·А ТАР
COL
PR
வராது
n
916
SR !
175710
LEGE
LIBRARY
Class No.
991:24M
Boik No.
K 92 $. v.2.
Accession
Vo 3548.
Rillanpital
Principa

·No text on this page.

·No text on this page.

·PC
888888885
संस्कृतद्वितीयपाठः ।
छात्राणां गृहे विपण्यां राजद्वारे च परस्परम्
संस्कृतभाषायां संभाषणशिक्षकः ।
कुम्भघोणस्थेन
मल्लियं रामाचार्यसूनुना
पण्डित टी. आर . कृष्णाचायेंण
विरचितः ।
8888886==388TREEEENSE=
THE
Sanskrit Second Reader.
Treating the Act of mutual conversation
Regarding Practical Matters,
(Approved by the Director of Public Instruction.)
for the use of Secondary Schools,
BY
PANDIT. T. R. KRISHNACHARYA,
KUMBAKONAM.
ॐॐ
SECOND EDITION COPIES 2000.
( All Rights Reserved. )
Registered Under Act XXV of 1867.
Price As. 10.)
1923. [ Postage Extra.
BES-88888888888883
Title page printed at the Sri Gopala Tilaka Prces, Kumlekoorm.
MOTILAL BANARSI DA

·No text on this page.

·संस्कृतद्वितीयपाठः।
छात्राणां गृहे विपण्यां राजद्वारे च परस्परम्
संस्कृतभाषायां संभाषणशिक्षकः ।
कुम्भघोणस्थेन
मल्लियं रामाचा सूनुना
पण्डित टी. आर. कृष्णाचार्येण
विरचितः ।
TH E
SANSKRIT
SECOND
READER
Treating the Art of mutual conversation
Regarding Practical Matters,
for the use of Secondary Schools
BY
PANDIT T. R. KRISHNACHARYA,
KUMBAKONAM,
SECOND EDITION. COPIES 2000.
( All Rights Reserve l.)
Registered under Act X.XV of 1867.
1923.
[Postage Extra.
Price A8. 10.]

·accinoi 3542.
PRINTED FOR THE AUTHOR
BY N. PADMANABHA AIYANGAR,
At the “Bhaskara” Press, Trivandrum.
1923.

·PREFACE (to the Frist Edition.) There are already several Sanskrit Readers intended for the use of youngsters and beginners written by eminent scholars and such readers have been prescribed as Text books. But by studying them, pupils are unable to secure any facility in mutual conversation. So, with a view to enable them to acquire an easy command over the Sanskrit Language and to converse with others, such as, Merchants, Foreigners, Public officers, etc. and in their own houses with their parents, sisters, brothers, and so on, I am now bringing out this short reader known as “The Sanskrit Second Reader." I have no doubt the Schools that have hitherto patrodised my Sanskrit First Reader, and enabled me to bring out as many as Twenty-four editions, each having about three-tbousand or four-thousand Copies, will extend to me a like patronage in the case of my Second Reader as well. In this Reader, there are altogether Thirty-two Chapters and Seventy one Lessons. The headings of the Chapters can be easliy seen from the table of contents. The following are the special features of this Reader:- 1. Benedictory Vorses. 2. In order to acquaint the pupil with new words familiar ones from other languages have been given as equivalents.

·ii
3. To save the reader, as well as tbe teacher, the
trouble of constant reference, difficult words have
been rendered into Englisb.
4. Further to facilitate the understanding of the
pupils, some terms have been rendered into Tamil,
and Marathi also.
In the next Edition, Telagu, Marathi, Kanarese,
Tulu, Hindi, etc., equivalents of Sanskrit words
will also le given.
If Sanskrit teachers and Pandits in the several Schools
will kindly suggest to me any changes or transformations,
they will
gratofully considered while bringing out the
next Edition.
In conclusion, I sincerely express my heartfelt thanks
to Abhinava Bhatta Blan, Pandit R, V. Krishnamacharya
of the Govern pent College, Kumbakonam, for baving yone
tbrough the proofs of this Roader.
Kumbakonam,
1-7-1921.
The author.

·CONTENTS Benedictory Verses. ܝܙ 6 8 62 Page. Page. 1. Pronouns. 1 | 19. Places & coun: tries. 35 2. Adjectives. 20. Furniture. 52 3. Avgaya 21. Vehicles. 58 4. Time 22. Learning & 5. Planets. 10 Education. 6. Men. 11 22. Advice 65 7. Number 14 24. Administration, 67 8. Water. 18 25. Judicial Dept. 69 9. Relations. 26. Police Dept. 71 10. Diseases etc. 22 27. Municipal Dept. 72 11. General commerce 24 28. Registration Dept. 73 12. Grains etc. 26 29. Postal Dept. 73 1 3. Dress & clothing. 27 30 Miscellaneous 14. Jewcllery. 29 Departments. 75 15. Vegetables. 31 31. Benefit of the 16. Diet. 33 British Rule. 76 17. Mountains. 36 | 32. Selections. 76 18. Quadrupeds etc. 36 20

·No text on this page.

·उपोद्धातः। लोके तावत् संस्कृतबालशिक्षापुस्तकानि महामहिमभिरनेकै- विद्वच्छिरोमणिभी रचितानि तत्र तत्र यद्यपि शतशो जाग्रति । सर्वाण्यपि तानि पाठशालासु पाट्यत्वेन निक्षिप्तानि च । तथापि तत्पठनेन परस्परं संलापाभ्यासो नातितरां भवति । तस्मात् गृहे मातृपितृस्वसृभ्रात्रादिभिः, वीथ्यां वैदेशिकैः, विपण्यां वणिग्भिः, राजस्थाने व्यावहारिकैश्च सह संभाषणप्रकारशिक्षणाय केनचिदणुना पुस्तकेन भाव्यमित्यभिप्रायेण अयं "संस्कृतद्वितीयपाठः" व्यरचि । अस्मिन्पुस्तके द्वात्रिंशत् वर्गाः एकसप्ततिः पाठाश्च वर्तन्ते । वर्गाणां नामानि विषयसूचनपत्रात् अवगन्तव्यानि । अस्मिन् पुस्तके इदानींतनं कालमनुसृत्य नूतनानां पदार्थानां व्यवहारसिद्ध्यर्थ भाषान्तरेभ्यः कानिचन पदानि अनुकरणत्वेन संगृहीतानि । अध्यापकानां कोशान्वेषणप्रयासपरिहाराय दुर्बोधपदानां आङ्गलभाषायामर्थः टिप्पण्यां प्रदार्शतः । तत्रापि दुर्निरूपाणां पदानां द्राविडभाषायां महाराष्ट्रभाषायां च अर्थो विशदीकृतः । तृतीय- संस्करणे हिण्डी-तैलङ्ग-तौलव-केरल-कर्नाटक-प्रभृतिषु भाषास्वपि विवरणं क्रियेत ।

·ii तत्र तत्र पाठशालासु विद्यमाना उपाध्याया अस्मिन् पुस्तके कर्तव्यानि आवापोद्वापादीनि निवेदयेयुश्चेत्तदनुसारेण द्वितीय- संस्करणं संमुद्येत । एतत्पुस्तकं परिशोधितवद्भिः रा. रा. श्री. उभ. आभि- नवभट्टबाणबिरुदाङ्कितैः आर. वि. कृष्णमाचार्यैः कृतस्योप- कारस्य प्रतिकर्तुमशक्तोऽहं "भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम" इति नमोवाकं केवलं तेभ्यः करोमि ॥ कुम्भघोणे १-७-१९२१. इंति ग्रन्थकर्ता ·PREFACE. to the Second Edition. Several Headmasters of High schools in the Madras and Bombay Presidencies, as well as in Mysore, have prescribed my Second Reader is a Text-book, and I xin glad that their patronage has necessitated the printing of the Second Edition. It was suggested to mo by soine of my friends- Sanskrit Pandits-that tbe incorporation of passages of poetry would render the reader more useful and attractive. So I have added the 11th Canto of Raghuvamsa at the end of this book, In addition to tbis, the paper u-ed in this Elition is far superior to that used in the first edition. I have not deemed it necesary to raise the price, for my object has solely been to place into the hands of the Students a book as Useful and cheap. Kumbakonam, 1st September, 1923. } T. R. K.

·No text on this page.

·विषयसूचनपत्रम् . प्रथमं मङ्गलाशासनम् . पृष्टम् ३ ६ पृष्टम् १. सर्वनामवर्गः १ १८. मृगादिवर्गः २. विशेषणवर्गः १९. देशवर्गः ४५ ३. अव्ययवर्ग: २०. उपकरणवर्गः ५२ ४. कालवर्गः ८ २१. वाहनवर्गः ५८ ५. ग्रहवर्ग: १० २२. विद्यावर्गः ६२ ६. मनुष्यवर्गः ११ २३. हितोपदेशः ६५ ७. संख्यावर्ग: १४ २४. राज्यसामान्यवर्गः ६७ ८. जलवर्ग: १८ २५. न्यायप्रविभागवर्ग: ९. बन्धुवर्गः २० २६. दण्डधारप्रविभागवर्गः ७१ १०. रोगादिवर्ग: २२ २७. नगरपालनप्रविभाग- ११. वाणिज्यसामान्यवर्गः २४ १२. धान्यादिवर्गः २६ २८. पश्चिकानिवेशनप्रवि- १३. वस्त्रवर्ग: २७ भागवर्गः ७३ १४. आभरणवर्गः २९ २९. लेखप्रापणप्रविभागवर्गः७३ १५. शाकवर्गः ३०. सङ्कीर्णप्रविभागवर्गः ७५ १६. भोजनवर्गः ३३ ३१. आगलराज्यस्तुतिः ७६ १७. अद्रिवर्गः ३६ । ३२. कविवाक्यानि वर्गः ७२ ३

·No text on this page.

·मङ्गलाशासनम् ।
मे
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्ण चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ १ ॥
आतंत्राणप्रतिभिरमृतासारनीलाम्बुवाहै-
रम्भोजानामुपास मिषतामन्तरङ्गैरपाङ्गैः ।
यस्यां यस्यां दिशि विहरते देवि ! दृष्टिस्त्वदीया
तस्यां तस्यामहमहमिकां तन्वते सम्पदोघाः ।। २ ।।
कल्याणानामविकलनिधिः कापि कारुण्यसीमा
नित्यामोदा निगमवचसां मौलिमन्दारमाला ।
संपदिव्या मधुविजयिनः संनिधत्तां सदा
सैषा देवी सकलभुवनप्रार्थनाकामधेनुः ।। ३ ।
गण्डस्थलीगलदमन्दमदप्रवाह-
माद्यविरेफमधुरस्वरदत्तकर्णः ।
हर्षादिवालसनिमीलननेत्रयुग्मो
विघ्नच्छिदे भवतु भूतपतिर्गणेशः ॥ ४ ॥
लक्ष्मी तनोतु नितरामितरानपेक्ष-
मघ्रिद्वयं निगमशाखिशिखाप्रवालम्
हैरम्बमम्बुरुहडम्बरचौर्यनिघ्नं
विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरं नः ॥ ५॥

·२
शारदा शारदाम्भोजवदना बदनाम्बुजे ।
सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात् ।। ६ ॥
शरणं करवाणि शर्मदं ते चरणं वाणि चराचरोपजीव्यम् ।
करुणाममृणैः कटाक्षपातैः कुरु मामम्ब कृतार्थसार्थवाहम् ।।
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्राता
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ।।८॥
वालीयुतश्रवण'पालीयुगा ललित'चूलीविराजिवकुला
केलीगतानुगम'रालीकुला मधुर'मालीभिराहतकथा ।
नालीकटक्सुम'नालीकपाणिरिह'कालीयशासिसहजा
तालीदलाभतनु'माली सदा भवतु'काली शुभाय मम सा ।।
वैदेहीसहितं सुरमतले हैमे महामण्टपे
मध्ये पुष्पकमासने मणिमये वीरासने सुस्थितम् ।
अग्रे वाचयति प्रभञ्जनसुते तत्वं मुनिभ्यः परम्
व्याख्यान्तं भरतादिभिः परिवृतं रामं भजे श्यामलम् ।।
आञ्जनेयमतिपाटलाननं काश्चनादिकमनीयविग्रहम् ।
पारिजाततरुमूलवासिनं भावयामि पवमाननन्दनम् ।। ११ ॥
बुद्धिर्बलं यशो धैर्य निर्भयत्वमरोगता।
अजाड्यं वाक्पटुत्वं च हनुमत्स्मरणाद्भवेत् ।। १२ ।।

·श्रीगणेशाय नमः। संस्कृतद्वितीयपाठः। सर्वनामवर्गः ॥ १॥ पाठः १ गच्छामः तौ ते अहं गच्छामि २. आवां गच्छावः गच्छावः ३. वयं ४. त्वं गच्छसि ५. युवां गच्छथः ६. यूयं गच्छथ सः गच्छति ८. गच्छतः ९. गच्छन्ति १०. सा गच्छति ११. ते गच्छतः ते गच्छतः १२. ताः गच्छन्ति १३. तत् पतति १४. तानि १५. अयं मम पिता १६. इमे हरेः पुत्राः १७. इयं तव जाया १८. इमाः तस्य पुत्र्यः १९. इदं तस्याः गृहम् २०. इमानि पुष्पाणि २१. सर्वे जनाः २२. सर्वाः कन्याः २३. सर्वाणि वस्तूनि ॥ नश्यन्ति ·२ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ पाठः २. १. एषः दाशरथिः २. एषा सीता ३. एतत् जलम् ४. एतानि रत्नानि ५. असौ सूर्यः ६. अमी ७. असो नारी ८. अमू : दुहितरः ९. अदः फलम् १०. अमूनि तृणानि ११. यः पुरुषः १२. ये अतिथयः १३. या वधू : १४. याः कथाः १५. यत् काष्ठम् १६. यानि वस्त्राणि ७. को देवः? १८. के नृपाः? १९. का तव कान्ता? २०. काः तस्य कुमार्यः ? २१. कानि पद्मानि? ॥ पाठः ३ . पु तत् कार्यम- १. त्वं कः? २. किं ते नाम ? ३. अहं गोविन्दस्य भ्राता ४. मां जानासि किम् ? ५. आवां सतीखें खलु ६. अस्मान् स व्यस्मरत् ७. तमहं स्मारयामि ८. अहं त्वां तञ्जा- पुर्यामपश्यम् ९. तैयूयं बहुउपकृताः १०. स्माभिः कृतम् ११. तुभ्यं शतं ददामि १२. मयि तेषां विश्वासोऽस्ति १३. एष स्निह्यति तस्याम् १४. कुत इयं मम पुत्रमताडयत् १५. किं तेनापराद्धम् ? १६. यः रथेन गच्छति स राजा १७. यस्य भार्या मैथिली स एष रामः १८. मम च्छात्रेषु एकैकोऽपि पटुः ईश्वरः अनेकान् 5. सतायः=a fel: w stndent. 18 छात्रः-apupil.

·सर्वनामवर्गः १ ३ जन्तून् सृजति २०. अपरः कोऽपि न तथाविधः २१. इदं मम माऽस्तु २२. तत् तवैव अस्तु २३. अन्यन्मे देहि २४. अयमन्यः सेवकः ।। पाठः ४. २ . ते सर्वे राजपुरुषाः कति ब्राह्मणा वसन्ति ? ३. तव कति स्नुषाः ? ४. कति फलानि तव अपेक्षितानि : तत्कार्य वयं कुर्मः ? ६. अस्मान् साधु विचिन्तय ७. ते यु- ष्मान् पृच्छन्ति ८. इयं तस्मै रोचते ९. कतममपराधम- करोत्सः ? १०. ईश्वरो न केनापि सृष्टः ६१. तस्य उत्पत्ति- र्नास्ति १२. सर्वेषामपि स एव स्रष्टा १३. आगच्छतु भवान् १४. कुत्र गच्छति भवती ? १५. पूर्वेपां मागोऽनुस- तव्यः १६. स्वस्मै यद्धितं तत्कुर्यात् १७. कतरो ब्राह्मण- उत्तम ? १८. अन्य तर दक्षिणां देहि १९. अनेके राजानस्तत्रागताः २०. त्वं मां म्मर वा मा वा अहं तु त्वां न विस्मरेयम् ॥ 2. कति = how many. 9. कतम:= which of many. 13. भवान् = your honour. 17 कतर:=whict of two? 18. अन्यतर:=one of two.

·संस्कृतद्वितीयपाठः ॥२॥ विशेषणवर्गः ॥२॥ पाठः ५. लोऽयं मृदुः दीर्घोऽयं दण्डः २. तस्य आकारो इस्वः ३. अयं वृक्ष उन्नतः ४. नीरोगः पुरुषः सुकृती ५. कुशलोऽयं भिषक् ६. पुप्पाणि सुरभीणि ७. प्रांशुरयं पर्वतः ८. कम्ब- ९. शिला कठिना १०. स्वेषु कार्येषु सर्वे जागरूकाः ११. परेषां कार्यात् प्रमत्तोऽयम् १२. अलस: पुरुषः सुखं न लभते १३. एकाकी पन्थानं न गच्छेत् १४. तीक्ष्णं वाक्यं न वद १५. बुभुक्षिताय अन्नं देयम् १६. धेनुः वत्से उत्सुका वर्तते १७. स्थावरेषु वस्तुषु वृक्षाः श्रेष्ठाः १८. जङ्गमेषु मानवाः श्रेष्ठाः १९. दक्षिणेन हस्तेन भोक्त व्यम् २०. मम वामः पादो भग्न २१. आई वलं आतपेन शुष्कं भवति २२. दृष्टः पुरुषो वली भवति २३. श्वेतो हयो धावति २४. रक्तां शाटी संन्यासी वस्ते ।। 4. सुकृती =for:unate. 1). जागरूकः = wakeful 11. 999:=negligent 1. एकाकी = alone. 18. उत्सुकः eager. 19. दक्षिणः =right (not left). 2). वामः =left. 21. आर्द्रम् =wet, शुभम् = lrie l. 24. शाटी = a cloth in geporal ·विशेषणवर्ग: २ . पाठः ६ . ८. कृपणं नरं निन्दन्ति जनाः २. वदान्यं स्तुवन्ति ३. मलिनं पटं न वसीरन् ४. धोतं वस्त्रं धारयेयुः ५. अल्पार्घ सीसम् ६. महार्घ सुवर्णम् ७. कूप प्रभूतं पयो वर्तते तत्पात्रमणु ९. महदिदं निकेतनम् १०. दरिद्रः सुखं शेते ११. आढ्यस्य चोरेभ्यो भयं वर्तते १२. व्याघ्रो घातुकः प्राणी १३. पिशुनो दोषानेव गृह्णाति १४. पर्वताः स्थिराः १५. सहिष्णुरयं गर्दभः १६. राक्षसा निघृणाः १७. कर्म- करो भारमानयति १८. कर्मकरी जलं वहति १९- तृप्तोऽहम् २०. इदं सरो जलेन पूर्णम् २१. स ग्रामात् प्रोषितः ।। १९. भुरा २ पाठः ७. १. अनपराधी स वृद्धः २. कुत्सितं कार्य न कर्त- व्यम् ३. वञ्चकाः क्षेमं न लभन्ते ४. उपकारिणे प्रत्युपकारः कर्तव्यः ५. दधि भक्षयित्वा पुष्टो बिडालः ६. चिन्तया कृशो- ७. शकटस्य चक्रं वर्तुलं वर्तते ८. शाला चतुरस्रा वर्तते ९. स्तोकं वदेयम् १०. वामनो बाहू उत्क्षिपति ऽयं नरः 13. पिशुनः tale bearing. 5. सहिष्णु:=patient. 1. अनपराधी=innocent. 2. कुत्सितम् =censurable. 5. पुष्ट:=nourished. १. चतुरस्रा =quadrangular.

·संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ ११. नदी कुटिलं गच्छति १२. रज्जुरियं दृढा १३. पुरातनो- ऽयं देवालयः १४. नवीनोऽयं ग्रामः १५. स प्रत्यक्षमचोरयत् १६. स परोक्षे मां निन्दति १७. न नग्नः स्वायात् १८. सुन्दरोऽयं पुरुषः १९. स कुरूपः २०. द्विज इति ब्राह्मण- क्षत्रियविशां साधारणं नाम. अथ अव्ययवर्गः ॥३॥ पाठः ८. पुनरागतो जामाता २. प्रायः स राम एव भवेत् ३. प्रागेवाहं तमवदम् ४. एवं कुरु ५. तथा मा कुरु ६. अन्तर्मा प्रविश ७. बहिः निःसर ८. अलं तव नेहेन ९. सदा त्वं मृषा भाषसे १०. इदानी उत्तिष्ठ ११. सर्वदा पठ १२. कदाचन क्रीड १३. अत्र आगच्छ १४. तत्र गच्छ १५. यदा सुवृष्टि- भविष्यति तदा सुभिक्षं भवेत् १६. बुद्धिमन्तं प्रति सकृत् उक्त- १७. बुद्धिहीनाय असकृदुक्तमपि वृथा भवति १८. तं बहुशोऽहं निवारितवान् १९. तथापि स तस्य पृष्ठतो धावति २०. प्रासादात् अधः पतितो बालः ।। मपि अलम् 8. अलम्=enough.

·अव्ययवगः ३. पाठः a. १. कुत्र तव गृहम् ? २. यत्र ब्राह्मणानां निवासः तत्रव ३. पथि पुरतः पृष्ठतश्च दृष्ट्वा पृष्ठतश्च दृष्ट्वा गच्छेत् ४. अद्य राम आगतः ५. यदि जीवति ताई भद्रं प्राप्नुयात् ६. यदा कदा वा एक- वारमागच्छ ७. त्वं यत्र कुत्र वा गच्छ ८. अहमपि त्वामनु यास्यामि ९. गच्छ गच्छसि चेत् कान्त ! १०. सः हस्ते किमपि आनयति ११. मूर्वैः सह न भाषेथाः १२. पूर्वेयुः मम जन्मनक्षत्रम् १३. अङ्ग ! मिथ्या मा वद २४. तन्न साम्प्रतम् १५. उच्चैर्मा वद, वदसि चेत् अन्योऽपि । शृणुयात् १६. अधुना भुझ्व १७. कदा त्वं पाठशाला- मगच्छः । १८. मुहुर्मुहुः पाठं पठ १९. पठनकाले अन्यत्र २०. किं उद्दिश्य रोदिपि ? | रे!x न पश्य पाठः १०. १. गृहस्य उपरिष्टात् मार्जारो वर्तते २. पुरः प्रव- हति नदी ३. क्षेत्रं परितो वृतिवर्तते ४. ग्रामं समया वन- 6. यदा कदा वा=at any time. 7. यत्र कुत्र वा=any where. 13. अङ्ग!=a vocative particle. O! 14. रे!=vocatire particle expressing disrespect. 14. साम्प्रतम्-proper. 20. उद्दिश्य=demanding. 2. पुरः=iu front... परित:=around. 4. समया=near.

·८ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ ७. मस्ति ५. दक्षिणेन वृक्षवाटिकामालापः श्रूयते ६. औषधं विना शान्तो रोगः नाना फलानि सन्ति ८. कुशश्च लवश्व रामस्य पुत्रौ ९. रामाय वा कृष्णाय वा एतद्देहि १०. चिरं चिन्तय ११. तथा भवतु १२. चिराय प्रतिबुद्धोऽहम् १३. मुहुर्मी मा पृच्छ १४. कर्तव्यं झटिति कुरु १५. भोः! तूष्णीं आस्स्व १६. ननु अहं ब्रवीमि १७. श्वः प्रातः तं द्रक्ष्यति भवान् १८, सर्वऽपि भिक्षुका युगपत् आगताः १९. त्वं पृथक् तिष्ठ २०. पठितुं जानासि किम् ? अथ कालवर्गः ॥४॥ ३ . पाठः ११. १. सुखकरोऽयं कालः २. अद्य सोमवासरः श्वः मूर्योपरागः ४. द्वादश मासा एको वत्सरः ५. मनु ष्याणां आयुः स्वल्पमेव ६. तदपि संपूर्ण चेत् शतं वर्षाणि ७. मध्याह्न सूर्य न पश्येत् ८. सः दिवा स्वपिति ९. दिव- 5. दक्षिणेन वृक्षवाटिकाम् =in the right side of a garden. 7. नानाavarious, 14. झटिति = soon. 15. Zsofiq=silently. 18. युगपत् =nt the time. 19. पृथक् = separately. 5. 3919:=liuration of life. 8 दिवा=by day.

·कालवंगः ४. 0. सस्य षष्टिर्घटिकाः १०. सः रात्री जागर्ति ११ पूर्वेयुः तस्य विवाहः संवृत्तः १२. निशीथे पिशाचाः सञ्चरन्ति १३. ऋतवः षट् १४. वसन्ते पुष्पाणि विकसन्ति १५. ग्रीष्मे आतपोऽधिकः १६. वासु वृष्टिः पतति १७. यदा जननं तदा मरण निश्चितम् १८. शरदि जलं निर्मलं भविष्यति १९. हेमन्ते शिशिरे च नीहारः पतति २०. दुर्भिक्षे क्लिश्य- न्ते जनाः ॥ पाठः १२. २ . ४. अतिमहतः प्रत्यूपस्य ब्राह्मो मुहूर्त इति नाम अहोरात्रं वन्ध्यं न कुर्यात् ३. प्रातः स्नान्ति ब्राह्मणाः परेद्यवि यत्कर्तव्यं तदद्यैव कर्तुं यतेत ५. येन वार्धके सुखं वसेत्तत्कार्य यौवन एव कुर्यात् ६. मम पञ्चसप्ततिवर्षाणि जी- वितं इति ज्योतिर्विदोऽवदन् जातम्य मम पञ्चविंशोऽयं अस्याः स्त्रियाः अष्टादश वर्षाणि अभवन् ९. यामस्य घटिकाः सार्धाः सप्त १०. स्नात्वा क्षणेन ११. प्रातः कुक्कुटो रोति १२. चैत्रे मासि गृहे- वत्सरः ८. आगच्छ 12. निशीथः =ni night. 2). दुर्भिक्ष:=femine. 1. प्रत्यूषः-eariy morning. '. अहोरात्रं = (ay ard night. !. परेद्यवि=ono:10.. 9. याम: =jam's cr part of a day. 2 ·१० संस्कृतद्वितीयपाठः ॥२॥ गृहे गौर्या उत्सवः क्रियते १३. तदा गृहस्वामिनी सुवासिनीभ्यः सायं हरिद्रां कुङ्कुमं गन्धान् माल्यानि मोदकांश्च उपहरति १४. ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां सभर्तृकाः स्त्रियो वटं पूजयन्ति १५. शु- क्लपक्षस्य षष्ट्यां तस्य गृहे विवाहोत्सवो भविष्यति १६. पञ्च- दश दिनानि एकः पक्षः १७. अद्य वृषभमासस्य पञ्चदशो दिवसः १८. एकस्य अहोरात्रस्य चतुर्विंशतिः घण्टाः १९. एकस्याः घटिकायाः षष्टिः पलानि २०. प्रतिपदि न लिखेन्न पठेदिति प्राचीनानां संप्रदायः ॥ अथ ग्रहवर्गः ॥५॥ पाठः १३. ५. मेघा आदित्याद्या नव ग्रहाः २. तेषु सूर्यस्य प्रकाशोऽधिकः ३. तस्य किरणाः चण्डाः ४. चन्द्रिका शीतला वर्षन्तिं ६. तटित् क्षणं स्फुरति ७, पूर्वेधुर्मण्ट पस्योपरि अशनिः अपतत् ८. घनीभूतं जलं करका भवति ९. धूमकेतुः अशुभसूचको ग्रहः १०. अनेः प्रभा रात्रावधिका भवति 19. पलम् =doth part of , घटिका, ohop. 6. ताट-lightning. 7. 7. अशनिः = thunder. 8. करका =n hail. 9. धूमकेतुः = a comet.

·मनुप्यवर्गः ६ . ११ १६. आकाश: सर्वत्र व्याप्तः १२. बुधः सोमस्य पुत्रः १३. देवानां गुरुः बृहस्पतिः १४. दैत्यानामुपाध्यायः शुक्रः १५. भौमस्य वासरे नवीनं कार्यं नाऽऽरब्धव्यम् १६. वृष्टेर्धाराः पतन्ति १७. हिमघनं उपलवत्कठिनं वर्तते ; किंतु तत्सूर्यात- पेन विलीयते १८. उदकं सर्वषां प्राणिनां जीवातुः १९. ईश्वरः अप एव अग्रे ससर्ज २०. अस्मिन्वर्षे वृष्टिः सुसमयेऽभवत् ॥ अथ मनुष्यवर्गः ॥ ६॥ पाठः म तस्य ४. ५. ६ . आत्मा द्विविधः , जीवात्मा परमात्मा चेति २. पर- मात्मन ईश्वर इति नाम ३. ईश्वरस्य जननं मरणं च न स्तः ; स नित्यः तस्य देहस्यापि नाशो नास्ति शरीरं अवयवाश्च न सन्ति इति केषांचिन्मतम् जीवो देहात पृथग्वर्तते ७. स देहे स्थित्वा सुखं दुःखं च भुङ्क्ते ८. जीवस्यापि जननमरणे न स्तः ; किन्तु ते तदेहस्यैव देहस्य अनेके अवयवाः सन्ति १०. सर्वेष्वप्यवयवेषु शिरः प्रधानम् ११. मुखे द्वात्रिंशत् दन्ता वर्तन्ते १२. आस्यस्य ९. 17. हिमघनम् = Ice. 18. जीवातु:=li e existence. 12. आस्यम् = mouth.

·१२ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ १४. अन्तः जिह्वा वर्तते १३. चक्षुा रूपं पश्यन्ति जनाः श्रोत्राभ्यां शब्दं शृण्वन्ति १५. नासिकया गन्धं जिघ्रन्ति १६. रसनया रसं रसयन्ति १७. त्वचा स्पर्श जानन्ति १८. दन्तैः खाद्यं दशन्ति १९. दंष्ट्राभिः तदेव पुनः चूर्ण- यन्ति २०. हस्तौ अङ्गुलीनां साहाय्येन ग्राह्यं गृह्णीतः ॥ " पाठः १५. तरले स्तः ७. कुट्टयति गुरुः नेत्रयोः तारके २. रुदत्या बालाया नयनाभ्यां अश्रु स्रवति ३. सा तं युवानं कटाक्षेण निरी- क्षते ४. युवत्या वेण्याः पुष्पाणि गलन्ति ५. शिशुः प्रसूति- मितं क्षीरं पिबति ६. पवर्गीयान्यक्षराणि ओष्ठाभ्यां उच्चार्यन्ते गायकस्य स्वरः कोकिलस्येव मधुरः ८. स्त्रियः कट्यां काञ्ची कण्ठे निप्कं च धारयन्ति ९. मुष्टिना शिष्यं शिरसि १०. वृक्षात्पतितस्य नुः अस्थीनि भनानि ११. तस्य त्वक् अमिना दग्धा १२. कृत्तायाः कनिष्ठिकायाः रुधिरं स्रवति १३. माता बालकाय प्रदेशिन्या शुकं दर्शयति १४. कण्टकेनाहं पादमूले विद्धः १५. मम चरणों ग्रामगमनेन 16. रसयति=He tastes 1. ArtFil=the pupil of the eye. 3. कटाक्ष:=a glancy. 4. वेणी= braid of hair. 5. प्रमति:=the palm. 9 मुष्टिः=the fist, closed hand. कुटयति=knocks .. प्रदेशिनी =n fore-finger. 14. पादमूलम् = the heel, ·मनुष्यवर्गः ६ . १३ अप्सु सरुजा १६. राक्षसाः मांसं अदन्ति '७. मूत्रं पुरीपं च नोत्सृजेत् १८. तस्या नासारन्ध्रात् शिकाणं गलति १९. शिशोर्मुवात् लाला गलति २०. बालः स्तनं धयति २१. तापसो जटां धारयति २२. शवं श्मशानं नयन्ति बान्धवाः ॥ पाठः १६. नार्यो ललाटे तिलकं धारयन्ति २. अञ्जलिना जलं पिबति ३. माता बालं कपोले चुम्बति ४. मम दृष्टिः सुदृ- रतः प्रसरति ५. हनुमतो हनुः वज्रप्रहारेण किञ्चिदभज्यत ६. योषायाः केशाः आ गुल्फात् लम्बन्ते ७. शुनो रोम मृदु ८. शिखां वधान ९. कृष्णस्य ललाटे अलका लम्बन्ते १०. रामः काकपक्षाभ्यां शोभते ११. पुरुषस्य मुखे श्मश्रु वर्तते 18. शिवाणम् =the mucous of the noss. 19. लाला- Saliva, spittle. 21. जटा=clotted hair. 1. ळलाटम्=the fore-head. 2. अञ्जलि:=the two palms of the hands joined together. 3. कपोल:= cheek. चुम्बति=kissos. 1. Tíz:=tho sight of the eye. 5. हनुः=ttee chin. . गुल्फः=the ankle. 8. शिखा-alock of hair. 9. अलकः=n curl. 10. काक- 98:=the side lock of the hair of the head. 11. श्मश्रु=beard.

·१४ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥२॥ क्षतं जातम् १२. धर्मात् देहे स्वेदो जायते १३. कक्षेण पुस्तकं वहति बा- लकः ११. भयात् हृदयं वेपते १५. लगुडप्रहारेण तस्य वक्षसि १६. मम उदरे रुजा वर्तते १७. सः जठरं अन्नेन पूरयति १८. नारायणस्य नाभौ पद्ममुदभूत् १९. सा स्कन्धेन जलपूर्ण घटं आनयति २०. भयेन ऊरू कम्पेते २१. तस्या नखाः रक्तवर्णाः सन्ति २२. चपेटेन भृत्यं प्रहरति २३. स माणवकः मणिवन्धे घटिकायत्रं धारयति २४. तस्व मस्ति- कं नास्ति, अत एव बुद्धिहीनः जवायां मम्ति स वेगेन गन्तुं शक्नोति ॥ २५. यस्य बल- अथ संख्यावर्गः ॥ ७॥ पाठः १७. २ . एका स्त्री एक एव देवः सर्वेश्वरः ४. द्वौ पुरुषौ ५. द्वे स्त्रियो ३. एकं ६. द्वे फले ७. त्रयो गृहम् 12. स्वेदः=perspiration. 13. कक्षः=armpit. 22. चपेटः=the palm of the hand with the fingers extended. 23. मणिबन्धः=the wrist. घटिकायत्रम्- watch. 2. मस्तिष्कम् =brain. 25. जबा=calf of the leg, commL20.

·संख्यावगः ७. १ नव रत्नानि वृषभाः ८. तिस्रो धेनवः ९. त्रीणि सरांसि १०. चत्वारो वेदाः ११. चतस्रः अबलाः १२. ब्रह्मणः चत्वारि मुखानि १३. पञ्च गजाः १४. पञ्च करिण्यः १५. पञ्च भूतानि १६. षट् ऋतवः १७. सप्त द्वीपाः १८. अष्टो दिशः १९. २०. दश रथाः २१. एकादश रुद्राः २२. द्वादश आदित्याः २३. कश्यपस्य त्रयोदश भार्याः २४. चतु- देश विद्याः २५. पञ्चदश तिथयः २६. पोडश ऋत्विजः २७. सप्तदश, अष्टादश, एकोनविंशतिर्वा ब्राह्मणाः आह्वातव्याः २८. द्विगुणिता दश विंशतिः २९. दशभिः सङ्कलिताः पञ्च पञ्चदश ३०. नवभिः आहताः पद् , चतुष्पञ्चाशत् भवन्ति ३१. विंशतेवियुता अष्टो द्वादश ।। पाठः २८. एकविंशतिः २१. द्वाविंशतिः २२. त्रयोविंशतिः २३. चतुर्विंशतिः २४. षड्रिंशतिः २६. अष्टाविंशतिः २८. नव- विंशतिः-एकोनत्रिंशत् २९. त्रिंशत् ३०. द्वात्रिंशत् ३२. त्रयस्त्रिं- शत् ३३. अष्टात्रिंशत् ३८. नवत्रिंशत्-एकोनचत्वारिंशत् ३९. चत्वारिंशत् द्विचत्वारिंशत्-द्वाचत्वारिंशत् ४२. त्रिचत्वारिंशत्-त्रयश्चत्वारिंशत् ४३. अष्टाचत्वारिंशत्-अष्ट- ४० आह्वातव्य:=liable to be invited. 28. द्विगु. 101a:=multiplied by tiso 29 सङ्कलित:=added with. 0. आहतः= multiplied. 31. वियुतः=minus from.

·१६ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ चत्वारिंशत् ४८. द्विपञ्चाशत् --द्वापञ्चाशत् ५२. त्रिपञ्चाशत्- त्रयःपञ्चाशत् ५३. अष्टपञ्चाशत्-अष्टापञ्चाशत् ५८, नव- पञ्चाशत्-~एकोनषष्टिः ५९. द्विषष्टिः- द्वाषष्टिः ६२. त्रिषष्टिः त्रयः षष्टिः ६३. अष्टषष्टिः-अष्टाषष्टिः ६८. द्विसप्ततिः-द्वा- सप्ततिः ७२. अशीतिः ८०. न्यशीतिः ८२. ज्यशीतिः ८३. चतुरशीतिः ८४. षडशीतिः ८६. अष्टाशीतिः ८८. नवा- शीतिः- एकोननवतिः ८९. द्विनवतिः-द्वानवतिः ९२. त्रिन- वतिः-त्रयोनवतिः ९३. नवनवतिः --- एकोनशतम् ९९. पाठः १९. सहस्रम् 1000 द्वे शतम् 1 एकाधिकशतम् --एकोत्तरशतम् - एक- शतम् 101 द्विशतम् । त्रिशतम् 1).. दशश- तम् -दशाधिकशतम्-दशोत्तरशतम् 110. 110. द्वे शते-द्विशते 200. त्रीणि शतानि-त्रिशतानि 30: सहस्रे 0). त्रीणि सहस्राणि :), '. त्रिंशदधिकशतम् 13.. नवनवत्यधिकशतम्-एकोनद्विशते .. 9. व्यशीत्यधिक- त्रिशतानि 333. षण्णवत्यधिकसप्तशतानि 7.06. सप्तत्युत्तरसह- स्रम् 1070. षषष्टयुत्तरषट्शताधिकषट्सहस्राणि 6656. । मुतम् 0।।।), trn thousanās दशसहस्राणि

·संख्यावर्गः ७.
१७
शङ्कुः-महाखर्वः
लक्षम्-नियुतम् 100,000. a lac. प्रयुतम् 1,000,000, one
million. कोटिः 10,000,000, a crore, ten millions.
अर्बुदः 100,000,000, one hundred millions. महार्बुदः
पद्मम्-अब्जम् 1,000,000,000, one thousand millions.
खर्वः 10,000,000,000, ten thousand millions. निखर्वः
100,000,000,000, one hundred thousand millions.
महापद्मम् 1,000,000,000,000, a billion.
10,000,000,000,000,
ten billions. शङ्खः--समुद्रः
100,000,000,000,000, a hundred billions. महाशङ्खः-
अन्त्यः 1,000,000,000,000,000, a thouaand billions.
हाहा-मध्यम्, 10,000,000,000,000,000, ten thousand
billions. महाहाहा-परार्धम् , 100,000,000,000,000,000,
one hundred thousand billions. one million
ten million billions. अक्षौहिणी
one hundred million billions. 100.000,000,000,000,
000,000.
billions. महाधुनम्
पाठः
२०.
पादोनम् अर्धम् . पादः-तुरीयो भागः1. अष्टमोशः
है. कला-षोडशो भागः . सपादः 11. सार्धः 11. पादोनौ द्वौ
13. सपादौ द्वौ 24. सार्थों द्वौ 21. सार्धानि त्रीणि 1. पादो-
8

·१८ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ नानि पञ्च 43. अष्टमांशाधिकाः सार्धसप्त 7. एकादशकलासहिताः अष्टौ १. कलान्यूनाः द्वादश 111. प्रथमः 1st. द्वितीयः 2pd. gara: 3rd. चतुर्थः 4th. पञ्चमः 5th. षष्ठः 6th. सप्तमः 7th. अष्टमः Stl?. नवमः th. दशमः 10th. एका- दशः 11th. द्वादशः ! 2th. विंशतितमः-विंशः 20:h. त्रिंश- त्तमः-त्रिंशः 3th. शततमः i: : th. सहस्रतमः 1800th. अथ जलवर्गः ॥८॥ पाठः २१. अब्धेजलं लवणम् २. उदधौ बृहत्यः ऊर्मयो वर्तन्ते ३. पर्वतेभ्यो नद्य उत्पद्यन्ते ४. शरदि सरित्सु पुलिनानि उद्भवन्ति ५. उडुपेन नदी तरन्ति जनाः ६. सांयात्रिकः नावि उपविश्य द्वीपान्तरं गच्छति ७. बाष्पनौका जलवमना त्वरितं गच्छति ८. कैवर्ता जालानि जले प्रसार्य मत्स्यान् गृह्णन्ति ९. मीना जले प्लवन्ते १०. अर्णवस्य तलं निम्नं 4. पुलिनम् =LDOMGDO. 5. उडुपम् = raft, a float, CFTonी. 6. सांयात्रिक:=a sea-merchant. 7. बाष्पनौका- stenmer. 8. कैवर्त:=a fishoriman. जालम् =a net.

·जलवर्गः ८. १२ वर्तते ११. गाधोऽयं पल्वलः १२. जलस्थो नको बलवान् भवति १३. तिमिः बृहन्तो मत्स्यान् गिलति १४. तमपि तिमिङ्गिलो ग्रसते १५. तस्याप्यन्यो भक्षकोऽस्ति. तस्य तिमि- गिलगिल इति नाम न बाहुभ्यां नदी तरेत् १७. कलुषं जलं सस्यानां हितम् १८. स्वच्छ पानीयं पानाय हितम् १९. सरसि भेका रटन्ति नीचाः शंबूकान् कर्कटांश्च आहारायोपयुञ्जते ॥ ६ . २०. पाठः २२ पुष्करिण्यां शैवालमस्ति, तत् जलमाच्छादयति २. तटाके इन्दीवरं प्ररोहति ३. नद्याः पात्रं विशालमस्ति .. ४. अस्मि- न्ग्रामे बहवः कूपाः सन्ति ५. जलानां परस्परं सङ्घटनेन फेन उत्पद्यते ६. नदीनां पारगमनाय संक्रमा वध्यन्ते ७. आल- वाले सिक्तं जलं पक्षिणः पिबन्ति ८. सारसाः विसं खादन्ति ९. कच्छपोऽङ्गानि कदाचित्सहरति १०. परिखा द्विपुरुषी 12. नक्र:=a crocodile. 17. कलुषम् = muddy. 19. भेक:=a frog. शम्बूकः =a snail. कर्कट:=a crab. 1. शैवालम्=moss. Tura. 2. इन्दीवरम् =a blue lotus. 3. पात्रम् = bed of a river. 5. फेनः-a foam 6. संक्रमः=a bridge 7. आलवालम् =a basin for water round the root of a tree, Ursp. 8. विसम्=a root of lotus. 10. परिखा=a ditch, Asip.

·२० संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ वर्तते ११. कूपादुदकमुदश्चयति बाला १२. शङ्खो देवस्य पूजायै उपयुज्यते १३. वाप्यां पकोऽस्ति १४. कहारं रक्तमस्ति १५. कुमुदं सितम् १६. द्रोण्या मध्ये कूपकोऽस्ति १७. शुक्तिषु मुक्ताफलान्युद्भवन्ति १८. नद्याः तीरे अश्वत्थवृक्षोऽस्ति १९. जलेऽवतीर्णानां पादान् जलूका गृह्णाति २०. गिरेः नि- झरः पतति ॥ अथ बन्धुवर्गः ॥९॥ ४. पाठः २३. के के तव वान्धवाः ? २. अभिमन्योर्मातुलः श्रीकृष्ण ३. तस्य मातामहो वसुदेवः अयं मम जामातुर्धाता ५. सः पितृष्वसुः गृहं गच्छति तस्य तिस्रो दुहितरः ७. मम भागिनेयस्य चत्वारः सूनवः ८. रामस्य पुत्र्यः तस्य स्नुषाः ९. ताः परस्परं यातरो भवन्ति १०. कन्यायाः ६. 12. वापी= a big well. 14. कल्हारम् = a red water. lily. 15. कुमुदः=a white water-lily. 16. कूपक:=a mast of a vessel, urinarib. 19. जलूका=a leech,04-. 2.मातुलः=s mother's brother. 3. मातामहः=a mother's father. 5. पितृष्वसा=a father's sister. daughter. 7. भागिनेयः=a sister's son. 8. स्नुषा-8 daughter-in-law 9. याता=a husband's brother's wife ·बन्धुवगः ९ . २१ शुल्कं न गृह्णीयात् ११. मम भार्या यमलो प्रासूत १२. रामभद्रो मम यवीयान् भ्राता १३. श्रीनिवासो मम ज्येष्ठः १४. शिशुपालो युधिष्ठिरस्य मातृष्वसेयः १५. कौन्तेयाः श्री- कृष्णस्य पैतृष्वस्रीयाः . १६. मम श्वशुरस्य श्वः षष्ट्यब्दपूर्तिः भविता १७. सीता श्वधूं वन्दते १८. तव श्यालः कुत्र वर्तते १९. सः चतस्रो जाया उदवहत् ताः सर्वाः सपत्न्यः परस्परं भगिन्य इव मेहेन वर्तन्ते ॥ पाठः २४. ४.. विधवा आवश्यकः लक्ष्मणो जानक्या देवरः २. प्रातिवेश्येन सह स्नेह ३. विधुरोऽन्यां पत्नी परिणयेत् अन्यं पतिं नोद्वहेत् पञ्च दंपतयो भोजनाय आमन्त्रिताः ६. गर्भिण्याः स्त्रिया अष्टमोऽयं मासः ; आगामिनि मासे सा ५. 11. यमल:=a pair, a tsvin. 14. मातृष्वसेयः = a gon of mother's sister, मावशीचाल्योंक 15. पैतृष्वस्रीयः=a son of father's sister, अताचाल्योंक. 16. श्वशुरः=father-in-law. 17. श्वश्रू :=mother-in-law 18. श्याल:=a wife's brother. 19. जाया=a wife 20. सपत्नी =a woman whose husband has other wires, i. e., fellow-wife, F; FOT. 1. देवरः=a husband's brother. 2. प्रातिवेश्यः=a neighbour. 3. pagt: a widower. 5. Tat=husband and wife. 6. गर्भिणी-a pregnant woman.

·२२ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥२॥ प्रसुवीत ७. पुंश्चलीं निन्दन्ति जनाः ८. पतिव्रतां सर्वे स्तु- वन्ति ९. नर्तकी भरतशास्त्रं सम्यक् जानाति १०. गायको वीणां वादयति ११. अस्या जरठाया अशीतिवर्षाणि १२. अर्जुनस्य नकुलः सापनभ्राता १३. तस्य भीमसेनः सगर्यः १४. देवस्योत्सवे वेश्यानां नर्तनं भविष्यति १५. पितुः पिता पितामहः १६. पितुर्माता पितामही १७. मातुलस्य भार्या मातुलानी १८. पितुर्धाता पितृव्यः १९. पुत्रस्य पुत्रः पौत्रः २०. पुत्रस्य पुत्री पौत्री २६. दुहितुः पुत्रो दौहित्रः २२. दुहितुः पुत्री दौहित्री ॥ अथ रोगादिवर्गः ॥१०॥ पाठः २५ रोगः प्राणानपहरति २. व्याधिभिः शरीरं कृशं जा- यते ३. खर्वः प्रांशौ वृक्षे स्थितं फलमपचेतुं न शक्नोति अन्धो रूपं रूपं न पश्यति ५. बधिरः शब्दं न शृणोति 7. पुंश्चली=an unchante woman. 8. पतिव्रता=a virtuous wife. 11 7701=an old woman. भ्राता=a step-brother. 13. सगर्व्यः=1 brother born by the same father and mother. 14 वेश्या=a harlot. 3. खर्व:%3a dwarf.

·रोगादिवर्गः १०. २३ ऐश्व- ६. तुन्दिलः त्वरितं गन्तुं न शक्नोति ७. खञ्जो गन्तुं न समर्थः ८. जलपानेन हिक्का शाम्यति ९. सः उदरशूलेन क्लिश्यते १०. उन्मादः चित्तं दूषयात ११. विरेचनेन कोष्टं शुद्धं भवति १२. देहे रक्तं क्षीणं चेत् श्वयथुः उत्पद्यते १३. विषूची ग्रन्थिज्वरश्च दुश्चिकित्सौ रोगी १४. अनामयं १५. समर्थो वैद्यः रोगस्य निदानं ज्ञात्वा अगदं ददाति १६. तेन औषधेन रोगस्य परिहारो भवति १७. व्याधितस्य चिकित्सा कर्तव्या १८. जरा रूपं हरत १९. पामनः अङ्गानि कण्डूयति २०. ज्वरः अनेकविधः २१. तस्य केशेषु अकाले पलितं जातम् ।। यादप्यावश्यकम् 6. तुन्दिलः=a man having elerated naval. 7. खनः=a lame. 8. हिक्का=hiccough, #5. 10. उन्मादः= madness. 11. विरेचनम् =purging. कोष्टम् = bowels. 12, श्वयथुः=swelling. 13. विषूची=cholera. ग्रन्थिज्वरः- plague. 14. अनामयम् =health. 15. निदानम् = first cause. 19. 9799:=a person suffering from herpes, சொரியுள்ளவன்.

·२४ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ अथ वाणिज्यसामान्यवर्गः ॥ ११ ॥ पाठः २६. ३. यः वणिक् वाणिज्येन धनमर्जयति २. शतेन रूप्यैः क्री- तानि वस्तूनि पञ्चविंशत्यधिकशतेन (१२५) विक्रीणाति पदार्थानां आनयने पञ्च रूपिकाः व्ययो भवति ४. ४. उर्वरिताः विंशती रूपिकाः तस्य आय: ५. एवं वाणिज्ये धनसम्पा- दनप्रकारः ६. केचन कुसीदेन धनं आर्जयन्ति ऋणं ददाति स उत्तमर्णः ८. यः ऋणं गृह्णाति सः अधमर्णः ९. अधमर्णः स्वगृहीतस्य धनस्य, शतस्य एका रूपिकेति प्रकारेण मासिकी वृद्धिं उत्तमर्णाय ददाति १०. इदानीं पञ्चविंशति- सहस्र ( २५,०००) रूप्यमूल्यकाः पदार्थाः तस्य व्यापारे वर्तन्ते ११. ऋणतया तेन स्वीकृताः पदार्थाः नाणकानि च मिलित्वा दशसहस्राणि [१०,०००] भवन्ति १२. अस्यां विपण्यां अनेक- विधा आपणा विद्यन्ते ॥ 1. वणिक ==a merchant. वाणिज्यम्=traffic. 2. वस्तु: goods. 3. 4:=oxpense. 4. उर्वरितम् =remaining. 6. कुसीदम् =the profession of usury. 7. ऋणम् =debt. उत्तमर्ण:=creditor. 8. अधमर्ण:=debtor. 9. शतस्यैका रूपि- केति प्रकारेण=at one per cent. मासिकी= monthly. 10. व्यापारः = business. 11. नाणकम् = a coin. 12. विपणि:= a market. आपण:--a shop.

·वाणिज्यसामान्यवर्गः ११. २५ पाठः २७. ४. द्वादश पैकाः एका आणका २. षोडश आनकाः एका रूपिका ३. चतस्रः पैका एको पैका षट् दुड्डः एका अर्धाणका ५. क्वचित्पैकात्रयम्य पेसा इति नाम ६. एकस्य रूप्यस्य समानभारवती एका तोला ७. तोलात्रयमितं पलम् ८. अष्टौ पलानि एकः शेटकः [शेरः] ९. पञ्च शेरा एको वीसः १०. पञ्चपलमितः एकः कुडुवः ११. अष्टौ कुडवा एकः प्रस्थः १२. प्रस्थद्वयमितः एकः आढकः १३. धान्यानि, तैलादीनि द्रवद्रव्याणि च, प्रस्थादिभिः मीयन्ते १४. तिन्त्रिण्या- दयो तुलया तोल्यन्ते १५. कुडुबादीनि मान- पात्राणि काष्ठेन लोहेन वा क्रियन्ते १६. पलं सेरः वीसः एव- मादीनि तोलनसाधनानि लोहखण्डैः निर्मीयन्ते १७. तुलायाः मूर्ताः पदार्थाः 1. पैका=a pie, mu. 2. आणका-आनका-आनक:-अना- an anna, PG भा. २. दुड्डुः= क. 5. पैसा =pice, பைசா, ६. तोला=tola, CENT. 7. पलम् =Uvi. 8. शेटक:-शेर:=seer, Ci. 9. वीस:=viss. F. 10. कुडुवः= Azhakku, Y9. 11. प्रस्थः=padi, Up. 12. आढक:=Marakkal, LDo Ti. 13. धान्यम्=a corn in general. 69224=liquid matter. 14. मूर्तम् =3clid, கெட்டியான. तुला=a scale, FUTE. 15. मानपात्राणि- measuring ressels, Yam ejur pri. 16. तोलनसाधनानि- stones of weight. 17. घटा=a scal. •pan, FUTE FO. 4 ·२६ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ एकस्यां घटायां तोलनीयं शर्करादिकम् , अपरस्यां घटायां तोल- नखण्डानि च श्रेष्ठी प्रक्षिप्य तोलयति १८. यदा द्वे अपि घटे समे मवतः तदा तावत्परिमितः स पदार्थ इति ज्ञेयम् १९. केषु- चिद्देशेषु धान्यान्यपि तोल्यन्ते २०. राजसेवाम् अपेक्ष्यापि वाणिज्यम् उत्तममिति केषां चिन्मतम् || अथ धान्यादिवर्गः ॥१२॥ पाठः २८. २ . अस्यां विपण्यां के के पदार्थाः लभ्यन्ते ? व्रीहिः तण्डुलः ३. मुद्गः ४. माषः ५. चणकः ६. कुलित्थः ७. बर्वरः ८. धान्याकम् ९. तिन्त्रिणी १०. मरिचम् ११. दीर्घ- मरीचिका १२. जीरकम् १३. सिद्धार्थः १४. सर्पपः १५. श्रेष्ठी=s merchant. 20. राजसेवा=Royal service. 1. paddy, 2560. 2. rioe, HA. 3. green gram, UUG. +. black gram, 2005 . 5. Bengal gram, 6. horse gram, Garos. 7. beans QLormE. ४. coriander, ar; FLOD8. 9. tamarind, 4. 10. pepper, Bor O. 11. chilly, tSon snii. 12. cumin seed, evsi. 13. wbito mustard, Qani Sons கடுகு. 14. mustard. 15. 9e9amum, எள்ளு.

·वस्त्रवर्गः १३. २७ तिलः १६. अजमोदा १७. हरिद्रा १८. आईकम् १९. नागरम् २०. हिंगु २१. लवणम् २२. गुडम् २३. सितशर्करा २४. खण्डविकारः २५. तैलम् २६. घृतम् २७. दलम्-दाली २८. कर्पूरः २९. घनसारः ३०. एला ३१. लवङ्गम् ३२. जातीफलम् ३३. पृथुकः ३४. याव- नालः ३५. प्रियङ्गुः ३६. गोधूमः एवमाद्याः पदार्था अत्र विपण्यां विक्रीयन्ते ॥ अथ वस्त्रवर्गः ॥ १३ ॥ पाठः २९. इदं कौशेयं सपादद्विशेरतुलितम् २. शेरस्य मूल्यं अष्टा- दश रूपिकाः ३. अये तुन्नवाय! अस्याः कुमार्याः अर्घोरुकाय 16. Ajwan, Ani. 17. turmerio, D© Fai. 18. ginger, ®©B. © A. 19. dry ginger. 20. asafoetida 21. Salt. 22. jaggery, Gasivarii. 23. white sugar. 24. sugar candy. 25. oil. 26. ghes. 27. dholl. UGi4. 28. camphor, o-. 29. Um Fspgra. 30. cardamom, TVari. 31. clove, any. 32. nut-meg. 33. Pa, पोहे. 34. maiza,GETb. 35. millet, A. 36. wheat. 1. कौशेयम् = silk cloth. 3. तुभवायः=a tailor. अझै. रुकम्=a sort of petty coat, ur aur mLL, परकर.

·२८ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ कियद्वस्त्रखण्डमपेक्षितं भवेत् ? ४. अस्याः वयः कियत् ? ५. अस्या अष्टौ वर्षाणि जातानि ६. तथा चेत् अष्टावेव हस्ता अपेक्ष्यन्ते ७. पुरुषस्य अन्तरीयाय दशहस्तानि, उत्तरीयाय षहस्तानि इत्येवं प्रायो वस्त्राणि भवेयुः ८. युवतिभिः कञ्चको ध्रियते ९. हस्तत्रया- यामः तद्विगुणदैर्घ्यश्च नीशारः स्यात् १०. तन्तुवायः कार्पास सूत्रैः पटान् वयति ११ कम्बलः ऊर्णाभिः ऊयते १२. मृगरोम- निर्मितानां मदूनामव वस्त्राणां रावम् इति नाम १३. गाढेन वस्त्रेण किरस्कारणी तन्यते १४. इदानीं वस्त्राणि वातुं यत्राणि उत्प- न्नानि क्षालनाय नीतानि वस्त्राणि रजकेन आनीतानि किम् ? १६. भिक्षुकाः कन्थां वसते १७. राजसेवकाः उष्णीषं शिरसि धारयन्ति १८. क्षौमं वस्त्रं सदा शुद्धम् ॥ १ A 7. अन्तरीयम्=lower garment. उत्तरीयम् =upper gar ment. वस्त्रम् =cloth. 8. कक्षुकः=x jacket, bodice; #LDL, Rin E. 9. हस्तत्रयायाम:=three cubits broad. नीशार:=warm cloth, bu::५, पासोडी. .. तन्तुवायः- weaver. वयति =Weaves. 11. कम्बल: blanket. 56011=woollen ihread. '2. 11374=woollen cloth. 13. fatiffiffuft=il curtsin. 11. वातुम् =to weave. यन्त्रम्=a machine. 15. रजकः = a rasher-man. 16. कन्या=a rag, 650 5. 1300 s. 17. उष्णीषम् =a hat, oap, a turban. 18. क्षौमं वस्त्रम् = linen cloth, KTi Lop.

·आभरणवर्गः १४. २९ अथ आभरणवर्गः ॥१४॥ पाठः ३०. एते आभरणापणा इव दृश्यन्ते २. आम् ३. इदानीं निष्कानां मूल्यं पञ्चदश रूपिकाः ४. अत्र सुवर्णस्य रूप्यस्य च खण्डाः विक्रीयन्ते ५. अस्य हेम्नः वर्णाः अष्टौ ६. द्वादश- वर्णस्य हेम्नः जाम्बूनदम् इति नाम ७. एकतोलात्मकस्य जाम्बू- नदस्य मूल्यं त्रयस्त्रिंशद्रूपिकाः रत्नकरम्बिताया अस्याः काञ्च्याः अर्घः कियान् ? ९. इमे अङ्गदे किङ्किणीजालसंवृते १०. रुचको महाराष्ट्रीणामाभरणम् ११. आन्ध्रयोषितः मञ्जीरं धारयन्ति १२. चोल्यः सौवर्णी ताटङ्को धारयन्ति १३. पुत्राय पद्मरागकुण्डले, स्नुषायै वज्रखचिते तालपत्रे, कर्णमुकुरे च क्रेत- C. 3. % 3D 9. i. आभरणापणः=a jewel-shop. . आम् =yes. निष्कः =sovereign. 5. हेम =gold, QuTळा. वर्ग:=?arat, (pirity of gold) F; For Lorp.I, वण. 7. जांवूनदम् = pure gold, aaii 8. रत्नकरम्वितम् = fitted with jems, கல்லிழைத்த. काची=a zone, puranib. पट्टा अङ्गदम् = a bracelet worn on the upper arm, UrCor Ui s. किङ्किणी किङ्किणी=a small jingling ball, Fans, घुघुर- जालम् =Da cluster, Q377, घोस, 10. रुचकः=a golden necklace, ETamp, सरी 11. मजीरम् ==a bracelet worn on the foct, ur Fri, पैजणे. 12. ताटङ्कः-तालपत्रम् =ear. ring worn by women, Tarad, तोड. 13. कुण्डलम् = ear-ring of men ·३० संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ व्यानि १४. इदम् अङ्गुलीयकं मम तर्जन्या योग्यं स्यात् १५. इयं वधूः सीमन्ते धृतया वालपाश्यया नितरां शोभते १६. बालः प्रकोष्टे सुवर्णकटकं पादे रौप्यशृङ्खलां च धारयति १७. मुक्ताहारो ग्रीवामलङ्करोति १८. मुकुटं राज्ञां शिरोभूषणम् १९. नासालङ्कारे स्थूलानि सप्त मुक्ताफलानि प्रथितानि २०. इदं कङ्कणं प्रवालैः सुवर्णगुलिकाभिश्च प्राथतम् २१. अस्यां निषद्यायां ताम्रपात्राणि पित्तलपात्राणि अयसां पात्राणि शीसपात्राणि त्रपुपात्राणि च विक्रीयन्ते २२. वज्रं गोमेदकः पुष्परागः मरकतं पद्मरागः इत्यादीनि रत्नानि ॥ सौवर्ण कङ्कणं apalag=fitted with diamonds. कर्णमुकुरम् = POऊ, चन्द्रमुरु 14. अंगुलीयकम् =ring 15. वालाश्या = an ornament worn by women on the forhead, D Forean, शिसफूल. 19. नासालकार:=Nattu, mookkathi &o. 20. कङ्कणम् - कङ्कणम् = bangla प्रवाल: = coral, Uaapb. सुवर्णगुलिका= a small golden ball. 21. निषया = a shop. ताम्रम्=copper. पित्तलम् = brass. 371:=iron, steel. शीसम् =lead. त्रपु=tin. 22. गोमेदक:=yellow jem. पुष्प TT:=topaz. $77=Emerald. 99719:=raby.

·शाकवर्गः १५. ३१ अथ शाकवर्गः ॥ १५॥ पाट: ३१. ४. इति तां पृच्छ सखे ! परावृत्य पश्यात्र शाकापाणान् २. अहो ! स्त्रिय एवात्र शाकानि विक्रीणते ३. आनकस्य चत्वारि जम्बीरफ- लानि इति फलविक्रयणी कथयति • पट् ददासि किम्' ५. अम्मिन् कदलीस्तवके सार्धशतं शलाटवो वर्तन्ते ६. अस्मिन् भारे कियन्ति कदलीपत्राणि विद्यन्ते; अस्य मूल्यं च कियत्? ७. अस्मिन्सार्धे द्वे शते पत्राणि सन्ति; सम- ग्रस्यास्य स्तोमस्य मूल्यं सपादरूपिका ८. तथाचेदर्घः अल्प एव ९. किमर्थमियं कदल्याः पुष्पाणि नालाणि च विक्रीणाति; एतैः किं करणीयम् ? १०. एतान्यपि शाकायोपयुज्यन्ते ११. मधु- रालोः वीसस्य मूल्यं द्वे आणके १२. गोलालोः मणस्य मूल्यं अष्टमांशसहित सार्धद्विरूपिके १३. इमानि उर्वारुकाणि कठोरा- णि १४. सुकुमाराणि भवेयुश्चेत् रुचिराणि स्युः १५. कर्कटी ]. शाकापण:=vegetable market. 3. जंबीरफलम् - a lime fruit, 768LBFiugi. 5. स्तवकः=bunch, Fri, 30. शलाटुः =unripe, ori. 6. भारः-स्तोम:=bundle. 6. 9. नालम् = stalk, Foon . 11. मधुरालुः= sweet potato, Fam Naai ani ऊ, रातालु. 12. गोलालु:- potato. 09:=a maund. 13. उर्वारुकम् = cucumber, Gauri Geria ari, वाळूक. कठोरम् =full grown, Pippan. 14. सुकुमारम् = young, A37 #. 15. कर्कटी = 1M Ti, ·३२ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ उर्वारुकप्रभेद एव १६. अलुः केवलं शाकाय भवतीति न; अपि तु अलुपत्राण्यपि भवन्ति १७. मूरणम् अर्शोरोगस्य भेषजं भवति १८. अलावुः गृञ्जनं शिग्रुश्च निषिद्धानि शाकानि १९. कारवेल्लः तिक्तः २०. मण्टपशिम्बकः भूशिम्बकः गुच्छशिम्बकः इत्या- द्यनेकविधः शिम्बकः २१. सतीनकः शिम्बकजातीयः २२. पटोली वृन्ताकं कूष्माण्डः महामधुफला पनसः एवमादीनि शाकानि अत्र लभ्यन्ते २३. मारिषा विन्दुपत्रकं च पत्रशाकम् ।। शिग्रु:= काङ्कटी 16. अलुः = tinuoup C अलूचें गड़े. 17. सूरणम् = கருணைக்கிழங்கு. 18. अलावुः = bottle gourd, 200 காய். गृजनम् =garlic, வெள்ளைப்பூண்டு. drum-stick. PF ma baris, शेवगा. 19. कारवेलः = bitter gourd, Urna Ti. 20. मण्डपशिम्बकः=shed beans, us Favar sm, घेवडीशेगा. भूशिम्बकः = Bovalms, हुरलेकायि. गुच्छशिम्बक:=cluster beans, aor _ salams, गोवर्धनशेगा. 21. सतीनकः=pra, uTom FLL, वाटाना. 22. पटोली- snake gourd, 4-0 Ti, पडवली. वृन्ताकम् - brinjal, Mp phari. कूष्माण्डः = white pumpkin, Hasihari, कोहळा. महामधुफला=red pumpkin, usaari, भोपला. 2.3. मारिषा=40 07, माट. विन्दुपत्रम् =ERana Or, पोकळा.

·भोजनवर्गः १६. ३ अथ भोजनवर्गः ॥१६॥ पाठः ३२. पाकः किं सिद्धः ? २. सर्वः सज्जः ; पश्य ! निधूमो महानसः ३. एतस्मिन्फलके उपविश ४. सर्वेषां युष्माकं सा- ग्राणि मोचापत्राणि आस्तृणामि ५. इतो द्रोणपात्राणि च स्थापयामि ६. भोः परिवेषक ! शीघ्रं परिवविढि ७. एष परिवेवेष्मि ८. कीदृशः पाकः त्वया कृतः ? ९. पुरतः पत्रेषु परिविष्टानि पश्य १०. कदलीनालस्य दधिकोशम्भरी ११. उर्वारुकस्य दधिमिश्रा पककोशम्भरी १२. नारिकेलस्य मर्दनम् !. पाकः = =cooking, Famouis, सेंपाक, सिद्धः-सन:- ready. 2. निधूमः =snokeless. महानस:=kiothen. 3. फलक:=a plank. 4. साग्रम् = with point, BASure 5-4-4. मोचापत्रम् =plantain leaf. 5. द्रोणपात्रम् =a vessel of leaves. Or or lळा, डोणा. 6. परिवेषक:=one serving up food, uluor as pass. परिवेविड्ढि=serve up meals. 8. कीदृशः पाकः=what sort of preparation ? 10. कदलीनालम् = DIT DIPS For G. दधिकोशम्भरी=FumiiuFq. 11. पक्वकोशम्भरी=UTU, रायत. 12. मर्दनम् =sauce BDS u, चणि. 13. शाक:=curry, aD, भाजी. 5 ·३४ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ १३. नानाविधाः शाकाः १४. मूपश्च, धात्रीफलानां करम- र्दानाम् आम्रशलाटूनां च लवणशाकश्च १५. भिण्डीनकखण्ड- युता कथिला १६. कूष्माण्डखण्डसहितं दधितेमनम् १७. गोलालोः : भृष्टम् १८. कोशातक्याः मुद्दालीसहितः अम्लशाकः १९. इत्येवमाद्याः पदार्थाः परिविष्टाः ॥ पाठः ३३. पश्य नव्यं घृतं स्रावयामि २. जिघ्र एतस्य गन्धम् ; अयं क्रोशपर्यन्तं प्रसरति ३. चित्रानं दध्योदनं मुद्गानं केसरानम् चेत्येवमादीन्यन्नानि ४. फेणिका पूरिका लड्डुका पोलिका 14 सूप:=DG04, वरण. धात्रीफलम् =omblic myrobalm, நெல்லிக்காய், अवळा. करमर्दः=56n amii. लवणशाक:- pickles, nor W Ti, लोणच 15. भिण्डीनकम् == வண்டிக்காய், भेण्ड्या. कथिला=ubiyp4, सांभार. 16. खण्ड:- 36. फोडी. दधितेमनम् = Cori sophy, कढी. 17. भृष्टम् =roast, NGali, उप्पेरी. 18. कोशातकी=9Ti, दोडकी, अम्लशाक:=4l9app. अम्बटभाजी. 1. नव्यं घृतम् = fresh ghee. 3. चित्रात्रम् =4sur Fans, निंचभात. दध्योदनम् = Fir pb. मुद्गानम् =Ourzas. केसरानम् =Gafur. 4. फेणिका-Buी. पूरिका=w.

·भोजनवर्गः १६. ३५ शष्कुली अपूपः आनन्दगुलिका चेत्येवमादीनि भक्ष्याणि संया वपायसं च परिवेक्ष्यन्ते ५. गोधूमचूर्णः पोलिका क्रियते ६. सा- मध्ये पूरणेन पूर्यते ७. इयन् आयफलयस्योपरि पच्यते ८. माषचूर्णैः पर्पटाः क्रियन्ते ९. पूरेका ऋजीपे घृतेन पच्यते १०. केचित्तां कथिते क्षीरे क्लेदयन्ति ।१. अपरे तु तां पाडवे क्लेद- यन्ति १२. रसाला फेणिकाया उपसेचनं भवति ; दध्योदनम्य तु लवणशाकः उपसेचनम् १३. अन्ने मनुप्याणां शक्तिरव- स्थिता १४. सम्यगुपविश्य भुझ्व १५. यत्तुभ्यं रोचते तत्स्वी- कुरु ; यन्न रोचते तत्त्यज १६. किं त्वं दधि अपेक्षसे ? उत १७. भोजनानन्तरं सकृदेवाहं ताम्बूलं चर्वामि तक्रम् ? 5. पक्कान. पापड. शष्कुली=ऊ, चक्कली. अपूप:=tuti, भाकर-घारगा. आन- न्दगुलिका=®uळा, शुकुण्डा. भक्ष्यम्=a cake, Uai Tuti, संयावपायसम् =CFLOUT TUM, शेवांयाचीखोर. गोधूमचूर्णम्=827 NULD AI. आयसफलकम् = Erm F# , तवा. 8. माषचूर्णम् = 27 FILTD. पर्पट:= Aiuan ii, 9. ऋजीषम् =a pan for frving cakes in oil etc. areTaari Ti, तेलतवा. 10. क्वथितम् = boiled. क्लेदयन्ति=they make vet, ஊறப்போடுகிறார்கள். षाडव:=CF UTG, राब, 12. रसाला =y TLi, श्रीखण्ड. उपसेचनम् =auxiliary edibles used with the chief food such as pickles &c. Dr Nari Pos u@ ETERaaTal ளுகிற பதார்த்தம். 16. तक्रम् =butter milk, Curi. .

·३६ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ १८. अहं खादिरसारं ताम्बूलेन सह भक्षयामि १९. केचन सदा ताम्बूलं चर्वन्ति ; तन्मह्यं न रोचते २०. केचन धूमपत्रमपि सेवन्ते ; तत्तु सुतरां न युक्तम् २१. न वयं मांसभुजः, अपितु शाकाहाराः ॥ अथ अद्रिवर्गः ॥१७॥ पाठः ३४. अयम् अद्रिः नितरामुन्नतोस्ति २. अस्मिन्ननेका गुहा वर्तन्ते ३. अस्य अनेकानि महोन्नतानि शिखरााण वर्तन्ते ४. शिला- मयोऽयं शैलः; केचन पर्तता मृन्मया अपि वर्तन्ते ५. खनिषु सुवर्णादयो धातवो लभ्यन्ते ६. उपत्यकासु महान्ति काननानि विद्यन्ते ७. गिरौ कचित्कचित्स्थले कृषिः क्रियते ८. अनेकैः 18. खादिरसार:=catchu, SIHSL 9, कात. 19. चर्वन्ति = they chew, QLor@nasi. 2. धूमपत्रम् =tobacco, 21. मांसभुक-flesh eater, UTBFii 109@ pass. शाकाहार:=regetarian. 4. शिलामय:=full of stones. मृन्मय:=full of earth. 5. खनि:=a mine. 6. 3925=land near the foot of a mountain, Friparms. 8. rafas:=dense, foll.

·अद्रिवर्गः १७. ३७ वृक्षैः निविडस्य प्रदेशस्य वनम् इति नाम ९. केचन पादपाः शतपादोन्नताः सन्ति १०. तेषां बुध्नाः पञ्चव्यामपरिणाहा वर्त- न्ते ११. तरून् लता आरोहन्ति १२. केचन वृक्षा इन्धनायैव उपयुज्यन्ते १३. सारभूताः केचन गृहनिर्माणायोपयुज्यन्ते १४. वटवृक्षः पृथिव्याः छत्रमिव शोभते १५. अस्य शाखाभ्यः शिफा लम्बन्ते १६. केषांचिद्वृक्षाणां निर्यासः सुगन्धिर्वर्तन्ते १७. अस्मिन्नुद्याने मल्लिका मालती जातिः केतकी वकुलः करवीरः कुरवकः मन्दारः चम्पकः शेवन्तिका पुन्नागः इत्यादीनि पुष्पाणि सन्ति १८. नारिकेलवृक्षे प्रथम, कुहली ततस्तस्यां पुष्पाणि, तेभ्यः फलानि च जायन्ते १०. एकैकस्यां कुहल्यां पञ्चाशतोऽप्यधिकानि फलानि भवन्ति २०. कदाचित् 20. वुनः = Trunk, root of a tree. पञ्चव्यामपरिणाह:=firo vyama broad. 717:=length cf four cubits, 151511 Gpi 01 - HTa/ UTs Li, वांव. 2. इन्धनम् = fire wood. 13. सारभूत := strong. 14. वटवृक्ष:=a banian tree 15. शाखा=branch of a tree. शिफा=spikenard descending from banian etc. trees, JO14,508 u appost , पारम्बी. 16. निर्यास:=gum, चीक. 17. मल्लि. jasmine, misalana, मोगरा. मालती=great flowered jasmine, GLLnilams, वमोगरा. जाति:= Fig, जाई. केतकी=FER. केवडा. बकुलः = Deping. करवीरः=-oft 8, कण्हेरी.फूल. कुरवकः =L0Tom, कोडांटा, चम्पक:=Fi Usi, चाप्या.फूल. शेवन्तिका=Faig. पुनाग: =427 8. 18. कुहली =co-co-pod, uran. का ·३८ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ नारिकेलवृक्षे पञ्चषाः स्तबका भवन्ति २१. नारिकेलं शुष्कं चेत्फलं खर्परं विहाय तिष्ठति; तस्य नारिकेलबुद्रुद इति नाम २२. कदल्याः शलाटुः फलं पुष्पं त्वक् नालं चेत्येतानि सर्वााण्यपि मनुष्याणामुपयुक्तानि २३. खजूंरस्य फलं मधुरम् जम्बूफलं वानराणां प्रियम् २५. कपित्थफलानि गजानां प्रीति- कराणि || २४. पाठः ३५. पनस वृक्षे कदाचित् शताधिकान्यपि फलानि उद्भवन्ति २. उदुम्बरफलानाम् अन्तः कृमयो वर्तन्ते ३. बदरीवृक्षः कण्टकैर्निबिडः ४. वेतसस्य फलानि अम्लानि ५. निम्बस्य त्वक् पत्राणि च तिक्तानि ; फलानि किञ्चिन्मधुराणि ६. दाडि- मफलस्य अन्तः रत्नानीव रक्तानि वीजानि सन्ति ७. द्राक्षाया लता मण्टपे प्रसरति ८. कुरवकस्य पत्राणि मृदित्वा बालिकाः हस्ततले पादतले च लिम्पन्ति ; तेन तानि रक्तवर्णानि भवन्ति 21. खर्परः=aarLLER. नारिकेलवुवुदम्-copra, Go arius arius, बुडबुडा. 23, खजूर:=date fruit, GUP #Fiupii. 2. जम्बूफलम् =rose apple, Tribupib. 25. कपित्थः=wood-apple, Boratituipi. 2. उदुम्बरः=a fig tree. .. बदरी=jujnbe, Darsions. .. वेतसः=the ratan, 9gil. :. निम्ब:=the margosa tree, CaLUDoth. तिक्तम् = bitter, #in. 6. दाडिम:= pomegranate, LOT OT, दालिंब. बीजम् =seed.

·मृगादिवर्गः १८. ३९ ९. धुत्तूरस्य बीजं विषम् १०. वव्बूलवृक्षः आमूलाग्रं कण्ट- कैाप्तः ११. वहुवीजः मधुफला अनानस इत्येतेषां फलानि मधुराणि १२. एरण्डबीजेभ्यः तेलम् उत्पद्यते. तत् वातघ्नं १३. दमनकः दुर्वा विल्वं तुलसी च देवस्य पूजार्हाणि पत्राणि १४. वातामः पौष्टिकः ; गोडुम्बावीजं च तथाविधम् ।। विरेचकं च अथ मृगादिवर्गः ॥ १८ ॥ पाठः ३६. सर्वेषां मृगाणां शरीरेभ्यः गजस्य शरीरं स्थूलतममस्ति २. तथापि सः अल्पकायात् सिंहात् बिभेति ३. अस्य चत्वारः पादाः एको हस्तश्च वर्तन्ते तस्य करः अस्मदीयः कर इव ४. 9. धुत्तूर:=a tborn apple, LOLLDons. 10. वब्बूल:= acacia. COMSILagib, बाभली. कण्टक: thorn, Por. 11. बहुबीज:=gova, Gariburupio, पेरु मधुफला= melon. aiuga oh, खवूज. अनानस:=pine apple, Sळा ச்சிப்பழம். 12. एरण्डबीजम् =castor seed, GETELL ७. 13. दमनकः தவனம் - மருக்கொழுந்து, दवणा. 14. वाताम:=almond, arar BaariL, वदाम. गोडंबा= cashew, PAR, काजू . 3. हस्त:-करः-शुण्डा=trunk of an elephant, avi 96606, हत्तीचीसोंड.

·४० संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ नास्ति ; विलक्षणो वर्तते, इति हेतोः हस्ती करी इति स कथ्यते ५. तत्करस्य शुण्डा इति नाम ; तया स अधः पतिताम् एकां पैका- मपि आदद्यात् ६. सः तटाकस्थं जलं स्वशुण्डामध्यस्थे बिले प्रथमं गृह्णाति ; ततस्तत्पिबति ७. अतः स द्विप इति कथ्यते ८. स बृहतो वृक्षानपि अधः पातयेत् ९. हस्तिपः अंकुशेन तं प्रह- रति १०. लोहश्रृंखलाभिः आलाने स बध्यते ११. अयं वृक्षाणां शाखाः दर्भ तण्डुलं चात्ति १२. तुरगो वेगेन धावति १३. तस्य प्रतिपादम् एकैक एव शफः १४. मनुष्यवत्तस्य मुखे ऊर्ध्वम् अधश्च दन्ता वर्तन्ते १५. तस्य वाजी हयः घोटकः इत्या- दीनि नामानि १६. सः पुरत आगतं दन्तैर्दशेत् ; पृष्ठतो गतं लत्तया प्रहरेत् १७. ह्यस्य पृष्ठे पर्याणं, मुखे खलीनं च स्थाप्यते १८. रासभोऽश्वजातीयः; स रजकस्य वस्त्रभारं वहति ।। 7. द्विप:=drinking in two methods, i. e. an elephant. 9. हस्तिपः=an elephant keeper. अंकुश:=a hook used to drive an elephant. 10. आलानम् =the posb to which an elephant is tied. 11. दर्भ:=sacrificial grass. 12. तुरगः=a horse. 13. शफः=a hoof, Gariou, खुरे. 16. लत्ता=kicking. लत्तया प्रहरति =kicks, engia 17. पर्याणम् =u saddle, fl. खलीनम्=a bridle, 18. रासभ:=an as3. றான். கடிவாளம் ·मृगादिवगः १८. ४१ पाठः ते ३७. सिंहः गोमायुः वृकः व्याघ्रः इत्येवमाद्याः पश्चनखाः, मांसभुजश्व २. व्याघ्री एकदा अनेकान् शाबकान् सूते : तषु केचनव जीवन्ति : अन्ये म्रियन्ते ३. व्याघ्राणां चम चित्रवर्णमस्ति; अत एव तेषां चित्रकाय इति नाम ४. ते वृक्षानारोढुं न शक्नु वन्ति ५. ऋक्षाणां देहः दीर्धेः रोमभिर्व्याप्तः ६. पश्यात्रैकः श्वा वर्तते ; सः गृहाबहिरेव स्थातुं योग्यः ७. सः स्वामिनो गृहं चोरेभ्यो रक्षति ८. सः अन्नदातरि स्निह्यति ९. रथ्यायां गच्छतोऽपरि- चितान्दृष्ट्वा स भवेत् १०. शुनां पुच्छे स्वभावतो वक्रम् ११. मर्कटा वने वसन्ति ; अत एव तेषां वनमृग इति नाम १२. गौः पशुजातौ श्रेष्ठा ; अस्या उपकारो मनुष्याणामधिकः १३. अस्या- श्चत्वारः पादाः; एकैकस्य पादस्य द्वौ खुरो १४. तस्या गले सास्ना लम्बते १५. अस्याः द्वे चक्षुषी द्वे श्रृङ्गे द्वौ को च सन्ति १६. अस्याः पृष्ठतः पुच्छः अस्ति १७. पुच्छस्याग्रे केशा- नां गुच्छो वर्तते १८. अस्या देहे मृदूनि रोमाणि सन्ति १९. इयं शीतान्नितरां विभेति २०. वत्सो मातुः क्षीरं पिबति । 1. गोमायुः=jackal. वृकः=a wolf. व्याघ्र:=a tiger. पश्चनखः=having ive nails. 2. व्याघ्री=igress. शाबक:- cub, G. 3. चर्म=skin. 5. 5. ऋक्ष:=.. bear, Ep.. 6. श्वा=a dog. 9. भष्=to bark. 1. पुच्छम् = tiil. 14. साना=the dewlap, Son sbuar i. 15. शृङ्गम् =horn. 18. पुच्छः =a tail. 17. गुच्छः=a oluster. 19. शीतम् = cold, @en. 20. वत्स:=a calf. 6 ·४२ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ पाटः ३८. गोपः गोः पश्चात्पादौ रज्ज्वा बद्धा तां क्षीरं दोन्धि २. इयं सुखेन दुह्यते ३. धेनुः शुष्काणि तृणानि अत्ति; तथापि मधुरं पयो ददाति ४. पिण्याकं कार्पासवीजानि चास्याः प्रोत्या- वहानि ५. अस्याः सौरभेय्याः ऊधः घटवत् स्थूलं वर्तते ६. इयं आढकमितं क्षीरं दोग्धि ७. गोमयं परिशुद्धमिति भारतीया मन्यन्ते ८. गोजातौ यः पुमान्स वृषभः ९. गोरिवास्य सर्वाण्य- ङ्गानि सन्ति १०. अयं पृष्ठेन गोणीं वहति ११. कर्षका एनं लाङ्गले बद्धा कर्षन्ति १२. रथे शकटे चायं युज्यते १३. महिष्याः साना नास्ति १४. सा कुरूपा ; सा घनं क्षीरं घटमितं दोग्धि १५. महिषो भारशकटेषु युज्यते व्यामपरिमितानि. विकृतानि च १७. तेषां पङ्कलोंठने प्रीतिराधिका १८. अजा स्वल्पं क्षीरं ददाति १९. हरिणो निरपराधो मृगः सर्वमपि शरीरं वक्रम् ॥ १६. तेषां गृङ्गाणि २०. उष्ट्रस्य 1. रज्जुः=a string. दुह् =to milk. 3. धेनुः=a milch. cow. 1. पिण्याकम् =oil cake. कार्पासबीजम् = cotton seed. 5. सौरभेयी=a cow. ऊध:=an udder, 09, कांस. 7. गोमयम् =cow dung. 8. वृषभ:=a bull. वृषभ:=a bull. 10. गोणी gunni. 11. लाङ्गलम् = a plough, SNimu. 12. शकट:= a cart, गाडी. 13. महिषी = she-buffalo. 1. कुरूपा=ugly. 15. महिषः-be-buffalo. 18. अजा=a sheep. 19. हरिण:- a deer. 20. उष्ट्र:= a camel.

·मृगादिवर्गः १८. mr पाठः ३९. कर्णकठोरं रटति पक्षौ स्तः गरुडः पक्षिणां राजा २. पाठिताः शुकाः मनुप्या इव वदन्ति ३. कोकिलो वसन्ते वल्गु कूजति ४. काकः श्रोतॄणां ५. हंसस्य गरुतः श्वेताः ६, पक्षिणांद्वौ ७. शिखी वान् वितत्य नृत्यति ८. भारद्वाजः काकस्य शिरसि कुट्टयति ९. घूकः पिङ्गलो वा यस्मिन्गृहे नीडं बध्नाति तद्गृहं शून्यं भवति १०. शकुन्ताः नीडेषु अण्डानि निद- धति ११. गृध्रा- अजशिशुमप्युदुख डयन्ते १२. श्येनः १३. गृहगोधिका भावि शुभाशुभं जनानां सूचयति १४. कृकलासस्य मुखं सर्पस्येव वर्तते १५. प्रति- सूर्यकः सूर्य दृष्टा शिरश्चलयति १६. सर्पाणां पादा न सन्ति ; ते उरसैव गच्छन्ति १७. तेषां दंष्ट्रासु विषं वर्तते; तैर्दष्टाः प्राणि- अण्डजेषु महान् 3. कोकिल:=a cuckoo. +. रट्=to cry. 7. शिखी= a pea-cock. 8. भारद्वाजः=a lark. 9. घूकः=a big owl, Carriv. पिङ्गलः=a small owl, gic , पिङ्गळा- पक्षी. 10. अण्डम्-an egg. 11. गृध्रः=a Fulture. 12. स्पेनः=a hawk. अण्डजः=a bird. 13. गृहगोधिका-पल्ली = lizard. 11. कुकलासः=a chameleon, Avdoor, सरड. 15 प्रतिसूर्यक:= P. 16. उर:=the breast.

·४४ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ नो नियन्ते १८. केषांचिदुरगाणां फणा वर्तते १९. डुण्डु- भाणां विषं नास्ति २०. वृश्चिकानां पुच्छे विषम् २१ शत- पद्या मुखे एकः कण्टको वर्तते ; तेन सा जनान् विद्ध्यति २२. व्यालग्राही अहीन् निगृह्णाति ॥ पाठः ४०. ६ . कुक्कुटाः अवकरे पतितांस्तण्डुलकणानुञ्छन्ति २. अलयः पुष्पे स्थितं मधु पिबन्ति ३. खद्योता रात्रौ नक्षत्राणीव प्रकाशन्ते ४. कपोतो धान्यान्युञ्छति ५. वर्षासु काटा उत्पद्यन्ते मक्षिका दिवा बाधन्ते ७. मशका मत्कुणाश्च रात्रौ बाधन्ते ८. चिकोडः फलान्यत्ति ; तस्य वृक्षमर्कट इति नामान्तरम् नकुलः सर्पाणां सहजः शत्रुः १०. वम्रयः पुस्तकानि खादन्ति ९. 18. फणा =a hond. 19. डुण्डुभ:= rater-snake. 20. वृश्चिक = !! scor; ion. 2. शतपदी = 1 centipede, Fun. गोम. 22. व्यालग्राहीn snake catcher. 7. 1. कुक्कुटः=cock. 8. खद्योतः= a firefly. 4. कपोतः= a pigeon. 5. कीट:=a worm. 6. मक्षिका = a fly. मशक:=a mosquito. मत्कुण:= a bug. 8. चिकोड:- squirrel. 9. नकुल:=n mongcose. सहजः natural. 10. वाम्रः-a white ant.

·देशवर्गः १९. ४५ ११. पिपीलिका मनुष्यान्दष्ट्रा स्वयं म्रियन्ते १२. यूकाः शि- खायां स्वेदादुद्भवन्ति १३. शलभाः सस्यं खण्डयन्ति १४. ते फल- भ्रान्त्या दीपे पतित्वा नियन्ते १५. गोधायाः चर्म डमरुकायो- पयुज्यते १६. लूता मुखोच्छिष्टेन तन्तून् सृजति १७. अञ्ज- लिका पक्षवत्त्वान्मृगैबहिष्कृता ; चतुष्पात्त्वात्पक्षिभिश्च बहिष्कृता १८. वृक्षश्वानो नारिकेलवृक्षमारुह्य नारिकेलफलान्यदन्ति १९. झिल्लिकाया रूपं सूक्ष्मम् ; शब्दस्तु महान् ।। अथ देशवर्गः ॥ १९॥ पाठः ४१. कतिपयगृहो ग्रामः २. बहुगृहं धनिकानां वणिजां चाऽऽवा- सभूतं नगरम् ३. राज्ञो निवासभूतं पत्तनं राजधानी ४. सा वप्रेण परिखया च वेष्टिता भवेत् ५. बहुभिर्नगरैामैश्च युतो देशः डमरुक:-a 11. पिपीलिका=an ant. 12. यूका= louse. 13. शलभः= a locust. 15. गोधा=an iguana, L.Cit. small drum, डब. 16. लूता=a spider. 17. अजलिका=a bat, Gassmadriv, पांकोली. 18. वृक्षश्वा =ni. 19. झिलिका a criket, sarpCamp. 3. राजधानी=n capital city. 4. वप्रः-a rampart. 6. देशः=a country.

·४६ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥२॥ षट्पञ्चाशत् देशाः ६. देशानां सीमा नदीभिः पर्वतैश्च विभज्यते ७. केरलाः चोलाः कर्नाटकाः आन्ध्राः महाराष्ट्राः गुर्जरा वङ्गा इत्यादयः ८. किंनामधेयमिदं पत्तनम् ? एतत्पत्तनं कुम्भघोणाख्यम् ९. अस्मिन् पञ्चाशत्सहस्राणि गृहाणि सन्ति १०. अत्र बहवो देवालया वर्तन्ते ११. तेषु विष्ण्वालयाः दश, शिवा- लयाः द्वादश १२. तेषु शाङ्गपाणि-चक्रपाणि--रामस्वामिनां, कुम्भेश्वर-सोमेश्वर-नागेश्वराणां च आलया महान्तः १३. कुम्भेश्वरालयस्य गोपुरं अत्युन्नतम् ; ततोऽपि उन्नततमं शाङ्गपाणेः १४. देवालयानां चतसृष्वपि दिक्षु रथगमनयोग्या रथ्या वर्तन्ते १५. तासु प्रायो ब्राह्मणा वसन्ति १६. अस्मिन्पत्तने कावेरी नाम महानदी प्रवहति; दक्षिणतश्च हरिनदी कावेरीतीरे प्रायो ब्राह्मणानां अग्रहाराः १८. तेषु कृष्णराय-अग्रहारः, वेङ्कटाय- अग्रहारः, रड्डिराय-अग्रहारः, लक्ष्मीनरसप्प-अग्रहारः, व्यास राय-अग्रहारः, एवमादयोऽग्रहाराः पुरातनैः माध्वप्रभुभिर्निर्माय ब्राह्मणेभ्यो दत्ताः १९. वैश्यानां वीथयः, गोपानां घोषाः, शू द्राणा प्रतोल्यश्च बहवो वर्तन्ते २०. संन्यासिनां निवासाय अनेके मठाः ब्राह्मणानां भोजनाय अनेकानि अन्नसत्राणि च विद्यन्ते ।। 6. सीमा=boundary. 10. देवालयः=temple. 13. गोपुरम् = a town-gate. 14. रथ्या=strest. 10. हरिनदी=PEET . 19. वीथिः=a street. घोष:=a station of herdsmen. 20. मठ:-a mutt. 37974=a choultry, where brahmanas are fed gratis.

·देशवर्गः १९. ४७ पाठः ४२. ४. प्रथमक- गृहाणां भित्तयः इष्टकाभिः मृदा च बध्यन्ते २. कानि- चन कुड्यानि उपलैः सुधया च बध्यन्ते ३. वेश्मनो बहि- र्भागे अभ्यागतानामुपवेशाय अलिन्दः क्रियते क्ष्यायां सभाशाला निर्मीयते ५. पाकशाला भोजनशाला च पृथक् कर्तव्या ६. भोक्तारो महानसं न प्रविशेयुः ७. रस- वत्यां धूमनाली आवश्यिका ८. स्नानागारे कूपेन वा प्रणाल्या ९. गेहे वातसञ्चारार्थ बहवो गवाक्षाः कर्तव्याः १०. शयनशालायां वातायनानि अत्यावश्यकानि ११ धूलीपातपरिहारार्थ वितानानि बध्यन्ते १२. तस्य वेश्मनि देवगृहं नितरां रमणीयमस्ति १३. गृहस्य मध्ये प्राङ्गण, परितः वा भाव्यम् 1. भित्ति: कुड्यम्=n wall. इष्टका=a brick. 2. सुधा= chupnam. 1. अभ्यागतः=a guest. अलिन्दः=a, pial, pairdoor. 4. कक्ष्या =a part of a house. सभा= a hall, கூட்டம். 5-6-7 पाकशाला--महानसः-रसवती=a kitchen. 7. धूमनाली=a chimney. 8. स्नानागारम् = bathing room. कूप:=a well. प्रणाली=water-pipe. (9-10) गवाक्ष:-वाता- यनम् = window. 10. शयनशाला=a bed chamber. 11. धूली=dust. वितानम् =canopy, Cno Fio. CLD . 12, देवगृहम् = an apartment for the worship of God, Fara Lor. 13. प्राङ्गणम् =court-yard, oppib.

·४८ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ स्तम्भाः, तदुपरि तिरश्चीनस्थूणाश्च क्रियन्ते १४. तदुपरि वेणून् आस्तीर्य लोष्ठैः छदिः क्रियते १५. उटजानां छदिः नारिकेलपर्णैः तालपणेः तृणैर्वा पिधीयते १६. गृहाहहिः कायमानः कृतः १७. कवाटेन गृहद्वारं पिदधति जनाः १८. कवाटम् अन्तः अर्गलेन अर्गलयन्ति १९. बहिस्तु मुद्रया मुद्र- यन्ति २०. मुद्रा कुश्विकया उद्घाटयितव्या ।। पाट: ४ ३ . कस्येदं महद्वेश्म ? २. इदं कस्यचित् श्रेष्ठिनः ३. अस्य गृहस्य छदिषः स्थाने सुधामयी चन्द्रशाला निर्मिता ४. हर्म्यम् आरोदुमियं सोपानपतिः ५. कुत्र त्वं वससि ? उत्तरतृतीय- वीथ्यां सप्तत्रिंशत्संख्याके गृहे वसामि ६. किं तत्तव स्वीयम् ? स्तम्भः= post, झाळा. तिरश्चीनस्थूणा=a beam, e.gro. 14. वेणुः=a bamboo, pa®. लोप्टम् = =a tile, 90, कौल. छदिः, सकारान्तः नपुंसकलिङ्गः=a roof, 2.6000, छावणी. 15. उटजः= a hut. arsqufp=palmyra leaf, ularowt%. 16. काय. मानः=pandal, uis goi, छप्पर. 17. कवाटम् =s door. गृह. द्वारम्=house gate. 18. अर्गलम् =a wooden bolt. 19. मुद्रा=a look. 20. कुञ्चिका-तालकम् =n key. 3. सुधामयी=built of obunnam. चन्द्रशाला-हर्म्यम्=" a mansion,Gobi Quzm , उपरमाडी. 4. सोपानम् stair urmily., पायरी. 6. स्वीयम् =3Down.

·देशवर्गः १९. ४९ ७. नहि ; भाटकेन स्वीकृतं तत् तस्य मासिकं भाटकं त्रीण रूप्याणि ८. किं तत्पासादः उत लोष्टगृहम् ? ९. तत् लौ. ष्टिकमेव १०. भवतु, ममाप्येकमणु गृहं भाटकाह पश्य ११. कुटीरं चेदप्यलं मम १२. महतो वेश्मनो भाटकं दातुं मम योग्यता नास्ति १३. वयं चत्वार एव जना वर्ता महे १४. तर्हि मम प्रतिवेशिकगृहं रिक्तमस्ति तत्तव दर्शयामि १५. इदं अण्वपि विविक्तं वर्तते ; एतावदलं मम वस्तुम् १६. अये किङ्कर ? श्वः प्रातरिदं गृहं सम्र्माजय १७. शौचस्थानं कुत्र वर्तते ? १८. निष्कुटे वर्तते; सम्माजकस्य मार्गान्तरमस्ति १९. गृहस्य भित्तौ सन्धिं कृत्वा चोरः प्रविशेत्किम् ? २०. सुरक्षितेयं खलु वीथी; अतश्चोरो न प्रवेष्टुं शक्नुयात् । भाटकम्-rent, SITAMI, भोडें. 8. लोष्टगृहम् - लौष्टिकम् =tile l honse. 11. कुटीरम् =a hut. 14. रिक्तम् =empty. 15. विविक्तम् =separate. 17. शौचस्थानम् = latrine, &, पाय- 18. निष्कुट:=a backyard, upsc 01, पुरसू. सम्मा र्जक:=sweeper. 19. सन्धिः=a house-l reaking, 6m sri. खाना.

·५० संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ पाठः ४४. अग्रहारवासिनां ब्राह्मणानां क्षेत्राणि सन्ति किम् ? २. आम् ; सन्ति एकैकस्य गृहस्थस्य आईक्षेत्रेषु चतस्र एकराः, शुष्कक्षेत्रेषु तिस्र एकराश्च ३. ३. आईक्षेत्रं खण्डशो विभक्तं वर्तते ४. तस्य खण्डस्य केदार इति नाम ५. तेषु प्रथमं पष्टिकानां कृषिः, ततः शालीनां, इति एकस्मिन्वर्षे द्विवारं कृषिः क्रियते ६. शुष्कक्षेत्राणां राजकीयः सांवत्सरिकः करः एकराया एका रूपि- ७. आर्द्रक्षेत्राणां तु रूपिकाद्वयम् ८. आर्द्रक्षेत्रेषु व्रीहयः गोधूमाः इत्यादीनि धान्यानि उद्भवन्ति ९. शुष्कक्षेत्रेषु कुलित्था माषाः भूचणकाः इत्यादीनि भवन्ति १०. ग्रामगणकः वार्षिकं करं क्षेत्रस्वामिनः सकाशात् चतुर्षु मासेषु विभज्य संगृह्णाति का आ- 1. क्षेत्रम्=land. 2. गृहस्थ:=a house holder. क्षेत्रम् =wet-land, 6@en F. शुष्कक्षेत्रम् =dryland, 45ME. एकरा=acre, IFT. 4. केदार:=a field, avuii. 5. षष्टिक:= a kind of paddy which grows in sixty days, Gmar als, साठांदिवसानी पिकणारेभात. शालि:=ariurasis, साळी. द्विवारम् = twice. कृषिः = cultivation. 6. राजकीयः = Royal. सांवत्सरिक:=yearly. कर:=tax. 9. भूचणकः=ground-nut, avasna, भोयचणे. 10 प्रामगणक:= village karnam, orm மக்கணக்கன் (கர்ணம்.)

·देशवर्गः १९.
५१
१५. ततो
११. देवमातृकाणि क्षेत्राणि घटीयन्त्रेण प्लाव्यन्ते १२. वो वीहि-
बीजानि उप्यन्ते
१३. यदा तेषां अङ्कुरा दशाङ्गुला भवन्ति
तदा तानुत्खायान्यत्र निखानयन्ति कृषीवलाः १४. यदा कणिशाः
पक्का भवन्ति तदा तान् लवित्रेण सकाण्डं लुनन्ति
व्रीहीन्संगृह्य पलालं पशुभ्यः पुञ्जीकुर्वन्ति १६. काष्ठं परशुना
च्छिन्दन्ति १७. ऋकचेन वृक्षः पाट्यते १८. ऊषरे मरौ च
उप्तं बीजं न प्ररोहति १९. कावेर्या सिकता वर्तन्ते २०. मृत्ति-
का चिक्कणाऽस्ति ॥
=a land watered by rain only, aar
Bvib. घटीयन्त्रम् ==a machine for raising water from
a well, Suppib, राहाट. 12. वप्रि:=a field for seedling,
mppyar. 13. अङ्कुरः=a shoot, Van. 14. कणिशः=
an ear of corn, लवित्रम् = sickle. 15. पलालम् =straw.
16. काष्टम् =wood, &0. परशु:=an axe, CETी.
17. क्रकचः=a saw, ari. 18. ऊषरः=a saline land.
मरु:= desert. 19. सिकता=sand, Loan. 20. मृत्तिका=
olay, spir. चिक्कण:=smooth, apaspiuTER.

·५२ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ अथ उपकरणवर्गः ॥२०॥ पाठः ४५ कटेषु दरिद्राः स्वपन्ति २. धनिकाः मञ्चेषु हंसतूलिका तदुपरि प्रच्छदं चास्तीर्य शेरते ३. स्वप्तारः स्वेषां दंशरक्षां च बध्नन्ति ४. प्रेड उपविष्टं श्रीकृष्णं सत्यभामा आन्दोलयति ५. दोलायां वालः शेते ६. फलके उपविश्य भोक्तारो भुञ्जते ७. पूजका देवं पीठे उपवेश्य षोडशभिरुपचारैः पूजयन्ति ८. आसन्याम् उपविष्टोऽस्ति ९. कर्मकरी उलूखले व्रीहीन्प्रक्षिप्य मुसलेन अवहन्ति १०. तेनावहननेन व्रीहिभ्यस्तण्डुलाः तुषाश्च पृथक्पृथग्भवन्ति ११. सा तान्पुनः शूर्पण बहुलीकृत्य तुषानप ८. सः 1. कट:=a mat, uri. 2. मनः=a coat, GL. हंसतूलिका-cushion. Gos am क. प्रच्छद. = bed-sheet, 3. दंश. रक्षा= musquito net, Or Farav 4. 07:=swinging cot, enjiv, झोपाळा. 5. दोला=a cradle of a child, ar. पाळणा. 6. फलकः=a plank, 7. पीठ:- stool, Brparuwams, चारपायांचपाट. 8. आसन्दी-चतुष्पदा- सनम् =n chair, mp3768. खुर्ची. 9. उलूखलम् =a mortar, eri, उसले. मुसल:=a pestle, Lam, मुसल. 10. तुष:= husk, eB, धान्यचेतूस. 11. शूर्पः = a winnow, Fri, सूप. बहुलीकरणम् = winnowing, 40@PRI, पाखडणे, ·उपकरणवर्ग: २०. ५३ नयति १२. सा पुनम्तांस्तण्डुलान् चालिन्या सञ्चाल्य तण्डुलैः सह मिश्रान्त्रीहीन्बहिरुद्धरति १३. एवं शुद्धांम्तण्डुलान् गृहस्वा- मिनी पिटकेषु कुमूलेषु वा निक्षिपति १४. अस्यां गोण्यां त्रिंश- दाढका माषा वर्तन्ते १५. पाचकाः प्रथमं चुल्लयाः पूजां कुर्व- न्ति १६. प्रक्षालितानां तण्डुलानां कस्यचिद्भागस्य अग्नौ प्रक्षेप णमेव चुल्लीपूजा १७. पक्ता चुल्यामग्निं प्रज्वाल्य तदुपरि सजलं पात्रं निक्षिपति १८. सः त्रिः प्रक्षालितांस्तण्डुलान् कथ्यमाने १९. तत्पात्रं शरावेण पिहितं चेत् तण्डुलाः शीघ्रं पच्यन्ते २० प्रायः पिटरेऽन्नं पचन्ति || जले प्रक्षिपति पाठः ४६ अन्नपात्रस्य मुखे शरावं संयोज्य काञ्जिकां निःसारयेत् २. स्थालीस्थं एक सिक्थं पक्कं चेत्सर्वमप्यन्नं पक्कमिति जानीयात् ३. कथितं पिष्टं यवागूर्भवति ४. सा अन्नादपि अधिकं पुष्टि- करी ; किन्तु दुर्जरा ५. इदानी व्रीहीणां अवहननाय सर्वत्र 12. चालिनी =a sieve. FiravanL, चालण. 13. पिटकः=basket, 40. कुसूल:=a granary, GF 14. गोणी-gunny 15. चुल्ली=an oren, படுப்பு, चूल, 18. मानम् =boiling, Gana@p. 19 शरावः=n platter, arbureni परात, 20 पिठरः=a pot , gavad, तपेली. 1. काञ्जिका=boiled rice water (ganji) 6$, पेज, 2. सिक्थम् = a single boiled lice, UGms. 3. यवागूः = MOB. 4. दुर्जरा=indigestible. 5. अवहननम् =hulling, சாக்கு. कथ्य- ·५४ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ यन्त्राण्युद्भूतानि ६. तानि स्वयमेवावघ्नन्ति वितुषीकुर्वन्ति चालयन्ति च ७. कोऽयं महोत्सवोऽद्यास्मगृहे ? ८. किमियं दासी जलं हरति ? ९. किङ्कारणामयं पटीरपाषाणे गन्धान् पिन- ष्टि ? १०. किमियं विचित्राः पुष्पस्रजः उद्थते ? ११. किमियं कलेन हुङ्कतेन उलूखले किमपि कण्डयति ? १२. किमपरा घरट्रेन गोधूमांश्चूर्णयति? १३. किमेते सूदाः कान्दविकाश्च ओदनं भक्ष्याणि च पचन्ति? १४. किमते ब्राह्मणाः कण्ठे रुद्रा- क्षमालिकां धृत्वा भस्मोद्धलितशरीराः पवित्रपाणयश्च भूत्वा मन्त्रान् जपन्ति ? १५. किमन्ये अग्रजन्मानः अग्नौ आज्यं समि- धश्च जुह्वति ? १६. किं कारणमेतेषां भवेत् ? १७. भवतु : गृहिणीमेव पृच्छामि १८, प्रिये ! कोयमद्यास्मद्भवने कोलाहलः ? G.; B p , कांडणें 7. महोत्सव: 7. महोत्सव:=a great festival. पटीरपाषाणम् =5For & S. 10. उद्यते=string together. 11. कलम् = oft tone. हुंकृतम् =humming sound, am-vi. Top Fogic. 12. घर:=grinding mill, (dhari) 13. कान्दविकः=a baker, Uah ST © Fi@past 15. 89457771=Brabinana. रामित् =a saored fuul. 17. गृहिणी = rito. 18 कोलाहल:=an uproar, sy, कलकलाट.

·उपकरणवर्गः २०. ५५ १९. आर्यपुत्र! त्वदीयनक्षत्रोपेतायामद्य रात्रौ राहुश्चन्द्रं असते इत्यशृणवम् ; तद्दोषशान्त्यर्थं आयुष्यहोमः क्रियते २०. तदर्थ भोजनाय ब्राह्मणा आमन्त्रिताः २१. अये मुग्धे ! केनापि उदर- म्भरिणा ब्राह्मणेन विप्रलब्धाऽसि २२. नाद्य मदीयं नक्षत्रम् ; न चोपरागोऽस्मिन्भरतखण्डे २३. चलतु; येनकेनापि निमित्तेन भुञ्जतां द्विजाः ; प्रीयतां परमेश्वरः ।। पाठः ४७. सैरन्ध्री स्वामिन्याः केशान् कङ्कतिकया प्रसाध्य वेणी रचयति २. सा मुखं संक्षाल्य दर्पणे दृष्ट्वा फाले कुङ्कुमेन तिलकं करोति ३. दासी राज्ञी व्यजनेन वीजयति ४. सेवकाः सम्मा- जन्या अवकरं अपनयन्ति ५. उद्यानरक्षकः छुरिकया कदली- 19. आयुष्यहोम:=an offering preservative of life. 21. मुग्धा=beautiful or fool. उदरम्भरिः=gluttonous, anm CSerio@p, पोटभरणाचा. विप्रलब्ध:=deceived. 1. सैरन्ध्री-a female artist. कङ्कतिका=3a comb. दर्पणम् =a mirror. तिलकम् =a mark, Quri, तिला. 3. व्यजनम् =a fan. 4. संमार्जनी=a broom. अवकरः= sireepings, GURU, केर. 5. छुरिका 5. छुरिका = a knife, 2.

·५६ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ पत्राणि कृन्तति ६. तक्षणफलकेन नारिकेलं तक्ष्णोति ७. छुरि- कापीठेन कूष्माण्डं खण्डयति पाचकः ८. अङ्गारेषु पर्पटान् भृजति ९. अम्बरीषे चणका भृज्ज्यन्ते १०. ऋजीषे तैलं निक्षिप्य माषवटकान्पचति सूदः ११. शीतार्ताः अङ्गारधानि- कायां अग्निं प्रज्वाल्य देहं तापयन्ति १२. उल्मुकात् धूम उद्ग- च्छति १३. जलेन निर्वापिता अङ्गारा इङ्गाला भवन्ति १४. अलिञ्जरं जलेन पूरय १५. कुत्वां तैलं वर्तते १६. भोजनानन्तरं ५. कलशस्थेन वारिणा हस्तं क्षालयति भोक्ता १७. मृद्धटोऽनायासेन भिद्यते १८. पात्रस्थमन्नं दा बहिरुद्धरति १९. उद्धरिण्या आचामति २०. पञ्चपात्रेण जलं पिबति ॥ 2 6. तक्षण-फलकः = soraping plank, BOATUN , किसणी. 7. रिकापीठः = sickle plank, AfhouTon todam, विळी. 8. अङ्गार:= burning charcoal, FM, निखार. 9. अम्बरीषः=a frying pan, ITCOM, तेलतवा. 11. अङ्गारधानिका =a portable fire pan, 8674, शेगडी. 12. उल्मुकः=n brand, aani भी 30LL, कोलीत. 13, इङ्गाल:=charcoal, LDuo 30, कोलसा. 14. अलिअर:=a brass tub, S T an iv, गङ्गाळ, 15. कूतू := a lenthern oil bottlo. 16. कलशः =n water pot, Get i4, तांब्या 18. दर्वी = a spoon, Jii 19, पळी. 19. उद्ध; रणि:-3a small spoon. 20. पमपात्रम् = tumbler.

·५७
उपकरणवर्गः
२०.
पाठः ४८.
काचपात्राणि मृद्विशेषेण क्रियन्ते २. काचकुप्यां रसा-
यनं निधाय तस्या मुखं भिण्डेन पिधेहि ३. अस्मिन् समुद्के
देवस्य पूजार्थं तुलसी पुष्पाणि च निक्षिप्तानि ४.
४. ताम्बूलकरके
क्रमुकं ताम्बूलपत्राणि च न सन्ति ५. आपणात् खादिरसारम्
आनय ६. चूर्णसम्पुटोऽपि रिक्तोऽस्ति ; चूर्णेन तं पूरय ७.
कुतः शयनगृहे पतद्ग्रहो नास्ति ? ८. दीपे वर्तयो न सन्ति ९.
आभरणानि मञ्जूषायां निधेहि १०. शय्यायां द्वे उपधाने स्तः
११. उद्यानपाल: सेचन्या वृक्षान् सिञ्चति १२. सुवर्णस्य वर्णाः
निकषाश्मनि घर्षणेन ज्ञायन्ते १३. शाणे मार्जनेन शस्त्रं तीक्ष्णं
2. T41476=a medicine preventing old age.
भिण्ड:=cork, OL
3. समुद्क:=a casket, G-20.
4. ताम्बूलकरङ्कः=a betel box,aappviidui+, पानदान.
5. खादिरसारः=a cateohu, काम अ५. 6. चूर्णसम्पुट::
chunam casket, Firemius availab. 7. पतद्ग्रहः
a spitting pot, 19& Fron. 8. वर्ति:=the wiok of a
lamp, Ban Opी. 9. मजूषा = a box, Qui... 10.
उपधानम् =a pillow, tra ETowी. 11. सेचनी = a bucket,
siri. 12. निकषाश्म = touch stone, ens & , कसोटी.
13. शाणे:=sharping stone or whetstone, #TTom 36,
8

·५८ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ भवति १४. घरट्टे घर्षणेन धान्यं पिष्टं भवति १५. दृषदि उपलेन नारिकेलस्य तष्टं पिनष्टे १६. स्वर्णकारः सुवर्ग विला- पयितुम् अग्निकुण्डं भस्त्रिकया धमति १७. शकुलया क्रमुकान् खण्डयति १८. खनित्रेण मृत्तिकां खनति ॥ अथ वाहनवर्गः ॥२१॥ पाठः ४९. ग्रामान्तरं गन्तुं नानाविधानि वाहनानि क्लप्तानि २. धनिका रथे उपविश्य यान्ति ३. केचन शकटं आरुह्य गच्छन्ति ४. शकटम्य द्वे चक्रे स्तः ५. रथस्य चक्राणि चत्वारि ६. द्वौ वा चत्वारो वा वलीवर्दा रथस्य धुरि नियुज्यन्ते ७. केचन अश्वानपि नियुञ्जते ८. अणु शकटं एकः अणु शकटं एकः उक्षा वहति कीस. निष्णादगड. तीक्ष्णम् =keen. 15. दृषद् =8 flat stone on which spices etc. are ground, NitBav, पाटा. उपल:= a muller, LB SGDB, वरवंटा. तष्टम् = paring, SIGN, 16. अग्निकुण्डम्=FiLDIET MEv. भत्रिका=bellows, काजी, भाता. 17. शङ्खला=nut.cracker, LTSQasin, अडकित्ता. 18. खनित्रम् = a spade, Lear dari, कुदल. 1. वाहनम् =a rehicle. 2. रथ:=a car. 3. शकट:- a cart. 4. चक्रम् = a wheel. (6-3) वलीवर्दः-उक्षा=a bull. धूः=fore-part of a carriage or yoke, Saiggp

·वाहनवर्गः २१.
५९
९. शिविकां षोडश वाहका वहन्ति १०. गमनागमनाय लो-
हपथाः पूर्वं द्वीपान्तर एवासन् ११. इदानीं भरतखण्डेऽपि ते
उत्पन्नाः १२. तेन पथा अनेकैः शकटग्रथिता एका शकटश्रेणी
गच्छति १३. तामेको बाष्पशकट आकषति १४. गोरथमपेक्ष्य
अश्वरथः शीघ्रतरं गच्छति १५. तदपेक्षयापि अग्निरथः चतु-
गुणेन जवेन गच्छति १६. एकैकः शकटोऽपि अनेकैः भागैर्वि-
भक्तः १७. एकैकस्मिन्नपि भागे द्वे आसने क्लप्ते स्तः १८.
एकैकस्मिन्नप्यासने चत्वारः पञ्च वा पथिकाः उपविशेयुः १९.
जी. ए. पी. प्रभृतयो लोहपथा आयतमानाः २०. तेषां आसनेषु
पञ्च पान्था उपविशेयुः २१. एस् . ऐ. आर् . प्रभृतीनां संकुचि-
तमानानाम् आसनेषु तु चत्वार एव ।।
पाटः ५०.
शकटश्रेणी एकस्यां घण्टायां विंशतेरन्यूनान्क्रोशान्गच्छेत्
२. जी. ऐ. पी. प्रभृतिषु औचराहलोहपथेषु शकटश्रेणी घण्टाया-
9. शिविका=a palanquin. 10. लोहपथः= Railway. 12.
शकटश्रेणी-a train.
ma train. 13. बाष्पशकट:-आग्निरथः=an engine.
16. भाग:=a compartment. 17. आसनम्=a seat. 18.
पथिक:-पान्यः-यात्रिक:=a passenger. 19. आयतमानः=Broad
gauge, 21. संकुचितमान:=metre gauge.

·६० संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ , श्चत्वारिंशत्क्रोशानपि गच्छेत् ३. सर्वत्र भाण्डशकटश्रेणी किञ्चि- न्मन्दमेव गच्छेत् ४. पञ्चक्रोशानां दशकोशानां वा एकैकं अव- रोहणस्थानं वर्तते ५. एकैकस्मिन्नपि स्थाने, स्थानाधिकारी, चीटीदाता, चीटीसंग्राहकः, पोटलिकाधिकारी, भाण्डाधि- कारी इत्येवमादयोऽधिकारिणो वर्तन्ते ६. एतस्मात्स्थानादमुकस्य स्थानस्य एतावत् वेतनमिति क्लप्तिर्वतते ७. तदनुसारेण पान्थे- भ्यो द्रव्यं संगृह्य चीटीदाता चीटी ददाति ८. इयत् वेतनं दत्तमित्यस्य चीटी ज्ञापिका भवति ९. शकटश्रेण्यामुपविश्य पान्थेषु गच्छत्सु मध्ये मध्ये चीटीशोधक आगत्य यदि पृच्छत्तर्हि तस्मै चीटी पान्थैः प्रदर्शयितव्या १०. एकैकस्याः शकटश्रेण्याः द्वौ रक्षको वर्तेते ११. वाष्परथे समर्थो यन्ता भवेत् १२. अद्य प्रातः मद्रपुरात् प्रस्थिता मैलशकटश्रेणी परेयुः प्रातः नवम- पप्ट्यत्तरचतु शतकोशदूरे विद्यमानं रामेश्वरं प्राप्नुयात् १३. कुम्भघोणात् रामेश्वरस्य शकटवेतनम् अष्टमांश-यू. घण्टावादनसमये 3. भाण्डशकटवेगी =os train. 4 अवरोहणस्थानम् = Railway station. 5. FY1a4=stition. station master. चीटीदाता=booking clerk. चीटीसंग्राहकः= ticket collector. पोटलिकाधिकारी=parcel clerk. भाण्डा. धिकारी=goods olerk. 6. वेतनम् =charge. 7. चीटी = ticket. 9. चीटीशोधकः=ticket examiner. 10 a guard. 11. वापरथ:=engine. यन्ता=driver. 12. मद्रपुरम् = Madras. मैलशकटश्रेणी=fail train. वेतनम् =trainage. रक्षक:

·वाहनवर्गः १ . ६१ नाश्चतस्रो रूपिकाः नव पैकाश्च १४. एतदेव पासञ्जरशकट. श्रेण्याः सपादं रूपिकात्रयम् ६५. एतत् तृतीयकक्ष्यायाः; प्रथम- द्वितीयकक्ष्ययोस्त्वधिकम् १६. तव यात्रासामग्री अमिता वर्तते तस्याः पृथग्वेतन देयं भवेत् १७. वेतनं कियद्देयम् ? तां घटे निक्षिप; तोलयित्वा कथयामि १८. तस्या भारोऽशीतिः सेरा वर्तन्ते ; पान्थे- न पञ्चदश सेरा विना वेतनं नेतुं शक्यम् १९. अधिकानां पञ्च- षष्टिसेराणां सप्तरूपिकाः पृथक् देयाः देयाः २०. मध्ये रामनाथपुराख्ये अवरोहणस्थाने अवतीर्य ग्राम्यशकटमारुह्य दर्भशयनं गच्छ । ४. पाठः ५१. सर्व समीचीनं जातम् ; मन्निकटे पञ्चैव खलु रूपिकाः उर्व- रिताः २. ताभिः कथं यात्रां करवाणि ? ३. अतो मह्यं पञ्चा- शतं रूपिकाः प्रेषयितुं बेङ्गळूरस्थाय मम भ्रात्रे पत्रं लिखामि भोः कण्ठीरवाचार्य ! कुतस्त्वं पत्रं लिखसि ? ५. पत्रं दृष्ट्वा द्रव्यं मणिआर्डद्वारा प्रेषितं चेत् पञ्चमे दिने त्वं तत् प्राप्नुयाः ६. तथा मा कुरु ; विद्युद्वार्ता प्रेषय ७. बेङ्गळूरात् विद्युद्वार्तयैव मणिआर्डरपि प्रेषितं चेत् अद्य सायमेव तव द्रव्यमागच्छेत् कुम्भघोणे पाटाचार्यवीथ्याम् आगतात् कण्ठीरवाचार्यात् , बेङ्गळूरे ८. 15. तृतीयकक्ष्या=third class. 16. यात्रासामग्री=luggage. 18. पान्य:=a passenger. 20. ग्राम्यशकट:=country cart. 2. यात्रा=pilgrimage. 6. विद्युद्वार्ता = telegrapb.

·६२ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ बेलीवीथ्यां गरुडाचार्याय ; मह्यं पञ्चाशतं रूपिकाः विद्युन्मणि- आर्डरद्वारा प्रेषय, इति लेख्यम् ९. तस्य कियान् व्ययो भवेत् ? १०. एतानि चतुर्दश पदानि भवन्ति ; तेषां चतुर्दश आणकाः ११. तत्कथम् ? १२. तारावार्तायाः एकं पदमारभ्य द्वादश- पदपर्यन्तं द्वादश आणका वेतनम् १३. तदुपरितनानां पदानां एकैकस्य एकैका अणा १४. "भवतु तथैव करोमि'' इति उक्ता विद्युद्वार्ता प्रातः अष्टमघण्टावादनसमये कण्टीरवाचार्यः प्रेषयत् १५. मध्याह्ने द्वितीयघण्टावादनसमये आगच्छन्तं तारावार्तावह दृष्ट्वा कण्ठीरवाचार्योऽपृच्छत् १६. विद्युद्वार्तावह ! मह्यं विद्युन्मणिआर्डर वर्तते किम् ? १७. कियतीभिः रूपिकाभिस्तव मणिआर्डर आगन्तव्यम् । १८. पञ्चाशता रूपिकाभिः १९. साक्षिणम् आह्वय ! तस्यापि हस्तलेखं गृहीत्वा रूप्याणि तव ददामि २०. अहो! आश्चर्यमेतत् ! नाद्यापि षष्ठी घण्टा अतिक्रान्ता. इयत्या त्वरया द्रव्यं मद्धस्तगतं अभूत् ।। अथ विद्यावर्गः ॥ २२॥ ५२. पाठः अकारादिक्षकारान्तानि अक्षराणि ; तान्येव एकपश्चाशत् वर्णाः २. वहृद्तस्य परबोधनाय पदानि वाक्यानि च उच्चार्यन्ते 15. तारावार्तावहः=telegraph-peon. 19. हस्तलेख:- signature.

·विद्यावर्गः २२. ६३ .. ३. दूरस्थबोधनाय अक्षरैः पत्रे लेख्यं लिख्यते ४. पठ एतत् लेख्यम् ५. उच्चारय एतं शब्दम् ६. पाट्यम् उच्चैः वाचय ७. अतित्वरया पठितं चेत् अन्यस्तन्न बुद्ध्येत ८. मूढ ! मोच्चैः पुनर्वद; तच्छ्रुत्वा अन्यस्त्वां परिहसिष्यति ९ एतत्पुस्तकं लिख १०. तवाक्षराणि चारूणि न सन्ति १ १. अयं किं मकारः, उत पकारः इति संदिग्धं वर्तते १२. मपी घनाऽस्ति ; मषिकरण्डं जलेन पूरय १३. इदानीं मषिः नितरां लघुर्जाता ; तस्मात् क्लियन्ते पत्राणि १४. छुरिकया लेखनी संस्कुरु १५. हिंदी, माहाराष्ट्री, गौर्जरी, तैलङ्गी, कार्नाटकी, द्राविडी, कैरली, यावनी, आङ्ग्ली, तौलवी गैर्वाणी इत्यादयोऽनेका भाषा वर्तन्ते १६. सर्वासामपि प्रातिस्विकी लिपिः वर्तते १७. गैर्वाणी लिपिः देवनागरी १८. इतराभ्योऽप्यतिशयेन सुवाचा १९. रेखा विधातुं परिवर्तन- दण्डम् आनय २०. तव लेखने अक्षरस्खालित्यं बहु वर्तते २१. संस्कृतभाषा दुर्बोधेति केचन मन्यन्ते ; उद्यमिनां सर्व सुलभमेव २२. कुतस्त्वं स्वभाषां संत्यज्य आङ्गलभाषया वदसि ? 3. लेख्यम् = writing. 4. लेख्यम् =letter. वाचय read. 12. मषीकरण्डम् =ink-stand. 13. पत्रम् = paper. 14. लेखनी-pen. संस्कुरु =mend, 16. लिपि:=character. 18. सुवाचा=easily readable. 19. रेखा=line, परिवर्तन- दण्ड:=ruler, Cap. 20. अक्षरस्खालित्यम् = spelling mistake. 21. दुर्बोधः= difficult, सुलभम् =easy.

·६४ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ पाटः ५३. आसन्दे उपविश्य लेखनफलके पत्राणि निक्षिप्य लिपि- करो लिखति २. अस्मिन्ग्रामे महती पाठशाला वर्तते ३. तस्यां शिरोमणिपरीक्षार्थ अशीतिः छात्राः पठन्ति ४. तर्के व्याकरणे मीमांसायां द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतवेदान्तेषु च परीक्षार्थं छात्राः पठन्ति ५. अतीतमासे शिरोमणिपरीक्षा प्राचलत् ६. अशीत्यां विद्या. र्थिषु पञ्चपञ्चाशदेव विद्यार्थिनः परीक्षायै समुद्धृताः ७. तेषु च षट्त्रिंशदेव उत्तीर्णाः ; शिष्टा भग्नाः ८. अस्यां पाठशालायां प्रतिपत् अष्टमी त्रयोदशी चतुर्दशी पूर्णिमावास्ये च अनध्ययन दिनानि ९. शीसवर्तिकया लिखितानि अक्षराणि शीघ्रमेव लुप्यन्ते १०. मप्या लिखितान्यक्षराणि सुरक्षितानि चेत् चिराय ११. आङ्गलभाषायां लिखितं लेखं संस्कृतभाषायां परिवर्तयितुं जानासि किम् ? १२. उपयुक्ताः श्लोकाः वाक्यानि च कण्ठस्थानि कर्तव्यानि १३. प्राप्ता विद्या असकृत् आवृत्त्या- स्थिराणि स्युः 1. आसन्द:=a chair. लेखनफलकम् =a desk, CRDF मेज. लिपिकर:=a clerk, GDevgn, कारकून, 3. छात्रः- candidate. 4. 4. तर्क:=logic. व्याकरणम् =grammar, मी- मांसा=mimamsa 6. समुद्धृत:=selected. 7. उत्तीर्ण:- passed. भमः=failed. 8. अनध्ययनदिनम् =a day on which it is improper to study. 9. शीसवर्तिका-a pencil. 11. परिवर्तनम् =translation. 12. श्लोक:- vorse. 13. आवृत्तिः-ropeating.

·हितोपदेशः २३. २ ur स्थिरा भवति १४. अस्मिन्पुस्तके रम्याः कथाः सन्ति १५. सर्वविधेषु धनेषु विद्याधनम् उत्तमम् १६. तन्न दस्युभिरपहियते; कुपितेन राज्ञापि अपहर्तुं न शक्यते १७. विद्या विनयं ददाति; विनयेन योग्यतां याति; योग्यतया धनमाप्नोति; धनेन धर्म, सुखं च विन्दते १८. स्वदेशे पूज्यते राजा; खगृहे पूज्यते धनी; विद्वांसः स्वग्रामे, खेदशे, परदेशे च पूज्यन्ते प्रयत्नेन विद्याऽध्येतव्या २०. सा च बाल्ये अभ्यस्ता सुदृढा ततः १९. तस्मात्सर्व- भवति ॥ अथ हितोपदेशः ॥ २३ ॥ पाठः ५४. १. लोकमनुसृत्य वर्तव २. महतामुपदेशोऽनुसर्तव्यः ३. सर्वान् प्राणिन आत्मानमिव मन्यस्व ४. अनवद्यान्येव कर्माणि त्वया सेवितव्यानि ५. सत्यं वद; धर्म चर ६. ऋषीणां यानि सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि ७. मातृदेवो भव; पितृदेवो भव; आचार्यदेवो भव; अतिथिदेवो भव ८. यदि ते कार्येषु विचिकित्सा स्यात्तर्हि यथा संमर्शिनो वर्तेरन् तथा वर्तेथाः 20. अभ्यासः-Exercise, ungi. 4. अनवद्यम्=good. 6. सुचरितम् =good conduct. 7. Hqda:=one who thinks his mother as God. 8. विचिकित्सा=doubt. संमर्शिन् =one judging by reason 9 ·६६ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ ९. महत्सु विद्यमानान्गुणानेव स्वीकुरु १०. सर्वभूतानां अद्वेष्टा भव ; मैत्रो भव ; करुणो भव ; शुचिः भवेः ११. ईश्वरस्य दासोऽहमिति मन्यव १२. त्यागी भव; संविभज्य भुक्ष्व १३. अहरहः वेदविहितानि कार्याणि कुरु १४. पित्रोः हितं कुरु ; इन्द्रियनिग्रहं कुरु १५. भगवान्सर्वेपां सुहृदिति विद्धि १६. परेषामपराधान् तितिक्षस्व १७. राज्ञि ईश्वरभावनां कुरु १८. ईश्वरेण यावद्दत्तं तावतैव संतुष्टो भव १९. क्षेमं प्राप्तुं यतस्व ; तथापि फलदाता ईश्वर एवेति चिन्तय २०. सर्वप्रका- रेण ईश्वरं शरणं व्रज ॥ ५५. पाठः ईश्वरम्य स्वरूपं वेदेन जानीयात् २. मन्वादिषु स्मृति- पूक्ताः ये वर्णाश्रमधर्मान्ते त्वयाऽनुष्ठेयाः ३. ईश्वरस्य ध्यानार्थ प्रतिमा ऋषिभिः अभिहिताः ४. विष्णुर्गरुडारूढो वर्तते; शङ्ख- चक्रादीनि आयुधानि धारयति ; भक्तान् रक्षति ; इति ध्यानं कुरु ५. शिवः वृषभारूढोऽस्ति ; त्रिशूलं धरति ; भक्तेभ्यः सर्वैश्वर्य 10. अद्वेष्टा=not inimical. मैत्रः=friendly. करुण:- pitiful. शुचिः=clean. 14. त्यांगी=n donor. वेदविहितम् = declared in the Vedas. 14. faasi=parents. इन्द्रियनिग्रहः=restraining the organs of sense. 16. तितिक्षस्व =endure. 20. सर्वप्रकारेण = by all means. 1. स्वरूपम् =natural state 2. वर्णाश्रमधर्माः = the duties of Varnas and Asramas. 3. gfag=an image.

·राज्यसामान्यवर्गः ॥ २४ ।। ६७ ददाति ; इति ध्यानं कुरु ६. धर्मिष्ठाः कदाऽपि न नश्यन्ति : पापिष्ठाः कदाऽपि न क्षेमं लभन्ते इति प्रतीहि ७. अक्षर्मा स्म दीव्यः ८. धर्मान्न प्रमदितव्यम् ९. कुशलान्न प्रमदितव्यम् १०. भूत्याः न प्रमदितव्यम् ११. देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् १२. वेदप्रतिषिद्धानि कर्माणि न सेवितव्यानि १३. १३. न सुरां पिबेत् ; न परदारान् गच्छेत् १४. बुद्धिभ्रंशकरं आहारं मा भक्षय १५. “अहं धनी, विद्वान् , सुरूपः'' इति गर्विष्ठो मा भूः १६. परस्त्रियं मृत्युं विद्धि १७. अतिलोभं, अतिव्ययं च मा कुरु १८. परेषामैश्वर्यं दृष्ट्वा मा असूयेथाः १९. किंतु परेषां विद्यां दृष्ट्वा असूयां कुरु; तां प्राप्तुं यत्नं च कुरु २०. सर्वथा आत्मानं गोपायेत् ।। अथ राज्यसामान्यवर्गः ॥२४॥ पाठः ५६. महाराज्ञी विक्टोरिया पूर्वमस्माकं चक्रवर्तिनी आसीत् २. इदानीं तस्याः पौत्रः पञ्चमो जार्जः अस्माकं चक्रवर्ती अस्ति 6. प्रतीहि=trist. 7. अक्ष:=a die. 8. धर्म:=virtue, duty. न प्रमदितव्यम् = should not ba careless 9. कुशलम् =skill. 10. भूतिः=prosperity. 11. देवकार्यम् worship of Gods. पितृकार्यम् =obsequial rites, ceremony 12. वेदप्रतिषिद्धम् =prohibited in Vedas. 13. परदाराः=another's wife; this word is always plural and manqulino gender. 14. वुभ्रिंशकम् =causing loss of understanding. 16. मृत्युः=death. राज्यसामान्यम्=general adininis ration. 1. चक्रवर्तिनी= Empress. of parents.

·६८ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ यडर्डेन, अन्यैः वयं तस्य ३. सः लन्दनगरे महिष्या मेरीदेव्या, ज्येष्ठपुत्रेण युवराजेन पुत्रैः बन्धुभिश्च सह सुखमास्ते ४. शासने अकुतोभया वर्तामहे ५. तत्रैका प्रधानसभा वर्तते ६. तस्यां सभायां अनेके मन्त्रिणः कार्यदर्शिनश्च नियुक्ता वर्तन्ते ७. महाराजः तैः सह संमन्त्र्य यावत्सु मूर्यः कदापि नास्तमेति तावतो देशान् शास्ति ८. सः अनेकसहस्रयोजनदूरे विद्यमानोऽपि बुद्धिसाम- येन भरतखण्डस्थं सर्वमपि वृत्तान्तं स्वगृहे चलितमिव करतलाम- लकवत् सुस्पष्टं जानाति ९. तेन स्वप्रतिनिधित्वेन अधिकारितो- महामाण्डलिकः भरतखण्डे पूर्व पाण्डवानां राजधानीभूते दिल्ली- नगरे वर्तते । तस्य राजप्रतिनिधिः इति नाम १०. भरतखण्डः मद्रपुरी, मुंबापुरी, कलिकातापुरी इति त्रिभिः मुख्यैः मण्डलै- विभक्तः ११. त्रयाणामपि मण्डलानां प्रत्येक माण्डलिका वर्तन्ते १२. एकैकमपि मण्डलम् अनेकैः प्रान्तैः विभक्तं वर्तते १३. एकैकस्यापि प्रान्तस्य प्रत्येकं भरणाधिकारिणो नियुक्ताः १४. एकैकोऽपि प्रान्तः तालूकानामकैः अनेकैः भागैर्विभक्तोऽस्ति १५. 4. अकुतोभयः=fearless from all sou: ces. 5. प्रधानसभा= Parliament. 6. मन्त्रिन् = Minister. कार्यदर्शी Secretary. 8. भरतखण्ड:=India. करतलामलकवत् =like a myrobalam on the palm. AETHIOSTS#:=Governor- General. 9. राजप्रतिनिधिः= Viceroy. मण्डलम् Presidency. 11. माण्डलिकः=Governor. 12. प्रान्तः= District. 13. भरणाधिकारी=Collector. 14. तालूका= Taluq. 10 ·न्यायप्रविभागवर्गः २५. ६ .. तालूकाया अधिकारी तहशील्दार नामा १६. तस्य शासने पञ्चषाः करशोधनाधिकारिणः, तथा प्रतिग्रामं ग्रामगणकाः, ग्रामन्यायाधिपाश्च विद्यन्ते १७. एतेषां साहाय्येन तहशील्दारः सम्पूर्णायास्तालूकायाः करं संगृह्णाति १८. १८. एवं संचिते द्रव्ये तत्रत्यव्ययाय यावत् अपेक्षितं तावत् तालूकाकोशागारे निक्षिप्य अवशिष्टं सर्व प्रान्तकोशागारं प्रेषयति १९. तत्रत्यः प्रान्तकोशा- ध्यक्षः तालूकाभ्यः आगतं द्रव्यं तत्र निक्षिप्य रक्षति २०. अनेके. भ्यः जिल्लाकोशगृहेभ्यः तत्रत्यं सर्वं द्रव्यं मण्डलकोशगृहं प्रति प्रहीयते ॥ न्यायप्रविभागवर्गः ॥२५॥ पाठः ५७. एकैकस्मिन्नपि मण्डले एकैका महोत्तमन्यायसभा अस्ति २. तस्यां सप्त अष्टौ वा महोत्तमप्राविवाका वर्तन्ते ३. प्रति- 16. करशोधनाधिकारी=Revenue Inspector. ग्रामगणकः = Village Karnam. GrHFORTI9:=Village Mupsiff. 17. करः= Revenue. 18. तालूकाकोशागार:=Taluq Treasury. प्रान्तकोशागार:=District Treasury. 19. कोशाध्यक्ष:=Treasurer. 20. मण्डलकोश:=Presidency Treasury. प्रविमा गः= Department. 1. महोत्तमन्यायसभा=High Court. 2. महोत्तमप्राड्दि- 916:=High Court Judge.

·संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ प्रान्तं एकैकः प्रान्तमादिवाकः, द्वित्राः उपप्राशिवाकाश्च नियमिताः ४. प्रायः प्रतितालूकं मुनसीफनामा न्यायाधिपतिः अधिकारि- तोऽस्ति ५. पूर्वोक्ता एते सर्वेऽपि न्यायाधिकारिणः वादिना प्रतिवादिनं प्रति दत्तं अभियोगं दृष्ट्वा तस्य निरीक्षणदिनं निश्चित्य वादिप्रतिवादिनोर्निवेदयन्ति ६. वादिना स्वप्रतिनिधित्वेन कल्पितो न्यायवादी तस्मिन्व्यवहारे विद्यमानं न्यायं सयुक्तिकं सप्रमाणं च प्राडिवाकाय निरूपयति ७. तथैव प्रतिवादिना कल्पितोऽन्यो न्यायवादी स्वन्यायं कथयति ८. ततोऽक्षदर्शकः हेतुवादिनोः उपन्यासं श्रुत्वा पक्षद्वयेपि साक्षिणो विचार्य सभ्यानाम् अभिप्रायं च पृष्ट्वा धर्मशास्त्रानुसारेण यावद्धि तत्त्वं निर्धारयति ९. निर्धारणपत्रिकां स्वयं विलिख्य अन्यायस्थेन न्यायस्थाय धनं दापयति ॥ 3. प्रान्तप्राड्विवाकः = District Judge. उपप्राविवाक:- Subordinato Judge. 4. न्यायाधिपतिः=Judge. अधिकारित:=appointed. 5. वादी=plaintiff. प्रतिवादी defendant. व्यवहार:=अभियोग:=suit निरीक्षणदिनम् hearing date. 6. न्यायवादी-हेतुवादी=pleader. न्यायः= argument. निरूपयति =pleads 8. अक्षदर्शक:=Judge. उपन्यास:=argument. पक्षः= side. साक्षी=vitness. सभ्यः- jury. magreras far as one's knowledge goes. Jean troth. 9. निर्धारणपत्रिका=judgment.

·दण्डधारप्रविभागवर्गः ॥ २६ ॥ ७१ दण्डधारप्रविभागवर्गः ॥ २६ ॥ पाठः ५८. ४. यदा कश्चि- सर्वेप्वपि पत्तनेषु महाग्रामेषु च दण्डधारस्थानानि कल्पि तानि सन्ति २. तत्र अनेके रक्षापुरुषाः , कतिपये प्रधान- रक्षापुरुषाः, एको दण्डधारनिरूपकश्च भवेयुः ३. ३. रक्षा- पुरुषाः नगरं ग्रामांश्च अटित्वा अकार्यकारिणो दमयन्ति चोरेभ्यः प्रजानां रक्षणमेव तेषां मुख्य कार्यम् ५. चोरः परगृहे भित्तो सुरङ्गां कृत्वा वा कवाटस्य मुद्रां भङ्गा वा उत्प्लुत्य वा गृहस्यान्तः प्रविश्य स्वामिनो धनं धान्यादिकं वा चोरयति तदा तं चोरं गृहीत्वा निरूपकस्य समीपं ते प्रापयन्ति ६. निरूपकः तं पाटचरं विचार्य स्वाभिप्रायेण सह उपधर्मा- ध्यक्षाय समर्पयति ७. सः तं चोरं, गृहस्वामिनं, रक्षापुरुषांश्च विचार्य यथायोग्यं तं चोरं देहतो वा, धनतो वा, उभयतो वा, दण्डयति, कशया ताडयति कारागृहे वा निरोधयति कश्चिदयोग्यो निरपराधिनं ताडयति, अवमनुते वा, स्त्रियं दूषयति वा तमपि विचार्य अधिकारी दण्डयति ९. रक्षापुरुषाः मद्यपान् अक्षदेविनश्च निगृह्णन्ति १०. सर्वेप्वप्यपराधेषु राजद्रोहो महान् ।। ८. यदि Cucu:=Police. Sfat:=department. 1. दण्डधारस्थानम् =Police station. 2. रक्षापुरुषः=constable. प्रधानरक्षापुरुषः=Head constable. दण्डधारनिरूपकः Police Inspeotor. 6. 6. उपधर्माध्यक्षः=Sub-magistrate. पाटचर:=a thief. 7. कशा=a whip, aaj G. कारागृहम् = jail. 9. 499:=a drunkard. 378at=a gambler, ·७२ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ नगरपालनप्रविभागवर्गः ॥२७॥ पाठः ५९. प्रतिनगरं नगरपालिका सभा जनानां निरामयाय स्थापितास्ति २. तस्यां सभायां एकः सभाध्यक्षः एकः कार्य- दर्शी बहवः सभासदश्च वर्तन्ते ३. कार्यदर्शी आरोग्यनिरू- पकान् नगरं परितः संचार्य तेभ्यस्तत्र तत्र विद्यमानां न्यूनतां विज्ञाय तां परिहृत्य नगरं शुद्धं स्थापयति ४. नगरम् अशुद्ध चेत् मारिका, विषूची, ग्रन्थिज्वरः एवमादयो रोगा जनानां संभवेयुः ५. नगरपालनव्ययार्थ प्रजाभ्यः वार्षिको गृहकरः वृत्तिकरश्च संगृह्यते ॥ नगरपालनसमा=municipality. 1. सभा=300unoil. निरामयः=health. 2. सभाध्यक्ष: a obairman. सभासत्=councillor. 3. भारोग्यनिरूपक: savitary inspeator. 4. मारिका= small-pox. 5. ह. कर:=house tax. वृत्तिकरः=profession tax.

·पश्चिकानिवेशनप्रविभागवगेः २८. ७३ पश्चिकानिवेशनप्रविभागः ॥ २८ ॥ पाठः २ . पश्चिकायाम् भवति ६०. इदं व्यवहारलेख्यानां पश्चिकानिशनस्थानम् अस्मिन् स्थाने ऋणलेख्यानि दानपत्राणि एबमार्दानि पत्राणि तत्रत्यपश्चिकारूढानि क्रियन्ते ३. एवं पत्राणां राजकीय- आरोपणन मया ऋणं न गृहीतम्' इति मिथ्या वक्तुं वा, "अहं ऋगं दत्तवान्' इति मिथ्या वतुं वा अवकाशो न ४. पत्राणां योग्यतानुसारेण निवेश केन शुल्कं गृह्यते ।। लेखप्रापणप्रविभागः ॥ २९ ॥ पाठः ६१. पश्यात्र पत्रिकाप्रापणस्थानम् अस्ति २. अस्य पोष्टाफीस् इति नाम ३. इतरेभ्यः कार्यस्थानेभ्यः इदं ४. एतस्मिन्काले सर्वेषां बान्धवाः अधिकारार्थ दूरदेशेषु वसन्ति स्ववृत्तान्तं तेभ्यो ज्ञापयितुं, तेषां वृत्तान्तं स्वयं ज्ञातुं चेदं स्थानं बहूपयुज्यते पश्चिकानिवेशनम् =registration. 1. व्यवहारलेख्यम्=A document. ऋणलेख्यम् = Credit-deed. विक्रयलेख्यम् = Sal-deed. दानपत्रम् =Gift. deed. 2. पश्चिका=Register brok. आरूढम् =Recorded. 4. निवेशक:=Registrar. शुल्कम् =fee. 1. पत्रिकाप्रापणस्थानम् =Post office. 4 अधिकार:-duty. 10 कार्यस्थानम् अत्यावश्यकम् ५. 2.

·७४ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥२॥ ७. तेषां मुद्रा संयोज्या ६. पोष्टवेतनस्य प्रतिनिधितया पोष्टमुद्राः कृताः मूल्यं पैकात्रयादारभ्य क्लुप्तं वर्तते ८. आच्छादितपत्राणां अर्धानकमुद्रा संयोज्या ९. पोष्ट चीटिकाया मूल्यं पैकात्रयम् १०. उत्तरलेखनाय उत्तरचीटिकाऽस्ति ; तस्या मूल्यं अर्धा- नकम् ११. पञ्चतोलातोलितायाः पुस्तकपोटलिकायाश्च पद पैका १२. अन्यपदार्थानां पोटलिकानां आविंशते- स्तोलाया न्यानकमुद्रा १३. प्रेप्यमाणानां पत्रादीनां पश्चिका- रोपणाय द्वावानको पृथक् स्याताम् १४. मुद्रां संयोज्य कुंभघोणे पत्रपेटिकायां अद्य निक्षिप्तानि पत्रादीनि षष्ट्यधिकसप्तशतैक- सहस्र (१७६०) क्रोशे विद्यमानं दिल्लीनगरं पट्सप्पैः दिनैर्गच्छेयुः १५. एतत्स्थानाध्यक्षस्य पोष्टमास्तर इति नाम १६. अन्य- स्थलेषु स्थितेभ्यो जनेभ्यः द्रव्यादेशद्वारा द्रव्यं प्रेषयितुं शक्यम् १७. तम्य आदशभ्यो रूपिकाभ्यः शुल्कं द्वौ आनको ; आ- पञ्चविंशतेः चतस्र आनकाः ; तदुपरि प्रतिपञ्चविंशति चत्वार आनकाः १८. पश्य ! पत्रप्रापकाः पत्रस्थानात् पत्रादीनि गृहीत्वा बहि- गच्छन्ति १९. ते स्वस्ववीथिषु तानि पत्राणि तत्तत्स्वामिम्यः प्रयच्छन्ति ; पश्चिकारोपितानि तु तेभ्यो हस्तलेख गृहीत्वा 6. पोटवेतनम् =Postage. मुद्रा =lable. 8. आच्छादितपत्रम् = Envelopo. 9. चीटिका =card. 10. उत्तरचीटिका=reply card 11. पुस्तक रोटलिका = Book post. 12. पोटलिका = a parcel. 14. पत्रपेटिका = letter box. 16. द्रव्यादेश:=द्रव्यं दातुं आदेशः= Money order. 17. शुल्कम् =comission. 18. पत्रप्रापक:- post man. 19. हस्तलेखः = signature.

·संकीर्णप्रविभागवर्गः ३०. ७५ इत्यादयोऽनके प्रयच्छन्ति २०. पोष्टस्थानात् पोष्टगोण्यः बाप्पशकटद्वारा देशा- न्तरं प्रेप्यन्ते ; यत्र देशे बाप्पशकटश्रेणी नास्ति तत्र जाविकानां शिरसि गोणीनिक्षिप्य प्रेपयन्ति पत्रस्थानाधिपाः ॥ अथ संकीर्णप्रविभागवर्गः ॥३०॥ पाठः ६२. एवं लावणिकपविभागः आरण्यकपविभागः, अध्या- पनप्रविभागः, वैद्यकपविभागः प्रविभागाः वर्तन्ते २. तत्तत्प्रविभागानां कार्यस्थानेषु सेवकाः, लिपिकराः, प्रतिलेखकाः, गणनाध्यक्षाः, गणनाध्यक्षाः, कोशाध्यक्षाः कोशाध्यक्षाः, निर्वाहकाः इत्येवमादयोऽनेके अधिकारिणो वर्तन्ते ३. सर्वभ्योऽधिकारिभ्य- स्तत्तद्योग्यतानुसारेण मासिकं वेतनं दीयते ४. चिराय राज्या- धिकारे सेवित्वा वार्धके स्वाधिकाराद्विरतेभ्यः भूतपूर्वसेवाभृतिः दीयते ५. उत्तमाधिकारे स्थिताः केचन अपराधं कृत्वा अध- माधिकारं प्राप्नुवन्ति ६. महापराधं कृतवन्तः केचन भ्रष्टा- धिकाराश्च भवन्ति केचनापराधिनः कंचित्कालम् अधि- कारात् निष्कास्यन्ते कतिचन समर्थाः स्वकौशल्येन उत्तमाधिकारिणः संतोप्य शीघ्र उन्नतां पदवीं प्राप्नुवन्ति । 20 पोष्टगोणी=post bag, जापिकः=runner, messengtor. सङ्कीर्ण=miscellaneous. Gia1:=salt department. 317704#:=forest. अध्यापनम् = Education. वैद्यकम् =medical. 2. a peon. प्रतिलेखक:=a copyist. गणनाध्यक्ष:=an accountant. निर्वाहक:=manager. 4. सेवित्वा = having serred. भूतपूर्वसे- वाभृति:=pension. 6. भ्रष्टाधिकारः-dismissed 'rom office. 7. कश्चित्कालम् अधिकारात् निष्कास्यन्ते=are suspended. 8. कौशल्यम् =talent. पदवी=degree, rank. ७. ८. 1. सेवकः= ·७६ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २॥ ॥ ४. आङ्गलराज्यस्तुतिः ॥ ३१॥ पाठः ६३ अस्माकं चक्रवती पञ्चमो जार्जः एवं विधान्यनेकानि सौकर्याणि अस्माकं कृत्वा भरतखण्डं परिपालयति २. तेन रक्षिता वयं अकुतोमया वर्तामहे ३. सः स्वयं खैस्तमतस्थोपि भारतीयैरस्माभिः क्रियमाणस्य धर्मस्य साहाय्यं करोति बाष्पशकटाः, तारायत्राणि, पोष्टव्यवस्था, पाठशालाः, मुख्यपत्त- नेषु जलप्रणालिकाः एवमादीनि अनेकानि सौकर्याणि जनानां आगलानां शासनकालादारभ्यैवोत्पन्नानि; नदीनां संक्रमाः ग्रामा- द्रामं गन्तुं मार्गाश्च विपुलीकृताः ५. अनृतभूयिष्ठेऽस्मिन्काले यद्यते आंग्ला अस्माकं रक्षका नाभरि यस्तदा वयं पूर्वमेव व्यनसयाम ६. आम्माकीन एष भरतत्वण्डः एतेषामेव शासने आचन्द्रार्क तिष्ठतु : अस्मन्महाराजः सपुत्रकलत्रः दीर्घायुर्भव- त्विति च ईश्वरं प्रार्थयामहे ।। कविवाक्यानि ॥ ३२॥ पाठः ६४. अनन्तरकरणीयं आर्य आज्ञापयतु २. आर्ये! सम्यगनु- बोधितोऽस्मि ३. अस्मिन्क्षणे विस्मृतं खलु मया ४. सूत! 1. चक्रवर्ती=An Emperor,A sovereign. भरतखण्ड :=India. 4. जलप्रणालिका = wuter pipe. संक्रमः=bridge. 6. आय- न्द्राकम् =as long as the sun and the moon exist, ·कविवाक्यानि ३२. ७७ सुदूरममुना सारङ्गेण वयमाकृष्टाः ५. आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः ६. समिदाहरणाय प्रस्थिता वयम् ७. भवतु तामेव द्रक्ष्यामि ८. किं न पश्यसि भवान् ? ९. कथमयं स भगवा- न्कण्वः? १०. राजन् ! अत्रैव मुहूर्त तिष्ठ ११. तथापि तत्वत- एनामुपलप्स्ये १२. एष नूनं तवात्मनो मनोरथः ।। अरण्ये खलु पाठः ६५. न एष दुष्टो विरमति २. अन्यतो वयं गमिष्यामः ३. नूनं यूयमप्यनेन कर्मणा परिश्रान्ताः ४. किमपि हृदये कृत्वा ब्रवीषि ५. इदानीमेव लब्धावकाशो मे मनोरथः ६. हला ! एकाकिनी मामत्र विहाय न ते गमनं युक्तम् मया रुदितम् ८. सावशेषं मे वचः ९. गच्छतां पुरो भवन्तौ १०. अहमप्यनुपदमागत एव ११. सखि! प्रष्ट- व्याऽसि त्वं किमपि १२. किं प्रष्टकामाऽसि : १३. कथय किंनिमित्तं ते संतापः? १४. शृणु; कस्य वान्यस्य कथयिष्यामि १५. अवचितानि पूजापर्याप्तानि पुष्पाणि १६. अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः १७. ऐशान्या दिशा १८. सखीजनः खलु कुत्र भवेत् ? || सखि! शृणु पाठः ६६. अयि! स्वस्ति भवत्यै ? २. किं वा तूष्णीमास्ते भवान् ? ३. समासतो ब्रवीमि श्रूयताम् ४. भो! अवहितोऽस्मि ५. अलं भवतः परिदेवितेन ६. तदुपायश्चिन्त्यतां, यथा ·७८ संस्कृतद्वितीयपाठः ॥ २ ॥ नुहि सम्यक् सफलप्रार्थनो भवेयम् ७. किमयं भुजङ्गनिर्मोकः ? ८. उपनय पुस्तकम् ९. हा! कथं न दृश्यते १०. ननु विचि- ११. अलमावेगेन ; समाश्वसिहि १२. एतदेव तत्पुस्तकम् १३. तेन राम इति वक्तव्ये रावण इति निर्गता वाणी १४. किमपि हृदये कृत्वा अन्यत्किमपि जल्पसि १५. भण विश्रब्धो यदसि वक्तुकामः १६. पत्तने सति ग्रामे रत्न- परीक्षा युज्यते किम् ? १७. किं नामैतत् ; यदंबुनि मज्जन्त्यला- बूनि, ग्रावाणः प्लवन्ते ? १८. अये! कथमनभ्रा वृष्टिः ? १९. विचित्राणि विधिविलसितानि ॥ पाठः ६७. नास्ति खलु दुष्करं देवस्य ? २. सर्वस्य वल्लभो जा- माता भवति ३. गुणः खल्वनुरागस्य कारणम् ; न बलात्कारः ४. अपेयेषु तटाकेषु बहुतरमुदकं भवति ५. मूले च्छिन्ने कुतः पुष्पम् ? ६. शिरसि भयम् ; अतिदूरे तत्प्रतीकारः न निष्परिग्रहं स्थानभ्रंशः पीडयिष्यति ८. यत्ने सकृतिफले- ऽपि नोद्यमस्त्याज्यः ९. प्रकृतिर्दुस्त्यजा १०. वक्तुं सुकरम् ; दुष्करं कर्तुम् ११- अनुकूलं हि दैवं सर्वस्मै स्वस्ति करोति १२. न हि सर्वः सर्व जानाति १३. न सर्वदा सर्वस्य सदृशो दशापाकः १४. जलं जलेन संपृक्तं महाजलाय भवति १५. बद्धो वाससि ग्रन्थिः १६. एष त्वं स्वप्नलब्धैर्मो- दकै ममुपनिमन्त्रयसि १७. किं गते सलिले सेतुबन्धेन १८. किं कृते विवाहे नक्षत्रपरीक्षया १९. अहो ! गरीयान् कालः ; यत् अश्रुतचरमपि श्रावयति ; अदृष्टचरमपि दर्शयति ॥ ७.

·कविवाक्यानि ३२. ७९ ७. ८. पाठः ६८. किं प्राहुणिकहस्तेन सर्प मारयसि ? २. अनर्थशङ्कीनि बन्धुजनहृदयानि ३. यच्छील: स्वामी, तच्छीलास्तस्य प्रकृतयः ४. किमात्मनो दोषं लोको विजानाति ? ५. किं स्वयं नष्टः परान्नाशयितुमिच्छसि ? ६. न हि जगति मशको मातङ्गस्य प्रतिस्पर्धी भवति न खलु क्षुधितोऽपि शार्दूलः कदाचि- दपि शाद्वलमत्ति न खलु बधिराणां कुतूहलमातनोति कोकिलालापः ९. नहि वलिभुजः प्रक्षाल्यमाना वलातां लभन्ते १०. नहि शतमप्यन्धाः संभूय पश्यन्ति ११. नहि संबन्धि- जने परिहासवचनानि पापकारणानि १२. स्वदेशगतः शशः परदेशकुञ्चरातिशायी ॥ पाठः ६९. अलमतिविस्तरेण २. वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि कः पुनरसौ जामाता? ३. विभाण्डकसुतस्तामृश्यशृङ्ग उपयेमे ४. सर्वथा ऋषयो देवाश्च श्रेयो विधास्यन्ति ५. भो भोः ! केदानी महाराजः? ६. एवं जनाः कथयन्ति ७. देव ! ऋश्यशृङ्गा- श्रमादष्टावक्रः प्राप्तः ८. आर्यपुत्र ! तर्हि किं विलम्ब्यते ? ९. दौवारिक ! त्वरितं प्रवेशय तम् १०. भगवन् ! अभिवा- दयावहे ११. खस्ति वाम् १२. इत आस्यताम् १३. अपि कुशलं आर्यायाः शान्तायाः ? १४. सा अस्मानपि स्मरति ? १५. तत्किमन्यदाशास्महे ; केवलं वीरप्रसवा भूयाः १६. अनुगृ- हीताः स्मः १७. इदं च शान्तया संदिष्टम् १८. वत्से ! त्वं ·८० संस्कृतद्वितीयपाठः ॥२॥ कठोरगर्भाऽसीति नानीतासि यज्ञम् १९. तत् पुत्रपूर्णोत्सङ्गाम् आयुष्मती द्रक्ष्यामः २०. तथाऽस्तु ॥ पाठः ७०. कः कोऽत्र भोः ? २. विश्राम्यतां तावदष्टावक्र: ३. वन्दख देवि ! ऋषीन् ४. नम एतेभ्यः ५. एष मिथिला- ६. एते वयमिदानीम् अयोध्यां प्राप्ताः ७. स्मरति वा तं प्रदेशं भवान् ? ८. अयि ! कथं विस्मरामि ? ९. हा धिक् ! हा धिक् १०. यथातथा वा भवतु ११. आर्यपुत्र ! युष्मा- भिरप्यागन्तव्यम् १२. अयि मुग्धे ! एतदपि वक्तव्यम् ? १३. तेन हि प्रियं मे १४. प्रिये ! वातायनोपकण्ठे संविष्टौ भवाव १५. एवं भवतु १६. एहि संविशावः ॥ त्तान्तः पाठः ७१. ज्ञायतां भोः ! किमेतत् ? २. कां पुनरत्रभवतीमवगच्छामि ३. कुतः पुनरिहागम्यते ? ४. अहो ! नु भोश्चित्रमेतत् ५. विश्रान्ताऽस्मि भद्रे ! ६. संप्रत्यगस्त्याश्रमस्य पन्थानं मे ब्रूहि ७. इतः पञ्चवटीमनुप्रविश्य गम्यतामनेन गोदावरीतीरेण ८. यथाss ज्ञापयति भवांस्तथा करोमि ९. आः ! किमुक्तं भवति? १० १०. यद्भवति तद्भवतु ११. संप्रत्येव वसिष्ठेन कौसल्यायाः सकाशं अरुन्धती प्रेषिता १२. दिष्टया सुप्रभातमद्य, यदहं त्वां पश्यामि ॥ सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामानवामोतु सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥ न

·॥ श्रीः ।।
रघुवंशे।
एकादशः
सर्गः
: ।
कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्वरविघातशान्तये ।
काकपक्षधरमेत्य याचितस्तेजसां हि न वयःसमीक्ष्यते ॥ १ ॥
कृच्छूलब्धमपि लब्धवर्णभाक्तं दिदेश मुनये सलक्ष्मणम् ।
अप्यसुप्रणयिनां रघोः कुले न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता ।। २ ।।
यावदादिशति पार्थिवस्तयोनिगमाय पुरमार्गसंस्क्रियाम् ।
तावदाशु विदधे मरुत्सखैः सा सपुष्पजलवर्षिभिर्घनैः ।। ३ ।।
तौ निदेशकरणोद्यतो पितुर्धन्विनौ चरणयोनिपेततुः ।
भूपतेरपि तयोः प्रवत्स्यतोनम्रयोरुपरि वाष्पविन्दवः ॥ ४ ॥
तो पितुर्नयनजेन वारिणा किश्चिदुक्षितशिखण्डकावुभौ ।
धन्विनौ तमृषिमन्वगच्छतां पौरदृष्टिकृतमार्गतोरणौ ॥ ५ ॥
लक्ष्मणानुचरमेव राघवं नेतुमेच्छदृपिरित्यसौ नृपः ।
आशिषं प्रयुयुजेन वाहिनीं सा हि रक्षणविधौ तयोःक्षमा ॥ ६ ॥

·८२
संस्कृतद्वितीयपाठः ।
मातृवर्गचरणस्पृशौ मुनेस्तौ प्रपद्य पदवीं महौजसः ।
रेजतुर्गतिवशात्प्रवर्तिनौ भास्करस्य मधुमाधवाविव ॥ ७ ॥
तौ बलातिबलयोः प्रभावतो विद्ययोः पथि मुनिप्रदिष्टयोः।
मम्लतुर्न मणिकुट्टिमोचितौ मातृपार्श्वपरिवर्तिनाविव ॥ ८ ॥
पूर्ववृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृसखस्य राघवः ।
उह्यमान इव वाहनोचितः पादचारमपि न व्यभावयत् ॥ ९ ॥
तो सरांसि रसवद्भिरम्युभिः कूजितैः श्रुतिसुखैः पतत्रिणः।
वायवः सुरभिपुष्परेणुभिश्छायया च जलदाः सिषेविरे ।। १० ।।
स्थाणुदग्धवपुषस्तपोवनं प्राप्य दाशरथिरात्तकार्मुकः ।
विग्रहेण मदनस्य चारुणा सोऽभवत्पतिनिधिर्न कर्मणा ॥११॥
तौ सुकेतुसुतया खिलीकृते कौशिकाद्विदितशापया पथि ।
निन्यतुः स्थलनिवेशिताटनी लीलयैव धनुषी अधिज्यताम् ।।
ज्यानिनादमथ गृह्नती तयोः प्रादुरास बहुलक्षपाछविः ।
ताटकाचलकपालकुण्डलाकालिकेव निविडा वलाकिनी॥१३॥
तीव्रवेगधुतमार्गक्षया प्रेतचीवरवसा स्वनोग्रया ।
अभ्यभावि भरताग्रजस्तया वात्ययेव पितृकाननोत्थया॥१४॥

·रघुवंशे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ ८३ उद्यतेकभुजयष्टिमायती श्रोणिलम्बिपुरुषान्त्रमेखलाम् । तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः॥१५॥ यच्चकार विवरं शिलाघने ताटकोरसि स रामसायकः । अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारतामगमदन्तकस्य तत् ॥ १६ ॥ बाणभिन्नहृदया निपेतुपी सा स्वकाननभुवं न केवलाम् । विष्टपत्रयपराजयस्थिरां रावणश्रियमपि व्यकम्पयत् ॥ १७ ।। नैर्ऋतनमथ मन्त्रवन्मुनेः प्रापदस्त्रमवदानतोपितात् । ज्योतिरिन्धननिपाति भास्करात्सूर्यकान्त इव ताटकान्तकः ।। वामनाश्रमपदं ततः परं पावनं श्रुतमृषेरुपेयिवान् । उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्यस्मरन्नपि वभूव राघवः ॥ १९ ॥ आससाद मुनिरात्मनस्ततः शिष्यवर्गपरिकल्पिताहणम् । वद्धपल्लवपुटाञ्जलिद्रुमं दर्शनोन्मुखमृगं तपोवनम् ।। २० ॥ तत्र दीक्षितमृषि ररक्षतुर्विघ्नतो दशरथात्मजौ शरैः । लोकमन्धतमसात्क्रमोदितौ रश्मिभिः शशिदिवाकराविच ॥२१॥ वीक्ष्य वेदिमथ रक्तविन्दुभिर्वन्धुजीवपृथुभिः प्रदूषिताम् । सम्भ्रमोऽभवदपोढकर्मणामृत्विजांच्युतविकतनुचाम् ।। २२ ॥

·संस्कृतद्वितीयपाठः।
उन्मुखः सपदि लक्ष्मणाग्रजो बाणमाश्रयमुखात्समुद्धरन्
रक्षसां बलमपश्यदम्बरे गृध्रपक्षपवनेरितध्वजम् ॥ २३ ॥
तत्र यावधिपती मखद्विषां तौ शरव्यमकरोत्स नेतरान् ।
किं महोरगविसर्पिविक्रमो राजिलेषु गरुडः प्रवर्तते ॥ २४ ॥
सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रकोविदः सन्दधे धनुषि वायुदैवतम् ।
तेन शैलगुरुमप्यपातयत्पाण्डुपत्रमिव ताटकासुतम् ॥ २५ ॥
यः सुबाहुरिति राक्षसोऽपरस्तत्र तत्र विससर्प मायया ।
तं क्षुरपशकलीकृतं कृती पत्रिणां व्यभजदाश्रमावहिः ॥ २६ ॥
इत्यपास्तमखविघ्नयोस्तयोः सांयुगीनमभिनन्द्य विक्रमम् ।
ऋत्विजः कुलपतेर्यथाक्रमं वाग्यतस्य निरवतयन्क्रियाः ॥२७॥
तौ प्रणामचलकाकपक्षको भ्रातराववभृथाप्लुतो मुनिः ।
आशिषामनुपदं समस्पृशदर्भपाटिततलेन पाणिना ॥ २८ ॥
तं न्यमन्त्रयत सम्भृतक्रतुमैथिलः स मिथिलां व्रजन्वशी।
राघवावपि निनाय विभ्रतौ तद्धनुःश्रवण कुतूहलम् ।। २९ ॥
तैः शिवेषु वसतिर्गताध्वभिः सायमाश्रमतरुष्वगृह्यत ।
येषु दीर्घतपसः परिग्रहो वासवक्षणकलत्रतां ययौ ॥ ३० ॥
प्रत्यपद्यत चिराय यत्पुनश्चारु गौतमवधूः शिलामयी।
स्वंयपुःस किल किल्विषच्छिदारामपादरजसामनुग्रहः॥३१॥

·८५ रघुवंशे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ राघवान्वितमुपस्थितं मुनिं तं निशम्य जनको जनेश्वरः । अर्थकामसहितं सपर्यया देहबद्धमिव धर्ममभ्यगात् ॥ ३२ ॥ तौ विदेहनगरीनिवासिनां गां गताविव दिवः पुनर्वम् । मन्यते स्म पिवतां विलोचनैः पक्ष्मपातमपि वञ्चनां मनः ॥३३॥ यूपवत्यवसिते क्रियाविधौ कालवित्कुशिकवंशवर्धनः । राममिष्वसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयाम्बभूव सः ॥ ३४ ॥ तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः। स्वं विचिन्त्य च धनुदरानमं पीडितो दुहितृशुल्कसंस्थया ॥३५॥ अब्रवीच भगवन्मतङ्गर्यदहद्भिरपि कर्म दुष्करम् । तत्र नाहमनुमन्तुमुत्सहे मोघवृत्ति कलभस्य चेष्टितम् ।। ३६ ॥ हेपिता हि वहवो नरेश्वरास्तेन तात धनुषा धनुर्भृतः । ज्यानिघातकठिनत्वचो भुजान्स्वान्विधूय धिगिति प्रतस्थिरे। प्रत्युवाच तमृपिनिशम्यतां सारतोऽयमथवा गिरा कृतम् चाप एव भवतो भविष्यति व्यक्तशक्तिरशनिर्गिराविव ।। ३८॥ एवमाप्तवचनात्स पौरुषं काकपक्षकधरेऽपि राघवे । श्रद्दधे त्रिदशगोपमात्रके दाहशक्तिरिव कृष्णवर्त्मनि ।। ३९ ॥ व्यादिदेश गणशोऽथ पार्श्वगान्कार्मुकाभिहरणाय मैथिलः । तैजसस्य धनुषः प्रवृत्तये तोयदानिव सहस्रलोचनः ॥ ४० ॥ -

·८६
संस्कृतद्वितीयपाठः ।
तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीषणं वीक्ष्य दाशरथिराददे धनुः ।
विद्रुतऋतुमृगानुसारिणं येन वाणमसृजद्वृषध्वजः ॥ ४१ ॥
आततज्यमकरोत्स संसदा विस्मयस्तिमितनेत्रमीक्षितः ।
शैलसारमपि नातियत्नतः पुष्पचापमिव पेशलं स्मरः ॥ ४२ ॥
भज्यमानमातमात्रकर्षणात्तेन वज्रपरुषस्वनं धनुः ।
भार्गवाय दृढमन्यवे पुनः क्षत्रमुद्यतमिव न्यवेदयत् ॥ ४३ ॥
दृष्टसारमथ रुद्रकार्मुक वीर्य शुल्कमभिनन्द्य मैथिलः ।
राघवाय तनयामयोनिजां रूपिणीं श्रियमिव न्यवेदयत् ॥४४॥
मैथिलः सपदि सत्यसगरो राघवाय तनयामयोनिजाम् ।
सन्निधौ द्युतिमतस्तपोनिधेरग्निसाक्षिक इवातिसृष्टवान् ।।४५||
प्राहिणोच्च महितं महाद्युतिः कोसलाधिपतये पुरोधसम् ।
भृत्यभावि दुहितुः परिग्रहादिश्यतां कुलमिदं निमेरिति ।।४६ ॥
अन्वियेष सदृशीं स च स्नुषां प्राप चैनमनुकूलवाग्दिजः ।
सद्य एव सुकृतां हि पच्यते कल्पवृक्षफलधर्मि काइक्षितम् ॥४७॥
तस्य कल्पितपुरस्क्रियाविधेः शुश्रुवान्वचनमग्रजन्मनः ।
उच्चचाल बलभित्मखो बशी सैन्यरेणुमुपिनार्कदीधितिः ॥४८॥
तो समेत्य समये स्थितावुभौ भूपती वरुणवासवोपमौ ।
मन्यकातनयकौतुकक्रियां स्वप्रभावसदृशीं वितेनतुः॥ ४९ ॥

·८७ रघुवंशे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ पार्थिवीमुदवहद्रघूद्रहो लक्ष्मणस्तदनुजामथोर्मिलाम् । यौ तयोरवरजी वरोजसौ तो कुशध्वजसुते सुमध्यये ॥ ५० ॥ ते चतुर्थसहितास्त्रयो वभुः मूनवो नववधूपरिग्रहाः । सामदानविधिभेदनिग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपते ॥ ५१।। ता नराधिपसुता नृपात्मजस्त च ताभिरगमन्कृतार्थताम् । सोऽभवद्वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसन्निभः ॥ ५२ ।। एवमात्तरतिरात्मसम्भवांस्तान्निवेश्य चतुरोऽपि तत्र सः । अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः स्वां पुरी दशरथोन्यवर्तत ॥ १३ ॥ तेजसः सपदि राशिरुत्थितः प्रादुरास किल वाहिनीमुखे । यः प्रमृज्य नयनानि सनिकैर्लक्षर्णायपुरुषाकृतिश्चिरात् ।। ५४ ।। पित्र्यमंशमुपवीतलक्षणं मातृकं च धनुरूर्जितं दधत् । यः ससोम इव धर्मदीधितिः सद्विजिव इव चन्दनद्रुमः ॥५५॥ तं पितुर्वधभवन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितम् । बालसूनुरवलोक्य भार्गवं स्वां दशां च विषसाद पार्थिवः ॥५६॥ नाम राम इति तुल्यमात्मने वर्तमानमहिते च दारुणे । हृद्यमस्य भयदायि चाभवद्रत्नजातमिव हारसर्पयोः ।। ५७ ॥ तेन कार्मुकनिपक्तमुष्टिना राघवा विगतभीः पुरोगतः । अङ्गुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता निजगदे युयुत्सुना ।। ५८॥

·८८ संस्कृतद्वितीयपाठः । क्षत्रजातमपकारवैरि मे तनिहत्य बहुशः शमं गतः । सुप्तसर्प इव दण्डघटनाद्रोषितोऽस्मि तव विक्रमश्रवात् ॥ ५९॥ मैथिलस्य धनुरन्यपार्थिवैस्त्वं किलानमितपूर्वमक्षणोः । तन्निशम्य भवता समर्थये वीर्यशृङ्गमिव भग्नमात्मनः ॥६० ॥ अन्यदा जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरित एव मामगात् । वीडमावहति मे स सम्प्रति व्यस्तत्तिरुदयोन्मुखे त्वाय ।।६१।। क्षत्रियान्तकरणोऽपि विक्रमस्तेन मामवति नाजिते त्वयि । पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज्ज्वलात सागरेऽपि यः॥६२।। विद्धि चात्तवलमोजसा हरेरैश्वरं धनुरभाजि यत्त्वया । खातमूलमनिलो नदीरयः पातयत्यपि मृदुस्तटद्रुमम् ।। ६३ ।। तन्मदीयमिदमायुधं ज्यया सङ्गमय्य सशरं विकृष्यताम् । तिष्ठतु प्रधनमेवमप्य तुल्यवाहुतरसा जितस्त्वया ॥६४ ॥ कातरोऽसि यदि वोद्गतार्चिषा तर्जितः परशुधारया मम । ज्यानिघातकठिनाङ्गलिवृथा वध्यतामभययाचनाञ्जलिः॥६५॥ एवमुक्तवति भीमदर्शने भार्गवे स्मितविकम्पिताधरः। तद्धनुग्रहणमेव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थमुत्तरम् ।। ६६ ॥ पूर्वजन्मधनुषा समागतः सोऽतिमात्रलघुदर्शनोऽभवत् । केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः ।।

·(९
रघुवंशे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥
तेन भूमिनिहितैककोटि तत्कार्मुकं च बलिनाधिरोपितम् ।
निष्पभश्च रिपुरास भूभृतां धूमशेष इव धूमकेतनः ॥६७ ॥
तावुभावपि परस्परस्थितौ वर्धमानपरिहीनतेजसौ।
पश्यति स्म जनता दिनात्यये पार्वणौ शशिदिवाकराविव ॥६८॥
तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्खलितार्यमात्मनि ।
खं च संहितममोघमाशुगं व्याजहार हरसूनुसन्निभः ॥ ६९ ॥
न प्रहर्तुमलमस्मि निर्दयं विप्र इत्यभिभवत्यपि त्वयि ।
शंस किं गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्जितम् ।। ७०॥
प्रत्युवाच तमृपिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेभि पुरुपं पुरातनम् ।
गां गतस्य तव धाम वैष्णवं कोपितो ह्यसि मया दिदृक्षुणा ॥७१।।
भस्मसात्कृतवतः पितृद्विषः पात्रसाच्च वसुधां ससागराम् ।
आहितो जयविपर्ययोऽपि मे श्लाघ्य एव परमेष्ठिना त्वया॥७२॥
तद्गतिं मतिमतां वरेप्सितां पुण्यार्थगमनाय रक्ष मे ।
पीडयिष्यति न मां खिलीकृता बंगपद्धतिरभागलोलुपम् ।।७।।
प्रत्यपद्यत तथेति राघवः प्राङ्मुखश्च विससर्ज सायकम् ।
भार्गवस्य सुकृतोऽपि सोऽभवत्स्वर्गमार्गपरिघो दुरत्ययः॥ ७४ ।।
राघवाऽपि चरणौ तपोनिधेः क्षम्यतामिति वदन्समस्पृशत् ।
निर्जितेषु तरसा तरस्विनां शत्रुषु प्रणतिरेव कीर्तये ॥ ७९ ॥

·९० संस्कृतद्वितीयपाठः । राजसत्वमवधूय मातृकं पित्र्यमस्मि गमितः शमं यदा । नन्वनिन्दितफलो मम त्वया निग्रहोऽप्ययमनुग्रहीकृतः॥७६ ।। साधयाम्यहमविघ्नमस्तु ते देवकार्यमुपपादयिष्यतः । सचिवानिति वचः सलक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजमृपिस्तिरोदधे ।।७७॥ तस्मिन्गते विजयिनं परिरभ्य राम स्नेहादमन्यत पिता पुनरेव जातम् । तस्याभवत्क्षणशुचः परितोषलाभः कक्षाग्निलड़िततरोरिव वृष्टिपातः ॥ ७८ ॥ अथ पथि गमयित्वा क्लुप्तरम्योपकार्ये कतिचिदवनिपालः शर्वरीः शर्वकल्पः । पुरमविशदयोध्यां मैथिलीदर्शनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानाम् ।। ७९ ॥ इति रघुवंशे सीताविवाहवर्णनो नामैकादशस्सर्ग: समाप्तः ।

·No text on this page.

·READY FOR SALE.
0_8-0
1. The Sanskrit I Reader
0.48
2. The Sanskrit II Reader
0-10-0
8. The Sanskrit III Reader
0-80
4. Sabdaroopavali
08-6
5. Brihat Sabdaroopavali
6. Sanskrit Copy-book No. I
02-0
7. Sanskrit Copy-book No. II.
0-20
8. Tamil meaning of Sanskrit 11 Reader 0-6_0
9. 5th Canto of Kumarasambhava, 0-1-6
10. 11th Canto of Raghuvamsa.
0-1-6
11. Brihad Dhaturoopavali in the Press will be
ready for sale in April 1924.
(1) Pandit. T. R. Krishnacharya,
Proprietor Madhva Vilasa Book Depot,
63. East Ayan Street
1--11-1923.
KUMBAKONAM.
(2) SUBRAHMANYA VADHYAR,
Bonk Seller,
Kalpathy - PALGHAT.

·No text on this page.