·No text on this page.

·क्षनिवक्रोक्तिपदत्योः
तारतम्यसमीक्षा।
धा
SUBMITTED BY
SHAMEEJA. P
AS PART OF LIBRARY FELLOWSHIP 2003-04
UNDER
INDIAN COUNCIL FOR CULTURAL RELATIONS
(MINISTRY OF EXTERNAL AFFAIRS)
INDRAPRASTHA ESTATE, NEW DELHI

·No text on this page.

·आमखम्। "वनियक्त्यिवदात्योः तारतम्पसमीक्षा' इत्यत्य प्रब.: आई सि सि आर बरीकेलोबिबरण पूरणार्थ सम्मपितो भवति । वाइमचस्प विचित्रता अनन्ता व । जान्दाजा अनक्षतां विचित्रता - संस्कृतकाज शास्त्रकारा: ज्ञातवन्तोऽसीत् । तत्र अन्तर्भूतरण सौन्दर्यमणानवरणाग आरवादकहदप तसा निवेानाच य यत्नः अलङ्कार हास्वकाश आचार्य कृतः। सहकायदयेवतालाजानं तालादर- २. 164ज 4 आसीन आसारिवाणा लक्ष्यम् । मेधा मने साहित्याल परमप्रयोजन सह यह 4 पाहा. कवक । उयदेशवदानवादोलित अम्पानि प्रयोज जाति हजार ट्वार ऽपि सिन्ति । किन्तु शास्त्रे योति: जास्ति, कालो तस्ति -य। तदेव कायस्थ कात्या शास्त्रादुत्करम् । वं प्रोनिद्वारा व्युत्पत्तिरेत साहि-अययोजनं इति वक्तु काकाने । श्रीशङ्कराचार्य संस्कृत सर्तकलाका य: कालटि मुरक्यकेन्द्रसपा : पिस प्रान्तमाः - साहित्यारा त्रकाः भवहित अरल प्रबन्धरण जागजिदाकाः। तेषा के शानद हो : योनिशं ... 1S) Se F। विकाये dिit. समून्यापदे हो. मम सात-पायरिता उपाय। मय: प्रोग्राम उव्यरक्टर श्रीमति प्रीजाक्षामित्राय: मम कृतज्ञता प्रकाशयाना अमोजा - पि, -- -- य 15-12-2.003 काटाम्बुषा

·No text on this page.

·विषयसूची। विषयः। पृष्ठसंखपा 1-8 a-11 10 10-13 14 14-11 प्रथमः अध्यायः । काठणे आत्मकल्पना । द्वितीय : अध्यायः वन्यालोकः आनन्दवर्धन । आनन्दवर्धनाचार्य। आनन्दवर्धजस्म प्रधानन्या ध्वनिः। कान्यविभजनं वने प्राधान्या - प्राधान्येन वनिरूक्षणस्न दलप्रयोजननिरूपण तृतीयः : अध्याय कुसक: वक्रोक्ति वक्रोक्ति: प्राचीनकाले । वक्रोक्तिः कुन्तकस्प मते। वकोक्तिजीवितम् । चतुर्थ: अध्याय । ध्वनिकाः अविवक्षितवान्मपनिः । अत्यन्ततिरस्कृतवामध्वनिः । विवक्षितान्मयश्वानि । 18-20 : 18-Bo 30-05 - 36-38 26 : 39 30 39-50 पञ्चमः अध्यायः। वकोक्लिमेका । वर्णविन्यासवक्रता पदपूर्वार्धवक्रता प्रत्यया भयवक्रता 41 46 वाक्पवक्रता

·No text on this page.

·प्रकरणवक्रता।
49
प्रबन्धवक्रता ।
50
षष्ठम : अध्यायः।
ध्वनियकोकिलयवत्योः तारतम्यसमीक्षा। 5 - 61
सप्तमः अध्यायः।
उपसंहारः।
62-63
-
...

·No text on this page.

·.
प्रथमः
अ
याथः।
--
NDI

·No text on this page.

·व्रन्थमः अध्यायः। आविष्यक :। नानि .. काव्ये आत्मत्वकल्पना। काव्यपठनात् आनन्दानुभूतिः जायते इति सर्वः अड्डोकियते। अस्याः अनुभूतेः श्रोत : कुता काव्य काव्यत्वाधायकः अा: क: ? अन्यवा काव्यस्य प्रधानघटकाः के ? प्रश्नानेतान् समाहितुमयुक्ता. भारतीयकाव्यमीमांस सकाः स्वस्वदीनानुसार विभिन्न- मतानि मच रस- अलार- गुटया रोति- ध्वनि अनुमान - वक्रोक्ति- औचित्यादि पद तित्वेन व्यवहिचले। विविश्वविद्यायाराला : विद्वांसो विदन्ति यत् संस्कृतशास्त्राणामितिहासे साहित्यशास्त्रस्य महद्योगदान विद्यते साहित्यशास्तस्य मूल केवलम्यते। तस्मात् तेवपि अलङ्कार-य अाहे यतिः अस्ति। साहित्यशास्तस्य योऽसौ रसस प्रदायः भुजिजा प्रवति सोऽपि नाट्यशास्त्रे वणितत्वात् पञ्चविदाखमां तु भवत्येवा अस्मिन् शास्त्रे मतदतिरिक्ताः तय तयः सम्प्रदाया : समय समय प्रवतिताः सन्ति । तेषु अलकार- सायदायस्य प्रवर्तकाः आमह - उवट - रुद्रटादयो महजोन्या: आचाया: सन्ति, तव दडिवामना यामुनावितः, गुणसम्प्रदाय :, एवमेव आनन्दवर्ध- जाचार्याभिनवगुप्ताभ्यां प्रवर्तितः ध्वनिसम्प्रदायः च जगविदितोऽस्ति । अलङ्कारशास्त्र कदा केज माविकृत इति निर्गतुं न शक्यते अस्माभिः । रन्तु प्रसिद्धेषु सर्वम् अलङ्कारजिबन्धेयु कालिदासकृतदाहरणात् कालिदासादतरकाल करनेन व्रज्यम-

·No text on this page.

·२ भव उएया एव अद्य- न अ.1 फव (0 उस्य बाहलयेन चर्चा अजनीति संभापते क्रिस्तुशकात् प्रावरियतकाव्यलक्षणग्रन्न्याः पर्यन्तं प्राप्ताः भारतदशीयाः पाश्चात्यवत् अलङ्कारविभजना (Rbe tornic), काव्यमीमांसा (Poetics), सौन्दर्यदर्शना Par Ğ (Easthetics] इति पृश्यक ज उक्त्वा मकस्मिन्नेव सुते जिबन्धवन्तः। काव्यमीमांसा या मेव तेषामन्तभावः । जगन्ना चण्डिनेजो कलम् - रसगाधराजो करोति कुनुकेज काज्य मोमांसाम् इति । भरतादि आनन्दपर्यवं प्राय: आल कारिकेषु बहजः आ-मान्वेषणजिरताः। परन्तु इदमि-यं' इति जिबितरूपेण आनन्दवर्धनाचार्य जिर्धारितम् । तच्च मम्मट- विश्वजान्य - जगन्नाव्य - अभिनवगुप्तयादा चाय: अङ्गीकृत्य स्वीकृतत्वात् तदेव काव्यात्मान्वेषणे अन्लिन - सिदान्तो ऽ भजन । भामहः अलङ्कार शास्त्रमूर्धन्य ः। सः महाकालपस्वरूपनिरयणावसरे :- सर्गबन्धो महाकाय महतां च महका यत्। अग्राम्यशब्द, अर्थी य सालङ्कारं सदाशयम् ॥ मन्तदूत प्रयाणालिनायकामुदयेय अत् । पअभिः सन्धिभिर्युक्तं नातिव्याख्येयमृद्धिमत् । चतुर्वर्गाभिधाजेऽपि भूयसाऽव्योपदेशकृत् । युक्त लोकस्वभार्वन रसे सकले पृथका। مس हव .. (1) रसगडाधरः।- 1-1 (2) काव्यालझारः। 1- 19,20, 21

·No text on this page.

·3 ॥ स्वभावां इति वदन् अलङ्कार रसयो: पृथक्तत्वं स्पष्टतय जानन्नपि रस पव काव्यस्यात्मा इति भामहस्य केवलं 'शब्दार्थो सहितौ काव्यम् इति काव्यस्वला उक्तवान्। मवं अलङ्कार मव काव्यस्यात्मा इति भामहस्य, मवं तदनुसरिणः ये सन्ति तेषां य अभिप्राय:। साहित्यार्थ सुधासिन्धोः सारं उन्मीलयाम्य- हम् इति उदघोप्य प्रवृत्तः कुन्तक: भामरस्य वाक्यमेव स्वीकृत्य विशिवतत्रा योक्तवान- शब्दार्थों सहितॊ वक्रकविन्यावार छालिनि । 13) बन्ध व्यवरियत काव्यं तद्विदालादकारिणि॥ इति उक्त्वा वेदाध्य भडी-भणिति बहुविधा वक्रोक्तिमेव प्राधान्यात् काव्यजीवितं इति उक्तवान् । समस्तवनिप्रपञ्च: तेन उपचार- वक्रतादिभिः स्वीकृतः। काव्यं केवलं अक्तिचित्य- नीजितं न तु व्यङ्यार्थजीवितं इति तस्याभिप्रायः । हारीरं तावदियार्थव्यवच्छिन्दायदावली काव्यम्। इति उक्तवता दण्डिना अर्यविहिाट - हाब्दस्य काव्यशरीर त्वम्' अभिमतम् । 'काव्यसोभा करान् धर्मान् अलङ्कारान् प्रचक्षते इति तस्य अभियायः। रूवस्तु गुण-दोष- अलङ्काराणां लक्षण-ल. थप्रदानानन्तरं अन्ते रसानामेव काव्ये मुर्धन्यता तस्मात् तत्कर्तव्यं यत्नेन महीयसारसे- युक्तम् इति । " (4) - , (5) प्राह । ' (6) .. 637 वक्रोक्तिजीवितम्।-1-17 , +) कान्यादर्शः । 1- 10, (5) काव्यादी । - 1 (6) काव्यालङ्कारः। - 12-2.

·No text on this page.

·4 C8) काव्यं ग्राह्या (१) रीते: तदनन्तरागतेन वामनेन रीतिरात्मा काव्यस्य' इत्युक्तम् । 'विशिपदरचनारीतिः, विकोप्पो गुणात्मा सा वेधा। वैदर्भी - गौडीय- पाञ्चाल येति।' (1) अन्यत्र काग्यहोआयाः कर्तारी धर्मा: गुणा: तदतिहा- यहेतवस्तु अलङ्काराः पूर्वे' नित्या । मलकारात् सौन्दर्यमलङ्कार : इत्युक्त्वा काव्यात्मर प्यानं दत्तम् । काग्यस्य आत्माविष्करणे उयतालकारिकेबु वामन व प्रध्यमः। आनन्दवर्धनस्तावत्- 'शाब्दार्यहारी ताव- काव्यम्' इत्यारज्य काव्ये वाच्यार्थ्यांपेक्षया अधिक चमत्कारजनक सहृदय: आस्वाट्य प्रतीयमानन्याय - विशेषः अस्त्येव । स मव ध्वनिः। स च ध्वनि : ध्वजन- द्योतन - व्यन्जनदिशाब्दाभिधेयः, अभिधा- तात्यर्म- लक्षमाख्यव्यायारस्त्रयोत्तीर्ण :, व्यञ्जनान्याचार प्रधानः वस्त्वलङ्काररसादि लक्षणाश्य। .. प्रतीयमानं पुनरन्यदेव, वस्त्वस्तिवाणीषु महाकवीनाम्। यलत्पतिवावयावातिरिक्त विनातिलावण्यनिवाडा नासु (IC यण्या हि अङनासु लावण्यं नाम अवयवस्याजा जिन्ययं अवयव व्यतिरिक्तं धर्मान्तर विद्यते, तद्वत् काव्ये दिल वाच्यादन्यद वरचस्ति। स व ध्वनिरिनि (7) कान्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः। 6,7,8,9 (8) Ibid 1,2,3 (9) Ibid 60) ध्वन्यालोकः। 1-4

·No text on this page.

·5 .
:
कथ्यते। ध्वनियदस्य नानार्थाः विश्वन्ते। अनेन
पदेन मयः अर्य: बन्यते इत्यत्र न्यनकाब्दः ।
ध्वनतीति वनि : इति व्युत्पत्ति : क्रियते चेत् तदा
व्यायाWः। धननं ध्वनि : इति विभागं क्रियते -चेता
नदा ज्यन्तीनाल्यापार: ई-यों गवति
उक्तं च म मटेनाय - इदत्तज अलि-
अयिनि न्यई ये ताच्यापासबुधः कलिया। इति ।
201कारा या यो नश्व कृत
आसीत् । १२ ते काय झोनाका सधी हेतुन
अधि अलङ्कारभिनि सना या चल: । कोऽपि
ग्रन्यस्यास्य अलङ्कार इन्त्रभिधानम् ।' इत्यावदनम् ।
मव प्राचीनालङ्कारिकग्रन्यानां मुख्यविषयस्तावत्
अलङ्कार - गुण- दोष- रीतिविवेचना मत। उक्तं च
'न कालमयि तिर्भूमं विभाति वनितामुखम
इति। जयदेवस्तु इतोव्यग्रतो गत्वा -
रसस्य
सडीकरोति यः काव्यं
असा ज मन्यते कस्मात् अनुष्ां - अनलं- कृती ।।
डादायी
अनलङ्कृती
इत्युक्त्वा अलङ्कारस्य अन्नत्यं दहितवान् । प्राचीनानां
मते रससत्वे रसवदलङ्कारः', नवोनास्तु रसस्य
अप्राधान्य रसवदलकारः इति वदलि। मवं प्राचीनानां
धारणतया अस्य शास्त्रस्य नाम अपि अलङ्कारा -
स्वं' इत्यभवत् ।
1) काव्यालकारः। 1-13

·No text on this page.

·G मव .. परन्तु नव्या: रसस्यैव तत्रायि रसवने: उत्तमोत्तमस्थानं दत्तवन्तः। कान्यस्य केनचित्र- सन भवितव्यम् । रसो व्यय । रस एव काव्यस्या- त्मा भवितुमर्हति । नव्यलाक्षणिका : काळ्यस्वरूयं पवं निर्धारितवन्तः। तथ्याहि , शाब्दार्थो तावत् काव्यस्य हारीरम् । रसादिश्व आत्मा । झार्थी दिवत् माधुखि- प्रसादादिगुणाः। काणत्व - खन्नत्व- कुब्जत्व- बधिरत्ववत दोषा :। वेदों- गौडीयवाञ्चालीप्रभृतिरीतयः अवयवसस्या नविडोयवत् । अनुप्रास- उपमा - रूपक-दीपकादि अलङ्कारा कटककुष्पलादिवत् इति । ध्वन्यालोकलोचने अभिनवगुप्तपादाचार्या मवं वदन्ति- झाब्दार्थशरीरं तावत्काग्यम्' इति यदुक्तं तत्व शरीरयहणादेव कजांचकात्मना भवितव्यम् । स्तावत् हारीरभागे संनिविझते । सर्वजनसंवैध धर्मवान् स्यूलादिवत् । अर्थः पूज: सकलसंवेद्यो न भवति । न हि अयमात्रेण काव्यस्य व्ययके। लौकिक वैदिक वाङ्मयेषु तद आवात् इति । साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथस्तु वाक्यं रसात्मक काव्यं इति काव्य स्वरूवमुकचा रस कान्यात्मा साररूपतया जीवनधान्यको अस्य तेज विना तस्य काव्य त्वाभावात् । 'रस्यते इति रसः' इति व्युत्पत्तियोगात् 'आवनदाभासादयोऽपि गृह्यन्ते इति व्याख्यातवान् । पण्डितराजविाश्चब्जा थस्तु 'यस्तु रसवदेवकाव्यम्' इति साहित्यदर्पणे निर्णतं तन्न । वस्त्वलङ्कारपधानानां काव्याना अका- सव (12) (2) साहित्यदर्पणम। 1 21-22

·No text on this page.

·7 (13) बा .. न्यत्वायत्ते:। न चेष्टापल्लि : महाकविसम्प्रदायस्य आकुलीभावप्रसङ्डात्। अत व रमणीयायप्रनियादक शब्द काव्यम्। इति नूतनं कायल क्षणं अन्य धात्। मवं कान्ये केवलं हाब्दस्य, अस्प आनन्दलजकत्वं नास्ति। शब्दार्थी यत्र गुणीभावि- तात्माजों कमाययविशेष अभियङ्कत तदेव आनन्द कम् । तविषये चिनियातयः वनि एवं प्राचीनाला रिका : भामह : तन्मतानुसा रिया ध्य निरलङ्कारों शब्दार्थो काव्यं भवितुं नाहंतः। न कान्नमवि निर्भूषं विभाति वनितामुखम' 'सदलकारनिर्मुक्ता विधवेव सरस्वती' इत्युक्त्वा अल.. कारसंयुक्तमेव उत्तमकाव्यभिम बदन्ति । काव्यगुणगणश्लि- प्टमेव उत्तमकाव्यमिति दण्डि वामना। रसमेव काव्यात्मान आस्वाद्यत्वेन जतिजाजीत नव्या : - आनन्दवर्धनः मवं तन्मता- न्यायिनः मम्मट - हेमचन्द्र - विश्वनाथ - जगन्नाथ्यादयः । तदेवं रसा. काव्यात्मत्वेन अवस्थिताः, शब्दार्थों च शरीररूपतया । यथा हि ललनामणिमयमण्य लमण्टनमण्डिता, सकललोक - कलनाकुलललामभूताऽपि निर्जीवा चेत् न छोभते तट्सत् काव्यमयि जीवभूतरसेन विना न शोभत रव । रस मव काव्यात्मा । 'रसो ४ सः, रसं स्येवायं लब्ध्वा आनन्दी भवति' इत्यादि श्रुतिवाक्यानुसारण रसः ब्रह्मानन्दसहोदरः । रत्यायवच्छि जभाजावरणचिदेव रसः । स य विभावादि जीवितावधि: मानकरसन्यायेन चळमाणः पुर इव परिस्फुरन् , हृदयमिति प्रविहान् सर्वानीनमिव आलिबुन ,अन्यत् सर्व धत, ब्रह्मानन्द रसगाधरः। - I आ (13)

·No text on this page.

·8
-
चमत्कारकारी
• -
तिरोदधत् ,बहानन्द आस्वादमिव
अनुआवयन् अलॉकिक
। अतः कविना सर्वात्मना
सर्वात्मना रसयरतन्त्रण
आव्यम् । केवल इतिवृत वर्णनेन आचन्द्रार्कयझः न
लभ्यते।
मवं वस्तु- अलङ्कार - रसामनया प्रती-
यमानाय स्यैव सहृदयलाध्य त्वात् काव्यात्मत्व
नितिन

·No text on this page.

·RANI
100
द्वितीयः अध्यायः

·No text on this page.

·द्वितीथः अध्यायः। ध्वन्यालोका आनन्दवर्धन प। वन्यालोको नाम अन्थः भारतीय साहित्य कोके अत्युन्नतं स्थानं अलङ्करोति । ध्वनिप्रका होण काव्ये अन्तर्भूतानां सर्वघटकानां प्रकाहानं च ध्वन्यालोकेन कृतम् । तथा हि, व्याकरणे पाणिनेः सूत्रग्रन्यस्य, वेदान्ते वेदान्तसुत्रस्य च स्यानं आवहति अलङ्कार साहित्य ध्वन्यालोकः इति पण्डिताः वदन्ति। खन्यालोके चतुभिरुयोग: आधे ध्वनि - सिझान्तप्रस्तावनाना तस्य विभतपक्षान् अोकप्रका रैयुक्तिभिः खण्डयित्वा सर्वभूबगविहितायाः अनाया सर्वभूबनें:. भिन्ना लावायनामक सौन्दर्यविछोयो 'यष्या, तथा काव्यस्यावि किटिक प्रकार सौन्दर्यविबयो अस्तीति ख्या यति। द्वितीय तु वाप्रदा तस्योपभेदाना च सविस्तरविवरणेन सनं कायानां संक्षिप्तवर्णनं अयि कृतम् । तु यदवाक्यदायब न्य गज्यमान बनेः प्रका३तायाः प्रतियादन , रसानां परस्प- रविरोधाविशेधापयत्तिवनं -य कृतम् । चतुष्यद्यिोत तु वने: गुगीभूतन्यस्य च विधानेन कविमृष्टों चमत्कारातिदायत्वमितिः, तत्सन्निवेशानेन पूर्वकविवरण- तार्थव्ववि नवीनत्वचमत्कारत्वयोः दर्शानं च सुकरः इति विवादयति। तृतार्य . । • . •.

·No text on this page.

·10 जाम आनन्दवर्धनाचार्यः। आनन्दवर्धनाचार्यः तस्य ध्वन्यालोक मकेन ग्रन्थेन संस्कृतसाहित्यशास्तलोके प्रथमस्थानं अलङ्करोति । आनन्दवर्धनाचार्थः, कविः,निरूय. कः, दार्शनिकः च भवति । तस्य ग्रन्थ्यः भारतीयकाव्य शास्तग्रन्याना मध्ये अतियथानं स्थानं आवकृति । अन्धकारभरितसंस्कृतसाहित्यलोकाय ध्वनः उकाड़ा भाजयन् आनन्दवर्थनः भारतीय काव्यशास्त्रलोके प्रथ- स्थानं अन्लङ्करोति । .. :. नाम आनन्दवर्धनान्चार्थस्य प्रधानग्रन्थाः। आनन्दवर्धन देवीशालकं नाम काव्यं पार्वतिं स्तुत्वा रचितम् । पुनः अर्जुनचरितमहाकाव्यं मकं महाकाव्य अस्ति । आनन्दवर्धन: प्राकृत- भाषऽपि निपुणः भवति । सः विषमबाणलीला, हरिविजय इति नाम्नौ दो ग्राकृतग्रन्यों रचितवान् । अतवेदान्त- पतियादकः तत्वालेोकः, प्रमाणविन श्अयटीकात्रा : व्याख्यानं 4 आचार्येण रचितों .. अनिः। :- काव्यस्य प्रधानभूतस्य अङित्वेन स्वी- कृतस्य आत्मस्वरूपस्य प चने : स्वरूप प्रदक्षिा तवान् आनन्दवर्धनः। काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्य: समाम्जातपूर्वः इति आनन्दवर्धनेन अतम् । अत्र ध्वनि : काव्यस्थात्मा भवतीति सर्व: पण्डिने: " () : (1) ध्वन्यालोक: :1-1-1

·No text on this page.

·॥
:.
स्य
अङ्गीकृतं इति अवगन्तुं शक्यते। ध्वनेः सतत् स्वरूप
स्वीकृत्येव पश्चात्कालीनें: मम्मटादिभिः पण्डिर्ते: काव्य
लक्षणं निरूप्यते। इदमुत्तममतिदायिनी व्याय
वाच्यात् ध्वनिर्बुधैः कन्धितः। इति काव्यप्रकाशका-
रस्य मम्मटस्य लक्षणं प्रसिदमेव । अत मम्मट :
ध्वनिकाव्यस्य उत्तमकाव्यं इति अपरनान दलवान्।
आनन्दवर्धनस्य वनिसिदान्तस्य
मूलरूपं व्याकरणदाने द्रव्यं शक्यते। तत्र बाब्द:
वनिस्फोटति द्विधा विभक्तः। तत्र उच्चार्यमाण:
वर्ण: भवति खनिः। तेन वनिना अखसस्कोटल्य
अभिव्यक्तिः च सम्भवति इति तेषां मतम् । मतत्
व्यायव्यकत्व स्वीकृत्येव तेन ध्वनिमितान्तः
आविष्कृतः।
यत उपसर्जनीकृतस्वार्थी अर्थ
शब्दो वा प्रतीयमानार्थ व्यक्तः स काव्यविडोय:
ध्वनिरिति सूरिभिः कश्चितः इति आनन्दवर्धनाचार्च:
वने: स्वरूपं प्रकाशयति । यष्या -
यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थो
व्यक्तः काव्यविहोषः स वनिरिति सुशिभिः कश्यिता
इति ।
अनन्तरं ध्वनि :. त्रिधा विभज्यते-
वस्तु-अलङ्कार- रस इति ।
तत वस्त्वलकारवों
रसवनावेव पर्यवसितः।
- काव्यप्रकाश : - 1-6
(3) ध्वन्यालोकः
1-13

·No text on this page.

·12 .. खने: भावपर: रूपयरवेति अर्थ द्वयमस्ति। भावार्थे ध्वनि : रस मव। एवं सति वनि- रयं भरतमुनेः रसवादस्य पुनशविष्कार मवेति वक्त- व्यम् । “काव्यस्यात्मा ध्वनिः' इति वाक्यं 'कान्यस्यात्मा रस” इति यरिष्क्रियते चेदपि आनन्दवर्धनाचार्यस्य कोऽपि विरोधो न स्यात् । काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुश । क्रॉयद्वन्ट्ववियोगोत्यः शोकः श्लोकत्वमागतः ।। "64) • • .. " (6) अनेन श्लोकेन काव्यात्मत्वं इतिहासवाश दर्शयति ध्वनिकारः। स भवेत्यनेन रसवान : सुचितः। अत: रस मव वस्तुतः काव्यात्मा इति भिटूयते । तथ्या चाह ध्वनिकार: काव्यस्य विविधवाच्यवाचक- रचनावपश्यन्चालण: स मवार्य: सारभूतः। इति। सकलसत्कवीनां काव्येषु सारसर्वस्व- रूयेण वर्तमानं तत्वं भवति वनि: । रामायण महा- भारतादिप्वयि अस्य वनेः अस्तित्वं द्रष्टुं शक्यते। काव्यचारुत्वहेतुज्य: सकले न्यः काव्य धर्मेयः व्यतिरिक्तं तः प्रतीतं -च भवति ध्वनितत्वम् । तवस्तुतत्वं निष्यन्दमाना महाकवीनां सरस्वती अलो- कसामान्य परिस्फुरन्त प्रतिभाविको अभिव्यक्ति यदाह आनन्दवर्धन: :- : (4) वन्यालोक: -1-5 (5) ध्वन्यालेक: - 1. p. 89

·No text on this page.

·13 सरस्वती स्वाद निष्यन्दमाना तदर्थवस्तु महतां कवीनाम् । अलोकसामान्यमभिव्यनकित परिस्कुरन्तं प्रतिभाविशेषम् ।। " (6) सोऽर्थो यस्मात्केवलं काव्यार्थतत्व- शेख जागते । यदि च वाच्यरूप मव असा अर्यः स्थात् तवाज्यवाचकः सयपरिज्ञानादेव तत्प्रतीतिः स्यात् । अन्य च वाच्यवाचकलक्षणमात्रकृतश्रमाणां काव्यतत्वार्थभावनाविभुखाना स्वर श्रुत्यादिलक्षणमिवाs प्रगीतानां गान्धर्वलक्षणविदामगोचर मव असा अर्थः । तवं प्रतीयमानस्य अय॑स्य सगाव साधनं सूचयति। यन्या (1) बाब्दार्थास ज्ञानमा धान न वेद्यते । वेद्यते स तु काव्यार्थतत्व व केवलम् ॥ इति । वनतीति वतिः चलतीति स्वनिः। अनेन व्यजक : झाब्द: अर्थः च खनिः। वन्यते असो अर्थः इति व्यायः अर्य: वनिः। खननं ध्वनि:, अनेन व्यापार: वनि :, खनि: काव्य विशेषः इत्येवं शब्दार्यन्यायाररूपत्न बजे: स्वरूवं पश्चा प्रकाशित:। वने: प्राधान्यायाधान्य : ध्वन्यालोकः 1-6 (7) ध्वन्यालोकः 1- 7

·No text on this page.

·.. काव्यविभजन-वनेः प्राधान्यानाधान्येन :- ध्वनेः प्राधान्याप्राधान्यं समवेक्ष्य काव्यं तिधा विभज्यते। । यथा वि, खनिः, गुणीभूत- व्यवयं , चित्रकाव्यमिति। व्यङ्ग्यायस्य वाच्यार्थ्याक्षया सहृदयहदप्यालादकत्वमस्ति चेत् तत् वनिकाव्यम् । वाच्यार्थः यत्र प्रधानतया नासते तत् गुणी नुतन्य- यकाव्यम् । व्ययस्थ अभावे वाच्यमात्रस्प यत्र प्राधान्यं वर्तते तत् चितकाव्यम् । तदनन्तरं बने: अनेकाः भेदा: आनन्दवर्धनेन प्रतिवादिताः। .. .. लक्षणामूलवों ध्वनिलक्षणस्य दलवयोजननिरूपणम्। :- ध्वनिलक्षगस्य दलप्रयोजननिरूपणे 'वा' इति शब्देन व्यञ्जकत्वयाधान्य विकल्य: विवक्षितः । व्ययस्पार्थस्य व्यञ्जकत्वं झाब्दार्थयोः उभन्यो: अपि अस्ति । किन्तु कान्दः प्रधानन्यजक :। अभिधामुलवनों अर्यः च वं कुत्रचित् अर्यस्य इति दायितुमेव 'वा' हाब्दः प्रयुक्तः। 'उपसर्जनीकृतस्वाया' इति हाब्देन उपसर्जनीकृतस्वः अर्थः , असर्जनीकृतार्थ: हाब्दः च। उपसर्जनीकृत नाम अवधानीभूतः। तेन अस्य पदस्य अयमर्यः - वाच्य : अर्थ: आत्मानम् अप्रधानीकुर्वन् , शब्द वाच्यमय॑म् अनधानीकुर्वन अयमर्थ: - वो सर्वदा सर्वच्या च वाच्यः अप्रधानः। व्यङ्य : मव धानः वाच्यवा- चको व्य चयर मव श्यः। तदुक्तं - इति । अस्य

·No text on this page.

·तत्यरावेव हाब्दार्थी यत्र व्ययं प्रति स्थिता ध्वनेः स एव विबायो मन्तव्यः सङ्कशेज्झितः।। (8 • . समासोक्लादिषु अलङ्कारेषु न्याया W अस्ति किन्तु तस्य प्राधान्यं नास्ति । मतादृको विषये ध्वनित्वं माभुत् इति उपसर्जनीकृतस्वार्थों इति पदं प्रयुक्तम् । व्यक्तः इति हाब्देन व्यक्त- स्फुटीकुरुतः इत्यर्थः। अनेन द्विवचनेन बाब्दार्थयो: उभयोः अपि न्यजकत्वं अस्ति इति प्रदर्शितम् । तेन अयं सपण्डितो ऽर्थः अस्मिन् काव्यसन्दर्ने वाच्यः अWः आत्मानं न्ययकुर्वन् डादो वा वाच्यमर्थ न्ययकुर्वन् रसादिलक्षणं व्या, यमर्थ व्यक्ति काव्यविशेष: ध्वनिः । व्यङयोs यो ध्वनिः। व्यजक वाच्यवाचको ध्वनिः । व्यञ्ज- जाळ्यापारोऽयि ध्वनि: । सुशिभिः कम्यितः' इति ममैव मतम् । किन्तु विद्वदपज्ञा इयमुक्तिः इति सूचयति। प्रथमे विद्वांसाः वैयाकरणा : तेश्य स्फोटसिद्धान्तन्यारज्यानक्त्तरे श्रूयमाण: वर्ण: ध्वनि- त्वेनोक्ता : शब्देन इदं 15 यः संयोगवियोगाभ्यां कररूपजन्यते । सः स्फोटः हाब्दज्ञा: हाब्दा ध्वनयोऽन्यमुदाहृताः। .. .. इति भर्तृहरिः। ध्वनिकारेण स व ध्वनिझाब्द: (8) वन्यालोकः I P. 136

·No text on this page.

·16 (A) .. .. स्वीकृतः। वनतीति कृत्वा काब्दः अर्य: य उभयं ध्वनिः। तथैव व्यामो ऽवि ध्वनिध्वन्यत इति कृत्वा । शब्दव्यापारः अपि हवननमिति वनि। काव्यमिति व्ययवेक्ष्यः अन्येऽयि खनिः। तत्र वन्यालोके ज्यवहन्ति- प्रथम हि विद्वांसो वैयाकरणा:। ज्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यानामा ते च श्रूयमाणेषु वनिरिति व्यवहरन्ति । तन्यव अन्य : तन्मतानुशारिभिः सूरिभिः कान्यतत्वार्थदझिभि वाच्यवाचकसंमिशः हाब्दात्मा काव्यमिति व्ययदेश्यो व्यकत्वसाम्याद वनिरित्युक्तः । शब्दार्थो सहिता काव्यं इति प्राचा काव्यलक्षणम् । उभोरप्याचारीयो : (कुन्तकानन्दवर्धनयो मतमतं सम्मतमेव । शब्दार्थहारी तावत काव्यसामान्य लक्षणतया एतदद्य काव्यात्मभूतं वनिं काव्यविशेषलक्षणरूपेण सवं लक्षयति- "चत्वार्यशब्दो वा. इति । अयमावायः यत इदा उत्रावपि न्यायव्यजने तत्परो तत्काव्यं उत्तम काव्यमिति । कुन्तकस्तु सालकारस्य कान्यता इति कायसामान्य लक्षण- मुक्त्वा शब्दायी सहिता' इति विझोपलक्षणं वदति। अस्मिन लक्षणे च सर्वेषां पदानां केचनविबादला: अर्घाः कल्पिता: कुन्तकेन तन्व्व पूर्वमेव विवृतम् । कुन्तकस्वायमाशयः सम्यक् (१) वाक्यपदीय आनन्दवर्धन: 7 भवतः 1-447

·No text on this page.

·11 काब्दार्थो सम्मिलिता मनकेनचित् वकतान्यायारण शोभमाना सहृदयहृदयाह्लादकारियों च यदि स्यातां तहि काज्यव्यपदेशभाडा भवतः। आचार्यः आनन्दवर्धनः व्यायार्थस्य सर्वप्राधान्यं कल्यय- ति। कुन्तकस्तु सहदयालादस्य कता न्यायारस्य डाब्दार्थया: साहित्यस्य च समं व समं प्राधान्यं कन्य- यतीव । काव्यलक्षणे व कविसहवययोः निवदा: कृतः कुन्तकेन । आनन्दवर्धनेन तु सवैरपि काठयांड:- कविः, सहदमः, शब्द:, अwः, वर्ण,पदः इत्येत: ज्यापरे भव्यमित्यत्र श्रद्धा अतीव उज्याप्यते। .

·No text on this page.

·Remedies-PIRAT ब...rndiyainnountanAN-I.more- तृतीयःअध्याथः।

·No text on this page.

·18 --- तस्य : तृतीय : : अध्यायः वक्रोक्तिः : कुन्तकश्प। भारतीयकाव्यशास्तचरिते अज्य या यिन्तिसिद्वान्तः भवति वक्रोक्तिः। वक: उक्तिरिति अर्थः व तश्य मूलहेतुः । कुन्तकस्य "वक्रोक्तिजीवितं ' इति ग्रन्यस्य प्रकाबानेन व वकोक्ते: यभार्थस्वरूवं परिवातं सहदय । वक्रोक्तिः प्राचीनकाले। कुन्तकात् पुर्तवतिनः आलमारिका वक्रोक्तिं कश्मन अलझारः इति चिया निरूपण कृतवन्तः। किन्तु कुन्तकल्प मता अलकारसामान्यं भवति वकोक्तिः। यकाना अलकार वकार्ये, वकशब्द च वर्तते इति भामह। तदुक्तं तेन- “वक्राभिधेय दादोक्तिरितां वान्यामल- अतिदायोक्तिरेव वक्रोक्तिरित्यनेन विवक्षितः भामहन। अतिवायं इत्यस्य अलॉकिाका इति अर्थः अपि भामहेन तया कुन्तनायि स्वीकृतः। तदुक्तं आमहेन - " (1) कृतिः। सेषा सवैव वक्रोकिलरनयार्थो विभाव्यते। यत्नो ऽस्यां कविनाकार्य: कोऽलकारोऽनच्या विना) 3 काव्यालङ्कारम् - 1 - 36 (२) कान्यालकारम - |- 85

·No text on this page.

·14 दहिः स्वभावोक्तिः, वक्रोक्तिरिति बाड्मयं ट्विधा विभजति । तत्र स्वभावोक्तिः सूक्ष्मस्वआववर्णना मव । मतत् शास्त्रे झास्त्रे व दृश्यते। चमत्कारसहितवर्णजा मब कोक्तिः । मत काज्ये वृड्यते । उपाधि अलकारा व वको-- किनरिनि झादन विवक्षिताः । तदुक्तं तेन-- .. • . विवक्षा या विशेषस्य लोकसोमातिवतिनीम् । असावतिशयोक्तिः स्यालकाशेतमो यन्या ।। ५ ) इति । वक्रोक्तिः।"(4) • . वामनस्य मते कोकिलः शब्दा- लकार मव । सादृश्यालक्षणा इति वक्रोक्ने निर्वचन तेन दन्तम् । काल्ये अलका- रापेक्षया गुणस्य प्राधान्यं स्वीकृत वामनेन । रुद्रटस्प मते वको क्लिः अलङ्कार हव । सः काकुवक्रो किनप्रयवको क्लिरिति विधा वकोक्तिं विभजते । वको किताः अतिशयोक्तेः पर्याय भवतीति आनन्दवर्धनेन उक्तम् । एतत् सर्वा- लकाराणां मुलमिति तेन अङ्गीकृतम् । ध्वठयालोके वन्यभाववादिनां प्रतिपादनावसरे "वक्रोक्तिान्य च यत्" इति अभाववादिभिः उक्तं इति आनन्दवर्धनेन सुचितम् । “वक्रोक्तिरूत्कृत्यासं- .. (5) • . - 2- 212 (3) काळ्यावी (4) कान्यालकाश्मूतवृतिः। (5) वन्यालोकः - 1-29

·No text on this page.

·30 घटना (6) रोल्या व वक्रोक्तिशून्यकाब्दन सर्वालङ्काश भावास्तु उक्तः। इति व्याख्यातं अभिनवगुप्तेन । वक्रोक्तिः, रसोकिने, स्वभावोक्तिः इति वाङ्मयं विधा विभजते भोज: । उपमाद्यलकाराणां प्राधान्य यत्र वर्तत तत् वक्रोक्तिरिति तस्य मतम् । विभावानुभावादीजां संयोगात् रस उद्दीन भवति। अनया रसोकिलाविष्कृता तेन। माधुर्यादिगुणाः यत्र प्राधान्यन वर्तते तत् स्वभावोक्तिः। वक्रोकिनं उकिनवंचित्य इत्यर्थेऽपि कवयः स्वीकुर्वन्ति । "वक्रोक्तिनियुणेन विलासिजनन, मयायि बुध्यते एव मतावती वक्रोक्तिः, "वक्रोक्ति निपुणेन आख्यायिकाम्यानपरिचयचतुरेण' (7) इति बाणेन प्रयुक्तम् । वक्रोक्ति कोडालावं' इति चातुर्थगभितोक्तिः इति अर्यदायेन शब्दोऽन्य प्रयुक्लो दृश्यते । व्ययभितोकिनः इत्य वक्रो- कितरिति पर्व अमरूकेन प्रत्युक्तम् । अग्निपुराणे वक्रोकले: इादारूकारस्थ सल्यानमेव दत्तम् । तक्त्तम् - "वक्रोकिनरनु "वक्रो किलर अवेद् भङ्या काकुस्तेन कृता द्विधा ।" वक्रोक्ति:. कुन्तकस्य मते कुन्तकस्प मत कान्यस्य चमत्कास हेतुः भवति वक्रो जितः । गुटणं, रसः , रीति, य अन्त्र (8) (6) (1) ध्वन्यालोकालो-यम। - 1 - P 29 भारतीयकान्यकशास्त्रम्। ।०. आरतीयकामशास्त्रम। 10- p. 292 10. P. 292

·No text on this page.

·21 : : हृद्ये य अनकार। ध्वनिः इत्यादि कान्यघटका: वक्रोकों अन्तर्भवन्ति। तस्य मते वक्रोक्तिः अलकारः । स्वभावोक्ति: अलकार हव। वक्रोक्तिजीवितम् । कुन्तका चायण रचितः ग्रन्यः भवति वक्रोक्तिजीवितम् । कुन्तकाचार्यस्य जीवनकालः मकादशहातके भवति । प्रौदे हृद्ये अन्य ऽस्मिन् वक्रोक्तिरेव काम्यस्प जीवातुभुतः अशः इति स्न्यापयति कुन्तकायार्च: । सहदयम- नः प्रीत्यर्य वककविल्यापारपूर्वेण हृद्यया रचनया व्यवस्थ्यितानां बाब्दार्थानां प्रतिवादन वक्रोक्सिनीम अलकारेण कृतम् । “वक्रोक्तिः वेदरभङ्गीभणिति।।' तणाः निर्वचनम् । वक्रोक्तिजीवित चत्वार: चत्वारः ऊन्मेषाः सन्नि । इयं ग्रन्न्यः काश्किा - वृदिल- उदाहरणं इत्येव कमेणास्ति तत्य प्रतिपादनरीतिः। (0 इति वक्रोक्तिः । शब्दार्ययोः प्रसिद्धस्वख्यातिरिक्त अन्यदेव रूपान्तरं अग्निध्याय वक्रोक्तिं लक्षयति कुन्तक उभातावलंका तयोः पुनरलकृतिः। वक्रोक्तिरव वैदग्यभडीभगितिलच्यते। + (10) १) वक्रोकिनजीवितम्। - L-47 (10) वक्रोकिनजीवितम। P.47 ·- ·BR इति । प्रभिट्टपरल्यानन्यतिरेकी अलकनी वाण मन वक्रोनित वक्रोकिन प्रसिद्वाभिधान- न्यतिरेनि विचितवाभिधा। कीदृशी - वैदग्य- अडीभणितिः। वेदाण विकाध भावः कविकर्मको छाल तस्य मडी विच्छित्तिः, तया भणितिः विचितेवा- भिथा वक्रोक्तिरित्युच्यते। नदिदमत्र तात्यर्थम् - यत् शब्दार्थों पृथगवस्न्यिता केनायि व्यतिरिक्तब अलकरणेन योख्येते, किन्तु वक्रतावेचिल्पयोगितल्या भिधानम्मेवानयोरलकारः, तत्व शोआतिहासकारित्वात इति। इयं वक्रोक्तिः शास्त्रव्यवहारात् सामान्यन्यवहारात् य भिन्न।। वककविन्यापार- झालिनि तद्विवाहादकारिणि बन्ध्ये ग्यवरिता सम्मिलिता शब्दार्थी का इति कुन्तकथ्य काज्यलक्षणम् । तदुक्लं तेन- शब्दार्थों सहिता वककविव्यायारालिनि । बन्ध व्यवस्भ्यिता कान्य तविवाहादकारिणि (12) यता तदनन्तरं वदोबलक्षणमपि तेन कृतम् । बहुदवपि तवाचकेषु तवाचकेषु सत्स्वयि विवक्षिताकनाचकाः हाब्द: मव काल्याब्दत्वेडा मन्यते । सहदायालादकारि स्वस्पन्दसुन्दर: च (10) वक्रोक्तिजीवितम । -- I P.45 2) वक्रोक्तिजीवितम् . P.11

·No text on this page.

·33 स्यात् अर्थः । तदुक्तम्- हाब्दो विवक्षितार्थकवायकोऽन्येषु सत्स्वयि। अर्थः सहृदयालादकारिस्वस्पन्दसुन्दर : (3) : ॥" इति । शोभाालिता प्रति परस्परस्पी आवहडित शब्दायी : । अनन्तरं हाब्दाघ्यो। साहित्य कीदृका मिति प्रतियाद्यते- "साहित्यमनमोः शोभाझालिता प्रति काटयाँ। अन्यूनातिरिक्तत्वमनोहारिण्यवस्थिति: C4) इनि। शोभाझालिता यति मनयोः अन्यूज- मनतिरिक्तत्वमनोहारिणि असा कायि अवस्थिति साहित्य इत्यन्वयः । सहितन्योः भावः साहित्यम् । अनयोः हाब्दार्ययोः अन्यजानिरिक्तत्वमनोहारिणि परस्यर- स्यधित्वरमणीया सदयहृदयालादकारिताया : कारण कायलौकिकी अवस्थितिः विचित्र विन्यास भडी यस्यामवस्थित छाब्दार्ययोः कतरस्यायि न्यूनत्वं अतिरिकतत्वं वा निको ना उत्कर्यो वा) नास्ति इत्यर्थः। • . या वा (13) वक्रोक्लिजीवितम् - T-. P.34 44) वक्रोकिनजीक्तिम-1P.51

·No text on this page.

·34 तादृशा अन्यूनातिरिमतत्वावस्थिति निकृष्टयोरपि सम्भवतीति तजिवारणार्थ आह झोना शालिता' इति । दोभा- सौन्दर्य , तया दालने- उलाचते यः सः शोभाशाली, तल्ल भावः शोभा- शालिता, तां प्रति सौन्दर्य झालिता प्रति इत्यर्थः । सन सहद पवादकारिता तस्पां स्पधित्वन या अवस्न्यितिः परस्यरसाम्यसुभगमवस्यान साहित्यमुच्यते। तत्र वाचकस्प वाचकान्तरण वाचणस्त वाचमान्लरेण य साहित्यं कुत: जोक्नं इति चेन्न। क्रमपुत्कमे प्रयोजजाभावात् अस. मन्चन्यात् । तस्मात् मतयोः शब्दार्थयो यव्यास्वं सहृदयालादकारी स्वसम्यत्सामग्रीसम् काय : अस्पा परस्परस्पर्धया परिस्कुरति मा अलौकिकीविन्याससम्बत् साहित्यप्रदेशभाक भवति। सा यन्या - -- -- भण तरूणि रमणमन्दिरमानन्दर-मन्दिसुन्दरेन्दुभखि यदि समोलोमापिजि जटासि लत लिं, त्वदीय मे । अजगुरणन्मणिमेश्वलमविर शिलानममतारम् परिसरणमरुण चरण रगरणकामकारणं कुरुते॥ कवि:, इत्यत्र मधुरक्षिराणां विरा. करोहिनदि तत्र यतिभादारिद्रयात् अर्थाय आह्लादकारिता दृश्यते । अन्यत् य शब्दसौन्दर्य बाड्यं वस्तुप्रतियादनं न काल्पमिति व्यवहारः अर्हति । न (15) वकोक्मिजीवितम_- 1- १,०

·No text on this page.

·35 यन्या ) (16) .. प्रक्राडास्वाभाम्य विदधति न भावास्वमसि यत्। इत्यादि लोके शयकतर्कवाक्याच्या कविना उपनिबवः अर्थ ज सुन्दर शब्दः समाविष्कृतं इति न्यूजतया न कायम् । कविः सर्वन्या प्रतिभास्फुरितमय वक्रवाकरें: आविठकुल्य सहद पाना आह्लादं जनयति । सुन्दरस्प अधरण सुन्दराब्दः आविष्करणं कर्तुं स: सश्रद्धः अवित अर्हति । हान्दार्थी सह सहितभावेज अवस्यिता भवितुमर्हति । समसर्वगुणा सन्तो परस्परस्थ शोभाये सुहृदावित्र सकता। शब्दायी भवनो यन्या।। 100 इनि हाब्दार्थसाहित्य दार्थयो: पत्यस्यरशो- माय भवतु, इति कुन्त्तक : अभिप्रेति । काज्य शरीर भूता दादाभी अलक्षात्री अवतः, वक्रोकिन सर्वत्र सरसडार व । ययोकतं कुन्तके "उभावंतावलङ्कायो तयोः फुजरलतिः। वक्रो लिप्तरेव वदाय भङ्गीभगितिरूयते॥' (8) ॥ इति । (16) वक्रोक्तिजीवितम् - • 61) वक्रोक्तिजीवितम् -1-18..., (18) Ibid 1. p.47

·No text on this page.

·चतुर्थः अध्याथः।

·No text on this page.

·36 मव : : चतुर्थः अध्यायः। ध्वनि भेदाः। ध्वन्यालोकसप प्रख्यमोद्योत खनिकारेण वने : भेदप्यमुक्तम् । ततः ट्वितीयो- द्योत आनन्दवर्धनः तस्य विविध विचार करोति । काव्यस्य आत्मभूतः ध्वनि: प्रव्यम तावत् विविध अविवक्षितवाच्यः विव- क्षितान्यपरवापश्येति। अविवक्षितवाच्यः लक्षणामुला, विवक्षितान्यवरवायः अमिधामूलभ्य भवति । अविव. क्षितः अपवाजीकृतः स्वात्मा येन इत्यविवक्षित- वायो व्यक्तकोऽध्। विवक्षितः किन्तु अन्यपरः स्वात्मा येनेति विवक्षितान्यवरवाच्यः। यदि वा कर्मधारयेणार्थयक्ष अविवक्षितश्य वाप- प्रवेति , विवक्षिताव्यपरश्य अयाँ वाचावेति। ततार्थ कदाचिदनुपपद्यमानावादिना निमिलेन अविवक्षितो भवति । कदाचित् उपपद्यमान इति कृत्वा विनक्षित मव । अत्र अर्थ: प्राधान्येन व्यजकः पूर्वत्र बाब्दः। .. .. अविक्षितवाच्यध्वनिः । अविवक्षितवाछपकनिः यया - तत्र सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः। गुरम्प कृतविद्यश्व यश्व जानाति सेवितुम् ॥ ध्वन्यालोकः - 1 - P. 145 (1)

·No text on this page.

·37. अत्र पदार्थ इति । सुवर्णानि पुष्याणि युष्यतीति सुवर्णयुष्याः, इत्येतत् वाक्यं असभवत्रपार्थमित्यन अविवक्षितवाच्यम् । हवं अभिधल्या नात्य- याक्टया अञ्चयं यावगम्य बाधकवदोन तमुपहत्य सादृश्य सम्बन्धात् शूरकृतविद्यासक्काजा सुलभसमृद्विसम्भारजाजनता लक्षयति। तेन त्रयाणां प्रादास्न्यं प्रतीत भवति । तच्च अाब्दवाच्यत्वेन गोप्यमानं भनति । अत्र शब्द: प्रधानतया व्यस्तक, अर्थस्तु तत्सहकारितया इति चत्वारो व्यावारा। अयं अविवक्षितवाच्य पनि विधा भवति अर्थान्तरसंमितात्यन्ततिरस्कृत नदेन । तदेवोच्यते आनन्दवर्धन अर्थान्तर सङ्कमितं अत्यन्तं वा तिरस्कृतम् । अविवक्षितवाचपस्थ ध्वनेः वाच्यं द्विधा मतम् ।। इति । वस्तुतवा वामार्थः अान्तरे स्वयं संक्रान्त न भवति , किन्तु सकामध्यति । सङ्गमितमिति णिचा तिरस्कृताब्दन न न्यज- जान्यायारेयः सहकारिवणुः तस्यायं प्रभाव इत्युक्तम् । तस्प वापरण अविवक्षितत्वात् अवि- वक्षितवाच्य ध्वनिरिति व्यपर्दछ। नवाच्य विधा इत्यर्थः। योऽर्थः उयपद्यमानोऽथि तावदेव अनुय- योगात् तस्य धर्मान्तरसम्बन्धेन अर्थान्तरे •. (2) ध्वन्यालोकः -P. 114

·No text on this page.

·38 स: परिणम यति अन्तिर सङ्कमितवाणध्वनिः । यस्त्वनुववद्यमानाः एव उयाव्यतामानणाऱ्यान्तरपति- पतिं कृत्वा यलायत इव सः अान्तरतिरस्कृत- वाच्यः। तत्र धमिण : तिरस्कार। न विवक्षितः, लक्ष्यार्थव्यङ्यार्थ'योः यतीतों तस्यावि अनुप्रवेशात अन्न धर्मस्य तिरस्कारः अभीष्टः। अन्तरसं- क्रमितवाचको यव्या- - - स्निग्धश्यामलकान्तिलिलवियतो वेबसलाका धना वाताः शीकरिणः ययोदसुहृदामानन्दकेकाः कला। काम सन्तु दृढं कठोरहट्यो रामोऽस्मि सर्व सह वैदेही तु अन्य भविष्यति हा हा देवि धीर भवा (3) अत राम - इति। रामे वक्तरि सति रामोऽस्मि' इति तत्ल्योक्तिः अनुपयुक्तत्वत् मुख्यार्थ्यबाधा युक्ता । रामदादप धमिल्यमुपाये विवक्षित- राडपानिधर्माण सामवाय सम्बन्धः । तेन निमिलेन शब्द: राज्यनिजीसजायसंख्येयधर्मान्तर- चरिणत रामव्यक्तिरूपमर्थ लक्षयति, न केवलं रामम् । तचासंख्यत्वाद् युगपदभिधातुं- अशक्यमेव । कमेण अभिधाया अज़माणमयि मकबोधविषयत्वाभावात् - न विचित्रचर्वणापदमिति चालत्वातिज्ञाव्यकृत् । तत् प्रतीयते चेत् निश्वर्यन विचित्रचर्वणापदं प्राप्यत मव । यथोक्तं उक्त्यन्तरेणाझक्यं यत इति । प्रयोजन- जातस्य लतादृझस्प रामगततधर्मावगाहिनी न (3) वन्यालोक : | P. 115 ..

·No text on this page.

·29 प्रतीति: मव सर्वत्र उत्कर्षहेतुः मन्तव्यः । यथा वा खनिकारस्यैव विषम- बाणलीलाव्यां तदा जायन्ते गुणाः बहा ते सहदायगुंत्यन्त रविकिरणानुगृहीतानि कमलानि कमलानि ।। . (4) इति। र्वक अत्र दितीयकमलकान्द: स्ववाच्याबाधापू, लक्ष्मीभाजनचादि विविाष्टमवार्य बोधयति। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिः । अत्यन्ततिस्कृतवाच्यो यन्या- रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुबारावृतमण्डल नि: श्वासाथ इवादी श्वन्द्रमा न प्रवाहाते। इति। : हेमन्तवर्णजे पञ्चवट्यां रामस्य उक्तिरियम् । अत्र अन्धः' हाब्द: स्वार्थ सर्वश्या परित्यजति । ततश्व नव्यदृशिगतं पदार्थस्फुटीकर- णाशक्तत्वं निमित्तीकृत्य आदी लक्षणथा बोधयति । एवं असाधारणविच्छाथत्वानुपयोगित्वाद्य- सख्यं धर्मजातं प्रयोजन व्यनक्ति। स्वार्थस्य सर्वन्या त्यागदत्र अत्यन्ततिरस्कृतवान्यपध्वनि ।। 1- P. IT8 64) वन्यालोका (5) ध्वन्यालोक । 1- P.180

·No text on this page.

·30 यव्या वा- गगनं च मत्तमेचं धाराललितार्जुनानि च वनानि । निरहकारमृगाका हरन्ति नीला अयि निहाः ॥ (6) कारवाहों इति। अत्र मत्तशब्दस्य सर्वथा अनुपप- नत्वात् मुख्यार्थबाधा । मधुना यमत्तस्प पुरुषस्थ मेचेन सह सादृश्यात् मन्तकाब्दः मेद्यं लक्षवति । ततः अनुचितकारित्वदुर्यारत्यादि धर्मसहस्रं ध्वन्यते। प्रतिषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वान्निर यहङ्कारस्वरनपयोग्य -चेतनविशेष एव स्वरसतः प्रयुज्यत प्रयुज्यत इत्यतोऽत्र मुख्यास्य अन्वयानुपवतिरन्य बाधा। मप मालिन्यादिना सादृश्यात् चन्द्रं लक्षयता निरहङ्कारपारतन्तयवि- छायत्वोज्लीमिबालपाजिगीबात्यागप्रभृतिः । अर्थतनवस्तुकल्पजे जिरहकाश्यदेन चन्द्रस्पात्यन्तकान्ति क्षतिः व्यज्यते । तकृत मत्तहानेन दुनिवारत्वाकार्थकारित्वमर्शत्वादयः ज्यन्यन्ते । विवक्षितान्यवरवान्यव ध्वनिः । मवं अविवक्षितवान्च्चध्वनिपर्भ दान् प्रतिपाद्य विवक्षितान्यपरवान्यपवनः प्रभेदान निरूपयति । असंलक्ष्यकमोद्योतः क्रमेण धोतितः परः। (6) वन्यालोक : LP. 181

·No text on this page.

·31 विवक्षितानियस्प बनेरात्मा द्विधा मता ।। मत: स: ते सः य इति। मुख्यतया प्रकाहानानो व्यडयोऽन्यो वनेरात्मा। स च वाचपाापेक्षया कश्चित् अल- ६यक्रमतच्या प्रकाशने, कश्चित्क्रमेणेति विधा यव वाच्यार्थ्यांपेक्षया व्यडु यार्य: अलक्ष्य- क्रमतया प्रकाशाते असंलक्ष्यक्रमवनिः । यत वाचणार्थ्यापेक्षया व्यङ्यार्थः क्रमेण प्रकाश संलक्ष्यक्रम निः । एवं असंलक्ष्यक्रम इति संल- श्यकम इति विवक्षितान्यपरवाच्यावनिरवि विधा विभक्तः। असंलक्ष्यकम निः मव अहा- कन्युङ्कतानुस्वाजोपमन्यव निरिति कीर्त्यन्ते। संलक्ष्यक्रमध्वनिस्तु पुनः रसवनिः, भावनिः, वस्तुवनिः इति विधा । अत्र रसशब्दः -प्यान्यि भावत्वेन यरिगणनीय इति रसगडाधरकार' जगन्नाथपण्डित। असंलक्ष्यक्रम वनिप्रसई रसादयः विभक्ताः। ककस्णावि प्रत्येकमुदाहरणं वन्यालोकविवृतिकृता लोयनकारण अभिनव- गुप्तेन यदतिम्। तत्र उदाहरण अष्टधा - भाववने यन्या "तिष्ठेत्कोयवशात्प्रभावविहिता दीर्ध न सा कुप्यति (1) वन्यालोक : - P.183 •.

·No text on this page.

·33
स्वर्गायोत्पतिता भवन्मयि सुज वार्द्रमस्पा मन ।
तां हर्तु विषुधदिषो ऽपि न च मे सक्ताः पुरावतिनों
सा चात्यन्तमगाचरं नयन योर्यातेति को विधिः।'
(8)
इति।
अत्र हि विप्रलम्भरससढ़ाये ऽवीन्यति
वितर्कायव्यभिचारिचमत्काययुक्त आरस्वादातिशयः ।
अन्य भावोदयध्वनेरूदाहरणो
यव्या-
"याते गोत्रविपर्यये अतिपथ्ये झथ्यामनुप्राप्तया
नितिं परिवर्तलं पुनश्य प्रारब्धमीकृतम् ।
भूयस्तत्वकृतं कृतं च वियिलक्षिप्तकदोलखया
नब्वड्या न तु पारित स्तनभरः क्रष्टुं वियस्पोरन
(१)
इति ।
अत
..
प्रणयकोयः क्षणिकमात्रमेव।
तन्वयाः स्तनभरः वियस्योरस कष्टं न यारित
इत्यनेन उदयावर या प्राप्ता कस्याश्चिन्नायिकायाः
प्रणयचेष्टा अन व्यज्यते। भावसचिर्यच -
ईवा शोभिताया मुखं चुम्बितं येन ।
अमृतरसनिणरणाना तृतिज्ञता तेन ।
" (10)
६) लोचनम् - P. 184
(१) Ibid . P. 185
(10) Ibid
P. 185
11

·No text on this page.

·33 इति । अत कोपकषायगदमन्दरूदिताया येन मुखं चुम्बितं तेनामृतरसनिगरणवि भान्ति पठ्यशणा तृप्तिर्जाता इत्यत्र कोपप्रसादसन्धिरव कमत्कारया- नम् । क्वचित् व्यभिचार्यन्तरबाबलता मव ददितं यष्या - क्वा कार्य हाहालक्ष्मण: नव च कुल भूयोऽयि दृश्येत सा दोषाणां प्रहामाय मे श्रुतमहो कोष ऽपि कान्तं मुखम् । कि वक्ष्यन्त्यपकमबाः कृत- थियः स्वजोऽपि सा दुर्लभा घेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खल युवा न्योऽधरं धास्यति॥ ş इति अत्र विटात्सुिक्य , मतिस्मरणे, हाडा- दन्ये, धृतिचिन्तने च परस्परं नात्यबाधनभावेन इन्दशो भवन्ती, पर्यन्तु तु चिन्याया व प्राधा- न्यतया चात्र विभिन्न भावानां सम्मिलितत्वात भावहाबलता । रसवनिर्यथा - "कृच्छगोरुयुर्ण व्यतीत्य सुचिरं श्रान्त्वा 1) लोचनम् I - P-186

·No text on this page.

·34 नितम्बर न्यले मध्ये ऽस्यास्तिवलीतरडु विषमे नियन्दतामागता । मवृष्टिस्तृषितेव सम्यति शनैरालय तुङॉ स्तनों साकाङ्क्षं मुहरी क्षते जललवनस्पन्दिनी लोचने। " इ इति । अत हि नायिकाकारानुवर्थमानस्वा- मप्रतिकृतियवितितचितफलकावलोकानाद्वत्सराजस्य परस्परास्थाबन्धलयो रतिस्न्यायिभावो विभावानु- भावसंयोजनवझेन चर्वणारूदः। अतः अत्र रसादि- रर्थोऽङ्गित्वेन भासमानो संलक्ष्य कमव्ययस्ल वने: प्रकार: रसस्प अधित्वेनावभासमान इत्य- नेन रसवनिरेवान वर्तते । रसस्य अडिभावत्वेन (प्राधान्यन) व्यजितो भावविशेषोऽस्ति तत्र रस वनि : यत्र रसस्प अडुल (अप्राधान्य) प्रदान तत रसवदलकार इति तयोः भेदमयि कृतः आनन्दवर्धनाचार्येण । उक्तं तेन- अत मव रसभावतदाभासतत्पशान्त्यादिरकमः । वनेरात्माभिवेन भासमानो व्यवरियतम्। CB P.188 (12) सेन्चनम् । (13) अन्यालोका - P.183

·No text on this page.

·35 इति। दात ठप मवं अप्रधानीभूतो रसस्यायि (रसवदलकारस्य) चत्वारों भेदाः सन्ति यन्या - रसवद, प्रेयः, ऊर्जस्वी , समाहित भेदाद । तपत_ 'रस्यतेति रसाः' इति व्युत्पत्या रसः चतुर्थी विभक्तः। रस भाव- तदाभास भावशान्त्यादि चतुर्बु (अयतीता) रसवद- लकारोनि चतुर्श विभक्तम् । कान्ये रसस्प अकृत्वकल्यने रसव, भावस्पाङत्वकथने प्रेयो, रसावास-भावाभासकम्यनयोरकुत्चे ऊर्जस्वी, भावदान्तेः अत्वकल्यने सन्माहित इतिवत् । तत्र रसादिरलकार: विधा - शुद्ध सदीभ्येति। अताअस्प उदाहरणं यथा अमुख्यतया प्रतीतों "किं हास्येन न में प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्विरादून केयं निष्करूण प्रवास रूचिता केनानि दूरीकृतः स्वजान्तेष्विति ते वदन प्रियतमभ्यासक्तकण्ठग्रहो बुद्धा रोदिति रिक्तबाहु- वलयस्वारं रिपुस्त्रीणनः॥ (14) अत करुणरसस्य हादस्थ अङ्कभा- रसवदलकारत्वं स्वयमेव । अपरस्पोदाहरण वात् यन्या - (14) वन्यालोकः I. P. 203 ·.

·36 ~ “क्षिप्तो हस्ताकलग्नः प्रसाभ- मनिहतोडल्यावदानों कान्त गृह्णन् केशेष्वयास्तपरण नियतितो नेक्षितः सम्भ्रमणः । आलिडन्योऽवधूतस्तिपुर - सुवतिभिः सवनेत्रोत्पलाभिः कामीवाड़ायरायः स दहतु दुरित सम्भवो वः काराग्निः। 3. इति । अत्र वाक्यार्थ्यत्वेन त्रिपुरस्तिपुर- भावातिायस्थ ईपर्याविप्रलम्भरण केवलस्येब- प्रतता न्य रसएपमुखत्वं दहितम् । ईण्यावि- प्रलम्भश्रृङ्गारेण सह त्रिपुररिपुत्रभावातिवायरल अभूतनात कलगरससमावेशोऽपि दोबल्य अनुपपलिरवि अन न वर्तते । शुद्धो बावालङ्का- रा मका - तव हातपनपत्रमृदुतामतलचरण- श्यलकमलहसनपुरकलखनिना मुखरः। महियासुरस्य हिरसि प्रसनं कनकमहामही,गुरुतां कन्यमम्न गतः ॥ ८16) इति। अत्र देवीप्रभावसम्बन्धीरते 15) ध्वन्यालोक : 1 P.206 (16) लोचनम् - P.210

·No text on this page.

·37 वितर्क विस्मयादि भावाः अमुखपत्या चारूत्वपदा- नेन प्रेयोऽलकार स्पष्ट व । उपमालङ्कार : वितकीदिभानस्प अङ्गत्वसन्निवेशितत्वाभावेऽपि तत्कार्यनिर्वहणं शक्यमित्यनेन असकीर्णः शुदो भावालकारः रसाभासस्य (ऊर्जस्याः) अलकार- त्वयाप्तेः उदाहरणं यन्या- समस्तगुणसम्पदः सममलतियागां गणे- भवन्ति यदि भूषणं तव तन्यायि नो झोस। शिवं हृदष्पवल्लभं यदि या त-या रञ्जये- 7 स्तदेव ननु वाणि! ते भवति सर्वलोकोलम् ।। इति। अत्र स: श्लेषसहितो भृडाररसाना- वाक्यार्थचमत्कृति जनयति । भावाभासकृतोर्जस्ज्या: उदाहरण य या सा वात यस्म हतावशेबा - स्ततुल्यवर्णानरञ्जितेयु लावग्य युक्तेष्वपि विवसन्ति दैत्याः स्वकान्तानचनोत्पलेछु।' (18) अत स्वतः रौद्रप्रकृतीना (17) लोचनम् L P 210 (18) Ibid T. P. 211

·No text on this page.

·38
..
दैत्यानां अनुचितः वासो भगवत्प्रभावनँव कृतम्।
ततत् अनौचित्यं विगणच्य नत्यभाववर्गनं
विभावितरते: अकुत्वन कल्यन कविकृतमेव। छवं
पराडा भूतोऽन्य भावाभासः ऊर्जस्न्याः उदाहरणी-
अतः । एवं भावप्रहामादपोऽपि दृश्यन्ते ।
:
-
मवं श्रीमद्राजानकानन्दवर्धनाचार्येण
पनि भेयकाः निरयिता: ।

·No text on this page.

·wampanewmomosomepramom Pas- पञ्चमः अध्यायः

·No text on this page.

·39 पञ्चमः अध्यायः। वक्रोक्तिभेदाः। • . कुन्तकाचार्यः वक्रोक्तिजीवितस्प प्रयमोन्नब वक्रोक्तिस्वरूयमुक्त्चा वक्रोक्तिस्वरूयमुकचा वको निष्तभेशन विवृणोति कविन्यायारवकत्वकाशः सम्भवन्ति बट । प्रत्यक बहवो अदास्तेषां विच्छिलियोनिनः । इति । कवीना व्यापार : . ब्यापार: कविल्यापार : कनिक्रियालक्षणः, तरण वक्रत्व वकभावः, प्रसिद- प्रस्थानग्पतिरकि वैचित्यं, तस्य प्रकाश प्रभेदा बत् सम्भवन्ति । मुख्यतया तावन्त प्लव सम्भवन्तीत्यर्थः। तेषां बट्यकारागा प्रत्येक प्रकाश :, बहवो भेदविशेबाः सन्भवन्ति।त मेदा विच्छित्ति होमिनः चिल्लभडीआणिष्णवी भवन्ति । वर्णविन्यासवक्रता, पदयूवीर्धवक्रता, प्रत्ययातितवक्रता, वाक्यवकता, ऋकरणवकता, प्रबन्धवक्रता -चेति तेषां नामानि । तदेव विवृणोति वर्णविन्यासवक्रय पदपूर्वतर्धवकता। (.) वक्रोक्तिजीवितम् P.62

·No text on this page.

·40 वक्रतान्या : परोऽप्यस्ति प्रकारः प्रत्यया श्रयः।। 'वाक्यस्य वक्रायो ऽन्यो भिद्यत यः सहस्रथा। सवालकारवर्गासा सर्वोपन्तविपति। वक भाव प्रकरणे प्रब- वास्ति यादृशाः । ऊपते महणाहार्पाकुमार्षमजोठरः ।।" (32 " (4) इति । ) वर्णविन्यासक्रता । वीजा विड्यास वर्णविव्यासः अक्षशण विशिष्टन्यसनं वर्णविन्यासः, तरम्प वक्रत्वं तक भाव। जाम प्रसिपर न्यान- पतिरेकिगा वचित्पेण उपनिबद्ध सग्निवेशानि- होषविहितः तद्विवाहलादकारी छादशोभातिशयः। यन्या- वकभावा प्रयममलणच्छापस्तावलतः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्लायलपीकपोललद्युति:। सरसबिसिनीकन्दच्छेच्छपिगलाञ्छन ः ॥ (5) प्रसरति ततो वान्तक्षोदक्षण क्षणदामुखे।' इति । अत्र वर्णविन्यासवकीनामात्रनिहितः हाब्दहोभातिायः सुतरा समुन्मीलितः। मतदेव वर्णविन्यासवकत्व चिरन्तनेषु अनुत्रास इति (2) वक्रोक्तिजीवितम [.P.63 (3) Ibid 1. P. 86 I. P.89 (4) tboid (5) Ibid IP.63

·No text on this page.

·41 प्रसिद्धम् । ----GAR---- २) पदपूर्वार्धवकता। सुधिर पदम । सुब१२ तित ॥ पदम यत् पुर्वीच प्रातिपदिक साक्षर धातुरूक्षण ना तर वजा, कभातः, चकली धनकला। पदपुर्वानक) 1) : बहवः प्रकार। सम्भवति। का) यन्त्र ऊढिाब्दस्पैन प्रस्तावसमुचित दोन वासिहधर्मालरापारोवगत्वेन जिजस्य स पदपूर्वार्धवक्रतात्या : यमः प्रकारः। यथा - "स्निग्धश्यामलकान्तिलिनविणतो केलदलाका मना वाताः दीकरिणः पयोदसुदामा नन्दकेकाः कला: । कानं सन्तु दृढं कटोरहरूपो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तू कन्यं भविमति हहा हा देवि धीश भवा' इति । अन्न अत: 'रामो ऽस्मि सर्व सहे' इत्यत्र राम' शब्द दशरथपुत्रत्वरुव अति भिन्न अत्यधिकदुःखसहनकोलतारूय धर्मः अर्थः वालात् सभात । अत्र लटिचित्पवकता भवतीति वक्तुं शक्यते संज्ञामावस्थ वाच्यतसिवधर्मस्प लोकोत्तरातिायाध्यारोप ग कृस्य उपनिबन्धः तस्य द्वितीयः भेदः । यव्या (6) वक्रोक्तिजीवितम् ११.64

·No text on this page.

·42 "रामोऽसा भुवनेषु विक्रमगुणे यातः प्रसिदि परा मस्मदाग्यवियर्थयादि परं देवो न जानाति तम् । कन्दोवेव्य यांसि गायति मरुघल्पकबाणहति - श्रेणीभूतविशामतालविवशेती: स्वरैः सप्तभिः १ इति । अत्र ग) • . रामदाब्दः लोकोत्तरशीदिधर्मा- तिशयाध्याशेयपरत्वनोदालो वक्रतां श्यति । पदपूर्वार्धवक्रतायाः तृतीयप्रकारं भवति पर्यायवक्रत्वम् । वस्तुनः अनेक दादाभिधेयत्वे सनि किमपि यर्याप्यपदं प्रस्तुतानुगुणत्वेन प्रयुज्यते तत् पर्यायवक्रत्व_। यथा 'वाम कशास्त्रविलोचनमुशे शेदिसारिस्तनं मध्य क्षाममकाण्ड एव विपुलाओगा नितम्बस्थ्यली। सद्यः प्रोक्तविस्मयरिति गणेशलोक्यमान मुरु पायात प्रथम क्युः स्मररिपोमिश्रीभवलान्ताया। 7 (8) इति । अत्र स्मररिपोः' इति पर्यायः कामयि कतामुन्मीलयति। मतत् पर्यायवकत्वं वाटपासंभाविध- मर्मान्तरण भकिारेणायि दृश्यते। यन्या - " अराज सेनापत शजवलन (1) वकोक्तिजीवितम् P.65 (8) Ibid I P.66

·No text on this page.

·43 (a) रक्षेन जीमात् दुः वासनाम इति। उस- - घ) , (10) अन तयाणामपि पर्याप्माणा भाग्यमानतत्यरित्राणपातत्यलक्षणं किञ्चित्करत्वं गीकृत्योपहस्पते - रक्षेनमिति। अतः अत पर्वयवक्रता पदपूर्वार्धवक्रराया: चतुर्थ प्रकारान्तर भवति उपचारवकत्वम् । अमूर्तस्प वस्तुनः उपचाशत् मूर्तण्माभिधायिना छाब्देन अविधानं उपचारवक्रत्वम् । यया - हस्तायचयं यदाः । इति । अपययनं मूर्तपुष्पादिष्वेव सामान्येन सम्भनति। उपचारात् अमूर्तस्पावि यासः हस्तापचेयं इत्यभिधानं वक्रत्वमावहति । पदपूर्वार्धवक्रतायाः यमप्रकारं भवति विशेषणवक्रत्वम् । यत्र विशेषणमाहात्म्पादेव तट्विदा- झादकारित्वलक्षण वक्रत्वमभिन्यज्यते तन्त्र विशेषगवजारणम् । यव्या अत्त ड) .. - वीडायोगाब्नतवदनया' सब्जिधाने गुरुणां बदोत्कम्चस्तनकलना या मन्यमन्तनियन्य। तिष्ठत्युक्तं किमिव में सत्या यत्समुत्सृजन बाध्य मरमासक्तम्लकितहरिगीहारिनेतातिभागः ।। (1) इति। (१) वक्रोक्तिजीवितम् . P. 67 (10) Ibid | P. 68 (II) Ibid 1 P.70

·No text on this page.

·अत्र चकितहरिणीहारीति कियावि. शेबेण चकितहरिणीहारिविलोचजसाम्येन नेत्रतिभा- गासस्य गुरुसन्निधानविहितात्रगल्भत्वरमणीयस्य कामपि कमनीयतां आवहति । अतः अत्र विडोद्य- वक्रता । च) संवृतिकात्वं यदपूर्वार्धवक्रताया प्रकारः। प्रस्तावानुगुण्येन केनायि निष्कर्षण उत्कणि चुक्त न्यक्ततया साक्षात् अभि- धातुं अहान पदार्थस्वरूप संवृतिसामध्येषियोगिना शब्देन अभिधीयत तत्संवृतिवक्रत्वम्। चण्या- अपर: वा - •. चतुर्थस्प तवानजादयगतं नाभूत् क्वचिन्नित येनैया सततं त्चेदेकड्यनं वद्य यकी कल्पिता । येनोद्भासितया विना बन जगधन्यं क्षणाज्जायते (12) सोऽयं दम्यधृतवत: वियतमे कर्तुं किमसुद्यतः।। इति। अत्र वत्सरानो वासवदलावियन्तिविधु रहदामः तत्याप्तिप्रलोभनवोन पट्काकी परिणेतु- मीहमानः तदेव अकरणी पमित्यवच्छन् संवरण - समयेन किमयीत्यनेन सर्वनामपदेन वस्तुन: महायातकस्वाकीर्तनीयतां ख्यापयति । पदपूर्धिवक्रताया: वृत्तिचिल्म अपर प्रकारान्तरं सान्भवति। यत्र सादित्वृत्तीनां कासविद विचित्रणा कविभिः परिग्रहः कित्यते चिल्चवक्रनं तरण ह) जाम समा- मुख तत (12) वक्रोक्तिजीविताम 1 P.12

·No text on this page.

·45 (132 - भवति । इति। यन्या 'मध्ये कुरं पलना। या वा "सुधाविसनिष्यन्दसमुल्लास्तविधायिनि । हिमधामनि खण्डे ऽपि न जजो नोन्मजायते ।। , (14) स "15) इति । ज) पदपूर्वार्धक्कतायाः अपर प्रकाशलरं भवति लिवैचित्यम् । यत्र भिन्नलिहानामयि शब्दानां वैचित्याय समानाधिकरण्योनिबन्ध लिड्र्वचित्यम् । यन्या ५ मधिली तथा काराः। इति । अनेकलिसम्भवेऽपि सॉकुमार्यात् कविभिः स्त्रीलिङ्कमेव प्रयुज्यते , तदयि लिइचि- ल्य नाम वकत्वम् । यया मतां पइय पुरस्तटीम् । इति। पदपूर्वार्थस्थ झ) धातो: क्रियाचित्य- पक्रत्व नाम वक्रत्वप्रकाशलर विद्यते । यत्र क्रियायिल्पप्रतिपादनपरलेन उदासभड़ी भणिति - रमगोन्धान प्रयोगान् कवयः जिबनडित तत्र कियाचित्यवक्रत्वम् । तदयि तदयि बहुविध दृष्यते यथा- (16) (13) वक्रोक्तिबीवितम् - T-P.74. (14) Ibid -T.P.15 (15) Ibid -1P. 16 (16) Ibid - [P. 16

·No text on this page.

·46 "स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छत्याच्यासितेन्दवः । त्रायन्तां वो मधुरिपोः प्रपन्नातिच्छिदो जत्रा : (11) इति। अत्र जखाबा सकललोक्यभिच्छेदन- न्यावाश्यतिरेकि किलपि अपूर्वनेव प्रयन्नातिच्छेदन- लक्षण किया चिन्यं उपनिबद्धम् । अत: अत क्रियावचित्यवकता । एवं पढ़पूर्वार्धवकतान्याः नवत्वं निरूप प्रत्ययवक्रता निरूपपत्याचार्यः। 3. प्रत्ययायवक्रता। प्रत्पन्न सुप्ति च यमानत्यः रव्यानं स प्रत्यया भयवकता । अस्पा. प्रत्ययाभल- वक्रतायाः संखपावचिल्लविहितः कारकवैचित्यविहित पुरूषवैचिल्लविहितश्चेति बहवः प्रकाराः सम्यन्ति। तल क) संख्याचित्यविहित यस्मिन् वचनचिल्पं कामबम- दोभाय निबध्यते स संखपावचिचल्यविहित: वक्रताप्नकारः। यथ्या- मैथिली तयण दाराः। इति। अत्र द्विवचन बहलयन पोः समानाधि करण्यमतीव चमत्कारकारि। ख) कारकचिन्यविहितः। यत्र अचेतनसणापि पदार्थस्प " (18) (17) वक्रोक्तिजीविता - 1- ? 18 (18) Ibid --f. P.81

·No text on this page.

·चतनत्वाऽयारोपण चैतनस्यैव कियान्समावेश क्षण रसादिपरियोपणार्थ कर्तृत्वादिकारक निबध्यते स: कारकवैचिल्यविहितः वक्रताप्रकारः। यथ्या स्तनद्वन्द मन्दं स्नपति स्नपति बझासाम्य निवहो हळादन्तः कण्ठं लठति सरसः पमरवः । हारज्योत्स्नायाण्डुः पतति च कयोला करतले न जाजीमस्तस्याः क बुव हि विकारण्यतिकरः।। (I) इति । अन्त्र बाप्पनिवहादीनामचेतनानामवि सा चेतनत्वाद्यारोपेग कविना कर्तृत्वमुपनिबदन-- यत्तस्याः विवशायाः सत्यास्तेयामेवंविधो व्यवहारः, पुन: स्वयं न किझिादप्याचरितु समर्यः इत्यभिप्रायः। अतः अन कारकथिल्पविहित : चक्रताप्रकार:। ग) पुरुपर्वयित्वविहितावक्रता । यत् परित्यकलायरत्रावविध संघ- युजते कवयः काव्यर्वचित्पान युटमदि अस्मद्धि प्रयोक्तन्थे प्रातिनादिकमात्र तिबध्नन्ति पुरूषवचितपविहितः वकताप्रकारः। यथा - वा स: 20 "अस्मद्वाग्यविवर्यन्यायदि पर देवो न जजाति तम् । इति । (A) वक्रोक्तिजीवितम् 1- P.82 1- P.84 (20) Ibid

·No text on this page.

·48 अन त्वं न जानासीति वक्तव्ये वैचित्त्याय देवो न जानातीत्युक्तम् । अनः अत्र पुरुषवैचित्पविहिता वक्रता । वाक्यवकता। वाक्यावयावानां पकानां वांधवयवदारेण वकभावं आचार्पण वणितम् । अनब्लरं वाक्यवक्रता वर्णयति । वाकपस्ण क्कभावोऽन्यो विद्यते यः सहस्रथा । अत्रालङ्कारवों सऽप्यन्तर्भविद्यापति ॥ (a) इति। पदसमुदाय भूतस्प क्रमाव: अन्यः। अन्यः इत्यनेन पुस्तिवक्रताप्रतिरकी समुदा पवचित्पजिवन्धनः कोऽपि सम्भवतीत्युक्लान् । "यन्या- -- "उपस्थ्यितां पूर्वमयास्थ लक्ष्मी वन माया सार्धमसि प्रपन्न। त्यामाञ्चयं याव्य तथा न कोपोत्सा- ढास्मि ज (चवने वसन्ली। " (22) इति। सतत् सीतत्या तव्याविधकरूणाका वल्लभ जति सन्दिश्यते सान्त: करणमा (1) वकोक्तिजीवितम् - 'T P.86 (22) bid -T. P.86

·No text on this page.

·44 अन्या तव न यद्यस्थितां सेवासमायब्दां लमीमपास्य पूर्व यस्त्वं सार्थ वनं प्रपन्नः तस्य स्वप्न पेत- सम्भाल्पत तथा पुजतस्मादेव कोयात् स्त्रीस्वभावसमुचितसपनी निदेषात्यर्ड वसन्ती न सोढास्मि इत्यर्थे । स च वक्र भावः सहस्रधा भियते। सहस्राब्देन वक्रतायाः आनन्दयमुक्तम् । अस्या वक्रतात्या उपमादिरलकारवर्ग: अन्तर्भविम्मति । 56) यकरणवकता प्रबन्धवक्रता च। वाक्यवक्रता ग्यारख्याच वाकासमुह स्वरूप प्रकरणस्य तत्समुकायात्मकस्म प प्रबन्धरण “च वकता व्याख्यायते- .. वकभावः प्रकरणे प्रबन्ध वास्ति यादृशः। उच्यते सहनाहासाकुमार्षमनोहरः ।' (23) वक भानः विद्यारसयितपं प्रबर्थ- कदाअते प्रकरणे विद्यते । नाटकादियबन्ध प स: अस्ति । स वक भाज: सहजाहार्पसॉकुर्य मनोहरो भवति। 5) प्रकरणवकता। प्रकरणे वक्रभागो चव्या मान्यामृग मारीचमजुगच्छतः रामस्प करूणाकन्तनं श्रुत्वा दुःखितया सीतमा तत्प्राणपरित्राणाच लक्ष्मण निर्भत्र्य प्रेषितः। रामायण - (23) वक्रोक्तिजीवितम् - 1- P.89

·No text on this page.

·50 सर्वातिदायचश्तियुक्तत्वेन वय॑मानस्प प्रधानम रामरण अनुचरसन्निधाने तयाविध- व्याकरणमसम्भावनीयम् । तस्मात मतदत्यन्तं अनौचिल्पम् । मव पत्रलोभ उदात्तराघवे कविना बदायवडोज मारीचशमारणाच प्रत्यातस्य लक्ष्म- णस्प परित्राणार्थ सीतमा कातरत्वेन राम : प्रेरितः इत्युदनिबगुम् । अत्र तद्धिदाह्लादकारित्वमेव वक्रत्वम् । 6) प्रबन्धवक्रता । वक भावा यक्ष- महाकवि विरबिने रामकम्योपनिबन्ध नाटकादो पञ्चविध- वक्रताभामग्रीसमुदाय सुन्दर सहदपक्ष्पहरि मठा पुरुषवर्गनमुयको प्रतिभासते परमार्थतस्तु विधि- निषेधात्मकधम्लेपिदेश : पर्यवस्पति, रामवपतितन्य न रावगवदिति । मव कवितणावारवकतापर्क न्याख्यातम । प्रबन्ध • . कुन्तकायायेंण

·No text on this page.

·A षष्ठमः अध्यायः।

·No text on this page.

·51 पठम: समायः । ध्वनिवक्रोक्लिवद्वत्यो तारतम्पसमीक्षा। - चारूत्व .. कुन्तकाचार्येण परम्यशप्राप्तां बकोक्ति विस्तार्य सर्व कामचालत्वं तच्छरी२६ तभीवितम्। वाच्नवाचक धर्ममूलानागलकाराणा लोभा, तरूगीलावण्च- सदृशम प्रतीयमानान्धरण चारूत्वं वा सर्वमेतद बक्रोक्तेः षड्ग्य प्रकारे यो नातिरिच्यते। सर्व कान्यसौन्दर्य वक्रोक्तिमश्वप्रेक्षम्। वक्रोक्त्या व व्यवस्न्यावयन् कुन्तक : काठ नियाधान्य प्रत्यवतिष्ठते । वक्रोकिनमूलक काव्यचासत्वे सिद्ध वन्यादिरूपः पक्षातरः प्रतिष्ठा न लभते। मत्र कराठतो ध्वजिमटूपयताऽपि कुब्लकन वक्रोक्लेः सर्वा सिदायित्व रूपं व्यवस्व्याज्य कान्ये वनेरात्मत्वं तावद् विप्रतिपब्लमेव कुन्तको भिधावादी । यतो ह्यभिधातिरि क्तो नान्य : हाब्दव्यापारश्तेनानुमन्यते । तण्या हि वक्रोक्तिस्वरन्यनुघाटयता तेन प्रोक्तम्- का ऽसौ ? वक्रोक्तिरेव । वक्रोक्तिः प्रसिद्वामि- धनव्यतिरेकिणी वियित्रैवाभिथा। कीदृही परल- भड़ी भगिति । वैदग्य विदग्धभाव: कविकर्मकौशल तस्प अडी विच्मृितिस्तया अणितिः। विचित्रवाभिधा वक्रोक्तिलपते ।। अनेनेदं प्रतिपद्यते . यत्कुन्तकस्यामिक सामान्याऽभिधेयार्थबोधोपरता शास्तसिवाऽभिधा। .. - : न ( मस् के डे , कुन्तका, नकोक्तिजीवितम् , P. 22

·No text on this page.

·53 - परं वियितवाभिधा। वेचिल्पञ्चास्था लोकातिकान्त- रुयेणावस्यानम् । लोके नवहताः साधारण घत. पटादयश्शब्दा: काश्चिमत्वृतिं नातन्जन्ति, अने- चित्पाभावात् । दाब्दामोश्चमत्कार तन्योलेकिोत्तररूये- णावस्न्यानादेव । अतोऽभिधा या कविकर्मकाकालमहिम्ना वक्रत्चमाप्नोति, तदा विन्चित्ताऽसावनिधा, कान्ये परम- शोभाधारिणजी भवति । एवं कुन्तकोक्ता अभिया, म सामा- ज्यभिक्षा, प्रत्युत कविको हालोपस्कूता विचित्रवानिया काचित् । कुन्तकेनारामां वियित्ता यानभिधापामेव लक्षणाव्यन्जनेऽपब्तर्भाविते । सोक्त तेन - ननु च द्योतकठपकावणि कदा सम्भवत', लदसंग्रहाब्लाव्याप्तिः, यस्माद र्थनदीतिकारित्वसामान्याटु- पचारालावधि वाचकावेव । फवं घोटयपक्षणयोर्थ ५ (2) योरवि प्रत्पेयत्व सामान्मादपचाराद वाच्यत्वमेव ॥ अयमाहाच: मया वाचकः शाब्दोऽध्यतीति. कारिताय न्यनहिपते, तन्येव मजकयोतकयदानाम- ययोग । यया य प्रत्येन्यत्वं वायाधरण धर्म तथैव व्ययायोऽपि प्रत्येयत्वसामाम्या वालो व्ययदिइयते । इच प्रत्येयत्वार्थप्रतिीतिकारित्वधर्मों वाच्यवाचकगड्यन्यन्नकादाययोः समानभावन प्रसक्ता । अत झवोयचाराट् पयगपञ्चाका यो शब्दार्थ योर्वाणवाचकल्वेग नामकरणमुपपद्यते। मवं घड्यन्मजकचो: शब्दार्थमोलिवाचक- सब्रह्माचारित्वमेव, तनोविशेबादर्शनात्। बदमत्र बोयम्। कुन्तकेन वालवाचक हाब्दापर न तम्या गृहीता यमा वकवादिना मीमांसकेन। परं तन्मत क्यो- '. कुन्तकदर्शने (२) मस् के ई. कुन्तक ,वक्रोक्तिजीवित P.15

·No text on this page.

·53 ज्यभिचाया ग्यायक स्वरूयम् । तथा सति यया व्यायपाकापो- वाच्यवाचकाभ्यां न कपिदिशेबस्तद् व्यञ्जना ऽवि न विचित्ताभिधानपतिरिकमा। यन्धोपचाशत् छोट्यद्योतको हाम्दार्थपोर्वाचवायकेटपनियानमुपयनम् । तथ्यवो थार वात् ज्यानापभिधेव। दामोरप्रल्पापनकारितात्पा: समानभावेन व्याप्तत्यात् । अनेने प्रतीयते यत्कुन्तक मते नाभिधातिरिक्लोऽन्यो पानादिका कविच्छन्द व्यापारः। वस्तुतस्त्वभिधायितणवादिना कुन्तकेना वलक्षण्यं प्रतिपाद पता ननद्योतना- वगमनादिपयशनिरूपितो म्पननाम्पापारो नोयेक्षित हामः। अभिध्यात्या यद वंचित्यं तदस्यायारणशब्दापिठिा- बन्धनमुलकमेन। ध्वनिवादिभिरवि वागवाचकनावं न्यक्कृट्य म्पयमनकमावा अयणमेन भन्दा प्योरसा- धारणत्वं प्रत्ययादि । ध्वनिकाले शब्देहाभियोऽयों न्यक्कृत्य, अर्थेन च स्वार्थ उपसीनीकृत्य ठपड्या- यः प्रत्याय्यते । अतो वनायि साधरणर्लोकग्रसित छादार्न निर्वाहः, परं झाब्दार्थ योर्वेदशास्तप्रसिद्ध शान्दा विलक्षवालपोर्णान्पचकभाने वोल्लम काम्यत्तम्। कुन्तकेनापि साधारण शब्दविक्क्तियो विवक्षिताकि- वाचक-सहदपालाककारि-स्वस्यन्दसुन्दरहाब्दार्थयोरेन कान्पत्वं प्रोक्तन् । उअन्योदर्शने साधारणदादा म्या कागल न काचिद् भूषा। पर प्रतिछाब्यापी - तिरेकिगा इशकापावेव विवक्षितार्धबोधसामात् स्वस्यन्दसौन्दपीय काव्यस्म मियनातनुतः । (4) (3) ध्वन्यालोक : 1-13 ko मस् के डे . कोक्तिगीनितम P. 16

·No text on this page.

·54 इत्थं स्थिते विशेषाधाभिष्वामित्वेनेव काब्दरण यत् वेचिल्य कुन्तकेन प्रोक्तं तत्सर्वमा ध्वनिकारप्रोक्तपाक हादस्वरूयानुकूलमेव । यतो हि ध्वनिसिझान्ते ऽपि विवक्षितस्प प्रतीयमानास्प पत्या यकत्चेनेव सहयपहरयाजुरञ्जिका शब्दएप महाका तोदेति । कुन्तकदीने ऽपि सामाडणवामा नभिधारिलो वकत्वहागोन्कीढा विवक्षितार्थबोधसमधी वाचका शब्दाः काव्य उयादन्या भवन्ति, नेतरे । म्वनुनयोः सिद्धा - न साधारणस्प वापयाचकधर्मस्य सर्वमा यरित्यागः । तदेवान तत्वं कुन्तऊन कोक्तिनाना पाकृतम् शनिवारेण व ध्वनिनाम्ना । सर्वदा प्रसिकायाधी - तरिक्सा विचित्रों काव्यों द्वयोरिटी । कुन्तकद वे ककत्वेन शाब्यर्थयोः दोभी, ध्वनिकारदईने तु पनक लेन। परं प्रसिदाका परित्याग समानभावेन प्रसफ्नो दयो । सिकालापो । मतदवोदाहरणेन स्पष्टोकियते - - द्वयं गतं सम्यति शोचनीचतां समागमप्रार्थनमा पिनाकिनः। कला - सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकरण -भ नेतकोमड़ी।" 5) अस्मि पद्ये विनाकीय पश्निर्म तत्स्थान कयाळीति पचवाचियरपयोगः याथुः, यतो हि कयालिन : ति पल यानत्वं भगवतो महादे- वस्पानभिनवनीपस्वरूपात्मक योभिजनादेव। महादेवार्थवाचकशब्दसहससामनेऽपि कयालिनः इति पदं व्यञ्जकत्णादेव कायस्थ शोभातिज्ञा (5) कुमारसम्भवम 5-11

·No text on this page.

·55 (6) पुष्णाति । पिनालाकीनां पधाना प्रत्येगे अणवत्या : पार्वत्या भगवति भव जगासोदयरूयः कविविवक्षितो Sों जोदेति। अतोऽभीप्सितरण सकलामकलनिधानत्वदुराचा- रत्वस्पर्शसम्भाषणायनर्हत्वाकरण प्रत्यायनसाम क्यालिपदस्लेन । सर्वव्यानभिनवनीयाकृतिषशान्ताहादेवो वरत्वेन नाभिलपणीच इटमनुज या कवालीति पदं स्फरत्यति न तथा टिनाक्मादीनि पर्याप्पपाचीदि पदानि । जत वाभाधारणार्थखननात कयालियदल काजकत्व ध्वनिवादिभिः प्रदास्पते। मममेव नाव: कुन्तकेन वाचकवकताभइया प्रकटित :। मवं वास्तादिप्रसिद्ध शब्दम्पतिरेकित्वं विवञ्चितार्थवाचकत्वञ्च नाठा यच्छष्यस्प स्वरूपं कुन्तकेन प्रोकतं नमाकाच्छब्यान्न तम्या सत्पसाधारणकाछद्मना उपसर्जनीकृतस्वा Wशब्दाभीत्मक बिलक्षाणमेव प्रोजजीवित कुन्लकेन । विचिन्ताऽभिधानाम्ना -च प्रकारान्तरेण प प्रकारान्तरेण ल्पऊर्जेवा- यजक कादं पडायमर्थ मरानाम्यावारश्य वक्रोक्तिकाना स्वीकुर्वन् कुन्तक सर्व वनि वक्रोक्तावतभविपतीति स्यष्टमेव तस्प तस्य भामहादि बदष्तभीवपक्षानुगामित्वम् । निकारेण यास्तिसो बनिविपति- पत्तयो वन्यालोके निर्दिष्टास्तासु ये पनि लक्षणा घामन्तर्भावयडित ते भाक्ला उज्जन्ते। परं पूर्वक्तेिन विवेचननेंतत् स्कुटं भवति यत् कुन्तकस्म वकोक्तिर्न लक्षणानिब-धनी परमसा प्यायिका। (1) पगता। । (6) मत्स्. के.डे. वक्रान्निजीवितम P.17 (7) The theories of Rasa and Dhuani. P.123. (8) वन्यालोक - 11

·No text on this page.

·56 विद्याथशदिभिराचार्लक्षणानुप्राणितायामुपचार वक्रताया कस्पयित् ध्वनिभेदसमन्तभीव निरीक्ष्योपलक्षणवेण कुन्तकः भक्तों वनपन्तववादी प्रोक्तः। वस्तुतस्तु मक्तेः वक्रोक्तरंडामावस्यात विद्याधरादीनामाचा णां वयन विभमकरमेव। वस्तुतस्तु कामकाभ्यनकषाभमानी कुन्तक का ध्वनेमहिमाना जावलयितुं समर्थ प्रतीयमानार्थसहावस्तेन स्वयं प्रतिपन्न । यथ्या हि - वकन्दोर्ज हन्ति बाटवपायसां धारा मनोजां श्रिय निःश्वासा 6 कदर्थयन्ति मधुरां बिम्बाथरस्प द्युतिम् । तलास्वदिरहे विपक्चवलीलावण्यसंवादिनी कावि कपोलपोरनुदिनं तन्च्या पर पुष्यन्ति। (A) छाया अस्मिन् पद्ये वियनवलवलीमनोहरकयो- लवर्णनेन नायकविरहेण निरन्तर दूयमानामा नाधिकान्या विरहानर-पा वन्यते। तेज य नायकस्प स्वकान्तासकुमरणरणकत्वरा प्रतीप्यमाना पशं कोमामातनोति । स विचित्रमाणं व्याख्याता कुब्लकेन यती पनानार्जएप मगाउयं स्वहस्तितम् । वालवाचक- भिन्नवृतिवेद्यत्वम्य तरण सम्न्प्रतियन्नम् वस्त्वलकाररसरूयस्त्रिविधी ध्वनिः कुब्तका भिमत झव। वस्तुवकतन्याख्यानवसई तेन ग्यत्वे - नायि वस्तुरूयोऽर्थस्म बननमधीकृतम्। तन्या- (10) - (१) मस के डे पक्राक्तिजीवितम् P.64 (10) कुन्तकः कोक्तिजीवितम् 150 (11) फस के रे वक्रोक्तिजीवितम् P. 134

·No text on this page.

·51 3 तां प्राङ्मुखी तत निवेश्य तन्वी क्षणं पलम्बन्ल पुरो निषण्णाः । भूताछोभाहित्यमाछानेवा प्रसाधने सन्निहितेऽपि नार्यः॥ (12) अत पार्वत्याः सौन्दर्यातिदायरायणो वस्त्वात्मनोऽ-यस्य प्रतीतियत्वेनेति वस्तुवनिसका- वायुपणमस्तावत् सिद्ध एव । किञ्च वाक्यवक्तताणां अगाप्ति वस्तुवनेरूदाहरणानि दझीनी यानि भवन्ति । निदर्शनापरिवृत्यादिष्ठलझारेपूयमाया प्रतीपमानतायामलकार ध्वनिरवि कुन्तकाभिमत एव । किय ५ लावण्यकान्तिपरियूरितदिङ्मुखेऽस्मि- स्मरे ऽधुना तब मुझे तरलाग्यताक्षि। ओम यदति न मनाजवि तेन मन्त्र जलराशिरथं पयोधिः। 7 (13) सुपक्तमेव : इत्यत्र कुन्तकेन थानिकारमनकृत्य 147 रूयकालकारस्य प्रतीयमानता कणतः सम्पतियन्दा । मतेन स्फुटं यदलकार निरथि कुन्तकेन स्वीकृत वनिकारेठा रसस्पालकारतामपलल तस्य स्वशब्दवाच्यत्वं व्यच्या स्थिरीकृतम् , तम्या कुन्तकेनायि। तद्यथा- (15) - G2) मस्. के. डे वक्रोक्तिणीविल्म . P. 135 (13) पट्टभिराम वन्यालोक : P.061 (14) मन के डे कोक्तिजीवितम् P. 187 (15) Ibid P. 159 ,

·No text on this page.

·58 T अलकाशे न रसवत् परस्याप्रतिभासनात् । स्वलवावतिरिक्तस्प झाब्दार्थसडुतेरपि।" (16) (8) इत्यादिजाडीभूत रसरमालकारता कुन्तकेन विप्रतिपन्ला । परं तेन रस प्रधानत्वेन न स्वीकृतः, परमसों क्लोक्तावान्तर्भावितः। तम्यापि बनिकारकत का रसस्त चमत्कारः कुन्तवानुमत (11) भव। काब्दशक्तिमूलादामोऽयो वनेर्भका अवि तेन क्वचित् पर्यायवकताभडुपा क्वचितचोपच्यात्वकता- छानोररीकृताः । तयन्या वनिकारपोक्सो यः शब्दशक्ति- मुलवनिरसा कुन्तकस्म पर्यायवकतानुसंवाकी। सया वनिकारेणोपमारूयका दीनामलकाराणां वननं हाब्द- सक्तिलवों प्रोक्लम, तव्येव कुन्तकेनाप्युपमादीनाम्न- लकाराणा प्रतीयमानता पीचनकतावां मोक्ता । कटिचिल्यवक्रतान्यान्याने कुब्लकन स्पष्टमेव शब्दाना वाचकत्वन्यापारस्पासामन्य प्रोक्तम् , वनि- कारोक्तो न्यायल्पजकभवन स्वीकृतः वकता- ज्याख्यानवसर कुन्तकेन वनेश्वोदाहरणान्यक्षरा उद्धृतानि । कन्य सुप्तिवचनसम्वम् स्तम्भ कारकशक्तिभिः। कृत्तहितसमासंशय घोटयो लक्षयकमः क्वचित् । (10) वक्रोक्तिजीवितम - ।। (11) Ibia (18) एस. के है वकोक्तिजीवितम् (19) वक्रोक्तिजीनितम् ।.१ (20) नम्पालोकः TIL-IC - Neop TV - ॥ P.45

·No text on this page.

·59 (21) है। इत्यादिना निन्दवर्धनाचार्थेग सुप्तिकादीनां यद वजन निदिष्टम् , तदेव कुन्तकेन वचनकारक - लिआदिवक्रताछदमना व्याख्यातम् । मवं कोक्तिजीवितग्र यस्पानुकीलने कृते सति स्पष्टं भवति य कुन्तकरण वक्रोक्ति- मुलक नवीन काळादर्शन न निविरोधि। प्रत्युत छनेत्रः भेधाः कनिकारेण प्रदकिता:, व कुब्लकेन कातानाम्नोवाला । यच्चारणा वक्रोक्याश्चमत्कारित्वं ,तन्य व्ययानुग्रहेणेव, पढ़वि च मुख्याघ्रबाश्चादपचारदर्शन तत्रापि प्रयोजनसद्वावात्, प्रयोजनस्ल ५ पडु यत्वाद् न्यायाोपजीवकल स्पष्टम् । तत्योक्तं कविप्रतिभा- समुत्य हाब्दार्ययोपैचित्यपि साधारणलोकलाास्त्र प्रसिदशकाग्रॅतिरेकाद् ध्वनिकाशेक्तीयसनीकृत काकी नुबायेव। विचिताऽभिधाऽपि पचनासहोदव अतो वक्रोक्तिं काव्यात्मत्वेन व्यवस्न्यापपदायि कुडतकद ईनं निविसंवादि । व तिलशास्तिलको निप्पीश्यमानमिदं वक्रोकिनदीनं ध्वनिपृष्ठसंलग्नं तत्युच्कभिवाभाति। अत व सूक्ष्मज्ञेन महिनभद्देन खजिवक्रोक्टपोर मव प्राविश 22) कुब्तकोपकम वकोक्तिदनं यामानां भामहाकीनां नव्यानामानन्दवर्धनादीनामायापीणाम्य सिद्धान्ला- न न्यापिकाया वक्रोक्तावन्त वयति । अत एव सर्वा- डिवी नदुवाचता वक्रोक्ति । नहि वक्रोक्लेर्यादृक् स्वरूपं भानहाभिमतं तादृश्येव कुब्लकन। परं काल्प काञ्चनकयाइनमानिना तेन वक्रोक्तेः स्वरूयं प्रसार्य 61) वक्रोक्तिजीवितम् - ११ (22) मधुमढ़नास्ती मिश्रा जयक्तिविवेकः P. 125

·No text on this page.

·60 (2-3) काम्पसौन्दर्याधायर्क सर्व तत्वक्रय वक्रोलितहारीरेन्तीग्य परिपूर्ण काम्पदन वक्रोक्तिमया समुपस्थापितम् । आमहादीनामालझारिकाणां मत काय लाराणा प्राधाग्यात् कापचारुत्वमलकारेब्वेवावहिाष्टम् । आनन्द- वर्धनेन नष्पनालङ्कारिकेण वाच्यवाचकधर्माणामलकाराणां न्यग्भाव: प्रतीयमानार्थस्यैव च कान्ये माहात्म्य प्राशि । यतीन्यमानार्धन प्राधान्ये सटयुत्तमं काव्यम् , अलकाशणामेव च चमत्कारी मुख्य काल्पमिति सदस्य वहीन उपस्पितम्। परं कुन्तकेन वक्रोक्तिं काव्यात्मत्वं ब्रवताऽलङ्काराणामपि कान्ये चालत्वं म्यवस्न्यापितम्। तन्मते कविप्रतिभासंस्पर्शेन वक्रत्वं हि नाम शब्दार्थ- योश्वारूत्वं यदा समुल्कसति, तदा सर्वमेव तत्कान्यम्- वित्तचिल्लवालदिवालादकरम् । अतः कायम चाहता न केवल प्रतीयमानार्थचलत्काराश्रिता, परं तभावे ऽपि यदि बादामोर्णकभावः पदं निदधाति, तफाक्तिचित्यवशात् कप तादृगालादकरं यादृक प्रतीपमानाचारूत्वेन। एवमुक्तिवचित्पवाण काम प्रतीयमानार्धन नारायलकाः परं वक्रतामहिम्जा सौन्दर्यमञ्यति। इत्यं कुन्तकेन वन्यलकारसिकान्तों म्यापके वक्रोक्तिहारोरेऽन्तनवितो। किं बहना, भरतमन्यु- सूतितं रसपरन्धानमवि तेन वक्रोकलावेन समावेशिता। यद्यवि वक्रोक्तिवनिसिवान्तयामिन्धः सहोकरभावस्त भावि कुन्तकोल्वास्तिवक्रोक्तिसिवान्त्तो ध्वनिकारोबावितवनिसिवान्ताद्वय पक्षाणया रीत्या - 15 (23)

·No text on this page.

·61 - राव भिद्यते। वनिकरेण सहल्यह्वदयकारकधिया कामस्म स्वरूवमुन्मीलितम् । विशदीभुतमनोमुकुश वर्णनी तन्मपी- भवन'योग्यतावन्तः सहृदया कापरण चारूत्वाचारू- त्वयोः प्रमाणताः परीक्षका वजिसिद्धान्त कविकर्मणे ज कविन्मठिना। अत एव वनिसिन्हात कापस्मास्वा- वचितुः सह पर हृदयालादकत्वेनेव का परीक्षपत. न तु काल्पशिल्पिन. कवे : कर्ममुर्खन। परं कुन्तकरण वईने कविकर्मणः कामे परम महत्वम् । कर्व: प्रति व साधारणादायानी स्वसंस्पनि तया योजयति या ते वकभावमावन्ना अपूर्वा कामरण शोभा परि- पुटन्ति । यावत् कः प्रतिभासस्यशे न भवेत्तावत्त डान्दास्त मवाब्धी अचरितपाषाणकलकल्या नावर्जयन्ति सहद पान । अतः काले चारुत्वं कवि- कर्ममुलम् । तन्महिम्नाऽयूले वक्र भावः बाल्दाप्पु समुल्क- सति । लवं यद्यपि कुब्तकरण वक्रोक्निद - जमशेषल पान्यायित्वाद उपायकं सोयवलिक थोपनिब- दमस्ति, व्याटलानन्दवर्धनयवस्थापितकनिटः- संलग्नत्वात् पवतिभिः कामशास्तोराया। वजिरेव कानगाधिराठात्चेनाकीकृत वक्रोक्लिश्लोपेक्षिता। मव

·No text on this page.

·सप्तमः अध्यायः।

·No text on this page.

·GR सप्तमः अपायः। - आरभतः उपसंहार : कान्यात्मदर्सने आनन्दवर्धनः अदितीच स्थ्यानं अलङ्करोति। आचार्य कुन्तकः तस्य माणसा अनुधावन करोति। व्यक्तिविवेककारेणकृतं ध्वनिव सनं आचाण ज क्रिपते। वकोकिलोबिते वन्यालो- करण अनन्तदानसङ्केतस्प मार्ग वकाति । सहयपयक्ष- वादी कुन्तक: ध्वनिपक्षपादी च भवति । निकाण्डव- नेन वक्रोक्तिजीवितल कालनिरूपणं रसवों विश्राम्पति वको कितणीणितः सेवान्तिकरीत्या १.वनिदइने आगमतः हासः परिहरति । रसश्वनि- मण्डलस्य बाहो बहुला कामसञ्चयः तिझतीति आनन्दवर्धनस्ल विचारः आसीत् । किन्तु कुब्लकेन कापसमयः मुख्यधाशत्वं . प्रायते । मानाचायाश्नड़ीकृल्प कुन्तक: वक्रोक्तियकारस्प निरूण परामर्शति। वक्रोकल्यनुगृहीतः व्यळनपा निष्यन्न गडालार्थ : ध्वनिकारः मुझणतया अर किप्यते । अस्मिन् अवसरे वक्रोक्तिकार। पन्जनानुगृठीतव- कोक्ति: प्राधापन -थर्वणाविभाडितरल्यानेन चमत्का- राधानेन साभात्क्रियते । वकोक्तिजीवित आचार्यकुन्तकः मार्ग गुणः इत्यादयः निष्कृय निलवणं कियते । अपि च प्रसिक्ष्यस्थानातिरकिगः भूतनतत्वा . आविष्कृ- त इति। इत्यादि प्रकरणे कुन्तक वनिकार- समानधर्माः स्वीक्रियते । भामह -दण्डि - वामन- नव

·No text on this page.

·63 कुन्तकाचार्यस्थ • . .. इत्यादिभिपूर्वसूरिभिः वेदपिक्षपातपरनिरूयणं अनुपयन्नं त्यक्त्वा देवा भेदमनुसृत्य माण भेद सयुक्तिकं कुन्तक खण्डत्यति । अनब्तर प्रसिद- कायमीमांसाचा: दोझिविज्ञानं प्रतियादयति । वक्रोक्तिजीवित आनन्दवर्धनाचार्यस्थ वन्यालोकरण वन्यालोकरण खण्डनग्रामो इति कश्चित् चिन्तासरणिः अस्ति। किन्तु यू- कतविवरणात् सहक यादक : निः कुब्लकन वाक्य- जिल्पहेतुभूतथा वक्रोक्टमा अतीव महत्वन पुननिमलिते इत्यनगन्तुं डावणते । तत्र होवदहीने विद्यमानस्प स्यन्दसिद्धान्तस्य प्रभावमपि स्वी- कृत्य वक्रोक्लिं पोषचति कुन्तक । वं वक्रोक्तिः सना ध्वन्यालोकस्ल पूरको अन्यो भवतीति कालतेंः अवगम्पन्ले । तत् वकोक्तिजीवितस्य विवर्तनकारेण कृष्णमूतिना तरण आइलभाव्याविव तले अडीक्रियते। तदुक्तं तेन- " thak Kuntaka anti-dhvani theorist cancard of modern scholars which does not have ang I firms basis." ant continues, "the commends theorista these also identical spirit, though the calls it Dhrani and other term it Nakrokti"(') is is a he of the two are in one (1) Vakroktijivita. Introduction. P.

·No text on this page.

·BIBLIOGRAPHY SANSKRIT 1. Anandavardhana "Dhavyaloka", Chaukhamba Vidyabhavan, Varanasi 2. Kuntaka . "Vakroktijivitam" Chaukhamba Sanskrita Samsthan, 1990 3. Dandin "Kavyadarsa", Chaukhamba Vidyabhavan, Varanasi 1992 4. Bhamaha "Kavyalankara", Chaukhamba Vidyabhavan, Varanasi 1994 5. Mammata "Kavyaprakasa", Chaukamba Samskrta Samsthan 1995 6. Rajasekhara . "Kavyamimamsa", Chaukamba Vidyabhavan, 1982 1 7. Nilakandasastri "Dhvanyalokojjivani", Kerala University, 1981 8. Adyacharan jjha "Bharatiyavangmayesu Rasa sidhantah", Rashtriya Samsthanam, New Delhi 1998 9. Vidvan V.N. Bhat, Prof. Nirmala V.Bhat, Smt. "Kavyasastra vimarsah", Viswanathaprakasan, Shimoga, Karnataka 1996 10. Gayatridevi K, Dr. "Kavyakalanidhi", Sarvani Printers, Sree Nagar, Visakhapatanam Ravisankar Nagarah Dr. "Vyanjanavimarsah", Vandand Prakasn, Delhi 1977 11. Bachulal Avasthijnan Dr. : "Dhvani Siddhanta tatha tulakniya Sahityacinatan" Madhyapradesh Hindi Grandh Academi, Bhopal 1972 ENGLISH 1. Angaraj Chaudhary "Comparative Aesthetics; East and West", Eastern

·No text on this page.

·Book Linkers, 1991 2. Rajendran c. Dr. "A study of Mahimabhatta's Vyaktiviveka", Printex India, Feroke 1991 3. Seturaman V.S "Indian Aesthetics", Macmillan India Limited, 1992 4. Krishnamurthy K. Dr "Vakroktijivita of Kuntaka", Karnatak University Dharwar, 1977 5. Krishnamurthy K. Dr "Dhvanyaloka of Anandava- Rdhana", Poona 1955 6. Narasimhaia C.D "East West Poetics at work", Sahitya Academi 1994 7. Krishnamurthy K. Dr "Studies in Indian Aesth- Etics and criticism", D.V.K Murthy, Mysore 1979 8. Krishnamurthy K. Dr "Dhvayaloka and its crit- Ics", Kavyalaya Publishers, Mysore-4, 1968 9. Keith A.B "A Hiistory of Sanskrit Literature", Oxford University Press, London 1920 10. De S.K : "Some Problems of Sanskrit Poetic", K.L Mukhopadhyay, Calcutta 1959 11. Raneiro Gnoli "The Aesthetic Experience according to Abhinavagupta", Rome 1956 12. De S.K : "The Vakroktijivita treatise on Sanskrit Poetics by Rajanaka Kuntaka", K.L Mukhopadhyay, Calcutta 1961 13. De S.K "History of Sanskrit Literature", University of Calcutta 1947 14. De S.K "History of Sanskrit Doetics", Calcutta 1960

·No text on this page.

·15. Raghavan v. : "Some concepts of Alankarasastra", Madras, Adyar 1942 16. Dwivedi R.C "The Poetic Light", (The translation of Kavyaprakasa) Motilal Banarsidas 17. De S.K "Sanskrit Poetics as a study of Aesthetic", Oxford University Press, Bombay 1963 18. Kane P.V .. "History of Sanskrit Poetics", Delhi 1961 19. Krishnamurthy K. Dr. "Essays in Sanskrit criticism", Dharwar 1964 20. Sankaran A. Dr. "Some aspects of literary criticism in Sanskrit or the theories of Rasa and Dhvani", Madras 1929 21. Edwin Gerow "Indian Poetics", Otto Harrasowitz, Wiesbaden 1977 22. De S.K : "History of Sanskrit Poetics", Firma, K.L Mukhopadhyay, 1960 23. Vijayavardhana G. "Outlines of Sanskrit Poetics", Chaukhamba Sanskrit Series Office, Varanasi 1970 24. Chandrasekharan K. "Sanskrit Literature", The P.E.N all India Cent- Re, Bombay 1951 25. Dwivedi R.C Dr. "Principles of Literary criticism in Sanskrit", Motilal Banarasidass 1969 26. Varadachari V. Dr. "A History of Sanskrta Literature", Ram Naram Lal Beni Prasad Publishers, Allahabad-2 1960 27. Krishnamachariar M. "History of classical Sanskrit Literature", Moti

·No text on this page.

·Delhi lal Banarasidas 1989 28. Warder A.K "Indian Kavya Literature" Motilal Banarasidas, Delhi 1989 29. Raghavan v. "An introduction to Indian Poetics", Macmillian and company Ltd. 1970 MALAYALAM 1. Ayyappapanicker "Indian Sahityasiddhantam Prasaktiyum Sadhyatayum", Kerala Bhasa Institute, Thiruvanantapuram 1999 2. Gopalapanicker N. Dr. : "Dhvanitatvodayam" Thiruvanatapuram 1990 1990 Bhaskaran T. Dr. : "Bharatiya Kavya Sastram" Kerala Bhasa Institute, 1994 4. Sankunni Nair M.P "Natakiyanubhavamenna rasam", Publication Department, Calicut Un- Iversity 1989