·No text on this page.

·KANASIVAGURUDEVA PADDHATI
OR
ISANASEVA GURUDEVA
Vol-1
Ed. by
M. M. T. GANAPATI SASTRI
With A Blaborate Introduction
by
Dr. N. P. UNNI
Prof. and Head of the Deptt. of Sumkrit
University of Kerala
Trivandrum
If any defect is found in this book. please return the copy by
V.P.P. to the Publisher for exchange free of cost of Postage.
BHARATIYA VIDYA PRAKASHAN
Delhi
(India)

·Publishers:
Bharatiya Vidya Prakashan
(1) 1. UB, Jawahar Nagar, Bungalow Road, DELHI-110007
(2) Post Box No. 1108, Kachauri Gali, Varanasi-221001.
Published With the Financial Assistance from Govt. of India
Ministry of Human Resource Development, New Delhi.
S
94
I 75 1.
V.1
Pint Printed 1920
ing
Rs. 134-00 (Four Vols. Sat)
Vol. III-ISBN : 81-217-0017-5
(Set) -ISBN : 81-217-0019-1
4?
THE AS ATIOSOISTY
ACC. NO.5.4500
DATE
12...21.2082
Prinsed at 1
Jaia Amar Printing Agency
Delhi.

·बीमदीनाननियगुरुदेव मिब प्रणीता
ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः
महामहोपाध्यायेन
त. गणपतिशारिमा
भूमिका मेखक:
डा. एन.पी. उन्नी
अध्यक्ष, संमत विमानः
करत विश्वविद्यालयः
If any defect is found in this book, please return the copy by
V.P.P. to the Publisher for exchange free of cost of Postage:
भारतीय विद्या प्रकाशन
(पाप)

·(1) 1पू.वी.जवाहरनगर, नोरोग, दिल्ली-
(2) पो.वा. ११.क, कचोरीमनी, पाराणसी-१
Publtahed With the Financial Assistance from Govt. of India,
Ministry of Human Resource Development, New Delhi.
प्रथम मुद्रण १९२०
रितीय भाग- ISBN.: 81-217-00167
• ISBN.: 81-217-0019-1
३. १३४... (चार भाग में)
नगर प्रिटिन एवेन्सी
दिल्ली

·INTRODUCTION Tantras, Agamas and Samhitäs In Sanskrit there is a major branch of religious literature consisting of Tantras, Āgamas and Sambitas. It is calculated that there are nearly two hundred or more works pertaining to this branch. The general contents of these can be classed under four heads, viz., (1) Jñana or knowledge and its nature, (2) Yoga or concentration of mind and the means of attaining the same, (3) Kriyā or construction of temples and the consecration of idols in them, and (4) Caryā - the religious rites and social observances. Sometimes the emphasis is shifted to one or two aspects of the above classification as in the case of Kerala where the emphasis is on Kriya and Caryā. But generally speaking the line of demarcation between these three classes of literature is not well marked. Referring to these works Prof. M. Winternitz has stated that "there is no clear line of demarcation between the terms and the expression. 'Tantra' is frequently used as a general term for this class of works." Strictly speaking Tantra stands for 'a system of doctrincs, a book. Agama means 'tradition' while Samhită connotes collection of sacred texts'. The distinction consists in the details. Thus Agamas are a special class of works which propagate the worship of Siva and Sakti, while sharing similar features there are some works specially devoted to the sect of Vişnu and they are termed ay Samhitås. Tantras very often derive materials from both these dasses of literature. lo practice the Samhitās are the sacred books of the Vaşqavas while the Agams are propagated by Saivas and often called Saivagamas. It is the Sāktas who practice the Tantras as such in its strict sepse. Some of the popular lexicographers have attempted to define the word Tantra which connotes many ideas which are related to religious practices. According to Medialkoša, the word connotes :

·2 Tśänasivagurudevapaddhati तन्त्र कुटुम्बकृपये स्यात् सिद्धान्ते चौषधोत्तमे । प्रधाने तन्तुवाने च शास्त्रभेदे परिछदे ॥ श्रुतिशाखान्तरे हेतावुभयार्थप्रयोजके ॥ It is doubtful whether the lexicographer has included the available class of literature known as Tantra in the purview of of his definition. Another lexicon called śabdärthacintāmani has given the characteristics of Tantras in the following lines : सर्गश्च अतिसर्गश्च मन्त्रलक्षणमेव च। देवतानां च संस्थानं तीर्थानां चैव वर्णनम् ।। तथवाश्रमधर्मश्च मन्त्रसंस्थानमेव संस्थानं चैव भूतानां यन्त्राणां चैव निर्णयः ।। उत्पत्तिविबुधानां च तरुणां फल्पसंज्ञितम् । संस्थानं ज्योतिषां चैव पुराणाख्यानमेव च ।। कोषस्थ कथनं चैव व्रतानां परिभाषणम् । शौचाशौचस्य चाख्यानं नरकाणां च वर्णनम् ॥ हरचक्रस्थ चाख्यानं स्त्रीपुंसोश्चैव लक्षणम् । राजधर्मोदानधर्मों युगधर्मस्तथैव व्यवहारः कथ्यते च तथाचाध्यात्मवर्णनम् । इत्यादि लक्षणैर्युक्तं तन्त्रमित्याभिधीयते ॥ This definition is elaborate and all comprehensive. Naturally it applies to most of the Tantric treatises wholly or partially. Tantrapaddhati of Išāgaśivaguru conforms to this definition to a large extent. The definition implies an encyclopaedic nature and naturally most of the inajor works on Tantra incorporate such details as are usually found in an encyclopaedia. The Vişņusamhilä has attempted to give the etymology of the term Tantra as follows: सर्वेऽर्था येन तन्यन्ते त्रायन्ते च भयाज्जनाः । इति तन्त्रस्य तन्त्रत्वं तन्त्रज्ञाः परिचक्षते all, many be noted that there is a three fold classification of T994ns, with Vişnuhrintă, Rathakrānta and Aśvakrāntā. The na osec.PR, 192 works on Tantra belonging to these three classes are given in some treatises. Thus there are 64 works each for Vivnukrintā, Rathakrintā and Aśvakrågtā sects. Then there are ·Introduction .. a number of Sutras on Tantras like Vaikhan asasútra, Naradabhaktisutracte., which are related to this.class:of literature. The Āgamas are spoken of as the utterances of from the mouth of Siva in response to the queries of his consort Pärvati. Padmasambitā attempts to define Agama as follows giving the etymology of the word and detailiag the generic nature of the clag of text : बामतं पञ्चवक्त्रात्तु मतं च गिरिजानने । मनं च वासुदेवस्य तस्मादागममुच्यते॥ सृष्टिश्च प्रलयश्चैव देवतानां तथार्चनम् । साधनं चैव सर्वेषां सर्वेषां पुरश्चरणमेव ॥ षट्कर्मसाधनं चैव ध्यानयोगश्चतुर्विधः। सप्तभिलक्षणयुक्तं त्वागमं तद्विदुर्बुधाः ।। The Āgamas are enumerated as 28 and they are associated with religlo-philosophical systems of sects. The treatise of Išāpasivaguru has quoted from most of the Saivāgamas. Hence their councration would help ooc to identify the nature of the text cited. The 28 Agamas which form the base of the Saiva system are as follows : Kamika, Yogaja, Cintya, Kārapa, Ajita, Dipta, Sükşma, Sahasra, Amśumadbheda, Suprabheda, Vijaya, Niśvāsa, Svāyambhuva, Apila, Vira, Raurava, Mukuța, Vimala, Candrajnana, Bimba, Prodgita, Lalita, Siddha, Santana, Sarvokta, Parameśvara, Kirana and Vätula. These works contain ritualistic details among other toipcs connected with Tantras. The Samhitās are a class of texts with a wider scope having twelve thousand stanzas for each text. As already mentioned these belong to the Vaişpava sect. The following definition is given in the Pauşkarasa mhită : द्विषट्सहनपर्यन्तं मंहिताख्याख्यं सदागमम् । ये चान्ये चान्तराला वैशास्त्रार्थनाधिका शतः।। सर्वेषां संहितासंशा बोल्या कमनोमव ।। It is not definitely koowo as to how many texts are avilable in this class of literature. Samhitās with the following names are already known and published from different places. They are Ahirbudhaya, Isvara, Kapinjala, jaya, Parasara, Padma, Brhad ·4 Isänaśivagurudevapaddhati Brāhma, Bhäradvaja, Sättvata, Sripraśna, Vişņu, Vişnutilaka, Lakşmitantra, Mārica, Atri; Parama and Pauskara. In his Introduction to Pañcarātra Prof. Schroeder has listed the names of 215 works belonging to the class of Samhitās. Works of this class with the names of gastya, Aniruddha, Upendra, Käśyapa etc., are unpublished. Thus it may be scen that there is a vast class of religious literature group:d under the terms Tantra, Agama and Sambită. Then there are some more allied works called Rahasya works like Śivarahasya, Brahmarahasya and vişņurahasya are instances. On Tantra literature we have works classified as Yāmalas and Damiras. The first type is defined as follows: सृष्टिश्त्र vett fantezi face cu 21974 1 क्रमसूत्रं वर्णभेदो जातिभेदस्तथैव च ॥ युगधर्मश्च संख्यातो यामलास्याष्ट लक्षणम् ।। Some of the works pertaining to these types may be mentioned here. Yimilis attached to Ādi, Brahma, Vişņu, Rudra, Gaņeśa and Aditya are mentioned in some works, Dāmaras called Yoga, Šiva, Du-ja, Sarasvati, Brahma and Gandharva are also known. The Tantras pert in to Vedic and non-vedic classes. The first type is called Diksiņimirga while the second is named Vâmimirga. Tantra literature thus embodies a vast class of manuals of encyclopaedic nature. Each of them contains vast materials and profuse quotations from the other. As for instance Tșānasivagurudevapad thati has extensively quoted from nearly sixty works belonging to.To 11:8, Samhitis and Tantras. Tanti i in Kerala It is not definitely known when Tantra literature was introduced to Kerala. But it is certain that it happened in a much earlier period. Traditions maintain that Parasurama, the logeri. dary creator of Kerala is said to have established 108 temples and brought Brahmins from outside to from outside to perform rituals there. Keralamāhātmya, a work of Puriņic nature, contains some interesting accounts ią this regard. God Vişnu ordained that ·Introduction $ Paraśardma should establish numerous temples and must make arrangements for their ritualistic affairs. Accordingly Paraśurāma established temples and then brought Brahmins for conducting rituals. The following stanzas from Keralamábätmya are interesting : mertafarefore मिष्ठस्तन्त्रपारगैः। पूजा FRUEHFHIA FICUT TITTA 11 तन्त्रिणो द्वादश श्रेष्ठान् प्रतिष्ठार्थमकल्पयत् ॥ चतुर्विशसहनं देवालयमकल्पयत् ॥ A Brahmin belonging to Tarananallur family was given the Tantric rites of Kerala temples by Paraśurāma himself. Members of this family still perfrom Tantric rituals in the temples of Kerala despite the passage of several centuri s.Thus Paraſurama is to be credited with the introduction of Ta la in Kerala. It is well known that there are three systems in Tantra prevalent in the different parts of our country. They are the Kashmir system, the Bengal system and the Kerala system while the first two systems generally follow the Vāmamārga, the last mentioned system current in Kerala pertains to the Dakşipamärga In other words the southern system is more Vedic than the other ones which are non-Vedic srstcms. Dakşinācāra followed in Kerala is predominantly Sättvika in its nature. Yantras and homas are also used for worship of deities. Bhagavatisevā or tbc Worship of Durgā in her Sättvik form as Lalitā is commonly conducted in Kerala houses as a domestic ritual. For this a Yantra is drawn with the prescribed materials and the worship is donc on a bell-metal lamp placed in the centre of the ritualistic diagram. The sacrificial act or bome popularly conducted in Kerala is 'he Ganapatiboma to please Vigbnesvara. There are many special features in the matter of rituals and worship in Kerala. For a proper understanding of the Tantric works of the region, the special features of Kerala temples and modes of worship conducted there must be appreciated. Without a knowledge of these features Kerala works on Tantra would remain unintelligible.

·an trana tragurudevapadithari Kerala temples and rituals The typical temples of Kerala distinguish themselves from those in the other parts of India by their characteristic structure. While gigantic construction and imposing towers called Gopuras in the front or on all the gateways of the shrine mark the feature of South Indian temples, they are conspicuous.by their absence in Kerala. That much impartance is not attached to the tower in the indigenous Kerala architectural patterns. Regarding the features of the Kerala temples it is observed :1 "The characteristic Kerala temple consists of the sanctum sanctorum (garbhagsha) wbich is usually circular (Vștta) in shape but sometimes square (Caturaśra) or rectangular (caturaśradirgha), whith a conical or pyramidal roof (sikhara) crowned by a crest (stūpika). Within this Garbhagsba is the idol on a pedastal (pitha). Round the Garbhagpha is the first Prākāra called Astarmandala. Small Balipithas representing the eight Dikpalas, the seven Matris etc., are placed there. A flight of steps called Sopăna connects this Prākāra with the door of the Garbhagrba. In front of the Sopāna is the second Präkära called Antahāra, forming a broad verandah with doorways on all the four sides. The Antahåra leads out into an enclosure containing the main Balipitha. After the Antahāra we get the fourth Präkära called Madyahāra which is essentially a continuous structure baviog an array of lamps all round from top top to bottom. Beyond this and just outside the main Balipitba is the flagstaff (Dhvajasthambha). The fourth : sākāra called Bahyahāra is beyond this. It forms the pathway for the proceso sions within the temple. The fifth and last Prākāra is the outermost wall of the temple. This is called Maryādā. The main cotrace is through a simple Gopura wbieb may be an ordinary doorway with a small roofiing or one with the super structure, comprising rooms and vera. dah. The space between the Garbhaerha and Antabāra is roofles ; so also is most of the space betwet i the Madhyahāra and Maryädä. This reguls in every part of the temple being airy and well ventilated, a distinctive feature of the Kerala temple.' 1. Dr. S. Venkitasubramonia Iyer, Religion, Art and Culture, College Book Houte, Trivandruma, pp. 17-18.

·Introduction 1 As in the other parts of the country the main deities worshipped in Kerala are Vişnu, Siva, Durgå, Ganapati, Subrahmanya, Sarasvati etc. But some more deities are prominently worshipped in this region. For instance śāstā also called Haribaraputra is a popular god worshipped in temples. Another peculiarity in this respect is that certain gods like Varáha, Parasurama, Balarama, Bharata, Brahmă etc., are also consecrated in Kerala shrines uolike in the other parts of the country. Tantric treatiscs of Kerala also describe the installation and worship of gods like Sürya, Vaissrvapa, Indra etc., though such temples are rarely found in the present day. In Kerala temples only the chief priest is allowed to perform Pajā to the idol inside the Garbhagsha. la performing the Pujā the priest utters the Mantras inaudibly but shows the gestures and related actions with meticulous care in strict accordance with the rules and practices. In contrast several people are permitted to perform Pūjā in other parts of the country and they utter the Mantras aloud, little care being bestowed to the Tântric aspect. The mode of worship also calls for consideration. It is again observed :1 "The ritual of ceremonial worship in the Kerala temples is a combination of both Vaidika with Vedic Mantras and methods and Tantrika with non-Vedic Mantras and rules, the Tāptrika element slightly predominating over the Vaidika. Jt, therefore, comes under the category of Tantrika-Vaidika following the classification in the Puruşārthaprabodba of Brahmanandabhārati. It is Vaidic worship in the Tantric mode. The Paſcatattva or the Pancamakära, which constirutes an integral part of orthodox ſakta Tantra, has, however, no place in the Devi temples of Kerala. Madya, Māmsa, Matsya and Maithuna, whatever may their denotation and significance, are as such entirely absent in the routine temple ritual. Mudrā alone is there, but it is in the scose of gesture, and there is quite a lot of this". "The number of Půjās per day as well the time of their performance are also bound by rules. Generally there will be three Pajas, Every day the Abhişcka (ceremonial bath) is performed to the 1. Ibid, p. 19.

·Išānaštvagurudevepaddhatt idol very early in the morning, followed by Alankāra (decoration). The first pūjā called Uşahpujā is then conducted. At about noon, we get the second Pūjā called Madhyābnapujā or Uccapuja. The temple is closed after this. It is reopened in the evening and the third Pūjā is done in the early part of the night. This is called Ardbayāmapůjā after which the temple remains closed till the next morning. All these Pūjās have certain peculiarties in detail, but the one that is most note-worthy is the offering of Bali to the Dikpālas and other connected Devatas after the Naivedyas to th: principal deity, followed by a procession of the Utsavamürt (portable idol of the principal deity) along the Bāhyābāra to the accompaniment of drums and other musical instruments. In some temples we get an additional Pūjā called Pantirați between the Uşahpūjā and Uccapūja and in certain temples yet another Pūjā called Etirttapuja between the Uşahpūjā and Pantirati. The rituals during the Utsavas are very elaborate and have their own special features. But the item called Sribhūtabali deserves special mention. This takes quite a long time and has to be done with special care and in strict adherence to the rules laid down for cach Devatā connected with it. Even the Timilā, which is, by the bye, a long drum indigenous to Kerala to be played with the band, has to be beaten for each Devată in a different manner and for different duration." Išānaśivagurudevapaddbati has dealt with many of these aspects peculiar to Kerala temples. Hence without a knowledge of the practices current there the details cnumerated by the author could not be fully understood. Many words are used as technical terms sigaifying features peculiar to Kerala shrines. Such words have no relevance to Tantra in general. Very often words Dravidian origin are sanskritised to coio new technical words. Tantra literature in Kerala Kerala's contribution to the Tântric field of Sanskrit litera. ture is vast and varied. The beginnings of this literature is buried in obscurity and what we have is only some tradition which may contain some grains of truth. The existence of a large number of works pertaining to Tantras, Agamas and Sambitas show the ·Introduction g popularity and importance of this branch of literature in Kerala. Among them we find a sizable number of works written by the author from Kerala. While some of them have been published many remain unpublished. These books were used hy the Tantrikas of the region and thus got much popularity. There are two types of Tantric preceptors in Kerala. Those who have practised Tantra, but did not contribuic any work as such belongs to the first category. In the second category the authors of Tantric treatises may be included. Among the earliest writers on Tantra the name of a scholar belonging to Nārāyaṇamangalam may be noted. He is believed to be the brother of Melathol Agnihotri who is reputed to have performed ointynine vedic sacrifices. The scholar referred to as Näraņattu Bhrāntan literally the lunatic member of Nīrāyanamangalam. Though his works are not preserved to posterity, tradition maintains that it is he who popularised Tantras and Āgmamas in Kerala. The great Advaita teacher Sankara is taken 10 be the second important writer on Tantras. Prapancasāra and Saundaryalahari are the two works that form his contribution. The authorship of works like Saparyahşdaya, Saubhāgyavidyā and Subhagodaya paddhati is also ascribed to him by some scholars. Anyway there is no doubt his claim for a prominent place among the writers on Tantra works. The Prayogamañjari of Ravi and Kriyāsāra of anonymous ship are the two basic works composed at a comparatively early period. Then comes the Tšīnasivagurudevapaddhati of Išanaśivaguru of the 12th century A.D. His work is comprehensive dealing with all the main divisoins of the Tantraśāstra. The Śilparatna of Srikumāra is an important work dealing with temple architecture and iconography. But the most popular manuals on the subject of Tantra are the Tantrasa muccaya of Nārāyanan Nampūtiri of Cennās house and its supplement Śeşasamuccaya by his disciple. These were composed in the 15th century and ever since they formed the standard texts for practical purposes. The Tantragamuccay in twelve sections ·10 Itanasivagurudevapaddhati deals with all important functions of Kerala temples. The subject matter of the twelve sections may be given as Ksetrabhalaksana, Prāsådalakşaņa, Bimbalakṣaṇa, Maņdapasamskära, Bimbaśuddhi, Pratisthā, Nityapůjā, Kalasasnāna, Utsavavidhi, Prayaścitta, Jirnoddhāra and Mantroddbāra. These topics are related to the deities Vişnu, Śiva, Sankarapärāyana, Durgā, Skanda, Ganapati and Såstă. The Seşasamuccaya in ten sections deals with the same functions with regard to other deities like Brahma, Sürya, Vaiśravaņa, Sarasvati, Lakşmi etc. Several others also contributed to the field in later times. Some of the important contributions are: the Apuşthānapaddhati of Parameśvara, Tāptrikakriya of Krsnapāşāņa Vipra, Anuşthānasamuccaya of Nārāyaṇa, Hariņt of Nārāyana belonging to Vyāgbaragrāma, Kriyâsangraha of Sankara belonging to Gartaranya and Kriyaleśasmrti of Nilakantha. Many more works of shorter size are available dealiag with cartain specific aspects of temple rituals. These works freely draw upon the standard text composed by earlier writers. Still for practical purposes these serve as manuals to priests of Kerala. Among such treaties the following deserve our attention. Pratişthāsangraha, Puspāñjalividhana, Bimbalaksana, Balikalpa, Jirņoddhāra etc., suggest their contents by their name. These and other works justify the Keral aprasthāna in the field of Tantras. They form the basis for the Dakşinācāra oult of Tantra of the soutb. Among them the Iśānasivagurudevapaddbati of Išānasivaguru warrants a unique position as a standard and comprehensive treatise that exerted its influence on later Tantric writers as well as works. The Manuşyalayacandrikā of Tirumangalattu Nilakantha (c. 16th century A.D.) has referred the work of Işanaśivaguru as Gurudevapaddhati in the introductory stanzas to his Manuşyalayacandrikā- a work on bouschold architecture. मयमतयुगलं प्रयोगमन- यपि च निबन्धन भास्करीययुग्मम् । मनुमतगुरुदेवपद्धति श्री- हरिवननादि महागमा Trufas 10 ·İlanstvagura-The Author 11 मार्कगंबनिबन्धन मयमतं रत्नावलि भास्करstani Fikfanpagedaagsent qrufuqi Hauptent afetifear farature' treglaufen दृष्ट्वा तन्त्रसमुच्चयोक्तमनुसृत्यैवात्र संक्षिप्यते ॥ There is no doubt that the work has influenced later writers directly or indirectly. But this monumental treatise became out of circulation since more simple works were available for practical purposes. It is an undisputed fact that the Tantrapaddhati of Tsápaśivaguru is one of the first comprehensive treatises on Tastra literature. ISANAŠIVA GURU The Author Mahamabopadhyaya Dr. T. Ganapati Sastri who edited the work Iśānaśivagurudevapaddhati for the first time deserves the gratitude of the world of scholars for bringing out this substantial contribution of Kerala to Tantric literature. The author of the monumental treatise is mentioned as Işānagurudeva Misra, a high souled personage who attained all the mantric powers. According to the editor the suffix Miśra suggests that the author might be a native of Mithilā or any of the adjoining countries. The suffix Miśra is found added to the name of the author in the colophon at the end of of the first Patala as follows: far situstentaforargadaf.repfasfurd Tahitan argfarennig. कोत्पत्तिनिर्णयो नाम प्रथमः पटलः । In the preface to the second volume of the publication Ganapati Sastri quotes Haraprasada Sastri's views on the date and identity of Isäpasivaguru. The author of the tretise, it is said belonged to the Mattamayûr line of Saiva saints of Dhära. The Trivandrum oditor holds the view that the author of the Tantric treatise lived carlier to Bhoja. In other words he is of the opinion that even though manuscripts of the works were ·12 Isanasiragurudevapaddhati obtained from Kerala, the work itself is not a contribution of Kerala. A Keralite scholar But later scholars who had the bencfit of studying the work in detail hold that there is enough evidence in the text itself to show that Tøānaśivaguru must have been a Kerala writer. The details given in the text regarding Tantra and Mantra are used in the daily rituals in Kerala temples for centuries. The seventh and ninth Patalas of the work could be cited as examples. In these sections the rites of purification of materials used for rituals as well as mode of bathing are detailed. These too show affinity with the practice in Kerala. There are many other parallels which compel one to accept a Kerala authorship for the work. In the 50th Patala of the Kriyāpāda, the 343rd stanza refers to a particular musical instrument of Kerala called a Timilā as follows: सङ्गीननृत्तवादित्र: शङ्खकाहलगोमुखः। तिमिलानकर्याय निनदभिरनारतम् Timilā is a kind of drum used in almost all temples of Kerala as one of the prominent musical instruments. Similarly in the 41st Patala of the Mantrapāda a famous Tantra work which also deals with the treatment of poison called Nārāyaṇiya is referred to as follows: तेष्वादी मतमाश्रित्य खड्गरावणचोदितम् । नारायणीयोदितं मार्गद्वयमिहोच्यते ॥ The work is called Närāyaṇiya since the author is one Nārāyaņa most probably a Keralite scholar but the real title of the work is Tantrasärasangraha.! But the most important reference is to Prayogamañjari often simply referred to as Mañjari. There are not lëss than twentyfive references to this important work on Tapira. Among the several Tantric works quoted in this treatise Prayogamañjari by a Namputiri Brahmin called Ravi occupies a Ed. with commentary, Madras Government Oriental Series No. 15, Madras, 1950, ·Isanstvaguru-The Author 13 prominent position. Thus there is every reason to hold that the author must be a Keralite scholar Identity Once it is established that the author is a Keralite the problem regarding his identity remains. Scholars have expressed different views in this respect. Išānaślvaguru the author of the Tantra treatise is often identified with śänadeva the preceptor of Krspalilāśuka, the author of the famous Krşnakarņāmsta. Towards end of the first canto of the work the following stanza occurs : ईशानदेवचरणाभरणेन नीली- दामोदरस्थिरयशस्तबकोद्भवेन लीलाशुकेन रचितं तव देव कृष्ण- कर्णामृतं वहतु कल्पशतान्तरेऽपि ॥ The stanza makes it clear that the author of the stotra was Lilāśuka, that bis parents were Dāmodara and Nili and that he was a disciple of Isãoadeva. This Isāpadeva is supposed to be author of Tantrapaddhati. This again referred to in the following stanzas quoted by the historian of Sanskrit literature from a manuscript. मादित्यप्रापादानामादिकारुण्यभाजनम् ईशानदेव इत्यासीद् ईशानो मुनितेजसाम् ।। तयोरनुग्रहापाङ्गसाक्रान्तज्ञानसागराः सागरा इव गम्भीरास्सन्ति धन्याः सहस्रशः। तयोरेव कृपापात्र कृष्णनीलाशुको मुनिः। यदाश्रमाकणे नित्यं रमन्ते तत्रविस्तराः॥ तिलकं कुलपालीनां नीलीति निलयं प्रियाम् । यमनं अनयाञ्चके यंप कीति पशाश्वतीम् ॥ यस्य दामोदरो नाम सविता सवितुस्समः ।। From these stanzas occuring in the Balakrspastotra it is gathered that Isapa was the preceptor of Krspalilāśuka. The parent's 1. M. Krishnamachariar, A History of Classical Sanskrit Literature, Delhi, 1974, p. 334.

·14 Isanastvagurudevapuddhati names Nili and Dämodara are corroborated by the reference in the Krsnakarņāmſta verse. Ullur S. Parameswara lyer, a historian of Kerala literature agrees with the above view and holds that the lines : (1) Isänadevacararaņābharaṇena and (2) Isãoadeva ityāsid išāno munitejasām refer to the author of Cantrapaidhati. lle is of the opinion that 'Igaoa' must be the real name and 'Sivagurudeva' may be a title given to him because of his proficiency in Saivågamas!. V. Rajarajavarma Raja, another historian of Kerala Sanskrit literature disputes this identity. He points out that in the stanzas of Krşnalilāśuka, the name of his preceptor, is mentioned as Tšānadeva. But the author of Tantra paddhati refers to himself as fśānaśiva in the last lines of Mantrapāda and Yogapāda respectively as follows : (1) Atreśänašivena parma ca yudhām jaitram ca sandarśitam. (2) Tämiśāpasivobhyadhad suraguruh Siddhāntatapaddhatim The colophons of various Patalas refer to the author as Išanaśivagurudeva. According to the above-mentioned historian Isanadeva mentioned by Krşnalilāśuka and I'śänaśiva the author of the Tantra text must be different persons. It is also pointed out that Väsudeva, the autbor of Rahasyagopālantracintamani must be referring to our author when he says : Śrigurūņām śivādyānām Praņaumi carapāyalim. The title of the text The editor of the text has accepted the title of Isägaśivagurudeva paddhati uniformly in all the four volumes. This title is relevant as upheld by several colophons seen at the end of various Pagalas. But a shorter title “Tantrapaddhati" seems to have been accepted by scholars based on the following stanza occuring in the first Patala of the text : 2. Keralasābitacaritram, Trivandrum, 1957, Vol. I, pp. 172-173. 2. Keraliyasamskstasābityacaritram, Vol. III, p. 352.

·Isenastvaguru-The Author 15 विस्तृतानि विशिष्टानि तन्त्राणि विविधान्यहम् । यावत् सामर्थ्यमालोच्यकरिष्ये तन्त्रपतिम् ॥ Here the word "Tantrapaddhati" suggests a general idea as 'the system of Tantras' and as such could not be the real title of the work. Yet another title is Tantrasārapadbhati or simply Tantrasåra which again describes the nature of the text. Another title is Siddhantasära, again supplied by colophon. See the following instances : (1) इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवमिश्रविरचिते तन्त्रसारपद्धती प्रथमः पटलः । (2) इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपद्धती तन्त्रसारे द्वितीयः पटलः । (3) इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपत्ती सिद्धान्तसारे चेत्वारिंशः पटलः । From these it is clear that the title 'Iśäpaśivagurudevapaddhati' stands for the system of practice formulated by Isansivaguru. The other titles like Tantrasärapaddhati, Tantrasāra or Siddhāntasära show the nature of the work as a short compendium taking materials from earlier authorities. Authors and works quoted The following authors are quoted by oame: Aryabhata, Gautama, Patañjali, Parāśara, Pitāmaba, Bodbāyana, Brabma- Sambhu, Bhojarāja, Maya, Yajſavalkya, Rāmakantha, Varuņa, Vasiştha, Sadyojyotis and Somaśambhu. The various works quoted by name are : Ajita, Uttaragārgya, Kälottara, Kālottaraţikā, Kirana, Körma, Gautamiya, Candrajfāna, Tativaprakāśa, Tattvasāgara, Tattvasiddhi, Devya matam, Náradiyam, Nārāyaniyam, Nyāya, Parā, Pingalāmatam, Purăpa, Paurusa, Pauskara, Pratisphäpaddhati, Pratişthåsamuccaya, Prapancasăra, Prayogamañjari, Brāhma, Bhagavadgitā, Bhojeadrapaddhati, Magtravyākarana, Makutottara, Manjari, Matariga, Månendra, Mobaśurottaja, Yogasivapaddhati, Yogānusāgana, Ratgdtraya, Lambita, Våtula, Vatulottara, Vijaya, Vira, Vaişpava, Sivadbarma, śivāgama, Śruti, Şaţtrimsattattvasiddhi, Sarvajñanasamudra, Sårddhatriśatika, Sāgsãoika, Skända, Smſti, Svacchandabhairava and Svayambhuva. (1) Prayogomafijari often called Madjari is a very popular ·16 Zśānasivagurudevapaddhati work on Tantra consisting of 21 Patalas summarising Saivāgmas. It deals with the rites for renovation of damaged temples and consecration of the idols of the different deities. The author of this work was a Namputiri Brahmin called Ravi. His father was Astamurti and the name of his grandfather has been given as Bhavatrāta. He belonged to Māțhara family. Further it is revealed that his tulelary deity was sāstá of Cemparakkulangara. This information is supplied by the following stanzas occurring at the beginning of the work. शिवपुरसद्ग्रामजुषा . विध्यर्पितसोमपानशुद्धेन; काश्यपगोत्रप्रभुणा माठरकुलाब्जवनहंसेन; चम्पातीरतटाकारामस्थशास्तगुप्तेन; रविणा हरिपदाब्जभृङ्गेण रचिता कृतिः प्रयोगमञ्जरी नाम संक्षेपकुसुमोज्ज्वला ॥ The fact that the work is a summary of Saivāgamas is explained by the author as follows: उद्दामता न वचसो न बुद्धेश्शिवस्य न च बोदुमलं हि तत्त्वम् । हास्यो भवामि करणेन निबन्धनस्य स्पष्टं तथापि खलु चोदयतीह भक्तिः । दुज यानि बहूनि मन्दमतिभिस्तन्त्राणि गोरीपते- रुद्गीर्णानि मुखाम्बुजादविकतास्त्वेकत्र तेषां क्रियाः । नोक्तास्तेन शिवागमांश्च निखिलानुद्वीक्ष्य नास्ताः क्रियाः संक्षिप्य प्रवदामि याश्च विहिता लिङ्गप्रतिष्ठाविधी । la the first stanza the author expresses his limitation and in the next he explains the nature of the work as an epitome of Tantras. The work is utilised by the Kerala priests very much and naturally manuscripts are available in several old families. To get an idea of the text some instances may be noted. एषां भृत्यगणाश्शतं शतमय प्रत्येकमेषां पुनः भृत्यास्सन्ति सहस्रमेवमयुतं तेषां च तेषामपि । लक्षं कोटिगुणास्तथैव च पुनस्तेषां च तेषां पुन- मुंत्या भूतगणास्तषापरिमिता वक्तुं न शक्नोमितान् ।। कौतुकं मे ·Hanstvaguru-The Author. एते भूतममावसन्ति विविधाः शून्यालये कवरे शून्यग्रामसुरालयेषु नपरे पाये चैत्य मे। बाधन्ते वपीडितांश्च कृपणान् दुष्टात्मानो व्याधितान् तेभ्यस्तत्र बलिप्रदानममितं नित्यं प्रमात् कारसेत् ।। एषां विज्ञासुविदिशासु विधायः पूषा- मासाथ वाहानिहितं बलिपीठमुच्चः। मन्त्ररमीभिरभितो. विकिरदिशासु पीठस्य बाह्यभूति तत्र वलि क्रमेणः ।। lo these staozas the author deals with the Budtas installed in the temple campus for the protection of the shrint. In the first stanza it is said that pumorous are the Bhūtas. In the second verse the places assigned to them are noted while in the third the pode of offering to these minor deities is mentioned. The author must Dave fiourighed in the Ifth century A.D. This useful work remains unpublished though it has been quoted by later vriters profusely. There is also an unpublished commentary on Prayogamañjari styled Pradyota. It is composed by Trivikransa, the son of Nārāyana. It is assigned to the 15th century A.D. The following stanzas occuring at the beginning of the work revcal the parentage of the author as well as the scope of the commentary. हाईपादकुलोद्भूतनारायवतनूनवः त्रिविक्रमोऽहं मजर्या व्यायां कुर्वे यवाश्रुतम् ।। तिरोहितार्यवाक्यानां पदानाञ्च यथामति । स्वार्थमेवापरिच्चि श्रुतास्व स्मृतेरिमाम् ॥ निधिलागमार्थसारप्रयोगमञ्जमाधकममिन्याः । प्रसूता त्रिविक्रमामाद्याच्या प्रयोत एव बोधाय । The Pradyota commentator has given some information about Ravi, the author of Prayogamañjari. It seems that he has personally known the author of Mañjarl. The village of the anthor given as Sivapura has been identified by the commentator : as 'Cokira' in Kerala and known in later literature as Sukapura. Many carly works are referred by the commentator in his treatise and it contains much historical information on ancient Kerala. WE ASIATIC SOCIETY. CALON.

·18 Ibånadivagurudeva paddhari (2) Tattvaprakāśa The Tattvaprakāşa is a rare ancient work on the Saiva system of philosophy divided into six sections called Paricchedas. The author of the work is king Bhojadeva. The work is cited as authority in the Saivadarśana gection of the Sarvadarśanasangraha. There is a commentary on the work by a Keralite scholar named Srikumāra. The commentary styled Tätparyadipika gives adequate explanation of the text and cites a pumber of ancient anthorities including the author of Isāpagurudevapadhhati. The work begins as follows: faecat gant an 4 farca: Haalfaa: tu: erret: 1 grafa जगदेकबीज 'सर्वानुप्राहकः शम्भुः ॥ The last stanza of the work mentions the name of the author as follows: तत्वानामपि तत्वं येनाखिलमेव हेलया कथितम् । श्रीभोजदेवनृपतिय॑धत्त तत्वप्रकाश T: Il In the first section the three principles of Paśu-pati.pāśa are discussed in detail. The second section is called Suddhavigirqaya. The third deals with Suddhāsuddhavinirņaya. The fourth section is devoted to Aśuddhavargavinirņaya. The brief section wiich forms the fifth is styled Sāmānyavāda. The last and sixth is called Nivștti. The work provides a comprehensive account of the Saiva pbilosophical system as found in the Saivagama, describing mainly the categories of Pati (the lord), Paśu (the beings) and Paśa (the boods). The author also seeks to explain the different kinds of metaphysical and other categories as accepted by the Saiva philosophy. The most important category is Siva who is regarded as consciousness; by which the Saivas understand combined kaowledge and action. la short, the work gives a good exposition of the cardinal tenets of the Saiva philosophical system. Śrikumära, the commentator has quoted profusely from ancient authorities in his exposition of the text of Bhoja. He begins the commentary as follows: शर्वाय कारणत्रयहेतवे । formata सदानन्दचित्स्वरूपाय सम्बवे ॥

·Isanftvaguru-The Author 19 शक्ति सदाशिवं शं नत्वा देवी सरस्वतीम् । तत्वप्रकाशतात्पर्यदीपिका क्रियते मया ॥ In these lines the commentator has given the name of the commcotary as tåtparyadipika. Towards the cod of the treatise he culogises Bhoja the author of the text in glowing terms and concludes the work as follows : यस्याविलं करतलामलकमेण देवस्य विस्फुरति चेतसि तत्वजातम् । बीभोजदेवनृपतिः स शिवागमार्ष- तत्वप्रकाशमसमानमिदं व्यधत्त॥ नमस्तस्मै भगवते भोजायाक्लिष्टकर्मणे। शिवाय शिवभक्ताय शिवकाहितचेतसे ॥ तत्वप्रकाशव्याख्यानं भक्तिनिर्भरचेतसा। अविज्ञाय कृतं यत्तु सन्तस्तत् अन्तुमर्हथ ।। In a colophon it is stated that Srikumära the commentator is the son of Sankara of the Bhāradvājagotra. The work by Bhoja and the commentary there on are published as No. 68 in the Trivandrum Sanskrit Series by T. Ganapathi Sastri in the year 1920. (3) Nardyaniya The work called Nārāyapiya is referred to by the author in the fortyfirst section of the treatise as follows: मष प्रहचिकित्सात्र लिख्यते नातिविस्तृता । तत्र बालचिकित्सायाः प्रकाश बहुधा स्मृताः ।। तेष्वादी मतमाश्रित्य खड्गरावणचोदितम् । नारायणीयोदितं मार्गद्वयमिहोच्यते ॥ The work is also known as Visagarāyapiyam in Kerala. The name given by Närāyapa, the author, is Tantrasārasangraha and it is published by Government Oriental Manuscripts Library, Madras in the year 1950. The work altogether consists of thirty two sections called Patalas. The treatise begins with the following -stanzas. श्रीवल्ल महादेवं विहमानामपि प्रभुम् । प्रणम्य शिरसा बन्दे गुल्न् नोकोपकारिणः ।।

·20 Išanastvagurudeva paddhati यावत्सामध्यमस्माभिः सर्वलोकहितैषिभिः । शिवायोगादितन्त्रेभ्यः क्रियते सारसङ्ग्रहः । From these stanzas it is clear that the work is only a compendium based on several authorities. The stanzas also justify the titles Tantrasărasangraha. Towards the end of the work the author informs us that he is a Keralite. He belonged to the village Sivapura on the banks of the river Nilā. Nārāyaṇa was his father and the name of his mother was Umā. He had a sister Gaurl and an uncle named Parameswara. The last three stanzas of the work reveal that it consists of two thousand stanzas besides suggesting the competence of the author in the subject. ग्रामो यस्य शिवास्पदं शिवपुरं पलाध्यो निसातीरजो नायो मुण्डमुखालयस्य जनको नारायणो वेदवित् । यस्योमा जननी पतिप्रियगुणा यस्यापि गौरी स्वसा तत्तुल्यः परमेश्वरो शिवपरो यस्यामवन्मातुलः ।। नानाजातिक्रियाढ्यान् जगति बहुविधान् मन्त्रवादाननेकान् आलोच्यालोच्य कर्माण्यभिमतमखिलं सारमादाय तेभ्यः । तेन श्लोकः सहस्र द्वितयपरिमितस्तन्त्रमेतत् प्रणीतं निष्पशून्येन तन्त्रस्वनिशमनिमिषाक्षेण नारायणेन ॥ The last and final stanza of the work contains a Pbalasruti detailing the scope and aim of the work besides enumerating the benefits conferred on the readers. एतस्मिन् मन्त्रवादे भुवनहितकरे सर्वमन्त्रार्थकोशे नाम्ना नारायणीये प्रचुरपरिचयः श्रदधानः पुमान् यः । संप्राप्ताशेषकामः स भुवि चिरतरं कामचारी चरित्वा दिव्यानिष्टांश्च भोगाननिमिषपतिवत् प्राप्नुयाद्दिथ्यदेहः।। The first ten Patalas are devoted to toxicology. In the next four the author has given an account of the subject of grahapidas; cvil-effects of the planets, and the ways for getting over the ill-effects. This portion also deals with mental disease. The fifteenth and sixteenth sections deal with various painful bodily ailments and Tantrika treatment for them. The next three sections (17-19) enumerate the evil magic resorted to by mischievous persons to harm their enemies. The remedies for such acts are given here. The last thirteen chapters are devoted to ·Isanstvaguru-The Author 21 Kämika Karmas. In this portion the author has comprehensively compressed the Mantras and the devotional aspects of all the deities (with their ultimate effects) and their benevolent effects by reciting them. It is almost definite that I'śānaśiva has drawn upon this work in dealing with toxicology in his compendium. A comparative study of the two works will make this evident. A single instance alone is cited here to show how be bas drawn on his predecessor from Kerala. The thirtieth section of Tantrasārasangraha deals with the treatment of animals like cow etc. It is entitled 'Gavā. dipatala'. The section begins with the treatment of cows as follows (vide p. 437 of the Madras edition). हरिखा राजवृक्षत्वक् चिम्चा लवणलोलिता। पीता खारी जयेदाशु गवामुदरहणम् ।। 1 भीरे पिष्टं तिलं पाठा कार्यासदलसंयुतम् । तक्रेण सहितं पीतं नाशयेद् गोविषूचिकाम् ॥ 2 सलिलं नारिकेलस्य खारीक्षीरं बलारसः । चनुष्टयमिदं पानात् करीषावं हरेद् गवाम् ॥ 3 बचा लशुननिर्गुण्डी दीप्यकं सफणीतकम् । बार्या कूष्माण्डपूया मे करीषे पाययेत् पशुम् ॥ कूष्माण्डस्य फलानां यत्तेल क्षीरान्वितं रसम् । जलाईच्छगणोद्गारे पाययेत् तं पशुं बुधः ॥ 5 सहन रश्मिरादित्योऽग्निः ठठ॥ पत्रे लिखितमेतद्गाः पालयेत् कल्पितं गले ॥ The fortyninth section of Išānasivagurudevapaddhati begins with the treatment of cows. The author has taken bis predecessor Närāyapa as his authority. Based on the above stanzas he cnumcrates the treatment to be given as follows: बारग्वधत्वचा रात्रि लोणं चिच्चाफलं तथा। शुक्ते पिष्ट्वा हरेत् पीतं गवामुदरहणम् ॥1 क्षीरे पिष्ट्वा तिलान् पाठामूलं कार्पासपत्रयुक् । पाययेद् गां नु गोतके गोविषूची हरेत् मणात् ।। 2 नालिकेरजलं क्षीरं कायिकं च बलारसम् । पीतं हन्यात् सरुधिरमतिसारकृतं गवाम् ॥ 3 ·22 İtänastvagurudevapaddhari फणीतकं च निर्गुण्डी दीप्यकं लशुनं वचाम् । काजिकं पाययेत् पूयश्लेष्माभेऽतिसृती तु गाम् ।। 4 सहस्ररश्मिरादित्योऽग्निः ठ॥ पत्र मन्त्र लिखित्वा गोरक्षायै कलयेद् गले ॥ Similarly the entire section dealing with the treatment of animals is formulated on the basis of the carlier text by Narayapa. (4) Prapancasăra Another important work on Mantraśāstra called Prapancasära is quoted thrice in the course of the treatise. The following are the refercnces. प्रपञ्चसारे यथा यथोदग्गाग्र्य भाषितम् । मातृकावर्णविततिविश्वमेतदिति स्फुटम् ॥ प्रपञ्चसारकथिता यथावदिह संग्रहात् । अत्रोध्रियन्ते बीजानि बीजमन्त्राः समन्त्रकाः ।। प्रपञ्चादिषु यत्. प्रोक्तं सामान्याचमनीयकम् ।। Prapancasāra is a work on Mantraśāstra and it includes various topics so as to form an encyclopaedia within the thirtytwo chapters. The authorship is attributed to the great Sankarācāryā, the proponder of Advaita system of philosopby. The work is popular not only in Kerala but also in other parts of the country. It has been commented upon by various authoritative commentators. Subjects like the origin of sound, its power, purpose etc., are described in it since lo Mantraśāstra, Aksaras are important. The concept of Sabdabrahma is enumerated in the beginning of the text. मूलाधागत् प्रपममुदितो यस्तु भावः पराख्यः पश्चात् पश्यन्त्यप हृदयगे बुद्धियुजमध्यमाच्या । वक्त्रे वैश्वर्यप रुरुदुषोरस्य जन्तोस्सुषुम्ना बदस्तस्माद् भवति पवनप्रेरितो वर्णसम्पः॥ Io the above stanza the origin of sound from the Mölādbära and its gradual development through the various places of articulation are mentioned. The following verscs occurring at the end of the text shed light on the content of the treatise.

·Isanstraguru-The Author 23 देवानुषीनपि पितृनतिषीस्तवाग्नीन नित्योचतेन मनसा दिनशोऽयेवः । इष्टानवाप्प सकमानिह भोगवातान् प्रेत्य प्रयाति परमं पदमादिपुंसः । इत्वं मूलप्रकृत्यक्षरविकृतिलिपि- वातजात ग्रहक्ष- नेत्राचावट भूतेन्द्रियगुणरविच- न्द्राग्निसंप्रोतरूपः। मन्त्रस्तद् देवताभिर्मुनिभिरपि जप- ध्यानहोमार्चनाभि- स्तन्त्रेऽस्मिन् पञ्चभेदैरपि कमलज ते दशितोऽयं प्रपञ्चः। There are numerous commentaries on the work. They include: Tattvadipika of Nagasvami, Pradipa of Narayana Vijñānadyotipi of Trivikrama ; Vivaraņa of Padmapāda ; Sambaadbadipikā of Uttamabodha ; Säradipini of Satyānanda ; Sārasadgraha of Nityānanda and some of anonymous authorship like Padärthadipika. Some of the commentators pave mentioned the greatness of their original author. For instance, Uttamabodba the author of Sambandhadipika states : दृष्ट्वा यो दिव्यदृष्ट्या कलियुगसमये मन्दभाग्या मनुष्या- स्तस्मात्तत्र प्रपञ्चस्सुरयवनविधि. मंत्कृतो निष्फलः स्यात् । इत्याविर्भूय पृथ्व्यां पुनरपि कृतवान् तन्त्रसारं गिरीश तं वन्दे शहराज्यं महिततममनः- प्रार्थनीयाभूतम् ॥ In this stanza the author takes Sankara to be an incarnation Siva, the propounder of Agamas. The following stanzas occuring at the end of the Vijfānodyotlaf commcntary of Trivikrama bring out the worth of the text. They also give the name of the commentator, the term "Kraptatriloka ·24 If anasiragurudevapaddhati. hvaya" standing for Trivikrama, the name of whore father being given as Nārāyana. वाग् यस्याखिलवेदशास्वरूपिरा स्वात्मानुभूत्यूबिता यस्यानन्दमयं मनो भगवतः शान्तात्मनस्तस्य च। शिव्यस्तेन कृतार्द्रपादकुलजो नारायणस्यात्मब- शम्भोः पादसरोजरेणुमधुपः कान्तत्रिलोकातयः॥ टीकेयं पुरुषार्थसाधनमहा- तन्त्रान्धिनिर्मग्नधी- बालोन्नीतमहापरलनिचय- निमत्सराणां सताम् माला साधुकृतार्थबोधविलसद् धीकामिनीमपना- यैषां सर्वसुखावहाः सुमतयो गृह गान्त्विमं सूरयः ॥ It is only natural that such an authoritative work like Prapancasăra is drawn upon by Išānasiva, especially in dealing with the origin and development of sound in the first part of his treatise. Versatility of the author A close study of Išānasivagurudevapaddhati would reveal the Versatility of the Kerala scholar .who made a substantial contribution of the Tantric literature. He has referred to by name fifteen scholars whosc works formed the basis of his own writings. The total number of works that he refers to is over sixty. There works belong to diverse fields of study like Tantra, Purapa, Jyotisa, Ayurveda, Kalpa, Dharmasastra, Smrti.literature.Yon. Helatn, Vyakarana, Cohandas and Saivāgamas. The proficiency of the author in Saivāgamasis really remarkable and be bas quoted from a wide range of texts belonging to that realm of literature. A majority of works quated iby him ·Itànstvaguru -The Author 25 belongs to Tantra and Agama fields of study. But his attention is not confined to the ritualistic aspect of the temple. He has dealt with the architectural aspects too like a master architect teferring to various styles like Nägara, Drávida and Vesara. In dealing with medicines, sorcery etc : his scope is rather limited. But then bis treatment of classical metres is wonderful. He has introduced a good number of metres not met with in standard work on prosody. His source in this connection is not revealed, though he must have bad some text before him. He is not just a compiler. His poetic talent is obvious. The stanzas describing the various aspects of deities are remarkable for their poetic qualities and aesthetic sensibility. He is often influenced by poets like Kålidāsa and others in dealing with various portions. An encyclopaedic work The work is of an encyclopacdic nature 'giving short but reliable accounts of a wide range of topics. The author has collected his materials from authoritative sources. In dealing with the ritualistic aspects his practical experience has stood him in good stead. He is at home in dealing with the temple rituals of Kerala. His first hand knowledge of the daily rituals of Kerala temples and acquaintance with the modes of festivals have enhanced the value of the work considerably. The fact that he is quoted as an authority in later times by the authors of Tantric treatises shows the merit of his treatment of the subject which is of special interest to the lovers of Kerala culture. A detailed study of the work would yield much hitherto unkoowo information on the Tantric and ritualistic aspects of Kerala temples. An attempt is made in the following pages to give a brief account of the contents of the work spread over 119 Patalas, so as to serve as an introduction.

·26 Isanasivagurudevopaddhati IŠĀNAŠIVAGURUDEVAPADDHATI CONTENTS Tantrapaddhati also known as Išånaśivagurudevapaddhati is divided into four parts, namely, (1) Sámányapáda; (2) Mantrapăda, (3) Kriyāpada and (4. Yogapäda. Of these, the first two form Půrvårdha or the former half and the last two the Uttarārdha or the latter half. The work is divided into numerous sections called Patalas. The subjects dealt with include the hymns on the various deities; Japa; Homa and other religious rites to be carried out to please them and derive benefits; the means of their attainment; their application for averting the evil effects of poison; malicious plants and diseases; the use of medicines; the properties of medicinal herbs; the science of magic; the construction of temples; vimānas; consecration of idols; modes of worship; details of festivals and other allied topics. The treatment is so elaborate that the work consists of nearly 18,000 stanzas in various metres and divided into a total of 119 Patalas of varying length. The first publication of the the text by T. Ganpati Sastri is printed in four volumes. These volumes contain the four Pādas of the work in the following mode of arrangement. Vol. 1. Sämányapāda contains 1-14 Patalas Vol. Mantrapāda contains 15-52 Patalas Vol. III. Kriyapada contains 1-30 Patalas Vol. IV. Kriyåpāda includes 31-64 Patalas and Yogapāda 1-3 Pafalas In other words Sāmānyapāda consists of 14 Paļalas; and Mantrapada contains 38 Patalas. Thus the first part or Porvärdha of the treatise consists of a total of 14+38=52 Patalas. Kriyåpäda, the biggest of the four sections, consists of 64 Patalas while yogapada, the shortest contains only 3 chapters. Thus the second part or Uttarådha includes 64+3=67 Patalas. The whole work is thus planned into 119 well-divided sections. Each of the four Pådas is concceived as a separate unit by the author.

·Samiyapdi de 1. SAMANYAPADA As already noticed this section is divided into 14 Patalas dealing with the general principles of Tantrašastra. This forms an introduction to the subjects dealt with in the following chapters. (1) The first Patala or section begins with two benedictory stanzas culogising various deities and the preceptor of the author. Then follows a short but poetic enumeration of the scope of the work detailing the various subjects dealt with in the treatise. The author states that he is composing Tantrapaddhati after consulting a good number of authoritative works in the field. His treatise may be compared to Śruti since it requires no other literary aid to comprehend the meaning. It is like Bhogavati, the bed of Vişou since it is clear, straight, neither too short por too cong, varie gated and abounding in qualities. It is like a beautiful woman having embellishments and always resorted to by loving people. It is like Sanjivani, the divine elixir capable of restoring the dead to life since it contains the remedial measures for the affliction caused by poison, disease, evil magic, etc. It is like Dandaniti - the system of judicature giving the various means to destroy the wicked. It is like the from of Vişou since it extols the truth negating evils. It is like the autumnal season of Brahma who is always surrounded by Mantras, gods and Kalpas. It is like a fortified place accessible only to those who are conversant with the route. It is like the age of Kali following Dväpara after the passing of Dharmatanaya (Yudhisļhira) to the heaven. It is like the ordinance of the creator providing different objects. It is like the divine power providing salvation through the means of knowledge. I his idea is beautifully expressed in the following lines which form a good introduction to the whole work. foregyarft fafuefort Transfer fefault यावत्सामग्रंमालोच्य करिष्ये तन्त्रपतिम् ।। अमन्यतन्यसापेनस्वार्षसन्दोहसङ्गतिम् विधानमन्याचा श्रुतिमिवापराम् ॥ प्रसन्ना नातिकुटिमा नातिसंक्षेपविस्तराम् । font yni format: wat graafwar il ·28 Isanaštvagurudevapaddhati विविधच्छन्दसं नानावृत्तामधरवर्णकाम् । सेव्या कामिजनस्येष्टी सनितां प्रमवामिव ।। विषमहामयादीनां प्रथमोपायशिनीम् । मन्त्रविम्बौषधिध्यानविचा सब्जीविनीमिय। असुहन्निग्रहोच्चाटविटेवस्तम्भमोहनः उत्सादमारणोपायर्दण्डनीतिमिवापराम् पूतनानरकारिष्टदमवादी विचक्षणाम् । सत्य भामासमालिष्टां यषा मूति मुरतिषः॥ मनुभिर्वहुभियुक्तां देवतश्चापि तत्समम् । कृतत्रेतादिकल्पैश्च शरदं ब्रह्मणो यथा ॥ निजसोतमार्ग रथिगम्यां पृथग्विधः । यन्त्र दूरीकृतानयाँ दुर्गभूमिमिवापराम् ।। निर्गतापर धर्मतनयस्वर्गयोगतः । कलिप्रसङ्गकटुकां कालस्येह गतिर्यया ॥ पाश्चतुभिन्नात्यर्ष भिन्नार्थप्ररावैर्युताम् । चतुयुगक्रमायत्ता वैषसीमिव कल्पनाम् ।। एकामपि पृषग् लक्ष्यपूर्वार्धापरलक्षणाम्। मूत्ति विनायकस्येव गजवक्ता नराकृतिम् ॥ महेन्द्र जाल विज्ञानप्रपञ्चजननी यथा। सविदा प्रत्ययावेषां मुक्तिवा शक्तिमश्वरीम् ॥ मोक्षप्रसाधनी तत्तत् क्रमावेयां त्रयीमिव ।। The author defines Mantra quoting the authority of a treatise called Ratpatrya as fallows : ममनात् सर्वभूताणांत्राणात् संसारसागरात । मन्त्ररूपा हि तच्छक्तिमननत्राण धर्मिणी॥ According to the view the word Mantra connotes 'that which saves the beings from the cycle of birth and death once it is meditated Upon'. The alphabet of the same is called 'Matrka'. Mantra is of four types, viz., Bija consisting of a single syllable; Bijamantra not exceeding ten syllables; Mantra consisting of less than tweniy syllables and Mälāmantra having more than twenty syllables. The first three are effective respectively in childhoad, youth, and old age while the last one is always effective.

·Samdnyapada 29 Now the author deals with Svarādhikära-the section for vowels used in mantras. They are produced from Sakti which becomes Bindu, Nida and Rava. There are four stages for Bindu which are given in the reverse order as Vaikhari, Madhyama, Paśyanti and Söksmå, the last mentioned being produced from Kundalini. From Saktibija sixteen vowels are produced which are called Kalas. इत्यं षोडशधोत्पन्नाः स्वराख्याः शक्तिबीजतः । शक्त्यङ्गत्वात, कलास्ते 'स्युरमृतांशुकलात्मकाः ।। Now the section for consonants is enunciated and they are enumerated as 6fty. इत्वं पञ्चाशदुत्पन्ना वर्णा. शक्तिप्रभेदतः । कादयः पञ्चविशार्णा यादयः शादयस्तथा ॥ The next section is called Sanketa dealing with some technical terms. According to the author everything in the universe is conceived in alphabets. ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं मातृकायां व्यवस्थितम् ॥ Fifty consonants represent fifty forms of Rudra, Prapava is Siva; the alphabet 'ka' is Brahman; Akşaras represent numbers when technically used; the names of the metres are many; tattvas are thirtysix etc. The author concludes the first Patala stating that Pranava is like the seed of a big tree, from which the whole unive. rse springs up. शब्दब्रह्म यदेकमक्षरमजं चतन्यमात्र यतो, विश्वोत्पत्तिविनाशपालनविधौ नित्योस्थिता मूर्तयः । यस्मादक्षरविग्रहा भगवती जाता स्वयं मातृका, तन्छासं प्रणवाव्यबीजमखिलं न्यग्रोधबीजं विदुः ॥ (2) The second atala enumerates several concepts which are common to works on Tantra. There are sections, for the appreciation of the nature of Rudras, Rudrafakti; Visnumortis. Vismusaktis and herbs, each of them numbering fifty. Then follows the. enumeration of thirty six kalās, sixteen Pranavakalās, the places of Lipinyåsa, Adka and Suddhalipis. Various Nyasas like Srikanjha with Sakti, Prapanca, Yaga, Samsddhi, Ksobhani, Malini, Vägväd. inl and Košava are given in detail. Sixteen Upaciras or modes of ·30 Tšanastvagurudevapadihati worship are then given followed by a detailed mode of worship of Lips or alphabets in a Tantric diagram. The section concludes with a statement about the benefits accuring to the follower of the system. In the course of the enumeration of these concepts the form of the goddess to be meditated upon is also provided. For instance, goddess Sarasvati in Sampddhinyāsa is to be conceived as follows: मन्दारदामकलितेन्दुजटाकिरीटा, सिन्दूररोचिरभिरामवपुस्त्रिनेत्रा। कुन्दावदातवसना कुशपाशविचा- सन्दोहपङ्कजकरावतु भारती कः ।। The goddess conceived as Samkşobhani in a different way is repre sented as follows: सिन्दूरारुणसुन्दराङ्गरुचिरा रक्ताम्रानेवना, मन्दारावृतकुन्तला स्मितमुबी गमोल्लमव कुण्डबा। ध्येयास्याद् दधती फरः सरसिज पाबाम्कुशे पुस्तकं, बिम्बोष्ठी मणिभूषणा भगवती संगोषणी भूख्ये Similarly the different conceptions of the deities to be meditated upon are given in this section. (3) The third Patala enumerates Svarodaya, Svaramurti and Akşaramūrti. Fach of the vowels and consonats in a Tantric diagram is supposed to belong to a category like colour, etc. The author states that a Sådhaka without such knowledge is like a physician ignorant of the properties of medieval herbs or lite one trying to ride an elephant in rut without knowing its intoxicated state. अविदितमनुवर्णप्रक्रियाकार्यरूपः कपमिह फललिप्पुः तज्वपादी प्रवृत्तः । गणविषयविभागानौषधानामवानन् कुभिषणिव छिकित्सालोलुपी बामियोऽसी। अविदितगवशिक्षश्वासूणिर्वाधिरोहे- दविरलमधाराः संलवन्त मनाम् ।

·Samdnyapdda .31 अवमितपरिणुरिमन्त्रतत्वानपिसः स पतति बनु मूर्यो देशिक: साधको वा ।। The time of the origin of the sound is to be taken into account. Each of the syllables possesses a particular form and colour. This knowledge is to be imparted by the preceptor only to a worthy follower. This section is based on an earlier treaties called Tattvasāgara. (4) The fourth Patala deals with the varieties of mantras which are three fold-masculino, feminine and neuter. The first variety ends with the word 'svähā', the second concludes with the term 'namah' and the third without these endings. This classification is given by an authority called Gautama. The first variety is to be used is secrecy; the second in hypnotising people, and the third for other purposes. Another work called Mantravyākaraņa also is drawn upon by our author to compile this section. He states : मन्त्रास्त्रेधा स्त्रीपुमांसश्चषण्डाः स्वाहान्ता स्युर्योषितो ये नमोन्ताः । a querent: fermetrat: gata: steet raktaat onlara il एवं हि मातृकावर्णविवृतिः संप्रकीर्तिता। गौतमीये यथा प्रोक्तं मन्त्रव्याकरणेषु च ॥ (5) The fifth Patala deals with the appropriate modes oi using the mantras. The first section called Pallavidyadhikóra directs how to pronounce the mantras to gain one's end. There are six ways of using the mantra along with the name of the Sådhya. They are Pallava, Yoga, Rodha, Grathana, Samputaka and Vidarbhaņa. For instance in Samputaka the names are to be incorporated within the Mantra .employed for the purpose. The next instruction concerns the place of action. Unless the proper place is selected, the desired effect would not be produced. For instance, in performing sorcéry an auspicious place will not be useful. The author states : अभिचारविधी तु कन्यकाबा विधवाचाश्च गवाश्ववेदपोषाः। अपहम्युरिमै प्रयोगशक्ति सुतरां माङ्गनिकानि तत्प्रवेशे ॥ In the next topic called Kåládbikára, the specific time for the rite is enumerated. For this purpose a day is divided into 'sis seasons irrespective of the actual season in common parlance.

·32 Tšanafivagurudevapaddhart उदयात परतो रखेस्तु यामाविह हेमन्तवसन्तको मोक्ती । प्रहरावधि पश्चिमी निदावाह्वयमासाबुदितौ दिनावसानात ॥ मिहिरास्तमयात तु विशतिः स्याद् षटिकाः शारदकालसंशितोऽसौ । परतो पटिकास्तु शैक्षिरः स्यादुदयात, प्रागिति तस्वसागरोक्तम् ।। Dravyādhikára enumerates the various objects required for the respective rites. The auspicious day for the various acts is fixed in the Dinādhikara. The seat to be occupied by the Sadhaka is also specified. It is to be fixed according to the nature of the rites. It is said: बाप्यं मण्डलमुच्यतेत्र पुरतो यत तत्र शान्त्यादिकं, भीमं वाखिलनित्यपौष्टिकविधौ शस्तं त्वयो मारुतम् । हेपोच्चाटनकेषु संवननकेऽप्याग्नेयमाकर्षणे संस्तम्भे खलु भीममैन्द्रमयवा स्याच्छान्तिके पौष्टिके । The author has given details in these matters mostly based on Tattvasagara. (6) The sixth Patala deals with a variety of Tantric diagrams as well as types sacrificial fire pits. अत्राग्निकुण्डानि च मण्डलानि प्रत्येकशस्तान्यथा तेषु तेषु । तत्त्रेषु यानि प्रथितानि सम्यक संक्षिप्य वक्ष्यामि यथाप्रधानम् ॥ The section deals with Tantric diagrams like Caturasra, Paicakopa, Bhadraka, Sarvatobhadra, Parvatikāntaprāsāda, Latalidgodbhava, Paticabrahamandala, Svastikābja, Svastikasarvatobhadra Cakråbija, Dalabheda, Dalabheda, Mayacakra, Tripurāmandala, and Lingodarasandohamālā. Each of these varieties is to be made according to the need of the rite. The measurements and the shapes are closely described in the section. These are applicable to both sacrificial fire pits as well as Tantric diagrams In dealing with this section authorities like Bhojarāja, Ajita, Tattvasa gara, and Brhatkålottara are gnoted. It is expressly stated that the author has consulted texts on Saivāgama for compling this section. इति कुण्डमण्डलविधिः प्रधानतः कषित: शिवादिसुरपूजनोचितः । बहुधा निरूप्य विविधान् शिवागमानिह साधकेन्द्रमनसा प्रियपुरः । (7) The seventh Patala deals with sacrificial utensils such as ·Samanyapida 33 ladle, sticks for kindling fire, sacred grass, oblation, and the size and measurements of sacrificial vessels. The types of wood to be used for making these uteslis are specified. Quoting the authority of Pauşkara, the author states that utensils can be made of gold, silver or copper, the derived merits being of the same order. (8) In the eighth Patala the topics dealt with are the invocation of the deity to grace the seat ; offering of oblations ; giving of water for washing the feet, bathing the deity and adorning with garments ; offering of flowers and incense ; giving usual oblation and modes of worship. The worship is of three kinds Uttama, Madhyama and Adhama. In the first type, sixteen modes are given while in the second, ten modes are employed. In the last type only five modes are used. पूजोत्तमा भवति षोडशधोपचार मध्यमा प्रभवतीह दशोपचारा। पञ्चोपचारविधिना त्वधमा सपये- त्यासां यथाविभवमर्चनमाश्रयीत ॥ There are three varieties of oblations such as Saiva, Sekta and Vaişpava for which six or eight objects are given. The deity is ceremonially bathed removing the garlands used on the previous day and fresh garments are put on the deity. A variety of selected flowers used for the worship and incense and lamp are offered before the idol. The offering of coocked rice and pudding are made every day. Fruits and other articles are also used for this purpose. The idol is taken around the shrine at the time of giving oblations to attending deities. (9) The ninth Patala prescribes the two types of purification by taking bath. One may perform this purification in cold water or smear ashes all over the body for the purpose. The first type is called Väruņa, while the second is called Agneya. In taking bath in water, the Sådhaka shall observe the principles or purification prescribed in the various Dharmasutras. Before taking the second type of purification the first one also is to be taken. The goddess to be worshipped possesses a cosm.c form. Different branches of knowledge form her limbs and represent her actions.

·34 Tkanattvagurudevapaddhatt शिक्षा कल्पो ज्योतिष शब्दशास्त्र मूर्धानोऽस्याः स्युनिस्क्रीन पञ्च । वायुः प्राणो विष्णुरात्मा लमार्ट ब्रह्मा हस्तच्छिखा वाक्य लिहा ॥ छन्दसां तु विचितिस्तनयुग्मा धर्मशास्त्रहत्या घनकेशीम् । न्यायविस्तरभुजामनलास्या चन्द्रसूर्यनयनामुहाराम् ॥ मीमांसाचाथर्ववेदाच चेष्टा, वेदान्तः स्यान्मानसं योगसांख्ये। श्रोत्र घ्राणं चापि मन्त्रास्तु यज्ञाः, सर्वे चास्याः स्वाजकान्तिप्रकर्षः।। एवंरूपां सर्वदा सर्वसिदय, ध्यात्वा देवीं साधयेत् ता जपाय:। संध्याभेदाद् ध्येयमेदां विशेषात्, संलिख्यन्ते जप्यसंसिडिहेतोः॥ (10) The tenth Patala is devoted to the purificatory ceremonies. This has reference to the Sadhaka or the one who wishes to attain the desired ends. In explaining the concept, authorities like Brahmasamdhu and Srikälottara are frequently quoted. The purification is both physical and mental. It is made clear by the concluding stanza of the section : नहि सलिलविशेषः केवलं भालनाच:, प्रभवति परिशुद्धं यन्मलिष्ठं शरीरम् । विविधमितिह सद्भिः सान्तरङ्गात्मशुदिः, सविधिकमुपदिष्टां तो भजे नियशोऽपि ॥ Bathing in water is not enough to purify the body. Internal blemishes should also be removed. For that chanting of hymns, meditation upon deities, yogic practices etc., are needed. (11) The eleventh Patala deals with Västupujā, the ceremony of propitiating the lord of the house-site or site chosen for the location of temples and other sacred construction. This is inteded for the benefit of the householder. The lord of site is in fact & ·Samanyapdda 35 huge demon who lies in the ground extending his hand and legs and placing his face down. It is said : दीलासुदेवालयमपानां वेश्मादिकत्येपि च विनशान्ती । वास्त्वीसपूर्जा प्रवर्म विवध्यात् संवर्तयेत् सर्वसनीहितानाम् ॥ वास्त्वीसनामा हसुरोऽनिकायो देवः पुरा वत्तवरोऽतिपूज्यः । होतेस्म भूम्यां प्रविसायं पादी हस्ती तपाओवदनः सदैव ।। Over his huge limbs lie thirty to deitis who are two be pleased. A spuare diagram is to be drawn on the choosen site. The square is to be devided into sixty four segments if Brahmins do the worship and it should be divided into one hundered and twenty-eight if kings and others are to do the worship. Oblations of cooked rice etc., are to be pleced in the respective divisions of the square. Brahmins are entitled to perform Västuhoma-a kind of sacrificial ritual especially in connection with the house warming ceremony. In fact there are three kinds of worship in this connection. They are Poja, Bali and Homa. It is said : दीक्षाप्रसङ्गादिति वास्तुपूजा बलिश्च होमोऽपि च तन्त्रसितः । This type of ceremony may be held in the case of new houses, temples, sacrificial places etc. प्रासादं भवनं प्रपादिकमयो यदापि यागालयं. कृत्वा तक्षकरात् प्रगृह्य तु ततः सूपत्रयाविष्टितान् । कौश्या चापि च मालया तु परितः संवेष्ट्य धान्यामतः, सर्वत्र प्रविकीर्य पूर्णकलशं दीपं च मध्ये न्यसेत् ।। Vedic hymns are freely adapted as Mantras for the purpose. The following lines specify this. इषे त्वेत्यादिना तदग्निमीले तु चादिना । बग्न आयाहिपूर्वेण शन्नोदेवीरपादिना ।। This shows how Vedic passages are utilized in connection with domestic as well as temple rituals. (12) This section deals with Ankurarpapa-the sowing of seeds on the site of the ritual or festival. Only fertilc land should be selected for temples or sacrificial places. To ascertain this seeds are sown.

·36 Itänastvagurudevapaddhati उत्सवेषु विविधेष्वपि दीमास्थापनादिषु पवित्रविधीच। मङ्गलाङकुरविरोपणपूर्व मङ्गलं भवति कर्म कृतं तत् ॥ The sowing of seeds should be done five, seven or nine days before the selected day for the festival. It should be an auspicious day. Beans, seasamuns, rice and other seeds should be boundled together during night and dipped in milk and water before being sown the next day. The sowing should be preceded by rituals like the chanting of Mantras etc. On the appointed day the preceptor should examine the growth and decide on expiatory ceremonies if any variety fails to sprout. Depending on the growth or damage of the sprouts the success or failure can be ascertained. (13) This section is devoted to Mantradikṣā-a ceremonial vow to be undergone by the preceptor. He should enter the sacrificial place decorated with festoons and flower garlands. After performing warship to the sacred fire he should propitiate Vighnaraja to ward off obstacles. A diagram should be made with powder of different colours. It should have division according to specification. The preceptor as well as his disciple should occupy their respective places wearing white garments. They should meditiate upon the goddess in the form of universe. Again they should offer oblations to the sacred fire. The disciple should purify himself mentally following the instruction of his preceptor. This kind of Mantradikså would remove the sin acquired during seven previous cycles of birth. (14) The fourteenth and final Patala of the Sāmānyapäda deals with thirty-two types of sacred fire, other types of Vedic fire, control of internal veins and Saiva and Vaişpava modes of fire worship. The section is entirely devoted to the different forms of fire worship which are conducive to the welfare of the Sådhaka. Generally speaking the fire worship is of four kinds, Vaidika, Saiva, Vaişpava and Kämya to be followed by people of these cults respectively. अवाग्नेयास्तु कथ्यन्ते कल्पाः संकल्पितार्थवाः । वैदिक: प्रथमः कल्पः वो वैष्णव एव॥ Aarofa agafra: Ferreyfrowelfaat: 11 ·Såmányapada 37 The Vedic type of worship is explained by the author following the authority of Bodbāyana. Saivites should meditate upon Siva while Vaişpavites should follow their own principles. In compiling this section the author has depended upon different authorities like texts on Tantra, Vedic rituals and Saivagamas. This made clear in the last stanza as follows: इतीह तत्त्वसागरादितन्त्रचोदितो विधि- स्तथैव वैदिकप्रयोगवृत्तिगृहाशितः । foramafoane at foresce prafua:, प्रयोगतस्तु साधकरलं विषेव्यता सुखम् ।। With this section the first quarter of the work called Sāmányapāda comes to an end. The principles given in this section are of a general nature. They are equally applicable to Vedic, domestic and temple rituals in addition to Tantric rites of different kinds.

·38 Isarialtvagurudevapadidhatt II. MANTRAPADA The second quarter of the work consists of thirty-eight Patalas from the fifteenth to the fiftysccond. This part of the treatise is dovoted to Mantras relating to different deities. Differcat Yaatras are also prescribed to ward off the evil effects of stars, birds, diseases, poisons etc. Rites for ensuring victory in a battle olixir to prolong life, means to overcome death.etc., also arc prescribed in this section. (15) The fifteenth Patala is styled Prapaficaganapati. Here the god is identified with Siva himself and is termed as the source for creation, sustenance and destruction of the universe. The author states : जगदिदं गणसंशितमस्य यद् गणपतिः पतिरेष शिवः स्वयम् । विकुत्ते निखिलं बलु शक्तित: पुरुष एष शिवः स चिकीर्षया ।। तदवनं च ससंहतिमिच्छया वितनुते तनुभेदविलक्षणः ॥ Siva has just transformed himself into Ganapati with the face of an elephant. The god can be meditated upon as occupying different regions, as for instance, the god dwelling on a mountain located in the midst of an occan of the juice of sugracage. He can be conceived as occupying a Tantric diagram whose sight regions may be conceived as different places of importance in the Indian subcontincat. प्राच्या श्रीकामस्मो यमविशि पतषा कोल्लपूर्वो गिरिः स्यात् सोपारामं प्रतीच्या धनदविधि तवा बोडिया तु पीठम् । माग्नेय्यां चापि तन्मलयगिरिरष श्रीकुलान्तं निऋत्याम् बालन्न वायुभागे त्रिणयनहरिति स्यात् तदा देविकोट्टम् ।। There are six different conceptions, of the god known under different names through all the forms have elephant head. The six names are Amoda, Pramoda, Sumukba, Durmukha, Vighan and Vaināyaka. The god is in a seated form and on his left lap his consort (who is only a form of Sakti) is seated. The feminine ·Mantrapada 39 deities are respectively called Siddhi, Kānti, Sampddhi, Madanavati, Klippaya and Kledanl. मामोयोग्य प्रमोदस्तदनु प समुबो दुर्मुखोऽन्यस्तु विघ्न- स्तनन्दनायकाव्यः परिति गजमुखा विव्यभूषाम्बरायाः । सिदिः कान्तिः समृदिस्त्वष मदनवती क्लिन्मया क्लेदनी चे- त्याभिर्वामाकगाभिः स्मररसललिताः शक्तिभिस्तेऽचनीयाः ।। All the above forms represent the pleasant mood of the god indulging in amorous dalliance with his consort. Naturally the goddess also has to be meditated upon. The author has described the respective forms of the god as well as bis consorts. सव्यमहकमुपाश्रितां सकलेश्वरी त्रिगुणात्मिका- मव्ययां निजशक्तिमभरमातरं जगतामपि । भव्यरूपमनोहरामुरुपारिजातमुपाश्रितां दिव्यकल्पकवल्लरीमिव कामदां प्रविचिन्तयेत् ।। Food preparation which are dear to the god include Modaka, Pāyasa etc. Fruits and flowers favourite to the god are also enumerated. The author has narrated the proceedings based on earlier authorities. The section is concluded with the following stanza. इतीह बलु कीतितो मनुरयं प्रपञ्चे यथा तषाच ललितागमे मुकुटवातुले तूदितः। प्रपञ्चगणनायकस्तु सविधानमन्त्रक्रिय- स्त्रिवर्गविभवापिना कलियुगेऽपि सिविप्रः॥ (16) Tbis section is devoted to some of the aspects of Ganapati. The main topics dealt with are Mahāgapapati, Siddhavināyaka and Kşipraprasādaganapti. His vehicle is mentioned as a huge rat resembling a peak. Mabāgapapati is said to POSsess ten bands each of them wielding particular weapons. बीजपूरकगदास्मरहेतीराकुशारिजलजान्यपि पाशम् । उत्पनं च कलमानिकर वो यो रदं दशभुजो बधदव्यात् ॥ He bears on his left his consort decorarted with golden ornaments. Mahāgapeśa is to be worshipped for the prosperity of the Sadbaka. समृद्धिमार्गेण होतु बही तस्मिन् समावास महागणेशम् ।

·40 Isanastragurudevapaddhati गणेशः ।। Siddhavināyaka represents another aspect of the god. In this form the god possesses only two hands as against the ten noted above. The god is to be worshipped in the early morning to yield better benefits. The following stanzas give a good description of the deity. पाशा कुशोभयकरोऽप वरात्तवन्तो लम्बोदरोगजमुखोऽरुणमाल्यगन्धः। रक्ताम्बराङ्गदकिरीटविचित्रहारो ध्यातः श्रियेऽस्तु भवतां भगवान् हेमोदयादिशिखरे नवपुष्करिण्यां रत्लोज्ज्वलत् कनकमण्डपरलपीठे। श्वेताम्बुजे सुखनिविष्टमिहेष्टसिड्य सन्तर्पयेदुवसि सिद्धगणेशमेनम् ।। Another form is named as Ucchiştavighnesa with a short stature. He bestowes all desires upon the supplicant. तुन्दी विघ्नः शुक्लवर्णो गजास्यः पाशी नग्नः साइकुशोऽङ्गाष्ठमात्रः । मानारलः भूषितः स त्रिणेत्रः पूज्यो नृत्यन् साभयेष्टप्तदोऽसौ ।। Ksipraprasåda is so called since he bestowes hoops and benefits immediately after the worship. He is compa:ed to the celestial tree, Kalpavrksa giving all boons. His form isdescribed. पासाङकुशे कल्पलतां च दन्तं हस्तः करेणापि प वीजपूरम् । विपद् गजास्यः समलम् कृतो वः क्षिप्रप्रसादः शशिमोलिब्यात्॥ The benefits of worshipping the god include the death of the enemy, heavy rains, recovery from discase and all round prosperity. The various modes of worship are summed up as : मक्षा विनिवेदनं गणपतेहोंमो जपस्तर्पणं स्तोत्रस्तस्य नुतिर्नमस्कृतिरपि स्याच्छाकितो नित्यशः। चत्वारिंशदयो चतुष्टययुतं चातुषिकं वाचन शस्तं नवननं च यस्य स भवेद् विघ्नाधिराजप्रियः ।। (17) The concept of Tripurāsakti is axplained in detail in ·Mantrapada 41 this section. This power identified with Goddess Päarvati is capable of bestowing all desires to the worshippers. विद्यावाग्भवकामराजकलिता होषा सवागीश्वरी ताग्नित्रिजगत् त्रिमूर्तिसवनैः वेदैर्गुणैः कारणः । यहान्यत् त्रिविधं भवेत् त्रिपुरया वर्णत्रयाविष्कृतं तज्जयं त्रिपुरेतिनामविषया शक्तिः परा व्यायते ।। The power is to be meditated upon as seated in eight specified regions. Different limbs of the devotee can be conceived as seated of the power. A diagram called Tripurăcakra can also be drawn to facilitate the worship. The diagram may be drawn having eight, twelve and sixteco pegals of lotus respectively in three layers from ioner to outer circles. Enclosing this circle there would be square lines with door-like openings in all the four directions. Leulers of the manura may be writien in the appropriate places. This cakra may be drawn on gold silver or copper plates. The goddess is to be conceived as occupying the amulet. Hymos cnumciating the quality of the power are given for propitiating the goddess. शतहदाकदम्बवल्मसपति तनीयसी मृणामतन्तुकोमलां त्रिनिङ्गविम्बनिर्गताम् । ससर्ग बिन्दुनाबकान् क्रमाबतीत्य तत्पवाद् द्रवत् सुधारसाप्लुतां सुनिष्कमा नुमो गिरम् ॥ The benefits of the worship are elaborated by the author. They are the destruction of enemics, intellectual attainment, fulfilment of desires etc. The section concludes with the statement: सम्यगित्यमुदिता त्रिपुरे कामधेनुरिव कामदविधा। यामुपास्य सुरगुपकसिखाः सिविमृद्धिमपि चापुरभीष्टाम् ॥ (18). In this sectian the concept of goddess as Vagisvari in delincated. Three aspects of the deity are explained as Hamsavagrivari. Dasaksari-Vagtivari and Siddha-Vagisvari The first aspect is stated as: शशाकमणिपाण्डरां वरदक्षिणाक्षस प्रसव्य धृतवल्लकी विधूतपुस्तकां त्रीमणाम् । बटामकुटनितीममनहारमाल्याविका पराममृतविग्रहाः , नमत हंसवागीश्वरीम् ।।

·Isanastvagurudevapaddhati The second aspect as Dasākşarīvāgisyarl is given as a slight variation of the first concept. A mantra having ten syllables is added to the conception of the earlier form noted as Hamsavägié. vari. Various benefits of reciting this mantra are enumerated by the author. The third aspect as Siddhavägisuari is described as another variation of the first power. The benefits are enumerated as numerous. Proficiency in words is the chief benefit of this worship. The mode of worship., the mantras to be recited, the frequency of the hymns, the oblations to be offered - c., are given in detail. (19) This chapter is called Sribfdayam since it deals with the Mantra propitiating goddess Lakşmi. This should be learned from the mouth of the preceptor. शक्त्यावन्तपुटस्पः श्रीहत् संशस्तु मन्त्रराजोऽयम् । श्यानेन गुरुमुखाप्तः फलदो गापासमोऽन्यस्मात् ॥ The nature of the Mantra, the mode of worship, the benefits accruing etc., are enumerated in a variety of metres. The author has used the section to illustrate a large numcer of rare metres. The following are the metres illustrated while describing the nature of the goddess and modes of worship. पण्या, पथ्यागाथा, मुखपण्या, मुखविपुला, जघनविपुला, महाविपुला, मुख- चपला, पथ्यागीतिः, विपुलार्यागीतिः, उपगीतिः, आर्यागीतिः, पथ्यार्यागीतिः, विपुलार्या- गीतिः, विपुला-चपनार्यागीतिः, वैतालीयम्, औपच्छन्दसिकम, बापातलिका, प्राच्यवृत्तिः, उदीच्यवृत्तिः, चावहासिनी, अपरान्तिका, मावासमकं, वानवासिकं, चित्रा, उपचित्रा, पादाकुल, पलधृति, चूलिका, सौम्या, अनुष्टुम्, समानी, प्रमाणी, वितान, मणि- चित्रा। The nature of the mantra, the materials to be used etc., are prescribed in such a way so as to fit into the pattern of the metre. The name of the metre also is given. All these above-mentioned metres are used in elabarating the details of Srihrdaya, likened to kalpavíkşa because of its usefulness. इति श्रीहृदयाव्यः कषितः कल्पकवृमः। त्रिजगत्सारमणिर्वा भजतां चिन्तितरोहः ।। (20) The section is again devoted to the propitiation of the .

·Mantradda goddess of prosperity. There are sub-sections like Caturbasti, Srirokha and Kamaldvasini. Once again the section illustrates several metres like: वितानं, चित्रपदा, वक्त्रम, पथ्यावक्त्रं, विपुलावन, विपरीतपप्यावलं, चपलावन, भकारविपुला, रविपुला, नाविपुला, अपीडः, प्रत्यापीठ, मञ्जरी, लवली, बम तधारा, उद्गवा, सौरभकं, ललिता, उपस्थितप्रचुणितम , वर्धमानं, शुद्धविराट्, उपचित्रकं, इतमध्या, वेगवती, भद्रविराट्, केतुमती, हरिणप्लुतं, पुष्पितामा । The last mentioned metre is illustrated in a stanza that deals with the enumeration of the benefits. इति सरसिजवासिनीमनूनां निगदितमेकतरं तु साधयेद् यः। प्रपति कुलमस्य तंब लक्ष्मी- ग.हगतकल्पलतेव पुष्पितामा । (21) The section is called Saktipaçala. The main topic dealt with is the different modes of worship in relatation to Sakti. Details like Carapa, Nyasa, Diksa, Darpanapuja and Mudră are given. The place of worship varies from house to burial grounds. Different aspects of the goddess ranging from pleasant disposition to borrible appearance are mentioned. The benefits for the Sadhaka raoge from carthly prosperity to the attainment of divinity. The portion concludes with the following statement. वर्ण्यते किमिह शक्तिविधया साधकरिति युतः सुनिश्चितम् । प्राय॑ते जमति सिडिरीप्सिता यादृशी निजमनोरपोडताः। इत्यशेषभुवनकमातरं विश्वतत्त्वनिखिताध्वनायिकाम् । शक्तिमाश्रितवतां दृढं नृणां दुर्लभा न बलु सिखयोखिमाः ॥ The illustration of metres is continued in this section also. The following are the metres used here : बपरवन, पुष्मितामा, यवमती, शिवा, षड्जा, श्रीः, देवी, नारी, कन्या, माउचा, ननुमच्या, कुमारसविता, माणवकक्रीडितकं, चित्रपदा, विषन्माला, भुजग- शिनुसता, हसमुखी, सुखविराट, पणवं, रुक्मवती, मयूरसारिणी, उपस्थितम, इनवजा, उपेनवना, उपवातिः, दीपक, शालिनी, वातोमिः, प्रमरविलसितं, पोखता। (22) The section is devoted to the description of the goddess in the form of Tvarita, It represents the form of Gaurl in the ·44 Isanastvagurudevapadahati attire of hunter's woman. Siva appeared as a hunter before Vijaya (Arjuna) have been pleased by the penance of the latter. The goddess who accompanied her husband also assumed a similar form. साकरेण विजयस्य तपोभिस्तोषितेन वरदेन बनान्ते । या किरातवपुषा सह गौरी स्वागता जयति सा त्वरिताया। Hence the goddess should be meditated upon in that form itself. पार्वती शबरीवेषा ध्येया लक्षेण सिविदा। The Mantra which brings prosperity may be chanted according to prescribed rules. There are rituals connected with it. This sacred mantra should not be given to a heretic or a wicked person. Only worthy people may be taught this sacred hymn. अयं नोपदेश्यो मनुस्त्रोतलाया भुजङ्गप्रयातात्मने नास्तिकाय । प्रदेयस्वाभीष्टार्थदायापि रा सुपुत्राय वा बदधानाय नित्यम् ॥ The illustration of metres is continued in this section also. The metres used arc : स्वागता, वृन्ता, श्येनिका, वंशस्थम्, इन्नवंशा, पुटः, इतविलम्बितं, तोटकं, असोबतगतिः, भुजङ्गप्रयातम् । (23) Worship of the Goddess forms the subject matter of the section. Different aspects of the mother deity are stressed. Godcess Pârvati thus assumes the aspects of Nityakliana, Vajraprastāriņi, Nitya, Mātſkāmāliol and Gauri. Nityaklinga brings about the union of the loving couple in addition to be stc wing other benefits. नित्यक्लिन्नायां साधयेच्चापि नित्यं ध्यायन् पवावान् पूजयेद्दै जपेद्यः । Vajraprastarini is noted as follows ; हल्लेबाय द्वादशार्णा हि नित्या बचप्रस्तरिणी नामधेया हि विया ॥ The benefits of worshipping the Nitya form is enumerated इत्व नित्या ध्यानवपारिह नित्वं संक्षेबन्ते भक्तिभराननधियोये।

·Mantrapada 45 तेषामने मत्तमयूरा इव नृतं कामाः स्वरं कुर्युरभीष्टार्थमनोज्ञाः ।। The worship of Mātrkāmālipi is most beneficial as enumerated in the following lines : भोगैश्वर्य वाञ्छति चेत् तत् खलु विन्देद् वागेश्वयं वाप्यथ वाचस्पतितुल्यम् । भोगेश्वयं चाष्टगुणं स्यादणिमाचं नानश्वयं नेच्छति चेन्मोक्षमपीयात् ॥ The aspect called Gauri also proves beneficial to the devotees. In the concluding stanza the author says that the same goddess assumes different forms, though basically the divine power is one and the same. The illustration of metres is continued in this section also. The metres used are : स्रग्विणी, प्रमिताक्षरा, वैश्वदेवी, नवमालिनी, प्रहर्षिणी, मोहनी, रुचिरा, मत्तमयूरा, असंबाधा, अपराजिता, प्रहरणकलिता, वसन्ततिलक, सिंहोन्नतं, शशिकला, चन्द्रावर्ता, माला, नग, मणिगुणनिकरः, मालिनी । (24) The section is called Pancadurgāpatala. Five aspects of Durgå are given here. The goddess is described as all powerful. सकल भुवनसर्गस्थित्यपायप्रवृत्ति शतधृतिहरिरुद्रास्तन्वते यां प्रविष्टाः । स्फुरति हि खलु विश्वं यामुपाश्रित्य मायां रजतमिव च शुक्ति सास्तु दुर्गा श्रियै वः ।। Various forms of worship are suggested for securing different objects like the death of an enemy winning the favour of a lady, gaining prosperity, etc. The various metras illustrated in the section are : अरविन्दकं, सुन्दरम, ऋषभगबविलसितं, युद्धोन्नद्धा, वाणिनी, हरिणी, पृथ्वी, वंशपत्रपतिता, मन्दाक्रान्ता, शिखरिणी। (24) The section is devoted to the enumeration of the modes of worship regarding two aspects of the goddess, viz., Vapadurgå and Sulini. In worshipping the first mentioned form the Sidbaka should pronounce the following games. The goddess can be ·46 Isanastvagurudevapaddhati propitiated as occupying a Tantric diagram, picture, idol or a spot. आर्यादुर्गा तथा भद्रा भद्रकाली तबाम्बिका । मेम्या च वेदगर्भावाप्यष्टमी क्षेमकारिका ॥ नमोन्तमेताः स्वाज्याभिरिष्ट्वापावाहयेच्छिवाम । तत्पमणिकामध्ये चित्र बेरेयवा स्थले ॥ The form of the goddess is described as follows: कनकरुचिरी हेमाब्जासीनां शङ्खचके दधाना- मभयवरदां शुक्लाकल्पां तां दिव्यरूपां त्रिणेत्राम् । कनकगिभिर्मुक्ताहाराबभूषितां चारुमौली घृतशशिकलां दुर्गा वन्देऽहं कन्यकावृन्दमध्ये ॥ The goddess represents a fierce aspect. She is in the mood of destroying the enemies like Mabisāsura and hence is often called Mabisāsuramardini. Her form is to be meditated upon as follows: शङ्ख चर्म धनुः कपालमुसले मुष्टि गदामङ कुशं चक्र खड्गशरी त्रिशूलकुलिशप्तासाग्निपाशान् भुजः । त्र्यक्षां तां दधतीं स्मरेद् घननिभा व्याघ्राजिनात्ताम्बरां सिंहस्थामहिभूषणां रिपुवधे शार्दूलविक्रीडिताम् ॥ The other aspect of the goddess is called Sūlint. She is often referred to by names such as Asuramardini, Vindhyāvāsini, Yuddhapriyā, etc. Eight Śaktis are attributed to her. She is to meditated upon as follows : अश्दिरवखड्गगदाशरकार्मुकशूलपाशकरां शिवां शतमखनीलरुचि मुकुटादिविभूषणः समलङ्कृताम । अयुगदृशं सुमुखीं मगराजगता लसत्कनकाम्बरां स्मरतु जपादिषु नामथवा सचतुर्भुजां कनकप्रभाम् ॥ The section is also made use of to illustrate the following metres. कुसुमितलतावेल्लितम, बङ्गलेखा, शार्दूलविक्रीडितं, सुवदना, मत्तेभवि- कीडितम्, चित्रमाला, नग्धरा, सिद्धिदा, वनमञ्जरी, मद्रकम, अश्वललितं, मत्ताकीटा। (26) The section contains mantas to propitiate several ·Mantrapada 47 aspects of the goddess. Vasudhard represents an aspect of the goddess of prosperity. The form of the goddess for meditation is given as : हेमनिभा पीवरकुचकलशा चन्द्रमुखीमलिकुलरुचिकेशी कञ्चलिकाङ्गी कुवलयनयनां चारभुजां तनुतरवरमध्याम । हेमकिरीटां कनकमणिमयैराभरणैः शुचिनिवसनगन्ध:- रचितमाल्यैरधिगतवपुष्पं कान्तिमती प्रणमत वसुधाराम ॥ The Mantra called Bhůhrdaya is to be utilised to secure riches including landed property. One may even become a king if one gratifies the goddess. Her form is given as: श्यामलवर्णा कोमलमूर्ति कुवलयचलदृशमभिनववयसं हेमकिरीटा स्वाभरणाढयां करधृतकमलककुवलययुगलाम् । क्रौञ्चपदाली चित्रपटान्तस्तरलितसुरसरिदुपमितवसना पिचरगन्धसपरिवहीं प्रणमत भुवमिह मुररिपुदयिताम् ॥ Other aspects of the goddess described are Triputā, Akrstisakti, Annapurna, and Matangika. The last mentioned aspect is explained as : महाकालीपरिचरा देवी मातङ्गिका स्मृता । Propitiation of these aspects of Saktis brings about prosperity to the Sädbaka. Chanting of Bijākşara, performance of rites and offering of oblations form the part of the worship. The illustration of metres is continued here also. The metres used include : कान्तिमती, तन्वी, मणिमाला, कोल्चपदा, कुमुदती, भुजङ्गविजृम्भितम्, अपवाहकं, चण्डवृष्टिप्रयातः। (27) The entire section is devoted to the worship of the sun. The first item gives the various Mudras to be employed in the worship. Six of them are enumerated as :- Padma, Bimba, Nisthura, Govrsa, Dhenu and Trasani. Then the Mantra called Saçakşara is given. It is followed by another Mantra called Sangrāmavijaya which ensures victory in a battle. For this the sun is to be worshipped offering oblations and performing sacrificial rites. The Mantra known as Mārtāndabbairava is to be used for securing prosperity of all kinds. The form of the Sungod to be meditated upon is given as follows :

·48 Isanattvagurudevapaddhart सिन्दूराषमष्टबाहुमणेराकल्प सुरं वामा कार्यनिवेशितस्वदवितं यज्ञश्चतुभिमुंबः। सत् पाशा कुशमनसूत्रममलं युक्तं कपाल क्रमात् बट्वाङ्ग जलजं पधानमय तच्चकं च शक्ति स्मरेत् ॥ The benefits of the sun worship include the birth of a son, pleaty of rainfall, destruction of sin, accumulation of wealth etc. It is said : इत्यं यथावदुदितरिह सूर्यमन्त्र। साध्यमस्ति खलु वस्तु जगत्रयेऽपि । यस्मादत: सवितरि प्रणिधाय भक्ति सिदि प्रसिद्धिविभवां च लभेत् मुक्तिम् ॥ (28) In this section Saivamantras and their usages are cnumcrated. The basic Mantra consists of six syllables and excluding Prapava it becomes five syllables. There is another Mantra called Saivāştākşara having eight syllables. By adding two more syllables Daśákşaramantra is formed. This is also called Cinmantra. Saiva texts like Våtula and Kälottara are cited by the author in this section. Altogether six Mantras are cnumerated as Mülamantra, Netra mantra, Pañcākşara, Şadaksara, Astākgara and Dasaiksara. समालोक्य कल्पां- स्तथा शैवमन्त्राः षडेव प्रधानाः । तथा सारभूताः श्रुतीनां कृतीनां हितायोपदिष्टाः समस्ता विशिष्टाः ।। (29) Three important ſaiva Mantras related respectively to the concepts of Mrtyuðjaya, Traiyyambaka and Dakşināmürti are enumerated along with the mode of worship and details of bene. fits. The nature of the Mrtyuõjayamantra and the form of the deity to be meditated upon are as follows: बामदीमध्यमः साध्वी सदयस्तारपूर्वकः। ससर्गश्च भृगुस्त्यर्णः प्रोक्तो मत्युजयो मनुः । पायात् पाण्डरपुण्डरीकपटयोरुधिरोत्फुल्मयो. मध्ये संपुटचन्द्रमण्डलमतो वोऽष्टाम्बवालारुतिः । स्वासीनः भरमौक्तिकाभिवलये खून बधत् षमुनो दोश्यत्र सुधाकपालकलती मां च मृत्युञ्जयः ।। इतीमे समासात् ·Mantrapada Traiyyambakamantra also called Mſtasafjivana and the god to be meditated upon may be given as follows : मन्त्रस्यग्यम्बकः श्रीतो मतसम्जीवनं स्मृतम् ॥ बासीनः पुण्डरीके दधदम तमयं पूर्णकुम्भ निजाम पाणिभ्या पुस्तकामनवमपि सुधया पूर्णकुम्भी सिताजम कुम्माया सोधवर्ष तशशिशकले मूग्निः सिञ्चन् कपी शुक्लाकलोऽष्टबाहुः प्रहसितवदनो रमतात् त्र्यम्बको ः॥ The concept of Dakşiņāmůrti is different. While Mrtyuijaya and Traiyya mbaka bave six and eight hands respectively Dakgipämorti has only two hands. The Mantra consists of thirtytwo syllables and there are two stanzas describing the form of the deity to be worshipped. वेतन्यग्रोधमूने मुनिभिरभिवृतं गाडपर्य करावं शुक्लाकल्पं त्रिणेत्र भसितसितच व्याघ्रचर्माम्बराउपम् । व्याज्यामुद्रां च टकं हरिणम बुभुने जानुस्खे कुसुम्भ विघ्राणं जाटजूटाहितमशिक्षकल दक्षिणामूर्तिमी। अन्यासीनं मुनीन्द्रः कनकपटमधोबपर्यड कवर व्याच्या भूतिगौरं चलदमरनदीचन्द्रचन्चकपर्वम् । त्र्यक्ष रुद्राक्षमालोत्पलकलिनकर जानुरूदैकबाहम् कृत्ति चित्रां वसानं प्रणमत सततं दक्षिणामूर्तिमीशम् ॥ All these three Saivamantras are effective and their respec tive benefits are summed up in the following stanza. मृत्युवयं शिवमुपास्य जयन्ति मृत्यू सम्बीवनं मनुमुपास्य जयन्ति कालम् । मन्त्रण दक्षिणशिवं यजता मुखाब्जे सारस्वतं वहति धाम सरस्वतीय ॥ (30) The section is devoted to the enumeration of Aghoremantra and Aghosästra which have different uses according to neods. The aspect of Siva having eighteen hands a variety of weapons is to be drawn on a wall or in a piece of cloth for worship. Aghorästra is also similary described having eight hands. Performance of rituals is useful to get gid of diseases of human beings and animals. It also easures worldly prosperity. Another use in the protectton of the army and its victory over the enemies. ..

·50 Isanasivagurudeva paddhati (31) The soction deals with several Mantras, as noted in the following lines: शिवास्ववत् पाशुपतास्वमुक्तं व्योमाध्यग्विापि च पिण्डवीजम् । वर्षव चिन्तामणिवीजमस्मिन् पवनपत्रः पटले समासात् ।। The nature of these Mantras may be briefly indicated as follows: शिव एव हि सर्गान्तः शिवास्त्रं परिकीतितम् । अस्त्र पाशुपतं तत् समस्तदुरितापहम् ।। एकाशीतिसहस्रं तु व्योमव्यापिमर्नु जपेत् ।। पिणं स्यात् बीजरत्नं तदखिलार्यप्रसाधनम् ॥ बीजं चिन्तामणिनाम महारुद्रोऽस्य देवता॥ There are several conceptions of Subrahmanya. He may be conceived as having one face or six faces and proportionate hands holding different weapons. Some of the aspects are as follows : षण्मुखो वैकवयो वा द्वादशाक्षभुजो गुहः । चतुर्बाहुविवाहुर्वा रक्ताकल्पविभूषितः॥ युवा कुमारो बालो वा स्कन्दो ध्येयः स्मिताननः । पाणिभ्यां पहजेकऽधस्तादूध्वंशक्ति च कुक्कुटम् ।। वित्रचतुर्भुवः स्कन्दो ध्येयः पदमासने स्थितः । दक्षिणे पर्व शक्तिं मातुलुङ्ग १ वामतः ॥ पाशं चतुर्भुजो विप्रदेकवनो युवा गुहः । अभयं पर शक्ति दक्षिणे परतोमरे॥ कुलिशं पर जो विप्रदुपविष्टोअनुजासने । स्थितोऽपि षण्मुखो ध्येयस्त्वेकवक्त्रोऽषवा भवेत् ।। The benefits of the worship are said to be numerous. The Sadhaka would get all worldly prosperity. He would be us wcalthy and influential as Kubcra, the lord of riches. (32) The section is devoted to a variety of subjects. Mantras to propitiate Sasta, Ketrapāla, Candesvara, Indra, Jambhala and Yakpas like Karpayakşa are cnumcrated. इत्वं हि शास्तु: कथितं विधानं समय क्षेत्रपचडयो । इन्नस्य यमेश्वरपूर्वकानां काल्यविज्ञान विशेषयुक्तम् ।। Sastā, the son of Śiva has four bands holding weapons and rides a horse or clephant. He is to be conceived as follows ;

·Mantrapada 51 । । चतुवं सौम्यवक्त्रं श्यामलं कोमलाकृतिम् । वामोल्पादेनासीनं लम्बेतरपदाम्बुजम् ॥ शरवापी तथा खड्गं झुटिको बधतं भुजैः । पूर्णेन्दुवदनं चास्नीलकुश्चितकुन्तलं ॥ हारिहाराभिरामाङ्गमावडोदरबन्धनम् किरीटवारकेयूरकटकाङ्गलिवेष्टने: ॥ तयंव कटिसूत्रेण नूपुराभ्यां विघ्रतम् । नीलकौशेयवसनमावरकरवालकम् ।। स्पताकल्प सुपीनांसं सर्वसौन्दर्यकेतनम् । वामतोऽस्य प्रभा देवी रक्तामुत्पलधारिणीम् ।। अष्टवकृति चापि सत्यकं दक्षिणे सुतम् । ध्यात्वावाह्य तु शास्तारं देवं सावरणं यजेत् ॥ The god has eight forms which are Goptā, Pingalākşa, Virasena, Sambhava, Trinetra, Sulabhrd, Daksa and Bhimaripa cach representing a particular aspect of his personality. He is fond of hunt. Ksetrapála is installed in the precincts of a temple to protect the region. There are two stanzas describing his form to be worshipped. They are as follows : पायावञ्जनपुञ्जकुम्बरघटानीलाञ्जनाम्भोदवद् दोभ्याण्डकपालमप्यष गदां व्योमाम्बरो भीषणः । दंष्ट्रादन्तुरितास्यवृत्तकपिशस्त्र्यक्षोर्ध्वकेशालक: सकल्पशिरः नगचितवपुः क्षेत्रेश्वरो वश्विरम् ॥ ध्यालम्बोम्बजटाधरं त्रिणयनं नीलाम्जनाद्रिप्रभ दोईन्दात्तगदाकपालमरूणस्रग्वस्त्रगन्धोज्ज्वलम् । पष्टाभवालमेबलाध्वनिमिलद् धुजारभीम वि, वन्दे मण्डलिताहिकुण्डल धरं तं क्षेत्रपानं सदा ॥ Candeśvaramantra gives prosperity. The worship of Indra would secure landed property and wealth. The form of the god is given as follows: पीतवर्ण चतुर्खि बजपमा कुनामयान् । पचतं पारसर्वाङ्गं पीतकल्पविभूषणः ।। किरीटकणिकाहारकेयूरा विभूषितम् । हेममण्डपमध्यस्त . हेमसिंहासनाम्मुवे ॥

·52 Isanasivagurudevapaddhari शम्या देव्या सहासीनं मरुद्भिश्चाप्युपस्थितम् । स्कन्दानलयमावष्टलोकपालनिषेवितम् Jambhala, the Yakşa is the lord of the waters. He has three feet and a big belley. His description is as follows: श्वेतपद्मस्थितं सौम्यं पीतामं विभुजं प्रभुम् । रक्ताकल्पस्फुरन्मौलिमणिकुण्डलमण्डितम् ॥ हारकेयूरकटककटिसूत्रायलकृतम् त्रिपादं तुन्दिलं ध्यायेत् पूजादी मन्त्रसिद्धये ॥ Karnayakşa is again pot-bellied and possess four arms'in which he carries riches. His form is given as: तुन्दिलो धनदः पीतः पीताकल्पविभूषितः । चतुर्बाहुर्दघत् कुम्भी रत्नपूर्णां हिरण्मयो । करण्डी चोवंबाहुभ्यां भद्रपीठाम्बुजोदरे ॥ Yakşiņi protects people from calamities. She would give knowledge of the past, present and future. Her description is as follows: सिन्दूरामा विवस्त्रा मणिकनकमिलद्भूषणा मुक्तकेशी पीनोण्यरुरम्या मणिमयरुचिमत्पादुकाक्रान्तपादा। शिजन्मजोरकान्ता तनुतरविलसन्मध्यतुङ्गस्तनी या सुधू नेताखिलेन्दुब तिमुखकमला हेलती पातु युष्यान् ।। Worship of this deity is useful in many ways. She would reveal the good or bad cvents in dream, destroy rats and other pests, make animals timid and produce good results. (33) The whole section is devoted to the description and efficacies of the Aşgākşaramantra having eight syllables. The effect of the hymn is summed up in the last stanza as follows : इति परमरहस्यं प्रोक्तमष्टाक्षरस्य श्रुतिनिगदितमेतत् साधनाचं समासान् । हरिचरणसरोजे भक्तिभाजा जनानां प्रियहितमविलाप्रार्थये हेतुभूतम् ॥ The Brahmins should chant this with Pranava while Sudras ladies and people of lower castes should use it without Prapava. Nārāyana is the deity to be propitiated to acquire the benefits of the bymn.

·Mantrapada 53 अधस्तात् नीलाम्बुदश्यामनकामनाङ्गः पूर्णेन्दुविम्बा तिवक्त्रपद्मः । रलप्रभोद्भासिकिरीटरोचिस्संभिन्ननीलालकमाररम्यः सत्कौस्तुभोद्भासिविलोलहारः श्रीवत्सलक्ष्मीरुचिरोरुवक्षाः । मापीतकोशेयविशेषरम्ये कटिप्रदेशे विपुले दधानः। शाप चक्र बलजं च न दधत् तलैः पादकराम्बुजानाम् ॥ सर्वाङ्गसौन्दर्यगुणकलक्ष्मी विति यस्मात् पुरुषोत्तमोऽसौ ॥ In these stanzas a good description of the god is given along with his sovcral attributes. This is most effective among the Vaişpavamantras. (34) In this section Srikarastaksara is enumerated. Visnu, the lord may be meditated upon by the Sādbaka as follows : मीराब्धी हेमपुलिने दिव्योचाने मनोरमे । कल्पकतरोहेमसिंहसनाम्बुजे ॥ ध्यायेत तादयसमारूढं तप्तहाटकसन्निभाम् ।। शाखचक्रगदान्जानि धारयन्तं चतुर्भुजम् ॥ दिव्यपीताम्बरधरं विचित्रमुकुटोजावलम् ।। The Mantra is also called Vişnuhşdaya. With some modifi. cation it becomes Gopālakamantra where God Krsn is worshipped as a boy. Thefollowing stanzas may be used for meditation. बानं प्रत्यपनीलोत्पलवलजलदश्यामलं कोमलाङ्ग व्याकोशाम्भोजने कनकमणिलसद्भूषणं पीतवस्त्रम् । बर्दापी विचित्रोज्ज्वलमकरमसत्कुण्डलं चारुवक्त्रं कृष्णं दोभिश्चतुभितजलजगदापद्मचक्रं स्मरामि ।। श्रीवत्सोमासि वक्षः स्थलगतविलसत् कौस्तु भोभासिलक्ष्मी- व्यामिश्रालोलहारं मधुकरनिकरानीलकेशालकान्तम् । ध्यायेत् पूर्णेन्दुविम्बामलमुखकमल फुल्लपद्मायताकै देवं गोपामवेषं दिवि सुरमुनिभिर्वन्धमानं मुकुन्दम् ।। He may be worshipped thrice a day. In the morning the lord is surrounded by the cowherd damsels ; plays the flute and grazes the cows. lo mid-day be is under a celestial tree surrounded by sages and celestials. In the evening ho is in the Vļodāvan garden performing the Rāga dance with damsels. Thus he may be worthipped in different ways.

·54 Tsanaštvagurudevapaddhati (35) The section is devoted to Nrharimantra. The hymn praises the incarnation of Vişnu as Narasimba. Another aspect of the god is named as Pātālanarasimna. The form of the god for mcditation is given as follows: अकलकशरच्चन्द्रसहस्रधवला तिम उत्फुल्लरकृकमलनेत्राधिकरपल्लवम सिंहवक्त्रं लसद् दंष्ट्रं व्यात्तरक्तमुखाम्बुजम् । त्रिनेत्रघ्र कुटीभीम विद्यु पिङ्गसटाच्छटम ॥ योगपट्टपिनद्धाङ्गं स्वासीनं पङ्कजासने । व्यत्यस्तपादयुगल जान्वारूढमुजद्वयम् ॥ सर्वाङ्गसुन्दरतया भूषणानां विभूषणम् । दैत्येन्द्रदारणप्रीत्या वसन्नाननपङ्कजम ।। The worship of Narasimba is beneficial to all. Numerous are the benefits for the devotee. Pātālaparasimha is just another aspect of the god. The god may be represented in a painting for worship. Here the god is conceived as the destroyer of Hiranyakasipu. On his body the blood and the intestines of the demon are to be noticed. While two of his hands are engaged in holding the body of the demon, the other six hands carry different weapons. The gods pleased by his action of destroying the demon attend on him cnlogising his qualities. Ekākşaramantra relating to NȚsimba is also very powerful. It destroys the sin of humans acquired even in previous births. Here the god may be drawn in a canvas or carved as an idol having only four hands. (36) Mahavaraha and Varahaikaksara are the two Mantras dealt with in this section. The differecce between the two is very little. The form of the god is described as follows: कालाम्बुदचयप्रख्यं वराहवदनं विभुम् । चतुर्भुज शखचक्रगदाभयवरप्रदम् ॥ लोक्यपूर्णवपुर्ण सुस्थितं पहलासने । किञ्चिदुत्यानपोत्रोत्पदंष्ट्रासीनवसुन्धरम् ॥ श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं मकुटादिविभूषणः। भूषितं पीतवसनं स्वैक्यं ध्यात्वा अपादिषु । पूजयेन्मानसहव्यः प्रतिमाविषु चायेत् ।।

·Mantradda 35 The Mantra is useful for acquiring wisdom and poetic talent in addition to various other benefits. (37) The worship of Sudarsana, the disc of Vispu is detailed in this section. A superhuman form is given for the purpose of meditation. रक्तं रक्ताम्बराउ स्फुरदरणमणियोतितानेकपूर्व. द्रष्टाशुभ्राट्टहासोत्कटविकटगलवालिकालोप्रवक्त्रम् । शङ्खचक्र गदाजे मुसममपि धनुः सेषु पाशाशे हे विप्राणं साष्टबाहं कपिलकचदृशं विष्णुचक्रं नमामि ॥ The benefits of the hymn are many. The Sadhaka will acquire even superhuman powers. The prowess of the hymn is described as extraordinary. It often assumes the form of a terrible demoness especially when it embarks on an act of destruction. Flame of fire emerges from the mouth of this hideous feminine form. Dark limbs and burning eyes characterise it. For the benefit of the common man a Sudarsanayantra also is described. This amulet will bring good fortune for those who wear it. (38) Trailokyamohanamantra forms the topic of the section. Vişnu is the form of Vamana conquered all the three worlds with his three steps and redeemed it from Mahabali. Hence Vamada is the deity worshipped in this hymn. As a preliminary rite, Vişnu himself is to be propitiated. The form of Vāmada is described as follows: मीरोदेन्दुम गामकुन्वधवलः पन्दुविम्बाननी हस्ताभ्यां दधिमक्तपूर्णचषकं कुम्भ पूर्णामृतम् । विनन् मोनिविचित्रहारफटकाचापूषितः कौस्तुभी ध्येयोजनाधिपतिः प्रसन्नवदनः पीताम्बरोवामनः ।। Numerous beneits aro described for the uke of the Sadhaka. He is to perform the rites depending on the nature of nis desiro. (39) The section is entitled Vipapratikára since it gives mantras to counter the effects of poison from snake bital. The last stanza summarises the contents as follows;

·56 Ísanašivagurudevapaddhati इत्वं हिताय बलु देहभृतां समासात नागोद्भवोदयकुलं इतिहेतुदीत्यैः । सौपर्णमन्त्र विनियोगविधानपूर्व ध्यानानि चैव कथितानि विषापहानि ।। Serpents belong to four categories-Brahmana, Khatriya, Vaisya and Sadra. Their nature, places where they live, the reason for their bite etc., are described here. All cases of snake bites cannot be treated, Only after identifying the nature from the circumstances one should try to treat the victims. It is said : दंष्ट्राकारं दंशनं कारणं च चेष्टावेगस्थानमर्माणि दूतान् । वाक्यं तारादिङ निमित्तस्तिथींश्च ज्ञात्वा कुर्याद् वा न कुर्याच्चिकित्साम ॥ It is believed that snakes have two hundred teeth out of which fortynine inject poison. The seriousness of the bite depends upon the number of teeth pressed in the bite. There are nine Visavegas, viz. रोमाञ्चस्वेदशोषाश्च विवर्णत्वं च वेपथः । हिक्का च गलमङ्गश्च स्वापश्च मरणं तथा ॥ The physician should ascertain the condition depending on the omens. The messenger bimself suggests the condition of the victim by his dress, appearance, emotions and actions befitting the occasion. The message itself is suggestive. The number of syllabes in the messages may be taken as indicative of the nature of poison. Other omers are also described. Since Garuda is the enemy of snakes, his worship is cssential. His form is given in a stanza as follows: बाबान्वोः स्ववर्ष हिमगिरिशिखरप्रख्यमा नाभिदेशात् बा कष्ठात् पक्कवबिम्बीफलनवविकसबन्धुजीवोपमानम् । बा शीर्षाद् भिन्ननीलाञ्चनपयरुचिरं भूषितं मोगिमुष्प- प्तिब्रह्माण्डमध्यं त्रिभुवननमितं वैनतेयं नमामि ।। The author also speaks of Amſtakalas and Vişakalas wbich increase and decrease respectively in the first half and dark half of the lunor month. These are located in the different parts of the body as noted in the stanza cited.

·Mantrapada 51 बागुष्ठोवपदाख़िसन्धिषु तथा जानी व गुह्मततो नाभी हत्स्तनकण्ठपोणनयनोत्रेषु मध्ये प्रवोः । शम्से मूर्धनि पूर्वपक्षतिथिषु प्रोक्ताम ताख्या कला मूर्धाब बहुले विलोममुवितारोहावरोहक्रमात ॥ By pressing the Amftakalā in a snake bitten body the poison becomes ineffective and by massaging the Visakalā the poison can be controlled from spreading to other regions. (40) Treatment of the poison of different snakes and insects forms the subject of this section. Poisons injected by a hooded serpent ; Mandoli, Rājila and other varieties of snakes, scorpion, rat, spider, mad dog, ants and other insects are defined and mode of treatment suggested. Appropriate medicines are prescribed giving details of the herbs. Mantras are also prescribed for the purpose. It is clear that the author has consulted many treatises dealing with toxicology in giving shape to the section. He has admitted his indebtedness as follows: इत्यं विचार्य विधृतान्यति विस्त तानि तन्त्राणि पूर्वगुरुभिविहितानि सम्यक् । श्वेलोपशान्तिसुकृतार्थितया समासात सन्दर्शित सकललोकहित विधानम् ।। (41) The section deals with Balacikitsa, the treatment of children. Babies are troubled by different evil demons causing convulsions, fever etc. There are various authorities on the subject. But two lines of treatment are popularly known. Khadgarāvana and Sarayapiya are the two lines adopted here. तत्र बालचिकित्सायाः प्रकारा बहुधा स्मताः॥ तेष्वादी मतमाश्रित्य बद्गरावणचोदितम् । नारायणीचोदितं च मार्गदयमिहोच्यते ॥ According to the system of Khadgarāvaņa a new born child is often affected by evil demons. For the first three days a particular demon seizes the child. During the next three days it is another demon. Thus after every unit of three days upto thirtysix days demons of various nomenclature and propensity continue to trouble the child. "The names of the demons that trouble the child are given as: Nanda, Sunanda, Pitana, Mukhamandika, ·58 Isdnaſtvagurudevapaddhati Vilala, Sakunikā, Suşkādgi, Jşmbhika, Ašjika, Revati, Sila and Pdākadābajvara. These demonic forces trouble children up to the age of twelve, sixteen or seventeen according to different authorities. A doll made of mud resembling the size and shape of the child aifected by the demon is to be made and placed in a plantain leaf. Using particular Mantras Khadgarāvana is to be propitiated to ward off the evil effects from the child According to a different authority quoted the names of the demonic forces are : Pāpins, Bhisani, Jhanţāli, Kākoli, Simhikā, Phatkāri, Muktakcśi, Dandini, Mahämabişi and Rodini. These affect the child during the first ten days. Then after cvery month a particular dcmon is likely to cause troubles. The sequence of the evil force after every month is as follows : Patanā, Makuiâ, Gomukhi, Pirgalā, Hamsikā, Pankajā, Śitalā, Yamunā, Kumbhakarni, Tāpasi, Rākşasi and Capalā. Every year a new evil force may cause trouble. These forces are named in annual sequence as foliows : Yatană, Rodini, Cataka, Cañcalā, Dbávani, Yamunā, Jälavedasi, Kalini, Kala hamsi, Devadati, Palitā, Vāyavi, Yakşiqi, Muñjakamukhi, Vánari, Bandhavati and Kumāri. All these forcos are to be propitiated by offering oblations. Various deities are to be invoked to protect the different parts of the child. For instance : विष्णुस्ते पूर्वतः पात, शो रमत दक्षिणम् । ब्रह्मा त पश्चिमे पायात स्कन्दो रसत्वयोत्तरम् ॥ उपरिष्टात तथा सूर्यः पात वाधव वासुकिः । qroremmat ara facer: F101:afta: 11 The various ailments caused by the evil forces during particular stages of childhood are also enumerated in detail. (42) The section is devoted to Grabacestå - the symptoms of people scized by evil demonic forces. Eighteen such forces are coumerated. foredradarg Tatumatto: farcits RT 1 atayquat: maht: 987197 fauni: Zuraine fourtya: 11 अष्टादवविधास्त्वेवं बहा गृहन्ति मानवान् ।।

·Mantrapáda $9 In addition, spirits like Uomáda, Apasmāra and Brahmarākşasa also acize people, desirous of being propitiated by oblations or of a having sexual enjoyment with the victims or with an intent to kill them. They are either quiet are cruel in their disposition. Only people of certain conditions are seized by such evil forces. Those who are angry, intoxicated by joy, frightened, lonely, separated, deprived of belongings and out of their senses are afflicted. Similarly women in certain situations like pregnant, nude, in menstural period, lustful, intoxicated by liquor, walking the streets alone during night, anointed with oil and despised, become th: target. Such people show unnatural actions and behave strangely. They emulate the actions of other castes, bave convulsions and suffer loss of consciousness etc. विकृतनेत्रः पतितो विसंशः फेनं वमन् सङ्कुचिताङ्घ्रिहस्तः । क्रन्दन् सुभीमं विवशंश्चदन्तान् मत्तस्त्वपस्मारयुतः सुखी च ॥ पठन् वेदान् कुशान् धत्ते विजानुष्ठानकृत् सदा । देवान् यजित विप्राश्च ग्रहश्च ब्रह्मराक्षसः ।। kemedial measures like treatment with medicines and Mantras may be Ikea only after ascertaining the intention of the force occupying the body of the patient. When gentle methods like propitation by oblations fail, cruel and bard measures may be resorted to. In the second category the clay model of the person may be pierced, cut into pieces and offered as oblation in sacrifical fire. The evil forces may be chided, chastised and beaten up to persuade them to leave the body of the affected person. It is held : पूर्व nelopafwatfoafusardarganfoferei qat ayusitrygfa: sulikuafreferat faqurg kista, 11 बालेपन पविशेषवः रैस्तथा भनितानश्च। तत्पुतलीच्छेवनवेधहोमः कुर्याद् विमोक्ष क्रमशो ग्रहाणाम् ।। (43) The section is entirely related to the nature of Lhůtabådhå - demoniac possession and its remedies. Mantras of various kinds are prescribed for the purpose. They are enumerated as useful in various cases. Accordingly Mantras like Khadgarāvana, Śölini, Vanadurga, Aghordstra, Sudarsana, Nfvimba, Mantrarāja, Apardjita, Vyomavyāps are offective in dispelling evils from the ·60 Isanastvagurudevapaddhati body. Some more hymns like Vajragandhári and Mahapāśupata are given. In the last mentioned hymn Siva is to be meditated upon in the following form. उपत्प्रयोतविच ततिहसितजपापुष्यपिचारूणाङ्गो रक्ताकल्पो मुखाना दशशताशिरसा पोगर्दष्ट्रोज्ज्वलानाम् । विघ्रद् दोष्णां सहनं प्रतिवदनवमवह्निगत्तायुधानां नागराभूषितो वः पशुपतिखतात् जाटजूटाहितेन्दुः ।। Another aspect of Siva is called Khadgarāvana having five heads and ten hands holding a number of weapons. The god is to be worshipped with the following form. घण्टाजालविराविमेखललसद्व्याघ्राजिनाताम्बरो घण्टास्थिनगहीन्द्रभूषणधरो नागोपवीतोज्ज्वलः। वित्पुजचिविभूतिधवनो ज्वालाकरालाननो युष्मान् रक्षतु बगरावणशिवश्चन्द्र कपर्दे बधत् ॥ The rarious objects to be offered as oblations to the demoniac spirits include, coocked rice, scasamum, milk, parched rice, wheat, corns, flowers, twigs of neem, beans, mustard, curd and flour prepared as a lump. Often an image of the spirit is made with the lump of flour and it is pierced with sharp weapons imitating the act of killing the demon. It is often beaten with a stick to drive away the spirit. (44) The section deals with Apasmāra or epilepsy which is often considered as a symptom of the possession of evil spirits. Medicines for oral consumption and for inhaling purposes are prescribed. Some of the prescriptions are summed up as follows: प्रत्येकं कुरुवं तु यष्टिमधुकं हिजोश्व सिन्धोः पृथग् विशत्या कुडुबैगजेन्द्रसलिलं पञ्चांक्षकं गोघृतम् । कूष्माण्डस्य रसो भवेद् विगुणितोमूत्राज्यबोः याचित तत् पीतं च धृतं तथा नसिकृतं हन्यापदस्यारकान् ।। (15) The section deals with Jvaradicikitsa-treatment of fever and other illnesses. Both medicine and Mantra are prescribed. When the affliction occur on certain days it becomes incurable. In certain cases tho disease will be cured only after several days. Fever is classified as of eight types :

·Mantrapada 61 ज्वरभेदास्त्वष्टाभिदा वातात् पित्तात् कफादपि। सन्निपाताद् वातपित्ताद् वानश्लेष्मविमियणात् ।। श्लेमपित्ताच्चाभिषातादित्युक्तोऽष्टाविषो ज्वरः॥ The symptoms of each type are given. The fever is often classified as Vaişpava or Saiva. Proportion of respective deities with Mantras and rituals is suggested. Jvara is often personified as a deity with the following form : उत्रिणेत्र भसितावदातं भस्मायुधं वामवरप्रदानम् । आताप्रमाल्यादिकमेकदंष्ट्र ध्यायेज्ज्वरं पिङ्गजराकिरीटम् ।। Medicines for certain other common diseases are also prescribed along with the symytoms of illness. Invocation of presiding deitics is also suggested by the author. (46) Miscellaneous discases and their treatment are described in this section along with their remedies. Discases of the eye, nose, throat, head, ear etc., are detailed here. The following stanzas sum up certain prescriptions which are efficacious. सूर्यावर्तस्य शिमोर्मधुपदिनकृतो: सिन्धुवारस्य जात्या रम्भाया: कारवल्या: सुरसलशुनयोः स्वे रसे तुल्यभागे। तलं पक्वं यथावत् श्रुतिपुटनिहितं कर्णशूलं च पूर्व वाधियं तव्रणं च प्रशमयति यथा भारतं पापजातम् ॥ पथ्याक्षामलनीलिका मधुकरीवाराहिमुण्डयोऽमृता ब्रह्मागश्च पुनर्नवा सतुरगा रक्तं तथा पीतकम् । चूर्णीकृत्य समांशकं शतपुरं कान्तं तदर्धागत: सौदालोलितमश्नतोऽन्दमजरं स्याच्चामरं तत्पुः ॥ (47) Abhicåra or exorcism is resorted to by people to destroy their cacmios. Magical spells are often employed for malevalent purposes. Such acts are often called Kşudras. There are seven types of spells that bring about different effects. There are enumerated as Stambha, Vidvesa, Uccata, Marana, Bhranti, Utsadana and Yoga. For effecting these ends, medicines, mantras, yantras and sacrifices are employed. These may be used against enemies only. अयाभिचारा: शत्रूणां धर्मवेद हा स्मृताः। ते सप्तविधा: स्तम्भविषोच्चाटमारणैः॥

·62 Tsanastvagurudevapaddhati भ्रान्त्युत्सादनयोगश्च यन्त्रमन्त्रहुतादिभिः। सिघ्यन्त्योषधयोगश्च तत्तत्तन्तनिदर्शनात्॥ There are certain principles for the employment of evil spells. It is said that such acts should not be perpetrated against Brahmins and kings. These may be used to control desperadoes and villaincous people as an act of self defence. Before performsuch rites one should protect oneself from bad effects. Once the result is achieved the remedial rites should be done. क्षुद्रकृत्यामिति यत् प्रदर्मितं तन्न विप्रनृपयोः प्रयोजयेत् । माततायिषु च पापकारिषु श्रेयसेवनकते प्रयोजयेत् ।। प्रापात्मन: कारयितुश्च रक्षां कृत्वा तु कुर्यादरिनिग्रहाचम् । सिऽथ कृत्ये कृतनिष्कृतिः सन् प्रातः प्रतीकारविधि विदध्यात्।। Dhümāvati, a yorrible demoniac spirit is the presiding deity to be invoked in the dead of the night preferably in a burial ground. The ghastly form of the spirit is described as follows: दीर्घाकारातिकृष्णा कृशविकटतनुर्मुक्तकेसी विरूपा वक्रोत्तुङ्गामनासा प्रविरलदशना वृत्तपिङ्गत्रिवेत्रा। स्त्रीभूषा रोमशाङ्गी मलचितवसना काकवाहम्मवाहा पाया धूमावती वः प्रतिनवविधवा धूतपूविहस्ता ।। The deity resembles a witch specially on the broom in the hand. Another deity to be invoked in this connection is Bhairava form of Siva with ten hands holding different weapons. In this aspect Śiva appears in a terrible form with a body like dark cloud, reddish hair, wearing the skin of a tiger and serpents catwinning bis arms. In other words he appears as an embodiment of anger. Yama, the god of death, is often invoked in this connection. Yamamantra is employed for this purpose. Other mantras liko Aghorąstra and Nsimba are also used for exorcising evil spirits. Precautions agajost exorcism also are suggested. (48) Subjugation by cachantment is often resorted to by people to gain their ends. Hence Mantras for this purpose are prescribed in Tantric texts. Lavanamantra is employed for this puapose. Bhadrakali is the presiding deity of this spell. Others consider Agai w the diety.

·Mantrapada 63 The following stanzas describe the form of Bhadrakali and Agni to be meditated upon by the Sådhaka in using the Mantra. काली कालधनोपमा त्रिणयना शूलासिखट्वाङ्गकान् नागं दक्षिणतोज्यतो उमाकं मुण्डं च खेट करैः। विप्राणास्रकपालकं च विलसद् दंष्ट्राहि भूषोज्ज्वला ध्येया पिङ्गकपर्दसद्भटशिरोमाला सुनीलाम्बरा ।। त्रिलोचनो मेषगत: कपर्दीनुवं च शक्ति वरदामये च। मुंजैर्दधत् कुछ कुमपिङ्गवर्णों विभूषितोऽग्निर्धवलाम्बरायः।। There are some Mantras used for enchantising. Mahendra, Manmatha, Vidya, and Nityakhina are effective for this purpose. There are certain preparations in the form of ink and. ointment to achieve this end. It is said by applying the ink on the eyes, the sădhaka will be able to achieve his desires like getting hidden treasures, attracting ladies for carnal pleasures etc. (49) In this section medical treatment of cows forms the subject. Mantras are also prescribed for the same. 'Diseases of the cows and their remedies are enumerated. Some of the diseases and their treatment are noted as follows: भारग्वधत्वचा रात्रि लोणं चिञ्चाफलं तथा। शुक्ते पिष्ट्वा हरेत् पीतं गवामुदरहणम् ।। क्षीरे पिष्ट वा तिलान् पाठामूलं कार्पासपत्रयुक् । पाययेद् गां तु गोतके गोविषूची हरेत् भगात् ।। Mantras. may be written on leaves or metal plates to be tied on the Deck of the cows to ward off evil effects and discascs. Such amulets may be tied to cowsheds also for their protection. (50) The section deals with different substances and their modifications due to chemical and other reactions. The preparation of asafoetida, camphor, musk and camphor oil are mentioned. Melting agents of different metals are caumcrated with their modes of preparation. (51) In this section certain preparations for amusement are suggested. Methods to cause delusion are prescribed for the amusement of the people. A wide variety of jugglery is noted here. Some of the interesting items may be noted here. बीजपूरकतेनं तु ताम्रपत्रे निधाय तु। धर्मे निधाय मध्याई रपी सूयॉन दृस्यते ॥

·64 7sdnattvagurudevapaddhati aparfait gouett g atferdi guisampai स्रोताब्यमाबित नेत्र विवा नक्षत्रदर्शकम् ।। The method to see the sun with his chariot is given in the first stanza while in the second the means to visualise stars during day time are mentioned. Effecting invisibility is another trick. By chewing certain leaves one would be able to withstand pain or heat. The application of certain preparations on hands and legs would prevent burning efects of fire. One can save oneself from the effects of poison by taking some specially prepared pills. Often aptidotes are also noted to cancel the effects of delusion. Several interesting items are mentioned in this chapter for the amusemeot of people. People will be astonished to see many unnatural scenos and effocts. (52) In this section the rites to ensure victory in a battle are detailed. In the age of Kali one cannot avoid struggle and hence it is necessary to deal with the subject. Naturally tho ai thor finds justification in discussing this useful topic. One who desires victory must know the auguries which are connected with five birds. Each of the five birds are related to certain syllables and they respectively represent the five stages of a king like childhood, youth, kingship, old age and death. Enjoyment, march for victory, ruling the kingdom, rest in retirement and passing away at the end of life are the five activities. The five birds, the five stages of life and the five activities are interrelated. Hence it is desirable to look for good omens at every stage of life. शिविकष्टकशिशुलूकाः कारणवसारसौ च पञ्चते । बालकुमारकनरपतिबरठानीताश्च पञ्चमे षट्के । अशनं यानं राज्यं सुप्तिमरणं च पञ्चकर्मषाम् । स्वस्याशाचं पके शरकोष्ठके विहानाम् ।। One should proceed for battle carefully considering the auguries. There are certain Mantras which could stupify the enemy forces. Some Mantras would protect the soldier from wounds caused by swords and arrows. Another hymn would prevent the loss of blood from to: wound. Before going to the warfront one should consult the horoscope to determine the span of life. If his life span is short ho should divide his wealth and ·Mantrapada 65 properties among his family members, perform auspicious rites and worship tutelary deities. If he bas a long span of life he should take care to protect his limbs with armours and shields. It is stated : युयुत्सुनुपतिर्वान्य: सेनानीस्तु भटोऽथवा । परीक्वायुः स्वकं सम्यगायुष्माश्चेत् प्रयत्नतः ।। सुगुप्तदेहः कवची ससहाबो युयुत्सतु । होनायुश्चेत् कलत्रादीन् संविभज्य धनादिभिः ।। कृत्वा दानं यथावित्तं पुष्यानि च समाहितः। स्नातः कृतस्वस्त्ययन: संपूज्यामीष्टदेवताम् ।। प्रसन्न: संगरं गच्छेत् स्वर्गलोकजिगीषया । Depending on the omens it is possible to ascertain the span of life. If the warrior perceives golden castles in the air he would die within a year. Seeing of golden trees, distorted form in mirror etc., would suggest that he would die in a month. Tbc sight of the shadow of a man in the sky portents a life span of only six months. Loss of sight, smell etc., would suggest that bis death is nearing. Such a person should prepare for Mabāprasthanadeparture from the world, after sharing his wealth and doing auspicious rites for the well-being in life after death. On the other hand an unbealthy man should take care to rejuvenate his limbs by drinking elixir and using topics. Several means for longevity are prescribed. For this both medicines and Mantras are useful. Before taking the topics purgatives should be taken to clear the bowels. Some of the topics would restore youth, prevont graying and baldness. The following are certain observations. निरम्ललारलवणं ब्रह्मचारी त्रिवत्सरम् । सहनवत्सरं जीवेत परापलितवजितः। मम येत् प्रातरुत्थाय निरम्समारलोणक् । क्षीरान्नाशी दिवारानं वरां मृत्युं जयेन्नरः॥ The first part of the treatise consisting of Samanya pada and Mantrapāda comes to an end with this section. The author sums up the contents of the section in the final stanza of the first part as follows: एवं शक्तिविम्मितन विसरल्लिप्यर्णशब्दात्मकं विश्वं युक्तविधानदेवतमया मन्त्रा: स्वतन्त्रोदिताः । रक्षा बगतां गरमहरुजां ध्वंसोरिपूणां क्रमा- पोशानशिवेन नर्म च युओं व सन्दषितम् ॥

·66 Isänttvagurudevapaddhart III. KRIYĀPÅDA The second part of the work begins with Kriyāpåda which consists of sixty-four Patalas. As suggested by the title it deals with the ritualistic aspect of the Mantras enunciated in the previous part. (1) The first Patala deals with Sivasadbhava, Āgamapråmåqya, Tattvamatſkå and Vastunirdosa. The existence of Siva as the supreme power is the main thesis of the section. It is Siva who cnunciated the main principles of virtuc. He is not subjected to the power of Māya. Ho is the root cause of the universe both for sustenance and destruction and is the abject of the means of knowledge like Pratyakşa, Anumana and Āgama. It can be definitely proved that there is one force called Siva as the agent who is different from all other forces. It is said : सर्वक; शिवेनोक्तं शास्त्र मुख्यं हि सर्वथा। स हि मायादि भूम्यन्तविश्वकार्यस्य कारणम् ।। शिवः कर्ता विकर्ता च प्रमाणत्रयगोचरः। अस्त्येकः स शिवः कर्ता परेभ्यो विलक्षणः ।। योगिप्रत्यक्षतः सितश्चानुमानागमैरपि ॥ The author shows that various schools of thought like Vaišeşika Samkhya, Vedānta, Cärvāka and Jaina would have to accept the cxistence of Siva as the primordial cause of the universe. Now the reliability of Āgamas is established. Śiva himself proclaimed these Āgamas which are mainly classified as Pară and Aparā. Under the first category called Parā there are twentyeight Āgamas designated as Sivajñanabheda. There are ten Agamas beginning with Kāmikā and eighteen begioning with Vijaya. These together make twenty eight. The second category Apard consists of fourteen. There are ten beginning with Rgveda and four beginning with Mimãmsa. Both of them together make fourteen. This second category is often called Pasujñinabheda as agent Sivajñāgabheda. The following passages may be noted.

·Artydpada 67 स शिवः स्वमुखोद्भूतैरागमस्तु परापरैः। अनुग्रहणाति हि जगत् भोगमोक्षप्रसिदये ॥ परैः शैवादिभिदिव्यरागमैः पाशमोचकः। अपररपि वेदाच रागमैः स्वमुखोद्गतः। स्वर्गादिफमसिध्यर्ष पशुशानप्रकाशकः ॥ From this it is known that Siva gave rise to two kinds of Agamas, Pară called Sivajñåna and Apară Pašujñāna. The following stanzas enumerate the twenty eight types of Saivāgamas known as Sivajfiána. वैवागमस्य भेदाः स्युः प्रथम कामिकादयः । ततश्चाष्टादशविधा भेदाः स्युविजयादयः ।। कामिक योगजाचिन्त्यकारणान्यजितं तथा। दीप्तं सूक्ष्मं सहस्रं चाप्यंशुमान् सुप्रभेदकम् ॥ शिवभेदसमाज्यानि तन्त्राण्येवं दश क्रमात् । विजयं चैव नि:श्वासं प्रोद्गीतं पारमेश्वरम् ।। बाग्नेयं मुखबिम्ब च स्वायम्भुवमतः परम् । रौरवं माकुटं चैव किरणं लम्बितं तथा ।। चन्द्रज्ञानं वीरभद्र सिद्ध सान्तानिकं ततः। शर्वोद्गीतं च विमलं वातुलं चेत्यनुक्रमात् । रुद्धमेदोद्भवान्येव तन्त्राण्यष्टादशैव हि ॥ There are varieties and sub-varieties for these Tantras which are many. The twentyeight Tantras mentioned in the above stapaza are as follows: (1) Kamika, (2) Yogaja, (3) Acintya, (4) Karapa, (5) Ajita, (6) Dipta. (7) Saksma, (8) Sahasra, (9) Amśumadbheda, (10) Suprabheda, (11) Vijaya, (12) Niśśvāsa, (13) Prodgita, (14) Paramesvara, (15) Agneya. (16) Mukhabimba, (17) Svayambhuva, (18) Raurava, (19) Makuta, (20) Kirapa, (21), Lambita, (22) Candrajiana, (23) Virabhadra, (24) Siddha, (25) Santanika, (26) Sarvodgita, (27) Vimala and (28) Vatula. Quoting the authority of Svāyambhuva the author says that there are some more called Pasupata, Vákula and Somatantra. पुनःस्वेच्छावतारेषु तन्त्र पाशुपत तथा। पाकुन सोमतन्वंपगाव परमेश्वरः॥ The enumeration of Apari category is as follows ;

·68 Tjanstvagurudevapaddhati अपरागमभेदोऽपि प्रथमो दशध: स्म तः। ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः साम पाथर्व एव च ॥ शिक्षा कल्पो निरुक्तंचछन्दो ज्योतिषमेव । ततो व्याकरणं चैत्र वेदानामित्यतो दश । मीमांसा न्यायशास्त्रं च पुराणं स्मृतिरेव च । चत अंदा हि विद्यास्ता सर्वास्त्वेवं चत दंश ॥ . The above mentioned Vidyās divide themselves into sub-varieties as the different Sakhas of the Vedas, Samhitās and Sastras. The author states that some people may not agree with this idea that the Vedas originated from the mouth of Siva. He does not believe the idea that the Vedas are Apauruşeya. On the other hand they must have orginated from an intelligent person who must be reliable also. Otherwise nobody would accept them. Hence Śiva whose reliability is never doubted must be the author of the Vedas and Samitas. He states : अत्र केचित्तु वेदानामुद्भवं शिववत्रतः । अशानान्न सहन्ते यत् तन्न वेद हितावहम ।। पदवाक्यार्थसन्दर्भगर्भा शब्दमयी श्रुतिः । बुद्धिमत्पुरुषोदीर्णा नान्यथवं प्रदृश्यते ॥ तत्राप्तप्रणीतत्वं शिष्टस्वीकारनिश्चितम् । अनाप्तकर्त कत्वं च न श्रुतेः श्रूयते क्वचिन् । तस्मादत्यन्तमाप्तेन शिवेन श्रुतयोऽखिलाः । प्रणीताः सर्व सर्वकषेति प्रमाणं जायते सताम् ।। In holding this view the author follows the tenets of the Svāyambhuvatantra. He also quotes various Smstis and Purāņas ja support of the above position taken by him. It is said : वेदस्य पुरुषः कर्ता न हि यादृशतादृशः । किन्त, लोक्यनिर्माणनिपुणः परमेश्वरः॥ As already noted in the Samanya pada of the treatise the author coumerates sixteen vowels and fifty consonants. He states that there are thirtysix Tattvas. The word Tattva is derived in the sense "that which survives space and time till deluge". The following definitions make the Idea clear.

·- Krydp ada 69 (1) तच्छन्दः प्रकृतार्थ स्यात् त्वम्पदं तस्य भावगम् । सन्ततं यत् ततं तत्वं सन्ततत्वं च कालतः॥ (2) ततत्वात् सन्ततत्वाच्च तत्त्वानीति ततो विदुः । ततत्वं देशलो व्याप्तिः सन्ततत्वं च कालतः ।। (3) प्रलयं यत्तिष्ठति सर्वेषां भोगदायि भुवनानाम् । तत् तत्वनामधेयं न शरीरघटादिकं तत्वम् ।। The first definition is given by Isāpasiva wbile the other two are given respectively in the treatises called Tattvasiddhi and Tattvaprakasa. The opening section of the Kriyapada is concluded with the following stanza reiterating the existence of Siva. मुख्ये श्रेयसि भोगमोक्षफलदो विश्वस्य कर्ता सुधीः । स्वास्योदीर्णपरापरागमपरज्ञानाणुसन्तारणः योनादिबिमलो विलक्षणतयान्येध्यः स्वतन्त्रो विभु- स्तत्ववर्णकलादिभिः स विदुषविद्यश्च सिद्धःशिवः ।। (2) According to Saivāgamas there are six categories called Pasu, Pasa, Pati, Sakti, Vicāra and Kriyacarya. Saiva texts like Matanga, Para, Kirana, Varupa Ramakantha, Brhatkalottara, and Parameśvara explain these concepts in detail. It is said : पशुः पाशः पतिः शक्तिविचारस्वेति पञ्चधा। पदार्थाः स्युः क्रियाचर्या षष्टी शेवागमोदिता॥ The author then proceeds to discuss each of these concepte. Ben fore establishing the Tantric position he considers the views of Bauddha, Samkhya, Jaiminlya, Naiyayika and Vaiyakarapa. He states his own view as follows. पशुस्त्वमूतः बलु नित्यनिर्गुणः स निष्क्रियो अप्रभुदेहगोचर। मनादशुखोऽपि च भोक्तृतां गतः स्वकर्मणामीश्वरमायया वृतः॥ स्वयं तु किञ्चितयाय रागतः स रचितः सत्वरवस्तमोगुणः । तथापि बुध्यादिभिरेव दुध्यते विचिन्तको भोगविधायतृष्णया।।

·10 Isäntivagurudevapadithati Other Saiva texts also año quoted by him and they also more or leus agree with his views. Then the concept of Påşa sometimes called Varupapåsa is discussed. A threefold division into Mala, Māya and Karma is attempted. तथैव पाशस्त्रिविधास्तु देहिनां मलं च मायाप्यय कर्म सब्बितम् । तदाणवं नाम मलं सहोद्भवं यदेव मायेयककामंणायम ॥ Mala is defined as: अनात्मभूतेऽत्र कलेवरे पशोर्यदात्मबुद्धिममता च वस्तुषु । असत्सु मबुद्धिरितीह तत् त्रयं मलाव्यमज्ञानमिदं परिस्फुटम् ॥ Accordingly Mala is a form of ignorance. A feeling of attachment and wrong cognition are its characteristics. Māyā stands for the affection of Tattvas and it is defined as follows: मायेत्युक्ता कलाद्यात्र लित्यन्ता तत्वसंहतिः । यस्यां विश्वप्रपञ्चोयं सहाभिख्यातगोचरः। सर्वकार्य यनोमाति मायातत्त्वमतः स्मृतम् ॥ Karma is classified into two categories, the meritorious and the result of the sinful activities. Again these are of three typcs, mental, caused by words and physical. कर्मापि च स्यात् विविधं कृतंप्राक् पुण्यात्मकं चाप्यय पापकंद ते त्रिभेदे बसु मानसं प्राग् वाग्जं च शारीरमिति क्रमेण ॥ Pati is identical with the supreme power Siva who is omniscient, free and always contented. He is omnipresent and beyond the principles of Tantra. His prowess could not be measured. पतिस्तु शुरु शिव एव नित्यस्तृप्तश्च सर्वगुण: स्वतन्त्रः । अनादिवोधोऽयमलुप्तशक्तिः सोऽनन्तशक्तिनिधिसाध्वपामः ॥ Śaktivicara considers the personification of Siva's prowess as capat le of giving everything. It is like the lustre of a lamp. According 10 some authority this Sakti is of sixteen kinds. These powers have certain qualities which represent different aspects of ·Krtyapdida 11 creation, sustenance and destruction Though Siya himself is without an attribute be assumes these powers for sake of the universo. Thus he possessos the qualities of Iccha, Jiana and Kriya. शिवस्य भक्तिः परमार्षसूक्ष्मा चितिः स्वतन्त्राविमसिडिहेतुः । प्रमेव दीपात् तु शिवादभिन्ना बगभवोन्मीलनबोधदखा ॥ तत्त्वेन सा घेश्वरसंहितेन युक्ता चतुभिमुंबनः समना। इच्छाक्रियामानमयी त्रिभेदा भिन्ना पुनः षोडशधा व शक्तिः॥ Vicåra is the deliberation over the twenty six ways of the world. These ways are dependent on the actions of Puruša. पविशतियों भूवनाव भेदो विधासविश्वरतत्वयुक्तः। तस्यापि पश्वादिपुरोदिताना मीमांसनं चात्र विचारमाहुः ।। Kriyācaryā deals with Nitya, Naimittika and Kämya types of religious rites. क्रियेति च स्याविह कृत्यचक्रं दीक्षादिसंस्कारविशेषयुक्त्या। स नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मर्यालयं तब गर्म पदार्षः।। The section is concluded with a statement that these six categories are thc essence of Saivatantra and that properly pursued they would yield results as in the case of a celestial tree. In this virtuous action is of paramount importance. (3) The section deals with the daily rites of a religiousminded man. Bathing in the morning, smearing of asbes, performance of morning, noon and evening prayers, and offering the libations of water to the manes form the daily routine. Tho daily routine starts with the cloaring of the bowels, washing the face, cleaning the teeth and taking the morning bath. For bathing a river is always preferred. Recitation of Aghamarsana hymn will wash away the sin as the salt melts in water. या वतीनवणस्य सम्बकः प्रयाति सबो विनयं महानपि । तवा महामप्यपमर्षणोऽम्हसां चयो विनावं सवतीति निश्चितम् ।। At the time of bath Acamana or sipping water is considered auspicious. This must precede the prayers. The sanctitity of this is explained as follow : हत्कन्छास्यकताः पुनन्ति विधिनवापो शिवाती कमात्। लिपीता गुपनलिशवपि वा पुडानुलोमाक्किल।

·12 İlänttrugurudevàpaddhati बापम्य शिरपस्विवेदपुरुषाः प्रीणन्ति निर्माष्टि यद् दि: सापर्वपउजयापुरुषाः प्रीतास्थरपन्नयः॥ The prayers at the three junctures of the day should be with Mantras. The sun is to be worshipped in all the three junctures contomplating bis power Savitri in different forms. This prowess of the sun assumes divergent forms at morning, noon and evening. Hence three separate forms to be meditated upon are given as follows to be worshipped depending upon the time. हंसास्तां स्वतेजोगणमणिवसनालेपनामजनेत्रां बेदास्यामक्षमालां सुबमय कलशं दण्डमप्यावधानाम् । ध्यायेद् दोभिश्चतुर्भिस्त्रिभुवनजननी पूर्वसन्ध्यां तु बन्यो सावित्रीमुक्सवित्रीमभिनववयसं मण्डले पण्डरसमेः ।। ताश्यास्ताम्बुजाक्षी शतमखमणिमा शक बचके वधादा वोभियुक्तां चतुर्भिस्थितिरिह जगतां या यजूप्युनिरन्ती। व्यामोलानेकहार तिरुचिरुचिरा वैष्णवी मध्यमेहः सावित्री . ध्येयरूपा विलसति सवितुर्मभले धीतवस्त्रा। पचास्यां पिङ्गविषुत्ततिरुचिरजटामण्डलां चन्द्रमोनि रजभूषाभुजङ्गोत्फणफणिकिरणोद्रासिभस्माङ्गरागाम् । ध्यायेत् बट्वाङ्गमूनाभयवरदकरा व्याघ्रचर्माम्बराया सावित्री सप्रिनेत्रां परिणतवसं सामसूर्ति दिनान्त ॥ Presenting libations of water to the mancs of the departed anceston is an obligatory ceremony. Similarly libation of water should be offered to the ten quarters of the earth, namely the eight quarters plus sky and ground. The regents of the quarters also should be propitiated. It is ordained, that such performances are capable of removing all kinds of sins. While offering libations the lords of the respective quarters should be meditated upon and culogised using Mantras. Agneyannina, the purification of the limbs by smearing ashes over the body also is ordained after taking bath in water. Ashes from the wildfire or burnt cowdung may be used for this. Those who are afflicted with discases are prohibited from bathing in water. They have to purify themselves by smearing whes which world be beneficial to their health, स्वानं प्राग्. वारुणं कृत्वा पापावाग्नेयमाचरेतु। एवं सात वाचक्त्वा स्नातोऽसि विषयः।

·Krtyapada 73 भस्मस्नानाधिकारी स्यान्नान्यथा मुनिपुङ्गव । रोगपीगवशात् स्नातुमशक्तो वारणे यदा ॥ भाग्नेयमेव तस्येष्टं रोगप्रशमनं च तत्। बाग्नेयं भस्मना स्नानमखिलाषानिबर्हणम् ॥ The importance of performing the daily rituals is stressed in the concluding stanza of the section as follows : सन्न्योपास्तिप्रसङ्गाविति विधिविहितं नैत्यकं कर्मच संक्षेपात शैवतन्त्र स्मृतमिह कथितं लिङ्गिनां वणिनां च । दृष्टादृष्टेष्टसिसिप्रदमिह मुनिभिः सेवितं चेति सन्त: स्वीकुर्वन्तु स्ववित्तं स्वयमिव सुहृदः सत्पथा वर्तयन्तः ॥ (4) The section is devoted to the purification of body and mind. The first one is casily done by taking bath. For the second Yogic practices are necessary. Concentration of mind is csscntial for this. Only after performing this kind of dual purification one becomes eligible for meditation, chanting ‘of Mantras etc. The section begins thus: प्रणम्य शम्भु शशिखण्डशेवरं भवं भवछेदकरं समासतः । सभूतविकममात्मशोधनं निगवते. योगजपावि सिहो। This kind of purification is useful for retaining health and avoiding ailments. The final stanza of the section exhorts poople purify themselves. नहि समिनविशेवः केवलं बालना: प्रभवति परिशुद्धियन्मलिष्टं शरीरम् । विविधमितिह सद्भिः सान्तरजात्म सविधि समुपविष्टा तां भजे नित्यशोऽपि ॥ (5) The section deals with Upacaras or articles of worship. The worship is of three kinds Jyestha, Madhyama and Adhama depending on the number of items employed. The Sadhaka ean choose for himself the particular mode in accordance with his wish or capability. Accordingly in the first type, sixteen moden are enumerated. In the second type the number is reduced to ten while in the third only five items are included. The following stanzas give the respeotive items giving sixteen, ten and five modos of worship.

·14 İlanstvagurudevapaddhati तु बासनावाहनााणि पाचमाचमनीयकम् । साङ्गोपाङ्ग तथा स्नानं वसनाभरणानि ॥ गन्धपुष्पे तथा धूपो दीपश्चरनिवेदनम् । अग्निकार्य नमस्कारो जपपूजासमर्पणम् ।। इतिषोडश चोद्दिष्टा प.चाराः समासतः। पाचमध्यं तयाचामः स्नानं गन्धश्च पुष्पकम् । धूपदीपनिवेवानि नमस्कारश्च ते दश ।। मध्यमायां पूजायामुपचाराः प्रकीर्तिताः। गन्धं पुष्पं धूपदीपो निवेद्य पञ्चैतेस्युस्तूपचाराः कनिष्ठे। A sana is the pedastal on which the deity is scated. It stands for tho location or seat in which the idol is fixed. आधारो वेत्यासनं देवतायाः स्वासीनास्मिन् पूज्यते देवतेष्टा । धातोरसित्यस्य चैवोपवेशः सिद्धस्तस्मादासनं प्राक् प्रशस्तम् ।। Avahana is the invocation of the deity in idol or other substances, It can be conception also where a visible form is not installed. By this the deity is persuaded to be present to partake of the oblations. There are five ingredients for this invocation. They are respectively called Sthapana, Sannidhapana, Sannirodha, Amrtikarapa and Avakumjhana each representing different stages of invocation. स्वत एवाभिपूर्णस्य तत्वस्येहानादिषु । सादरं सम्मुखीभावं तदावाहनमिष्यते ॥ बावाहनाङ्गभूतानि स्थापनं सन्निधापनम् । सन्निरोधामृतीकारावबकुष्ठनमेव There are two types of oblations conceived as Arghya. It can be six or cight things in the case of Saiva worship. These become Višeşårghya if the materials are fortified by Mantras before the actual offering is made, Otherwise they become Sámányárghya. गन्धपुष्मालतकुला दूर्वा च तपोवकम् । भोजेन्द्रबह्मसम्भूक्तं परजायंमुवाहसम्॥ कुशामततिमा पूर्वा गन्धः पुष्पं वास्तवा। भीरं चाष्टाङ्गमाग्भः स्याद् विजयोदितम् ॥ Padya is the sanctified water given to the deity for ceremonial washing of the feet. It is also used for sipping when purified by ·Kriyapada 15 Mantras Ceremonial bathing of the idol is necessary. After removing the previous day's gaaland etc., oil is to be applied on the idol At the time of bathing, this oil is to be removed by the flour of wheat or beans. When water is poured, there should be the beating of drums and other musical instruments. After this the water is to be dried up using fresh clothes. When the deity is concieved in a picture, diagram etc., there is no place for ceremonial bathing. Then the idol is to be decorated with clothes, ornaments and garlands. Incenses and lamps should be used for worship. Cooked food and other items of oblations must be offered to the deity overy day. The number of Upacaras differ according to different authoritics. Some consider that there should be tuenty-five or thirtysix modes of worship. Saiva tantras prescribe details for these items. The section is concluded with the following observation. इति निगदितमार्गास्तूपचारा: प्रदिष्याः पृषगिह परिपाट्या शैवतन्त्रेषु दृष्टाः । पजनविषिषु सम्भोर्वेदितव्या यथावत् स्वभिमतफल सिद्धिः स्यात् यथा भक्तिभाजाम् ।। (6) There are six major aspects for the rituals. They are Mantra, Mudra, Kunda, Mandala, Dravya and Sadhaka. The presence of these is essential for a Tantric rite. It is said : बङ्गः पद्भिः स्यात् क्रियायाः प्रसिद्धि- मन्नामुद्राकुष्णवन्मण्डलानि । व्यावाप्तिः साधकाश्चेति सम्यम् बक्यन्ते तान्यत्र तन्नोबितानि ॥ In the Tantric system Mantra is most important for worship. The word Mantra has two aspects, Manana-medition and Tränaprotection. It is held : मननवाणमित्वं पाचके देवतस्य तु। या तन्मन्बसम्यान हवदी दिनमः ॥ मननात् सर्वभूतानां पापात् संसारसागरात् । मन्नरूपा हि छरितमननवानमिनी।।

·16 Isanftvagurudevapaddhati Tho Praňava is considered as Mulamantra which represents Sabdabrahma. The fifty consonants are identified with the limbs of goddess Sakti. She is considered as Lipidevatå whose form is to be meditated upon by the Sådhaka. मूलमन्त्री विनिर्दिष्टो ब्रह्मभिः स्वाङ्गसंयुतः । अकारश्चाप्युकारोऽय मकारो बिन्दुनावान् ।। नाराख्यः प्रणवोोष शम्दब्रह्मात्मको मतः । पञ्चाशद्वर्णरूपा या मातृका . परमेश्वरी॥ The conception of Lipidevatā is as follows : मुद्रार्थस्फटिकामसूत्र कलशांश्चाविनती पुस्तकं हस्तर्दक्षिणपूर्वकैस्त्रिणयना शुक्लनगालेपना। कुन्दाभाक्षरविग्रहा शशिकला मोली प्रसन्नानना धत्ते या लिपिदेवताम्बुजगता मुक्ताभरालम्कता ।। It is stated that Certain words are to be suffixed to Mantras ending in dative cases. Such words are listed as follows: नमः स्वाहा वषट् चाय हुं वौषट् फट् च पातयः । चतुय॑न्ताङ्गमन्त्राणामन्ते Other words that are suffixed to Mantras include : vidmahe, dbimahi, pracodayåt etc. These words are to be used appropriately depending on the Mantra. They should not be arbitrarily used by theSidhaka. योज्या यषाक्रमम् ॥ (7) This section deals with Mudrås which ard certain ceremo nial poses of hands employing symbolic positions of fingers. In Saivagamas the essentiality of the poses is stressed for performing worship. For the worship of the sua six poses are suggested while in the worship of Siva ten or more poses of Angers are enumerated. वक्ष्ये मुद्राः वतन्त्रप्रसिक्षा याभिः पूषाकर्मसिरिः प्रविष्टा। सूर्यस्यादी पर विशेषेण पश्चात् शम्भोमुंब्याः स्युर्वखान्यात्मवेषाः ॥ The poses for sun worship are enumerated as six. They are : Padma, Bimba, Nişthurå, Govísa, Dhenu and Tråsani. There are only slight variations between different poses. The collowing stanzas prescribe the six poses mentioned above.

·Krtyapada 77 पद्माकारावाभिमुव्येन पाणी मध्ये गुष्ठी शायिती कणिकावत् । पद्माव्येयं सैव संलग्नमध्या सृष्टाज.ष्ठा विम्बसंशा तु मुद्रा ।। प्राग्वत् पाण्योलग्नयोरङ्ग लीनामङ्ग.ष्ठोच्चालनान्निष्ठुरा स्यात् । बवामुष्टि दक्षिणामास्फुरन्त्यो मुक्त्वा तर्जामध्यमे गोवृषाख्या ।। अन्योन्याषितसमाज.लीकपाण्योस्त नवयसमवेतमध्यमाने व्यत्यस्तेऽप्यप तदनामिकाकनिष्ठायुक्ताने भवति हि धेनुसंज्ञमुद्रा॥ बध्वा दक्षिणहस्तेन मुष्टि मुत्सृष्टतनीम् । तत्तर्जन्या वामतलताउनात् त्रासनी भवेत् ।। To these six Mudras four more are added for the worship of Siva. They are: Mahamudri, Avahanamudra (also called Sthapani) Sannidhåpanſ and Vandani. There is only a slight difference between Nişthurā and Sannidhāpani. A few more poses for the propitiation of Siva are enumerated as Kālakarņi, Veşțitalinga (which is identified with Dhenumudri) and Pancamukhr. According to a different conception five poses of fingers are given. They are called Sakti, Sula, Dravya, Samhärioi and Kşamāpāni. (8) This section deals with various types of sacrificial pits for offering oblations and Tantric diagrams of various colours and sizes. The sacrificial pit is to be dug in the ground to kindles the. sacred fire in which oblations are to be offered. Eight types of pits are enumerated depending on their shape, The size can be fixed accordingly. The varieties given are as follows: कुण्डं प्रशस्तं चतुरश्रमावावश्वत्थपत्रं च तपार्धचन्द्रम् । तद्वत् त्रिकोणं त्वपि वा स्यात् षट्कोणकं पद्ममथाष्टकोणम् ।। It can be of the shape of Caturaśra-square, Aśvatthapatra like a leaf of the fig tree, Ardhacandra-cresent-shaped, Trikona- triangular Vartula-circular, Sarkopaka-hexangular, Padama-like a lotus flower, and Astakopa octagon. The standard measurements for each type are given. But a bigger.size also is permitted provided the proportions are kept accordingly. Descriptions of some of these sacrificial altars may be noted here. The one called Aśvatthapatra is defined as follows: श्रुत्येकांशं तु सीम्नोवहिरपि पुरतोचाइपित्वाम्बुनाये तन्मानात् सूत्रमन्तनिहितमुमयतः कोगयोर्वर्तयित्वा ।

·78 Isanstvagurudevipandi hati मध्यावन्यस्य कणान्तकमपि परतः कोणयोः पूर्व-चिह सूत्रे स्वास्फाल्य योनिप्रतिममपि भवेत् कुमावत्वपनम् ।। The triangular altar is described in the following stanza. बेदाने पतुरंगके मुजमितं प्रागंशमाप्या बहिः लिप्स्वा मध्यमवारुणाकुविहिते सूत्रे विधा वर्तिते । स्पाता दी शफरी तयोश्च पुरतश्चाहेश्य सूत्रत्रयं लिपवा नैऋतविक मुखे भवति तत् कुर्ण त्रिकोणाह्वयम् ।। The variety called Sadaśra or hexangular bas the following features. बाह्यस्पं षष्ठमंशं शतमखवरणस्थापितं वेदकोणे मध्ये संस्थाप्य सूत्र सममिह तु तयोर्तविता तु नाही। चत्वारस्तत्र मत्स्यास्तदनु धनददिग्दनिपस्ने वर्ष तत्रस्येवर चिह्नवर समपतिते स्वात् यन्वं तु कुण्डम् ।। The descriptions of other types are also vividly given and the following lines indicate the name of the variety. पतुरनं भवेत् क्षेत्र चतुकोष्ठं समं शुभम् । परिवयं भवेत् कुण्डं वर्तुलं तत् सुशोभनम् । कुष्णार्धमायतान्यष्टौ कृत्वा स्यात् परजिवम् ।। बर्ष चन्द्रसमाकारं कुर्व भवति शोपनम् ।। कुण्ड स्यादष्टकोगं सुरुचिरमवाप्यादिकसत्रकोपः। These are the shapes prescribed for sacrificial pits where oblations are offered. The above varieties are applicable aot only to pits for kindling fire but also to sacred ground where diagrams of flour and other colours are drawn. Caturaśra and other names suggest only the outward shape of the diagram. But numerous sub-divisions are made into each of these types. The following stanzas deal with divisions of the sqaure type चतुरषं तु संसाध्य व्यष्टधा विभषेत पुनः। पटपञ्चासच कोष्ठानां दिसतं पात्र वैभवेत् ॥ पणा षभिस्तु कोष्ठलिबतु सरसिज मध्यदेशेऽस्य बाटे। पापल्या पीठं च पीठा बहिरपि परितः पक्तियुग्मेन बीवीम् ॥

·Kriyapada 79 तद्वारे पक्तियुग्मे विणि विविण तवा द्वारकण्ठोपकण्ठान् । गल्लावोनसल्माननमनिहतिबावाम्बीजकोषेषु कोणान् ।। Thcsc stanzas give the numorus divisions of a diagram. Each of these divisions are to be covered for filled up with powders of different colours like white, yellow. red, blue, black. The meterials for making these coloured powders are mentioned as follows : भानीयपिष्टं सितचूर्णमुक्तं हरिरामीपत् सिम्युर सुपीतम् । कुसुम्भसिन्दूरकजातिरक्तं. बन्यवाद रपि नीलचूर्णम् ॥ शम्यम्बविल्यादिवलाशिक: श्यामनं स्मृतम् । तत्तवर्णस्तु धान्या: पूरयेन्मण्डलानि । मनःशिलारोचनाभ्यां पीतचूर्ण प्रशस्यते । Each of these five colours represents deitics. There are specifications as to what colour is to be put in various places of the Mandala-or Tantric diagram. All lines should be drawn using white powder. It is stated: कणिका पीतकर्णा स्याद् रेखाः सर्वाः सिताः समाः। Tantric diagrams can be made using costly materials also. Instead of using powders of different colours one can very well fil the columns of diagram with jewels of the respective, Colours. Thus jewels like pearls, topaz, ruby, Sapphire and emerald could be used if one is wealthy enough. This is considered more effective than the ordinary type. शक्तस्तु वाञ्छेद् यदि सिखिमयां तद् वर्णरत्नरिह मण्डलानि । कुर्यात् तथा मौक्तिकपुष्यरागमाणिक्यनीहरितश्च रत्नः।। Depending on the designs and colours used in partcular subdivisions Tantric diagrams are known under different names. The varieties mentioned are: Bhadraka, Sarvatobhadra, parvatikanta, Lataliigasamudbhava, Svastikabja, Svastikabhadra and Cakram. buja The following lines mention the names of some of these types : स्यात् सर्वतोभद्रमिवं तु कोणे षट्कोष्ठककीकरणेन भाम् । इतीदं पार्वतीकान्तमुक्तं प्रासावमण्डलम् । ज्यात मतालिङ्गासमुद्भवाच्यं तन्मण्डलं जाहरवल्लभ यत् । एतत बलु स्वस्तिकमण्डलाब क्षेत्रेयवादावशमागिकेऽस्मिन् । प्राग्वद् विलेपाबनु मनानि स्युः सर्वतः स्वस्तिकमावन्ति । उपतं चामुवमेकनाम प्रियं विवारिविकेशवानाम् ।।

·80 Isänstvagurudevapadihati The four sides of the Tantric designs made of flowers of creepers, fishes, leaves of ig tree, Matulanga (Dadima) fruit, lotus petals etc. The number of designs are many and it is upto the Sådhaka to decide as to how many should be drawn to create the desired size. This is implied by the following statement. मतः परं घेद् दमवृद्धिमिच्छन् विशानयवान यथाक्रमेण । मत्स्यवोन सूत्र लिखेत् सरोबानि यवाभिलाषम् ॥ (9) The section deals with several secrificial materials like ladle, utensils, sticks for kindling sacred fire, measurements of vessels, quantity of oblations and the purificatory rites. Sruva is a long-handled spoon carved out of either Paläsa or Khadira wood. There is circular pit at one end and a long handle. सुग्जातं तु भवेत् सुविहितं तालद्वयायामकम् । कुर्याद् वर्तुलमा.लिन क्दनं तस्यावटेऽर्धान.ले ॥ Arani-the stick to kindle sacrificial fire consists of two pieces, the upper one and the lower one. Each of them conists of about six inches in length. The upper one is made of Pippala wood while the lower one is made of Aśvattha wood. The wood to kindle the fire is to be carefully selected. Sticks such as crooked, without leaves, slender, worm eaten, broken, too short and partially burnt should not be used to kindle sacrificial fire. The materials offered as oblations should be pure and be placed in vessels of gold, silver or copper according to the circumstances. Their merit also is in the descending order, gold vessels being the perfect ones. Regarding the oblations it is said : शाल्यः स्युः सितषष्टिकाश्च कलमा नीवारजास्तण्डलाः संशुद्धास्तुषशर्करादिरहिताः शुक्लाः प्रशस्ताश्चरोः । श्रेष्ठं यत् स्वपशोषं तं नवमय क्रोतं नवं मध्यम क्रीताज्यं यदनूतनं तदधमं गव्यं भवेद् गालितम् ।। That variety of rice which ripens in about sixty days is to be used. Grains of the Nivära rice may also be accepted. These must be pure, free of chaff and gravel and pure white. The fresh ghee from one's own cow is preferred to that purchased from other sources ·Krtydpada 81 whether it be fresh or old. The melted ghee is of the lowest preferenco. Grains and seasasum seeds used for oblation should be washed and dried. Honey should be fresh and candied sugar must be pure and white. The same kind of quality consciousness, must be maintained in the case of vegetable roots and fruits. Purification of vessels is a must. A gold vessel can be simply washed with water whereas a copper vessel should be brushed in water mixed with Samarind fruit. Cowdung is enough to purify silver vessel and ashes may be used in the case of brass. A jewel can be purified by drying in the sunlight or washed in water. An earthen pot gets purified by fire and a wooden pot is pure if it is fresh hown. The following stanzas prescribe purificatory rites. बक्ये शुविमपीह पात्रविषयां व्यादिकानां तथा यावद् गन्धविलेपनावपणमस्तावज्जतः बालयेत् । पूर्णरप्ववषर्षयेत् पुनरपि प्रक्षाल्य चोष्णजल: grant wante gfatuat grafaforeld in atari afererar goufer 24 organet waar पात्र शुल्बमयं त्वचाम्ससलिनस्तारोद्भवं गोमयात् । कांस्यं भस्मजनस्तपा मणिमयं सूर्याधुभिर्वाम्भसा मृत्ला दहनेन चेदभिनवं तत्तमणाद दारवम् ॥ In the case of other metals a touch by the hand of smith is enough to purify. Coir, leather, cloth etc., may be purified by sprinkling water mixed with ashes. Simple sprinkling is advised to purify grains, fruits, and sacrificial wood. In the case of people, Präņå. yåma is advised for mental purificatioa and bathing etc., for physical purification. Mantras also purify men and materials. Fire is purified by sprinkiing water to the accompaniment or the chanting of hymns. Proper purification will yield untold benefits. (10) The chief priest or Sidhaka who intends to perform a religious ceremony or sacrifice has to prepare himself taking a vow. Technically this preparation is called Diksa The term is very significant since it consists of two verbal roots. The first syllable stands for the root Då meaning to give, besto n, grant, impart ctc. The second syllable stands for the root Kși, mcaning to destroy, make an end of, etc. Hence the word Dikså means "that which ·2 Isanattagurudevapaddhant gives identity with Śiva or Sivabhāva and destroys the worldly attachment of the beings". The priest is to take the vow on an auspicious day taking into account the day, the star and other omens. दीयते यदनया शिवभावो दीलया हि पचवोत्र दातेः। क्षीयतेऽस्य सह पासपशुत्वं विषयापरिनिष्ठितधातोः॥ वित्तनादूपपयायिनि सूर्ये वृद्धिमत्युपती शुभवारे। स्वक्षनग्नतिषियोगिनि कुर्यात् स्वानुकूमदिवसे बलु बीक्षाम् ॥ The sacrifice is to be conducted in places like the banks of sacred rivers, temples, cowpen, monastery or one's own residence. The land is to be cleared and prepared before erecting the desired sacrificial altar. To the east or west of the place a spot is to be selected for a ceremony called Ankurárpana, sowing of the seeds or beans for the protection of the sacrifice and for the well-being of Yajamāna-the person who employs the priest to conduct the rite. This rite must be conducted before all important ceremonies. It may be performed at an auspicious time before five, seven or nine days of the actual date of the main function. - शस्तसिन्धुतटदेवगृहादी गोष्ठकेप्यय मठे स्वगृहे वा। शोधिते भुवि सलमणमिष्टं मण्डपं च सुकृतं चतुरस्रम् ॥ तस्य पूर्वदिशि पश्चिमतो वा शोभनेत्र भवने सुविविक्ते । रक्षणाय यजमानसमुख्यं मङ्गलाकुरविरोपणमिष्टम् ।। उत्सवेषु विविधेष्वपि दीक्षास्थापनादिषु पवित्रविधी । मङ्गलाङ्क रविरोपणपूर्वमङ्गलं भवति कर्म कृतंतत् ॥ सस्तयागदिवसात् न पुरस्तात् सप्तमेऽहनि शुभे नवमे वा। पञ्चमेऽपि सुदिने सुमुहूर्ते मङ्गलाकरविधिविधीत ॥ Three types of vessels are used for the function viz., Palikå-a pot having a height of about twenty inches and a mouth of one-third part of its girth ; Ghaţiki-a bucket having a proportionate height, girth and mouth ; and Sariva-a platter or tray. These respetively represent the deities Vişnu, Brahmi and Siva. In these vessels filled with sacred water seeds bundled in a piece of cloth should he put for a day before they are sown. There are fifteen varieties of seeds selected for the purpose, of which all or ten or five kinds may be sown as per the nature of the rite. The seeds used in this ceremony are listed as:

·Ktydpada 83 मापमुदनकुमस्यानि निष्पावतिमशालयः। सर्वपा मार्गगोधूमश्यामाग्रीहयो यवाः॥ प्रियङ्गवस्तवाडक्या वेणवश्वेत्यनुक्रमात् । पिपञ्चवर्गबीजानि कषितान्युत्तमारे॥ After sowing the socds oblations are to be offered to attendant deities called Gagadovatás for seven consecutive nights. These nights aro, named as follows after the particular deity entitled for oblations: Brahmaratra, Bhotaratra, Indraratra, Gandharvaratra, Yakparátra. Raksasarátra and Pisacarátra. They are enumerated es: बम भूतेन्वगन्धर्वपक्षरक्षः पिशाचकाः । गणा वनिमुजः सप्त क्रमात् तन्नामलक्षिताः। Oblations differ according to these dicties. Of them Pisaca alone requires oil and meat as oblations. All others need vegetarian oblations. According to another view the seven deitics to be worshipped areas follows: अन्यषा केचिदाचार्याः प्राहु गणसप्तकम् । तचाय कप्यते भूताः पितरोऽपि च गुपकाः। नाया ब्रह्मा शिवो विष्णुर्देवताः सवरात्रिषु ॥ After these days are over the field is to be surveyed to judge growth or sprouting of the seed. If the sprouts are black, bent downwards, redish, stunted or broken. the whole situation to inauspicious, On the other hand, tall, white, yellow and thickly grown suggest prosperity and success. Depending on the result the priest is to perform appropriate rites to ward off evil effects and toachieve success. (11) This section enumerates the qualities of the Sådhaka or priest and his disciples. Almost all Agamas agree in describing the qualities of the priest. They also poiat out that people born in certain regions are not fit to odsiate in a sacrifice. Only people with laudable qualities are considered for the post. Our author gives his own views as follows: विशिष्टदेखेपले प्रसूतः स्थावप्रबन्मा भूतवान् कुमीमः। मुषिः सूची: चोपनममणाः सौम्यस्तापापनाधिकारी।

·-84 Isanastvagurudevapaddhati - HOUST: शमदमावधर्मनिष्ठः arerumfasa: fureurafaç a: 1 भक्त्या शिवेष्टविधया समलाकृतश्च त्यागी सदैव करुणानिलयो गुरुःस्यात् ॥ Most of the texts on Tantra prefer a Brahmin as the priest. But according to Bphatkālottara any one from the first three castes is eligible for the position if he satisfies other conditions. It is stated : ब्राह्मणा क्षत्रिया वैश्या विशुद्धा साधकाः स्मृताः । Figuriciggovor ficarf: षडानन ॥ Similarly authoritie are almost in agreement on the point of disqualifying people of certain contries beginning with the letter 'Ka'. Eight such regions are identified and named as Kakäraştka : These regions are mentioned as: कर्णाटककलिङ्गाख्यकच्छकाश्मीरवासिनः कोणाः करहाटाश्च काम्बोजाः कामरूपिणः । ककाराष्टकसंज्ञास्ते CETT: aferna furat: 11 Some authorities state that priests belong to three classes, Uttama, Madhyama and Adhama depending upon the regions of their birth. In the first category the regions included are : Kurukşetra, Lāta, Ujjayini, Pratişthäna, and Avanti. People of seven regions, viz., Gauda, Suhma. Taira, Màgadha, Kerala, Kosala and Daśärga belong to the second class. Priests of third category belong to the regions of Kalinga, Lambaka, Kamboja, Karnataka, Mahåråstra, Kaccha and Neera. Over and above these three categories a class of bad priests are enumerated. They are those belonging to the regions of Käficl, Kaśmira, Saurastra, Pandya, Käveri and Konkana. In dealing with this important issue regarding the choice of the priest, the author has quoted the views of many authorities like Mahendra, Vira, Pratişthāsamuccaya, Yogasivpaddhati, Vijaya, Madjari, Svāyambhuva, Brahmasambhu, Somasambhu, Matanga, Ajitá, Såntánika, Sarvajäänottara Mohasurottara, Pard, Vatulottara, Pauskara, Brhatkålottara and Sivadharma. All theae text prescribe a ·Kriyapada 85 a very high standard for the preceptor doailing the fields of knowledge in which proficiency is required. (12) 1 he worship of attendant deities like Navagrahill, Ganapati, Dvärapåla is essential in propitating the main deity Siva. Hence a knowledge of their forms and places in the sbrine becomes a must. Each of these deities possesses particular forms, weapons, etc. The worship of Navagrahas has its own ancilliaries. For worshipping Surya-the sun, two doorkeepers called Dvärapālas having a fierce form and weapons are to be propitiated. Two forms consorts of the sun god are called Prabhā and Sandhya. The form of the god to be maditated upon is as follows. gafafuram anat cost epui faraç aften: 1 घड्गी वामे कपिशः पिङ्गलाख्यो रक्ताकल्पावपि तो चण्डवेषो । Similarly the form of the other deities included in the concept of the Navagrhas are ennmerated. I hus we have the description of the of Candra (Moon), Bhumija (Mars) Śaśija (Mercury), Dbişņa (Brhaspati) bhrguja (ſukra) Manda (Saturn), Rähu the dragon's head or the eighth planet and Ketu (the dragon's tail or the 9th planet). All these nine planets are concieved as youthful deities having a shicing crown and ornaments. Their worship is essential for the well-being of the world. In the temple Siva may be concieved as the main deity. He is attended by Ganpati and Sarasvati (Vāņi). Nandisa and Mahakala are the two doorkeepers. Rivers like Gangā and Kalindi assumo the form of beautiful ladies to attend on him. Vāstupuruşa-the demon of the land lies bending his face down and extending his hands and legs. The Aftamurti conception also is subjected to worship. The eight forms of Siva are the five elements-water, fire, air and ether, the sun and moon and the sacrificing priest. Each of these forms is described as possessing the form of a deity with all attending aspects. Then the seven divine mothers attending on Śiva are described as possessing individual forms. The seven mot her deities to be installed and worshipped are: Bråbmi, Mabesvari, Kaumari, ·86 tsanaštvagurudevapaddhati Vaişpavi, Aindri and Cåmunda. Other objects to be worshipped include the forms of different weapons like Sola, Gadā, Sakti; and Astras like Pasupata, and Khadga. Personification of different principles are also mentioned as describing propitiation. (13) As a preliminary to the worship of Siva, the sun is to be worshipped along with other planets. This is to remove the obstacles in the propitiation of Siva. In this worship of the planets the usual rites are to be adopted. The rituals for the worship of Siva are elaborated in this section. The idol or Lióga is classified as Sthira immovable and Calamovable. These can be made using eight materials and hence there are eight types of temporary idols. Clay, sand, cake made of flour, butter, cowdung, fruit, painted picture and cooked rice form the medium for these varieties. सामान्यान्यपि लिङ्गानि क्षणिकानि हि मृण्मयम् । fra forreu a Tartar गोमयम् ॥ 958701 fafara afufa HTATRA HOCET II Such idols need not be washed, anointed or erected. In such circumstances the ceremonial bathing is only conceptual and not actual. The god can be worshipped without the necessity of an idol. Ground may be converted into an altar for the worships. The worship of the god concieved as having only one face is known as Ekåvarana, which is beneficial to all. The section concludes with the following remark : इतीदमेकावरणं तु पूजनं सदाशिवस्योदितमिष्टसिदिवम् । निरूप्य नानाविधवसंहिताः शिवपुरं शैवजनाप्रियहरम् ।। (14) Worship of the god: conceived as having five faces is called Pancavarapa. It is only natural that there will be more datails for the ritual. The items prescribed for Ekavarapa worship like the propitiation of the sun etc., are common. gart g qora cui tant 995THATHTITUTA! पञ्चाननस्येह Herferasero amarelfangeureyrar al The five Avaranas or aspects of the god are enumerated as follows:

·Kriyapdda . सहागपकावर विश्वररावरणं हितीयम् । उमादिभिश्चावरण तृतीयमिन्द्रादिभिर्मातगश्चतुर्वम् ।। बच्चादिभिः प्रागुक्तिर्दशास्त्रः स्यात् पञ्चमं त्वावरणं यथावत् ।। The god possessing five faces has ten hands, three cycs, and white colour. The five hands on the right side hold respectively serpent, bell, pose of protection, goad, and noose. The five hands on the left bear trident, axe, sword, thunderbolt, and fire. He wears a sacred thread of serpent and a lion cloth made of the skin of a hyena. He is scated in a lotus and he possesses, the extraordinary beauty of a sixteen-year-old youth. सपञ्चवक्त्रं कमले निषणं विपञ्चबाहुं स्फटिकाबक्तम् । कपर्दबन्दुकलं विनेत्र सदाशिवं षोडसवर्षकल्पम् ॥ भुषङ्गपण्टाभयदाशान् स्वः पार्थ भुर्दक्षिणतो रबानम् । तथा निशुनं पर प बदगं वर्ष च वह्नि क्रमशोभरेव ।। नायोपवीतं सुविभूषिताङ्ग निःशेषसौन्दर्यविशेषरम्यम् ।। Ancilliary deities to be propitiated in this ritual include the seven divine mothers, Virabhadra, Gapapati, Skanda, the aight lords of the quarters, Parvati, Nandisa, Mahakāla, etc. (15) The section enumerates the proceedings of the daily sacrifice to be performed according to Saivă gamas. Oblations are to be offered in sacrificial fire which possesses three kinds of tongues -Sattvika, rajasa and tamasa. The libations may be offered only after thc fire is properly kindled. स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः अतिप्रच्छावितध्वनिः । नित्यमूवमोच्छिष्टान् संपिडितक्षितः मप्रदीप्ते न होत न होतयं सधूमे नाप्यनिन्बने । प्रदीप्ते लिहानेऽन्नी मेलिहानेऽग्नी होवयं कर्मसिखये ।। The fire properly kindled for the Saiva sacrifice is to be conceived as Siva having fire faces and holding weapons in four handa. of the seven tongues of the flame one oach in the four faces and three in the central mouth may be conceived. For preliminary rites like Dikre, the Sittviks flames are to be kindled. La acts of foretry the. Témaua type and for beneficial acts the Rajasa flames are con- ·8 Isanaltragurudevepailithatt sidered suitable. These three types consist of seven flames cach as follows: हिरण्या मगना रस्ता कृष्णाच्या त्वष सुप्रमा । बहुरूपातिरिक्ता च सात्विक्यं सप्त कीर्तिताः॥ काली करानी च विलोहिता च मनोबवा व तु धूमवर्गाः। स्कृमिङ्गिनी विश्वविश्व जिह्वास्तमोगुणाः सप्त भवन्ति बहः। करानी धूमिनी श्वेता लोहिता भालोहिता। सुवर्णा पद्मरागा व बिहाः सप्तेति राजसाः ।। Only after performing this daily sacrifice that a householder should partake his food. Before doing this he shall give food to guests, servants, children, old man, people who are blind and others in poor circumstances. (16) Meditation on Śiva removes the sin and other blemishes of the human being. He becomes eligible for Siva-dikşā. This is twofold; Sabijā-in which ritual and chanting of Mantras are required ; and Nirbija-without rituals and having the nature of knowledge. The first is intended for Tantrikas well versed in Samayacåra, while the second is for the benefit of rulers, youngsters, old and sickly people. Priests are entitled 10 perform the first type since they have a right to perform rituals. Since the second type is in the form of knowledge any aspirant can perform it. It is nid: सबीवा समयोपेता समयाचारसंयुता। पासच्चेवादिसंक्युता विदुषामेव सा निर्वावा तु पुनःक्षा राजा बालावतास्वपि । अतिवृशानिरुग्णानां वानिशाना च शस्यते। साधकाचार्ययोनित्या नैमित्तिकादिषु । स्वपरार्धाधिकारित्वात् सबीचव विधीयते ॥ सा - कियावती पूर्वा ज्ञानवत्यपरा स्मृता ।। There are subdivisions for these two types. The first one called Sabija which has rituals consists of several verietics like Samayadikla, Nirvapadiksă, Sadhakadikså etc. The second type which is Nirbija consists of four varieties like Cakşust, Sparçadrkså, Vácila and Manast. Each of these type is defined by the apthor pointing स्मृता॥

·Kriydpada 89 out its specialities. The ingredients of the first type are summea up as follows: नाडीसन्धानहोमः प्रथममय भवेन्मन्बसन्तपंणर्चा मात्युखारविजत्वः प्रतिपवगमनात् शक्तिचंतन्योगः । संस्काराद् शताप्तिस्तदनु निगदितं चोपवीतप्रदान प्रायश्चित प्रणामः समय इति भवेत् सामयी नाम दीक्षा ।। (17) A sixfold path is enunciaied for the benefit of the priest along with its details. The six ways are called Tattva. Varpa, Mantra, Bhuvana, Pada and Kala. There are thirtysix tattvas. Vargas stand for Akşaras ; Mantras are eleven including Brahma, Hrdaya and Müla ; Bhuvana stands for two hundred and twentyfive places ; Pādas are eightyone ; and there are five Kalås such as Nivrtti, Pratistha, Vidya, Santi, and Santyatita. After giving details of some of these aspects the section is concluded with the following stanza. एकत्राध्या षड्विकादशस्युन्मन्त्रास्त्वेकं चाप्यशीति: 'पदानि । पत्रिंशच्चाप्यत्र तत्वानि वर्णाः पञ्चाशत् स्युः पञ्चसंख्याः कलाश्च ॥ Thus there are six paths, eleven Mantras, eightyone Pädas thirtysix tattvas, fifty Varpas and five Kalås in Saivägamas. (18) Nirvapadiksa is explained in this section. This ceremonial vow is defined as follows : पर या पुष्यन्त्यज्यानः क्रियावाप्तिश्च पुष्कला। तत् तु पावशिवाच्छेदो योगः शिवपदे तवा ॥ निर्वाणदीक्षा सा प्रोक्ता विशेषेणाधिकारिणाम् ।। This ceremony is prescribed for two classes of people. He who desires Moksa or liberation should take this vow. Similarly it is also applicable to those who desire worldly prosperity. The vow is to be taken after the usual daily rituals. There must be a oreceptor to guide the disciple in this. At the end of the ceremony of the first day both the preceptor and the disciple sleep for the night. The ne t morning the preceptor asks the disciple about the dream which he might have had during his sleep. Dreams are olassified as forboding good or evil effects. They are of seven types as follows:

·90 Išanastragurudevapaddhati श्रुतो दृष्टोऽनुभूतश्च anita: कथितस्तवा। एष्यश्च सूचकश्चेति स्वप्नः सप्तविधः स्मृतः॥ So depending on the nature of the dream the preceptor performs further rites to ward off evils and to acquire prosperity. After performing various rituals to the accompaniment of Mantras tne preceptor cuts the tuft of the disciple according to specification. The tuft of the disciple yearning for wordly prosperity may be cut leaving a length of about twelve inches, whereas in the case of the one desirous of liberation a length of about eight inches must be left after cutting. This is symbolic of the detatchment from the worldly life. After worshipping the god the following prayer shall be made by the priest : विज्ञापयेद भो भगवन्नध्वशुद्धिस्त्वदालया। GTFYTOHT: BAT de agrafeer 467: 11 शिवत्वं परं धाम यात्वयं त्वदनुग्रहात्। TATT दीयतामस्य शिवत्वगुणयोजने ॥ Then Sivacaitanya may be imparted to the disciple according to specific rituals. The identity of the disciple with Siva is imagined and the six qualities pertaining to the god may be ascribed to him. These qualities are enumerated as : Sarvajaa, Paritfpta Anadibuddha, Svatantra, Aluptaśakti and Anantaśakti. This disciple will be bathed in sanctified water. Now it is time to advise. him regarding the eight conventions to be adhered to by the followers of Siva. These conventions are called Samayåcåras. The main features of these conventions are : (1) One should not despise Šiva, Saivāgamas and the followers of that system including teachers and priests. (2) One should not tread on the shadows of Siva temples, idols of the God and cows bearing his marks. Also one should not share meals with outcastes who must be kept away. (3) Principles of of the Saiva tenets, Saivamantras and Tantras should not be caused to be copied or explained by heretics. (4) One should take one's food only after worshipping Siva once, twice or thrice a day. (5) Heretics, people of the lower caste and sinners should not be permitted to take the religious vow of the system. (6) One should offer cooked rice and flowers to sacrificial fire and give food and drinks to guests, beggars old men and others in poor circumstances, Libations of food may be given to parrots, cows and Candálas. (7) ·Kitdpdde 91 पदे.॥ On the eighth day in a lunar half month one should not cohabit with ladics, shave the bair and use oil for bath. Taking food in vessels of bell-metal, cating of fish and meat and drinking of 'iquor also are prohibited on that day. (8) On the eight and fourteenth day of the lunar half month and other auspicious days worship should be made at holy shrines. Food shall be taken only once in a day. Service should be rendered to holy men, travellers, Brahmins servants and those who seek protection. These are the eight Samayas-or conventions to be scrupulously followed by devotees, for the attainment of the desired effects. (19) Sadhakadika-the ceremonial vow to be taken by the priest of the sacrifice is an important ritual. It is defined as follows: यस्यां तु पाशविश्लेषान्निवृत्याविषु शोध्यते। अणिमादिगुणावाप्तियात्रवेम्बरे अधिकारच तन्वादी दीक्षा .सा साधकालया॥ The consecration of the Sadhaka--the priest is a ritual having many ancilljaries. Only the light disciple can be made a Sadhaka, Among the rites include the invoking of the eightfold prosperitics like Anima, Mahima etc. हुत्वा चाष्टाहुती: शिव्यं कुर्यादष्टगुणैर्युतम् । अणिमा महिमा चैव सषिमा प्राप्तिरेव प्राकाम्यं च तवेशित्वं वशित्वं च ततः परम् । कामावसायित्वमित्यैश्वर्य गुणाष्टकम् ॥ Once he is proclaimed as a Sadhaka he becomes eligible for certain official insignias like a bracelet, upper garment or shawl, umbrella, chowrics, slippers, books string of beads, golden vasc, vehicles and other items prescribed for royalty. Naturally the preceptor who initiates the Sådhaka also becomes cligible for all theke paraphernalia which give him social status. संयोजयेत् शिष्यमाधिकारेण साधनः । बोत्तरीयं छ पामरपादुके ॥ पुस्तकं पामसूत्र , मजारं यानवाहने। बन्यच्च राजचिन्ह बत् सर्वमहति साधकः ॥ Thus a disciple becomes a Sådhaka or priest to perform rituals. He ·92 Itänaftvagurudevapaddhati is eligible to consecrate kings, ordinary people and ladies desirous of getting worldly prosperity. There is another ritual called Mahabhiseka for which an Acarya or priest becomes eligible. Only an accomplished priest is cor.cecrated by this special ritual. अपाचार्योऽभिषेका) वृत्तवान् शीलवान् शुचिः । प्रशस्तदेशजो विद्वान् प्रशस्तोदितलक्षणः॥ सबीजदीक्षया सम्यग दीक्षितो विजितेन्द्रियः । सम्यक साधितमन्त्रश्च निग्रहानुग्रहमम ॥ The priest who intends to perform the Mahabhişeka--the great consecration should set out for a pilgrimage. Then he should lead the life of a hermit for sometime on the banks of a holy river or in a forest. On his return.he should begin the preliminary vows. A special Manqapa is to be erected and decorated*as the venue of the rite. Conches, potfuls of sacred water, jewels, incenses, flowers, medicinal herbs, clothes etc., are to be arranged in the hall in their allotted places. The conches consist of sixteen varieties each known under a different name. There are eight pots similarly named. Jewels belong to ten classes. Seeds are of seven kinds. The priest is ceremonially taken to the ball to the accompaniment of music and beating of drums. He is to be taken inside the hall near the idol of Siva. The following is the form of the prayer to be made. त्वत्प्रसादेन प्राप्तस्त्वदाया। महाभिषेकमाषायों भवत्ववप्रभूत्ययम् ॥ इति विज्ञाप्य देवे शिवेनोक्तस्तपास्त्विति । विसृज्य देवग्नि पकलशान महबतोरणान् ॥ After the coronation it is his duty to perform his duties which include initiation of others to his fold, explanation of the Agama texts, installation of the idols of gods, performance of sacrifices and chanting of Mantras. Those who could not afford to perform the Mahabhişeka ceremony could conduct a ceremany which is less expensive. This vow is called Cirpācāryāvrata.

·Krtydpdda 93 निगयते ॥ (20) This section deals with expiatory ceremonies. It is possible that many omissions and commissions can occur in the course of an elaborate ritual. This would result in the loss of virtues. Atonement becomes necessary. प्रमावस्वलितविस्मृतिच्युतजन्मनाम् । दोषणा प्रशमायाव प्रायश्चित्तं Many instances where atonement is needed are given and the rites for the same are enumerated. It is stressed that one should try to avoid mistakes rather than committing the same and then doing cxpiatory rites, प्रायश्चित्तं लेवमुक्तं तु येवा दोषाणां तच्छुडये तान् प्रयत्नात् । बुड्या बुड्वा वर्षयेदेव विद्वान् पापर्वः बालनाद् यद् वरिष्ठः ।। Some of the situations in which expiation becomes necessary may be noted as follows. The idol may slip from the hand or pedastal ; it may be lost or burnt. Things which are classed under the group Nirmalya may be avoided. These belong to six kinds as follows: निर्माल्यभेदाः कन्यन्ते पविधास्तेऽपि तद् यथा। देवदव्यं देवस्वं नवे . नवेदितम् ॥ निर्माल्यं तेषां लक्षणमुच्यते ॥ ... Clothes, ornament and incenses are Devadravyas. Village temples, cows bolonging to them etc, are classed as Devaswam. Rice and other things cooked for the god is called Naivedya. That which is already offered to the god is Nivedita. Candadravya is that which is thrown out from the temple precincts. These should not be touched or used in doing a ritual. Polution from different sources like the touch of an outcaste etc. necessitates expiation This kind of atonement can be by way of chanting Mantras over a stipulated period or a stipulated number of times, fasting, bathing performing minor rites and so on. (21) Pavitráropapa, the investing of the image with the sacred thread every year is a must for the proper fulfilmçnt of the worship. This is needed to prevent obstacles in the proper performance of the ritual. If one fails to do this investiture ceremony one has to ·94. Isenastvagurudevapadihati 1 प्रतिसंवत्सरं बुधः॥ make atonement. The word Pavitra is used in the sense of sanctifying the objects. It is prescribed as follows : Fraganfafufesegarraferayfarer पवित्रारोपणं कुर्यात् उपेक्षयाषवामानात् यो न कुर्यात् पवित्रकम् । # fafes want for fastne ofruatu gortarifa referung errefereita: यत् कृतं पावयत्येन तस्मादुक्तं पवित्रकम् ॥ It is of two kinds ; Nityapavitra--the one that is put on the idol every day. It may be made of flowers of Kula grass. The othor is called Gandhapavitra made of threads and used in Naimittika rites. In Kștayuga, this was made using gold, silver 6. opper, But in the age of Kali it should be made of cotton threads. In the absence of threads Kula or Muñja grass may be made use of. The length can be four, eight or twelve Angulas ( an angula approximately equals an inch). The number of threads in a Pavitra may vary from twenty-eight as the maximum, adding ten tach to the types. The benefits of Pavitrāropapa is summed up as absolute liberation. (22) The worship of the spring season personified as a deity is important. Vasanta, the spring is regarded as a companion of Kåmadeva The worship is considered to be pleasing to Siva. The main feature of this vernal festival is the worship of a creeper ad Damana. The reason for the propitiation is narrated by the ur. Once Siva was engaged in a penance in the Himalaya mountain. He was attended by his retinues and sages. At that time the gods tormented by the wicked demon Taraka approached Brahmi who asked them to unite Pårvatt with Siva. He convinced them that only an offspring of Prvati and Siva could put an end to their sufferings. Instructed by Indra and other gods Kama went to the hermitage along with his compa vion Vasanta. The trees and creepers put forth flowers to help Kåma in his efforts of breaking the concentration of Siva and to attract him towards Parvati. Who Kim i suceded in his e forts, Siva found out the reason for the unsteadiness of his mind. Fire blazed forth from his third eye which became Phairava and Koma was reduced to ash. Seeing ·Krtydpedas 95 Bhairava, gods, demons and others became afraid. Siva was pleased with him and called him by the name Damana since he could subdue everybody. Then Pårvati who came there along with other celestials saw the pitiable condition of Rati, the consort of Kåma and took pity on her. Socing Kama reduced to ash the cursed that Damana become a creeper of the earth for long. Śiva who regained his mental composure in the company of Parvati took pity on Damana and gave some boons. He blessed the creeper saying that those who offer the leaves of the creeper to him in a sacrifice in spring time as part of the propitiation of Vasanta and Manmatha would fulfill their desires. Further the same type of worship offered to Hari, Brabma and other gods will procure similar prosperity. · Those who refuse to perform this worship would be transgressing the rules of the Saiva system. Thus Siva prescribed rules for the worship of Damana to be performed in the vernal season. वसन्तकाले सवसन्तमन्मयं यजन्ति येञ्चप्रभृतीह मां जनाः। त्वबङ्गभूतदमनन्दादिभिर्भजन्तु कामानभिवान्छितांश्च ते ॥ त्वयाचितेनाज, सहोमया मया वरं वितीयं तव दीयते पुनः । तथा हरिह्ममुवाश्च देवतास्त्वयाचिता सन्तभिवान्छितप्रवाः॥ न कुर्वते येऽपि च पर्व वामनं नरा बसन्ते । : शासनातिगाः । तदर्षनापुण्यफलं वसन्तपं गृहाण . मर्व मदनुवहापितम् ।। इत्वं वृषाको वमनाय दत्वा परं ततोऽस्मिन् विवधे विधानम् । स्वच्छन्दतन्त्र तदपि प्रसिद्ध ततस्तु सवरपरच दृष्टम् ।। This Tantric ceremony is originally prescribed in the treatise called Svacchandabhairava, but it has been handed down by other works as well. In dealing with the story of the destruction of Kama by the fire emanating from the third eye of Siva, our author has closely followd and even influenced by the Kum'rasambhava of Kalidåsa. He has followed expressions from Kalidasa in epitomising the episode. This portion forms a fine specimen of poetry of the highest class. The ritual is to be performed in the months of spring. The venuo the garden of Damanaka croepeers and abounding in the Asoka trece. As a preliminary rite the Asoka tree alio degerver worship.

·96 Itanastragurudevapaddhaji Two po tfuls of sanctified water is to be placed under the Asoka. The pot to the right is the seat of Vasanta and the one on left is for Kåma. Vasanta is to be conceived as a youth having golden colour, flanked on his right by consort Padmavati and on the left by Kusumavati. Nine deities represent his Sakti or prowess. They are Ahladinl. Gandhavatl, Surabhi, Malini, Madira, Madayanti, Rama, Puspavati and Vasanti. The following stanzas give the prayer and the names of the Saktis. बसन्ताय नमस्तुभ्यं वृक्षगुल्मलताप्रियं । सहस्रमुखसंवाह कामबन्धो नमोऽस्तु ते ॥ बाहादिनी गन्धवती सुरभी चैव मालिनीम् । मदिरा मवयन्तों च रमा पुष्पवती तथा।। वासन्तीं चापि नवमों स्वनाम्नाभ्यर्षयेत् क्रमात् । सर्वा सुवेषाभरणा समिताङ्गायः स्मिताननाः ॥ Now it is time to worship the Damanaka creeper located in the garden. The form of Bhairava is to be meditated upon for this. Káma, the god of love in the form of a youth is to be worshipped. He holds the arrows of flower on his left lap his consort Rati is placed. His form is descrided as follows: रक्तं रक्ताम्बरधरं युवानं मृष्टकुण्डलम् । हारकेयूरकटकमोनिककुण्डलनूपुरैः अन्यैश्च दिव्याभरणर्माल्यैर्गन्धश्च भूषितम् । पुष्पचापशरांश्चाष दधतं पाचमाशम् ॥ बामाशरोपितरति युवतीगणमध्यगम् । रुपलावण्यसौन्दर्यसौकुमार्यविभूषितम् The main Saktis of Käma are also to be conceived properly. They are cnumcrated as : सौभाग्यां हादिनी हर्षा ति प्रीति तपोन्मदाम् । सङ्गमा चैव निर्वाणां नवमी मध्यगां रतिम् ॥ On the next day after the daily routine Damana creepers are to be collected for the evening rite The creepers are to be put in avessel. The vessels, t at of Damanaka, Kima and Vasanta are to be mounted on an elephant to be taken out as a procession along the streets of the city to the accompaniment of music, dance, beating of drums, porasols, and chowrics. ॥

·Krtyapada 97 गत्वा मनकारामं गृहीयाद् दमनं समून किञ्चिदुपत्य पात्र ज्वाधायचाविलम् ॥ बसन्तस्मरकृम्भी चाप्यविजितदेवती। उत्पाप्यारोपयेव गजयानादिके खिलम् ॥ सनृत्तगीतवादित्रमागलपत्रचामरम् बनम् कृत्य पथा यायात् पुरखामालपादिकम् ॥ After procession the vessels are placed near the idol of Siva for the final rite. Oblations are offered to the diety with Mantras and prayers. Gifts are distributed among priests. The following stanza sums up the rite. इत्र बसन्तविहितम् सवसन्तया प्रोक्तं तदन्तमिह दामनकं हि पर्व । बद्वद् बसन्ततिलकं सुमनोभिरामं तन्मनोभिलषितान् फलतोह कामान् ।। (23) The selection of the land for performing sacrifices, constructing temples and installing idols have to be carefully made on certain considerations. The quality of the land is often based on the particular caste of people living there. Hence a knowledge of the different types of land becomes necessary in Tantric rites. The land is generally classified into Sämānya and Saokirņa. The first is fertile and inhabited by men and animals whereas the latter is unfit for living and cultivation. Samanya, the generally fertile land is divided into four types, Parea Supadma, Bhadra and Dhumra. Fach of these possesses certain characteristics. These consists in the availability of water, trees and shrubs that are generally found and the height from the sea level. It is in such places that people of the four castes live. While the first three are fit the last one, viz, Dhömra is unfit for constructing temples and performing rituals. Sanklr a type of land is not resorted to by the people of the four castes since there will be floods and typhoons often disturbing the normal life. The land is again classified from a different point of view and it is divided into four types and named after the four castes. Acidity, colour, smell lovel and other factors are taken into account in this classification, ·98 Ianastvagurudevapaddhati There are other methods also to find out the suitability of the land. A torch lit to the accompaniment of Mantras may suggest suitability of the location by its flourish. The section is concluded up ferlying the importance of the land in rituals. एवं विचार्य रहितां कवितश्च दोषः शस्नर्गुणश्च सहितां धरणी सुरग्याम् । तस्यामभीष्टफलसिद्धिकरं विदध्याद् यागं शिवस्य भवनं यषोक्तमार्गात् ।। (24) As a preliminary to architectural designs the author introduces certain measurements. He mentions some artifices to find out the time, direction etc. This is known as Saokucchāya - meaning the shadow of a gnomon. Sarkau stands for the pin of a dial whose shadow points to the hour. It is an upright rod for taking the sun's altitude by its shadow. It is to be placed on a level ground. The level is ascertained by splashing water over the area. Methods to find out the directions are detailed by the author. the measurement like. Aigula-a finger's breadth, Vitasti-aspace of twelve aogulas etc, are noted. Angula is a measure equal to eight barley corns. Some measurements are cnumerated as follows: परमाणुरजोरोमलिक्षायूकायवाष्टकः । कमान्मार गुलं यं वितस्ति, वितस्तिदिमागुमा ।। मानाम् गुमवादशकं वितस्तिक्तिस्तियुग्मं बनु किष्कुसंशम् । हस्तो भवेद् हस्तचतुष्टयं स्याद् धनुश्च वण्डोऽपि स एव नाम्ना । पञ्चाशतायामो गव्यूत्यचं निगवते। द्विगुणं तन्तु गव्यूतिस्तद्वयं कोश उच्यते॥ चतुष्कोश विक्रोश चायोजनम् ॥ Those measurement are to be adopted according to the needs of architectural patterns. The following passages show that measuremonts to be adopted when and where. बडेन तु ग्रामनिवेशनाचं पुराणिवेटं निगम प कुर्यात् । हस्नेन वेश्माविषु मानमुक्तं स्वल्पेन वाम्गुनवा ।। देवालयगृहादीनि कुर्यान्मन्नारगुमेन हि॥ The author has mentioned Aryabhata and Maya as authorities on the subject. It is from their treatises that he has borrowed the ideas on the subject. The simple method measuring the time of the day योजनं तु ·Kriyapada 99 पदम् । based on the shadow of a man, a method widely used in Kerala, is also noted by our author. (25) In measuring lands the space covered by a foot is often taken as a unit. Thus Pada-technically denotes an area of square foot. From then onwards it is multipled to make other technical terms to denote measured areas. It is said: प्रान्तसूत्रचतुष्कान्तरेकं स्यात् सकलं प्राच्योदीच्यैकमूत्रादिवृद्धया तत् स्यात् चतुष्पदम् ॥ एवं प्रागुत्तरपदपक्तिवृद्धि ऋमान्नयेत् ॥ The author has given the technical terms for ten measurements before proceeding to define them. अपातः पदविन्यासः कथ्यते वास्तुसिद्धये। सकसं पेचक पीठं महापीठोपपीठके ।। उग्रपीठं स्वाण्डिलं च मण्डूकं च मण्डूकं परणायिकम् । आसनं चेति दसधा प्रामादिन्यासपण्डितम् ।। As already noted Sakala stands for a square foot of land. The other measurements are as follows. Pecaka=four square feet ; Pitha= nine square feet; Mahāpitha=sixteen square feet ; Upapitha= Twenty five square feet; Ugrapitha=Thirtysix square feet; Sthapdila =fortynine square feet; Mapdáka=Sixty four square feet Paraśāyika=Eightyone square feet and Asana=Hundred square feet. Over and above these, measurements like Maşa, Vartanaka, Vati and Kuduba also are given indicating their size. The measurements of villages, forts settlements, cities etc., are enumerated by the author. Fourteen categories are mentioned in this connection. प्राकारान्तरवावाससीमामानमिहोच्यते ग्रामाच बेटकारवाष नटं दुर्गमेव च। नगरं राजधानी च पत्तनं द्रोणिकामुबम् । शिविरं स्कन्धवारराव स्थानीयं च विडम्बकम् ।। नियमश्वाय निर्दिष्ट: स्यात् छायानगरं ततः । एषां चतुर्दशानां च लक्षणं च लक्षणं पृथगुच्यते ॥ These technical terms represent places like village, small town, town protected by walls, fortified town, city, capital of the ruler, large ·100 Itänastvagurudevapaddhart commercial port, markot frequented by traders, military cantonment, military camp at a strategic place, fortress covering a mumber of villages, market in a populous area, market of artisans and an industrial town. The measurement and features of all these fourteen are provided by the author. Sometimes sub-varieties of these are given. Thus there are seven types of fortification as follows: दुर्ग नु पार्वतं वन्यमोदकम् चौरिणं तथा । दैविकं धान्वनं चव कृतकं चेति सप्तधा। Villages can be arranged in eight different ways. In between there should be many pathways or streets of different sizes. Some of these lanes are known by technical names. The following lines enumerate the types of arrangement. दणक: स्वस्तिकाचंव प्रस्तरश्च प्रकीर्णकः । नन्यावर्तः परागश्च पदमाख्याः श्रीप्रतिष्ठितः ।। प्रामादीनां तु सामान्याद् विन्यासास्त्वेवमष्टधा। ग्रामपर्यन्तवीथिस्तुख्याता मङ्गलवीषिका ॥ नगरे जनवीथी स्यात् स्याख्या बेटकादिषु ॥ There are specifications regarding the locations of Hindu temples, Jaina shrines, and Buddhist monasteries. People of the various castes and avocations are to be settled in selected spots. In this connection the following items and classes of people are mentioned. Courtesans, merchants, bazaars, barbers, artisans, burial ground, armoury, treasury, sports pavillion, dancing ball, elephant's pen, stables, halls, kitchens, tanks, wells, cowpen, oil merchants, etc., The section comes to an end with the following observation : इत्वं ग्रामपुरादिमानमधिलं प्रोक्तं तवा लक्षणम् ब्रह्मागस्त्यपुरन्दरैपि यथा त्वष्ट्रा मयेनोवितम् । यद् विज्ञाय निवेशितेषु विधिना धामस्वशेषामरैः सम्पूज्यो मुनिभिस्तव मनुजैर्देवो मुगनीपतिः ॥ (26) Idols are to be installed in Prasadas or temples. For that construction of the temple is necessary. Temples may be built only on good locality, fertile land and at an auspicious time. A seed grows only in a fertile place. Ploughing the land, watering the shrubs etc, are needed for yielding fruita. This is true in the cure ·Kriyapada 101 प्रति। of temples also. An idol installed in an auspicious shrine at the proper time becomes worthy enough for the god to bestow his presence. अथ लिङ्गप्रतिष्ठाय प्रसादकरणं कर्षणादिक्रियाचक्रं यं तल्लिन्यतेऽधुना ।। गुणवद्देशकालाप्तिग्वेक्ष्यास्मिन् विशेषतः। सुक्षेत्र चोदिते काले बीजमुप्तं हि रोहति ।। जलसेकादिभिः कृत्यैरभीष्टफलदं च तत् । कर्षणादिक्रियासिले प्रासादे लक्षणान्विते ।। विशिष्टदेशे काले च विधिनैव प्रतिष्ठिते । लिङ्गे करोति सान्निध्यं शिवः कर्तुं श्च भूतये ॥ In order to find out the suitability of the land for building temples, the area is to be ploughed to sow the seeds. This must be done in astrologically favourable time. For this knowledge of good and bad times becomes necessary. The author has given details regarding these aspects. Once the land is ear-marked for a temple, the Yajamāna-the patorn should find out a suitable priest to perform the installation ceremony etc. He has to choose the right per on. This main priest is to be worshipped by eight Brahmin priests proficient in Tantric rites. These eight priests are conceived to be the eight forms of Siva known as Astamurti with the following aspects : एवं माग्न्यात्मसूर्याम्बुवाग्विन्दुष्योमसंजिताः । मूर्तयोऽष्टी शिवस्योक्ता जगवन्त्रप्ततिकाः ।। शवॉशः पशुपतिरीशानश्च तथा भवः। उपश्चैव महादेवों भीमाचेत्यष्टमूर्तिपाः ।। एवं मित्यादिशदिमूर्तीश्वरात्मकान् । अध्ययं ब्राह्मणानष्टी गन्धपुष्पाम्बरादिभिः॥ Now the patron should worship the high-pricst and other Brahmins requesting the former to be the priest for installing the idol of Siva He is to seek the co-operation of others in this ceremony. बाचार्य , विशेषेण संपूज्याभिप्रणम्य । ततस्तु बरवेदेतान यजमानः प्रसन्नधीः॥ शिवलिङ्गप्रतिष्ठामाचार्य त्वामहं वृणे। एमितिधरः सार्थ प्रसादं कुरु मे विनो।

·-102 Ildnastvaguirie devapaddhati The next item is ploughing the land or site for the temple. Before doing this a ritual is to be performed to clear the land of the evil spirits. A square shaped structure with four pillars is to be crocted and in that a sacrifice is to be perfornied using Mantras. After this the ploughing ceremony is conducted. The high priest should touch the plough inaugurating the tilling activity. Others bathed and properly dressed are to plough the land. Seven types of seeds are sown during the ceremony. After the seeds are grown into plants they are to be grazed by cows. The next procedure is clearing the earth upto the end of the proposed temple campus. The area is to be set out fixing the centre first and then finding out the different directions. For marking the area, stakes are to be fixed firmly driving them into the ground using an iron bammer. These stakes are to be connected by threads of cotton tied to them to demarcate the area. If there are any thornlike bushes on the ground they are to be removed. Now it is time for Västupůja. By Vastu, a demon whose body is ground itself is indicated. The rite is intended to please bim by offering oblations. The author bas given the story of Vástupu uşa as follows: of yore in the fight between demons and gods the former could not defeat the latter owing to the prowess of Vişņu. The son of Bhrga, the preceptor of demons became angry and conducted a sacrifice in which he offered as oblation of a goat. During the ritual the drops of sweat form the body of the preceptor happened to fall on the goat and it transformed into the fierces form of a demon with the face of a goat. He appeared from the sacrificial fire and akod the preceptor as to what to do. The preceptor asked him to vanquish the gods. The demon drove away the gods who approached Siva for protection. Siva asked the fire.cmanating from his third eye to destory the demon who took to heels to save bis life. The fire then pursued the proceptor who rechuced his form into a tiny one and entered the body of Śiva through the car of the god seking protection, Śiva then let out the preceptor in the form of semen and hence he came to be known as Sukra. The preceptor of the demons asked the demon with the face of , gaat to submit himself to the god. Siva gave him some boons as a result of which ·Kriyapada 103 he became Våstupurusa lying with his face turned downward and limbs extended to regions. He became the target of worship since gods of different nature began to occupy his limbs as ordained by Siva (27) Västupāja is an important ritual to be performed at the site of the temple. As already noted Västupuruşa is supposed to lie on the ground with his face down and on his limbs dwell a number of deities who are to be propitiated. For this two types of square-plans are conceived; one having 64 squares and other consisting of 81 squares. Each of these squares belong to a deily. The one having 64 squares is known as Manduka while that which consists of 81 squares is called Paramasayika. उद्दिष्टदेशे नवगोमयाम्भसेकोपलिप्ते चतुरश्रमादौ । कृत्वाश्टधा तद्विभजेदर्थवमुक्तं चतुःषष्टिपदं तु तत् स्यात् ।। तस्मिन् विभक्ते नवधातु सूत्राण्यास्फाल्य शालीयक पिष्टमिष्टम् । एकोत्तराशीतिपदं तदुक्त देवालयानामपि भूमिपानाम् ।। The mode making these square is suggested here. Divide a square by eight bothways and one gets 64 squares. If it is divided by nine bothways then one gets 81 squares. This second type is especially reserved for temples and for the palaces of kings. Västupuruşa occupies these squares lying corner to corner and spreading his limbs so as to touch the different squares. The following stanzas describe his pose as well as the deities accupying 'the different limbs. ईशानस्य शिरो निवेशितम भूद वास्तोष्पतेरिते वह्नी चापि करतयं पदयुगं नक्तञ्चरे स्थापितम् । पर्जन्यो नयनेऽदितिश्च वदनेऽस्यापापवत्सी गले कर्णं चापि दितिर्जयन्तसहिताविन्द्रार्गलावंसगी: सूर्यश्चापि निशाकरश्च भुजयोल्लाटसत्यादिभिः सावित्रश्च तथंव रुखसहितस्तत्सालयोः संस्थिती। नाभी स्याच्चतुराननोऽस्य कुचयो भन्मरीचिस्तथा मित्रश्चापि विवस्वता तदुदरे गुह्येन्द्रकश्चापरः।। ऊर्वोरस्य तु जङ्घयोश्च निहिता गन्धर्वपूर्वास्त्रयो दीवारः सुगलस्तथैव वरुणः शिष्टास्तु पाश्वंस्थिताः ।।

·104 Isanastoagurudevapaddhati In a plot divided into 81 squares a total of 45 deities are to be worshipped. Each of these deities is to be given particular type of offerings and oblations. The worship is necessary for the proper conduct of the ceremony. Istakānyása - the installation of the bricks is performed as a part of the main foundation rite of the temple. For this the land is to be dug deep and the soil removed. The pit should have the measurement of a normal human being standing with raised hands. 'I ill rock or water is found the digging should be continued to assure the firmness of the foundation. wa: ATEITSETAIRE' Gqat qa naria: I Ichigoin' g aalaya antaget il जलान्त शर्करान्त वा खानयेदिति केचन । For laying the foundation five or pine baked bricks of given size and shape are to be used. The quality of the bricks is to be carefully examined. They should be properly baked, unbroken and having red colour. Garbhagsha--the covered and enclosed chamber is the most important part of the temple structure. It is the sanctuary where the image of the deity is to be iostalled. For this the portion of the ground is to be fixed and purificatory rites to be performed placing jewels and other sacred things. The deity to be worshipped in this ritual is the mother Earth. After these rites architects may be entrusted with the construction of the temple. These rituals are applicable to palaces of kings and residences of Brahmins and other castes. (28) The description and enumeration of the residences of gods and men are attempted by the author based on the authority of Pitamaba and Maya the celestial architect. · Two terms, Prasada and Vimana are used by the author to denote these structures. He has also given ibe derivation of ihe words in his own way. Prågadas please by their beauty the minds of gods and men. Vimápas are called so since they are constructed according to different specifications and measurements. are found a STHIETAT FATHT: tentat niciutat Transate il ·105 मनातिप्रसीदन्ति प्रासादास्तेन कीतिताः। नानाबानविधानत्वाद् विमानं शास्त्रतः कृतम् ।। Our author frequently uses the term Vimana which usually stands for Dravidian type of temple as against Pråsåda denoting Någara type of shrines. The structures are divided into two classes—those for the gods and those for men. He classifies these edifices as follows: 1. Temples for Siva, Brahma and Vişnu -20 2. Temples for other gods 3. Residences of Brahmins =12 4. Residences of kings and rulers -24 $. Residences for Vaidyas and Sudras 32 Total -96 Each of them is known by a separate name and possesses distinguishing characteristics. Often the difference between one type and the other will be small. The enumeration is based on earlier authorities. पितामहेनमुनिभिर्मयेन च यथा पुरा । मुख्यादीनि विमानानि कषितान्यनुपूर्वशः।। यानि तान्या कथ्यन्ते देवादीनां समासतः। तोगविष्णूना मुख्यानां मुमविशतिः॥ बातीवरामिहाशित सार्वदेवानि तान्यपि । अब वातिविमानानां वाव विवन्मनाम् ।। राम संकतिसंव्यानि तपाछी पैस्यायोः ।। Temples of the trinity, viz., Siva, Brahma and Vişnu are enumerated as twenty. They are designated as Mukhya or pre-eminent. The names of these twenty temples are given as follows: Nalinaka, Pralinaka, Svastika, Catarmukba, Sarvatobbadra. Hastiprstha, Samuivala, Srichanda, Vrttabhadra, Sripratisthita, Sivabhadra, Sivacchanda, Ananga, Padmakrti, Vispucchanda, Saubhadra, Kailasscchanda, Rudracchanda and Lalitabhadra. Srikanta, ·106 Tidnastvagurudevapaddhati A second category of thirty two shrines for gods other than the trinity are enumerated. They are called Jätitara - since they do not refer to the residences meant for the people belonging to different castes. These are named as follows: Meruvimăpa, Mandara, Kailasa, Kumbhavimāna, Jayanga, Viſålänga, Vimalākrti, Hamsacchanda, Vrsacchanda, Garudacchanda, Padmånga, Padmabhadra, Kailaskänta, Rudrakanta, Yogabhadra, Bhogicchanda, Sudarśana, Skandakanţa, Vindhyacchanda, Meruküla, Citrakota, Srimandana, Saumukhya, Jayamangala, Nilaparvata, Nişadha, Mangala, Vijaya, Lalitakänta, Srikara, Sriviśăla, and Mahendra. The residences for men are called Jåtivimāna. There are twelve types of residences designed for the Brahmin community with following names : Somacchanda, Någaccbanda, Kudyāvarta, Dvikutaka, Srivardhana, Padmagsha, Prek şāgſha, Kratuvardhana, Vſttagsha. Bhanukanta, Atyan tkänta and Chandrakanta. There are twenty four types of palaces prescribed for the Kşatriya community. These belong to the category of Jätivimänas. They are : Catussphuţa, Mantraputa, Avantya, Mābişa, Tantrikānta, Vijayanga, Visalabhadra, Gapikāviśåla, Karmabhadraka, Karna ála, Padmavasantaka; Indrakinta, Yogakänta, Sarvalalita, Pratyantakāpta, Višala, Utpalapatra, Mahārājacchanda, M liggba, NandiviśålaPrthivijaya, Sarvangasundara; Cchāyāgſba and Rativardhana. Eight types of houses are prescribed for Vaisya and Sudra communities. Trey too come under the category of Jativimånas. They are : Višā lålaya, Catuspädika, Turangavadana, Ganikåpindika, Śyenacchanda, Kukkuţapucchaka, Utpala and Mundapråsåda. After enumerating these ninetysix types of structures for gods and men, the author gives the details of the first twenty varieties idtended for the trinity for a proper comprehension of the description some basic concepts of. temple architecture may be understood. The Hindu temple is not just a congregational structure. It is the house of the spirit. Temple is the residence of God. The God is conceived as the spirit immanent in the universe ·Krtyäpäda 107 and the temple is His abode. Our author has expounded the same truth in the following lines : (III.XII.16). प्रासादं यच्छिवशक्त्यात्मकं तच्छक्त्यन्त : स्याद् वसुधास्त तत्वः । शैवी मूर्तिः खलु देवालयाख्येत्यस्माद् ध्येया प्रथमं चामिपूज्या ॥ The God and the temple correspond to the soul and human body. The temple building ceremonials and rituals are similar to the Jätaka-samskāras. It is based on this fundamental conception that in temple architecture the various parts of a temple are designated by names which correspond to the names of the various parts of the human body. Terms like Päda, Carana, Kați, Gala, Grivā, Kantha, Mastaka, Mukha, Karpa, Näsikä, etc., are instances. The three most important structural limbs of the temple are to be understood. The first is the base known by different names like Adhisthana, Masüraka, Ādyanga, Kugļima, Västvädhāra etc. The second is the Garbhagſha-the covered and anclosed chamber in which the idol is installed. The third is the superstructure. In this chapter the first twenty types of temples are closely desciibed using technical terms mentioned above. The section comes to an end with the following stanza. इत्थं समासान्नलिनादिकानि प्रोक्तान्यलकारयुतानि तानि । शम्भोविमानान्युचितानि मुख्यान्यम्भोजगर्भस्य हरेश्चतानि ।। (27) The chapter deals with two categories of structures technically called Jätſtara and Jätivimanas. The first consists of thirty two structures beginning with Meru. भय जातीतराख्यानां विमानानां निगयते । agu Aogafat aafamoufafafaca il इत्यं वात्रिंशदुक्तानि सामान्यानि विशेषतः। जातीतराणि सर्वेषां विमानानि दिवौकसाम् ।। These thirty two structures along with the twenty enumerated earlier belong to gods. Now the second category called Jātivimānas pertaining to the members of the different caste is enumerated. Herein the details of twelve Bråbmaņa-Vimānas, twentyfour Ksatriya-Vimānas and cigbt Vimānas for Vaisya and Sūdra ·108 Isanattvagurudevapaddhari communities are described. The components of the different structures are noted by the author in doscribing the typos. (30) This section is devoted to several types of structures for human beings. These can be divided into three classes, Uttama, Madhyama and Adhama depending on the height of each storey. For the first variety the height between the storeys will be considerable. Multi-storeyed buildings start from three floors to twelve at the maximum. Buildings with lesser floors are enumerated as Kşudra-Vimănas whereas the ones with several fluors belong to the categories of Jati-Vimana, Cchanda-Vimana, Vikalpa- Vimana and Abhåsa-Vimāna. The maximum height of a building is calculated as a hundred Hastas. If more height is plapnod then there is the possibility of damage due to cyclonic storms. विमानाच्छतहस्तोच्चादधिकंन कली स्मृतम् । महावातादिपीडाभिः पीठचते यद्यतोऽधिकम् ।। Multi-storey is prescribed for the trinily as well as an emperor. Eleven floors are prescribed for the sun and moon and nine for Mahārājas. For Gandharvas, Siddhas and Vidyādbaras cight floors can be constructed. Brahmins and ordinary kings deserve up to seven storey: A regional ruler is eligible for a six storeyed structure while vassals and princess and lord of city descrve four floors in their residence. For Vaisyas. Sudras, and comanders of the army three floors are prescribed. One and two storeyed buildings are for common people depending in their affluence. Structures have two parts, the main and the subsidiary. Baso, pillar, wall, etc., belong to the first category while beams, stairs, doors, rafters, windows etc., form the second category. These are technically called Kāya and Apukāya. These are listed as follows: कायात्राप्यनुकायश्च प्रासादाज विधास्मृतम् । अधिष्ठान तथा स्तम्भो भित्तिः कुम्भश्च मण्डिकाः ।। पोतिका स्याद् भारतुला जयन्तय इति क्रमात । बनुमाश्चि काय: स्थावनुकायोऽय कप्यते ॥ उत्तरं बाजनं श्रेणी बलीकं कर्णपत्रिना। सन्धिवारकपाटानि योगः प्रछादनानि च। कुम्भवल्ली तोरणानि मुष्टिबन्धाष्टमङ्गमः। मुगानिका परिका नीहाराष मालिकाः॥

·Kriyapada 109 पट्टिका वलभी बन्धवेदिका जानकानि च। कर्णकूटास्तथा कूटा नीडकोष्ठादयोऽपि च। ऊर्वप्रच्छादविन्याससुधालोष्टेष्टकादयः । अनुकायाभिधानानि सामान्यानि भवन्ति हि ।। Now the author deals with an important aspect of Indian temple architecture. The temples are classified into three broad divisions based on styles named Nägara, Drăvida and Vesara. According to our author these styles represent distinguishing characteristics in their shape also. Broadly speaking Någara is square or rectangular while Drāvida is hexagonal or octogonal in Shape. Vesara is round at the top. These three styles also represent the three gunas, viz., Nagara is Sattvika, Dravida is Rajas and Vesara is Tamasa. नागरं द्राविडं चैव वेसरं च विधामतम् । चतुरनं वायता नागरं तत प्रचलते द्राविडं सोधमुद्दिष्टं वेदानं वा गलादधः। कण्ठादुपरि चाष्टाश्चं तदपि द्राविडं स्मृतम् ।। वृत्तं वृत्तायत वापि पश्चं वृत्तमचापि वा। कण्ठादधस्ताद् वेदानं तदूर्ध्व वर्तुलं च यत् । विमानं वेसराख्यं स्यात् त्रयं तत्त्विगुणं स्मृतम् ।। According to our author these styles represent regional influence. Nāgara is northern, Drāvida it southern and Vesara is central, but according to other authorities these three styles can be met within one and the same region irrespective of whether it is south or north. Någara style is defined as the one prevalent between the regions of Himavan and Vindhya mountains. Dravida country in the south is the home of the style known by that name. Vesara style is popular between the mountain Agastya and Vindhya. नागरस्य स्मृतो देशो हिमवद् विन्ध्यमध्यगः । द्राविडयोचितो देशो द्वाविः स्यान्नचान्यथा ॥ अगस्त्यविन्ध्यमध्यस्थो देशो सरसम्मतः। सर्वाणि सर्वदेशेषु भवन्तीत्यपि These three styles are mentioned in almost all text books on Indian temple architecture. Often it is held that Nägara and केन।

·110 Kanasivagurudevapaddhani Dravida are the two prominent styles whereas Vesara, the third is only the ramifications of these two styles. In other words we have a Northern school and a southern school of architecture. The present work belongs to the southern school as supported by other authorities. (31) This section is devoted to the enumeration and descrip tion of the different parts of the temple like base, pillars main and subsidiary parts, rafters, beams, and doors. The concluding stanza enumerates the topics dealt with. प्रासादानामित्यधिष्ठानभेदा नैके स्तम्भाश्चाय कायानुकायो । नानाभेदा: पोतिकाश्चोत्तराणि वारं द्वारालंकृतिश्चाभ्यधायि ॥ The author mentions that Maya has prescribed fourteen types of basement while Parāsara has given only two. Others prescribe three varieties. He notes that the two varieties enumerated by Parāśara has four divisions each making a total of eight. Our author has described the measurements of of the varieties of Padabandha, Cårubandha, Puşkala, Pratibandha, and Sribandba. Dealing with pillars he gives the various shapes like Octagonal, hexagonal, round, sixteen-sided etc. The decorative structures on the pillars are also enumerated by him. Some of the names given for these pillars are : Viiņukānta, Skandakånta, Isakānta, Rudrakānta, Bhadrakanta, Śrikhanda, Śrivajra, Muktāstambha, Dandapāda and Vajrapāda. The bases of the pillars as well as their tops should be decorated with ornamental engravings and inches. These are variously named as : Puspakbanda, Citrakhandā, śaivala, Citrašaivala, Kampanidra and Vajrapāda. Samal handită etc. Then the author mentions three types of beams which are named as ; Khaqdottara, Pattrabandha and Rupottara. Now the author deals with the arrangements of rafters on the top. The length and breadth of the refters are mentioned and the mode of placing the same is dicussed. Here the purpose of these rafters are to cover the top of the structure. It is mentioned that when the structure is of granite the pieces to cover the top should also be made of granite. (32). The section is devoted to a variety of topics connected ·Krtyapdda .111 with the temple architecture. The concluding stanza of the section quoted below enumerates the topics dealt with. इत्वं यथावविह तोरणकुड्यनाला: सोपासपचरगवालविशेषकण्ठाः । राणिय प्रतितलं शिवराणि सम्यक प्रोक्तानि मण्डपविशेषयुताः प्रपाश्च ॥ The ceremonial arch of the temple is of three kinds, viz., Makara, Citra and Patra. The first is for the resisdences of Gods, Brahmins and kings while the second and third varieties respectively belong to the houses of Vaişyas and Sodras. तोरणं विविधं मकरचित्रपत्रके। देवटिजनृपाणां तु शस्तं मकरतोरणम् ।। विशां तु चित्रसंज्ञस्यात मूद्राणां पत्रतोरणम् ।। These can be made of granite, bricks, wooden planks mud etc. Different sculptures like the figures of crocodile, lion; serpents may be used to embellish the arch. The top of the walls also may be decorated with the engravings of creepers, flowers and statues. The roof of the edifice can be of eight types like square, round, conical etc., as are stated in the following lines : शिवरस्य संस्थानमष्टधा तब कम्यते । चतुरश्रमायताचं वृत्तं वृत्तायतं तथा ।। शालाकारं पात्रं चाप्यष्टानं पोशाकम् । इत्यष्टी शिखराकारास्तेषामथ निगद्यते॥ There are seven varieties of pinnacles a top the roof structure and these are named like Kalinga, Kasmira etc., based on the popularity in different regions. Sopina is the name given for steps constructed in front of shrines halls, theatres etc., and these are mentioned as of four types depending on their shape and ornamentation. चतुर्विधः प्रकार: स्यात् त्रिखण्ड शमण्डलम् । अर्धगोमूत्र पाथ बल्लीमण्डनमित्यपि ॥ Thén five types of drains through which the water from the sanctum is drained are msatio.aed. In this connection the sanctum is technically defined as masculine, feminine and neuter depending on the material by which they are constructed. Stones, granites, ·112 Badnabtragurudonapadithand wood, lime and mortar are the materials by which they are bado. The drains are divided into five typos based on their specifications such as length and width. The next item is the varictics of balls such as square, round, rectangular, conical etc.. These should be made with different specification for tomples, palaces and ordinary houses. The place for storing water for distribution is also described in detail. This is meant to help the weary travellers who may approach such places to quench the thirst. (33) The next section deals with the materials for the construction of temples and palaces. They are of six types like granite, wood, baked bricks etc., as follows. व्यायव विमानादेशिला दारुणिचेष्टकाः । मोष्टानि मृत सुधा पेति पविधानि प्रचलते॥ Then the details regarding the selection of materials are enumerated. The selection of wood and bricks, making of bricks, preparation of lime etc., are the subjects dealt with here. The topics covered are as follows : बाविष्टकानोष्टसुधाविशेषाः प्रोक्ता यपालमगतश्च योषाः। सन्धिः स्थितानामपिशायिताना सन्दशितोऽनेकविधो यथावत् । (34) The topics dealt with in this section are enumerated in the last stanza of the portion as follows : एवं स्तूपीकुम्भयोश्च प्रतिष्ठा तन्त्रक्ता या विमान प्रतिष्ठा । प्रोगता पस्मिन् हत्प्रतिष्ठा च याभिः प्रासादः स्यात् सुप्रतिष्ठो महेशः।। First item is the selection of the architect whose qualifications are to be noted carefully. At the top of the shrine pinnacles and domes should be fitted. The pot shaped dom or pinnacle can be made of gold, silver and copper. The consecration of the shrine should be made on a favourable occasion. The installation of the idol assumes great significance. The priest cojoined for the function should utter several hymns.

·Ktyapacha 113 He is to install the idol controlling his body. The function includes chanting of mantras, consecration, fixing of idol, worship, offering to deities and other similar items. (35) The section is devoted to a variety of topics. As the inst item the repair of the damaged parts of the shrine is taken up. evil effects of bad construction are enumerated and their rectification is mooted. Ornamental features of the shrines are mentioned and their varieties noted herein. Places of minor deities in the different parts of the main shrine are also indicated. The ornamental tower in front of the main gate is described in detail. Varieties having different storeys upto seven are detailed along with their technical names. Eight types of towers are mentioned as : Srimandira, Sriniketana, Sumangala, Višala, Bhavya, Pauşpika ; Sumanda, and Pariküçaka. Some of the multistoreyed towers are mentioned by names sueh Subhadra, Bhadrakalyana, Bhadrasundara and Srikara, the last mentioned type. having seven storeys. (36) In this section following the Saivagamas, the author has dealt with different types of idols made of a variety of materials like metal, jewel, granite, wood, clay etc. The types of granite are also enumerated to help the masons and architects. लिङ्गानि लोहमणिशैलजदारवामि मात्स्नं क्षमानि बकुनानि निमित्तजातम् । स्त्रीपुंन्नपुंसकशिमामहणानि चास्मिन् Frfuafar furutea farefrefer il First the idols are classified into Niskala. Sakala and Mišra. The first is shapeless idol; the second is endowed with definite form ; the third has only a partial form. The six materials used are stone, jewel, metal, wood, clay and casual objects. The last one is a temporary idol made of sands, cowdung, butter etc. They are coumerated as: नं रालं तवा नाहं वा मात्तिकं पुनः। मणिकति पोटा स्यात माल्मि निकमम् ।। Moals such as gold, silver copper, bell-metal and the like are made uso in making the idols. These are to be used depending ·114 Isdnatinagurudevapaddhati upon the form of the god. The bases for the idols are also similarly made using the above materials. Selection of the wood, granite etc,, needs special knowledge on the part of the architect. If these are wrongly used the effect would be quite opposite. Hence the architect should be careful in selecting the appropriate material for the particular idol to be made. (37) Selection of the granite is an important aspect in making idols. The granite is to be carcfully examined since it may contain holes, soft portions, and other inner defects. By applying various objects on the stone and keeping it for a day or two one can find out such natural defects of the stone. There are several methods to test the quality of the stones. In this connection various authorities like Maya, Bohattanrtra, Pingala, Maðjari etc., aro quoted by our author. Idols made of defective stones bring about bad offects such as calamity to the country, destruction of the king, etc. (38) The measurements and other details of the idols are also taken up for consideration. Here again the author depends on authorities like Maya, and Yogafiva who have dealt with these aspects. Nägara, Dråvida and Vesara forms of architecture are mentioned in this connection and the differences of opinion among the authorities are noted. The importance in adhering to the measurements is stressed since idols without such conformity are apt to bring evil effects to the people of the locality. There are four main varieties in idols. बप लिजस्थूलमूलं स्यूममध्यं कृशं तवा। बा स्चूलशिरकं च चतुति मयोदितम् ।। These are the broad specification to which minor variations are also suggested. (39) This section is devoted to the description of the base in which the idois are to be fixed. The various measurements according to Någara, Dråvida and Vesara styles are noted. Bricks and granite are used to make bases. After prescribing the general foatures twelve varieties of bascs are mentioned as follows: profer तेषां प्रवर्णमेल्सुन्दरम् । वर्धमानं द्वितीय स्वात Amitges 11 ·Kriyapada 115 विष्णुसम्मिलनाख्यं च पद्मभद्राह्वयं ततः । पीठं समाङ्ग भद्राख्यं रुद्रकान्तं ततः परम् ।। सोमकान्त च सर्वाङ्गमद्राख्यं श्रीकरं तथा । पुष्टिवर्धनसंमं च सर्वसौम्यं ततः परम् ।। एवं द्वादशभेदानां पीठाना लक्ष्य कथ्यते ।। The specifications of each of these are also noted by the author. Authorities like Maya and Parā ara are cited in this connection. Bases are to be designed according to the nature of the idols to be fixed. They must contain a drain also to facilitate the flow of water poured on the idol during rituals of ceremonial bath, (40) Idols made of different materials like jewel, metals such as gold, copper and carved in wood are described here according to texts on Saivāgamas. sfa fosforo ufurferysfaat Parafanghyferyfafa: 1 इह दारुलिङ्गविधिरप्युदित: førace casiafafavau: In making the idol called Mukhalinga more than one face is created. Thus one to five faces are ascribed to gods depending upon the place of worship and the need of the situation. There must be proportions for the limbs of the idol and these are noted. Sphatikalinga is made of crystal stones. Only pure stones shall be used in this. Idols of metals like gold, silver etc., are made according to needs. Sometimes Dāruling-idol made of wood is installed. Regarding the specification of the idols authorities like Parašara, Maya and Yogaśiva are cited. (41) The varieties of idols are those that are fixed, those which can be moved and thuse forming a combination of movable and immovable. Those made of lime. clay, granite and molasses are permanent ones which are to be fixed. The movable ones are made of jowels, wood and metals. Painted idols belong to both the types. Sometimes divine forms are painted on the wall to be worshipped. Those pictures may be complete or partial representing differont parts of the limbs of the deities. Regarding measurements of idols there are many details to ·116 Kánastvagurudevapaddhati be followed. Mainly six modes of specification are employed as follows: देवादीनां तथान्येषां बेरमानं पृषक पृषक । मानं प्रमाणमुन्मानं परिमाणं तथा पुनः ।। 34414 Arhrafafar ATI g fara li Each of these are described in detail specifying the proprotions of the limbs of the idols of different gods. Measurements of the masculine forms are mainly dealt with in this section. (42) The same topic is continued in this section. While in the previous part measurements of the Uttama type are dealt with, here those relating to Madhyama type are enumerated. Naturally, there are slight variations in the measurements of the limbs of idols. (43) The section is devoted to the different forms of idol pertaining to Siva and other items like bull, trident etc., of tne god. Altogether sixteen forms of Siva are described. They are as follows: (1) Śiva in the form of Candrasekhara with the cresent moon on his head;'(2) Siva in the company of his consort Pårvati or Umá ; (3) Siva in the company of his son Skanda ; (4) The dancing form of Siva called Națeśvara ;(5) Siva as Gangadhara Ganges on his head ; (6) Siva as Tripurantaka the destroyer of the three cities and their lords ; (7) The god as Kalyāpasundara holding the hand of his consort ;(8) Siva as Ardhanariśvara sharing the limb of his consort Parvati ; (9) Siva as a Pasupata ; (10) Siva as Kankala having a hideous form (11) Siva as Harihara shating the form of Hari on the left and assuming his own form on the right ; (12) Siva assuming the role of Bhiksātana-as a vagabond in search of alms; (13) Śiva as Candesa assuming a fearsome form ; (14) Siva as Dakşināmurti sitting under a fig tree and surrounded by ascetics ; (15) The god as Kålakala, the destroyer of the God of death ; and (15) Siva in the form of a linga. The description of his vebicle Vraa-a bull is also provided in this section. Other adjuncts of the god described are the varietics of his trident and other weapons. The form of Gapota is also deacri bed in this connection. (41) In this section the purificatory rites after the installation of the idol are prescribed. The shrine is to be decorated with :

·Kriyapada 117 garlands. Other auspicious things like a potful of water, lamp, grains etc., are to be arrnged in their proper place. The rites include a sacrifice for the destruction of eveil spirits and Västuhoma -a rite to propitiate the lord of the plot. The subjects dealt with are hinted at as follows: प्रासादशान्त्यर्थकपीह शुद्धय रक्षोदृनहोमोऽपि च वास्तुहोमः । लिङ्गप्रतिष्ठाविधिपूर्वकाले कर्तव्य इत्यत्र यथावदुक्तः।। (45) In this section the author deals with the rites in connection with the installation and other accessories based on Saivagama texts. इति प्रतिष्ठाविधिमण्डपादिकं सकारकं चाकरशोधनं तथा। यथावदुक्त च जलाधिवासनं विचार्य नैकाः शिवतन्त्रपद्धतीः ।। The author states that technically there are five types of instaltations. Fixing of the idol on the base with cement like objects is one kind. Refixing of the idols in connection with the repair of the temple is another. The author states : लिङ्गानां निष्कलादीनां प्रतिष्ठा पञ्चधा स्मृता । प्रतिष्ठा स्थापनां तद्वत् स्थितस्थापनमित्यपि ।। उत्यापनास्थापने च पृथक् तल्लक्ष्म कथ्यते । The auspicious time for the installation is to be found out in consultation with astrologers. The locality of the temple as well as the shrine are to be decorated. Materials for worship are to be purified ceremonially. Diagrams of Tantric significance are to be drawn. Hymns are to be recited. After the installation the god is to be propitiated. (46) After the installation the idols are to be ceremonially bathed. Tattvavinyasa- the consecretion of the divine power on the idols is the next item. Many potfuls of sanctified water are to be used for the bathing ceremony. Waters filled in pots are to be conceived as taken from holy rivers like Ganga, Yamună, Narmada, Sarasvati, Gomati, Sindhu, Sarayd, Godavari, Kavert, ·11 tsänaštvagurudevapaddhati Tämraparpi etc. Rivers located in the different parts of the country are invoked to be present in the pots. Different sacred materials ase used in the function. In this connection the author quotes Prayogamaðjarf an earlier text on Tantra produced in Kerala as follows : प्रसादाभिमुखं निवेश्य शयने वामेन मन्त्रेण त- च्चतन्यं परमं नियोज्य विधिवत् तस्मिन् षडध्वान्वितम् । पञ्चब्रह्मविराजितं च सकलं संकल्प्य सृष्टिक्रमात् व्योमव्यापिमनुस्वरूपिणममुं तत्वैस्त्रिभि जितम् ॥ Only after the invocation the divine power is imagined in an idol. Now it is time to offer oblations to the god in the form of flowers, cooked rice aod other things along with the chanting of hymns. (47) Rites in connection with the installation are detailed again in this seetion. The various rttuals to be performed are noted. The mantras to be employed are enumerated. The benefits accrued from these are also narrated. The subject matter of the section is mentioned as follows : इत्य प्रतिष्ठा कवितेन्दुमौलेज्येष्ठादि लिङ्गाभ्युचिता यथावत् । श्रेष्ठानि तन्त्राणि शिवोदितानि काष्ठान्तमालोच्य बहुप्रकारम् ।। (48) Daily rituals of the temples form the topic in this section. Cooked rice is to be offered to the deity thrice a day to the accompaniment of the chanting of mantras. Quoting rrayogamanjari the author states : पुर्यान्नित्यवलि त्रिसन्ध्यमुदितं पाक्यस्तदर्थ चरु- इंन्मन्त्रण तु तण्डुलांस्तु सलिलः प्रमाल्य चाग्नीपयेत् । तेनाज्यं स्वभिधार्य युक्तसमये मूलेन मन्त्रेण तत् तेनैवाप्यवतार्य तेन हविषा लिङ्ग प्रकुर्यात् शुभम् ।। The priest is to offer the oblation to minor deities of the shrine on these occasion. The beating of the musical instruments is necessary in many rites. So from morning to evening until the ceremonial sleep of the deity many functions are to be carried out. There shall be festivals once in a year or once in six months. During these occasions the god is to be taken around the shrino campus or streets in palanquins or chariots of special kind. The ·Krtydpada 119 pomp and splendour of the occasion should be that which befits an emperor. प्रतिसंवत्सरं वापि प्रतिषण्मासमेव वा। शिवयात्रोत्सवं सम्यक् कुर्यात् सर्वार्षसिहये । तत्र यात्रा रथेन स्यावथवा शिविकादिना । चक्रवर्त्यपचारेण तल्लस्मातो निगद्यते।। These vehicles for the procession of the god are of three kinds. One is in the form of a stool attached to a carrier. The other is a replica of towers and the third having many pillars. There are measurements for each of them. It is in these vehicles that a movable idol of the god is placed and taken around. Then a kind of cot is also provided in the shrine where an idol representing the main deity is laid to rest during the night. (49) Rituals in connection with occasional festival are detailed in this section also. The author states : इत्यं शिवोत्सवविधिः कषितो ध्वजादिः श्रष्ठादि भेदविहितः स्वपनावसानः । येनेन्दुमौलिरूपयाति परं प्रसाद शैलाधिराजसुतया सहितो गणेन्द्रः॥ A long flag staff is erected ceremonially on which a flag is to be hoisted on the first day of the festival. Everyday sacrifices are conducted for the staff and flag. Certain varieties of trees alone are selected to make the staff. The place for erecting the staff is also fixed. There are measurments for these according to different temples and the deities installed therein. The raising of the staff 88 made at an auspicious time to the accompaniment of the beating of musical instruments. During festivals the streets surrounding the shrine shall be made pure by clearing them. This is detailed as follows : संमार्य प्रामवीथीः प्रतिदिशमभितः सेचयेद् गन्धतोयैः- रुत्फुल्लैदिव्यगन्वैः प्रतिनवकुसुमैः संस्तरेत् तासु भूयः । कुर्यात् पीठान् यथाशास्वपि वलिविधये ग्रामपर्यन्तदेशे ग्रामान्तापत्वरेषु प्रतिसुरनिलयं वारि पत्येषु मूने ।। For decorating the streets bunches of cocoa nuts, plantains, arecanuts, tender leaves of several trees, twigs etc., are used. Among the musical instruments used in the procession Timila—the Kerala instrumeat is alsomentioned.

·120 tsanastvagiurudevopaddhari समा भेरितिमिलापणवान वेगुषु । नवत्सु पिष्टदीपाचनीराज्यं तु यथाविधि । Sometimes a golden idol is specically made to be carried in processions. On all the nine nights of the festival attendants of deities are to be propitiated with oblations. On the tenth day the ceremonial bath of the idol is made. The priest also takes a bath dipping the idol in water. For this the idol is taken in a procession to the spot where the bath takes place. Once the festival period is over the daily rituals as practiscd in the temple start. (50) The section deals with the bathing of the idol using sanctified water from numerous pots. The pumber of pots filled with water depends on the greatness of the occasion. The usual number shows a pattern. For instance nine, twentyfive, seventyseven, eightyone, one hundred and cight, two hundred, three bundred, seven hundred and thousand pots are filled with water and sanctified particular hymns. The water is to be poured on the idols to the accompaniment of the beating of instruments. The function is briefly described as follows : संगीतनृत्तवादि: शतकाहलगोमुचः। तिमिलानक भेनिनवनिरनारतम् ॥ बेबपोषश्च मूर्छभिर्जयशब्दादिमङ्गमः। नीराज्य तत् स्नपयेत् ततो मध्यपटेन मभिषिच्या पुढेन वाससा परिमार्जयेत् ॥ Here it may be noted that the percussion instrument Timilaa long drum indigenous to Kerala is mentioned for a second time. (51) In the section the installation of the idols of gods like sun is enumerated. The gods mentioned are to be found installed in different temples of Kerala. सूर्यविघ्नेश्वरस्कन्दा हरनारायणस्तथा। दुर्वागौरीसरस्वत्यः शास्ताकालोप मातरः॥ धामसु क्षेत्रपामन शिवाङ्गत्वेन वा पृषक् । एते सर्वे प्रतिष्ठाप्याः पूज्याश्चैव पृषक पृषकः॥ The worship of Sürya is thon cnumcrated in detail. Both ·Kriyāpäda 121 daily rituals and special rituals in the form of festivals are prescribed for the sun god. (52) The section is solely devoted to the installation and worship of Vighneśvara often called Gapanātha or Ganapati, The mode of worship prescribed for the Sun is also applicable here. The attendants of the god are listed as numerous mentioning the name of some of them, (53) The installation and worship of Skanda is taken up in this section. Daily rituals and special rituals are applicable for the deity. The modes of worship also follow the same pattern mentioned above. (54) Haranārāyaṇa popularly called Sankaranårāyaṇa represents a composite form of Siva and Vişou. The author states that he has taken the details from Tantric works like Brbattantra and Devodbhava. बृहति महति तन्त्र यच्च देवोद्भवाज्ये निगदितमवलोक्य स्थापनाबुत्सवान्तम् । इति हरहरितन्त्रं सम्यगुक्तं समासात् तविह सकलमूहां कर्म शैवानुसारात् ॥ (55) In dealing with the worship of the Goddess called Durga the author states that the modes are almost the same as in the case of other deities. The attendants of the goddess are listed and their respective names are given. The different aspects of the deity representing the different moods are also cnumcrated. (56) Here the installation and worship of Goddess Gauri are described. Nintysix attendants are mentioned. as serving the goddess. The author states that he has drawn information from Tantras like Lalită and Bhānutantra. farafeafak Tefera HOT TATANTE समितमपि च विम्ब भानुतन्यं दृष्ट्वा । fafarafue farfurie afootfaset सकलमपि तदूह्म प्रोक्तशैवानुसारात् ॥ (57) Based on Tantras like Brhat tantra, and Devodbhava the author now proceeds to enumerate the installation and worship of ·122 Išanaltragurudevopaddhati Goddess Sarasvati. Daily rituals as well as special rituals are applicable to the deity. (58) Såstå also called Bhutanåtba is one of the popular deities worshipped in Kerala. So naturally the author proceeds to discuss the worship of the God. In this connection the measurements of the idol are also given. His weapons are also mentioned. Eight aspects of the god are enumerated as : गोप्ता च पिङ्गलाक्षश्च वीरसेनश्व शाम्भवः । त्रिनेत्रः शूलमृद्दको भीमरूपस्तपाष्टमः On his left goddess Prabhā and on his right his eight year old son Satyaka are to be installed. A beautiful description of the god is provided here and it is concluded with a reference to his consort and son. प्रोक्तमानादिसंयुक्त सौम्यवक्त्रं चतुर्भुजम् । प्रभूतसिंहासनाब्जे स्वासीनं वामपादतः॥ दक्षिणेन तु पादेन लम्बेनाकान्तपञ्चम् । शरंप झुरिको चाप खड्गं विप्रच्चतुर्भुजम् ।। प्रभां च नवतालेन दिव्यल्पामलकृताम् । उपविष्टां दक्षिणेन लम्बमानाधिपजाम् ॥ नीलोत्पलकरां शास्तुर्वामभागावमम्बिनीम् । बष्टवर्षाकप्रख्यं सत्यकं चाष्टतालतः॥ शास्तुर्दाक्षिणपाश्वस्त्र दिव्याकारमलाकृतम् । एवं राषि सम्माच प्रतिष्ठामव कारयेत् ।। The vehicle of the god is mentioned as a horse. The picture of the horse is to be made as a sign of his flag For. cnumerating those details the author has drawn upon Tantras like Devodbhava. (59) There are seven divine mothers worshiped in Kerala temples. Even where the usual idols are not installed they are offered oblations everyday. The seven mothers are : माझी माहेश्वरी कौमारी वैषणवी वा। बाराहीरतनानी चामुण्डी सप्तमी तवा ।। Virabhadra and Vighnesvant are also installed along with them as if to protect them. The author has givea directions for ·Kotipaida 123 daily as well as special rituals for them. Their vehicles, weapons, forms, flags, signs on flags etc., are also coumerated. (60) Kşetrapå la, the deity who protects the sanctum is worsbipped in many major temples of Kerala. His four hands hold different weapons and his form is that of an eight year old boy. Accord ing to other authoritics he has eight hands, four of them above and four of them below. The following stanza quoted by the author gives a compact description of the deity. प्यालम्बाप्रजटाधरं त्रिनयनं नीलाम्जनाद्रिप्रभ दोनदात्तगदाकपालमरुणनग्गन्धभूषोज्ज्वनम् । gertarantasafafarers are sta fan बन्दे चित्रभुवनकुणधरंत क्षेत्रपाल सदा ।। During special festivals a ilag is raised on a staff. The flag sign of the deity is the dug which also forms his vehicle. (61) The section deals with fresh offerings which are collected after the harvest. Fresh grains are taken through the main roads ceremonially to the accompaniment of mus.c. They are carried in to the temple with pomp and splendour. The grains are pounded and the rice is used for sacrifices. A part of the fresh rice is given to people as a mark of prosperity. Similarly festival of lamps is conducted during several occasions lamps may be erected and lit so as to resemble a tree of lamps. Several rows of lamps are to be lit during the night. The idol of Siva is to be worshipped in this connection. Processions, festivities and the like should be arranged. (62) Domestic rituals form the topic of this section. First the rites connected with funeral of the preceptor and other Brahmins are enumerated. Once the preceptor is dead the disciples should bathe and purify themseves in order to carry the corpse to the funeral pyre arranged outside the village or on the banks of the river. After the fire has consumed the body the disciples should return without looking back at the pyre. They should offer the libation of water to the departed one. Based on L'harmaśāstras the different types of libations are prescribed by the author. He concludes the section with the following stanza.

·124 Isanatiragurudevepadathatt satawadfefquranitfaque parafafa < start: 1 ततः सपिण्डीकरण तवाष्टका निरूप्य तन्वेमोदित विधिम् ।। (63) Expiatory ceremonies are cnumcrated in this section. Once should offer expiation for the omissions and commissions in the course of daily rites and special rites. Based on the seriousness of the lapse, atonement is fixed. This is to ward off evil effects. There are many ways of atonement. Offering of food to gode, Brahmins and others is one of them. (64) Kriyāpāda, third part of the treatisc, is concluded with this section. Renovation of the idols, shrines and other structures forms the main topic. Replacement of many items of the shrine becomes necessary when they are dilapidated. When the main idol is broken, burnt or damaged in other ways it is to be thrown away. It has got the position of just a stono once the divinity is transferred over to another idol. The main shrine is called Molålaya where the original idol is situated. When the sanctum needs renovation the idol is to be shifted to a temporary structure referred to as Bålálya. When the idol itself needs replacement, a temporary wooden idol is to be made to which the divino . power is to be transferred. The god is invoked to be present in the wooden form till the original is repaired. Aparagavard for at foregaon Erro afafieri airę grout fury anfangen garis II Daily worship is to be offered in this temporary shrine and idol, When the original is ready the divinity is transferred back. The typos damages causing replacement and repair are caumcrated in connection with different types of idols made of diverse materials like jewel, metal, clay, wood etc. The section is concluded with the following stanza : Free grafię fufperator aguat, gostotourant faurent woultone ferunt furniturenti farare' per afafurqafurat apa puratutaratu syafaguar' fuylereya 10 ·Kriydpå da 125 IV. YOGAPADA Of the four parts of the Tantric treatise of Iſánaśiva the last one called Yogapáda consists of just three chapters. This forms the smallest of the four parts. (1) The first section is devoted to the explanation of the term in detail and it is righlly called Yogalakşana. Yoga is to be resorted to for deliverance from the cycle of wordly miseries. It is stated: विज्ञाय संसारमसारमेवं वैराग्यतोऽनुग्रहतश्च शम्भोः । संप्राप्य योगं तु गुरुपदेशाद् योगी विमुक्ति न चिरादुपैति ।। Vairāgya—detachment from wordly objects and renunciation are the means to attain liberation. For this, knowledge of the real state of affairs is necessary. The author has stressed that external appearance is not the real need. External change is with reference to the body and not of the soul which is more important. The author observes : तवान् यतिश्च संन्यासी न स्यात् केवलमुण्डितः । यः स नित्यसंन्यासी यो न देष्टि र कान्क्षति ॥ He concludes saying that a Brahmacärin, householder or ascctic can obtain liberation with the blessing of ſiva irrespective of his dress or status in life. (2) The concept of Yoga is explained in this section bascd on the Yogasútra of Patañjali. The author begins the section as follows: अब योगस्तु विशेयो गुणश्वर्यविमुक्तिकः । चित्तवृत्तिनिरोधं तु योगमाह पतञ्जलिः ।। युजेर्धातोः समाधी: तु क्षेत्रापरमात्मनोः । युक्तियोंग: समुछिष्टस्तथा चाह महामुनिः ।। The author has given the derivation of the term Yoga in the above stanza. In another way he brings out the idea as follows: सम्यक् शिवगतंचितं यदा न चलति स्थिरम् । शिवत्वव्यक्तभावस्य कैवल्यं योग इव्यते ।। The author proceeds to explain the different concepts like ·125 Ilānastvagurudevapaddharti Yama, Niyama, Asana, Pranayama and related things. The section is conaluded with the following stanza : एवं यमाश्च नियमाश्च तपासनानि प्राणादयश्च पवना बपि नारियकम् । योगस्य यानि हिरङ्गतयोदितानि सेव्यानि तानि विदितानि यथोपदेशम् ।। (3) The last section of the treatise is set apart for the explanation of concepts like Pranayama, Pratyahara, Dharana, Dhyana and other related ideas. The treatment is based on authoritative texts on Yogasastras. He states: एवं साङ्गोत्र योगस्तु समासात संप्रदर्शितः । संस्मृन्य योगशास्त्रेयः शिवानुग्रहतः स्फुटम् ।। The last stanza of the section opitomincs the topics dealt with. The author states that all kinds prosperity which are often mentioned as eight would accrue to the person practising Yoga carnestly. The last two lines of the work are as folows : अष्टश्वर्यगुणास्तव सुनचं निवखं अक्सी। तामीज्ञानशिवोऽम्यवाद सुरपुरुः सिवान्तवापतिम् ।। With the above observation the Tantric treatise comes to an Cnd. N.P.Unni Trivandrum 15-6-1987

·No text on this page.

·No text on this page.

·PREFACE, Tantrapaddhati is a collection of subjects dealt with in various Tantric worke. It is also called Isānasivagurudeva puddhati as it was written by Isännsivagurudeva-misra. It is divided into four parts namely, Sāmānyapāda, Mantrapada Kriyāpādā and Yogapida; of these the first two form Parvärdha or the former half and the other two Uttarārılha or the latter half. The subjects dealt with in this work are the hyning belonging to various deities; the Japa, Homa and other rites attending on them; the means of their attainments; their upplication for averting the evil effects of poison, malicious planets and diseases, the use of medicines, the properties of medicinal herbs; the science of magics; the construction of temples, Vimānas, consecration, worship and festivals of the deities in temples; and many other kindred natters. The treatment of these subjects is so elaborate that the work amounts to about 18,000 slokas of various metres. From the merit of the work, it is possible to infer that the author İsānasivagurudeva-Misra was a high-souled personage who attained all the mantric powers. The suffix misra to his name shows that he might be a native of Mithila any of the adjoining countries. He is posterior to Bhoja whon he often cites as authority. . I bave dealt with the date of Bhojadeva in his Tattvaprakāsa, (already published as No. 68 of the Trivandrum Sanskrit Series:). or of I intend to publish this voluminous work in three parts, and the first part cousisting of the Sämānyapāda is now offered to the public, where subjects common to all other pādas are dealt with. The edition is based on the following three manuscripts:- 1. () Belonging to the Palace Library, beginning with the 14th Patula up to the end of Mantra Pada.

·2. Lent by Mr. Kamarasvami Numburipad of Chennassumanakkal, Vazhakulom, up to the end of Mantrapadu. 3. (1) Lent by Mr. Govinda Pisharodi of Kailashpuran, up to the end of Mantrapada. All these are written on palm-leaves in Malayalam characters. . Lists of works and authors quoted, and the contents of the work are prefixed. . Trivandrum, 8th August 1920. T. GANAPATI SÂSTRÎ.

·उपोद्धातः। . क्रोडीकृतनानातन्त्रार्थसन्दोहस्तनपद्धति मायं ग्रन्थः ईशानशिव- गुरुदेवमिश्रप्रणीतत्वाद् ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिरित्याख्यातः । अस्य सा- मान्यपादः मन्त्रपादः क्रियापादः योगपाद इति चत्वारः पादाः । एषु पूर्व द्विकं पूर्वार्धमिति व्यवहृतम् उत्तरं द्विकमुत्तरार्धमिति । इह नानादेवताका मन्त्राः सतन्त्रयन्त्राः, तेषां स्वरूपं, तजपहोमा- दिविधानं, तत्साधनप्रकारः, साधितानां तेषां विषग्रहपीडारोगनिवारणेषु उच्चा- टनस्तम्भनवशीकरणादिषु च कर्मसु विनियोजनं, मन्त्रैः सहौषधानां प्रयोगः, औषधसापनप्रकारः, ओषधिगुणः, रसतन्त्रं, शकुनिरुतादिनिमित्तविज्ञानं, मा. येन्द्रजालादिकौतुकं, देवालयविमानादिविधिः, देवप्रतिष्ठा, देवपूजानित्योत्स- वादिविधानम् , अष्टाङ्योगलक्षणमित्येतावद् वस्तुजातं ग्रन्थान्तरानपेक्षया सुज्ञानं यथा स्यात् तथा सरसललितपद्गुम्फैरुपाष्टादशसहः श्लोकबन्धम- हता विस्तरेण प्रतिपाद्यते । अस्य प्रन्थस्य कवयिता तत्रभवान् ईशानशिवगुरुदेवमिश्रः प्राप्त- मत्रसिद्धिः कश्चिन्महात्मेति ग्रन्थगुणगौरवादनुमीयते । मिश्रव्यपदेशाच्चायं मैथिलो मिथिलासंमृष्टदेशोद्भवो वा भवेत् । भोजराजाच्चैषोऽर्वाचीनः, यत- स्तमसकृत् संस्मृतवान् । भोजराजस्य जीवितसमयस्तु, तदीयस्य तत्त्वा- काशस्योपोदातेऽस्माभिनिर्दिष्टः । अन्योऽयमतिविपुलत्वात् त्रिमिः सम्पुटैः प्रकाशनीय इति बुद्धा प्रथमः सम्पुटः सामान्यपादरूपः सम्प्रति प्रकाश्यते, यस्मिन्नर्थाः सर्वपाद- साधारणा व्युत्पाद्यन्ते। एतत्संशोषनाधारभूता आदर्शप्रन्यास्तु- १. राजकीय प्रधशालीयः चतुर्दशपटलादिनन्त्रपादान्तः क. संज्ञः,

·२
२. (वाळकुलं चेन्नम्मनकल्) श्रीयुतकुमारस्वामिनम्यूरि-
सम्बन्धी मन्त्रपादान्तः ख. संशः,
३. कैलासपुरश्रीगोविन्दपिषारोटिसंबन्धी मन्त्रपादान्तो ग संज्ञः।
सर्व एत तालपत्रात्मकाः केरलीयलिपयः। स्मृतग्रन्थतत्कर्तनामावलि-
विषयानुक्रमणी चात्र पृथग् योजिते ।
अनन्तशयनम्,
२५-७-१९२०.)
न. गणपतिशास्त्री.

·विषयानुक्रमणिका। वृधम 1 विषयाः. मङ्गलाचरणं प्रन्यारम्भः स्वराधिकारः इलामधिकार: सहेताधिकारः रुदाधिकारः रुद्रशक्त्यधिकारः विष्णुमूर्च्यधिकारः विष्णुशक्त्यधिकारः लिप्योषध्यधिकारः अष्टात्रिंशत्कलाधिकार: प्रणवकलाधिकारः लिपिन्यासस्थानाधिकारः अवाधिकारः शुद्धलिपिः श्रीकण्ठादि सशक्तिश्रीकण्टन्यास: प्रपघयागन्यासः समृद्धिन्यासः क्षोभणीन्यासः मालिनीन्यासः वाग्वादिनीन्यासः केशवादिन्यासः षोडशोपचाराः लिपिपूजादिविधिः स्वरोदयाधिकारः स्वरमूत्यधिकारः प्रत्यक्षरमूर्त्यधिकारः प्रत्यक्षरस्पाधिकारः मन्त्रालझाधिकारः पावायधिकारः पृष्ठम्. विषयाः. 11 दंशाधिकारः कालाधिकारः ३ | द्रव्याधिकारः | दिनाधिकारः ६ | आसनाधिकारः ९ चतुरश्रसाधनम् पञ्चकोणकण्डाधिकारः भद्रकाधिकारः ११ पार्वतीकान्तप्रासादाधिकार: लतालिमोद्भवाधिकार: १२ | पञ्चब्रह्ममण्डलगीरीतिलकाधिकार स्वस्तिकाम्जदयाधिकार १३ | स्वस्तिकसर्वतोभद्राणि १४ | चक्रान्जाधिकारः १५ / दलभेदलक्षणम् मायाचक्राधिकारः त्रिपुरामण्डलाधिकारः लिङ्गोदरशाहमालाधिकारः १७ सुनुवाधिकारः अरण्यादिविधिः 10 इध्मावहिषां विधिः आहुतिप्रमाणम् १९ पात्रमानम আমাৰ २१ | आसनावाहनाधिकार २३ भयविधिः २५/ पायाचमनमधुपर्काधिकार: २७ नानाधिकारः ३३ | वनभूषणविधिः ३६ | पुष्पाधिकारः ४. . धूपदीपविधिः ९ म ·विषया:. पृष्ठम्. १०५ १०६ १०७ ७८ १११ नित्यनेयेवप्रकरणम् नमित्तिभकाम्यविधिः नवाधिकारः त्रिविधोपचाराधिकारः वारुणमानाचमनाधिकारः आग्नेयम्नानाधिकारः नित्यकर्मविधिः भूतशुद्धधिकारः आत्मशुदयधिकारः बास्तुविन्यासपूजाधिकारः पृष्ठम. विषयाः, ७६ | वास्तुहोमाधिकारः रक्षानशान्तिः अङ्कुरार्पणविधिः मन्त्रदीक्षा द्वात्रिंशदमिभेदाधिकारः ८५ | वैदिकामिकल्पाधिकारः शैवाग्निकल्पाधिकारः वैष्णवामिकल्पाधिकारः मन्त्राग्निकल्पाधिकारः ११८ ११९ १२४ १३५ १३६ १०१ ·ईशानशिवगुरुदेवपद्धतौ स्मृता ग्रन्थाः। पसंख्या. प्रन्यनाम पसंख्या. ५३,५५. मम्जरी मजितम् न्सरगार्मम् गौतमीयम् शिवागमः " ३,८२,१००,१.१ १३१ पौकरम् प्रपासाः वृहत्काकोत्तरम् मान्याकरणम् श्रीकालोत्तरम् ४०,५३,०४२ | श्रुतिः ९९| संहिता ११,७२,९९,१३. संहिताटीका १०. सात्रिधातिका ५५ | स्मृतिः ईशानशिवगुरुदेवपद्धतौ स्मृता ग्रन्थकतोरः। पृसंख्या. नाम. पसंख्या गौतमः पितामह बोधाचनः मोजराजः ७१,१५,१०१ ४९,५२,७१ १६,०७,१२५

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः श्रीमदीशानशिवगुरुदेवमिश्रविरचिता। . (प्रथमः सामान्यपादः।) वागीश्वरं तं गिरिशं गिरं तां गौरी गणेशं च मतगजास्यम् । दुर्गा च दुर्गार्तिहरां विरिश्चं लक्ष्मी च लक्ष्मीशमपि प्रपद्ये ॥१॥ गुरून गौरवतो गरीयसः समाहितः सर्वसमान् महीयसः । महामहिन्ना मिहिरानिवोदितांस्तमोमहामोहहरान् नतोऽस्म्यहम् ॥ २ ॥ विस्तृतानि विशिष्टानि तन्त्राणि विविधान्यहम् । यावत्सामर्थ्यमालोच्य करिष्ये तन्त्रपद्धतिम् ॥ ३ ॥ अनन्यतन्त्रसापेक्षस्वार्थसन्दोहसङ्गतिम् । ऋविधानमन्त्राथैद्यां श्रुतिमिवापराम् ॥ ४ ॥ प्रसनां नातिकुटिलां नातिसंक्षेपविस्तराम् । चित्रां बहुगुणां विष्णोः शय्यां भोगवतीमिव ॥ ५॥ विविधच्छन्दसं नानावृत्तालबारवर्णकाम् । सेन्या कामिजनस्पेष्टां ललितां प्रमदामिव ॥ ६ ॥ विषग्रहामयादीनां प्रशमोपायदर्शिनीम् । मन्त्रविम्बौषषिध्यानविद्यां सञ्जीविनीमिव ॥ ७ ॥ असुहनिग्रहोचाटविद्वेषस्तम्भमोहनैः । उत्सादमारणोपायैर्दण्डनीतिमिवापराम् ॥ ८ ॥ पूतनानरकारिदमनादौ विचक्षणाम् । सत्यभामासमाविष्टां यथा मूर्ति मुरद्विषः ॥९॥ 1. 'री' ग. पाठः. २. ' स. पाट. १. दिग. पा. Q.PT. 3139,500. 22-8-19. B ·ईशालशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः मनुभिर्बहुभिर्युक्तां दैवतैयापि तत्समम् । कृतत्रेतादिकल्पैश्च शरदं प्रमणो यथा ॥ १०॥ निजसडेतमार्गरिधिगम्या पृथग्विधैः । बन्त्रैर्दूरीकृतानी दुर्गममिमिवापराम् ॥ ११ ॥ निर्गतद्वापरां धर्मतनयस्वर्गयोगतः । कलिप्रसङ्गकटुकां कालस्येह गतिर्यथा ॥ १२ ॥ पादैश्चतुर्भिर्नात्यथै मिन्नार्थप्रसवैर्युताम् । चतुर्युगक्रमायां वैषसीमिव कल्पनाम् ॥ १३ ॥ एकामपि पृथग्लक्ष्यपूर्वार्धापरलक्षणाम् । मूर्ति विनायकस्येव गजवक्रां नराकृतिम् ॥ १५ ॥ महेन्द्रजालविज्ञानप्रपश्चजननीं यथा । तद्विदा प्रत्ययावेषां मुक्तिदां शक्तिमैश्वरीम् ॥ १५ ॥ + + + + + + क + + + म + विभागतः । मोमप्रसाधनी तत्तत्क्रमावेषां त्रयीमिव ॥ १६ ॥ सप्रयोगा हि मनवः साहदैवपुरस्क्रियाः । सच्छन्दोमुनिदिग्बन्धाः सध्यानाः सप्रयोजनाः ॥ १७ ॥ सविधानाध लक्ष्यन्ते मन्त्रास्ते स्युश्चतुर्विधाः । बीजानि बीजमन्त्रार्थ मन्त्रा मालाख्यमन्त्रकाः ॥ १८ ॥ नानाक्षराणां संयोगाद् बीजं साद्वैकमक्षरम् । बीजमन्त्रा दशार्णाधो मन्त्राः स्युर्विशतेरषः ॥ १९ ॥ विंशत्यर्णाधिका ये तु मालामन्त्रा भवन्ति ते । प्रायेण बाल्ये बीजावि सिदि यच्छन्ति मयसीम् ॥ २० ॥ बीजमन्त्रास्तु कौमारे मन्त्रा यौवनसिद्धिदाः। बाकेऽपि च सिध्यन्ति मालामन्त्रीः सदैव हि ॥ २१ ॥ प्रद्धाभक्तिसमभ्यासात् सर्वे सिध्यन्ति सर्वदा । मननत्राणपमित्वं वाचके देवतस्य तु ॥ २२ ॥ १. 'माया' ग. पाठा.

·सरामिका पूर्वा प्रथमा पटलः । . पत्र तन्मन्बसवं स्थान तद् बीजेषु वा भवेत् । अत्र रसत्रये- "मननात् सर्वभूतानां त्राणात् संसारसागरात् । मन्त्ररूपा हि तच्छक्तिर्मननत्राणपर्मिणी ॥" इति । वाच्यबाचकयोरैक्यमधिगम्य गुरावपि ॥ २३ ॥ तद् दैवतसमौ भक्ति विदधीतात्मसिद्धये । लिपि सर्वमन्त्राणां शब्दानां चैव मातृका ॥ २४ ॥ सा तु शकेः समुत्पन्ना शक्तिबीजात्मिका मता। निर्विकल्पात्मकं ब्र(स) यन्नित्यानन्दविग्रहम् ॥ २५॥ शिवं तदचलं विश्वस्वभावं मासकं परम् । सुसूक्ष्म चिढ़नं व्यापि सर्वगं तदणोरणु ॥ २६ ॥ महतोऽपि महच्छुद्धमिच्छाज्ञानकियोदयम् । आदिसर्गमुखे ज्ञानचिकीर्षायनधारणात् ॥ २७ ॥ स्वशक्तिव्यक्तिमायत्त प्रदीपः स्वप्रभामिव । सत्त्वं रजस्तमधेतच्छुकरक्तासितप्रभम् ॥ २८ ॥ शकिर्भवत्यजा का विश्वोद्भवविधायिनी । सा शक्तिविन्दुतामेति बिन्दुः सोऽपि त्रिधा भवेत् ॥ २९ ॥ बिन्दु दो रवधेति से रवोऽव्यक्तमिष्यते । अव्यक्तादुदितं तत्त्वं महानाम त्रिभेदकम् ॥ ३० ॥ महतचाप्यहवारलेषा स च निगद्यते । वैकारिकस्तैजसम्म भूतादिरिति चापरः ॥ ३१ ॥ तस्माच्छातादहबाराबकारो घोषवानभूत् । अत्र श्रीकालोचरे- "नादाख्यं यत् परं बीजं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । १. 'म'.पाठा. १. 'त', ३. ''ग. पाठ.. पाठ

·ईशानशिवगुरुदेवपरती
[सामान्यपाद
मुक्तिदं परमं दिव्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥
सान्तं सर्वगतं शून्यं मात्राद्वादशभिः स्थितम् ।
इस्वा ब्रम समाख्याता दीर्घा पानि षण्मुख! ॥" इति ।
रखत्रयेऽपि
"स तु शब्दश्चतुर्षा वाग्वैखर्यादिविभेदतः ।
जायते बिन्दुसंक्षोभादनन्तस्यार्थसिद्धये ॥' इति ।
शक्तिर्नादो महामाया व्योमेति च चतुर्विधम् ।। ३२ ।।
बिन्दोरेवास्य तु पुनश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः ।
वैखरी मध्यमा चैव पश्यन्ती चापि सूक्ष्मया ॥ ३३ ।।
व्युत्क्रमेण भवन्त्येताः कुण्डलिन्यादितः क्रमात् ।
सूक्ष्मा कुण्डलिनीमध्ये ज्योतिर्मात्रात्यणीयसी ॥ ३४ ॥
अश्रोत्रविषया तस्मादुद्गच्छन्त्यूर्ध्वगामिनी ।
स्वयंप्रकाशा पश्यन्ती सुषुम्नामाश्रिता भवेत् ॥ ३५ ॥
सैव हृत्पहवं प्राप्य मध्यमा नादरूपिणी ।
अन्तःसझल्पमात्रा स्यादविभक्तोर्वगामिनी ॥ १६ ॥
सैवोरःकण्ठतालुस्था शिरोप्राणद्विजोपगा ।
जिहामूलोष्ठनिष्टता कृतवर्णपरिग्रहा ॥ ३० ॥
शब्दप्रपञ्चजननी श्रोत्रप्राया तुवैखरी ।
हकारः सविकारोऽथ रेफेण समयुज्यत ॥ १८ ॥
ईकारममजत् तस्माद् बिन्दुनादविभूषितः ।
शक्तिबीज हि तयोगात् प्रपञ्चोत्पत्तिकारणम् ॥ ३९ ॥
हरत्वाच हरित्वाच पुंप्रकृत्योस्तु युक्तयोः ।
विष्टोचारितयोः शाब्दं रूपं तबीजमीरितम् ॥ १० ॥
हकारस्तु भवेत् प्राणो रेफो वहिरुदाहृतः ।
ईकारस्तु भवेन्माचा बिन्दुरीश्वर उच्यते ॥ ११ ॥

·हवामधिकारः] पूर्वा प्रथमः पटलः नादः सदाशिवो यो नादान्तस्तु शिवः स्वयम् । हकारो व्यक्तिमापन्नो हार्दषोषविवक्षितः ॥ १२ ॥ अकारतां गतस्तस्य भेदो पक्षरसङ्गतिः । ऊकारान्तान्यकारादन्यिक्षराणि पडस्य तु ॥ १३ ॥ विकृतिः स्याद् विशेषेण रेफस्य तु ऋ ऋल ल । ईकारभेदतस्त्वासनकाराबक्षराणि षट् ॥ ४४ ॥ इत्वं षोडशघोसन्नाः स्वरोख्याः शक्तिबीजतः । शक्त्यात्वात् कलास्ते स्युरमृतांशुकलात्मकाः ॥१५॥ इस्वाः स्वरा बिन्दुयुताः पुमांसोऽग्न्यरूपिणः । दीर्घस्वरा विसर्गान्ताः स्त्रीलिङ्गाः सोमरूपिणः ॥ ४६ ॥ ऋऋललचतुष्कं तु सौम्यामेयं नपुंसकम् । स्वराणामुदयाचं तु पुरस्तादिह लिख्यते ॥ ४७ ॥ इति स्वराधिकारः। . हकारः शब्दगुणवानकारमसृजत् पुरः। व्योमः स्पर्शगुणो वायुः स्पर्शाख्याः कादयोऽभवन् ॥ १८ ॥ पञ्चपञ्चाक्षरास्ते स्युः पञ्चवर्गास्त्विनात्मकाः। याद्यक्षरचतुष्कं तु वावमिक्ष्माम्भसां तनुः ॥ १९ ॥ स्पर्शो रूपं तथा गन्धो रसाख्यस्तद्गणाः क्रमात् । शेषास्तु व्यापकाः शाद्याः सामीषोमाः स्वरस्पृशः॥५०॥ इत्यं पञ्चाशदुत्पन्ना वर्णाः शक्तिप्रभेदतः । कादयः पञ्चविंशार्णा यादयः शादयस्तथा ॥ ५१ ।। स्थानप्रयत्नभेदेन जायन्ते खल्वकारतः । अकारादिस्वरैर्युक्तहला योगाम्मिथोऽपि च ॥ ५२ ।। १. ''ख. पाठ १. '', ३ 'राः शकिप्रभेदतः ग. पाठा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपायः शब्दप्रपञ्चः सर्वोऽपि विचित्रं जायते स्फुटम् । हलामधिकारः। सैव शक्तिर्द्विधा भूता तारो वाग्भवमित्यपि ॥ ५३ ॥ अकारश्चाप्युकारोऽथ मकारो बिन्दुनादवान् । ताराख्यः प्रणवो ह्येष शब्दब्रह्मात्मको मतः ॥ ५४॥ अईमबिन्दुनादाव्यं वाग्भवं बीजमीरितम् । विश्ववाभूतिदं तत्तु वागीश्वर्यास्तनुर्भवेत् ॥ ५५ ॥ प्रणवस्तु शिवः साक्षाद् वाग्भवं शक्तिरेश्वरी । शक्तिबीजं तथा तारो वाग्भवं च ततः परम् ॥ ५६ ॥ अकारादीनि पञ्चाशदक्षराण्यनुपूर्वशः । तद्भेदजाश्च या वाचो देशभाजा विलक्षणाः ॥ ५७ ॥ वेदाः साझाः पुराणानि शास्त्राणि विविधानि च । माकाशादीनि भूतानि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ॥५८ ॥ मनो बुद्धिरहङ्कारो रागः कालः कलास्तथा । बहुना किं प्रलापेन यः शब्दार्थात्मकोऽखिलः ॥ ५९॥ प्रपञ्चः शक्तिजो शेष शक्तिस्तस्मात्तु मातका । भस्यां तु मातृकाख्यायां लिपित्वं लिख्यते यतः ।। ६० ॥ अक्षरत्वं क्षराभावाद् वर्णत्वं वर्णसवहात् । अर्णत्वममृतात्मत्वादोऽम्भः कथ्यते यतः ॥ ६१॥ खानिलाग्न्यब्धरित्र्याख्या हयरेफा वलावपि । उपादानानि विश्वात्ममातृकायास्तु पञ्च वै ॥२॥ भवर्गोऽस्या मुखं साझं कचवर्गों भुजद्वयम् । टतवर्गों तथा पादौ पार्श्वयुग्मं पफौ मतौ ॥ ६ ॥ 1. 'रश्च'म', .. यः स . पाहा .. 'भा'. पा. ग.पाठः. ५. 'सा'ब. पाठ:.

·पूर्वा प्रथमः पटलः। पृष्ठं पकारो नाभिस्तु भकारो इन्मकारतः । लगसमांसमेबोस्थिमजाशुकानि यादयः ॥ ६४ ॥ धातवः सप्त वर्णाः स्युहकारः प्राण इष्यते । स्फूर्तिः क्षकारः सकोषो विश्वलोकमयी तनुः ॥ ६५ ॥ भूराचाः सत ये लोकाः पातालानि च सप्त वै। प्रमादिस्तम्बपर्यन्तं मातृकायां व्यवस्थितम् ॥ ६६ ॥ सूर्यापास्तु ग्रहाः सप्त वर्गेभ्यः पृथगुद्गताः । अवर्गादुद्वतः सूर्यः कवर्गादपि भूसुतः ।। ६७ ।। चवर्गाद् भार्गवो ज्ञस्तु टवर्गाद् ता(लि ? दि)काद् गुरुः । पवर्गाच शनिश्चन्द्रो यवर्गादभवद् विभुः ॥ ६८ ॥ नक्षत्राण्याश्विनादीनि मेषाद्या राशयस्तथा । मातृकाक्षरसम्भेदात् कथ्यन्ते परतोऽत्र वै ॥ ६९ ॥ पञ्चाशदक्षरेभ्यस्तु पञ्चाशद् रुद्रमूर्तयः । समुद्तास्तथा रुद्रशक्तयस्तत्तसंख्यया ॥ ७० ॥ विष्णुमूर्तिविशेषाश्च तावत्यो विष्णुशक्तयः । ओषध्यश्चापि पन्चाशदष्टत्रिंशत् कलास्तथा ॥ ७१ ॥ तारात् पञ्चप्रभेदात् तु पञ्चाशदभवन् कलाः । एवं हि मातृकोत्पचिरागमोक्का प्रदर्शिता ।। ७२ ॥ प्रपञ्चसारकथिता यथावदिह सङ्ग्रहात् । अत्रोड्रियन्ते बीजानि बीजमन्त्राः समन्त्रकाः ॥ ७३ ।। उद्धारल्यत्ययादि स्यान्मालामन्त्रेषु कल्पना । ततः परं यथापाठं विज्ञेया निपुणैः स्फुटम् ॥ ७ ॥ हुंफट् वषट् नमो वौषडानि परिवारकाः । यथावदत्र लिख्यन्ते भगवच्छब्दसंयुतोः ॥ ५॥ युक्ताक्षराणि च स्पष्टं स्वाहाकारे च ठद्वयम् । दण्डान्दुर्भवेद् विन्दुः सर्गो विन्दुद्वये मतः ॥ ७६ ।। 'तम्'. पाठः २. 'टेन्यू भवे'. पाठः.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपान मन्त्रास्तु मनवः ख्याताः ककारो ब्रह्मसंजितः। विषकालो मकारः स्याद् धातवो यादयो मताः ॥ ७ ॥ त एव मरुदनीलाम्भासि वान्ता भवन्ति हि। खः प्राणभुवनेशाल्यो हकारः शिवसंज्ञितः ॥ ८ ॥ कचवौ टतौ तद्वद् व्यत्यस्तौ हि परस्परम् । पफबाध भमक्षाश्च व्यत्ययं ते त्रयमयः ॥ ७९ ॥ यशव! मिथस्तद्वद्वेधौ व्यत्यस्तवर्णको । स्वरेषु व्यत्ययो नेष्टस्तद्वद् युक्ताक्षरेष्वपि ॥ ८० ॥ श्रीकण्ठायाश्च ये रुद्रा न्यासस्थानानि वा लिपेः । तत्तदक्षरविज्ञप्त्यै सङ्केताय भवन्ति हि ॥ ८१ ॥ संख्यास्तृतगणो देवा भूतानि भुवनानि च । यथासङ्ख्यं तथा विद्यात् स्वराः सप्त दिशो दश ॥ ८२ ॥ बाणास्तु पञ्च वै सप्त समुद्रा मुनयस्तथा । वेदाश्चत्वार एव स्युनयो रामात्रयोऽप्रयः ।। ८३ ।। नन्दास्तु नव चत्वारो युगा वेद्या रसाश्च षट् । उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठिता ॥ ८४ ॥ गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पहिरेव च । तृष्टुप् च जगती तद्वत् ततोऽतिजगती मता ॥ ८५॥ शकरी चातिशकर्या यष्टिरत्यष्टिरेव च । धृतिश्चातिधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः ॥ ८६॥ विकृतिः संकृतिश्चैव प्रोक्ताभिकृतिरुत्कृतिः । एतासां छन्दसां संख्या काचिदत्र विधीयते ॥ ८७॥ तत्त्वसंख्या भवेद् यत्र प्राचं षट्त्रिंशदेव हि । तथा षट्त्रिंशदेव स्युः शैवे तत्त्वानि संख्यया ॥ ८८ ॥ .. 'स्त्यगुणों' ख. पाठः, ·हितीयः पटलः । दाधिकारः]] कटपायचतुर्वर्गा नअसन्धिस्वरैर्मतैः । नवभिनवपञ्चाष्टवर्णैः संख्यात्र वा भवेत् ॥ ८९ ॥ सङ्केताधिकारः । इत्ययं वस्तुनिर्देशो अन्थेऽस्मिन् विदितो यथा । सुखावबोधो पर्थानां भवत्येवेष्टसिद्धये ।। ९० ॥ शब्दब्रम यदेकमक्षरमजं चैतन्यमानं यतो विश्वोत्पत्तिविनाशपालनविधौ नित्योत्थिता मूर्तयः । यस्मादक्षरविग्रहा भगवती जाता स्वयं मातृका तच्छाकं प्रणवाख्यवीजमखिलं न्यग्रोधवीजं विदुः॥ ९१ ।। इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवमित्रविरचिते वन्त्रसारपद्धती वस्तुनिर्देशमातृकोपपत्तिनिर्णयो नाम प्रथमः पटलः। अथ द्वितीयः पटलः। श्रीकण्ठोऽनन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः । अश्वीशो भारतिश्च तिथीशः स्थाणुको हरः ॥ १॥ झण्टीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः । अक्रूरश्च महासेनः षोडशैते स्वरेश्वराः ॥ २ ॥ अथ क्रोधेशचण्डेशपश्चान्तकशिवोत्तमाः । एकरुद्रश्च कूमकनेत्रौ च चतुराननः ।। ३ ।। अजेशशर्मसोमेशास्त्रयो लाजलिदारुको । अर्धनारीश्वरश्चोमाकान्तश्चाषाडिडिण्डिनौ ॥१॥ अत्रिमीनौ च मेषश्च लोहितोऽथ शिखी तथा । छगलण्डो द्विरण्डश्च महाकालोऽथ पालिना ॥ ५॥ .. 'य', १. कृतो नि', ३. न गुरुदेवपद्धती तन्त्रसारे वस्तु' ग. पार: ४.'चा पाठ .. 'न्तोऽथ ष' ग. पा.

·[सामान्यपाः ईशानवियुल्देवपत्ती भुजङ्गश्च पिनाकी च खड्गीशो बक एव च। ततः श्वेतो भृगुधैव तथैव लकुलीश्वरः ॥ ६ ॥ अन्त्यः संवर्तकाख्यः स्याद् रुद्राः पञ्चाशदीरिताः । रुद्राधिकारः। पूर्णोदरी च विरजा तृतीया शाल्मली भवेत् ॥ ७॥ लोला च वर्तुलाक्षी च दीर्घघोणा ततो भवेत् । सुदीर्घमुखिगोमुख्यौ दीर्घजिह्वा ततो भवेत् ॥ ८ ॥ कुण्डोदरी चोर्ध्वकेशी तथैव विकृतानना । ततो ज्वालामुखी चोल्कामुखी श्रीमुख्यथो भवेत् ॥ ९॥ विद्यामुखी च कथिताः षोडश स्वरशक्तयः । महाकालीसरस्वत्यौ सर्वसिद्धाद्यगौर्यथा ॥ १० ॥ तैतस्त्रैलोक्यविद्या स्याद् मन्त्रशक्त्यात्मशक्तिके । भूतमाता भवेत् पश्चात् ख्याता लम्बोदरी ततः ॥ ११ ॥ द्राविणी नेगरा चैव खेचरी चापि मञ्जरी । रूपिणी वारिणी चैव कोटरी पूतना तथा ॥ १२ ॥ भद्रकाली गोमिनी च शलिनी गर्जिनी ततः । कालरात्रीकपर्दिन्यौ परतः कर्षगी मता ॥ १३ ॥ महाज्ञाना जया चैव सुमुखा माधवी वारुणी चैव वायवी परतो भवेत् ॥ १४ ॥ रक्षोवधारिणी चान्या ततस्तु सहजा भवेत् । लक्ष्मीर्माया च पञ्चाशदेता वै रुद्रशक्तयः ॥ १५ ॥ रुद्रशक्तयः। ४ रेवती ततः । केशवः प्रथमा मूर्तिस्ततो नारायणाहयः । माधवस्त्वथ गोविन्दो विष्णुश्च मधुसूदनः ॥ १६ ॥ को ख. पार. 'मना), ३. 'शफित्रैलो' ४. 'व', 'मनरा', ६. 'विरणी', ... दिनों पू. पाठ:. -------- ·लियोपण्याधिकारः] द्वितीयः पटलः । त्रिविक्रमो वामनश्च श्रीधराख्यो हृषीकराट् । पद्मनाभो दामोदरो वासुदेवस्ततो भवेत् ॥ १७ ॥ सकर्षणश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धश्च स्वराधिपाः । ततश्चक्री गदी शाही खड्गी शङ्खी हली तथा ॥ १८ ॥ मुसली शूलिना पाशी तथा स्यादङ्कुशी ततः । मुकुन्दो नन्दजो नन्दी नरो नरकजिद्धरिः ॥ १९ ॥ कृष्णः सत्त्वः सात्त्वतश्च शौरिः शूरो जनार्दनः । भूधरो विश्वमूर्तिश्च वैकुण्ठपुरुषोत्तमौ ॥ २० ॥ बली बलानुजो बालो वृषनश्च वृषस्तथा । हंसो वराहो विज्ञेयो नृसिंहश्चेति विष्णवः ॥ २१ ॥ विष्णुमूर्त्यधिकारः । कीर्तिः कान्तिस्तुष्टिपुष्टी धृतिः शान्तिः क्रिया(तथा?दया)। मेषा च हर्षिणी श्रद्धा लज्जा लक्ष्मीः सरस्वती ॥ २२ ॥ प्रीतिरत्यौ स्वराणां तु शकयः स्युरिमाः क्रमात् । जया दुर्गा प्रभा सत्या चण्डा वाणी विलासिनी ॥ २३ ॥ विजया विरजा विश्वा विमदा नन्दना स्मृतिः । ऋद्धिः समृद्धिः सिद्धिश्च बुद्धिर्भक्तिर्मतिः क्षमा ॥ २४ ॥ रमोमा क्लेदिनी लिन्ना वसुदा वसुधा पैरा । परा परायणा सूक्ष्मा सन्ध्या प्रज्ञा प्रभा निशा ॥ २५॥ अमोषा चेति पञ्चाशद्वर्णोक्ता विष्णुशक्तयः । विष्णुशक्त्यधिकारः। मोषध्योऽप्यस चन्दनद्वयलघुकर्पूरकौशीररु- नीबेगणि तकोलजातिसहिता मांसीमुरं चोरकम् । ..'बो', १. 'स्तपापु, ३. ग. पाठः. ४. 'त्या'.पा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः अन्धी भास्करवर्तिनी च कथिता पश्वत्यविल्यौ गुहा- रक्तश्चापि लवकुम्भिसहिता वन्दिन्यथोदुम्बरः ॥ २६ ॥ कार्मर्यम्बुदशपुष्पिशिखिनीप्लक्षामिमन्यास्तथा सिंहीदर्भकुशापराजितयुतः स्याद् रोहिणो डुण्डुकः । ख्याता स्याद् बृहती च पाटलतरं चैत्रातुलस्यावपा- मार्गः शक्रलतामधुव्रतहरिकान्तामुसल्योऽपि च ॥ २० ॥ स्याद् भीता हरितालिका हरिवधूस्तद्वत् सहा श्रीलता भद्रा चेति यथाक्रमेण तु लिपेरोषध्य उक्तास्त्विमाः । याभिः स्याद् गुलिकाकषायमसितैरालेपनमापना- लक्ष्मीर्वाग्विभवोऽपमृत्युविजयो रक्षाकरं पावनम् ॥ २८ ॥ लिप्योषध्यधिकारः। अमृता मानदा पूषा तुष्टिपुष्टयौ रतिधृतिः ॥ २९ ॥ शशिनी चन्द्रिका कान्तिज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरजनों । पूर्णा पूर्णामृता चेति कलाः स्युः खरसम्भवाः ॥ ३० ॥ तपनी तापनी धूम्रा मरीचिालिनी रुचिः । सुषुमा भोगदा विश्वा वोधनी धारणी क्षमा ॥ ११ ॥ कादिद्वादशवर्णानां ठान्तानां क्रमशः कलाः । धूम्रार्चिषष्मा ज्वलिनी ज्वालिनी विष्फुलिशिनी ।। १२ ॥ सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहे तथा । यावर्णयुक्ताः कथिता दशैतौस्तु कलाः क्रमात् ॥ ३३ ॥ अष्टत्रिंशत्कलाधिकारः। पन्चभेदस्य तारस्य पञ्चाशदभवन् कलाः । सष्टिश्चदिः स्मृतिर्मेधा कान्तिर्लक्ष्मीतिः स्थिरा ॥ ३ ॥ .. 'मला', २. 'दा' ग. पाठ:. ३. 'वैता क' ख. पाठ... ४. 'युग. पाठः, ·१३ लिपिन्यासस्थानाधिकार:] द्वितीयः पटलः । स्थितिः सिदिरकारोत्थाः कला दश समीरिताः । ऋग्वेदब्रह्मसृष्टयर्थाः प्रपञ्चे कथितं यथा ॥ ३५ ।। जरा च पालिनी शान्तिरेश्वरी रतिकामिके । वैरदाहादिनी प्रीतिर्दीर्घा चोकारजाः कलाः ॥ ३६ ॥ यजुर्विष्णुसमायुक्ता जगतः स्थितिहेतवः । तीक्ष्णा रौद्रा भया निद्रा तन्द्री क्षुत् क्रोधनी क्रिया ॥ ३७ ।। उत्कारिका च मृत्युश्च मकारप्रभवाः कलाः । सरुद्रसामवेदास्ताः ख्याताः संहृतये कलाः ॥ ३८ ॥ पीता श्वेतारुणा गौरी बैन्दवाः सूर्यदेवताः । चतसः साथर्ववेदाः सेश्वराः सर्वकामदाः ॥ ३९ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । इन्धिका दीपिका चैव रेचिका मोचिका ततः ॥ ४०॥ सूक्ष्मासूक्ष्मामृताज्ञाना मृता चाप्यायनी ततः । व्यापिनी व्योमरूपा च अनन्ता चापि नादजाः॥ ११ ॥ कलाः षोडश संख्याता भुक्तिमुक्तिप्रदायिकाः । सदाशिवात्मिकास्वेताः सामान्येन व्यवस्थिताः ॥ ४२ ॥ इति प्रणवकलाधिकारः। केशान्ते मुसवृत्तेऽश्णोः श्रोत्रयोणियोरपि । गण्डयोरोष्ठयोर्दन्तपङ्खयोर्धास्ययोः स्वरान् ॥ ४३ ॥ कवर्ग दक्षिणे हस्ते चवर्गमितरे भुजे । टतवर्गों तथा पद्भ्यां पफौ पार्श्वद्वये न्यसेत् ॥ १४ ॥ पृष्ठे नाभौ च हृदये न्यसेद् बभमसंज्ञितान् । त्वगसमांसमेदोस्थिमजाशुक्लासुपरजे ॥ ४५ ॥ १. 'घुत्पात् प्र', २. 'परताहा'. ३. । चैवमत्युग्राम' ६. 'नि' ग. पाठ ४. ख्या:' ग. पाठ:.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः हृत्स्थे तत्पत्रगान यादीनष्टार्णानात्मनि न्यसेत् । क्षकारं कर्णिकायां तु सर्वशैः संस्मरन् न्यसेत् ॥ ४६ ।। लिपिन्यासस्थानाधिकारः। स्थानान्युक्तान्यकारादिवर्णानां क्रमशोऽधुना । लिपासविशेषास्तु लिख्यन्ते साङ्गदैवतम् ॥ १७ ॥ लिप्यणैरेव बिन्द्वन्तैासः शुदलिपेः स्मृतः । सञ्जीवनि! ऊर्चकेशिनि! ललितशिखिशिखै! त्रैलोक्येरूपिणि! सह- सपरिवर्तिनि! ओं ह्रीं सौं नेत्रत्रयाय वौषट् मारुतवारुणि! कायैः षड्वर्गकैर्युतान्यादावनानि षड् लिपेः ।। १८ ।। प्रायः सर्वाङ्गमन्त्राणां हृदयं स्यान्नमोन्तकम् । शिरः स्वाहान्तमुद्दिष्टं वषडन्तं शिखा भवेत् ॥ १९ ॥ अन्ते हुं कवचस्य स्यात् फडन्तं चास्त्रमिष्यते । वौषडन्तं तथा नेत्रं नेत्रान्तं त्वेवमीरितम् ॥ ५० ॥ अस्त्रान्ताङ्गविधिः कापि तत्रास्त्रान्तं तु विन्यसेत् । षडास्यैव मन्त्रस्य कथ्यते नेत्रकल्पना ॥५१॥ पञ्चाङ्गस्य मनोस्तस्य नेत्रमन्त्रो न विद्यते । प्रागनमन्त्रमुच्चार्य ततोऽहं सचतुर्थिकम् ॥ ५२ ॥ नमःस्वाहादिकं पश्चाद् योजयेदामुद्रया । प्रसारिताङ्गुलिहस्ततलं तु हृदये न्यसेत् ॥ ५३ ॥ कुश्चितामाङ्गुलिर्मुक्ताङ्गुष्ठं शिरसि तत् पुनः । बद्धमुष्टिनिसृष्टेन त्वङ्गुष्ठाग्रेण वै शिखाम् ॥ ५ ॥ वपुः स्वमस्पृशन्नूर्ध्वमुक्षिप्य तु करद्वयम् । आकुञ्चिताङ्गुलोत्तानतलं दक्षिणवामयोः ॥ ५५ ॥ १. 'कान्' ख. पाठः. २. 'गे', ३. 'से! भयात्रै' ग. पाठः. ५. ही सौ ने', ६. लिं हस्त' ख. पाठः. ४. 'क्यस', ·श्रीकण्ठादि] द्वितीयः पटलः । पार्श्वयोरानयेद् रक्षामानामेः कवचं तु तत् । तावेवाकण्ठमुत्क्षिप्य करौ सङ्कुचिताङ्गुली ॥ ५६ ॥ ज्येष्ठानक्रान्ततर्जामाच्छोटिकोत्सर्जनात् पृथक् । असं स्यान्नेत्रमुद्रा तु दक्षिणान्मुष्टिवन्धनात् ॥ ५७ ॥ उत्सृष्टानामिकामध्यातर्जाभिः सहसाग्रतः । नेत्रत्रयस्पर्शनेन भवेन्नेत्रद्वयं यदि ॥ ५८ ॥ तत्र तर्जनिकामध्यायोगानेत्रद्वयं स्पृशेत् । शुक्लं पीतं ज्वलज्ज्योतिर्विद्युद्वर्ण हुताशभम् ॥ ५९ ॥ रक्तं चाप्यजषट्कं च सामान्येन पृथक् क्रमात् । अङ्काधिकारः। मुद्रार्थस्फटिकाक्षसूत्रकलशांश्चाविनती पुस्तकं हस्तैर्दक्षिणपूर्वकैस्त्रिणयना शुक्लसगालेपना । कुन्दामाक्षरविग्रहा शशिकली मौलौ प्रसन्नानना धत्ते या लिपिदेवताम्बुजगता मुक्ताभरालङ्कृता ॥ ६० ।। पञ्चाशद्वर्णमूर्ति तामेवं ध्यात्वा खेविग्रहे ॥ ११ ॥ स्थानेषु क्रमशो न्यस्य पूर्वोक्तेषु जपेल्लिपिम् । पञ्चाशत्संख्यया नित्यं यावलक्षं प्रपूर्यते ॥ ६२ ॥ तिलैबिमधुराक्तैस्तु हुत्वा शक्त्यनुरूपतः । वाग्विशुद्धिमसौ विन्देत् कविता चास्य जायते ।। ६३ ॥ अन्यतत्त्वार्थविद् विद्वान् प्राज्ञो नीरोगविग्रहः । संसाध्यैवं लिपि देवी सिद्धसर्वमनुर्भवेत् ॥ ६४ ।। शुद्धलिपिः। . . सरुद्रांस्तु जपेद् वर्णान् प्राग्वद विन्यस्य तु क्रमान् । न्यासः श्रीकण्टपूर्वोऽसौ क्षुद्ररांगादिशान्तिदः ॥ ६५ ॥ ... 'पो मुष्टि', २. नम्' ३. 'क्ष' ग. पाठ.. म. पाठ. t. 'लास. पाटः, ५ म' ·ईशानशिवगुरुदेवपदती. [सामान्यपादः मं मं अं अं आं आं के व च इंरक्ष हल्लेखाव्योमसौपूर्वममून्यमानि षट् क्रमात् । श्रीकण्ठादि। लिप्यानि सविन्दूनि रुद्रशक्तिविभक्तिहृत् ।। ६६ ।। युक्तानि विन्यसेदेष श्रीकण्ठादिः सशक्तिकः । अनानि प्राक्तनान्येर्वे तुल्यान्यस्यापि कल्पयेत् ।। ६७ ।। न्यासयोरनयोश्छन्दो विराडित्यभिधीयते । श्रीब्रह्मा मुनिरुद्दिष्टो वाग्देवी दैवतं भवेत् ॥ ६८ ॥ द्वितीयस्यार्धनारीशो न्यासस्येत्यपि केचन | साक्षसकलशोर्वबाहुयुगलों चाधः समुद्राभयं हस्तं दक्षिणमन्यतः सवरदे यस्याः करे पुस्तकम् । ध्यायेत् तां शशिखण्डमण्डितजटां देवीं त्रिनेत्रां सितां श्रीकण्ठायधिदेवतां च धवलैराकल्पकैषिताम् ॥ ६९ ॥ सिन्दूरहेमोभयभार्गवर्ण त्वर्धाम्बिकं साङ्कुशपाशहस्तम् । साक्षावलि स्वेष्टदपाणिमीशं श्रीकण्ठपूर्व स्मरतु स्वसिथै ॥ ७० ॥ सशक्तिश्रीकण्ठन्यासः। तारं सशक्तिलिप्यणरजपा सोऽहमेव च ॥ ७१ ॥ प्रपश्चयागन्यासोऽयं न्यासज़प्यादिनेष्टदः । लकुलीः बिन्दुमान् सर्गी भृगुग्धाप्यजपामनुः ॥ ७२ ॥ ऋषिमास्य गायत्री छन्दः स्याद् देवतापि च । परमात्मा परं ज्योतिध्येयः स्वहृदयाम्बुजे ॥ ३ ॥ सशक्तिठद्वयं हुत् स्याच्छिरः सोऽहमिहोच्यते । १. भी., ४. '', कप ग. पाठ १. ईईई... पाठा. ५. '' ग, पाठः .. सार्श'..पा.

·सोमणान्यास: ] पूर्वा द्वितीयः पटकः। अजपा तु शिखा ज्ञेया वर्मैव कवचं स्मृतम् ॥ ७ ॥ तार एव तु नेत्राणि हरीशार्णाविहानकम् । कर्णस्तु हरिवीजं स्याद् विषमीशाक्षरं विदुः ॥ ७५ ॥ ध्येया स्यादभयाक्षसूत्रंशुकग् या पुस्तकं विनती देवी पाण्डुरपुण्डरीकपटलखच्छेन्दुकुन्दद्युतिः । हृद्यानी मणिकुण्डला त्रिनयना कोटीरभारोज्ज्वला सार्धेन्दुः सितमाल्यगन्धवसना ब्रामी प्रपञ्चेश्वरी ॥ ७६ ॥ प्रपञ्चयागन्यासः। शक्त्यायैर्वा लिपर्वणः शक्तिः श्रीपूर्वकैस्तु वा । शक्तिः श्रीमन्मथाद्यैर्वा मोमानहादिकैस्तु वा ॥ ७७ ॥ न्यासाः समृद्धिकास्त्वृद्ध्यै मुनिरेषां प्रजापतिः । छन्दस्तु दैवी गायत्री मोमानबास्तु देवताः ॥ ७८ ॥ स्वादिबीयथालिङ्गं षडनानि भवन्ति हि । उमादिदेवताः स्मृत्वा न्यासे ध्येया सरस्वती ॥ ७९ ॥ मन्दारदामकलितेन्दुजटाकिरीटा सिन्दूररोचिरभिरामवपुत्रिनेत्रा । कुन्दावदातवसनाकुशपाशविद्या- सन्दोहपहजकरावतु भारती वः ॥ ८० ॥ समृद्धिन्यासः। कैलासनस्थो लकुली वामाक्षार्धशशास्वान् । लिप्योभयगो न्यस्तः क्षोभणीन्यास ईरितः ॥ ८१ ॥ कारुिढस्तु लंकुली प्राग्वद् दीर्घस्वरैर्युतः । यथालिङ्गं पडलानि छन्दो गायत्रमेव हि ॥ ८२ ।। वामदेवो मुनिः कामो दैवतं चाक्षरेश्वरी । १. 'दो देवीच गा', पाठ: २. रजावः, १."का' ग. पाठ: ४. 'मरु- D ·ईशानशिवगुरुदेवपरतो [सामान्यपादः सिन्दूरारुणसुन्दरो रुचिरा रक्ताम्बरालेपना मन्दारावृतकुन्तला स्मितमुखी गण्डोल्लसत्कुण्डला । ध्येया स्याद् दपती करैः सरसिजं पाशाङ्कुशे पुस्तकं बिम्बोष्ठी मणिभूषणा भगवती संक्षोभणी भूतये ॥ ८३ ॥ क्षोमणीन्यासः। पाशश्रीशक्तिमदनैलिप्यर्णमदना रेमा ॥ ८॥ लक्ष्म्यकुशकलाहद्भिर्युक्तो न्यासंस्तु मालिनी । अनन्तो बिन्दुमान् पाशः श्रीबिन्द्वन्ताः स्वयं मनुः ॥ ८५॥ ब्रमा समांसवामाक्षदण्डो बीजं तु मान्मथम् । शक्तिः ख्याता तु कः सामिदन्तबिन्दुस्तथाकुशम् ॥ ८६ ।। कलास्त्वक्षरजा प्रायाः पञ्चाशत् प्रणवोदिताः । वीप्सितानि स्वबीजानि सर्गी संवर्तकश्च षट् ॥ ८७ ॥ अमान्यमूनि मालिन्याश्छन्दश्चोष्णिगृषिमुहः । देवतास्य जगन्माता देवी त्रिपुरभैरवी ।। ८८ ॥ न्यासन्धानेन होमश्च मधुरैः सर्वसिद्धिदः । जपध्यानादिना सयः सर्वानाकर्षयेदपि ॥ ८९ ॥ बन्धुकारुणविग्रहां त्रिनयनां रक्ताम्बरालेपनां चचत्काञ्चनकुण्डलां सवरदां पाशाङ्कुशे बिभ्रतीम् । नीहारामलहारकुक्कुमरसैराताम्रकम्रन्तनी ध्यायेत् तां तु कपर्दचन्द्रशकलां सन्याभयां मालिनीम् ॥ ९ ॥ मालिनीन्यासः। पाशाकुशाभ्यां पुटितैम्प्यिणैः कर्पणी भवेत् । न्यासस्तु कादिषड्गैः पाशाङ्कुशपुटैर्यथा ॥ ९१ ॥ परनानि भवन्त्यस्यच्छन्दोऽनुष्टुप प्रजापतिः । ऋषिर्वाग्वादिनी देवं न्यासाचैः सर्वसिद्धिदः ॥ ९९ ॥ १. 'रोखर ग. पाठा. २. 'पुमान् ॥', ..', ४. 'न्यासादिग. पाठा.

·पोक्सोपचारः] पूर्वाध द्वितीयः पटलः । ध्येया स्याद् रोचनाम्भोद्भुतकनकवपुर्वलकीपुस्तकाभ्यां या सा पाशकुशाब्बा मणिगणरुचिरैषणैषिताङ्गी । कोटीराबदमौलौ धृतशशिशकला रक्तगन्धाम्बराया लैक्यं वाग्वादिनीयं त्रिभिरपि नयनप्रूविलासमितास्या ।। ९३ ॥ वाग्वादिनीन्यासः। लिप्यानि सविन्दूनि केशवाचाश्च विष्णवः । तच्छक्तयश्च क्रमशो न्यस्तव्या स्युनमोन्तकम् ॥ ९ ॥ केशवाथैभवेन्न्यासो विष्णुमन्त्रेधु सिद्धिवः । अष्टाक्षरतनुर्विष्णुर्देवता तमपि स्मरन् ॥ ९५ ॥ न्यसेच्छन्दस्तु गायत्री नारदोऽस्य मुनिर्मवेत् । देवी कुन्देन्दुगौरी स्फुरदमृतकलाहारिहाराभिरामा ध्येया मालेयय वपुरपि दधती लेखनी चाक्षसूत्रम् । सौधं कुम्भं च विद्यानिधिमपि जलजं जाटजूटाहितेन्दु र्या सा क्षौमाम्बराब्या त्रिभुवननमिता षट्भुजा सत्रिणेत्रा ॥९६ ॥ केशवादिन्यासः। एवंप्रकारा गदिता लिपेासास्तु सिद्धिदाः ॥ ९७ ॥ एषामेकतरं न्यासमाश्रयेदेव साधकः न्यस्तलिप्यर्णदेहस्तु जपहोमार्चनादिकम् ॥ ९८॥ कुर्यान्मन्त्रात्मरक्षार्थ तथा तत्कर्मसिद्धये । न्यस्तां लिपि ततो ध्यात्वा पूजयेन्मातृकाम्बुजे ॥ ९९ ॥ सप्तवर्गान्त्ययुग्माष्टदिक्पत्रं सितपाङजम् । विन्दौ मदमिरुद्धान्त्यकर्णिकं स्वरकेसरम् ॥ १०॥ समार्णवैः परिवृतं पृथ्वीबिम्बन वेष्टितम् । मातृकावर्णपमाख्यं विषमृत्युजरापहम् ॥ १०१ ॥ ३. 'ति', पाठः ४. 'मा', १..'री'. पाठ:. २. ' दिग. पा.. ५. 'रा', 'ग. पार:

·१० ईशानाशिवगुरुदेवपत्ती [सामान्यता चिन्तितं तच्छिरस्येव मृत्युक्ष्वेलरुजो हरेत् । ध्यात्वा दुग्धाब्धिमध्यस्थं दिव्यस्फटिकमण्डपम् ॥ १०२ ॥ तत्र पीठाम्बुजे यास्मिन् शक्तयोऽष्टौ दलानतः । मेषा प्रज्ञा प्रभा विद्या धीधुतिस्मृतिबुद्धयः ॥ १०३ ॥ विद्येश्वरी च मध्यस्था शुक्ला शुक्लाम्बरादिकाः । कृताञ्जलिद्वयकरास्तथैवोर्ध्वकरद्वये ॥ १०४ ॥ दधत्यः पुस्तकं कुम्भं शान्ताः सुन्दरमूर्तयः । विदिश्वनानि विश्वसं दलेषु नयनं पुरः ॥ १०५ ॥ ततः स्वराश्च तत्संख्यकलाभिरमृतादिभिः । अमृता मानसी तुष्टिः पुष्टिप्रीतिरतिश्रियः ॥ १०६ ॥ शान्तिः सुधा तथा कान्तिोत्सा हैमवती ततः । छाया च पूरणी वामाप्यमा चेन्दुकलास्त्विमाः ॥ १०७ ॥ अमृतासारवर्षिण्यो द्वन्द्वशो दलगाः स्मरेत् । ततो वर्गाक्षराणि स्युस्ततो ब्राह्मयादिमातरः ।। १०८ ॥ ब्राझी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराबैन्द्री च चामुण्डी महालक्ष्मीश्च दिक्क्रमात् ॥ १०९ ॥ ततो दश दिगीशाः स्युरिन्द्रोऽमियम एव च । निर्ऋतिर्वरुणो वायुर्धनदेशानको ततः ॥ ११० ॥ प्रागादिदिक्षु तेऽष्टौ स्युरथेन्द्रेशानमध्यगः । ब्रमा स चोर्ध्वलोकेशोऽनन्तो वरुणरक्षसोः ॥ १११॥ अधोलोकेश्वरस्त्वेतान् षडावरणगान् यजेत् । मध्येऽन्जकर्णिकासंस्थां चेतनात्मतया लिपिम् ॥ ११२ ।। खन्यासोक्ताकृति ध्यायेदुपारैर्यथोदितैः । आसनाबाहनाpणि पाचं चाचमनीयकम् ॥ ११३॥ १. 'गाः'ग.पा:- २. स. पाठ:- ·लिपिपुवादिविधिः] पूर्वाध द्वितीयः पटलः। सालोपाझं तथा खानं बसनाभरणानि च । गन्धपुष्पे तथा धूपो दीपश्चरुनिवेदनम् ॥ ११ ॥ अभिकार्य नमस्कारो राजपूजासमर्पणम् । पोरशोपचारः । एवं स्थण्डिलगामिष्ठा मनसा वा समर्चयेत् ॥ ११५॥ ऋष्यादीनपि विनेशं गुरुं चाप्युचरे यजेत् । वतोऽष्टपुष्पिकां कुर्यात् सा चाहिंसा क्षमा दया ॥ ११६ ॥ तथेन्द्रियाणां नियमो ज्ञानं भावविशुद्धता । अकोषो ध्यानमित्यष्टौ भावपुष्पाण्यनुक्रमात् ।। ११ ।। आसनं चैव तन्मचिर्देवता चागपञ्चकम् । इत्यौ पूजयेन्मन्त्रैः स्यादेवं चाष्टपुष्पिका ॥ ११८ ॥ सिद्धये साधकेन्द्राणां देवतानां प्रसादने । प्रचेतव्यानि मन्त्राणां स्फुरणाय विशेषतः ॥ ११९ ॥ क्षमखेति ततो देवीं परिवारैश्च तैः सह । निरञ्जने लयं गच्छ शिरोन्तं मनुनामुना ॥ १२०॥ द्वादशान्ताम्बुजस्भन्दौ योजयेथेतनामिकाम् । लिपिपूजाविधिः। पूजाक्रमोदितं चक्रभूर्जहेमादिके लिखेत् ॥ १२१ ॥ तद्धारणेन.सर्वार्थाः सिद्धयन्त्यस्याप्ययत्नतः । प्राततिवारमनया जपित्वाम्भः पिबेत् सुधीः ॥ १२२ ॥ संवत्सराद् भवेत् प्रज्ञा कविता चास्य जायते । अष्टोत्तरसहसं तज्जपाद् ब्रामीरसं पिबेत् ॥ १२३ ॥ अहोरात्रमविच्छिन्नमवाप्युपरागयोः । पलं श्वेतवचाचूर्ण कर्ष तुरगगन्धिनी ॥ १२ ॥ .. 'जपपू' ..पाठः ·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः कृष्णा हरिद्रा सिन्धूत्यं धात्री रुग् विधमेषजम् । प्रतिनिष्कं तु सन्चूर्ण्य घृतप्रस्थे विविक्षिपेत् ॥ १२५ ॥ ब्रामीरसचतुष्पस्थे पचेन्मद्वमिपाकवित् । ब्राझीघृतमिदं प्राज्ञमनयायुतमन्त्रितम् ॥ १२६ ॥ पिबेत् सूर्योपरागे तु सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् । दिनादौ वा व्हेिन्नित्यं पञ्चाशदभिमन्त्रितम् ॥ १२७ ॥ संवत्सराद् भवेत् प्राज्ञः कविर्विद्वत्सुसम्मतः । मध्ये तु मातृकापने लिप्योषध्यम्बुपूरितम् ।। १२८ ।। कलशं विधिवन्नित्यं जपेद् दशशतं ततः । तेनाभिषिक्तो मासेन वागायुःकान्तिकीर्चिभिः ॥ १२९ ॥ अरोगी युज्यते लक्ष्म्या वन्ध्या सूते सुतं शुभम् । आधारशक्तिबिन्दूत्यां प्रभां सौषुम्नमार्गगाम् ॥ ११० ॥ द्वादशान्तेन्दुगांध्यात्वा तस्यां क्षाद्यक्षरं लिखेत् । बहिसोमामिसंप्रोताद् रोगान्मुच्येत पातयन् ॥ १३१ ।। लिपिमिति विदितार्थी विन्यसेदेकमार्गा गुरुमुखसमवाप्तां तां जपेच्चापि लक्षम् । सितकुसुमतिलाज्यैस्तदशांशेन हुत्वा वशयति जगदिष्टं प्राप्तवागीश्वरोऽसौ ॥ १३२ ॥ महरिपुविषरोगान् विप्लवान हन्ति चान्यान् निजवपुषि परे वा न्यासतः स्वार्णसंख्यम् । जगति निखिलमन्त्राः साधिताः स्युन नूनं न हि लिपिरभिराद्धा साधयेत् सर्वकामान् ॥ १३३ ।। इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपद्धती तन्त्रसारे श्रीकण्ठादिपटलो द्वितीयः । १. 'ना कचित् ग. पाठ:. १. 'द्वान् सुख... ३. 'नापूर्वज'प.पा. 1. 'तो', ५. 'भाम्' क. पा.. ६ 'त', ७. 'मद्गुरुदेवपद्धती श्रीकण्यादिद्वितीयः पटलः । अयंग, पाठ:.

·अथ तृतीयः पटलः। अथ सकलमनूनां मातृको जन्मभूमि- स्तदधिकृतविशेषां वर्गवर्गादियुक्त्या । पृथगिह परिपाट्या लिख्यते च स्वराणा- मुदयविहतिवणश्चाप्तिराश्यात्मलिजः ॥ १॥ अविदितमनुवर्णप्रक्रियाकार्यरूपः कथमिह फललिप्सुस्तज्जपादौ प्रवृत्तः । गणविषयविभागानौषधानामजानन् कुभिषगिव चिकित्सालोलुपो बालिशोऽसौ ॥२॥ अविदितगजशिक्षश्वासृणिर्वाधिरोहे- दविरलमदधाराः संसवन्तं गजेन्द्रम् । अगणितपरिशुद्धिर्मन्त्रतत्त्वानभिज्ञः स पतति खलु मूर्यो देशिक: साधको वा.॥1॥ इति लिपिमनुचक्रव्याक्रियार्थस्त्वतोऽस्मिन् प्रकटितबहुमन्त्रो देशिकैर्वेदितव्यः । अकचटतपयाख्याः सप्त शाख्यश्च वर्ग- स्त्विह रविशशिवर्णः स्यादवर्गः स्वरात्मा ॥ ४ ॥ पुरुषयुवतिभेदा रौद्रसौम्याः स्वरास्ते न हि पृथगुदयाः स्युहस्वदीर्घाः क्रमेण । उदयति रविवणे ह्रस्वके दक्षिणस्थे शशिनि च खलु दीर्षे वामनासापुटेणे ॥ ५॥ नसि पुटयुगलेऽस्मिअर्ध्वममिस्तु तिर्यक मरुदुदकमधस्तान्मध्यकुण्ड्यं धरित्री। सुपिरमिह हि यत् खं पञ्च भूतानि चैवं सवितरि प शशारे ते स्वरास्तूदयन्ते ॥६॥ ..', २. '', ३. 'या' ब. पाठः ·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाः उभयमपि च विचाद् यत्र निश्वासवायुः प्रसरति समकाये स्वस्थदेहेन्द्रियस्य वदतु च परिपृष्टः कार्यसिदिच हानि स्वरमुदितमवेक्ष्य स्वस्य वान्यस्य युक्त्या ॥ ७ ॥ कपिलबकुशरामाः कामनिमें निशाज्ञः पशुरणियमगावः किं वनं संख्यनाख्यः । क्रमपठितयुगार्णा राशयो द्वादश स्यु- दिनरजनिविभागस्तैस्तु षड्मिश्च षड्मिः ॥ ८ ॥ अजवृषमिथुनाख्याः कहियक्षकन्याः समतुलमलिचापे नककुम्भाहमत्स्याः । चरनचरयुगास्ते राशयविक्रमाः स्युः सह खलु लिपिवणः श्वासवेद्योदयाद्याः ॥ ९ ॥ उदयति चरराशिदक्षिणप्राणसूर्ये मरुति हि शशिसंज्ञे वामके स्थास्नुराशिः । उभयपुटनिसृष्टं चोदयेद् युग्मराशिः सकलभुवनकालज्ञापकः श्वासचारः ॥ १०॥ उमयमरुति जीवः सौम्यवायौ जले वा शशिदहनपरण्यो मारुतो धातुशंसी । उभयधरणिसूर्ये चाप्सु मूलं शशारे पयसि च फलसिद्धिः सूर्यभूम्यप्सु न स्यात् ॥ ११ ॥ कुजमुमयगवहौ सूर्यवहौ मृतिः स्यात् सवितवियति नष्टं स्यान्मृतं वाल्पमायुः। वदतु मरुति चन्द्रे दीर्घमायुस्तदद्भिः सुखमपि शशिभूमौ चाल्पसिदिस्तु तसे ॥ १२ ॥ उभयधरणिरिष्टं साधयेद् दीर्घकाला- दुमयमरुति किश्चित्कालपाके स सिद्येत् । १. 'शौ दक्षि' स. पाठः. १. 'ये यु' ग. पाठ..

·स्वरभूमिका पूर्वार्षे तृतीयः पटलः।
उभयगगनवयों व सिद्धिर्न हानि-
मगदुमयजलस्थः क्षिप्रमस्पेष्टदः स्यात् ॥ १३ ॥
शशिजलघरणिस्थे शान्तिक पौष्टिकं वा
शशिमरुदमवाभ्या(1) वश्यमाकर्षणं च ।
दिनकरमुवि कुर्यात् स्तम्भनं वर्कतोये
रुजमिनमरुता खे प्रामणोचाटनाभ्याम् ॥ ११ ॥
दिनकरवियति स्यान्मोहनं चार्कवहौ
द्रुततरमरिवर्गान् मारयेत् सादयेश ।
इति जपहुतविधाः साधयन् वै यथावत्
स्वरमुदितमपेक्ष्य त्वारमेताशु सिधै ॥ १५ ॥
स्वरोदयाधिकारः।
.
कचटतपसमाख्याः पञ्चवर्गास्तु धात्री.
मरुदनलखतोयैः संयुतास्तत्र वेद्याः ।
अनिलदहनपुटब्यो वारि चाप्यत्र याद्या-
त्रिगुणगमनवर्णाः शादयोऽन्त्यस्तु रागः ॥ १६ ॥
कनकरुगमलसग्वनगन्धोऽष्टबाहु-
मिशिखवरगदाधृक् कर्मवाहोऽष्टनेत्रः ।
शशधरचतुरास्यो वृत्तपीठे कपर्दी
कुवलयसमगन्धो मन्दराभो धकारः ॥ १७ ॥
धवलरुचिरथाब्जे सूपविष्टा द्विबाहु-
गंजबरमधिरूढा साकुशा पाशहस्ता ।
तुहिनविमलहारै पिता पष्टिदीर्घा
त्रिदशविततिराख्या योजनानां पुरन्ध्री ॥ १८ ॥
कुलिशगतिपीतं कूर्मवाहं कुंबिम्बे
द्विभुजमलसगन्धं योजनद्वन्द्वदीर्घम् ।
स्मरतु विविधमायं विस्तृतं दैर्ध्यतोऽर्थ
रिपुदुरितगदन्नं स्तम्भनं सूक्ष्मसंज्ञम् ॥ १९ ॥

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः कनकफलकरा स्त्री पञ्चगव्यूतिवृत्ता सितरुचिरमृतार्दा हारिहाराभिरामा । द्विगुणधरणिबिम्बे हंसगा योजनानां दशपरिणतमूर्तिः पुष्टिदा स्यात् त्रिमूर्तिः ।। २० ॥ द्विशतरचितदैर्घ्य विस्तृतं योजनानां शतमतिकटुगन्धं काकवाहं द्विहस्तम् । अनलभवनसंस्थं ताम्रवर्ण सशूलं सगदमखिलरक्षा(:)स्यादयुग्मं तु षण्डम् ॥ २१ ।। द्विभुजमरुणममेर्मण्डलस्थोष्ट्रवाह दशशतविततं तइन्द्वदीर्घ त्रियुग्मम् । भुजगभुजगवर्गभूषितं दुष्टगन्ध स्मरतु विषविधाते षण्डकं शक्तिपाशम् ॥ २२ ॥ कुलिशधरमदग्रं हंसवाहं सपाशं दिलपनमतिर्मत पार्थिवाब्जे सुगन्धम् । शतविततिलयुग्मं त्रिंशदायामि षण्डं स्मरतु रिपुगणनं स्तम्भनं खर्णचूडम् ॥ २३ ॥ रथचरणफलास्यं षण्डकं शङ्कपद्म- स्फुरितभुजचतुष्कं चन्द्रकीकण्ठनीलम् । सुमुखममलहारं पद्मगन्धं कपर्दि स्मरतु निखिलवश्यं झुण्डिनं चक्रवाके ॥ २४ ॥ द्विभुजगरुडवाहां भूषितां वहिबिम्बे त्रिशिखकुलिशहस्तां शुक्लवर्णा सुगन्धीम् । स्मरतु विमलहारां भौतिकी वा प्रसूत्यै प्रविततशतकोटिं योपितं तां तथोचाम् ॥ २५ ॥ अखिलभुवनमध्यव्यापकं पीतवर्ण दशशतभुजयुग्मं घोतमानं त्रिणेत्रम् । १. 'ले'ब.पाठः. 'व्यं', ६. 'झिन', २. 'स्थाटवा', ३. 'ल', ४. 'ति' ग. पाठ: 'को', .. धिम्' ब. पाट:.

·प्रत्यक्षरमूर्त्यधिकारः] पूर्वार्ध तृतीयः पटलः । द्विगुणदहनबिम्बे गोवृषे भूषिताङ्गं पुरुषयुवतिदेहं मुक्तिदं ध्येहि सद्यम् ॥ २६ ॥ सितकुसुमसुगन्धिः शुक्लवासाः सुवर्ण- धुतिरपि कुसुमाभो वज्रपाशौ च विश्रत् । धरणिकमलविम्बे योजनानां सहस्र तततनुरिह चिन्त्यः पौष्टिकेऽनुग्रहेशः ॥ २७ ॥ घुसणरुचिरनेकैर्भूषणैश्चित्रिताको युगलयुगलजाड्यः स्वष्टदः पद्महस्तः । सरसिजमधितिष्ठन् श्रीकरोऽऋरवर्णः सकलदुरितमुक्त्यै चिन्तनीयोऽवतान्नः ॥ २८ ॥ दहनपुरगतस्तत्षण्डकं युग्महस्तं करगतमपि कृष्णैर्वस्त्रगन्धैत्रिणेत्रम् । त्रिशिखकुलिशहस्तं क्षुद्रविद्वेषदक्षं दशशतपरिमाणं चिन्तयेच्च स्वरान्त्यम् ॥ २९ ॥ स्वरमूर्त्यधिकारः। कुलिशमुसलहस्तो भूमिबिम्बेऽजगन्धः कनकरुगिभसंस्थो ब्रह्मशक्राधिदेवः । द्विभुजपुरुषवेषो वश्यकृत् कः कपर्दी दशशतपरिवृत्तः पातु नस्तविरुचः ॥ ३० ॥ शतमखमणिनीलः सर्पयज्ञोपवीतो धवलवदनरौद्रः पातु वः पिङ्गपादः । ज्वलनकमलमेषे पावनः स्तम्मनः खो दशशतपरिमाणस्तोमरी शक्तिपाणिः॥ ३१ ॥ फणिनि विकचपने रक्तवर्णे निविष्ट; शतविततिरनुग्रः पुष्टिदम्तावदुधः । १. 'विवियोग'ख. पाठा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः गणपतिधनदेशो हंसवाहः सुगन्धो- ऽवतु भुजधृतपाशः साङकुशो वो गकारः ॥ ३२ ॥ दशशतपरिवृत्तं तद्विमानोचषण्डं कुलिशवरगदाढ्यं ध्येयमुष्ट्राधिरूढम् । द्विमुजमसितयाम्यद्वेषणोच्चाटकृत्यैः स्मरतु च घमुदग्रं यन्मुखोलखलस्थम् ॥ ३३ ॥ त्रिशिखमुसलटकैः शक्तिदण्डाहिहस्तं यमपतिमतिकृष्णं षड्भुजं काकवाहम् । स्मरतु भुजगरूढं कोटिदीर्घावृत्तं श्वयथुचरणगात्रं द्वेषणेष्वेकरुद्रम् ॥ ११ ॥ सितरुचिररिशको चाम्बुजं मातुलुङ्गं दधदरुणसुगन्धसविभूषः कपर्दी। जगति निखिलभूत्यै पातु वो गुह्यकेशो धरणिकमलसंस्थः कोटिमानस्तु कूर्मः ॥ ३५ ॥ मकरकमलरूढः सूर्यकान्तिः स वोऽव्या- दरिजलजगदाजान्यादधद् दिव्यगन्धः । धवलवसनगन्धः स्रग्धरः कोटिमानो विमलमणिविभूषो वश्यदस्त्वेकनेत्रः ।। ३६ ॥ सितकमलशशाडादुद्गताविन्दुवौँ सफलकुलिशपाशौ सौधकुम्भौ दधानौ । दशशतपरिमाणौ वोऽवती शान्तवर्णी पलितमृतिगदन्नौ श्वेलशान्तिप्रधानौ ।। ३७ ॥ असितमशुभषण्डं दुर्मतिं काकवाहं यमपुरुषमनकरायसभूषिताङ्गम् । १. 'द' ग. पाठ: १. 'मुखम' ख. पाठ:. ३. 'संस्थम् ।', ४. 'कैदण्डह', ५. हताविन्दु' ग. पाठ: .. 'लालाशी' क. पाठ:. ७. 'ताच्छान्त', ८. 'मि' ग.पा.

·प्रत्यक्षरमूधिकारः] पूर्वा तृतीयः पटलः। त्रिशिखपरशुहस्तं द्वेषकृत्येषु विद्याद् दशशतपरिमाणं शर्मसंहं तु वर्णम् ॥ ३८ ॥ जलनिसमनिनादः सद्भदो वज्रपाणि- मुंजगभुजगनद्धो युग्मबाहुः सुतीवः । प्रथमरिपुरुजानां ध्वंसनः कौववाहः कपिलरुचिरुदारो वः स सोमेश्वरोऽव्यात् ।। ३९ ॥ अमलशशिनिकाशः शङ्खगोक्षीरगौरो विमलमणिविचित्र पितो हारजालैः । धरणिपवनपने पद्महस्तो गजोऽन्यात् सफलविषहरो वो लोडली लक्षमानः ॥ १० ॥ तुरगकुवलयस्थः परम्भाद्युतिर्वः कनकमणिविचित्रस्तुर्यवक्रोऽष्टबाहुः । दशशतपरिमाणः पद्मपाशाकुशाब्जा. न्यभयवरदशूलैरादधद् दारुकोऽव्यात् ॥ ११ ॥ अनलपुरगमेषे वहिदेवः स वोऽव्यात् कुलिशवरभुसुण्ठीभिण्डिपालेषुपाशान् । परशुमपि रथाङ्गं कार्मुकं चादधानो दशपरिणतिरुचरर्धनारीश्वरॊणः ॥ ४२ ॥ . त्रिशिखपरशुहस्तं व्याघ्रवाहं सुधूनं त्रिमुखमाहितरोगान् ध्वंसयन्तं कुबिम्बे । अरिकुलिशभुसृण्ठीपाशदण्डध्वजाव्यं स्मरतु दशशतोषं चाप्युमाकान्तवर्णम् ॥ १३ ॥ द्विपवरमधिरूढः शहरहाब्जपाशान् दधदलसमगन्धो वः सहस्रप्रमाणः । शतमखवरुणेशो वश्यदो भूषिताः कटकमकुटनिष्कराषढीपाटलोऽव्यात् ॥ १४ ॥ १. 'रो', १. 'पा' स. पा. १. 'रो' ग. पाठा.

·ईशानशिवगुरुदेवपत्ती [सामान्यपावः वृषगतशितिवर्णस्तुर्यवक्रोऽष्टबाहु- मरुदनलपतिवः कोटिमानस्त्रिशूली । मुसलपरशुशक्तीस्तोमरं भिण्डिपालं दधदवतु च दण्डं प्रासमप्येष डिण्डी ॥ १५ ॥ असितमथ यमेशं षड्भुजं वस्तिवकं भुजगवलयहारं शूलटङ्कासिदण्डान् । कुलिशमपि भुसृण्ठि षण्डमव्याद् दधद् य- न्माहिषगतकरोटौ कोटिमानोऽत्रिसंज्ञम्(?) ॥ १६ ॥ मृगवरमाधिरूढो यः स सोपवीतो नितिपतिरुदनः खड्गपाशो मुसृण्डीम् । दषदतिकपिशोऽव्यान्मुद्री योऽब्जपीठे प्रतिभयरिपुभेदी यश्चतुर्लक्षमानः ॥ १७ ॥ द्विभुजमसितवर्ण व्याघ्रचर्मोत्तरीयं डमरुकमपि शूलं विनदारक्तनेत्रम् । चिरमवतु पिशबॅरम्बराधैर्युतं वो दशशततति नाल्यं काकवाहं च षण्डम् ॥ १८ ॥ गरुडमधिगतोऽब्जे सर्पयज्ञोपवीती दशवदनसितारो विंशति यो भुजानाम् । दधदपि मणिचित्रः पातु कोटिप्रमाणो विविधविषहरोऽमो ब्राह्मणो लोहितार्णः ॥ १९ ॥ परशुरथपदाब्यः सिंहपद्माधिरूढः प्रविततदशकोटियुग्मबाहुर्द्विजन्मा । हरतु भवदरिष्टं मौक्तिकनमसूत्र- स्तडिदनलपिशनो यः शिखी रक्षणेष्टः ॥ १०॥ कुवलयविनिविष्टो हंसवाहः षडास्यो धनपतिपतिरब्जं शश्मप्यादधानः।

·पखवारमूलीपकारः] पूर्वा तृतीयः पटकः। 'धवलवसनगन्धो बन्धुजीवारुणो वः प्रविततदशकोटिः श्रीकरोऽव्योद् बकारः ॥ ५१ ॥ त्रिमुखनयनरौद्रं पिनकेशं तरक्षो- रुपरि दहनबिम्बे धूम्रवर्ण त्रिहस्तम् । रथचरणगदावं घेण्डकं शूलि वोऽव्यात् प्रविततदशलक्षं यद्विरण्डेशसंज्ञम् ॥ ५२ ॥ उदितमिहिरकान्तिः कल्पवहिप्रकाशो जटिलशिरसि चन्द्रं मुण्डमालां च विग्रत् । त्रिशिखपरशुनागांश्चानलं भूतये वो विषमयवपुरब्जे स्यान्महाकालवर्णः ॥५३ ॥ मृगगतिरतिधूम्रो वायुविम्बे स पायाद् ध्वजमुसलगदामीनादपद् वायवीयः । सकलभुवनमानश्चाटनः क्षुद्रकृत्ये- वरुणवसनगन्धैर्मषितो वो यकारः ॥ ५५ ॥ ज्वलदनलनिकाशो वहिबिम्बेऽम्बुजस्थः सकलभुवनमानो मेषवाहः प्रसन्नः। अभयवरदशक्तिस्वस्तिकानादधानः सितवसनसुगन्धिः पातु युष्मान् भुजाः ॥ ५५॥ कमलगतकरीन्द्रे योषिदापीतवर्णा कलमकनकवल्लीवज्रपाशान् दधाना । दिशतु धरणिविम्बे भूषिता सर्वपीता घरणिविततिरिष्टं धारिणी स्तम्भिनी वः॥५६॥ अतकिरणगौरी नक्रपडेरुहो वो धवलकमलपाशी विनती वारिबिम्बे। विविधविषरुजाति ध्वंसयन्ती विभूत्यै भुवनविततिरस्त क्षीरपीयूषमूर्तिः ।। ५७ ॥ १. 'याविकारे । १. 'पक', ३. 'मि' .. पा... 'रुणनि', ५. भा. पाठ ·१२ [सामान्यपाद: ईशानशिवगुरुदेवपद्धती धवलकमलहस्ता पुण्डरीकोपविष्टा विमलवसनगन्धैर्भूषिता हेमवर्णा । दशशतपरिमाणा हारिधम्मिल्लभारा प्रदिशतु बकवर्णास्याकृतिर्वो विभूतिम् ॥ ५८ ॥ शतमखमणिनीलः कूर्मवाहो द्विबाहुः कपिशवसनगन्धो वज्रपाशौ च विभत् । दशशतपरिमाणः क्षोभणो वोऽस्तु लक्ष्म्यै प्रहसितवदनेन्दुः श्वेतसंज्ञः प्रमत्तः ॥ ५९ ॥ शशधररुचिगौरो वज्रपद्माब्जपाशान् निधिकलशकरण्डे चक्रमप्यादधानः । सरसिजगतहंसे भूषितः कोटिमानो धनदपतिरभीष्टं यो भृगुर्वस्तनोतु ॥ ६ ॥ धवलवसनगन्धस्रग् जटी चन्द्रमौलि- हर इव लकुलीशो भूरिगौरस्त्रिणेत्रः । हरिणपरशुशूलैश्वान्वितो विश्वमानः शिवगिरितनयेन प्राणखात्मावताद्वः ॥ ६१ ॥ सुरपतिभवनाब्जे शङ्खवज्रारिपाशान् सृणिमुसलभुसृष्ठीखड़घण्टाकपालम् । दधदवतु गजस्थः क्षेत्रपालेन्द्रदेवो भुवनविततपीतस्वीक्षणोऽन्त्यो द्विदंष्ट्रः ।। ६२ ।। धवलरुचिरवर्णा ब्रामणास्तेऽथ रक्ताः क्षितिभुज इह पीता ये विशो येऽपि कृष्णाः । वृषलकुलसजाता बक्षराश्च स्वलिः पुरुषयुवतिषण्डास्ते प्रतिलोकवेद्याः ॥ ६३ ।। प्रत्यक्षरमूधिकारः १. 'ण'. पाठ:. २. धी' ग.पाठः. ५. 'हि'.. पाठ:. पाठ:. ६. 'ायधि' ग. पाठः ३ 'ति', ४. 'न्योऽपि ·११ प्रत्यक्षाररूपाधिकार] पूर्वाध तृतीयः पटलः। गुरव इह हि दीर्घा बिन्दुसर्गाभियुक्ता- स्तदुपरि विनिविष्टो युक्तवर्णोऽपि यस्य । स च गुरुरिति वेद्यः शेषितोऽस्मालधुः स्या- लघुरयुगलमात्रः स्याद् गुरुश्च द्विमात्रः॥६५॥ मयरसतजमाख्या नस्तथाष्टौ गणास्ते पृथगिह खल हल्मिस्ते त्रिमिः स्युखिमिश्च । सकलगुरुमसंज्ञो यो गणः सोऽवनिः स्यात् प्रथमलघुयसंज्ञः स्याद् गणस्तोयमूर्तिः ॥ ६५ ॥ रगणमिति लमध्यं वहिदैवं तु विद्यात् सगणमपि च वायुं सोऽन्तगुर्वक्षराव्यः । तगणमपि खमाहुस्तस्य चान्ते लघु स्या- ज्जगणमपि च मध्ये स्याद् गुरुः सूर्यदैवम् ॥ ६६ ॥ प्रथमगुरुभसंज्ञः स्याद् गणः सोमदेवः सकललघुगणो घौनाभिधेयोऽष्टमः स्यात् । इति गुरुलघुमिन्नैरष्टभिर्व्याप्त विश्व- लिपिपरिपठिताणैः स्याद् गणैः शब्दसूतिः ॥ १७ ॥ मनलसलिलवर्णा ये गणाः शत्रवस्ते पवनदहनखार्णा मित्रमन्योन्यमुक्ताः । सलिलधरणिसंज्ञास्तेऽपि मित्रं मिथः स्युः सलिलपवनखाख्या ये गणास्तेऽत्र मध्याः ॥ ६८ ॥ पुरुषयुवतिषण्डाः खेहिनः षण्डमध्याः पुरुषपुरुषयोषियोषितोऽन्योन्यदुष्टाः । सुहृदि सुहृदमणे या गणं मध्यम वा घटयतु स तु मन्त्रो वाचको देवतायाः ॥ ६९ ॥ मनुरपि विधिनकः साधितो येन देवः स भवति सगणानां सिद्धिमाक् तन्मनूनाम् । किमु बहुविधमन्त्रान् वेति यः साधयेद् वा स भवति शिवतुल्यस्तत्फलानां निधानम् ॥ ७० ॥ १. 'न्त्रो' ग.पा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः प्रियफलकटिरम्या श्रीप्रिया रात्रिरन्या खगकुलकटकलीपात्रगर्मार्णसंज्ञो । अभिहितलिपिवर्णानश्चिनायेषु भेषु स्वरपरिणतियुग्मं पौष्णमे स्यानियोज्यम् ॥ १ ॥ कुरुवृषदघिसंख्याः शोमनास्तारकाः स्यु- भयमृतिगददुःखं गोमियोऽसंख्यमैः स्यात् । कृतमिह खलु यत् स्यानाम मातापितृभ्यां जननभमपि यत् स्यात् तद्यस्यानुकूलम् ॥ ७९ ॥ फलगुरुरुरुशाणाः शर्मशर्वास्त्वजाया निगदितलिपिवर्णा राशयः शादयः स्याम् । जननमनिजनामस्त्वादिवर्णाभियोगा- दमिमतमनुभेनाप्यादिवर्णेन शोध्यम् ॥ ७ ॥ शुद्धायामवनौ सगोमयजलैरालिप्य तत्रालिखे. चक्रं षोडशकोष्ठकं तु परितः पञ्चैकया राशयः । विनक्षेत्रपवास्तुवेशविधयः कोष्ठेषु मध्ये स्थितां- स्तानिया लिपिवर्णराशिघटना मन्त्रात्मनामोनयेत् ॥७॥ एको वाप्यथ पञ्चमोऽपि नवमो राशेः खकाद् बान्धवो राशिः स्याद् दशमद्वितीयसहितः षष्ठो भवेत् सेवकः । दामिस्वरसंख्यया यदि मतस्तन्त्रेष्वयं पोषक: स्याद् यो द्वादशमोऽष्टमः श्रुतिमितो मन्त्रः स्मृतो घातकः ॥७५॥ यो बन्धुर्भवति मनुः स रक्षतीमं सर्वार्थानपि वितनोति सेवकाख्यः । पुष्टिमीविभवयशांसि पोषकात्मा प्राणार्थानपि च निहन्ति घातकाल्यः ।। .. 'श्री', २. 'त्या', ३. 'द', ४. 'सन्न्यात'. पाठ...', प.पाठा, .. 'काः स्युः प्रा. पाट:.

·सकाररूपाधिकारः] पूर्वा तृतीयः पटलः।
ईशावं तु चतुचतुष्पदलिपी खाख्यादिवर्णे
ये सिद्धाः खलु ते द्वितीयपदगाः साध्याः सुसिद्धाः परे ।
वर्णा येऽप्यरयश्चतुर्षपदगास्ते मृत्युदुःखप्रदाः
शिष्टास्तें त्वचिराचिराजपहुतैः सिध्यन्ति पाठादपि ।
प्राक् साध्याख्या साधकाख्यां च पश्चाद् धृत्वाष्टाभिस्तत्र शेषाहणं सात् ।
साल्यावर्णैर्षितैः साध्यवर्तृत्वाष्टामिस्तद्विलोमाहणं वा ॥७८ ॥
साधकाइयवर्णानां सह मन्त्राक्षरैस्तु यत् ।
सिद्धाधैर्गणनां कृत्वा ज्ञेयो मन्त्रांशकस्त्वयम् ॥ ७९ ॥
पश्चिमात् प्राग्गतं लेख्यं पतयोर्दक्षिणवामयोः ।
मन्त्रनामोर्यथा वर्णान् पृथक् तम्यजनस्वरैः ॥ ८ ॥
नामोर्मन्त्रस्य वा वर्णा विषमाः स्युर्यदा तदा ।
तत्तदक्षरमालेल्य समं यावत् प्रपूरयेत् ॥ ८१ ॥
ततः सिद्धादिभिर्हत्वा ज्ञेयं प्राग्वत् फलादिकम् ।
पडो लिखेत् साधकसाध्यनामो वर्गान् खरव्यञ्जनभेदमिन्नान् ।
हत्वा त्रिभिः शात्रवमित्रमध्यान् विद्याच शत्रुर्यदि तं प्रजयात् ॥ २ ॥
संहितोचारणात् प्राप्तं शोधनेष्वक्षरं त्यजेत् ।। ८३ ॥
अधिक चाप्यनुस्वारं जिहामूलं विसर्गकम् ।
त्यक्त्वैवं शोषयेन्मन्त्रान् यथोक्तं तत्त्वसागरे ॥ ८५ ॥
यथैवाचाक्षरे शुद्धि तथा सर्वानशोधनम् ।
कृत्वा कियन्तः सिद्धाद्या मन्त्रेऽस्मिन्निांते चाइयेत् ॥ ८५ ॥
सिद्धार्णाधतुरो यस्मिन् मन्त्रोऽसौ सिद्धनामभाक् ।
सिद्धहीनस्तु साध्याल्यः सुसिडो रिपुवर्जितः ।। ८६ ॥
मसिद्धहीनः शत्रुः स्याचतुर्धेवं प्रकल्पयेत् ।
मुसिद्धमन्त्रः स्यादन्ते सिद्धये स हि कामधुक् ॥ ८७ ॥
भशधुरादिसिद्धो यः मसिद्धार्णादिको मनुः ।
अरिवर्णविहीनश्च सर्वकामप्रदो बसौ ॥ ८८ ॥

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती (सामान्पपाव वै मनुः। यस्याचन्तगतः साध्यः कृच्छूसाध्यः स आदावन्तेऽयवायन्ते यस्यारिन तमभ्यसेत् ॥ ८९ ॥ स्वभ्यस्तोऽपि हिनस्त्येनं जन्मान्तरशतैरपि । सुसिद्धो यस्य चायन्ते सोऽस्य चिन्तामणिर्मनुः ॥ ९० ॥ एवं विशोधयेन्मन्त्रान् यथोक्तं तत्त्वसागरे ॥ ९० ॥ प्रत्यक्षरं तु कथितं खलु मातृकायां पादिकं तदमियुक्तजपादिनार्थाः । सिध्यन्ति मन्त्रनिकुरुम्बविशिष्टवण- र्युक्तैस्तु यद् भवति तच्च समस्तभूधम् ॥ ९१३ ॥ इत्वं विशोध्य बहुषा प्रथमाक्षरं तन्मन्त्रस्य शिष्टमपि वर्णगणं विचार्य । शुद्धाक्षराविकमनुं तलिनेतराणे दद्याद् गुरुस्तदधिकारिविशेषयुक्त्या ॥ १२ ॥ इति श्रीमदीवानगुरुदेवपद्धतौ तन्त्रसारे स्वरोदय- मातृकाप्रत्यक्षररूपादिकयनं नाम तृतीयः पटलः। अथ चतुर्थः पटलः । मन्त्रास्त्रेषा स्त्रीपुमांसश्च षण्डाः स्वाहान्ताः स्युर्योंषितो ये नमोन्ताः । ते पण्डाख्याः शिष्टमन्त्राः पुमांसः प्रोक्तं मन्त्रव्याप्तौ गौतमेन ॥१॥ पुंमिः कुर्याचाटवश्ये विषघ्नं स्वीमिर्मोहं चान्त्ययोत्सादनाद्यम् । शेष सर्व कर्मजातं तु षण्डैमन्त्रैः कुर्यादाशु तत्तत्फलाप्त्यै ॥२॥ ताराकाशावन्त्यवाय्वमिवर्णा बामेयाः स्युः सौम्यमन्त्रास्त्वतोऽन्ये । भामेयोऽपि स्यात् ससौम्यो नमोन्तः सौम्योऽपि स्यादमिमन्त्रः फडन्तः ॥ .. .. पाठ १. 'स्तं', .. 'श्रीगु', ४. 'श्रीगु, ४. 'ग. पाठ ·. मन्त्रलिजाधिकारः] पूर्वाध चतुर्यः पटलः । स्थादामेयैः क्रूरकार्यप्रसिद्धिः सौम्यैः सौम्यं कर्म कुर्याद् यथावत् । सौम्याभेयास्तूमयैर्लक्षणैः स्युः कुर्यात् सर्व कर्म तैः क्रूरसौम्यम् ॥ ४ ॥ स्वापोद्बोधौ तद्वदभ्यासकालं विद्यादेषां त्वासनं चारभेदात् । सौम्यानां स्यात् सौम्यतोऽभ्यासकालस्त्वामेयानां सौरतोऽभ्यास उक्तः ॥५॥ सौम्यः स्वापः सूर्यचारेऽथ सौम्ये त्वामेयानां स्वाप उक्तोऽथ बोधः । द्विष्ठश्वारस्तुल्य एवोभयोः स्यात् सुप्तोऽभ्यासे बुद्धमात्रोऽपि नेष्टः ॥ ६ ॥ जापं कुर्यादुक्तकाले मनूनामुद्वन्धान वा जप्यहोमक्रियादौ । आरभ्यैतान् पूर्वमभ्यासकाले मध्ये स्वापः कर्मणां नैव दुष्येत ॥ ७ ॥ मन्त्रलिझाधिकारः। षडनो यो मन्त्रः स भवति सनेत्रो नयनो मनुः पञ्चाङ्गः स्यात् खलु यदुभयोरामनवः । । पृथक् ते स्युनों चेत् कचिदपि च मूले नवदश- खरैः कुर्याद् दी(रनृणयुगलैरगरचनाम् ॥ ८ ॥ स्वैरचिद्विदेवाप्रधृष्यः सूर्यो वामिस्तेजसाग्र्यः समर्थः । तद्वत् साझैमन्त्रमूर्तिस्तदामा तद्युक्तारैः स्यात् समर्थोऽप्रधृष्यः ॥९॥ हृद् बुद्धिगम्यं हृदयस्थ आत्मा स्याञ्चेतनावान् हृदयेन मन्त्रः । यद् बुद्धिपूर्व क्रियते नमोऽस्मै मुख्यं हृदङ्गं तत एव वेद्यम् ॥ १० ॥ शिरस्तु मूर्तस्य मनोः प्रधानमनं हि सर्वेशगुणार्थतुङ्गम् । स्वतो हि तस्माद् विषयापहारे स्वाहेति युक्तं शिरसोऽजमुक्तम् ॥ ११ शिखा तु कर्मागतया मनूनां यतो वषड्व्युष्टिकरं तदनम् । अधृष्यतेजाः शिखया यदमिर्वपशिखायां विनियुज्यतेऽतः ॥ १२ ॥ कचग्रहार्थग्रहणात् तु धातोः सगृप देहं कवचं मनूनाम् । तेजस्तु हुं सर्वमरिष्टजातं निवारयेत् तत्कवचाय युक्तम् ॥ १३ ॥ २. 'भ्याः'ग.पाठ:. है.', *. 'ति'. पाठ:.

·इंशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्याय नेत्रेण सर्व परिपश्यतीह मन्त्रः स्फुटं यं दृशि दर्शनाय । वौषड् भवेदङ्गमतस्तु नेत्रं नेत्रे तु सिद्धयै दृशि वौषडुक्तम् ॥१५॥ असूनदः पालयतीत्यतोऽसं धातोरसुक्षेपणवाचकार्यात् । अनिष्टमाक्षिप्य तु पाति मन्त्रं पालनेऽस्वायफडित्यतोऽस्त्रम् ॥ १५ ॥ पूर्व गुरुर्योऽस्य मनोविधानं विज्ञाय संसाधितवानृषिः स्यात् । इच्छाप्रधानार्थकमां तु योगाच्छन्दो भवेद् वर्णगतं यथावत् ॥ १६ ॥ ददात्यभीष्टानवतीह दुःखाद् या देवता दैवतभावदानात् । सा देवताख्या मनुवाच्यवस्तुस्वरूपिणी यत् कथितं प्रपञ्च ॥ १० ॥ मन्त्रात्मिकायास्त्वथ देवताया मूर्तिर्हि सर्वो मनुवर्णपूगः । शक्तिस्तु तत्पूर्तिकरी चितिः स्याद् बीजाख्यंमस्यैव तु जीवभूतम् ॥१८॥ तच्छन्दो मुनिरहितं जपेद् यदासौ तुच्छं वै दिशति फलं तु बीजशक्तयोः । अज्ञानाद् व्रजति मनुर्जडत्वमझेरन्यस्तैरसुरगणा हरन्ति जप्यम् ॥ १९ ॥ शुद्धो विष्णुर्येन केन स्वरेण स्पृष्टो वहिर्होमसंवर्तको वा । ठोपोवोमा() सोऽपि बामाक्षयुक्तो बीजं खड्गी सामरेशोऽपि मन्त्रे॥२०॥ सानन्तो वा वामपार्श्व भुजादिमिाक्षाढ्यो वाथ मेषोधिसूक्ष्मौ । सामान्याः स्युः सर्वमन्त्रेषु बीजान्येतान्येवं यत्र नोक्तं तु बीजम् ॥ ११ ॥ एकाक्षरस्य तु मनोर्न परं तु देवबीजं वदन्ति यदतः परतः पुरोक्तम् । शक्तिश्च नादसमबिन्दुरनिश्चिता चेद् बीजादजः परतरः खलु शक्तिरका ॥ राशेस्तथा माधकसाध्यनानोर्नक्षत्रयोः सर्वमिहानुकूलम् । यो मन्त्र उक्तेन जपेन सिध्येत् सिध्येन्न मन्त्रोऽपि चिरेण वान्यः ॥ २३ ॥ नामःराश्यादिकमानुकूल्यं मन्त्रेषु सप्तस्वनपेक्ष्यमेषु । हंसाष्टपञ्चाक्षरवद्वितारैः सावित्रिसञ्जीवनगोपकेषु ॥ २४ ॥ E .. 'त्र', २. "ति', ३. 'न्त्रत्रपा' ख. पाठ:...: 'कोपो मोबो सो', ग. पा.. ६. 'विधानु' च. पाठा.

·मनाविकाचधिकारः]
पूर्वार्ध चतुर्यः पटलः।
३९
लिप्यर्णानां संविभागेन योक्ता नक्षत्राणां विंशतिः सप्तयुक्ता ।
तत्संख्याः स्युर्देवताथापि वृक्षास्तान् न छिन्द्याद् यत् स्वमन्त्रक्षवृक्षम् ।।
स्वायुद्धथै वर्षयेत् तं तु रक्षेद् वन्देदेनं सिद्धये मन्त्रवृक्षम् ।
मनःशां देवतां चार्चयेत् तां ये वर्गोत्थास्तान् ग्रहांश्च खवारे ॥ २१ ॥
इसो यमोऽथ दहनः कथितः प्रजेशः सोमः शिवादितिसुरेड्यमुजङ्गमाश्च ।
पित्रर्यमाख्यभगभास्करविश्वकर्मप्राणा महेन्द्रदहनावथ मित्रसंज्ञाः ॥ २७ ॥
इन्द्रस्तथापि निर्ऋतिः सलिलं च विश्वे चक्रायुधोऽथ वसवो वरुणोऽप्यजातिः ।
ख्यातोऽहिपूर्वपदबुनिरथोऽत्र पूषा ख्याता क्रमेण भगणस्य तु देवतामी() ।।
कारस्करामलकपूर्वमुदुम्बराख्या जम्बूस्तथैव खदिराप्यथ कृष्णवंशौ ।
साश्वत्यनागतरुरोहिणकाः पलाशाः प्लक्षस्ततस्त्वमितिपूर्वकबष्ठसंज्ञः ॥ १९ ॥
विल्वार्जुनावपि विकइतकेसराख्या वृक्षास्तथा शबरसर्जकवन्जुलाहाः ।
उक्ताः क्रमेण पनसार्कशमीकदम्बा भानां तु चूततरुनिम्बमधूकसंज्ञाः ॥३०॥
एभ्यः सदेवताभ्यस्तु नक्षत्रेभ्यः समुद्गताः ।
तिथयः प्रतिपत्पूर्वाः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ ३१ ॥
सोमवृद्धिक्षयवशाद् द्विधा स्युस्तिथयस्तु ताः ।
तिथीनां क्रमशस्त्वासां देवताः प्रभवन्ति याः ॥ ३२ ॥
भमिर्दसावम्बिकाविननागाः स्कन्दः सूर्यो मातरश्चापि दुर्गा ।
आशा श्रीदवाथ वैकुण्ठधर्मों रुद्रश्चन्द्रश्चाथ पिच्या कुहूः स्यात् ।। ३३ ।।
सराशितारालिप्यर्णतिथिभ्यः शक्ति जृम्भितात् ।
करणान्यभवन् सप्त बवादीनि तु पक्षयोः ॥ ३४ ॥
बवं च बालवं चैव कौलवं तैतिलं तथा ।
गरज वणिजाख्यं च विष्टिश्चैव तु सप्तमी ।। ३५ ॥
पशवः सप्त सिंहाचा बवादीनां तु योनयः ।
सिंहव्याघ्रवराहाच खरेभच्छागकुक्कुराः ॥ ११ ॥

·ईशानाशवगुरुदेवपदता देवताः सत शकाजमित्रार्यमधराभियः । यमन्ध करणानां स्युः पूज्यास्तत्करणेषु ते ॥ १७ ॥ एवं हि मातृकावर्णविवृतिः संप्रकीर्तिता । गौतमीये यथा प्रोक्तं मन्त्रव्याकरणेषु च ॥ ३८॥ प्रपञ्चसारे च यथा यबोदग्गार्यभाषितम् । मातृकावर्णविततिविश्वमेतदिति स्फुटम् ॥ ३९ ॥ विन्दोरने रवोऽदय रवजनिताः षोडशादौ खराः स्युः कावर्णाः पञ्च वर्गास्त्वय खलु यमुखा धातुभिः पञ्चमूतैः । तन्मात्रामिस्तयाः प्रकृतिस्थ गुणैर्विश्वरूपा नेसंज्ञा शक्तिर्वागीश्वरीयं ननु जगदखिलं यत् प्रपञ्चाभिषेयम् ॥१०॥ इति श्रीमदीशानगुरुदेवपद्धती वन्त्रसारे मन्त्रलिज्ञादिकं नाम चतुर्थः पटकः। अथ पञ्चमः पटलः। अब मन्त्रजपार्चनाहुतायैर्विविधानामपि कर्मणां तु युक्तया । पृथगन हिताय साधकानां कथयिष्ये निखिलेन सापनाथम् ॥ १ ॥ कषिताः खलु तत्त्वसागरादौ विषयः पल्लवयोगरोषनाथाः । हरितच सदेशकालयुक्त्या विविधद्रव्यदिनासनादिकुण्डः ॥ २॥ अपि पल्लवयोगरोधनानि प्रथनं संपुटकं विदर्भणं च । इति कर्मसु योजनं हि षोढा मनुवर्णैः सह साधकार्णयुक्त्या ॥१॥ मनुरन्तनिविष्टसाधकास्यः कथितः पल्लवमादितस्तु योगः। उमयत्र मनोस्तु नामरौधौ प्रयनेऽर्णान्तरितं द्वयोः क्रमेण ॥ ४॥ उभयत्र तु साधकस्य मन्त्रो विनिविष्टो यदि संपुटं तदाहुः । मनुवर्णयुगेन सापकाणं यदि चैकं क्रमशो विदर्मणं स्यात् ॥ ५॥ 1. '', २. 'च' ग. पाठ:.

·'पशाधिकार: पूर्वार्धे पामः पटलः। महमूतपिशाचनिग्रहादौ विषसंहाराविनाशमारणेषु । अरिचाटनसादनेषु तेषामपि विद्वेषविधौ च पल्लवं स्यात् ॥ ६ ॥ परमोहनकर्मणां तु रोधः परसंस्तम्भनकेषु योगमाहुः । जनशील केषु संपुटं स्याद् वशकृच्छान्तिकपुष्टिदो विदर्भः ॥ ७॥ पल्लवाचधिकारः वृषशान्तिकपौष्टिकेषु पूर्वा वनलाशा खलु चाटने ज्वरे च । ननु मारणमोहयोर्यमाशा कथिता द्वेषणकेषु राक्षसाशा ॥ ८ ॥ जलांदिग् जलवृष्टिदाहशान्त्यां भ्रमणस्तम्भनयोश्च मारुताशा । शिववाग्यजनेषु वश्यकृत्ये धनदाशा कथितेशदिग् विमुक्त्यै ॥९॥ शिवदक्षिणमूर्तिपश्चिमाशा मुखशर्वालयगोष्ठपुण्यनद्यः । परदेवहुताशविप्रगेहैर्वनशैलाः खलु शान्तिकेषु देशाः ॥ १० ॥ वटपिप्पलबिल्वमूलदेशाः प्रथमोक्ताः शुभपौष्टिकेषु शस्ताः । अपि कर्षणवश्यकर्मणोस्ते खलु शस्ताः स्वगृहादिकं च रम्यम् ॥ ११ परिशोध्य भुवं तु शल्यहीनां गतलोष्टात्ममषीतुषादिदोषाम् । सिकतासममृत्खयाभिपूर्णा मुकुराभामुदगिन्द्रदिप्तवान्ताम् ॥ १२ ॥ अभिपूजितवास्तुपाधिदैवी सुरभेः सूतकरोगवर्जितायाः । गगनातनवेन गोमयेनाप्युपलिप्याम्बरगालितैश्च तोयैः ।। १३ ।। प्रकृतानुगुणं तु तत्र कुर्यात् परिशुद्धेष्टकदारुबल्बजाधः । मपि यजियसाधनैर्यथेष्टं मठशालादिकमिष्टदण्डमानम् ॥ १४ ॥ परमाणुरजः कवच लिक्षाः सहयूकाश्च यवाः क्रमाष्टसंख्याः। यवकोटरकोष्ठक त तिर्यक् खलु मानाङ्गुलमिष्यते स तन्त्रे ॥ १५ ॥ प्रवदन्ति वितस्तिका द्विषट्कैरिति मानाहुलकैर्वितस्तियुग्मम् । कथयन्ति हि किष्कुसंज्ञहस्तं निपुणा हस्तचतुष्टयं च दण्डम् ॥१६॥ . 'परतु'ग. पाठ:. .. 'हि', ३. 'या' स. पाठ:.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाका धनुरित्यपि दण्ड एव तेषां धनुषामष्टकमुच्यते हि रज्जुः । मुरतारसुराजुलैः प्रजेश:सधनुर्मुष्टि धनुर्गृहे च विद्यात् ॥ १७ ॥ ऋजुमध्यमपर्वमध्यमायास्त्विह मात्राङ्गुलमिष्यते तदान्यत् । भवनादिषु पूर्वमङ्गुलं स्यात् खलु मात्राङ्गुलमेव साधनेषु ॥ १८ ॥ गृहविस्तृतिदैर्घ्यदण्डगं त्रिगुणं तद्वसुभक्तशिष्टदण्डाः । क्रमशों ध्वनधूमकेसरिश्ववृषभाः स्युः खरहस्तिवायसाख्याः ॥ १९ ॥ ध्वजसिंहवृषेभलक्षणाः प्राग्यमनीरेशधनेशदिक्षु शालाः । मपि मध्यगृहे समे च वृत्ते सममेतच्छभदण्डमेव कुर्यात् ॥२०॥ अपि चाटनमारणादिकानामशुमानामिह कर्मणां प्रयोगे। ननु वायसगर्दभश्वधूमैरधिदण्डं भवनंदिकां विधेयम् ॥ २१ ॥ विषवृक्षपरेतभूमिकाष्ठरशुभैः कण्टकिमिश्च तत्र शालाः । यमवहिनिशाटदिक्प्लवा भूनिखिलक्षुद्रविधौ विशेषरौद्राः ।। २२ ॥ विपिनानि चिता स्वयंमुवैकं शिवलिङ्गं भवनं करालिकायाः। महिषासुरमर्दिनीनिवासोऽप्यभिचारेषु निरालयाश्च शस्ताः ॥ २३ ॥ अचलाश्च विविक्तनिर्जला ये मुसलस्त्रीशिशुशब्दवर्जिताः स्युः । अशुभषु शुमेषु चापि देशाः परिहीणान्त्यजरासमाश्वशूर्पाः ॥२४॥ रुकवाकुविलालजुष्टदेशे जपहोमादि कृतं फलाय न स्यात् । विधवा विकलाश्च पापिनो वाप्यतुमत्यश्च निहन्ति कर्म सर्वम् ।। शुभकर्मसु कन्यकाश्च सत्यः शुभलक्ष्मप्रवराङ्गनाश्च विप्राः । ध्वनयोऽपि गवाश्चकुञ्जराणां फलदाः स्युः सह शङ्खचाद्यगीतैः ।। अभिचारविधौ तु कन्यकाद्या विधवाद्याश्च गवाश्ववेदघोषाः । अपहन्युरिमे प्रयोगशक्ति सुतरां माङ्गलिकानि तत्प्रदेशे ॥ २७ ॥ विजनेषु विशेषतोऽभिगुप्तेऽनतिदूराद् विविधाप्तरक्षिवगैः । विपिनादिपुरोक्तलक्षणेऽन्यैर्यददृष्टे विदधातु मारणाद्यम् ॥ २८ ॥ हदिनीनदसमविन्ध्यशैलास्त्वपि रत्नाकरगा विशिष्टनद्यः । उदधेः सलिलं च हन्युरेते यदि मध्ये स्युरलं प्रयोगशक्तिम् ॥२९ ।। १. फिक.पाठः .

·न्याधिकारः] पूर्वा पामः पटलः । प्रकृतार्थविशेषकर्मणामप्यभिरूपे सुविचारितप्रदेशे । यदसौ विदधाति बीजमुप्तं ननु देशानुगुणं फलाय रोहेत् ॥ ३० देशाधिकारः। विदधीत वशीकरं वसन्त परविद्वेषणकं निदाघकाले । वर्षास्वरिचाटनप्रयोगं शिशिरे मारणकर्म चेत् करोतु ।। ३१ ॥ शरदेव हि शान्तिके प्रशस्ता खल हेमन्तकृतानि पौष्टिकानि । ननु शान्तिकपौष्टिके हिमे वा मधुमासेऽपि तथा परे वदन्ति ॥ ३२॥ उदयात् परतो वस्तु यामाविह हेमन्तवसन्तको क्रमोक्तौ । प्रहरावधि पश्चिमौ निदाघाहयमासावुदितौ दिनावसानात् ॥३३॥ मिहिरास्तमयात् तु विंशतिः स्याद् घटिकाः शारदकालसंज्ञितोऽसौ। परतो घटिकास्तु शैशिरः स्यादुदयात् प्रागिति तत्त्वसागरोक्तम् ॥३॥ कालाधिकारः। सिततण्डुलभक्तपञ्चगव्यस्तिलपुष्पाक्षतशुक्लगन्धयोगैः । ननु नित्यविधौ पलाशदूर्वायवशालिप्रमुखाश्च धान्यवर्गाः ॥ ३५ ॥ अथ शान्तिककर्मणां विशिष्टे हवनादौ च यथोदितं समिद्भिः । विदधीत शमीवटाम्रनित्याखदिरोदुम्बरमार्गबोधिबिल्वैः ॥ ३६॥ दधिमाक्षिकदुग्धपायसाज्यैश्चरवो बिल्वतिला शालिभेदाः । फलमादकशर्करोक्तपुष्पैः समिधः स्युर्विविधाश्च पौष्टिकेष्टाः ॥ ३७॥ लवणस्तिलसर्षपो यथोक्ताः समिधः पुष्पफलानि पुत्तलीकाः । मधुराणि सजन्मवृक्षहेमैः स्युरमी चन्दनरोनने च वश्ये ॥ ३८॥ मधुपेन्द्रलते सहा च भीता हरिपत्नीहरिलचितासुभद्राः । मुसली गिरिकर्णिमोहनीकाः सुरताल्युत्पलमादैलाब्जदूर्वाः ॥ ३९ ॥ गजदानशिले सितार्कमूलं कनकं क्षीरनगाः स्वदेहजानि । उदितानि हि वश्यकर्षणार्थ जतुभूर्जादि च तत्र. तन्त्रगीतम् ॥१०॥ तुषसर्षपकाककाकवैरिच्छददण्डीविषनिम्बमातुलुझैः । महिषाश्च जलेऽप्यलक्तसारं ननु विद्वेषणकर्मवस्तु गीतम् ॥ ११॥ 'ज'.. पाठ:. २. 'हि' न. पाटः. ३. 'लदान्ज' ख. पाठ: , ·: इंसानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपान फणिसूरणचित्रलोणपिण्डैः कनकाम्भोगृहप्रकोषणैर्यत् । परिपिष्टमिदं विषं वदन्ति द्विषतां द्वेषणमारणक्रियेष्टम् ॥ ११ ॥ पिचुमन्दतरुस्थकाकनीडं वसनाङ्गारमृदः श्मशानलब्धाः । नगदारुकमर्कटीकैदण्डीनृकचास्थ्यादि च वस्तु चाटने स्यात् ॥ १५॥ प्रमणे च पिशाचवृक्षनिम्बावसितोन्मत्तकलागलीशणैश्च । रुजिचित्रकदण्डिशाल्मलायैर्विषभल्लातविभीतकैश्च कुर्यात् ॥ १४ ॥ विषवृक्षविषाजसर्पिषोऽहीन नृकपालास्थि फलानि चैत्यकाष्ठैः । वसनान्यसितानि सर्षपाचं नखकेशाधिरजांसि साध्यजानि ॥ १५ ॥ द्विकशानवकाकरक्तपीतैः कुसुमैलॊहितपुष्परक्तगन्धैः । अपि जन्मनगाँदिपुतलीभिः कटुकोष्णैरपि मारणं विधेयम् । ४६ ॥ बुससर्षपपीतगन्धपुष्पैः कटुकोष्णाम्बुनिशाजमाहिषाणि । कुपटच्चरकोकिलाक्षचक्रीमृदिति स्तम्भनकृत्यसाधनानि ॥ १७ ॥ द्रव्याधिकारः। तपनाहिनगात्मभौश्विनीनां तिथयोऽशा दिवसाः शुभग्रहाणाम् । हरदस्रहरीन्द्रसूर्यपूषादितिदैवानि च भानि शान्तिके स्युः ॥ १८ ॥ तिथयो मंहिषारिविनयाम्याः शशिजीवांशदिनोदयादिकं च । गुरुविष्णुशशाइभैर्भगळे कथितं पौष्टिकसिद्धिदं यथावत् ॥ १९ ॥ नवमी हरिमातृदिग्गुहानां तिथयः शुक्रकुजार्कवासरांश्च । रवितिष्ययुताश्च सिद्धयोगाः कथिताः संवननेषु कर्षणे च ॥५०॥ नवमी शशिमातृवहिदैवास्तिथयः शुक्रकुजार्कवासरायम् । यमवहिहराहिदैवपूर्वाः खलु विद्वेषणकर्मसिद्धिदाः स्युः ॥५१॥ असिताहनि चासितप्रदोषोऽप्यसिताष्टम्यथ तच्चतुर्दशी च । हरवहियमाहिवायुतारास्त्वखिलोचाटनकर्मसिद्धिदाः स्युः ॥ ५२ ।। असिताथ चतुर्दशी कुहूरप्यसिताष्टम्यसितार्कभौमवारैः । कुलिकस्थविरे यमाम्बुभे वा कुजमन्दाभ्युदयाश्च मारणे स्युः ॥ ५३॥ १. 'धूख. पाठः. २. 'म', ३. ' ग. पाठ:. ४. 'ग'. पास ५. 'निः', ७. 'जा', . ८. रायम् ॥ यम', ९. 'धकार'.पा. 'र' ग. पाठः. 'काग. पाठः.

·7 पासनाधिकारः] पूर्वार्धे पागः पटलः । ५ द्विषतोऽष्टमराशिनधन:ष्वथ वैनाशिकमार्गसंख्यमानि । कुजमन्ददिनोदयादियोगैरभिचर्यामु भवन्ति सिद्धिदानि ॥ ५९॥ कुजशुक्रबुधेन्दुसूर्यसौम्या भृगुजारौ गुरुमन्दसौरिजीवाः । क्रमशोऽश्वयुजादिभाधिपास्ते खलु मेषादिकराशिपाच ते स्युः ।। ५५ ॥ कुजभास्करजीवमन्दशुका बुघशुक्रार्कजसौम्यचन्द्रमौमाः । विषणोऽप्यधिपास्त्वजादि सिंहायपि चापादिषु राशिशु त्रिपैषम् ॥ ५ ॥ गुरुमन्ददिनेऽथ जीवमन्दाशकनक्षत्रतदंशके सरिते। स्थविराख्यमुदाहरन्ति शस्तं रिपुरोगार्णविनाशनप्रयोगे ॥५७ ।। दिवसं प्रविभज्य चाष्टघान्त्यप्रथमो मोक्ष्यति तहिनप्रहांशौ । प्रहरार्धभुजौ ग्रहाः षडन्ये क्रमशोऽशो गुलिकोऽत्र यः शनेः स्यात् ॥५४॥ जननांकतोऽशकादशीतेरधिको यस्य तु योऽष्टमोऽश उक्तः । स विनाशकसंज्ञको विनाशी निजभात् सप्तमभं तु नैधनाख्यम् ॥ ५९॥ निजगद्रवितोदधिप्रसंख्याः शुभताराः शुभकर्मणां प्रशस्ताः । शुभकर्म करोतु रागधामा सघनैकादशसंख्यया स्वराशेः ॥ ६॥ दिनाधिकारः। न च यानगतो न चाहनस्थो न च यन्त्रस्थलगो न वाशुचिः सन् । विषयेष्वमिषक्तमानसो वा जपहोमादिकृतं फलं लभेत ॥११॥ अतिनीचमपीह नोच्छितं वा न च शुद्धतरचर्मकम्बलगन्यम् । अशुमाधिपजं च मिन्नदग्धं नृजलोच्छिष्टमलाक्तमासनं स्यात् ॥ १२ ॥ कुशदर्मकृताः शुभाश्च वृस्यः फलकाः पुण्यतरूद्भवा विशालाः । सकषायतरक्षुचर्म चैणं त्वपि शस्तानि सुलोहदन्तजानि ॥ १३ ॥ सितशुद्धीवधीतवाससा + समवास्तीर्णविशङ्कटासनानि । प्रभवन्ति हि सौम्यकर्मसिद्ध्यै विषवृक्षादिकृतान्यसौम्यकृत्ये ॥ ६ ॥ उपविश्य तु विष्टरेऽथ जान्वोर्विवरेऽङ्गुष्ठनिपीडनं विधाय । ऋजुमध्यगलेक्षणायकायो भवति स्वस्तिकमासनं निविष्टम् ॥ ६५ ॥ १. 'वा' ग. पाठा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाल चरणाप्रयुगं त्वयोपरिष्टादधिरोप्योरुयुगस्य मूलदेशे । उपविश्य पुरेव पद्मसंज्ञं कथितं तद्विपरीततस्तु भद्रम् ॥१६॥ अधिरोप्य तु दक्षिणाधिमूरावथ सव्ये चरणे तु दक्षिणोरुम् । अधिरोप्य पुरेव सूपविष्टो यदि योगासनमिष्टदं तदाहुः ॥ ६ ॥ वृषणे तु निगृह्य वामजवापदगुल्फे त्वधिरूढसस्फिगूरुः । उपरिसितदक्षिणोरुजानुः खलु योगी स तु गोमुखासनसः ॥ ६८ ॥ विनिवेशितजिमदक्षिणाधिः फलकादावुपविश्य वामपादम् । अवनौ विनिधाय चोर्ध्वजई ननु तत् स्वस्तिकमर्धपूर्वमाहुः ॥१९॥ उपविश्य तथासने तु पादौ मुवि संस्थाप्य मिथो निबद्धजहौ । समतोरणजानुरूढहस्तो यदि वीरासनयोगपट्टनद्धः ॥ ७० ॥ 'सित एवं पदद्वयेन भूमौ फलकानं च विना स चेनिविष्टः । समतोरणवत् स्थितोरुजको भवतीहोटिकं च कुक्कुटं तत् ॥ १ ॥ मरुतां विजये तथेन्द्रियाणां भवमुक्तौ च सुधारणे समाधौ । कमलासनमिष्टमत्र भद्रं हितमुक्तं खलु नित्यपौष्टिकादौ ॥ २ ॥ कवितं खल शान्तिके कर्मखखिलं स्वस्तिकमेव चाभिषेके । अपि शान्तिकजप्यहोमपूजास्वथवा स्वस्तिकमर्षपूर्वमिष्टम् ॥ ३ ॥ सकलीकरणे निजक्यदेवेष्वमिजप्येषु समाधिहंसयोगे । परमार्थनिरूपयेषु चेष्टं खलु योगासनमग्रतो गुरुधेत् ॥ ७ ॥ प्रतनाविजये १ बिरोधेष्वपि संस्तम्भनभूतनिग्रहादौ । अपि संवननेषु करने वा ननु वीरासनमुक्तमाशुसिद्धये ॥ ७५ ॥ कवितं खल कुकुटं रिपूणां संचविद्वेषपचाटनप्रमेषु । अब मारणकेषु पाणिसंज्ञ विदितं वासनबर्षकुकुटं तत् ॥ १॥ विजये मरुतां स्वदोषशान्त्यै पृतनास्तम्भविधौ च गोमुख वा। प्रमदानकर्षणेषु चाब्जं विजितं यद् विदित गुरूपदिष्टम् ॥ ७७.8 ग. पाठः. २. 'अरुणां वि' .. पाठः. ३. 'स' .. 'रजिवि.पा. ५. 'य' ग. पाठ:. .. 'घर'..पा ·पूर्वापाडः पटलः। विजयेन यथैवमासनानां फलमेकाप्रतया मनःप्रसादः । मन एव हि सर्वकारणं तत् स्ववशं चेद् विजितं हि किं न सर्वम् ॥७८ ॥ माप्यं मण्डलमुच्यतेऽत्र पुरतो यत् तत्र शान्त्यादिकं भौमं वाखिलनित्यपौष्टिकविधौ शस्तं त्वयो मारुतम् । देखोचाटनकेषु संवननकेऽप्यामेयमाकर्षणे संस्तम्भ भौममैन्द्रमथवा स्याच्छान्तिके पौष्टिके ॥ ७९ ॥ मारणं तु विदधीत वायुना वेष्टितानि कुलिशाकमण्डले । बहिसंपुटषडश्रकेऽथवा शान्तिकान्यपि वशीकराण्यपि ॥ ८० ।। आसनाधिकारः। विज्ञायैतदशेषमेव विधिना विद्याविशिष्टाद् गुरो. स्तत्तत् कर्म समादधीत नियतं संसिद्धमन्त्रात्मवान् । यद् यत् स्वार्थपरार्थकारणतया कृत्यं भवेत् साधकः कृत्वा तत् फलमश्नुते स भुवने संजाततत्प्रत्ययः ।। ८१ ॥ इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपद्धती तन्त्रसारे साधनपटलः पञ्चमः । अथ षष्टः पटलः । अनामिकुण्डानि च मण्डलानि प्रत्येकशस्तान्यथ तेषु तेषु । तन्त्रेषु यानि प्रथितानि सम्यक् संक्षिप्य वक्ष्यामि यथाप्रधानम् ॥१॥ वेदाश्रकं शान्तिकपौष्टिकादौ वृत्तं च योनिप्रतिमं हि वश्ये भाकृष्टयेऽश्वत्यदलं तु कुण्डं स्तम्भेऽटकोणं प्रमणे पडश्रम् ॥ २ ॥ बनाइकोणत्रिषडश्रकुण्डे स्यातां द्विषन्मारणचाटनादौ । सर्वाणि कुण्डानि हरित्सु कुर्याल्लिा प्रतिष्ठासु च देवतानाम् ॥३॥ प्रासादे मण्डपे वापि गृहे वा यत्र कर्म तत् । क्रियते तत्र संशुद्ध स्थले गव्योपलेपिते ॥ ४ ॥ पाठ ·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्पादक मध्येऽत्र सूत्रं वरुणेन्द्रदीर्घ निवेश्य चास्फाल्य तु तस्य मध्ये । बिन्दु विधायापरपूर्वयोस्तदथाहयेत् सूत्रवशात् समानम् ॥५॥ पुनस्ते सूत्रखण्डे तु समं भित्त्वायेदपि । बिन्दोस्तु पूर्वापरमध्यमा मितेन सूत्रेण तदाहितेन । बिन्दोः सयाम्योत्तरदिक्समाप्रमैः समालिख्य तु मत्स्ययुग्मम् ॥९॥ तयोनिघाय सूत्रं स्याद् दाक्षिणेनोदगायतम् ॥७॥ इत्थं ब्रह्माइयं सूत्रमुदक्सूत्रं च साधयेत् । क्षेत्राप्रमानेन तु बिन्दुसंस्थश्चतुर्दिशं सूत्रवशाद् यथेष्टम् । अशन् विधायाथ तदङ्कयुग्मात् सूत्रद्वयात् स्युः खलु कोणमत्स्याः ॥ ८॥ तेषु मत्स्येषु परितो दिक्षु सूत्रैर्निपातितः ॥९॥ चतुरथं भवेत् क्षेत्रं चतुष्कोष्ठं समं शुभम् । सर्वमण्डलकुण्डादेः सामान्योत्पत्तिकारणम् ॥ १० ॥ चतुरश्रसाधनम्। कुण्डं प्रशस्तं चतुरश्रमादावश्वत्थपत्रं च तथार्षचन्द्रम् । तद्वत् त्रिकोणं त्वपि वर्तुलं स्यात् षट्कोणकं पद्ममथाष्टकोणम् ॥११॥ रनिमात्रं शताबै स्याच्छतहोमे त्वरनिकम् । सहसे हस्तमानं स्यादयुते च द्विहस्तकम् ॥ १२ ॥ लक्षे चतुष्करं कुण्डं दशलक्षे तु षट्करम् । कोटिहोमेऽष्टहस्तं स्याद् यया भोजेन्द्रपद्धतौ ॥ १३ ॥ सर्वाणि कुण्डानि यथोक्तमानादायामविस्तारसमानि तानि । खातं तु विस्तारसमं विधेयं तिसः क्रमाचोपरि मेखलाः स्युः ॥१४॥ समं स्यात् सर्वतः खातं सातोपरि चतुर्दिशम् । एकाङ्गुलं परित्यज्य कुर्यात् तिस्रोऽथ मेखलाः ॥ १५ ॥ रतिप्रमाणे मेखला स्यादाद्यालाभ्यामपराङ्गुलेन । अर्घाखलाया त्वथवा त्वरत्नौ त्रिोकमात्राङ्गलकैविधेया ॥ १६ ॥ १.. 'शाद्विधा' ग. पाठः. २. 'चतुष्करम्', 'स्या . पाठ R ·. पत्रकोणकुण्डाधिकारः] पूर्वाषाहः पटलः। १९ अत्र भोजराजः- "कुण्डहस्तप्रमाणस्याद्या व्यकुला द्वितीयाहुलेनार्धाहुलेन च तृतीया अरतिप्रमाणस्य व्यङ्गुलद्वयकुलाङ्गुलमाना" इति । हस्तकुण्डे मेखलाः स्युश्चतुविद्वयकुलाः क्रमात् । षट्चतुस्व्यङ्गुलैः कुर्याद् द्विहस्तेऽपि यथाक्रमम् ॥ १७ ॥ चतुष्करे त्वष्टकषट्चतुष्कैः षड्ढस्तके चापि दशाष्टषभिः । स्युरहलैरष्टकरेऽपि कुण्डे ताः षोडशद्वादशकाष्टसंख्यैः ॥ १८ ॥ सर्वाः सर्वेषु कुण्डेषु विस्तारोच्छ्यतः समाः । परितः स्वसमायामा निम्नोगतविवर्जिताः ॥ १९ ॥ अंत्र भोजराजः "क्रमेण सर्वकुण्डेषु तिम्रो मेखलाः कुण्डानुरूपेण विधातव्याः" इति । कुण्डस्य पश्चिमे योनि कुर्याद् दक्षिणतोऽपि वा । मध्यतो मेखलानां तु सर्वासामुपरि स्थिताः ॥ २० ॥ सूर्याङ्खलायामवती तु योनिरामूलतोऽप्राद् वसुवेददः । विस्तारतः स्यात् क्रमशोऽङ्गुलोचा द्वार निर्गताप्रापि च रनिकुण्डे ॥२१॥ अरल्यादिषु कुण्डेषु द्वयलं द्वयलं पृथक् । क्रमादायामविस्तारबद्धचा योनिर्विधीयते ॥ २२ ॥ अत्र भोजराजः एवं प्रथमकुण्डस्य । शेषाणां द्वयकुलवृद्धचा योनिर्विधातव्ये"ति। मायर्या च हस्तमात्रकुण्डस्य तालायता जलपतेदिशि संस्थिता स्या- दश्वत्यपत्रसदृशी क्रमशोऽय निमा । नामिर्दशाङ्गुलषडहुलतः क्रमेण विस्तारतश्च चतुरालगोलकापाः ॥” इति च । चतुरनं तु वा वृत्तं कुण्डं नित्ये च शान्तिके। सार्वकामिकमित्यन्ये चतुरनंच. वर्तुलन् ।। । १. 'कमा..पा. बीविंयो. म. पाद H ·इंशानशिवगुरुदेवपद्धतौ [सामान्यपादः श्रुत्येकांशं तु सीनो बहिरपि पुरतोऽथायित्वाम्बुनाथे तन्मानात् सूत्रमन्तर्निहितमुभयतः कोष्ठयोर्धामयित्वा । मध्यायन्यस्य कर्णान्तिकमपि परतः कोणयोः पूर्वचिहे सूत्रे स्वास्फाल्य योनिप्रतिममपि भवेत् कुण्डमश्वत्थपत्रम् ॥ २४ ।। चतुरनं युगांशांशं कृत्वान्त्यं चोत्तरे त्यजेत् । भागं त्वनेन पाल्प्रत्यग्बहिरको निधाय तु ॥ २५ ॥ तद्वद् दक्षिणतो मध्यस्थितसूत्रभ्रमाद् द्वयोः । अर्धचन्द्रसमाकारं कुण्डं भवति शोभनम् ॥ २६ ॥ वेदावे चतुरंशके मुजमिते प्रागंशमाप्याद् बहिः क्षिप्त्वा मध्यमवारुणानिहिते सूत्रे द्विधा प्रामिते । स्यातां द्वौ शफरौ तयोश्च पुरतश्चाङ्केऽथ सूत्रत्रयं क्षिप्त्वा तत्समखाततो भवति तत् कुण्डं त्रिकोणाहयम् ॥ २७ ॥ षष्ठांशं पूर्वनिहितं गृहीत्वा नैर्ऋतस्थितम् । वायव्यान्ते च सूत्रे द्वे क्षिप्त्वा वा स्यात् त्रिकोणकम् ।। २८ ।। मध्यबिन्दुस्थितं सूत्रं प्राग्भुजाद् द्यगुलं बहिः । परिप्रम्य भवेत् कुण्डं वर्तुलं तत् सुशोभनम् ॥ २९ ॥ बासस्थं षष्ठमंशं शतमखवरुणाशाश्रितं वेदकोणे मध्ये संस्थाप्य सूत्रं समामिह तु तयोर्मामयित्वा तु बाये । चत्वारस्तत्र मत्स्यास्तदनु धनददिग्दक्षिणस्थे च सूत्रे तत्रस्थेष्वेषु चिहेष्वथ समपतितैः स्यात् षडअं हि कुण्डम् ॥३०॥ वृत्तकुण्डेऽब्जपत्राणि कुर्यात् तन्मेखलोपरि । कुण्डार्धमायतान्यष्टौ मध्ये तत्कणिका भवेत् ॥ ३१ ॥ पोक्तलक्षणेनैवं कृत्वा स्यात् पद्मसंस्थितिः । आदित्यानांशमन्तर्बहिरिह परितो दिक्षु सम्भ्राम्य ताभ्यां द्वाभ्यां मत्स्यौ भवेतां दिशि दिशि पतितस्तेषु सूत्रैर्यथावत् । १. 'द' स. पाठः २. 'वे', ३. '', .. "स्य', ५. 'स्थितम्' ग. पाठ:.

·भदकाधिकारः] पूर्वार्धे पष्ठः पटलः । कुण्डं स्यादष्टकोणं सुरुचिरमथवाप्यर्धदिक्सूत्रकोणा- च्छिष्टाप्यैन्द्राच्छरांशात् कृतशफरयुगाज्जातमीनाष्टकैर्वा ॥ ३२ ॥ क्षेत्रे त्रिपञ्चाङ्गुलमात्रवृत्तं त्रिभित्रिभिश्चाङ्गुलकैर्विभज्य । रेखांशकान् पञ्चदशात्र कुर्यात् कोणान्तराणि त्रिभिरंशकैः स्युः ।। ३३ ।। स्थित्वा तु बिन्दावथ पञ्चधास्मिन् सूत्राणि मूर्याङ्गुलमायतानि । दत्त्वाश्रिमध्येन समं विभक्तैः सूत्रैर्हि कोणद्वयसन्धयः स्युः ॥ ३४ ॥ बिन्दोस्तु कोणान्तगसूत्रमानात् संभ्राम्य तत्क्षेत्रचतुर्थभागात् । बिन्दुस्थसूत्रभ्रमणं विधाय स्युः सन्धयः पञ्च तथात्र सूत्रैः ॥ ३५॥ पञ्चकोणकुण्डाधिकारः। चतुरश्रं तु संसाध्य यष्टधा विभजेत् पुनः । षट्पञ्चाशच्च कोष्ठानां द्विशतं चात्र वै भवेत् ।। ३६ ॥ षण्णां षड्मिस्तु कोष्ठैलिखतु सरसिजं मध्यदेशेऽस्य बाह्ये पक्या पीठं च पीठाद् बहिरपि परितः पटियुग्मेन वीथीम् । तद्वा पक्डियुग्मे दिशि विदिशि तथा द्वारकण्ठोपकण्ठाद् गण्डांश्चैवोपगण्डान् रजनिचरमरुद्वाहिशर्वेषु कोणान् ॥ ३७॥ "कण्ठोपकण्ठात् कपोलोपकपोलात् शोभोपशोभा!" इति केचिदाहुः । पद्मक्षेत्रस्थदिक्सूत्रे संस्थाप्यान्यद् विमृज्य तु । बहिर्वादशकं भागं त्यक्त्वान्यत् परिवर्तवेत् ॥ ३८॥ क्षेत्रं चतुर्षा विभजेत् तु वृत्तं सूत्रं परिभ्राम्य समं क्रमेण । तत्कणिकाकेसरपत्रसन्धिच्छदावसानानि भवन्ति तानि ॥ १९ ॥ पूर्व द्वादशकांशं यत् त्यक्तं तद् अमयेदू बहिः । पञ्चमं तद् भवेत् क्षेत्रं व्योमाल्यं तद् दलायकम् ॥ १०॥ प्रसार्य कोणसूत्रे द्वे कोषादिङ्मध्यमेन तु । चत्वारि सूत्राण्यास्फाल्य सूत्रषोडशकं भवेत् ॥ ११ ॥ 1. ''म.पा. २: 'त्रि'. पाठ. ३. '', ४. 'पम्प.पा. 'शि विधिवत', ६. 'बहिर्दा ख. पा. ७. 'च्छा गा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धतौ। [सामान्यपादः दलान्तसिद्धचै दलसन्धिमध्ये निधाय सूत्रं तु दलान्तमानम् । दलान्तरालद्वयसंभ्रमोत्थैः शशाइखण्डैतु दलं प्रसिध्येत् ॥ १२ ॥ पद्मषोडशसूत्राणां मध्यं सूत्रैविभज्य तु । द्वात्रिंशत् खण्डसूत्राणि स्युर्दलाप्रवृतौ समम् ॥ १३ ॥ दलाप्रसूत्रोदयपार्श्वसूत्रयोरंगास्थतं सूत्रमथास्य मूलतः । दलाप्रसूत्रान्तमुपानयेल्लिखन्नेवं दलानं तु भवेन्मनोहरम् ॥४४॥ स्याच्छोलिपिष्टं सितचूर्णमिष्टं हारिद्रमीषत्सितयुक्सुपीतम् । कौसुम्भसिन्दूरकधातुरक्तं दग्धैर्यवाचैरपि नीलचूर्णम् ॥ ४५॥ शम्यजबिल्वादिदलैयज्ञियः श्यामलं स्मृतम् । तत्तद्वर्णैस्तु वा धान्यैः पूरयेन्मण्डलानि वै ॥ १६ ॥ शक्तस्तु वाञ्छेद् यदि सिद्धिमत्र्यां तद्वर्णरत्नैरिह मण्डलानि । आपूरयेन्मौक्तिकपुष्यरागैर्माणिक्यनीलैर्हरितैश्च रत्नैः ॥ १७ ॥ "एवंविधेषु चूर्णेषु सिद्धिकामो मुक्ताविट्ठमादिकैस्तदेवं कुर्याद्" इति भोजराजः। "रेखास्तु सर्वाः सर्वत्र शुक्लाः स्युर्मध्यमामिताः । द्विहस्तेऽङ्गुष्ठमात्रा वा हस्ते चानामिकासमाः । द्विहस्तेऽङ्गुष्ठमात्राः स्युर्हस्ते मध्यमया मिताः ॥" इत्यन्ये । मध्ये सुपीता खल कर्णिका स्यात् तस्यां तु बीजानि नवासितानि । . द्वे द्वे पृथक् केसरके दलानां मध्येषु लेख्ये कुटिलाअमीषत् ।। ४॥ मूले तनून्यापीतानि मध्ये स्थूलारुणान्यपि । अन्ते द्राक् तनुपीतानि तदन्तेऽल्पसितानि वै ॥ ४९ ॥ "मूलमध्यागेषु पातरक्तशुक्ल केसरजालमि"ति भोजराजः । शुक्कानि तान्यष्टदलानि कुर्यात् समानि तुझाममनोरमाणि ।' मुक्तये तथा प्रालिकानि मुक्तयै स्मरादि-गेषु शिताप्रवन्ति ॥ ५० ५ 1. 'तो', २. 'ज्जा', ३. 'न्धू', ४. 'पिण्डादि', ५. 'दि' ख. पाठ ६. 'य'. पाठ:. 'थो. पाठः. ८. 'योग. पाठ ·पूर्वाध षष्ठः पटलः। ५३ अवाजेते. "दलापाण्यपि सर्वाणि रक्तवर्णानि कारयेदिति । गौरीसरस्वत्यादीनां दलान्यश्वत्थपत्रवत् । विद्येशानां ग्रहाणां च गोकर्णाग्राणि कारयेत् ॥ ५१ ॥ दिक्पालकानामधरानकाणि स्युश्चापि नन्द्यादिगणेश्वराणाम् । विनेशपद्मोद्भवविष्णुसूर्यस्कन्दादिकानां च यथा शिवस्य ॥ ५२ ॥ श्लक्ष्णश्यामेन रजसा दलसन्धींस्तु पूरयेत् ।। पठिन्तरालकोणानि संरक्तान्येव कारयेत् ।। ५३ ।। पीठं तु शुक्लारुणपीतकृष्णैः पादैस्तथा नीलककीलशोभम् । गात्रैश्चतुर्भिस्तु विचित्रवर्णैः कुर्याद् यथेष्टं त्वथवापि वर्णैः ॥ ५१ ।। मत्र तत्त्वसागरे- "पीठं कोष्ठद्वयं दिक्षु लोप्यं, तथा कोणे त्रीणि त्रीणि विलोपयेद्" इति । वीयी लतावितानापैः पत्रकैचोपशोभयेत् । तहाई दिक्षु शुक्लेन चतुर्दाराणि पूरयेत् ॥ ५५ ॥ दिक्सूत्रकाणामुभयत्र कोष्ठे द्वारार्थमभ्यन्तरपतिसंस्थे । तद्वारापाडौ द्रितयद्वयं तत् षट्कोष्ठमित्यं विमृशेद् दिशासु ॥ ५६ ।। कोष्ठत्रयं यं चान्ताराणां पार्श्वयोर्द्वयोः । ऐक्येन शोमासियर्थमेकैकं विमृजेद् बहिः ॥ ५७ ॥ एवं पृथकोष्ठचतुष्कवन्तः कण्ठोपकण्ठाः प्रभवन्ति चाष्टौ । तत्पार्श्वतस्तद्विपरीतवास्तद्वत् कपोलोपकपोलकाः स्युः ॥ ५८ ॥ ततः कोणेषु शिष्टानि षट्कोष्ठानि पृथक् पृथक् । विर्मुक्त्यै कोणासिद्यर्थ वृषभानेषु वा लिखेत् ॥ ५९ ॥ नीलेनाच्छाद्य कोणांस्तान्छाखान् शुक्लेन वा लिखेत् ॥ ६०॥ कण्ठोपकण्ठान् रकेनं कपोलोपकपोलकान् । पीतनाच्छादयेदी यथा भूमिर्न दृश्यते ॥ ६१ ॥ १. 'में, १.', 'कण्डात् 'ग. पाठ: ... 'मी को ..पा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यवाद बहिर्गुणाद् वै परितः क्रमोक्ताल्लिखेत् ततः सत्त्वरजस्तमांसि । रजोभिरङ्गुष्ठमितांस्तु शुकारुणासितान् मध्ययवान्तरांस्तान् ॥ १२ ॥ भद्रकाधिकारः। चतुरश्रेऽष्टधा भक्ते चतुःषष्टिपदे कृते । मध्ये कोष्ठचतुष्केण पञ पीठं च संलिखेत् ॥ १३ ॥ तहासपझ्या खलु वीथिका स्यात् तहायपशिद्वयदिक्चतुष्के । द्वाराणि कोष्ठैः खलु वेदसंख्यैः संमृज्य शुक्लानि समानि कुर्यात् ॥६॥ द्वाराणां पार्श्वयोवाधपतावेकैककोष्ठकम् । द्वारेणायोज्य विमृजेत् स्यातां कण्ठोपकण्ठको ।। ६५ ।। संखाप्य कोणेष्वथ कोष्ठमेकं शिष्टैः पृथक् कोष्ठकपश्चकैः स्युः। एकीकृतैर्वेदकपोलकास्ते तावन्त एवोपकपोलकाश्च ॥ १६ ॥ अत्राजिते "कपालं तु भवेत् तेषु पदं पूर्वापरायतम् । दक्षिणोत्तरगं चापि भवदुपकपोलकम् ॥" इति । प्रागुक्तमार्गेण तु कर्णिकाचं चार्य वीथिं च यथोरवणः । द्वाराणि शुक्लेन कपोलकास्ते रक्तास्तथा पीतरुचोऽध च स्युः ॥६७॥ अत्राजिते बृहत्कालोतरे च- "कपोलोपकपोलास्तु वहिकोणादिषु क्रमात् । रकं पीतं तथा श्यामं श्वेतं च परिकल्पयेत् ॥" इति । वयादिकोणकोष्ठानि पीतश्यामासितारुणैः । पूर्येद् वाथ सर्वाणि कृष्णेन परिपूरयेत् ॥ ६८ ॥ बाझे तु शुक्लारुणकृष्णवर्णैः प्राग्वत् समालिग्ज्य गुणत्रयं तत् । स्यात् सर्वतोभद्रमिदं तु कोणे षट्कोष्ठकैकी करणेन भद्रम् ॥ ६९ ॥ मण्डलेष्वपि सर्वेपु शुक्लान्यब्जदलाने तु । द्वाराणि चाय वीथी स्याल्लताद्यैरविषिते ॥ ७० ॥ सर्वतोभद्राधिकारः। १. 'ध्य', २. 'यं' ख. पाठः. ३. 'वर्तये' ग. पाठः.

·पावेताकान्तप्रासादधिकारः] : पूनावटः पटलः । द्वात्रिंशदंशे चतुरकैऽस्मिन् सहमकं सकृतिसंख्यकं च । कोष्टानि तन्मध्यगतत्त्वसंख्यैः कोठैः सरोजं तु लिखेत् पुरोवत् ॥ ७१ ।। तद्वापपया पीठं स्यात् तद्वाये सप्तपडिमिः । लिङ्गाष्टकं तु विलिखेद् दिक्सूत्रोमयपार्श्वयोः ॥ ७२ ॥ ऋतुर्वेदाक्षिवेदतुकोढः स्यात् तिर्यगायतैः । पीठं सकण्ठ ब्रमादिजलपादान्तक शुभम् ॥ ७३ ।। पाठोपरिष्टात् खलु मध्यपहचोर्युग्मस्थतत्कोष्ठचतुष्टयेन । लिहं भवेत् तद्तमध्यसूत्रान्मध्यान्तसंवर्तितमस्तकं वा ॥ ७४ ॥ अन्तर्मुखानि लिनानि बुभुक्षूणां समालिखेत् । विपरीतं मुमुक्षूणामन्तःपीठानि कारयेत् ।। ७५ ।। तत्कण्ठपीठोमयपार्श्वसंस्थे भद्रे चतुष्कोष्ठवशद् भवेताम् । लिशान्तरालेष्वपि पञ्चविंशैः कोष्ठस्तु कोणेषु लता विधेयाः ।। ७६ ॥ गोमूत्रिकावत् संस्पृष्टा रेखास्तकोष्ठगा यथा । तथान्यरेखालोपेन लताः स्युर्विदिगायताः ॥ ७७ ॥ अश्रयन्तरेषु वल्लीनां पत्राण्यप्यथवा लिखेत् । वल्ल्यादौ सक्तमूलानि कुटिलाग्रादिकान्यपि ॥ ७८ ॥ तद्वारे पलियुग्मेन वीथीं प्राग्वत् तु मार्जयेत् । वीिं तेथा कल्पलताविशेषैराभूष्य तद्वाद्यवृतित्रयेऽपि । कोष्ठानि वेद वसुप्रसंख्यं द्वारार्थमन्तः प्रभृतीह लुम्पेत् ॥ ७९ ॥ शोमोपशोभेऽपि स्यातां द्विचतुष्षड्विलोपतः । त्रिःसप्तकोष्ठानि पृथक् कोणे कोणे तु मार्जयेत् ।।.८० ॥ पादिकं भद्रकवत् तु सर्वमाभूषयेत् पञ्चविधैस्तु चूर्णैः। लिलाष्टकं पञ्चमुखोक्तवर्णैरिच्छानुरूपं परिपूरयेद् वा ॥ ८१ ॥ इतीदं पार्वतीकान्तमुक्तं प्रासादमण्डलम् । अष्टलिगलतापद्मवीथीप्राकारमेण्डितम् ॥ ८२ ॥ पार्वतीकान्तप्रासादाधिकारः। १. 'पान्त' ग. पाठः. 'वि' ग. पाठ २. 'पा', ३. 'कू', ४. 'ता' ख. पाठ:

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपान चतुरश्रं चतुर्हस्तं क्षेत्र विंशतिभागिकम् । स्याञ्चतुःशतकोष्ठं तन्मध्येऽन्जं तत्त्वकोष्ठकैः ॥ ८२ ॥ पायैकया पीठमथैकया.स्याद् वीथी ततः पशिचतुष्टयेन । तबारलिङ्गः परितो लताः स्युम्तहाह्यपळयापि च बायवीमी ॥८५ कुर्याद् भद्रकवत् पद्मपीठवीथीर्यथाविधि । प्रतिपक्झिद्विकोष्ठाष्टकोछैाराणि विश्वपि ॥ ८४ ॥ वीथ्यन्तरा द्वारनिबद्धकोष्ठत्रयेण भूपीठमथैककोष्ठम् । स्यात् कण्ठपीठं त्वथ तोयपट्टे कोष्ठस्त्रिभिलिङ्गमथैककोष्ठम् ॥ ८५॥ अधचोवं च तत्कोष्ठात् पीठकोष्ठचतुष्टये । कोष्ठान्तः कोणगं सूत्रं कोष्ठसूत्रार्धमानतः ॥८६॥ भ्रमयित्वा त्यजेद् बाये खण्डिताश्रिचतुष्टयम् । पीठमेवं भवेद् रम्यं द्वादशात्रैरलस्कृतम् ॥ ८७॥ प्राग्वत् समापूर्य तु वर्णचूणैः पद्मादिवीथ्यन्तमशेषबिम्बम् । ख्यातं लतालिङ्गसमुद्भवाल्यं तन्मण्डलं शङ्करवल्लभं यत् ॥ ८८.. लतालिङ्गोद्भवाधिकारः। क्षेत्रे षोडशधाभक्तचतुरश्रे चतुर्दिशम् । पार्वतीकान्तवत् कोष्ठैः कुर्याल्लिाचतुष्टयम् ॥ ८९॥ मध्ये विशिष्टैरपि वेदकोष्ठैलिझान्तरालेष्वपि तत्प्रसंख्यैः । चतुर्दलाब्ज खयमेव तैः स्यालिनेषु संवर्तितमस्तकेषु ।। ९० ॥ भद्राष्टकं स्यात् कण्ठेषु लताः कोणेषु पूर्ववत् । लिखित्वा मण्डलं तत् स्यात् पञ्चब्रह्माभिधानकम् ॥ ११ ॥ मध्येऽम्बुजे वर्तुलकर्णिका स्यात् पीता च रका तनुकेसराली । ईशस्तु मध्ये पुरुषादयोऽपि खवर्णदिग्लिङ्गगता भवन्ति ॥ ९२ ॥ अस्यैव तु लतास्थानेष्वालिख्य स्वस्तिकानि तु । कोणार्धपतयोर्वीथी स्याद् गौरीतिलकमण्डले ॥९३ ॥ पा.

·स्तिकसर्वतोभद्राणि] पूर्वा षटः पटलः । नामेः समीपे प्रथमं तु कोष्ठं वक्रायतं द्वेऽय पुनर्विलुम्पेत् । तहक्षिणावर्तचतुष्पथाई स्यात् स्वस्तिकं चान्तरवीथियुक्तम् ॥ १० ॥ श्यामपीतासितारतैर्मार्गानाभूषयेत् क्रमात् । खण्डवीथीस्तु शुक्केन लिनादन्येन भद्रके ॥ ९५ ॥ पञ्चमहामण्डलगौरीतिलकाधिकारः। क्षेत्रे तथाष्टादशधा विभक्त कोष्ठानि चालिन् त्रिशतं च वेदेः। विशत्यपि स्यात् खलु तत्त्वसंख्येमध्ये सरोजं विलिखेत् पुरोवत् ॥ ९ ॥ अष्टाशास्वपि षट्त्रिंशत्कोष्ठः स्युः खस्तिकान्यपि । एकं त्रीणि ततः पञ्च कोष्ठलोपक्रमः स्मृतः ॥ ९७ ॥ एतत् खलु स्वास्तिकमण्डलाब्जं क्षेत्रेऽथश द्वादशभागितेऽस्मिन् । मध्येऽम्बुजं षोडशकोष्ठकैः स्यात् स्युः स्वस्तिकान्यष्टदिशासु तद्वत् ।।९८ ॥ खस्तिकान्यपि पद्मं च प्राग्वदापूर्य वर्णकैः । खस्त्यर्थ स्वस्तिकं शस्तं सर्वदेवाभिनन्दनम् ॥ ९९ ।। स्वस्तिकाम्जदयाधिकारः। . क्षेत्र तथाष्टादशभागिकेऽस्मिन् तन्मध्यगः स्वस्तिकनाभिमादौ । सहरुप्य लुम्पेत् तु चतुष्पथाभं समन्ततः कोष्ठकपचकानि ॥१०॥ कोष्ठमात्रायता रेखाः कुटिलाः स्वस्तिकाकृतौ। परस्परपयोधिन्यः स्थाप्याः स्युः शेषलोपतः ॥ १०१॥ पन्चाशदस्मिन् खल सप्तकं च स्यात् स्वस्तिकानां सह चार्कमद्वैः । मध्ये द्विपञ्चाशदपि द्वयं च स्यात् सर्वतोभद्रचतुष्पथानाम् ॥ १०३ ॥ कोणेषु चैककोठानि शिष्टान्याभूषयेत् सितैः । नीलपीतारुणश्यामभद्राण्यपि चतुप्पथान् ।। १०३ ॥ एतादि सर्वतोभद्रस्वस्तिकं नाम मण्डलम् । सर्वस्वस्तिकमित्येते प्राहुर्यच्छिवयोः प्रियम् ॥ १० ॥ १. ' म.पा.

·इंशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाद: क्षेत्रेऽथवा षोडशधा विभक्त मन्वर्कदृग्वस्वृतुभेदिते वा । प्राग्वद् विलोमा खलु मण्डलानि स्युः सर्वतः स्वस्तिकभद्रवन्ति ॥ १०५॥ स्वस्तिकसर्वतोभद्राणि। चतुरश्रे द्विहस्ते तु चक्राब्जं पीठवर्जितम् । स्यादेकनाभं तल्लक्ष्म भवेन्मानोडलक्रमात् ॥ १०६ ॥ निधाय सूत्रं त्वथ मध्यविन्दौ पधार्धमानेन नवाङ्गुलेन । त्रिभिश्च वस्वब्धिमितैर्भमैस्तैः सरोरुहं नाभ्यरनेमयः स्युः ॥ १०७ ।। पद्म पुरोवदालिख्य नाभिं पीतेन पूरयेत् । दलतुल्यारके चक्रे दलरेखाः प्रसार्य तु ॥ १०८ ॥ लिखेत् ततस्तेष्वरकान् यथावद् दलौद् द्विसंख्येष्वरकेषु तद्वत् । दलाप्रसूत्रैर्दलसन्धिसूत्रैः प्रसारितैस्तावदिहारकाः स्युः ॥ १०९ ॥ विभज्यारभुवं त्रेधा द्वाभ्यामन्तरथाङ्कयेत् । मत्स्यात् तेष्वथास्फाल्य सूत्राण्येषु लिखेदराने ॥ ११ ॥ इन्दीवराश्वत्थदलोपमा वा ते मातुलुनाकृतयोऽथवा स्युः । अब्जेंच्छदाभाश्च यवोदरा वा मध्यैः कृशैर्वाथ पिपीलिकामाः॥ १११ ।। अरकास्त्वरुणाः श्यामास्ते स्युरेकान्तरीः क्रमात् । अन्ते गोरोचनाभाः स्युः पीताः स्युररसन्धयः ॥ १२ ॥ नेमि त्रिधा संपविभज्य कुर्याच्छुक्लेन मध्ये त्वसितेन बाह्ये । पीतेन चान्तः परिपूर्य कोणान् कृष्णेन सस्वस्तिकचिहरम्यान् ॥११३॥ अरसन्ध्यन्तरालस्थो बहिनेंमेः परिभ्रमेत् । अरसन्धेस्तु मध्यस्थो भ्रमयेदरमूलकम् ॥ ११ ॥ मध्येऽरकाणां स्थित्वा तु भ्रमयेदरमध्यकम् । मातुलाफलाकारा एवं सिध्यन्त्यराः क्रमात् ।। ११५ ॥ अराप्रसंस्थस्वरसन्धिमूलात् सूत्रं तथारोभयपार्श्वसंस्थम् । पृथक् समास्फाल्य तथारकाः स्युविस्तारितेन्दीवरपत्रकल्पाः ॥ ११६ ॥ .. 'न्', २. 'सा'. पाठ:. ३. 'लायुस' ग. पाठः... 'वन' ग. पा. ५. ६. '६' ग. पाठः. ७. 'द' म. पाठ:. ८. '', ९. 'त' ग. पाठ:. ... ११. 'कू' ग. पाठ:. 'व'स.पाठ ·दछमेदलक्षणम् ] पूर्वार्धे पटः पटलः । ५९ अरमध्यस्थितोऽरानं किश्चित् त्यक्त्वाब्जपत्रवत् । मरसन्धेर्भमाच्चापत्रमादब्बदलारकाः ॥ ११७ ॥ शान्ताप्रमूलाः पृथवस्तु मध्ये कार्यास्तृतीयांशतयारसन्धेः । अन्तैः प्रविष्टास्तु यवोदराख्याः सिध्यन्ति ते स्युः क्रमशः शिताप्राः ॥११॥ त्रिधा विभज्यारक्षेत्रं द्वितीयप्रथमांशयोः । मध्ये स्थित्वा परिभ्रम्य तृतीयांशे दलाप्रवत् ॥ ११९ ॥ अर्धचन्द्रामरेखाभ्यां पत्राग्रं च समालिखेत् । इत्यमश्वत्थपत्राभास्तत्राराः संभवन्ति हि ॥ १२० ॥ स्थित्वारसन्धेरथ मध्यमांशे तिर्यग्भ्रमाञ्चोभयतोऽरकार्धात् । रेखाद्वयान्तैः कृशमध्यकाः स्युः पिपीलिकाकोडेसमाहयाराः ॥ १२१ ॥ अरसन्ध्यन्तरा पुष्पैर्विचित्रैरमिभूष्य तु । बिम्बबाह्येऽथवा लिप्ते पुष्पालीभिर्विषयेत् ॥ १२२ ।। उक्तं तु चक्राम्बुजमेकना प्रियं शिवार्याहरिभास्कराणाम् ।. अन्यानि च स्युर्नवनाभकान्तान्यूह्यानि चक्राम्बुजमण्डलानि ॥ १२३ ।। चक्राब्जाधिकारः। कर्णिकाप्रमाणेन प्राक्स्थसूत्रममक्रमात् । तदेखापार्श्वयोगेन मत्स्यद्वादशकं भवेत् ॥ १२ ॥ सत्रेषु तेष्वापतितैर्यथावत् सन्धिस्थसूत्रैर्दिनकृच्छताब्जम् । अष्टच्छदाजस्य समप्रभेदात् स्यादम्बुजं षोडशपत्रशोभम् ॥ १२५ ॥ केत्तरव्योमरेखान्तसूत्रात् तत्केसरामगात् । मत्स्यवल्लाञ्छयित्वा स्यात् पञ्चपत्रं तु पङ्कजम् ॥ १२६ ।। कर्णिकादलसन्धिभ्यां प्राग्वत् षट्पत्रसिद्धये । व्योमरेखाकर्णिकाभ्यां दलाप्रस्थं तु सप्तके ॥ १२७ ।। दलसन्धिकर्णिकाभ्यां दलसन्धौ न्यम्य मत्स्यचिहेन । नवदलकं स्यात् सूत्रैः पञ्चभिरास्फाल्य पतिपत्रं स्यात् ॥ १२८ ।। १. 'ये तृती' ग.पाठ:. २. 'त:', ३. 'ना', ४. 'कास्या पि'. पाठ ५. '', .. 'पि' ग. पाठः. ७... पाठः. ८. '', ९. 'स्पस्तु म' ग. पांड:

·ईशानशिवगुखेपदवी सामान्य केसराकाशवोर्मध्यं व्योनि विन्यस्य लाम्छयेत् । एकादशच्छदं स्वेवं पद्मं स्यात् सूत्रपाततः ।। १२९ ॥ पत्राप्रपत्रसन्धिभ्यां पत्राग्रे न्यस्य लामिछते । आस्फाल्य तेषु सूत्राणि तत् स्यादभिकृतिच्छदम्॥ १३ ॥ अतः परं चेद् दलवृद्धिमिच्छेद् दिशानयैवात्र यथाकमेण । तदूहतो मध्यवशेन सूत्रैलिखेत् सरोजानि यथाभिलापम् ॥ १३१ ।। बलभेदलक्षणम् । अर्धचन्द्रादिकुण्डानां लक्ष्मणा सूत्रपाततः । अर्धचन्द्रादिबिम्बानि कुर्यात् कामानुसारतः ॥ १३२ ।। वेदाश्रिके दिग्विदिगन्तरे स्युर्घष्टसूत्रः पतितैरतु दीधैः । द्वात्रिंशदंशाः परितोऽथ तेषु क्षेत्राणि पञ्च भ्रमणाद् भवन्ति ॥ १३३ ।। अष्टाङ्गुलैः स्यात् कमलार्धमादौ त्रिभिस्तु पीठं त्रिभिरेव नाभिः । वीथीश्चतुर्भिस्तु पडङ्गुलैः स्युाराणि शोभास्त्वपि चोपशोभाः ॥ १३४ ॥ प्राग्वत् सरोज स्विह वृत्तपीठं नाभि गैहंसशराजशङ्खः । वीयिर्भवेद् वारचतुष्टयान्यं वर्णक्रमाद् भद्रकवद् विधेयम् ॥ १३५ ।। द्वारादिषु विशेषोऽत्र स्यात् तत्क्षेत्रं द्विधा भ्रमात् । अन्तर्वेदांशकै बैराणि स्युः षडंशकैः ॥ १३६ ॥ प्राग्वच् शोभोपशोभे स्तां कोणलक्ष्मापि कथ्यते । अन्तर्मुखास्ते कलशास्तु कोणा वेदांशवक्त्रा द्वितयांशकण्ठाः । तत्कोणपार्धान्तविवर्तने स्युः पृथूदरावर्तितविष्टरान्ताः ॥ १३ ॥ मायाचकाइयं त्वेवं शक्तीनां मण्डलं स्मृतम् ॥ १३८ ॥ मायाचनाधिकारः। .. 'न' ग. पाठः. २. 'तय. पाठ.. 1. 'भ्या', 'कम्'. 'ग. पा:

·त्रिपुरामण्डलाधिकारः] पूर्वा पड: पटलः । वक्ष्येऽय विम्ब त्रिपुराभिषानं क्षेत्रं तु कुर्याश्चतुरश्रदीर्घम् । युक्त्या पुरोवच परेच सूत्रैः स्याद् द्वित्रिहस्तायतविस्तृतं तत् ॥ १३९ ॥ प्रागायतं त्रयस्त्रिंशत्सूत्राण्यत्र निपातयेत् । याम्योदगायतं सप्तचत्वारिंशच संख्यया ॥१०॥ कोठानि चास्मिथवर्य)संख्यं मध्येऽस्य कोष्ठेरपि तत्त्वसंख्यैः । स्यात् पाजं तत्परितस्तु पाई त्यक्त्वास्य पूर्वापरतोऽम्बुजे स्ताम् ॥ ११॥ परितोऽन्जत्रयस्यात्र पडिमेकां विलोपयेत् । चतुरश्राकृतिीर्घा सा चान्तर्वीथिसंज्ञिता ॥ १२ ॥ वडापपलया परितस्तु पीठं कोष्ठैस्तथा पञ्चभिरस्य कोणात् । कुर्याच पूर्वापरदक्षिणोदग्गात्राणि वखष्टचतुष्कवेदैः ॥ १५ ॥ कोणागात्रकमध्येषु पञ्च कोष्ठानि लोपयेत् । पीठमेकं त्रिपनानां स्याद् दीर्घचतुरश्रकम् ।।.१०४ ॥ तद्वापयाम्योतरपूर्वपश्चालिगानि पट्सप्तककोष्ठकैः स्युः । तिर्यग्रसैस्तदिशि सप्तपाई कोष्ठैर्यथोक्तं चतुरश्रकेषु ॥ १४५ ॥ लिशानां पार्श्वयोर्द्वन्द्वे चतुरश्रे विलोपयेत् । पृथक्पृथग्वै षट्त्रिंशत्कोष्ठेस्तानि भवन्ति हि ॥ १४॥ तद्वत् कोणचतुष्केषु षट्त्रिंशसंख्यकोष्ठकैः । दीर्येषु चतुरश्रेषु नृत्यद्धंसान समालिखेत् ॥ १७ ॥ रकानि पप्रच्छदनानि लक्ष्मीजयार्थसौभाग्यकराणि कुर्यात् । शुक्रानि विद्याकवितादिसिद्धथै शेषं पुरोवत् खलु कणिकायम् ॥ १९८॥ अन्तर्वीथी तु पीतेन चतुरश्रेष्वयाटसु । शौ चक्रे च संलिख्य चत्वार्यब्जानि चालिखेत् ॥ ११९॥ बीय्या लता स्यात् परिशिष्टपडित्रयेण दिग्द्वारचतुष्टयाधम् । लम्पेत् षडष्टी वश कोष्ठकानि द्वारद्वये दक्षिणतश्च सौम्ये ॥१५॥ थोमोपशोमासिद्धचर्य कोष्ठान्युत्तरयाम्ययोः । चतुःपडष्टौ प्रागाप्ये द्वे चतुःषट् च लोपयेत् ॥ १५ ॥ क. पा... 'मितानि.स' ग. पाठः. १.

·१५ इंसानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादा द्वारे प्राक्पश्चिमे स्यातां वेदर्तवसुकोष्ठकैः । त्रिससकोडे: कोणाः स्युस्तत्पादाश्चर्तुकोष्ठकैः ॥ १५२ ॥ त्रिपुरामण्डलाधिकारः । क्षेत्रे विंशतिधा द्विधा पुनरिदं निर्मिध वेदाश्रक कोष्ठानां खलु षट्शतं दशशतं चानास्ति तन्मध्यतः । षट्त्रिंशत्कचतुष्टयेन तु भवेल्लिङ्गं सपीठं महत् तत्रिंशयनागषोडशमितैः कोष्ठस्तु पीठादिकम् ॥ १५३ ॥ पहिं तत्परितो विमृज्य तु बहिःपतया च पीठं भवेत् तहाधे मुनिपतितत्त्वगणनाकोष्ठैः पृथक् पूर्ववत् । पानि क्रमशोऽष्टदिक्षु विलिखोल्लिङ्गे च तत्पार्श्वयोः षभिर्विशतिकोष्ठकैश्च परितः पण्डिद्वयाद् वीथिकाः ॥ १५४ ॥ ईशानादिब्रह्मवर्णानि चास्मिन् लिङ्गानि स्युः शिष्टलिङ्गानि पद्मात् । व्यस्तैर्वणः शुक्रक्ताच्छरक्कैः प्रागाद्यब्जे संलिखेदुक्तमार्गान् ।। १५५॥ संयुक्तान् क्रमशः प्रदक्षिणमयो वीथ्यां तु शङ्खालिखे- च्छुकामान् यदि मण्डलं भवति तद्यच्छङ्खमालाहयम् । हंसाश्चेदिह हंसमालमृतुभिः स्यादष्टदिक्सस्थितै- राणि त्रिशरांश्च कोष्ठविहिताः शोभाश्च पत्रिये ॥ १५६ ॥ कोणाः स्युः सप्तविंशत्या कोष्ठानां तत्रिपरिषु । कृष्णेनाच्छाद्य तत्रापि स्वस्तिकाब्जादिकं लिखेत् ॥ १५७।। बिगोदरशहमालाधिकारः । चक्राब्जादितराणि शक्तिशिवयोः पूजासु दीक्षादिके शखान्यत्र पवित्रकादिषु तथा सस्वस्तिलिङ्गान्यपि । चक्राब्जान्यपि भद्रकाणि सवितुर्विष्णोश्च लक्ष्म्या विधेः शकीनां त्रिपुराख्यशङ्ककला मायाम्बुजं चोदितम् ॥ १५८ ॥ यथोदितस्तु शकीनां तयेन्दसरमोगिनाम् । वित्रंशानलषड़काः पूज्याः स्युः खस्विकेष्विह ॥ १५९ ॥ .

·सुपसुवाधिकार पूर्वा सप्तमः पटलः । सर्वे सर्वेषु वा पूज्यास्तत्तत्कर्मानुसारतः । इति कुण्डमण्डलविधिः प्रधानतः कथितः शिवादिसुरपूजनोचितः । बहुधा निरूप्य विविधान् शिवागमानिह साधकेन्द्रमनसां प्रियहरः||१६०॥ इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपद्धतौ तन्त्रसारे कुण्डमण्डलविधिः षष्ठः पटलः । अथ सप्तमः पटलः। वक्ष्ये मुक्नुवयोश्च लक्षणमथो सुग्घस्तमात्रायता पालाशी खदिरोद्भवापि च तथा स्याच्छामिली शोभना । वेदानं तु मुखं स्वराङ्गुलभितं श्रेष्ठं रसैर्वा शरै- मध्यं चाप्यधर्म च निम्नमिह तन्मध्ये त्रिभागास्तृतम् ॥ १ ॥ विस्तारेण समं हि खातमपि तद् वृत्तं बहिर्मेखला. त्रिसः स्युः कमलं तथैव परितस्तासां तु बाह्ये भवेत् । कण्ठो गोलकविस्तृताङ्गुलमितो दैर्येण तस्योर्ध्वतः स्यादग्रं चतुरडलायतमथो विस्तारतस्तत्समम् ॥ २ ॥ कण्ठस्याप्यथ मध्यवर्ति सुषिरं तद् वै त्रिकोणायतं निर्गच्छेद्धि यथायतं तदवटं यावत् कनिष्ठा विशेत् । तत्पृष्ठं कमलाङ्कितं खलु मुखं सर्व गजोष्ठोपमं शिष्टं वर्तुलदण्डमस्य तु भवेदनं सरोजारितम् ॥ ३ ॥ दण्डाग्रं परिणाहतः सरसिजस्याधो यथर्वगुलं स्थूलोऽसौ क्रमशः प्रकोष्ठमिव तन्मूलं च वखङ्गलम् । तत्र स्याद् वृषभोऽथवा सरसिजं वक्ष्णाकृतिः सर्वतो निर्दोषः शुभदेशजान् क्षितिरुहाञ्छित्वा सुचं कारयेत् ॥ ४ ॥ मुग्जातिस्तु भवेत् सुवं सुविहितं तालद्वयायामकं कुर्याद् वर्तुलमलेन वदनं तस्यावटेऽहले । 1. 'बि', १. मविहिप.पा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती
(सामान्याय
मित्तिर्मध्यगता स्मृता यवमिता तगर्तयोः लक्ष्णयोः
कर्षाज्यस्थिति गोप्पदाकृति च तत्पृष्ठे यवाभ्यां फिजौ ॥ ५॥
स्किममध्येन यवप्रमाणविहिता रेखा च वक्रादधः
कण्ठः पाजलक्षणस्तु तदधो दण्डः सुवृत्तः समः ।
दण्डाग्रं परिणाहतोऽगुलमितं मूलं ततोऽध्यर्धतः
स्याद् गोपुच्छनिर्म गलात् प्रभृति तत् स्थूलं हि मूलं यथा ॥६॥
बाहुमात्रियोऽरनिमात्रियो वा सुच इत्यन्ये ।
सुक्नुवाधिकारः।
मित्त्वा शोभनशाखिका यदि भवेच्छम्युद्ताश्वत्थजा
नो चेत् केवलपिप्पलात् तदरणिर्भान्वङ्गुलैरायता ।
नाहोऽस्यास्तु षडालेन तु शिरो मूलेऽघिरने स्मृतो
योनिर्मध्यगतालैः श्रुतिमितैर्मन्थानयोग्या भवेत् ॥ ७ ॥
अश्वत्येन तथोत्तरारणिरपि स्यात् षड्भिरेवालैः
कुर्याद प्रामकमस्य खादिरमृजु नेत्रं च रज्जु दृढाम् ।
तत्रामि जनयेत् तन्धनमपि त्वग्वर्जितं सारवद्
भिन्नं शस्ततरूद्भवं धमनमप्यमेधवित्रादिना ॥८॥
अरण्यादिविधिः।
बका शीर्णदलाः कृशाः कृमिहता मिन्नास्त्वशखाहता
इस्वाः स्थूलगतत्वचोऽप्युपहता दीर्घामिदग्धादयः ।
बयाः स्युः समिधः शुचिस्थलमुवः शेषाः समं छेदिता
मध्यांनामिकयोस्तु नाहसदृशाः शस्ताः कनिष्ठापमाः ॥९॥
वालगतास्तु समिधः खल शान्तिकादौ सप्ताहुला अमणचाटनकेषु शस्ताः ।
विद्वेषसाधनविधी चतुरालास्ता वक्राः षडालमिता अपि मारणेषु ॥१०॥

·पारित विधि.] पूर्ण सतमः पटलः ।
भाकृशिवश्यविषयेषु सराहुलाः स्युः प्रादेशमात्रसमिघोऽप्यविशेषकृत्ये ।
क्षुद्रेषु हमनले जुहुयात् तथा चामौ जुहोति हि शुभेषु यथोपदेशम् ॥११॥
इमोऽशवशमिः समिद्विदितः प्रादेशमात्रोऽथवा
रल्यायाममितः कचित् परिषयो हस्तायताः स्युनयः ।
वीर्षों दक्षिणतस्तु पत्रिमशयः स्थूलस्तनुईखकः
सौम्ये कौशिकजाच पालककुशाः श्रेष्ठा हि दर्भाः क्रमात् ॥ १२ ॥
व्यमा हस्तनखाहताः कृमिहताः कर्मान्तरायोजिताः
याम्या व्यापविलानापुपहता धूम्रोवंशुष्कादयः ।
वाः श्यामलकोमलाः प्रतिनवाललाशुष्कास्तथा
दर्माः स्युर्यदिहामिकार्यपटले वेण्यादिकं चोदितम् ॥ १३ ॥
तत्र त्रिंशदमदलकता वेणिः । अष्टयत्यष्टिधृत्यतिधृतिसंख्या वा वर्माः
परिस्तरणे स्युः । तत्त्वसंख्याददं कुर्च ज्ञानखगः । दर्मद्वयेन सामान्यम् ।
दर्मपचकेन विशेषकूर्च मिति संहिताटीकायाम् ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्दर्भः प्रणीताप्रोक्षणीविधौ. ।
कूर्चद्वयं भवेत् समदशमिशकूर्चकम् ॥ १४ ॥
द्वादशाङ्गुलकं दण्डं ब्रमपन्थ्येकमालम् ।
तदनं ध्यहुलायाम कूर्चानां तु प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥
मध्येन अथितं तु दर्भयुगलं प्रादेशमात्रं भवेत्
संस्कारे तु पवित्रकं स्मृतमय द्वन्द्वं च विद्योतने ।
सुक्सम्मार्जनके चतुष्टयमिह स्याद् वै कुशानां घृते
दर्भाप्रद्वयमहुलायतमयात्राकाहुलं प्रस्तरे ॥ १६ ॥
तालायताभ्यां दर्माभ्यां प्रथितं चतुरकुलम् ।
पवित्रं स्याद् द्विजातीनां त्रिभिः क्षुदेषु हस्तयोः ॥ १० ॥
असमन्विद्विजातीनां स्मृतो हस्तपवित्रके।
केवलम्बानुलोमानां दूर्दैव खीचतुर्थयोः ॥ १८ ॥

·११ [सामान्यपादः ईशानशिवगुरुदेवपद्धती दशोत्तरशतं त्वेवं दर्भाः स्युः प्रस्तरं विना । इति बौधायनमतम् । इध्मवर्हिषां विधि।। भूमिः सण्डिलसंज्ञिता सपदि या गोगोमयालेपिता गोकर्णाष्टकमात्रकं षडय वा गोचर्ममानं स्मृतम् । नद्यादेः सिकताः शुभास्तु धवलाः प्रस्थैमिताः पञ्चभिः सामान्येन तदाह होमविषये बोधायनः स्थण्डिले ॥ १९ ॥ स्वाल्याज्यस्य भवेच्छरावसदृशी विस्तारतोऽष्टाङ्गुला विस्तारार्धसमुच्छ्यापि च भवेन्नालं च वेदाङ्गुलम् । विस्तारेण षडालोच्छितसमं पात्रं प्रणीताम्भसां स्यादष्टाङ्गुलविस्तृतोच्छ्यसमा नालान्विता प्रोक्षणी ॥ २० ॥ अत्र पौष्करे- "सर्वत्र स्वर्णरजतताम्रमृन्मयानि पात्राणि उत्तममध्यमाधमफलानि भवन्ति" इति । अष्टाभिः कुडुवैः प्रपूरितचरुः स्थाली स्मृता चाधमा मध्या:सुयुग्मकैः परिमिता स्यादुत्तमा ताम्रजा । श्रेष्ठाद्यास्त्वधमात्रिसप्तकमिता दळकुलानां भवेद् दैर्ध्यात् सप्तशराजुलैरिह शिरोवृत्तं तु पुच्छं द्वयात् ॥ २१ ॥ शालीनां सिततण्डुलाः सकलमा नीवारजाः षाष्टिकाः संशुखास्तुपशर्करादिरहिताः शुक्लार्जिताः स्युश्चरोः । श्रेष्ठं यत् स्वपशोर्नवं घृतमय क्रीतं नवं मध्यम क्रीताज्यं यदनूतनं तदधर्म गव्यं भवेद् गालितम् ॥ २२ ॥ सौद्रं गन्धरसायदूषितमपि क्रीतं पुनर्गालितं प्राचं क्रीतसितोपलाद्यमिन खण्डं गुलं चैक्षवम् । पूर्व पूर्वमिह प्रशस्तमखिलं शुद्ध र शुक्लार्जितं होमादेश्च तिलादिधान्यमखिलं संशोध्य तु क्षालितम् ॥ २३ ॥ ..'च', २. 'स्ति' ग. पाठ:

·पानाविधुदि०] पूर्वार्धे सप्तमः पटलः । यचान्यत् फलमूलवस्तु सुरसं ग्राह्यं विशुद्धं नवं तत्राङ्गुष्ठमिताहुतिस्तु कथिता बन्नस्य शाल्यादिषु । स्यात् पञ्चाङ्गुलिभिधृतं द्रवरसेषूक्तं सुवापूरितं लाजानां खल मुष्टिरेव कुसुमेष्वेकैकमब्जादिषु ॥ २४ ॥ वल्लीनां चतुरलं कणतिले सक्तुष्वपि स्यान्मृगी साङ्गुष्ठा खलु मध्यमाङ्गुलियुता नाम्ना मृगीसंज्ञिता । गन्धानां चणकीमितं तु बदरीबीजोपमं गुग्गुलो. भक्ष्याणां च महाफलादिषु भवेदक्षप्रमाणाहुतिः ।। २५ ॥ खरेदगोस्तनीबदरिकाजम्बूफलानां तथा पत्राणां पृथगेकमेकमुदिता पर्वैकमिक्षोरपि । नानाभक्ष्यविमिश्रहोमविषये पञ्चाङ्गुलीभिधृतं दूर्वाप्रत्रितयं तथैव समिधामेकैकमेवाहुतिः ॥ २६ ॥ आहुतिप्रमाणम् । स्याद् वर्षन्यपि पूर्णभारसलिला कुंभश्च खार्यम्बुमृद् द्रोणाम्भःपरिपूरितस्तु कलशः पूर्णः शिवात् कर्करी । पूर्णा स्याद् घटिकाढकेन कुडुबद्वन्द्वं शरावं भवे- दापूर्ण कुडुबेन वा प्रसरतः शङ्खश्च दीपस्तथा ॥ २७ ॥ पात्रमानम्। वक्ष्ये शुद्धिमपीह पात्रविषयां द्रव्यादिकानां तथा यावद् गन्धविलेपनाद्यपगमस्तावजलैः क्षालयेत् । चूर्णैरप्यवर्षयेत् पुनरपि प्रक्षाल्य चोष्णैर्जलैः पात्राणां भवतीह शुद्धिरधुना शुद्धिर्विशिष्टोच्यते ॥ २८ ॥ सौवर्ण सलिलेन शुध्यति यथा लेपापनोदो भवेत् पात्रं शुल्वमयं तंथाम्लसलिलैस्तारोद्भवं गोमयात् ।

·(८ ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपापा कांस्यं भस्मजलैस्तथा मणिमयं सूर्याशुभिर्वाम्भसा मृत्पात्रं दहनेन चेदभिनवं तत्तक्षणाद् दारवम् ॥ २९ ॥ दाहादायसशुद्धिरेवमुदिता लौहानि तत्कर्तृभिः स्पर्शाद् वा तुरगाननाभिगमनाच्नुध्यन्त्यनत्याहतौ । शुद्धिश्चर्मसु रज्जुवस्त्रविषये चेत् क्षारवारिष्टवात् स्याञ्चालाबुकवैणवेऽम्बुपवनं गोपालकावर्षणात् ॥ ३०॥ शुद्धिः सोदकभाजनेष्वपि भवेत् पर्यमि कृत्वा तथा धान्यानां फलदर्भमूलसमिधां संप्रोक्षणाधावनैः । कौशेयादिदुकूलपट्टवसनान्यालब्धरनानि या- न्यम्भःसेकविरागकाण धवलैः शुध्यन्ति सिद्धार्थकैः ॥ ११ ॥ त्याज्यं दारववैणवादिकमथो भाण्डं तथा मार्तिक श्लेष्मोच्छिष्टमलादिदुष्टमथवा निर्माल्यसन्दूषितम् । बेहानामपि शुद्धिरत्युपहति!चेदमियोतना- च्छुध्येदम्बुजलाशयादिषु निशास्वमेः शिखादर्शनात् ॥ ३२ ॥ गोभिर्वाध्युषिता निखानिततलाकृष्टायवा सघृता भः शुध्येद् भवनादिकं च सलिलैः सद्गोमयालेपितम् । पुण्याहाद् द्विजभोजनैपि तथा चोल्लेखनाद् वा स्थलं शुध्येत् पातकिनाभिभाष्य वचसां शुद्धिर्द्विजाभाषणात् ॥ ३३ ॥ प्राणायामैः शुध्यति देहः समनस्कः स्पृश्यास्पृश्यानप्सु निममः सहचेलः । जग्ध्वा यत्तद् वा क्षुतनिष्ठीवनजुम्भास्वाचम्याद्रिश्चान्त्यजयद्रायवलोके ॥३॥ निःसार्याम्भः कूपजलादेर्महदोंवेगात् स्पृष्टं वांशुभिरंशोरिह शुध्येत् । सामान्यामिः प्रोक्षणतोऽन्यत्र गतो वा प्रायश्चित्ताद् वाभिमुखाचाहितबहिः । गन्धादीनां मन्त्रजलैः प्रोक्षणतः स्थाच्छुद्धिः क्षीरे चान्धसि वाज्यं त्वमिषार्य। दोषोताच्नुध्यति नातिप्रतिश्चेच्छिष्टानामप्येवमिवोषणा परिशुद्धिः ॥ ३१॥ १. स.पा:

·मासनाबाइनाधिकारः] पूर्वा भष्टमः पटकः। सामान्येवं सर्वगुणानामपि हेतुः कर्मद्रव्यस्वात्मसु शुद्धिर्मनसो या। शुद्धिः सा साद्यस्य तु रागाधविदुष्टा चश्चत्वारोऽप्यस्य करस्थाः पुरुषार्थाः॥ इति श्रीमदशानशिवगुरुदेवपद्धतौ तन्त्रसारे खुक्सुवादिलक्षणं नाम सतमः पटलः। आसनावाहनादि अथाष्टमः पटलः । अथ मन्त्रात्मभूतानां देवतानां यथोचिता । पूजा सिद्धिकरी ज्ञेया दृष्टादृष्टफलप्रदा ॥ १ ॥ तया स्युर्देवतास्तुष्टाः पुरुषार्थफलप्रदाः । पूजा सा त्रिविधा ज्ञेया श्रेष्ठमध्याधमक्रमात् ॥ २ ॥ पूजोपमा भवति षोडशोपचारैर्या मध्यमा प्रभवतीह दशोपचारा । पञ्चोपचारविधिना त्वधमा सपयेत्यासां यथाविभवमर्चनमाश्रयीत ॥ ३ ॥ कल्पतन्त्रगुरुपोक्ता यस्य मन्त्रस्य यादृशी । पूजा श्रेष्ठादिभेदेन तयाराध्यैष साधयेत् ॥ ४ ॥ पाद्यमाचमनीयकम् । साझोपागं तथा सानं वसनाभरणानि च ॥ ५॥ गन्धः पुष्पं तथा धूपो दीपश्चरुनिवेदनम् । बमिकार्य नमस्कारो जपपूजासमपर्णम् ।। ६ ॥ इति षोडशवोदिष्टा गुपचाराः समासतः । भये पाचं तथाचामः सानं गन्धश्च पुष्पकम् ॥ ७॥ धूपदीपनिवेषानि नमस्कारश्च ते दश । मध्यमायां तु पूजायामुपचाराः प्रकीर्तिताः ॥ ८॥ गन्धः पुष्पं धूपदीपो निवेचं पौवं स्यूस्तूपचाराः कनिष्ठे । अप्येतेषां लक्षणानां प्रभेदाः संलिख्यन्ते साधकानां हिताय ॥१॥ शक्त्यादिस्वामशक्त्यन्तं पीठाजवाजमेव वा । यत् तन्मन्त्रविधानोकमासनं तत् प्रचक्षते ॥ १० ॥ भाषारो वेत्यासनं देवतावाः स्वासीनास्मिन् पूज्यते देवतेष्टा । भातोरासेल्यस्व चैवोपवेशः सिद्धं तस्मादासनं प्राक् प्रशस्तम् ॥ ११ ॥ ..पा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाव व्योमाम्बुजादयो निन्दोर्हृदयाद्वार्कमण्डलात् । यत् तत्त्वमानयीतास्मिन् तदावाहनसंज्ञितम् ॥ १२ ॥ खत एवाभिपूर्णस्य तत्त्वस्येहार्चनादिषु । सादरं संमुखीभावस्तदावाहनमिष्यते ॥ १३ ॥ पुष्पैरालिमापूर्य हृदयादिखितं विभुम् । सौषुन्नमार्गेणादाय बिन्दोरभ्युदितं सरन् ॥ १५ ॥ तावदुचारयेन्मन्त्रं यावनिष्कलगोचरम् । तस्मादादाय विसब्धः स्थिरधीः पुरतः सिते ॥ १५ ॥ बिम्ने वा स्थण्डिले वापि न्यसेदावाहनं तु तत् । आवाहनाङ्गभूतानि स्थापनं सन्निधापनम् ॥ ११ ॥ संनिरोधामृतीकाराववकुण्ठनमेव च । साकारस्येष्टदेवस्य पूजार्थं कल्पितासने ॥ १७ ॥ उपवेशनमुद्दिष्टं स्थापनं नाम भक्तितः । आकर्मकाण्डपर्यन्तं सान्निध्य दैवतस्य तु ॥ १८ ॥ अविच्छेदेन पूजायां सन्निरोधः स कथ्यते । अविभिन्नस्वभावानां यदभिन्नं प्रयोजनम् ॥ १९ ।। अनानामशिना सार्धममृतीकरणं हि तत् । आनन्दायतनं तत्त्वं सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ २० ॥ तदेतन्मूर्तगं ध्येयं यत् तत् स्यादवकुण्ठनम् । अवकुण्ठनवत् तेजो रुचिराङ्गप्रवर्धनम् ॥ २१ ॥ लावण्यामृतपूरान्यं यत्तदुक्तं प्ररोचनम् । पूजां प्रयुज्यमानां तु गृहीत्वानुग्रहादिकम् ॥ २२ ॥ कर्ने सामर्थ्यमस्यास्ति यत् तत् स्यात् संनिधापनम् । आसनावाहनाधिकार । १. 'लय'ब. पाठ:.

·पावाचमनमापकाधिकार] पूर्वा अष्टमः पटलः ।
मयं नामाहणं प्रोक्तं तदर्हायागताय यत् ॥ २१ ॥
कल्पितं दीयते तत् तद्विधानादर्चनादिषु ।
तचास्य विविध क्षेत्र शेवं शाक्तं च वैष्णवम् ॥२१॥
शैवमध्ये षडङ्गं चाप्यष्टानं च द्विधा भवेत् ।
गन्धमुष्पाक्षतकुशा दूवा च तथोदकम् ॥ २५ ॥
भोजेन्द्रब्रमशम्भूक्तं षडंगाय॑मुदाहृदम् ।
कुशाक्षततिला दूर्वा गन्धः पुष्पं यवास्तथा ॥ २६ ॥
क्षीरं चाष्टाङ्गमाम्मः शैवं स्याद् विजयोदितम् ।
गन्धपुष्पाक्षतयवाः कुशदूर्वाग्रसर्षपाः ॥ २७ ॥
आपश्चेत्यष्टमिद्रव्यैः शाक्तमय॑मुदीरितम् ।
सिद्धार्याक्षतदर्भाप्रगन्धपुष्पयवाः फलम् ॥ २८ ॥
तिलाश्चेत्यष्टभिर्युक्तमम्भोऽयं वैष्णवं स्मृतम् ।
हैरण्यं राजतं ताम्रमलाभे वाथ दारवम् ॥ २९ ॥
पात्रं त्रिकुडुवैः पूर्णमध्ये शख़स्तु वा भवेत् ।
आपूर्याय॑ तु मूलारभिमन्व्यामृतीकृतम् ॥ ३० ॥
ध्यात्वा तु सकलोपाधिविग्रहं संमुखं विभुम् ।
परमामृतनिःप्यन्दधवलीकृतदिङ्मुखम् ॥ ११ ॥
समुलिप्य विशेषार्थ्यभाजनं वामपाणिना ।
पश्चाग्निवेदयेदय दक्षिणेन करेण तु ॥ ३२ ॥
अविधिः।
पाचं तु सर्वसामान्यं दूर्वाश्यामाकपङ्कजैः ।
लक्ष्म्याम्भसा समापूर्य पाबं दद्यात् तु पादयोः ॥ १३ ॥
सजातीफलतकोललवई शीतलं जलम् |
अपचादिषु यत् प्रोक्तं सामान्याचमनीयकम् ॥ ३ ॥

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाए दधिमध्वाज्यदुग्धाम्भास्कीकृत्य विधाव तु । सहेमं कांस्यपात्रेण कूर्चाभ्यां परिगृप च ॥ ३५ ॥ मधुपर्क तु तद् दद्यात् सामान्यं तच मन्त्रतः । "न नित्ययजनेष्विष्टं मधुपर्कनिवेदनम् । नैमित्तिकेषु तच्छ स्तं प्रतिष्ठामपनादिषु ॥" इति पौष्करे। पुनराचमनीये च शस्तमम्भः सुगन्धि च ॥ १६ ॥ नमः स्वधा तथा खाहा वषड्जातियुजा हृदा । अदिकचतुष्कं तु दद्यादेवं यथाक्रमम् ॥ १७ ॥ अय॑स्य त्रीणि पात्राणि पाचस्यापि त्रयं भवेत् । षडाचमनपात्राणि तथैकं मधुपर्कके ॥ ३८ ॥ अर्घ्यमादौ तथा खाने पूजान्ते च प्रदीयते । आदौ साने विषान्ते पाचं कालेषु वै त्रिषु ॥ ३९ ॥ पायान्ते मधुपर्कान्ते मानाचन्ताम्बरादिषु । निवेधान्ते च षट्स्वेषु दयादाचमनीयकम् ॥ १० ॥ धूप दीपे च नैवेद्ये ताम्बूलं वा फलादिकम् । निवेचाचमनं दत्त्वा कर्तव्यं कर्म चोचरम् ॥ ११ ॥ प्रथमाचमनीयान्ते मधुपर्क प्रदाय तु । सकृदाचमनं दत्त्वा ततो गन्धादिनार्चयेत् ॥ १२ ॥ पाचाचमनमधुपकाधिकार। अपनीय तु निर्माल्यं गन्धपुष्पादिनार्चयेत् । मर्भि दूर्वाक्षतान् दत्वा ततः बानं समारमेत् ॥ १३ ॥ निर्मित्स! मज्ज)नं तु देवस्य प्रथमं कारयेत् ततः । सुगन्धलेनाभ्यज्य तथा तेलापनुच्ये ॥४॥ यवगोधूममापादिचूर्गदर्तयेदपि। ईपदुष्णाम्बुलीवालि सेकालेपापनोवनम् ॥ १५॥ ... 'मादक.पा.

·पुष्पाधिकार पूर्वा अष्टमः पटलः। ७३ समूलानमनोन्यासः पुष्पधूपसमर्पणम् । फलापूपादिनैवेचं गीतवाद्याविमङ्गलम् ॥ १६ ॥ पञ्चगव्यामृतस्नानं पुनर्लेपापनोदनम् । गन्धामलकहारिद्रकुङ्कुमोद्वर्तनानि च ॥ १७ ॥ मूलागवैदिकर्मन्त्रैः सुगन्धाम्भोभिषेचनम् । यथोपपत्तिकलशैरभिषेकश्च संभवेत् ॥ १८ ॥ मानल्यपिष्टदीपाबैनीराजनविधिस्तथा । विशुद्धवाससा बिम्बस्थिततोयापमार्जनम् ॥ १९ ॥ हेमपुष्पादिना शश्वदशून्यं मस्तकं यथा । इत्थं हि विंशत्यहं तु स्नानं सामान्यमीरितम् ॥ ५० ॥ एतेषां यदलभ्यं स्यान्मनसा तत् प्रकल्पयेत् । सानाधिकारः। ततो वासांसि शुदानि सूक्ष्माण्यभिनवानि तु ॥ ५१ ॥ दुकूलपट्टकार्पासदेवालादीनि यानि ह । अन्यत्रानुपयुक्तानि विकेशान्यहतानि च ॥ ५२ ॥ भक्त्या यथोपपन्नानि शस्तान्यत्र प्रदापयेत् । भूषणानि च हैमानि नानारत्नोज्ज्वलानि तु ॥ ५ ॥ पादापाकेशयोग्यानि यथाविभवसारतः । अलाभे मनसा वापि तं तु सम्यग् विभूषयेत् ॥ ५४ ॥ दर्पणं निर्मलं चात्र स्थापयेत् पुरतः प्रभोः । वलभूषणविधिः। गन्धश्च त्रिविषो ज्ञेयः शैवः शास्तच वैष्णवः ॥ ५५॥ चन्दन कुकुमं कुष्ठ दलोशीरं तथागरु । कर्पूरं हिरिनेरं च शैवं गन्धं प्रचक्षते ॥ ५६ ॥ चन्दनागरुकर्पूरमांसीकुङ्कुमरोचनाः । कचोरवानराभ्यां च शाक्तो गन्ध उदाहृतः ॥ ५७ ॥ : , ·ईशानशिवगुरुदेवपत्ती (सामान्यपादः चन्दनोशीरतोयाईमासीकुष्ठं मुरागरू । कुरुकुम चेति वै गन्धमष्टाहं वैष्णवं विदुः ।। ५८ ।। पुष्पाणि चैव कय्यन्ते प्राग्वच्छवादिभेदतः । तान्यामेयानि सौम्यानि सौम्यामेयानि च त्रिधा ।। ५९ ॥ सात्त्विकानीह शुक्कानि राजसान्यरुणानि तु । कृष्णानि तामसानि स्युः पीतं राजससात्त्विकम् ॥ ६॥ श्याम तमोरजोमिश्रं पत्रेष्वप्येवमेव हि । सात्त्विकाचैस्तु कुसुमैः फलं स्यात् सात्त्विकादिकम् ॥११॥ श्वेतार्क करवीरकं च कमलं दुर्धरकारग्वधे राजार्क च सिताम्बुजं च तुलसीसाशोकसञ्चम्पकैः । कल्हारं बकपाटले बकुलकं वे मल्लिके मालती. पालाशस्थलपमदर्भदम(ने ? नै)र्मार्गच्छदं दूर्वया ॥ १२ ॥ तद् अन्थिशमीहन्मरुक्कैः पुन्नागनागासनै- नन्यावर्ततमालकुब्जविजयामन्दारकाश्मीरकैः । शस्तान्युत्पलकर्णिकारकुसुमैः कादम्बबैल्वान्ययो नीलं चोत्पलमित्यमनि कुसुमान्युक्तानि शैवान्यलम् ॥ ६३ ।। सस्ते द्वे तुलसी सिताम्बुजमथो रक्ताब्जपालाशके जातीकुब्जकमाधवीदमनकैः पुनागनागासनैः । नन्यावर्तशमीस्थलाजविजयासन्मालिकाचम्पकै- बिल्वं चोत्पलकेतकाचभिनवं कुन्दं तथा. पाटलम् ॥ ६४ ॥ लक्ष्मीदेविसहाः सभृजमुसलीभीतेन्द्रवल्यस्तथा भद्रा श्रीपतिलहिता च दशमी दूर्वाय जम्बूच्छदम् । कहार करवीरमेकदलकं पञ कुशाः कैरवं रकं चेति विलोमतोऽधिकफलं पुष्पं भवेद् वैष्णवम् ॥ ६५ ॥ अम्भोजोत्पलबन्धुजीवविजयाः पुनागनागान्ययो जातीकुन्दकरण्डचम्पकजपायचीरमापाटलैः । 'है', २. ३, ३. '' ग. पाठः ·धूपदीपविधि:] पूर्षि अष्टमः पटलः। ५ बिल्वाशोकहयारिकुब्जदमनैर्मन्दारपूर्वादले. नन्द्याहाप्यपराजितेति कुसुमान्युक्तानि शोकान्यलम् ॥ १६ ॥ निर्गन्धानि तथोप्रगन्धकटुकान्यस्पृश्यदुष्टानि चा- प्यन्यायोपहृतानि वा नखकमीचिहानि तुमानि वा। ऊसूत्रशिरोरुहायुपगतैलीयत्पुराणानि वा कालातीतविलचितानि च तथा पुष्पाण्यथो वर्जयेत् ॥१०॥ वेधा चौदितपुष्पजातिषु न चेदुक्तानि वानि तान्य- न्योन्यप्रतिषेधदर्शनमपि स्याद् यत्र चोक्तं विना । अन्यस्मै परिकल्पितानि च तथा वानि तद् युक्तितो यद्यस्यात्र विशेषतस्तु विहितं तदैवतं तोषयेत् ॥ १८॥ सूर्यान्योखिविधैस्तथैव कुसुमैरिष्टं हि विनेशितुः शाक्तान्यप्यथ शाम्भवानि च तथा स्कन्दार्यचण्डादिषु । शाक्तान्येव मनोजवाग्गिरिसुतादुर्गाष्टमातृप्रिया- ण्यम्भोजासनदेवराजकमलाः पूज्यास्तथा वैष्णवैः ।। ६९ ॥ नन्यावर्तेरपरात्रे च काल्ये प्राग् रात्रेः स्यान्मालतीमल्लिकामिः । भयेवाब्जैरुत्पलैः सर्वदा वा हैमैः प्रातः केसरैरर्धरात्रे ॥ ७० ॥ आ वैवात् केसराणां सरोज वैल्वं पत्रं दामनं च त्रिरात्रम् । पूजायोग्यं कर्णिकारं तु पक्षं न स्याजीर्ण मासषद्कं वकाल्यम् ॥१॥ पुष्पाधिकार। धूपदन्येषु सर्वेषु श्रेष्ठः कृष्णागर्भवेत् । कपरमषिकश्रेष्ठमगरूपहितं तथा ॥ ७२ ॥ गुग्गुलुस तथोशीरचन्दने मध्यमे स्मृते । मीवासस वधमौ तलाक्षा घृतं मधु ॥ ७३ ।। सवरेतः सितोपेतैप उक्तो दशानिकः । निमस्फुरदहारे निवाले च निरिन्धने ॥ ७१। १. '', .. 'मिच्छमानि' ग. पाठ:. १. 'मा'. पा... 'स्थान दिन. पा. .. 'हो'. पाठ ·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती (सामान्यपाः धूपं दद्यादधः किश्चिद् घण्टां वामेन वादयेत् । विशुद्धसितसूत्रेण स्युर्वत्यो वाथ तूलजाः ॥ ५ ॥ दीपार्थ गोघृतं मुख्य मध्यान्त्ये तेलमाहिषे । सकर्पूरदशो दीपः फलं दद्याच्छताधिकम् ॥ ७९ ॥ दीपः केवलकर्पूरः सहसगुण उच्यते । प्रभूतमेहसंपूर्णैर्दशभिर्वा नवाष्टकैः ॥ ७७ ॥ दीपैः प्रतिनवैराराद् प्राम्यमारात्रिक भवेत् । न दग्धशेषवा तु पुनर्दीपं प्रवर्तयेत् ॥ ७८ ॥ नोच्छिष्टाशुचितैलायैर्नान्यतैलघृतादिना । धूपदीपविधिः। बीहेः पञ्चशतं तलं द्विगुणितं ते द्वे प्रकुश्चं स्मृतं ते द्वेऽथ प्रसरं तथैव कुडुबं प्रस्थाकं तयम् । प्रस्थं पात्रमथाढकं शिवमथो द्रोणं च खारिः क्रमात् खारीणां त्रितयं हि भार उदितो मानं यथाशाखतः ॥७९॥ नित्यं नैमित्तिकं चेति नैवेद्यं द्विविधं मतम् । तमोत्तमोत्तमाचं तु नवमेदेन वक्ष्यते ॥ ८० ॥ तण्डुलाः शालिजाः शस्ताः कलमा राजशालिजाः । नीवारजास्त्वयो मध्या व्रीहिजा वैणवास्तथा ॥ ८१ ॥ प्रियङ्ग्यवगोधमश्यामाकास्त्वधमाः क्रमात् । तण्डुलेभ्योऽामांशाः स्युरुपदंशास्तथा दधि ।। ८२ ॥ द्वात्रिंशदंशमाज्यं स्याच्छर्करामधुनी तथा । तत्र नित्यविधेरधद्रोणशालिजतण्डुलैः ॥ ८३ ।। सार्धरात्रं चतुष्कालं पूजायां विनिवेदयेत् । पायसं कुसरं गौलमन्नं तच्च चतुर्विधम् ॥ ८ ॥ यथोचितोपदंशाज्यदध्यपूपरसोत्तरम् । सगीतनृत्तवादित्रं सभूतबलिमङ्गलम् ।। ८५॥ .. पाठ: पाठः, २. 'जंग, पाठ:. २. ' व.पा.

·ममित्तिककाम्यविधि: पूर्वाध अवमा पटलः
तत्र पञ्चशतं दीपास्त्वेवं स्यादुत्तमोत्तमम् ।
पड्मिोणैश्चतुष्कालमभ्यर्च्य विनिवेदयेत् ॥ ८६ ॥
सहोमं द्विशतं दीपाः स्युर्गीतबलिनर्तनैः ।
कुयात् पूर्वानुसारेण तत् स्यादुत्तममध्यमम् ॥ ८ ॥
पञ्चद्रोणैश्चतुष्कालं निवेद्यं पूजनं तथा ।
अष्टोत्तरशतं दीपैीतवाद्यबलिक्रियाः ।। ८८॥
अमिकार्य च कुर्वीत स्यादेवं तूतमाधमम् ।
सचतुर्दोणनैवेद्यं चतुष्कालोचितार्चनम् ॥ ८९ ॥
गीताचं बलिहोमौ च प्रदीपाः स्युंश्च सप्ततिः ।
मध्यमोत्तममेवं स्यान्मध्यमध्येमथोच्यते ॥ ९० ॥
भारार्धतण्डुलैः प्राग्वनैवेद्यं चार्चनादिकम् ।
मध्याह एव होमः स्याद् द्विकालं नर्तनादिकम् ॥ ९१ ॥
चत्वारिंशत् प्रदीपाः स्युर्मध्यमध्ये बलिस्तथा ।
खारितण्डुलनैवेद्यं चतुष्कालार्चना बलिः ॥ ९२ ॥
होमो द्वादश दीपाः स्युर्गीताचं मध्यमाधमम् ।
सायंप्रातस्त्वाढकाभ्यां शिवं तन्मध्याहे स्यादहि वेदप्रदीपाः ।
रात्रावष्टौ स्युत्रिकालं च पूजा पश्चातोयैः स्यात् कनिष्ठोत्तमाख्ये ॥ ९३ ।।
प्रातः पात्रं सायमप्यत्र पात्रं स्यान्मध्या वाढकं चाहि दीपौ।
चत्वारो वै रात्रिदीपालिकालं पूजेत्युक्तं मध्यमं यत् कनिष्ठे ॥ ९१ ।।
सायंप्रातः प्रतिप्रसद्वयनैवेद्यमर्चनम् ॥ १५ ॥
दीपोऽहि निशि दीपावित्युक्तं स्यादधमाधमम् ।
नित्यनैवेद्यप्रकरणम् ।
मद्रोणं समारभ्य यावद् द्वादशभारकम् ॥ ९ ॥
नैमिचिकं स्यान्नैवेचं नवधात्रापि पूर्ववत् ।
उपमोचमपूर्व तु पूजां चैवं समूहयेत् ॥ ९ ॥

·७८
ईशानशिवगुरुदेवपद्धनी
[सामान्यपादः
स्यात् काम्यमपि नैवेद्यं यावद् वा प्रार्थितं भवेत् ।
न कालनियमस्तत्र साझं पूजा प्रशम्यते ॥ १८ ॥
नैमित्तिककाम्यविधिः ।
क्षीरं त्रिभागं भागस्तु तण्डुलाः पायसस्य तु ।
क्षीराज्यतण्डुलतिलाः समाः स्युः कृसरान्नके ॥ ९९ ॥
भिन्न मुद्नैः शुभास्तण्डुलाः स्युः समाम्तम्य चाधं घृतं स्याद् घृता गुलम् ।
तण्डुलेभ्यस्तथा गोपयः षड्गुणं स्याद् गुलान्नं तु तद् युक्तरम्भाफलम् ॥
धौतदन्ता द्विजाः सातशुक्लाम्बरा वज्रपूतैर्जलैर्मोनिनम्तण्डुलान् ।
क्षालयेयुस्तथा समकृत्वोऽङ्गकैालयेयुस्तथामि पवित्रादिना ॥ १०१ ॥
ध्यात्वा चुलिं शक्तिममिं च रुद्रं वहेबीजात् तारकाद् वाभिपूज्य ।
तस्मिन्नमौ तद्धविः साधयेयुरोडाराज्यं चाभिघाहिरेयुः ॥ १०२ ॥
बृहत्यः कदल्यस्तथा कुण्डहाल्यः सकूश्माण्डमुक्तं भवेत् कर्करी च ।
वथा कारवेल्लं च चूताकाख्ये बृहन्मुद्गमुद्गास्तथा नालिकेरम् ॥ १०१ ॥
सशिम्बाश्च माषास्तथा चिद्भटाख्यः कुलखाश्च शस्ताः प्रकृष्टोपदंशाः ।
कदल्यादिपकैः सिताप्योषलोणैर्युतः स्याद् यवानीदधिकाथसूपः ॥ १० ॥
तथा मोदकांचोपदंशांश्च कुर्याद् घृतव्योषलोणैर्यवानीष्टपिष्टैः ।
ततः पात्रवर्ग बहिः शोधयित्वा सशङ्खध्वजच्छत्रमुत्थापयेच्च ॥ १५ ॥
हिरण्याघमन्त्रं हृदा पौतमद्भिः कदल्यादिपत्राणि वात्राभिधार्य ।
हविस्तत्र दत्त्वा युतं चोपदंशैः कदल्यादिपक्कैः फलैर्मोदकैश्च ॥ १०६॥
सिताक्षौद्रदुग्धेऽथ दना तु गव्यं घृतं चारुगन्धं नवं रागभागम् ।
निवेद्यात् प्रदेयं तु पुष्पार्पितेऽस्मिंस्ततो धेनुमुद्रामृतैः प्लावयित्वा ॥१०॥
सम्प्रोक्ष्य मूलमन्त्रेण दत्त्वाम्भोऽमिप्रियान्तिकम् ।
सपुष्पदक्षिणकरो हविः स्पृष्ट्वा निवेदयेत् ॥ १०८ ॥
ध्यायेत् तन्मनसा दिव्यमन्नाज्यं तृप्तिकारकम् ।
पानीयं च निवेद्याम्मै हृद्यं शीतं सुगन्धि च ॥ १.९॥

·विविधोपचाराधिकार पूर्वाधं बटमः पटलः । बहिर्निर्गत्य तच्छेषमन्नं हुत्वानलेऽपि च । मूलानादिविधानेन तत्तन्मन्त्रेण साधकः ॥ ११ ॥ तत्र किश्चिद् बलिं दत्त्वा वहिं भक्त्या क्षमापयेत् । प्रदक्षिणनमस्कारस्तुतिभिः संप्रसादयेत् ॥ १११ ॥ प्रक्षाल्य चरणौ सम्यगाचान्तोऽन्तः प्रविश्य तु । सुतृप्तं दैवतं स्मृत्वा दद्यादाचमनीयकम् ॥ ११२ ॥ ततो लवकर्पूरतकोलक्रमुकान्वितम् । निवेदयेच्च ताम्बूलं गन्धपुप्पार्चितं ततः ।। ११५ ॥ धूपयित्वा नमस्कृत्य जपेन्मूलं तु शक्तितः । नैवेद्याधिकारः। -- अनानि चैव परिवारगणांश्च सर्वान् पञ्चोपचारविधिना तु यथोपपस्या । संपूजयेदनुपपन्नमिहार्चनयं तत्कल्पयेच मनसैव समहितात्मा ॥११॥ अत्रोपचारभेदेन पूजामेदांस्तथापरे ॥ ११५ ।। वदन्ति तांश्च वक्ष्यामः किश्चिद्भेदात् पुरोदितात् । दशोपचाराः कथिता निवेद्यान्ते तु पूजने ॥ ११६ ॥ होमान्तके तु कथिता चुपचारास्तु षोडश । बल्यन्ते चापि ते ख्याताः पञ्चविंशतिसंख्यया ॥ ११७॥ नृत्तान्ते चापि षट्त्रिंशदुपचाराः प्रकीर्तिताः । उत्तमोत्तमपूजायामुत्तमे वा भवन्त्युत ॥ ११८ ॥ भासनावाहनाOणि पाचमाचमनीयकम् । साझं स्नानं तथा वसमुपवीतं च अषणम् ॥ ११९॥ अञ्जनं गन्धपुप्पे च धूपो दीपच दर्पणम् । नीराजनं च नैवेद्यममिकार्य प्रदक्षिणम् ॥ १२० ॥ नमस्कारः स्तुतिर्वाद्यगीते नित्यबलिस्तथा । पूजासमर्पणं चेति पञ्चविंशतिचोदिता ॥ १२१ ॥ 'स्तं' म. पाठ:.

·८.
शामसिमेवपद्धती
अथासनादयः पञ्च पञ्चगव्याभिषेचनम् ।
दुग्धेन दमा चाज्येन मधुनक्षुरसन च ।। १२२ ।।
अभिषेकस्तु तत्वानं चक्रव[पचारतः ।
वनोपवीताभरणान्यञ्जनं गन्धपुष्पके ॥ १२३ ॥
धूपदीपौ च मुकुरं नीराजनविधिस्ततः ।
मुद्राणां दर्शनं तद्वनैवेषं पुस्तकार्चनम् ॥ १२ ॥
होमकर्म च ताम्बूलं पादुके चामरध्वजौ ।
छत्रे च नित्ययात्रा च बलिदानमतः परम् ॥ १२५ ।।
प्रदक्षिणनमस्कारस्तोत्राण्यातोचमेव च ।
गीतं नृत्तं च पूजादेः समर्पणमतः परम् ॥ १२६ ॥
पशिदुपत्राराः स्युरेवमुकाः क्रमात् कचित् ।
व्यत्यस्तक्रमतो वा स्युस्ततत्तन्त्रोदतास्त्वमी ।। १२७ ।।
त्रिविधोपचाराधिकारः।
बलियात्रोत्सवाः शस्ताः स्थिरलिझादिपूजने ।
न चलस्थण्डिलविधौ मण्डलक्षणिकादिषु ॥ १२८ ॥
इति निगदितमार्गास्तपचाराः प्रदिष्टाः
पृथगिह परिपाया तन्त्रमेदेषु दृष्टाः ।
विविधमनुसुराणां ये च सामान्यकल्पाः
स्वमिमतफलसिद्धिः सापकानां यथा स्यात् ॥ १२९ ।।
इति श्रीमदीशानगुरुदेवपदी तन्त्रसारे
उपचारपटलोऽष्टमः।
भथनवमःपटलः।
भयोच्यते नैत्यकमत्र कर्म सामान्यतः सिद्धिकरं मनूनाम् ।
समस्तवर्णाश्रमलिजमाजामावश्यकं यत् करणीयमेकम् ॥ १॥

·वागणचानाचमनाधिकार: पूर्वा नवमः पटलः । प्रभावतीष्वेव हि तारकासु कोलं तु सूर्योदयदर्शनात् प्राक् । बदन्ति सन्ध्यां मुनयः प्रभातां तस्यां विनिद्रः शयनं च जयात् ॥२॥ अत्र पितामहः "नक्षत्रज्योतिरारभ्य आ सूर्योदयदर्शनात् । प्रातःसन्ध्यति तां प्राहुर्मुनयो वेदपारगाः ॥” इति । स्मरन् हृदम्भोरुहकोटरस्थं शैवं परं ज्योतिरथात्ममंजम् । बजेत् समुत्थाय दिशं विशुद्धामम्भः प्रभूतं सुलभं च यस्याम् ॥ ३ ॥ भत्र स्मृतिः "निवीतं दक्षिणे कर्णे समासज्याम्बरेण तु । भवकुण्ठ्य शिरो मौनी मलोत्सर्गमथाचरेत् ॥" इति । विदूरतो मार्गजलाशयादेश्छन्ने तृणैर्ममितले निवीती । उदङ्मुखो याम्यमुखोऽहि रात्रौ त्यक्त्वा मलं चाथ गृहीतशिश्नः॥१॥ बलान्तिकं प्राप्य मृदं विशुद्धामादय चाष्टाङ्गुलखातलब्धाम् । निधाय तां दक्षिणतो धृताभिरद्विस्तु शौचं विधिवत् प्रकुर्यात् ॥५॥ एकैव लिङ्ग करयोस्तु तिसस्तथा गुदे पञ्च मृदः प्रयोज्याः । वामे करे सप्त दशैव पाण्योः कनिष्ठकल्पं खल शौचमेतत् ॥ ६ ॥ द्वे चापि लिने करयोश्चतस्रो गुदे दश स्युर्दश वामपाणौ । हस्तद्वये द्वादश चेति मृत्वाः शौचेष्वयं मध्यविषिः प्रविधः ॥ ७॥ तिसोऽय लिने करयोग पञ्च त्रिपञ्चसंख्यास्तु गुदे मृदः स्युः । वामे करे द्वादश तत्प्रसंख्याः पाण्योरयं शौचविधिर्हि मुख्यः ॥ ८॥ उत्थाय वासः परिधाय सम्यगाजानुसन्धेश्वरणौ, करौ च । प्रक्षाल्य मृत्स्नासलिलैविशुदैर्वकं च गण्ड्पजलैर्विशोध्य ॥९॥ प्रक्षाग्रजम्बूककुमाश्वकर्णमालरकाशोकलवहजाधम् । वैकहतोदुम्बरचम्पकं वा शस्तं बुमुक्षोः खल दन्तकाष्ठम् ॥ १०॥ स्वैरकुलदिशमिर्मितं तकनिष्ठिकानाहसमं सवल्कम् । पूर्वामुखोऽपादुपविश्य मौनी प्रदक्षिणं वामरदादधः प्राक् ॥ ११ ॥ मोक्षार्थिनां कण्टकिनस्तु शस्तास्तदच्छिरीषार्जुननकमाल: । शस्तो अपामार्ग इतीह तेषामाहुलं दन्तविशोषनं तत् ॥ १२ ॥ , 'पारच'. पाठ ·ईशानमिवगुरुदेवपत्ती सामान्यपाः सनिम्बधात्रीपवशेलशिवानीरकैरण्डतृणैः कुशैर्वा । स्थितः प्रजल्पन् शयितोऽथवाद्यात् तैलावसिक्कोऽपि न दन्तकाष्ठम् ॥१३॥ नोपोषितः पारणपूर्वकालं न जन्ममे पर्वणि नासिताहे । नाप्यष्टमीश्राद्धदिनेषु दन्तान् प्रधावयेदलिमिनर्वा ॥ १५ ॥ आपिच सार्वत्रिशतिकायामत्र कालोत्तरे- "प्रतिपत्पर्वषष्ठीषु नवम्यामपि वा गुह!। दन्तानां काष्ठसंयोगे महान् दोषोऽभिधीयते ॥" इति । तद्वत् तु जिहामपि मार्जयित्वा तद्दन्तकाष्ठादि विसृज्य दरे। गण्डूषकद्वादशकेन पश्चादाचम्य तु मानमुपक्रमेत ॥१५॥ सरित्सु गादिषु मुख्यमुख्यं तीर्थेषु चान्यासु नदीषु मुख्यम् । सरस्तटाकाविषु मध्यमं स्यात् खानं तु कूपेषु गृहेषु नीचम् ॥१६॥ सायात् तु कूपादिषु शुद्धपात्रैः सातैर्द्विजैरेव समाहताद्भिः । मायात तु नोष्णाम्भसि कर्मयोग्यं नैतद् यतो रोगिषु सम्मतं तत् ॥ १०॥ भुवमष्टाला खात्वा त्यक्त्वाषो मृदमनतः । खातां मृदं समादाय तत् खातं परिपूर्य च ॥ १८ ॥ शिरसा पयसस्तीरे धौते संस्थाप्य तां पुनः । शिखया शोधयित्वा वर्मणा विभजेत् त्रिधा ।। १९।। लिप्त्वकभागमा नामेः प्रक्षाल्याचम्य वाग्यतः । द्वितीयेनासयुकेन दीनानानि लेपयेत् ॥ २० ॥ द्विजदुद्धृतासीति मन्त्रेण प्रार्थयेद् मुवम् । इतरो वक्ष्यमाणेन + + + + + + + + ॥ ११ ॥ "धारणं पोषणं त्वतो भूतानां देवि! सर्वदा!॥ तेन सत्येन मां पापं पापान्मोचय धारािण !॥" इति । ++++++++ ततोऽक्षाणि निरुध्य तु । प्राणानायम्य सलिले निमज्ज्यासमनुसरन् ॥ २२ ॥ कालानलपतीकाशमयोपतटमम्मसि उपविष्टो पनुदिते सूर्ये सन्ध्यां मजेद् द्विजः ।। २३ ॥ तु ·• .. पाणचानाचमनाधिकारः] पूर्वा नवमः पटलः । ग्रामी पूर्व ततोऽनाख्यां मन्त्रसन्ध्यां तथेतरः । उपास्योवं जलं क्षिप्त्वा विधिवानं समाचरेत् ॥ २४ ॥ स्वमन्त्रसन्नद्धतनुः स्मृत्वात्मानं हदम्बुजे । तृतीयं पूर्वमृद्भागमादायानामि वारिणि ॥ २५ ॥ स्थित्वा वामकरे कृत्वा विषा तां विभजेत् पुनः । दक्षिण भागमस्रण प्राक् स्वमूळेन तूतरम् ॥ २६ ॥ अजामन्त्रेणाभिमन्त्र्य गृहीत्वानेण दक्षिणम् । इंफडन्तेन रक्षायै दशदिक्षु क्षिपेत् सुधीः ॥ २७ ।। मूलाभ्यस्तेन पूर्वेण जले दक्षिणपाणिना । निक्षिप्य प्रामयेद् वारि शिवतीर्थमनुस्मरन् ॥ २८॥ अनाभ्यस्तार्कदीन शिष्टभागेन विग्रहम् । सर्वमालिप्य ततीर्थ स्वनामावाब पूजयेत् ॥ २९ ॥ गन्धपुष्पैर्यथालाभं मनसा वा समाहितः । मुख्यनबन्धितीर्थेषु नान्यतीर्थानि कीर्तयेत् ॥ ३० ॥ कीर्तनानिष्फलं तत् स्यात् क्रुध्येचातो न कीर्तयेत् । केवलाम्भस्सु गङ्गादितीर्थानां कीर्तनं स्मृतम् ॥ ३१ ॥ तचत्फलप्रदं तस्मात् तत्र तीर्थानि कीर्तयेत् । ततः प्राणान् समायम्य विनिमज्ज्य समाहितः ॥ ११ ॥ निमम एव साझं स्वं मूलं शक्त्या जपेबृदा । अपिच द्विजश्वेत- हिरण्यशृङ्गं वरुणं प्रपब इत्यवादितः सूक्तमुदीरयन् हृदा। निमम एवाम्भसि शक्तितोऽखिलान् हरत्यौपानघमर्षणे सितः ॥ १३ ॥ यथा जलौघे लवणस्य सञ्चयः प्रयाति सो विलयं महानपि । तथा महानप्यघमर्षणेऽहसां चयोऽपि नाशं बजतीति निश्चयः ।। ११ ॥ .. स्वःप्रा', २. मन्त्रेण तू', ३. 'भूकम', .. ''क. पा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाद ततः स्थितो वारािण वामदक्षिणौ करौ शशाङ्कार्कशिवद्वयात्मको । विमाव्य मूलेन च कुम्भमुद्रया शिरस्यथारैरपि वाभिषेचयेत् ॥ ३५ ॥ द्विजस्तु सूक्तैः पवमानपूरुषश्रियां यथाशक्त्यमिषिच्य तजलात् । तटं गतः स्वे परिधाय वाससी विशुद्धशुक्ले क्षतिदोषवर्जिते ॥ १६ ॥ सातो नानानि निमज्यात् पाणिना वावाससा ॥३७॥ तथा नेक्षेत पाषण्डिपातकिश्वान्त्यजाशुचीन् । चितिं च चितिकाष्ठं च यूपं चण्डालमेव च ॥ १८ ॥ स्पृष्ट्वा देवलकं चापि सचेलो जलमाविशेत् । नैमित्तिकेषु कृत्येषु ग्रहणेन्दुक्षयादिषु ॥ ३९ ॥ अयनद्वयतीर्थादौ सचेलः सातुमर्हति । सन्ध्यासु वमने शुकविण्मूत्रोच्छिष्टकुष्ठिनाम् ॥ १०॥ संपर्के वपने चाब्धेः स्पर्शने चाप्यपर्वणि । वृषलप्रतिलोमानां मार्जारस्पर्शनेऽपि च ॥ ११ ॥ श्मश्रुकर्मणि चोचीय नदी वारुणमाचरेत् । दानादौ सानजप्यादौ तर्पणे हवनेऽपि वा ॥ १२॥ सर्वत्र सपवित्रः स्यादन्यथा स्यात् तदासुरम् । यद्वा मुक्तशिखो नमः प्रलपन् वावकुण्ठितः ॥ १३ ॥ करोति कृत्यं दैवाचं सर्व विद्यात् तदासुरम् । पादप्रक्षालने मृत् स्यात् सकृत् पाण्योश्च सर्वदा ॥ १४ ॥ सानादिसर्वकृत्यादौ भोजनादौ च संविशेत् । मूत्रादिशौचस्यान्ते च हस्तपादौ प्रधावयेत् ॥ १५ ॥ भथाचमनकल्पोऽत्र सामान्यस्मृतिचोदितः । कथ्यते वैदिकी सन्ध्या तथानाख्या च तान्त्रिकी ॥ ११॥ अगुल्यो दैवमङ्गुष्ठमूले ब्राझं तीर्थ पर्वसन्धिप्वथार्षम् । प्राजापत्यं स्यात् कनिष्ठामथोऽथ पित्र्यं तर्नामूलदेशे द्विजानाम् ॥१७॥ 1. 'प्रहद', २. 'रभेत् 'स.पा.

·८५
मामेवानाधिकार पूर्वा नवमः पटलः ।
हस्ते तूकं दक्षिणे ततळे स्यादामेयाख्यं तीर्थमन्यत्र सौम्यम् ।
देवाचं यत् कर्म कुर्यात् स्वतीर्थादाचामेत् तु ब्रह्मतीर्थेन तोयैः ॥४८॥
ज्येष्ठाऽमिस्वर्जनीमूर्ध्नि वायुमध्यारोऽर्कोऽनामिकाग्रे सुरेन्द्रः ।
प्रजापत्या स्यात् कनिष्ठेति देवैरगुल्यः स्युर्दक्षिणे विप्रपाणौ ॥ १९॥
प्राग्वको बोदमुखः सोपवीतो बद्ध्वा चूडां जानुमध्यस्थवाहुः ।
तोयोत्ोपी सूपविष्टोऽथ मौनी स्यादाप्रहस्त्वेकधीराचमिष्यन् ॥ ५० ॥
अदुष्टरसगन्धारिकीटाफेनबुदुदैः ।
अनुष्णैरम्बुभिः शुद्वैराचामेदभिवीक्षितैः ।। ५१ ॥
हत्कण्ठास्यगताः पुनन्ति विधिनैवापो द्विजातीन् क्रमात्
त्रिः पीता वृषललियावपि तथा कुण्डानुलोमादिकान् ।
आचम्य त्रिरपत्रिवेदपुरुषान् प्रीणाति निर्मार्टि यद्
द्विः सार्वषडायज्ञपुरुषाः प्रीताः स्युरप्यमयः ॥ ५२ ॥
प्रीणात्यर्कमनामिकानयनयोः स्पर्शात् तथाङ्गुष्ठयुक्
साष्ठा त्वय तर्जनीसममिता प्राणद्वये मारुतान् ।
भाष्ठेन कनिष्ठिकाश्रवणयोराशाश्च नाभेर्वसू-
नात्मानं तु हृदोऽसयोर्दिवमृषीन मूर्तीः समस्तालैः ॥ ५३ ।।
भाचन्येत्यं द्विविशुध्येत सर्वेच्छिष्टेषु क्षालने पादयोश्च ।
कल्यामोशे वा शिखाबन्धमोक्षे निष्ठीव्यार्थो जृम्भिकायां क्षुते च ॥ ५४॥
आत्मवियाशिवैस्तत्वैरीश्वरायनमोन्तकैः ।
भपः पिबेत् निरभ्यस्तास्तच्छेवाचमनं स्मृतम् ॥ ५५ ॥
ओष्ठावण संमृज्य खानि सर्वात्मना स्पृशेत् ।
एवं सन्ध्याप्रसनेन वारुणसानमीरितम् ॥ ५६ ॥
वारुणनानाचमनाधिकारः ।
आमेयादीनि चान्यानि कुर्यात् खानानि संभवे ॥ ५० ॥
आमेयं भस्मना सानं निखिलापनिबहर्णम् ।
स्वतेजःसंभवेनैव येन लातः स्वयं शिवः ॥ ५८ ॥

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपरायः खानं प्राग् वारुणं कृत्वा पश्चादामेयमाचरेत् । आपद्यपि तथा शक्तौ देहस्यामेयमेव वा ।। ५९ ॥ सन्ध्यात्रये च जप्यादौ चर्या पूर्वावसानयोः । मुक्त्वा सुप्त्वाम्बु पीत्वा वा कृत्वाप्यावश्यकादिकम् ॥ ६ ॥ त्रियं वाप्यनुलोमादीन् स्पृष्ट्वा वा मषिकाशुचीन् । आचरेत् स्नानमामेयं यथैवाथर्वचोदितम् ॥ ११ ॥ देवामिगुरु(विद्या ? वृद्धा)नां समीपेऽन्त्यजदर्शने । अशुद्धभूमौ मार्गे वा स्थितो नोद्धृलयेद् बुधः ॥ ६२ ।। कल्पानुकल्पोपकल्पभेदात् तद्वदकल्पकम् । चतुर्धा भस्म शैवोक्तं पूर्व पूर्व गुणाधिकम् ॥ ६३ ।। अरोगायाः सवत्साया भूमावपतितं तु गोः । गोमयं पद्मपालाशपत्राद्यन्यतमेन तु ॥ १४ ॥ गृहीत्वा तु विशुद्धात्मा गायत्र्या तु द्विजोऽपरः । साझमलेन शैवामौ कल्पं तदस्म कीर्तितम् ॥ १५॥ आरण्यगोमयं दूरे प्रामादेः पूतमाहरेत् । प्राग्वच्छिवामिना दग्धं यत्तत् स्यादनुकल्पकम् ॥ ६६ ॥ अग्निदग्धेप्वरण्येषु गृहीत्वा भस्म तत् पुनः। गोमूत्राबद्धपिण्डं तु विशोघ्याथ शिवानले ॥ ६७ ॥ दग्धं भस्मोपकल्पं स्यादकल्पकमयोच्यते । विशिष्टविप्रगोवाटजातं वा देवतालयात् ॥ ६८ ॥ गृहीत्वा साषितं प्राग्वत् तद् भस्म स्वादकल्पकम् । चतुर्विधं च तद् भस्म जातिसकरवर्जितम् ॥ १९ ॥ अपरिग्रहमन्येषां कर्मस्पर्शबदूषितम् । लक्ष्णं पूतमरोगं च पात्रस्थं मसितं सितम् ॥ ७० ॥ आमेयखानयोग्यं स्याद् यथोक्तं ब्रमशम्भुना। तद्भस्म शिवमन्त्रेण शक्त्याभ्यस्तं सुरक्षितम् ।। ७१ ॥

·नित्यकर्मविधिः] पूनवमः पटलः । . आदाय हस्तेनाधाराद् दक्षिणेनाभिमन्व्य तु । विशोध्य पारणाभिस्तु भूतशुद्धिविधानतः ।। ७२ ॥ पडनेनाभिमन्त्र्यादौ कृत्वा वामकरे पुनः । कृत्वात्रेण मलस्नानं मस्तकप्रभृति क्रमात् ॥ ७३ ॥ ततस्त्वीशानपुरुषाघोरवामैः ससदकैः । क्रमान्मूस्यिहृद्गुह्यजबान्ताशेषविग्रहम् ॥ ७४ ।। उद्धृलयेद् द्विजोऽन्ये तु ललाटांसहृदादिषु । धारयेयुत्रिपुण्ड्राणि तथैव ब्रामणादयः ॥ ७५ ॥ त्रियायुषं धारयेयुर्वेदप्रामाण्यदर्शनात् । "त्रियायुषं जमदमेः कश्यपस्यागस्त्यस्य त्रियायुषमृषीणां त्र्यायुषं यद् देवानां त्रियायुषं तन्मेऽस्तु त्रियायुषं शिवो नामासी"ति श्रुतेः । आयनानाधिकारः । मनने प्रतपत्यकें वृष्टिं दृष्ट्वोर्ध्वबाहुना ॥ ६ ॥ माहेन्द्रनानमीशानात् कार्य सप्तपदावधि । गवां खुरपुटोत्खातरेणुभिः पत्रनोपगैः ॥ ७७ ॥ गोमध्यगस्तत्पुरुषं गोसूक्तं वा जपन् द्विजः । अन्यस्तु गोस्तुति गोभ्यो नमो वेत्यभ्युदीरयन् ॥ ८ ॥ वायव्यमाचरेत् खानमखिलापनिवर्हणम् । खानानामिह सर्वेषां मूलं श्रेष्ठं च वारुणम् ॥ ७९ ॥ तस्मात् प्राग् वारुणं कृत्वा ततः खानान्तरं व्रजेत् । आपोहिष्ठादिमिर्मन्त्रैर्मन्त्रखानं हि वैदिकम् ।। ८० ॥ संप्रोक्षणविधानेन स्वागमूलैस्तु तान्त्रिकम् । इत्यमुत्थानकावश्यशौचदन्तविशोषनैः ॥ ८ ॥ मानेन च विशुद्धस्य सन्ध्योपासनमिष्यते । द्विजः प्राग वैदिकी सन्ध्यामुपासीताय तान्त्रिकीम् ॥ २ ॥ १. ग. पा:

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती सामान्यपाल क्षत्रवैश्यावपि तथैवान्ये केवलतान्त्रिकीम् । उपासीरतः पूर्व वैदिकी लिख्यतेऽधुना ॥ ८३ ॥ पितामहादिस्मृत्युक्ता तान्त्रिकी चागमोदिता । सातसूक्तप्रकारेण क्षालिताधिकरद्वयः ॥ ८ ॥ स्वाचान्तः सपवित्रस्तन्मन्त्रवत् प्रोक्षयेद् द्विजः । मन्त्राणां तहषिच्छन्दोदेवताविनियोगवत् ॥ ८५॥ अनुष्ठानं फलाय स्यादन्यथा चेत् तदासुरम् । दधिक्राविण्ण इत्यादेर्वामदेवो घृषिः स्मृतः ॥ ८ ॥ छन्दोऽनुष्टुप् तथैवापो विश्वेदेवाश्च दैवतम् । अनया प्रोक्षयित्वाथ मन्त्रिताम्भः पिवेद् द्विजः ।। सूर्यवेत्यादिमन्त्रस्यच्छन्दो गायत्रमेव हि । सविता देवतागस्त्यो ऋषिरमिभवेदपि ॥ ८ ॥ तेन पीत्वाप आचम्य प्रोक्षयेदाप्यदैवतैः । दधिकाविण्णआयेनाप्यापोहिष्ठादिभिस्तथा ॥ ८९ ॥ आपोहिछादिकानां तु सिन्धुद्वीप ऋषिः स्मृतः। मापो वै देवता छन्दो मायत्रं प्रोक्षणे विधिः ॥ ९० ।। ततोऽञ्जलिं समापूर्य तोयैः प्राग्वदनः स्थितः । ध्यायेज्ज्योतिः परं ब्रह्म सर्वलोकहदि स्थितम् ॥९१ ॥ आदित्यमण्डलान्तस्थं विद्यादै देहात्मकं पुरम् । तारव्याहृतिसावित्र्या क्षिपेदूधै यर्थाश्रुति ॥ ९१ ॥ ता आपो नन्ति रक्षांसि वज्रीमताः क्षणेन तु । ततः प्रदक्षिणीकृत्य समाचम्य तु तां जपेत् ॥ ९ ॥ शुद्धायां भुवि वाग्यतस्त्वभिमुखः सूर्य कुशेषु स्थितो गायत्री दशतारकां सशिरसं सव्याहृति त्रिः पठन् । प्राणायामपरो भवेज्जपविधेरादौ यथाशक्तित- स्तेन स्यात् परिशुद्धकरमपतनुर्योग्यश्च जप्यादिषु ॥ ९४ ॥ .. 'नि', २. 'त' ग. पाठः. १. 'यादेवात्मकं पर'..पा. ग.पा धु' ·निलकमविधिः]] पूर्वार्धे नवमः पटलः। प्रणवस्स मुनिब्रमा छन्दो गायत्रमेव च । ध्यानकाले परं ब्रह्म होमकाले हुताशनः ॥ ९५ ॥ जपकाले त्रयी देवो विश्वेऽन्यत्र तु दैवतम् । विनियोगस्तु वेदादौ वाचामुद्धात एव च ॥ ९ ॥ गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्व बृहती पछि सत्रिष्टुब्जग- त्याख्या व्याहृतिसप्तकस्य तु पुनश्छन्दांसि तासामृषीन् । अत्रिं चैव भृगुं च कुत्समपरं प्राहुर्वसिष्ठं तत- स्तद्वद् गौतमकाश्यपावपि पुनस्तत्राङ्गिराः सप्तमः ॥ ९७ ॥ अमिर्वायुः सूर्यवागीश्वराभ्यां यादोनाथो वासवश्वाथ विश्वे । सप्त ख्याता देवता व्याहृतीनां स्थानान्याहुः सप्त भूरादिलोकान् ॥ ९८ ॥ विश्वामित्रस्त्वृषिर्देवः सविता भगवान् स्वयम् । छन्दस्तथैव गायत्रं सावित्र्यास्तत्रयं स्मरेत् ॥ ९९ ।। सेयं चतुर्विंशतिवर्णवेद्या त्रिपाजपेऽष्टार्णविभागतः स्यात् । होमे च पूजाविषये चतुष्पात् स्ववर्णषट्कप्रविभक्तपादा ॥ १० ॥ ओमापोज्योतिरित्यादेर्गायत्रीशिरसो मुनिः । ब्रह्मानुष्टुन् भवेच्छन्दः परमात्माधिदैवतम् ॥१.१॥ प्रजापतिस्तथा दैवं शिरसोऽन्तस्य वा भवेत् । आयात्वादेर्वामदेवो मुनिः स्याच्छन्दोऽनुष्टुब् दैवतं सैव देवी । गायत्रीत्यं सम्यगावाट विद्वान् मन्त्रेणातो दर्भपाणिजपेत् ताम् ॥ १०२ ॥ षट्कुक्षि त्रिपदां च पञ्चशिरसं शुक्लां सरोजेक्षणां वहयुद्दयोतशिखां च वेदजननीं भूपादपीठामपि। शक्रप्रेतपनीरपार्थदहरित्स्वोर्ध्वाधराशोदरां कोडीभूतजगत्रयामभिमुखां पौराणनाभि स्मरेत् ॥ १०३ ॥ शीक्षा कल्पो ज्योतिष शब्दशास्त्रं मूर्धानोऽस्याः स्युनिरकं च पक्ष । वायुः प्राणो विष्णुरात्मा ललाटं ब्रमा रुद्रस्तच्छिखा वाक् च जिहा॥१०॥ .. 'बा' क. पाठ: १. 'त्पा', . ३. 'ट्के' न. पा. N ·जानक्षियगुरुदेवपद्धती छन्दसां तु विचितिस्तनयुग्मा धर्मशास्त्रहृदयां बनकेशीम् । न्यायविस्तरभुजामनलास्यां चन्द्रसूर्यनयनामुडहाराम् ॥ १.०५॥ मीमांसा (चा)थर्ववेदश चेष्टा वेदान्तः स्यान्मानसं योगसांख्ये। श्रोत्रे प्राणं चापि मन्त्रास्तु यज्ञाः सर्वे चास्याः स्वाहकान्तिप्रकर्षः ॥१०६॥ एवंरूपा सर्वदा सर्वसिद्ध्यै ध्यात्वा देवीं साधयेत् ता जपायैः । सन्ध्यामेदाद् ध्येयमेदो विशषात् संलिख्यन्ते जप्यसंसिद्धिहेतोः ॥१०॥ हंसारूढां सिताब्जे वरुणमणिलसद्भूषणां साष्टनेत्रां वेदास्यामक्षमालां सुचमथ कलशं दण्डमप्यादधानाम् । ध्यायेद् दोभिश्चतुर्भिस्त्रिमुवनजननी पूर्वसन्ध्यामिवन्या सावित्रीमुक्सवित्रीमभिनववयसं मण्डले चण्डरश्मेः ॥ १०८ ॥ वाारूढाम्बुजाक्षी शतमखमणिभा शङ्खचक्रे दधाना दोभिर्युक्ता चतुर्भिः स्थितिरिह जगतां या यजूंष्युगिरन्ती । व्यालोलानेकहारद्युतिरुचिरुचिरा वैष्णवी मध्यमेऽहः सावित्री ध्येयरूपा विलसति सवितुर्मण्डले पीतवस्त्रा ॥ १०९ ॥ पञ्चास्यां पिकविद्युत्ततिरुचिरजटामण्डलां चन्द्रमौलिं रहबूषाभुजास्फुटमणिकिरणव्यक्तभस्मानरागाम् । ध्यायेत् खदानशूले भयहरवरदे व्याघ्रचर्माम्बराब्यां सावित्री सत्रिनेत्रां परिणतवयसं सामसूतिं दधानाम् ॥ ११०॥ "ऋषभवाहनामपरसन्ध्यायां ध्यायेदिति यावत् इत्यं सन्ध्यात्रये त्रेधा सावित्री ध्येयविग्रहा ॥ १११ ।। अवास्याः प्रतिवर्ण तु देवतानि भवन्ति हि । अमिः प्रजापतिः सोम ईशानः सूर्य एव च ॥ ११ ॥ बृहस्पतिस्तथैवेन्द्रो मगचैवार्यमा तथा । सविता च ततस्त्वष्टा पूषायेन्द्रानलौ मरुत् ।। ११३ ॥ ईश्वरो मित्रावरुणो स्कन्दो विश्वेऽथ चक्रभृत् । वसवो मरुतोऽर्थेशश्चाश्विनौ च पितामहः ॥ ११ ॥ १. 'बार दि. पाठ ·नित्यकर्मविधिः] पूर्वार्धे नवमः पटलः। तत्काराधक्षराणां तु देवताः क्रमशो मताः । पुरैव सामान्यतयात्र तारकः प्रकाशितो व्याहृतिसप्तकक्रमात् । यथार्थसनो विधिवन्निरुच्यते सभूर्भुवःस्वमहसां जनस्तपः ॥ ११५ ॥ तदेव सत्यं सवितुर्ती मण्डले स्थितं तु तेजः खलु भूहि सत्तया। भुवश्च तत्कारणकार्यसत्तया सुवो जगत्स्वीरितमात्मवतया ॥ ११६ ॥ महः प्रकाशात्मतया महत्तया जनस्तथा सर्वजनान्तरात्मता । तमोहरं यत् तपतीत्यतस्तपः परं हि तत् सत्यमनन्तमुच्यते ॥ ११७ ॥ प्रणवेनाथ संबन्धो व्याहृतीनामिहोच्यते ॥ ११८ ॥ भः स्यादकारस्तु भुवो झुकारः स्वः स्यान्मकारोऽपि महोऽथ बिन्दुः । नादो जनः स्यात् तप एव शक्तिर्नादान्तसंज्ञं पदमत्र सत्यम् ॥११९ ॥ अथार्थप्रतिपत्त्यर्थ सावित्र्यास्तन्निरुच्यते । तदिति स्याद् द्वितीयैकवचनं ब्रह्मवाचकम् ॥ १२० । सूर्यमण्डलगं तेजस्तद् ब्रम परमं हि यत् । षष्ठयन्तः सवितुःशब्दो धातोः प्रसववाचकात् ।। १२१ ॥ वृष्टश्च प्राणिजातानां साक्षात् प्रसवितुर्विभोः । वरेण्यं वरणीयत्वाच्चतुर्वर्गफलार्थभिः ॥ १२ ॥ प्रथमाष्टाक्षरस्यास्य व्याप्या भूाहृतिः स्मृता । भक्तिगम्यं भवेद् भर्गः पापभञ्जनतोऽपि वा ॥ १२३ ॥ देवस्येति च षष्ठयन्तं वृष्ट्यादेर्दातुरीशितुः । दीव्यमानस्य वा दीप्त्या खप्रकाशतयाथवा ॥ १२ ॥ तद् धीमहि ध्यैचिन्तायांधातोः सिद्धं हि यत् पदम् । तेजः सूर्यात्मकं ज्ञेयं चिन्तयामः शिवात्मकम् ॥ १२५ ।। द्वितीयाष्टाक्षरस्यास्य व्याप्या स्याद् व्याहृतिर्भुवः । थियो बुद्धीर्मनीरस्य च्छान्दसत्वमुदीरितम् ।। १२६ ।। ... 'यो ग. पाठः १. गंगागांवामान:'. १. रया' ब. पाठ ·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः कृतश्च लिङ्गव्यत्यासः सूत्रात् सुप्तिमुपग्रहात् । य इत्यत्र तु यत् तेजो नः षष्ठी युष्मदसदोः ॥ १२७ ।। तस्मादमाकमित्यर्थः प्रार्थनायां प्रचोदयात् । तृतीयाटाक्षरस्यापि व्याहृतिः खरिति स्मृता ॥ १२८ ॥ इत्यं जगत्प्रसवितुर्वरणीयमर्थ पापप्रभञ्जनकरं यदभीष्टदस्य । तेजस्तदेकममलं प्रविचिन्तयामः प्रज्ञां प्रयच्छतु स नो भगवान् महेशः।। इत्युक्तोऽर्थोऽत्र सावित्र्यास्तच्छिरः कथ्यतेऽधुना । आपो ज्योती रस इति सोमाग्न्योस्तेज उच्यते ॥ १३० ।। तत्तेजो अमृतं ब्रह्म सूर्य आत्मेति चोदना । एवं ज्ञात्वार्थतस्त्वेतान् न्यस्येद् देहे यथाक्रमम् ॥ १३१ ।। शिरोभूमध्यनयनवक्रकण्ठेप्वयो हृदि । नाभौ च गुह्यजान्वधिद्वये चास्याः पदैन्यसेत् ॥ १३२ ॥ ब्रमा विष्णुश्च रुद्रश्चापीश्वरोऽपि सदाशिवः । एते सर्वात्मने जातियुक्तानमनवः कमात् ॥ १३३ ।। इत्थं विन्यस्य गायत्रीमृष्यादीनभिवन्ध च । जपेदायम्य तु प्राणाननन्तफलभाग् भवेत् ॥ १३४ ॥ प्रणवान्तरितं सप्तव्याहृतिप्रणवं पुनः । सावित्री शिरसा युक्तां जपेच्छतगुणं फलम् ॥ १३५ ॥ अष्टोत्तरसहसं तु जपेदेवमनन्यधीः । तदशक्ती शतं वापि दशमात्रमथापि वा ।। १३६ ॥ पूर्वः पूर्वोऽत्र मुख्यः स्याजपशक्ति न हापयेत् । अयोद्वासनमन्त्रस्य तूतमोशखरेत्य॒चः ॥ १३७ ॥ सावित्री देवतानुषुब् वामदेव ऋषिर्मतः । मित्रस्येत्याधुपस्थानमन्त्राणां कौशिकस्त्वृषिः ॥ १३८ ।। मित्रस्तु देवता छन्दो गायत्रं चाप्यनुष्टुभात् । प्रदक्षिणं परिक्रम्य दिशोऽथ सदिगीश्वराः ॥ १३९ ।। १. तथा' स. पाठ:.

·२ नित्यकर्मविधि:] पूर्वार्धे नवमः पटलः। अभिवन्ध ततः पञ्च सन्ध्याद्या देवताः क्रमात् । सहसरश्मिमुधन्तमुपतिष्ठेद् दिवाकरम् ॥ १० ॥ आत्मानं परमात्मानं ध्यात्वा पादाभिवादनम् । कृत्वाथ देवपूजां च होमजप्यं समाचरेत् ॥ १४१ । अथातो विनियोगाद्यं सावित्र्याः कथ्यतेऽधुना । प्रत्याहारः शस्तदेशे तु लक्षं तिष्ठन् युक्तात्मा सूर्यबिम्ब जपित्या ! पश्यन् गव्याक्तैस्तावदनौ तिलैः स्याद्भुत्वा भक्तश्चेन्मन्त्रसिद्धो महा ! ? १२॥ अयुतं तु जले स्थितो जपित्वा ननु पापानि निहन्ति नामिना ! प्रयुतादुपपातकानि लक्षादखिलान्येव हि पातकानि हन्यः : : : दशलक्षजपेन कण्ठमात्रे सुमहापातकिजोडनु यान्ति शुद्धि । त्रिसहस्रजपादभोज्यदोषात् परिशुध्येदपि वाङ्मनःकृताधैः । १३: ।। अपहन्त्यपमृत्युरोगदुःखान्ययुतानां त्रितयं तिलाज्यहोमात् । मधुरत्रयसिक्तदौर्वलक्षत्रयहोमादपहन्ति कालनृत्युम् ॥ १४५ : पुत्रं शालिहुतेन बिल्वकमलैलक्ष्मी पलाशैः पशू- नन्नाचं सघृतान्नतस्तु कुमुदैर्वासांसि चैवोत्पलैः । वृष्टिं वेतसजैः सगोमयशिलामालेयगोरोचना- कुप्तं लोकवशीकरं तु तिलकं स्पृष्टं सहस्रत्रयम् ॥ ११६ ॥ पादपांसुकृतपुतलिहोमान्मारयेत् परमतीत्य तु विप्रम् । द्वेषयेच्च कलिवृक्षसमिद्भिश्चाटयेत् तदनले कलिपत्रैः ॥ १४७ ॥ कुन्दपुष्पहवनेन कुमारी विन्दतेऽथ करवीरहुतात् स्युः । सिद्धयः स खल कोटिजपात् स्यात् खेचरः सुरमुनीन्द्रसमेतः ।।११८ ॥ जुहुयात् पायसेनान्यतिलहरैरपि ॥ १४९ ॥ चतुःक्षीरसमिद्भिश्व प्रत्येकं त्रिसहसकम् । यत्तदुद्दिश्य तत् सर्वमचिरेणैव सिध्यति ॥ १५० ॥ १. 'शस्तं ति' ख. पाठ:

·इंशानशिवगुरुदेवपद्धती
[सामान्यपादः
जुहुयात् पायसाज्याभ्यां तिलदूर्वाहुरैरपि ।
प्रत्यक्षरसहसं त दीर्घमायुरवामुयात् ॥ १५१ ॥
मधुरत्रयसिक्तरक्तपञरयुतं यो जुहुयाच्छूियं स विन्देत् ।
सघृताबहुतादयानवान् स्याद् विधिवद्वाहमुखादिकं च कृत्वा ॥ १५ ॥
आषाय वहि विधिवत् सूर्यमावाब तन्मुखे ।
तमप्याराध्य विधिवत् सावित्री तख़दम्बुजे ॥ १५३ ॥
समावास तु मन्त्रेण ध्यायेत् सन्ध्योक्तलक्षणाम् ।
सपूज्य गन्धपुष्पायैादशान्तामृताप्लुताम् ॥ १५४ ।।
स्वकृत्यं चापि सङ्कल्प्य जुहुन् स लभते फलम् ।
अथ माध्यन्दिनं कर्म सानपूर्व समाचरेत् ॥ १५५ ॥
सानं प्राग्वद् विशेषोऽत्र वैदिकः कथ्यतेऽधुना।
प्रातःसानमृतेऽन्यत्र स्वास्यन् दन्तान् न घावयेत् ॥ १५६ ॥
हिरण्यशृङ्गमित्यादि पुनन्तु पुनरन्ततः ।
जपेनिमज्ज्याथाचम्य गृहीत्वाञ्जलिना जलम् ॥ १५७ ।।
सुमित्रायेन सन्त्वन्तं जपित्वारिदिशं प्रति ।
दुमित्रायेन द्विष्मोऽन्त प्रक्षिप्याचम्य वाग्यतः ॥१५८ ॥
यदपांकरमित्यादि गच्छतादन्तमम्भसि ।
त्रिरावर्त्य करेणाथ निमज्ज्याम्भस्तटं गतः ।। १५९ ।।
उपविश्य तथाचम्य पाणिस्थाम्भोऽभिमन्व्य तु ।
आपः पुनन्त्वित्याधेन स्वाहान्तं तत् पिवेत् पुनः ॥ १६०॥
आचामेदस्य चर्षिः स्याद् ब्रह्मणस्पतिसंज्ञितः ।
देवताप्याप एव स्याच्छन्दोऽनुष्टुप् प्रकीर्तिता ॥११॥
आपोहिष्ठादितिसभिः प्रोक्षयेद् दर्भपाणिना ।
हिरण्यवर्णाः शुचयः पवमानः सुवर्जनः ॥ १६२ ।।
इत्यादिमन्त्रैः संप्रोक्ष्य ततोऽम्भोममविग्रहः ।
अतं च सत्यं चेत्यादिखरित्यन्तमृचां त्रयम् ॥ १६॥

·. पूर्वा नवमः पटलः। प्राणानायम्य मनसा जपेत् विरघमर्षणम् । शकः स चेदिमागस्तदापोवरुणपूर्वकैः ॥ १६ ॥ सुवानोइन्दुरित्यन्तमन्त्रैः कृत्वाघमर्षणम् । उत्तीर्य वासो निष्पीब्याथाम्बरे शुचिनिर्मले ॥ १६५ ॥ परिचायाय संक्षाल्य पादावाचम्य वाग्यतः। सन्तर्प्य पूर्वसन्ध्यावत् सावित्री शकितो जपेत् ॥ १६ ॥ तिष्ठश्वेदीक्षमाणोऽर्कमासीनः प्रामुखो जपेत् । ततः पुष्पाञ्जलिं दद्याद् भानवे केवलाम्नु वा ॥ १६७ ॥ अयोववाहुरादित्यमुपतिष्ठेदिमां जपन् । उद्वयादिमुदुत्यादि चित्रंतश्चक्षुरादितः ॥१६८॥ हिरण्ययूपनामा स्यादृषिरासां प्रकीर्तितः। उदुत्यादिद्वयेच्छन्दनिष्टुप् स्याद् दैवतं रविः ॥१६९ ।। गायत्री स्यात् तृतीयायाश्चतुर्थ्या जगती मता। उष्णिक् तचक्षुराधस्य मत्रस्य सविता विधिः ॥ १७ ॥ ब्रमयचं ततः कुर्यात् खाध्यायः स उदीरितः। ब्रह्मयज्ञोचरं कालं तर्पणस्याश्वलायनः ॥ १७१॥ प्राहेतरेषां तु मतं तूपखानादनन्तरम् । साशमूलादिमिर्मन्त्रैः स्वागमोकविधानतः ॥ १७२ ॥ . देवान् ऋषीन् पितॄश्चान्यान् तर्पयेयुर्हि दीक्षिताः । खानकालेऽम्भसः क्षोमं न कुर्याचरणादिभिः ॥ १३ ॥ अन्तर्मलापनयनं वसनिणेजनादि वा । यदि कुर्यात् प्रमादेन प्रायश्चित्तमिहोच्यते ।। १७१ ॥ नमोऽप्रयेऽप्सुमते नमोन्योन्तं जपेद् द्विजः । उपतिष्ठेद् द्विजातिश्चेदितरोऽन्यो नमो वदेत् ॥ १७५॥ ततोऽनुबां गृहीत्वाीस्तार्थानुदास्य दैवतैः । ऋषीन् पितृनप्युद्धास्य ततो यागगृहं प्रजेत् ॥ १०६॥ म.पा. ३. 'विप:'.. पाठा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः तबेष्टां देवतामिष्ट्वा खागमाचार्यदर्शनात् । तत्तन्मन्त्रं जपेद्धोमवैश्वदेवबलिक्रियाः ॥ १७७॥ समाप्यातिथिपोष्यादीन् भोजयित्वा स्वशक्तितः । स्वयं मुजीत पुत्राचैः सहितोऽनमकुत्सयन् ॥ १७८ ॥ भुक्त्वानगन्धलेपाचमपनीय च शोषयेत् । दन्तानथ समाचम्य मुखवासं भजेदपि ॥ १७९ । ततो विद्याविनोदायैर्दिनशेषं सुखं नयेत् । अथार्धास्तमिते भानौ सन्ध्यामासाद्य पश्चिमाम् ॥ १८० ॥ उपासीत यथापूर्व दन्तधावनवर्जितम् । स्नात्वाचम्याथ सम्प्रोक्ष्य पीत्वाम्भोऽमिश्चमन्त्रतः ॥ १८१ ॥ ऊर्ध्वं त्वापस्तथा क्षिप्त्वा गायत्री शक्तितो जपेत् । इममेवरुणाधाभिरुपस्थायाथ पूर्ववत् ॥ १८२ ।। गन्धाधैर्देवतामिष्ट्वा यथापूर्व स्वशक्तितः । जपित्वाथै नमस्कृत्य वैश्वदेवबलिकिया. ॥ १८३ ॥ समाप्यातिथिभृत्यायैः : सह मुजीत चेद् गृही। शयीत शयने शुद्ध खातीर्णे शुक्लवाससा ॥ १८४ ॥ गोविप्रदेववहीनां नोपरिष्टान सकटे । नानुवंचं शयीतासौ नोत्तरापरदिक्शिराः ।। १८५ ॥ न नमो नार्द्रपाण्यनिन तैलाक्तो न चाशुचिः। वितानदीपकलशैः शोभिते विभवे सति ॥ १८६ ॥ मन्त्रसन्नद्धदेहस्तु रक्षागन्धाधलकृतः । स्वपत्नी साधुशीलानां स्वनुरका स्वलकृताम् ॥ १८७।। अपर्वस्वभिगच्छेत् तु गृही सन्तानकारणात् । सन्ध्योपास्तिप्रसन्नादिति विषिविहितं नैत्यक कर्मच श्रौतस्मातेषु तन्त्रोदितमपि कथितं वर्णिनां यत् समासात् । 'च' प. पाठः ·भूतशुवधधिकारः] पूर्वार्ध दशमः पटलः। दृष्टादृष्टेष्टसिद्धिप्रदमिह मुनिभिः सेवितं चेति सन्तः स्वीकुर्वन्तु स्वकीयं धनमिव सुहृदः सत्पथे वर्तयन्तः ॥ १८८३ ॥ इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपद्धतौ तन्त्र- सारे नित्यकर्मविधिर्नाम नवमः पटलः। ४ अथ दशमः पटलः। प्रणम्य शम्भु शशिखण्डशेखरं भवं भवच्छेदकरं समासतः । सभूतशुद्धिक्रममात्मशोधनं निगद्यते योगजपादिसिद्धये ॥ १ ॥ सातो यथावत् समुपास्य सन्ध्यां यागालयं प्राप्य कृताधिशौचः । आचम्य चान्तर्विधिवत् प्रविष्टः शम्तासने वाग्यमवान् निविष्टः ॥ २ ॥ आमस्तकाविद्वयमात्मदेहे ध्यायन् सँसूक्ष्मं सुषिरं तदन्तः । बाह्ये तु विन्यस्य तु शक्तिमच्छो व्योभत्विषं तामथ देहमध्ये ॥ ३ ॥ हुङ्कारबीजं रुचिमद् विचिन्त्य प्राणान् नियम्याम निवेश्य चितम् । तद्रेचकान्तोऽत्र फडन्तमस्त्राद् ग्रन्थिप्रभेदं क्रमशो विदध्यात् ।। ४ ।। ये ग्रन्थयः पञ्च तमोमलिष्ठा हृत्कण्ठतालुस्थितयः प्रसिद्धाः । भ्रूमध्यतो मूर्धनि चेति तेषां भेदात् तु नाडीसरणिः प्रसिध्येत् ॥ ५ ॥ वायुं निवात्मनि पूरकान्तं चैतन्यसान्तात्मकजीवरूपम् | तं बिन्दुभूतं च निरामयं.स्वे हृत्पङ्कजे कुम्भकतो विभाव्यम् ॥ ६ ॥ तत्रोति॒वायोः प्रसरेण जीवं सौषुम्नमार्गान्निहितं स्वर्णि । उद्धातमात्रेण तु बीजवृत्त्या तं द्वादशान्तस्थशिवं नयेत ॥ ७ ॥ कादमुलद्वादशके त्वसौम्यं शुलं मुहम्रच्छदपुण्डरीकम् । व्योमामृतव्याप्तमधोमुखं तन्मध्यं शिवाध्यासितमभ्युपेयम् ॥ ८ ॥ लीनः शियेऽजैरभिरक्षितात्मा साधोमुखं देहतरुं विभाव्य । तत्त्वानि पत्रिंशदथो विलोमानीत्वा लयं स्वेप्विह कारणेषु ॥ ९ ॥ : ३. 'प्र' य. पाठ: ४. १. 'भि:पितं' ग. पाठः. २. 'या' ख.पाठः. 'देहं रु' ख• पाठः ५. 'कृ' ख., 'तमो वि' म. पाठ:.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादा भूम्यम्बुतेजोमरुदम्बरैः स्याद् गन्धो रसधाप्यथ रूपमुकम् । स्पर्शाख्यशब्दौ कथितावुपस्थं पाय्वनिपाण्योऽपि च वाक् च नासा ।। जिहाक्षिचर्मवणैर्मनः स्यात् साहकृतिर्बुद्धिरपि प्रधानम् । पुमांश्च रागो नियतिस्त्वशुद्धा विद्या कला कालयुता च माया ॥ ११ ॥ संशुद्धविधा च तथेश्वराख्यः सादाहयः शक्तिरभो शिवः स्यात् । पत्रिंशदित्यं प्रतिलोमतः स्युस्तत्त्वानि तत्तत्परकारणानि ॥ १२ ॥ पञ्चाथ भूतानि परस्परान्तः शोध्यानि खादीनि विलोममार्गात् । ईशानपूर्वैः समधिष्ठितैस्तैरक्षश्च निम्बार्णकलाधिदैवैः ।। १३ ॥ भूमण्डलं यश्चतुरश्रपीतं वज्रारितं गन्धगुणं ससद्यम् । प्राणेन्द्रियं तत्कलया निवृत्त्या युक्तं च दैवेन चतुर्मुखेन ॥ ११ ॥ हांबीजतः पूरककुम्भकाभ्यां व्याप्तं तदा पादतलं शिरस्तः। शोध्यं तदुद्धातकपश्चकात् स्याद् वायौ प्रविष्टं परिभावयेच ॥ १५॥ अबिम्बमर्धेन्दुसिताब्जचिहं गुलं रेसान्यं रसनेन्द्रियं च । वामास्थितं विष्णुसमन्वितं स्याद् युक्तं प्रतिष्ठाकलया विशोध्यम् ॥१६॥ हीबीजमुद्धातचतुष्टयान्तं तच्चाणिभूतं प्रविशन्त्यपश्चात् । वहेत्रिकोणारुणमण्डलं स्याद् विद्यातैलं स्वस्तिकलाञ्छनं च ॥ १७ ॥ दृगिन्द्रियं रूपगुणं सरुद्रं हूंबीजतोऽघोरयुतं विशोध्यम् । युद्धाततस्तत्सलिले प्रविष्टं विचिन्तयेद् व्याप्तसमस्तदेहम् ॥ १८ ॥ पड्विन्दुचिहं त्वय वायुविम्बं कृष्णं षडभं पुरुषास्थितं तत् । त्वस्पर्शशान्त्यन्वितमीश्वरेण पैंयुक्तमुद्धातयुगात् कुभूतम् ॥ १९ ॥ वृत्तं स्वविम्ब स्फटिकावदातं सोत्रशब्दं च सविन्दुशक्ति । ईशानसादेशयुतं त्वतीतं चोद्धातशोध्यं खलु हुंफडन्ता ॥ २० ॥ तबादशान्तःस्थितमूलमन्त्राचन्द्रामृतासारजलैः समस्तम् । आप्लान्य निर्वतितभूतशुद्धिः संपाच तत्त्वानि यथाक्रमेण ॥२१॥ शिवेच्छयोत्पादितशुददेहो हृयासनं तु प्रणवेन दत्त्वा । तब्यापिनी न्यस्य शिवां तु शक्ति स्वबीजजीवं निहितं शिवाख्ये ॥२२॥ .. 'पदणे' म. पाठ: १. 'सराय', ३. 'कळां स', १. ''.. पा.

·मात्मधुरधिकारः] पूर्वाधं दशमः पटलः। तहादशान्तादथ पूरकेण त्वानीय नाड्या हृदयाब्जमध्ये । संस्थाप्य मूलामृतवारिपूरैराग्लान्य पूजादिकमारभेत ॥ २३ ॥ भूतशुद्धपधिकारः। मत्रोच्यतेऽन्या स्फुटमात्मशुद्धिर्या शोषणादिक्रमशोध्यदेहा । निश्शेषदोषक्षयशुद्धिदानाद् रोगान् जरां मृत्युमपि क्षिणोति ॥ २१ ॥ प्राग्वत् स्वदेहे सुषिरं तु चिन्त्य तयापिनी चान्तरवायशक्तिम् । हुछारमध्यस्थितचित्तजीवः प्राणान् नियम्याहतपूरकेण ॥२५॥ प्रन्थीन् विदार्याहृतरेचकान्तं चास्त्रेण वायु विनिवर्त्य पूरात् । चैतन्यमाहत्य ससान्तजीवं हृत्संपुटं ज्योतिरनामयाख्यम् ॥ २६ ॥ तत्कुम्भकोदातवशात् तदूर्व त्वाकृष्य सौषुमपथा स्वकान्तम् । तहादशान्तस्थशिवे नियुज्य तत्त्वानि नीत्वा विलयं विलोमात् ॥ २७ ॥ वर्णान् विलोमात् क्षहसक्रमोक्तं नीत्वा लयं शब्दतति च शक्तौ । शून्यं तु देहं मलपापमानं विचिन्य कृष्णं त्वय नाभिचक्रे ।। २८ ।। बिम्बे तु वायोरतिधूम्रवर्ण यहारमुद्राव्य तु चण्डवायुम् । ध्यायेदधःशाखमयोर्ध्वमूलं संसारवृक्षात्मकमात्मदेहम् ॥ २९ ॥ भत्रमशम्भुः "देहात्माधोमुखस्तत्र ध्यातव्यो भवपादपः" इति । तं शोषयेनामिविनिर्गतेन ध्यात्वानिलेनाघमले च शोप्ये । उद्धातकैः पञ्चभिरस्य शोषं वायोनिरोधेन विधाय पश्चात् ।। १०॥ इत्पहजेऽन्त्यं विषवहिवायुं सानुग्रहार्धेन्दुयुतं सनादम् । पीजं तु चिन्तामणिसंज्ञमेतद् बिम्बे हुताशस्य तु वहिरूपम् ॥ ३१ ॥ विन्यस्य षट्कोणलसत्रिशूलज्वालासहस्रप्रसरैरपौषम् । सम्यग् वहन्तं तु कलेबराख्यं तमसान्तमपी चिन्त्यम् ॥ १२ ॥ "दहेत् पाशुपतासेण" इति पराख्वपीकरयोरकत्वात् पाशुपतास्त्रण वा तद् वदेत् ।

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाद: प्रोत्सार्य चण्डानिलवायुवीजात् तद् भस्म सर्व तु दिशो विकीर्य । शून्यं खतुल्यं परिभाव्य देहं शुद्धं तु तत् केवलपुण्यशेषम् ॥ ३३ ॥ अत्र ब्रह्मशम्भु:- "कुम्भकेनामिना शुष्कं निर्दग्ध च विचिन्तयेत् । रेचकेनाथ वायव्याद् भस्मीभूतं दिशो दश ।। प्रलीनमन्त्यया शुद्धं निर्मलं व्योम भावयेत् ।" इति । "कलेबरं दहेद् धीमान् भस्मकूटव्यवस्थितम् ।" इति श्रीकालोत्तरे। व्योमाम्बुजान्तस्थशिवस्य शक्तेरिच्छाक्रियाज्ञानवशात् सिसृक्षोः । शक्तर्यथावल्लिपिवर्गपूगैस्तत्त्वानि चोत्पाद्य तु तैः शरीरम् ।। ३४ ॥ सृष्ट्वा तदण्डात्मकविश्वलोकं संभाव्य शुद्धं गतपाशबन्धम् । प्रारद्वादशान्ताहितबीजजीवं त्वाप्य तत्पूरकवायुमिश्रम् ॥ ३५ ॥ तमरन्ध्रेण निवेश्य मार्गादब्जमध्ये शिवमात्मरूपम् । व्योमाब्जमध्येन्दुकलास्वराज्यं यष्टच्छदाधारसुधाकलाभिः ॥ ३९ ॥ सौषुम्नमार्गेण पृथग् यथावदापूरयेद् व्युत्तमतः स्वराणाम् । सामृता मानसी तुष्टिपुष्टी तथा प्रीतिरुक्ता रतिः श्रीश्च शान्तिः स्वधा । कान्त्यथ ज्योलया हैमवत्या प्रभा पूरणी वामया स्यादमा षोडशी ॥ ३७ ।। दक्षिणाङ्गुष्ठतो गुल्फजानू कटिश्चोदरं पाणिसन्धिर्भुजो दक्षिणः । मूर्ध्नि चाध क्रमाद् वामभागेऽपि च स्थानमुक्त कलास्तद्विलोमान्न्यसेत् ॥ "अः अमायै नमः । वामायै नमः । औं पूरण्यै नमः ।" इत्यहष्ठादिमूर्धान्तं षोडशकला विन्यस्य तदमृतैः क्रमादापूरयेदित्युपदेशः । 'तोयमधेन्दुमत्पूर्णचन्द्रप्रभ स्वाम्बुजे भावयेत् तत्कलार्तस्वरम् । शङ्खकुन्देन्दुगोक्षीरगीरामृतैमनीडापथापूर्य देहं स्वकर ॥ ३९ ॥ पाठ: १. देवम्' ग. पाठ ग. पाह' । 'दा', ४. 'म', 'पकम' ·वास्तुविन्यासपूजाधिकारः] पूर्वा एकादशः परः। अत्र ब्रह्मशम्भुः "तत्सुधाधवलापूरसिक्तं कृत्वा निरन्तरम् ।" इति । श्रीकालोचरे च- "चन्द्रबिम्ब स्मरेत् तत्र श्वेतपद्मोपरि स्थितम् । सवन्तममृते दिव्यं शरीरोत्ससिकारणम् ॥” इति । द्वयष्टवर्षाकृति शुद्भविद्यातनुं तत् सुधापूरणप्लाव्यमानाकृतिन् । पुण्यपूगार्जितं शुद्धमित्थं धिया या स्मरेदेकदाप्येष योगी भवेत् ॥ ४० ॥ इत्यमभ्यासतः शुद्धसत्त्वः स्वयं शक्तिपातं लभेतेश्वरानुग्रहात् । जप्यपूजादिभिश्चेष्टसिद्धिं तदा सुप्रसन्ना मुखानिस्सरेद् भारती ॥ ४१ ॥ नहि सलिलविशेषैः केवलं क्षालनाद्यैः प्रभवति परिशुद्धं यन्मलिष्ठ शरीरम् । द्विविधमितिह सद्भिः सान्तरात्मशुद्धिः सविधिकमुपदिष्टां तां भजे नित्यशोऽपि। इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपद्धता तन्त्रसार भूतशुद्धयादिपटलो दशमः । अर्थकादशः पटलः । अयोच्यते सिद्धिकरी मनूनां दीक्षा यथा सा च चतुष्प्रकारा । तथाहि मन्त्री प्रथमाय शवी शाक्तयिकाल्या त्वथ वैष्णवी च ॥ १ ददाति यस्मादिह दिव्यभावं मायाभले कर्म च संक्षिणोति । फलं चतुर्वर्गमयं च यम्यास्तस्मात् तु दीक्षत्यभिधानमस्याः ॥ २ ॥ सामान्यभूता खलु मान्त्रिकी स्याद् दीक्षा स्मृता मन्त्रगणेषु तद्वत् । वर्णेषु चापि द्विजपूर्वकेषु स्याच्छैवशाक्तप्वपि वैष्णवेषु ॥ ३ ॥ कौबेरदिग्भागगते दिनेशे पुण्यक्षयोगे सुतिथी सुलमे । पक्षे तु पूर्व विदधीत दीक्षामाचार्यशिप्याभ्युदयमदे च ॥ ४ ॥ दीक्षासु देवालयमण्डपानां वेश्मादिकत्येऽपि च विनशान्ती । वास्त्वीशपूजां प्रथमं विदध्यात् संवर्तयेत् सर्वसमीहितानाम् ॥ ५॥ .. न.पा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपापः वास्त्वीशनामा ह्यसुरोऽतिकायो देवैः पुरा दत्तवरोऽतिपूज्यः । शेते स्म भूम्यां प्रविसार्य पादौ हस्तौ तथाघोवदनः सदैवः ।। ॥ तदेहसंस्थाः खल देवतास्ता द्वात्रिंशदन्ये प्रकृतिप्रसंख्याः। पूज्याश्चतुःषष्टिपदेषु विगैरेकोचराशीतिपदे नृपाः ॥७॥ उद्दिष्टदेशे नवगोमयाम्भःसेकोपलिप्ते चतुरश्रमादौ । कृत्वाष्टधा तद् विभजेदथैवमुक्तं चतुष्पष्टिपदं तु तत् स्यात् ॥ ८॥ तस्मिन् विमक्ते नवधा तु सूत्राण्यास्फाल्य संमिश्रितपिष्टचूर्णम् । एकोत्तराशीतिपदं तदुक्तं देवालयानामपि भूमिपानाम् ॥ ९ ॥ कृत्वा चतुष्पष्टिपदं तु तस्मिन् कोणेषु सूत्रेऽपि निवेश्य तत्र । मध्ये पदानां हि चतुष्टये स्याद् ब्रह्मादिपूज्यस्तदनन्तरश्च ॥ १० ॥ पूर्वादिदिकोष्ठयुगेषु तद्वचार्यों विवखानथ मित्रनामा । महीधराख्यश्च तदन्तराले कोणार्धयुग्मेषु वदामि देवान् ॥ ११ ॥ सावित्रः सविता च वहिदिशि तत् स्यातां पदार्षे गता- विन्द्रश्चन्द्रजयश्च राक्षसदिशि (ख्यास्या गमयो मारुते । रुद्रो रुद्रजयस्तथेशदिशि चाप्यापापवत्साहयौ बाझे कोणचतुष्टयेऽपि च पुनर्वक्ष्यामि देवाष्टकम् ॥ १२ ॥ शर्वस्कन्दो यमाहश्च जम्भकः पिलिपिञ्जकः । चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी ॥ १५ ॥ अथ प्रान्तचतुष्पतिद्वात्रिंशत्कोष्ठदेवताः । प्रागादिक्रमशो ज्ञेयाश्चतुर्थैव चतुर्दिशम् ॥ १४ ॥ प्राच्याभीशानपर्जन्यजयन्तेन्द्रार्कसत्यकाः । भृशान्तरिशावित्यष्टौ देवताः यः प्रतिक्षणम् ॥ १५॥ अमिः पूषार वितथा यमच गृहरक्षकः । गन्धर्वराजौ च मृगाख्योऽपि च दक्षिणे ॥ १६ ॥ निर्ऋतिदीवारिकश्च सुग्रीववरुणावपि । पुष्पदन्तायुरी शोषः पापयक्ष्मा च पश्चिमे ॥ १७ ॥ १. 'म' ग. पा ·वास्तुविन्यासपूजाधिकारः] पूर्वार्धे एकादशः पटलः । मारुतो नागमुख्यौ च भल्लाटश्च निशाकरः । अर्गलश्च दितिस्तद्वददितिश्चोत्तरस्थिताः ॥ १८ ॥ ईशानस्य शिरो निवेशितमभूदु वास्तोप्पतेरिने वह्नौ चापि करद्वयं पदयुगं नकचरे स्थापितम् । पर्जन्यो नयने दितिश्च वदने स्यादापवत्सो गले कर्णी चाप्यदितिस्तथार्गलयुतावंसौ जयन्ताश्रितौ ॥ १९ ॥ शक्रश्चाथ निशाकरश्च भुजयोः पृष्ठे तु रुद्रः स्थितः सावित्रः सविता च रोगसहिताः शोषश्च पाण्योः स्थिताः । नाभौ स्याचतुराननोऽस्य कुचयोभूभृत् तथैवार्यमा मित्रश्चापि विवखता तदुदरे गुह्येन्द्रकश्वापरः ॥ २० ॥ ईशानपूजा तु घृताक्षताद्भिः पर्जन्यकस्योत्पलगन्धतोयैः । पीता जयन्तस्य भवेत् पताका रक्तानदीपैश्च यजेन्महेन्द्रम् ॥ २१॥ सूर्यस्य पीतानवितानकाभ्यां सत्यस्य साज्येन तथौदनेन । गोधूमकान्नेन भृशस्य पूजा कार्यान्तरिक्षस्य तु माषमांसः ।। २२ ।। अमि सुचाभ्यर्च्य तथैव लाजैः पूषाणमिष्वा वितथं च हेना । मध्वोदनाभ्यां गृहरक्षकं च मांसौदनाभ्यां यममर्चयेच ॥ २३ ॥ गन्धर्वमिष्ट्या कुसुमैः सगन्धैः स्यात् पक्षिजिह्वा त्वथ भृङ्गराजे । पूजा मृगस्यापि तिलैर्यवैः स्यात् पित्र्यं निर्ऋत्यै कृसरं यथावत् ॥ २४ ॥ दौवारिकं शोभनदन्तकाष्ठैः सुग्रीवमिष्ट्वा तु यवैः सधूपैः । स्तम्बैः कुशानामपि पुष्पदन्तं तद्वजलेशं सितपुण्डरीकैः ॥ २५॥ मध्वक्षताभ्यामसुराय पूजा शोषाय चान्नं घृतमिश्रितं स्यात् । नीवारकानं त्वथ पापयक्ष्मण्याज्येन वायोरपि मण्डकानि ॥ २६ ॥ नागप्रसूनैरपि नागपूजां कुर्यात तु मुख्याय तु मोदकैश्च । भल्लाटसंज्ञस्य समुद्मन्नं सोमाय राज्ञे मधुपायसाज्यम् ॥ २० ॥ शाल्यक्षतरर्गलमर्चयित्वा संरक्तशाल्यनघृतदितिं च । माषानभक्ष्यैरदितिं यथावद् द्वात्रिंशदित्थं क्रमशोऽधयित्वा ॥ २८ ॥ 1. 'साभ्यस्व'. पाठ:. २. 'सुताभ्य' ३. पाठः.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती
[सामान्यपाव
आपस्तु दुग्धेन तथापवत्सः पूज्यस्तु दना घृतलडकैश्च ।
सावित्रमिष्टाथ कुशार्गलानैस्तथा सवित्रे यजनं विदध्यात् ॥ २९ ॥
हारिद्रमन्नं सघृतं तन्द्रे शुद्धानमेवेन्द्रजयाय शस्तम् ।
रुद्राय मांसं विहितं तु पकं मांसं तथा रुद्रजये त्वपकम् ॥ ३०॥
म(त्रा)मिपूज्याः समरीचकाद्यास्ते लडकालोहितशुक्लभक्तः ।
तथैव भाषैः सघृतैर्यथावत् खे खे पदे स्युश्चतुरः क्रमेण ॥ ३१ ॥
ब्रह्माणमाज्याक्षतपञ्चगव्यैः पुष्पैः सगन्धैश्चरुणा तिलैश्च ।
संपूज्य तु प्राग् घृतपायसेन शर्वाहयं स्कन्दमथो यजेत ॥ ३२ ॥
याम्येऽर्यम्णे समांसाज्यं ततः पीतस्रगामिषे ।
जम्भकाय तु वारुण्यां पिलिपिञ्जाय चोचरे ॥ १३॥
सान्द्रलोहितपुष्पान्नैर्बलिमित्थं प्रदापयेत् ।
मांसौदनघृतापूरैशान्यां चरकीबलिः ॥ ३४ ॥
बाझे पित्तेन मांसेन विदायें वहिदिग्बलिः ।
पूतनायास्तु राक्षस्यां दधिरक्तौदनैर्दिशि ॥ ३५ ॥
क्षीरपित्तास्थिरतानैर्वायव्यां पापराक्षसीम् ।
यजेत् सर्वान् खनानैव नमोन्तं सोपचारकम् ॥ ३६ ॥
बाह्ये त्वष्टविधेभ्योऽथ भूतेभ्यो बलिमाहरेत् ।
प्रत्येकमुक्तद्रव्याणामलामे कुसुमाक्षतैः ॥ १७ ॥
सुगन्धधूपदीपैश्च शुद्धान्नेन स्मृतो बलिः ।
खैर्नामभिस्तु प्रणवादियुक्तैर्नमोन्तकैरर्चनमेषु कृत्वा ।
पञ्चोपचारैर्निशि शुक्लवासा विशुद्धभावस्तु बलिं विदध्यात् ॥ ३८॥
इत्थं वास्तुशरीरस्था देवताः सम्यगर्चिताः ।
तत्तत्कर्मसु संसिद्धि प्रयच्छन्ति च शान्तिकम् ॥ ३९ ॥
एकाशीतिपदेपु पूर्ववदमुं विन्यस्य वास्तोष्पति
मध्ये तस्य तु वेधसं नवपदेष्वभ्यर्च्य तद्वायतः ।
कोणेप्वत्र पदद्वयेप्वधिगताः सावित्रपूर्वाः सुरा-
तन्मध्ये समरीचपूर्वकसुराश्चत्वार उक्ताः क्रमात् ॥ १० ॥

·साधिकारः] पूर्वाध एकादशः पटक। पूर्वाधासु दिशासु बाबवृतिगा एफैककोष्ठस्थिता द्वात्रिंशत् पृथगीशपूर्वकसुराः पूज्याः पुरोवत् कमात् । बायेज्याः पदवर्जितास्तु चरकी चैशे विदार्यानले कोणे रक्षसि पूतनाथ पवनस्याशागता राक्षसी ॥४१॥ शर्वस्कन्दादिचत्वारः पदवजे बहिः स्थिताः। प्राग्याम्यवारुणाशासु कौबेयों च क्रमाद् यजेत् ॥ १२ ॥ अनयोर्मार्गयोरेकमाश्रित्यावाद्य वास्तुपम् । तदनपदगाश्चापि देवताः क्रमशोऽर्चयेत् ॥ ११ ॥ वास्तुविन्यासपूजाधिकारः। एवं समाराध्य तु वास्तुदेवान् द्विजातयश्चेदथ. वास्तुहोमम् । कुर्युर्यथा वास्तुपतिः प्रशाम्येद् यथैव बोधायनदृष्टमार्गात् ।। १४ ॥ नवं गृहाचं प्रविविक्षुरने तत् साध्वलकृत्य तु तोरणापैः । प्रकल्प्य कर्तुः शयनप्रदेशं तारेण संशोध्य गणेशमिष्टा ॥१५॥ तद्वास्तुमध्यं च विधाय तस्मात् पूर्वोत्तरस्यां दिशि गोमयेन । गोचर्ममात्रं चतुरश्रबिम्बं त्वालिप्य चोल्लेखनकादि कृत्वा ॥१६॥ तस्मिन् खगृशोकविधानतोऽभिमाधाय तत्राभिमुखं विधाय । गोक्षीरसिद्धं चरुमाज्यसित मन्त्रैर्यथावत् क्रमशो जुहोति ॥ १७ ॥ बास्तोप्पते प्रतिजानीयस्मानित्यादिमुक्त्वा तु पुरोनुवाक्याम् । बास्तोष्पते शं मया संसदा तेत्याद्यां तु याज्यां जुहुयादुदीर्य ॥१८॥ वास्तोष्पते ध्रुवां स्थूणां सत्त्वमित्यादिमन्त्रतः । गृवं भयं यदित्याबमक्षिस्पन्देति चादिना ॥ १९ ॥ दुःखमे पापस्वमे च यत् खमाशनआदिना । वास्तोष्पते प्रतरणो न एधीत्यादिनापि च ॥ ५० ॥ अभीवहा वास्तोष्पतेत्यादिना च जुहोति। एमिस्तु वैदिकर्मन्त्रैर्तुत्वाज्येन सुवेण तु ॥ ५१ .

·इंसानशिवगुरुदेवपत्ती [सामान्यपाव ततः स्विष्टकृतं कुर्यादाधेनुवरदानतः । अयामेः पुरतो दर्मानास्तीर्य हुतशेषितम् ॥ ५२ ॥ नमों रुद्राय वास्तोप्यत इत्यादिना निक्षिपेत् । अनेनैव तु मन्त्रेण स्थाली सङ्घाल्य तज्जतम् ॥ ५३ ॥ पात्रे प्रक्षिप्य कस्मिविच्छेषाज्यं शेषमम्नु च । एकीकृत्य तु मन्त्रेण शाखयोदुम्बरस्य वा ॥ ५४ ॥ पालाशशाखया वाथ दर्भमुष्ट्याथवा पुनः । प्रासादभवनादौ तत् सर्वत्र त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ५५ ॥ पर्युक्षन्नथ पर्येति ततः संपूज्य वै द्विजान् । त्वं विप्रस्त्वं कविरिति मन्त्रेणानेन भोजयेत् ॥ ५६ ॥ आशिषो वाचयित्वा तु शिवं वास्त्विति वाचयेत् ॥ ५७ ॥ वास्तुहोमाधिकारः। प्रासादं भवनं प्रपादिकमथों यद्वापि यांगांलयं कृत्वा तक्षकरात् प्रगृह्य तु ततः सूत्रत्रयावेष्टितान् । कौश्या चापि च मालया तु परितः संवेष्टय धान्याक्षतैः सर्वत्र प्रविकीर्य पूर्णकलशं दीपं च मध्ये न्यसेत् ॥ ५८ ॥ ततः कृणुष्वादिकमत्र सूक्तं त्वर्धर्चशोऽन्ते तु दहाशसाद्यम् । ऋचोऽर्धमायोज्य जपेदशेष रक्षोनमेवं तु जपादिषु स्यात् ॥ ५९॥ कृत्वा पुनः स्थण्डिलमनिभागे तत्रामिमाधाय यथाविधानम् । हुत्वा पुरैवाभिमुखं जुहोतु रक्षोहणं वाजिनमित्युभाभ्याम् ॥ ६० ॥ पुनः कृणुष्वादिमिरत्र मन्त्रराज्येन हुत्वा तु यथाक्रमेण । तद्वद् विमिनरथ पञ्चभिश्च वेदादिमन्त्रैर्जुहुयाच्चतुर्भिः ॥ ६१ ॥ इषे त्वेत्यादिना तद्वदमिमीले तु चादिना । अमायाहिपूर्वेण शनोदेवीरथादिना ॥ ६२ ॥ ततस्तु पञ्चदुर्गाभिर्वेदोक्तामिर्जुहोति च । जातवेदस इत्याचा का दुर्गा प्रथमा भवेत् ॥.६३ ।।

·महराजविधिः]
ताममिवामित्याचा द्वितीया ऋगुदीरिता ।
अमेलंपारयानन्योअस्मानावं तृतीयकम् ॥६॥
विश्वानिनोदुर्गहायश्चतों मन्त्र ईरितः ।
पृतनाजितमित्यादिः पञ्चमो मन्त्र उच्यते ॥६५॥
एतामिः पञ्चदुर्गामिराज्येन जुहुयात् पृषक् ।
सतो व्याहृतिभिस्वदघोरामेण वै पुनः ॥६६॥
पश्चादपामार्गसमिद्धृताभ्यामनेन साज्येन शतं जुहोत ।
मष्टोचरं स्विष्टकृतं च पश्चाच्छिष्टाज्यमादाय तथाम्नुशेषम् ॥ ७॥
मादाय वद् भस्म च मिथायित्वा पात्रे त्वपामार्गरसेन युछन् ।
तेनाखिलं तद्भवनं प्रमाय सम्प्रोक्षयेत् तत्परितस्तु दः॥ १८ ॥
तममिमादाय तथेशकोणे संस्थाप्य पश्चात् तु चतुष्प वा।
विसर्जयेदुक्तजलानपिण्र्दत्त्वा बलि दिक्षु समाप्य वम् ॥ ६९॥
एवं तु रक्षोहणशान्तिरुक्का रोगापमृत्युग्रहदोपहन्त्री।
रक्षाकरी श्रीविजयायुषां स्याद् वृद्धिप्रदेषा विधिवत् प्रयुक्ता ॥ ७० ॥
दीक्षाप्रसङ्गादिति वास्तुपूजा बलिश्च होमोऽपि च तन्त्रसिद्धः ।
रक्षोनशान्तिश्च यथावदुक्तो बौधायनाचार्यमतं विदित्वा ॥ ७॥
इति श्रीमदीद्यानशिवगुरुदेवपद्धतौ तन्त्रसारे
वास्तुविचापटल एकादशः।
अथ द्वादशः पटलः ।
उत्सवेषु विविषेष्वपि दीक्षास्थापनादिषु पवित्रविधौ च ।
मङ्गलाकुरविरोपणपूर्व मङ्गलं भवति कर्म कृतं तत् ॥ १ ॥
शस्तयागदिवसात् तु पुरस्तात् सप्तमेऽहनि शुमे नवमे वा ।
पचमेऽपि सुदिने सुमुहर्ते मालाकुरविषि विदषीत ॥ २ ॥

·ईशानशिवगुल्देवपद्धती [सामान्यपादः पात्रमत्र विहितं त्रिविधं तत् पालिका च घटिका च शरावम् । विष्णुपद्मभवशारदैवं तत्रयं पृथगनुक्रमशः स्यात् ॥ ३ ॥ अङ्गुलैः कृतिमितैः स्फुटमुच्चा पालिकावदनविस्तरतोऽपि । उत्तमा च यरयाङ्गुलसंख्ये मध्यमाधमविधौ कथिते वै ॥४॥ पादविस्तृतिरथोर्ध्वमिता स्यात् तत्रिभागमितकण्ठबिलं च । दण्डवद् भवति शिष्टमशेष कण्ठतुल्यंपरिणाहमनोज्ञम् ॥ ५ ॥ व्याससोच्छ्यसमा घटिकाख्या तालमात्रमिह पञ्चमुखी स्यात् । दिक्षु तन्मुखचतुष्टयमेकं मध्यमं तु समवर्तितभागम् ॥ ६ ॥ तालविस्तृतमुखं तु शरावं तत्समोच्छ्यमतोऽर्थमिताधि । दण्डकस्य चतुरङ्गुलनाहं कण्ठमस्य बिलवर्यमुदग्रम् ॥ ७ ॥ सम्भवे कनकरूप्यकतानैार्तिकान्यभिनवान्यथ वा स्युः । सालितानि सलिलेन निजास्त्रात् सूत्रवेष्टितगलानि निदध्यात् ॥ ८॥ शुद्धमृत्सिकतगोमयचूर्णैः पूरितानि कुशकूर्चयुतानि । मङ्गलाकरगृहे सविताने पात्रकाणि निदधातु मनोज्ञे ॥ ९ ॥ गोमयाद्भिरुपलिप्य तु भूमि खानमूलमनुयुक्तजलाखात् । प्रोक्ष्य पिष्टपरिरूषितसूत्रैरुक्तलक्ष्मविहिते चतुरश्रे॥ १० ॥ विननाथमभिपूज्य पुरस्तात् पुण्यकाहमपि वेदविशिष्टैः । वाचयेदधिकमेकमशीते स्यात् पदं तु विहितं चतुरभे ॥ ११ ॥ मध्यतो नवपदैरथ शुक्लं कर्णिकाष्टदलकेसरशोभि । आलिखेत् सरसिजं तु रजोभिः शालिभिः सुविहितोच्छ्रितमध्यम् ॥ तत्र सूत्रविनिवेष्टितकुम्भं धूपितं तु विनिधाय कुशेषु । द्वादशान्तगलितामृततोयैः पूरयेत् सकुशकूर्चहिरण्यम् ॥ १३ ॥ पिप्पलामनवपल्लवगन्धैर्माल्यदामकुसुमाक्षतवः । शालितण्डुलफलान्यविधानं वस्त्रयुग्मकुसुमैरभिरामम् ॥ १५॥ मातृकाम्बुजगतं तु कलाभिः षोडशस्वरयुतामिरुपेतम् । तं विभाव्य शिशिरांशुमुदंशुं तारकेशमुडुचक्रसमेतम् ॥ १५ ॥ 'हब'ग.पाठ.

·बारायणविधिः]
पूर्वा द्वादशः पटलः।
पूजयेत् तदुपचारविशेषैः पायसं चरुघृतं विनिवेद्य ।
शोभितेषु रजसाथ पदेषु स्थापयेत् तु पृथगाकुरपात्रम् ॥ १६ ॥
आदित्ये समरीचे च विवस्वति यमे तथा ।
जलाधिपे च मित्रे च सोमे च पृथिवीधरे ॥ १७ ॥
एषां पदेषु घटिकाः स्थापयेदष्ट वै क्रमात् ।
अमौ पूषणि चित्राख्ये दौवारे रोगनागयोः ॥ १८ ॥
अदितावपि चैशाने शरावाण्यष्ट विन्यसेत् ।
एषां मध्यपदेष्वष्टौ दिग्विदिक्कमयोगतः ॥ १९ ॥
स्थानानि पालिकानां तु कथितान्यष्ट विन्यसेत् ।
पदान्यादौ विलिख्यैषु शुक्लचूर्णेन पूरयेत् ॥ २० ॥
पृथक् शाल्याढकं क्षिप्त्वा दर्भविष्टरके पृथक् ।
संस्थाप्य घटिकादीनि तेषु बीजानि वापयेत् ॥ २१ ॥
माषमुद्कुलस्थानि निष्पावतिलशालयः ।
सर्षपो मार्गगोधूमश्यामाकत्रीहयो यवाः ॥ २२ ॥
प्रियङ्गवस्तथाढक्यो वैणवश्चेत्यनुक्रमात् ।
त्रिपञ्चवर्गबीजानि कथितान्युत्तमाकुरे ॥ २३ ॥
वर्गद्वयं मध्यमे स्यादधमे बीजपञ्चकम् ।
बीजानि क्षालयित्वाद्भिः क्षीरेण तदनन्तरम् ॥ २१ ॥
वसखण्डे दृढं बद्ध्वा दिनमात्रं जले स्थितम् ।
उद्धृत्य यामद्वितये समतीते तु वापयेत् ॥ २५ ॥
बीजानां दैवतं सोमः स रात्रौ कान्तिमान् यतः ।
तस्माद् बुभुक्षु जानि निशायामेव वापयेत् ॥ २६ ॥
अमिमन्त्र्य हृदा पूर्व मन्त्रेणानेन वापयेत् ।
ओं त्र्यम्बकाय शर्वाय शराय शिवाय च ।। २७॥
सर्वलोकप्रधानाय शाश्वताय नमो नमः ।
अनेनैव तु मन्त्रेण सिञ्चेद् हारिद्रवारिणा ॥ २८ ॥

·११० ईशानवियगुरुदेवपत्ती [सामान पञ्चोपचारैरभ्यर्च्य चाच्छाच वसनैः सितैः । सप्तरात्रं बलिं दद्याद् बक्ष्यमाणक्रमेण तु ॥ २९॥ असमतेन्द्रगन्धर्वयक्षरक्षःपिशाचकाः । गणा बलिमुजः सप्त.क्रमात् तन्नामलक्षिताः ॥१०॥ साबपुष्पकुशं ब्रसरात्रे तु प्रथमे बलिः । अन्नं दधि निशाचूर्ण लाजाः सक्तुतिलास्तथा ॥ ३१ ॥ भूतक्रूरमिति ख्यातं भूतरात्रे प्रदापयेत् । इन्द्रवल्लीरसोन्मिश्रमन्न सक्तुपयोदधि ॥ ३२ ॥ इन्द्ररात्रे तृतीये तु बलिं दद्यात् तु देशिकः । वैणवानं पयोयुक्तं गान्धर्वे स्याचतुर्थके ॥ ३३ ॥ पञ्चमे यक्षरात्राख्ये पुष्पान्नाज्याम्बुभिर्बलिः । रक्तानं सतुषं मृत्लायुकं षष्ठे तु राक्षसे ॥ ३४ ॥ सप्तमे त्वथ पैशाचे माषान्नं कुसरं मधु । हारिद्रचूर्ण तैलाब्वं सामिषं तु प्रदापयेत् ॥ ३५ ॥ अन्यथा केचिदाचार्याः प्राहु गुणसप्तकम् । तपात्र कप्यते भूताः पितरोऽपि च गुणकाः ॥१९॥ नागा ब्रह्मा शिवो विष्णुर्देवताः सर्वराविषु । प्रणवादिनमोन्तः लै ममिर्दापयेद् बलिम् ॥ ३० ॥ प्रथमे भूतराने तु भूतकरेण दापयेत् । तिततण्डुलमित्रैस्त पितराने द्वितीयके ॥१८॥ तृतीये नालिकराम्मः शाल्यनैर्यक्षराके । सक्षीरपिष्टसक्त्वद्वि परात्रे चतुके ॥ ३९॥ सपनाक्षानमाज्यं च अबराने तु पश्चे। सापूपानेन साज्येन षष्ठे शैवे तु दानवेत् ॥१०॥ शुद्धोदनेन साज्येन सप्तमे वैष्णवे बलिः । यदा नव स्युर्दिवसाः पायसं.कसरं मात्। १।

·पूनवोदयः पटलः । उदिपदेवतगणमुद्दिष्टबलिमार्चयेत् । न कश्चिवकुसमयान्यो निरीक्षेत कदाचन ॥ ४२ ॥ आचार्य एवं प्रविशेत् नच्छिष्यो वा तदाज्ञया । प्रहरीरदकुरैः कर्तुनिर्दिशेत् तु शुभाशुभम् ॥ ४३ ।। श्याः कृष्णैरकुरैरहानि तिर्यद्वैाधिमालोहितैश्च । कम्जैर्दुःखं च प्रसतिं च ब्रूयाद् भमैः खानदेशेष्टहानिम् ॥ ४४ ॥ कैः पीतैः संप्रख्ढेश पूर्णैः शीघ्रोत्पनैश्चारुभिर्व्यायतैश्च । मी पुष्टिं चैप्टसिरि समयां कर्ता विन्देताकुरैमङ्गलं च ॥ १५ ॥ माचार्यस्तत्राङ्करेष्वप्रशस्तेष्वालक्ष्यासिंश्छान्तिकं कर्म कुर्यात् । मुळेनामाभिश्चाथ हुत्वा व्याहृत्यन्तं स्यात् तिलैराज्यमित्रैः ॥ १६ ॥ इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपद्धतौ तन्त्रसारे अकरापणविधिर्नाम द्वादशः पटलः। अथ त्रयोदशः पटलः । अथो यागगेहं चतुरकोणं चतुम्तोरणा वितानध्वजाब्बम् । सगोगोमयादिविलितं समन्तात् सगालम्बितं तत्सुगन्धं च धूपैः ॥ १ ॥ प्रदीपाङ्कुराब्वैस्तथा पूर्णकुम्भैरलङ्कृत्य कुण्डं च कृत्वेन्द्रभागे । ययालक्षणाव्यं चतुष्कोणमास्मिन् निधायामिमोर्मुखं चात्र हुत्वा ॥ २ ॥ ततो दक्षिणस्यां यजेद् विघ्नराजं समभ्यर्च्य गन्धैश्च भक्ष्यैश्च भोज्यैः । गृहे मध्यतस्तत् खलं शोषयित्वा चतुष्कोणमस्मिन् विधायोक्तसूत्रैः॥३॥ पुनषा तद् विभज्यात्र च स्युः पदानां शते द्वे च पञ्चाशता षट् । लिखेन्मध्यतोऽब्जं पदैर्घष्टसंख्यैर्वहिर्वतुलानां त्रयं दर्भसंख्यैः ॥ १॥ भशीत्या पदानां भवेद् राशिचक्रं प्रियायज्ञसंख्यैः परत्र शिष्टैः । लिखेद् द्वारथोमाः प्रशोमाः सकोणाः पदैः षट्चतुर्मिश्च वेदतुसंख्यैः ॥५॥ पा. १. 'वे' क..पाठ:.

·. ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः लिखेद् वर्तुलं तत्तु वीथ्योस्तु मध्ये भवेत् सूत्रकाणां चतुष्कं दिशाम् । अरा द्वादशैवं तु ते राशयः स्युः समा मातुलजैस्तु चेन्दीवरामाः॥६॥ बहिर्वीथिकायां तु कल्पद्रुमाः स्युलताजालपत्रैः फलैः पक्षिमिश्च । यथाखानशोभं तु पद्मोत्पलायैः समं कोरकैश्चाथ पुष्पैश्च गुच्छैः ॥ ॥ चतुर्षा तु पद्मस्थलं भ्रामयित्वा समं कर्णिकार्थ च तत्केसराणाम् । तथा सन्धयः स्युदलाप्राणि चैवं समान्यष्टपत्राण्यथो वर्तयेत ॥ ८॥ सितं शालिपिष्टं तु चूर्ण सुपीतं हरिद्रोद्भवं चाय रक्तं कुसुम्भम् । भवेच्छयामवर्णैः पलाशैस्तु तादृक् सुनीलं विदग्वैस्तथा व्रीहिमिः सात् ॥९॥ मवेत् कर्णिका तस्य पीताय सूक्ष्मा तथा केसराश्वादितः स्थूलमध्याः । पिशास्तदने तु पीतास्तदन्ते सिताः स्युर्दलेष्वेषु ते युग्मशः युः ॥ १० ॥ सिताः सर्वरेखास्त्वनामासमानाश्छदान्यच्छचूर्णैश्च रक्तानि चे स्युः । दलानां तु सन्धिर्भवेच्छयामवर्णस्त्रिवृत्तानि शुक्लारुणानीलभाजि ॥ ११ ॥ तथा श्यामला वारुणा राशयः स्युः सुपीताश्च वीथ्यां तु तत्सन्धयः स्युः । यथाशोमवणं तु कल्पद्रुमाः स्युर्विचित्राश्च चक्षुर्मनोज्ञा विधेयाः ॥ १२ ॥ लिखेद् द्वारदेशांश्च शुक्लांस्तु शोभाः कुसम्भारुणाः स्युश्च पातोपशोमाः । सुनीलेषु शङ्खास्तु कोणेषु शुक्लान् लिखेत् खस्तिकान् वा यथेष्टं मनोज्ञान् ।। सशिष्यो गुरुः प्रागुपोष्यैकरात्रं कृतवाननित्यक्रियः क्षालितारषिः । समाचम्य शुक्लोतरासहवासाः कृतद्वारपूजाविधिः प्रेरितासः ॥ १७ ॥ पदा पाणिघातत्रयं चात्र दत्त्वा पदा देहली चास्पृशन् दक्षिणेन । प्रविश्योत्तरी त्वन्तराश्रित्य शाखां ततो वास्तुनाथं विधि चार्चयित्वा ॥१५॥ विषायासवगं तु रक्षां समन्ताद् यथोक्तासने तूपविष्टोऽथ मौनी । चरेद् भूतशुद्धि मरुत्संयमोत्यां गजास्यं तु याम्ये गुरुं चैश इष्टा ॥ १६॥ ततो. मन्त्रनद्धस्वदेहः शिवात्मा हृदम्भोरुहस्यं शिवं ज्योतिरेकम् । मनःसापितैस्तूपचारैस्तथेष्ट्र यनेनाभिकुण्डेऽनलं मानसेन ॥१७॥ समापूर्य चाय समूलामिया शिरः स्वं समुक्षेच्च कूर्चायतोयैः । तथा तैरवोत्यार्चनद्रव्यजातं तथा यागभूमि च तैः प्रोक्षयित्वा ॥१४॥ पाठ.. १. 'पु', 'सम्मम्' ग.पा., 'या' ...:.

·मगादीक्षा पूरा प्रयोदशः पयः। m ततः स्थानशुद्धि तु तालत्रयाखात् प्लुतान्तं पठन् निष्कलान्तं च मन्त्रम्। समुच्चार्य खाब्बादवेन्दोः मुताद्भिः समाप्लान्य बेरं तथानाम्बु.शोध्यम् ॥ न्यसेद् वर्षनी चोत्तरेणापूर्णा तथा मन्धपुष्पाक्षतं दक्षिणमाम् । तवाम्बुबिन्दुं सगन्धं च पुष्पं क्षिपेन्मूलमन्त्र जपेद् द्रन्यचके ॥ २० ॥ यथाशक्ति दीपानपि ज्वालयित्वा मनोज्ञान विशुद्धान् यथोक्तप्रकारान् । मुगन्धाक्षताधैर्यधोक्तः पृथग वा यजेद् वक्ष्यमाणक्रमान्मण्डलं तत् ॥ २१ ।। तथाधारशक्तिं न्यसेल्लोकधात्री मृणालाकुरामा भुवोऽधो यजेत् ताम् । ततोऽनन्तमुवीमनन्तासनाख्यं चतुष्कोणपीठं तु तद्योगसंज्ञम् ॥ २२ ॥ साकाररतं तु धर्माल्यममौ यजेद् ज्ञानसिंहं तु कृष्णाक्षपादे । सुपीतं विरागं तथैश्वर्यमच्छं यजेन्मारुतैशलभूतद्विपामौ ॥ २३ ॥ रजः कन्दमुक्तं तमस्तत्र नालं. भवेत् सात्त्विकाल्यं सुशुक्कं सरोजम् । ततः सूर्यसोमामिबिम्बानि वेघोहरीशात्मयुक्तच्छदादीनि विद्यात् ॥ २४ ॥ तथवात्मविद्या शिवाख्यानि तत्त्वान्यथो मातृकाजं यजेत् तद् यथावत् । समभ्यर्च्य कुम्भ तु हैमादिकं तं सुधौतं त्रिसूच्या समं वेष्टयित्वा ॥ २५ ॥ भवाग् धूपगर्भ न्यसेत् कर्णिकायां सधान्यं सदमे सबोधिच्छदायाम् । निषायाधरास्यं कलासंख्यगर्भेनिंदध्यात् तु कूर्च ततः कुम्भपृष्ठे ॥ २६ ॥ निरूप्याष तस्मिन् स्फुरच्छक्तिमायां प्रपञ्चप्रसूतिं च तत्त्वैरशेषैः । तमुवानयित्वा घटं तत्र कूर्च तदाधाय शक्तिं जपेन् तारगर्भाम् ॥ २७ ॥ विलोमेन तस्तितो मातृकाणैः स्वपमेन्दुबिम्बारतासारमिः । समं तीर्थतोयैः समापूर्य पूर्व सवर्णौषधीनां जलेनापि गन्धैः ॥ १८ ॥ अलामे त्वथासां तु सर्वोषधीनां चतुःक्षारवृक्षत्वचामम्बुभिर्वा । सिपेदष्टगन्धान सुपिष्टान् यथावत् सुगन्धीनि तद्वत् सुपुष्पाणि चैवम् ॥२९॥ शुभ परागं प्रवालं च वर्ज हरिद्रतमुक्तास्तथा पुष्यरागम् । विड्रोनं चेन्द्रनीलं विशुद्ध विपेचन्द्रकान्त च कुम्माधिराजे ॥ ३० ॥ स.ग.पा. '' पोख. पाठ... ५ पा ·इशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः नवैर्माल्यपुष्पैरलङ्कृत्य चौतैस्तथाश्वत्थबिल्वैर्दलैः पानसैश्च । विशुदैर्नवैश्वोन्मुखैः शक्रवल्ल्यां निबध्य स्मरेत् तं तरं पारिजातम् ॥ ३१ ॥ सुपूर्ण तु पात्रं सितैस्तण्डुलैस्तत्सताम्बूलपूगं निधायास्य वक्रे । सुसूक्ष्माम्बराभ्यां सिताभ्यां नवाभ्यामलङ्कृत्य माल्यैश्च गन्धाक्षताभ्याम् ॥ समावाब शक्ति प्रपञ्चप्रसूति विशुद्धां च विद्यां चितिं सूक्ष्मरूपाम् । पृथक् मातृकार्णैस्तु तारान्तरस्थैः शता, कलाश्चापि तारप्रसूताः ॥ ३३ ॥ कलास्त्रिंशदष्टौ च पूर्वोदिता याः क्रमात् सन्नियुज्यात् तु शक्तौ घटेऽस्मिन् । तथेच्छाक्रियाख्ये पुनर्ज्ञानशक्ति स्वतन्त्रप्रबोधावभिव्यञ्जयेच ॥ ३४ ॥ तथा शक्तिशान्तौ च हंसाख्यजीवं नियुञ्जीत तस्मिन् निजाश्च मूलम् । प्रतिष्ठां च जीवस्य मन्त्रेण कृत्वा समस्तेन्द्रियाणां स्मरेत् सन्निधानम् ॥१५॥ ऋचः पञ्च याश्च द्विजस्तारकोक्ता नियुञ्जीत हंसः शुचीत्यादिरेका । प्रतद्विष्णुरन्या त्वनुष्टुप् तथा तत्पदाद्या च विष्णोर्नुकं चेति पूर्वा ॥ १६ ॥ तथैवानमन्त्रैश्च मूलेन युक्त्या नियुञ्जीत तस्मिंस्तु साकारभावम् । यथोक्तोपचारैः समभ्यर्च्य सम्यक् स्मरेच्छक्तिमिष्टप्रदां चारुरूपाम् ॥ २७ ॥ जपापाटलाभां तु दृष्टार्थसिद्धयै सपाशाङ्कुशां चेष्टदाभीतिहस्ताम् । विचित्राम्बरसक्पिशनानुलेपां लसच्चञ्चलीकप्रभाकेशपाशाम् ॥ ३८ ॥ स्फुटद्रलभूषाकिरीटप्रभाभिः पृथक छत्रचापश्रियं बिभ्रती खे । प्रपञ्चप्रमूर्ति प्रपञ्चात्मिकां तां विचिन्त्यार्चयित्वा हृदम्भोरुहे स्यात् ॥ ३९ ॥ समावाद्य शिष्येष्टमन्त्रानुकूलां स्मरन् देवतां चेष्टरूपादिवर्णाम् । विदिवङ्गमन्त्रैश्चतुर्भिस्तदखं न्यसेद् दिक्षु नेत्रं तु मध्येऽर्चयीत ॥ १०॥ तदब्जच्छदाग्रस्यशक्तिस्तदुक्ता यजेल्लोकपालांश्च दिश्वस्त्रदेवान् । क्रमात् पिङ्गपीता सिता धूम्रशुक्ला मधुच्छायपाण्डुच्छवी शुक्लरक्तौ ॥ ११ ॥ सरोजप्रभश्चेति लोकाधिपाः म्युर्दशेन्द्रादयश्चाब्जभूशेषयुक्ताः । मुपीतं च वजं तु शक्तिः सुरक्ता सितामस्तु दण्डः खड्गवर्णस्तु खड्गः । तडित्कल्प उक्तश्च पाशाङ्कुशः स्यात् सिताभा गदाप्यमिकल्पं त्रिशूलम् । दिनेशाममन्नं तु चक्रं च तद्वत् क्रमादित्थमुक्तं यथास्वामिवर्णैः ॥ १३ ॥ १. '', २. 'जो', ... 'पावापनीसि' ख. पाठः.

·मजदीक्षा] पूर्वार्षे त्रयोदशः पटलः । गणं वीरभद्रं तथा सप्तमातृभजेद् दक्षिणस्यां पिशकं गजास्यम् । सुनीलं तु भद्रं तथा सप्त मातृः स्वदेवोपमास्ताः सवाहायुधायैः ॥ ४ ॥ कुबेरात् तु पूर्वप्रदेशे तु चण्डं तथा क्षेत्रपालं स्ववाहं च पूर्वे । सतारस्वनामा नमोन्तं यथावत् क्रमेणोपपत्त्योपचारैरिमेऽाः ॥ ४५ ॥ ततो मण्डला न्यसेत् पालिकाद्याः प्ररूढाङ्कुराख्या यजेद् दिक्षु चैताः । नवं गव्यमाज्यं चरुं चाथ कृष्णांस्तिलान् शालिसक्तूंश्च सिद्धार्थयुक्तान् ।। सतारान् लिपेश्चाक्षरान्छक्तिहसौ ठयुग्मान्तमुक्त्वा तु तत्तज्जुहोति । स्वमन्त्रेण चाडैरभीष्टेन हुत्वा महाव्याहृतीश्चेद् द्विजो व्याहृतीश्च ॥ १७ ॥ चतुष्कर्मबन्धप्रहाणाय मन्त्रं पठन् वक्ष्यमाणं तिलाज्यं जुहोति । बकोक्तिः सवामाक्षिरमिः सझण्टीणकारस्तृतीयायुतः प्राणशब्दः ॥ १८ ॥ जाटटा स्वमेण लुप्तेण मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां पयामुदरेण शिश्ना यत् स्मृतं यदुक्तं यत् कृतं तत् सर्व ब्रह्मार्पणं भवतु ठ ठ । अनेनाटयुक्तं शतं तत्र हुत्वा बलिं चोत्तरेणाथ पूर्णाहुतिं च । तिथीनामुडूनां च राशिग्रहाणां स्वनामा नमोन्तं बलिं तत्र दत्त्वा ॥ १९ ॥ ततस्तत्र शिष्यं विषिस्नानशुद्ध समाचान्तमसिन् निवेश्याथ पीठे । शिरस्पस्य दूर्वाश्च कूर्चाक्षताद्यं निधायैनमिष्टा सुगन्धैश्च पुष्पैः ॥ ५० ॥ पशोरस्य बन्धच्युति चेष्टसिद्धि प्रसीदेति नत्वाथ तद्देवतायाः । वाचाम्पा विम्बस्थदेवान् समायोज्य कुम्मे स्वयं देशिकस्तम् ॥ कराभ्यां तु विनत् तमुद्धृत्य तिष्ठन् कुशानेषु शिष्यं निपिवेत् तदतिः सुपुलापमा तत्कमाविष्यदेहे सहारिपारासुधांमिश्रमन्वैः ॥ ५२ ॥ स्फुरकिदीप्याप तदेवतायाः प्रवेशो हदब्जेऽथ तस्यामिचिन्त्यः । त्रिवाश्यालिमोक्षं तथास्त्रेण कुच्छिवत्वं च नाना समापाच तस्मिन् ।। समुत्थाय शिष्यस्तै शुकं विशुद्ध षद् बबयुग्मं पुनः क्षालितामिः । समाचम्म दत्त्वा तु सूर्याय चौर्य नमस्कृत्य गत्वाथ तद्वारदेशम् ॥ ५० ॥ 'या' क.पा: १. "त्रिपा श्यामिवार १. 'म्य' ग. पाठ: बा ·सामान्यपाद इंशानशिवगुरुदेवपद्धती कुशेषूपविष्टो निबद्धाञ्जलिः सन् गुरोराज्ञया तूत्तराशामुखः स्यात् । गुरुः प्रामुखस्तूपविश्याय॑तोयः शिरः प्रोक्षयेचास्त्रतस्तस्य दभैः ॥ ५५ ॥ शिरस्यस्य भूत्या त्रिराराध्य देहं ततः शोषणापैत्रिधा शोधयित्वा । पुनर्भूतशुद्धिं च शिष्यस्य देहे स्वयं चित्तवृत्त्या समापाथ पात्रे ॥ ५६ ॥ विशेषार्थ्यमिष्ट्वाथ तत्कूर्चतोयैः पुनः प्रोक्ष्य तस्मिन् न्यसेन्मातृकार्णान् । ततः साध्यमन्त्रं च तस्या जमन्त्रान् न्यसेन्मूर्तिमत्तां समापाच तस्मिन् ॥१७॥ पुनश्चावकुण्ठ्याथ तं वर्मणाथो स्वमूलागयुक्तं नवं शुक्लवस्त्रम् । समादाय नेत्रेऽस्य बद्ध्वाथ बिम्बे पुरैवेष्टदेवे समभ्यर्च्य तस्मिन् ॥ १८॥ ततः क्षेपयेत् तस्य पुष्पाञ्जलिं तं स यस्यां तु मूर्ती पतेद् वागमन्त्रे । तदुक्तं हि नामास्य मन्त्रं च तस्मै प्रदद्यात् त्रिवारं पठेत् सोऽपि मन्त्रम् ॥ ततस्तारपीठे तु दर्भसनस्थः समालोक्य शिष्यं तु मूलाङ्गजापी। खहस्तं शिरस्यस्य विन्यस्य मन्त्रं निधायागमूलः स्पृशेत् सर्वमङ्गम् ॥ १०॥ ततो दर्भमूलं तु शिष्यस्य हस्ते प्रदायोपविष्टः पुरामेस्तदनम् । स्वजचान्तरस्थं निपीड्यात्मनोऽस्मिन् क्रमाज्जीवनाड्यो सन्धि विदध्यात् ।। इडापिङ्गलाख्यखनाज्योः स्वनस्तः सुषुमापथा(चाचा)पि मूनः प्रसूतम् । त्रिधा यत्तु तेजस्तथा शिष्यदेहेऽप्यविच्छिन्नसन्धिं तु जीवं विभाव्योत् ॥६२॥ समानीय शिष्यात्मनोरेकभावं घृतेन त्रिवार तु मूलेन हुत्वा । तथा शिष्यजीवं तथात्मप्रविष्टं पुनर्निर्गतं चास्य देहं प्रविष्टम् ।। ६३ ॥ भवेदात्मजन्मैवमुद्भाव्य शिष्यः स्फुटं शक्तिपातात् स्वतुल्यः शिवः स्यात् । हरिकीटकं यन्मृदावेष्ट्य नादं विकुर्वन् पडधिः स्वजाति करोति ।। ६४ ॥ तथा प्राकृतं शिष्यमाचार्यवर्यः क्रियादीक्षया मन्त्रमूर्ति करोति । ततोऽष्टौ शतं चापि मूलेन हुत्वा दर्शाशेन चा घृतेनैव पञ्च ॥ १५॥ द्विजधेज्जयादि जुहोतीह पूर्णा समूलाङ्गमन्त्रैः समस्तै होतु । समिक्षीरलाजैव सिद्धार्थगव्यस्तिलैः सर्पिपाच मूलेन हुत्वा ।। ६६ ॥ ३. 'व्यम् ॥' ख. पाठ: ... 'ष' ग. पाठ:. २. 'य' ५. 'त', ६. 'शान' ग, पाठ.

·पूर्वा प्रयोदशः पटलः । दिनः गौतमन्त्रैः स्वसूत्रोक्तमार्गाज्जुहोतीह सर्पिर्यथा निष्कृतिः स्यात् । मायश्चित्तं मूलतस्त्वद्विजानां हुत्वा चाष्टौ विंशतिं चापि मन्त्री ॥६७ ॥ जाति तस्सायोद्धरेद् वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैराज्यस्याहुतीनां त्रयेण । तारः शक्किं मूलमन्त्रो निजायां भगवनस्यात्मनो योनि जाहारभावदेशशुद्धौ द्विजो भवतु मन्त्रदेहः ठठ । तस्मादूर्ध्व व्याहृतीभिश्च हुत्वा ॥ ६८ ॥ भगवनस्यात्मा मन्त्रात्मको भवतु ठठ । हुत्वानेनाप्याहुतीस्तत्र तिस्रो भूयो हुत्वा व्याहृतीरत्र पश्चात् । अस्त्रेणैनं प्रोक्ष्य सन्ताब्ब सद्यो रेचादन्तः संप्रविश्यास्य पाशान् ॥ ६९ ।। विश्लेष्यामाच्छेदयेदप्यथास्त्रान् मुद्रां बद्ध्वा त्वङ्कुशाख्यां पुनश्च । यश्चैतन्यं शिष्यदेहस्थमस्मादाकृष्येन्दौ द्वादशान्ते नियोज्य ॥ ७० ॥ इष्टेऽम्भोजे हृद्गते पूरके तु स्वात्मन्येतद् योजयेत् कुम्भकेन ! समरसं तु नयेदय रेचकान्मनुजभावमपास्य शिवात्मकम् ॥ ७१ ॥ सरतु हंसजपादमिपूज्य तत् पुनरुदस्य तु शिष्यहृदं नयेत् । नाडीमार्गाच्छिष्यहृत्पहजे तचैतन्यं तु स्थापयित्वा खपद्मात् ॥ ७२ ॥ सूतैरिन्दोः सौधधाराम्बुपूरैराप्लाव्यैनं मन्त्रदेहं विभाव्य । भनामय शिष्यमलप्तशक्ति विचिन्त्य विन्यस्य तु मातृकार्णाने ।। ७३ ॥ तदिष्टमूलानिविष्टदेहं विधाय ते बालतर्नु तनूजम् । जातकर्मादिकं तस्य कुर्यात् ततो मूलतस्तत् क्रमात् स्यात् त्रिवारं पृथक् । साजमूलं जपंचोपवीतेन तं योजयेत् तद्रतैश्चोदितैर्मूलतः ॥ ७ ॥ मूलतस्तर्पयेत् पावकं शक्तितस्तत्र पूर्णी पुनश्चापि हुत्वा गुरुः । सामयाचारिकान् धर्मसेतूनमुं श्रावयेत् तान् यथा पालयेत् साधकः ॥ ७५ ॥ इत्वमाचार्यतो मन्त्रदीक्षामसौ सप्तजन्मांहसां शोधनीमिष्टदाम् । जप्यहोमार्चनामन्त्रसिद्धिप्रदां प्राप्य सद्यः सुधीः म्यात् कृतार्थश्विरम् ॥७६॥ इति श्रीमदीवानशिवगुरुदेवपद्धती तन्त्रसारे. मन्त्रदीक्षापटलखयोदशः । पा. 'पु. पाठ:. १. क. पा.

·भय चतुर्दशः पटलः ।
अथामेयास्तु कय्यन्ते कल्पाः सहल्पितार्थदाः ।
वैदिकः प्रथमः कल्पः शैवो वैष्णव एव च ॥ १॥
काम्यथेति चतुर्षामेः कल्पाः स्युस्तन्वंचोदिताः ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं साध्यं यत् कर्म वैदिकैः ॥ २॥
द्विजैस्तु वैदिकैर्मन्त्रैस्तत् सिध्येद् वैदिकामिना ।
शैवागमोदितं कर्म शैवैर्मन्त्रैरथापि यत् ।। ३ ।।
कृतं पाशुपताद्यैश्च शैवोऽमिस्तत् प्रसाधयेत् ।
वैष्णवं कर्म तन्मन्त्रैः साधयेद् वैष्णवामिना ॥ ४ ॥
पुरुषार्थचतुष्कं यत् काम्यकर्माणि यानि षट् ।
तानि संसाधयेदमिमन्त्रैर्वैदिकतान्त्रिकैः ॥ ५॥
द्वात्रिंशद्भेदमिनोऽमित्रिंशत्कर्मभेदितः ।
इत्थमाथर्वणविदां ख्यातमगिरसां मतम् ॥ ६ ॥
लौकिकः पावकोऽमिः स्यान्मरुतो गर्भधारणे ।
पवमानः पुंसवने सीमन्ते मगलाहयः ॥ ७॥
तुझे तु शोभनो नाम प्रबलो जातकर्मणि ।
पार्थिवो नामकरणे भद्रो निष्क्रमणे मतः ॥ ८॥
शुचिरनाशने प्रोक्तः सभ्यश्चौले समीरितः ।
जातवेदा ग्रुपनये संभवः स्याद् व्रतत्रये ॥ ९ ॥
गोदाने नामतः सूर्यः सौम्यो व्रतसमर्पणे ।
आवसथ्यो विवाहे स्यादन्वाहार्ये महेश्वरः ॥१०॥
विष्णुसहवनीये तु ब्रमा स्याद् गार्हपत्यके ।
प्रायश्चित्ते वीतिहोत्रः पूर्णाहुत्यां मृडाहयः ॥ ११ ॥
कन्यादः शवदाहे तु समुद्रे बडवामुखः.।
पर्धनो वनदाहे तु क्षये संवर्तको मतः ॥ १२ ॥
वरदः शान्तिके प्रोकः पौष्टिके बलवर्धनः ।
उत्सालेचाटयोर्षनः रूणो विद्वेषणे मतः ॥ १३ ॥

·काविलाधिकार] पूर्वा चतुर्दशः पटकः।
वश्ये तु कामदो नाम मारणे शोषणादयः ।
पिझलः स्तम्भने नामा जठरे जाठरो मतः ॥ १५॥
द्वात्रिंशंदमिमेदाधिकारः।
शुचौ देशे तु कुण्डे वा स्थण्डिले वा यथोदिते ।
गोमयालेपिते हेमरूप्यताम्रमयादिना ॥ १५ ॥
शकलेनोद्धृतो भूमि प्रोक्षयित्वाथ वालकाः ।
प्रक्षिप्यारनिमात्रं तु चतुरनं विधाय तु ॥ १६ ॥
उल्लिखेत् त्रि.यो रेखाः प्राचीनाविरुदङ्मुखाः ।
न शर्करातृणः का?र्न लोप्टेन नखेन वा ॥ १७॥
नाबारेणापि वा तूष्णीं तत्र ब्रमाधिदैवतम् ।
अमजज्ञानमन्त्रेण प्राचीनं मध्यतो लिखेत् ॥ १८ ॥
नाकेसुपर्णात् प्राचीन दक्षिणे तृतरे पुनः ।
आप्यायस्वेति पूर्वायं यो रुद्रेत्युदगायतम् ॥ १९ ॥
इदं विष्णुस्तथा पश्चादिन्द्रं वो विश्वतस्परि ।
इति प्राच्यामुदीचीनमवोक्ष्य शकलं त्यजेत् ॥ २० ॥
स्पृष्टाम्भः पात्रगं वर्हि व्याहृतीमिर्निरूप्य तु ।
मध्ये प्रणवतः क्षिप्त्वा समाच्छाद्य सदिन्धनैः ।। २१ ॥
ज्वालयित्वा तु तारेण सदर्भारचिताबलिः ।
जुष्टो दमूना इत्यादि पठन् परिसमूब तु ॥ ११ ॥
परिषिच्याम्भसा दर्भः परिस्तीर्य यथोदितैः ।
देवस त्वेति वै प्राच्यां व्याहृती भिस्तु दक्षिणे ॥ २३ ॥
उदयं तमसः पश्चादन आयाहि चोचरे ।
दक्षिणानुचरान कुर्यादुत्तरानधरानपि ॥ २ ॥
उत्तरेणामिमास्तीर्य दर्भान् पात्राणि सादयेत् ।
इन्द्रयस्त्वाज्यपात्रं च मुवं च प्रोक्षणीः सुचम् ॥ २५ ॥

·१२०
ईशानशिवगुरुदेवपद्धती
प्रणीतापात्रमिमं च चरुस्थाली च मेक्षणम् ।
बर्हिषः सह कूर्चेरप्यन्यद्धोमोपयोगि यत् ॥ २६ ॥
बीहिनिर्वापपक्षे तु मुसलोलखले तथा ।
शूपं कृष्णाजिनं चापि स्यात् सर्वं तदधोमुखम् ॥ २७ ॥
तिर्यक् पवित्रं प्रोक्षण्यामादायापूर्य चाम्भसा ।
अङ्गुष्टानामिकाभ्यां तत् पाणिभ्यां परिगृह्यत्तु ।। २८ ॥
विच्छिप त्रिः समुत्पूय पात्राण्यद्भिरवोक्ष्य तु ।
उत्तानयित्वा त्रिः प्रोक्ष्य विसस्येध्मादिकं पुनः ॥ २९ ॥
प्रादेशसंमितैर्दभैरविच्छिन्नाग्रकैरपि ।
ब्रह्मासनं दक्षिणतः प्रणीतासनमुत्तरे ॥ ३०॥
आज्यस्थाल्यासनं पश्चात् सहल्प्य ब्राह्मणं शुचिम् ।
ब्रह्मार्थमुपवेश्यास्मिन् कूचे वा ब्राह्मणो न चेत् ॥ ३१ ॥
तारव्याहृतिभिब्रह्मनादिनावाह्य चार्चयेत् ।
प्रोक्षणीवत् प्रणीतार्थ पात्रमापूर्य चाम्भसा ॥ ३२ ॥
दर्भस्थं दर्भसञ्छन्नमुद्भत्य प्राणसम्मितम् ।
ब्रह्मणा समनुज्ञातः स्थापयेत् तत्वदासने ॥ ३३ ॥
वरुणोऽसीत्यथाराध्य वीहीन् वा तण्डुलानपि ।
मुचा स्थाल्याथवा तृप्णीमन्तर्षायाथ याज्यवा ।। ३ ।।
अमुष्या इति निर्दिश्य देवतायै तु निर्वपेत् ।
वीहीश्चदवहन्त्येष प्रोक्ष्य त्रिः क्षालयेच्च तान् ॥ ३५ ॥
पात्रेषु पातयेत् पश्चादमिन्नमौ परुं पुनः ।
श्रपयित्वा यथोद्दिष्टमभिधार्यावतार्य तु ॥ १६ ॥
उत्तरेणामिमासाद्य स्थाल्यामाज्यं विनिक्षिपेत् ।
निरूबोत्तरतोऽझारानधिश्रित्याज्यमासने ॥ ३७ ॥
दर्भाभ्यां तदभिद्योत्य चरुं चाम्मः स्पृशेत् पुनः ।
त्रिरमियोत्य चाज्येऽथ दर्भाग्रे तु विनिक्षिपेत् ॥१८॥

·१२१
वैदिकाग्निकल्याधिकार] पूर्वार्ध चतुर्दशः पटलः।
सह पर्यमिकृत्वामौ दर्भाधारान् विनिक्षिपेत् ।
मध्यग्रन्धिपवित्रेण त्रिरुत्यूयाज्यबिन्दुमिः ॥ ३९ ॥
अमौ प्रहृत्य प्रक्षाल्य विसस्य क्षालितं क्षिपेत् ।
अमावथ चतुर्दर्भान् सुनुवौ चोच्छ्तिाननौ ॥ १० ॥
गृहीत्वाग्नौ विनिष्टप्य त्रिस्तैः संमार्जयेत् पुनः ।
आवेष्य चालीस्तैस्तु पृथक् झुक्नुवयोः पुनः ।। ११ ॥
अग्रं दर्भाग्रतो मध्यं मध्यतो मूलमादितः ।
परिमृज्यानले दर्भान् क्षिपेत् प्रक्षाल्य तौ पुनः ॥ १२ ॥
दर्भासने दक्षिणतो निधायाधोमुखौ यजेत् ।
आधाय परिधि स्थूलं पश्चिमेऽथ कृशं पुनः ॥ १३ ॥
दीर्घ दक्षिणतो न्यस्य इस्वं सूक्ष्म तमोत्तरे ।
तथो समिषौ न्यस्य दक्षिणोत्तरपूर्वयोः ॥ १४ ॥
रक्षसामपहत्यै स्यादिति सञ्चिन्त्य वै द्विजः ।
अदितेत्यादिना याम्ये प्राचीनं परिषिच्य तु ॥ १५ ॥
पश्चिमेऽनुमतेऽप्येवमुदीचीनमथोचरे ।
सरस्वतेत्यादिनाथ समन्ताद् देवपूर्वकम् ॥ १६ ॥
सवितः प्रसवेत्युक्त्वा परिषिच्य विचक्षणः ।
ध्यायेदभानलं देवं शक्तिस्वस्तिकपाणिनम् ॥ १७ ॥
त्रिणेनं कुडमाभासं दिव्याभरणवाससम् ।
प्रसन्नवदनं चारुजटामकुटधारिणम् ॥ १८ ॥
हेममालापरिक्षिप्तं वरदाभयसंयुतम् ।
काली कराली च मनोजवा चैव सुलोहिता ॥ १९ ॥
सुधूम्राविप्फुलिङ्गिन्यौ जिहा विश्वरुचिस्ततः ।
दिक्सप्तकस्थिता येताः क्रमात पूर्वादितः पुनः ॥ १० ॥
ऐशान्यां वसुधाराख्या छुपजिहा हविर्भुजः ।
काल्यां शुद्धस्य कृत्यानि कराल्यामाभिचारकम् ॥ ५१ ॥

·ईशानशिवग्रहदेवपद्धती [सामान्यपादः भूतग्रहादिरोगाणां शान्ति कुर्यान्मनोजवा । सुलोहितायामपि च शान्ति कुर्याद् विचक्षणः ॥ ५२ ।। अम्भोवृष्यादि धूम्रायां द्वेषोच्चाटे स्फुलिङ्गिनी । सर्वार्थसाधनी देवी जिहा विश्वरुचिर्मता ॥ ५३ ।। जुहोतु वसुधारायां श्रीकामः पौष्टिकाय वा । एवं तु सप्त जिहाः स्युर्वसुधारा तथाष्टमी ।। ५४ ॥ जिहाभेदमविज्ञाय होमः स्यानिष्फलो यतः । ज्ञात्वा हविर्भुजो जिहाः स्यात् फलाप्ति तादिह ॥ ५५ ॥ ततः सिक्त्वा घृतेनेथ्मं स्वाहेति जुहुयात् समम् । सुवेणाज्यमुपादाय परिध्योः सन्धिमुत्तरम् ॥ ५६ ॥ स्पृष्ट्वा चापातयेद् वहावृजुधारां प्रजापतेः । तथा दक्षिणसन्धि तु स्पृष्ट्रेन्द्रायेति मन्त्रतः ॥ ५७ ।। अथाज्यभागौ जुहुयाद् याम्योदक्पूर्वभागयोः । अमये चैव सोमाय स्यातामस्याक्षिणी तु ते ॥ ५८ ।। यथोपदेशं तु समं पूर्वेणामेर्मुखे ततः । युक्तो वहादिनाज्येन चतसस्त्वादिना तथा ॥ ५९ ॥ आनो भद्राद् विरूपाक्षाद् विरूपाक्षादिना पुनः । यातिरश्चीनिपूर्वेण संराधन्यादिना पुनः ॥ ६० ॥ प्रसाधन्या व्याहृतिभिर्खत्वेत्यभिमुखं भवेत् । चरुं तमभिधार्याथ पूर्वार्षाचापरार्धतः ॥ ६१ ॥ अवदानद्वयं कृत्वा त्वभिधार्य सुचं न्यसेत् । अथाभिधार्य जुहुयाद् यथामायं पृथक् पृथक् ॥ १२ ॥ अथामये स्विष्टकृतेत्युत्तरार्धात् सकृचरोः । अवदानं जुहोत्यमावभिघार्य बुचैव तु ॥ ६३ ।। पूर्वोत्तरार्धे तधुत्वा हविरुत्क्षिप्य मेक्षणम् । मंयावेणाभिद्रुत्वाथ दामानीय तजनम् ॥६॥ 1. 'प' ग पा. 'श्मी' क. पाठः. ३. चि. पाठ.. -

·१२१
वैदिकामिकल्साधिकारः] पूर्वार्ध चतुर्दशः पटलः।
अन्तःपरिधि साध्यास्तानानातांस्तु पितॄन् सुचा।
निनीयान्तःपरिधि वै निर्णिज्यामौ प्रताप्य तु ॥१५॥
पूरयित्वाद्भिरेनां तु बहिःपरिधि सेचयेत् ।
प्रहृत्य समिधं तां च या पूर्व परिशेषित! ॥ १६ ॥
तथैव चेमसंनाहं प्रहरेदुक्षितं ततः ।
जयादि जुहुयात् पश्चात् चितंचादित्रयोदश ॥ ६॥
मन्त्रास्ततोऽमिभूतानां मादयोऽष्टादश क्रमात् ।
कचित् समावत्वन्तं तु जुहुयादविशेषिते ॥ ६८ ॥
विशेषितेषु कृत्येषु जुहोत्यधिपतिः समाः ।
अवत्वस्मिन्पदाद् ब्रह्मनस्मिन्क्षत्रेत्युदीर्य तु ॥ ६९ ॥
अस्यामान्ते तु शिष्यस्यांपुरोधायांपदं ततः ।
अस्मिन्कर्मन्वदस्यान्ते देवहूत्यां (च) ठद्वयम् ॥ ७० ॥
समासीकृत्य जुहुयात् क्रमादष्टादशाहुतीः ।
ऋतापाडादिभिर्मन्त्रैर्तुत्वा द्वादशभिस्ततः ॥ ७१ ॥
तथामात्याहुतीर्तुत्वा यद्देवा देवहेडनम् ।
इत्यादिमिस्त्वममेन्तं जुहुयान्मन्त्रविंशतिम् ॥ ७२ ।।
प्रजापते न त्वदाज्यादिध्मं प्रव्रश्चनं क्षिपेत् ।
मनोज्योतिरयाश्चामेर्यदस्मिन् कर्मणीति च ॥ ७ ॥
स्वस्ति नस्त्वादिकेनाथ यन्म आत्मन इत्यपि ।
पुनरन्यादिना हुत्वा व्याहृतीभिस्तथा पुनः ॥ ७४ ।।
आमिर्गीर्भिरनाज्ञातं तद्वत् पुरुषसंमितः ।
पत् पाकना यदस्येति हुत्वा स्विष्टकृतं ततः ॥ ७९ ॥
संमृज्य परिधीन् दर्भान् प्रस्तरेभ्योऽवलुम्पनु ।
अममध्यममूलानि त्वाज्यस्थाल्यां निमज्ज्य तु ॥ ७६ ॥
अमादारभ्य चोर्ध्वाग्रमामूलमथ दाहयेन ।
न धृनयन्न वाग्ले मेः प्रक्षिपेद् विकिरेन वा ॥ ७७ ॥

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः रेचकात् पिकलामार्गानिस्सार्याग्नी नियोजयेत् । भौतिकं दैवतं चेत्यं जाठरं चानलत्रयम् ॥ ९८ ॥ एकीकृत्य षडझेन ओं रा हृदयाय नमः। ओं री शिरसे स्वाहा । ओं रूशिखायै वषट् । ओं ” कवचाय हुं। ओं रं नेत्रत्रयाय नमः । ओं र: अखाय फट्। तारं हौं शक्तये वषट् । इति धेन्वामृतीकृत्य कवचेनावकुण्ठ्य तु ॥ ९९ ॥ संरक्ष्यास्त्राद्धृदाभ्यर्च्य तमुद्यम्य करद्वयात् । स्थित्वा जानुद्वयेनाथ कुण्डस्योपरि देशिकः ॥ १० ॥ शोभाथै त्रिः परिभाम्य देवीदेवी निरम्बरौ । ध्यात्वेशानशिरस्कौ ती ओं हां शिवबीजाय नमः। शिववीजमिति सरन् ॥ १०१ ॥ आत्माभिमुखममिं तं देव्या गर्भपथा क्षिपेत् । विकीर्णमेकीकृत्यास्त्रानाभौ तत्संपुटं नयेत् ॥ १०२ ॥ ओं हां वागीश्वर्यै नमः। परिपाप्येति वस्त्रे तु शौचाचमनकेऽपि च । कवचेनेन्धनश्छन्नं पवित्राज्ज्वालयेदमुम् ॥ १०॥ ओं हां हां गर्भामये नमः। इत्यभ्याथ संशुद्धं कुशकङ्कणकं करे । दक्षिणे तु निबधीयाद् वागीश्वर्यास्तु कौतुकम् ॥ १०१ ॥ ओं सद्योजाताय नमः। इति सचं समावाय स्वाहान्तं हृदयेन तु। पश्चाहुतीस्तिलैर्तुत्वा गर्भाधानं समापयेत् ॥१०५ ॥ ओं ही वामदेवाय नमः। १. 'चैन्दवं चे' ख., 'बैन्दवं चे' क. पाठः. २. 'प्य तुब', 'बेतु', पाठः. ३.

·सवाग्निस्साधिकारः] पूर्वाचतुर्दशः पटलः।
तमावावेति शिरसा हुत्वा पुंसवनं भवेत ।
ओं हुं अघोराय नमः।
आवायैनं शिखामन्त्राद्धुत्वा सीमन्तसिद्धये ॥ १०६ ॥
ओं हाँ पुर्यष्टकदेहाय नमः ।
जलबिन्दुं कुशास्त्रेण देहसाणकृते क्षिपेत् ।
शिखयार्थ्यादिति यावत्।
सयादिमिस्तिलैर्तुत्वा वनामानि च कल्पयेत् ॥ १०७ ॥
वक्रनिष्कृतिनिष्पत्त्यै पुनः पश्चाहुतीस्तथा ।
हुत्वा प्रसूतां वागीशी शिशुममिं च संस्मरेत् ॥ १०८ ॥
ओं हे तत्पुरुषाय नमः।
आवाय पुरुषं त्वेवं वर्मणाहुतिपञ्चकम् ।
हुत्वानेणार्टातोयेन बहिरन्तरवोक्ष्य तु ॥ १०९ ॥
दर्भकरणकं त्यक्त्वा सूतकस्य निवृत्तये ।
मातां विभूषितां देवी देवं चास्त्राम्बुसेकतः ॥ ११ ॥
वनम्षणगन्धाऔरलस्कृत्याय तौ पिया ।
ततः शूलापनोदाय जुहोत्यस्त्रात् पलाशजाः ॥ १११ ॥
वितस्तिमात्राः पञ्चायसमियो घृतसेचिताः ।
उत्तरेण तु दर्भेषु पात्रद्रव्याणि सादयेत् ॥ ११२ ॥
परिस्तरणमप्यत्र कृत्वा वेण्या कुशैरपि ।
दर्भासनानि विन्यस्य प्रोक्षण्यै ब्रमणे तथा ।। ११३ ।।
प्रणीतानां च परिधीन् विन्यस्य परिषेचयेत् ।
तिरःपवित्रेणापूर्य प्रोक्षणी सलिलेन तु ॥ ११ ॥
निवृत्त्यादिकलामिस्तु परिषिच्य यथाक्रमम् ।
दर्मेण शिवगायध्या तथा परिसमूब तु ॥ ११५॥
ओं हां ब्रह्मणे यहाध्यक्षाय नमः ।
इति ब्रह्माणमावाब द्विजं वा कुर्चमर्चयेत् ।
पवित्रेण प्रणीतार्षमापूर्याद्विर्जलेश्वरम् ॥ ११६ ॥

·१२८
ईशानशिवगुदेवपदती
[सामाध्यमा
विमाव्यानासमद्धृत्य तस्याभ्यर्च्य स्वविष्टरे ।
ओं हां विष्णवे यवारिसूदनाय नमः ।
इति कूर्चा हितं विष्णुं प्रणीतायां प्रपूजयेत् ॥ ११७ ॥
ततः परिधिदर्मवान् ब्रह्माणं शकरं हरिम् ।
अनन्तं च चतुर्दिा तारं हांनामतोऽर्षयेत् ॥ ११८ ॥
लोकेशानपि रक्षार्थ खदिक्ष्वाराध्य तु क्रमात् ।
तदनाणि च सदिक्षु शिवाज्ञां श्रावयेत् ततः॥ ११९ ।।
भो भो ब्रझेन्द्रविष्ण्याचा देवाः सात्राः शिवाज्ञया ।
खस्यां स्वस्यां दिशि स्थित्वा रक्षध्वं वहिवासकम् ॥ १२० ।।
सुक्सुवावपि चादाय निरीक्ष्य सकुशौ हवा ।
प्रताप्यास्त्रेण संक्षाल्य शिरसोर्ध्वमुखौ हृदा ॥ १२१ ।।
प्रताप्य क्षालयित्वाय मूलमध्याप्रतः कुशैः।
ओं हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमः । ओं ही विषातत्त्वाधिपतये
विष्णवे नमः । ओं हुं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः ।
इति क्रमेण संमृज्य संक्षाल्याभ्यर्च्य तत्रयम् ॥ १२२ ।।
ओं हौं शक्तये नमः ।
इति सुचं समाराध्यः
ओं हां शिवाय नमः।
सुवं.चानेन पूजयेत् ।
त्रिसूत्र्यावेष्टितग्रीवो नो चेद् दर्मेण दक्षिणे ॥ १२३ ॥
कुशासने तौ संखाप्य ततो गव्यं नवं शुभम् ।
आज्यं निरीक्षणाबुकचतुस्संस्कारसंस्कृतम् ॥ १२ ॥
बाबी स्वमूर्ति सश्चिन्त्य कुण्डोनिलकोणके।
प्रताप्यानेन
जुहुयात्
मों हां ब्रमणे स्वाहा।
पुनरैशे प्रताप्य तु ॥ १२५॥
जुहुयाद् विष्णवे चेति विष्णुमतिः स्वयं ततः ।
इति हुत्वा कुशाण धुतविन्दुं प्रताप च.॥१६॥

·१२९ वांभिकल्पाधिकार] पूर्वा चतुर्दशः पटलः। ततो रुद्रतनुर्वहिं त्रिः परिभ्राम्य तद् घृतम् । ओं हां रुद्राय ठठ। हुत्वानेन कुशाग्रेण योन्यां दर्भेषु विन्यसेत् ॥ १२७ ॥ कुशद्वयानं प्रज्वाल्य घृते प्रक्षिप्य तं हृदा । पुनरमौ क्षिपेद् दर्भ पवित्रीकरणं तु तत् ॥ १२८ ॥ कवचेन घृतं वीक्ष्य शिष्टं दर्भोल्मुकं क्षिपेत् । अमौ तद्रानं हस्तौ प्रक्षाल्यादाय वै कुशम् ॥ १२९ ॥ प्रज्वाल्याज्ये समावर्त्य क्षिप्त्वाभिद्योतनं भवेत् । स्वदक्षिणोतरौ हस्तौ पक्षौ शुक्लेतरौ सरन् ॥ १३० ॥ स्वाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु प्रोत्तानाम्यां पवित्रकम् । प्राचीनमाज्ये प्रक्षिप्य दक्षिणोत्तरभागयोः ॥ १३१ ।। आज्ये पूर्वापरौ पक्षौ सोमाप्यांपचयान् सरन् (१) । पिङ्गला भावयेचेडां सुषुम्नां मध्यतस्तथा ॥ १३२ ।। ओं हां अनये ठठ। अनेन दक्षिणाज्यांशात् सुवेणाक्षिणि दक्षिणे । हुत्वा चामन्त्र्य भागेन ओं हां सोमाय ठठ। वहेर्वामविलोचने ॥ १३३ ॥ ओं हां अमीषोमाभ्यां ठठ । इति मध्वाज्यमागेन हुत्वा लालाटनेत्रके । ओं हां अमये स्विष्टकृते ठठ। इत्याज्यमागत्रितयाधुत्वामेर्मुखकल्पना ॥ १३ ॥ क्रमोऽयं पूर्वपक्षे स्याद् विशेषोऽस्त्यसिते यथा । ओं हां अमये ठठ । ओं हां सूर्याय ठठ । ओं हां अमीषोमाभ्यां रळाओं कों हां अमये स्विष्टकृते ठठ । एवं नेत्रत्रयं चामेः स्याद् वक्रोद्धाटनं तथा ॥ १३५॥ १. 'बदमक, 'यामनु स्व' ग. पाठ:

·१३. ईशानशिवगुरूदेवपद्धती [सामान्यपादः आज्ये नाडिनयाधानं पक्षयोरपि कल्पना । अथारभिमन्व्याज्यम् ओं हौं शक्तये वौषट् । अनेनाप्यमिमन्त्र्य तु ॥ १३६ ॥ अमृतीकृत्य तद्धेनुमुद्रया वर्मणा पुनः । अवकुण्ठ्याखतो रक्षेदियुक्ताज्यस्य संस्कृतिः ॥ १३७ ॥ संस्कृताज्यस्य यद् बिन्दु क्षिपदन्यघृतादिषु । संस्कृतान्येव तानि स्युहृदयेनामिमन्त्रणात् ।। १३८ ॥ अथ सद्यादिपञ्चास्यं प्रतिवर्क त्रिलोचनम् । शिवाग्नि संस्मरेत् सौम्यं सप्तजिहान्विताननम् ॥ १३९ ॥ अत्र पौष्करे चतुर्मुखेषु चतसो निहास्तिसो मध्यमे । ताश्च दीक्षाप्रतिष्ठादिषु सा- त्त्विक्यः क्षुद्रेषु तामस्यः काम्येषु राजस्यः । (इति।) ताः पूर्वमेवोक्ताः । अभयं स्वस्तिकं शक्तिं वरदं दधतं भुजैः । शुक्लमाल्याम्बरालेपं दिव्याभरणभूषितम् ॥ १४० ॥ इष्टवाय गन्धपुष्पाद्यैरुपचौरैर्यथाविधि । ओं हां सबोजातमूर्तये ठठ । ओं हां वामदेवगुह्याय ठठ | ओं हां अधोरहृदयाय ठठ । ओं हां तत्पुषवत्राय ठठ । ओं हां ईशानमूर्धाय ठठ। एवं वक्रामिधारः स्थाधुत्वा तत्तन्मुखे पृथक् ॥ ११ ॥ ओं हां सबोजातमूर्तये वामदेवगुयाय ठठ । ओं हां वामदेवगुवा- याघोरहृदयाय ठठ । ओं हां अघोराय हृदयाय तत्पुरुषवत्राय ठठ । ओं हां तत्पुरुषवक्रायेशानमूर्षाय ठठ । इति वक्राणि सन्धाय जुहुयाद् द्वन्द्वशो घृतम् । ओं हौं हैं हुं हिं हं ईशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजातेभ्यः ठठ । इत्यग्निकोणाद् वाय्वन्तं वायोर्नक्तञ्चरान्तकम् ॥ १२ ॥ १. सा. पाठ..

·१५ शैवाधिकस्माधिकारः] पूर्वार्ध चतुर्दशः पटलः। राक्षसादीशकोणान्तं सुवेणाज्यैकधारया ।। हुत्वा नित्येषु मुख्यत्वात् सद्यस्य. वदनस्स तु ॥ १४३ ।। कुण्डप्रमाणं तद्वनं ध्यात्वान्येषां तु सद्यके । अनुप्रवेशाद् वक्राणां वकीकरणं स्मरेत् ॥ १४ ॥ तथाचोक्तं संहितायां नित्यकर्मणि सधके। मुख्यमूवं स्मृतं वत्रं गुणत्वामेतरस्य तु ॥ १५५ ॥ इति । आपच नैमित्तिके च काम्ये च यस्य वक्रस्य मुख्यता । यत्र यत्र समुद्दिष्टं तस्यैकीकरणं परैः ॥ १४६ ॥ तथा मुमुक्षोर्दीक्षाया मुख्यं यूर्ध्वमुखं स्मृतम् । दृष्टसिद्याप्तये पूर्व दक्षिणं क्षुद्रकर्मसु ॥ १७ ॥ उत्तरं वामदेवाख्यं शान्तिके पौष्टिकष्टदम् । नित्यकर्मसु सद्याख्यं संहितायामितीरितम् ॥ १४८ ॥ एतत्पर्यन्तमुद्दिष्टं जातकर्मसमापनम् । ओं हां ईशानाय नमः । इतीशानं समावाय तिलाबाहुतिपञ्चकम् ॥ १४९ ॥ हुत्वा नामास्य कुर्वीत ओं हां शिवाग्निहुताशस्त्वम् । • इत्युक्त्वाराध्य चानलम् । ओं हां वागीश्वरीवागीश्वराभ्यां ठठ । अनेनोद्वास्य पितरौ ओं हौं शिवाय वौषट् । पूर्णी हुत्वा वनेन तु ॥ १५० ।। अनाहितशिवे वहौ पञ्चसंस्कारसंस्कृते । पात्याश्चरुपुरोडाशा धूपाद्यर्थ च रक्षिते ॥ १५१ ॥ यथोक्तं संहितायां- "पात्याश्चरुपुरोडाशाः पञ्चसंस्कारसंस्कृते । अनावाहितदैवेऽौ होमस्त्वावाहिते भवेत् ॥” इति ।

·११२ तद्यथा - ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपा अथैकादशसंस्कारानुपनिष्कामणादिकान् । मूलेन वौषडन्तेन कुर्यात् त्रिनिघृता तात् ॥ १५२ ।। उपनिष्कामणानप्राशनचौलोपनयनोपाकर्मव्रतसंग्रहणवतो- त्सर्जनगोदानसमावर्तनविवाहाग्न्याधानानीति यावत् । मुच्याज्यपूर्णायां चाथ विन्यस्याधोमुखं सुवम् । सुगने पुष्पमाधाय पाणिभ्यां शङ्खमुद्रया ॥ १५३ ॥ श्लिष्टदण्डौ तौ गृहीत्वा समपादतया स्थितः । सुगने दत्तदृष्टिः सन् मूलेन हृदयादिना ॥ १५ ॥ वौषडन्तेनाज्यधारां यवमात्रामखण्डिताम् । मन्त्रान्ते पातयेदमावित्थं पूर्णाहुतिर्भवेत् ॥ १५५ ।। अनन्तरं भोः शिवामे ! त्वदीये हृदयाम्बुजे । यागेऽस्मिन् शिवमावाब स्वनुज्ञाता यजामहे ॥ १५६ ।। इति लब्धाभ्यनुज्ञोऽथ स्वासनाजस्वमूर्तिभिः । वहौ शिवं समावाब शिवसन्धानमाचरेत् ॥ १५७ ।। वहिस्सशिवनासाग्रनिष्ठयूताच्छिन्नतेजसा। लिङ्गस्थशिवनासाग्रनिर्गतज्योतिषा सह ॥ १५८ ॥ सन्धानं पिनालानाख्या त्वायागान्तं विभावयेत् । अभ्याज्यादिमिः प्रोक्तहविर्मिस्तर्पयेच्छिवम् ॥ १५९ ॥ विध्युक्तानलजिहायां हुयमानं तु यद्धविः । अमेः सौषुम्नमार्गेण शिवमूर्ध्नि सुषुमया ॥ १६० ॥ सन्धायामृतधारामिहवीरूपाभिरीश्वरम् । तर्पयेत यथा स स्यात् प्रसन्नः स्वेष्टदः शिवः ॥ १६१ ॥ नाडीसन्धानाधिकारः । अथाज्यं च तिलाश्चान्नं साज्यं नित्ये हुतं स्मृतम् । वैशेषिकेषु कृत्येषु द्रव्यैरुकैर्जुहोतु च ॥ १६२ ।।

·१३३ प्रवाकिस्साधिकार] पूर्वाध चतुर्दशः पटलः। शिवाद् दशांशमूर्तीनामजानां हविषा हुतम् । पर्वसु द्विगुणं नित्याद्धोमतुल्योऽस्तु वा जपः ॥ १६३ ॥ ओं हों शिवाय स्वाहेति स्ववदानत्रयं चरोः । अभिधार्य सुचा हुत्वा मूर्त्यानां सकृत् सकृत् ॥ १६४ ॥ आचामं प्रोक्षणीतोयैर्दत्त्वाय चास्त्रमन्त्रतः । गन्धैः पुष्पैधूपदीपस्ताम्बूलेनापि तं यजेत् ॥ १६५ ॥ कृत्वामि भस्म चालभ्य नाडीसन्धि विसृज्य तु । बीजादिमिाहतीभिर्मूल्जैश्च सकृत् सकृत् ॥ १६६ ॥ हुत्वाज्यमुद्धृत्यास्त्रेण मूर्त्यानानि यथास्थिति। शिवे नियोज्य वहिवं शिवं चामेहृदम्बुजे ॥ १६७ ॥ सन्निरुध्याथवा रक्षेत् प्रत्यहं विसृजेत् तु वा । ओं हौं हैं हूं हीं हां शिवमूर्तये नमः । इत्यमेः शिवमूर्ति तां सगृह्य कुसुमाञ्जलौ ॥ १६८ ॥ ओं हौं, ओं हों, ओं है, ओं हुं, ओं हिं शिवाय नमः । अनेन लिङ्गस्थशिवे योजयेद् वा हृदम्बुजे । प्रागेव नाडीसन्धानं सति लिने तु तच्छिवे ॥ १६९॥ अलिने खहृदम्भोजे शिवात् तन्नासिकाग्रतः । सन्धानमाचरेत् तद्वदूयोद्धासनकल्पना ॥ १७ ॥ नैमित्तिकेषु कृत्येषु द्विजातिश्चेज्जयादिभिः । अमात्यनिष्कृतीश्चैव हुत्वा स्विष्टकृतं तथा ॥ १७१ ॥ ओं हां अमये ठठ ।ओं हां सोमाय ठठ। ओं हां अमीषोमाभ्यां ठठ। ओं हां अमये स्विष्टकृते ठठ । मन्त्रैरेभिश्च जुहुयादेभिरेवाद्विजातिषु । आमये वा पुरो वामेः कृत्वा मण्डलकद्वयम् ॥ १७२ ॥ बलिं क्षिपेन्नमोन्तैः स्वैस्तारहृत्पूर्वनामभिः । चरुशेषेण गन्धादिग्विदिक्कमयोगतः ॥ १७३ ।। ..-... १. 'स्तु' ख. पाठ:. २. 'तिः' के. ग. पाठः, ·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपादः रुद्रमातृगणानां च यक्षग्रहसुरद्विषाम् । रक्षसामपि नागानां प्रागीशानादिकं क्रमात् ॥ १७४ ।। नक्षत्राणां च तन्मध्ये चैतेषां मध्यतः पुनः । राशिभ्यः पुनरीशान्ते वहौ विश्वेभ्य इत्यपि ॥ १७५ ॥ नैर्ऋत्यां क्षेत्रपालाय दुर्गायै वायुगोचरे । एवमन्तर्बलिं क्षिप्त्वा द्वितीये मण्डले पुनः ॥ १७६ ॥ इन्द्रादिभ्यो यथापूर्व दशदिक्षु बलिं क्षिपेत् । विसृज्यैतान् पुनर्बाधे मण्डलादेवलिं क्षिपेत् ॥ १७७ ।। सर्वतो विकिरन् दिक्षु वायसादिभ्यः समयमेदिभ्यः ठठ । बलिमन्त्रानथो हरेत् । पुनः प्राणभागान्ते मण्डले तु बलिं क्षिपेत् ॥ १७८ ॥ रुद्रा रौद्रकर्माणो रौद्रस्थाननिवासिनः । सौम्याश्चैव तु ये केचित् सौम्यस्थाननिवासिनः ॥ १७९ ॥ मातरो रौद्ररूपाथ गणानामधिपाश्च ये। सर्वे सुप्रीतमनसः प्रतिगृह्णन्त्विमं बलिम् ॥ १८० ॥ सिद्धिं यच्छन्तु मे क्षिप्रं भयेभ्यः पान्तु मां सदा । "सर्वेभ्यो भूतेभ्यो नम" इति बलिं क्षिप्त्वा पुनश्च योगिन्यो भीषणा रौद्रा वेताला ब्रह्मराक्षसाः ॥ १८१ ॥ आगत्य प्रतिगृहन्तु शिवेच्छानुविधायिनः । मया दत्तं वलिं क्षिप्रं भयेभ्यः पान्तु मां सदा ॥ १८२ ॥ "ओं हां हः हुं फट् ।"अनेन च बलिं क्षिपेत् । दत्त्वा बलिं ततः पादौ प्रक्षाल्याचम्य वाग्यतः । नमस्कृत्य महादेवं कर्म कुर्याद् यथोचरम् ।। १८३ ॥ . शैवामिकल्पाधिकारः। ये

·वैष्णवामिलसाधिकारः] पुर्वार्ष चतुर्दशः पटलः ।
अथ वैष्णवकल्पोऽमिः कथ्यते तन्त्रचोदितः।
खातो घौताधिराचान्तः प्राणानायम्य वाग्यतः ॥ १८ ॥
रेखास्तिस्रोऽय पूर्वाग्रास्तिसश्चोदङ्मुखा लिखेत् ।
द्वादशाक्षरविद्यां तु जपित्वा तु यथाक्रमम् ॥ १८५ ।।
निरस्य शकलं धौतपाणिः सम्प्रोक्ष्य विद्यया ।
करदेहाजविन्यासान् कृत्वा तारमनुस्मरन् ॥ १८६ ॥
तत्रावास परां शक्ति लक्ष्मीमृतुमती स्मरन् ।
खातामलङ्कृतां विष्णुं तथैवावाब तो यजेत् ॥ १८७ ॥
आरणेयाग्न्यन्यतमं शरावादिस्थितानलम् ।
आनीतं तारतोऽवोक्ष्य विष्णोजिमनुस्मरन् ॥ १८८ ॥
देव्या योनौ विनिक्षिप्य गर्भ ध्यात्वेन्धनैरमुम् ।
उद्दीप्यविद्यया प्राग्वदद्भिः परिसमूह्य तम् ॥ १८९ ॥
दर्भेषु पात्राण्यासाद्य परिस्तीर्य यथाक्रमम् ।
प्रोक्षणीमद्भिरापूर्य द्वादशाक्षरविद्यया ॥ १९० ॥
तस्यामावाह्य तु हरिं तज्जलैः प्रोक्ष्य तान्यथ ।
उत्तानयित्वा पात्राणि विसस्येध्मं च वेधसम् ॥ १९१ ॥
दक्षिणे प्राग्वदावास संपूज्योत्तरतः पुनः ।
प्रणीताः पूरयित्वादिः प्राग्वद् विन्यस्य तत्र तु ॥ १९२ ॥
साङ्गं विष्णुं समावाह्य संपूज्याज्यं निरूप्य तु ।
अपयित्वोचरेऽकारे त्रिरमिद्योत्य तं कुशैः ॥ १९३ ॥
त्रिरुत्पूय निधायाने सदर्भी झुक्सुवौ पुनः ।
प्रताप्य क्षालयेत् तारात् परिमृज्यानमग्रतः ॥ १९ ॥
मध्यं मध्येन मूलं तु मूलेनामौ क्षिपेत् कुशान् ।
परिधीनूर्ध्वसमिधौ प्राग्वद् विन्यस्य विद्यया ॥१५५॥
परिषिच्येध्ममादाय घृतेनावोक्ष्य तारतः ।
सकृद्धुत्वा
तथाघारौ हुत्वा तु द्वादशाक्षरात् ॥ १९६ ॥
गर्भाधानादिकर्माणि तिलैः प्रत्याहुतित्रयम् ।
हुत्वा प्रणवतस्तस्य पितरौ तौ विसृज्य तु ॥ १९७ ॥

·१R इंसानशिवगुरुदेवपद्धती हेमपीठाम्बुजे वहेर्पति ध्यावेच वैष्णवीम् । पञ्चवक्रं चतुर्बाहुं हेमवर्ण त्रिलोचनम् ॥ १९८ ॥ तस्य पृथ्वी भवेत् पादौ पौः शिरस्त्वसवोऽनिलः । चरूषि सूर्यः खं कोडं जिहाः सप्त जगन्ति ताः ॥ १९९ ॥ हृदये गार्हपत्यः स्यान्मुखेष्वाहवनीयकः । अन्वाहार्यों भवेत् कुक्षौ वेदा वक्राण्यनुक्रमात् ॥ २०० ।। अङ्मयं प्रामुखं हेमवर्ण दैविकसाधनम् । मिनाअननिर्म याम्यं याजुषं क्षुद्रकर्मकृत् ॥ २०१॥ पश्चिमं तूदयार्काममाथर्व शान्तिके मतम् । उत्तरं साम चन्द्रामं काम्यकर्मप्रसाधनम् ।। २०२ ॥ सर्ववेदमयं पूर्व स्फटिकामं विमुक्किदम् । एवं ध्यात्वामिपूज्यैनं तदीये हृदयाम्बुजे ॥ २०३ ।। वासुदेवं चतुर्बाहुं शङ्खचक्रगदापरम् । यथोक्तरूपमावाच संपूज्योकैर्जुहोति च ॥ २० ॥ जयादिभिर्द्विजातिधुत्वा स्विष्टकृतं तथा । समापयेच तत् कर्म दत्त्वा तद्रमदक्षिणाम् ॥ २०५॥ उत्सृज्याय प्रणीताश्च तद्वत् परिधिविष्टरान् । बेरे वा खहृदब्जे वा प्रवाशामिस्थमच्युतम् ॥२०६ ॥ अमिं चापि यथापूर्व साझोपाझं प्रवाहयेत् । वैष्णवाप्रिकल्पाधिकार। कल्पोऽय मान्त्रिको वहेरशेषार्थप्रसाधकः ॥ २०७॥ कथ्यते स्थण्डिलं वापि कुण्डं वा प्रोक्तलक्षणम् । गोमयालेपितं तारादुद्धृत्य शकलेन तु॥ २०८॥ समीकृत्योपलिप्याथ हैमादिशकलेन तु । मध्ययाम्योचरा रेखास्तिसः प्राचीनमुल्लिखेत् ॥ २०९॥ 'तू ग. पाठः, ·मनामिकल्पाधिकारः]] पूर्वार्ध चतुर्दशः पटलः। मध्यापरैन्द्रगा रेखास्ततोदीचीनमुल्लिखेत् । अवोक्ष्य शकलं त्यक्त्वा सर्वत्र प्रणवं जपन् ॥ २१० ॥ अरणे, मणेर्वाग्नि श्रोत्रियागारतोऽपि वा। शरावादौ समानीतं निरीक्ष्याभ्युक्ष्य तारतः ॥ २११ ।। कन्यादांशं परित्यज्य प्राङ्मुखो वाग्यतः शुचिः । जाठरं चैन्दवं चानिं भौतिकेऽस्मिन् नियोज्य तु ॥ २१२ ॥ खातामृतुमती शक्तिमीश्वरं च सिसूक्षया । सतावभिपूज्यैतौ शक्तिबीजेन साधकः ।। २१३ ॥ ईशबीजं विचिन्त्यामिं शक्तेर्गर्भे विनिक्षिपेत् । इन्धनाभ्यां तमुत्थाप्य समाच्छायेन्धनैस्ततः ।। २१४ ॥ ओं चित्पिङ्गल हन दह पच सर्वज्ञ आज्ञापयति ठठ । अनेन तु पवित्रेण ज्वालयित्वा हुनाशनम् । ओं अमिं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं दुताशनम् ।। २१५॥ सुवर्णवर्णमनेलं समिदं सर्वतोमुखम् । उपस्थानमनेनाथ कुर्यात् पुष्पं च निक्षिपेत् ॥ २१६ ॥ एकैकशस्तु प्रागादिदर्भरास्तीर्य देशिकः । परिषिच्य जलैस्तूष्णीमभ्यामि पडतः ॥ २१७ ॥ जलबिन्दु जीवभूतं क्षिप्त्वा प्रणवतोऽनले । गर्भाधानादिकर्माणि षडङ्गः स्वैरनुक्रमात् ॥ २१८ ॥ प्रत्याहुतित्रयं हुत्वा पारीषच्याथ तारतः । दर्भेषतरतो वहेः पात्राण्यासाद्य पूर्ववत् ॥ २१९ ।। तोयसेकदयाधेय संख्यैर्दभैर्यथाक्रमम् । परिस्तीर्य यथापूर्व प्रोक्षणीं वेधसं तथा ॥ २२० ॥ प्रणीतां चामिपूज्यामिं परिषिच्यादितः क्रमात् । ध्यात्वा हेमासनाम्भोजधवलं कसरोज्ज्वलम् ॥ २२१॥ ६.913:. २. 'म:' क. स. पाठ:. ३. 'ये' क. पाठः. ४. 'ज्या' ग. 'म' क. रामः. ::' क.न्य पाठः. पाठः.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धता
सामान्या
तदष्टपत्राप्रगता मूर्तयोऽष्टौ हविर्भुजः ।
अमिः स्यात् प्रथमा मूर्तिर्वैश्वानरहुताशनौ ।। २२२ ॥
जातवेदा हुतवहो हुतवर्मा ततः परम् ।
तथा देवमुखः सप्तविहश्चेत्यष्टमूर्तयः ॥ २२३ ।।
जातवेदाः सप्तजिहो हव्यवाहस्तथापरः ।
अश्वोदरस्तथैवाजस्ततो वैश्वानराहयः ।। २२४ ।।
तद्वत् कौमारतेजाश्च विधेदेवमुखस्तथा ।
अनयेपदपूर्वाः स्युर्मूर्तयोऽष्टौ परे जगुः ।। २२५ ।।
शकिलस्तिकसाभयं सवरदं काश्मीररक्तद्युति
शुक्लालेपनमाल्यदामवसनं भास्वज्जटामण्डलम् ।
व्यालोलामलहाररत्नमकुटं तं हेमनालोज्ज्वलं
ध्यायेत् सौम्यमभीष्टदं हुतवहं त्र्यक्षं प्रसन्नाननम् ॥२२६ ॥
हिरण्या गगना रक्ता कृष्णाख्या त्वथ सुप्रभा ।
बहुरूपातिरका च सात्त्विक्यः सप्त कीर्तिताः ॥ २२७ ।।
पारागा सुवर्णी च भद्रलोहितलोहिते ।
श्वेता च धूमिनी चैव करालीति रजोन्विताः ॥ २२८ ॥
विघमंतिस्फुलिङ्गिन्यौ धूम्रवर्णा मनोजवा ।
विलोहिता कराली च काली चेति तमोन्विताः ।। २२९ ।।
धातु जैविगेमोक्तैर्वहिवायू मभूषितः ।
पूर्वादिदिक्षु जिहाः स्युर्वसुधारेशकोणगाः ॥ २३ ॥
देवेष्वपि च नित्येषु सात्त्विक्यः शान्तिकेष्वपि ।
भास्ताः काम्येषु राजस्यस्तामस्यः क्रूरकर्मसु ।। २३१॥
देवताः पितृगन्धर्वा यक्षनागाः पिशाचकाः।
कमेण निहाधीशाः स्युस्तथैव अमराक्षसाः ।। २१२ ॥
सर्वदेवमयी ख्याता वसुबारोपनितिका ।
तसां काम्यानि शस्तानि शेवाः सुरदिनेदिताः॥ २१३ ॥
प्रणबादिनमोन्तं तु मूर्तीजिहास्तवाक्त् ।
सहसार्षिः स्वस्तिपूर्णायोतिष्ठपुरुषस्वतः ॥ २७॥

·मन्त्राधिकारमाधिकारः] पूवाघ. चतुर्दशः परकाः। . धूमन्यापी सप्तजिहस्तथाः षष्ठो. धनुर्षरत । पडेवमहामन्त्राः स्युर्वहेर्जातियुताः पृथक् ॥ २३५ ॥ भन्नानि मूर्तयथैव प्रसन्नाः स्युश्चतुर्मुजाः । शक्तिस्वस्तिकबोर्द्वन्द्वरुक्माभरणभूषणाः ।। २३६ ॥ तयेन्द्राद्यांश्च लोकेशानवाणि च बहिर्यजेत् । स्वमूर्तिमपि चामेयी न्यस्तानां परिभाय तु ॥ २५ ॥ इष्टन गन्धादिभिर्वहिमाज्यं संस्कृत्य पूर्ववत् । सुक्खुवावपि संमृज्य वैदिकाग्युक्तमार्गतः ॥ २३८ । प्राजापत्यादिभिर्मन्त्रैर्वैदिकाभिमुखं ततः । हुत्वाङ्गमूर्तीजिहानामेकैकाज्याहुतिक्रमात् ॥ २३९ ॥ हुत्वा त्वनेन मन्त्रेण जुहोत्येकाहुति पुनः । तार न्याहसयस्तिसो वैश्वानरपदं ततः ॥ २१०॥ सोऽपि भाव जातवेद इहावह सर्वकर्माणि सापय ठठ । व्याहृत्यादिमिमं मन्त्रं मूलमोविंदु धाः । ऋषिः स्यात् सविता छन्दों दैवीगायत्रसंचितम् ॥ २९१ ।। देवता जातवेदोऽमिः समृद्यादौ नियुज्यते । महासमविदो डोष जप्यः स्यादयुतं पुरः ॥ २३॥ बीहिं न्यग्रोषसमिस्तिलराज्याज्यपायसैः । पूर्वादिदिक्षु हुत्वादी क्रमात् प्रतिपदादिषु ॥ २१ ॥ माटोचरसहस्र वा शतं वाज्यं जुहोतु च । एकादश्यां यथाशक्ति भोजयित्वा शुचीन् द्विवान् ॥ २१ ॥ रवां गां दक्षिणां दत्त्वा सिध्येत् सामृद्धिको मनुः । उक्कैः प्रतिपदि पृथक् साष्टकं वा सहसं हुत्वा ब्रीहिं जरदमथवा प्रत्यहं रुसंल्पम् । व्याघातीयवृतविललितैर्वा त्रिपलं तवेध्मः पालाशैर्वा मधुरमिलितैः स्यात् समृद्धिस्तु पुष्पैः ॥ २५ ॥ १. ' पिभाजा. पाद: 'बा'क.पा.

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामाभ्यपादः साज्यं गव्यं पायसं वा जुहोतु नित्यं क्षीरं कापिलं गोघृतं वा । बन्धूकैर्वा क्षौद्रसिक्तैश्च पुप्पैर्लक्ष्मीकामा मासमष्टी सहसम् ॥२१६ ॥ क्षीराहारः शोणगोक्षीरहोमी लक्ष्मी विन्देताक्षयां मासमात्रात् । मेधाकामः पौर्णमासीषु लक्षं स्पृष्टं(?) ब्राझं वा घृतं प्राश्य विन्देत् ॥२७॥ लक्षं हुत्वा साज्यदूर्वाइकुराणां मृत्यु जित्वा दीर्घमायुश्च विन्देत् । हुत्वा चैकामाहुतिं सन्निधत्ते मन्त्रेणादौ चाखिलेष्वध्वरेषु ॥२८॥ आहवन्त्यादिना प्रातर स्तिथौ पायसं सर्पिषा साष्टसाहसकम् । यज्जुहोत्यक्षयामाहवत्येव तद्वस्त्रहेमान्नगास्त्वावहन्तीं श्रियम् ॥ २४९ ॥ अस्यात्यनुष्टुपच्छन्दः स्याहषिरुक्तस्तु काश्यपः । भद्राभिर्देवता प्राग्वदनान्यपि च साधनम् ॥ २५० ।। प्राजापत्यं पशिसहस्रं तु जपित्वा साज्यं दना चौदनहोमादपि लक्ष्मीः । आज्या(भ्य)कैः शालिहुताद्वा प्रतिपत्सु प्रोक्तैर्द्रव्याहृतिभिर्वा हवनं स्यात् ।। त्रिषुवस्य भवेच्छन्दो मरीचिर्भगवानृषिः । प्रजापतिर्दैवतं च साधनाङ्गानि पूर्ववत् ॥ २५२ ॥ उद्धृत्योतिष्ठशब्दः पुरुषहरिपदे सर्धिचन्द्राक्षिपार्श्व खान्तं मांसं च देहिद्वयमपि च ततो वामपादस्य मध्यम् । दीर्घोऽत्रिः पार्श्वमन्ते मरुदिति गदितो वहिजायान्त एषो वहेस्तारद्वयान्तो मनुरखिलजगत्काम्यकल्पद्रुमोऽसौ ॥ २५३ ।। अस्यच्छन्दस्तु गायत्री मुनिरप्यनिरा भवेत् । भूगरिति केचन । देवता स्वयमेवामिरश्वरूपी हिरण्यदः ।। २५ ॥ नित्यं वा प्रतिपदि वा सकृत्तिकायां शाल्यनघृतमिलितैर्जुहोतु लक्ष्म्यै । दध्यन्नं घृतमथवा शमीसमिद्भिर्तुत्वेष्टां खलु लभते नहासमृद्धिम् ॥ २५५ ।। हत्याज्यं यत् स्वेष्टां लक्षाध तो विन्देत् । सरोजै?तैः स्यात् सुलभ्यं गा: पलैरिध्मकैः कन्यकां प्राप्नुयात् । घृतवचरुणा विजयं लभते । १. योग. पाठ:. २. 'तद् वि. क. पाठ:.

·मन्त्राभिकल्पाधिकारः]
पूर्वा चतुर्दशः पटलः ।
ज्योतिष्कतैन राष्ट्राणि विन्देत । जपेन जलानि रुजोऽपि हन्ति । यत् खल
सिध्यति तज्जप संपदि यदिह जगति जपतु भवति ।
हैरण्याश्वत्थकल्पद्रुमकुहरगृहानिष्पतद्वाजिरूपं
रोम्णा कूपोद्गतार्चिष्कपिशितगगनं रन्ध्रदेशैषनौघम् ।
ध्यायन् वर्षन्तमनिं प्रतिपदि जुहुयात् पायसैकाहुतिं स्या-
दर्धप्रस्थाज्यपूर्णाम्बरचषकगतां सोऽचिरादार्थनाथः ।। २५९ ॥
इति निगदितममेरिष्टदं यद्विधानं
तदमिनियतकाले त्वाहुतीनां समानम् ।
अनुजपतु च मन्त्रं तत्फलाप्त्यै द्विजेन्द्रान्
रसवदिह समयं भोजयेन्नित्यशोऽन्ते ॥ २५७ ।।
दशांशविप्रभोजनं तु मुख्यमाहुतिक्रमात्
तथैव पञ्चविंशदंशभोजनं तु मध्यमम् ।
शतांशमप्यथाधमं तु शक्तितस्तदूहयेत्
समाप्तिदानभोजनं च देवतामिपूजनम् ॥ २५८ ॥
तथैव दक्षिणापि मानहेम चाहुतेः स्मृतं
स दैविके तु पौष्टिके वशीकरे च कर्मणि ।
विरझने प्रचाटने निरोधने द्विमानक
रुजि अमे च सादने विमानकं विनिर्दिशेत् ॥ २५९ ।।
तथैव कृष्णलामितं हिरण्यमेव मारणे
तथाहि तत्त्वसागरे प्रपञ्चके च दर्शितम् ।
दहेद् विहीनदक्षिणाप्रयोगकारिणं नरं
त्वतो न हीनदक्षिणां प्रयोजयेश बुद्धिमान् ॥ २६० ॥
इयं हि दक्षिणोचमा तु मध्यमाप्यतोऽर्धत-
स्तदर्षतोऽधमा भवेत् तु शक्तितः प्रकल्पिता ।
किमस्य दक्षिणोच्यते यदस्य कर्मणः फलं
प्रदर्श्यतेऽनुभूयते ततः प्रदेयमीप्सितम् ॥ २६१ ॥

·ईशानशिवगुरुदेवपद्धती [सामान्यपाः अथाभिचारकेषु वहिकुण्डसाधनादिकं समुत्सृजेदरेः पुरे तथाम्बुधौ सरित्सु वि । करोतु तत्र शान्तिकं सदानधर्मपूजनं यथा स्वदेहदेशवंशरक्षणं कृतं भवेत् ॥ २१२॥ तथैव शान्तिकादिकानि दक्षिणावसानिकं समाप्य वैदिकामिकल्पदर्शितक्रमेण वा। निरुध्य दैवतं च वहिमम्बरेन्दुपडजे नियोजयेत चामृताम्बुशीकरप्रवर्षिणि ।। २६३ ।। इतीह तत्त्वसागरादितन्त्रचोदितो विधि- स्तथैव वैदिकप्रयोगवृत्तिगृह्यदर्शितः । शिवागमोदितच यो निरूप्य संप्रदर्शितः प्रयोगतस्तु सापकैरलं निषेव्यतां सुखम् ॥ २६११ ।। इति श्रीमदीशानशिवगुरुदेवपदतौ तन्त्रसारे अभिकल्पविधिर्नाम चतुर्दशः पटलः । इति सामान्यपादः प्रथमः समाप्तः। शुभं भूयात ACIATIMETV

1No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.