्रहे केन्द्र तु कर्कनक्रादौ धनणं मन्दसंस्फुटम् ॥ २६ ॥ तना खचलीच्चस्य भुलिसियान्त्यकर्णयोः । विवरेण हता भाज्या चलकर्णेन लिप्तिका ॥ २७ ॥ कर्गो चिज्याधिकोने तु खगी मन्दगतौ स्फुटा। जने मन्दाधिका लिला वामं पाया च वनगा ॥२८॥ दूरस्थितः स्वशीधोच्चादग्रहः शिधिनरश्मिभिः । सव्येतराक्षरतनुर्भवेबक्रगतिस्तदा ॥ २८॥ वैदभूपे-१६४दशनीः १४४- खविश्व-१३:गणभूमिः१६३ । याणकः ': ११५ स्थिरान्त्या- शुकन्द्रांश सुतादयः ॥ ३० ॥ भवन्ति वक्रिणस्तेऽशै- चक्राच्छुडैस्तु मार्गियः । वक्राहा हिखरा: ७२ मिहा२४ द्वीशाराष्टाधिष्टप्सुरेन्दवः १३३ ॥ ३१ ॥ रविमन्दपलं निघ्नं खखगत्या विभाजितम् । चनांगैः कलिका वर्ण कार्य मध्येऽवग्रहे ॥३२॥ चक्रादिशद्वपातानां कुजार्किगुरुमीघजम् । नमत्रोः पातयोगेन्दे वाम पातोनखेचरात् ।। ३३ ॥ समायोः शीघ्रतो दीज्य सखविक्षेपसंशुमा । सखम्भिराएकोप्ता विपरित्यया विधीः ॥२४॥ .

·.
..
वृद्धवसिष्ठसिदान्तः ।
क्रान्तिस्तत्संस्कता चन्द्रादीनां भानोर्यथागता।
नक्षत्रामामपि क्रान्तिः स्पष्टा स्यात् क्षेपसंस्कता ॥३५॥
प्रयायनांशानयनम् ।
अष्टादशशत-१८००
০মিঃ
ऽन्दे भ-२७विनिघ्ने विभाजिते विषमे ।
भक्त युरने गस्खे
खखगनचन्द्र-१८० लांशकाः वर्णाः ॥ ३६ ॥
छायागणितागतयो नोबिंवर चलाशकास्ते वा।
छायाहिगितार्की होनः पूर्वोऽन्यथा पश्चात् ॥ ३७॥
खचराचलन्ति तस्मात् पूर्व युक्ता पश्चिमे हीनाः ।
तस्मादपमच्शयाचरदलनाड्यादिकं साध्यम् ॥ ३८॥
अजतुलालिगतस्य रवेर्दिने
• दिलमाऽर्क १२मिसागुलशगुना ।
पल विमा पलभा च समध्यतो
नतिसमुन्नतिनाः पललम्बका: ॥ ३६॥
खबरोदयासुनिन्नी
भुक्तिर्विहृता खखाष्टपशि-१८० भिस्तत् ।
चमकलास.२१०० युते ते
साहोरापासवी
क्रान्तकत्वममौद्धिकोन-
परमज्यार • कखण्डो भवेत् ।
द्युसदाम् ॥ ४॥

·. A ज्योतिपसिदान्तसंग्रहे प्रतिज्या विधुवत्मभाविनिहता कुज्याऽकर रमना तया। विचा१०००संगुमिता वृता दिनदलव्यासेन तत्कार्मुकं प्राणाः षष्टितादिनासुचर- गो-५४०० स्वर्गक्रमाङ्गोलयोः ॥ ११ ॥ तदिनं दिनमानं ' वाम रात्रि वाहतप्राणात् । खरसगुण ३६ हृत विकला उदये खा ग्रहेऽस्तगे वामम् ॥ ४२ ॥ अर्कोनेन्दुकलाभ्यो नखाद्रि-७२० लब्धा तिथिः खरसराम. ३.६ । करणं रूपविहीन ववादिपष्टिनरोपतो नाचः। ४३ ॥ पिनारेण भत्ता इन्दुकला.सेन्टुभानुलिप्ताभ्यः । सखगजलब्धभयो गतियोगहतास्तयोर्नाडय' ॥ ४४ । इति श्रीमनस्विमिष्ठमपीते गणित स्कन्धे विश्वप्रकाश साधिकारो दितीय ॥२॥ 4.

·वृद्धवसिष्ठसिद्धान्तः । २१ दिक्साधनमथ वच्चे ज्योतितं यदाथितं यस्मात् । तदनु च देशविभागं कालविरगं च मन्वयि ॥१॥ समभूतले सुवृत्ते शोछाया विशति यत्र पूर्वाह्ने । यत्र च यात्यमराहे रेखा तत्रापरा पूर्वा ॥२॥ पूर्वापराक केन्द्रात् तिमिमा रेखा यमोत्तरा मध्यात् । तिमिभिर्विदिशः साध्या याम्योदग्वा ध्रुवे वेधात् ॥३॥ मध्यन्दिनगे तरणो शङ्कोझाया यमीत्तरा साक्षात् । तन्मत्स्यतोऽपि पूर्वापरा च दिगवाऽथ संसाध्या ॥ ४ ॥ सममण्डलोपगे वा प्रागपरामा रवौ भवति साक्षा तहकोणगतेने कोणदिशौ स्तस्ततः प्राची ॥५॥ भुजकोटिकर्णभेदादिह गोले स्यात् सहवघा व्यसम् । मह्यं तबुद्धिमता गणितविधानप्रधानेन ॥ ६ ॥ छायाऽसौ भुनरूपा सकुरसी हादशागुलप्रमितः । कोटिखरूपकः स्याङविभागाश्रितः कमीः ॥ ७ ॥ भागहुमानाडुलवर्गयोगा- नमलं युतिः सादृविषुवद्दिनार्धे । शहोः श्रुतेर्वर्गवियोगमुलं प्रमा भवेदिष्टदिनेष्टकाले ॥८॥ मलप्रभाशङ्कहते त्रिभज्ये भोचक पललम्मजीने। .

·॥ ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रहे चामे तयोः स्तः खलु दक्षिणी तो निरनतश्चोत्तरभागसंस्थौ ॥ ६ ॥ खाक्षांशकापक्रमयोगतोऽशा दिशीः समत्वेऽन्तरतीऽन्यथा वा। खखस्तिकादुत्तरदिगनतस्य याम्येऽथ वा स्युस्तरश्च तेऽया ॥ १० ॥ तज्ज्यात्रिज्ये तरणिराणिते कोटिजीवावित छायाका दिनदलगते चाक्षतो वाऽक्षमा स्यात् । मध्यच्छायागुणितपरम- ज्या विभत्ता खकौं- स्वच्चांपांशाः T: खलु यदि विभा दक्षियो चोत्तरे वा ॥ ११ ॥ सौम्या याम्या रविनतलवाः स्युः खमध्यादिना तद्युक्ताऽपक्रमलवगुणा दिविभेदेऽन्तरं वा । तहिक्साम्ये खलु पललवास्तउज्यका वाऽधजीवा- सहर्गालाचिगुणकतितो सम्बनीया हि भूलम् ॥ १२॥ शकुमानागुलबुंणा- नज्या त्रिज्या च भाभिता।

·वृद्धवसिष्ठसिदान्त। लम्बज्यया विपुवती छायाकोऽपि जायते ॥ १३ ॥ अपक्रमज्यागुणितोऽक्षकों- ऽनभाविभक्तः फलमुन्नतज्या । तच्चापमत्रोन्नतभागकाः स्युः सहसरामौ सममण्डलस्थे ॥ १४ ॥ त्रिज्याकतेः प्रोभय तदुन्नतज्या. वर्ग पदं सा भवतीह दृग्ज्या। हनिज्यकेऽर्काभिहते विभक्त झायाथुती चोन्नतनीवया वा ॥ १५ ॥ लम्बामनीवे विषुवत्पमार्का- हते विभक्तोऽयमजीवया तो। लब्धौ च कौँ सममण्डलस्थे भानौ ततो मा सुधिया विधेया ॥ १६ ॥ गगुर्भवेदुन्नतशिञ्जिनी सा साक्षज्यया संगुणिता विमता। कान्तिज्यया सा परमा भुजज्या- चापं भुनोऽ सममण्डलस्खे ॥ १७ ॥ सक्रान्तिजीवा परमज्य कानी लम्बश्य याऽऽप्ताऽग्रगुग्यो रवेः स्यात् ।

·ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रह
इष्टथुतिघ्ननिभजीवयाऽऽप्त-
मया भवेदक तपूर्षिका च ॥ १८ ॥
विभनीवासति-१०००००० दलतो.५०००००
ऽयज्यापर्ग विशीध्य शुद्धततिम् ।
निहतं हृतं सदीनं
पलभातिभिहरैः करणी ॥ १६ ॥
हादशाराणिता पलमा-
ऽग्रज्यागुणिता इरोद्धृताऽक्षफलम् ।
तधर्गयुक्तकरणी-
मूलेऽक्षमलं धनगं स्यात् ॥ २० ॥
उत्तरयास्यक्रान्त्यो.
रेवं कोस्थिते भवति शङ्खः
यनाममांशतोऽनो-
अभ्यधिकस्तत्राग्निनितिकोणगतः ॥ २१ ॥
उत्तरयाम्यगतेऽर्क सदैव शङ्खस्ततो विभाकर्णः ।
न हितावदुत्तरस्य शम्भुमककोणयोर्भवति शङ्खः ॥ २२॥
यत्राक्षमागा: शरपञ्चतुल्या
ईशामगोऽर्क: ससुदेति कर्के।
मृगस्थिते पतिविधिगतोमा-
वियुग्मान्विशीघसंख्या ॥ २३॥

·॥ : हवासष्टसिदान्तः । चरजासुभिर्युतोना विज्या सौम्यापमें क्रमाद्याम्ये । पन्या भवति नतामुव्युत्क्रमजीवाभिरूना सा ॥२४॥ दिनखण्डकखंगुणितर केंदस्त्रिज्याविभाजिता तघ्नी । लम्बज्यकाऽथ भाज्या परमज्यकया ४०५ भवेच्छ तहर्मोनत्रिज्यावगीगमूलं विधाय दाा स्यात् । दृत्रिज्यक (१)ऽर्कगणिते शङ्कहते भाश्रु तीभवतः॥२६॥ पलकर्णहतक्रान्तेर्जीवा शङ्क-ज्यया हृताऽर्काग्रा । इष्टथ तिगुणिता सा मध्यमकरोता स्वीया ॥२७॥ तद्युतविवरात् पलभा याम्ये सौम्ये भुनो भवेत् सौम्यः । याम्याग्राया पलभा शोध्या यामो भुनः सौम्ये ॥ २८ ॥ 'इष्टच्छायापलभाविवरं वाऽग्रा परापमांशेभ्यः । अभ्यधिकाः पलभागा मध्यभुनस्तत्र सौम्यः स्यात् ॥२६॥ क्रान्तिज्या वेष्टकरघ्नी लम्बाप्ताऽग्रा ततो भुजः। तबर्ग शोध्य(२) भावर्गान्मुलं कोटिश्च जायते ॥ ३० ॥ इष्टछायागुणिता विज्या तत्कर्मभाषिता ज्या। , तस्कृतिरहितविज्याकृतितो मूलं स यङ्घः स्यात् ॥३१॥ विज्यागुणितः पङ्कलम्बकशीवाविभाजितरछेदः । विज्यारतो शुकर्णार्धन विभलो नतज्या स्यात् १३२॥ खान्या तथा विरहिता व्युत्क्रमजीवामिरत्र चापं च । (1) मत्र Arc: पागनिविरुदः। (२) ." सपरिवाद पेनि पागिनिरिषदः।

·२६
ज्योतिपासान्तसंग्रह
परालाले पट्याऽभिहतं नतमायाः ॥ ३३ ॥
रविन सभागाक्षलवा-
न्तरसंयोगी दिगैक्यभेद चः।
कान्तिर्भवति हि तज्ज्या
त्रिज्यागुणिता पराप्रमज्यकया ॥ ३४ ॥
लब्धाचापं भानुपादिः ककटादिगः षड्भात् ।
शोध्यस्तुलादिगश्चेत् घड्भयतोऽर्क स्फुटो भवति॥३५॥
'मकरादिगो भचक्राच्छद्धा मध्याहकालिका सष्टः ।
तस्मादसान्मान्दं वाम वा मध्यमोऽकं स्यात् ॥ ३६॥
-'इष्टाकोग्रागुणिता लम्बकजीवों स्वकविहृताऽऽसा ।
मान्निग्या स्थाच ततः पूर्ववदर्भाः स्फुटो भवति ॥३७॥
त्रिज्यासमकाहृता द्वादशगुणिताऽतनीवया च गुणा ।
परमापमज्ययाऽऽता भुजनीया सहनुः सूर्यः ॥ ३८ ॥
सलिलसमीकृतभूमौ चक्रलवाहिलेन१८०मटत्तम्।
तत्र च याकाम. साध्या मध्ये शवध संस्थाप्य. ॥३६॥
इष्टदिनापमनोवा पति हता लम्बजीवयाऽऽप्ताऽया।
रगोले भानौ पलमा शीध्या भुगे भवेदाम्य ॥४॥
दक्षिणगोरखगते पा पलमा योग्या भुजो भवेत् सौम्य ।
नहुनवर्गः शोध्य उखा निनाग्नितः पदं कोटि.॥४१॥
कन्दात् प्रसारणीया पाच्या घराणे भुगततो देयः ।
तरस्यानद्वयनिहं मध्यविभा तथा चिहम्॥ ४२ ॥

·- वृरवासष्ठसिदान्तः । तचित्रयकेन्द्रा वृत्तपितये कृते च मत्स्यौ स्तः । तन्मत्स्यपुच्छरेखाइयसंयोगाविधायकम् ॥ ४३॥ विभाकर्णार्धगुणा शर्यक् पृथक क्रमादथैकहिटतीयभन्याः । निजद्यकर्धिहता धनूंषि । शीध्यान्यधीधः खरसाहतानि ॥४४॥ लबोदयप्राणचयास्तु मेंषात् क्रमोक्रमास्यां चरनासुभिः स्वः । कमीकमान्यां च विहीनयुक्ताः स्वीयोदयप्राणचया भवन्ति ॥ ४५ ॥ भाभोग्यलवा निनोदय इसाः खग्न्यु-३० दृता यत् फलं स्वेटप्राण चयाद्वियोध्य पुरतो । मानानि शोध्यान्यताः । शेपं खाग्नि-३० हृतं त्वशुद्धविहृतं भागादिक तत्फलं शुबर्वेण च संयुतं भवति तत् । प्रारभूतहते स्थितम् ॥ ४६॥ प्राग्भूजलम्नं रस-६ राशिसंयुतं पश्चात् कजे तइयती लग्नम् ।

·२८ ज्योतिपसिदान्तसंग्रहे. मध्यन्दिनाद्राचिदलाइौष्याः प्राणा नताः स्युः परपूर्वभागाः॥४७॥. लोदयैर्लग्नमृणं विधेयं खमध्य पूर्वनतासुभिस्तत् । पश्चान्नसमाणच ये धनाख्य तिस्पन-ध्यक्तं च रसातलाख्यम् ॥८॥ ईष्टासुतः शुचति नो यदा ते ' म्योग्यासवः खाभिग्नि-३० गुणारुदेष्टाः । पाणा विमताथ निनोदयेन भागादिशातरविषिलग्नात् ॥ ४६॥ सूर्यस्य भोम्यासुयुता विलग्न- भुतासवो मध्यममानयुक्ता इष्टासवोऽह्नि प्रभवन्ति रावी सषड्भसूर्यात् समयश्च लग्नम् ॥ ! इष्टासवः खाङ्ग-हता दिनर्धा- सुभिविभक्ताः क्रमथिचिनौ च । सया हताऽभीष्टदिनार्धकाले सदुनराध्या त्रिभजोवयाता॥.५१ ॥ लभस्य पापं व विधाय भानोः पूर्वीपरस्थस्य समुन्नांशाः ।

·वृद्धवासष्ठसिद्धान्तः। इत्यशगाहादिखगकाणां समुन्नतांशाः परपूर्वभागे ॥ ५ ॥ यन्त्र चक्रदलाधं धातुजमथवा सुदारुण प्रदाम् । प्राकारदययुक्तं तत्र च रन्ध्र भवेटवेधार्थम् ॥ ५३.. तत्रेशानगकेन्द्रावृत्तं तत्रोन्नतांशका नवतिः । स्थाप्याः समान्तरस्थाः केन्द्रगसूत्रावलम्बितो लम्बः॥५४॥ विध्वा खुर्ग लम्बगतोन्नतांश- ज्या त्रिज्यका-१०००नी च विभामिताच । परोन्नतांशज्यकयाऽऽतचाप . दिनानिघ्नं खनवा-६ तनाडयः ॥ ५५ ॥ विध्वा रवि लम्वगतोन्नतांथा नाडयो गतैष्या दिवसे स्युरेवम् ! रात्रौ भताराग्रहतोऽथ वक्ष्ये तुरीमयसप्रवरेच कालम् ॥ ५६ ।। हवर्मयुक्तस्य खगस्य नाड्यो लकोदयः पन्चदश प्रयुक्ताः। तन्मध्यनाड्यः खदिनाहीना युक्ता भवन्ति शुदयास्तनाडयः ।। ५७ ॥ विध्वा खगं प्राक्परयोश्च नांडघ- स्तद्युक्त होना उदयास्तनाइयः । -- - .

·-- ज्यौनिपसिदान्तसंग्रह सुर्यासनाडीरहिता गास्ताः सूर्यास्तकालाग्रहतस्तथा स्यु ॥८॥ द्विगुणं तु तुरीयाख्यां चामयन्त्र प्रजायते । चापयन्वं 'हिरातिं चक्रयन्वं प्रजायते ॥ ५६ ॥ अथ शुकवलययन्त्र विस्तृत लम्बितं च द्युदलवजयसन्ते रन्ध्रमूर्व विधाय । निजनिभदिनखण्डे विलोक्योन्नतांशै- दिनगतघटिकैप्या रविवर्मस्टगङ्गात् ॥६॥ वध दिनदलचिलां लम्बितां यष्टिकां वा तटुपरितनगर यष्टिकायतुल्यम् । विरचय तदधडाधोड विलोमप्रभामि- दिनगतघटिकण्याः शङ्खभा यत्र लग्ना ॥ ६॥ अर्काहतोन्नतज्या नतजीवाप्ताऽगुलादिका वामम् । छाया त्रिज्यार्कहता नसनीवाला च कर्णः सात् घटदलघटिता घटिका ताम्ममयी रन्धसंयुतात्ता। र तथा यथाऽम्युनि মরি জিয়া ব্যাংক एवं मयूरनरवानरकौरयन्त्रः कालो दियाइप निशि वा गण कन साध्यः ।

·वृद्धवसिष्ठासवान्तः । संरेगुसूचजलसूत्रविधानग:- रेवं ग्रहाच समयश्च खगोलकेन ॥६४|| समभूतले सुवलयं इरितः साध्याश्च केन्द्रतः कोटिः। देया पूर्वपरस्थे प्रत्यक्पूर्वामुखी खचरे ॥६५॥ कोव्यग्रतः खीदिशि प्रदेयो भुजच तत्कालविभास्पगत्र । शकस्थकर्णानुगसत्रबद्ध- नलख रन्ध्रेण वगं प्रपश्येत् ॥ ६ ॥ इति श्रीवृहबसिष्ठब्रह्मर्षि प्रणीत न्यौतिषस्कन्ध विश्वप्रकाश विपत्राधिकारः। वामदेवोऽथ संपूज्य भक्त्या परमया गुरुम् । वसिष्ठं परिपप्रच्छ प्रसन्नवदनाम्बुनम् ॥ १ ॥ गुरो देव मुनिर्थ ग्रहयो चन्द्रसूर्ययोः । को हेतुः किं फलं दानात् कर्मणा केन साध्य ते ॥२॥ वसिष्ठ उवाच । श्टणुष्वैकमना भूत्वा गुह्यं ज्ञानमंतीन्द्रियम् । प्रवक्ष्याम्यतिभक्तानां नादेयं विद्यते मम ॥ ३॥ दशन्ति(१)काले ऽविधू समांशी भार्धान्तरे तो खलु पूर्णिमान्ते । (१) मसन्ति २ पु. पा. । - ..

·ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रह इन्दोग्य सन्धौ नियतं च भानो- मध्यग्रहो लम्बवंशात् कदाऽपि ॥ ४ ॥ चन्द्रपिछतिः शरगुणाब्धिवियत्करलं वापू०४३५, भूटछतोऽय तरणः किल योजनैश्च । भूमच्छरै कयुगसपरसा६८४१५७ निकता येवं विधोरुपरिभाकरमण्डलं स्यात् ॥ ५ ॥ भानोमहौगोल विभा हि भार्थे सदा सदा तत्समचन्द्रपाते। वा चन्द्रपातेऽर्कसमेऽधिकोने कियल्लवैर्वा ग्रहगां रवीन्हीः ॥६॥ सदर्कविम्बस्य शशाङ्कविम्ब- माच्छादकं स्याछधिमण्डस्य । भृगोलभाच्छादन तुरुता यतोऽर्कगीभ्यः खलु शौक्लयमिन्दी ॥ " स्वयं समागत्य महासुरोऽयं खयम्मुवतन्न वरमदानात्। उपैति तोपं जपोमदान- सानादि यहन हि विन्दास्यः ॥८॥ तचन्द्रमावोहणं हि पभिः पहमिय मासैदलसंयुषीनः।

·१३ वृद्धभसेष्ठसिद्धान्तः । वा मासि पर्वहितयं कदाऽपि वीध्यकया दृक्पथमेति तहा ॥६॥ खानदानहवनादि यत् कृतं तन्न पर्वणि तदधयं भवेत् । वारिदागमनमुद्रिते तथा- ऽम्यक्षयं भवति तत् सुनिश्चितम् ॥ १०॥ यत् पर्वरात्रौ तरणेर्दिवेन्दो- स्तत्लानदानाहमिदं न किञ्चित् । अर्धोदये क्रान्तिभवे हि पाते रात्रौ न दानादि कदाऽपि योग्यम् ॥ ११ ॥ दिवाऽथ निशि वाऽर्कस्य संक्रान्तावक्षयं भवेत् । मर्वस्वेतेषु दानादि माङ्गल्यं नात्र सिद्धयति ॥ १२॥ कर्णः खखाक्षरस६५०० योजनको रवे. खाद टिम्बस्य खाष्टयुग४८०योजनको विधीश्च । खस्सष्टभुक्तिगुणितो निजमध्यभुति- भक्तस्तदा स्फुटतरौ श्रवणौ भवेताम् ॥ १३ ॥ भानुमण्डलकर्णीऽसौ भगौः खै-४३२००००ईतो हतः । शयाइभगौ ५७७५३३३ट्वेन्दु- कक्षाऽधो३२४...रविकश्या३३१५००॥१४ ४॥

·.
ज्योतिपसिमान्तसंग्रहे
भतश्चन्द्रस्य कक्षायां
विष्कस्तस्तरगोमवेत्।
तौ कौँ तिथि-१५भक्तौ स्यू
रवीन्दीनिलिप्तिका. ॥ १५॥
स्फुट चन्द्रभुक्तिरणिताद
भूक-१६००न्मध्य ७६० १ ३५योवृताल्लब्धम्।
सूची महौरविश्रुति-
विवरहतचन्द्रमध्यकर्णा ॥ १६ ॥
मध्यार्ककर्ण-६५०० भक्तो-
लब्ध सूच्या विशोधयेच्छपम्
इन्द्रियशशाच-१५ भक्त
भरति च नियतं तमोमानम् ॥ १७ ॥
गतेप्यनाडीशुणिता ग्रहस्य
भुतिर्विभक्ता सरसै ६. कलास्ता.।
अन धन खेटकलासु वाम
शाद्धपातेऽपि च वनखेटे॥१८॥
एवं हि तत्कालभवास्तु खटाः
म्पाटा मान्ते भलवादितली।
सः पूर्णिमान्ते भदलान्तरेण
भागादितुल्यौ खलु पुप्पयन्तौ ॥ १८ ॥

·वृद्धवमिष्टसिधान्तः। ग्रााग्राहकमानयोगदलत. स्तात्कालिकेन्दोः शरः शोध्यः शेषमिदं तदा हि तमसा छन्नं च तस्मिन् यदि। पूर्ण ग्राह्य कलासमेऽथ यदि तद ग्राह्याधिक हीनितं सुच्छन्नं सकलग्रहे भवति तद ग्राछाप्रमाणेन च ॥ २० ॥ यया ग्राह्यकलाल्पे च तमन्छन्न तथाऽल्पता। योगार्धादधिक क्षमे ग्रहमास्य न सम्भवः ॥ २१ ॥ ग्रस्तं शशाइस कलाइयं चेत् कलात्रयं भानुमतो न जन्यम् । सत् किन्चिटून घ्युदयास्तकाले लक्ष्यौ यतस्तो करगुम्फ होनी ॥ २२ ॥ छाद्यच्छादकयोगा- योगौ दलितो तयोर्वगी। विक्षेपवर्गहीनो तन्मूले पष्टिसंगुरोऽन्होः॥२३॥ गत्यन्तरेगा भक्त स्थितिमदाधं च नाडिका स्तः । स्थिवर्धनी मुक्तिः पष्टि- हृता तत्त्वं सर्गे ॥ २४ ॥ एवक्

·३४
ज्योतिपसिमान्तसंग्रह
भतश्चन्द्रस्य कक्षायां
विष्कस्तस्तरभवेत्।
तो कर्णी तिथि-१५भत्तौ स्यू
रवीन्दोनिलिप्तिकाः ॥ १५ ॥
स्फुट चन्द्रमुक्तिराणिताद
भूकर्णा-१६०० मध्य-७६ ० १ ३५योवृताल्लब्धम्।
सूची महौरविथुति-
विवरहतचन्द्रमध्यकर्णश्च ॥ १६ ॥
मध्यार्ककर्ण-६५००मनो-
लब्ध सूच्या विशोधयेच्छषम् ।
इन्द्रियशशाइ-१५ भक्ती
भवति च नियतं तमोमानम् ॥ १७ ॥
गतेप्यनाडीशुणिता ग्रहस्य
भुतिभित्ता खरसह कलास्ताः ।
जनं धनं खेटकलातु वार्म
शशाशपातेऽपि च वनाखेटे ॥ १८ ॥
एवं हि तत्कालभवास्तु खटा:
म्यष्टा अमाने भलवादितुलौ।
तः पूर्णिमान्ते भदलान्तरेण
भागादितुल्यौ खलु पुप्मवन्तौ ॥ १८ ॥

·घृद्धवसिष्टसिदान्तः। ग्राह्यग्राहकमानयोगदलत- स्तात्कालिकेन्दोः शरः शोध्यः शेपमिदं तदा हि तमसा छन्नं च तस्मिन् यदि। पूर्ण ग्राह्य कलासमेऽथ यदि तट् ग्रायाधिक हीनितं खच्छनं सकलग्रहे भवति तद् ग्राह्यप्रमाणेन च ॥ २० ॥ यथा ग्राहकलाल्पे च तमग्छन्न तथाऽल्पता। योगाधादधिके क्षेपे ग्रहणस्य न सम्भवः ॥ २१ ॥ ग्रस्तं शशाइस्य कलाइयं चेत् कलात्रयं भानुमतो न लच्यम् । सत् किजिदूनं युदयास्तकाले लक्ष्यौ यतस्तौ करगुम्फहोनौ ॥ २२ ॥ छाद्यच्छादकयोगा- योगौ दलितो विक्षेपवर्गहीनौ तन्मूले पष्टिसंगुणेऽन्दोः ॥ २३ ॥ गत्यन्तरेय भक्तो स्थितिम च नाडिकादो स्तः। स्थित्यर्धनी भुतिः पष्टि-६ हृता तरफलं सर्श ॥ २४ ॥ श्यक तयोर्वर्गी।

·.
न्यौतिपसिद्धान्तसंग्रहे
खचरे शोध्यं मोचे
योज्यं चैवं पुनः पुनः कार्यम् ।
तद्विलेपस्थितिदल-
नाड्याद्यसकृत् स्थिरं भवति यावत् ॥ २५॥
पर्वान्तकाले स्थितिखण्डनाडी-
होनं धनं स्वर्शविमुक्तिकालो।
तवहिमर्दा विहीनयुक्तो
निमीलनोन्मीलनके भवेताम् ॥ २६ ॥
थेष्टकालाग्रहसं कियत् स्या-
दितीष्टहीनस्थितिखण्डनिघ्नम् ।
भुवयता परिहृतं च कोटी
रखेच मध्यस्थितिखण्डनिघ्नी ॥२७॥
स्पष्टाहतां कोटिहतेन्दुबाणो
भुजस्तयोवर्गयुनेः पदं सः ।
कर्णप्तयोमीनयुगर्धतोऽसी
गोध्यय तत्काखसमोऽभिभूतम् ॥ २८॥
मध्यग्रहाध्यमितीष्टनाडी-
स्थित्यधती मौक्षिकसी विशीष्य ।
शेपं पुरापत् परिकल्प्य चेष्ट-
मेयं विमुक्तस्तमसाऽभिभूतम् ॥ २६ ॥

·. - वृदवसिष्ठसिद्धान्तः । इष्टग्रासोनतन्मामयोगाचतितः कृतिम् । तत्कालेंषोः पदं कोटिर्भानोः स्थित्यर्धसंगुणा ॥३॥ मध्यस्थित्यसंभक्ता कोटिलिप्ताः खषड्गुणाः। गत्यन्तरहृता नाडयो गतष्याः स्पर्शमौलिकाः ॥३१॥ नतामुव्युत्क्रमज्यानी पलज्या त्रिज्यया हता। चापं नसा उदग्याम्याः पूर्वापरकपालयोः ॥ ३२ ॥ ग्राह्याद्राभित्रययुतात् क्रान्त्यशः संस्कृता नताः । ताभ्यो जीवा खसप्ता-७ ता वलनांशालात्मिका॥३३ दिनार्धनाडिकायुक्तं दिनमानं च सोन्नतम् । तहिनापहृतं हारः शरादीनां भवेदिह ॥ ३४ ॥ ग्राह्यादृग्राहकतो बाणायासाद्दा रविभाजितात् । लब्धाङ्गलानि तेषां तु ग्रहणे। चन्द्रसूर्ययोः ॥ ३५ ॥ इति श्रीब्रह्मर्षियवसिष्ठमगीते गणितस्कन्धे विश्वप्रकाश चन्द्रग्रहणाधिकारवतर्थ.. प्रथामान्त हिचन्द्रार्को राश्यंशादिसमावपि । प्राक्पश्चात् समसूत्रे हि नो यातोऽतस्तु लम्बनम्॥१॥ यथा यथा खमध्यं च रविरति तथा तथा। लम्बनस्य विरामः स्यान्मध्यावलम्बनं न हि ॥ २ ॥ उदयास्तमयेऽन्होः पादोनांश- । ४५ मितामरम्। समसूत्रे तयोरेवं समसूत्रमहर्दले ॥३॥ स्वदेगांजांगतुल्यामध्यसनापमांशका । ॥

·.
ज्योतिपतिद्वानसंग्रह
तत्रावनतिनाशः स्यात् सा नतिर्लम्बनाभवेत् ॥ ४ ॥
लुम्बन हि यथार्केन्दोः पूर्वापरवगाभवेत् ।
तहसम्यहं महाभाग देशकालवशान्नतिः ॥ ५ ॥
पर्यान्तकाललग्न सदुभुजजीवा परापमज्या-४०५नी !
लम्बज्यया विभक्ता सोदयजीवा मवेदन ॥ ६ ॥
मन्तिमध्यलग्नात् क्रान्तिलवाक्षश्योगविधरं वा ।
तहिक्साम्यासाम्ये नतांशकज्या हि मध्यज्या ॥ ७ ॥
मध्यज्यया विनिहतोदयजीवाप्ता त्रिभज्यया वर्ग:।
मध्यज्याया वर्गस्तद्युतिमूलं स दृक्क्षपः ॥८॥
तत्रिज्याति-१००००० विवरा-
न्मूलं शङ्कः स दृग्गति. प्रोक्तः ।
नतभुनकोटिज्ये वा
स्पष्ट हुक्क्षेपटगती भवतः ॥६॥
पूर्णाधानखतत्त्वा२५०...
हरगतिमताच तत्फलं हारः ।
मन्तिमध्यलग्ना-
योषियोगज्यका कार्या ॥१॥
सा जीवा हरभक्ताऽन्तरलम्बनकं शशाङ्कभास्करयोः ।
तन्नाडिवादिकं स्यात् पूर्वापरयोश्च दृक् सूत्रात् ॥११॥
पूर्वापरस्थिते हीन युक्तं च तेन पर्वान्तः ।
पुनरपि तत्पीन्तासम्बन घटिका च संसाध्या ॥ १२ ॥

·वृदवसिष्टसिद्धान्तः । पुनरयेवं तावद्यावत् सर्व स्थिरं भवति । वायु-४६ हता दृक्पा त्रिमजीवाप्ता नतिर्भवति ॥१३॥ सा विज्ञेया मध्यच्या दिग्वशती यमोत्तरेच दिशौ । तत्वकतेन्टुबाणः सष्टः स्थादिह विशेष एषोऽपि ॥१४॥ चन्द्रग्रहवनमाने छाद्यच्छादकयोस्ततस्तमम्छन्ने । खितिम तस्माद वलनग्रासाङ्गुलानि साध्यानि ॥ १५ ॥ स्थित्यबहीनयुक्तात् मन्तिाल्लम्बसंस्कृतान्मध्ये । उक्तवदिह लम्बनके स्पर्शविमुक्तयुगवेऽसकत सिहे ॥ १६ ॥ प्राक्कपाले यदा भानोः सर्गमध्यविमुक्तयः । मध्यलम्बनतः सलम्वनं त्वधिकं भवेत् ॥ १७ ॥ मोक्षलम्बन हीनं तदा तटस्समध्ययोः । मध्यमोक्षकयोश्चैव विश्लेषस्तन संयुते ॥ १८॥ समोचस्थितिदले साध्ये ते मध्यतोऽय वा। स्पर्शहीनं तदा मौक्षमधिकं विवरैस्तु वै ॥ १८ ॥ , स्पर्मोनस्थितिदले हीनं माध्यं स्फुट तथा । पयान 'कपालेऽव रवेः स्पशमध्यविमुक्तयः ।। ५. ॥ . - ।

·ज्योतिपसिदान्तसंग्रहे
विपरीतमतः कार्य स्थित्यधं स्पर्श मौक्षिकम् । .
मध्यग्रहस्तु मध्याह्न तदा स्तस्ते च लम्बने ॥२१॥
स्पर्शमध्यौ यदा पूर्व तयोरन्तरसंयुतम् ।।
मध्य स्थितिदल स्पार्श मौवं तल्लम्बनान्वितम् ॥ २२ ॥
पथा मध्यमीक्षौ वा तयोरन्तरसंयुतम् ।
मध्यस्थितिदलं मौवं स्पार्थ तल्लम्बनान्वितम् ॥ २३ ॥
एवं मध्ये विमर्धे सर्वग्रामे समागते ।
तस्थित्यर्धन संयुक्तौ लम्बनेन युतीनितौ ॥ २४ ॥
पर्वान्तकालौ क्रमतो मीलनोन्मीलनायकौ ।
भवतय तथा स्पर्शमीक्षकालाविति स्फुटौ ॥ २५ ॥
মুনি ঋষ্টিনষিসী মঘিন নিন-
मकाशे सूर्य ग्रहणाधिकार पञ्चम, ।
वामदेव उवाच ।
देवदेव'गुरुयेष्ठ त्रिकालत दयानिधे ।
कथ्यतां परिलेखं च सूर्याचन्द्रमसोहे ॥१॥
कुतः स्पर्णः कुतो मोक्षः कुतो मध्ययहो भवेत् ।
मीलनोन्मीलनं तत्र सर्वग्रासे कुती भवेत् ॥ २ ।
एतत्वसर्व तथाऽन्यच कथयस्व मम प्रभो।
वसिष्ठ श्याच।
परिसखमई वक्ष्ये गावैकाग्रमानसः॥३॥

·४०
-
।
पृदासिष्ठसिद्धान्त।
रहस्यं परमं पुण्यं गुचं ज्ञानमतीन्द्रियम् ।
सममीठेऽथ वलयं सप्तवर्गानुलेन च ॥ ४ ॥
कटन व तत्तं महत्संनं प्रकीर्तितम् ।
छाद्यच्छादकयोर्मानयोगार्धकर्कटेन च ॥५
तत्केन्द्रादेव वलयं हितौयं मध्यमाद्वयम् ।
ग्राधमानाङ्गलदलकर्कटेन कृतीयकम् ॥६॥
वृत्तं कुर्याच तन्मध्ये तवृतं ग्राधमण्डलम् ।
तत्र पूर्वापरा रेखा कार्या याम्योत्तरा तथा ॥७॥
परं तु पूर्वापरयायंत्ययाऽन दिशोर्भवेत् ।
प्राच्या प्रग्रहणं मोक्षः पश्चादिन्दोहे रवेः ॥८॥
विपर्ययारशाहस्य विपरीतदियः शराः।
यथादिशं हि वलनं साशं स्थाद्धिमदीधितः ॥६॥
मौधिक वलनं वामं विपरीतमिदं रवेः।
वृत्ते महति वलनं ज्यारूपं हि यथाक्तवत् ॥ १० ॥
दत्वा तन्मध्यतो रेखा तद्युतिमध्यमाह्वया ।
ग्रासमौक्षिकविक्षेपौ प्राक्पश्चाच्छशिनस्ततः ॥ ११ ॥
पश्चात् प्राक् तरणेदेयौ रेखातरकन्द्रयोरपि ।
गायत्तेऽथ तद्योगो तत्र स्तः स्पर्शमीक्षकौ ॥ १२ ॥
श्रथ माध्यं हि वलनं तद्विक्षेपैकता यदि ।
प्राङ्मुखं सदिशोयं भेदे पश्चान्मुखं तथा ॥ १३ ॥

·४२
"
ज्योनिपसिदान्तसंग्रह
शशाङ्क-परिलेखे च पिरीतमिदं रवः।
वलनाग्रात् पुनः सब मध्यकेन्द्रं प्रवेशयेत् ॥ १४ ॥
मध्यकेन्द्राश्च विक्षेपस्तस्मिन् स च मध्यमः ।
शरान्तादेव केन्द्राच्च ग्राहकार्धन मण्डलम् ॥ १५॥
कुर्यात् कर्कटकेनैव तदग्रस्तं तमसा भवेत् ।
सीमध्यविमोचेपु विक्षेपायेषु विन्दवः ॥ १६ ॥
स्पर्शमध्यमयामध्ये शरयामध्यमनिया।
मत्स्यैविधायाथ तयार्मुखपुच्छविनिर्गतम् ॥ १७ ॥
असार्य सूत्रद्वितयं तद्युतिर्यत्र जायते ।
सत्कन्द्रादेव वलयं कुर्याद्विन्दुनयरया ॥ १८ ॥
कर्कटेन स पन्याः स्याट्याहकस्य द्विजोत्तम ।
अथ'मध्यशरान्ताच स्पर्शमोक्षशरानगे ॥ १६ ॥
रखे कार्य च तो मार्गों नयौ प्रग्रहमोक्षको ।
ततो दिग्मध्यता तं हत्वा कर्कटकेन च ॥ २० ॥"
तयोर्मानान्तरार्धन तट्रेखाटतयोगयोः ।
ग्राहकार्धन वलयं यत्र तयाधयायुतिः ॥ २१ ॥
मीखनारमीलने तत्र भवशः स्पर्शमीक्षयाः ।
यहां घूमकर्ण स्याद दूनं विधार्भवेत् ॥ २२॥
अर्धाधिक कृष्णवर्षे कृष्णाताम विमुञ्चतः।
कपिलच भवेयं सर्वग्रास हिजोत्तम ॥ २३ ॥

·वृद्धवसिष्ठसिदान्तः । १३ तरोहणे चैव कृष्णवर्ण भवेत् सदा । रहस्यमेतदाख्यातं तवाग्रे राधमुत्तमम् ॥२४॥ अपरोनितशिष्याय दातव्यं न कदाचन । इति श्रीबनर्षिवृष्वसिष्ठमणीते गणितस्कन्धे विश्वप्रकाग परिलेखाधिकारः षष्ठः ॥ ६॥ वसिष्ठ उवाच । अथ ताराग्रहाणां च युइं वक्ष्ये द्विजोत्तम । समागमं च तद्युद्धं चतुर्धा भवति ध्रुवम् ॥ १॥ अंशुमर्दोऽपसव्याख्यमुल्लेखा भेद इत्यपि । अंशाधिकं यदा खेटान्तरं स्यात् स समागमः ॥२॥ अंशुमर्दनकं युद्धमंशुयोगे परस्परम् । अंशानेऽपसव्याख्यं युद्धमेकाऽन्न चेदाः ॥ ३ ॥ उल्लेखाख्यं च तत् सदिभेदे भेदः प्रकीर्चितः। समागमश्च चन्देश प्रोच्यतेऽपि हिजोत्तम ॥४॥ सूर्येणास्तमनं साकं सर्वेषां च नभासदाम् । अथ तगणितं वक्ष्ये यथाऽधीतं पितामहात् ॥ ५ ॥ प्राग्यायिना: खेचरयाईयाच शीघग्रही मन्दखगाधिकवेत् । गतोऽन्यथा वा भविता हि योग- स्तरखेटयार्वक्रगयोस्तु वामम् ॥ ६॥ -- ·, ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रहे प्राग्यायिखेटीयधिको व्यतोता भावी व वक्रद्युचरेऽधिकश्चेत् । तखटयारन्तरलिप्तिकाश्च खसष्टभुक्त्याऽभिहता विभक्ताः॥७॥ गत्यन्तरेणैव तयारधेक- मार्गस्थयोश्चेदथ भिन्नगत्योः। तद्भक्तियोगेन कलादि लचं शोध्यं गते भाविनि देयमत्र ॥८॥ तयोर्यक्रगयोर्य गते शोध्यं च भाविनि। एकमिन् वक्रगे शाध्य देयं मार्गिणि भाविनि ॥६॥ संयोगेऽथ गते शोध्यं मागंगे वक्रगे धमम् । राण्यंशादिसमौ खेटौ भवेतामिति संस्कृतौ ॥ १० ॥ ग्रहान्तरकलास्तास्तु हृता भुक्त्यन्तरेण वा। भक्तियोगेन तल्लब्ध दिनादिकफलं भवेत् ॥ ११॥ पचच्छयालाभ्यस्ताः क्षेपखिताश्च भास्करैः। खम् तेन सा नाडी सुनतस्य विभाजिता ॥ १२ ॥ खदिनार्धन लब्धं यत् तदक्षनफलं भवेत् । सुमृणं सौम्य विषमे पश्चात् प्रास्थितखेचरे॥ १३ ॥ याप्यवाणे विलोमेन एममासनसंस्कृतिः । रागिमययता खेटात् कान्तर्भागाः शराहताः ॥ १४ ॥ .

·t वृद्धवसिष्टसिद्वान्तः। षष्ट्या हताच लिप्तादि फलमायननं भवेत् । तस्मल क्रान्तिशरयाः समृणं भिन्नतुल्ययोः ॥ १५ ॥ नक्षत्रग्रहयोगेषु ग्रहास्तोदयसाधने । शृङ्गोन्नतौ च चन्द्रस्य कर्मादाविदं स्मृतम् ॥ १६ ॥ तानुभावपि तच्छुद्धौ समराशिलबादिको । तात्कालिको पुनः कार्यों विक्षेपौ च तयोः पुनः॥१७॥ दिम्मेदे वाणयोर्योगो दिगैक्ये त्वन्तरं तथा। शेष ग्रहान्तरं जयं तत्माचादक्षिणोत्तरे ॥१८॥ कुनाकिजामरेज्यानां विंश.दर्धारपूर्ध७,३०वधिशा। विष्कम्भाश्चन्द्र कक्षायां गोः षष्टिकदाहृता ॥ १६ ॥ खामखाधि-२००० हता व्यासा: स्थिरकन भाजिताः। त्रिज्यया सहितेनाप्ताः स्फुटव्यासा भवन्ति ते ॥ २० ॥ तिथि-१५भक्ता मानलिप्ता भधेयुस्ता द्विजोत्तम । भेदे ग्रहणवत् कर्म कार्य स्थित्यर्धपूर्वकम् ॥ २१ ॥ एवं सारायणां च कुर्यात् संयोगसाधनम् । याम्यदिक्यों अड़ो युद्धे विजितोऽगुरदीप्तिमान् ॥२२॥ रुचवीश्च विध्वस्तो भवेद्धीनवलः सदा । दीप्तिमान बलवान् स्थूलो नयी बोत्तरसंस्थितः ॥२३॥ .

·.
ज्योतिपसिद्वानसंग्रह
याभाव मि संदीप्तौ भवतस्तो समागमौ ।
तावुभावपि रूघौ चैत् तदा स्तः कूटविग्रहो ॥ २४ ॥
प्राय. शुक्र उदकस्यो वा याम्यदिवस्थः सदा जयी ।
ताराग्रहेभ्यः सर्वेभ्यो महत्त्वान्मण्डलस्य च ॥ २५॥
खखकक्षास्थितात् खेटा गगने विचरन्ति हि।
मर्त्यग्निपये भान्ति संयुक्ता इव वत्सल ॥ २६ ॥
परन्तु मम खेटानां दर्शिता विश्वयोनिना।
हिताहिताय लोकानां कल्पनेयं विजोत्तम ॥ २७॥
इति श्रीब्रह्मर्पिवृक्षवसिहप्रणीते गणितस्कन्धे विश्वप्रकाश
ताराग्रहयोगाधिकार सप्तमः ॥ ७ ॥
वसिष्ठ उवाच ।
नचनाणामथो वक्ष्ये स्वराशिवलये स्थितिम् ।
तवाग्रे वामदेव त्वं ग्ट गुवैकाग्रमानस ॥१॥
अष्टौ ६ नखाः २० सप्तगुणा ३७ नवाब्धी ४६
रामर्तवो ६३ बाणनगा-७५ स्विनन्दाः-८३ ।
रसाभ्रचन्द्रा-१०६ व नवान्नचन्द्रा १०६
नवाश्विचन्द्रा १२८ युगवेदचन्द्राः १४४ ॥ २ ॥
शराक्षचन्द्रा १५५ वियदद्रिचन्द्राः १७०
खसर्प चन्दा १८. नवनन्दचन्द्राः १६८ ।
गुगोकयुग्म २१३ युगमायुग्मं २२४
नवाश्वियुगां २२८ कुयुगाविनम्न २४१ ॥३॥

·वृद्धवसिष्टसिद्धान्तः। युगावनेत्र २५४ खरसाधिवनच २६ . नगाङ्गनेत्राणि २६७ खनागयुग्मं २८० । खनन्द नेत्राणि २६० खबाजरामा: ३२० रसाश्विरामा ३२६ नगवह्निरामाः ३३०॥ ४ ॥ खतश्विभादेः क्रमशो लवाश्च बाणान् प्रवक्ष्य ऽथ दिशो-१०ऽर्क१२ संख्याः । पञ्चे-पन्दु १ रामाः३ नव ६ पट ६ ख-० मावा:9 खं. भास्करा१२ विश्व-१३ मिता: शिवा-११॥५॥ युग्मं २ तथा भानि २७ च सार्धमेकं ११३० रामा ३ युगा-४ न्यक- मिता: दलं वा ४।३। साधांश्च वाणा: ५। ३० खरसाः खरामा: ३० पड्वयोरहऽयार्ध । ३० लवो जिनाय २४ ॥६॥ पडश्विन: २६ खं• क्रमशोऽविभादे- भीगा निमताः कमलासनेन । दखान्तकारन्युत्तरफलानीनां मघादितिखात्यभिजिच्छुतीनाम् ॥ ७ ॥ भगाजपदयपुष्यभाना- मुददिशस्ते च शरा. सपूष्णाम् । शेषनकाणां यमदिकस्थिताश्च तत्संरक्षता क्रान्तिरिह रफुटा खात ॥ ८ ॥ . :

·ज्योतिषसिदान्तसंग्रहे
अगस्त्यस्य मुनेतात
क्राटादौ स्थितिः स्मृता।
याम्यदिशश्च विक्षेपः
मोतस्तस्य खकुन्नराः८० ॥ ६॥
लुब्धकस्य खनागां-७. शो
याम्ये वायाः खसागरा: ४० ।
वर्द्धिवाणाः ५२ सौम्येपु-
गजा ८ ब्रह्महदस्तथा ॥ १० ॥
बाणाः खाग्निमिता: ३० सौम्ये
नगवाणाः ५७ प्रनापतेः ।
तस्य वाणांशका: प्रोक्ताः
सौम्ये कुचरवह्नयः ३८॥ ११ ॥
अपवितामयोर्भाधै सौम्ये पञ्च ५ रसाः शराः ।
गिरवदेशे स्ट्याही स्थितित्राणोदिता ॥ १२ ॥
वर्तमानयुगे गोनं विरचय्य हिजोत्तम ।
तारकागा स्थितिः साध्या तथा विक्षेपकांगकाः ॥१३॥
स्थितियस्याद्विवेदा ४२शे
विक्षेपोऽभ्यधिको हयात् ।
भागात् किजित् तदा भिन्द्या-
ट्रोहिण्याः शकटं हसः॥ १४ ॥

·वृद्धवसिष्ठसिद्धान्त । अथ वेषां त धिष्ण्यानां प्रमाणं द्युनिशोस्तथा । नतीनते च दृश्कर्म कुर्यात् सर्व तु पूर्ववत् ॥ १५ ॥ नमोगयोगवद्योगे ग्रहभुक्त्या दिनादिकम् । नक्षत्रधुवकात खेटोऽधिके योगो गतः स्मृतः ॥ १६ ॥ होने भावी ग्रहे तस्माइक्रगे तु विपर्ययः । ग्रहेण सर्वदा तेषां विजेयस्तु समागमः ॥१७॥ दससौम्यहिदेवानामार्यम्णस्य भगस्य च । पाहिबुध्न्याम्बुविश्वेषां योगतारोत्तरा स्मृता ॥ १८ ॥ पुष्पखात्यनुराधाया ज्येष्ठाया: श्रवणस्य च । मध्यमा योगतारा स्वाधनिष्ठायास्तु पश्चिमा॥१६॥ रोहिणीमूलयोश्चैव सार्पस्य च पुनर्वसोः । पूर्वा च योगवारा स्यात् कृत्तिकायास्तु दक्षिणा ॥२०॥ तथैव भरणोपियरेवतीनां च दक्षिणा । द्वितीया पश्चिमे तारा योगसारा करस्य च ॥२१॥ अनुक्तानां तु सर्वेषां स्थूलायास्तास्तु तारकाः । रनु वेधाख्ययन्त्रेण ध्रुवाः शेषखचारिणाम् ॥ साध्याः क्रानत्यंशकास्तेभ्यो विक्षेपांशा हिजोत्तम॥२३॥ इति श्रीवर्षिवृद्धवसिष्ठमणीते गणितस्कन्धे विश्वप्रकाशे नघत्रभुवाधिकारोऽष्टमः ॥ ८॥ वसिष्ठ उवाच । अथ ताराग्रहाणां तु विज्ञानमुदयास्तयोः ।

·ज्योतिपसिद्वान्तसंप्रदे भानुभाग्रस्तमूतींना वामदेव प्रवच्म्यहम् ॥ १ ॥ जीवलोइितमन्दाय रवितोऽभ्यधिका यदा। पश्चादस्तं गता ज्ञेया जनाः प्रागुदयं गताः ॥ २ ॥ एवमस्तोदितौ शैयौ वक्रितौ बुधभार्गवौ । सूर्यादूनास्तदा प्राच्यामस्तं चन्द्रजभार्गवा: ॥३॥ यदाऽधिकास्तदा पश्चादस्त याता भवन्ति ते । एवं यदा भवेत् प्राच्या भास्करीदयकालिकौ ॥ ४॥ तदा खचरमार्तण्डौ कुर्याहा पश्चिमे तथा । सूर्यास्तकालिकौ तौ च यही हकर्मसंस्कृती ॥ ५ ॥ तयोश्च विवरप्राणाः प्राच्या साध्या हि पूर्ववत् । प्रतीच्या पड्मयुतयोस्तहल्लग्नान्तरासः ॥ ६ ॥ ते विभक्ता. सतकच कालाशांख्या भवन्ति ते। शनिजीवकुजानां च तिथि १५ रुद्र ११ धनां-१७ शकाः ॥ ७॥ यदा तत्तुल्यकालांशा. पश्चात् तेऽस्तंगता यहाः । पुनसतुल्यकालांगास्तदा पूर्वोदय गता.॥८॥ शुभाम्य पश्चादम्तः स्यादष्टाभि-८ रुदयं पुनः । तावदिशः पूर्वस्या तत्रास्तं दय १० भिलवैः ॥ ६॥ प्रयात् तागिरेवांग. फाखांदयो भवेत् ।

·वृदवासिष्टसिद्धान्तः । द्वादशांशेर्बु घस्यैवं चतुर्दश-१४ भिरंथकैः ॥१०॥ उतांशाध्यधिकैः कालभागेश्या भवन्ति ते। न्यूनैरदर्शनाः खेटा मानुभाक्रान्तमूर्तयः ॥ ११ ॥ तत्कालांयान्तरकलाः कालभुक्त्यन्तरोद्धृताः। लन्ध दिनादि च फलं भक्तियोगेन वक्रिणि ॥ १२ ॥ खीयोदयग्राणचयेन मुक्ती तयोविभक्त खखसर्पचन्द्रः १८०० । स्यातां तयोः कालगती च ताम्यो दिनादिकं स्वाहतगम्ययोश्च ॥१३॥ ब्रह्म हव्याधचित्राच सातिः कुम्भोदवोऽदितिः। अभिजिच्छाभ दृखा- दृया पियां-१३शकैरपि ॥ १४ ॥ रोहिणी च मघा हस्तः यवणः फलानोहयम् । धनिष्ठा च विशाखा च दस मनु-१४ भिलवैः ॥१५॥ पापामूलमैत्राणि कृत्तिका रुदैवतम् । वापाटायमैतानि दृश्यन्ने गरभू-१५ लवैः१६॥ मृगशीर्ष च भरणी पुप्पो दृश्यः कुबाहुभिः २१ । । शेषाणि भानि ग्यानि सप्तभूमि-१० मितांशतः ॥१०॥ कालांगा: राजनागैक-२८..

·ज्योतिषसिद्धान्तसंग्रहे गुणिताः खोदयासुभिः। विमत्याऽऽप्ताः स्फुटांशास्ते तैः स्युश्या प्रदर्शनाः ॥ १८॥ . पाशुदगमः सदैतेषां पवादस्तमयस्तथा । रविद्युभत्याऽऽवाप्तिः स्यादिनादेर्गतगम्ययोः ॥ १६ ॥ चाहिर्बुध्न्याभिनित् खातिब्रह्महङ्गानि वासवम् । भानुभाभिन लुप्यन्ते यदगदिवादिषोस्तथा ॥२॥ इति श्रीवर्षियवसिष्ठप्रणोते गणितस्कन्धे विषप्रकाथ प्रमोदयास्ताधिकारी नवमः ॥ ॥ वसिष्ठ वाच । अर्थतः संप्रवच्यामि दृश्याश्यं विघोस्तथा। होन्नति द्विमथेष्ठ कालं तदुदयास्तयोः ॥१॥ हायादृश्यविधि प्राग्वत् कार्यश्चन्द्रमसोऽन्तः। हादशांशमितः पश्चादृदृश्यः प्राग्यात्यदृश्यताम् ॥ २॥ अधार्केन्होः स्फुटकान्त्योदिक्साम्ये विवरं युतिः । दिग्भेदे तज्ज्यका कार्या या सा दक्षिणोत्तरा ॥३॥ दिगैक्याल्या विधीः क्रान्ती रवे क्रान्तेयंदा तदा । चन्द्र क्रान्तिदिशो वामं जेया ज्या दक्षिणोत्तरा॥४॥ वा दिगैकोऽधिका क्रान्तिस्तदा क्रान्तिदिगेव दिक् । दिग्भेदेऽस्याऽधिका क्रान्तिस्तदा कान्तिदिगेव दिक् ॥५॥ मध्यष्टत्तगयेन्दोमांकासंगपिता तु सा।

·वृद्धवसिष्टसिद्धान्तः। तया होनार्क १२निघ्नवक्षनीवा बेटुत्तरा भवेत् ॥ ६ ॥ पिष्टं याम्यं न चेटोना वामहीना तदोत्तरम् । दक्षिणा सहिता कार्या भक्ता लम्बज्य या फलम् ॥७॥ भुजः स्खदिमुखो नेयः कोटिरमार्कसन्निभा। श्रवणो भुनकोटिम्यामेवं व्यसं भवेदिह ।।८। अऊनचन्द्रभागेभ्यः शुक्ल पञ्चदयोवृतम् । चन्द्रविम्बागुलाम्यस्तं हृतं हादशभिः स्फुटम् ॥६॥ अर्कस्थानाभिधं विन्हें कृत्वाऽऽदौ समभूतले। तस्मात् खदिङ्मुखो वाजः कोटिः पश्चान्मुखी ततः ॥ १० ॥ विन्टुकोव्ययकं कर्ण- स्तदयाच्चन्द्रमगडलम्। तन्मध्ये करीमार्गेण दिसिदि परिकल्पयेत् ॥११॥ कातविम्बयोगाच्च शक्ल मध्ये प्रवेशयेत् । 'शुल्लाग्रयाम्योत्तरयो रेखा कार्या द्विजोत्तम ॥१२॥ तन्मण्डलयुतौ बिन्दू दत्वा मध्ये तयोस्तिमी।... तन्मत्स्यमुखपुच्छ्म्यः सूबे यत्र प्रसारिते ॥ १३॥ मण्डले स्यगतस्तत्र विन्दू दयाऽथ बिन्दया - ..

·स्पोनिषसिमान्तसंप्रद प्रयो भवन्ति तत्तिस्पृगधनुः कुर्या हिमोत्तम ॥ १६ प्रागविम्ब यागेव स्यात् ताहक तत्र दिने शशी। कोट्या दिक्साधनात् तिर्यक- सूत्रान्ते घटसमुन्नतम् ॥ १५ ॥ दर्श येदुनतां कोटिं कृत्वा चन्द्रस्य चाकतिम् । कृपो षड्मयुतं सूर्य विशोध्येन्दौस्तथा सिनम् ॥ ६॥ दद्याहामं भुजं तत्र पधिमं मण्डलं विधोः। भथ वरिम दिन श्रेष्ठ कालं तटुट्यास्तयोः ॥ १७ ॥ लग्नान्तरासवः कार्या रवीन्दोः घड्भयुक्तयोः । चेदेकरामावुभयोः कार्या विवरलिक्षिकाः ॥ १८ ॥ ताभ्यो नाड्यो हते ताभिदुर्घगती चन्द्रसूर्ययोः । परिभक्त ६० फले ताभ्यां संयुतौ चन्द्रमास्करौ ॥१६॥ पुनः प्राग्वत् तयोः कार्या विवरमाणसचयाः। एवं यावर स्थिरीभूताः कर्तव्या विवरासवः ॥ २० ॥ रवेरसमयाच्छु ल तैः प्रापरस्तमेति हि। चन्द्रमाः लापक्षेत सषमोऽर्को विधीयते ॥ २१ ॥ प्राम्चत् तयोच करीच्या मुखिरा विपरासवः । सूर्यास्तादुट्यं याति प्रारीस्तैः शशलाकूनः ।। २२ ॥ भन्दोर्षिधरमा शके सूर्योदयादभने ।

·वृद्धवसिष्ठसिदान्तः।
चन्द्रोदयमयास्तं स्यात् कृष्णे षड्भयतेन्टुतः ॥ २३ ॥
इति श्रीबयदिवसिष्ठप्रीते गपितस्कन्धे विश्वमकामे
शृङ्गोवत्सधिकारो दशमः ॥ १० ॥
वामदेव उवाच ।
देवदेव मुनिश्रेष्ठ भक्तानुग्रहकारक ।
भवत्य सादात् सुजातं ज्योतिषां चरितं महत् ॥१॥
द्विधा कालं तु तन्मानं भग्रहाणां परिभमम् ।
गहाणामधा ऋज्वी दृश्योऽदृश्या विधोः किल ॥२॥
दिग्देयकालावगमो ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः।।
गृङ्गोन्नती शयास्य तथा योगो नभोगयोः ॥३॥
पथातः'योतुमिच्छामि व्यतिपातं दयानिधे।
कथमादौ तटुत्पत्तिः किं फलं नानदानतः ॥ ४ ॥
कोत्र भेदोऽथ वा यो वैकृतव्यतिपातयोः ।
कर्मया केन साध्योऽसौ कथ्यतामखिलं गुरो॥५॥
वसिष्ठ उवाच ।
साधु घटं हिनयेष्ठ पातं पुण्यतमाधिकम् ।
रहस्यं ज्योतिषां दिव्यं शृणुष्वकाग्रमानमः ॥ ६॥
सूर्याचन्द्रमसोः क्रान्तिसाम्बयोः सनादभवेत् ।
अपहरितस्ताहक्कोपोदभूतो हतापनः ॥ ७॥
तस्माटुत्पद्यते कोऽपि पुमानत्यन्तटुर्मुखः ।
सहयो दारुणवर्णोहिताघो भयावहः ॥८॥

·.. ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रहे सर्वानिष्टकरः पुष्टो मुक्तकेशी महोदरः । एवंविधः समुभूतः संसरिज्यं समन्ततः ॥ ६ ॥ परिसम्य निपत्यात्र विग्यान्तहितो भवेत् । शुभमङ्गलकर्माणि लोकानां च विनाशयेत् ॥ १० स्नानदानादिकास्तत्र नपश्राद्धादिकाः क्रियाः । कदापि कुरुते मर्त्यः सुमहत् फलमश्नुते ॥ ११ सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे कोटिखर्पियो फलम् । तत् फलं लभते पाते नानथाहजपादिना ॥ १२ उत्पाते लनगुणितं भमो कोटिसंगुणाम् । माऽयादगुणितं पतिते कृतमक्षयम् ॥ १३ ॥ पातकालः सुटुर्नेयो ज्योति:शास्त्रे द्विजोत्तम । कि दुःयं सुगणकैर्गणितावपारमैः ॥ १४ ॥ यः पातसंभवं वेद स वैद परमां गतिम् । यस्मिन् जाते तु सन्तानं पूर्ण ब्रह्म सनातनम् ॥१५॥ एकायने यहाऽन्टू समें क्रान्ती तयीयु नौ । चर्को नामा वैधृताख्यो शेयोऽसौ दिनपुङ्गव ॥ २६ ॥ भिनायनावेकदियौ ती चेत् क्रान्ती समें तयोः। व्यतिपातस्तदा मातो भगणा तयोयुतौ ॥ १७॥ । चक्रचक्रातुल्ये या कियभागादिकीनके । । सावनाफैन्दयोगे चेत् तदा मातस्य संभवः ॥:१८ ·- 1 वृस्वसिष्ठसिद्धान्त । अध चक्राचक्रोनाधिकलिप्ता विभाजिताः। मुक्तियोगेन लब्धं यहिनादि गतगम्ययोः ॥ १६ ॥ तदाऽन्होः स्फुटकान्ती साध्ये युग्मपदस्य च। विधोः क्रान्ती रवे. क्रान्तः पाती भाव्यधिका यदि ॥ २० ॥ जना गतस्तदा यो वाममोजपदस्य च। तत्क्रान्तिनोवे गुणिते त्रिज्यया १००० चं पृथक पथक् ॥ २१ ॥ परक्रान्तिज्यया५ ० ४ भक्ते तत्रामे च तदन्तरम् । चन्द्रे हीनं धनं कार्य गतेष्ये पातसंभवे ॥ २२ ॥ तदन्तराशगुणिता भानुभुतिर्विभाजिता। चन्द्रभुक्त्या घनीं स्याद्रवौ भागादि चन्द्रवत् ॥ २३ ॥ तहत् पातफलं जयं देयं माते विपर्ययात् । पुन. क्रान्ती तयो साध्ये गतेष्यत्वं विचार्य प ॥ २४ ॥ पूर्ववच्चापविवरसंस्कृतेन्दुस्ततो रवि ! प्रातः पुनस्तयोः क्रान्ती एवं यावत् स भवेत् ॥ २५ ॥ क्रान्तिसाम्यं भवेचन्द्रऽधिकोने चाराविकात् । एप्योऽधिको वा पातोऽत्र तयोविवरलिप्तिकाः ॥ २६ ॥ ।

·५८ ज्योतिपसिदान्तसंग्रह पष्टि-ह.निघ्ना हृताचन्द्रभुक्त्या लबार नाडिकाः । तामिगतष्ये पातस्य मध्यकालोऽर्धरात्रिकात् ॥२७॥ अष्टयातेप्यघटीभिरमा- दन्दुतः क्रान्तिकलाः प्रसाध्याः । दिगेकाभेदे च तदन्तरैर्य हरौ भवेतां व्यतिपातयोगे ॥ २८॥ प्रावेशिको निर्गमकालिकञ्च तदन्यथा वैतपातयोगे। तन्मानयोगार्धकलाः पुराव- भीष्टनाडीगुणिता हराप्ताः ॥ २६ ॥ प्रवेशे निर्म मे पाते तयोः कान्त्यन्तरे सदा । मानयोगार्धतुल्य स्याहामदेव द्विजोत्तम ॥३." तस्मात् तक्रान्तिविोपं तन्मानयकलादलात् । यावन्न्यून हितावत् स्यात् कान्तिपातस्य संभवः ॥ ३१ ॥ संभूय विभ्रम्य निपत्य पूर्व वियम्य किञ्चित् पुनरूस्थितः सन् । पुनस्तघावास्य विनाशमेसि येवं नरः कोऽमि शभानि निनन् ॥ १२ ॥ .

·. दवसिष्ठीमान्तः । यस्मिन् काले क्रान्तिसाम्ये रवीन्हों: तस्मिन् काले संज्वलज्ज्वालनालें। स्नानं जप्तं प्राणिभिर्दत्तमत्र तत्तञात्वा सर्वमक्षय्यमेति ॥ ३३॥ इत्येतत् परमं पुण्यं गुद्यमध्यात्मसंज्ञकम् । गोपनीयं प्रयत्नेन तवाग्रे कधितं मया ॥ ३४॥ एतच्छिप्याय शुद्धाय कालजाय मनखिने। कृतज्ञाय विनीताय दातव्यं च द्विजोत्तम ॥ ३५ ॥ मूर्खाय टुप्कुलीनाय तथा चान्तवादिने । कुपरीचितशिष्याय दातव्यं न कदाचन ॥ ३६ ॥ इति श्रीवहिवसिष्ठप्रणीते गणितस्कन्धे विश्वप्रकाये पाताधिकार ऐकादमः ॥ ११ ॥ वामदेवोऽय तच्छ्रुत्वा इर्षप्रोत्फुल्ललोचनः । नत्वा प्रदक्षिणीकृत्योपविश्य च तदग्रतः ॥ १ ॥ कृतानलिविनीतात्मा प्रत्युवाच पुनः स तम् । शान्तात्मानं सुखासीनं वसिष्ठं मतवालम् ॥२॥ वामदेव उवाच । सुरो कपानिधे नाथ भक्तानुग्रहकारक । त्वत्मसादान्मया जातं ज्योतिषां चरितं महत् ॥ ३ ॥ अधातः थोतुमिच्छामि ब्रह्माण्हं तव कियन्मितम् । +

·ज्यौतिपसिधान्तसंघहे
कथं मही कियन्माना
किमाकारा किमाश्रया ॥४॥
कर्य नगसमुदैव वैष्टिता मुनिसत्तम ।
तस्यां विभागः कति च कुन मातालभूमयः ॥ ५ ॥
नक्षत्रग्रहकक्षाच स्थिताः केन क्रमेण च ।
कथं पर्येति भगवान् भानुभूमितमोऽन्तकृत् ॥ ६ ॥
किमर्थं मत्र्यलोके च नाडीषष्ट्यात्मकं दिनम् ।
पिटलोके दिनं चांन्द्रमासनापि कथं मुने ॥ ७॥
भानोभंगणा च सर्लोकानां.दिनं कथम् ।
मिथों देवासुराणां च कथं वाममहर्निशम् ॥ ८॥
याम्यगोले दिन खल्पमुदग्गोले दिनं महत् ।
तदेव भिन्नदेशे च हीनाधिक्यं च यत् कथम् ॥ ६
वर्धते धीयते चन्द्रः कथं वा मुनिसत्तम ।
कथं तीक्षा करो ग्रीने रविहेमन्त कोऽन्यथा ॥ १० ॥
एतदन्यच्च यत्किञ्चित् कारणं कथ्यतां मुन्ने ।
विचार्य सर्व ब्रह्म सर्वदर्थिन् कपां कुरु ॥ ११ ॥
थीवसिष्ठ ध्वाध।
साधु घटं महाभाग ज्योतिपां कारणं महत् ।
'विन्तरेण प्रपच्यामि रह गप्पैकाग्रमानसः ॥ १२ ॥
यत्र मा पर साक्षादव्य निर्गुणां चितिः ।
मासुदेवः स पुष्पः प्रविशत्पव्ययः ॥ १३ ॥

·६ * वृद्धवसिष्ठासद्धान्तः। प्रवचनादिसंयोगात् कदाचिज्जातकल्पनः । रह: स्यामित्वतो नास: प्रकृत्याविष्टचेतनः ॥ १४ ॥ सकर्षणोऽसौ सर्वस्थः सर्वतः परमेश्वरः। प्रकृत्या ननयामास सृष्ट्यादौ हैममण्डकम् ॥ १५ ॥ तदन्तम्तमसा सर्व व्याप्तं ब्रह्मवियोगतः । तत्रानिरुद्धः प्रथमं व्यक्तं चैतन्यमुच्यते ॥ १६ ॥ तमापहः प्रकाशात्मा व्यक्तीभूतः सनातनः । पुंप्रकृत्योः समीपस्थ मण्डं हैमं प्रकाशयन् ॥ १७ ॥ हिरण्यगर्भो भगवांग्छन्दोभिः परिगीयते । आदित्योऽयं समाख्याता नगतामादिभूर्यतः ॥ १८॥ प्रसूत्या सूर्य धाख्यातः सविता तमसा परः। पर ज्योतिस्विजगता वाद्याभ्यन्तरभासकः ॥ १६ ॥ महानिति समस्तानामाथया नतिजनानीः । टचोऽस्य मण्डल सूक्षयं मूर्त. सामयजुस्तथा ॥ २० ॥ कालात्मा कालसत् सूक्ष्मः सर्वन्नः सर्वभूतभृत् । रघे विश्वमयं चक्रं लत्वा संवतारात्मपाम् ॥ २१ ॥ सप्ताश्वसंयुतो विश्वं पर्यत्येप सदा वशी। सानध्यागयुमा मुसा ममा ब्रह्मलोकदम् ॥ २१॥ घातस्तसादहकारी नमात्मा सृष्टिसद्विभुः। ती ददौ मेशन देवो वरान् लोकपितामः॥२५॥ ८

·६२
पौतिपासवान्तसंग्रहे
तं प्रतिष्ठाचारहमध्ये स्वयं पर्येति मासयन् ।
अहङ्कारान्मना न मनसचन्द्रमास्तथा ॥ २४ ॥
सूर्योऽक्षणस्तनमा राशिः शान्तबुद्धिः प्रकीर्तितः।
तम प्रधानाम्मनसः संगझे पवनस्तत. ॥२५॥
ततस्तेजो जल तस्मात् पृथिवी परतोऽभवत् ।
उत्तरोत्तर या त गुणा भूतेषु संथिता ॥ २६ ।
अग्नीषोमो भानुचन्द्रौ भूतानि च कुजादयः ।
तेजामिवियहारिवायुधः क्रमशोऽभव।२७॥
पुनादशधाऽऽत्मानं चक्र राशिखरूपिणम् ।
पुनर्नक्षत्रस्पेशाविंशतिधाऽभवत ॥ २८ ॥
तस्यैव मनसोत्पन्ना वयं सप्तर्षया दिन ।
ततेो ब्रह्माऽसनविश्वं ज्योतिचक्र विरच्य च ॥ २६ ॥
गुणकर्मविभागेन देवपूर्व चराचरम् ।
बीजरूपं हिजयेष्ठ पुरावत् तदनुक्रमात् ॥ ३०॥
ततो पर्चताराणां भृगोलस्य तथा विभुः।
सुरासुराणां मानां नागानां च सथा स्थितिम् ॥ ३१
विभागं कल्पयामास यथाखं वेददर्शनात् ।
ब्रह्माण्डे सिन् विनय ठ तथाऽन्येषां पितामहः ३२
मोलाचति तदण्डं च हैम बह्माण्डमुच्यते।
तन्मध्ये परिधिया व्योमक्या दिजीत्तम ॥ ३३ ॥

·वृद्धसिसिदान्तः । युगानाष्टाधनागाभा- विभूसप्तगजेन्दुमिः। योगनैः प्रयुतघ्नेश्च १८७१ २०८०८६४.००.०० व्योमकनामितिः होता ॥ ३४ ॥ तमध्ये करसंचारः सहस्रांगार्द्विजोत्तम । भताराममणं तत्र तदधेोऽध: खुधारिणाम् ॥ ३५ ॥ जनीध्यभौमसूर्याणां शुक्रशशिनां क्रमात् । सिद्धविद्याघराणां च धनानां तदधी बमः ॥२६॥ तन्मध्येच महीगोला योम्नि तिष्ठति निश्चलः । दधानः परमां शक्ति ब्रह्मणी धारणात्मिकाम् ॥ ३७॥ पथ तत्परिधिौं या गोऽक्षामशर५.५८याननैः । तत्कच वियत्पूगरिसभू-१६.. मितयोशनैः ॥ ३८॥ पियहाकाशवदाधिः नवाबगभयाननैः :८०६४४००। तदोलकचेत्रफलं की-१६.नपरिधे-५.५र्भवेत् ॥ ३९॥ भिला भूगोलक मेरुरूधिय विनिर्गतः । तटूस्मिन् सराः स देत्याच्याधः स्थितानचा gon भगालमध्यपखयाधाम्ये ख्यालयशासवः । सतो टुग्धाने दप्नो एतस्येपुरवस्य च ॥ १ .

·- ज्योतिषसिद्धान्तसंग्रहे मद्यस्य खाटुनीरस्य सप्लवं क्रमशोऽधयः। ययोत्तरं च परिधिन्यूनस्तपा कमावत् ॥ ४२ ॥ लवणाधितट सौम्ये नगर्यो देवनिर्मिताः । भूमध्यवलये तस्मिन् प्राकारे व्यनसंजको ॥ ४३ ॥ देवासुरविभागाख्य च तसश्च हिशोत्तम । शभिताः स्वर्णरत्नाोः प्रकाराट्टालतारगो. ॥ ४ ॥ खगभूमध्यवलये प्राच्या वाणागभाक. १२६५ तती याजग चैश्च यमकोटि. स्थिता विज ॥ ४५ ॥ ततः प्राच्या हितावनियोजनैः १२६५ सिद्धपत्तनम् । वसन्ति सत्र सिद्धाश महात्मानेा गतव्यथा ॥४६॥ ततः प्राच्या हितावनियोजने: १२६५ रोमपत्तनम् । रोमपतनत लावायड़ियोजनैः स्थिता ॥४७॥ प्राच्यामेव हि ताभ्यश्चोत्तरेरा मेकः सुरालयः । ताङ्गिणितर्याम्पे सुमेनिवालयः ॥४८॥ तधा नरका: खाटुनौराब्धी वडयानलः । एवं भूत्तमादेन षट् स्थानानि निरन्ताम् ॥ ४८ ॥ लहातः समसूबे च तदधः सिक्षपत्तनम् । तथैव सिद्धनगराधामकोटिरध. स्थिता ॥ ५ ॥ अथात्मानं भूपरिस्थं मन्यन्ते च सुरासुरा । नागरा: सममूरखासदधस्य परसरम् ॥ ५ ॥ 1 ·वृदशमष्ठासद्वान्तः । पष मेषवलादिस्यस्तासामुपरिगी रविः । भमत्यती न तत्रास्ति मध्यछाया द्विजोत्तम ॥ ५२ ॥ व्यवदेशस्थितमत्त्यांवतारे समौक्षिते । वामदेवोभये साचात् सौम्बयाम्यधुवायिते ॥ ५३ ॥ पतो मिरवदेशे च नामांथा न मलप्रभा। लम्बकांशाच नवतिर्भवन्ति हिजसत्तम ॥५४॥ सुगसुरसामुभये ध्रुवतारेखमध्यगे। तत्राांशाच नवतिर्लम्वांशाः पूर्णमेव हि ॥ ५५ ॥ भमत्यनसं वियति ज्योतिश्चक्र ध्रुवाथितम् । प्रवानिलबदं च जलयचमिव दिन ॥ ५६ ॥ निरचदेशतः सौम्ये नरो याति यथा । सया तथा ध्रुवः सौम्यः चितेरुञ्चगतो भवेत् ॥ ५७॥ याम्पध्रुवथैव तथा याम्यभूवलयादधः । एवं याम्ये नरो याति यथा याम्यध्रुवोच्छितिम् ॥५८॥ धुबोनातिवशादेव देवभागे पलांशकाः । राहीना नवसिर्याम्या लम्बकांशा विनोसम ॥ ५ ॥ तथैव दैत्यभागे च सौम्या याम्यध्रुवोच्छितः । पांगा लम्बफांधाय भवन्ति हिमसत्तम ॥६॥ पभीष्टयोजनाम्यता नवति-५ विभाजिता।

·६६ ज्योतिपसिदान्तसंग्रह भूटतपादै १२६५ रक्षांशा वामं स्युर्योजनानि च ॥ ६॥ जम्बूद्दीमो भुवोऽध य- दुदकस्य लवणावात्। पर्धन्यस्मिन् याम्यभागे हीपा. स्युः भाकपूर्वकाः । ६२ ॥ शाकं च शालालं कौशं क्रौच गोमेदक क्रमात् । पुष्कर चेति विजेयं द्वयोर्मध्ये समुद्रयोः ॥ ६३ ॥ सौम्यभागे जिथेष्ठ लहातो हिमपर्वतः । हमकूटगिरिस्तस्मात् ततो निषधपर्वतः ॥ ६४ ॥ यमकोटकदग्ज्ञेयो माल्यवानचलो दिन। गन्धमादननामागः सौग्यो रोमकपत्तनात् ॥६५॥ सिद्धपत्तनतश्चैव ग्टगवान् पर्वतस्ततः । शुलाचलस्ततो नौलपर्वतश्चात्तरे स्थितः ॥ ६६ ॥ खङ्का दिमागयामध्ये वर्ष भारतसंज्ञकम् । हिमागहमकूटान्तः किन्तरं वर्षमीरितम् ॥ ६ ॥ हरिव हिनष्ठ हेमकूटनिपाधयोः। मायाद्यमकोव्योश्च वर्ष भद्रतुरङ्गमम् ॥ ६८।। केतुमालामिधं रोमगन्धमादनयाहि । सिण्यामध्ये कृपवर्ष महामने ६L .

·वृवासष्ठसिदान्तः। गङ्गवच्छुत्लायामध्ये हिरण्याख्यं समीरितम् । वर्ष सुरम्यकास्यं च मध्ये यच्छुक्लनोलयोः ॥ ७० ॥ माल्यवन्त्रीलनिषधगसमादनमूभृताम् । मध्ये यदन विनयं नामा वर्षमिलाइतम् ॥ ७१ ॥ तत्र देवाः सगन्धर्वाः सन्ति वर्णमयी मही। तन्मध्ये गिरिरानोऽयं पास्य कर्णिकाकृतिः । ७२.॥ 'नामा सुमेरुर्विख्यातो नानारत्नविभूषितः । हिन हेममयो भव्यः स तु सिद्धसुरालयः ।। ७३ ।। अथास्य विष्कम्भनगाः सुगन्धो मन्दराचलः । विपुलाख्यः सुपावश्च चत्वारस्तेषु भूसहाः ॥ ७॥ उत्पन्नाः क्रमशो नम्बूकदम्बवटपिप्पलाः । महाजम्बूनदी खाता नम्बूफल्लगलद्रसात् ॥ ७५ ॥ तद्युता सदभूत् वयं तसं धामृताधिकम् । पिवन्ति सुरसिीधा असते च पराङ्मुखाः ॥ ७६ नन्दनाख्यं चित्ररथं तिसंनं वनं तथा । वैधाजमिति तत्र स्युश्चत्वारि क्रमशो द्विज ॥ ७७ ॥ मानसं च सरस्तत्रामपाखवं च महावदम् । शुभवारोति चत्वारि सरांसि क्रमता दिन॥७८॥ सदलकाञ्चनमये सुमेरो शिखरनये। अझ विष्णुशिवस्थानान्यधस्तेभ्यो दिशाधिपाः ।

·ज्योतिपसिदान्तसंग्रह
यतकतरच व्वलनी यमोरघोऽम्बुपी मरत् ।
शशीभश्चेति पतयः पूर्वादीनां दिशा क्रमांत् ॥ ८॥
अथ श्रीविष्णुधरणाष्णुिपादोदकी च्युता।
विष्कम्माचलतो मेरौ चतुर्धाऽमाहिषोत्तम ८१
भद्राश्ववर्ष शीताख्या चक्षुः स्यात् केतुमालके ।
भारतेऽलकनन्देयं कुरुवर्षे च भद्रिका ॥२॥
ऐन्द्र कसैरुसंतं च ताम्बपर्य गमस्तिमत् ।।
कुमारिकाखयं नागं च सौम्यं वापसंतकम् ॥ ८ ॥
गान्धर्वमिति खण्डानि नव सेयानि भारते।
कुमारिकाख्ये खण्होस्मिन् स्थिता वगीव्यवस्थितिमा
माहेन्द्रशलिमलया पंक्षकः परियात्रकः ।
सद्याचलो विन्ध्यगिरिरिह सप्तकुलाचलाः ॥५॥
अथ सूर्योदयो यत्र तत्र पूर्वा दिगोरिता।
अस्तं यात्यपरा तत्र सन्मत्स्यादखिला दिशः ॥ ६ ॥
तस्मात् सुरालयो मेकः सौम्यदिक्स्यः सदा स्थितः ।
सर्वेषां याभ्यभागस्था पौर्य नरकादानवाः ॥८॥
साक्षात् माघी तु यत्र स्यादुदयो विपुवहिने ।
यत्रास्तं पश्चिमा सा. तु तन्मत्स्येभ्योऽखिला दिशः ८il
यहा लहापुरे भानोरुदयो भवति दिन।
मध्याहो यमकोद्याच सूर्यारत सिस्पपने ॥८॥

·वृदवासष्टसिदान्तः ।
गय रोमके देशे तदा भवति सुव्रत ।
एवं भ्रमति चण्डांशुदिनरात्रि विभावयन् ॥ ६ ॥
सूर्यस्यादर्शनं रानिर्दिनं तद्दर्शनात्मकम् ।
भृजटत्तादुपरि च स्थितोऽर्को दर्शनं स्मृतम् ॥ २१ ॥
भूगोलान्तःपुढे सप्त रम्याः पातालभूमयः।
तत्र नागासुराः सिद्धा निवसन्ति हिनोत्तम ॥ १२ ॥
न भानुकरसंचारस्तत्रोद्योतस्तु जायते ।
नागानां मणितेजोभिर्दिव्यौषधिरसोदयः ॥ १३ ॥
निरक्षविषये मानुः क्रान्त्यशैर्दक्षिणोत्तरे।
खुस्खस्तिकान्नतस्तेन हीना नवतिरुन्ततः ॥ ८४ ॥
अध साक्षेऽपमांशावविश्लेषाद्युतितो रविः ।
नतो भवति शीर्षाच्च वहिामेदे समें क्रमात् ॥६५॥
मरक्रान्तिमितेऽक्षांशे भुवः पञ्चदशे लवे।
सौम्यपाम्यायनान्तेऽर्को देवासुरविभागयोः १.६६ ॥
खस्वस्तिकगतो जयस्तन्मध्ये च रवैर्विभा।
याम्योत्तरा स्वादपमांसमितेऽद खमध्यगः ॥१७
सर्वच महीगोले सस्थानमुपरि स्थितम् ।
मानवा मुनयः सिट्टा मन्यन्ते च सुरासुराः ॥ २८॥
सहागोत्या शतं १८. व्योममागानां यान्ति हस्पषम् ।
सर्वपामसुराणां मुराणां च तथा नशाम् ॥२६॥

·प्यातिपसिदान्तसंग्रहे सर्वत्र विषुवभानु ध्रुवयोरन्तरं सदा । नवयंशा ६० उदक्क्रान्ती पट्पध्य-६६ शान्तरं परम् ॥ १० ॥ याम्येऽथ परमकान्तावन्तर ध्रुवसूर्ययोः । वैदभूभूमि-११४ भागाश्च सर्वदेशे द्विजोत्तम ॥१.१॥ यस्माद्यथा यथा सौम्ये नरो याति तथा तथा । ध्रुवौञ्चचं सौम्यतारोच्यं याम्यतारकनीचता ॥ १.२ ॥ घट्पष्टिभागाक्षे देशे सौम्ययाम्यायनान्तरे । ममन्तं तरणिं पश्येद्धवस्य परितो दिन ॥ १.३ ॥ यावत् पष्टिघटीस्तत्र तस्मात् षष्टिघटीदिनम् । तथा याम्यायनान्तेऽर्को भूनहत्तादधःस्थितः ॥ १०४ ॥ यतः यष्टिघटीर्याव- दत्तस्तत्र निशा मता। नाडीपष्टिमिताऽन्यस्मिन् दिने वृद्धिचयो तथा ॥ १.५ ॥ तत्रापि विपुवानी नाडीविंशहिनं भवेत् । मेषान्तेऽक सपादं.च गोग्नि-३६११५ नाडोमित दिनम् ॥ १६ ॥ -

·.
वृदवासिष्ठसिद्धान्तः ।
हपान्ते दिनमानं च
नाडिकाः सप्त सागराः ४७ ३८।
तत्रैव च हिजथेष्ठ
अष्टविंशत् पलानि च ॥ १०७ ॥
रसारावासरालोऽोराचं षष्टिघटीमितम् ।
सौम्ययाम्ये तद्ग्रेच दिनरात्रिविचित्रता ॥ १.८ ॥
निरवादाणसप्ताह-६७५
योनने विषये हिज ।
भवन्ति पलभागाश्च
सत्र्यंशा नन्दरासभाः६८ । २. ॥ १.६ ॥
तत्राऊ देवभागे च धनुर्मकरसंस्थितः।
न दृश्यते दैत्यभागे मिथुने कर्कट स्थितः ॥ ११ ॥
निरचात् खसभूचन्द्र-
योनने विपये तथा ।
साङ्गिसपीद्रयो-८।१५
खांशास्तष भानुन श्वते ॥ १११ ॥
देवभागे स्थिती रश्चिकादिराशिचतुष्टये।
समामुरभागेच रपादो मचतुष्टये । ११२॥
घय मेरो भयका मेषादेर्भास्कर मुराः ।
मयं ममन्तं पश्यन्ति सतदेयोदितं रिन ॥ १॥

·७२ ज्योतिपसिदान्तसंग्रहे तुलादेच मचक्रार्धे न पश्यन्ति तथा रविम् । सकदेवोदितं दैत्या भ्रमन्तमपसव्यगम् ॥ ११४ ॥ मेपादौ च सुराः सर्वे पश्यन्त्योंदित रविम् । तदाऽर्धास्तमितं दैत्यास्तुलादौ च विपर्ययः ॥ ११५ ॥ विपर्ययादतस्तेषाम होरानं भवेद्दिन । सौरवर्षमितं तत् स्यादिनराविदलेऽयने ॥ ११६ ॥ विषुवेऽथ दिने कुज्याभावः सूर्योदयं यतः । साक्षात् भाच्यामन्यदिने युदयः कुन्यकावयात् ॥११॥ मेषादेः प्रत्यहं सूर्यो नमत्युत्तरसन्चरात् । व्याधुय्य कर्कटादेव दक्षिणाभिमुखं गतः ॥ ११८ ॥ भमत्युत्तरगोलेऽथ तुलादेर्दचिणां चरन् । भ्रमत्येवं मृगादेश्व व्याघुट्यार्को युदङ्मुखः ॥ ११६ । भनक्रान्तिवशादेवं दिनराविमितिर्भवेत् । यथोता रविर्याति दिनद्धिस्तथा भवेत् ॥ १२ ॥ रावहीसोऽथ वा याम्यमों याति यथा । दिनासो निशाष्टद्विः प्राच्य दिननिशे समें ॥१२१ ॥ देवभागे दिननिशोः क्षयाही यदा तदा । वृहिषयौ दिननिशोर्दैत्यमागे द्विजोत्तम ॥ १२२ ॥ ग्रोपती निकट भानुरायाति द्विजसत्तम । यतो तो देवभागेध यो तीनकरो रविः ॥ १२३॥ .

·पृहदासष्टसिद्धान्तः । हेमन्ते दूरगो भाति मन्दग्मिरतस्तथा । दैत्यमार्ग तीजकरो यौग्ने मन्दकरो भवेत् ॥ १२५ ॥ इति श्रीनवृिद्धवसिहप्रमोद गधित स्कन्धे दिग्बमकाने भूगोचाधिकारी हादशः ॥ १२ ॥ वसिष्ट वाच । । अय भूगोलतः (१)पूर्ण- रसवारिधिभूगजाः ८१४६८० ॥ ३ ॥ चंन्द्रोच्चस्य युगाष्टाधि- गनदन्ताटवलयः ३८३२८४८४ ।। वृहसतेयुगाङ्गादि- पञ्चाद्रिगुणभूशराः५१३७५७६४ ॥ ४ ॥ ৰৱালা- सप्तवाणवियहनाः ८.५७२८६४ 1 भनेः पञ्चशराश्व्यष्ट. रसपथगमास्कराः १२७६ ६८ २५५ ॥ ५ ॥ দয়া নল सिता कला विजोत्तम । {१) लोऽमे सर्वकारस्य पुस्ताऽसि नि ! यत्र सदस्य गुमन- तो शोधोपस भूस्य र कक्षामन ततो भय क्षमने गयेव नवापूरपाय- सः । यानि पठारा ले भोलानामानामद सिंह पम् ।

·ज्योनिपासचन्तसंग्रहें यमभूबियाङ्क- गजाइशरदोर्मिता २५६८८००१२ ॥ ६ ॥ तटूर्व व्योमकक्षा स्याब्रह्माण्डू तन्निगद्यते । भानामन्यतमस्यापि चो वाऽधः स्थिता दिन ॥ 1. चन्द्रस्य भगणा: कल्पे गुमिताः शशिकक्षया । आकाशकक्षा सा चैया करव्याप्तिस्तथा रवेः ॥८॥ आकाशकक्षा विहता यत्कल्पभगणैः फलम् । तत्तकक्षा भवन्तौह सुमते योजनामिकाः ॥ ६॥ घट्या विनिहता भानाः कक्षा भानां भवेदिह। जस्थितस्य महती कक्षाऽल्पाऽधःस्थितस्य च ॥ १० ॥ शीघ्रं च भगणान् भुक्ते खेचर: कक्षयाऽल्पया। महत्या कक्षया भुत चिरेण भगवान् ग्रहः ॥ ११ ॥ विजथेष्ठ नभाकक्षा १८७१२०८०८६४ विभक्ता कल्पभृदिनैः १५७७८१७८२८०००। अजन्त्यनुदिनं खेटा: प्रागाप्लेयर्योजनात्मकः ११८५८४३ ॥ १२ ॥ तद्योजनाता चन्द्र. कक्षा ३२४०० भता स्वकाक्षया । .

·. "वृद्धवसिष्ठसिदान्तः । लब्धिः पञ्चदशाप्ता च खखप्रीतिलिप्तिकाः ।।१३४ , , महीकर्ण१६००गुणा कक्षा महीपरिधि-५०५८ ना हृता । तत्कर्णः स्यात् राधाऽसौ भू- कर्णनोनी दलीकृतः ॥ १४॥ तहग्रहोच्यं महीप्टष्टाद- विनेयं हिनसत्तम। चन्द्रस्य कक्षाव्यासः स्या- चन्द्राट्रिजिनदिग्मितः १०२४७१ ॥ १५.॥ बुधावस्याधिरामाङ्कर- नवनेत्राग्नि ३२६६३४ योजन. । सूर्यस्य तिथिनन्दा- रसरामैकयोजनः १३६६८१५ ॥ १६ ॥ भौमस्य पर्वताचा रससप्ताधार्मितः २५७६६५७ । गुरोर्भास्करमचाट- जिनभूपति-१६२४८५१२ योजनः ॥ १७॥ भान्यासो भगानन्द- अपमाधिगशाम्तया ८४२०३६।

·७६
ज्योतिपसिदान्तसंग्रहे
चन्द्रीच्चस्य युगागाभ-
दोर्यमैकार्क-१२१२२.७४ संमितः ॥ १८॥
पातस्य कुयमानाशि-
गजवेदशराचिनः २५४८२६२१ ।
शनेगजगजाग्न्यदि
नगरामखेसागरा: ४०३७७३८८ ॥ १६ ॥
भानां वेदाभनन्दाधि.
नवभूयमपन्नगः८२१६४६.४ ।
योजनान्युदितानी
कक्षाव्यासस्य सुव्रत ॥२०॥
खवेदवेदांब्धिरसाङ्गपटक-
गनामदेवानगनैकगोऽचा.५६१८.३३.८६६६४४४.।
ब्रह्माण्डमाण्डोदरयोजनानि
कक्षाथुतेर्वा नभसो भवन्ति ॥ २१ ॥
भाकागकचा१८७१२०८०८६४.....०दिनरन्दनिन्नी
भक्ता च कल्पोद्भवभूदिनेन १५७७६१७८२८०००।
लानि च प्रागगीतयोजनानि
हृतानि तानि रूफफक्षयाऽतः ॥ २२ ॥

·वृद्धवर्गसष्टसिद्धान्तः भवन्ति वा भास्करपूर्वकास्ते मध्यग्रड़ा एवमपि प्रसाध्याः । मन्दोचपाताच विधाय तेषां पूर्व हि कलाभिधयोजनानि ॥ २३ ॥ चिरा: स्वखकक्षायां नमन्तोऽपि द्विनीत्तम । [कि चरन्त: प्रतिदिन लम्बगो तुल्यमेव हि ॥२. .. कक्षावगेनैव नभचरस्य भिन्ना गतिः स्यादिति यस्य चाया। वह्वो गतिवी महती च कना यस्याल्पिका तस्य गति: प्रदिष्टा ॥ २५ ॥ अतः शनेरल्पगतिनिता चन्द्रस्य कक्षाल्पशाच्च वहो। भचक्रपूति महाल्पगानौ चाल्पेन कालिन ब्रजेत शैघ्रचः ॥२६॥ पक्षत्रकनाममच चक्र- पागात्मकर१६. तन्नियलं निन् । देव सूर्यादिनभश्चरायां स्व मध्यमुतिधमण निरुवाम् ।

·पातिपसिद्धान्तसंग्रह सायनं तदहोरात्र सूर्यादेरससञ्चयम् जेचं मध्यममानेन वामदेव हिजोत्तम ॥ A इति धीमध्नर्पिवृद्धवसिष्टमणीने गणिरास्कों ग्रहकक्षाध्याय खयोदश ॥ १३ ॥ समाप्तोऽयं वृद्धवसिउसिद्धान्तः ।

·पिपरपोरवारः । पटीकामनुपादितः सरडे २ रतोवानि । ८ वापामारभूपम् । पदार्यदीपिकाहितं परहानि । विज्ञापनम् । नारमसंस्कृतमीरीज़ अर्थात् बाराणसीसंस्कृतपुतकमाठा । इयं पुस्तकमाला सरह मुद्रिता भवति । वयां संस्कृतभाषा- नादा बहपः माचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमा ग्रन्या मुद्रिता भवन्ति । मारव मन्यान् काशिकराजकीयसंस्कृतपाठयालीयपरिडता अन्येऽपि. विद्वांसः धयन्ति । ये च पुस्तकमालारम्भसरहाद् ग्राहकारतैःप्रत्ये. बरहस्य मूरपम् ) अष्टो धानका देवाः । ये चान्ये ग्राहकाः मध्य- बानि कानिचित् खरटानि ग्रन्थमेकं वा गृहन्ति ते निम्नलिखितमू- वन प्रारयन्ति । महाशयगरोग्दध बनि पुस्तकानि संग्राहाखि तैर्यधोषितमुत्तममूश्येन तानि प्राप्यन्ते । विशेषवृत्तानि पत्रव्यवहा. तत्र मुद्रिता अन्धाः। पिदाग्ततत्वविवेकः परहानि ५ अर्थमनः अंग्रेसीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्निकम् खराहानि १३ नम्बार्तिकावरोपा टुप्टीका सरहानि । कात्यायनमहर्षिप्रशोतपत्रुमानिशाएम् सभायं ख०६ हांस्यकारिका चन्द्रिकोटीका-गोदपादभाग्यसहिता वाक्यपदीयम् सरहानि ६ (प्रघमभागे प्रचद्वितीयकापडे . पुष्पराजटीकाहित सरहानि ३ । द्वितीयमागे तृतीय. काण्डम् हेलारानटीकासहितं सरहानि ३) सिगाधरः सदीकः सवानि रेषिकदर्शन किरणापलीटीकासंवलितप्रशस्तपादमीत- मारसहितम् परहे। पारिन्यादि शिवासमहः सरहानि । मेकादिः सटीका परहानि ४ अरुबरमानुभमभूत्र महर्षिकात्यायनमशीतं धमा भवदीयौनकमातिशय सभा परहानि । ३० ० ४ ० ३ . २ . : २ ४ . १ । .

·७८ ज्यौतिपसिद्धान्तसंग्रहे सायन रादहोरात्र सूर्यादेरसुसन्वयम् ज्ञेयं मध्यममानेन वामदेव हिनोत्तम ॥ २८ ॥ इति श्रीमन्मर्षियवसिष्ठप्रणोते गणितको विमप्रकाश ग्रहकवाध्याय स्त्रयोदशः ॥ १३ ॥ समाप्तोऽयं हवसिउसिदान्तः । . Pripled ly Krishna Das Gupta Proprietor, at tho Lwuares l'actor Press ·विज्ञापनम् । बनारस संस्कृतसीरीज़ अर्थात् वाराणसीसंस्कृत पुस्तकमाला । इयं पुस्तकमाला खपढ मुद्रिता भवति । पश्यां संस्कृतभाषा. निधद्धा बदष: माचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमा अन्धा बुद्रिता भवन्ति । तांश्च प्रग्यान काशिकरानफीयसंस्कृतपाठमालीयपरिडता अन्येऽपि- विद्वांसः साधन्ति । ये च पुस्तकमालारम्भस पहाद ग्राहकास्तैः प्रत्ये. कपरहस्य मूल्यम् ॥) अष्टौ भानका देयाः । ये चान्ये ग्राहका: मध्य. स्थानि कानिचित् सरहानि गन्धमेकं या गृहन्ति ते निम्नलिखितमू- येन प्राप्स्यन्ति। यैर्महाशयगणैश्चेदन बहूनि पुस्तकानि संग्राह्यालि नैर्य घोषितमुलभमूरयेन तानि माध्यन्ते । विशेषवृत्तानि पत्रव्यवहा. रसायानि सत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। हिसान्तसत्त्वविवेकः सरहानि भर्घ सङ्ग्रहः अंग्रेजीमापानुवादहितः तन्त्रवार्निकम् स एडानि १३ सन्नवार्तिकायोपा टुप्टीका सरहानि । कात्यायनमहर्षिमणीसशुरूपजुमातिशाएपम् पमा Get सांयकारिका चन्द्रिकाटीका-गोदपादभाष्यमहिमा वाक्यपदीयम् पपहानि ६ (मपमभागे प्रचद्वितीयकापडे । पुण्यरानटीकामहिते सपहानि ३ । द्वितीयभागे तृतीय- काण्डम् हेलाराजटीकासहितं खपहानि ३) रसगङ्गाधरः सटीकः सदानि वेषिकदर्षन किरणापलीटीकासंपलितमशस्तपादमीत. भारहितम् पपडे २ पाणिन्यादि ३२ शिक्षासङ्ग्रहः परहानि । मेकम्ममिद्धिः मटीका पदानि ४ अपस्मनाममा महरितपशील प्रमाण हावदोयीनकमातियार सभायं परहानि वाद्वैपाकरणभूषणम् । पदार्यदीपिकासहितं परहानि विपरोपमाः । घटोकामनुपादितः सपडे २ ३० ० ४ ६ . ० १२ . २ ० ५ . 0 Octo ० ०० ० २ ·C व . १० ३ 0 ३ . . २ . ० २ . तस्वदीपनम् ( पञ्चपादिकाविशय घ्याल्यानम् ) १०८ वेदान्त दीपः । श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचित हानि पागल दर्शनं । श्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽप्यतिमाह १ ध्याकरणमिताक्षरा । श्रीमद भाणी गटानि १० रणमञ्जरी । यह यार्थफीमुद्या, प्रमोशन च पहिता ल०३ भेदधिकारः । श्याग्याहि जीमदापयदीक्षितकृयोपक्रम. पराग्राममहित सपडे २ घोहारी नरहरिकृतः । गरिदियाफरकृलटीकया महि० १० ब्रह्ममूत्रदीपिका । थीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचित पण्डे २ दैवजकामधेनु' । मायोज्यौतिपयन्यः संपहानि ३ श्रीमदभाष्यम् । थोषस्लभाषाविरचितम् । श्री पुरुषोत्तम जोमक्षा- राजविरचितमाध्यमका शापवास्यासमेत पनि १५ तत्त्वशेषर । सथा तपवनयधुलुकम ग्रहः श्रीमाध्यवार्तिकम् । बीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाहमिद्धान्तम- लिपादनप्ररम् । यतीन्द्र मतदीपिका च । खण्डे २ गटाचं दीपिका । श्रीमद्भायपादयमकन्यस्यासपञ्चाध्याय्या' निवृत्तिपरा ध्यारमा । भ्रमरगीनप्यास्त्वा घ उपहानि शापवलाय ग मूत्रमयोगदीपिका । मनाचार्यभट्ट विरपिता काव्यालङ्कारमूत्राणि भाचार्ययामनविरचितनिधशानि • कामधेनुममाण्यध्यापासहितानि सरडे २ अत्यन्तमुपद्रुमः। । श्रीपुरुषोत्तमममादविरचितः सरहानि ३ चतुर्विशशिमशमशहव्याया। श्रीभट्टोजिदीक्षितमंकलिता घोषिद्धन्मएहनम् । श्रीविठ्ठलनाथदीक्षिाविरचितम् । गोस्यामिश्री. पुरुषोत्तमजीविरचितगुवर्णभूधास्यव्याण्यासहित एपढेर २ गारयायन गृह्यमयहः । पण्डिगरवासुदेवविरचितः । महामिद्धान्ताः । पार्यभटाचा पिरचितः । म० श्रीभुधाकर- द्विवेदिकृपाटीकामहितः । स एडानि. न्यायलीलापाशी । न्यायापासीयस्मविरचिता । सण्डं १ ज्योतिमिशागासग्रहः मोमसिद्धानमोघमिशानोतिामह पिहासोपामिमिदानारच एण्डे २ अजभपण दास और कम्पनी न० ४ । ५ ठठेरी बाजार, बनारस पिटी। ४ . D २ O . १ ३ ८ 2 ४