·DARK
TEXT WITHIN
THE BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184065
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP-43-30-1-71-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
Author
LIBRARY
Call No. S.294:582
265N
Accession No. S2320
पनिषत
सिंहपूर्वतिरतापनीयोपनियत
वि.
Title
This book should be returned on or before the date last marked below

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिषत् । श्रीमच्छंकराचार्यविरचितपूर्वतापनीयभाष्यविचार- ण्यप्रणीतोत्तरतापनीयदीपिकाम्यां समेता। एतत्पुस्तकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः सपाठान्तर. निर्देशं संशोधितम् । तब .. बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । द्वितीयेयमन्नावृत्तिः । शालिवाहनशकाब्दाः १८५१ लिस्ताब्दाः १९२९ ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)। मूल्यं रूपको द्वादशाऽऽणकाश्च ।

·No text on this page.

·आदर्शमुख्नको खपत्रिका। . अथास्या नृसिंहतापनीयोपनिषदः पुस्तकानि यः परहितैकपरायणतया प्रदत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्च कृतज्ञतया प्रकाश्यन्ते । क. इति संज्ञितम्-मूलर, विंचूरग्रामनिवासिनां श्री. रा. रा. अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । ख. इति संज्ञितम्-पूर्वतापनीयमूलमायखण्डपरिमितम् , आनन्दाश्रमपुस्तकसं. ग्रहालयस्थम् । ग. ति संज्ञितम्-मूत्रम्, एतदप्यानन्दाश्रमपुस्तकसंग्रहालयस्थमेव । घ. इति संज्ञितम्-मूलम् , सातारानगरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. अनन्ता- चार्यगजेन्द्रगडकर इत्येतेषाम् । 6. इति संज्ञितम्-मूलम् , पुण्यपत्तनस्थानां थे. रा. लक्ष्मणनारायण साठे इत्येतेषाम् । च. इति संज्ञितम्-मूलम् , रा. रा. हरि बाबाजी करंबेळकर इत्येतेषाम् । छ. इति संज्ञितम् - मूलम्, भी. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् । ज. इति संज्ञितम्-केवल श्रीमच्छंकराचार्यविरचितपूर्वतापनीयोपनिषद्भाव्यस्यै- व, श्री. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् । स. इति संज्ञितम्-केवलशंकराचार्यविरचितभाष्यस्येष, श्री. रा. रा. कृष्ण. राव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । म. इति संज्ञितम्- केवलविद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीयोपनिषदीपिकाया एव, श्री. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् । ट. इति संज्ञितम्-केवल विद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीयोपनिषपीपिकाया एव श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । उ. इति संज्ञितम्-एतदपि केवल विद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीयोपनिषदीपि- काया एप, श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । समाप्तिमगमदिदं नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिषदादर्शत्सूचीपत्रकम् ।

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता । ॐ नमो भगवते लक्ष्मीनृसिंहाय । यन्नानोपनिषत्ख्याता तपनं तं विधुं गुरुम् । प्रणम्योपासनागी तद्वयाख्या श्रद्धयाऽऽरभे ॥ १ ॥ आनुष्टुभात्सामराजानारसिंहादिदं जगत् । जातं यस्मिस्थितं लीनं नमस्तस्मै त्रिशक्तये ॥ २ ॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा इति मत्रान्तर्गतभद्रपदव्याख्यानपरामृचमुदिता शान्तौ पठनन्याभ्यः श्रौतस्मातपौराणिककल्पप्रतिपादिताभ्यः साकारब्रह्म विद्याभ्य इयं सुभद्रेति दर्शयति-~~ ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्ष- भिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देव- हितं यदायुः ॥ १ ॥ भद्रं कल्याणम् । कर्णेभिरिति छान्दसम् । कणः शृणुयाम शृणुम दवाः सन्तो वयं भद्रं कल्याणं पश्येम । अक्षभिश्चक्षुभिर्यजत्रा यजनशीलाः । स्थिरैरङ्गै ईदयाथैः सामाङ्गप्रणवसावित्रीयजुर्लक्ष्मीनृसिंहगायत्रीरूपैर्मूलमन्त्रा- ङ्गव्याख्यानपरैस्तनूभिस्तनूमन्त्रैः " यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः " इत्यायैः । तुष्टुवांस इति स्तुतिसाधनत्वेनोक्तत्वात्तनू- शब्देन मन्त्रा गृह्यन्ते । तथाऽङ्गशब्देन च तुष्टुवांसः स्तुवानाः स्तुति कुर्वाणाः । व्यशेम विगतरोग विविधैहिकामुष्मिकसुखभोगक्षमपशेम प्राप्नुयाम । आयुरि. ति प्रत्येक संबध्यते । यद्देवहितं देवस्तापनीय उक्तविद्ययोपास्यस्तत्तदवसरो. चितकरणबुद्धया शिक्षन्हितमाचरति यस्मिन्नायुषि तत्तथोक्तमायुर्व्यशेमेति संबन्धः ॥ १ ॥ 'झ.विधि।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनि : स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्व- वेदाः । स्वस्ति नस्तायो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥२॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ स्वस्ति न इत्यत्र स्वस्तिपदानां चतुर्णामपौनरुक्त्यं यास्कवचनाद्यर ख्यम् । स्वस्तीत्यविनाशमायुनर्नोऽस्मभ्यमिन्द्रो दधातु । कीदृग्वृद्धश्रवा वृष बृहस्पते: सद्विद्याश्रवणं यस्य स तथोक्तो दधातु स्वस्तीत्याभिमुख्यमुप नायां/ नोऽस्मभ्यम् । पूषा विश्ववेदा विश्वानि वेदांसि यस्य स तयोत्त अथ या सर्वे वेदा उपासनायामाभिमुख्यं दधतु । स्वस्ति नोऽस्मभ्यं पूजा ता/क्ष्यों देवभक्तो गरुत्मानरिष्टनेमिरहिंसितवज्रो दधातु स्वस्ति सुशोभनं म.मभ्यं दधातु बृहस्पतिरित्यर्थः । अस्मिन्मन्त्रेऽस्मच्छब्दवीप्सया वक्ष्यमाण विद्यायामादरं दर्शयति । शान्तिः शान्तिः शान्तिस्त्रिधा तु विघ्नोपशान्तिर्व माणविद्यानुष्ठाने ॥२॥ ॥ इति शान्तिः ॥ १ज, "न्तिनेधा।

·[ १ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । आपो वा इदमासनित्याचा तदेतनिष्कामस्य भवतीत्यन्ता तापनीयोपनिष. पड्रीनृसिंहाकारब्रह्मविषया सती निराकारब्रह्मपतिपत्त्युपायभूताऽत एव पृथ. संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि न वक्तव्यानि यान्येव तूपनिषत्संबन्धाभिधेयम- योजनानि तान्येवोपनिषद्वयाचिख्यासुना संक्षेपतो वक्तव्यानि । तत्र प्रयोजन. साधनाभिव्यञ्जकत्वेनाभिधेयसंबन्धशास्त्रं पारम्पर्येण प्रयोजनवत् । किं पुन: प्रयोजनमित्युच्यते । रोगार्तस्येव रोगनिष्पत्ती स्वस्थता दुःखात्मकस्याऽऽत्मनो द्वैतप्रपञ्चस्योपशमे स्वस्थता द्वैताभावः प्रयोजनं द्वैतप्रपञ्चस्य चाविद्याकृतत्वा. द्विद्यया तदुपशमः स्यादिति ब्रह्मविद्याप्रकाशनायास्या आरम्भः । यत्र द्वैतमिव या चान्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येद्विजानीयाद्यत्र त्वस्य सर्वमात्मै वाभूत्तत्केन कं पश्येद्विजानीचादित्यादिश्रुतिभ्योऽस्यार्थस्य सिद्धिः । तत्र ताव- दस्यामुपनिषदीदं परामृश्यते किं तावद्वेचं विद्याभेद आहोस्विदन्योन्यविशेष- णविशेष्यभावाद्विशिष्टस्य च वेद्यस्यैक्याद्विधैक्यमिति । तत्र किं नः प्रतिभाति विद्याभेद इति । तथा हि-प्रथमोपनिषदि लोकसाग-सामशुद्धसामग्र्यादिसामा. न्तर्गतस्वरविशेषक्षीरोदार्णवशायिनृकेसरिशंकरसच्चिदानन्दमयानामन्योन्यविशे- षणविशेष्यभावरहितानां वेद्यानां श्रवणात्तथा प्रणवानुष्टुप्पदपदार्थशक्तिसाम- बीजसामाङ्गमन्त्रचतुष्टयानां वेद्यानां द्वितीयतृतीयचतुर्थोपनिषत्सु यथासंख्यं श्रवणात् । अन्त्योपनिषदि महाचक्रविद्या श्रूयते । नन्वन्योन्यविशेषणविशेष्य. भावरहितानामप्यङ्गाङ्गिभावो भवतु । नेति ब्रूमः " फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम् " इति न्यायवैषम्यात् । तथाहि-लोकादितत्तवेद्यानां फलसंबन्धन 'यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति ' इत्यसकृच्छ्रवणात् । ननु लोकादीनाम- न्योन्गविशेषणविशेष्यभावरहितानामपि श्रीनृसिंहाकारब्रह्मणा सह विशेषणवि- शेष्यभावसंभवात् । तथाहि-"सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्युद्गृह्णात्युद्गृह्यते " इत्यादिपदव्याख्याने सर्वेषां वेद्यानां तत्संबन्धश्रवणा- दतो विशिष्टस्य वेद्यस्यैक्याद्विौक्यामिति । अत्रोच्यते । सत्यं श्रूयते संपन्धः । तथाऽप्यर्थवादत्वान्न विवक्ष्यतेऽर्थवादश्च विध्यश्रवणात् । उद्गृह्णानि विरमाति व्यामोति ज्वलति पश्यति पलायन्ते ददाति मारयति नमन्तीत्येवंवर्तमानो- पदेशाच्च । न च वाच्यमधस्तात्पदोद्धारे तस्य ह वा उग्रं प्रथम स्थान जानीयादिति विधिः श्रूयत इति । यतस्ततः प्रागपि प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीतिविधिबलात्मणवाक्षरमिश्रणेन मूलमन्त्राक्षरव्यत्ययात्तत्पदाज्ञाने प्राप्ते तत्तत्पदपरिमाणज्ञापनार्थ विधिरुपक्षीणः सन्न तत्पदार्थानां श्रीनृसिंहब्रह्मणा सह संबन्धं विधातुं शक्रोति । अतो यावद्वेद्यं विद्याभेद इत्येवं प्राप्तम् ।

·४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित्तभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनि एवं प्राप्ते श्रूमः । सत्यं पृथिव्यादिलोकानां परस्परं विशेषणविशेष्य नावगम्यते प्रत्युत प्रत्येकं च वेद्यता श्रूयते जानीयादिति । तथाऽपि श्री हब्रह्मणा सह संबन्धस्तत्र तत्र श्रूयमाण: केन वारयितुं शक्यते । तथाहि एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टभं प्रायच्छद्य एनं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं गृह्णीयादित्यादिमध्ये पुनश्वाऽऽनुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्याङ्गमन हीति मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं भवतीत्येवं मध्ये श्रावयित्वाऽन्ते य मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीत इत्यसकृदभ्यस्याऽऽदिमध्यावस नृसिंहब्रह्मसंबन्धित्वेन संकीर्तनाद्विद्याया ऐक्यमिति विनिश्चिते तत्संबन्धि यथायोग्यतया तदन्तर्गतं पदनातं सामसंबन्धि समस्तं यथायोग्यतया वर्ष यम् । अपि चान्त्योपनिषदि फलकथनावसरे कृत्स्ना श्रीनृसिंहब्रह्मविद्या धाय य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीत इत्येतनारसिंहानुष्टु ब्दानां कृत्स्मनृसिंहब्रह्मविद्याभिधायकत्वेन निश्चितानामसकृच्छूतानामेव दावेतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभमपश्यदिति श्रवणात्तदन्तरालवार्तिपद नृसिंहब्रह्मविद्यासंबद्धमिति निश्चीयते । तत्संबन्धश्च तत्तत्पदव्याख्याना स्पष्टमेव प्रदर्शयिष्यते । अपि च " वाक्यान्वयात् " इति न्यायेन सर्व प्रकरणं नृसिंहब्रह्मविद्याप्रकरणमिति गम्यते । अथ यदुक्तं पदव्याख्या क्यानां नृसिंहब्रह्मविद्यासंबन्धसमर्पकाणां विध्यश्रवणाद्वर्तमानापदेशाचा' दत्वमिति तदयुक्तम् । अधस्तात्पदोद्धारे तस्य ह वा उग्रं प्रथम स्थान ज यादिति विधिः स्पष्ट एव श्रूयते । तत्र च विधौ तच्छब्देन साङ्गस्य मूलमन परामर्शादङ्गानां च द्वैविध्यान्मूलमन्त्राङ्गमन्त्राणां सामाङ्गमन्त्राणां च यथायो तया व्याख्यानव्याख्येयभावेनावस्थितत्वात्कृत्स्नैव नृसिंहब्रह्मविद्याऽवगर स च विधिरनुषङ्गन्यायेन सर्वपदसंबन्धः स्पष्ट इति । ननु तत्राप्युक्तं पदज्ञा तदिति तन । प्राक्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति वाक्यादर्थाज्ञानेन ज्ञाने प्राप्ते तत्पुरःसरमेव पदज्ञानमिति । नन्वेवं तच्छेषत्वेनोपरिष्टादर्थकथ नुपपनम् । नानुपपन्नम् । उपरिष्टाद्धि कस्मादुच्यते कस्मादुच्यत इत्यर्थ सरमेव पदं स्पष्टार्थमुपसंहरति तस्मादिदमुच्यत इत्यतोऽवगम्ये प्राग र्थज्ञानपुरःसरमेव पदज्ञानमिति । अतः सर्वसंबन्धिविधिश्रवणं स्पष्टमि। किंच सर्वेषां पदानामर्थमाश्राव्यान्ते य एवं वेदेति विधिश्रवणात् । वे वर्तमानत्वात्कथं विधिरिति चेन्न " वचनानि त्वपूर्वत्वात् " [ पू० । सू० १०-४-२२ ] इति न्यायात् । य एवं वेदेति य एवं प्रा नमर्थनातं श्रीनृसिंहब्रह्मसंबद्धं वेदोपास्ते । उपनिषदि साकारब विद्याप्रकरणे पठितानां वेदोपासनाजानध्यानपदानामुपासनार्थत्वेन नि' तत्वात् । अतो नायमर्थवाद इत्यतः पश्चसूपनिषत्सु न यावद्वेचं विद्याभेद ·مها - [ १ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । आपो वा इदमासन्सलिलमेव स प्रजापतिरेकः पुष्करपणे समभवत्तस्यान्तर्मनसि कामः समवर्त- तेदं सृजेयमिति तस्माद्यत्पुरुषो मनसाऽभिग- च्छति तद्वाचा वदति तत्कर्मणा करोति तदेषाऽ- युक्ता-कामस्तदने समवर्तताधि मनसो रेतः सिद्धम् । आपो वा इदमासमित्यादिना श्रीनृसिंहब्रह्मविद्याप्रकरणमाख्यायि. कापूर्वमवतारयतीयमुपनिषत् । तत्र तावत्पथमोपनिषदि सामसंबन्धित्वेन पृथि. व्यन्तरिक्षघुब्रह्मवेदसाङ्गसामाग्निसूर्यचन्द्रब्रह्मादिदेवानां सामोद्धारपूर्वकं क्षीरा- दार्णवशायिन्युपविष्टे वा शेषाभोगमस्तकपरिवृते नृकेसरिणि योगारूढे वरदा. भयहस्ते त्रिनेत्रे शंकरे पिनाकहस्ते सच्चिदानन्दमये ब्रह्मविवर्त उपासनम् । तस्मिमेव द्वितीयोपनिषदि प्रणवोपासनापूर्वकसामरहितानुष्टुब्मन्त्रपञ्चाङ्गपदो. द्धारपूर्वकपदव्याख्याकथनगुणविशिष्टोपासनम् । तस्मिन्नेव तृतीयोपनिषदि सामान्वितत्वेन मूलमन्त्रसंबन्धित्वेन शक्तिबीजकथनं तनिर्णयश्च । तस्मिन्नेव चतुर्थोपनिषदि मूलमन्त्राङ्गमन्त्रसामाङ्गन्मन्त्रैः प्रणवेन हृदयं सावित्रेण शिरो महा- लक्ष्मीशिखां व्याख्याय नृसिंहगायत्र्या कवचं व्याचष्टे। महाचक्रद्वात्रिंशदव्यूह. देवतोद्देशपूर्वकं पुरश्चरणमन्त्रांश्च । पञ्चमोपनिषदि मन्त्रवर्णे द्वात्रिंशद्व्यूहान्महा. चक्रे विन्यस्य तत्स्वरूपप्रकथनेनास्त्रमन्त्रान्व्याख्याय श्रीनृसिंहब्रह्मविद्यानुष्ठातुः फलं व्याचष्टे । आप आसमिति संबन्धः । वै प्रसिद्धमिदं प्रत्यक्षादिष्टं सलि- लमम्ब्वेव स प्रजापतिः । स इति पूर्वपरामर्शिना तच्छब्देन पुंलिङ्गन्न प्रकृतं परामृशति " यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च महिणोति तस्मै " इति श्रुतेः । ब्रह्मा प्रजापतिरेकः सन्पुष्करपणे समभवदासीत् । तस्य प्रजाप- तेर्मनस्यन्तःकरणेऽन्तर्वर्ती काम इच्छा समवर्तत । इदं सृजेयमिति । सृष्टिविषय इत्यर्थः । तस्माद्यत्पुरुषो मनसाऽभिगच्छत्यन्तःकरणेनेच्छति तद्वाचा वदति । वाग्वदनपूर्वकं कर्मकरणं लोकप्रसिद्धं दर्शयति-तत्कर्मणा करोतीति । उक्तमे. वार्थ द्रढयितुमृचं साक्षित्वेनोद्भावयति--तदेषाऽभ्युत्तेति । अर्थदाढर्थ ऋनि पीतैव । सामयजुषोरंथशैथिल्यमपि संभाव्यते " यदै यज्ञस्य सान्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद्यदृचा तदेः सपति श्रुतेः । तस्मिन्नेवार्थ एषा, ऋग्वक्ष्य. माणाऽभ्युक्ता । मनसः कामस्त तत रेत उदकं प्रथममादौ सृष्टयवसरे १ स्व. ग. पो. २०, 'न्तरमन ।

·६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनिषत् ] प्रथमं यदासीत् । सतो बन्धुमसति निर- विन्दन्हृदि प्रतीष्या(ज्य) कवयो मनीषेत्युपैनं तदुपनमति यत्कामो भवति स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स एतं मन्त्रराजं नारसिं- हमानुष्टुभमपश्यत्तेनं वै सर्वमिदमसृजत यदिदं यदासीयस्मात्कारणादासीत् । अथवा कालनिर्देशो यदेति यस्मिन्काले प्रथम मुदकमासीत्तदैव मनसः कामोऽधीत्युपरि विषये सृष्टिविषये समवर्ततेत्यर्थः सतो ब्रह्मणो बन्धुं बन्धनं विवर्त कवयो विपश्चितो हृदि निरविन्दन् । अर्सा ब्रह्मणि । असच्छब्दस्य नामरूपाव्याकृतत्वेन ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात् असद्ध इदमग्र आसीत्" इत्यादौ । हृद्यन्तःकरणे प्रतीष्य प्रत्यगात्मानमवेक्ष्य मनीष मनीषया विपश्चिबुद्धया । ब्रह्मणो बन्धुं बन्धुमिव बन्धुं परं ब्रह्म व्याकर्ताः क्षीरोदार्णवादिविशेषणविशिष्टं भाविसृष्टेः स्रष्टारं मूलमन्त्रसामाापास्यं हृदि निरविन्दमित्युत्तरार्धस्य गूढोऽभिप्रायः । इतिशब्द ऋक्समाप्तिं द्योतयति. उपैनं कामिनं तत्काम्यमुपनपति यस्मिन्कामो भवति । स प्रजापतिः। तपा "मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकारयं परमं तपः" इति स्मरणादतप्यत मनसश्चेन्द्रियाणां चैकाग्यमकरोत् । स प्रजापतिः । तपस्तप्त्वा । पूर्व व्याख्यातम् । स प्रजान तिरेतं प्रकृतं सर्वनानोपात्तं सतो बन्धुमित्यनेन गूढाभिप्रायेण सूचित "ज्योतिश्चरणाभिधानात्" [ब्र० सू० १-१-२४ ] इति न्यायेन मन्त्रराज प्राकरणिकमन्त्राणां राजानं प्रधानभूतं सामराजं वा । मन्त्रशब्दस्याहिर्बुध्निर मन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रयिविदो विदुः । ऋचः सामानि यजूंषीत्यादौ साम्न्या प्रयुक्तत्वात् । नारसिंहं नृसिंहसंबन्धिसामादि । तद्धितात् । नृसिंहगायच्या दिप्राप्ती तयावृत्त्यर्थमानुष्टुभमित्यनुष्टुप्छन्दउपाधिकमग्विशेषमाह “ गाय त्रमेतदहर्भवति " इति न्यायात् । अपश्यदृष्टवानित्यभिप्रायः । एतदुक्तं ४१ ति-द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमोपनिषत्सु मन्त्रराजादित्रयः शब्दाः प्रयुक्तास्त पुरुषबहुव्रीहितद्धितसामर्थ्यात्पूर्वपूर्वोपनिषदर्थमाचक्षाणाः सन्त एवाऽऽदौ युक्ताः कृत्स्नामेव ब्रह्मविद्यां संगृहीतवन्तोऽतश्च वक्ष्यमाणां कृत्स्नामेव ब्रह्म विद्यामपश्यदित्यर्थः । तेन वै प्रागुक्तेन द्धम् । सर्वमिदमसृजत प्रत्यक्षा- दिसिद्धमसृजत । यदिदं किंच । स्पटम् । तर, सर्वमिदमानुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं १च. 'न स।

·[ १ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । किंच तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं किंचानुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽनु- टुना जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंवि- शन्ति तस्यैषा भवत्यनुष्टुप्पथमा भवत्यनुष्टुबु- त्तमा भवति वाग्वा अनुष्टुब्वाचैव प्रयन्ति वाचै- वोयन्ति परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टु बिति ॥ १ ॥ किंच मन्त्रराजनारसिंहशब्दौ । इहाऽऽनुष्टुभमितितद्धितमयोगाद्वात्रिंशद- क्षराणामेव तत्सानश्च सामर्थ्य दर्शयत्येवात्राप्युपाख्यायिकायां किल प्रजा. पतिस्तपसा लोकत्रयसृष्टयर्थमेव कारणजिज्ञासुरत्यन्तशुद्धान्तःकरणत्वाच्छक्ति- त्रययुक्तां ब्रह्मस्वरूपिणी भूतसृष्टिपुरःसरसर्वसृष्टिकारणिकामनुष्ट्रबृचमपश्यदि- त्याह । अनुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽनुष्टुभा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति "जन्माद्यस्य यतः" [ब्र० सू० १-१-२ ] इत्यस्या ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वं दर्शयति । उक्तमेवार्थ द्रढयितुमचं साक्षित्वेनोद्भावयति- तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य साक्षिण्येषा वक्ष्यमाणा, ऋग्भवति । अनुष्टपथमा भवति सर्वसृष्टेः प्रथमाऽऽद्या भवति । अनुष्टुबुत्तमा श्रेष्ठा भवति वाग्वा अनुष्टुप्सर्वो वामपञ्चोऽनुष्टुभि लीन इति दर्शयति । नामसृष्टिपूर्वकत्वादूपसृष्टे यूपत्वादनु- gभोऽनुष्टुबेव मूलकारणम् । वाचैव प्रयन्त्यनुष्टभैव प्रलयं गच्छन्ति भूतानि । वाचैवानुष्टुभवोद्यन्त्युत्पत्तिं गच्छन्ति । परमा वा एषा छन्दसां गायत्र्यादीना छन्दसां वेदानां वा परमोत्कृष्टा । परमत्वं च सामाधारत्वादनुष्टुभः । साम्नश्च पत्वं " देवा वै नर्चि न यजुष्यश्रयन्त ते सामन्येवाश्रयन्त " इति श्रुतेः "वेदानां सामवेदोऽस्मि " इति स्मृतेश्च । यदनुष्टुबितीतिशब्द ऋक्समाप्ति घोत. यति ॥१॥ एवं तावदाख्यायिकायामन्ते सकलनृसिंहोपासनसंग्राहकान्मश्रराजनारसिं. हानुष्टुभशब्दान्विज्ञाय तैरेव शब्दैः सकलोपासना सृष्टयर्थं प्रजापत्यनुष्ठिता संगृ. ोदानीमविशेषेणानुष्ठाने प्राप्ते तत्र तावत्साम्न ऋगक्षराभिव्यञ्जकत्वादभि- ध्यञ्जकाभिव्यङ्गययोरभिव्यञ्जकपूर्वकत्वात नर्चि न यजुष्यश्रयन्त ते सामन्येवाश्रयन्त " इति श्रुतेः “ वेदानां सामवेदोऽ- वात्सान्नश्व सर्ववेदश्रेष्ठत्वात " देवा वै ·है --- श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[ १ प्रथमोपनिषत् ससागरां सपर्वतां सप्तद्वीपां वसुंधरां तत्सानः प्रथमं पादं जानीयायक्षगन्धर्वास्परोगणसे- वितमन्तरिक्षं तत्सानो द्वितीयं पादं जानी- याइसुरुद्रादित्यैः सर्वदेवैः सेवितं दिवं तत्सा- म्नस्तृतीयं पादं जानीयाद्ब्रह्मस्वरूपं निरञ्जनं परमव्योम्निकं तत्साम्नश्चतुर्थ पादं जानी- यायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छत्यू- स्मि" इति स्मृतेश्वास्य च सामराजत्वात्तदुपासनायां प्राप्तायां क्रमसूचनपूर्ति कामाह-ससागरां सपर्वतां सप्तद्वीपां वसुंधरा तत्सान्नः प्रथमं पादं जान यादिति । यथाकथंचिदुपासनारूपे प्राप्ते ससागरामिति प्रथमत एव सागर कीर्तनेन सागरपूर्विकामुपासनां द्योतयति । अत एव न पृथ्वीविशेषणं साग इति केचिदव्याचक्षते। ततश्च प्रथमतः सागरं क्षीरोदार्णवंध्यात्वा तच्छायिन्य पविष्टे वा तस्मिन्पश्चाङ्गन्यासमुक्सामयोः कृत्वा तस्मिन्नेव सपर्वतामित्याधुपासन सह सागरेण वर्तनं यस्या उपासनायास्तां ससागरां जानीयादित्यनुषङ्गः। या (तु) ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यादेरानन्दमयाद्विच्छेदमिवेति तदयुक्तम् । न तावा शिष्टामुपासनां ससागरशब्दस्तावदाह किंतु बद्धक्रमके पदार्थजाते तदादिर येन सूचयति । तदन्यविशेषणत्वेनैकवाक्यत्वेऽपि समानम्। तस्माद्वद्धक्रमक पासनं प्रथमत एव सागरशब्दोपादानाक्षीरोदार्णवपूर्वकं विज्ञेयम् । ततश्चा मर्थः । तत्साम्नस्तस्या न्यस्ताया अनुष्टुभो न्यस्तस्य च साम्नः प्रथमं प क्षीरोदार्णवशायिन उपविष्टस्य वा नृकेसरिण उक्तविशेषणविशिष्टां वसुंध हृदयमङ्ग हृदयान्तर्वर्तित्वेन जानीयादित्यर्थः । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु पार यक्षगन्धर्ववसुरुद्रब्रह्मस्वरूपं लोकसाहचर्याद्ब्रह्मलोकं तत्सान्नस्तस्या न्यस्ता अनुष्टुभो न्यस्तस्य च सानो द्वितीयं तृतीयं चतुर्थ पादं तस्य नृकेसरि शिरःशिखाकवचान्तर्वर्तित्वेन जानीयादिति योज्यम् । एवं नृकेसरिणं जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीति गमनोपादानात्कार्यममृतत्वं न कैवल्यं "का पादरिरस्य गत्युपपत्तेः" [ब्र० ० ४-३-७] इति न्यायात् । अथा देहान्ते देवः परं ब्रह्म निर्गुणं ब्रह्म तारकं तारफमात्राभिः प्रत्यग्ब्रह्मणोरेकर १ क. ग. प. ससप्त' । २ क. ग 'गणैः से । ३. 'न्तरवर्ति ।

·[१ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ग्यजुःसामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः सशाखा- श्चत्वारः पादा भवन्ति किं ध्यानं किं दैवतं कान्यङ्गानि कानि दैवतानि कि छन्दः क ऋषि. रिति ॥२॥ स होवाच प्रजापतिः स योह वै तत्सा- वित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाऽभिषिक्तं तत्सानो वेद व्याचष्ट इत्यन्ते श्रवणादमृतत्वं कैवल्यमेवमुपरिष्टादुभयथाऽस्यामृतन्वं भूय- माणं व्याख्येयम् । ऋग्यजुःसामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः सशाखाश्च. वारः पादा भवन्तीति महाचक्रं व्याख्यातम् । तस्य नाभ्यां क्षीरोदार्णवशा. यिन उपविष्टस्य वा नृकेसरिणः क्रमप्राप्तं पश्चममङ्गमस्त्राख्यं वक्ष्यामः । नन्वेवं साङ्गोपासनामपरिसमाप्य कोऽयं मध्ये ध्येयप्रश्नोपक्रमः पिशाचजल्पितमिव किं ध्यानं किं दैवतं कान्यङ्गानि कानि देवतानि कि छन्दः क ऋपिरिति ध्यानदेवताङ्गाङ्गदेवताछन्दर्षीणां प्रश्नः । अत्रोच्यते । अत्र किलाऽऽख्यायि. कायां प्रजापतिर्विरतेभ्यो देवेभ्यः सामद्वारिकामेकामुपासनां परिसमाप्य तूष्णीं बभूव श्रोतॄणां बोधं परीक्षितुं किं प्रागुक्त एवार्थेऽवान्तरविशेषं पृच्छन्त्यन्यद- प्यर्थजातं तदुपयोगि न वेति । अनेनाभित्रायेण मध्य एव प्रश्नोपक्रमस्तत्र षट्पनान्प्रथमप्रश्ने जानीयादिति प्रागुक्तविधावुपरिष्टाचोपनिषत्स्वा समाते न. मात्र ध्यानं वेति प्रश्नः । जानीयादिति विधावभ्यासस्य ध्यानस्याश्रवणासत्रो. त्तरामदानात् “अतिषिद्धमनुमतं भवति" इति न्याजाज्जानीदित्यत्र ध्यायेदि- त्यर्थः । ध्यायतिञ्जनाभ्यासे वर्तते । किं दैवतं किं छन्दः क ऋषिरिति प्रश्न. प्रये नारसिंहानुष्टुभतद्धितश्रवणात्स्वस्य च ब्रह्मणः प्रजापतेः कथकत्वेन देवत. छन्दर्षित्वेनोत्तरम् “यस्य वाक्यं स ऋषिर्या तेनोच्यते सा देवता" इत्याचला. यनस्मरणात् । इतिशब्दः प्रश्नसमाप्तिं द्योतयति ॥ २ ॥ अत्र किल षट्पनाः प्रश्नचतुष्टयनरपेक्ष्येणाङ्गपूर्वत्वादङ्गिन्ज्ञानस्य पारिशे. याच सानोऽङ्ग तदैवतं प्रश्नद्वयेन स प्रजापतिः श्रोतृणां बोधमर्थितां चावेक्ष्य हर्षितो निपातानामनेकार्थत्वात् । उत्तरमुवाच–स यो ह वा इति । वीप्सया हर्षनिर्भरतां दर्शयति । सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाऽभिषिक्तं श्रीबीजेनाभि- षिक्तमुपरिष्टाच्छ्रीबीजमित्यर्थः । तत्सान्नोऽॉ. वेदेत्यभिषिक्तमिति वदशिरः- पूर्वकत्वादभिषेकस्य तस्मिनभिषिक्त शिरोङ्गास्थाने सान्नोऽङ्गं वेदेत्यान्ता ३ ·ܘ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१ प्रथमोपनिष श्रिया हैवाभिषिच्यते सर्व वेदाः प्रणवादि- कास्तं प्रणवं तत्सनोऽहं वेद स त्रील्लोका- अयति चतुर्विशत्यक्षरा महालक्ष्मीर्यजुस्तत्सा- नोऽङ्गं वेद स आयुर्यशःकीर्तिज्ञानेश्वर्यवा- भवति तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति सावित्रीं प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्रीशुदाय नेच्छन्ति द्वात्रिंशदक्षरं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति सावित्री लक्ष्मी यजुः प्रणवं यदि जानीयात्वीशूदः स मृतोऽधो गच्छति तस्मात्सर्वदा नाऽऽचष्टे विधत्ते। श्रिया हैवाभिषिच्यत इत्यङ्गो सवत्र फलश्रवणम् । “द्रव्यसंस्कारकर्म परार्थत्वात्फलश्रुतिरर्थवादः स्यात्" [१०० सू०४-३-१]इत्यर्थवादः । आ तिधृष्टं स्तृणोति प्रजयैवेनं पशुमिरन करोतीति न्यायेन गुणफलाधि कागे वा । सर्वे वेदाः प्रणवादिकास्तं मणवामिति सर्वे वेदा उपवेदाश्चाष्ट्र वित्यष्टसंख्यानन्तरं तत्स्थाने हृदयाङ्गर थाने प्रणवं विदधत्सर्ववेदादिभूत स्मणवात्सामाक्षराण्यधिकतराणीति दर्शयति । तत्सानोऽङ्ग वेद स त्रील्लोकार यतीत्युक्तार्थम् । चतुर्विशत्यक्षरा महालक्ष्मीर्य जुस्तस्मिश्चतुर्विशत्यक्षरस्थाने सामर तीयपादादुपरिष्टात्साम्नोङ्ग वेदशिखाङ्गम्थान इत्यर्थः । स आयुर्यो जातिप सावा कीतिर्जनप्रशंसा वा ज्ञानेश्वर्य मावतीत्युक्तार्थम् । यस्मादेवं सामाङ्गफर तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयायो जानी: सोऽमृतत्वं च गच्छत्तीत्युक्तार्थम् सावित्रादिमन्त्राणां हृदयाघङ्गस्थाने प्राप्तानामत्राऽऽदावेवाङ्गत्वविधानार्थमपक पस्तूपक्रमोपसंहाराभ्यां विद्यक्ये तात्पर्य दर्शयति । सावित्री प्रणवं यजुर्लक्ष्म स्त्रीशूद्राय स्त्री च शूद्रश्च स्त्र शूद्रं तस्मै स्त्रीशुदाय नेच्छन्तीति निषेधं कुर्वप्रधान पासनायां स्त्रीशूद्रस्याप्यधिकारं दर्शयति । द्वात्रिंशदक्षरं सान जानीयादि द्वात्रिंशदक्षराणां सामसंबन्धं विधत्तं । यो जानीत इत्याद्युक्तार्थम् । सावित्री लक्ष्मी यजुः प्रणवं यदि जानीयात्स्त्रीशूद्रः स मृतोऽधो नरकं गच्छतीति प्रत्यः वायदर्शनेन निषेधमेव गुढयति । तस्मात मात्सर्वदा नाऽऽचष्ठ इति कदाचिदापि ·व्य म [ १ प्रथमोपनिषत् । नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ११ यद्याचष्टे स आचार्यस्तेनैव मृतोऽधो गच्छति ॥ ३ ॥ स होवाच प्रजापतिरनिर्व वेदा इदं सर्व वि. श्वानि भूतानि पाणा वा इन्द्रियाणि पशवोऽन्नम- मृतं सम्राट्स्वराविराट्तत्साम्नः प्रथमं पादं जानी- यादृग्यजुःसामाथवरूपः सूर्योऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषस्तत्साम्रो द्वितीयं पादं जानीयाय ओषधीनां प्रभवति तारापतिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात्स ब्रह्मा स शिवः स हरिः स इन्द्रः सोऽग्निः सोऽक्षरः परमः स्वराट्तत्साम्नश्चतुथं पादं नाऽऽचष्ट इत्याचार्यस्य निषध दजयनि । यद्याचष्टे स आचार्यस्तनैव कथ. नेन मनोऽधो गच्छतीति प्रत्यवायदर्शनन निषेधमेव द्रढयतीति ॥ ३ ॥ एवं सामाङ्गान्युक्त्वा तदुपासनायां च सीशूद्रव्यतिरिक्तमाधिकारिणमुक्त्वाs. त्यपनाङ्गन्दैवतानि वक्तुं सामदेवतेय तत्तस्थाने निपतितस्याङ्गस्य सैव देव. तेति स प्रजापतिह हर्षितोऽन्त्यप्रश्न उत्तर मुवाच-अग्नि वेदा इदं सर्वमित्यादि यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीत्यन्तं च ससागरामित्यादिना योजनीयम् । एतदुक्तं भवति । क्षीरोदार्णवशायिन्युपविष्टे वा न्यस्तस्य साङ्गस्य सान्नः पादश उक्तगुणां पृथ्वी हृदयान्तर्वत्वेिना न वेदा इदं सर्व विश्वानि भूतानि प्राणा इन्द्रियाणि पशवोऽनममृतं सम्र म्वराविराट्तत्सान्नः प्रथमपादस्य तदङ्गस्य प्रणवस्य हृदयमत्रस्य च दैवतं जानीयादिति पारमेश्वरं हृदयं व्याख्या. तम् । तथा यक्षगन्धर्वादिगुणविशिष्टमन्तरिक्षं शिरोन्तर्वतित्वेन सर्ववेदमयः सर्यो हिरण्मयः पुरुषस्तत्सानो द्वितीय पादस्य शिरोमन्त्रम्य च तदङ्गस्य सावि- अमत्रस्य च दैवतमिति पारमेश्वरं शिरो व्याख्यातम् । तथा च वसुरुद्रादित्यैः सेवितं घुलोकं शिखान्तर्वर्तित्वेन य गोषधीनां प्रभवति तारापतिश्चन्द्रमास्तत्सा. नस्तृतीयपादस्य शिखामत्रस्य च लक्ष्यीय नुपश्च दैवतमिति पारमेश्वरं शिखाङ्ग व्याख्यातम् । तथा च ब्रह्मलोककवा नर्नि वेन स ब्रह्मत्यादिमन्त्रवर्णात्तत्सा- नश्चतुर्थपादस्य च तदङ्गभूनाया नृसिंहाच्याश्च कवचमन्त्रस्य च दैवतमिति पा- १७ याच ऋग्य । २ छ. 'याथः स ब्र' ३ ग. घ. रु. छ. 'रिः सेन्दः ।

·१२ भीमछकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनिषा जानीयायो जानीतं सोऽमृतत्वं च गच्छति । ॐ उग्रं प्रथमस्याऽऽy रमेश्वरं कवचं व्याख्यातम् । तथा, ओमिति प्रणवबहुलेन महाचक्रेण पारमेश्व मस्त्रं व्याख्यातम् । लोकानामङ्गेष्वन्तर्भावात्सामाङ्गन्देवतासाहचर्यान्यतिषित धेमे लोकास्तस्माव्यतिषिक्तान्यङ्गानि भवन्तीति विधायकवचनाचेत्येष उप सनाक्रमः। एवं तावन्यस्तसामद्वारिका पारमेश्वरीमुपासनां परिसमाप्याथेद": न्यस्तं सामोदरति । ननु नायं सामोद्धारः किंतु मन्त्रोद्धार एव । सामशक. योगिकवृत्त्या तेन सामर्थ्येन सह वर्तत इति साम मूलमन्त्रः । तन्न । “गी। सामाख्या "[ पू० मी० सू० २-१-३६ ] इति गीत्यां सामशब्द : रूढत्वात् । " रूढिर्योगमपहरति " इति न्यायात्सामोद्धार एव । ननु वेदे सामशब्दो यौगिकः कृतः । सैव नाम त्वमासीरमो नाभाई सोम ( ४ ) इत्युपक्रम्य सा चामश्चाभवतां तत्सामाभवत्तत्साम्नः सामत्वम्" इति श्रुतेः सत्यम् । भवतु यौगिकस्तथाऽप्युभयोद्धारे सामोद्धारस्तु सिद्ध एव । एवं रूढवैदि कप्रयोगाश्च सामोद्धारे स्थिते द्वात्रिंशदक्षरं साम जानीयादिति सामान्याकारे सामसंबन्धे सिद्धे विशेषाकारेण मूलमनाक्षराणां सामसंबन्धं विधातुमाह- उग्रं प्रथमस्याऽऽद्यमित्यादिना । अत्र हि सामगानां हस्ते मुखस्वरनिर्णयों द्रष्टव्यः । सप्तधा हि स्वरः षड्जादिभेदेन । तत्र हस्तगतस्वगनुसारेण मुखेन गीत्युच्चारणं तत्र हस्ताङ्गुष्ठोत्तमपर्वणः क्रौटकसंज्ञ उच्चैर्भावे कृते सर्वोदात्त त्रिमात्र चतुर्मात्रां पञ्चमात्र वा कृत्वा विहिताक्षरेषु गीति गायेत्तामाद्यं निर पेक्षं स्वरमित्याचक्षते । ततोऽङ्गुष्ठोत्तमपर्वणा वक्रीभावे कृते पूर्वोदात्तापेक्षयाऽनु दातामुत्तरापेक्षयोदात्तामेवमेवाङ्गुष्ठेन तर्जनीस्पर्शे कृते तत्संनिहिताङ्गुलिस्पर्क उपकनिष्ठिकास्पर्श कनिष्ठिकामध्यमपर्वस्पर्शे कृते पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरापेक्षयो- दात्तानुदात्तात्मिको विहिताक्षरेषु गीतिमुच्चार्याङ्गुष्ठेन कनिष्ठिकामूलपर्वस्परों कृते सर्वानुदात्तां गीतिमुच्चारयेत्तं त्वन्त्यं स्वरमित्याचक्षते । एवं मुखहस्ताभ्यां षड् जादयो यथाक्रमं सप्त स्वरा निष्पाद्यन्ते । स एष सामगानां सर्वसामसाधा रणः स्वरनिर्णयः । ततश्च । उग्रं ३ । ४ । ५ गीतिमात्रासंख्या । उग्रं प्रथम स्याऽऽयं सर्वोदात्तं सामपदानुषगादुक्तेऽक्षरद्वय आद्यमाद्यस्वरात्मकं सार जानीयादिति विधीयतेऽन्यथा प्रथमपादस्याऽऽद्यमक्षरद्वयं जानीयादित्येतस्य द्वितीयोपनिषदुक्तपदोद्धारादेव ज्ञातत्वात् "अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत्" इति न्यायो बाधितः स्यात्सामपदपदस्य व्यर्थता स्यादुभयविधाने च वाक्यभेदः स्यात् । वेदितव्यसामसंबन्धस्वरविशेषे विहितेऽनिर्धारितस्वरविशेषकं साम कथं विधा ·व्य. [प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । १३ ज्वलं द्वितीयस्याऽऽयं नृसिं तृतीयस्याऽऽयं मृत्युं चतुर्थस्याऽऽयं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति तस्मादिदं साम यत्र कुत्रचिनीऽऽचष्टे यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रू- षधे दास्यत्यन्यस्मै शिष्यायं चेति ॥४॥क्षीरो- दार्णवशायिनं नृकेसरि योगि ध्येयं परमं पदं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति तुं शक्येत तस्मान्मूलमन्त्रोक्तपथमपादाक्षरद्ववस्याऽऽयशब्दोक्तस्वरविशेषात्म- कसामसंबन्ध एव विधीयते । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु वाक्येषु योजनीयम् । ज्वलं ३।४।५ गीतिमात्रासंख्या । द्वितीयस्य पादस्याऽऽयं साम गीति जानी. यात् । नृसिं ३।४।५ गीतिमात्रासंख्या । तृतीयस्याऽऽद्यमित्युक्तार्थम् । मृत्युं- ३।४। ५ गीतिमात्रासंख्या । चतुर्थस्याऽऽद्यमित्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्ता. र्थम् । यस्मादिदं साम परमरहस्यतरं तस्मादिदं साम यत्र कुत्रचित्पुंसि नाss- चष्ट इति कथयितुनिषेधः । यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे शुश्रूषारतायाऽऽ. चार्योपसर्पणेन श्रवणेच्छावते दास्यति दधादित्यर्थः । अन्यस्मै शिष्याय प्रागु. क्तलक्षणाय चेति । इतिशब्दः सामदातृमतिग्रहीत्रोरधिकारसमाप्तिं द्योत- यति ॥ ४ ॥ एवं तावत्सान्ना सह दातृप्रतिग्रहीत्रोः संबन्धं विधाय श्रीक्षीरोदार्णवशा. यिनो नृकेसरिणो योगिवदासीनस्य ध्येयस्याऽऽश्रयायिलक्षणसंबन्धविशेषो. पासनां कृत्स्नफलवतीं विधातुमाह-क्षीरोदार्णवशायिनं ना चासौ केसरी च नृकेसरी तं नृकेसरिणम् । नृकेसरिमिति च्छान्दसम् । योगिवदासीनं शेषभोग- मस्तकपरिवृतं रहस्यकल्पान्तरपालोचनयाऽस्मिमेव स्थाने शाखान्सरश्रुत्यन्त- रपर्यालोचनयाऽऽसीनं शेषभोगमूर्धावृतम् । विशाखगामिनीयमुपनिषद्धृगुशा- खायां च । परमं पदं परमाश्रयभूतम् । जानीयादिति सर्वत्रानुषज्यते । सामे- त्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थ भवति । यत्साम जानीयातदुक्तगुणविशिष्टे नृकेस. रिणि साङ्गं न्यस्तं जानीयादित्यर्थः । इदानीं सानो द्वितीयोद्धारमक्षराणां १७. 'य वेति । २ झ शक्यते।

·१४ श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- १ प्रथमोपनिषत् ] वीरं प्रथमस्यार्धान्त्यं तसं द्वितीयस्या- धान्त्यं हंभी तृतीयस्यान्त्यिं मृत्युं चतु- र्थस्यार्धान्त्यं साम जानीयायो जानीत सोऽमृ- तत्वं च गच्छति तस्मादिदं साम येन केन चिदाचार्यमुखेन यो जानीते स तेनैव शरी- रेण संसारान्मुच्यते मोचयनि मुमुक्षुर्भवति जपात्तेनैव शरीरेण देवतादर्शनं करोति स्वरविशेषसंबन्धार्थमाह-वीरं प्रथमस्यान्त्यिं प्रथमपदोक्ताक्षरद्वय आधार्थे "प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्" इति न्यायनान्त्यमन्त्यस्वगत्मकं साम जानी यादित्यनुषज्यते । अत एवास्मिन्नेव स्थाने शाखान्तरे पाठान्तरं वीरं प्रथमा- द्यार्धस्यान्त्यमिति विधानविषये प्रागुक्त चोद्यसमाधाने ततो वीरोऽनुदात्ता. त्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३।४।५।२ मध्यवर्तिस्वरात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३। ४ । ५ । एवमुत्तरेष्वपि तदुदारवाक्येषु योजनीम् । तसं द्वितीयस्यान्त्यि मित्युक्तार्थम् । तमनुदात्तात्मिका गीनिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ । ईभी तृतीय- स्यान्त्यिम् । तृतीयाघार्धस्यान्त्यमिाते पाठान्तरम् । हमनुदात्तात्मिका गीति मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ भीमध्यवर्तिस्वरान्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५। लम अनुदात्तात्मिका गीतिमा संख्या ३।४ । ५ त्युं पारिशेष्यामध्यवर्ति स्वरात्मिका गीतिर्मात्रासंध्या ३ । ४ । ५ । चतुर्थस्यार्धान्त्यमित्युक्ता. थम् । मृत्यु चतुर्थाचार्धस्यान्त्यमिति पाठान्तरम् । सामेत्यादि गच्छतीत्यन्तम्- तार्थम् । यस्मात्सामैकदेशपरिज्ञानात्कृत्स्नफलावाप्तिस्तत्र कृत्स्नसामपरिज्ञाने किमुतेत्याह- तस्मादिदं विहिताक्षरेषूद्धतं कृत्स्नं साम येन केनचियेन केनापि, सामोद्धारवाक्यकदम्बकेनापि यो जानीत इत्यनुषङ्गः । आचार्यमुखेन यो जानीत इत्याचार्यमुखोपायान्तरयोर्विकल्पः । यद्वाऽऽचार्यशब्दो वेदमभिधत्ते । तस्मादाचार्यवचः प्रमाणमित्यादौ श्योगादाचार्यमुखेन वेदमुखेन सामोद्धारवा. क्यकदम्बकेनेत्यर्थः । स तेनैव स्वयमेव सामपरिज्ञानेन संसारान्मुच्यते मोच. यत्यन्यं वा साम ज्ञापयन् । सामपरिज्ञानात्सरागोऽपि मुमुक्षुर्भवति । संख्यानुपादानात्सकृदेव सामजपाद्यत्साड्न साम्ना पारमश्वरं शरीरं क्षीरोदार्णवस्थं पदकदम्बकव्याकृतं तेनैव शरीरेण देवतादर्शनं करोति ·१५ - [ १ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । तस्मादिदमे मुख्य द्वारं कलौ नान्येषां भवति तस्मादिदं सा साम जानीयांयो जानीते स मुमुक्षुर्भवति ॥ ५॥ ॐ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुष नृकेसरिविग्रहम् । कृष्णपि- गलमूर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शंकरं नीललोहित- देवता प्रत्यक्षा भवति । तस्मादिदमेव साङ्ग सामेव मुख्यं द्वारं देवतादर्शने तव्या- कृतौ च कली पापबाहुल्येनान्येषां सामरहिताना फेवलमूलमन्त्रपरिझातृणां देवतादर्शनं झटिति न भवतीत्यर्थः । यस्मादिदं साङ्ग साम देवतादर्शने देव- ताकारव्याकृतौ च मुख्यमेव द्वारं तस्मादिदं साङ्ग साम जानीयान्मुमुक्षुर्भवति मानुषानन्दारूढोऽप्येतत्परिज्ञानान्मानुषानन्दं विहाय मोक्षेप्मुर्भवति । यदा मुमुक्षुरेतजानीयादित्यन्वयः । तस्य भवतीति फलनिर्देशः । भू सत्तायामिति. धातो रूपम् । साकारब्रह्मोपासनाद्वारं सन्मात्रता प्रामोतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ एवं तावद्यदङ्गमपास्यदेवताकारव्याकृती क्षमं तदेवाङ्ग निर्दिशमाह-- ओमिति । तचतुर्थोपनिषदि स्पष्टी करिष्यनि । ओमित्येतदक्षरमित्यादिना नृके. सरिविग्रहो व्याख्यातः । स न स्वमायया लीलाविग्रहः किंतु कर्मविपाकजन्मा. नुभवरूपाणां केवलतिर्यग्रुपाणां मत्स्पकूर्मादीनां केवलातिर्यग्रूपाणां वामनादीनां लीलारूपत्वेनैव दृष्टत्वादस्य च तद्विलक्षणत्वाम स्वमायालीलाविग्रहता स्यादितीमामाशङ्कगं मन्त्रवर्णादपने मन्त्रमाह-ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं नृकेस- रिविग्रहम् । नाच रुपच कसरी च सिंहश्च नृकेसरी । तत्र पुरुषमित्यनूय सत्यं परं ब्रह्म जानीयादिति विधीयते । एतदुक्तं भवति । सत्यस्य परब्रह्मणः स्वमा. यया लीलाविग्रहं पुरुषाकारमृतमिति परमार्थ जानीयादिति यावत् । यद्वा, ऋतं सत्यं परं ब्रह्म ब्रह्मात्मकं पुरुषाकारमोमित्योंकारेण व्याख्यातम् । ऋतमिति धननामर्तमयं हिमयं हिरण्यमयं जानीयादित्यर्थः। अत एव सतो बन्धुमिति बन्धरिति धननाम ब्रह्मणो विवर्त हिरण्मयमसति ब्रह्मणि हृदि निरविन्दभिति कैश्विव्याख्यातम् । कृष्णपिङ्गले अक्षिणी अस्य तं तथोक्तम् । ऊर्ध्वरेतमिति च्छान्दसम् । ऊ वरेतस्कं योगारूढमासीनं विरूपाक्ष ललाटनेत्रं ललाटनेत्रेण रौद्रता मामोति तय वृत्य शंकर सुखकर वरदाभयहस्तं शंकरसाहचर्या भीललोहितनिति नीलकण्ठमर्वरितप्रदेशे लोहितम् । नीललोहितौ वर्णी ललाटनेत्रयोयथायोग्यतयाऽस्य धृतो तथोक्तम् । कल्पान्तरे तु श्वेतवर्णमेवं १ क, ख. ग. च. व मोक्षद्वा । २ छ. यान्मुमुक्ष । ३ ज. 'वलं म ।

·१६ श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनिषत मुमापतिं पशुपति पिनाकिनं खमितयु- तिमीशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतियों यजुर्वेदयाच्यस्तं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति महा प्रथमान्तास्याऽs- यम् । तो द्वितीयान्तार्धस्याऽऽयं षणं सुवर्णलोहितशुक्लाकाराणां विकल्पः । कामनावशाद्वयवस्था वाऽतो वाक्यार्थ उमापतिम् । उ प्रसिद्धौ मा लक्ष्मीस्तस्याः पतिर्लक्ष्मीपतिः। अथवा प्रसिद्धो गौरी तस्याः पतिः । श्रिया लक्ष्मीति सप्त शक्तयो वक्ष्यन्ते । पशुपतिः पशूनां देवानां पतिः । पशूनां पाणिनाम् । यद्वा पशूनां वेदानां गायत्र्याद नाम् " पशवो वै छन्दांसि " इति श्रुतेः । पिनाकिनं पिनाकधनुर्हस्तम् । हीति निश्चितार्थः । अमितद्युतिममितप्रकाशम । ईशानः सर्वविद्यानां प्रभुः । ईश्वर सर्वभूतानां प्रभुः । ब्रह्माधिपतिः । ब्रह्म तपो मनसो विषयेभ्यो विवर्त्य दर्शन पूर्वोक्तोपासनं तस्याधिपतिः । ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रमणोऽधिष्ठाता । ब्रह्मेत्यन नामानं क्षीरं ततश्च क्षीरस्याधिष्ठाता । यद्वा ब्रह्मणोऽथर्ववेदस्याधिष्ठाता । एवं यो यजुर्वेदवाच्यः प्रागुक्तेन यजुषा वेदेन वाच्यो यजुर्वेदवाच्यः । प्रागुक्तान गुणानां प्रथमानिर्दिष्टानां जानीयादि-यनेनान्वयं कर्तु विशिष्टतयैकत्वाभिमा येण द्वितीयान्ततया निर्दिशति-तमिति । सामेत्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम् एवं मागुक्तमाकारं नृकेसरिण्येव जानीयात् । अत्र केचित्मागुक्तमाकारं मन्त्रवर्णा- (पृथक्त्वनोपास्यमाचक्षते तदयुत्ताम् । एवं तर्घपक्रमोपसंहाराभ्यां नृसिंहब्रह्मवि- चैक्यमवगतं बाध्येत । नृसिंहपदव्याख्यानावसरे नृसिंह एवाऽऽसीत्परमेश्वर इति नृसिंहेश्वरयोः सामानाधिकरण्यमवगतं बाध्येत । तस्माभिनेत्रायाकारविशि- टोऽस्यां विद्यायां नृसिंह एवोपास्य इति सिद्धम् । अथेदानीं तृतीयं सामोद्धार माह-म पारिशेष्यान्मध्यस्वरगीतिर्मात्रासंख्या ३४५। हा सर्वोदात्तात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३।४।५।प्रथमान्तास्याऽऽयमिति । प्रथमपादोक्ताक्षरद्वयेऽ. त्यास्याऽऽयस्वरमाघस्वरयुक्तं साम जानीयादित्यनुपज्यते । वे पारिशेष्या मध्यस्वरवर्तिगीतिर्मात्रासंख्या ३।४।५। तो सर्वोदात्तात्मिका गीतिर्मात्रा संख्या ३ । ४ । ५। द्वितीयान्तास्याऽऽयमित्युक्तार्थम् । प पारिशेष्या न्मध्यस्वरवर्तिगीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४।५। गम्, सर्वोदाचात्मिका गीतिर्मा- १.छ. यान्यार्थ' । २ ग. घ. भीषणं ।

·१७ [ १ प्रथमोपनिषत् ] . नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । तृतीयान्तार्धस्याऽऽयं नमा चतुर्थान्तार्धस्याऽऽयं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । तस्मादिदं सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्म तमेवं विद्वान मृत इह भवति । तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ६ ॥ त्रासंख्या ३ । ४ । ५ तृतीयान्तार्धस्याऽऽद्यमिन्युक्तार्थम् । न पारिशेष्या. मध्यस्वरवर्तिगीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ मा सर्वोदात्तात्मिका गीति- मंत्रासंख्या ३ । ४।५ चतुर्थान्तार्धस्याऽऽद्यमित्युत्तार्थम् । सामेत्यादि गच्छ- तीत्यन्तमुक्तार्थम् । नन्वत्राक्षरद्वयमध्येऽन्तार्धस्येत्यन्तस्याक्षरस्या दीर्घा दिमात्रा तस्या आधस्परसंबन्धः कस्मान्न विधीयते । तन्न। षष्ठीतत्पुरुषात्कर्म धारयस्य बलीयस्त्वादन्तं च तदर्थं चान्ताध प्रथमापेक्षया द्वितीयमक्षरमन्तं च तदर्थं चेति । अन्यथाऽन्तस्याक्षरस्य मात्रायर्धमिति षष्ठीतत्पुरुषः " एसया निषादस्थपति याजयेत् " इति न्यायात् । नन्वतितुच्छमेतन्मात्रायामप्याधारा- पेक्षया कर्मधारयसंभवात् । सत्यम् । द्वात्रिंशदक्षरं सामेत्यत्र द्वात्रिंशदक्षराणा. मेव स्वरात्मकसामसंबन्धः श्रूयते न मात्राणां तस्मादन्तार्धशब्देन द्वितीयाक्षर- स्यैवाऽऽद्यस्वरसंबन्धो विधीय गति सिद्धम् । यस्मात्सामैकदेशोऽपि कन्न- नम् । तस्मादिदं सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्मेति । तादृशनृसिंहरासतमान मन्त्राभिव्यञ्जकन्वाड्रह्म । जानीयादिस्य. नुषज्यते । सामाभिव्यक्तमूलमन्त्रपतिपाद्योऽयं नृसिंहाकारसच्चिदानन्दं ब्रह्म त्येकः संबन्धः । यद्वा सचिदानन्दमयं ब्रह्मत्येकः । प्राङमन्त्रवर्णाद्रमाका. रता प्रतिपादिताऽप्यदृढा स्यादिति .डून तयारत्त्यर्थमिद मुच्यते सचिदान. न्दमयं ब्रह्म जानीयादिति । तं नृसिंहाकारममुमेवमुक्त प्रकारेण जाननमृते क्षीरे पञ्चामृतान्यानयेत्यादावमृतशब्दस्य क्षीरे दृष्टत्वादिहेव लोक उत्कृष्टो भवनी. त्यर्थः । यदैवं पञ्चाङ्गन्यासे कृत इहैव जीवन्मुक्तो भवत्यानन्दो भवतीत्यर्थः। यस्मात्साङ्गं साम कृत्लनृसिंहब्रह्मविद्यापतिपादक.मूलमन्त्राभिव्यञ्जकं तस्मा- दिदमित्यादि गच्छत्तीत्यन्तमुक्तार्थम् ॥ ६ । फलावाप्तों क्षमाशापातरसा स प्रज ११.३. यान्त्यार्थ । २ च. "दं सा । ३ क. में साम प । - ·१८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनिषत विश्वसृज एतेन वै विश्वमिदमसृजन्त यविश्व मसृजन्त तस्माद्विश्वसृजो विश्वमेनाननु प्रजायते ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्ति तस्मादिदं साधं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । विष्णुं प्रथमस्यान्त्यं मुखं द्वितीयस्यान्त्यं अस्य सान्न उक्तप्रकारेण विश्वस्त्वं दर्शयितुमाइ-विश्वसृज एते साना नृसिंहनामा विद्यापतिपादकमूलमन्त्राभिव्यञ्जकेन ।वै प्रसिद्धम् । सर्व दमसजन्त । ययस्मात्सर्वमसृजन्त तस्मात् । विश्वसृज इति सृक्शब्दं निर्वकि विषमेनाननु प्रजायते । ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्तीत्युपासकानां तादा स्यभेदोपासनया भेदेन फलनिर्देशः । ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्ती यस्मात्साशासान ईदृशमुपासकानां फलं तस्मादिदमित्यादि गच्छतीत्यन्तम्- कार्यम् । तस्मादिदं साङ्गं सामेत्यसकदभ्यासस्यायमभिप्रायः साङ्गसानैव इरसबमविद्यामतिपादकमन्त्राभिव्यक्त्या या ब्रह्मविद्योत्पन्ना सैव फलवती नान्येति । अत एवोक्तं तस्मादिदमेव मुख्यं द्वारं कलाविति पापभूयिष्ठेऽत्र कालेऽस्येष मुख्यताऽन्येषां तु गोणतेति । कालान्तरे त्वस्या अन्यस्य वैक- रिपकी मुख्यतेति सर्वमनवद्यम् । अथेदानी चतुर्थ सामोद्धारमाह-विष्णु सर्यानुदासात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ प्रथमस्यान्त्यमिति । प्रथ- मपादोक्ताक्षरद्वयेऽप्यन्त्यमन्त्यस्वरयुक्तं "क्तमाकार मनपनमनुषज्यते । पुखं सर्वानुदात्तात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या पराभ्यां नदि द्वितीयस्यान्त्यामिति । द्वितीयपादोक्ताक्षरद्वयेऽप्यन्त्यस्वरयुक्तं सामेति संबन्धः । ननु सर्वोदारेष अयमद्वितीयशब्दो कस्मात्पादाभिप्रायेण व्याख्यायेते नोक्ताक्षरसंख्यापेक्षया । समाहि-प्रथमान्त्यमित्युक्ताक्षरद्वयमध्ये प्रथमस्याक्षरस्यान्न्यं स्वरं जानीया. दिति । तथा द्वितीयान्त्यमित्युक्ताक्षरद्वयमध्ये द्वितीयस्याक्षरस्यान्त्यं स्वरं जा. मीयादेवं प्रथमोदारेऽपि प्रथमस्याक्षरस्य द्वितीयस्याक्षरस्याऽऽधस्वरं जानीया. दिति कस्माम व्याख्यायते । उच्यते । सर्वत्र बक्षरद्वयमुक्त्वैव प्रथम दिवीयतृतीयचतुर्थशम्दाः श्रूयन्ते न बक्षरद्वयोक्तो तृतीयचतुर्थशब्दावुपपली तृतीयचतुर्थयोरक्षरयोरभावादिति पादाभिप्रायेण व्याख्येयाविति निविते वत्साहवर्यात्प्रथमद्वितीयशब्दावक्षरद्वयोक्तावुपपन्नाविति नाक्षराभिप्रायेण ध्या. १ ग. घ. मेतान।

·१९ 1. प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । भई तृतीयस्यान्त्यं म्यहं चतुर्थस्यान्त्यं साम जानी- यायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति योऽसौ सोऽवेदयदिदं किं चाऽऽत्मनि ब्रह्मण्यानुष्टभं जानी- यायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । स्त्रीपुंसोर्वा य इहैव स्थातुमपेक्षते स सर्वेश्वयं ददाति या कुत्रापि म्रियते दहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे रुयेयो किंतु पादाभिप्रायेणैवेति स्थितम् । भद्रम् । सर्वानुदात्तात्मिका गीति. मासंख्या ३ । ४ । ५ तृतीयस्यान्त्यमित्युक्तार्थम् । म्यहम् । सर्वानुदा. सात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ चतुर्थस्यान्त्य मित्युक्तार्थम् । ननु कस्मा. मेरन्तर्येण सामोद्धाराभावो नैरन्तर्येण ह्युट्टते साम्नि सोकर्य स्याद्वितीयोपनि. पदुक्तपदोद्धारवत् । उच्यते । सत्यं सौकर्य स्याम्कितु सामद्रष्टा प्रजापतिः सर्वान्देषान्द्रष्टुं शक्तोऽपि मूलमन्त्रवन्नेदं सामापश्यत्किंतु तदर्शनायारपासपास- मायामुपासनेकदेशानुष्ठानादीपच्छुद्धान्तःकरणः प्रथमोद्धारमपश्यत्पुनय क्षीरी. दार्णषाधुपास्यमुपास्य द्वितीयमुद्धारमपश्यदेवमप्यधिकोपासनानुष्ठानादभ्यधिक- शुद्धान्तःकरणस्तृतीयं चतुर्थमप दिति प्रजापतेरपि तदर्शने महामापास: किमुतान्येषामिति नरन्तर्येण सामोद्वाराभावः । सानो दुर्लभतां दुर्दमिता र दर्शयति-यः प्रजापतिरसी स प्रजापतिरवेदयनिवेदितवानुपदिश्वानिदं कि च यदिदं प्रागुक्तमुपासनमात्मनि ब्रह्मणीति ब्रह्मण्यात्मनीति प्रमात्मकता मस्मिन्परिणायाऽऽनुषुभमनुष्ासंबन्धि सामद्वारकमुपासनं आनीते यो जानीते सोऽमृतस्य च गच्छसीत्युक्तार्थम् । स्त्रीपुंसोर्वा स्त्रियां वा पुंसि वा प्रागुक्तमुपा. सनं प्रजापतिकादिष्टचानित्यर्थः । अथवा ब्रह्मणि हिरण्यगर्भ एतदुपासनं खीसोर्षा यद्वाऽऽत्मनि ब्रह्मणीति ब्रह्माण परमेश्वर आमुष्टुभं साप स्पस्त मानीते । अस्मिन्पक्षे मागुक्तो यच्छन्द उपास्यपरो न प्रजापतिपः। सीईसोर्चा बीसोच वाशब्दः समुचयार्थो वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वेत्यादी इत्याद एस. दुक्तं भवति । उपास्येश्वरे सामन्यासं कृत्वोपासकेनाऽऽस्मन्यपि सामन्यास: कार्यः । य उपासक इह लोक उत्कर्षेण स्थातुमपेक्षते तस्मै सपर्य ददाति । देहान्ते तु देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे कामिनं प्रकृत्य देहान्त इति विशेष १क.ख, च. सौ स वेद य । ग. 'सौ स देवेभ्योऽवे । छ. सौ साम वेद य। २ . 'ते हैं।

·२० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-१ प्रथमोपनिषत् ] येनासावमृती भूत्वा सोऽमृतत्वं च गच्छति । तस्मा. दिदं साममध्यगं जपति तस्मादिदं सामाङ्गप्रजापति- स्तस्मादिदं सामा प्रजापतिर्य एवं वेदेति महोपनि- णोपादानात्कामित्वेन प्रागधिकाराच निष्कामस्यागपि देवः परं ब्रह्म तारक प्रणवस्थं सामाङ्ग प्रणवेन व्याख्यातम् । येन प्रणवेन व्याख्यातनामृती भूत्वा स श्रोताऽमृतत्वं च कैवल्यं प्रामाति । यस्मात्तारकस्थं परब्रह्म व्याख्येयं तस्मादिदं तारकं साममध्यगं साममध्यवर्तिकं जपति सामोपासनाङ्गप्रणवजपो यथाशक्तीति दर्शयति । एतदेवाऽऽह-तस्मादिदं तारकं सान्नोऽङ्ग प्रजापतिक्रषिलेन । यद्वेदं तारकं परमेश्वरस्वरूपाख्यानेन साम च परमेश्वरविषयविद्यापतिपादकमूलमन्त्रा. भिव्यञ्जकत्वेन प्रजापतिरुभयकथनेनत्येतभितयमवश्यमुपासनायामङ्गम् । एत. देव त्रितयमस्यामुपामनायामावश्यकमिति दर्शयितुं द्विग्भ्यासम्तस्मादिदं सामाङ्गं प्रजापतिस्तस्मादिदं सामाङ्ग प्रजापतिरिति । यस्मादेवं साम तस्मा. दस्य नैरन्तर्येणोद्धारः स्पष्टी क्रियते । तत्र मूलमन्त्रप्रथमपादाक्षरेष्वष्टमु मुखह. स्ताभ्यां हस्ताङ्गुष्टोत्तमपर्वोच्छ्रयेणाऽऽद्यमक्षरद्वयं मुखेन प्रागाय तृतीयमक्षरं कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शन तथैव मुखेन प्रागाय चतुर्थ पञ्चमं चैकैकं पृथक्पृथगड ठोत्तमपर्वतर्जनीस्पर्शतत्संनिहिताडल्युपकनिष्ठिकाकनिष्ठिकामध्यमध्यपर्व पर्शन तथैव मुखेन प्रागायेत्षष्ठमङ्गुष्ठोत्तमपर्वोच्छ्रयेण तथैव मुखेन पागायेत्सप्तमाष्टमा. क्षरे कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शेन यथाविहितस्वरैराद्याक्षरद्वयाघतृतीयाक्षरान्त्यचतुः थपञ्चमाक्षरमध्यषष्ठाक्षराद्यसप्तमाष्टमाक्षगन्त्यैरप्रमत्तस्तथैव मुखेन गायेत् । तथैव तृतीयषष्ठयोरङ्गुलीभ्यां दीर्घ गृह्णीयादेवं द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाक्षरेश्व- टसु साम गेयं द्वितीयपादे षष्ठं दीर्घ तृतीये चतुर्थमक्षरं दीर्घ चतुर्थे षष्ठं दीर्घ मिति शुद्धं साम साङ्गं चेत्पथमपादान्ते प्रणवं निक्षिप्य द्वितीयपादान्ते सावित्री तृतीयपादान्ते यजुर्लक्ष्मी चतुर्थपादान्ते नृसिंहगायत्रीं गायेत् । स्त्री चच्छूद्रश्वे- देतषितयं विहाय शुद्धं साम गायेदेष नैरन्तर्येण सामोद्धार उच्चारस्यातिदुर्ल- भत्वादतिरहस्यत्वाच्च लिखितोऽपि न लिखित्वा प्रदर्श्यते वाचैव स्पष्टी क्रियत इति । य एवमुक्तपकारेण वेदोपास्ते इतिशब्दोऽम्या उपागनाया नामकरणं करोति । उपनिषत्स्वेष समयः प्रणवगर्भितपणवबहुलोपासनानां महोपनि १ ख. प. च 'नाम् । २ घ. °ध्यमंज' । ३ ख. घ. च. 'तिर्य ।

·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । २१ पप ऐता महोपनिषदं वेद स छतपुरश्चरणोऽपि महाविष्णुर्भवति महाविष्णुर्भवतीति ॥ ७ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि प्रथमोप- निषत्समाप्ता ॥१॥ देवा ह वै मृत्योः पाप्मायः संसाराचाविभयुस्ते पदिति नाम । तत्र तत्र महोपनिषदुपनिपूर्वस्य सदेः किवन्तस्य गत्यवसादनवि- शरणार्थत्वान्महबूम गमयति ज्ञापयतीति महोपनिषन्महान्तं संसारमवसादयति क्लेशयति नाशयतीति वा महोपनिषदिति । ओमित्यात्मानं युञ्जीतैतदै महोप. (नषदमिति श्रुतेः । य एतामुक्तप्रकारेण प्रतिपादितां महोपनिषदं वेदोपास्ते स उपासकः कृतपुरश्चरणः कृतं मागुक्तोपासनं येन स तथोक्तः । महाविष्णुर्भवति। विष्ल व्याप्तौ । द्विरभ्यासः प्रथमोपनिषत्समाप्तिं द्योतयति ॥ ७ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशं. करभगवत आद्यकृतावाथर्वणतापनीयोपनिषद्भाष्ये प्रथमोपनिष. व्याख्या संपूर्णा ॥ १ ॥ एवं तावत्पथमोपनिषदन्ते य एतां महोपनिषदं वेदेत्येतच्छब्दपरामृष्टसा- मोपनिषदो महोपनिषदश्च सामानाधिकरण्यमुक्तम् । महोपनिषञ्च द्वात्रिंश. नृसिंहलीलाविग्रहम्तुतिमन्त्रात्मिका तस्या अन्ते य एवं महोपनिषदि- त्युपसंहारात्तत्र तावदुभयोपनिषत्सामानाधिकरण्यात्सामाभिव्यक्तमूलमत्रद्वा- त्रिंदशक्षरेषु महाचक्रन्यस्तेषु नृसिंहद्वात्रिंशद्व्यूहानुपास्य तैरेव मन्त्रम्हा देवता स्तुत्वा सामोपासनां कुर्यादित्यवगम्यते । अत एव स्तुत्युप- निषदः पुरश्चरणोपासनार्थत्वमाह स कृप्तपुरश्चरण इति । कृतं पुरश्च- रणं स्तुत्युपासना येन स तथोक्तः । एवं पुरश्चरणोपासायां मुमुक्षो. रुपासकस्याधिकारसंपत्तिमभिधाय तस्यैव तदुपासनास्वीकारेऽन्यदप्यधिकारि- विशेषणमाख्यायिकामधिकारपूर्वकमाह-देवा ह वै मृत्योरिति। देवा अकृतपुर. श्वरणा वै मृत्योरविभयुस्त उपासका देवा मृत्योर्मरणहेतोवैवस्वतात्स च मृत्युः पाप्मपूर्वक इति पाप्मभ्यः संसाराज्ञानभयात्समस्ताब्याताद्वितयाद्भयमागच्छं. स्तच्च पापं संसारपूर्वकमिति संसाराचाविभयुरिति प्रत्येकं संबध्यते १ क. छ. एवमेतां । २ क. स. ग, प. प.छ. '६ सकरपुर । ३ ख.क. छ- 'जो म ।

·श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्य समेता-२ द्वितीयोपनिषत् ] सर्वे - मृत्यु- मजापतिमुपाधावस्तेश्य एतं मन्त्रराज नार. सिंहमानुष्टुभ प्राय छत्तेन मजयन्स पाप्मानमतरन्संसाराचातरंस्त- स्मायो मृत्योः पाप्मायः संसाराच्च विभीयात्स एवं मम्घराज नारसिंहमानुष्टुभ प्रतिगृह्णीयान्स मृत्युं जयति स पाप्मानं तरति स संसारं तरति द्विविधा युपासका देवा मुमुक्षयोऽमुमुक्षवश्चेति । तत्र मुमुक्षूणां त्रितयं समुचितं विशेषणम् । अमुमुक्षूणां व्यस्तं द्वितयं विशेषणं केचन मृत्योर्जयमेव कामयन्ते केचन पाप्मन एव जयमन्ये तु त्रितयजय ते द्विविधा देवाः प्रजापतिमुपाधावन् । उपपूर्वको धापतिः पूजामाह । समीपमेत्य प्रजापतिमपूजयन्स्तुतिशुश्रूषादक्षि. णाभिश्च । तेभ्यो देवेभ्यः प्रीतः प्रजापतिरेतं मन्त्रराजमित्याद्यानुष्टुभमित्यन्तं सर्वमुक्तार्य मायच्छत्मादातेन दानेन वै स प्रजापतिर्मृत्युमजयदेवा अपि मृत्युमजयन् । अजयमितिबहुवचनात्स इत्येकवचनादुभयत्रापि प्रकृत्यर्थसंबन्धे प्राप्ते यथायोग्यतया वचनं योज्यम् । तथा तेनेत्यर्थप्राप्तं स्वीकरणं परामृश्यते । एतदुक्तं भवति । तेन प्रदानेन प्रजापतिर्मृत्युमजयत्तेन स्वीकारेण देवा मृत्यु- मजयामिति । कैधिदेवं व्याख्यातं समृत्युमिति समस्तं कृत्वा सह मृत्युना वर्तते पदमानं सत्तयोक्तं तक । पूर्व तस्याप्रकृतत्वात् । अथार्थप्राप्तं प्रकृतमिति चेद्भ- पतु म कधिद्विरोषः किंतु दातुः फलं न संकीर्तितं स्यादिति दाता कयं प्रवर्तेत । दक्षिणादिभिरिति चेन । विरक्ते तु का वार्ता । तस्मादुभयत्रापि फलवत्युपास. मेति व्याख्या ज्यायसी। एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् । पाप्मानं ससंसारमतरद- तरमिति च।यस्मादिदमुभयत्र फलवत्तस्माद्यः प्रागुक्त उपासको मृत्योः पाप्मभ्यः संसाराबविभीयात्समस्तादयस्ताद्वितयाद्भयं गच्छेत्स प्रागुक्त उपासको गुरू- पसर्पणेना एतं ममराममित्यादि स संसारं तरतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । प्रतिगृह्णीयात्स्वी कुर्यादित्यर्थः। अनेनैतदर्शयति मूलमन्त्रमात्रे गुरूपसर्पणमावश्यकम् । सामप्रभृत्यु- पासनांचे गुरुपसर्पणातितस्तव्याख्यानावति विकल्पः। तस्मादिदं साम येन केनचिदाचार्यमुखेनति श्रुतेः । अत एवैतद्विषयरहस्यकल्पग्रन्थानसमर्थश्चेद्गुरुमु. खाणुपात्समर्थश्वेत्स्वयमेवावेक्षेत । मूलमन्त्रं सवीनं सशक्तिकं साङ्गं सन्यास गुरुमुखात्स्वीकृत्येवं भागुतस्योपासकस्य मुमुक्षोः प्रागुक्तं समस्तं विशेषणमित- १.क.वै मृ' । २ घ. हु यन्पाप्मा ।

·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । २३ तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा पृथिन्य- कारः स ऋग्भिग्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्यः स साम्नः प्रथमः पादो भवति द्वितीयाऽन्तरिक्षं स उकारः स यजुभिर्यजुर्वेदो विष्णू रुद्रात्रिष्टुब्दक्षिणामिः स सानो द्वितीयः पादो भवति तृतीया यौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रों आदित्या जगत्याहव- नीयः स साम्नस्तृतीयः पादो प्रपति याऽ- वसानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोक ओंकारः सोऽथर्वणैर्मन्त्रैरथर्ववेदः संवर्तकोऽनि- मरुतो विराडेक ऋषिर्भास्वती सा साम्रश्च- तुर्थः पादो भवति ॥ १ ॥ रस्य द्वितयं विशेषणमुभयत्रापि स्तुत्युपनिषत्मतिपादितं स्तवनं तेषा म्यूहाना- मुपासनं सान्ना मूलमन्त्राभिव्यक्तिश्चेति त्रितयमप्येतत्पुरश्चरणरूपत्वात्साधार- णम् । एवं विशिष्टमधिकारिणमभिधाय तदुपासनापारम्भस्य प्रणवोपासनापू. कित्वात्मणवमात्रा नृसिंहव्यूहे । ॐ स ॐ ॐ यो वे नृसिंहो देवो भगवान्या- वार्धचतस्रो मात्रास्तस्मै वै नमानम इति मन मन्त्रवर्णात्पुरचरणोपासमान्तर्गत्वेनाऽऽ दित्वेन स्थितेऽपि मात्राशब्दादर्धशब्दाचतुःशब्दाथ तन्मात्राध्यूहमत्यभित्रा- नात्तस्मिन्नेव व्यूहे चतुर्मात्रासंबन्धित्वेनोपासनाविशेषमाह-तस्य प्रागुतस्य मन्त्रराजस्य सानः सामाभिव्यक्ताक्षरस्य संपुटिनत्वेन स्थितस्य ह निधितं सामाभिव्यक्तमूलमन्त्राक्षरसंपुटीकरणेन स्थितत्वात्सान्ना संवन्धः । तस्मात्मत्य. क्षरम्भयत ओंकारो भवतीति श्रुतेः। प्रणवस्य या पूर्वा मात्रेत्यादि सा सान. चतुर्थः पादो भवतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । अकारोकारमकारार्धमात्रा नादास्मिका यथासंख्यं पृथिव्यन्तरिक्षधुसोमलोक ऋग्यजुःसामायणब्रह्मविष्णुमहेन्चरोंकार- वसुरुद्रादित्यमरुद्वायत्रीत्रिष्टुब्जगतीविरागाईपत्यदक्षिणान्याविनीयसंवर्तका. स्मकः प्रणवस्तस्मिन्नृसिंहव्यूहे विश्वरूपन्यायेनावस्थित उपास्यः। नन्वनेक एव लीलाविग्रहाः कथं न भवन्ति । नेति ब्रूमः । यस्तस्मा इत्येकवचनादेक एवायं लीलाविग्रह इत्यवगम्यते ॥ १ ॥ ग. घ. त्यः सा प्र । २ ग. ह. च. 'विष्णुरु । ३ग. च. 'मिः सादि । ४ ग... 'हादि । ५ ग. च. यः सा तृतः । ६ घ. °२. साऽथ । ७७. स । - ·२४ श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[२ द्वितीयोपनिषत् । अष्टाक्षरः प्रथमः पादो भवत्यष्टाक्षरात्रयः पादा- भवन्त्येवं द्वात्रिंशदक्षराणि संपयन्ते द्वात्रिं- शदक्षरा वा अनुष्टुभवत्यनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्ट- मनुष्टुमा सर्वमुपसंहृतं तस्य हि पञ्चाङ्गानि भवन्ति चत्वारः पादाश्चत्वार्यानि भवन्ति सप्रणवं संवं पञ्चमं भवति । ॐ हृदयाय नमः । ॐ शिरसे स्वाहा । ॐ शिखायै वषट् । कव. चाय हुम् । ॐ अस्त्राय फडिति प्रथमं प्रथमेन एवं तावत्पुरश्चरणान्तर्गतप्रणवमात्राव्यूहोपासनमभिधायेदानी सामाभिव्य- क्तमूलमन्त्रेण ब्रह्मोपासनामभिधातुं मूलमन्त्रस्य प्रणवसंपुटीकरणादक्षरसंख्या. विवृद्धेः कथं द्वात्रिंशदक्षरं सामेत्याशडून्य पादशः पञ्चाङ्गन्यासं चाभिधातुं पादाक्षरसंख्यापूर्विकां कृत्स्नमूलमन्त्राक्षरसंख्यामाह-अष्टाक्षरः प्रथमः पादो भवतीत्यादि समणवं सर्व पञ्चमं भवतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । ॐ हृदयेत्याधङ्गम. न्त्राणां पञ्चानां सामाङ्गन्मन्त्रैरेव व्याख्यातत्वाम पृथग्व्याख्यापेक्षेति । हृद. येत्यादि पश्चमेनेत्यन्तं स्पष्टार्थम् । व्यतिषक्ता वेमे लोकास्तस्माद्व्यातिषक्तान्य. ङ्गानि भवन्तीति लोकबुद्धयोपास्याना हदयाघङ्गानां सामाभिव्यक्त मूलमन्त्रम. तिपाये नसिंहब्रह्मव्यूहे क्षीरोदार्णवशायिन्युपविष्टे वा लोकव्यातिषङ्ग हेतुका गाव्यतिषक्तता विधीयते तस्माद्ध्यतिषक्तान्यङ्गानि भवन्तीत्यत्र व्यतिपक्तानि यथायोग्यतयाऽन्योन्यं मिश्रितान्युपास्यानीत्यर्थः । ततश्रायमर्यः संपद्यते पार. मेश्वरं हृदयाख्यमङ्ग पारमेश्वरशिरोङ्गादधःप्रदेशान्तस्थितं हदयप्रदेशादारभ्यो. पास्यम् । अत एव सामाङ्गमणवव्याख्यानेन मूलमन्त्रहदयाङ्गव्याख्यानावसरे पारमेश्वरं हृदयं व्याख्यातमितरथा तद्व्याख्यानमप्रस्तुतं स्यात्तस्मादङ्गव्यतिष. ङ्गविधानादेव तद्व्याख्यानं प्रस्तुतमिति सिन्दम् । यत एवं हृदयाङ्गोपासनैव तद. न्तर्गतत्वानेत्रत्रयोपासनाऽत एव नेत्रत्रयाङ्गोपासना न पृथगभिहिता । एवमु- तरत्रापि शिखाख्यमङ्गं पारमेश्वरं शिरोङ्गमूर्ध्नि च व्यतिषक्तं सामाङ्ग लक्ष्मीनृसिंहयजुर्मन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यम् । शिरश्च द्वितीयमङ्ग यथोक्तहइये सामाङ्गसावित्रीमन्त्रेण व्याख्यातं पारमेश्वरं कवचम् । यथोक्तहदयैकदेशे नाभेकर्ष श्रीवातोऽध:पृष्ठप्रदेशम्यापिसामाङ्गनृसिंहगायत्र्यां व्याख्या .

·२५ [ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । युज्यते द्वितीयं द्वितीयेन तृतीयं तृतीयेन चतुर्थ चतुर्थेन पञ्चमं पञ्चमेन व्यतिषता वा इमे लोकास्तस्माद्वचतिषकान्यजानि भवन्त्योमित्ये तदक्षरमिदं सर्व तस्मात्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीत्यक्षराणां न्यासमुपदिशन्ति ब्रह्मवादिनः॥२॥ तस्य ह वा उग्रं प्रमं स्थानं जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति वीरं द्वितीयं स्थानं महाविष्णुं तृतीयं ज्वलन्तं चतुर्थ सर्वतोमुखं पञ्चमं नृसिंह षष्ठं भीषणं सप्तमं अदमष्टमं मृत्यु. तमुपास्यम् । एवं पञ्चममङ्गमस्त्राख्य मुत्तराधरभावेन तमाभिमध्यवर्ति क्षीरोदा. र्णवपारमेश्वरव्यूहचतुष्टयाङ्गव्यापितया व्यवस्थितं व्यतिषक्तमुपास्यमिति यथा- योग्यतया व्यतिषक्तशब्दस्याङ्गषु स्थितिः पञ्चाङ्गन्यासोपन्यासो नं षष्ठमण. मिति तस्य हृदयान्तर्गतत्वादिति मागभिहितः । सप्रणवे पञ्चऽङ्ग सप्रणवता विधातुमाह । यस्मादोमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति यदिदमर्थजातमभिधानाभिः धेयभूतं तस्याभिधानाव्यतिरेकादभिधानभेदस्थ चौकाराव्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्व तस्मात्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवति प्रत्यक्षरमेकैकं मूलमन्त्राक्षरं प्रणवेन संपुटितं कुयादित्यक्षराणां मूलमन्त्राक्षराणां न्यासमखाख्येऽङ्ग उपदिशन्ति कथयन्ति ब्रह्मवादिनो ब्रह्मैवोपास्तया ये वदन्ति ते ब्रह्मवादिनः। अत्र चोपदिशन्तीति विशेषणोपादानान्मूलमन्त्राङ्गजातमुपदेशगम्यमिति दर्शयति । तमिमं पञ्च ङ्गन्यासं यथोक्तविशेषणे परमेश्वर यथोक्तविशेषणविशिष्टं विधाय स्वात्मन्यपि विदध्यात् । अस्मिनिह प्रकरणे तस्यार्थजातस्य प्रायशः परमेश्वर. संबन्धितया श्रुतत्वादिति ।। २ ॥ एवं तावत्माक्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति विधानात्सामाभिव्यक्तमू- लमन्त्राक्षरव्यवधानेनार्थाप्रतिपादन औपारिकेन पदाज्ञानेन प्राप्ते तदव्यवधा- नेनार्थप्रतिपादनोपाधिना गूढेन पदपरिमाणं जापयितुं पदोद्धारमाह-तस्य ह घा इत्यादि सर्वमुपसंहृतमित्यन्तं स्पष्टार्थम् । स्थानं जानीयात्पदं जानीयात् । - १०. 'वति प्रस।

·२६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयोपनिषत् ] मृत्युं नवमं नमामि दशममहमित्येकादशं स्थानं जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । एकादशपदा वा अनुष्टुभवत्यनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्ट- मनुष्टुभा सर्वमुपसंहृतं तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभं जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ३ ॥ एकादशपदा वा अनुष्टुम्भवतीत्युपसंहारात्प्राक्तनः सर्वोऽपि स्थानशब्दः पादे वर्तते। यस्मादभिधानाभिधेयमपञ्चस्याभिधानाव्यतिरेको वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति श्रुतेन ममपश्चस्य सामान्यविशेषात्मकस्यानुष्टुप्त्वे नामाव्यतिरका- दनुष्टुभश्चाऽऽद्य ब्रह्मविवात्मकत्वात्साकारब्रह्मप्रतिपादकत्वेन ब्रह्मत्वे सिद्धे ब्राह्मणव सृष्टयुपसंहारकार गत्वेनोपादानादित्यनुष्टबेवोपादानं तस्मात्सर्वमानुष्टु- भमित्यादि गच्छतीत्यन्तं स्पष्टार्थ व्याख्येयमुक्तार्थम् ।। ३ ॥ यदर्थ-तिपादकगूढोपाधिना पदज्ञानमभूत्तमेव गूढोपाधि विवृणोति प्रश्नोत्त. राभ्याम् । स चात्र बहुतरो व्याख्येयः साङ्ग सामाभिव्यक्तसाङ्गमूलमन्त्रं प्रति- पाथ । स च मूलमन्त्रः पदत्रयात्मकः प्रथमः पादः पदद्वयात्मको द्वितीयः पद. प्रयात्मकस्तृतीयस्तत्संख्याकपद एव चतुर्थ इत्येकादशपदात्मक एवमेकादश- पदात्मके मन्त्रे पश्चाङ्गन्यासानन्तरमुक्त मन्त्रे द्वितीयान्तेषु नवसु पदेषु मन्त्रान्त्य पदवयं तृतीयपादायं च पदमपि त्रितयमप्यधरू नेपूरितनेषु च तृतीयपादायपदा. दन्यत्रानुषज्यते तृतीयपादायपदे द्वितय नुपज्यत एवं क्रियाकारकायन्वयसंब. पशुद्धिः । तत्र पश्चाङ्गन्यासानन्तरं पठितत्वात्पदोद्धारतदर्थकथनस्य सर्वेष्वेव पादेषु साङ्गवर्थः कथनीय इत्याये पादे पदयात्मके साङ्ग लोकायग्न्यादिना सामोपनिषद्युपास्ये सामाङ्गभगवेन च मूलमन्त्र हृदयाङ्गव्याख्यानेन प्राप्ते तत्रै. कैकं पदं बहुतरेष्वर्थेषु व्याख्येयं तथोपरितनऋची दशपदसंबन्धिन्या प्रश्नोत्त. रान्तरालवर्तिब्राह्मणातिन्यस्तदेषाऽक्तेत्येवं ब्राह्मणोक्तार्य साक्षित्वेनानुभा- विता महाचक्र न्यन्ते द्वाशिव्यू: नसिहात्म के ब्रह्मण्येकै कमूलमन्त्रपदव्या- ख्यानपरत्वेन वर्णनीयाः । तथा ब्राह्मणमेकमूलमन्त्रपदव्याख्यापरत्वेन महा. चक्रनाभिवतिक्षीरोदार्णवसंबन्धिमूलनृसिंहव्यूहे ब्रह्मणि पागुक्तगुणविशिष्टे व्याख्येयमत एव तत्र साक्षित्वेनानुद्भ (भा)वनमृग्ब्राह्मणयोस्तत्तत्पदव्याख्या. नावसरे विभागं क्रमं च स्पष्ट प्रदर्शयिष्यामः। तत्र तावदेकैकं पदं धातूपसर्गा- दियोगेन बहुतरमर्थजातं कथं वदिष्यति प्रजापतिः कथं व्याख्यास्पत्यस्मा.

·(९ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । देवा ह वै प्रजापनिमबुवन्नथ कस्मादुच्यत उपमिति स होवाच प्रजापतिर्यस्मात्स्वमहिना सर्वाल्लोकान्स. न्देिवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्युद्गृह्णात्यजसं सृजति विसृजति विकासयत्युद्ग्राह्यत उद्ग्रह्यते । स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानं मृगं नीममुपहनुमुग्रम् । न्व्युत्पभान्प्रतीत्येवं देवा विस्मयेन ह हर्षिता वै प्रजापतिमववामिति सर्वपद- साधारणं व्याख्यानं पृष्ट्वाऽनन्तरं कम्माप्रकृतिप्रत्ययविभागादनाख्यातात्मक प्रथमपदमुच्यते ध्याख्यायत उभयत्रापि मूलनृसिंहव्यूहे द्वात्रिंशनृसिंहव्यूहे चोग्रमिति । इतिशब्दः प्रश्नसमाप्तिं धोनयति । स प्रजापतिस्तान्देवान्परमेश्व रोपासनानिष्ठान्विवक्षितार्थपष्वन्दृष्ट्वोत्तरमुवाच । एवमुत्तरोत्तरपश्नोत्तरेश्वपि योज्यम् । यस्मात्स्वमहिम्ना स्वतन्त्रशक्या मायया तस्या आत्मतन्त्रत्वादेव स्वातम्यम् । स्वमहिम्नति च घचनं सर्वशक्तिमत्तृतीयपादाद्यपदानुषङ्ग दर्श. यति । एवं तत्तत्पदव्याख्यानावसरे सवाल्लोकान्पाथव्यादीन्पार्थिवत्वावान्तर- जातिभेदभिन्नान्सर्वान्देवानगन्यादीन्सप्रणवव्याख्यानपक्ष ऋग्ब्रह्मादिगाईपत्या. तान्मणवप्रथममात्रामतिपादितान्सर्वात्मनो विश्वादीपणवव्याख्यानेन वक्ष्य. माणान्सर्वाणि भूतान्युगृह्णाति । उदित्ययमुपसर्ग उ इत्येतस्य निपातस्य स्थाने वर्णसाम्यादन्धि युपसर्गस्यार्थग्रह इत्ययं गृह्णातीति भावव्युत्पत्त्याऽनुगृ. हातीत्यर्थः । अजस्रमनवरतं तथा चोत्पूर्वको गृहानीतिशब्दः सृष्टिविमोचनव. सतिषु वर्तते । उद्ग्राह्यत उद्ग्रह्यत इत्यात्मनेपदात्प्रयोजकर्तृन्वं साक्षात्कर्तृत्वं चेत्युक्तमेवार्थ द्रढयति । ततश्चायमर्थः । पूर्वोक्तानुग्राहकत्वं स्रष्टुत्वं च विपू. वकस्य सृजतेरुपसंहारार्थत्वेन तदर्थव विमोचनार्थत्वं वाऽवस्थितिकारयि. तृत्वमनुग्रहे प्रयोजकत्व मति मूलनृसिंहव्यूहहृदयान्तर्वतित्वेनोपास्यम् । एवं मूलनृसिंहगूढहृदयोपासनापरत्वेनोग्रपदं व्याख्यायाथैदानी तदेव पदं द्वात्रिंश. व्यूहोपासनापरत्वेन व्याख्यातुमचमाह- स्तुहीति । स्तोतारं प्रत्यक्षीकृत्याऽऽह परोक्षीकृत्य स्तुत्यम् । यो वै नृसिंह इत्यादिमन्त्रवणैरेव स्तुतं द्वात्रिंशमृसिंहव्यूह गर्तसदं गर्ने महाचक्रे गृणाते: स्तुतिकर्षणो गीर्यत इति व्युत्पत्त्या सीद- तीति गर्तसदम् । युगनं प्रसिद्धग । मृगं सिंहरूपम् । नभीममभयंकरमुपहलु- मनुग्रहार्थ सर्वत्रोपगमशीलम् । उग्रं द्वाशनृसिंहव्यूहरूपम् । अत्रापि सश- तिकनृसिंहपदस्यानुषङ्गः । स्तुहीत्येवं संबन्धः । एवं परोक्षतः स्तुते द्वात्रिंश- ।

·२८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितमाग्यसमेता-२ द्वितीयोपनिषत् ] मृडा जरित्रे सिंह स्तवानो अन्यं ते अस्मन्निव- पन्तु सेनाः । तस्मादुच्यत उग्रामिति । अथ कस्मा- दुच्यते वीरमिति यस्मात्स्वमहिम्रा सर्वाल्लोकान्स- न्देिवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानि विरमति विरामयत्यजत्रं सृजति विसृजति वासयति । यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तयावा जायते देवकामः । मृसिंहव्यूहे तत्सामाग्श्रवणयुक्तवाच तच्छुन्वा प्रत्यक्षो ह्यभून्स म्यूह उपासकायेति प्रत्यक्षी कृत्वाऽयमुत्तराधः । हे सिंह द्वात्रिंशद्व्यूह स्तपानस्त- यमानम्त्वं मृड सुखय जरित्रे स्तोत्रको । यद्वा चतुर्थी द्वितीयार्थे । ते तव सेना अस्मदस्मत्तोऽन्यं निवपन्तु विनाशयन्तु । यद्वा स्वानुग्रहं लब्ध्वा परानुग्रहं प्रार्थयते । ते तव सेनास्तव्यूहरूपा अस्मदन्यं निपूर्वको थप. तिरनुग्रहार्थे वर्ततेऽनुहन्त्वित्यर्थः । यस्मादेवं प्रागुक्तेन प्रकारणोभयोपास्य उग्रपदं क्षमं तस्मादुच्यत उग्रमिति । इतिशब्द उत्तरसमाप्तिं द्योतयति । एवं प्रथमपदमुभयोपासने क्षमामति विज्ञायाथेदानी द्वितीयं पदमक्ष- योपास्ये व्याख्यातुं द्वितीयो देव-श्नः स च प्रथमदेवप्रश्नेन व्याख्यातः । अथ कस्मादुच्यते वीरमिति । स होवाच प्रजापतिरिति प्रागुक्तमनुषज्योत्तरम् । यम्मात्म्वमहिम्नेत्यादि सर्वाणि भूतानीत्यन्तमुक्तार्थम् । विग्मति विरामयति । विविधप्रकारेण प्रागुतान्पति रमति रम क्रीडायाम् । तथैव तानाक्रीडयति कथं क्रीडयतीत्यपेक्षित आह-अजस्रमित्यादि वासयतीत्यन्तमुक्तार्थम् । एत दुक्तं भवति । सृष्टिस्थितिलयविमोचनकर्तृत्वरूपाः क्रीडा अतः प्रागुक्तार्थमूल- नृसिंहव्यूहहृदयं क्रीडासक्तमुपास्यम् । एवं मूलनृसिंहोपासनापरत्वेन द्वितीयं पदं व्याख्याय द्वात्रिंशनृसिंहव्यूहोपासनायां तदेव पदं व्याख्यातुमर्धर्चमाह । देषकामस्तांस्तान्ब्रह्मादिदेवान्स्वेन रूपेणावतारयितुं कामयत इति देवकामः । यद्वा नृसिंहव्यूहमेव धृत्वा ब्रह्मादिरूपं प्रकटयति कचिदायुधैः कचिद्विश्वरूपो. पपत्तिन्यायेन । यो वै नृसिंहो देवा भगवान्यश्च ब्रह्मेत्यादिषु यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ बमव इत्यादिषु च पदेष्वेवं देवकामो जायते यतो वीरः शूरो यद्वा वीरो विविधावताररूण रमणीयसंसारशीलो वीरः कर्मण्यस्तत्तद- वतरणरूपकर्मशील उपासकानुग्रणे सुदक्षः पूजितबलः । यद्वा पूजितः । युक्तावा युक्तो ग्रावभिर्युक्तावा सोमेऽध्वर्वादिरूपो यो चे नृसिंहो देवो ।

·२९ [ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । तस्मादुच्यते वीरामिति । अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । यः सर्वाल्लोकान्यामोति व्या- पयति बेहो यथा पललपिण्डमोतभोतमनुप्राप्तं व्यतिषतो व्याप्यते व्यापयते । यस्मान्न जातः परोऽन्योऽस्ति य आविवेश व- नानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदान- स्त्रीणि ज्योतीष रचते स षोडशीति । भगवान्यश्च सर्वमित्यादिमन्त्रवर्णात् । यस्मा मुक्तपकारेणोभयोपास्ये वीरपदं क्षम तस्मादुच्यते वीरामति । इतिशब्द उतरसमाप्तिं घोतयति । अथेदानी तृतीय- पदं व्याख्यातुं देषप्रश्नः स चोक्तार्थः । सर्वत्र प्रश्नवाक्येष्वयशब्दस्तत्तदान- न्तर्यार्थः । अथ कस्मादुच्यते महावि गुम् । इतिशब्दोऽनुषक्तमश्नसमाप्तिं द्योत. यनि । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । य इत्यत्रापि स्वमहिम्नत्यनुपड़ा. च्छक्तिमन्नृसिंहपदस्यानुषङ्गः। सर्वाल्लाकान्व्यानोति व्यापयतीत्यत्र सर्वलोकप- दादेवाऽऽत्मभूतानां संग्रहः। माग्बद्धक्रमत्वेनावगतानां तदादिन्यायेन । विष्णुरिति विषल व्याप्ताविति धातो रूपम् । तच व्यापकत्वं निरुपपदत्वेन महत्त्वं प्राप्त मिति महच्छब्देन तदेव रढीकृतम् । यद्वा मह इति तेजो नाम महो व्यापकम् । व्यापकत्वे दृष्टान्तमाह-स्नेहस्तैलादियथा पललपिण्डं पललस्य पिण्डं पलल. पिण्डम् । ओतमनुस्यूतं प्रोतं प्रकर्षणानुम्यूतमनुषक्तं तादृशं पिण्डं व्यतिषक्तोऽ वयवभिनो व्याप्यते व्यापयते। दृष्टान्त आत्मनेपदोपादानाव्यामोति व्याप. यतीति दान्तिके च परस्मैपदोपादानादुभयपद्ययं धातुरिति दर्शयति । एत. दुक्तं भवति । प्रागुक्तसर्वलोकादिसाक्षाद्व्यापकत्वं प्रयोजकव्यापकत्वं च मूल. नृसिंहहृदय उपास्यमिति । एवं तावत्साङ्गन्मूलनृसिंहव्यूहोपासनापरत्वेन महा- विष्णुपदं तृतीयं व्याख्यायायेदानीं तदेव पदं द्वात्रिंशमृसिंहव्यूहोपास्यपर- त्वेन व्याख्यातुरचमाह-यस्माद्वात्रिंशनृसिंहव्यूहात्पर उत्कृष्टो न जातो जातोऽन्यो नास्ति सर्वस्यैवान्तर्भावाद्यो व्यूहः स विश्वा सर्वाणि भुवनानि भूतान्याविवेश प्रविष्टः । व्याप्तुस्तन्सद्रूपधारणेन विश्वरूपावतारणेनाऽऽविर्भ: वत्याविर्भूत्या वा प्रजया सह प्रजापतिरपि संविदानो जानंस्तमुपास्यतया त्रीणि ज्योतींषि गाईपत्यादीन्सचते सेयते । स प्रजापतिरुपासना कुर्वन्षोडशी ·श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[२ द्वितीयोपनिषत् ] तस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । अथ कस्मादुच्यते जलन्तमिति फला निराकारब्रमतया बभूव । तस्य चाऽऽद्यस्योपासकस्य. प्रजापतरन्यस्य चोपासकस्यायमुपासनाक्रमः । अत्र च प्रकरणे महाचक्रनाभिवतिक्षीरोदार्णव- संबन्ध्युपास्यो मूलनृसिंहव्यूह इति पूर्वाचार्याणां परिभाषा संप्रदायागता । तत्र चप्रणवपूर्वकशक्तिबीजोच्चारणपूर्वकं सामाभिव्यक्तद्वात्रिंशदक्षरेषु न्यस्तेषु चक्रे यथासंख्यमेकैकस्मिन्नक्षरे प्रणवसंपुटिते तत्तद्व्यूहमन्त्रस्तं तं व्यूह स्तुत्वा तथैवो- पास्यैवं द्वात्रिंशनृसिंहव्यूहोपासनया स्वात्मानं महाविष्णुमुपाम्य साङ्गसामाभिः व्यक्तसाङ्गमूलमन्त्रेण नृसिंहव्यूहे प्रकरणे श्रुतत्वात्पश्चाङ्गन्यासं विधाय संपदा- यानुसारेण तस्मिन्महाविष्णौ तयैव पश्चाङ्गन्यासं विधाय ततः साङ्गोपासन- मारभेत । तत्र प्रथमपादे पदत्रयात्मके प्रथमपदव्याख्यानप्रतिपादितगुणविशिष्टं शक्तिममृसिंहपदपूर्वकं नमस्क्रियापदपूर्वकं सामाङ्गप्रणवमन्त्रव्याख्यानहृदयमन्त्र गुणविशिष्टं मूलनसिंहव्यूहमुपास्य द्वात्रिंशस्मृसिंहव्यूहमक्प्रतिपादितमुपासीत । एवं प्रतिपदं मूलनृसिंहव्यूहोपासनपूर्वकं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहोपासनम् । अत एव हृदयाघङ्गमन्त्राणामर्थ व्याचक्षाणैरस्माभिरुक्तं प्रपञ्चागमशास्त्रे "हृदयं बुद्धिगम्यत्वात्प्रणामः स्यानमःपदम् । क्रियते हृदये नमो बुद्धिगम्या नमस्क्रिया" ।। इति । एवं द्वितीयतृतीयचतुर्थपादेषु तत्तत्पदोपासनां प्रागुक्तां कृत्स्ना विधाय महा- विष्णुरूपेऽन्त्यसामप्रतिपादितरूपे वोपास्यरूपे वा सायुज्यत पा सच्चिदान. न्दरूपे वाऽथवा यथाऽन्तःकरणशुद्धियोग्यतया समाधिना वा तिष्ठनोपासकः । आयद्वितीयोपासनयोः साममूलमन्त्रप्रणवानां वैकल्पिकज पपूर्वकत्वेनावस्था. नम् । तथा यत्र यत्र मूलमन्त्रस्मृतिस्तत्र तत्र प्रणवशाक्ते बीजसंपुटीकरणन तत्रापीषन्मूलमन्त्रजपपूर्वकः प्रणवजपः श्रेयान् । तस्य सर्वोत्कृष्टत्वात्सर्वमन्त्रजपा- त्यानायत्वेन विहितत्वाधः प्रणवमधीते स सर्वमधीत इति श्रुतेः । अन्त्ययोरुपा. सनयोरन्त्यसामिति(१)राकारयोरवस्थितौ न जपो नान्यचिन्तनं समाधावेवाव. स्थितिरिति परमरहस्यविवेको न कस्यचित्प्रतिपादनीय इति स्थितम् । यस्मादिदं महाविष्णुपदमुभयोपास्यप्रतिपादनक्षम तस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । इति- शब्दो व्याख्यातः । एवं प्रथमपादः । एवं प्रथमपादोपासनां विधातुं तदाध. पदं मन्त्रापेक्षया चतुर्थ च पदं व्याख्यातुं प्रश्नोपक्रमः स चोक्तार्थः । अथ कस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । इतिशब्दो व्याख्यातः । स होवाच प्रजापतिरि ११. ति यः स्वम।

·३१ [ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । यस्मात्स्वमहिम्ना सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्स- नात्मनः सर्वाणि भूतानि स्वतेजसा ज्वलति ज्वालयति ज्वाल्यते ज्वालयते । सविता प्रसविता दीप्तो दीपयन्दीप्यमानः । ज्वल- ज्वलिता तपन्वितपन्संतपन्रोचनो रोच- मानः शोशनः शोभमानः कल्याणः । त्यनुषज्योत्तरम् । यः स्वमहिम्ना स्वाधीनमायया सर्वाल्लोकानन्तरिक्षगतान्पू. ोक्तान्भाविनश्च तदन्तर्गतान्सर्वान्देवान्यक्षगन्धर्वादीन्सर्वानात्मन ऋग्यजुःसा- माथवरूपान्पुरुषानन्यानृपीन्सामाङ्गसावित्रमन्त्रव्याख्यातांश्च सर्वाणि भूतान्ये. तान्पूर्वोक्तान्वक्ष्यमाणांश्च स्वतेजसा ज्वलति स्वकीयप्रकाशेनैतानपि प्रकाशयति । शिरोन्तर्गततेजा व्याख्यातम् । सर्वाङ्गाङ्गिव्यापितायाङ्गा(?)नामन्योन्यसंबन्धश्र- वणात्तस्माद्व्यतिपक्तान्यङ्गानि भवन्तीति श्रुतेः । ज्वलयतीत्येतान्प्रकाशयती. त्यर्थः । एवं साक्षात्प्रयोजकत्वेन च स्वरसंबन्धितया शिरोगान्तर्गततेजःसंबन्धे सिद्धेऽप्येतदेव वेदयितुमुभयपदित्वेन धातुं प्रयुक्ते प्रापरस्मैपदमिदानीमात्म- नेपदं ज्वाल्यते ज्वालयत इति । एवं मूलनृसिंहव्यूहोपास्ये चतुर्थ पदं व्याख्याय द्वात्रिंशनृसिंहव्यूहे व्याख्यातुमृचमाह । सविता सवितृमण्डलतद्वर्तुलतया स्थित स्वात्सविताऽयं व्यूहोऽन एव प्रसविता सर्वकर्मानुष्ठानेऽभ्यनुज्ञातव्यूहोपासन- पूर्वकत्वादितरोपासनस्य । दीप्तो दीपयन्दीप्यमानो यथाऽयं सविता गत्रितमो. विनाशनेन दीप्तः प्रकाशमानः फर्मानुष्ठ नेऽभ्यनुज्ञाता तथाऽयं द्वात्रिंशमसिंह- व्यूह उपासित उपासकाय मूल नृसिंहव्यूहोपासनाज्ञानरात्रितमोविनाशनेन दीप्तः प्रकाशमानः प्रशानोप.सनाभ्यनुज्ञाता । दीपयन्दीप्यमान इति शतृशान. प्रत्ययौ वर्तमानकालाथाबु कमेवार्थ द्राध्यतः । ज्वलज्वलिता प्रकाशं कुर्वन्म- काशयिता । यद्वोभयत्रापि ज्वलशब्दो दहनार्थे वर्तमानोऽप्यज्ञानदाहकत्वेन व्याख्येयः । तत्र लोका द्यज्ञानस्य प्रकाशवदाहकः प्रकृते चोपासकाज्ञानदा- हक इति । ज्वलन्प्रकाशनेनाज्ञानदहनं कुर्वज्वलिताऽज्ञानदहनकर्ता तपस्ताप कुर्वनज्ञानस्य वितपनत्वयं शान्तः संतपन्संतापं कुर्वत्रज्ञानस्य । एते शतृप्रत्यया वर्तमानकालाः सन्तो यस्मिन्काल एतद्व्यूहोपासनं वर्तते तस्मिमेव महाविष्णु. रुपासकः प्रकाशात्मकोऽधिकारी वर्तत इति दर्शयन्ति । रोचनोऽनुद्वेगकरो रोच- मान इच्छाकरोऽत एंव शोभन: शोभमानः कल्याण इति । एतदुक्तं भवति । मूलनृसिंहव्यूहस्य शिरोङ्ग उन्नने स्थितं तेजः सर्वभकाशकं सर्वानानदाहकं चेति ·३२ श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[२ द्वितीयोपनिषत् ] तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । अथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुखामिति । यस्मादनिन्दियोऽपि सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोति सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते स सर्वगः सर्वतस्तिष्ठति । एकः पुर- स्ताय इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः । यमध्येति भुवनं सांपराये नमामि तमहं सर्वतो- मुखम् । तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । सामाङ्गसवितृमन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यमिति यस्मादुभयोपास्यप्रतिपादनक्षम ज्वलन्तमिति पदं तस्मादुभयोपास्यपरत्वेनोपसंहरति तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । इतिशब्दो व्याख्यातः । अथेदानी क्रममा मूलमनापेक्षया पञ्च पदं पादा. पेक्षया द्वितीय मुभयोपास्ये व्यारूतुं देवपश्नोऽय कस्मादुच्यते सर्वतोमुख- मिति । स चोक्तार्थः । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । यस्मात्त्वमहि- नेत्यनुषज्य व्याख्येयम् । अनिन्द्रियोऽपीति सेन्द्रियस्य व्याख्यातविग्रहस्य तदभिमानराहित्यादनिन्द्रियोऽप्ययं मूलन सेहव्यूहः सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणो. तीति बुद्धीन्द्रियोपलक्षणं सर्वतो गच्छति सर्वत आदते सर्वगः सर्वतस्तिष्ठतीति कर्मेन्द्रियोपलक्षणमेवमुभयेन्द्रियाभिमानर हेतोऽप्ययं व्यूह उभयेन्द्रियजन्यका. यकरणशक्तिमाशिरोङ्ग उपास्य इति दर्शयति । एवमिदं सर्वतोमुखपदं मूलन. होपास्यपरत्वेन व्याख्यायाथेदानी द्वात्रिंशमृसिंहोपासनापरत्वेन व्याचष्टे । एकः पुरस्तात्माग्ब्रह्मा नृसिंहावतारो बभूवेदं सर्वं यतो बभूव भुवनस्य गोपा गोप्ताऽपीदानी नृसिंह एव विष्णुर्वभूव । यमप्योति लयं गच्छति सापराये प्रल. यकाले भुवनं सर्व स एव महेश्वरो बभूवति बद्धक्रमकाणां व्यूहानां त्रयाणां प्रथमत एवोपादानेन तदादिन्यायेनेतरेषामेकोनात्रिंशद्व्यूहानां ग्रहणमस्मिन्मन्त्रे नमामि नमस्करोमि तं व्यूहमहं नमामीत्येतत्पदद्वयमत्र वदन्सर्वपदव्याख्यानेऽ. नुपक्तामति दर्शयति । स्वमहिनेत्युपादानात्तत्र तत्र शक्तिममृसिंहपदमप्येतद. नुपक्तम् । सर्वतोमुखमिति सर्वतो नृसिंहाकाराणि मुखानि यस्य स तथोक्तस्तं नृसिंह सवतोमुखं नमाम्यहमित्यर्थः । यस्मादिदं पदमुभयपतिपादने शक्तं तदु- भयप्रतिपादकत्वेन तस्मादित्युपसंहरति तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । एतदुक्तं १. 'स्मात्स्वयमनि । २ ग. वतीन्दि ! ३ . ति । य ए।

·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ३३ अथ कस्मादुच्यते नृसिंहमिति । यस्मात्सर्वेषां भूतानां ना वीर्यतमः श्रेष्ठतमश्च सिंहो वीर्य- तमः श्रेष्ठतमश्च तस्मान्नृसिंह आसीत्परमे- श्वरो जगद्धितं वा एतद्रूपमक्षरं भवति । भवति । द्वितीयपादे शिरोगविशिष्टप्रतिपादितसर्वप्रकाशकत्वसर्वाज्ञानदाहकत्वो. भयेन्द्रियकार्यकरणशक्तिगुणविशिष्टः सामाङ्गसवितृमन्त्रव्याख्यातगुणविशिष्टो मूलनृसिंहव्यूह उपास्यस्तत इतरो व्यूह इति । एवमायादगादुन्नतपदेशस्थितत्वा. च्छिरस: शिरस्त्वम् । अत एव शिर आदित्यः सर्वोत्कृष्टः प्रकाशस्तस्मा उन्न- तायोभतस्थाय सर्वोत्कृष्टप्रकाशाय स्वाहेति प्रपश्चस्तस्य तस्मात्प्रपञ्चाकारात्त- दाकारां बुदि प्रत्याहृत्य नृसिंहाकारमेवोपासीतेत्येवं शिरोङ्गमन्त्रस्यार्थः । यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सर्वमिति श्रुतेः । अत एवोक्तं शिरोङ्गमन्त्रार्थ व्याचक्षाणैरस्माभिः प्रपश्चाममशास्त्रे- "तुङ्गार्थत्वाच्छिरोङ्गस्य विषयाहरणे त्विषः । शिरोमन्त्रेण चोत्तुङ्गविषयाहृतिरीरिता" इति ।। एवं द्वितीये पादे साङ्गोपासनामभिधाय तृतीयपादोपासनामभिधातुं तदाचं पदं षष्ठं च मूलमन्त्रापेक्षगोक्तोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नोऽथ कस्मादुच्यते नृसिं- हमिति । स चोक्तार्थः । स होवाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम् । अत्र च यस्मा- च्छब्दप्रयोगात्स्वमहिम्नेत्यस्यानुषङ्ग दर्शयति । यस्मात्सर्वेषां भूतानां मध्ये ना पुरुषाकारो वीर्यवत्तमस्ततः सर्वातिशायिनः श्रेष्ठतमश्चसिंहो वीर्यवत्तमः श्रेष्ठत- मश्वेत्युक्तार्थम् । ततश्चोभयात्मरूपप्रदर्शनेन यद्यदूषं कामयेऽहं तत्तद्वारेण लील. यैव शक्तोऽहमिति दर्शयति । यस्मादेवं तस्मानृसिंहः परमेश्वर आसीदि. त्यन्वयः । न च नृसिंहे परमेश्वर आसीदित्यन्वयः । वैयधिकरण्यापत्तेः । सामानाधिकरण्यान्वयोपपत्तौ सत्यां वैयधिकरण्यानुपपत्तेः । तस्मानसिंहः परमेश्वरस्त्रिनेत्री नीलकण्ठः पिनाकीति सिद्धम् । ऋतं सत्यमिति प्राग्व्या- ख्यातं मन्त्रवर्णाचोक्तं जगद्धितं जगतो हितं जगद्धितमनिष्टनिरसनेन वै प्रसि- दमेतदूपं प्रागुपास्यत्वेन यदुक्तमक्षरं भवति यदक्षरमविनाशं चिद्रूपं निरा. कारं तदेव साकारमुपासकानुग्रहाय भवतीत्यन्वयः । एवं नृसिंहपदं षष्ठं मूल. नृसिंहव्यूहोपास्ये व्याख्याय तदेव पदमचा द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहे व्याचष्टे । - क.. 'नां वी। LS ·३४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयोपनिषत् ] म तद्विष्णुः स्तवते वीर्याय मृगो नभीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणे- ध्वधि क्षियन्ति भुवनानि विश्वा । तस्मादुच्यते नृसिंहमिति । अथ कस्मादुच्यते भीषणमिति । यस्माद्यस्य रूपं दृष्ट्वा सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि भीत्या पलायन्ते स्वयं यतः कुतश्चिन्न विति । भीषाऽस्माद्वातः पवते विष्णुमंगः सिंहः प्रस्तवते स्तुति प्रामोति । स्तुतिमन्त्रैस्तद्वीर्याय तत्तत्सामर्थ्याय नभीमो नभयंकरः । कुचरः कुत्रायं न परति सर्वदेवविग्रहेषु लीलया स्वयं विचरति सर्वदेवलीलाविग्रहधारीत्यर्थः । गिरिष्ठा गिरिः पर्वतस्तत्स्थ ईश्वरा. त्मक इत्यर्थः । यद्वा गिरिपु वाग्रूपासु स्तुतिपु यद्यपमभिलपनस्तोता कामयते तत्तद्रूपं स्वस्मिन्स्थापयतीति गिरिष्ठाः । यस्य त्रिषु विक्रमणेषु विग्रहेषु विविध क्रमणं विक्रमणं तेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्कमेषु । अधीत्युपरिभावे । अध्युरुषु बहुलीलाविग्रहेषु । भुवनानि सर्वाणि क्षियन्ति निवसन्ति स्वभावतस्तानि ज्ञानपूर्वकाणि निवसन्ति विनिवसन्ति । एषु लीलाविग्रहेषु वयं तिष्ठाम इति । तर्हि क्षियतिरैश्वर्यकमैश्वर्य प्राप्नुवन्तीत्येवं नानाविधविक्रमणावतरणे वीर्याय सामर्थ्याय तदर्शनाय विष्णुमंगः सिंहः प्रस्तवते प्रकर्षेण स्तुतिं लभत इत्यर्थः । एवमुभयोपास्ये नृसिंहपदं व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहराति-तस्मादुच्यते नृसिं- हमिति । एवमुभयापेक्षयाऽऽयं षष्ठं नृसिंहपदमुभयोपास्ये व्याख्यायाथेदानीमुभ- यापेक्षया सप्तमं द्वितीयं च पदं व्याख्यातुं प्रश्नोऽथ कस्मादुच्यते भीषणमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । यस्माच्छब्दोपादानात्स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः। यस्मात्स्वमहिम्ना यस्य मूलनृसिंहव्यूहस्वरूपं साङ्ग शिखास्याङ्गयुक्तं मौलिपदेशे चान्द्रतेजोराशियुक्तं सामाङ्गयजुर्लक्ष्मीमन्त्र न्त्रव्याख्यातं भूर्भुवःस्वमहर्लोकचतुष्टय. संपिण्डिततेजोराशियुक्तमप्रधृष्यतेजोमयं रूपं दृष्ट्वा सर्वे देवास्तदङ्ग युनिवासिनो वसुरुद्रादित्याः सर्वाणि भूतानीमानि भीत्या भयेन पलायन्ते पलायनं कुर्वन्ति । स्वयं देवो यस्मात्कस्मादपि न बिभेति निरतिशयाभयगुणविशिष्ट उपास्यः । एवमुक्तोपास्ये भीषणपदं व्याख्याय तदेव पदं द्वितीये व्यूहे कृत्वा व्याचष्टे- भीषेत्यादि । भीषा भीत्याऽस्मान्मूलव्यूहाद्वातो वायुः पवते वाति । घातपदो- १ ङ. स्माद्भीषणं यस्य । २ ज. कामयेत ।

·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ३५ भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादमिश्चन्द्रश्च मृत्यु- विति पञ्चमः । तस्मादुच्यते भीषणमिति । अथ कस्मादुच्यते भद्रामिति । यस्मात्स्वयं भदो भूत्वा सर्वदा भद्रं ददाति रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणः । भद्रं कर्णेभिः पादानात्पञ्चमहाभूतव्यूह उपलक्षितः । भीषोदेति सूर्य इति सोमसूर्यव्यूहावु. पलक्षितौ । भीषाऽस्मादग्निश्चेत्याग्नेयो व्यूहः । इन्द्रश्चेति सर्वव्यूहः । मृत्युर्धाः बति पश्चम इति मृत्युव्यूहः । तत्रास्यामृचि यद्यपि पश्चानां व्यूहानामुपादानं तदादिन्यायेन सर्वसंकलनतया भियो दर्शनादादित्यादीनां स्वस्वरूपेण भय. दर्शनमुखेन सर्वेषां ब्रह्मादीनां संग्रहणात्तदुभयभावरूपनृसिंहप्रवेशनेन वा प्रद- र्शनेन तद्रूपधारणेन वोभयरूपतेति । तत्रैकैकस्य देवस्य तत्तद्रूपधारणेनोभय. रूपं दर्शयन्बहूनां देवानां स्वान्तर्भावेनोभयरूपं प्रदर्शयति । इत्युभयरूपेण सर्व द्वात्रिंशद्व्यूहं संगृह्णातीयमृगिति तत्त्वार्थः । एवमुभयोपास्ये भीषणपदं व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहरति-तस्मादुच्यते भीषणमिति । एवमुक्तोपास्ये प्रागुक्तपदं व्याख्यायाथेदानीमुभयापेक्षया तृतीयमष्टमं च पदमुभयोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नोऽथ कस्मादुच्यते भद्रमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनु- षज्योत्तरम् । यः स्वमहिनेत्यनुषङ्गः। स्वयं भद्रो भूत्वा भजनीयो माङ्गलिको भूत्वा सर्वदा भद्रं माङ्गलिकं ददाति । भद्रदातृस्वरूपं च मूलव्यूह उपास्य मिति दर्शयति । रोचनो दीप्तियुक्तः । रोचमानः शिखाङ्गेन रुचिं दीप्तिं कुर्व. शानच्प्रत्ययान्तस्वात् । तदङ्गं द्वितीयतेजोरूपादङ्गादधिकतरतेजोरूपमतश्च नानाभरणयुक्तमौलिगतं तेजस्तदन्तर्गतानां देवानां च स्वतेजसाऽभिभवती- त्येवमुपास्यम् । अत एवोक्तमस्माभिः शिखाङ्गमन्त्रं व्याचक्षाणैः प्रपश्चाग- मशाने- " शिखा तेजः समुदिष्टं वषडित्यङ्गमुच्यते । तत्तेजोऽस्य ततः प्रोक्ता शिखा मन्त्रेण मन्त्रिणः" निरतिशयतेजोवयवः शिखेत्यर्थः । यस्य ज्ञानमयी शिखेति श्रुतेः । शोभनस्वरूपेण शोभमानः शिखाङ्गतेजसाऽत एव कल्याणो माङ्गलि. कमूलनृसिंहव्यूहः । एवमुक्तोपास्येऽष्टमं पदं व्याख्यायाथेदानीं तेनैव पदेन द्वात्रिंशद्व्यूहमृचा व्याचष्टे--भद्रं कर्णेभिरिति । इयमृक्मारम्भे १ क, ग. छ. ति यः स्वयं । ॥

·६ ३६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-२ द्वितीयोपनिषत् ] शृणुयाम देवा भई पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरै- जैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । तस्मादुच्यते अदमिति । अथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । यस्मात्स्वमहिना स्वभक्तानां स्मृत एव मृत्युमपमृत्युं च मारयति । य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । यस्य च्छायामृतं यो मृत्युमृत्युः कस्मै देवाय शान्तिपाठे व्याख्याता । तनूभिरेवैभिस्तनूमन्त्रैरेव स्थिरैरङ्गैरिति विशेषः । पञ्चमाङ्गान्तर्भावाच्छुतिमन्त्राणामेवोभयोपास्ये व्याख्यानं तस्मादित्युपसं- हरति-तस्मादुच्यते भद्रमिति । इतिशब्दो व्याख्यातः । एवं तृतीय- पादे तत्पदव्याख्यानेन साङ्गोपासनामभिधाय तथैव चतुर्थपादोपासनामभि- धातुं तदाद्यपदं मूलमन्त्रापेक्षया नवमं च पदमुभयोपास्ये व्याख्यातुं देवप्र- नोऽथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम् । यस्मात्स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः । स्वभक्तानां भज सेवायां स्वसेवकानामनन्यभावेन स्मृत एवोपासित एव मृत्युं साक्षात्कालपाप्तमपमृत्युं चावान्तरमाप्तं जातक- मणि गणितशास्त्रनिर्णीतायुःपरिमाणात्तदन्तरा मृत्युरपमृत्युस्तं चानन्यभावे. नोपासकानामप्रार्थित एव मारयति विनाशयतीत्येवंरूपः । कवचमङ्गमुपास्यं तस्य सामाङ्गमन्त्रेण नृसिंहगायत्र्या नृसिंहरूपेण व्याख्यातत्वात्स्वस्तिदुपासका. स्वस्वरूपान्संपाद्य मृत्यु मारयतीत्यर्थः । यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च जीव इति मन्त्रवर्णात् । इदं प्रागुक्तं पदं मूलनृसिंहव्यूहोपास्यपरत्वेन व्याख्या- याथेदानीं तेनैव पदेन द्वात्रिंशद्व्यूहमृचा व्याचष्टे । यो द्वात्रिंशमृसिंहव्यूह आत्मदा आत्मानं ददातीत्यात्मदाः । स्वस्वरूपदाता सर्वेषां देवानां स्वरूपमेव धारयतीत्यर्थः । बलदाः सामर्थ्यदाता। स्वोपासकानां स्वस्वरूपधारणे शक्ति ददातीत्यर्थः । यस्य प्रशिषं मूलनृसिंहव्यूहस्याङ्गचतुष्टयपशिषं प्रकर्षण शिष्यत इति प्रशिष पोर्वरितं द्वात्रिंशद्व्यूहं विश्वे देवाः सर्वे देवा उपासत उपास्तिं कुर्वन्तीत्यर्थः । यस्य च्छायामृतं छायेति गृहनाम च्छायैषा. मृतं छायामृतं महाचक्र तदन्तर्भावादस्य व्यूहस्य यो न्यूहो मृत्युमृत्यसं. त्योरपि मृत्युः । मृत्युर्यस्योपसेचनमिति श्रुतेः । कं प्रजापति ब्रह्मणो व्यूह तदादिन्यायेन बद्धक्रमकत्वात्सर्व संगृह्णाति । देवं देवो दानाद्वा द्योतनाद्वा दीप ·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । हविषा विधेम । तस्मादुच्यते मृत्युमृत्यु- मिति । अथ कस्मादुच्यते नमामीति । यस्मायं सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश्च । नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं नादेति यास्कवचनात् । हविषा हविष्प्रदानेन होमेन नैवेधेन वाऽचनेन। अत एव वक्ष्यति महाचक्रपकरणेऽनुष्टुभा होमं कुर्यादनुष्टुभाऽर्थनामति । विषम परिचरेम । यद्वा विधतिर्दानकर्मेति यास्कवचनाद्रामव्यूहप्रभृतिव्यूहाय हरि- देव इति विभक्तिव्यत्ययः कशब्दे देवशब्दे च । तस्मिन्पक्षे विधतिः परिच. रणकर्मेति तत्वार्थः । एवं प्रागुक्तोपास्ये मृत्युमृत्युपदं व्याख्यातं तस्मादित्य- पसंहरति-तस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । एवं प्रागुक्तपदं प्रागुक्तोपास्ये व्याख्यायाथेदानीमुभयापेक्षया द्वितीयं दशमं च पदं व्याख्यातुं देवभोऽथ कस्मादुच्यते नमामीति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । यस्मारस्व. महिनेत्यनुषङ्गः । नमामीत्यस्याऽऽख्यातपदत्वादस्मदर्थ प्रत्ययार्थ विहाय प्रकृत्यर्थ व्याचष्टे । तथा चास्य प्राक्तनसर्वपदार्थसंबन्धिनः सर्वत्रानुपान । यस्माच्छब्दोपादानात्स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः प्रकृत्यर्थेन । यस्माचं सर्वे देवाः मागुक्तविशेषणं मूलनृसिंहव्यूह सर्वे पृथिव्यन्तरिक्षब्रह्मलोकनिवासिनो महा. चक्रोपासकाश्च नमन्ति नमस्कुर्वन्तीति सर्वनमस्कार्यगुणविशिष्ट उपास्य इति दर्शयति । तथा च द्विविधोपासकानां देवानामधिकारिविशेषणमाह-समायो ब्रह्मवादिनश्चेति । अब्रह्मवादिन इत्यन्यथा द्वैषिध्यासंभवात् । यद्वा मुमुक्षयो ब्रह्मवादिनो मुक्ताश्च लीलया विग्रहं परिगृह्य नमन्तीत्यनुषङ्गः । एतदुक्तं भवति । ब्रह्मलोके स ब्रह्मा स शिवः स हरिरित्यादिमन्त्रवर्णोपात्तसामान. सिंहगायत्र्या व्याख्यातनृसिंहव्यूहश्चतुर्थकवचाङ्गाश्रयत्वेनोपास्यस्ततश्च कवर्ष सर्वानेतानुपास्यान्संगृह्णातीत्यङ्गचतुष्टयान्तर्गतानन्यांश्च । अत एवोक्तमस्माभिः कवचाङ्गमन्त्राथै व्याचक्षाणः प्रपञ्चसारे- "कवचग्रह इत्यस्माद्धातोः कवचसंभवः । हूं तेजस्तेजसा तेन गृह्यते कवचं ततः" इति ॥ एवं प्रकृत्यर्थसहितेन च पदार्थ प्रतिपाद्य साधारणरूपरूपं नमस्कार्य- मभिधायायेदानी सामादिमन्त्रसाधारणत्वेन पुनः प्रकृत्यर्थमृचा व्याचष्टे-- म नूनमिति । उन्ध्यं प्रशस्तं ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मणः साकारस्य निराकारस्य चोपदेशद्वारा पाता पालयिता । नूनं निश्चितं मन्त्रं सामराज स्तुरीस्पादि ·२८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[२ द्वितीयोपनिषत्] वदत्युक्थ्यम् । यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिरे । तस्मा- दुच्यते नमामीति । अथ कस्मादुच्यतेऽह- मिति । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य । पूर्व देवायो अमृतस्य नाभायि । यो मा ददाति स इदेव मा३वाः । अहमन्त्रमन्नमदन्तमा३नि । 7 भात्मदा इत्यन्तं द्वात्रिंशद्व्यूहप्रतिपादकं मन्त्रजातम् । यस्मिन्मागुक्ते मा इन्द्रो मित्रो वरुणोऽर्यमा देवा ओकासि गृहाण्युपासनाय चक्रिरे सान्त इत्यर्थः । अनेनैतदर्शयति । यथा देव उपास्ये गुरौ च भक्ति- स्वथा मन्त्रेऽपीति । तदुक्तम्-"गुरौ देवे च मन्त्रे च सदृशी भक्तिरिष्यते" इति । तत्र च मन्त्रस्य नमस्कार्यत्वश्रवणात् । एवं नमामीत्येतदाख्यात- पदाकोपास्ये व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहरति- तस्मादुच्यते नमामीति । एवं नमामीति पदं नवपदसंबन्धत्वेन व्याख्यायाथेदानीमहमिति कर्तृपदं सर्वसाधारण्येन व्याख्यातुं देवपश्नोऽथ कस्मादुच्यतेऽहमिति । नन्वाख्यातोत्त. पारुषप्रयोगादर्थादेवाहमिति प्राप्ते पुनः प्रयोगः स च कस्मादिति चोद्याभि- प्रायेण । स होषाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । पश्चाङ्गोपासनाकर्तृफलं निर्दि- अपते वादात्म्यलक्षणम्। न च मुमुक्षोरेतदनिष्टमिति वाच्यम् । ऐश्वर्य एतत्फला- जागे । य इह स्थातुमपेक्षत तस्य तादात्म्यलक्षणं सर्वैश्वर्यं ददाति । देहान्त देवः परं बम तारकमिति श्रुतेः। फलपदमिदं न तूपासकपदम् । तच्च पृथक्सामाभि- व्यकं मन्त्रेण व्याचष्टे तच्च सर्वपदेष्वनुषज्यमानं सर्वपदजातं सामाभिव्यक्तमेव व्याख्यातमिति नियमं दर्शयति । तथा च प्रागुक्ता सर्वोपासना सामपूर्विकै. बेति। ततश्च प्रागुक्तायामुपासनायामुपास्योपासकभावेन प्रवृत्त उपासनातः शुद्धान्तःकरणः प्रत्यगात्मकतयैवोपास्य साक्षात्कृत्याऽऽहानेन सान्नाऽन्येषामुपासनफलं दर्शयितुम् । अहमस्मि प्रागुक्तमुपास्यमहं भवामि प्रथमजाः पुरश्चरणोपासनायाः प्रथमोत्पन्नः । ऋतस्य सत्यमूर्तामूर्तस्य जगतः पूर्व स्यां देवेभ्योऽमृतस्य क्षीरस्य नाभायि नाभ्यां यो मा ददाति स्वी करोति पारयति वा स इदेव इत्थमेव मा मामवा रक्षितवान् । तथा चात्र स्तावकेन मन्त्रेण सामाभिव्यक्तेन फलनिर्देशं कुर्वन्क्षीरोदार्णवसंबन्धिनीयमुपासनेति दर्श- यति । अहम क्षीरमुपास्याधारमहमेव भवाम्यनमदन्वा योऽत्ति तमन्नमदन्तं देशलामणेभ्योऽममदातारमहमदम्य भक्षयामि । यद्वाऽनमदन्तममादनकर्तारं उपासक

·२
[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।
११
अहं विश्वं भुवनमायभवाम् । सुवर्न
ज्योतीः । य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ ४ ॥
इत्याथर्वणीये नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि द्वितीयोपनिषत्समाप्ता ॥ २ ॥
जीवभावं पञ्चाङ्गोपासनातोऽनि भक्षयामि संसाररूपं विनाशयामीत्यर्थः । यत
एवमतोऽहं विश्वं सर्व भुवनमभ्यभवामभिभवामि सुधन ज्योतीः सूर्यज्योतिरिव ।
यद्वा सुवर्णाकारस्योपास्यस्य ज्योतिः प्रकाशोऽहमेव भवामीति फलनिर्देशः।
इदं च फलमनुषङ्गापतिपदं प्रतिपादं चानुसंधेयम् । असकृत्साकाराखण्डवा-
क्यार्थोपदेशे हि दाढर्थ स्यात्तत्त्वमसीति नवकृत्व उपदेशवदेवं साकारनिष्ठस्य
यद्यन्तःकरणं शुद्धं ततोऽपीदमेव फलं व्याख्यातम् । अत एष नोत्तरोपसंहार!
प्राक्तनवत्तस्मादुच्यत इति । उपासनाभ्यासादद्वैतापत्तेर्यत्र त्वस्य सर्वसामेला
भूत्तत्केन के पश्येदिति श्रुतेः । एतत्सर्वं सामाङ्गणवेन हृदयमन्त्रम्याख्यान.
वसरे स्पष्टी क्रियते । य उपासक एवं प्रागुक्तमुपास्यमहंपरिग्रहोपासनयाऽपि.
कारतरतमभावाद्वोपास्योपासकभावेन वा वेदोपास्ते । इतिशब्दः प्रागुक्तसा.
लोपासनसमाप्ति दर्शयति-उपनिषदिति । उपनिषच्छब्दो व्यारावा
च सामाधीतं नैवेद्ये विनियुक्तं तच्चाऽऽनुष्टुभं द्रष्टव्यम् । ननु(तु) षस्वरं सम्ममुलगा
यन प्रथमोपनिषदि यच्छब्दस्य तृतीयव्याख्यानावसरे तयैव व्याख्यातला-
दानुष्टुभं चानुष्टुप्स्वराभ्यां गेयं तौ च प्रथमोत्तमौ तथा चानुष्टुभा भूगोत्पषिमा-
ख्यानावसरे साक्षित्वेनोद्भावितायामृचि तस्यैषा भवतीत्यत्रानुष्टुपथमा प्रका.
नुष्टुबुत्तमा भवतीति प्रथमोत्तमयोः स्वरयोरनुष्टुप्शब्देन व्याख्यातत्वादाम्यानु
टुबिति गीतिमात्रेऽपि वाक्शब्दस्य प्रयुक्तत्वात् । सैषा वाग्वनस्पतिषु पदतिया
दुन्दुभौ या ऋणवे या वीणायामिति श्रुतेः । वाचैव प्रयन्ति गीत्यैव स्थति
प्रथमस्वरेण गायन्ति वाचैवोद्यन्ति गीत्यैवोत्तमस्वरेण गायन्त्याराणीस्वार
परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुबित्यनुष्टुप्छन्द इति । ततश्चास्मिन्मकरण
पशब्देन त्रयोऽर्थी उच्यन्ते । कचित्प्रथमो स्वरौ कचिद्गीति कचिच्छन्द पति-
यथायोग्यतया ग्राह्या इत्यनुष्टुप्सामोद्धार इति रहस्यमिति ॥ ४ ॥
इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकर.
भगवत आद्यकृतावाथर्वणनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोप.
निषद्वयाख्या संपूर्णा ॥ २ ॥

·. श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३ तृतीयोपनिषत् ] देवा ह वै प्रजापतिमबुवन्नानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्य शक्ति बीजं च नो ब्रूहि भगव इति । स होवाच प्रजापतिर्माया वा एषा नारसिंही सर्वमिदं सुजाति सर्वमिदं रक्षति सर्वमिदं संहरति । तस्मान्मायामेतां शक्ति वियाय एतां मायाँ शक्ति वेद सं पाप्मानं तरति स संसारं तरति स मृत्यु सरति सोऽमृतत्वं च गच्छबि महतीं श्रियमश्नुते एवं द्वितीयोपनिषदि साङ्गां सफलामुपासनामभिधायाचेदानीं तस्याः पक्तिपीजनिर्णयपूर्वकत्वात्तनिर्णयार्थ तृतीयोपनिषदारभ्यते प्रश्नोचराख्यायि. कया । नन्वेवं तहस्यं पूर्वमेवाऽऽरब्धव्यतत्पूर्वकत्वात्मागुक्ताया उपासनायाः । सत्यम् । शक्तिबीजद्वयस्य संपुटीकरणेन विवक्षितत्वादर्थात्माक्माप्तस्यार्यस्य पवासंकीर्तने संपुटीकरणं स्यादन्यथार्थानुसारेण संकीर्तने पूर्वमेव द्वयं स्यानोपरिष्टादिनि संपुटीकरणासंभवादिति पाठत उपासनाया ऊर्व संपन्धः शक्तिबीजस्यार्थाख्येन प्रमाणेन प्रासंबन्धः । न बनवधृतशक्ति- कस्योपासनस्योपास्याकारावधृतिः। तथाहि कथमस्यायमाकार इति पर्यनुयुस्तके स्वसामादिति वाच्यम् । ततश्च सामर्थ्यावधारणपूर्वकमेवोपास्याकारावधारण. मित्यर्यात्माक्संबन्धः पाठश्चानन्तरमिति कथं नु संपुटीकरणं स्यादिति प्रजापते. दयम् । किंचोपासनानन्तरं पुटिताऽपीयमुपनिषच्छक्तिबीजनिर्णयात्मिका तत्र सब पदपादसाङ्गोपासनावतरणे यस्मात्स्वमहिम्ना यः स्वमहिनोति वीप्साश- ब्देन चापकृष्टा सती पूर्व संबन्धं लभते महोपनिषदपकर्षणवदतथाऽऽरम्भ- पीयेति सिद्धम् । देवा ह वा इत्यादि स होवाच प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टार्थम् । मायाविपुरुषाधीना मायेत्युच्यते । लोके हि माया प्रसारकमायाव्यधीना सा। प्रसिद्धम् । एषा नारसिंही नृसिंहाधीना । यस्मादियं नृसिंहाकार- समाधीना सती सर्वमिदं सृजतीत्यादि संहरतीत्यन्तं स्पष्टार्यम् । जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वमेतदधीमं शुद्धस्य ब्रह्मणोऽकारणत्वात् । यस्मा. देवं तस्मान्मायामेतां शक्ति विद्यामृसिंहाधीनामुपासीत । य एतां माय पाक्ति वेदोपास्ते । तदुपासनाफलमाह-स पापानपित्यायनुत इत्यन्तं १५.... 'म नो । २ क. ग. स सूटु नयति तपा।

·४१ ३ तृतीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनो ह्रस्वा वा दीर्घा वा प्लुता वेति । यदि हस्वा भवति सर्व पाप्मानं दहत्य. मृतत्वं च गच्छति यदि दीर्घा भवति महती श्रियमाप्नुयादमृतत्वं च गच्छति यदि प्लुता भवति ज्ञानवान्भवत्यमृतत्वं च गच्छति । तदेत- दृषिणोक्तं निदर्शनम्--सई पाहि य ऋजीपी तरुत्रः श्रियं लक्ष्मीमोपलामम्बिकां गां षष्ठीं च यामिन्दसेनेत्युत आहुस्तां विद्या ब्रह्मयोनि सरूपां तामिहाऽऽयषे शरणं प्रपये । सर्वेषां या स्पष्टार्थम् । मीमांसन्ते विचारयन्ति ब्रह्मवादिनो हवा वा दीर्घा वा प्लुता वेति । सामान्तर्भावात्प्लुतैवेति प्राप्ते हस्वदीर्घायाः फलविशेषसंबन्धार्थमियं मीमांसा तामाह । यदि ह्रस्वेत्यादि गच्छतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । हस्वदीर्घप्लुतसं. बन्धः सव्यञ्जनस्य स्वरस्यांत साकाराख्यं व्यञ्जनं विहाय स्वरस्य संबन्ध इति संदेहस्तस्मिन्संदेहे निर्णयायैतद्वक्ष्यमाणं निदर्शनमुदाहरणमृषिणोक्तं सर्व मिति । साकारव्यञ्जनात्पृथक्करणं सबिन्दुकस्य स्वरस्यातः सबिन्दुके स्वरे हस्वादिसंबन्धो मायाबुद्धयोपासनं च । समिति समासः । सकारचे च सईम् । तस्याः संबोधन ईमिति निपातत्वाददोषः । हे सई सबिन्दुकस्वर त्वदालम्बनेनैता वक्ष्यमाणाः शक्तीरूपासिताः पाहि रक्ष । यद्वा स इति व्यस्तम् । यत्तदोर्नित्यसंबन्धः । य ऋनीषी, ऋजुभावेच्छुस्तरुत्रस्तरणशीलः स ई शक्ति सबिन्दुकं स्वरं श्रियादिबुद्धयोपासितं पाः पालितवान् । पा पालने । पालकाधीनत्वात्पालनीयशक्तेः । हीति निश्चितम् । सविन्दुकस्वरालम्बनत्वे. नोपास्यास्तत्र व्यूहसंबन्धिनीः शक्तीराह। श्रियं विष्णुशक्ति पाः पालितवान् । यद्वा पाहि । एवमुत्तरत्रापि द्विधा संबन्धः । लक्ष्मी नृसिंहशक्तिम् । औपलाम. म्बिका गौरी महेश्वर शक्तिं गा सरस्वती ब्रह्मशक्ति षष्ठी च स्कन्दशक्तिम् । यामिन्द्रसेनेत्याहुस्तामिन्द्रशक्तिमिन्द्राणी विद्यामीश्वरशक्ति ब्रह्मयोनि ब्रह्मा. घाप्त्यै कारणभूतां सरूपा साकारां तां तां शक्तिमिह सबिन्दुके स्वर आयुष उपासनानुकूलायुरभिवर्धनाय शरणं प्रविशामि । एवं शक्त्यक्षरनिर्णय सदाश्रितां सप्तविधशक्त्युपासना दीर्घादिमात्रोपासनां सफलामभिधायाथेदानी - ·४ ४२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[३ तृतीयोपनिषत् ] एतद्भूतानामाकाशः परायणं सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते । आकाशादेव जातानि जीवन्त्याकाशं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशं वीजं विपात्तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम्-हसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिदुरोणसत् । नृषद्वरसहतसव्यामेसद्दब्जा गोजा ऋतजा अदिजा बीजाक्षरनिर्णयं तदाश्रितां सफलां चौपासनामभिधातुं तनिर्णयमाह । सर्वेषां वा इत्यायभिसंविशन्तीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । आकाशशब्दो हकारं वक्ति । सर्वागम. शास्त्रप्रसिद्धरागमरूपोपनिषत्मसिद्धेश्च । यस्मादेवं तस्मादाकाशशब्दवाच्यं हकारं बीजं विद्यात् । बीजनिदानं मूलकारणं तबुद्धयोपासीत तद्वाचकं वा निपातरू. पेण । स चायं वाच्यवाचकसंबन्धो लोके प्रसिद्ध इति मन्त्रागमशास्सैकगम्यमेवं शक्त्यक्षरमपि शक्तिवाचकत्वाच्छक्तिस्तबुद्धयोपास्यत्वाद्वा शक्तिबीजयोस्त. योपास्यत्वं तद्वाचकत्वादेवेति रहस्यम् । यथा प्रणवाक्षरं ब्रह्मवाचकत्वाइल. बुद्धयोपास्यमभूत्तद्वच्छक्तिबीजं तच्च सस्वरं व्यञ्जनमात्रं वेति संदेहस्तद्वधातु- त्यर्थमाह । तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम् । तचोक्तार्थम् । स परमात्मा हं मूलका- रणं सबृहत् । यद्वा सकारेण संबद्धमजपागायत्रीरूपेण वर्तमानं नासिकापुटा- भ्यां निःसृतं ब्राह्मणस्त्रीशूद्राधिकारतया वर्तमान संकल्पादेव फलदं परमा- स्मवाचकं स इति । हंसः परमात्मा । वक्ष्यमाणं सर्वमभूदिति वाक्यशेषः । शुचौ बुद्धौ सीदतीति शुचिषत् । हंस एव वसुर्देवः स एवान्तरिक्षे सीदती. त्यन्तरिक्षसबृहबृंहणस्वादन्तरिक्षाश्रितो देवः स एव होता वेदिषद्वया सीदतीति वेदिषत्स एवातिथिर्दुरोणसत् । दुरोण इति गृहनाम । दुर्षा भवन्ति दुस्तर्णस्तस्मिन्सदितीति दुरोणसत् । स एव नरि जीवे सीदतीति नृपत् । य आत्मनि तिष्ठभिति श्रुतेः । वरसद्वरे वरिष्ठे स्थाने सीदतीति वरसत्स एव. तेन सत्येन सीदतीति ऋनसत्स एव व्योनि हृदयाकाश 'उपलभ्यतया सीद- तीति व्योमसत् । अब्जा अप्सु क्षीरोदार्णव उपास्यतया जात इत्यजा गोषु वोपास्यतया प्रतिपाद्यत्वेन जात इति गोजाः । ऋतं सत्यमिति मन्त्रधर्णादुपास्यतया जात इति ऋतजाः । अद्रौ मेघे जाव इत्यद्विजाः ·४३ [ ३ तृतीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ऋतं बृहत् । य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ १ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि तृतीयोपनि. षत्समाप्ता ॥३॥ छन्दसि जनिरयं सुषन्तप्रयोगे सकारान्तो दृष्ट इति सोपपदो विसर्गान्तो दीर्घश्च सतेजा इतिवत् । एवं परमात्मैव बृहन्महानिति । ऋतं सत्यं ज्ञेयमिति शेषः । य उपासक एवं परमात्मतत्त्वं बीजाक्षरवाच्यं तबुद्धया चोपास्यं वेद जानाति । इतिशब्दः शक्तिबीजनिर्णयसमाप्तिं द्योतयति । यद्वेतीत्येवं निपाता. नामनेकार्थत्वादित्येवं महोपनिषदिति । महोपनिषदि पठिताना मन्त्राणामेवं चन्दादेतदेव शक्तिबीजं संबध्नाति । ततश्च मूलमन्त्रे षष्ठपदे उयक्षरं नृकारं सकारं विहाय शिष्टमक्षरमद्वयं यथापठितं शक्तिबीजं द्रष्टव्यं सामर्थ्यात् । पर- मात्मवाचकमाथर्वणर्चि द्वितीयं हंसर्चि प्रथमं यत्पठितं तदित्येवं स्तुतिमन्त्रेषु सर्वेषु चतुर्थपदे नृकारं सकारं विहाय यच्छिष्टमक्षरद्वयं यथापठितं तच्छक्ति- बीजमिति तत्त्वं रहस्यं चेति शक्तिबीजाक्षरनिर्णयः ॥ १ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकर. भगवत आद्यकृतावाथर्वणनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि तृतीयोप- निषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥ ३ ॥ एवं तावच्छक्तिबीजसंपुटितां साङ्गां नृसिंहब्रह्मोपासनामभिधायादानी तदङ्गहृदयादिमन्त्रव्याख्यानाय यथासंख्यं सामाङ्गमूलमन्त्राङ्गमन्त्रोपनिषत्म- भोत्तररूपाख्यायिकया चतुर्धारभ्यते । ननु यदि मूलमन्त्राङ्गमन्त्रव्याख्या- नायोपनिषदियं प्रस्तुता तर्हि तदङ्गन्यासावसरेऽस्याः प्रस्तावः स्यान त्विदानी प्रस्तावो युक्तः। किंच मूलमन्त्रपदव्याख्यानावसरे तदुपासनायाः कृत्स्नाया एवो. ऋत्वादन्ते तत्फलस्य चोक्तत्वात्किमवशिष्टं यदर्थमियमुपनिषदारभ्यते । अत्रो. च्यते । सत्यम् । तत्तदङ्गन्यासावसरे पश्चमाङ्गन्यासावसरे च प्रत्यक्षरमभयत ओंकारो भवतीति वचनान्मूलमन्त्राक्षराणां यथापठितानां व्यत्यासे कृते मूलमन्त्र- तत्पदापरिज्ञाने प्राप्ते तत्परिज्ञानस्यैवान्तरङ्गत्वात्तदर्थ पदोद्धारः स्तुतस्तदनन्तरं तदर्थज्ञाने प्रस्तुते शक्तिबीजनिर्णयः प्रस्तुत इत्येवं पञ्चमाङ्गन्यासपदोद्धारतदर्थ- शक्तिबीज़निर्णयानामन्योन्यं बद्धक्रमकत्वादन्तरङ्गत्वाच तदन्तराले प्रवेशोऽस्या ·श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[४ चतुर्थोपनिषत् ] देवा ह वै प्रजापतिमबुयन्नानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्याङ्गमन्त्रानो ब्रूहि भगव इति । स होवाच प्रजापतिः प्रणवं सावित्री यजुर्लक्ष्मी नृसिंहगायत्रीमित्यङ्गानि जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छनि । ओमित्येतदक्षर- युक्त इतीयमुपनिषच्छक्तिबीजनिर्णयानन्तरं पठिता । यथा गुरुमतेऽधिका- रलक्षणं मध्य एव पठितं तथेयमुपनिषदुपरिष्टान्महाचक्रोपामनाफलकथनयो- बद्धक्रमकत्वात्तदन्तराले प्रवेशमलभमाना मध्यस्थैव शोभते । किंच सामाङ्गप्रण. वन शक्तिबीजाक्षरमिश्रितेन हृदयाङ्ग मन्त्रो व्याख्येय इति न तदङ्गन्यासा. वसरेऽस्याः प्रवेशो युक्तः । तदानीं शक्तिबीजाक्षरस्यापस्तुतत्वेनाशक्यत्वा. मिश्रणस्य । तस्माच्छक्तिबीजानिर्णयानन्तरमस्या आरम्भो युक्तः । यदुक्तं कृत्स्नविद्याभिधानातिकमवशिष्टमिति । तन्न। अत्रत्य मेवानागतावेक्षणन्यायेन व्याख्यातृभिरेव तत्रोपसंहां न तु तत्रत्यं शब्दोपात्तमिति । यदुक्तमन्ते फलस्य चोक्तत्वारिक शिष्टमिति तदुक्तमेव पाक्तनन्यायेन कृत्स्नत्वाद्विद्यायाः। स्तस्मा- त्सूक्तं शक्तिबीजनिर्णयानन्तरमस्या आरम्भः शोभत इति । देवा ह वा इत्यादि नारसिंहस्येत्यन्तं स्पष्टार्थम् । अङ्गमन्त्रानो ब्रूहि भगव इति । वेदे रुकारा. देशान्तो भगवच्छब्द इति संबोधनं भगव इति । अङ्गेषु हृदयाद्यङ्गेषु व्याख्येयेषु तयाख्यानमन्त्रा अङ्गमन्त्राः । यद्वाऽङ्गानि च मन्त्राश्चाङ्गमन्त्रा इत्युभयथाऽपि समास उक्तः । किंतूभगथाऽप्येषां मूलमन्त्राङ्गमन्त्रसंबन्धः संख्यातः स्थानाच्च सामर्थ्याच्च प्रतीतो नूनं न निवारयितुं शक्यते । स होवाच प्रजापतिरित्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम् । येनैव क्रमेणाङ्गानामुद्देशः कृतस्तेनैव क्रमेण तद्वयाख्या माह-ओमित्येतदक्षरमिति । कथं पुनरोंकारनिर्णयः साकारात्मतत्त्वप्रतिप. त्युपायत्वं प्रतिपद्यत इति। उच्यते । ओमित्येतदालम्बनमेतद्वै सत्यकाम ओमि- त्यात्मानं युञ्जीत । ओमिति ब्रह्मोंकार एवेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभ्यो रज्ज्वादि- रिव सादिविकल्पस्याद्वयात्मा परमार्थः सन्माणादिविकल्पास्पदो यथा तथा सर्वो वाक्प्रपञ्चः प्राणाद्यात्मविषय ओंकार एव स चानुष्ठबङ्ग सत्त्वात्मस्वरू- पमेव । तदभिधायकत्वादोंकारविकारशब्दाभिधेयश्च सर्वः प्राणादिरात्मविक- ल्पोऽभिधानव्यतिरेकेण नास्ति वाचारम्भणं विकारो नामधेयं तदस्येदं वाचा. वन्त्या नामभिर्दामाभिः सर्व सितं सर्व हीदं नामनीत्यादिश्रुतिभ्योऽत आहो- .

·. [४ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ४५ मिदं सर्व तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्व- मोंकार एव यच्चान्याधिकालातीतं तदप्योंकार एवं सर्व ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पा- ज्जागरितस्थानो बहिष्पज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः मित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । यदिदमर्थनातमभिधानाभिधेयभूतं तस्याभिधाना- व्यतिरेकादभिधानभेदस्योंकाराव्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्व परं च ब्रह्माभिधा. नाभिधेयोपायपूर्वकमवगम्यत इत्योंकार एव । तस्यैतस्य परापरब्रह्मरूपस्या क्षरस्योमित्येतस्योपच्याख्यानं ब्रह्मपतिपत्त्युपायत्वाद्ब्रह्मसमीपतया विस्पष्टं प्रकटकथनमुपव्याख्यानम् । प्रस्तुतं जानीयादिति शेषः । न त्वनुषङ्गो व्यवा. यानानुषज्यत इति न्यायात् । भूतं भवद्भविष्यदिति । कालत्रयपरिच्छेद्यं यत्त. दोंकार एवोक्तन्यायतः । यच्चान्यनिकालातीतं कार्याधिगम्यं कालत्रयापरिच्छे. द्यमव्याकृतादि तदप्योंकार एव । अभिधानाभिधेययोरेकत्वेऽभिधानप्राधान्येन निर्देशः कृत ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादि । अभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य पुनरभिधेयप्राधान्येन निर्देशोऽभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । इत- रथा ह्यभिधानतन्त्राऽभिधेयप्रतिपत्तिरित्यभिधेयस्याभिधानत्वं गोणमित्याशङ्कर स्यादेकत्वप्रतिपत्तेश्च प्रयोजनमाभिधानाभिधेययोरेकेनैव प्रयत्नेन प्रविलापयं- इतद्विलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्यत इति । तथाच वक्ष्यति । पादा मात्रा मात्राश्च पादा इति । तदाह-सर्व ह्येतद्ब्रह्म। सर्वं यदुक्तमोंकारमात्रमेतद्ब्रह्म । तच ब्रह्म परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतो विशेषेण निर्दिशति- अयमात्मा ब्रह्मेति । अयमिति चतुष्पात्त्वेन प्रविभज्यमानं प्रत्यगात्मानं प्रत्यगात्मतयाऽभिनयेन निर्दिशति- अयमात्मेति । सोऽयमात्मोंकाराभिधेयः परापरत्वेन व्यवस्थितश्चतुष्पात्कार्षा- पणवत् । न गौरिव चतुष्पात् । त्रयाणां विश्वादीनां पूर्वपूर्वपविलापनेन तुरी. यस्य प्रतिपत्तिरिति करण साधनः पादशब्दस्तुरीयस्य तु पद्यत इति कर्मसाधना पादशब्दः । कथं चतुष्पात्त्वमित्यत्राऽऽह- जागरितं स्थानमस्येति जागरित- स्थानः । बहिष्पज्ञः स्वात्मव्यातिरिक्त विषये प्रज्ञा यस्य स बहिष्प्रज्ञो बहिर्वि. षये यस्य प्रज्ञा विद्याकृताऽवभासत इत्यर्थः । तथा सप्ताङ्गः सप्त शक्तयोऽङ्गे हृदयाख्ये यस्य स तथोक्तः । विष्णुशक्तीनां विष्णुवक्षस्थलाश्रयत्वप्रसिद्धेः । विष्णोर्वक्षस्थलाश्रया इति स्मृतेः। विष्णोर्वक्षस्थले स्थितामिति च । प्रविका- शिपङ्कजां वक्षस्थलेन श्रियमुद्रहन्विभुरिति च । तथैकोनविंशतिमुखो मूलमन्त्रा. पेक्षयकोनविंशतितममक्षरं बीजं मुखं यस्य मूलनृसिंहव्यूहस्य स तथोक्तः । नाभे. - ·। श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-चतुर्थोपनिषत् ] स्थूल ग्वैश्वानरः प्रथमः पादः सर्व मूर्धतः प्राग्घृदयाख्यमङ्गमत उपास्योपासकयोरक्ये भेदे वा हृदयानन्या. सादिकमविरुद्धम् । नन्वेवं सप्तान्यङ्गानि मूर्धेव सुतेजा इत्येवमादीनि यस्य स तथोक्तः । तथैकोनविंशतिर्मुखान्यस्य बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियाणि वायवश्च प्राणा- दयः पञ्च मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तमिति मुखानीव तान्युपलब्धिद्वारत्वादित्येवं यथासंख्यं विराड्ढिरण्यगर्भपरत्वेन वाक्यद्वयं माण्डूक्योपनिषत्मणवविद्यायां व्याख्यातं तथाऽत्रापि कस्मान व्याख्यायते । उच्यते । अत्रास्यापरविद्याप- करणाश्रितत्वात्प्रणवविद्यायां तथाऽङ्गत्वेन च विनियोगात्प्रणवमङ्गं जानीया दिति । तथा शक्तिबीजनिर्णयानन्तरमस्याङ्गस्य पाठात् । माण्डूक्ये प्रणववि. घामारभ्याधीतत्वात्माधान्यमङ्गत्वेन विनियोगाभावाच्च तथा तत्र शक्तिबीज- योरप्रस्तुतत्वाच्च विद्याभेदाच तथाव्याख्यानभेदेनार्थभेदात्पृथगर्थप्रतीतिया- यसी । ननूभयत्राप्यन्यूनानतिरिक्तपाठपत्यभिज्ञानेन विद्यैक्यादङ्गविद्याया उत्कर्षः प्रधानविद्याया अङ्गविद्याप्रवेशः । अत्रोच्यते । अन्यथात्वं शब्दादिति चेमाविशेषादिति न्यायेन विद्याभेदस्यैव युक्तत्वादाभ्युदयिककाम्येष्टिवाक्य. पत । ननु भेदेऽपि प्रधानविद्याया एवाङ्गत्वेन विनियोगोऽस्तु । प्रत्यभिज्ञानाच विद्यैक्यमिति । तन्न। प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वमिति न्यायेन नैयमिका. निहोत्रकोण्डपायिनामग्निहोत्रवद्भेदस्यैव युक्तत्वात् । किंचोभयत्रापि बहुतर. पाठसाम्येऽपि कचित्पाठभेदोऽपि दृश्यते । तुरीयमात्रानिरूपणावसर एषोऽ- न्तर्याम्येष ईशान एष प्रभुरिति माण्डूक्ये पाठः । तापनीये त्वेषोऽन्तर्याम्येष योनिरितीशानप्रभुपदद्वयं विहाय पाठः । तस्माद्भिन्नत्वाद्यद्यत्र योग्यं प्रस्तुतं च तत्तथा व्याख्येयम् । तथा स्थूलभुकम्थूलां पृथिवीं हृदयाङ्गान्तर्गता भुङ्क्ते सेवत इति स्थूलभुक् । विश्वेषां नराणां स्वस्मिन्नेवानेकधानयनाद्विश्वानरः । विश्वानर एव वा वैश्वानरः । ननु यथा माण्डूक्ये वैश्वानरशब्दसामर्थ्या- त्सप्ताङ्गकोनविंशतिमुखपदद्वयं यथासंख्यं विराड्हिरण्यगर्भपरत्वेन व्याख्यातं तथाऽत्रापि वैश्वानरशब्दसामर्थ्यादुभयपरत्वेन व्याख्यायतां फिमिति शक्ति- बीजपरत्वेन । प्रकरणसंनिधेर्वाक्यसंनिधेर्बलीयस्त्वात् । सत्यम् । यद्यत्र वैश्वा- नरशन्दो वैश्वानरविद्यापरत्वेनैव वर्तेत तāवं स्यान्न त्वेतत्स्याद्यौगिक्या वृत्त्याऽन्यपरत्वेन व्याख्यातत्वात् । किंच तत्र तत्र विधेयार्थभेदेन वाक्यभे- देन वाक्यसनिधिर्न निश्चितोऽत उभयत्रापि प्रकरणसंनिधेरविशिष्टत्वात्माग्- व्याख्यैव ज्यायसी । प्रथमः पादस्तत्राकारोकारमकाराश्रितत्वेन तद्वाचकत्वेन वैवंविधविशिष्टबुद्ध्युत्पत्तिरिनि प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वादुत्तरपादाधि ·४७ [४ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । स्वमस्थानेऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशति- मुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादो यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वमं पश्यति तत्सुषुप्तं सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन गमस्येति प्राथम्यम् । नन्वयमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यगात्मनोऽस्य चतुष्पात्त्वे प्रकृते कथं शक्तिबीजयोरङ्गन्मुखत्वकीर्तनमिति । नैषः दोषः । उपास्योपासक योरभेदस्यात्र विवक्षितत्वात् । एवं च सति नृसिंहब्रह्माद्वैतसिद्धिः । सर्वभूत. स्थश्चाऽऽत्मैको दृष्टः स्यात्सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । यस्तु सर्वाणि भूतानीत्या. दिश्रुत्यर्थश्चैवमुपसंहृतश्च स्यात् । अन्यथा परिच्छिन्न एव प्रत्यगात्मा सांख्या- दिभिरिव दृष्टः स्यादिष्यते च सर्वोपनिषदा सर्वात्मकत्वपतिपादकत्वम् । अतो युक्तमेवास्योपासकस्याऽऽत्मन उपास्येनाऽऽत्मनैकत्वमभिप्रेत्य सप्ताङ्गत्ववचनं मुखवचनं च । स्वनं स्थानमस्य तेजसस्य स स्वप्नस्थानः । जाग्रत्मज्ञाऽनेकसा- धना बहिर्विषयेव भासमाना मनसः स्पन्दमाना सती तथाभूतसंस्कारं मन- स्याधत्ते तन्मनस्तथा संस्कृतं विचित्र इव पटो बाह्य साधनानपेक्षमविद्याकर्मभ्यां प्रेर्यमाणं जाग्रददवभासते । तथा चोक्तमस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाये. त्यादि । परे देवे मनस्येकी भवतीति प्रस्तुत्यात्रैष देवः स्वमे महिमानमनुभ. वतीत्याथर्वणे । इन्द्रियापेक्षयाऽन्तःस्थत्वान्मनसस्तद्वासनारूपान्तर्लब्धा स्वमे प्रज्ञा येनेत्यन्तःप्रज्ञः । तैजसो विषय शून्यायां प्रज्ञायां केवलप्रकाशरूपायां विष. यित्वेन भवतीति तैजसः । विश्वस्य सविषयत्वेन प्रज्ञायाः स्थूलाया भोग्य. स्वर । इह पुनः केवला वासनामात्रा प्रा फुटप्रज्ञा भोग्येति प्रविविक्तो भोग इत्युकारमिश्रणं शक्तिबीजयोः । समानमन्यत् । द्वितीयः पादस्तैजसनिष्वपि स्थानेषु तत्त्वाप्रतिबोधलक्षणः स्वापोऽविशिष्ट इति पूर्वाभ्यां सुषुप्तं विभजते- यत्र सुप्तो न कंचनेत्यादि । न हि सुषुप्ते पूर्वयोरिवान्यथाग्रहणलक्षणं स्वप्न. दर्शनं कापो वा कश्चन विद्यते । तदेन्सुषुप्त स्थानमस्येति सुषुप्तस्थानः। स्थान याविभक्तमनःस्पन्दितं द्वैतजातम् । तद्यथा रूपापरिज्ञानेनाविवेकापमं नैशतमो. अस्तमिवाहः स्फुटप्रपश्चमेकीभूतमुच्यते । अत एत स्वमजाग्रन्मनःस्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीवेयमवस्था विवकरूपत्वात्मज्ञानघन उच्यते । यथा रात्री नैशेन समसाऽविभज्यमानं सर्व घनमिव तद्वत्प्रज्ञानधनः । एवशब्दाजात्यन्तरं - .. १ क. ग. सुषुप्तो।

·४८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [४ चतुर्थोपनिषत् ] एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्द क्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृ- तीयः पाद एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्या- म्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानां नास्तीत्यर्थः । मनसो विषयविषय्याकारस्पन्दनायासदुःखाभावादानन्दप्रायो नाऽऽनन्द एवानात्यन्तिकत्वात् । यथा लोके निरायासस्थितौ मुख्यानन्दभुः गुच्यते । एष परमानन्द इति श्रुतेः । स्वमादिप्रतिबोधे चेतः प्रति द्वारीभूतत्वाचे- तोमुखो वोधलक्षणं वा चेतो मुखं द्वारमस्य स्वमाद्यागमनं प्रतीति चेतोमुखः । भूतभविष्यज्ञातृत्वात्सर्वविषयज्ञातृत्वमस्यैवेति प्राज्ञः । सुप्तो हि भूतपूर्वगत्या मान उच्यतेऽथवा प्रज्ञप्तिमात्रमस्यैवासाधारणं रूपमिति प्राज्ञ इतरयावशिष्टमपि बानमस्ति सोऽयं प्राज्ञस्तृतीयः पादः । एष ह स्वरूपावस्थः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्यशिता नैतस्माज्जात्यन्तरभूतेऽन्येषामिव। प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति श्रुतेः । अयमेव हि सर्वेश्वरः । अयमेव हि सर्वभेदावस्थाज्ञातेत्येष सर्वज्ञः । एषोऽन्तर्याम्यन्तस्तनु प्रविश्य सर्वेषां भूतानां नियन्ताऽप्येष एव । अत एव यथोक्तं सभेदं जाग्रत्मसूयत इत्येष योनिः । अत एव प्रभवश्वाप्ययश्च प्रभावा- प्ययौ हि भूतानामेष एव कृतवानुभयत्रापि समानः पाठः । अत ऊर्च माण्डूक्य उक्त एवार्ये श्लोकान्पठित्वा तुरीयः पाद एतस्मिस्तापनीये तु तान्विहाय तुरीयः पादः । तस्मिन्नपि किया-पाठभेदस्तव्याख्यानावसरे दर्शित एव । तत्रोयोगी श्लोकः पठ्यते-- " दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तेजसः ॥ आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः"। जागरितावस्थायामेव विश्वादीनां प्रयाणामनुभवप्रदर्शनार्थ श्लोकः । दक्षि. णमक्ष्येष मुखं यस्य स तथोक्तस्तस्मिन्सर्वेषु करणेष्वविशेषेऽपि दक्षिणेऽक्षण्युप. लब्धिपाटवदर्शनात्तत्र विशेषनिर्देशे विश्वस्य दक्षिणाक्षिगतो रूपं दृष्ट्वा निमी. लिताक्षस्तदेव स्मरन्मनस्यन्तः स्वम इव वासनारूपमभिव्यक्तं पश्यति यथाऽत्र तथा स्वमेऽतो मनस्यन्तस्तु तैजसो विश्व एवाऽऽकाशो बाह्यादिस्मरणव्यापागे. परमे प्राज्ञ एकीभूतो घनमज्ञ एव भवति । मनोव्यापाराभावात् । दर्शनस्मरणे एव हि मनःस्पन्दितं तदभावे हव विशेषेण प्राणात्मनाऽवस्थानात्माणः । माणी होतान्सर्वान्त इति श्रुतेः । तैजसो हिरण्यगर्भः । मनस्यवस्थितत्वा. लिङ्गं मनः । यत्र मनोमयोऽयं पुरुष इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु व्याकृतः प्राण: सश्ते तदात्मकानि कारणानि भवन्ति कथमव्याकृतता । नेप दोषः । अव्या. - ·४९ यथा [४ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद । न बहिष्पज्ञं नान्तःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञ नाप्रज्ञं न प्रज्ञानघनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमल- क्षणमलिङ्गमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं कृतस्य देशकालविशेषाभावात् । यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याकृततैव प्राणस्य तथाऽपि पिण्डपरिच्छिनविशेषाभिमाननिरोधः प्राणे भवतीत्यव्याकृत एव प्राणपरिच्छिन्नाभिमानवता प्राणलये परिच्छिन्नाभिमानिनां प्राणेऽव्याकृतता तथा प्राणाभिमानिनोऽप्यविशेषापनत्वादन्याकृतता समाना प्रैणवबीजात्मकत्वं च तदध्यक्षश्चैको व्याकृतावस्थः परिच्छिन्नाभिमानाध्यक्षा- णां च तेनकत्वमिति पूर्वोक्तं विशेषणमेकीभूतः प्रज्ञानघन इत्याद्युपपन्नं तस्मि- बुक्तहेतुत्वात्प्राणशब्दत्वमव्याकृतस्य । प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति श्रुतेः । एवं तावत्प्रभवाप्ययौ हि भूतानामित्यनेनैकविज्ञाने सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा प्रद- र्शिता । तथा माण्डूक्य श्लोके जागरितावस्थायामेवावस्थात्रयमुक्तं तस्यामेवाव- स्थायां तत्रैविध्ये मनोव्यापार व्यावृत्य प्रागुक्तोपास्ये मनोव्यापार प्रवर्तयितु. मुपास्यस्वरूपमाह-न बहिष्पज्ञमिति । बहिर्विषयव्यापारोपरमाज्जागरिताव. स्थाप्रतिषेधान्मनसो हि स्वस्मिन्व्यापारेणान्तःप्रज्ञत्वे तैजसत्वे च प्रत्यगात्मनः माप्ते तनिषेधति-नान्तःप्रज्ञामिति । उभयत्र व्यापारप्रतिषेधेन तदन्तरालव्या- पारे प्राप्ते से निषेधति-नोभयतःप्रज्ञामिति । जाग्रत्स्वप्नान्तराले मनो व्या- वृत्तं प्रज्ञार्य न कुर्यादित्यर्थः । अन्तरालप्रतिषेधेनोभयत्र युगपत्मज्ञार्थं व्यापारे प्राप्ते तं निषेधति-न प्रज्ञामिति । एवं सर्वतो मनोव्यापारप्रतिषेधादज्ञान- साक्षिके स्वप्ने प्राप्ते तं निषेधति-न प्रज्ञानघनमिति । अथ षप्रतिषेधैः प्रणव- विद्याइन्भूतैरुपास्यप्रतिकूल प्रतिषिध्य व्यावृत्य यदुपास्ये मनोऽव्यावृत्तं कार्य तदुपास्यं निर्दिशति-अदृष्टमिति । न हीदृशमुपास्यं कचिदृष्टं पुरुषाकारमेव वा तिर्यगाकारमेव वा यथा गोपालकूर्मादि । तत्तुभयरूपं नृसिंहात्मकं त्रिनेत्रं पिनाकहस्तमिति। अत एवाव्यवहार्यम् । अत एबालक्षणमिति।न लक्षणं लिङ्ग विद्यते यस्य तदलक्षणम् । अत एवाचिन्त्यमनुमानेन तर्केण वा । अत एवा. व्यपदेश्यं नियताकारोपास्यप्रतिपादकैः शब्दैः । अत एवैकात्मप्रत्ययसार. मेकस्मिन्सर्वेषामात्मनां प्रत्यय एकात्मप्रत्ययः स एव सारं यस्य तत्तथोक्तम् । १ घ ... मचि । १झ. प्रसव' ।

·५० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१चतुर्योपनिषत् ] प्रपञ्चोपशम शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥ अथ सावित्री गायत्री या यजुषा प्रोक्ता तया सर्वमिदं व्याप्तं घृणिरिति द्वे अक्षरे सूर्य इति त्रीण्यादित्य इति त्रीण्येत सावित्रस्याष्टा- क्षरं पदं श्रियाऽभिषिक्तं य एवं वेद श्रिया हैवाभिषिच्यते तदेतहचाऽज्युक्तम्--ऋचो अथवैक एवाऽऽत्मोपास्योपासकयोरित्येवं प्रत्ययः । शेषं पूर्ववत् । अत एव प्रपञ्चोपशमं प्रागुक्तेन न्यायेन मनसो हि बाह्यदर्शनस्मरणव्यापाराभावाद्वयावृ. त्तत्वाञ्च स्वापाभावादित्युपास्यव्यतिरेकेण प्रपञ्चाप्रतीतेः प्रपञ्चोपशममिति । शिवं शंकरं चतुर्थ तुरीयपादं मन्यन्तेऽर्धमात्रानादात्मकमिति तथोपास्यम् । प्रत्य- गात्मतयोपास्यमाह-स उपास्य आत्मा प्रत्यगात्मेत्येवं विज्ञेयो द्रष्टव्यः॥ १ ॥ एवमियं प्रणवविद्याषट्पतिषधवती सप्तशक्तिकहृदयाङ्गबीजमुखवत्यङ्गिना मनोव्यापारं स्थिरं कुर्वत्यस्यां विद्यायामुपकारकवत्यसकृदावर्तनीयोमुपासके. नेति तात्पर्यार्थः । एवं तावत्सामाङ्गप्रणवविद्यां नृसिंहब्रह्मविद्योपकारिणीम- भिधायायेदानीं तदुपकारिणीमेव शिरोङ्गव्याख्यात्री सामाङ्ग-सवितृप्रतिपाचर्या विद्यां नृसिंहब्रह्मविद्याङ्गभूतामाह-अथ सावित्री गायत्रीति । अथशब्दः क्रमप्राप्तानन्तर्यार्थः । मन्त्रे सवितृपदाभावेऽपि सावित्रीति वदन्सवितृकालीन प्रकाशवत्सुषुप्तप्रकाशवच बाह्यान्तरतमोनिरिकभकाशवदयं शिरोङ्गप्रकाशो निबिडाविद्यानिवर्तक इति दर्शयति । गायत्र्यष्टाक्षरत्वात्तां गायत्री यजुषा व्याचष्टे या यजुषा प्रोक्ता तया सर्वमिदं व्याप्तम् । शिरोङ्ग व्याख्यातमुपास्यं च । अक्षराणि गणयति । घृणिरिति द्वे अक्षरे । सूर्य इति त्रीण । पृथग्रेफगण. नात् । आदित्य इति त्रीणि । एतद्वै सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाऽभिषिक्त मिति । श्यादिभिस्तदादिन्यायेन सप्तभिः शक्तिभिर्विग्रहवतीभिमणिगणखचि. तैर्हेमकुम्भैरमृतपूर्णैः शिगेऽभिषिक्तमित्यर्थः । य उपासक एवमुपास्ते तस्य फलं निर्दिशति-श्रिया हैवाभिषिच्यते । प्रागुक्ताभिः शक्तिभिः प्रागुक्तेन प्रकारेण सोऽप्यभिषिच्यत इत्यर्थः । तदेतदृचाऽभ्युक्तमुक्तार्थम् । ऋचो निषे. १ क. म शान्त शि" । २ ज. इगिनी म ।

·४ ह [ ४ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ५१ अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति । न वा एतस्यर्चा न यजुषा न सानाऽर्थोऽस्ति यः सावित्रीं वेदेति । ॐ भूलक्ष्मी वर्लक्ष्मीः सुवःकालकर्णी । दुनितरां सेवनं कृतवत्यः । ऋग्रहणमुपलक्षणार्थम् । यद्वा ऋच इति षष्ठी ऋचः सईमित्यादिकाया नयाः प्रतिपादिताः शक्तयो वेदा वा न केवलं शक्त- योऽपि तु विश्वे देवाः सर्वे देवा अधीत्युपरि शिरस्यक्षरे न क्षरति न विलीनं भवति परमे व्योमन्व्योमनि सर्वाभिषेकद्वारत्वात्परमं मोक्षद्वारत्वाच्च व्योम यस्मिशिरसि । य उपासकस्तच्छिरो वेददेवदेवीभिः प्रागुक्तेन प्रकारेणाभि. पिक्तं न वेद न जानाति किमृचर्वेदादिना । यद्वा सईपाहीत्यनयर्चा कि करिष्यति । य इदित्थमेव तदभिषिक्तं शिरो विदुरुपासते त इम उपासकाः समासते सम्यक्षकारेणाऽऽसते सुखिन इत्यर्थः । ऋग्गतमृक्पदं व्याचष्टे । न ह वा एतस्यर्चा न यजुषा न सानाऽर्थः प्रयोजनमस्ति यः सावित्रीं शिरः- शिखां साधनभूतां वेदेति । ततश्चायमर्थः । अष्टाक्षरां सावित्रीं पठित्वा प्रागुक्ताः सर्वे वेददेवादयोऽभिषिञ्चतीति सावित्रस्याष्टाक्षरं पदमष्टावक्षराण्यभिषेचनाय यस्मिाशिरसि तदष्टाक्षरं शिरस्तदेव पदमाश्रय इति तत्त्वार्थः । एवं तावन्नृ- सिंहब्रह्मविद्यां शिरोगोपकारिणी सावित्राभिषेचनी विद्यामभिधायाथेदानी तदुपकारिणी शिखाङ्गद्वारा सामाङ्गमहालक्ष्मीविद्यामाह- ॐ भूर्लक्ष्मीरिति । प्रणवविद्यापुरःसरा एताः शक्तयो भूरित्याद्या व्याहृतयः । भूः । भू सत्ता यामिाते सत्तायामत्र वर्तते । अत एवोक्तमस्माभिः सप्त व्याहृतीयाचक्षाणैः प्रपञ्चसारे- भूपदात्तु व्याहृतयो भूःशब्दः सति वर्तते । तत्पदं सदिति प्रोक्तं सन्मात्रत्वाच्च भूरतः ।। भूतत्वात्कारणत्वाच्च भुवःशब्दस्य संगतिः । सर्वस्य स्वीकरणात्स्वात्मतया स्वरितीरितम् । महत्त्वाच महत्त्वात्मा महच्छब्दः समीरितः " ततश्च यथासंख्यं भूर्लक्ष्मीरिति । सन्मात्रब्रह्मणो व्यापारिका शक्तिर्भूलक्ष्मी. रित्युच्यते । कारणमात्ररूपस्य ब्रह्मणः शक्ति वर्लक्ष्मीरिति । सर्वत्र स्वात्मत. याऽवस्थितस्य ब्रह्मणः शक्तिः सुवःकालकर्णीत्युच्यते । महाभूतप्रकाशकात्म- ॥ - ·५२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [ चतुर्थोपनिषत् ] तन्नो महालक्ष्मीः प्रचोदयादित्येषा वै महा- लक्ष्मीर्यजुर्गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा भवति गायत्री वा इदं सर्वं यदिदं किंच तस्माय एतां महालक्ष्मी याजुषी वेद महती श्रियमश्नुते । ॐ नृसिंहाय विद्महे वजन- खाय धीमहि । तन्नः सिंहः प्रचोदयादि- कस्य भुवब्रह्मणः शक्तिर्महालक्ष्मीरिति । सैकैका शक्तिस्तदङ्गं शिखाख्यं तेजो. मयं सुषुम्नामृतमयं सोमरूपेणोपास्यत्वात्तस्य पादस्य । य ओषधीनां प्रभवति तारापतिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयादिति श्रुतेः । सोमश्चन्दः सुषुम्ल:- सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा इति श्रुतेः । नोऽस्मान्प्रचोदयादिति चुद प्रेरणे प्रेरयतु। तदङ्ग मेकैका विग्रहवती शक्तिरमृतस्रवणाय प्रेरयतु । अभिषेक्त्रीणां शक्तीनां शिखा- धिष्ठात्रीः शकीः प्रत्यनयर्चा गायत्र्या यजुर्महालक्ष्म्याः प्रार्थनारूपं वचनम् । ततश्च तदङ्गममृतस्राव्यमृतरूपमुपास्यमिति । अथवा सैकैका शक्तिस्तदनं नः प्रचोदयादिति नः प्रेरयतु । असंविवादमेवाङ्गं कुर्यादिति । एषा वै महालक्ष्मी- यजुर्गायत्री महतीनां महालक्ष्यादीनां प्रतिपादकत्वान्महालक्ष्मीः सावित्रमन्त्रे । अत्र च यजुरिति वदन्सामाङ्गत्वेऽपि गीतिरहितमङ्गद्वयमिति दर्शयति । प्रणवा. न्तर्भावायाक्षराणि गणयति-* चतुर्विंशदक्षरा भवतीति । चतुर्विंशदिति च्छान्द. सम् । गायत्री वा इदं तृतीयमङ्गं सर्व कृत्स्नं यदिदं किंच । यस्मादेवं तस्माद्य एतां शिखां पारमेश्वरी महालक्ष्मी याजुषीं प्रागुक्तविग्रहशक्त्युपास्यां वेदो. पास्ते । तस्य फलं निर्दिशनि--महतीं श्रियमश्नुत इति । महतीं श्रियं प्रामो- तीत्यर्थः । एतद्वायत्र्युक्ताः शक्तयो विग्रहवत्योऽभिषेचनशक्तीनामुपकारायामृ. तमयीं शिखाममृतस्रवणाय तद्वन्धनाय वोपास्त इति तत्त्वार्थः । एवं तावन्नृ- सिंहब्रह्मविद्योपकारिणी सामाङ्ग-तृतीयाङ्गविद्यामभिधायाथैदानी सामाङ्गचतु- थाङ्गविद्यां नृसिंहगायत्रीमाह । ॐ प्रणवो व्याख्यातस्तदङ्गं कवचाख्यं पारमेश्व. रम् । धीमहीति । ध्यायेमहि । किमर्थं वजनखाय नृसिंहाय । तादर्थे चतुर्थी । तदर्थ विद्महे जानीमो यतस्तदेवाझं नोऽस्मान्सिंहः प्रचोदयादित्युक्तार्थम् । नर. शब्दं विहाय सिंह इति बर्दस्तस्यां विद्यायां सिंहाकारस्य प्राधान्यं दर्शयति । * आदर्शपुस्तकेषु तु चतुर्विशत्यक्षरेत्येव पाठो दृश्यते । एवमेतां। १क.

·[१ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ५३ त्येषा वै नृसिंहगायत्री वेदानां देवानां निदानं भवति य एवं वेद स निदानवान्भवति ॥२॥ देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नथ कैर्मन्त्रैर्दवः स्तुतः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति तन्नो ब्रूहि भगव इति । स होवाच प्रजापतिः। ॐ ॐ उं ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः । ॐ ग्रं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमो नमः २ । ॐ वीं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च महेश्वरस्तस्मै वै नमो नमः ३ । ॐ ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च पुरु- इतिशब्दो मन्त्रसपाहिं योतयति । एषा वै नृसिंहगात्री नृसिंहाथकवचप्रतिपाद- कत्वाद्गायत्री प्रणान्तर्भावं दर्शयति । कवचाश्रिततदातहृदयान्तर्गताना वेदानां देवानां यथायोग्यतया निदानं मूलकारणं भवति । उपासकस्य फलं निर्दिशति- य एवं वेद स निदानवान्भवतीति । ततश्चायमर्थः । पारमेश्वरं कवचास्यमा हुत्संबन्धि सर्ववेददेवनिदानवेनोपास्यं तत्प्रतिपादकत्वाहसंबन्धि सर्ववेददेव- निदानं गायत्र्युच्यत इति तत्त्वार्थः ॥ २ ॥ एवं तावसिंहब्रह्मविद्योपकारिण्यङ्गचतुष्टयव्यापिनी महाचक्राख्या[वा]ममि- धातुं तस्मिंश्चके द्वात्रिंशत्पत्रे यथासंख्यं कृतप्रणवसंपुटे न्यस्तमूलमन्त्राक्षर ए. कैकस्मिस्तत्तदेवता नृसिंहन्यूहं स्तुतिमन्त्रवर्णसामर्थ्यलभ्यं च प्रदर्शयितुं तान्मन्त्राप्रश्नोत्तररूपाख्यायिकयाऽऽरभते । देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवमित्यादि स होवाच प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टार्थम् । अत्र हि सर्वे मन्त्राः प्रणवादिकास्तदा- दिन्यायेन प्रणवं मूलमन्त्राक्षरं पुनः प्रणवं सर्वेषु मन्त्रेषु दर्शयति । अत्र हि मन्त्रेषु यच्छन्दव्येनान्यतः सिद्धमनूद्य कुत्रच्छिब्दसामर्थ्यात्कुत्रचित्तस्मा इत्येकवचनसामर्थ्यादेक एव व्यूहः प्रतीयते । तत्र च द्विविधः कचिदसाधा- * अत्र प्रतिपर्यायमादौ प्रणवस्ततो मूलमन्त्राक्षरं ततः प्रणव इत्ययं क्रमः 'छ.' पुस्तक एव दृश्यते नान्येष्वादर्शपुस्तकेषु । क. ग. वनिति। २ ज. मयं ल' ·५४ श्रीमच्छंकराचार्गविरक्तिभाष्यसमेता- [चतुर्थोपनिषत् ] पस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ में ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्चेश्वरस्तस्मै बै नमो नमः ५ । ॐ हां ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या सरस्वती तस्मै वै नमो नमः ६ । ॐ विं ॐ यो वै नृसिं- हो देवो भगवान्या श्रीस्तस्मै वै नमो नमः ७ । ॐ ष्णुं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या गौरी तस्मै वै नमो नमः । ॐ ज्वं ॐ यो वै नसिंहो देवो भगवान्या प्रकृतिस्तस्मै वै नमो नमः ९। ॐ लं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या विद्या तस्मै वै नमो नमः १०। ॐ तं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्चोंकारस्तस्मै वै नमो नमः:११ । ॐ सं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्याश्चत- स्रोऽर्धमात्रास्तस्मै वैनमो नमः १२। ॐ ॐ यो बै नृसिंहो देवो भगवान्ये च वेदाः सानाः सशाखास्तस्मै वै नमो नमः १३ । ॐ तों ॐ 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये पञ्चामयस्तस्मै वै नमो नमः १४ । ॐ मुं ॐ यो वै नृसिंहो. देवो भगवान्याः सप्त व्याहृतयस्तस्मै वै नमो नमः १५ । ॐ खं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ लोकपालास्तस्मै वै नमो नमः १६ । ॐ नुं रणायुषैस्तत्तदेवतागम्यः प्रतीयते कचिच्च विश्वरूपस्तेनैव न्यायेनोभयत्रापि नृसिंहाकारो योगारूढोऽधस्तनहस्ताभ्यां वरदाभयहस्त उपरितनाभ्यां तत्त- देवतायुधधारी कचिच्छङ्खचक्रगदाधारी चेत्येतत्सर्व . स्पष्ट करि- यामः । यथाऽत्रैव नृसिंहाकारव्यूहा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्मकाः मुक्नु. वशस्खचक्रपिनाकत्रिशूलैरायुधैर्गम्भन्ते नृसिंहात्मकः पुरुषव्यूहो द्विभुजो दश हस्त्या अगुलयो दश यावानेव पुरुष इति पाया ·षं [ ४ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ५५ 3. यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ वसव स्तस्मै वैनमो नमः १७ । ॐ सिं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये च रुदास्तस्मै वै नमो नमः १८ । ॐ हं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाऽऽ- दित्यास्तस्मै वै नमो नमः १९ । ॐ भी ॐ यो बै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ ग्रहास्तस्मै बै नमो नमः २० । ॐ षं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यानि पञ्च महाभूतानि तस्मै वै नमो नमः २१ । ॐ णं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च कालस्तस्मै वै नमो नमः २२ । ॐ अं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च मनुस्तस्मै वै नमो नमः २३ । ॐ वं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च मृत्युस्तस्मै वै नमो नमः २४ । ॐ { ॐ यो वै नसिंहो देवो भगवान्यश्च यमस्तस्मै वै नमो नमः २५। ॐ त्युं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा. न्यश्चान्तकस्तस्मै वै नमो नमः २६ । ॐ { ॐ यो. वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च प्राणस्तस्मै वै नमो नमः २७ । ॐ त्युं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमो नमः २८ । ॐ नं ॐ यो श्रुतेः । अत ऊर्ध्व नृसिंहव्यूहाश्चतुर्भुजा नृसिंहात्मकाञ्चेश्वरव्यूह ईश्वरायुधगम्यः पूर्वेषां पश्चानां यथासंख्यं पञ्चशक्तिव्यूहः सरस्वतीश्रीगौरीप्रकृतिविद्यात्मिका: खिया स्थायुधैर्गम्या एवं मूलमन्त्राक्षरेषु दश स्वैशानी दिशमारभ्य प्रणवसंघटितेषु सर्वाभरणयुक्ताः श्वेतरूपा उपास्याः। एवं वक्ष्यमाणाः सर्वे व्यूहा यथासंख्यं मूल. मन्त्राक्षरेषुपास्याः । प्रणवव्यूह एकेन प्रणवाक्षरेण वक्षसि चिह्नतःप्रणवचतुष्टय. मात्रोवासुदेवविग्रहः सशाखवेदविग्रहः पश्चाग्निविग्रहः सप्तव्याहृतिविग्रहोऽष्टलोक. १ क. घ. च भू २ ज. सर्वव्यू ·५६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[४ चतुर्योपनिषत् | वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सोमस्तस्मै वै नमो नमः २९ । मां ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च विराटपुरुषस्तस्मै वै नमो नमः ३० । ॐ म्यं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च जीवस्तस्मै वै नमो नमः ३१ । ॐ हं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सर्व तस्मै वै नमो नमः ॥ ३२ ॥ इति तान्प्रजापतिरब्रवीदेतैत्रिंशन्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तुवते ततो देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति । तस्माद्य एतैर्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तौति स देवं पश्यति स सर्व पश्यति सोऽमृतत्वं च गच्छति य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ ३ ॥ इत्याथर्वणीयनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि चतुर्योप- निषत्समाप्ता ॥४॥ पालविग्रहो बसुरुद्रादित्याष्टग्रहपञ्चमहाभूतविग्रहा एकैकस्मिमृसिंहव्यूहे यथा. संख्यमन्तर्भूता उपास्या इति दश व्यूहा विश्वरूपा उपास्याः । कालमनुमृत्यु. यमान्तकमाणसूर्यसोमविराट्पुरुषजीवरूपचेतनाचेतनसर्वात्मका इत्येते व्यूहा भविश्वरूपास्तत्तदसाधारणरूपगम्या एवमेकैकव्यूह उपास्यस्तेन तेन मन्त्रेण स्तुत्यः । ततो देवः स्वात्मानं स्वकीयं रूपं विश्वरूपमविश्वरूपं च यथायोग्य दर्शयति । यस्मादेवं तस्माद्य उपासक एतैर्मन्त्रैनित्यं नियमेन स्तौति स देवं विश्वरूपमविश्वरूपं च पश्यति साक्षात्करोति । सोऽमृतत्वमित्यादि महोपनिष. दित्यन्तं स्पष्टार्थम् । तत्रामृतत्वं च गच्छतीति फलस्य द्विरभ्यासः स्तुतिमात्रा. देष परमफसावाप्ति मन्त्राणां च सामर्थ्य दर्शयति । महोपनिषच्छन्दः प्रणव बाहुल्यमिति सर्व निर्मलम् ॥ ३ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरभगवत आयकृतावापर्वणसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥ ४॥ १६. देभिहो । १ ... तैर्मन्न । ३ क. 'त् । य एवमेता महोपनिषद वेद सकवार- परणो भवति महाविष्णुर्भवति । है ।

·[५ पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ५७ देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्महाचक्र नाम चक्रं नो बहि भगव इति सार्वकामिकं मोक्षद्वारं यद्योगिन उपदि- शन्ति स होवाच प्रजापतिः षडरं वा एतत्सुदर्शनं महाचकं तस्मात्पडरं भवति पदपत्रं चक्रं भवति एवं तावचतुर्थोपनिषद्यन्ते स्तुत्योपनिषदा महाचक्रस्थद्वात्रिंशत्पत्रेषु यथा- संख्यं द्वात्रिंशवसिंहस्तुत्योपास्यानभिधायाथेदानी महाचक्रविद्यामभिधातुं महा चक्रस्वरूपं निरूपयितुं प्रश्नोत्तररूपाख्यायिकया पश्चमोपनिषदारभ्यते-देवा ह वे प्रजापतिमब्रुवनिति। नन्वेवं तर्हि स्तुत्युपनिषद्विधातो महाचक्रविद्यया माग्भ. वितव्यम् । अत्रोच्यते । सत्यम् । यदीयं प्रास्यात्पुरश्चरणार्थमितरत्सुदर्शना- दिमहाचक्र सवात्रिंशव्यूहकं पञ्चाङ्गमित्येवं विभागः प्रतीयेतातस्तद्विभाग. ज्ञापनार्थं न प्रागभिहितेयमिति । नन्वेवमपि तदादिन्यायेन महाचक्रविद्या पुर- श्वरणार्थ कृत्स्नैव कस्मान गृह्येत । सन्म । तदादिन्यायवैषम्यात् । न हि महा- चक्रस्यायमादित्रिंशद्वयूहो नामापि तु नाभिवतिक्षीरोदार्णवसंबन्धिनृसिंह- व्यूहस्तस्मात्सूक्तमुपनिषद्वियातः प्रागभिधान मस्या इति । देवाः पाक्स्तुतिश्रव. नात्यन्तहर्षिताः प्रजापतिमब्रुवन्महाक नामतन्नामधेययुक्तं चक्रम् । यद्वैतमा. मधेययुक्तमेव चक्रं वर्तुलमुत्तराधरभावन स्थितं सच्चतुष्टयाङ्गव्यापकमल ख्यमङ्गं नोऽस्मभ्यं ब्रूहि । भगवो भगवन्निति संवोधनम् । सार्वकामिक सर्वकामसा- धनत्वात्सार्वकामिकम् । अथवा संर्वषां देवानां ब्रह्मादीनां व्यूहाः स्वात्म- तयैव स्वभापतयेव कामिता यस्मिथके नाभिवाचव्यूहेन तत्सार्वकामिकम् । अत एव मोक्षद्वारं प्रणवबहुलत्वान्मूलमन्त्राक्षरसंख्यातः प्रणवसंपुटीकरणा- प्रणवाक्षरख्या दिगुणा चतुःषष्टिः । अस्यां च विद्यायां मोक्षः प्रणवद्वारक एव । देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्ट इति श्रुतेः। ततश्चायमर्थः। मोक्षस्य प्रणवाख्यं द्वारं यस्मिस्तत्तयोक्तम् । यच्चक्रं योगिन उपदिशन्त्युपासकेभ्यः । स होवाच प्रजापतिरित्युक्तार्थम् । पडरं वा एतत्सुदर्शनं महाचक्र महाचक्र- स्यैव नामान्तरं सुदर्शनमन्त्रयोगात्मदर्शनम् । यद्वा सुष्ठ दर्शनं विद्यते यस्मिस्त- योक्तम् । एतत्पत्राधोभागे नालरूपोऽरशब्दवाच्यःपटरा विद्यन्तं यस्मिस्तत्त- पडरं यस्मादेवं तस्मात्परं भवति षट्पत्रं भवति । अरादुपरिभागः कोणत्र- ययुक्तः पत्राकृतिः पत्रं षट्त्राणि विद्यन्ने यस्मिस्तत्तथोक्तम् । एतदेव स्तौति। १ क. 'वनानुष्टुभस्य मन्दराजस्य महा । इ. 'वभागुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्य महा। २ क. ग. दक्षरं । ३ ग. छ. " भ'।

·५८ श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[५ पञ्चमोपनिषत् ) षड्वा तव ऋतुभिः संमितं भवति मध्ये नाभि- भवति नाश्यां वा एतेऽराः प्रतिष्ठिताः । मायया वा एतत्सर्व वेष्टितं भवति नाऽऽत्मानं माया शति तस्मान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति । अथाष्टारमष्टपत्रं चकं भवत्यष्टाक्षरा वैगायत्री गायच्या समितं प्रवति बहिर्मायया वेष्टितं भवति क्षेत्र क्षेत्र वा मायैषा संपद्यते । अथ द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्र प्रवति द्वादशाक्षरा वै जगती जगत्या संमितं 'अवति बहिर्मायया वेष्टितं भवति । अथ षोडशारं षोडशपत्रं चक्रं भवति षोडशकलो वै पुरुषः पुरुष एवेदं सर्व पुरुषेण संमितं भवति षड्वा ऋतव ऋतुभिः संमितं भवति । एतस्मादर्थवादादराः पत्र णि चतुर्बुदयो- पास्यानि भवन्ति । अराणां प्रतिष्ठार्थ स्थानमाह । मध्ये चक्रस्य मध्ये नाभिर्वर्तु- लाकारा भवति । नाभ्यां वैतेऽराः प्रतिष्ठिताः प्रागुक्तास्तदादिः यायेन पत्राणि । मायया मागुक्तेन मूलमन्त्रशक्त्यक्षरेणैतत्पडरं षट्पत्रं सर्व वेष्टिां भवति यस्मा- माऽऽत्मानं चक्रस्य स्वरूपमरपत्रात्मकं माया स्पृशति तस्मान्मायया बहिर्वे. ष्टितं भवति । यद्वा प्रत्यक्चैतन्यमेव केवलं शुद्धं चक्रबुद्धयोपा यं यस्मात्तस्मा. दात्मानं प्रत्यक्चैतन्यं न माया स्पृशति मायाविनमिव तसन्मायया पहि- धेष्टितं भवति । अष्टारमष्टपत्रं चक्रं द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्रं षोडशारं षोडश- पत्रं चक्रं द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्रं चक्रमिति चतुष्टयं षडां षट्पप्रचक्रेण व्याख्यातम् । तत्रायं विशेषः । आद्यपत्रेऽराः पत्राणि च योपास्यानि । द्वितीयतृतीयपश्चमेष्वरा वेदबुद्धयोपास्याः पत्राणि गायत्र: गत्यनुष्टुन्बुदया यथासंख्यमुपास्यानि । वेदा एवाराश्छन्दांसि वै पत्राणीत्य वादात् । चतुर्थे पत्रे षोडशाराः पोडशपत्राणि च षोडशकलाबुद्धयोपास्यानि । क्षेत्रं क्षेत्र वा मायैषा संपयते । पुरुष एवेदं सर्व पुरुषेण संमितं भवतीति वाक्चैवन्यं १ छ, 'याक्षर'। २ क. 'ति बहिर्मायया वोष्टि ।

·[५ पञ्चमोपनिष।। नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ५५ मायया बहिर्वेष्टितं भवति । अथ द्वात्रिंशदरं द्वाभिशत्पत्रं चक्रं भवति द्वात्रिंशदक्षरा वा अनु- टुबनुष्टुभा संमितं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवत्यर्वा एतत्सुबद्धं भवति वेदा वा एतेऽराः पत्र एतत्सर्वतः परिकामति च्छन्दांसि बै पत्राणि ॥ १ ॥ शुद्धमाह मायया संस्पृष्टं बहिःशब्दात् । तादृशं चक्रं तस्मिन्प्रकल्प्य तदुपा. स्यमित्यर्थः । तथा चारपत्रशब्दावहि शब्दाच्च सविन्दुफेन शक्त्यक्षरेण यद्वे- टनं तद्यथासंर पूर्वपूर्वचक्रापरपत्रासंम्पृष्टमुत्तरोत्तरचक्राणामाश्रयत्वेन नाभि- रूपमित्येवं सुदर्शनचक्रपत्रासंस्पृष्टं यद्वेष्टनं मायया तदुपरितनाक्षरनारायणच. क्राश्रयत्वेन ना भरूपमेवमष्टाक्षरवेष्टनं द्वादशाक्षरस्य नामिरूपं द्वादशाक्षरवेष्टनं सबिन्दुकमातृक षोडशाक्षरस्य नाभिरूपं सबिन्दुकाधमातृकाषोडशाक्षरवेष्टनं द्वात्रिंशदक्षरस्य नाभिस्ततो द्वात्रिंशदक्षरवेष्टनमसंम्पृष्टमनाभिरूपमेवेत्येवं सुदर्श. ननारायणवासु वषोडशारद्वात्रिंशदग्चक्राणां यथासंख्यं पञ्च नाभयो नाभी. नामेवापेक्षया वेटनरूपतेत्यायो नाभिर्मायाक्षरहित उपरितना नाभयोऽन्त्यं च वेष्टनं मायारेणति तत्त्वार्थः । नन्वेवं तहथशब्दस्य तत्र तत्र प्रयोगात्पूर्व पक्रसंस्पर्शात्पानाभिकानि पञ्च चक्राणि पृथक्षयोज्यानि कस्मान परिगृह्यन्ते । तथा चैकचक्र ऽप्यमायिनो भूतनाभिव.ल्पनायां वेष्टनव्यतिरिक्तपश्चनाभिक- ल्पना कस्मान भाति । अत्रोच्यते । महाचक्रं नाम चक्रं नो बृहीत्युपक्रम्य तद्वा एतन्महाच मित्युपसंहारान्महाचक्रैकतावगमाञ्च चक्रचतुष्टयं तदन्तर्गत. मेवेत्यवगम्यते । तत्र तत्राथशब्दप्रयोगस्तत्तच्चक्रोद्धारे माङ्गलिकप्रदर्शनार्थः । तथा वेष्टनानां नाभिकल्पनायां प्रतिषेधाभावाद्योग्यत्वाच कल्पनालाघवाच न पृथगुभे कल्पने इति । यत्र कचिदहिःशब्दपूर्वको मायाशब्दः पश्यते कचि. दिपरीतस्तत्रायाभिप्रायः । यत्र मायाशब्दादहिःशब्दः पूर्वस्तत्र मायाविशे. पणं बहिर्भूतया मायया बहिर्मायया । यत्र च मायाशब्दात्परो वेष्टनशब्दा. त्पूर्वो बहिःशस्तत्राविशिष्टया मायया तत्र बहिःशब्दो न मायाविशेषणं किंतु वेष्टनविशेणम् । माया हि.िविधा-- नारसिंहमूलमन्त्रगता सबिन्दुके. काररूपा निरुपदान्मायाशब्दात्मतीयतेऽन्या तु रेफहकाराभ्यां मिलितस. १. सदनं भ'।

·६० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१ पचमोपनिषत् तदेवं चक्रं सुदर्शनं महाचक्रं तस्य मध्ये ना- स्यां तारकं भवति यदक्षनारसिंहमेकाक्षरं तद्भवति षट्सु पत्रेषु षडक्षरं सुदर्शनं भवत्य- बिन्दुकेकाररूपा सोपपदान्मायाशब्दापनीयते । ततश्च मूलमन्त्रादर्भूितमा. यया होमित्येवंरूपया वेष्टितं भवतीति तत्वार्थः । ततः सुदर्शनचक्रे मूलमन्त्रग- तमायया वेष्टनं पोडशचक्रऽप्येवमेव बहिःशब्दस्य वेष्टनात्पूर्वमुपादानाद्वेष्टनवि- शेषणं बहिःशब्दो मध्यवेटनव्यात्त्यर्थः । नारायणवासुदेवनारसिंहचक्रंषु व्याख्यातबहिर्मायया वेष्टनमिति वेष्टनचक्रोद्धारविवेकः ।। १ ।। एवं महाचक्रस्य संवेष्टन मुद्धारं चाभिधायाथेदानीमुद्धृतचक्रे यथाविहितम- त्रान्यसितुं तमाभ्यामक्षरन्यासमाह-तदेव चक्रं सुदर्शनं महाचक्रमिति । तच्छब्देन द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्रं चक्रमेवशब्देन तदेवावधृत्य तदेव चक्रं तदा. दिन्यायेन सुदर्शनादिशब्दरूधं चक्रचतुष्टयमपि महाचक्रात्मकमिति दर्शयति । महाचक्रमिति सामानाधिकरण्याच्च । तस्य मध्ये महाचक्रस्य मध्ये मध्यवर्ति- नाभ्यां वेष्टनरूपा हि नाभयो भूमध्यास्ता व्यावर्तयितुं मध्ये नाभ्यामित्युक्तम् । तारकं भवति संसारतारकत्वात्तारकं प्रणवाक्षरं भवति यदक्षरं नारसिंहमे- काक्षरं तद्भवतीत्यक्षरम् । जगद्धिनं वा एतदूपमक्षरमिति नृसिंहपदं व्याख्यातं तदक्षरशब्दात्मत्यभिज्ञायते । तथा नारसिंहमिति तद्धितात्सामप्रभृत्युपास्यं सर्व प्रतीयते । ततः सर्वस्मिन्नुपास्ये प्रनीत एकमेवोपाम्यं मूलनृसिंहव्यूहाख्यं वक्तुं विशिनष्टि- एकाक्षरं तद्भवतीति । यदक्षरं नारसिंहमुपास्यमित्यनूध तदेकं भवतीत्यक्षरं चति महाचक्रमध्यनाभिवार्तत्वेन क्षीरोदार्णवसंबन्धितयोपासनं विधीयत इत्यर्थः । तत्र केचिनारसिंहमेकाक्षरमितिविशेषणोपादानादेकाक्षर- नृसिंहमिश्रितप्रणवो नाभ्यां पसनीय इत्याचक्षते तदपि सांप्रदायिकत्वान विरुद्धम् । तस्मिन्नपि पक्षे नारसिंहमिति तद्धितादेकाक्षरो नृसिंहमन्त्रः प्रणवमि- श्रितो द्वात्रिंशनृसिंहव्यूहं विहाय यावत्याकरणिकं मूलनृसिंहव्यूहगतमुपास्य प्रतीयत एव । ततश्चैतद्विद्याङ्गमेकाक्षरो नृसिंहमन्त्रो यथोत्तोपास्याभिधायकत्वा. तस्य केवलः प्रणवेन विकल्प एकाक्षरनृसिंहमन्त्रस्य प्रणवस्तु नियत एवेति तत्स्वार्थः। अत ऊर्ध्वं तत्तन्मन्त्रन्यासे ततच्चक्रेषु पत्रग्रहणमरतदन्तरालपत्रान्त- रालव्यात्त्यर्थं द्रष्टव्यम् । षट्नु पषु सुदर्शनं भवति । ऐशानपत्रमारभ्य षड. १क.. 'देतत्मद।

·[६. पामोपनिषत् नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ११ टसु पत्रेष्वष्टाक्षरं नारायणं भवति द्वादशंसु पत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवं भवति भवति षोडशंसु पत्रेषु मातृकायाः सबिन्दुकाः षोडश कला भवन्ति द्वात्रिंशन्सु पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं मन्त्रराज नारसिं- हमानुष्टुभं भवति तद्वा एतत्सुदर्शनं महाचक्र सार्वकामिकं मोक्षद्वारमङ्मयं यजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवति तस्य पुरस्ताद्वसव आसते रुद्रा दक्षिणत आदित्याः पश्चा- द्विश्वे देवा उत्तरतो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाश्यां क्षरः सुदर्शनो मन्त्रो न्यसनीय इत्यर्थः । एवमुतरेषु पत्रेषु योज्यम् । अष्टस पत्रेश्वष्टाक्षरं नारायणं भवति । प्रणवान्तर्भावनाष्टाक्षरतति केचित् । तदेव द्वादशपत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवं भवतीति । अत्रापि द्वादशाक्षरता पूर्ववत् । षोडशपत्रेषु मातृकामन्त्रवर्णस्याऽऽद्या वर्णमातृकाद्याः सबिन्दुका बिन्दुसहिताः षोडश भवन्ति । द्वात्रिंशत्सु पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं सामाभिव्यक्तं मन्त्रराजमानुष्टुभं भवति । मूलमन्त्रस्यैवैकैफमक्षरम् । यत्त्वेकैकमक्षरभेकैकस्मिन्पत्रे तस्मणवसंपुटित कार्य प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति श्रुतेः । तदखाख्यमङ्ग महाचक्रमपा- सितं तनिक्षिप्तमनिष्टे वस्तुनि त्रासकारित्वात्तदत्रं पश्चममङ्गम् । अत एवाखाम- मन्त्र व्याचक्षाणैरस्माभिरुक्तं प्रपश्चसारे- असुत्रासादिको धातू स्तः क्षेपवलनार्थको । ताभ्यामनिष्टमाक्षिप्य लिप्यते फखडमिना" इति । सार्वकामिकं मोक्षद्वारमित्युक्तार्थम् । ऋङ्मयं गजुर्मयं साममयं ब्रममगममृतमयं भवतीति पञ्च मयटनत्ययाः प्राचुर्यार्था ग्राह्याः । ऋग्यजुःसामाप्रचुरम् । ब्रम: मयामिति ब्रह्मशब्देनाथर्ववेदः सोऽयं ब्रह्म वेद इत्येतद्राह्मणाभिधानाद । वेदप्र.. चुरताऽराणां वेदबुदयोपास्यत्वात् । विकारार्थी चा मयडवेदविकारात्मका इत्य- थः। अमृतमयं क्षीरमचुरनाभिकंक्षीरविकारनाभिकं वति । तस्यति। तच्छन्दाबा. भिस्थो विष्णुर्मूलनृसिंहव्यूहः परामृश्यते । तत्परिचारकान्देवानाह-पुरस्ताद सवः परिचारका आसते रुद्रा दक्षिणत आवित्याः पश्चाद्विश्वे देवा उत्तरतो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाभ्यामिति । एवं दिनाभिपरिचारकानुक्त्वाऽयेदानी, १ क. 'शप' । २ क. 'शप । ३ क. 'श:पत्रे । ४३. तस्मादेतन्महा । ५ क. ग .. 'समहा। ६. 'बाल्यामन्त्रं मारा।

·६२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाग्यसमेता- [ ५पञ्चमोपनिषत् ] सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयोस्तदेतदृचाऽयुक्तम्- ऋचों अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति । तदेतन्महा- चक्र बालो वा युवा वा वेद स महान्म- पति स गुरुर्भवति स सर्वेषां मन्त्राणामुप- देष्टा भवत्यनुष्टुभा होमं कुर्यादनुष्टुभाऽर्चनं पार्थपरिचारकानाह-सूर्याचन्द्रमा पार्श्वयोः । कुक्षिपदेशयोरिति यावत् । तदेतन्महाचक्रमचाऽभ्युक्तम् । यस्मिन्महाचक्रे । अक्षरे । अशू व्याप्तावित्यस्य रूपं सरो मत्वर्थे । तस्मिन्व्याप्तिमति । परम उत्कृष्टे व्योमवत्सर्वव्यापकत्वेन स्थिते । अधीत्युपरिभावे । ऋच इत्युग्रहणमुपलक्षणार्थम् । ऋचो निषेदुः स्थिताः । यदि वर्च इति षष्ठी । अनुष्टुप्संबन्धिन्यक्षरे व्याप्तिमति चक्रे सर्वे वेदाः स्थितास्तत्सुदर्शनमन्त्रादिसंबन्धि चकमित्यर्थः । य उपासकस्तन्महाचक्र न वेद नोपास्ते किमृचर्वेदादिना यदि बाऽनुष्टुप्छन्दस्कयर्चेति । अनेनैत- दर्शयति । महाचक्रोपासनगर्भितमेवानुष्टुषुपासनं कुर्यान तु तद्रहितमिति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इत्युक्तार्थम् । इतिशब्द ऋक्समाप्तिं द्योतयति । तदेतन्महाचक्रं बालो वा युवा वा बंदोपास्ते तस्येदं फलं स महान्भवति । महती प्रतिष्ठां जने प्राप्नोति । यदि वा महान्महाविष्णुरिति । स गुरुः सर्वैर्देववदा. राध्यः । स सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवत्युपदेशकः । सामाभिव्यक्तानुष्टुभा होमं कुर्यादिति विद्याङ्गोऽयं होमस्तम्मिन्द्रव्यानुपादानात्प्रतिदिनं हविष्यमन साज्यं जुहुयादिति । तथा संख्यानुपादानात्सकद्वादशवारं वा। यदि वा, सूत्रागतदशपदानां मूलनृसिंहव्यूह द्वात्रिंशद्व्यूहे च व्याख्यातत्वादुमयोदेशेन होमं कुर्यात् । ततश्च क्षीरोदार्णवशायिने नृसिंहाय त्रिनेत्राय पिनाकहस्तायो- प्रायेदमिति हुत्वा ब्रह्मादिद्वात्रिंशद्व्यूहात्मकाय नृसिंहायोग्रायेति जुहुयादित्येवं प्रतिपदं मूलमन्त्रावृत्तिः । यद्वाऽनुष्टुभेत्येकवचनात्सकन्मूलमन्त्रमुञ्चार्य स्वाहाका. रान्तं जुहुयात्मतिपदमुद्दिश्य त्यागः कार्यः । तथा सामाभिव्यक्तानुष्टुभाऽर्चनं षोडशोपचारादि कुर्यादित्यनुषङ्गः । अत्रापि होममन्त्रवन्मन्त्रावृत्त्या नाऽऽवृत्ती १८... गुरुः स । २ न. य चक्रपि । ३ . 'कबरामगई।

·1 पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ३ तदेतदक्षोनं मृत्युतारकं गुरुतो लब्धं कण्ठे बांही शिखायां वा वनीत सप्तद्वीपर्वती भूमिर्दक्षिणार्थं नावकल्पते तस्माच्छ्रद्धया यां कांचिद्दद्यात्सा दक्षिणा भवति ॥ २ ॥ देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नानुष्टुभस्य मन्त्ररा- एष्टव्ये । तदेतन्महाचक्रं रक्षोघ्नं मृत्युतारकं गुरुप्रसादाल्लब्धं कण्ठे बाहो शिखायां वा बध्नीत यस्तस्मै गुरवे यस्मात्सप्तद्वीपवती द्विगुणावृत्ताऽपि पृथ्वी दक्षिणार्थ नावकल्पते तस्माच्छ्रद्धया भक्त्या या कांचिमि यथाशक्त्यनुरूपा दद्यात्सा दक्षिणा भवति । एवं प्रागुक्तं श्रुतित उपासनमवगतं पञ्चाङ्गन्यास उपसंहृतमेकस्मान्मतात् । अथ मतान्तरपर्यालोचनया 'महाचक्र एवोपसंहृतं तस्मात्प्रत्यक्षरमभयत ओंकारो भवतीत्यत्र मूलमन्त्राक्षराणां प्रणव उपसंहत- स्वात्मणवप्रधानमेवेदं महाचक्र तस्मिशक्तिबाहुल्यश्रवणान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति । बहिर्मायया वेष्टितं भवतीत्यसकृच्छ्रवणादुद्धृतपदव्याख्यानावसरे प्रतिपदं यस्मात्स्वमहिम्ना सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूता. नीत्यसकुन्महिमशब्दवाच्याया मागायाः सर्वलोकसर्वदेवात्मभूतानां साध- नत्वेन श्रवणात्तद्वेष्टितमायाधारत्वेन यथासंख्यं पृथिव्यादिलोकर्वेदादिवेदा. न्यादिदेवभूतानामात्मनां च साधनवश्रवणान्महाचक्रान्तर्गतकेष्टितमायाघारमे. वेदमुपासनम् । न तु मूलनृसिंहगनं पञ्चाङ्गन्यासार्थ चान्तरङ्गत्वान्महाचक्रमे वेदमुपासनम् । तदपि संप्रदायागतनुपादे यमित्त्युपासनाविकल्पः । तत्रापि बहु- तरं संप्रदायानुकूल्यागतत्वादन्त्यमेनोप सनमुपादेयामति केचित् । तस्मिन्मते प्रणवसावित्रयजुर्लक्ष्मीनृसिंहगायत्री मन्त्रचतुष्टयमङ्ग-सामाभिव्यक्तं यथा. योग्यतया महाचक्रप्रकाशकत्वेन योज्यं नवोपान्यं महाचक्रमिति रहस्यं तवं चेति ॥ २॥ एवं नृसिंहब्रह्मविद्या सकलम नुम्मारिणी कृत्स्नामभिधायाचेदानी तदनु. छातुः कैमुत्यन्यायेन फलकथनाय प्रश्नोत्तररूपाख्यायिकामवतारयति-देवा। वै प्रजापतिमब्रुवन्नित्यादिना । अत्र देशा ह वा इत्याचारभ्य तदेतनिष्का- मस्य भवतीत्यन्ता अष्टावध्यायाः प्रत्यध्यायसमासौ च द्विरभ्यासः । देवा हवे २ क. ग. घ. 'ण्ठे वा वा । ३ क. ग. घ. 'हो वा शि।४ क. 'ध्नीयात्सप्त । ग. घ. नीयात्सा स' । ५ फ. ती दक्षि' । ६ च. भूमी दक्षि। . क. ग. प. तावस्कल्प 10. 'म् । तत्रा। . ग. घ. ह. छ.गुरुणा ।

·१४ श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[५पञ्चमोपनिषत् ] जस्य फलं नो ब्रूहि भगव इति स होवाच प्रजा- पतिर्य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्ट नित्यम- धीते सोऽनिपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आदित्पपूतो भवति स सोमपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स ब्रह्म मूतो भवति स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवति स वेदपूतो भवति स सर्वपूतो भवति स सर्वपूतो भवति ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ मजापतिमब्रुवनस्य मन्त्रस्य प्रागुक्तोपासनाविशिष्टस्य फलं नो अहि भगव इति स होवाच प्रजापतिरित्युक्तार्थम् । यो द्विविधोपासक एतमित्येतच्छब्दपरामष्टं मागुक्तविद्यागभितं मन्त्रराजं सामराज नारसिंह नृसिंहाकारब्रह्मोपासनागर्भ- मानुष्टुभमनुष्टुप्छन्दस्कं नित्यमिति साकारब्रह्मप्रतिपत्तिद्वारेण नित्यभूतनिराका- रब्रमप्रतिपादकत्वानित्यमधीत उच्चारयति । यत्रेदृशसामोचारणमात्रादेव वक्ष्य. माणफलाप्तिः किं तत्र विद्यानुष्ठानादित्यभिप्रायेण तत्र तत्राधीतेऽधीत इत्यवो. चत् । अथवा नित्यमधीत इति नियमेनाधीतेऽथवा नित्यमधीत्युपरिभाव इते मानीते । सर्वे गत्यर्थी ज्ञानार्याः । नित्यं संध्योपासनादि निर्वयॊक्तकालं यो विद्यामेतामनुतिष्ठतीत्यर्थः । अथवा नित्यमानुष्टुभमित्यन्वयादानुष्टुभस्य सानो नित्यत्वं दर्शयति न वितरस्य सायद्वयस्येति । अथवा नित्यं संध्योपासनादि कर्माधिकृत्येते जानीते । एतदुत्तं भाति । ततो नित्यसंध्योपासनामिहोत्राधु. पास्यदेवता नारसिंहलीलाविग्रहेत्युपास्ते । एतद्विद्यागर्भितेत्यर्थः । अथवा य उपासका मागुक्तविद्यानुष्ठानकारज्ञानेऽसमर्थः स केवलं विद्यापतिपादकं ग्रन्थ नित्यं प्रतिदिनं स्वाध्यायधणाधीने पठति जपति सोऽपि वक्ष्यमाणं फलं मामोति । तस्य तजपसामर्थात्परमेश्वरः कारुण्यातद्विद्यानुष्ठानप्रकारं साका. रप्रभृनि निराकारपर्यन्तमिहैव कथयति । तथा चान्ते श्रूयते तद्वा एतत्परम-धाम सहिचागर्भितमन्त्रराजाध्यायकस्य पाठकस्य जापकस्येत्यादिना । स उपास. कोऽमिवारवादित्यसोमसत्याग्रह्मविष्णु रुद्रवेदैर्नृसिंहरूपैरुपास्यैः पूतो भवति पवित्रो भवति । अन्यैश्च सौनृसिंहरूपैपास्यैः पूतो भवति । द्विरभ्यासोऽध्या यसमासिं द्योतयति ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ १ क. ग. प. च. स लोकप्तो भवति स । २ क. प.पूतो।

·६५ १५ पञ्चमोपनिषत् ] मृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मृत्युं तरति स पाप्मानं तरति स ब्रह्महत्यां तरति स भ्रूणहत्यां तरति स वीरहत्यां तरति स सर्व तरति स सर्व तरति ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निं स्तम्भयति स वायुं स्तम्भयति स आदित्यं स्तम्भयति स सोमं स्तम्भयति स उदकं स्तम्भयति स सर्वान्देवान्स्तम्भयति स सर्वान्ग्रहान्स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति ॥ इति तृतीयोऽ. ध्यायः॥३॥ य एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं नित्यम- इतःप्रभृति नित्यमेतद्विद्यानुष्ठाने तत्प्रतिपादकग्रन्थजपे चाऽऽनुषङ्गिन्कान्ये. (ण्ये)ष फलानि काम्यानि तद्रहितानि वा कथयितुमाह । य उपासको नित्य- त्वेन तद्विद्यानुष्ठानेन तज्जपेन वा पापक्षयं कामयते । एतं मन्त्रराजं नारसिंह- मानुष्टुभं नित्यमधीत इत्युक्तार्थम् । तथेतःप्रभृत्याऽन्त्यादध्यायात्तत्र तत्र यच्छब्देन पुंलिङ्गन प्रागुक्तसिंहविद्याया निश्चिततयाऽनुष्ठानात्तद्विद्यामतिपा. दकग्रन्यजप्ता वाऽध्येता वा परामृश्यते । तथा तच्छब्देन पुलिङ्गन स एव परामृश्यते । तथा तत्र तत्र पुंलिङ्गात्तच्छब्दाभ्यासात्तस्मिन्नेव नित्यानुष्ठाने जपे वा व्यस्तं समस्तं वा यथायोग्यतया फलं गम्यते । स मृत्युं पाप्मानं ब्रह्म हत्यां भ्रूणो गर्भो यद्वा साङ्गवेदार्थव्याख्याता दीक्षितो भ्रूणो वीरहत्यां वीरः पुत्रः सवनस्थः क्षत्रियो वाऽन्यच्च पातकं सर्व तरति । द्विरभ्यासोऽध्याय- समाप्तिं द्योतयति ।। इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽमिं वायुमादित्यं सोम. मुदकं सर्वान्देवान्ग्रहान्विषं स्तम्भयतीति स्तम्भनफलनिर्देशः । द्विरभ्यासोs- ध्यायसमाप्तिं द्योतयति ॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ य एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स भूर्भुवः स्वमहर्जनस्तपः १७. ति स सर्वहत्यां तरति स संसार तरति स । २ क. 'त्य स । ३ क. म स ।

·६६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता– ६ पञ्चमोपनिषत् धीते स भूर्लोकं जयति स भुवर्लोकं जयति स स्वर्लोक जयति स महर्लोकं जयति स जनालोकं जयति स तपोलोकं जयति स सत्यलोकं जयति स सर्व. लोकं जयति स सर्वलोकं जयति॥ इति चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मनुष्यानाकर्षयति स देवानाकर्षयति स नागा- नाकर्षयति स यक्षानाकर्षयति स ग्रहानाकर्षयति स सर्वानाकर्षयति स सर्वानाकर्षयति ॥ इति पञ्चमोऽ. ध्यायः॥५॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्य- मधीते सोऽनिष्टोमेन यजते स उक्थ्येन यजते स पोडशिना यजते स बाजपेयेन यजते सोऽतिरात्रेण यजते सोऽप्तोर्यामण यजते सोऽश्वमेधेन यजते स सर्वैः क्रतुभिर्यजते स सर्वैः क्रतुभिर्यजते । इति षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ सत्यमन्यच्च सर्व पाताललोकं जयतीति फलनिर्देशः । द्विरभ्यासोऽध्यायः समाप्तिं द्योतयति ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ य एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मनुष्यान्देवामागान्यक्षा. न्ग्रहास्तव्यतिरिक्तानन्यांचाऽऽकर्षयतीति फलनिर्देशः । द्विरभ्यासोऽध्याय- समाप्तिं द्योतयति ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्रिष्टोमेनोक्थ्येन पोर. शिना वाजपेयेनातिरात्रेणाप्तोर्यामेणान्यैश्च सर्वैः क्रतुभिर्यजत इति फलनिर्देशः। द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति । न च वाच्यमन्यानर्थक्यादिति न्यायन कथं फलनिर्देश इति । यतो मनोव्यापारैकसाध्यत्वादेतद्विद्यानुष्ठानस्य । तस्य च कर्मानुष्ठानादत्यन्तदुःसंपादत्वादित्यधिकारभेदेन नान्यानर्थक्यमिति सर्व निर्मलम् ॥ इति षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ १ क. प. प. मनलो' । ग, मनलॉक।

·६७ १५ पथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स चोऽधीते स यशव्यधीते स सामान्यधीते सोऽथर्वाणमधीते सोऽङ्गिरसमधीते स शाखा अधीते स पुराणान्यधीते स कल्पानधीते स गाथा अधीतेस नाराशंसीरधीते स प्रणवमधीते यः प्रणवमधीते स सर्वमधीते स सर्वमधीते ॥ इति सप्तमोऽ. ध्यायः ॥ ७ ॥ अनुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्सममुपनीतशतमेकमेकेन गृहस्थेन तत्समं गृहस्थ- शनमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समं वानप्रस्थशतमेक- मेकेन यतिना तत्समं यतीनां च शतं पूर्ण . य एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स ऋचो यजूंषि सामान्य- थर्वाणमङ्गिरसमेतच त्रयीसंपुटीकरणमेतदन्तरालवर्तित्वादेतस्य । तथाच तस्मि- मेव ब्रामणे प्रजापतिः प्रथममथर्वाणमपश्यत्ततस्त्रयीं ततोऽङ्गिरसमित्यसकृदभि- हितत्वाच्छाखाः पुराणानि कल्पान्गाथा नाराशंसीः प्रणवमधीत इति फलनि- देशः । अत्र च यः प्रणवमधीते स सर्वमधीत इति वदन्मूलमन्त्रप्रणवयोः फल. साम्यादुभयोः साम्यं दर्शयति । ततश्च जपे समाधौ चोभयोर्विकल्पः । तथाच नित्यानुष्ठाने फलकामनायां प्रयोगविशेषः । तत्तत्फलप्रदोश्चारणं मूलमन्त्रज पान्ते कार्यमिति केचित् । अन्ये तु तद्विनैव केवलं कामनैव कार्येति सांप्रदा- यिकमेवान्वेष्यमिति । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति । इति सप्तमोऽध्यायः॥ एवं नित्यानुष्ठान आनुषङ्गिक सर्व फलमभिधायायेदानीं तद्विद्यानुष्ठातुर्जप्तु- रध्येतुश्चोत्कर्षतरतमभावेन सर्वोत्कृष्टतां सर्वोत्कृष्टं च फलमाह-अनुपनीतश- नमेकमेकेनोपनीतेन तत्समम् । उपनीतशतमुपकुर्वाणकानां न नैष्ठिकाभिप्रायेण । वस्य सर्वोत्कृष्टत्वात् । एकमेकेन गृहस्थेन च तत्समं गृहस्थशतमेकमेकेन वानम. स्थेन तत्समं वानप्रस्थशतमेकमेकेन यतिना तत्समं सोऽयमाश्रमस्वीकारमात्रे सस्तमभावोनाऽऽश्रमप्रयुक्तानुष्ठानाभिप्रायेण। ततश्च यतीनां च शतं पूर्ण स्वीकृता- १ क. प. च. तु । २ क. "तं परमहंसेन तत्सम परमहंसशतमेकमेकेन ।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितमाध्यसमेता-[१पञ्चमोपनिषत् ] रुद्रजापकेन तत्समं रुद्रजापिशतमेकमेकेना- थर्वशिरःशिखाध्यायकेन तत्सममथर्वशिरःशि- खाध्यायकशतमेकमेकेनं मन्त्ररोजजापन त- समं तद्वा एतत्परमं धाम मन्त्रराजाध्यायकस्य यत्र सूर्यो न तपति यत्र न वायुति यत्र न चन्द्रमास्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्निर्दहति यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदा- शिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनस्तदेतहचाऽयुक्तम्--तद्वि- . श्रममात्राणां यस्मिन्कस्मिंश्चिस्थितरुद्रजाप्येन तत्समं रुद्रजप्यशतमेकं यस्मिन्क- मिश्चिदाश्रमे स्थिताथर्वशिरःशिखाध्यायकेन जापकेन तत्सममथर्वशिरःशिखा. ध्यायफशतं मन्त्रराजजापकेन तत्सममित्युत्कर्षतरतमभावस्य मन्त्रराजजापक एतद्विधावति विश्रान्तत्वादेतद्विधावान्सर्वोत्कृष्ट इति गम्यते। यथाऽऽनन्दतरतम. भावस्य ब्रह्मणि विश्रान्तत्वाद्ब्रह्मानन्द एव सर्वोत्कृष्टः । यस्मादेवं तस्माद्वै प्रसिद्धमेतत्परमं धाम स्थानमेतद्विद्यागर्भितमन्त्रराजाध्यायकस्य जापकस्यानुष्ठा तुर्वा यत्र क्षीरोदार्णवस्थाने सूर्यो न तपति यत्र वायुर्न वाति यत्र न चन्द्र मास्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नानिर्दहति यत्र न मृत्युः प्रवि- शति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदाशिवं ब्रह्मादि- वन्दितं योगिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनस्तदेतत्स्थानमृचाऽभ्युक्तम् । विष्णोर्यत्परमं पदामति । यच्छब्देन क्षीरोदार्णवस्थानं परामृश्यते । पर- मपदप्रत्यभिज्ञानात् । सूरय उपासका उपासनाभेदेन तादात्म्यमुपासनया चेत्सा. युज्यं फलं ततश्च विष्णुरेव परमं पदम् । उभयत्रापि विष्णोरिति षष्ठी. निर्देशः शिलापुत्रकस्य शरीरमितिवद्रष्टव्यः । अथोपास्योपासकभावेन चेद. १ क. 'द्रजाप्येन। २ घ. 'ध्यायिके' । ३ घ. 'ध्यायिक । ४ क. ङ. 'न तापनीयोपनि- पदयापकेन तत्समं तापनीयोपनिषदध्यापकशतमेकमेकेन म । हु. राजाध्याप । ६ घ. 'ध्यायिक । ७ क. 'स्य भवति य । ८ क. रु. यं परमं पदं य ।

·1. पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । तद्विपासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पद. मिति तदेतन्निष्कामस्य भवति तदेतनिष्का- मस्य भवति । इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ ३ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि पञ्चम्युपनि- षत्समाप्ता ॥५॥ नुष्टुश्विद्या तस्य नृसिंहस्य विष्णोः परमं पदं परमं स्थानं महाचक्रनाभिक्षीरो- दार्णवप्रभृति तत्र स्थिता उपासका अनुष्ठातारो जप्तारोऽध्येतारो पा सदा सर्वकालं पश्यन्ति । कीदृशं तदित्यपेक्षित आह-दिवीव घुलोक इव चक्षुः ख्यातेः सूर्यमण्डलमाततमासमन्तात्ततं विस्तृत वर्तुलं प्रकाशात्मकं सर्वपका- शाभिभवकारणमतः सूर्यचन्द्रनक्षत्रादीनां ब्रह्मणि प्रवेशः प्रतिषिद्धस्तपकर्तृता च यत्र सूर्यो न तपतीत्यादिना । एवं तस्मिन्नाधिदैवात्मके दुःख प्रतिषिद आध्यात्मिकदुःखमाप्तौ तत्प्रतिषेधति यत्र न दुःखमिति । विदुःखता दुःख. भावमात्रे मासे सुषुप्तवज्जडता स्यादिति तद्वयात्त्यर्थ सदानन्दमिति । ब्रह्मादिवन्दितमिति । तदादिन्यायेन नाभिस्थब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः परिचारके- पन्दनीयं महाचक्राख्यं स्थानम् । यत्र गत्वेति गन्तव्यतामाह-तद्विमास इति । तत्ताशं स्थान विभासो विमा ब्राह्मणा उपासका विपन्यवो मेधाविना समाधौ धारणशक्तियुक्ताः । जागृवांसो जागरितावस्थायामेवावस्थाप्रयात्म. ध्युत्य समिन्धते समृदि कुर्वन्ति । तादात्म्यपक्षे तु मन्त्रब्राह्मणयोर्थयास्वरूप व्याख्येयम् । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्तिं द्योतयति । पदचतुष्टयाभ्यासः सर्वोप. निषत्समासिं द्योतयतीति सर्व निर्मलं सिद्धम् ।। इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥३॥ इति श्रीगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिबानकाचार्यश्रीशं. करमगवत आयकृतावाथर्वणनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये पञ्चमो. पनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥ ५ ॥ समाप्लेयं सभाष्यनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।। क. ग. प. 'ति । य एवं वेदेति महोपनिषत । ई। छ. 'ति । य एवं वेदेति महोपनिषण एता महोपनिषदमेव कवरचरणो महाविष्णुर्भवति महाविष्णुर्भवतीति ।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत्। श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता । ॐ नमो भगवते श्रीदिव्यलक्ष्मीनृसिंहाय नमः॥ निरस्तनिखिलानर्थपरमानन्दरूपिणे ॥ नृसिंहाय नमस्कुर्मः सर्वधीवृत्तिसाक्षिणे ॥१॥ चरणाब्जरजोलेशसंपर्कात्सहसाऽसकृत् ।। सर्वसंसारहीनोऽहं तान्नतोऽस्मि गुरूसदा ॥ २॥ तापनीयरहस्यार्थविवृतिर्लेशतो मया। क्रियतेऽल्पधिया तस्मात्क्षन्तव्यं क्षतमुत्तमैः ॥ ३ ॥ ह पूर्वस्मिन्ग्रन्थे नृसिंहाकारब्रह्मविषया विद्या निरुपाधिकब्रह्मवियाफलाई बिगता । तथा युक्तं वार्तिककृद्भिः-"नृसिंहब्रामाविषेषा व्याख्यावा मानसिद्धये" इति । प्रणवस्य त्वनुष्टुबङ्गत्वेनैव तत्र प्रधेशः। तथा चोक्तम्- सर्वे पेदाः प्रणवादिकास्तं प्रणवं तत्साम्नोऽहं वेद स श्रील्लीकानयतीति । इस तु पूर्वोक्तोपासनादिभिरीषच्छुद्धान्तःकरणस्य परब्रह्मविद्यामवेशमात्रयोग्यस्य नृसिंहाकारमेव ब्रस प्रणवधानमादाय तवारेण तुरीयपर्यवसायिनीमुपासना कर्तव्यत्वेन विधाय तदनुष्ठानेनातिशुद्धान्तःकरणस्य साक्षात्तुरीयविथैव स्वरू- पावस्थानफलोच्यते । तदुक्तम्-"तुरीयावसिता विद्या साक्षादत्र प्रदर्यते" इति । तुरीयावसितोपासना साक्षात्तुरीयविद्या चात्र प्रदर्यत इत्यर्थः । अत्रा. नुष्टुपवेशस्तु मणवाङ्गत्वेनेवानुष्टुभाऽन्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नेव स्थिताः । ओंकारे परे ब्रह्मणि पर्यवसितो भवेदित्यनुष्टुबगन्त्वस्य प्रणवप्राधनत्वस्य च भवणादनुष्टुबर्थस्य प्रणव एव प्रक्षेपदर्शनाचोत्तरत्र । आख्यायिका तु विधासप्रदानग्रहणविधिप्रदर्शनार्या विद्यास्तुत्यर्था वा । देवाः पूर्वोकै साथ- ·. it प्रथमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ॐ भई. कर्णेभिः ॥१॥ स्वस्ति न इन्द्रो० ॥२॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ देवा ह वै प्रजापतिमबुवनणोरणी- यांसमिममात्मानमोंकारं नो व्याच योत तथेत्योमित्येतदक्षरमिदं सर्व मैदीप्तान्त:करणाः प्रसिद्धा वा देवाः । हेत्यैतिवार्थः। वैशब्देनोक्तसाधनवि. शेषैर्दीमान्तःकरणत्वेन देवानां प्रष्टुत्वसामर्थ्य स्मारयति । प्रजापतिमाचार्य प्रसिद्ध वा अब्रुवझुपगम्योक्तवन्तः । किमुक्तवन्त इत्याह-अणोरणीयांसमिम: मात्मानमोंकारं नो व्याचक्ष्वेति । अणोः सूक्ष्मादप्याकाशादेरणीयांसं सूक्ष्म तरं परमात्मानम् । इममनन्तरातीतग्रन्थे गुरुणाऽनुष्टुबुपाधिकत्वेनोक्तम् । किमों: कारं नो व्याचक्ष्व । अनुष्टुभोऽपि कारणभूतो य ओंकारस्तदूपं परमात्मानं नोऽस्मभ्यं व्याचक्ष्व विस्पष्टं प्रकथय । स्वप्रणवकार्यभूता बनुष्टुप्श्रूयते वैरिश मनराजकल्पे-- " चतुर्मात्रात्मकात्ताराच्चतुष्पादो महामनुः । बक्त्रेभ्यो मम संजातो मत्रविद्येश्वरेश्वरः" ॥ इति । श्यते च घटे मृदन्वयवदनुष्टुभि प्रणवस्यान्वयः । उकारादिम()कारान्ता अनुष्टुप्पणवैकदेश एवं पर्यवसिता दृश्यते । उक्तं वैरिश्चे मन्त्रराजकल्पे- "प्रणवान्तर्गतोऽयं हि मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । उकार आदिमन्त्रस्य हकारोऽन्त्यः प्रकीर्तितः॥ लने हकारे प्रणवो व्यज्यते व्यत्ययाक्षरे"।। इति । अतः कारणत्वादोंकारस्यानुष्टुभोऽप्यणीयस्त्वं सिद्धम् । एतदुक्तं भवति । अनुपाधान्येनोक्तमात्मानं तत्कारणप्रणवप्राधान्येन प्रणवगुणभूततयाऽमुष्टुभं चे स्वीकृत्य म्याचक्ष्वेति । इतिशन्दः प्रश्नवाक्यसमाप्त्यर्थः । देवरेवं प्रार्थितः प्रजापतिरोमित्यनुजानाति प्रार्थितम् । तथेति । यथाप्रार्थितमुपदिशामीत्यर्थः । तत्र प्रथम संग्रहेणोक्तामनुष्टुवात्मनः प्रणवरूपतामाह-ओमित्येतदक्षरमिद सर्वमिति । संक्षेपविस्तराभ्यां हि प्रतिपाद्यमानं वस्तु मन्दमनस्यापि बुद्धाषा- रोहति । यदिदमनुष्टुम्मात्रमित्युक्तं सर्व कार्यकारणात्मकं जगत्स एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभमपश्यत्तेन वै सर्वमिदमसजद्यदिदं किंच। तस्मात्सर्वमेवाऽऽनुष्ा. भमित्याचक्षत इत्यादिवाक्यैस्तदनुष्टुभा सहोमित्येतदक्षरम् । कुतः । यतो , ग, घ. 'ति । भो त । २. येत्यों तथेत्यो। .

·७२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[प्रथमः खण्ड पायात्ररूपोऽयमोंकारः । वक्ष्यति हि वाग्वा ओंकारः इति । नन्वनुभोऽपि बामात्ररूपत्वमुक्तं पूर्वत्र वाग्वा अनुष्टुबिति । अतः साया अनुषुमः कथं प्रणवात्मकत्वं विपरीतं किं न स्यादिति चेन्न । अनुष्टुभि मणवान्वयदर्शनेन प्रणवस्गानुष्टुभं प्रति कारणत्वोपपादनेन परिहतत्वादस्य चोयस्य । वामात्र- कपिण्यास्त्वनुष्टुभस्तथाविधात्मणवाद्भेद एव नास्तीति तस्या अपि तदात्मकत्वं सिद्धम् । यदि च भेदोऽस्तीत्युच्यते तथाऽपि वाग्विशेषरूपयोहि प्रणवानुष्टुभोः प्रणवस्यैव कारणत्वं दृष्टम् । तस्माद्वाक्सामान्यरूपयोरपि तयोस्तथैव कार्य- कारणभावो युक्तः । इति वाङ्मात्ररूपे प्रणवेऽनुष्टुबन्तर्भूतेष यथाऽन्ये सर्वे शब्दविशेषाः । उक्तं च यथा-" उकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शोपभिर्य- ज्यमाना वही नानारूपा भवति" इति। साक्षाच-तद्यथा शस्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णेति सर्ववागात्मकत्वमुक्तं मण- वस्य । सर्व वाग्वस्तु प्रणवात्मकमिति च । अर्थविशेषाणां च तद्वाचकनाम- विशेषद्वारेण वा वाङ्मात्ररूपे प्रणवेऽन्तर्भावः संभवति । तेषां तव्यतिरेकेणानु- पलम्भात् । उक्तं च-" तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिमभिः सर्व सित सर्व हीदं नामानि तस्यैव यदुपांशु स प्राणोऽथ यदुस्तच्छरीरम् " इति । अहमेष वात इव प्रवाम्यारभमाणा भुवनानि विश्वा । यो वै तो पाचं वेद यस्या एष विकार इति वाचः कारणत्वश्रवणाय । वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयमिति च विकारस्य नामधेयमात्रत्वं श्रुतम् । साक्षाय प्रणवस्यैव सर्वा. त्मकत्वं श्रुतम्-ओंकार एवेदं सर्वमेतद्वै सत्यकाम पर चापरं च ब्रह्म यदों- कारो यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । ओमितीदं सर्वमित्यादिवाक्यैः । ननु पास्मात्रात्मता विवक्षित्वा सर्वशब्दानां सर्वात्मत्वं शक्यं वक्तुम् । तथाच सति को विशेषः प्रणवस्य सर्वात्मकत्वे येन सर्वश्रुतीनां मात्रादरो महानश्यते। सर्वे पेदा यत्पदमामनन्ति । एतदालम्बनं श्रेष्ठं धनुदृहीत्वा प्रणवो धनुस्तिस्रो मात्राः । एतद्वै महोपनिषदमित्यादिप्रदेशेषु । अनुष्टुबन्तर्भाव एवासो विशेष इति चेन । अन्येष्वप्युकारादिमकारान्तेषु मन्त्रेष्वनुष्टुबन्तर्भावसंभवादतोऽत्रैषा- नुष्टुबन्तर्भावकथनमपि प्रणवस्य न मन्त्रान्तरेभ्यो विशेष योतयति । अतः कोऽसौ विशेष इति वक्तव्यम् । उच्यते । श्रुतिगम्य एवासौ विशेषः स्मृति- गम्यो वा नास्मबुद्धिगम्यः । तथा चोक्तं सारसंग्रहे प्रणवनिर्णये- "ऋग्वेदः स्यादकारान्त उकारान्तं यजुर्मतम् । सामवेदो मकारान्तः सर्वग्राही ततो धुवः ।। १३. 'इमात्रता।

·प्रथमः खण्डः-] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । पडङ्गन्यायमीमांसा पुराणं स्मृतिपूर्वकम् । वेदेऽन्तर्भूतमेव स्यात्सर्वे वेदाश्च तारगाः । अहयोर्मध्यगा वर्णा लक्षौ कषलगौ यतः ।। अकारः पुरुषस्तत्र हकारः प्रकृतिः स्मृता। तथा प्रणवगोऽकारो बीजात्मा पुरुषः स्मृतः ॥ उकारः शक्तिरूपत्वात्प्रकृतिः सा हरूपिणी । पुस्पकृत्यात्मका वर्णास्तस्मादोंमध्यगाः सदा ॥ क्षराक्षरपरो देवो मकारः परमेश्वरः । अथवाऽकार एवायं चिन्मात्रः परमेश्वरः ॥ सर्वप्रकाशको देवो ह्यकारः सर्वभासकः। न हि तेन विना वर्णप्रकाशः कापि कस्यचित् ॥ कार्य च कारणं सर्वमुकारः शक्तिरूपवान् । उकारमत एवात्र जगत्मसवरूपतः ।। उच्चरत्यतिदीपेण सृष्टिस्थितिलयात्मना । कार्यकारणरूपेण महेशादात्मनो (दृतम् ॥ तमेवमात्मकं भूयः प्रविश्याऽऽत्मस्वरूपिणम् । तावन्माप्रत्वमायाति मकारो हि महाचितिः ॥ अकारः सोमरूपोऽथ उकारः सूर्य एव तु । मकारश्च महावाहिरिति तेजनयात्मकः ।। षोडशात्मा भवेत्सोमः षोडशः स्वररूपवान् । सूर्यो द्वादशमासात्मा मासाश्च द्विविधा मताः ॥ अयनद्वयभेदेन सृष्टिसंहाररूपतः । संसारमोलभेदेन तथाऽहोरात्रभेदतः ।। कभादिवर्णरूपास्ते सृष्टिसंहाररूपतः । मकारोकारकलितः परमात्मा महेश्वरः ।। आदित्यान्तर्गतो देवः कालकालो महाप्रभुः । सर्वसंहारवहन्यात्मा साक्षाचिन्मात्रविग्रहः ॥ पुरुषः पञ्चविंशोऽयं षशिस्तु महेश्वरः । पञ्चविंशात्मना भोक्ता पतिशो भोजको मतः ॥ १ म. कर्मादि ! .

·७४ श्रीमद्विचारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१प्रथमः खण्डः तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यादिति सर्वमोकार एवं उभयात्मा मकारोऽयं प्रणवस्थ उदाहृतः। भोक्ता तत्राग्निरूपः स्थाशभेदयुतः स च ॥ सप्तधातुद्वयाधारभेदतोऽस्मिन्कलेवरे । यकारादिक्षकारान्ता वर्णास्तद्भेदरूपिणः ॥ मकारस्तु समष्टयात्मा भोक्तृभोजकरूपवान् । अतः सर्वात्मकस्तारा साक्षात्सर्वेश्वरः स्वयम् ।। सर्वतेजोनुगश्चैव सर्ववर्णात्मकस्तथा । अपरः प्रकृतेर्यद्वा वाचकोऽकार इष्यते ।। सन्मात्रबीजरूपेण सर्वत्रानुगता हि सा । अकारः सर्ववर्णेषु तथैवेहान्वितः सदा ॥ तस्मात्तद्वाचकोऽकारस्तदभिन्नः सदा भवेत् । उन्मुखः स्यादुकारोऽयं तस्य उद्गतसाक्षिणः ॥ व्याप्तेर्बलस्य चाऽऽधिक्यादकारादुद्गतो बसौ । तद्वत्साक्ष्यात्मिका शक्तिः साभासबलसंयुतः ।। उकारोऽतस्तदात्मा स्यात्तदाभासामृताप्लुतः । मकारो महतो बोधः केवलस्य महात्मनः ।। निराभासमहासंविदानन्दैकस्वरूपिणः । इति शब्दान्तरेभ्योऽयमोंकारः परमो मतः ॥ वर्णा वर्णान्तरेभ्यश्च सारभूताः परा मताः। आदिमान्तास्तु ये मन्त्रास्ते सर्वे प्रणवात्मकाः ।। तेषां तदात्मकत्वेन सर्वात्मत्वं स्वतो न तु"॥ इति । एवं सार्थ मन्त्रराज प्रणवेऽन्तर्भाव्य तेनाऽऽत्मप्रतिपत्तिप्रकारं च संग्रहेणा. भिधाय तदेव विस्तरेण व्याचिख्यासुर्वक्ष्यमाणेऽर्थे श्रोतृणां बुद्धिसमाधानवि- शेषसिद्धये प्रजापतिराह-तस्योपच्याख्यानमिति । तस्योमित्येतस्याक्षरस्योप- व्याख्यानमात्मप्रतिपत्त्युपायतया तत्सामीप्येन व्याख्यानम् । इदानी प्रस्तुत. मिति शेषः । यथाप्रतिज्ञातमुपव्याख्यानमेवानुवर्तयते-भूतमित्यादिना । भूत भवद्भविष्यदित्येवं कालत्रयपरिच्छिन्नं कार्यजातमित्यर्थः । तथ द्विविधं स्थूलं सूक्ष्मं चेति । तत्र स्थूलं समष्टिव्यष्टयात्मकं विराडूपम् । सूक्ष्म समष्टिव्यापा. त्मकं हिरण्यगर्भरूपम् । तयोरुभयोरपि प्रणवात्मकतामाह-सर्वकार एवेति । मनु भूतं भवद्भविष्यदिति समकारांकारावेवेति वक्तव्यं घिराहिरण्यगर्भ, ·११ प्रथमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । योर्युत्तरत्राकारोकारात्मत्वमेवोच्यते न तु समस्तपणवात्मकत्वम् । अप्रापि भूतं भवषिष्यदिति तावेवोक्तो तयोरेव दिकालपरिच्छेदसंभव इति यथा. न्यषिकालातीतमित्यव्याकृतादेः पृथक्कथनाच । यद्येवं तटोंकारैकदेशात्माना. पपि विराहिरण्यगर्भावुपचारेगोकारात्मानावित्युक्ताविति चेल । श्रुत्य- परित्यागप्रसङ्गात् । तहिं सामान्येनोंकारमात्रं सर्वमित्युच्यत इति चेत् । ययेवं तर्हि कालत्रयपरिच्छिन्नं तदपरिच्छिन्नं च सर्वमनूध पुनः सर्वमेतदोकार एवेति वक्तव्यं न तु जगदेकदेशमेवान्यायमोंकार एवायमप्योंकार एवेति वच. नमुपपनम् । सामान्येन च सर्वात्मकमोमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति पूर्वोक्तमिति न पुनर्वचनीयम् । अतो विराढिरण्यगर्भाव्याकृतसन्माप्रशरीराणां प्रत्येक सर्वात्मकमणवात्मत्वमेवात्रोच्यते । नन्वेकस्यैवोंकारस्यैकस्मिमेव प्रयोगे कर्य सर्वात्मना शरीरचतुष्टयात्मत्वं संभवति । न । एकस्यैव प्रणवस्य वैखर्यादिरू पेण प्रत्येकं सर्वात्मत्वादिति ब्रमः । वैखर्यास्तावदक्षररूपिण्या अकारोकारम कारार्धमात्रमणवात्मकत्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । मध्यमापश्यन्तीपरारूपप्रणवस्यापि वैखर्याः प्रविभागरूपत्वेन सर्वात्मत्वमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति प्रत्येकं चतू. रूपेण वक्ष्यमाणानां विराडादीनां वाचकत्वं संभवत्योंकारस्य । अकारादी. नामपि चतूरूपाणामेव विराडादिवाचकत्वं वक्ष्यति । विश्वो वैश्वानरबतूरूपोऽ. कार एवेत्यादिना । अकारादयो हि बीजबिन्दुनादशक्तिरूपस्वात्मभेदैर्षा क्चतुष्टयरूपा एव न हि वैखर्यादिरूपचतुष्टयरहितः शब्द एवास्ति लोके । उक्तं च पाचश्चतुरात्मत्वमुत्तरोत्तरं सौम्यं च-" चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्नामणा ये मनीषिणः गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गन्यन्ति तुरीयं पाचो मनुष्या बदन्ति " इति । तस्माद्वैखर्यादिरूपस्य प्रणवस्यैवोत्तरोत्तरसूक्ष्मस्य सथारूपविराजादिवाचकत्वेन विराडाघात्मकत्वमत्रोक्तम् । यावहम विष्ठित तापती वागिति च वाक्यान्तरम् । तत्राकारोकारमकारार्धमात्रात्माऽस्मदादि- श्रोत्रप्रायः क्रियाशक्तिमधानो वैखर्यात्मा तत्पधानः प्रणवो विराजो वाचकः । उभयोः खरत्वस्य कठिनत्वस्य साम्यात् । विशेषेण खरत्वादि वैखर्युच्यते । बैखयुधारणात्पूर्वमकारादिमात्राचतुष्टयरूपेणैव मनस्युद्भूतः क्रमादिविशिष्टवर्ण- विमर्थात्मा ज्ञानशक्तिप्रधानो मध्यमा वागारमा तत्प्रधानः प्रणवो हिरण्यगर्भ: बाचको मनोरूपत्वसाम्यानुभयोः सा च मध्ये वर्तते चेति हि मध्यमेत्युच्यते । एवं विरादरण्यगर्भयोर्वक्ष्यमाणप्रकारेण चतुरात्मनो वैखरीमध्यमारूपचतुर्मा- प्राणवात्मत्वमभिधाय समष्टिव्यष्टिसुषुप्तात्मकस्याव्याकृतस्य समस्तजगद्वास- । म, मात्राम।

·भीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१प्रथमः खण्डः) यच्चान्यधिकालातीतं तदप्योंकार एव सर्व खेतब्रह्मायमात्मा ब्रह्म तमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मणकीकृत्य ब्रह्म चाऽऽत्मनोमित्येकीकत्य नाविशिष्टतया किंचिदहिर्मुखसदात्मकस्य कारणशरीरस्यान्तर्मुख सदास्मकस्य सामान्यशरीरस्य च ब्रह्मज्ञानात्मनः क्रमेण पश्यन्तीपरावायूपप्रणयरूपता. माह-पधान्यपिकालातीतं तदप्योकार एवेति । मध्यमावाग्रूपविशेषज्ञानास्पू. क्रमपहिर्मुखस्पन्दमात्ररूपसामान्यज्ञानात्मक इच्छाशक्तिप्रधानः पश्यन्त्यात्मा प्रणष उक्तकारणशरीरवाचकः पश्यद्रूपत्वाविशेषात् । परित्यक्तसर्वस्पन्दः केव- लसन्मात्रतया स्थितः स्वातन्त्र्यशक्तिः सदात्मा परावायूपप्रणव उक्तरूपसा. मान्यशरीरवाचकः परत्वसामान्यात् । उक्तवाच्यानां चोक्तवाचकम्यतिरेके. णानुपलब्धेः सर्वमोंकार एवेति युक्तम् । ओंकारस्य सर्ववाच्यवाचककल्पनार- हितचिन्मात्ररूपत्वं च यथान्यदित्यनेनैवोक्तम् । न हि चिदूपत्वं विना मण. घस्य बोधकत्वं संभवति । एवमात्मप्रतिपय॑यमोंकारस्योपव्याख्यानमेकेन प्रका. रेण कृत्वा व्याख्यातं वाक्चतुष्टयं प्रणवरूपं सार्थ क्रमेण तत्साक्षिणि ब्रमणि प्रणवे विलापितं तावन्मानं भवतीत्याह-सर्व होतदिति । हिशब्देन तत्राध्य. स्तत्वलक्षणो हेतुः सूचितः। एवं त्वंपदार्थ तत्पदार्थपर्यन्तमुपव्याख्यानेन संशोध्य शुद्धस्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यमाह-अयमात्मा ब्रह्मेति । उक्तं ब्रह्मात्मैक्यं प्रणवेन व्यतिहारेण प्रतिपत्तव्यमित्याह-तमेतमात्मानमो. मिति ब्रह्मणैकीकृत्य ब्रह्म चाऽऽत्मनोमित्येकीकृत्येति । तमेतं ब्रह्मस्वरूप प्रत्यगात्मानमिति तदेतच्छब्दयोरर्थः । तत्र प्रथमा प्रतिपत्तिरहं स इति. वाक्यरूपेण प्रणवेन कार्या । तत्राहंशब्दः स्थूलसूक्ष्मप्रधानत्वंपदार्थवाचकः समवस्थात्रयसाक्षिणं प्रत्यगात्मानं लक्षयति । अकारोकारावपि तद्वाचकत्वेन तमेव लक्षयत इति तदात्मको तौ। स इति कारणोपाधिप्रधानतत्पदार्थवाचकः संस्तत्साक्षिणं परमात्मानं लक्षयति। मकारोऽपि तद्वाचकत्वेन तमेव लक्षयति। सामानाधिकरण्येन च प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यं प्रतिपसव्यम् । द्वितीया तु मति. पत्तिः सोऽहंवाक्यरूपेण प्रणवेन कर्तव्या । सोऽहमित्यस्माद्वाक्यात्सकारहका- रयोरुद्धारे कृते पूर्वरूपे चोमिति प्रणवः संपद्यते । तस्मादोमिति परमात्मका- चकः स इति हि तस्यार्थः । तच्छब्दश्च कारणोपाधिप्रधानब्रह्मवाचक इति । अहमिति प्रत्यगात्मवाचकः सोऽहंशब्दात्मको बसौ सामानाधिकरण्येन ब्रह्मणः १क. म स्वयमात्मा ।

·[१ प्रथमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ७७ तदेकमजब्रममरममृतमभयमोमित्यनुभय तस्मिन्निदं सर्व त्रिशरीरमारोप्य तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति तं पा एतं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं परं ब्रह्मानुसंदध्या- प्रत्यगात्मनैक्यं प्रतिपत्तव्यमिति । एवं व्यतिहारेणैकत्वं प्रतिपाद्यानुज्ञामणवेन परिपूर्णत्वावद्योतकेन परिपूर्ण वाक्यार्थमात्रे पदपदार्थद्वयतदैक्यं प्रति विकल्प- रहित स्थितिः कार्या मन्दस्य सम्यग्ज्ञानोदयायेत्याह-- तदेकमजरममतमभय. मोमित्यनुभूयति । तदेकं वस्त्वेकत्वेन जराहेत्वभावादजरमजरत्वादमृतं सर्व. विकारवर्जितमित्यर्थः । अतोऽभयमिति । ओमिति शास्त्राचार्ययुक्तिसिद्ध- क्यस्य स्वानुभवसिद्धतया सत्यमेवंरूपमेवाऽऽत्मतत्त्वमिति स्वस्य पूर्णत्वाव- घोतकेनानुज्ञापणवेनानुभूयेत्यर्थः । अनुभूय तस्मिन्निदं सर्वं त्रिशरीरमा रोप्य संहरेदित्यन्वयः । यद्येवं स्वात्मन्यवस्थितस्य कदाचित्केनचिमिमिचेन जमत्सतिभासः स्यात्तदा तत्सर्व स्वशरीरत्वेन स्वात्मनि कल्पनीयमित्याह- तस्मिंभिदं सर्व त्रिशरीरमारोप्येति । तस्मिन्पूर्वोक्त वाक्यार्थरूपे स्वात्मनि तुरीय इदं सर्व कार्यकारणात्मकं जगनिशरीरं स्थूलसूक्ष्मकारणलक्षणं शरीरत्रयं यथा भवति तथाऽऽरोप्येत्यर्थः । अत्र कारणसामान्यशरीरयोरेकत्वं विवक्षित्वा शिरीरत्वमुक्तमित्यवगन्तव्यम् । ईक्षणावस्थं प्रलयावस्थं बहिर्मुखं सदात्मक कारणं कारणशरीरमुच्यते । तदेव सन्मात्रमन्तर्मुखं साक्ष्येकाकारं ब्रममा- नरूपं सामान्यशरीरमित्युच्यते । आरोप्य किं तथैव स्थातव्यं नेत्याह- तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति । यत्तत्सच्चिदानन्दरूपं तुरीयं ब्रम तन्मयं हीदं सर्व पटः सन्पटः संवित्पटः सुखमित्यादिप्रकारेण तदनुगमदर्शनात् । हि यस्मादेवं तस्मिन्नध्यस्तं सर्व तस्मादेवेति युक्तितो निर्धायोंमित्यात्मानं प्रति- पथ सर्व स्वात्ममात्रतया संहरेदित्यर्थः । ओमिति तुरीयप्रतिपत्त्या तत्राध्यस्त सर्व ताबन्पात्रतया विलापयेन्मन्द इति भावः । नन्वस्य सर्वस्य कथं त्रिशरीरत्वं कर्ष वा तुरीय आरोपितत्वेन तावन्मात्रत्वं कथं वाऽस्योंकारोचारणमात्रेण तुरीयप्रतिपत्त्या लय इत्याकाङ्क्षायां तत्प्रतिपादनाय तं वा एतमित्यारभ्येष वीरो नृसिंह एवेत्यन्तो ग्रन्थ आरभ्यते । तत्र तावदस्य सर्वस्य त्रिशरीरत्व- माह-तं वा एतं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं परं ब्रह्मानुसंदध्यादिति । समिति परमात्मानं परामृश्य वैशब्देन तं स्मारयित्वा स एवायं प्रत्यगात्मेत्याह- एतामिति । एवमात्मनः पारमार्थिक रूपमभिधाय तस्यैव काल्पनिकनिय. * अजरममतामति टीकानुसारी पाठः ।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१प्रथमः खण्डः) स्थूलत्वास्थूलभुक्त्वाच सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्म- भुक्त्वाचै क्यादानन्दभोगाच्च सोऽयमात्मा चतुष्पाज्जागरितस्थानः : स्थूलमज्ञः समाज म्यरूपं शरीरत्रयात्मकं नियन्तुः शरीरत्रयेणाभिनं प्रतिपत्तव्यमित्याह-विश- रीरमित्यादिना । स्थूलसूक्ष्मसौषुप्तशरीरैरात्मनस्त्रिशरीरत्वं तदभिमानित्वेनाय. मात्मा विश्वतेजसपासनामा भवति । तमेवं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं परं ब्रह्मानुसंदध्यादनुचिन्तयेत् । विराढिरण्यगर्भाच्याकृतशरीरैर्बह्मणत्रिशरी- रत्वम् । सदुपहितं च ब्रह्म वैश्वानरसूत्रेश्वरशब्दैरभिलप्यते । यद्यपि नियम्य सर्व जीवस्य ब्रह्मणश्च शरीरं तथाऽपि समष्टिशरीरत्रये ब्रह्माभिव्यक्त्यतिशया- संभयं नियन्तुर्ब्रह्मण इत्युच्यते । नियन्तुर्हि नियम्यमानं शरीरं श्रुतं यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरमित्यादिना । जीवस्य च सर्वशरीरत्वं वक्ष्यति सर्वे जीवाः सर्वमया इति । तस्मादीशस्य यथा यस्मिञ्शरीरे स्वातन्त्र्यं तद्वत्तदमि. मस्याऽऽत्मनोऽपि तत्र स्वातन्त्र्यं परिज्ञातुमेव जीवेश्वरशरीरैक्यमवगन्तव्यम् । स हि प्रतिबोधं वाक्चतुष्टयार्थरूपं शरीरत्रयं सृजति स्थापयसि संहरति च । सत्कयमस्य तत्पारतन्त्र्यम् । कथं त्रिशरीरस्यास्य परिछिमस्यापरिच्छिममि. शरीरब्रह्मणैक्यं प्रतिपत्तुं शक्यते । गुणैरित्याह-स्थूलत्वात्स्थूलभुक्याच सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मभुक्त्वाचक्यादानन्दभोगाचेति । तत्र स्थूलत्वादिति स्थूलवि- राजोपाध्यंशयोरेफत्वे सामान्यम् । स्थूलभुक्त्वादिति विश्ववैश्वानरयो. रुपहितयोः। एवमुत्तरयोरपि पदद्वयं योज्यम् । तुरीयस्य तु साक्षिणः साक्षित्वादेवैकत्वं द्रष्टव्यम् । वक्ष्यति च साक्षित्वाचेति । एवं व्यष्टिः समष्टचैक्यप्रतिपादनेन सर्वस्यापि जगतस्त्रिशरीरत्वं प्रतिपाद्य प्रणपोचार- 'गमात्रेण सर्वप्रपञ्चलयपूर्वकं तद्विलक्षणे ब्रह्मण्यवस्थानं दर्शयितुं चतुर्मात्रात्म. केन प्रणवेन यथोक्तस्य परापरस्याऽऽत्मन एकत्वं प्रकारान्तरेणापि प्रदर्शयितु तस्य चतुष्पात्त्वं चतुरंशत्वं चाऽऽह-सोऽयमात्मा चतुष्पादिति । सोऽयमिति परापररूप इत्यर्थः । कयं चतुष्पात्त्वमित्याह--जागरितस्थान इत्यादिना । स्थूलविषया प्रज्ञाऽस्येति स्थूलप्रवः। धौमूर्धा चक्षुरादित्योऽनिर्मुखं माणो वायुर्देहमध्यमाकाशो बस्तिः समुद्रः पृथिवी पादाविति सप्ताङ्गान्यस्य नाम- रूपात्मना तवयापकस्यति सप्ताङ्गः। वाक्श्रोत्रमाणमनआदीनि साधिदेवतानि नामरूपाश्रयक्रियासाराण्येकोनविंशतिसंख्यानि मुखानि चोपलब्धिदाराण्यस्वे- म. 'येण मि १८ स्य पार । ३ म. 'देक।

·प्रथमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ७६ एकोनविंशतिमुखः स्थूलभूक्चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पादः स्वमस्थानः सूक्ष्म- प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः सूक्ष्मभु- क्चतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भो द्वितीयः पादो यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वमं पश्यति तत्सुषुप्तं सुषुप्तस्थान एकी- भूतः प्रज्ञानधन एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्दा- त्येकोनविंशतिमुखः । स्थूलान्विषयान्माधान्येन भुङ्क्ते स्वात्मसात्करोतीत स्थूलमुक् । चत्वार आत्मानोऽस्येति चतुरात्मा। जाग्रदभिमानिनः स्थूलसूक्ष्मका- रणसाक्षिलक्षणाश्चत्वार आत्मानः प्रसिद्धाः। अन्यथा व्यवहारायोगाच । विश्लो वैवानर इति समष्टिव्यष्टयात्मनोरेकत्वमुक्तम् । प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वा- दुत्तरपादाधिगमस्य संहारक्रमे । सूक्ष्मप्रज्ञ इति । सूक्ष्मरूपवासनाविषयाऽस्य प्रजेति । अङ्गमुखयोरपि वासनारूपत्वमेवात्र बोद्धव्यम् । स्वमेऽपि वासनाम- ययोः स्थूलसूक्ष्मयोः प्रतीयमानत्वाचतूरूपत्वं न विरुध्यते । त्रिष्वपि स्थानेषु तत्त्वामतिबोधलक्षणस्य स्वापस्य तुल्यत्वात् । पूर्वाभ्यां सुलझ विभजते-यत्र सुप्त इति । प्राप्तविषयभोगकाले कस्यापि कामस्याभावात्तत्कालव्यावृत्यर्थः माह-न कंचन स्वममिति । स्वमशब्देनान्यथाग्रहणमात्रं विवक्षितम् । यत्र न कंचन स्वमं पश्यतीत्येवोक्त कामकालेऽपि विषयान्यथाभावलक्षणस्य स्वमदर्शन. स्याभावाचव्यावृत्त्यर्थं यत्र सुप्तोन कंचन कामं कामयत इत्युक्तम् । तृतीयं पाद: माह-सुषुप्तस्थान इत्यादिना । असत्कार्यवादस्यायुक्तवादियमानमष्यत्र सप्ताङ्गा- त्वमेकोनविंशतिमुखत्वं च न पृथक्सन्मात्राद्विभाव्यत इत्याह-एकीभूत इति । फिमात्मकोऽसावेकीभाव इत्याकाङ्क्षायां सन्मानरूपप्रज्ञात्मक इत्याह-प्रज्ञानधन एवेति । जाग्रदादिप्रजासविषयैकीभूतेयमवस्थेत्यर्थः । अत एव विशेषविज्ञानाया- साभावादानन्दमय आनन्दमायो नाऽऽनन्द एव । दुःखबीजस्य विद्यमानत्वाद। अनेन सचिदानन्दाभासग्रस्तान्तर्मुख सन्म न्मात्ररूपब्रह्मज्ञानात्मकसामान्यशरीरम. शोपायः प्रदर्शितः । विश्वतैजसयोरिवास्यापि भोग्यमाह-आनन्दागति । विषयदर्शनव्यग्रतया हीतरयोरवस्थयोः परमानन्दानुभवाभाषः । ततोऽत्र बद. भावात्स्वाभाविकपरमानन्दभोग उपपन्नः। प्रज्ञानघनरूपोऽयं सौपत आत्मेति .. स्थानान्तः । १. राम म. नन्दभा ·. श्रीमद्वियारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१प्रथम खण्डः ] क्चेतोमुखश्चतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वरस्तृतीयः पाद एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभधाप्ययौ हि भूतानां त्रयमप्येतत्सु- पुप्तं स्वमं मायामानं चिदेकरसो ह्ययमात्माऽथ चतुर्थश्चतुरात्मा तुरीयावसितत्वादेकैकस्योतानु- ज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैस्वयमत्रापि सुषुप्तं स्वमं माया- कथमवगम्यत इति चेत्स्वमजाग्रत्प्रज्ञाकारणत्वादित्याह-चेतोमुख इति । माप्रदायवस्थाचेतसां कारणभूत इत्यर्थः । स्थूलसूक्ष्मयोरपि घनरूपेण विध- मानस्वादस्यापि चनरूपत्वं स्यान्न ह्यसतः संभव उपपत्रः । तत्र सर्व घनीभूतं वियते चेकिमिति सर्व न जानातीति चेचेन सन्मात्ररूपेण सर्वस्यापि विध- मानस्वं सदात्मना सर्व जानात्येवेत्याह-प्राज्ञ इति । प्राज्ञस्य समष्टयभिमानि- नेपमाह-ईश्वर इति । सर्वेश्वरत्वादिकमपि धर्मजातं सापेक्षत्वात्सबीजस्यैव मानस्य संभवति न तु बीजस्य तुरीयस्येत्यत आह-एष सर्वेश्वर इत्यादि । सर्वयोनिस्वे हेतुमाह--प्रभवाप्ययौ हि भूतानामिति । एवं पादत्रयमात्यन्या- रोप्य तस्याजानमिथ्याज्ञानरूपत्वेनावस्तुत्वमाह-त्रयमप्येतत्सुषुप्तं स्वमपिति । माप्रदादिकमेतपयमपि सुषुप्तं न ह्यत्र किंचिदपि वस्तु बायते तत्त्वेन मुरैः स्वमरूपं चैतमयम् । अन्यथाज्ञानरूपत्वात् । तात्पर्यमाह-मायामात्रमिति । तक हेतुमाह-चिदेकरसो ह्ययमात्मति । न हि चिदेकरसस्याऽऽत्मनो माया. ज्यतिरेकेणोक्तवैचित्र्यं संभवतीत्यर्थः । तुरीयपादस्यापि सोपक्रमं चतूरूपत्व- मार-भय चतुर्थश्चतुरात्मेति । चतुर्णामप्यात्मनां कथं तुरीयत्वं संभवतीत्यत माह-तुरीयावसितत्वादे कस्येति । एकैकस्य रूपस्येत्यर्थः के रूपैस्तुरीयस्य पतूरूपत्वमित्यत आह-भोतानुज्ञात्रनुशाविकल्पैरिति । अविकल्पैरिति च्छेदः । मोतादीनां स्वरूपमुत्तरत्र वक्ष्यति । ननु चतूरूपत्वे तुरीयस्यानेकरसत्वं स्वादिति चेन। रूपत्रयस्य कारण एवान्तर्भावादित्याह-त्रयमत्रापीत्यादिना । अत्रापि तुरीयपादे त्रयमोतानुज्ञात्रनुज्ञालक्षणं सुषुप्तं स्वममित्युक्तार्थम् । अयं भाषः । सच्चिदानन्दरूपस्य कारणसाक्षिणः सदादिस्पैः कारणग्याप्ति- चिन्तनमोतयोगो नाम । तेन व्याप्तस्य कारणस्य स्वतःसत्ताधमाकासदपीन. सलामकाशत्वेन तस्मिन्नध्यस्तं तदिति चिन्तनमनुज्ञातृयोगो नाम । तस्मिनष्य- १ ग. घ. छ. 'यमेत।

·1 १ प्रथमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ८१ मात्रं चिदेकरसो ह्यथायमादेशो न स्थूलप्रज्ञं न सूक्ष्मप्रशं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नापमं न प्रज्ञा- नघनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणंमचिन्त्यमव्यप- देश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवं शान्त- मद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स एवाऽऽत्मा स विज्ञेय स्तत्वात्तावन्मात्रमेतदिति चिन्तनमनुज्ञायोगो नाम । एतच्च योगत्रयमोतानुज्ञा. अनुनारूपेण विभक्तेन प्रणवेन कार्यम् । ओतमित्यत्र तकारे लुप्ते सत्योमिति भवति । तस्मादोतशब्द एवायमोंकारः। तस्मादोतत्वगुणविशिष्टं ब्रह्मानेन प्रति. पत्तुं शक्यम् । अनुज्ञातृत्वानुज्ञात्वयोरप्योंकारे प्रसिद्धत्वात्तद्गुणविशिष्टमपि ब्रह्मानेनैवाविभक्तेन तुरीयेण प्रतिपत्तुं शक्यते । एतच्च योगत्रयं कारणपतिप. त्यपेक्ष्यमिति कारण एवान्तर्भवतीति त्रयमप्येतत्सुषुप्तं स्वप्नं मायामात्रमित्यु. क्तम् । तुरीयमधानत्वाचास्य योगत्रयस्य कारणसंहारकस्य तुरीयेऽप्यन्तर्भावो विद्यते तुरीयप्रधाना हि तदा बुद्धित्तिर्भवति । ततस्तुरीयपादरूपत्वमपि न विरुध्यत इति । एवं तुरीयपादत्रयस्य मिथ्यात्वमभिधाय पारमार्थिकं नुरी- यस्य चतुर्थ रूपं निर्विशेषमिति विशेषप्रतिषेधमुखेनवोपदेष्टुं शक्यत इत्याह- अथायमादेश इति। न स्थूलमज्ञमिति जाग्रदवस्थातदभिमानितद्भेदानां निषेधः। न सूक्ष्मप्रज्ञमिति स्वमादेः । नोभयतःप्रज्ञामिति जाग्रत्स्वप्रयोर्मध्यस्थस्य । न प्रजामिति सामान्यज्ञानस्य । नामज्ञमित्यचेतनत्वस्य । न प्रज्ञानघनमिति सुषुप्ता- वस्थादेरतोऽदृष्टं चक्षुषा । कर्मेन्द्रियैरप्यव्यवहार्यम् । श्रोत्रादिभिरप्यग्रायम् । अतोऽलक्षणमलिङ्गमननुमेयमित्यर्थः । केवलमनसाऽप्यचिन्त्यम् । अतः शब्दैर- व्यपदेश्यम् । प्रमाणाभावाभास्ति तर्हि तदिति चेभेत्याह-एकात्मप्रत्ययसार- मिति । जाग्रदादिष्वेकोऽयमात्मेत्यव्यभिचारी सर्वप्राणिनां सूक्ष्मः स्वाभा. विकोऽकृत्रिमः प्रत्ययः सततोदितस्तेन सारं सरणीयं तत्साधकत्वेन तदविषयतयाऽनुसरणीयं तत्प्रमाणकमित्यर्थः । तथाऽपि प्रपञ्चोपशममुपशान्त- प्रपश्चम् । अतः शिवं निरुपद्रवसुखरूपम् । अतः शान्तमविक्रियम् । अविकि- यत्वादिधर्मकत्वमपि नास्तीत्याह-अद्वैतमिति । इत्येवं तुरीयपादस्य चतुर्य रूपं मन्यन्ते ब्रह्मविदः । एवं सर्वविशेषविनिर्मुक्तं ब्रह्मात्मानमुपदिश्य मुमुक्षु तज्ज्ञान एव नियमयति स एवाऽऽत्मा स विज्ञेय इति । नन्वीश्वर एवं --- १ क. ग. घ. 8. 'मलिड्गम । २ ट. 'द्धिर्भ' ।

·८२ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [२द्वितीयः खण्डः) ईश्वरयासस्तुरीयतुरीयः ॥ १ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीयषष्ठोपनिषदि प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ तं वा एतमात्मानं जाग्रत्यस्वममसुषुप्तं स्वमेऽजाग्र- तमसुषुप्तं सुषुप्तेऽजाग्रतमस्वमं तुरीयेऽजाग्रतमस्व. ममसुषुप्तमव्यभिचारिणं नित्यानन्तसंदेकरसं ह्येवं विज्ञेयो नाऽऽत्मेत्याशङ्कयेश्वरस्यापि कारणात्मनः संहारकोऽयं ब्रह्मरूप आत्मा तस्मात्स एव परमेश्वरो ज्ञेय इत्याह--ईश्वरग्रास इति । ईश्वरमपि कारणात्मानं स्वासाधारणवृत्त्यारूढः सन्यसतीतीश्वरग्रासः। यस्मात्तुरीयतुरीय ईश्वरमपि प्रसति तस्मात्तस्यैवाऽऽत्मशब्दयोग्यता । तस्मात्स एवाऽऽत्मा तस्मात्स एव विज्ञेयस्तदनुभवार्थमेव प्रयत्नोऽनुष्ठेय इत्यर्थः ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री. मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृती श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि प्रथमः खण्डः ।। १ ।। यदुक्तं त्रयमप्येतत्सुषुप्तं स्वप्नं मायामात्रमिति तत्संग्रहेण चिदेकरसो हीत्यु. पपादितम् । पुनरपि सहेतुकस्य तस्यैव विस्तरेण प्रतिपादनाय मात्रापा दैक्यं प्रदर्य प्रणवोच्चारणेन सर्वसंहारपूर्वकं विदुषस्तुरीयमात्ररूपत्वप्रदर्शनाय खण्डान्तरारम्भः--तं वा एतमिति । तत्र प्रथममागमापायितदवध्यन्वयव्य- तिरेकमाश्रित्यावस्थात्रयस्य व्यभिचारित्वेनाव्यभिचारिण्यात्मनि कल्पितत्व. माह-तमित्यादिना । तमित्युक्तं तुरीयं परामृशति । एतमित्यस्यैवावस्थात्र. यानुगति दर्शयत्यव्यभिचारित्वोपपादनाय । अथ जाग्रदादित्रयस्येतरेतरव्य- भिचारित्वं तुरीये सर्वव्यभिचारं च साधयति-जाग्रत्यस्वममसुषुप्तमित्यारभ्य तुरीयेऽजाग्रतमस्वममसुषुप्तमित्यन्तेन । चतुष्पादं मात्राभिरोंकारेण चैकी कुर्यादि- त्युत्तरत्र द्वितीयान्तानां सर्वेषां पदानामन्वयः । आत्मनस्त्वनात्मवा व्यभि. चारः सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वेन सर्वबाधावधित्वेन चेत्याह-अव्यभिचारिण- मिति । उक्तान्वयव्यतिरेकफलमाह-नित्यानन्तसदेकरसं ह्येवमिति । एवं सति नित्यत्वमानन्त्यं परमार्थसत्त्वं चाऽऽत्मनः सिद्धमित्यर्थः। अवस्थात्रयानु. गमानित्यत्वम् । तद्व्यापकत्वादानन्त्यम् । व्यभिचारित्वेन कल्पितस्यासतः पर. मार्यसद्रूपाधिष्ठानापेक्षत्वात्सत्त्वम् । कल्पितस्याधिष्ठानव्यतिरेकेणाभावादेकर- १ क. छ. श. 'नन्दं स । २ ग. 'नन्दस । २ क. ग. प. छ. सदैक ।

·- [ २ द्वितीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ८३ चक्षुषो द्रष्टा श्रोत्रस्य द्रष्टा वाचो द्रष्टा मनसो दृष्टा बुद्धेईष्टा प्राणस्य दृष्टा तमसो दृष्टा सर्वस्य दृष्टा ततः सर्वस्मादस्मादन्यो विलक्षणश्चक्षुषः साक्षी श्रोत्रस्य साक्षी वाचः साक्षी मनसः साक्षी बुद्धेः साक्षी प्राणस्य साक्षी तमसः साक्षी सर्वस्य साक्षी ततोऽविक्रियो महाचैतन्योऽस्मात्सर्वस्मा- प्रियतम आनन्दघनं ह्येवमस्मात्सर्वस्मात्पुरतः सुविधातमकरसमेवाजरममरममृतमभयं ब्रह्मैवा- सत्वम् । अथ द्रष्टदृश्यान्वयव्यतिरेकमाह-चक्षुषो द्रष्टेत्यारभ्य सर्वस्य द्रष्टे त्यन्तेन । चक्षुःश्रोत्राभ्यां रूपनामविषयाभ्यामवशिष्टमपि ज्ञानेन्द्रियत्रयं गृह्णाति । वाचा शब्दनिर्वर्तिकयाऽवशिष्टमपि कर्मेन्द्रियग्रहणम् । ज्ञानक्रियाशक्तिसमष्टि. रूपाभ्यां मनःप्राणाभ्यां तवृत्तिग्रहणम् । तम इति कारणमुक्तम् । उक्तानुक्त विषयद्रष्टुत्वं संक्षिप्याऽऽह-सर्वस्येति । उक्तान्वयव्यतिरेकफलमाह- ततः सर्वस्मादिति । ततो द्रष्टुत्वेन सर्वत्रान्वयाव्यभिचारिणो दृश्यादन्यत्वम् । तस्मा. द्वैलक्षण्यं चाऽऽत्मनो घटद्रष्टुवत्सिद्धमित्यर्थः । प्रथमान्तानां चैषां पदानां द्विती. यान्तत्वेन परिणतानामुत्तरप्रैवान्वयः । अथ साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकमाह- चक्षुषः साक्षीत्यारभ्य सर्वस्य साक्षीत्यन्तेन । अस्यान्वयव्यतिरेकस्य फल. माह-ततोऽविक्रियो महाचैतन्य इति । ततः सर्वसाक्षित्वेनाविक्रियत्वं महत्त्वं चिद्रूपत्वं च सिद्धमित्यर्थः । दुःखिपरमप्रेमास्पदान्वयव्यतिरेकमाह-अस्मा सर्वस्मात्प्रियतम इति । अस्मात्पुत्रवित्तादेश्चक्षुःश्रोत्रादेश्च प्रियतमस्तच्छषत्वेन हि तेषां प्रियत्वं न स्वतः । आत्मनस्तु स्वत एव प्रियत्वम् । अतः परम- मास्पदत्वात्परमानन्दरूपोऽयमात्मेति । अस्यान्वयव्यतिरेकस्य फलमाह- आमन्दघन होवमिति । द्वितीयाया उक्त एवान्वयः । एवमन्वयव्यतिरेकचतु. टयेन सचिदानन्दानन्तात्मरूपत्वं प्रसाध्य सचिदाभेदेनानेकरसत्वमाशङ्कन्य तद्वयुदासार्थमाह- अस्मात्सर्वस्मात्पुरतः सुचिभातमेकरसमेवेति । अस्मात्स. विदादिवाच्यभेदप्रत्ययात्पुरतः पूर्वमेव सुष्ठ विस्पष्टं तद्भेदसाक्षित्वेन भाती- त्यनृतादिविरुद्धरूप आत्मा तथोक्तः । तत्फलमाह-एकरसमेवेति । एवं ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वाद्रीवायमात्मेत्याह-अजरममरममृतमभयं ब्रह्मैवेति । अम- रमित्येकदेशनाशप्रतिषेधः । अमृतमिति सर्वनाशनिषेधः । तस्मादभयं ब्रह्म ·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- (२द्वितीयः खण्डः] प्यजयैनं चतुष्पादं मात्राभिरोंकारेण चैकी कुर्या- जागरितस्थानश्चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरश्चतूरूपोऽ- कार एव चतूरूपो ह्ययमकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसा- क्षिभिरकाररुपैराप्तेरादिमत्त्वाद्वा स्थूलत्वात्सूक्ष्म त्वाद्वीजत्वात्साक्षित्वाचाऽऽमोति ह वा इदं सर्वमादिश्च भवति य एवं वेद स्वमस्थानश्चतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भश्चतूरूप उकार एव चतूरूपो ह्यय- तदेवायमात्मेत्यर्थः । कथं तर्हि तस्य चतुष्पात्त्वमुक्तमिति । अनाधविद्याक- ल्पितं तदित्याह-अप्यजयैनं चतुष्पादमिति । ब्रह्मस्वरूपमप्येनमजयाऽनाधवि. घया मायया चतुष्पादम् । किमित्याह-मात्राभिरोंकारेण चैकी कुर्यादिति । मात्रा अकारायाः । ओंकारस्तास्वनुगत ओतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपः । कस्य पादस्य कया मात्रयैक्यमित्याह-जागरितस्थान इत्यादिना । जागरितस्थान. चतुरात्मा विश्वो वैश्वानर इत्युक्तानुवादः । तस्य वैखर्यादिभेदेन चतुरात्म- नाऽकारेणैक्यमाह-चतूरूपोऽकार एवेति । अकारस्य चतूरूपत्वमसिद्धमिति नेत्याह-चतूरूपो ह्ययमकार इति । कथं प्रसिद्धिरपीत्यत आह-स्थूलसूक्ष्मबी. जसाक्षिभिरकाररूपैरिति । स्थूलादिविमर्शरूपवैखरीमध्यमापश्यन्तीपरारूपबी- जबिन्दुनादशक्तिभिरकाररूपैरित्यर्थः । केन सामान्येनाकारविराडात्मनोरेफत्वं निर्णीयत इत्याह-आप्तेरादिमत्त्वावति । अकारस्य तावत्सर्ववर्णव्याप्तिः प्रसिदा। विराजश्व विश्वरूपात्मत्वेन व्याप्तिः सिदैव । तेन व्याप्तिसामान्येन तावदेकत्वं प्रतिपत्तुं शक्यते । नामरूपात्मनोरकारविराजोः स्थूलविमर्शप्रकाशात्मनोरादिम- वाद्वा सामान्यात्तयोरैक्यं फलविशेषकामस्य प्रतिपत्तव्यम् । मात्राणामादिरकारो विश्वश्च पादानाम् । एवं विश्वाकारयोः सामान्येनैकत्वं प्रति साम्यद्वयमभिधाय विशेषेण रूपचतुष्टयैकत्वप्रतिपत्तावपि सामान्यानि क्रमेणाऽऽह-स्थूलत्वादित्या- दिना । वाचकं हि वैखर्यादिकं स्थूलादिविमर्शरूपं तद्वदेव स्थूलादिरूपमभ्यु. पगन्तव्यमित्यभिप्रायः। एवंविदोऽवान्तरफलमाह-आमोति ह वा इत्यादिना । परमफलं हि स्वरूपावस्थानमेव पादादिकल्पनायाः । आमोति पामोति ह वा एव । इदं सर्व भोग्यजातम् । आदिः प्रधानं च भवति । एवमुक्तमेकत्वं ·८५ [ २ द्वितीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । मुकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिरुकाररूपैरुत्क- भियत्वाहा स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाबोजत्वात्सा- क्षित्वाच्चोत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समानश्च भवति य एवं वेद सुषुप्तस्थानश्चतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वरश्चतूरूपो मकार एवं चतूरूपो ह्ययं मकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्मकाररुपैर्मि- तेरपीतेर्वा स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाद्वीजत्वात्साक्षि- त्वाच मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च वेद । स्वमस्थान इत्यादिना तैजसोकारतदूपाणामेकत्वमाह-उत्कर्षादुभयस्वा' द्वति । तैजसोकारयोः सामान्यनैकत्वप्रतिपत्तौ कारणद्वयमुक्तम् । अकारादुरकृष्ट ऊर्ध्वमाकृष्ट इव [कारः प्रणवोच्चारणे दृश्यते । तैजसश्च विश्वात्स्वमादिष्वकारा. दुत्कृष्ट उत्तमो वोकारो व्याप्त्यतिशयात् । बलातिशयाच । अफारस्थानं कण्ठं व्याप्यातिक्रम्यौष्ठस्थाने हि स्थितस्याभिव्यक्तिः । ततोऽकारादपि व्यासत्वे. नोत्तम उकारो विराज इव हिरण्यगर्भः । बलातिशयवत्त्वं च खरप्रयत्नव्यङ्गय- स्वात्मणवस्थोकारस्य मन्दप्रयत्नव्यङ्गन्यमकारमपेक्ष्य भवति । उभयत्वं च मध्यः त्वमुभयोः समानम् । एवंविदः फलमाह- उत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समानब भवति । एवं वेदेति । उत्कर्षयति वर्धयतीत्यर्थः । समानस्तुल्यो भवति शत्रु. पक्षस्याप्यप्रदेष्यो भवतीत्यर्थः । सुषुप्त इत्यादिना प्राज्ञमकारयोरेकत्वमाह । मितेरपीतर्वेत्येकत्वे सामान्यकथनम् । मितिर्मानं मीयेते इव हि विश्वतैजसो प्राज्ञेन प्रलयोत्पत्त्योः प्रवेशनिर्गमाभ्यां प्रस्थेनेव यवास्तयोंकारसमालो पुनः पुनः प्रयोगे च प्रविश्य निर्गताविवाकारोकारौ मकारेऽपीतिरप्यय एकी. भावः । ओंकारोच्चारणेऽन्त्येऽक्षर एकीभूताविधाकारोकारौ तथा सुषुप्त पाझे विश्वजसो । एवंविदः फलमाह-मिनोतीत्यादिना । मिनोतीति जान. दादियाथात्म्यं जानातीत्यर्थः । अपीतिश्च भवति । प्रतिज्ञातं पादत्रयस्य मात्रात्रयस्य च स्वात्मन एवोत्पत्ति स्वात्मन्येव स्थिति लयं च स्वात्मनस्तत्प्रवेशित्वं तन्नियन्तृत्वं च जानाति । एवंविदकार स्योक्तरूपविरांड्वाचकत्वेन तदुचारणकाले तजन्यवृत्त्यारूढं विराजं संचिन्त्यो. जगत्कारणात्मा १८. व्याप्ताति । २ ८. 'राड्भावक ।

·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [२द्वितीयः खण्डः भवति य एवं वेद मात्रा मात्राः प्रतिमात्राः कुर्यादथ तुरीय ईश्वरग्रासः स्वरादस्वयमी- श्वरः स्वप्रकाशश्चतुरात्मोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पै- रोतो ह्ययमात्मा यथेदं सर्वमन्तकाले काला- निसूर्य उौरनुज्ञाता ह्ययमात्माऽस्य सर्वस्य कारोधारणसमये तद्वत्यारूढं हिरण्यगर्भ विराजोऽपि कारणभूतं चिन्तयन्वि- राजं तावन्मात्रतया विलाप्य मकारोचारणकाले तद्वृत्त्यारूढं कारणात्मानमी. श्वरं संचिन्त्य हिरण्यगर्भ तावन्मात्रतया संहृत्य स्वयमीश्वरात्मा भवेदित्याह- मात्रा मात्राः प्रतिमात्राः कुर्यादिति । मात्रा अकाराद्याः प्रतिमात्रा उकाराद्याः । अकारस्य प्रतिमात्रोकारस्तत्प्रातिलोम्येन तत्संहारकत्वेन स्थितत्वादुकारस्य मकारः प्रतिमात्रा मकारस्य तुरीयः प्रणवः प्रतिमात्रा। अथेश्वररूपकारणसं. हारार्थ तुरीयं पादं मत्वाऽऽह-अथ तुरीय इत्यादिना । ईश्वरं कारणात्मानं असतीतीश्वरग्रासः । ननु तमप्यन्यो असिष्यतीति न तत्माप्तिरपि पुरुषार्थ इति चेन्न । तद्ग्रसनसमर्थस्गान्यस्याभावादित्याह- स्वरााति । नन्वीश्वरग्रासेऽ. नी:वरोऽसमर्थः स्यादिति नेत्याह-स्वयमीश्वर इति । सापेक्ष्यं हीतरस्येश्वर- स्यैश्वर्यमतोऽनीश्वर एव सः । अयं तु तुरीयः स्वयमेवेशितव्यमनपेक्ष्यैवेश्वरः स्वतन्त्र इत्यर्थः । न ह्यस्य सच्चिदानन्दरूपस्य नित्यस्य तुरीयस्य सत्तायां स्फूर्ती पुरुषार्थत्वे वा किंचिदपेक्ष्यमस्तीति स्वातन्त्र्यमस्य सिद्धम् । तत्साधकं किमपि प्रमाणमपेक्षणीयमिति चेन । स्वप्रकाशत्वादित्याह-स्वप्रकाश इति । तुरीयस्यापि विश्वादिवश्चतरूपत्वमुक्तमनुवदति प्रतिपादयितुम्-चतुरात्मो. वानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैरिति । तत्रोतत्वं व्यापकत्वं सदृष्टान्तमुपपादयति-ओतो हीत्यादिना । यथा कालाग्निसूयौं प्रलयकाले स्वात्ममात्रतया सर्व संहर्तु प्रकृ. त्तावुखैः स्वदीप्तिभिः सर्व बाह्याभ्यन्तरं व्याप्नुतस्तद्वत्तुरीयात्मा सच्चिद्रश्मिभ्यां कारणं स्वात्ममात्रतया सर्व संहर्तुं व्यामोतीत्यर्थः । अनुज्ञातृत्वमप्युपपादयति अनुज्ञाता हीति । कस्य किमनुजानातीत्यत आह-अस्येति । इदं हि सर्व सचिद्रूपेणोक्तत्वात्तद्वयतिरेकेण निरात्मकम् । निरूपणायां व्यवहारे च घटसं. विद्घटसत्तेत्यादिप्रकारेण स्वतः सात्मकमिव भाति । न च स्वतः सदादि- रूपेणाऽऽत्मना स्वात्मापदाने तस्यैवं भानं संभवति। ततस्तदपेक्षितं स्वात्मानं ददाति यथा रज्जुः सर्पस्येत्यर्थः । तर्हि तुरीयस्यानात्मत्वप्रसक्तिरिति चेद्यतो ·ܦܳܞ करोति यथा [ २ द्वितीयः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । स्वात्मानं ददातीदं सर्व स्वात्मानमेव तमः सविताऽनुज्ञैकरसो ह्ययमात्मा चिद्रूप एव यथा दाह्यं दग्ध्वाऽ- गिरविकल्पो ह्ययमात्माऽवाङ्मनोगोचर- त्वाच्चिद्रूपश्चतूरूप ओंकार एव चतूरूपो ह्ययमोंकार ओतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैरोंका- ररुपैरात्मैव नामरूपात्मकं हीदं सर्व न तथाऽऽत्मानं ददातीत्याह-इदं सर्व स्वात्मानमेव करोतीति । स्वात्मन्य. ध्यस्ततया स्वात्मनों स्वात्मकमवभासयतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-यथा तमः सवितेति । यथा नक्तंशा सवितर्यध्यस्तं तमः सविता स्वात्ममात्र: मेव करोति तद्वदित्यर्थः । अनुज्ञात्वमुपपादयति-अनुज्ञेकरस इति । कि तदनुन्नैकरसत्वमिति तदाह-चिप एवेति । दृष्टान्तमाह-यथेति । यथा खल प्रकृतः कालानिः सर्व दाह्य दग्ध्वा स्वयं निर्विशेषो भवति एवं स्वात्मन्य. ध्यस्तं कारणं स्वात्मतावन्मात्रमिति बुद्ध्वाऽऽस्मा चिदेकरसो भवतीति नानु- ज्ञातृत्वमस्ति । किं त्वनुज्ञात्वं चिन्मात्रमेवास्य विद्यत इत्यर्थः । अविकल्परूपत्व मुपपादयति-अविकल्पो होति । तत्र हेतुमाह-अवामनोगोचत्वादिति । किंरूपोऽसावविकल्प आत्मति तदाह-चिद्रूप इति । एवं तुरीयस्याऽऽत्मन- धतूरूपत्वमुपपाद्य तस्य चतूरूपेण तुरीयप्रणवेनैक्यमाह-चतूरूप ओंकार एवति । ओंकारस्य चतूरूपत्वमसिद्धमिति नेत्याह-- चतूरूपो ह्ययमोंकार इति । के रूपेश्चतूरूपत्वमित्यत आह-ओतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैरोंकाररूपैरिति । आत्मनो छुक्तप्रकारेणोतादिरूपत्वं संभवति । ओंकारस्य तु कथमोसादिरूपत्वमित्याश- कन्याऽऽत्मनश्चतूरूपत्ववत्तद्वाचकस्योंकारस्य तदभ्युपगन्तव्यमित्याह-आल्म- वेति । आत्मवदोंकारोऽप्योतादिभिश्चतुरात्मेत्यर्थः । अस्तूक्तप्रकारेणाऽऽत्मनः स्तुरीयस्य चतूरूपत्वं तद्वाचकस्य तु मा भूदिति चेन्न । वाचकस्य चतूरूप- त्याभावे वाच्यस्य चतूरूपत्वात्यवमर्शानुपपत्तेस्तदभावप्रसङ्गात्तद्विमर्श तु स एव विमर्शो वाचकः । ओंकार इत्योंकारस्यापि नानो रूपात्मकवाच्यवञ्चतूरू- पत्वं सिदमित्याह-नामरूपात्मकं हीदं सर्वमिति । नामरूपयोः परस्परावि नाभाषादेकस्य चतुरात्मत्वे सिद्धेऽन्यस्यापि तत्सिद्धमेवेत्यर्थः । एवं वाच्यवा. १ क. दर्शयती । २ ग. घ. 'दाति यदि सर्वमिदं दर्शयति स्वा । ३ छ. अ. 'ना सात्म ।

·एट श्रीमविद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [२द्वितीयः खण्डः) तुरीयत्वाच्चिदूपत्वाद्वोतत्वादनुज्ञातृत्वादनुज्ञात्वा- दविकल्परूपत्वाच्चाविकल्परूपं हीदं सर्व नैव तत्र काचन भिदाऽस्त्यथ तस्यायमांदेशोs- मात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽ. द्वैत ओंकार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेदेष धीरो नारसिंहन वाऽनुष्टुभा मन्त्र- राजेन तुरीयं विद्यादेष ह्यात्मानं प्रकाशयति चकयोश्चातुर्विध्यमुपपाय तयोरैक्ये सामान्यद्वयमाह-तुरीयत्वाचिद्रूपत्वावति । रूपाणामैक्ये सामान्यान्याह-ओतत्वादित्यादिना । ओतादिरूपाणि क्रमेणा- विकले विलापनीयानीत्याइ-.-अविकल्परूपं हीदं सर्वमिति । पूर्वत्र प्राप्तो वाच्यवाचकरूपो भेदो विकल्पो नारतीत्याह-नैव तत्र काचन भिदाऽस्तीति । न चेत्तत्र वाचकभेदोऽस्ति कथं तर्हि तस्योपदेश इत्यन्यनिषेधमुखेनेत्याह- अथ तस्यायमादेश इति । पूर्वमपि निषेधमुखेन तुरीयोपदेशप्रकार उक्तः । तत्र बाच्यातिषेधप्राधान्येनोपदेश इह तु वाचकनिषेधप्राधान्येनेति विशेषः। उप देशप्रकारमाह-अमात्र इत्यादिना । अमात्रो मात्रा अस्य न विद्यन्त इत्य- मात्रः . चतुर्थस्तुरीय ओंकारोऽत्र विशेष्यतेऽमात्रादिविशेषणैरमात्रत्वादनुच्चार्य इत्याह--अव्यवहार्य इति । कुतोऽमात्र इत्युपशान्तवाच्यवाचकापश्चत्वादि. त्याह--प्रपञ्चोपशम इति । अत एव शिवः । अव्यवहार्यत्वादिधर्मोऽप्यस्य नास्तीत्याह--अद्वैत इति । यस्मादेवंविधोऽयमोंकारस्तस्मात्तुरीय आत्मैवाय मित्याह-ओंकार आत्मैवति । एवंविदः फलमाह--संविशत्यात्मनाऽऽ. स्मानं य एवं वेदोत । आत्मना स्वनैव प्रणवरूपेणाऽऽत्मानं स्वयमेव प्रविशतीत्यर्थः । एवं प्रतिपत्तुर्न पुनः संसारपरिभव इत्याह--एष वीर इति । एवं तुरीयप्रणवेन तुरीयमतिपत्तिमभिधाय मन्दस्य नृसिंहानुष्टुभाऽपि तुरीयं प्रतिपत्तव्यमित्याह--नारसिंहेन वाऽनुष्टुभा मन्त्रराजेन तुरीयं विद्या. दिति । ननु तुरीयव चकेन मन्त्रराजेन कथं तत्प्रतिपत्तिरित्याशङ्काय तस्य तदाचकत्वमाह---एष ह्यारमानं प्रकाशयतीति । अथवा मन्दस्य मन्त्र- राजेन तुरीयप्रतिपत्तो को विशेष इत्याशङ्कयाऽऽह--एष होति । कथं मन्त्रराजस्य तुरीयवाचकत्वपित्याकाङ्क्षायां तत्पकारप्रदर्शनाय मन्त्रार्थ- १ छ. 'मात्मादे' । २ छ. 'हेनानु । ३ म. याद्याह ।

·८९ [२ द्वितीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । सर्वसंहारसमर्थः परिभवासहः प्रभुाप्तः सदोज्ज्वलोऽविद्याकार्यहीनः स्वात्मबन्धहरः माह-सर्वसंहारसमर्थ इत्यादिना । तत्रोग्रमित्यस्य पदस्य तुरीयबोधकता दर्शयंस्तस्यार्थमाह-सर्वसंहारसमर्थ इति । न हि तुरीयादन्यस्य जडस्य सर्व- संहारसामर्थ्य संभवति । अतः संहारसमर्थवाचक उग्रशब्दः। सर्वद्वैतसंहारस- मर्थ तुरीयमेव लक्षणया प्रकाशयतीत्यर्थः । लोके संहारसमर्थोऽपि मन्दप्र- स्थानः कश्चित्संहार्यमसंहरन्दृष्ट इति तुरीयोऽपि तथा स्यादिति तस्यापि संहा- रसामर्थ्य न निर्णेतुं शक्यमित्याशङ्कायां तद्वयावर्तकत्वेन वीरमित्यपि पदमर्थत- स्तुरीयप्रतिपत्तौ विनियोजयति-परिभवासह इति । न लौकिकमन्दपुरुषव- दयं मन्दपस्थानः परिभवसहिष्णुरतः संहरत्येव सदा संहार्यमविद्यादिलक्षणं जगत्ततश्च तत्सामर्थ्यमस्य निर्णेतुं शक्यत इत्यर्थः । पारेभवासहिष्णुरपि प्रति- बन्धसंभवान्न संहरतीत्याशङ्कनयां तद्वयावर्तकत्वेन महाविष्णुमित्यत्र महत्पदमर्थ- तोऽवतारयति-प्रभुरिति । महाप्रभुत्वान्न प्रतिबन्धुं शक्यत इत्यर्थः । समर्थ- स्य परिभवासहिष्णोः प्रतिवन्धहीनस्यापि सर्वत्र व्याप्त्यभावेन सर्वसंहर्तृत्वं न संभवति साऽप्यनुपपत्तिरत्र नास्तीति वदन्विष्णुमिति पदमर्थतोऽवतारयति- व्याप्त इति । उक्तसामग्रीसद्भावेऽपि येन प्रमाणेनाभिज्वलितः सन्सर्व संहरति तन्न संहर्तुं युक्तमुपकारत्वादित्याशङ्कायां निर्विकारत्वान्न प्रमाणसापेक्ष्यमस्या- भिज्वलनं किंतु सर्वद्वैतविरुद्ध स्वप्रकाशचिद्रूपत्वेन सदैवाभिज्वलितः सर्वदा संहृतसकलद्वैतश्च परमार्थ इति वदज्वलन्तमिनि पदमवतारयति-सदोज्ज्वल इति । तथाऽपि लौकिकसंहर्तुरसंहार्य रक्षणीयं च स्वकार्यकरणादि दृष्टं तद्- दस्यापि स्वाभाविकमसंहार्य किमप्यभ्युपगन्तव्यमित्याशङ्कायां नास्य लौकि- कपुरुषवदविद्यातत्कार्ययोरहंममाभिमानोऽस्ति येनासंहार्य तद्रक्षणीयं स्यात् । तस्मात्स्वमहिमस्थो निरपेक्षः सर्वमेव संहरतीति वक्तुं सर्वतोमुखमिति पदमर्थ- तोऽवतारयति-अविद्याकार्यहीन इति । सर्वतः सर्वत्र मुखं यस्य । मुखशब्दे- नोपलब्धिरविद्यातत्कार्यासंसृष्टस्वप्रकाशोच्यते । अतः सर्वत्रोपलब्धिस्वरूप एवायं न विजातीयमसंहार्य किमप्यत्रास्तीति सर्वतोमुखपदस्यार्थः । एवंभूतो महाप्रभुः किमर्थपतिदुर्बलं द्वैतजातं संहरतीत्याकाङ्कायां स्वानर्थप्रतिभासहे- तुत्वादिति वदन्नृसिंहपदमवतारयति-स्वात्मवन्धहर इति । नृ गताविति धातो रूपेण नृशब्देन विविधपरिच्छेदरहित आत्माच्यते । पिञ् बन्धन इति धातो: १ ग. घ. छ. द्यातत्कार्य । २ ट. "वात्तन्न । ३ ट. "द्वत्तस्य स्वा। - १२ ·९० श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [२द्वितीयः खण्डः] सर्वदा द्वैतरहित आनन्दरूपः सर्वाधिष्ठान- सन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोहोऽहमेवेति सिमिति तद्वन्धकमविद्यालक्षणं द्वैतं हमिति च तत्संहर्तृत्वमुच्यते । अतो नृसिं- हपदस्य स्वात्मबन्धहर इत्यर्थोक्तिरुपपन्ना । नन्वेवंरूपत्वेऽप्येवंविवेकात्मा. ग्यथा दैतं तत्पराभवसहिष्णुत्वं च तथैव सर्वदाऽस्तीत्याशङ्कायां न कदा- चिदप्यस्य परमार्थतो द्वैतपरिभव इति वदन्भीषणपदमवतारयति-सर्वदा दैतरहित इति । न हि महास्फुरणस्वभावमेतं तमः स्वनाशभयात्कदाचिदपि परमार्थतः स्पृशति मध्याह्नभास्करमिवेति भीषणपदस्यार्थ इति भावः । ननु सर्वद्वैतसंहारे सुखसाधनाभावादपुरुषार्थत्वं स्यादस्यातो न सर्व संहर्तव्यमि- त्याशङ्कय स्वत एव परमानन्दानुभवरूपत्वमाह भद्रपदेन । आनन्दरूप इति । ननु नित्यस्य कारणस्यापि संहारे स्वात्मनोऽपि तत्प्रसङ्गोऽतो न संहरत्ययं सर्वमित्याशङ्कन्याध्यस्तस्याऽऽत्माज्ञानलक्षणस्य कारणस्याधिष्ठानज्ञानेन नाशेऽ. पि परमार्थ सद्रूपमनध्यस्तमबाधितं पूर्ववत्स्वमहिमस्थमेव भवतीति परिहरति मृत्युमृत्युपदेन । सर्वाधिष्ठानसन्मात्र इति । पूर्वमृत्युशब्देन संततमरणशीलं सर्वात्मकमज्ञानमुच्यते तस्य संहा मृत्युमृत्युः । सर्वदा मरणशीलमेवाज्ञानं नित्य कल्पितम् । अयं तु तन्मृत्युत्वेन सर्वदाऽमृत एव । अतो न तमाशेनास्य नाश- प्रसङ्गः । किंतु पूर्वमधिष्ठानत्वेनोत्तरत्र बाधावधित्वेन तत्साक्षितयाऽपि चावशि- ध्यत इति मृत्युमृत्युपदस्यार्थ इति भावः । यस्मादेवं सर्वसंहारसमर्थः परिभ- वासहो निष्पतिबन्धः सर्वसंहार्यकवलीकरणस्वभावो निरपेक्षो रक्षणीयशून्यः स्वात्मवन्धहरो भयंकरः परमानन्दानुभवः परमार्थसदूपः परमात्मेति नाविद्या- दिलक्षणद्वैतमस्मिन्कदाचिदप्युपपद्यते तस्मात्तदत्र कालत्रयेऽपि नास्तीति वद- समामीत्यस्यार्थमाह-निरस्ताविद्यातमोमोह इति । अविद्यति विद्याविरोधि- त्वकथनेन निवर्तयितुं शक्यतोक्ता । तम इत्याच्छादकत्वेन निरसनीयत्वम् । मोह इति विक्षेपहेतुत्वेन निरसनीयत्वमेवोक्तम् । अविद्यादिलक्षणमनर्थकारणं नित्यमेव निरस्तं यस्मिन्स तथोक्तः । नमामीत्यत्र नकारो निषेधार्थः । मेति प्रमावाचकत्वेन परिपूर्णानन्दसंविदूपतुरीयवाचकः । मीति तद्धिसाकरं तदाच्छा. दनविक्षेपकारणभूतमज्ञानमुच्यते । तस्मान्मीति हिंसाकरं नास्तीति नमामिपद. स्यार्थ इति भावः । उक्तं च-मीति हिंसाकरं नात्र तमोज्ञानादिलक्षणम् " इति । किं तीस्तीत्याकाङ्क्षायां तुरीयः प्रत्यगात्मैवेति वदाहंपदार्थमाह - अहमेवेति। एवकारोऽहंकारप्रसङ्गन प्राप्तसर्वदैतनिषेधार्थः । इति शब्दो मन्त्रव्या- १ क. घ. छ. 'घानः स ।

·९१ [ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । तस्मादेवमेवेममात्मानं परं ब्रह्मानुसं- दध्यादेष वीरो नृसिंह एव ॥ २ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रर्थ- मपादोभयतो भवति द्वितीया द्वितीयस्य तृतीया ख्यानसमाप्त्यर्थः । अत्र मन्त्रव्याख्याने प्रथमयैव विभक्त्या व्याख्यातत्वा. न्मन्त्रस्य तुरीयप्रतिपत्तिशेषत्वे द्वितीयार्थोऽविवक्षित इति केचिदाहुः । अपरे तु सप्तम्यर्थे द्वितीयामाश्रित्य नमामीति पदेन संबन्धमाहुः । उग्रे नमामीति हिंसा करं नास्तीत्यादिप्रकारेण । वार्तिककारैस्तु द्वितीयान्तपदानां सप्तम्यर्थता स्वीकृ- तेति गम्यते मीति हिंसाकरं नात्रेतिसप्तमीप्रयोगदर्शनात् । अत्रोग्रे वीरे विष्णौ मीति हिंसाकरं नेत्यादिप्रकारेण हि तस्यार्थी युज्यते । यस्मादुक्तेन प्रकारे- णानुष्टुभस्तुरीयप्रकाशकत्वं सिद्धं तस्मादुक्तेनैव प्रकारेणेमं प्रत्यगात्मानं तुरीयं परं ब्रह्माऽऽचार्योपदेशमनुजानीयादित्याह-तस्मादिति । एवंप्रतिपत्तुर्न पुनः संसारपरिभव इत्याह-एष वीर इति । कथं वीर इति नृसिंहत्वादित्याह- नृसिंह एवेति ॥ २॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादाशप्यश्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृती श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ तुरीयमात्रयाऽनुष्टुभा च तुरीयप्रतिपत्तिरभिहिताऽथेदानी मात्राचतुष्टयमनु- टुप्पादचतुष्टयं च मिश्रीकृत्य विराडादिपादचतुष्टयस्योपासनं वक्तव्यमिति खण्डान्तरारम्भः-तस्यति । तस्योमित्येतदक्षरमित्युक्तप्रणवस्य या पूर्वा मात्राऽ- कारो विराड्वाचकः सा मात्राऽनुष्टुप्पथमपादस्य विराडर्थस्योभयतः पूर्वोत्तर- भागयोर्विराचिन्तनाथ भवति । ततश्चामुग्रं वीरं महाविष्णुममित्येवं मन्त्रोचारः सिद्धो भवति । अत्राकारो बीजबिन्दुनादशक्त्यन्तः प्रयोक्तव्यश्चतुरात्मकवि- राड्वाचकत्वात् । तस्य द्वितीया मात्रोकारो हिरण्यगर्भार्थः । साऽनुष्टुब्दितीय- पादस्य हिरण्यगर्भार्थस्योभयतः पूर्ववद्भवति । एवं तृतीया मात्रा मकार ईश्व- १ क. ग. घ. छ. °थमः पादो भव ।

·९२ श्रीमादिधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः ] तृतीयस्य चतुर्योतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपा तया तुरीयं चतुरात्मानमन्विष्य चतुर्थपादेन च तया तुरीयेणानुचिन्तयन्यसेत्तस्य ह वा एतस्य प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा पृथिव्यकारः स ऋग्भिग्वदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्यः सा प्रथमः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबी- जसाक्षिभिद्धितीयाऽन्तरिक्षं स उकारः स यजुभिर्य- जुर्वेदो विष्णुरुद्रास्त्रिष्टुब्दक्षिणानिः सा द्वितीयः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा रार्थोऽनुष्टुप्तृतीयपादस्येश्वरार्थस्योभयतो भवति । या चतुर्थी मात्रा का सेत्यत आह-ओतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपेति । तया तुरीयं पादमीतादिरूपैश्चतुरात्मा- नमन्विष्य संचिन्त्यानुष्टुप्चतुर्थपादेन च तमेव प्रतिपद्य पुनश्च तया पूर्वोक्ततुरी- यमात्रया तुरीयमन्विष्य तुरीयतुरीयेण स्वात्मना तावन्मात्रेणैवमनुचिन्तयन्सर्व जगद्गसेद्विलापयदित्यर्थः । अयं भावः । अमितिचतूरूपेणाकारेण चतूरूपं विराजं प्रतिपद्य तमेवानुष्टुप्प्रथमपादेन स्फुटं संचिन्त्य पुनरप्यमित्युच्चरनकार- रूपं तं स्मृत्वोमित्युचरन्हिरण्यगर्भ संचिन्त्य तत्र विराज विलाप्यानुष्टुब्दितीय- पादेनोकारेण च हिरण्यगर्भ भावयित्वा मकारेणाव्याकृतं संचिन्तयंस्तत्र हिर- ण्यगर्भ विलाप्यानुष्टुप्तृतीयपादेन मकारेण चाव्याकृतमेव चिन्तयित्वोमिति ना- दाकृत्योतादिरूपेण प्रणवेन तद्रूपं तुरीयं संचिन्त्य तत्राव्याकृतं विलाप्यानुष्टु- चतुर्थपादेन च तमेव स्मृत्वा पुनरप्युक्तरूपेण बिन्द्रादिसहितेन प्रणवेन तमेव संचिन्तयन्स्वरूपस्थो भवेदिति । पुनरपि प्रकारान्तरेण मात्रापादमिश्रमेवोपास- नमाह-तस्य ह वा एतस्येत्यादिना । का सा मात्रेत्याह-.. अकार इति । तस्योपासनाशेषत्वे विभूतिमाह । सा पृथिवी स ऋग्भिः स मन्त्रैः सहर्वेदस्त- याख्यानरूपं ब्राह्मणं स ब्रह्मा स वसव इत्येवं सर्वत्रान्वयः । सा मात्रा विराडा प्रथमः पादः स्ववाच्यविराड्रूपैव भवत्युभयोाप्त्यादिमत्त्वाञ्चतू- रूपत्वसाम्यात् । पृथिव्याद्यात्मकस्याकारस्य न केवलं विराज्येवावस्थानमपि त्ववशिष्टपादत्रयेऽपीत्याह --भवति च सर्वेषु पादेष्विति । तत्रोपपत्तिमाह- चतुरात्मेति । चतुरात्मत्वमुपपादयति-स्थूलेत्यादिना । विश्वादीनां स्थूला- ·[ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद् । ९३ स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिस्तृतीया यौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रादित्या जगत्या जग- त्याहवनीयः सा तृतीयः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूल. सूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्याऽवसानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोक ओंकारः सोऽथर्वणैर्मन्त्रैरथर्व- वेदः संवर्तकोऽनिर्मरुतो विराडेकऋषिर्भास्वती स्मृता सा चतुर्थः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षि- भिर्मात्रा मात्राः प्रतिमात्राः कृत्वोतानुज्ञा- त्रनुज्ञाविकल्परूपं चिन्तयन्यसेत ज्ञोऽमृतो दिरूपचतुष्टयं समष्टयात्मनः स्थूलादिरूपेऽन्तर्भाव्यमित्यर्थः । एवमुत्तरपर्याये- ध्वपि योज्यम् । याऽवसाने बीजात्मकाक्षरत्रयान्तेऽस्य प्रणवस्य चतुर्थी तुरी- याऽर्धमात्रा बिन्द्रादिरूपाऽध मात्रापक्षस्याममात्रापक्षस्येत्यर्धमात्रा सा कारणं तुरीयं चानुगतेति युक्तं पूर्वत्र कालतो वाऽर्धमात्रात्वं न स्वतः । सा सोमलोक उमया विद्यया सहितस्य परमेश्वरस्य लोकः सोमलोक इतरस्य धुलोकैकदेश- स्वेन पृथग्ग्रहणायोगात् । का सा मात्रेत्याह- ओंकार इति। बिन्द्वादीनां स्वय- मनुच्चार्यत्वात्तेषां स्थाने पठितोऽयमोंकार एकऋपि माऽऽथर्वणिकानामग्निः सा च मात्रा भास्वती स्मृता बिन्द्रादिरूपत्वेन तुरीयबोधकत्वाच्च । एवं समष्टिव्य- ष्टयैक्यं संचिन्त्य मात्रापादमिश्रोपासनया पूर्ववत्स क्रमेणोत्तरोत्तरत्र संहृत्य स्वात्मन्यवस्थातव्यमित्याह--मात्रा मात्रा इत्यादिना । अथ सानुष्ठानक्रमन्या- सार्चनादिसहितमुपासनमाह-ज्ञोऽमृत इत्यादिना। ज्ञोऽमृत इत्यादिनेहोपा- सनाक्रम उच्यते । अत उपासनापरस्य खण्डाष्टकस्याओं गुरूक्तक्रमेणेहेवा- न्तर्भाव्यः । ज्ञः सन्नमृतो भूत्वा हुतसंवित्कश्च सशुद्धो भूत्वा संविष्टः सनिर्विघ्नः सन्निममसुनियमेऽनुभूयेत्यादिक्रमेणान्वयो द्वष्टव्यो ब्रोऽमृत इत्यादेः । तत्र प्रबोधसमये प्रबोधमन्त्रेण प्रणवेन वा निद्रासाक्षित- याऽनिद्रे जस्वरूपे स्वात्मन्यवस्थानं कर्तव्यमित्याह-ज्ञ इति । ॐ नित्यमबुद्धाय परमात्मने नम इति प्रबोधमन्त्रः । पुनरमृतमयमूर्तिम- ·- .. ९४ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३तृतीयः खण्डः) हुतसंवित्कः शुद्धः संविष्टो निर्विघ्न इममसुनिय- मेऽनुभूयेहेदं सर्वं दृष्ट्वाऽसुप्रपञ्चहीनोऽथ सकलः न्त्रेण प्रणवेनैव वा विद्यामयी परमात्मनो मूर्तिरात्मत्वेनानुसंधातव्यत्याह- अमृत इति । ॐ विद्यादेहाय परमात्मने नम इति मूर्तिमन्त्रः । पुनर्गतदिवसे कृतं तहिने करिष्यमाणं च ज्ञानक्रियात्मकं सर्वमपि व्यवहारजातं व्यवहार- काल एव संविन्मात्ररूपेणाऽऽलोचितं परिपूर्णसच्चिदानन्दरूपे परमेश्वरे तत्पू- जाजपहोमतर्पणध्यानादिरूपेण समर्पणीयमित्याह--हुतसंवित्क इति । मन्त्रस्तु प्रणव एव । अयोत्थायाऽऽवश्यकशौचाचमनदन्तधावनमलस्नानादिभिः शुद्धो भवेदित्याह-शुद्ध इति । पुनः कृतसंध्योपासनादिकर्तव्यस्य शुद्ध स्वासने समुपवेशः कर्तव्य इत्याह-संविष्ट इति । उपविष्टस्य गुर्वाद्यनुज्ञापूर्वकमस्त्रेणा- गुलिकरशोधनतालत्रयदिग्बन्धाग्निप्राकारवेष्टनैर्विघ्ननिरासः कर्तव्य इत्याह- निर्विघ्न इति । पुनरोमित्येतक्षरमिदं सर्वमित्युक्तप्रणवव्याप्त्यनुसंधानानन्तर- मकारादिव्यापकेनापरिच्छिन्नशरीरस्य हंस इति परमात्मनि रक्षितजीवस्य भूतं भवदित्यादावुक्तप्रकारेण रेचकपूरकाभ्यां संहृतसकलस्य कुम्भककाले स्वात्मा- नुभवः प्रणवेन कर्तव्य इत्याह---इममसुनियमेऽनुभूयेति । एवं शक्त्यनुसारेण प्राणायामं कृत्वा तमेतमात्मानमोमित्युक्तप्रकारेण व्यतिहारप्रतिपत्तिमनुज्ञापणवे. नाऽऽत्मानुसंधानं च कृत्वा प्रणवमकारादिव्यापकैरात्मनि शरीरचतुष्टयमुत्पा- दनीयमित्याह-इहेदं सर्व दृष्ट्वेति । इह प्रत्यगात्मनीदं सर्व जगच्छरीरचतुष्टय- रूपं दृष्ट्वा सृष्ट्वा दृष्टिरेव हि सृष्टिरित्यर्थः । पुनस्तस्मिन्निदं सर्व त्रिशरीरमित्यु- क्तप्रकारेण प्राणाग्निहोत्रप्रपञ्चयागकर्तव्यतामाह-असुप्रपश्चहीन इति । ह्रीमिति चिदानन्दरूपं देवं संभाव्य क्षकारायकारान्तां मातृकामुच्चरंस्तदात्मकं सर्वजगन्मय शरीरचतुष्टयं देवात्सच्चिदानन्दरूपादुत्पन्नं तन्मयं संभाव्य सोऽहं हंस इति जीवपरमात्मनोः परस्परमेकत्वं संभाव्य तस्मिन्ननौ स्वाहेति शरीर- चतुष्टयं विलापयेदिति प्राणाग्निहोत्रसंग्रहः । प्रपञ्चयागोऽप्येवमेव कार्य ॐ हीमित्युक्त्वाऽकारादिक्षकारान्तामभिधाय । हंसः सोऽहं स्वाहेति तु तत्र मन्त्र इत्येव विशेषः । अथ तं वा एतं त्रिशरीरमित्युक्तक्रमेण सकलीकरणन्यासः कर्तव्य इत्याह-अथ सकल इति । ओमिति तमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मणे- कीकृत्येत्यादिना पादखण्डोक्तक्रमेण ब्रह्मात्मनोः परस्परमेकत्वं पुनरपि प्रतिपद्य तदेकमजरममृतमभयमोमित्यनुज्ञाप्रणवेनानुभूय शरी- रचतुष्टयसृष्टयर्थ वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः सकलीकरणं कुर्यादोमिति ·९५ [ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । साधारोऽमृतमय- शान्तान्तमुच्चार्य शान्त्यतीतकलात्मने साक्षिणे नम इति व्यापयन्साक्षिणं संचिन्त्य प्रणवं शक्त्यन्तमुच्चार्य शान्तिकलाशक्तिपरावागात्मने सामान्यदेहाय नम इति व्यापयन्नन्तर्मुखसदात्मकब्रह्मज्ञानरूपं सामान्यदेहं संचिन्त्य प्रणवं नादान्तमु. चार्य विद्याकलानादपश्यन्तीवागात्मने कारणदेहाय नम इति व्यापयन्प्रलयसु. षुप्तीक्षणावस्थं किंचिदहिर्मुखसदात्मकं कारणदेहं संचिन्त्य प्रणवं बिद्वन्तमु- चार्य प्रतिष्ठाकलाबिन्दुमध्यमावागात्मने सूक्ष्मदेहाय नम इति व्यापयन्सूक्ष्म- भूतान्तःकरणप्राणेन्द्रियरूपं सूक्ष्मशरीरं स्मृत्वा प्रणवमकारान्तमुच्चार्य निवृत्ति- कलाबीजवैखरीवागात्मने स्थूलशरीराय नम इति व्यापयन्पश्वीकृतभूततत्का- र्यात्मकस्थूल शरीरं स्मरेदिति सकलीकरणन्याससंग्रहः । एवं सृष्टमिदं शरीर- चतुष्टयं भगवतः सपरिकरासनमूर्तिरूपेण कल्पयता पाठमूर्तिन्यासौ कल्पयित- व्यावित्याह-साधारोऽमृतमय इति । आधारेण पीठेन तदाधारेण च स्थाना- दिना सह वर्तत इति सपरिकरपीठन्यासोऽनेन सूचितः । अमृतमय इति मूर्ति- न्यासः । अमृतमनृतजडदुःखपरिच्छेदादिविरुद्धं सच्चिदानन्दानन्तात्मपदलक्ष्य ब्रह्म तन्मयोऽन्तर्मुखसदात्मनि ब्रह्मज्ञानेन प्रतिविम्बितानि यान्यनृतादिविरु- दानि रूपाणि सच्चिदानन्दपूर्णात्मपदानां वाच्यार्थरूपाणीच्छाज्ञानक्रियास्वा- तन्त्र्यतच्छक्तीनां कारणानि तन्मय इत्यर्थः । एवं सति सच्चिदानन्दपूर्णात्मरू- पिणीच्छाज्ञानक्रियास्वातन्त्र्यसद्रूपिणी च परा शक्तिर्भगवतो मूर्तिरित्युक्तं भवति । पीठादिकल्पनामकारस्तूच्यते । ॐ चतुरशीतिकोटिमाणिजात्यात्मने ब्रह्मवनाय नम इति व्यापयन्केशरोमादिक वनत्वेन कल्पयेत् । ॐ पञ्चभूतनाम- रूपात्मकेभ्यः प्राकारेभ्यो नम इति व्यापयन्पञ्चीकृतपञ्चभूतनामरूपात्मकान्स- सधातून्सप्तमाकारत्वेन कल्पयेत् । ॐ नवच्छिद्रात्मभ्यो नवद्वारेभ्यो नम इति व्यापयन्प्रतिप्राकारं गोपुरनवकत्वेन नव द्वाराणि कल्पयेत् । एवं स्थूलशरीरं स्थानत्वेन परिकल्प्य सूक्ष्मशरीरं महाराजराजेश्वरस्याऽऽत्मनः परिचारकत्वेन कल्पयेत् । तथाहि-संविद्रूपेभ्यो राजराजेश्वरद्वारेभ्यो नमः । सकामाकाम- वृत्तिभ्यो द्वारदेवताभ्यो नमः । कामवैराग्गाभ्यां द्वारपालाभ्यां नमः । दिग- ग्न्याद्यात्मकश्रोत्रादीन्द्रियरूपिभ्यो राजपरिचारकेभ्यो नमः । चन्द्रात्मकाय मनसे राजदूताय नमः । ब्रह्मरूपिण्यै सर्वकार्यनिश्चयकर्थे बुद्धथै नमः। रुद्ररू- पाय सर्वकार्याभिमानकत्रेऽहंकाराय नमः । विष्णुरूपाय सर्वकार्यानुसंधानकर्त्रे चित्ताय नमः । सर्वेश्वररूपाय सर्वाधिक रिणे प्राणाय नम इति न्यसञ्जपन्स्म- रन्वा सूक्ष्मशरीरं भगवत उपकरणं विधाय गुणात्रयात्मने प्रासादाय नम इति ·९६ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः] श्चतुरात्मा सर्वमय- मासादं संकल्प्य प्रणवं बिन्द्वन्तमुच्चार्य परमात्मासनाय नम इति हृदये विन्यस्य किंचिदहिर्मुखं पूर्वोक्तं सदात्मानं कारणशरीरं गुणसाम्यरूपं पीठत्वेन कल्पये- ततः प्रणवं शक्त्यन्तमुच्चार्य परमात्ममूर्तये नम इति हृदगदिमस्तकान्तं व्यापय- पूर्वोक्तसामान्यशरीरमन्तर्मुखं सदाद्यात्मकं ब्रह्म ज्ञानपराशक्तिरूपिणीं शङ्खच- क्रगदाज्ञानमुद्रालसत्करचतुष्टयां सर्वालंकारविशिष्टां स्वात्मानन्दानुभवसागर- मनां भगवतो मूर्ति संचिन्तयेदिति पीठमूर्तिन्यासः। पीठमूर्तिमन्त्रद्वयमेवात्रावश्यं न्यस्तव्यमवशिष्टं तु कल्पनीयम् । अथैवंभूतमूर्तिव्यापकस्य तत्साक्षिणः कूटस्थस्य परमेश्वरस्य परमात्मनो मूर्तिमतो मूर्तावावाहनमाभासद्वारेण तद्व्यापकत्व- चिन्तनं कर्तव्यमित्याह-चतुरात्मेति । चतुर्णा सामान्यादिशरीराणामात्मा भवेदित्यर्थः । चतुरात्मेत्यनेनैव प्रणवेन समस्तव्यस्तेन कराङ्गुलिन्यासौ कनि- ष्ठाघडलिष्वङ्गन्यासः समस्तेन देहे त्रिंशो व्यापकन्यासः समस्तस्य प्रणवस्य मूलाधारे न्यासो व्यस्तस्य नाभिहृदयभ्रमध्येषु समस्तस्य द्वादशान्तषोडशा- नयोश्च न्यासः सूचितः । तथाहि । चत्वारोऽकारोकारमकारोंकारा आत्मानो यस्य स चतुरात्मा तथाविधो भूत्वेति ह्यस्यार्थः । चत्वारो व्याहृत्यग्न्यादयः सभ्या आत्मानो यस्येत्यङ्गन्याससूचनप्रकारः। अथ पादमात्राखण्डयोः सूचितः पादन्यासः कर्तव्य इत्याह -सर्वमय इति । सर्वशब्देन सर्वात्मकं विराडादि- पादचतुष्टयमुच्यते तन्न्यासेन तन्मय इत्यर्थः । ऐश्वर्यशक्त्यात्मने धुलोकाय नमः । ज्ञानशक्त्यात्मने सूर्याय नमः । संहारशक्त्यात्मनेऽग्नये नमः । क्रिया- शक्त्यात्मने वायवे नमः । सर्वाश्रयशक्त्यात्मन आकाशाय नमः । इच्छाश- क्त्यात्मने प्रजापतये नमः । सर्वाधारशक्त्यात्मने पृथिव्यै नम इति मूर्धाक्षिवद- नघ्राणात्मगुह्यपादेषु सप्ताङ्गन्यासः । पुनरेकोनविंशतिमुखेषु तन्न्यासः । तत्र समानादिन्यासे चित्तश्रोत्रवागादिन्यासे च तत्तच्छक्त्यात्मने नम इति योज्यम् । शक्तिमात्ररूपं हि भगवतः शरीरमितरत्तु स्थानप्राकारपरिचारकादि. रूपेण क्लुप्तम् । उक्तं च देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढां न तस्य कार्य करणं च विद्यते । न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते, परेशस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभा- विकी ज्ञानबलक्रिया चेति । अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः, अपाणिपादो जवनो ग्रहीतेति च । मन्त्रास्त्वेवं प्रयोक्तव्याः । प्रणयनशक्त्यात्मने प्राणायापनयनशक्त्यात्मने व्यानयनशक्त्यात्मन उन्नयनश- १८. सत्या।

·. [ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ९७ क्त्यात्मने समनयनशक्त्यात्मनेऽनुसंधानशक्त्यात्मने तथा निश्चयाहंकारसंक. ल्पश्रवणस्पर्शनदर्शनरसनघ्राणवचनादानगमनविसर्गानन्दशक्त्यात्मन इत्यादि. रूपेण । इति पादन्यासं कृत्वा वक्ष्यमाणं मन्त्रपञ्चकं व्यापकत्वेन विन्यस्य पादचतुष्टयं ध्यायेत् । ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं जागरितस्थानाय स्थूलप्रज्ञाय सप्ताङ्गायैकोनविंशतिमुखाय स्थूलभुजे चतुरात्मने विश्वाय वैश्वानराय पृथि- व्यग्न्यूग्वेदब्रह्मवसुगायत्रीगाईपत्याकारात्मने स्थूलसूक्ष्मवीजसाक्ष्यात्मने प्रथम पादात्मने नमः । ॐ ज्वलन्तं सर्वतोमुखं स्वमस्थानाय सूक्ष्मप्रज्ञाय सप्ताङ्गग. यैकोनविंशतिमुखाय सूक्ष्मभुजे चतुरात्मने तैजसाय हिरण्यगर्भायान्तरिक्षयजु- र्वेदविष्णुरुद्रत्रिष्टुब्दक्षिणाग्न्युकारात्मने स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्ष्यात्मने द्वितीयपादाय नमः । ॐ नृसिंहं भीषणं भद्रं सुषुप्तस्थानायैकीभूताय प्रज्ञानघनायाऽऽनन्दम यायात्यानन्दभुजे चेतोमुखाय चतुरात्मने प्रज्ञायेश्वराय धुसामवेदरुद्रादित्य. जगत्याहवनीयमकारात्मने स्थूलसूक्ष्मवीजसाक्ष्यात्मने तृतीयपादाय नमः । ॐ मृत्युमृत्युं नमाम्यहं सर्वेश्वराय सर्वज्ञाय सर्वशक्तये सर्वान्तर्यामिणे सर्वा- त्मने सर्वयोनये सर्वप्रभवाय सर्वाप्ययाय सोमलोकाथर्ववेदसंवर्तकानिमरुद्विरा- डेकौँकारात्मने स्थूलसूक्ष्मवीजसाक्ष्यात्मने चतुर्थपादाय नमः । ॐ मन्त्ररा- जान्ते नान्तःप्रज्ञायाबहिष्मज्ञायानुभयप्रज्ञायाप्रज्ञाय नामज्ञायाप्रज्ञानघनायादृष्टा- यान्यवहार्यायाग्राह्यायालक्षणायाचिन्त्यायाव्यपदेश्यायैकात्म्यप्रत्ययसारायामा- त्राय प्रपञ्चोपशमाय शिवाय शान्तायाद्वैताय सर्वसंहारसमर्थाय परिभवासहाय प्रभवे व्याप्ताय सदोज्ज्वलायाविद्याकार्यहीनाय स्वात्मबन्धहराय सर्वदा द्वैत- रहितायानन्तरूपाय सर्वाधिष्ठानसन्मात्राय निरस्ताविद्यातमोमोहायाकृत्रिमाई- विमर्शायोंकाराय तुरीयतुरीयाय नम इति पुनः प्रणवेन सकृद्वयाप्याङ्गन्यास- माचरेत् । ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं पृथिव्यूग्वेदब्रह्मवसुगायत्रीगाईपत्याकार- भूरग्न्यात्मने सर्वज्ञानशक्त्यात्मने हृदयाय नमः । ॐ ज्वलन्तं सर्वतोमुखम- न्तरिक्षयजुर्वेदविष्णुरुद्रत्रिष्टुब्दक्षिणाग्न्युकारभुवःप्रजापत्यात्मने नित्यतृप्त्यैश्वर्य- शक्त्यात्मने शिरसे स्वाहा । ॐ नृसिंह भीषणं भद्रं घुसामवेदरुद्रादित्यजग- त्याहवनीयमकारस्वःसूर्यात्मनेऽनादिबोधशक्त्यात्मने शिखायै वषट् । ॐ मृत्यु- मृत्युं नमाम्यहं सोमलोकाथर्ववेदसंवर्तकाग्निमरुद्विराडेकयोंकारभूर्भुवःस्वब्रह्मा- त्मने स्वातन्त्र्यबलशक्त्यात्मने कवचाय हुम् । ॐ ओंकारभास्वत्य- लुप्तवीर्यशक्त्यात्मने नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ मन्त्रराजान्ते पृथिव्यकारग्वेद- ब्रह्मवसुगायत्रीगाईपत्यान्तरिक्षोकारयजुर्वेदविष्णुरुद्रत्रिष्टुब्दक्षिणाभिद्युमकारसा- मवेदरुद्रादित्यजगत्याहवनीयसोमलोकोंकाराथर्ववेदसंवर्तकानिमरुद्विराडेकर्षि- १३ ·“६८ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता-- [३तृतीयः खण्डः] श्चतुरात्माऽथ महापीठे सपरिवार तमेतं चतुः- सप्तात्मानं चतुरात्मानं मूलागावनिरूपं प्रणवं भास्वतीसत्यात्मनेऽनन्ततेजःशक्त्यात्मनेऽत्राय फडित्येतान्यङ्गानि । पुनर्क- यादिकं विन्यस्य बीजादिकं स्मृत्वा देवं ध्यात्वा परमानन्दामृतेन चतुर्मूर्त्या- त्मभूताया देवतायाः पूजा कर्तव्येत्याह-चतुरात्मेति । मूर्तिचतुष्टयव्यापकं तत्साक्षिणं परमानन्दबोधाब्धि ध्यात्वा मूर्तिचतुष्टयं तत्र मनं भावयेत् । इयमेवाऽऽत्मपूजा । पुनस्तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथमपा- दोभयतो भवतीत्यादिवाक्यैरस्मिन्नेव क्रमखण्डे कथितमुपासनं विधा- याऽऽत्मैव चतुर्मूर्तिरूपेण पृथक्पूजनीय इति पीठादिकल्पनापूर्वकमाह- अथ महापीठ इत्यादिना । अथाऽऽत्मपूजानन्तरम् । महापीठे बहिर्मुखसदात्मके गुणबीजरूपे मूलाधारस्थद्वात्रिंशदष्टचतुर्दलपद्माकारे । सपरिवार द्वात्रिंशदल- गतैः पृथिव्यन्तरिक्षासोमलोकाद्यष्टकरूपैरष्टदलगतैः सच्चिदानन्दपूर्णात्मा- द्वयप्रकाशविमर्शरूपैश्चतुर्दलगतब्रह्मसर्वेश्वरविष्णुसर्वेश्वररुद्रसर्वेश्वरसर्वेश्वरेश्वरप- रिवारैः सहितमित्यर्थः । तं पादमात्राखण्डयोरुक्तमेतमिह पृथिव्य- कार इत्यादिना कथितं चतुःसप्तात्मानमकारादिसंबन्धित्वेनोक्तपृथिच्या- दिचतुर्विधसप्तकरूपमकारादिसमष्टिरूपत्वादोंकारस्य सर्वत्र मन्त्रब्राह्मणयो- रैक्यं विवक्षित्वा चतुःसप्तात्मानमित्युक्तम् । अकारादिभिर्विभूतिमद्भिर्वा विना स्वतश्चतुरष्टधात्मानमित्येवार्थः । अनेन च व्यष्टिदेवानां सर्वेषाम- विशेषेण समष्टिदेवतयैकत्वमुक्तम् । तदंशमूर्तिचतुष्टयस्य विशेषेणैकत्वमाह- चतुरात्मानमिति । समष्टिव्यष्टिस्थूलादिभिश्चतुरात्मानमित्यर्थः । यद्यपीह सप्तात्मानं चतुरात्मानमिति तुरीयं मात्रासंबन्धस्य सप्तकस्य तदंशरूपस्थू- लादिचतुष्टयस्य तुरीयपणवेन विशेषसंबन्धप्रतिपत्तये वक्तव्यमपि नोक्तं तथाऽपि तस्योत्तरत्र तुरीयप्रणवसंबन्धित्वेन कथनादिहापि तत्कथितमेवेत्यवग. न्तव्यम् । मूलाधारस्थस्यापि प्रणवस्य तुरीयप्रणवरूपत्वात्तत एव ह्यत्रापि मध्येऽ- दलं पद्ममुपदिशन्त्याचार्याः । द्वादशान्तषोडशान्तयोरिव मूलाग्नौ मूलाधारग. वामावनिमण्डलेऽग्निरूपं चित्प्रकाशरूपं क्रियाँशक्तिजाठरेण संपृक्तं प्रणवं संचि- न्तयेत् । अग्निरूपमित्युक्तत्वात्सपरिवारस्योंकारस्यात्र शिर पाण्यादिविशिष्टो विग्रहो न कल्पनीयः किंतु प्रलयानलार्कसमज्योतिर्मात्ररूप एव चिन्तनीय इतिः गम्यते । अथ मूलाधारस्थमग्निं नाभ्यन्तरमुन्नीय तस्मिन्ननावनुष्टुप्पथमपा- १ ट, “म । २ ट. रीयमा । ३ ट. 'यादिश।

·९९ [ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । संदध्यात्सप्तात्मानं चतुरात्मानमकारं ब्रह्माणं नाभौ सप्तात्मानं चतुरात्मानमुकारं विष्णुं हृदये सप्तात्मानं चतुरात्मानं मकारं रुदं भ्रूमध्ये सप्ता- त्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मान- मोंकारं सर्वेश्वरं द्वादशान्ते । सप्तात्मानं चतुरा- त्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मानमानन्दामृत- दस्याष्टाक्षररूपमष्टदलं पद्मं संचिन्त्य तत्कर्णिकायां प्रणवस्थाकारबीजबिन्दुना. दशक्तिभिश्चतुरात्मकं चतुर्दलपद्मरूपं संचिन्त्य तत्कर्णिकायां सरस्वतीमूलपक- तिसहितो ब्रह्मसर्वेश्वरो ध्येय इत्याह-सप्तात्मानमित्यादिना । अत्रापि सप- रिवारमित्यनुषज्यते । तथोत्तरवाक्येष्वपि । अत्राष्टदलेऽकारसंबन्धित्वेन कथि- तपृथिव्याधष्टकरूपानुष्टुप्पथमपादाक्षरस्थाः साङ्गोपाङ्गवेदाश्चतुर्दलस्थब्रह्मब्रह्म- ब्रह्मविष्णुब्रह्मरुद्रब्रह्मसर्वेश्वराश्च परिवारत्वेन ध्येयाः । तत्राष्टदले दिक्षु वेदाः स्मर्तव्याः । अग्निकोणे षडङ्गानि निर्ऋतिकोणे मीमांसा वायव्यकोणे न्याय ईशानकोण इतिहासपुराणागमकाव्यनाटकादयः । चतुर्दलेऽग्रतो ब्रह्मसर्वेश्वरो दक्षिणतो ब्रह्मरुद्र उत्तरतो ब्रह्मविष्णुः पश्चिमतो ब्रह्मब्रह्मा । एवमुत्तरत्रापि मूर्तिचतुष्टयस्थितिरवगन्तव्या । सप्तात्मानं चतुरात्मानमकारं ब्रह्माणं नाभा- विति मध्ये ब्रह्मसर्वेश्वरक्लूप्तिरुक्ता । सप्तात्मानमकारसंबन्धित्वेनोक्तं सप्तात्मान- मकारेण सहाष्टात्मानमित्यर्थः । अन्यथाऽनुष्टुबक्षरसंबन्धायोगादिति । व्यष्टि- समष्टयोः सामान्यनैकत्वमभिधाय तदंशानां स्थूलादीनामप्येकत्वमाह-चतुरा- स्मानमिति । अकारं प्रणवस्थाकारात्मकं रजःप्रधानं सोममण्डलस्थं ब्रह्माणं ब्रह्मसर्वेश्वरं सरस्वतीमूलप्रकृतिसहितं नाभी तेजोमध्येऽष्टदलस्थचतुर्दलकर्णि- कायां संदध्यादित्यर्थः । तथा सप्तात्मानमुकारसंबन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिसप्त- करूपमुकारेण सहाष्टरूपं चतुरात्मानं स्थूलादिभिरुकाररूपं विष्णुसर्वेश्वरं श्रीमू- लप्रकृतिसहितं सत्त्वप्रधानं सूर्यमण्डलस्थं स्वहृदयेऽष्टदल उकारसंबन्धित्वेनोक्ता- न्तरिक्षाद्यात्मकानुष्टुद्वितीयपादाक्षरस्थवाराहनरसिंहवामनपरशुरामराघवबलभ- द्रकृष्णकल्किमूर्तिभिरधिष्ठितेन(?)तन्मध्यस्थोकाररूपं चतुर्दलपद्मगतविष्णुसर्वेश्व- रादियुतेऽनुसंदध्यावातथा सप्तात्मानं मकारसंबन्धितयोक्तं द्युलोकायष्टकरूपं तथा चतुरात्मानं मकाररूपं रुद्रसर्वेश्वरमुमामूलप्रकृतिसहितं तमःप्रधानमग्निमण्डलस्थं १ क. ग. घ. छ. °न्दात्मामृतरूपं प्रणवं षो ।

·१०० श्रीमादिधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः 1 रूपमोंकारं षोडशान्ते । अथाऽऽनन्दामृतेनैतांश्चतुर्धा संपूज्य भ्रूमध्येऽष्टदले मकारसंबन्धित्वेनोक्तधुलोकायात्मकानुष्टुप्तृतीयपादाक्षरस्थशर्व- भवपशुपतीशानभीममहादेवरुद्रोग्रमूर्तिभिरधिष्ठितेन(?) तन्मध्यस्थं मकाररूपं पन- चतुर्दलगतरुद्रसर्वेश्वरादियुतेऽनुसंदध्यात् । तथा सप्तात्मानं मकारसंबन्धिमात्रासं- बन्धित्वेनोक्तैः सोमलोकायैरष्टात्मानमित्यर्थः । तथा चतुरात्मानं तत्संबन्ध- स्थूलादिभिस्तथा चतुःसप्तात्मानं मात्राचतुष्टयसंबन्धित्वेनोक्ताष्टकचतुष्टयेन चतुरष्टात्मानं तथा चतुरात्मानं तत्संबन्धस्थूलादिभिरोंकारं तुरीयप्रणवरूपं सर्वेश्वरं गुणसाम्योपाधिशक्तिमण्डलस्थं मूलप्रकृतिमायासहितं द्वादशान्ते द्वात्रिं- शहलपमे मूलाधारस्थद्वात्रिंशदलोक्तदेवताविशिष्टे तद्गताष्टदलस्थसदादिमूर्ति- युते तत्कर्णिकागतचतुर्दलस्थसर्वेश्वरचतुष्टयसंयुक्तेऽनुसंदध्यात् । तथा सप्ता- त्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मानमोंकारं तुरीयमानन्दामृतरूपं गुण- बीजोपाधि शक्तिमण्डलस्थं षोडशान्तेऽधोमुखद्वात्रिंशदष्टदलचतुर्दलपझैः पूर्वोक्त- देवतादिभिश्च विशिष्टेऽनुसंदध्यात् । अयोक्तमूर्तिचतुष्टयपूजा कार्येत्याह-अथे- त्यादिना । अथ पीठमूर्तिकल्पनानन्तरमानन्दामृतेन पूर्वोक्तेनैतान्ब्रह्मादिसर्वेश्व- रान्सपरिवाराश्चतुर्धा चतुष्पकारेण देवतागुरुमन्त्रात्मप्रकारेण । अथवा चतुर्धति पूजासाधनानां जलगन्धपुष्पादिधूपदीपनैवेद्यादीनामानन्दरूपाणां स्थूलादिरू- पेण पूज्यदेवतावञ्चनुरात्मत्वमुक्तं देवताद्रव्ययोः संबन्धयोग्यत्वप्रदर्शनाय । पूजामन्त्रास्त्वेवं प्रयोक्तव्याः- ॐ अमुग्रं वीरं महाविष्णुं अं ॐ रजउ. पाधये स्थूलविराटशरीराय विश्ववैश्वानरात्मने सर्वस्रष्टे ब्रह्मणे सरस्वतीसहि- ताय सर्वज्ञाय सदात्मनेऽसङ्गाखण्डसंविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः । ॐ उं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं उं ॐ सत्त्वोपाधये सूक्ष्महिरण्यगर्भशरीराय तेजससूत्रात्मने सर्वपालकाय विष्णवे लक्ष्मीसहिताय सर्वज्ञायाऽऽनन्दात्मनेऽसङ्गाद्वयसंविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सप- रिवाराय नमः । ॐ मं नृसिंह भीषणं भद्रं मं ॐ तमउपाधये सौषुप्ताज्ञा- नशरीराय प्राज्ञेश्वरात्मने सर्वसंह; सदाशिवायोमासहिताय सर्वज्ञाय सञ्चिदा- नन्दात्मनेऽसङ्गाखण्डाद्वयापरोक्षसंविदे नारायणाय नृसिंहाय परमात्मने सप- रिवाराय नमः । ॐ ॐ मृत्युमृत्युं नमाम्यहं ॐ ॐ गुणसाम्योपाधये व्याकु- ताव्याकृतशरीराय प्रत्यग्ब्रह्मात्मने सर्वोत्पत्तिस्थितिसंहारकर्ने सर्वेश्वराय मूल- प्रकृतिमायासहिताय सर्वज्ञाय सदानन्दचिदात्मनेऽसङ्गाखण्डाद्वयापरोक्षसंविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः । ॐ समस्तनिरविधंगु- १ ग. छ. अथ स्वान । २ अ. रवय । ३ ट. धनिगुणा ।

·[१ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषद । णायाशरीरायासङ्गप्रत्यगद्वयाय स्वभासाऽधभासितकृत्स्नायासङ्गयोधायासङ्गा खण्डाद्वयापरोक्षसदानन्दचिदात्मने स्वप्रबोधध्वस्तानर्थद्वैताय निरालम्बनषि- म्खायाहीनमहोदयाय नारायणाय नृसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नम इति । ॐ हीं श्रीं स्त्रौं ई नमः संसिद्धसमृद्धिदाप्रमेयपरमैकरस्यायै परमहंसिन्यै समस्तजनवाङ्मनसावर्तिन्यै निरन्तरारम्भस्तिमितनिरञ्जनपरमानन्दसंदोहमहा- वस्वरूपपरम्परायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे हं ही ॐ स्वाहा नम इति देवस्य सूक्ष्मदेहे ब्रह्मज्ञानात्मके पुष्पाञ्जलिं कुर्याद्वक्ष्यमाणमन्त्रपश्चफेन च । ॐ हीं श्रीं स्त्रौं ई नमो निरन्तरप्रथमानपरमसामरस्यायै स्वस्वातन्त्र्यसमुन्मिषितनिमे- पोन्मेषपरम्परारम्भे स्वच्छस्वच्छन्दस्पन्दमानविज्ञानवारिनिधये परमसूक्ष्मायै विष्णुपल्यै विष्णवे महामायायै हं सां ई ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं स्त्रौं ई नमः स्वसंकल्पबलसमुन्मूलितभगवद्व्याप्तिभावस्वभावे स्वेच्छाचावि- जृम्भमाणासत्ताविभक्तिमूर्तिकरचतुरगुणगणग्रामयुतत्रिमहोर्मिज्वालायै पूर्णपा- ड्गुण्यमहाच्छायायै परमस्थूलायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे मायायै पञ्चविन्दवे ई ई ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं क्षों ही ही ही नमो नित्योदितमुदितम- हानन्दपरमसुन्दरभगवद्विग्रहप्रकाशे विविधसिद्धजनास्पदषाड्गुण्यप्रसरमयपरम- सत्त्वरूपपरमव्योमस्वभावायै विचित्रानन्तनिर्मलसुन्दरभोगजालमकारपरिणाम- प्रवीणस्वभावायै परमसूक्ष्मस्थूलरूपसूक्ष्मायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै पञ्चविन्दवे हं ही ही ही ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं श्रीं क्षरौं ही नमः स्वसंकल्पसमीरणसौर्यमाणबहुविधजीवकोशविमृष्टपुञ्जायै कल्पितकालकास्त्र- निककल्पभेदेन पिण्डनिवहाय लीलासंदर्शितभोक्तृभोग्यभोगोपकरणभोगसंप. देकमहासिन्धवे सूक्ष्मस्थूलरूपस्थूलायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै पाषि. न्दवे हं ही ही हीः ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं क्षरौं हां ही नमः समस्तक- गदुपकारस्वीकृतबुद्धिमनोङ्गप्रत्यङ्गसुन्दरायै द्विधाचतुष्टयमु(?)न्मेषितसमस्तजम- लक्ष्मीकीर्तिजयमायाप्रभवात्मकसमस्तसंपदैकनिधये समस्तचक्रसूत्रधारायै सम- स्तजगत्संभोगसौभाग्यदायिनि विविधविषयोपप्लवशमनि नारायणाङ्कस्थिताये ॐ श्रीं ह्रीं भर्ती ही हीः नमो नारायणाय नरसिंहाय लक्ष्मीनारायणाभ्यां स्वाहाँ ॐ श्रीं ह्रीं श्रीम् । अथ नैवेद्यानन्तरं पूजनादिभी राजोपचारादिभिध संपूज्य भगवन्तमतिप्रसनं संचिन्त्याधिकारिखण्डे वक्ष्यमाणेन क्रमेण मन्मदा- जमाश्रित्य नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणक्रमेण मन्त्रराजेन नृसिंहपदेन च प्रभारी कत्वं प्रतिपद्य क्रमेण प्रणवनिष्ठां प्राप्य संधानखण्डे वक्ष्यमाणप्रकारेण माझे- १ म, मभ । २ ट. 'वे ही । ३ ट. °पस्थायै । ४ द. ही हीः । ५८. 'हा श्री।

·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [तृतीयः खण्डः] । कत्वं प्रतिपद्य व्यतिहारखण्डे वक्ष्यमाणप्रकारेण व्यतिहत्यापि ब्रह्मात्मत्वं संचिन्त्यानुज्ञाप्रणवमाश्रित्य द्वादशसाहस्रसंख्यं त्रयस्त्रिंशाधिकत्रिंशद्युतं त्रिस. हस्रपारमष्टोत्तरसहस्रसंख्यं त्रयस्त्रिंशाधिकत्रिशतवारमष्टोत्तरशतसंख्यं त्रय- विशद्वारं दशत्रिवारमेकवारं वा शक्त्यनुसारेण जप्त्वा जपं देवाय समय वक्ष्य- माणमन्त्रत्रयेण पुष्पाञ्जलिं कुर्यात् । ॐ अं हंसात्मको योऽपामग्नेस्तेजसा दीप्यमानः स नो मृत्योस्त्रायतां नमो ब्रह्मणे विश्वनाभिः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽत्मने ब्रह्मणे व्याप्ततमाकाराय सर्वसाक्षिणे परमेश्वरायः सर्वगता- पाहयाय व्याप्ततमाय . मायिने तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ अं उग्रं हः अं वीरं हं अं महाविष्णुं हः अं ज्वलन्तं हः अं सर्वतोमुखं हः अं नृसिंह हः अं भीषणं हः अं भद्रं हः अं मृत्युमृत्यु हः अंनिमामि हः अं अहं. हः ॐ तत्सन्नमो ब्रह्मणे तत्सत् । ॐ नमो नमोऽ- जरायामरायामृतायाभयायाशोकायामोहायानशनायापिपासायाद्वैताय । ॐ हीं सं हा सोऽहं स्वाहा हंस सर्वप्रकाशकाकृत्रिमापूर्णाहमकाराय सर्वाय सर्वान्त- राय सर्वात्मनेऽद्वयायाप्रकाशप्रकाशाय । ॐ नमो ब्रह्मण ॐ नमः संहत्रे सतत महिम्ने । अं हं. उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंह भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । अं नम इत्यनेनाकारमन्त्रेण देवस्य वामबाहुमूले विचि. वमन्त्ररचितां विचित्रां मालां प्रयच्छेत् । ॐ उं उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । ॐ नमो भगवते नृसिं- हायाऽऽत्मने ब्रह्मणे विष्णवे सर्वोत्कृष्टतमोंकाराय परमार्थसत्यस्वरूपाय स्वप्र- क्रांसायासङ्गायानन्यदर्शिनेऽद्वयायोत्कृष्टाय नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् । ॐ उं उग्रं हुः ॐ उं वीरं हुः ॐ उं महाविष्णुं हुः ॐ उं ज्वलन्तं ॐ उं सर्वतोमुखं हुः ॐ उं नृसिंह *उं भीषणं हुः ॐ उं भद्रं हुः ॐ उं मृत्युमृत्यु हुः ॐ उं नमामि हुः 5. अहं हुः। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । ॐ नम उत्कृष्टायोत्पादकायो. प्रवेष्ट उदुस्थापयित्र उद्दष्ट उत्कर्ष उदुत्पथवारकायोदुवासकायोदुभ्रान्तायो- दुचीर्णविकृतये । ॐ नमो नारायणाय सर्वनिर्णायका कृत्रिमपूर्णा- अपेषोकाराय । ॐ नमो विष्णव उं नमः सर्वविचिकित्सानिरासपूर्णोन्मेषम- हिन्ने हरिः (१)। ॐ उं उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंह भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । ॐ नम इत्यनेन भगवतः कण्ठ आपादलम्बिनी माला द्रयात् । ॐ मं त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव १ ट. कोऽपा । २ द. अहं...

·1. [३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । ॐ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽत्मने परब्रह्मणे देवाय रुद्राय महाविभूतिमकाराय महात्मने भिन्नरूपाय स्वप्रकाशाय प्रत्यग्न- ह्मणे व्याप्ततमायोत्कृष्टतमाय सर्वप्रत्यक्तमाय सर्वज्ञाय महामायाविभूतये तत्पू- रुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । ॐ मं उग्रं- हुं मैं वीरं हुं मं महाविष्णुं हुं मं ज्वलन्त हुं में समतोमुखं हुं मं नृसिंह, हुं.. म भीषणं हुं मं भद्रं हुं मं मृत्युमृत्युं हुं मं नमामि हुं मं अहं हुं मं ॐ नमः शिवाय हंसः सोऽहं मं ॐ महते महसे मानाय मुक्ताय महादेवाय महे श्वराय महासते महाचिते महानन्दाय महाप्रभव ॐ ह्रीं ह्रौं नमः शिवाय में सर्वमहत्तम ब्रह्ममहत्तम मकाराय सर्वजगन्मयाय सच्चिदानन्दरूपाय वानी, गोचरातिगायाऽऽनन्दानुभवस्वरूपायाऽऽत्मप्रकाशाय । ॐ नमः शिवाय नमः सर्वमनोद्रष्ट्रे सर्वनिर्वाहकाय सर्वप्रत्यूहकाय सर्वसंपीडकाय सर्वस ज्वालकाय सर्वभक्षकाय स्वात्मस्वरूपदात्रेऽत्युग्रायातिवीरायातिमहतेऽतिविष्ण- वेऽतिज्वलतेऽतिसर्वतोमुखायातिनसिंहायातिभीपणायातिभद्रायातिमृत्युमृत्यवेऽ- तिनमाम्यत्यहंकाराय स्वमहिमस्थाय हर:( १ ) मं उग्रं वीरं महाविष्णु ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंह भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ।मं ॐ नम इत्यनेन मन्त्रेण दक्षिणबाहुमूले मालां प्रयच्छेत् । एवं पुष्पाञ्जलित्रयं कृत्वा । ॐ उग्र इति नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण स्तुतिनमस्कारों कृत्वा । ॐ उग्रमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ वीरमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ महाविष्णुमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ ज्वलन्तमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ सर्वतोमुखमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ नृसिंहमात्मानं नृहिमहं नमामि । ॐ भीषणमात्मान नृसिंहमहं नमामि। ॐ भद्रमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ मृत्युमृत्युमात्मानं नृसि हमहं नमामि। ॐ सर्वनमस्कार्यमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ सर्वात्मानमात्मान नृसिंहमहं नमामि । इति च स्तुत्यादिकं कृत्वा पूर्वोक्तमालामन्त्रत्रयं समुचित्य पठेत् । भगवतो मस्तकात्पदान्ताल म्बिनी व्यापिनी मालां दत्त्वा भगवन्तम- तिसंतुष्टं संचिन्त्य सदादिमन्त्रनवर्नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणैः स्तुतिनमस्कारी कुर्वन्नभेदप्रतिपत्तिरूपमात्मसमर्पणं कुर्यात् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्स- द्वात्मानं नृसिंह परमात्मानं पैरं ब्रह्माहं नमामि । ॐ वीरं सच्चिदानन्दप प्रत्यक्सदात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माई नमामि । ॐ महान्तं संविदा- नन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंहामि न्यादि । ॐ विष्णु सच्चिदानन्दमित्यादि ॐ ज्वलन्तं सच्चिदानन्दमित्यादि । ॐ सर्वतोमुखं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदा १. म ब्रह्माम । २ न. परब्र। ३ न. परब । 3 । ।

·१०४ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः) तथा ब्रह्माणमेव विष्णुमेव रुद्र- मेव विभक्तांस्त्रीनेवाविभक्तांस्त्रीनेव त्मानं नृसिंहमित्यादिना .। ॐ भीषणं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंह- मित्यादिना । ॐ भद्रं सच्चि० । ॐ मृत्युमृत्युं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीति सन्मन्त्रनवकम् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपू- प्रत्यक्चिदानन्दात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्यादिकं चिन्म- स्त्रनवकमूबम् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दं पूर्णप्रत्यगानन्दात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माई नमामीत्यानन्दमन्त्रनवकमूह्यम् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यगनन्ता- स्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्याधनन्तमन्त्रनवकमूह्यम् । ॐ उग्रं सचिदानन्दपूर्णप्रत्यगात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माई नमामीत्यायात्मम- न्त्रनवकमूहम् । इत्यात्मसमर्पणं कृत्वा ब्रह्मात्मैकत्वप्रतिपत्त्या प्रणवं जपन्पूजाप- रिपूर्ति विधाय चतुर्मूर्तियोगं कुर्यात् । तथाहि । प्रणवमुच्चरन्नमृतमास्राव्य मूर्तिच- तुष्टयमुपहारैश्चतुर्धा संपूज्य मूर्तिचतुष्टयं तेजसो जातं तेजोमयं लिङ्गचतुष्टयं स्मृत्वा प्रणवं समन्त्रराजमुच्चरल्लिङ्गचतुष्टयमेकीकृत्यामृतमासावयेदिति चतुर्मूर्तियोगम- कारः । एवं चतुर्मूर्तियोगं कृत्वा ब्रह्मयोगः कर्तव्य इत्याह--तथा ब्रह्माणमे- बेति । तथा यथा चतुषु स्थानेषु मूर्तिचतुष्टयं स्मृत्वा संपूज्य तेजोमयमूर्तिचतुष्टयं संहत्यामृतास्त्रावणलक्षणश्चतुर्मूर्तियोगः कृतस्तथा ब्रह्माणं ब्रह्मसर्वेश्वरमेव सर. स्वतीमूलप्रकृतिसहितं सपरिवार संचिन्त्य पूजादि कुर्यादित्यर्थः । अथ विष्णु- योगमाह-विष्णुमेवेति । चतुर्वपि स्थानेषु विष्णुं सर्वेश्वरमेव श्रीमूलप्रकृतिसहितं सपरिवार संचिन्त्य पूजादि कुर्यादित्यर्थः । रुद्रयोगमाह-रुद्रमेवेति । चतुर्वपि स्थानेषु रुद्रमेवोमामूलप्रकृतिसहितं सपरिवारं स्मृत्वा पूजादिकमाचरेदि. त्यर्थः । भेदयोगमाह-विभक्तांस्त्रीनेवेति । विभक्तान्भिन्नशरीरांस्त्रीब्रह्मा- दिसर्वेश्वरानेव प्रकृतित्रयसाहितान्सपरिवारांश्चतुर्वपि स्थानेषु संचिन्त्यार्च- नादिकमाचरेत् । अस्मिन्योगे सर्वत्र द्वात्रिंशदष्टचतुर्दलानि पानि पूर्वोक्तदेव- ताविशिष्टानि स्मर्तव्यानि । तत्र पीतश्चतुर्मुखः खुक्सुवाक्षमालादण्डकमण्डलुध. रचतुर्बाहुब्रमा । अक्षस्रक्पुस्तकमुद्राकलशधरा श्वेता सरस्वती । विष्णुश्चक्रश- अमदापमधरो विद्युद्वर्णः। पद्मद्वयश्रीफलाभयधरा रक्ता श्रीः। परशुहरिणशूलक- पालघरः श्वेतो रुद्रः । पाशाङ्कुशाभयवरधरा श्यामोमा । सर्वत्र मूर्तित्रयमेकपीठ. युतं ध्येयम् । शक्तयस्तु मूर्त्यङ्कमध्ये वामोरुदेशे वा ध्येयाः। अष्टदलेषु च वेदा. दिकं पाराहादिकं शादिकं सदादिकमित्याद्यावरणचतुष्टयं प्रत्येकं ध्येयम् । अयाभेदयोगमाह-अविभक्तांस्त्रीनेवेति । अविभक्तानेकशरीरास्त्रीस्त्रीब्रह्मादी- ·र तृतीयः खण्डः ] - "नसिहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १०५ लिङ्गरूपमिव च संपूज्यीपहारैश्चतुर्धाऽथ लिङ्गान्सं- हृत्य तेजसा शरीरत्रयं संव्याप्य तदधिष्ठानमात्मानं संज्वाल्य तत्तेज आत्मचैतन्यरूपं बलमवष्टाय शक्त्पविभागस्वरूपमूलपकृतिमायासहितान्सपरिवाराश्च चतुर्वपि संचिन्त्य पूजादिकमाचरेत् । तत्र सर्वेश्वरी हरिणपरशुशङ्खचक्राक्षवलयदण्डधरत्रिमुखोई- निदेश्यषणी ध्येयः । पाशाङ्कुशपाद्वयमुद्रापुस्तकधरा त्रिमुख्य निर्देश्यवर्णी प्रकृतिः स्मर्तव्यो । लिङ्गयोगमाह-लिङ्गरूपानेव च संपूज्येति । सशक्तिका- सपरिवारान्ब्रह्मादीन्सर्वत्र ज्योतिर्लिङ्गरूपानेव संचिन्त्य पूजादिकमाचरेर्दि- स्पः । पूजासाघनं प्रकारं चाह-उपहारेश्चतुति । उपहारैरमतरूपये- पाचादिभिर्जलादिभिर्षों । चतुर्धेत्यस्याओं व्याख्यातः पूर्वमेव । संपूज्य पुनः कि कर्तव्यमित्याह-अथ लिङ्गनन्सहत्येत्यादिना । अथ पूजामन्तर लिङ्गानस्था- नचतुष्टयस्यज्योतिलिङ्गाने प्रणवोचारेण संहृत्यैकीकृत्वाऽमृतमालाव्यं सर्व- देवतात्मकः सत्तेजो वर्धयदित्ययः । अयं च योगक्रमोऽत्रोक्तः पूर्वत्राप्यनु- संधया। चिदष्टम्भयोगमाह-तेजसा शरीरत्रयं संव्याप्यत्यारभ्यावष्टभ्यत्य- न्तन । तेजसा पूर्वोक्तिन सर्वदेवतात्मकेंनाऽऽनन्दामृतवतिन शरीरत्रय यस्य स्थूलमकारणलक्षितस्य शरीरत्रयस्यान्तरिदं पूजादिक कुते तशरीरप्रय तेन तेजसा तयव्यापकरूपेण भेदेन संध्याप्यं सम्यक्सवाखाभ्यन्तर व्याप्ये- स्यथः निर्नु सामान्यशरीरं ब्रह्मज्ञानपर शवयात्मक देवस्य शरीरत्वेन संकल्ल्य तत्र सर्व कृतं तदेव च शरीरमिह संदेवनात्मकं तेज उच्यते । तदनेन शरीरेण समय शरीरय किमात्मक तदाधारभूतकारंणायात्मकमिति चय। तस्य मिदिरूपत्वन शरीरत्वाभावात् । नाय दोषः । यतो न पीठादिरूपत्वकल्प नामणि शरीरत्व कारणादेरपंगच्छति कारणादिरूपशरीरमेव हि परोंपलब्ध्यः धिष्ठानत्वादिना पीठादिकमुच्यते । अंतस्तेन साक्ष्याकारज्ञानात्मकेन तेजसा घरीरत्रय संव्याप्य तदधिष्ठानं शरीरत्रयस्याप्यधिष्ठान भूतं ब्रह्मात्मक चैतन्य स्पै संज्वाय शरीरत्रय संव्यापकज्ञानतेजसा च शरीरत्रयेऽपि जानतेजसा कबलीकृते तदत्किचित्तजोभायमापने विभज्यतेत्यर्थः । तदेवभूतं तेजः शरीर अयध्यापकमात्मचैतन्यरूप बल सस्मिन्हि ब्रह्मबानतेजसि ब्रह्मात्मचैतन्य शरी रचतुष्टयर्स हारकमभिव्यक्तमिति तत्तेज़ आत्मचैतन्यरूपमित्युच्यते । बलं च तसेजः सर्वदतपरिभ महारसामर्थ्यरूपत्वातस्य तलमवष्टभ्य । अत्यवधा- १.छनसाऽऽस्मारक.ग. ह. छ. 'न्यस्वरू।३ म. साक्षात्कार' । 1 १४ ·- भीमद्वियारण्यमुनिविरचितदीपिकांसमेता-३ तृतीयः खण्डः । तस्य गुणैरैक्यं संपाय महास्थूलं महा- सूक्ष्मे महासूक्ष्मं महाकारणे च सह- त्य मात्राभिरोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपं नेन च सर्वचलनपरित्यागपूर्वक चेतःसाक्ष्येकाकारत्वापादनं तदवष्टम्भो नाम । एवं शरीरचतुष्टयं संहारोन्मुखं कृत्वा गुणयोगः कर्तव्यो मन्दमध्यमयोंरित्याह- गुणैरेक्यं संपायेति । गुणेराप्तेरादिमत्वाद्वोत्कर्षादुभयत्वाद्वा मितेरपीतेर्वा तुरी यत्वाचिद्रूपत्वात्सूक्ष्मत्वाडीजत्वात्साक्षित्वाचेत्युक्तैरैक्यं वाच्यवाचकयोरेकत्वं संपाच संचिन्त्येत्यर्थः । अथ मन्दमध्यमयोः संहारयोगोऽपि तस्य ह वै प्रण; वस्य या पूर्वी मात्रा सा प्रथमपादोभयतो भवतीत्यत्रोक्तक्रमेण केवलमणयो- चारणेन कर्तव्य इत्याह--महास्थूलमित्यादिना । महास्थूलं विसरात्मक स्थूलशरीरम् । महत्त्वं चास्य पूर्वमध्यात्मपरिच्छिमस्थूलशरीरमपेक्ष्य । महा- सूक्ष्मं हिरण्यगर्भात्मकं सूक्ष्मशरीरमध्यात्मसूक्ष्ममपेक्ष्य । महाकारणमीक्षणाय वस्थ बहिर्मुखसदात्मकं प्रलयावस्थं च सत्समस्तसंसारवासनाविशिष्टतया बहि- मुखोत्सुकत्वेन साक्ष्येकाकारत्वाभावात् । किंचिदहिर्मुखमेव हि कारणात्मक संसथाऽपि सर्वजगत्कारणत्वेन महाकारणं भवत्यध्यात्मपरिच्छिनौषुप्तर- रीरमपेक्ष्य । संहारसाधनमाह--मात्राभिरिति । उक्तगुणैर्विराडादिपादरूपा- मिरकारोकारकारमात्राभिरित्ययः । अत्र मात्राभिरित्येवोक्तस्वात्केवलमणवे मायं योगः कर्तव्य इति गम्यते । प्रकरणवलात्पादसंयोगेऽपि न दोषः । अथ कारणसंहारायोतादियोगमाह-ओतेत्यादिना । ओतादियोगास्तूक्तास्तुरीय. खण्डे चोच्यन्ते । तत्रोतादियोगानन्तरमेवोतादिमन्त्रास्तुरीयखण्ड एव सूचिता ज्ञातव्याः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽत्मन ओतप्रोतादिभाषाय सर्वाधि छानाय सर्वात्मने सर्वायादयाय सर्वात्मन एकाय परमार्थसदालने व्यासाय सचिदानन्दघनकरसायाव्यवहार्यायायाय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायों कारात्मन ओतप्रोतभावाय सर्ववाचकाय वाचत्ररूपाय सर्वरूपात्मने चिन्या- प्ररूपाय सर्वात्मने परमेश्वरायाभिमायामृतायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्योत- मन्त्राः १ । ॐ नमो भगवते नृसिंहात्मने सर्वानुनाने सदात्मदात्रेऽस्यापिकि- पायाद्वयाय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायोंकारात्मने सर्वानुजाय वामावरू- पाय सर्वरूपात्मने चिन्मात्ररूपाय सर्वात्मने सदात्मक परमेश्वरायाभिमायाम तायाभयाय परप्रमणे नम इत्यनुनातृमन्त्रः। ॐ नमो भगवते नृसिंहात्मनेऽनु- १७. नव।१८।

·चतुर्थः खण्डःj नृसिंहोचरतापमीयोपनिषत् । १०७ चिन्तयन्यसेत् ॥ इत्यथर्ववेदान्वर्गसनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥३॥ तं पा एतमात्मानं परमं ब्रह्मोंकारं तुरीयों- काराप्रवियोतमनुष्टुना नत्वा प्रसायोमिति करसाय प्रज्ञानघनायाऽऽदिसिद्धायायाय नमः। ॐ नमो भगवते नृसिंहायों- कारात्मनेऽनुजैकरसाय सर्वानुमात्मने वाल्मानरूपाय सर्वरूपात्मने चिन्माल पाय सर्वात्मने परमेश्वरायाभिमायामृतायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्यनुजामन्त्री ३। ॐ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽत्मनेऽविकल्पायाद्वयाय नमः। ॐ नमो भगवते नासिंहायोकारात्मनेऽविकल्पायाद्वयाय चिन्मात्ररूपाय सर्वात्मने परमेश्वराया- भिमायानामरूपायाव्यवहार्यायायाय स्वप्रकाशाय महानन्दायाऽऽस्मनेऽस्ः तायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्यविकल्पमत्रः ४ । एवमेतैवतुर्दशयोगैः सर्वमपि जगत्स्वात्ममात्रात्मतया विलाप्यानुशासनखण्डे वक्ष्यमाणलक्षणं परमात्मानं हंसः सोऽहमित्यात्मत्वेन प्रतिपद्यानुज्ञामणवेन चिदात्मकेन चिदचिदात्मकेन या सर्वदा स्वात्मस्थो भवेदित्यनुष्ठानक्रमसंक्षेपः । विस्तरस्तु तत्पतिपादकेषु प्रन्थेषु द्रष्टव्यः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकारानन्दपूज्यपादशिष्यश्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृती श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ - अथ, स्तुतिनमस्कारविशिष्ट मतिपत्तिं वक्तुमारभते-तं वा एत- मिति । सं विरायैश्वानरहिरण्यगर्भसूर्यमालानेश्वरांच्याकृतप्रारूपमेतं स्यूल वित्र सूक्ष्मं तैजसं सौपुसमाजाव्याकृतमत्यग्रूपमात्मानमेतत्सर्वव्यापक्रमवारं परमं ब्रम परबमरूपमोंकारं चतुर्विधाकारोकारमकारार्षमाप्रारूपं चेत्यर्थः । वरीयोंकाराप्रवियोवमोतादिरूपस्य तुरीयोंकारस्य बिन्दुनादशक्तिशान्तरूप- स्याग्रे पूर्वभागे सालितया विद्योतमान प्रकाशमानं स्वव एवं तमात्मान- मनुषुमा नमामिपदपर्यन्वया स्तुतिपूर्वकं नत्वा प्रसाथ तत्मसादेन लभसंसा- रसंझरसामर्थ्यः समोमिति संहत्य चतुर्मात्रमोंकारमुपरन्दिराडादिकं क्रमेण १८. सूत्राज्ञानेश्व' । २ ठ. 'रात्माव्या ।

·" भीमद्विधारण्य भुमिविरषिदीपिकामसेता- चतुःस) संहृत्याहमित्यनुसंदध्यादथैनमेषाऽऽत्मानं परमं ब्रोंकार तुरीयोंकारामविद्योतमेकाशात्मा- नमात्मानं नारसिंह नत्वोमिति संहरननु- संध्यादथैत मेवाऽऽत्मानं परमं ब्रह्मोंकार तुरीयोंकाराग्रवियोतं प्रणवेन संचिन्त्यानुष्टुभा सहन्याहमित्यनुसंदध्यात् । अवशिष्टेनाहंपदेनावशिष्टं तुरीयतुरीयर्माद्वतीयमात्मा नमनुचिन्तयदित्ययः । अत्र नत्वोति वचनं(नेन) नमामिपदस्य नमस्कार एवार्थः। तथा चोप्रमित्यादिद्वितीयान्तपदानां यथाश्रुत एवार्थः । उपासना चेयमनुषप्पा- दमात्रामिश्रा न भवति । अनुष्टुभस्तुरीयप्रतिपत्तिमात्रशेषत्वात् । दुरीयोका- राप्रवियोतमनुष्टुभा नत्वैति युक्तम् । ओमिति संहृत्येति वचनाचप्रणषनेत्र संहारः । अयमर्थः । चतुर्मात्रमोंकारं समुचरंस्तस्य सामर्थ्यस्य साधकं तुरीय तुरीयं परमात्मानं मृत्युमृत्युमितिपदपर्यन्तयाऽनुष्टुभा स्तुत्वा नमामीति मनसा कायेनोमाभ्यां मणम्य प्रणव मुखरन्सर्व संहृत्याइपिति पूर्णोडविमर्शरूपेण प्रम- ज्ञानेनारशिष्टमात्मानमनुसंदध्यादिति। अथानुष्टुप्पदसाधना स्तुतिनमस्कारविषि टामुपासनामाह-अयैतमिति । अयशब्दः क्रमाः। क्रमस्तु क्रमखण्ड एवास्माभि- रुक्तः। एतमेव तं वा एतमित्युक्तमेवेत्यर्थः । विद्योतमित्यन्तमुक्तार्थम् । एकादशा- त्मानमुत्वादिगुणभेदधैशिष्टयादेकादशस्वरूपमात्मानं प्रत्यग्रूपं नारसिंह स्वात्म- बन्धहरं परं परमात्मानं नत्वा स्तुतिपूर्वकं नमस्कृत्य तत्प्रसादलब्धवीर्यः समो- मिति सर्व संहरभवशिष्टं ब्रह्म स्वप्रकाशमनुसंदध्यात् । तदात्मनाऽवतिष्ठतेत्यर्थः। अयं भावः। ओंकारं समुच्चरंस्तुरीयतुरीयं प्रतिपद्योगमित्याचेकैकेन पदेनोग्रत्वा- दिगुणमिशिष्टं तमेव संचिन्तयन्स्तुत्वाऽऽत्मानं नृसिंहोऽहमिति तमेव वाक्यार्थरूप स्तुत्वाऽहं नमामीति स्वात्मसमर्पणलक्षणं नमस्कार विधाय वीरादिमन्त्रैरप्येवमेन स्कृतिनमस्कारौ कृत्वा पुनः प्रणवमुच्चार्य सर्वे सेहत्य स्वात्मन्यबतिष्ठतेति । 'मन्त्रास्तु क्रमखण्डे लिखिता द्रष्टव्याः । पुनरपि परसाधनं नमस्कारादिविशिष्ट चिन्तनान्वरमाह भंगवतः प्रसादातिशयार्थम्- अर्धेतमेषेत्यादिना । उक्तक मार्थ एबायशादः । एतमेवेत्यादि विद्योतमित्यन्तमुक्तार्थम् । प्रणवेन तुर्माण तुरीयतुरीयपर्यन्तं प्रत्यगात्मानं त्वेपदार्यरूपं संचिन्त्योति प्रणवेन संचिन्त्य- स्माः । उत्तरत्रानुष्टुभा परमं ब्रम संभाव्यतिविशेषश्रवणादहपदेनाऽस्मान- १८. प्रमादि।

·[४ चतुर्थः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।। सचिदानन्दपूर्णात्मसु नवात्मकं सखिदान- म्दपूर्णात्मानं परमात्मानं परं ब्रह्म संभा- मादायेत्यहंपदेन प्रोधितत्वंपदार्थादानश्नवणाचाशुभेत्यनुराममार्गतरुनं वारं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं मृसिंह भीषणं भद्रं मृत्युमत्युमितिपदेरित्यर्थः । अविशिष्टविनियोगान्तरभवणादहंपदेनाऽऽत्मानमादाय नमसा ब्रमणकीक दिति नमाम्यहमिति पदद्वयं तावच्छोधितमत्यगात्मादाने तस्योग्रादिपदन शोधितब्रह्मणैकत्वप्रतिपत्तौ च विनियुक्तम् । अर्थादेवावशिष्टं नृसिंहपर्द, नषप- दविशिष्टनमवाचकमिति गम्यते । तद्धि नृसिंहरूपस्य, ब्रह्मणो वाचकमिति प्रधानभूतविशष्यवाचकं युक्तम् । अतोऽनुष्टुभेत्यनुष्टुबन्तर्गतीक्तपदनवकैनेत्नेबे त्यर्थः । कथंभूतं ब्रह्मानुष्टुप्पदैरन्वेष्टव्यमित्याह-सच्चिदानन्दपूर्णात्मम ना- त्मकमिति । ब्रह्मणः स्वरूपभूतेषु सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्षु पञ्चरपति- प्रत्येक नवात्मकं सदादीनामेकैकस्यापि सर्वसंहारसमर्थत्वादिरूपत्वसिद्धो प्रत्ये- कम्पमित्यादिपदनवकं योज्यमित्यर्थः । ॐ उग्रं सदात्मानं वीरं सहा, सान महान्तं सदात्मानं विष्णुं सदात्मानं ज्वलन्तं सदात्मानं सर्वतोमर्स सदात्मानं नृसिंह सदात्मानं. भीषणं सदात्मानं भद्रं , सदात्मानं.मात्य मृत्यु सदात्मानमिति तत्संयोगक्रमः । उग्रं चिदात्मानं वीरं ..चिदात्मानः मित्यादिरूपचित्संयोगक्रमः । उग्रमानन्दात्मानं वीरमानन्दात्मानमित्यादि रुप आनन्दयोगक्रमः । उग्रमनन्तात्मानमुने पूर्णात्मानमित्यादिरूपों पूर्णसंयोगक्रमः । उग्रं प्रत्यगात्मानमुग्रमात्मानमित्यादिरूपो वाऽऽस्मसंयो- गंक्रमः । एवं ब्रह्मविशेषक्रमभूतानां सदादीनां ब्रह्मवत्सर्वसंसारविरो. पित्वप्रतिपत्त्यर्थमुग्रत्वादिरूपमभिधाय तेषामेव सदादीनां ब्रह्मवत्सविदा नन्दपूर्णात्मत्वप्रतिपत्त्यर्थमुग्रमित्यादिषद्समूहस्य सदात्मानमित्यादिपदसमूहस्त्र च मध्ये सदादिविशेषणत्वेन सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्पदानि प्रक्षेत यानीत्यार- सविद्वानन्दपूर्णात्मानमिति । अत्रापि सच्चिदानन्दपूर्णात्मस्वित्यनुषज्यते। अतः मचिदानन्दपूर्णात्मसु पश्वरवपि सचिदानन्दपूर्णात्मानपिलि संसाधे सला दीनाकैकस्यापि ब्रमवत्सचिदानन्दादिस्वरूपत्वं सिद्धं भवति । अतो सामने विशेषणानां चैकत्वेन ब्रह्मण एकरसत्वं च सेत्स्यति । उ अभियानन्द पूर्णप्रत्यक्सदात्मात्तमित्यादिक्रमेण योगो. द्रष्टव्यः । विशेश्यब्रमाविषयों ताडाचकं पदद्वयमाह-परमात्मानं परं ब्रह्मेति । ॐ उग्रं प्रविदानन्द परमा- मानं पर बहोत्यादिप्रयोगक्रमः। अन्न यद्यपि विशेश्यकाचकतसिंहपदपर्यासलेन १ क, ग. घ. छ. परमं । २. बकाशो' । ३ म. शेषवा ।

·११. भीमद्वियारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [४ चतुर्थः खण्डः) पाहमित्यात्मानमादाय नमसा ब्रह्मणैकी कु- यदिनुष्टुभैव वैष उ एव रेष हि सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सिंहोऽसौ परमेश्वरोऽसौ हि सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सन्सर्वमत्ति परमात्मानं परं अमेति पदद्वयमेव श्रुतं तथाऽपि तस्मात्पूर्व नृसिंहपदं प्रयोक्त- व्यमन्यथा मन्त्रराजगतस्य नृसिंहपदस्य परित्यागप्रसङ्गात् । पदयात्पूर्वमेव च तस्य प्रयोगो न्यायपस्तत्स्थाने पदद्वयस्य प्राप्तत्वेन तस्य प्राधान्यात। एवं तत्प- दार्थ संभाव्याहंपरेन शोषितं प्रत्यगात्मानमादाय नम इति पदेन तस्य ब्रह्मणे. कत्वं भावनीयमित्या-अहमित्यात्मानमादाय नमसा ब्रह्मणैकी कुर्यादिति । ॐ उग्रं सचिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमा- मीत्यादिक्रमेण क्रमखण्डोक्तमन्त्रा द्रष्टव्याः । अथ प्रणवादिकं विनाऽनुष्टुभव अमात्मैक्यं प्रतिपत्तम्पमित्याह-अनुष्टुभव वेति । अत्रोग्रत्वादिगुणलक्ष्यो नृसिंहस्तत्पदार्थोऽहमिति त्वंपदार्थवाचकः । नमामीति पदं तत्त्वंपदार्थयोरै- क्यवाचकमिति भावः । मन्त्रराजमध्यगतनृसिंहपदेनैव च ब्रह्मात्मैक्यं प्रतिपत्त- व्यमित्याह-एष उ एव न्रित्यादिना । तत्र नृशब्दस्य प्रत्यगर्थतामाह-एष इति । एष सर्वेषां स्वभावसिद्ध आत्मा । उ एवेति तस्यैव नृशब्दार्थत्वमन्यत्रा- नुपपत्तेरवधीयते रिति । नृसिंह इत्यत्रा नृशब्दस्यार्थ इत्यर्थः । कथमस्यैव नृश म्दार्थत्वमित्यत आह-एष हीति । एष हि यस्मात्सर्वत्र सर्वस्मिन्देशे वर्तते सर्वस्याऽऽत्मरूपं सचिदानन्दरूपेण सर्वदा सर्वस्मिश्च काले वर्तते नित्यत्वात्स- स्मिा च भावाभावात्मकस्य जगतः सच्चिद्वयतिरेकेणाभावात्सर्वात्मत्वमस्या- गन्तव्यमिति । देश[तः] कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्न आत्मेत्यर्थः । अयं भावः। रिति न गताविति धातो रूपं गतिश्च व्याप्तिस्त्रिविधा मुख्या सा च प्रत्यगात्मन्येवोपपद्यते तदन्यस्य तदृश्यत्वेन तत्र कल्पितत्वोपपत्तेस्तस्मात्स एव नृशन्दार्थ इति । सिंहशब्दस्य तत्पदार्थवाचकत्वं दर्शयति-सिंहोऽसौ परमेश्वर इति । सिंहः सिंहशब्दस्यार्थ इत्यर्थः । असौ श्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धः परमेश्वरः । सिंहशब्दस्य तदर्थवाचकता दर्शयति-असौ हीति । असी परमेश्वरः सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा समित्युक्तार्थम् । सर्वमत्ति स्वात्म- साकरोति सचिद्रूपेणेत्यर्थः । अयं भावः । पिब् बन्धन, इति धातो रूपं सिमिति । अतः कार्यकारणरूपबन्धार्थोऽसौ तं इन्ति व्याप्य 'संहरतीति सिंह इत्युच्यते । ह इति · इन हिंसागत्योरि. 'नेन प' १म.

·[५ चतुर्थः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद । १११ नृसिंह एवैकल एष तुरीय एष एवोन एष एव वीर एष एव महानेष एष विष्णुरेप एव ज्वलन्नेष एव सर्वतोमुख एप एव नृसिंह एष एव भीषण एष एवं भद एष एव मृत्युमृत्युरेष एव नमाम्येष एवाहमेवं योगारूढो ब्रह्मण्येवानुष्टुभ संद- त्यस्य रूपम् । तत्र हिंसा सर्वसंहारो गतियाप्तिस्त्रिविधा । तदुभयं मस्यगात्म- भूते परश्वर एव संभवतीति स एव सिंहशब्दार्थ इति । एवं पदार्थदर्य संशोध्य सामानाधिकरण्यादिसिद्ध पदार्थयोरत्यन्तैक्यलक्षणवाक्यार्थमाह--- नृसिंह एवेति । आत्मा ब्रह्मैव ब्रह्म चाऽऽत्मैवेत्यर्थः । पदार्थद्वयकथनप्रसंग मासा संसर्गवाक्यार्थतां निराचष्टे-एकल इति । एकरस: सिंह एवं नेकरसो नैव च सिंह इत्यर्थः । ननु लोके संसर्गादिलक्षणो वाक्याओं दृष्टस्तोऽसापि तथा स्थादित्याशङ्कचास्य वाक्यार्यस्य लोकोत्तरस्यावामिल्याइ-एक तुरीय इति । सर्वदैतसंहारसमर्थत्वाचास्य वाक्यार्थस्यासंसर्गादिरूपत्वमित्याह-एक एवोग इति । संहारसमर्थत्वेऽपि मन्दप्रस्थानतया सर्वमनर्थजातं सहत इति चेमेत्याह-एष. एव वीर इति । एष एव महानित्यायेष एवाहमित्यन्तं सर्व संहारसमर्थः परिभवासहा प्रभुाप्त इत्यादिपदव्याख्यानेनैव व्याख्याता समिति न पुनर्व्याख्यायते । तत्र तुरीयपदार्थसद्भावं दर्शयता पदान्यतो व्याख्यातानीह तु तत्रोक्तमेवार्थमुपजीव्य तु यस्य वाक्यार्यरूपस्य सर्पसंहार रसामर्थ्यकथनेन वाक्यार्थस्याखण्डतोपपाद्यत इति विशेषः । विच पूर्वत्र पुरीये पदार्थसद्भावमात्रं दर्शितं सर्वसंहारसमर्थ इत्यादिना । इह त्वेष एवोग इत्या- दिभिः सावधारणैर्वाक्यैरिव सद्भाव दर्शित इति महाविशेषः । अत एव च वार्तिकद्भिः प्रतिपदार्थव्याख्यानमेवकारार्थी दर्शित:-"उग्रता क्रूरताऽन्यत्र प्रतीचो ब्रह्मणो न हि" इत्यादिना । उक्तोपासनाबलेन केवलोकारा, वस्थानसमर्थस्य सर्वमन्यत्साधनजानं प्रणवे संन्यस्य तेन स्वात्मानुसंधान कर्तव्यमित्याह-एवमित्यादिना । एवं कर्मकाण्डविहितः साधनैः पूर्वो, पनिषयुक्तोपासनयाऽत्रोक्तानुष्टुप्पादमिश्रोपासनादिभिश्च योगास्मा केवलमा गवे योगाश्रयणसमर्थो ब्रह्मण्येवाकारेऽनुष्टुभं संदध्यात् । सर्वमन्यत्साधना जातं. ब्रह्मरूपे प्रणषेऽन्तर्भाव्य तेनाऽऽत्मानमनुसंदध्यादित्यर्थः । मतमा १ छ. 'त्यरे । २ म. ट'घणैवों । - ·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [चतुर्थः खण्डः) ध्यादोंकार इंति तदेती श्लोकी भवतः- संस्तय सिंह स्वसुतान्गुणन्सियोज्य शृङ्ग- पभस्य हत्वा । बश्यां स्फुरन्तीमसती निपीड्य संभक्ष्य सिंहेन स एष वीरः । शृङ्गयोतान्पदा स्पृष्ट्वा हत्वा तामग्रसत्स्वयम्। चतुष्टयोक्तेऽर्थे मन्त्रावतारयति-तदिति । तत्तत्रोक्तेऽर्थे श्लोको मन्त्री ग्राम- सुलभूतो संभवतः संम्तभ्य सिंहमुपाध्यविवेकवशाच्चलन्तमात्मानं सिंह पर- मार्यतो निरासानिखिलकन्ध संस्तभ्य विवेकविज्ञानेन स्वमहिम्न्येव स्थिरीकरय किमित्याह । त्यसुतास्वस्य सिंहात्मनः सुतास्थूलविश्वादीन्गुणर्धान्गुणः स्यूल- स्वासथूल शुफ्त्वाचेल्याधैर्जदाम्वृद्धि प्राप्तान्विराश्वानरादिभावं गतानिति ममः स्वमायापादेन प्रथमखण्डा: संगृहीतः। ऋषभस्य च्छन्दसामृषभस्य प्रधानस्य प्रणवस्य शृङ्गात्राभिस्तास्वसुतानाप्त्यादिमिः सामान्यैः संयोज्य मात्रामा देवयं प्रमियेत्यर्थः । हत्वा स्थूलं सूक्ष्मे सूक्ष्मं कारणे च मात्रायेण संहत्येः स्व.. तुरीयमात्रात्रयाफारेण संहारप्रकारमाह-वश्यामित्यादिना । तो कारणरूपां मायामोतयोगेनाऽऽत्मवशां कृत्वाऽनुज्ञातृयोगेनाऽऽत्मसत्तास्फुरणा- श्रीमतया सती स्फुरन्तीं तत्र कल्पितया संभाव्यानुबायोगेनासतीमविद्यमान समा.निरस्समसषां कृत्वा निपीड्य साक्षिचिदाकारमेवातिप्रयत्नेन मनःस्ती सातिसिंहपैतन्ये स्वविरोधिन्येव मज्जयित्वेत्यर्थः । बच" ओतत्वाच तुरीयस्य वश्यानुज्ञातृतोऽपराम् । अनुकरसत्वाच संहृत्यैव दयाकृतिः " ॥ इत्यादि । संभक्ष्य सिंहेन बुद्धिवृत्त्यारूढेन तुरीयेण स्वात्मना ब्रह्मणा तावन्मत्रिण समक्ष्य' माध्यस्ता मायां तस्मिादितेन ज्ञानेन तावन्माशे कृत्वेत्यर्थः संभक्ष्य सिंहेनेति मन्त्रराजेन तुरीयतुरीयं चिन्तयंस्तो मायां संहत्येति पास एवं विद्वान्वीरः पुनः संसारापरिभाव्यो भवति वृसिंहरूपत्वाः स्पैति द्वितीयखण्डाः संगृहीतः । शृङ्गामाताम्मणचमात्राध्याप्ताधिराडादश्चि सुस्तिकामास घरादींश्च पदाऽप्पादचतुष्टयेम स्पृष्टवा' संयोज्य संचिन्त्य हत्या क्रमेण संहृत्य तो कारणभूतां मायामुक्तप्रकारेण तुरीयमात्रया पार्दन च यथासंभवमप्रसत्संहतवान् । स्वयं वीगे विद्वानृसिंह आत्मोत तृतीय खण्डा सगराता नत्वा च बहुधाऽनन्तरखण्डोक्ताकारणाऽऽत्मभूतनसिंहमनेकाकारण ·[५ पञ्चमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ११३ नत्वा च बहुधा दृष्ट्वा नृसिंहः स्वयमुनाविति ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीय षष्ठोपनिषदि चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ अथैषो एवाकार आप्ततमार्थ आत्मन्येव नृसिंहे नत्वा । चशब्दात्स्तुत्वा चेत्यर्थः । बहुधा दृष्ट्वा च स्वात्मानं नृसिंह नमस्कार- मन्त्रैः प्रणवेन मन्त्रराजेन नृसिंहपदेने च बहुधा दृष्ट्वा । नृसिंहः स्वयमुद्भभौ पूर्वमपि स्वयं नृसिंह एव सन्मज्ञानादनभिव्यक्ततया देवप्रसादजेन ज्ञानेन नृसिंहः स्वयमुदभौ । अभिव्यक्त इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकारानन्दपूज्यपादशिष्यश्री- पद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृती श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ ओंकारेऽनुष्टुभमन्तर्भाव्य तेन स्वात्मानुसंधानं कर्तव्यमित्युक्तं तत्क- थमनुष्ठभः प्रणवेऽन्तर्भावः कथं वा तेनाऽऽत्मानुसंधानं कर्तव्यमित्याकाङ्- क्षायां तत्प्रदर्शनाय खण्ड आरभ्यते--अथेति । तत्राकारस्याततिजस्य व्याप्त- प्रत्यगर्थत्वमभिधाय तदुपपादनाय प्रतीचि मन्त्रराजार्थसद्भावमभिधाय स एवाकारस्य योग्योऽर्थ इति नियम्यते प्रथमपर्यायेण । द्वितीयपर्याये शङ्कग- न्तरपरिहाराय प्रत्यगात्मन एवोत्कृष्टोकारार्थत्वमभिधायाऽऽत्मन उत्कृष्टत्वो- पपादनायाऽऽत्मनि मन्त्रराजार्थसद्भावमभिधाय स एवोकारस्य योग्योऽर्थ इति नियम्यसे । तृतीये तु पर्याये महाविभूतिविशिष्टस्य प्रत्यग्ब्रह्मण एव मकारार्थत्वमाभिधाय विभूतिमत्त्वेन प्राप्तदोषपरिहाराय ब्रह्मणि मन्त्रराजा- न्तर्भावात्तद्वाचकप्रणवमात्रास्वपि तदन्तर्भावो ज्ञातव्यः । अन्यथा तद्वा- घकायोगाद्वाच्यवाचकयोरभेदाच (2) । तत्र तावदकारस्य व्याप्ततमार्थत्वमत- तिजत्वबलेनाऽऽह-अथेति । अनुष्टुप्पादचतुष्टयेन चतुर्मात्रप्रणवेनोपासनमाभि- धाय केवलेन त्रिमात्रेण प्रणवेनाऽऽत्मप्रतिपत्तिरभिधीयत इत्यथशब्दस्यार्थः । एषा मात्रा । उ एव । का सा मात्रेत्यत आह--अकार इति । सा चाऽऽसत. मार्थ एवेत्येवकारस्यान्वयः । अस्त्वकारस्याततिमत्वेन व्याप्ततमार्थत्वं स तु व्याप्ततमोऽकारार्थः को यस्मिन्नकारस्य वृत्तिर्भवतीत्यत आह-आत्मन्येवेति । आत्मन्येव प्रत्यगात्मन्येवेत्यर्थः । तस्याकारार्थत्वाय त्रिविधव्याप्तिसिद्धये सर्व- संहर्तृत्वमाह--नृसिंह इति । स्वात्मबन्धहर इत्यर्थः । ततश्च बृहत्त्वात्तत्राका- १ म. "न ।

·११४ श्रीमद्विद्यारण्यमुनि विरचित्तदीपिकासमेता- [५पञ्चमः खण्डः] ब्रह्मणि वर्तत एष होवाऽऽसतम एष हि साक्ष्येष ईश्वरोऽतः सर्वमतो न हीदं सर्व- मेष हि व्याप्ततम इदं सर्व यदयमात्मा मायामात्रमेष एवोन एष हि व्याप्ततम रस्य वृक्तियुक्तत्याह-ब्रह्मणि वर्तत इति । नन्वन्येऽपि व्याप्ता आंकाशादयः पदार्थाः सन्त्यप्तस्तेषामन्यतमस्मिन्नकारस्य वृत्तिरस्तु । न तेषां व्याप्तत्वेऽपि व्याप्ततमत्वाभावादित्याह-एष खेचाऽऽप्तमय इति । कथं प्रत्यगात्मनोऽप्ये. तच्छरीरमात्रवर्तिनो व्याप्ततमत्वमित्वाशङ्काय सर्वबुद्धिसाक्षित्वान्नैवमिति वद. शुक्तं सर्वसंहर्तृत्वं ब्रह्मत्वं च क्रयेण साधयति-एष हि साक्षीति । न हि साक्षिमात्रे भेदो भवतीत्यर्थः । तथापीश्वरस्थ भेदेनास्थितत्वावाऽऽसतमत्व- मित्याशङ्कय नेत्याह- एष ईश्वर इति । न हि साक्षिणो व्यतिरिक्तस्य सा- क्ष्यस्य जडस्येश्वरत्वं संभवतीत्यर्थः । फलितपाह-अतः सर्वगत इति । तथापि सर्वसाक्षिणः साक्ष्यसद्भावान व्याप्ततमत्त्वमित्याशङ्कय साक्ष्यस्य साक्षि- व्यतिरेकेणासत्त्वमाह-न हीदं सर्वमिति । तत्र हेतुमाह--एष हि व्याप्ततम इति । एष ईश्वरः साक्षीशितव्ये साक्ष्येऽतिशयेन व्याप्तः स बाह्याभ्यन्तरं स्वीकृत्य सकलोऽन्यथा साक्षित्वानुपपत्तेरित्यर्थः । सापद्वयाप्ततमः कश्चिदर्थोऽभ्युपगन्तव्यः । स च साक्षिणोऽन्योऽनुपपम इत्य. कारस्य निरर्थकत्वभयादात्मनः साक्ष्यसंकोचोऽपि नाभ्युपगन्तव्य इत्यर्थः । नन्वेवमपि साक्ष्ये व्याप्ये साक्षिमो भेदेनाभेदेन वा विद्यमाने कथं व्याप्तत. मत्वं संभवतीति चेन्नायं दोषः । यतो व साक्ष्यं परमार्थतोऽस्तीत्याह- इदं सर्व यदयमात्मेति । योऽयमात्मा स एवेदं सर्व न तु तस्मा देनाभेदेन वा स्थितमित्यर्थः । तत्रास्य सर्वस्य मायायात्रत्वं हेतुमाह-मायामात्रमिति । मायामात्रेणापि साक्ष्येण व्याप्तिसंकोचो भवत्यतो न व्याप्ततमत्वमात्मन इति चेम। तत्संहारसमर्थत्वादस्येत्याह-एष एषोन इति । उग्रत्वमप्यततिभवस्या- कारस्य नैरर्यक्यभयादात्मन्यभ्युपगन्तव्यमित्याह-एष हीति । अंका- रस्य तावदेष एवाऽऽत्माऽर्थो यत एष धेवाऽऽसतमो न चाऽऽसतम- त्वमुग्रत्वस्य सर्वसंहर्तृत्वस्याभावे संभवत्यतोऽकार एवं स्वयमुम्रपदात्मा सअप्रत्वमप्यात्मनो बोधयतीत्यकारस्योनदात्मत्वं तावत्सिद्धमित्यनेनोक्तम् । एवं वीरादिपदात्मत्वमध्यवगन्तव्यम् । यदुक्तमनुष्टुमं संद- १ क. ग. ष हीश्व। अथवाऽकारस्य ततश्च ·[ २ पञ्चमः खण्डः] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् । ११५ एष एव वीर एष हि व्याप्ततम एष एव महा- नेष हि व्याप्ततम एष एव विष्णुरेष हि व्याप्त- बम एष एव ज्वलन्नेष हि व्याप्ततम एष एव सर्वतोमुख एष हि व्याप्ततम एष एव नृसिंह एष हि व्याप्ततम एष एव भीषण एष हि व्याप्ततम एष एव पद एष हि व्याप्ततम एष एव मृत्युमृत्युरेष हि व्याप्ततम एष एव नमा- म्येष हि व्याप्ततम एष एवाहमेष हि व्याप्त- तम आत्मैव नृसिंहो ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो ध्यादोंकार इति तदित्थमुपपादितं श्रुत्या भवति । संहारसमर्थत्वेऽपि मन्दम स्थानत्वास संहरति किंतु सर्वमध्यनर्थजातं सहत एवेति चेन्न । यतोऽयं पराभ- बासा इत्याह-एष एव वीर इति । वीरत्वेऽपि पूर्ववद्धतुमाह-एष हीति । एवमपि प्रतिबन्धसंभवाम संहरतीति चेत्याह-एष एव महानिति । मह. स्त्रेऽपि पूर्ववढेतुमाह-एष हीति । एषमेवोत्तराण्यप्यनुष्टुप्पदानि पूर्वोक्ताश- द्वानिवसकत्वेनोत्थाप्य तत्तत्पदार्थात्मन्यकारार्थव्याप्त्यन्यथानुपपत्त्या तत्तत्प- दात्मकेनाकारेण साधनीयम् । एवमकारेऽनुष्टुभमन्तर्भाव्य तेन प्रत्यगात्मपति- पछुः फलमाह- आत्मैव नृसिंह इत्यादिना । ज्ञानकाल एव प्रत्यग्भूतं चिदा- स्मकं सर्वबन्धरहितं ब्रह्म भवतीत्यर्थः । एवंविदो वेदनमात्रेण ब्रह्मत्वमुपपाद- पति-मोऽकाम इत्यादिना । यस्मात्स विद्वानकामो मुक्तः सर्वविषयरहितो जातसमकाल एव तस्माद्वानसमकाल एव ब्रह्म भवतीत्यर्थः । कुतो ज्ञानस- मकाल नाकाम इति । तत्र निश्कासत्वं हेतुमाह-निष्काम इति । निर्गततृष्णा- भेवनाचवेत्यर्थः । कुतस्तृष्णामाव इति । आप्तसर्वकामत्वादित्याह--आप्त- काम इति । अनाप्तकामस्य हि तृष्णा तद्विषया भवति न तु प्राप्ससर्वकामस्य । कुछ वासकामता विदुष इति । आत्मकामवादित्याह-आत्मकाम इति । ये पूर्व परमानन्दानुभवरूपात्मनानादातव्या अनात्मभूताः कामा अमवस्तेऽस्यो- कात्मवानादज्ञाने निवृत्तेऽज्ञानकार्यत्वाभिहत्ता आत्मानन्दमात्रतामेव प्राप्ताः । अत आत्मकामत्वादाप्तकामोऽतच निवृत्तसर्वतृष्णोऽतोऽकामो निर्विषयो मुक्तो १५. 'मस्तस्मादात्मानमेवं जानीयादात्मै । २ क. ग. घ. 'हो देवो ब्र।

·११६ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९पञ्चमः खण्डः] न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समर्वनीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येत्यथैषो एवोकार उत्कृष्टत- मार्थ आत्मन्येव नृसिंहे देवे ब्रह्मणि वर्तते तस्मादेष सत्यस्वरूपो न ह्यन्यदस्त्यमेयम- ब्रह्मैवासौ ज्ञानसमय इत्यर्थः । अस्त्वेषं ज्ञानसमये ब्रह्मत्वं शरीरपातादूर्ध्व तु पूर्ववत्पुनरपि संसारं प्रामोतीति चेन्न । अज्ञानकामाद्यसत्त्वेनोत्क्रान्त्यभावादि- त्याह-न तस्येति । तस्याकामस्य प्राणा नोत्क्रामन्ति । कर्मफल भोगाय छुत्क्र. मणं स्यात् । कर्म चाज्ञानकृतं विद्यया नष्टमिति तत्फलानुपपत्तेः । न तद्भोगाय प्राणा उत्क्रामन्त्यन्तकाले । किं तत्रैिव विदुष आत्मन्येव समवनीयन्त एकीभावं गच्छन्ति । स तु विद्वान्समवनीतेषु प्राणेषु शरीरे च पतिते पूर्वमपि ब्रह्मैव सन्नुत्तरकालेऽपि ब्रह्मैवाप्यति । अज्ञान कृताब्रह्मत्वानिवृत्तिरेव ब्रह्ममाप्तिर्न तु स्वर्गादिप्राप्तिवदप्राप्तप्राप्तिः संमवति । आत्मत्वाब्रह्मणो मोक्षस्य स्वर्गादिवद- नित्यत्वप्रसङ्गाच्च । नन्वात्मन्यनात्माध्यासपदात्मनोऽप्यनात्मन्यध्यासोऽङ्गीक- तव्यः । अन्यथा लोकव्यवहारानुपपत्तेः । तस्मात्कल्पिस्यासत्त्व आत्मनोऽपि कल्पितत्वेनासवप्रसङ्गस्तम्य सत्यत्वे चानात्ममोऽपि सत्यत्वं स्यात् । एवं च सति कं विशेषमाश्रित्याऽऽत्मनः सर्वसंहारसमर्थत्वेन व्याप्तत्वादकारार्थत्वं न त्वनात्मनस्तदभावादिति पूर्वमुक्तमित्याशङ्कामुकारेण परिहर्तुमुकारस्यार्थमाइ- अयेत्यादिना । अकारार्थकथनानन्तरमुकारार्थ उच्यत इत्यथशब्दार्थः । एषा मात्रा । उ एव । का सा मात्रेत्याह-उकार इति । स चोत्कृष्टतमार्थ उत्कर्ष. शब्दैकदेशत्वात्तस्योर्ध्वमुत्कृष्टत्वमाधिक्यं चोत्कर्षः । अनात्मसंबन्धित्वेना- ध्यस्तत्वेऽपि स्वरूपेणानध्यासाच्चोत्कृष्टत्वमसंसृष्टत्वमनध्यस्तत्वमूर्ध्वमुत्कृष्टत्व. माधिक्यं च तदेव । कोऽसावुत्कृष्टतमोऽयों यस्मिन्नुकारस्य वृत्तिरिति तत्राऽऽ- ह-आत्मन्येवेति । देवादिरूपस्याऽऽत्मन एव सर्वाध्यक्षस्योक्तरूपोत्कर्ष- संभवात्स एवोकारार्थ इत्यर्थः । अतथोक्तशङ्कगनिरवकाशेत्याह-तस्मादिति । यस्मादध्यासाध्यस्ताध्यक्षतया स्वरूपेणानध्यस्ततया वर्तते तस्मादुत्कृष्टत्वा- देष एव सत्यस्वरूपो न त्वनात्मेत्यर्थः । अनात्मनोऽपि तर्हि संवन्धरूपेण चाध्यस्तत्वं स्वरूपतस्त्वात्मवदनध्यस्तपरमार्थसद्रूप एवानात्माऽपीति चो- त्याह-न ह्यन्यदस्तीति । परमात्मासत्त्वाभावे हेतुमाह-अमेयमिति । अज्ञा- तत्वासंभवान्मानसंबन्धायोग्यत्वादित्यर्थः । ननु प्रमाणाविषयस्य.प्यात्मनो १ ङ. पलीय । २ क. घ. हे ब्र। ३ म. क्षस्योकया।

·- [ ९ पञ्चमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । नात्मप्रकाशमेष हि स्वप्रकाशोऽसङ्गोऽन्यन्न वीक्षत आत्माऽतो नान्यप्रथाप्राप्तिरात्ममात्रं ह्येतदुत्लष्टमेष एवोग्र एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव वीर एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव महानेष ह्येवोत्कृष्ट एष एव विष्णुरेष ह्येवोत्कृष्ट एष एव ज्वलन्नेष ह्येवोत्कृष्ट एष एव सर्वतोमुख एष ह्येवोत्कृष्ट एष एवं नृसिंह एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव भीषण एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव भद्र एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव मृत्युमृत्युरेष ह्येवोत्कृष्ट एष एव नमाम्येष यथाऽस्तित्वं तद्वदनात्मनोऽप्यस्तीत्याशङ्कयानात्मन आत्मनो वैषम्यमाह- अनात्मप्रकाशामिति । प्रमाणाविषयत्वेऽप्यात्मनः सिद्धिः संभवति स्वप्रकाश त्वान्न त्वनात्मनोऽस्वप्रकाशत्वादित्यर्थः । आत्मनोऽपि स्वप्रकाशत्वं नेति चेनेत्याह-एष हीति । सर्वसाधकस्य स्वप्रकाशत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । वर्हि स्वप्रकाश आत्माऽनात्मानं साधयत्विति चेनेत्याह-असङ्गोऽन्यम वीक्षत आत्मति । असङ्गत्वादन्यन्न प्रकाशयत्यात्मेत्यर्थः । फलितमाह- अत इति । कथं तर्हानात्मप्रतिभासो लोकस्येत्यात्मन्यध्यस्ततयाऽनात्मन आत्मव्यतिरेकेणाभावादात्मप्रथामेवानात्मप्रथां मन्यते लोक इत्याह-आत्म- मात्रं हीति । अनात्मन एवाऽऽत्मन्यध्यस्तत्वे पूर्वोक्तं हेतुं स्मारयति-एतदु- स्कृष्टमिति । एतदात्मतत्त्वं स्वतोऽनध्यस्तं हीत्यर्थः । अध्यस्तस्यापि द्वैतस्य यदि प्रतातिः परिहर्तुं न शक्या तर्हि सभयत्वप्रतिभासोऽपि न परिहर्तुं शक्यः । न चानात्मनः कल्पितत्वं निश्चेतुं शक्यते । तस्य व्यभिचारासिदेरित्य. यमपि दोषो नास्ति । यतोऽयमात्मा स्वाध्यस्तसर्वसंहारसमर्थ इत्याह-एष एवोग्र इति । उग्रत्वमेव कुत इति तदाह-एप ह्येवोत्कृष्ट इति। उकारस्य वाव- देष एवाऽऽत्माऽर्थः। यत एष ह्येवोत्कृष्टो न चोक्तमुत्कृष्टत्वमुग्रत्वं सर्वसहर्तृत्वम- न्तरेण निश्चेतुं शक्यतेऽत एवोकार एवोग्रपदात्मा सन् ग्रत्वमप्यात्मनो बोध- यतीत्युकारस्योग्रपदात्मत्वमनेनोक्तम् । एवं वीरादिपदात्मत्वमप्यवगन्तव्यम् । उकारस्य संहारसमर्थत्वेऽपि मन्दप्रस्थानत्वान्न संहरति किंतु सर्वमप्यनर्थजातं सहत एवेत्यायाशङ्कायामुत्तराण्यपि पदानि तत्तच्छङ्कगनिवर्तकत्वेनोत्थाप्य १५. न्यप्रा। न्यथा । २ न. तो नाध्य ।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासबेता- [५ पञ्चमः खण्डः] होवोत्कृष्ट एष एवाहमेष ह्येवोत्कृष्टस्तस्मादा- त्मानमेवैवं जानीयादात्मैव नृसिंहो देवो ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्वकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब- झाप्येत्यथैपो एवं मकारो महाविभूत्यर्थ आत्मन्येव नृसिंहे देवे परे ब्रह्मणि वर्तते तस्मादयमनल्पोऽभिन्नरूपः स्वप्रकाशो ब्रह्मैव तत्तत्पदार्यात्मत्वमात्मन्युकारार्थोत्कर्षान्यथानुपपस्या तत्तत्पदात्मकेनोकारेण साधुनीयम् । एष वीर इत्यादिना । यस्मादुक्तप्रकारेणाऽऽत्मैव स्वतोऽ- नुध्यस्तः सन्सर्व संहरति तस्यादात्मानमेव परमार्थसत्यस्वरूपं जानीया. द्वित्याइ-तस्मादिति । एवंविदः फलमाह- आत्मैवेति । तत्साध. पति-सोऽकाम इत्यादिना । एवमकारोकाराभ्यां ब्रह्मस्वरूपस्य वाक्यार्थ- योग्यस्य प्रत्यगात्मनः प्रतिपत्तिमकारमभिधाय मकारस्यार्थमाह-अथेति । कोऽसौ महाविभूत्याख्यो मकारार्थ इति प्रत्यग्रूषं ब्रह्मेत्याह-आत्मन्येवोत देवपरशब्दाभ्यां मकारस्य तत्पदार्थवाचकत्वं सूचितम् । तत्पदार्थे हि देवत्वं परत्वं च प्रसिद्धम् । महाविभूतिपदे दृश्यमानोऽयं मकारो महाविभूतिपदात्मक एवेति महाविभूतिविशिष्टे ब्रह्मण्येव वर्तत इत्यर्थः । ननु ब्रह्मणः प्रत्यगात्मत्वे प्रत्यगात्मवमणोऽपि परिच्छेदादिप्रसक्तिरित्युक्तप्रत्यक्स्वरूपविस्मरणग्री- लम्य मतमाशङ्कय ब्रह्माभेदात्मत्यगात्मनोऽप्यपरिच्छिन्नचैतन्यादिरूपत्वं कि जमादित्याह-तस्मादममनल्प इति । तस्मात्परिपूर्णब्रह्मणः प्रत्यग्रुप- सादयं प्रत्यगात्मा मन्दैः परिच्छिन्नत्वेन गृह्यमाणोऽपि परमार्यतोऽवल्प इत्यर्थः । उभयथाऽपि संभवे कस्तर्हि निर्णय इत्याशङ्कय प्रत्यकस्वरूपात. रूपये वस्यापि ब्रह्मवत्परिच्छेदायभावान्न तदभेदेव ब्रह्मणोऽपि तत्पसङ्ग इति बढ़त्मत्मचैतन्यस्य सर्वत्रेकरूपत्वादीपाधिक्येव भेदप्रतीतिरित्याह-अभिवरूप इति । स्वयंप्रकाशस्याऽऽत्मनः परिच्छेदग्रहणानुपपत्तेश्चापरिच्छिनोऽयमित्याइ- समकार इति । स्वप्रकाशत्वे च सर्वस्यापि ब्रह्मलक्षणस्य संभवानिरूपितेत प्रकारेण ब्रमवायमात्मेत्याह-ब्रह्मवेति । साक्षादपरोक्षचिदूपत्वं तावतस्व- १ ग. ङ, वलीय' ।२ क. ग. घ. 'स्वरू। ३ अ. क्यार्थान्वययो ।

·[ ५ पञ्चमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । व्याप्ततम उत्कृष्टतम एतदेव ब्रह्मापि सर्वज्ञ महामायं महावित्येतदेवोग्रमेताछ महाविभू- त्येतदेव वीरमेतद्धि महाविभूत्येतरेव महदेतद्धि महाविभूत्येतदेव विष्ण्वेतद्धि महावित्येतदेव ज्वलदेतद्धि महावित्येतदेव सर्वतोमुखमेतद्धि महाविभूत्येतदेव नृसिंहमेतद्धि महाविभूत्येतदेव भीषणमेतद्धि महाविभूत्येतदेव भइमेतद्धि महाविभू- प्रकाशत्वे सिध्यति नित्यापरोक्षस्याऽऽत्मनो नित्य सदूपत्वमपि सिध्यति । ततश्च सत्तास्फूयोरन्यनिरपेक्षत्वेन स्वातन्त्र्यादनन्यशेषत्वेनाऽऽनन्दरूपत्वमपि सिध्यति । अन्यच्च ब्रह्मलक्षणस्वेन श्रूयमाणमेवं प्रतिपादनीयम् । आत्मन्यको रोकाराभ्यां यत्प्रत्यगात्मनो व्याप्ततमत्वमुत्कृष्टतमत्वं चोक्तं तदपि ब्रह्मरूपत्वं एवं संभवतीत्याह-व्याप्ततम उत्कृष्टतम इति । आप्ततमत्वमुत्कृष्टतमत्वं प्रीत्व एवेति पूर्वेण संवन्धः । एवं प्रत्यगात्मस्वरूपनिरूपणेन तस्य ब्रह्मत्व मंभिधाय ब्रह्मस्वरूपलोचनायां ब्रह्माप्यात्मैवेत्याह-एतदेव अमेति । ननु सर्वज्ञ सर्वशक्ति महाविभूतिसंपन्नं च ब्रह्म श्रूयतेऽतस्तनिरूपणायां कथं तस्य तंद्रहितमत्यग्रूपत्वमिति चेन्नायं दोषः। सर्व जानातीत्यादिव्युत्पत्त्या सर्वज्ञत्वा दीनां कल्पितजगत्सापेक्षत्वेन कल्पितत्वान्न तेषां परमार्थब्रह्मस्वरूपत्वं परमार्य- ब्रह्मस्वरूपस्य च प्रत्यपत्वमुच्यत इति न विरोधः । अथ सर्व च राज्य चेत्यादिव्युत्पत्त्या ब्रह्मनः सर्वज्ञत्वादिकमुच्यते तथाऽपि न विरोधी ब्राह्मण प्रत्यक्त्वे प्रतीचोऽपि तथास्वादित्याह अपि सर्वज्ञ महामायं महाविभूतीति । एवंविधमपि ब्रह्माऽऽत्मैवोकयुक्त्येत्यर्थः । उक्तं च वार्तिककृद्भिः- उक्त कल्पितमेव स्यात्समानाधिकृतेस्तु वा " इति । सर्व जानातीति सर्वामिति पक्ष तर्हि मायामयं जगदभ्युपगन्तव्यम् । पक्षान्तरेऽपि ज्ञशब्दव्यतिरेकेण सर्वशब्द. प्रयोगाच सर्वमभ्युपगन्तव्यं नतश्च मायामयस्यापि द्वितीयप्रतिभासस्य विद्य- मानत्वात्तदुःखप्रतिभासोऽपि स्यादेव ब्रह्मणः । न च महाविमूतिरूपत्वं देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिस्छिन्नविभूतित्वं निर्गतुं शक्यते । सर्वस्य माया- मयत्वं च न निशेतुं शक्य इति चेन्न । सर्वसंहारसमर्थत्वाह्मण इत्याह- एतदेवोग्रमिति । उग्रत्वमेव फुल इति तदाह-एतदि महाविभूतीति । यकी १८. चनयाँ ब्र। २ न. 'न्तव्यमतः स्वमा । .

·१२० श्रीमद्विचारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [५ पञ्चमः खण्डः ] त्येतदेव मृत्युमृत्य्वेतद्धि महाविभूत्येतदेव नमाम्येतन्दि महाविभूत्येतदेवाहमेतद्धि महा- विभूति तस्मादकारोकाराज्यामिममात्मानमा- सतममुत्कृष्टतमं चिन्मात्रं सर्वदृष्टारं सर्वसाक्षिणं सर्वग्रासं सर्वप्रेमास्पदं सच्चिदानन्दमात्रमेकरसं रस्य तावदेतदेव ब्रह्मार्थः । यत एतदेव महाविभूति । न चोक्तं महाविभूतित्व- मुग्रत्वं सर्वसंहर्तृत्वमन्तरेण निश्चेतुं शक्यमतो मकार एवोग्रपदात्मा सनुग्रत्व- मपि ब्रह्मणो बोधयतीति पकारस्योग्रपदात्मत्वमनेनोक्तम् । एवं वीरादिपदा- त्मत्वमप्यवगन्तव्यम् । मकारस्य सर्वसंहारसमर्थत्वेऽपि न संहरतीत्याद्याशङ्का- यामुत्तराण्यपि पदानि तन्निवर्तकत्वेनोत्थाप्य तत्तत्पदार्थात्मत्वं ब्रह्मणि मका- राय महाविभूत्यन्यथानुपपत्त्या तत्तत्पदात्मकत्वेन मकारेण साधनीयमेतदेव वीरमित्यादिना । एवं पदार्थद्वयमितरेतरपर्यवसितं संशोध्योक्तमेवार्थमनुवद- सामानाधिकरण्यसिद्धमेकत्वलक्षणवाक्यार्थमाह-तस्मादित्यादिना । यस्मादेवं प्रत्यरब्रह्मणोरेकत्वमविरुद्धं तस्मादकारोकाराभ्यामिमं प्रत्यगात्मानमन्विष्य प्रतिपय मकारेण ब्रह्म जानीयादित्युत्तरेणान्वयः । इममित्युक्तमात्मानं विशिनष्टि तस्य ब्रह्मणैकत्वयोग्यताप्रदर्शनार्थम्-आप्ततममुत्कृष्टतममिति । आप्ततमोत्कृष्टतम- वयोः सर्वाधिष्ठानसन्मात्रत्वं हेतुमाह-चिन्मात्रामिति । द्रष्टुदृश्यान्वयव्यतिरेकेण चिद्रूपत्वं साधयति-सर्वद्रष्टारमिति । द्रष्टुत्वं नाम दर्शनक्रियाकर्तृत्वम् । अतः कथं चिन्मात्रत्वमित्याशङ्कय साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकेण सर्वविक्रियानिरासेन चिन्मात्ररूपत्वमाह-सर्वसाक्षिणमिति । साक्षाक्रियाव्यवधानमन्तरेण स्वात्मनैव सर्वमीक्षत इति साक्षी ततश्चिन्मात्ररूपत्वं सिद्धम् । अथ साक्षिणः साक्ष्यसद्भावेन प्राप्तं सद्वितीयत्वं परिहरन्सद्रूपत्वमानन्त्यं चाऽऽगमापायितदवध्यन्वयव्यतिरे. केणाऽऽहसर्वग्रासमिति । आगमापायवतां कल्पितानां जायदादीनां साक्ष्यरूपाणां सर्वकल्पनाधिष्ठानादिरूपसच्चिन्मात्रात्मव्यतिरेकेणासत्त्वात्सर्वसंहारमित्यर्थः । अथास्य पुरुषार्थरूपत्वाय दुःखिप्रेमास्पदान्वयव्यतिरेकमाश्रित्य परमानन्दरूपत्व माइ-सर्वप्रेमास्पदमिति । परप्रेमास्पदत्वात्परमानन्दरूपत्वमित्यर्थः। अन्वयव्य- विरकचतुष्टयसिद्धं फलं स्वयमेवाऽऽह-सच्चिदानन्दपात्रमेकरसमिति । सन्मानं चिन्मात्रमानन्दमात्रमिति मात्रपदं प्रत्येकमभिसंबन्धनीयम् । सदादिषु स्वगत- भेदनिरासाय सदादीनां परस्परभेदाभाषावकरस्याक्तम् । ऐकरस्यं युक्तितः ·१२१ [ १ पाचमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । पुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्सुविभातमन्विष्याऽऽप्ततम- मुत्कृष्टतमं चिन्मात्रं महाविभूति सच्चिदान- न्दमात्रमेकरसं परमेव ब्रह्म मकारेण जानी- यादात्मैव नसिंहो देवः परमेव ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्म- कामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समर्वनी- यन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येतीति ह प्रजापतिरुवाच ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥ साधयति सदादीनाम्-पुरतोऽस्मादिति । अर्थस्त्वस्य मात्राखण्डोक्तप्रकारेण द्रष्टव्यः । एवं ब्रह्मलक्षणलक्षितमात्मानमन्विष्य प्रतिपद्य किं कार्यमित्यत आह-आप्ततममित्यादिना । आप्ततमामेत्यादिकं ब्रह्मणो विशेषणं प्रत्यगा- मनोऽपि ब्रह्मरूपत्वेन ह्याप्ततमत्वादिकमुक्तम् । अतः प्रत्यगात्मन्युक्तमेवाऽऽ. सतमत्वादिकं ब्रह्मणो विशेषणत्वेनोच्यते तयोरत्यन्तैक्यपदर्शनाय । पूर्वमेवा- कारोकाराभ्यामुक्तलक्षणमात्मानमन्विष्य मकारेण चोक्तरूपब्रह्मान्विष्य सामा- नाधिकरण्येन तयोरेकत्वमोमिति जानीयादित्यर्थः । एवं ब्रह्मात्मैकत्वविदः फलमा: आत्मैवेत्यादिना । पूर्वत्रापि पदार्थज्ञानस्येदमेव फलमनूदितं वाक्या थजानपर्यन्तत्वात्पदार्थज्ञानस्य । इह तु परमेव ब्रह्म भवतीति विशेषो दर्शितः । यद्यपि वाक्यार्थपर्यन्तमेव पदार्थज्ञानमपीति पदार्थज्ञानेनापि ब्रह्मत्वं कथंचि-संभाव्यते तथाऽपि पदार्थज्ञानमात्रस्याज्ञाननिवर्तकत्वाभावादपरब्रह्मा- स्मत्वमपि भात्येव तत्रेह तु वाक्यात्मना प्रणवेन परब्रह्मण्यात्मतया ज्ञाते तेना- बानकार्यत्वादपरब्रह्मात्मत्वे निवृत्ते स्वतः परमेव ब्रह्म भवतीत्ययं विशेषः परशब्दप्रयोगादवसीयते । इनि ह प्रजापतिरुवाचेति विद्यां स्तौति श्रुतिः । इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री- मद्विधारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि पञ्चमः खण्डः ॥५॥ १क. महामार्य म° । २ ग. 6. वलीय' । १६ ·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१ षष्ठः खण्डः] ते देवा इममात्मानं ज्ञातुमैच्छंस्तान्हाऽऽ- सुरः पाप्मा परिजग्रास त ऐक्षन्त हन्तै- नमासुरं पाप्मानं असाम इति त एत- मेवोंकाराग्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानमुग्र- मनुग्रं वीरमवीरं महान्तममहान्तं विष्णुम- विष्णुं ज्वलन्तमज्वलन्तं सर्वतोमुखमसर्वतो- मुखं नृसिंहमनृसिंह भीषणमभीषणं भदमा मृत्युमृत्युममृत्युमृत्युं नमाम्यनमाम्यहमनहं नृसिंहानुष्टुभव बुबुधिरे तेश्यो हासावासुरः अथ मन्दमध्यमोत्तमाधिकारिभेदेन स्वरूपप्रतिपत्तिसाधनभेदं विधातुं खण्डा- न्तरमारभते-ते देवा इति । तत्र मन्दानां सप्रणवनृसिंहानुष्टुनिष्ठा प्रथमतः कार्येति सेतिहासमाह-ते देवा इति । देवा एवं प्रजापतिनाऽनुशिष्टा इमं यथोपदिष्टं ब्रह्मात्मानं ज्ञातुमैच्छन् । ज्ञानसाधनं ध्यानादिकं कर्तुमुपक्रान्तवन्त इत्यर्थः । उपक्रममात्र एव च तान्देवान्हाऽऽसुरः पाप्मा विषयसङ्गाविवेक- परिच्छेदाभिमानादिलक्षणो बहिर्मुखैः प्राणैरसुरैः क्षिप्तः पाप्मा परि समन्ततो जग्रास कवलीकृतवान् । अन्तःकरणशुद्धयभावाद्विषयासङ्गादिकं बाहुल्येनाभू- दित्यर्थः । ते देवा एवं पाप्मना ग्रस्यमाना अपि समस्तग्रासात्पूर्वमेवावगतसा- धनैः किंचिच्छुद्धान्तःकरणत्वादेशन्ताऽऽलोचनं कृतवन्तः । कथमिति । तदाह । हन्तेदानीमेनमस्मत्पुरुषार्थविरोधिनमासुरं पाप्पानं ग्रसामः स्वात्मानुसंधानेन तावन्मात्रतया संहराम इत्यर्थः । एवमीक्षित्वा किं कृतवन्त इत्याह-त एत- मेवेत्यादिना। त एतमेवोंकाराग्रमात्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानं नृसिंहानुष्टुभव बुबुधिर इत्युत्तरत्रान्वयः । कथंभूतमात्मानमित्याह-उग्रमनुग्रमित्यादिना। उग्र. मिति वाक्यजन्ये वृत्त्यभिव्यक्तस्य तुरीयस्य सर्वसंसारसंहर्तृत्वमुच्यते । अनुप्र- मिति तदाऽपि परमार्थतः स्वमहिमस्थतया कूटस्थत्वेन परमार्थतोऽकर्तृत्वमुच्यते । अथवाऽनुग्रमित्ययमर्थः । उग्रत्वं नाम न धर्मः किंतु स्वरूपमेवेति । एवं वीरमवी- रमित्यादिकमपि योज्यम् । चतुर्मात्रमोंकारमुच्चार्य तुरीयतुरीयक्रमेण प्रतिपय तमेव तुरीयं नृसिंहानुष्टुभा च पुनः पुनातयन्त इत्यर्थः । एवं तुरीयध्याने प्रवृ. तानामासुरः पाप्मा विनष्ट इत्याह- तेभ्य इति । तेषां परिच्छेदको योऽसावा- १ क. ग. घ. न परिन।

·[ षष्ठः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १२३ प्राप्मा सच्चिदानन्दघनं ज्योतिरभवत्तस्मादप- ककषाय इममेवोंकाराग्रविद्योतं तुरीयतुरीय- मात्मानं नृसिंहानुष्टुभैव जानीयात्तस्याऽऽसुरः पाप्मा सच्चिदानन्दधनं ज्योतिर्भवति ते देवा ज्योतिष उत्तितीर्षवो द्वितीयाद्भयमेव पश्यन्त इममेवोंकाराग्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानं नृसिंहानुष्टुभान्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थि. तास्ते यस्तज्ज्योतिरस्य सर्वस्य पुरतः सुविभा- सुरः पाप्मा पूर्वमभूत्स तुरीयध्यानवशात्किचिदन्तर्मुखचित्ते सति सचिदानन्द- घनं कारणात्मकं ज्योतिरभवत् । सद्रूपस्य हि कारणात्मनोऽनृतादिविरुद्धात्म- रूपाभासविशिष्टत्वेन सच्चिदानन्दरूपत्वमस्तीति पूर्वमेवोक्तमतः कार्यरूपपरि- च्छिन्नात्मता संहृत्य कारणात्मतां प्राप्ता देवा इत्यर्थः । तस्मादेववदन्येनापि मन्देन प्रथमत एवमेव प्रतिपत्तव्यमित्याह-तस्मादिति । तस्याप्युक्तफलमाप्ति- माह-तस्येति । एवं मन्दानां प्रणवान्तेन मन्त्रराजेन तुरीयप्रतिपत्तिमभिधाय तेषामेव मध्यमावस्था प्राप्तानां कंचित्कालं मन्त्रराजेन तुरीयं संचिन्त्य चित्तेऽ- भिज्वलिते प्रणवेनैव तुरीयः प्रतिपत्तव्य इत्याहाऽऽख्यायिकाद्वारेण-ते देवा इति । त एवं कारणात्मकज्योतिरात्मतां प्राप्ता अन्तःकरणशुद्धयतिशयात्कार- णात्मकज्योतिषोऽप्युत्तितीर्घवः कारणात्मत्वमप्यतिक्रम्य तुरीयात्मत्वकामा इत्यर्थः । उत्तितीर्षव आत्मानमनुष्टुभाऽन्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थिता इत्यु- तरत्रान्वयः । ज्योतिष उत्तितीर्घत्वे कारणमाह-द्वितीयादिति । ते पुनस्त- साधनत्वेन किं कृतवन्त इत्याह-इममेवेति । सर्वसाधकतया सर्वेषां प्रत्यक्षमे. वेत्यर्थः । अनुष्टुभा कंचित्कालमन्विष्य पुनर्विक्षेपनिवृत्त्यर्थ तो परित्यज्य प्रण- चेनैव केवलेन तस्मिन्नात्मन्यवस्थिता इत्यर्थः । उक्तं च- विक्षेपविनिवृत्त्यर्थ तदेतद्भण्यते मया' इति । तुरीयप्रणवकथनमप्यक्षरभेदतदर्थचिन्ताविक्षेपनि- वृत्यर्थमेव । एवं प्रणवेन तुरीयप्रतिपत्तिबलादेवानां बीजात्मा तुरीये लीयत इत्याह-तेभ्य इत्यादिना । तेभ्यस्तत्कारणात्मकं ज्योतिरस्य सर्वस्य कार्यका- रणात्मकस्य जगतः पुरतः पूर्वमेव तत्साधकत्वेन सुविभात स्वयंप्रकाशत्वात् । अविभावमाविषयत्वात् । सर्वस्य पुरत इत्युक्ते पुरतः सर्वसत्त्वशङ्कायामाह- १ ट. क्षमित्य।

·- १२४ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१ अष्ठः खण्डः ] तमविभातमद्वैतमचिन्त्यमलिङ्ग स्वप्रकाश- मानन्दघनं शून्यमभवदेवं वित्स्वप्रकाशं पर- मेव ब्रह्म भवति ते देवाः पुत्रैषणायाश्च वितैषणायाश्च लोकैषणायाश्च ससाधनेत्यो व्युत्थाय निरागारा निष्परिग्रहा आश- खा अयज्ञोपवीता अन्धा बधिरा मुग्धाः क्लीवा मूका उन्मत्ता इव परिवर्तमानाः अद्वैतमिति । अविभातत्वे स्वयमेव हेतुमाह-अचिन्त्यमलिङ्गमिति । सुविभा- तत्वे हेतुमाह--स्वप्रकाशमिति । तस्य स्वत एव पुरुषार्थरूपत्वमाह-आनन्द- घनमिति । आनन्दस्य लोके सातिशयत्वादिना प्राप्तं सविशेषत्वं निराचष्टे- शून्यमिति । देववदन्यस्याप्येवंविद एतदेव फलमाह-एवंविदित्यादिना । अयोत्तमानां सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकं प्रणवेनैव तुरीयावस्थानं कर्तव्यमित्याह- ते देवा इत्यादिना । एवं प्रणवद्वारेण तुरीयनिष्ठायोग्यता प्राप्तास्ते देगाः पुत्रैष- णायाश्चैतल्लोकजयसाधनपुत्राद्यर्थप्रवृत्त्यादेवितैषणायाश्च नित्यनैमित्तिककर्मादे- लोकैषणायाश्च लोकार्थकाम्यकर्मादेश्व ससाधनेभ्यः साधनसहितेभ्य उक्तेभ्यः कर्मभ्यो व्युत्थायेति ससाधनानां सर्वेषां कर्मणां संन्यासोऽभिहितः । एवं संन्यस्तसर्वसाधनानां वर्तनप्रकारमाह-निरागारा इत्गादिना । निरागारा वासार्थ नियताश्रयरहिताः । निष्परिग्रहा देहयात्रामात्रसाधनातिरिक्तपरिग्रह- रहिताः । अशिखाः शिखारहिताः । अयज्ञोपवीता यज्ञोपवीतरहिता इति ससाधनेषणात्यागाभिधानेनैव सिद्धस्य शिखायज्ञोपवीतत्यागस्य पुनर्वचनेन परमहंसवृत्तावादरो दर्शितः । त्यक्तसर्वेषणानामपि जीवनबलात्माप्तविषयेन्द्रि- यसांनिध्ये तत्र तद्विषयरागद्वेषपरिहारेणाविकृततया सुप्तवद्वर्तनं कार्यमित्याह- अन्धा इत्यादिना । सर्वेन्द्रियविषयसांनिध्येऽप्यविकृता इत्यर्थः । अन्धाधथुर- हिताः । बधिराः श्रोत्ररहिताः । मुग्धा अमरूढमनसः । क्लीवा: प्रजननसाम- र्थ्यरहिताः । मूका वागुच्चारणसामर्थ्यरहिताः । उन्मत्ता इव । इव शब्दोऽन्धा- “दिपदेनापि योज्योऽन्धा इवेत्यादिक्रमेण । यथोन्मत्तो न कस्यचिदप्युपादेय- स्तथा सधैरनुपादेयः । जडोन्मत्तपिशाचवच्छास्त्राक्तक्रमेण परिवर्तमाना परितो गच्छन्त इत्यर्थः । एवं सर्वबाह्यविषयपरित्यागाषियरागद्वेषपरित्यागा- १ क. ग. घ. 'य निरहंकारा निरा। ne ·[१ षष्ठः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । शान्ता दान्ता उपरतास्तितिक्षपः समा हिता आत्मरतय आत्मक्रीडा आत्म- मिथुना आत्मानन्दाः प्रणवमेव परमं ब्रह्माऽऽत्मप्रकाशं शून्यं जानन्तस्तत्रैव दिकं चाभिधाय तदुपायत्वेन शान्त्यादिकं कर्तव्यमित्याह-शान्ता इत्यादिना । शान्ता उपरतबाथेन्द्रिया निरुदेन्द्रियबहिष्पसरा इत्यर्थः । दान्ता उपरतान्त:- करणा निरुद्धबहिष्मसरान्त:करणा इत्यर्थः । अन्तःकरणोपरतो विषयसंकल्पा- दिवर्जनं साधनमाह-उपरता इति । भसंकल्पितस्यापि शीतोष्णादिद्वंद्वस्य प्राप्तौ तत्सहिष्णुत्वं कार्यमित्याह-तितिक्षव इति । उक्तानां शान्त्यादीनां साधकं परममुपायमाह-समाहिता इति । बाह्यान्तःकरणगणमन्तर्मुखमेकीकृत्य सर्पद्वैतजातविस्मरणपूर्वकं तत्साक्ष्यनुसारेणावस्थानं समाधानं नाम। एतदेव स- माधानं साध्यं साधनं च भवति । आत्मनि चित्तसमाधानमेव हि पूर्णसमाधि- लाभसाधनम् । तस्यैवं समाधाने प्रवृत्ता पूर्णसमाधिलाभाय साधनमाह- आत्मरतय इत्यादिना । रतिरिष्टेऽन्नादिविषये मनसः पावण्यं प्रीतिः। अयमर्थः। यदा समाहितचित्तस्यापि क्षुधादिवशादनरसादिसाध्यसुखेच्छया मनचलनाभिः मुखं भवति तदा तत्सुखस्याप्यात्मस्वरूपपरमानन्दान्तर्भावसमाधानपूर्वक पर. मानन्दरूपे साक्षिण्येव ततो नियमितव्यमिति । रतिरमलाभादिनिमित्तं सुखं तदात्मन्येव येषां त आत्मरतयः । एवमुत्तरमपि योज्यम् । क्रीडा सख्यादिमेल- नाभिव्यक्तं सुखं विवक्षितं तत्साधनभूता हि क्रीडा। मिथुनमिति मिथुनसाध्य सुखमानन्द इति सामान्यसुखमा विवक्षितम् । एवं समाधिनिष्ठानां शुद्धान्त: करणानां सम्यग्ज्ञानोदयो भवतीत्याह-प्रणवमेवेत्यादिना। प्रणवमेवैवशब्देना. नुष्टुभोऽपि त्यागोऽभिहितः । प्रणवमिति च ब्रह्मैवोंच्यते प्रणतमवतीति । न हीतरस्याक्षरात्मकस्य परब्रह्मणा सामानाधिकरण्यं संभवति । ब्रम- चैतन्यमेव नामरूपोपाधिद्वारा वाच्यवाचकरूपमणवात्मता प्राप्तमिति च ब्रह्मणि परब्रह्मशब्दो युक्तः। शब्दान्तरेभ्यश्चास्य सारत्वमेतद्गतवर्णत्रयस्य सर्ववर्णतदर्य- कवलनरूपत्वादिनाऽवगन्तव्यम् । जानन्त इति वचनेन प्राप्त यत्वं परिह- रति-आत्मप्रकाशमिति । स्वयंप्रकाशमित्यर्थः । स्वयंप्रकाशत्पादिधर्मवत्वं व्यावर्तयति-शून्यमिति । निर्विशेषमित्यर्थः । ब्रह्मज्ञानफलं ब्रह्मात्मत्वं दर्श- यति-तत्रैवेति । यस्मादेवा उक्तसाधनेन ब्रह्म विज्ञाय मुक्तास्तस्मादन्येना- १. परं।

·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [६षष्ठः खण्- परिसमाप्तास्तस्माद्देवानां व्रतमाचरन्नोंकारे परे ब्रह्मणि पर्यवसितो भवेत्स आत्मनैवाऽऽत्मानं परमं ब्रह्म पश्यति तदेष श्लोकः-शृङ्गेष्वशृङ्ग संयोज्य सिंह शृङ्गेषु योजयेत् । शृङ्गाभ्यां शृजन्माबध्य त्रयो देवा उदासत इति ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि षष्ठः खण्डः ॥ ६॥ प्येतदेव वेदनसाधनमनुष्ठेयमित्याह-तस्मादिति । सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकं प्रण- बेनाऽऽत्मनिष्ठा देवानां व्रतं तस्य देववदेव ब्रह्मज्ञानपूर्वकं ब्रह्मण्यवस्थानं फल- माह-स आत्मनैवेति । स यथोक्तसाधनवानात्मनैव प्रत्यगात्मस्वरूपेणैव ब्रम पश्यति । ततश्चाज्ञाननिवृत्तौ स्वात्मन्येव ब्रह्मण्यवतिष्ठत इत्यर्थः । खण्ड- योक्तेऽर्थे श्लोकमवतारयति-तदेष इति । तत्तत्रोक्तेऽर्य एष श्लोको मन्त्री भवति । शृङ्गेषु च्छन्दसामुषमस्य प्रणवस्य शृङ्गेषु मात्रास्वकारोकारमकारेवि त्यर्थः । अशृङ्गममात्र निरवयव तुरीयमात्मानं संयोज्य वाच्यतया संधायाका- रोकाराभ्यां त्वंपदार्थरूपं मकारेण तत्पदार्थरूपं च प्रतिपद्येत्यर्थः । सिंह नृसि- हानुष्टुभं तुरीयगतसर्वसंहर्तृत्वादिवाचकं शृङ्गेष्वकारादिषु तत्त्वंपदार्यरूपात्मवा- चकेषु तद्गतसर्वसंहर्तृत्वादिवाचकत्वाय योजयेत् । अन्तर्भूतं भावयेदित्यर्थः । एवं पदार्थशोधनं विधाय शृङ्गाभ्यामकारोकाराभ्यां तदर्थप्रत्यगात्मरूपेणेत्यर्थः। शृङ्ग मकारं तदर्थ ब्रह्मेत्यर्थः । आबध्याऽऽभीक्ष्ण्येनाऽऽत्यन्तैकत्वेन संयोज्य प्रतिपयेत्यर्थः । इति पञ्चमखण्डा उक्तः। षष्ठखण्डार्थमाह-त्रयो देवा इति । त्रयो देवा इति मन्दमध्यमोत्तमभेदेन तदूर्ध्व सर्वसंहारमतिक्रम्य तदूर्ध्वमासते । सर्वेषां हि देवानां तुरीयप्रतिपत्तेर्विद्यमानत्वादुदासनं न विरुध्यते । तुरीयप्रतिपत्तेश्चलत्वचलाचलत्वाचलत्वकृतस्तु विशेषः । साधनवैशिष्टयावैशि- हचनिमित्तथ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृती श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ १८. 'देनात ऊर्च।

·[७ सप्तमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १२७ देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्भूय एव नो भगवा- विज्ञापयत्विति तथेत्यजत्वादमरत्वादजरत्वा- दमृतत्वादायत्वादशोकत्वादमोहत्वादनशना- यत्वादपिपासवादद्वैतत्वाच्चाकारेणेममात्मान- मन्विष्यो दुत्कृष्टत्वादुदुत्पादकत्वादुदुत्प्रवेष्टुत्वा- दुदुत्थापयितृत्वादुदुद्दष्टुत्वादुदुत्कर्तृत्वादुदुत्पथ- वारकत्वादुदुद्ग्रासंकत्वादुदुद्धान्तत्वादुदुत्तीर्णवि- अथ प्रणवेन ब्रह्मात्मनोतिहारेण प्रतिपत्तिप्रकारप्रदर्शनाय खण्डान्तरमा. रभते-देवा इति । भेदाभेदशङ्कानिरासेनात्यन्तैक्यप्रतिपत्त्यर्थं तत्प्रकारं भूय एव भगवानो विज्ञापयत्विति देवैः प्रार्थित ओमित्यनुजानाति प्रजापति:- तयोति । तत्रैकेन प्रणवेन व्यतिहारप्रतिपत्तयेऽकारस्य प्रत्यगर्थत्वमुकारपूर्वोत्तरा- धयोर्ब्रह्मार्थत्वं मकारस्य पुनरपि प्रत्यगर्थत्वं च वदन्नकारेण प्रत्यक्षतिपत्ताव- कारमतीचोर्वाच्यवाचकभाव उपपत्तिमाह- अजवादित्यादिना । आत्मा तावदज. त्वगुणविशिष्टस्तथाविधात्मवाचकोऽयमजशब्दस्तस्य शब्दस्याऽऽदिभूतोऽयं प्रण- वस्थोऽकारस्तस्मादजशब्द एव सः। तस्मादजत्वगुणविशिष्टप्रत्यगात्मवाचकोऽ. यमकारः । एवममरत्वादिरूपात्मवाचकत्वमप्यकारस्य द्रष्टव्यम् । तत्राऽऽयेन चतुष्टयेन देहधर्मा निषिद्धाः । ततस्त्रयेण बुद्धिधर्माः । ततो द्वाभ्यां प्राणधर्मों । तत एकेन सामान्येन सर्वे धर्मा निषिद्धा इति विभागः। अन्विष्येत्यादिपदा- नामेकी कुर्यादित्युत्तरत्रान्वयः । एवं लक्षणयाऽकारस्य शुद्धपत्यगर्थतामभिधा- योकारोच्चारणसमये किंचिदीर्घतया मात्राद्वयविशिष्टस्योकारस्य ब्रमार्थत्वे युक्तिमाह-उदुत्कृष्टत्वादित्यादिना । उत्कृष्टत्वधर्मादुत्कृष्टत्वे सत्युत्कृष्टत्व- मुदुत्कृष्टत्वम् । उदुत्पादकत्वादिकमप्येवं द्रष्टव्यम् । उत्कृष्टत्वं सर्वसंसार- धर्मवर्जितत्वं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वादिविशिष्टत्वं चोत्पादकत्वं सर्वस्रष्टत्वं ब्रह्म- रूपेण सृष्टे जगति जीवरूपेण प्रवेष्ट्रत्वं तन्नियन्तृरूपेण स्थापयितृत्वं विष्णुरू- पेण प्रविष्टस्य द्रष्टुत्वं कर्तृत्वं च बुद्धिमाणोपाधितयोत्पथवारकत्वं नियन्तृत्वमी- श्वररूपेणोद्वासकत्वं ससिंहर्तृत्वं रुद्ररूपेणोद्धान्तत्वं व्याप्तत्व कारणात्मनोदुत्ती- विकृतित्वं साक्ष्यात्मना । अयमर्थः । ब्रह्म तावदुत्कृष्टत्वादिगुणवि. x एतदारभ्योदुत्तीर्णेयन्तं सर्वशब्देषु ह. पुस्तकातिरिक्तादर्शपुस्तकेष्वेक एषोदुपलभ्यते । १ क... सत्वा ।

·श्रीमद्विचारण्य मुनिविरचितदीपिकासमेता- [सामः खण्डः] तित्वाचोकारेण परमं सिंहमन्विष्याकारमि- ममात्मानमुकारपूर्वार्धमाकष्य सिंहीहत्योत्त- राधेन तं सिंहमारुष्य महत्त्वान्महस्त्वान्मान- त्वान्मुक्तत्वान्महादेवत्वान्महेश्वरत्वान्महासत्त्वा- न्महाचित्त्वान्महानन्दत्वान्महाप्रभुत्वाच्च मका- रार्थनानेनाऽऽत्मनैकी कुर्यादशरीरो निरि- न्द्रियोऽप्राणोऽतमाः सच्चिदानन्दमात्रः स स्वराड् भवति य एवं वेद कस्त्वमित्यहमिति शिष्टं तथाविधब्रह्मवाचकाश्चत उत्कृष्टादिशब्दास्तेषामादिभूतश्याय प्रणवस्य उकारो दिमात्रः । तस्मादुदुत्कृष्टादिशब्दरूप एव सः । तस्मादुत्कृष्टत्वादिगुण. विशिष्टनमवाचकोऽसाविति । एवमकारस्य प्रत्यगर्थत्वमुकारस्य ब्रह्मार्थत्वं चाभिधाय तयोः सामानाधिकरण्यरूपवाक्येन जीवस्य तावड्रह्मणैक्यमाह- अकारमित्यादिना । अकारमिममकारार्थमिमं प्रत्यगात्मानमुकारपूर्वार्धमुकारपू. पर्थिनमाऽऽकृष्य । ब्रह्म प्रत्याकृष्येत्यस्यार्थमाह-सिंहीकृत्यति। ब्रमणक्य प्रतिपधेत्यर्थः । अथोकारोत्तरार्धस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनैक्यं वक्तुमारभते-उत्त- रानेत्यादिना । उत्तरार्धेनोकारस्योत्तरमात्रया तं सिंह पूर्वोक्तं ब्रह्माऽऽकृष्या- ऽऽदाय मकारार्थेनानेन प्रत्यगात्मनैकी कुर्यादित्युत्तरत्रान्वयः। मकारस्य ब्रह्म- गैकत्वयोग्यमत्यगर्थत्वमुपपादयति-महत्त्वादित्यादिना । महत्त्वं व्याप्तत्वं महस्त्वं चितेजोरूपत्वं मानत्वं सर्वसाधकप्रमाणरूपत्वं मुक्तत्वमपारवश्यत्वं महादेवत्वं महाक्रीडारसिकत्वादिधर्मविशिष्टत्वम् । महेश्वरत्वं सर्वनियन्तृत्वं महासत्त्वादि- कमपरिच्छिलसचिदानन्दरूपत्वं महाप्रभुत्वं स्वसंनिधिसत्तामात्रेणेव सर्वप्रवर्त. कत्वम् । अयं भावः । आत्मा तावनिरुपचरितमहत्त्वादिगुणविशिष्टस्तथाविधा- स्मघाचकास्त्वेते महदादयः शब्दास्तेषामादिभूतश्चायं प्रणवस्थो मकारस्तस्मा- न्महदादिशब्दात्मक एव सः । तस्मात्तद्गुणविशिष्टप्रत्यगात्मवाचकोऽसाविति। भशरीर इत्यादिना विद्याफलमाह । तमः कारणम् । अशरीरादिपदलक्षितस्य स्वराजः स्वरूपमाह-सचिदानन्दमात्र इति । मात्रशब्देन सजातीयादिभेदो निरस्तः । एवं विक्षेपनिरासायैकेन प्रणवेन व्यतिहारमतिपत्तिमभिधायेतः पूर्व मेषवाभ्यां प्रणवाभ्यां व्यतिहारमतिपत्तिप्रकारदर्शनायाऽऽरभते-कस्त्वमि- स्यादिना । सत्राकारस्याहंशब्दादित्वेनाइंशन्दरूपतामापाद्य तस्य प्रत्यगर्यता ·। - सक्षमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १२९ होवाचैवमेवेदं सर्व तस्मादहमिति सर्वाभिधानं तस्याऽऽदिरयमकारः स एव भवति सर्व ह्ययमा- त्माऽयं हि सर्वान्तरो न हीदं सर्व निरा- त्मकमात्मैवेदं सर्व तस्मात्सर्वात्मकेनाकारण सर्वात्मकमात्मानमन्विच्छेद्ब्रह्मैवेदं सर्व सच्चिदा- नन्दरूपं सच्चिदानन्दरूपमिदं सर्व सद्धीदं सर्व वक्तुमहंशब्दस्य सर्वात्मकमत्यगर्थत्वं साधयितुमाह-कस्त्वमित्यादिना । कस्त्व. मिति कश्चित्केनचित्पृष्टोऽहमिति प्रथममुत्तरमुवाचेत्यर्थः । नैकस्यैवमुत्तरं भवति किं तु सर्वमेव प्राणिजातं कस्त्वमित्युक्तेऽहमित्येवोत्तरं प्रतिपद्यत इत्याह- एवमेवेदं सर्वमिति। ततः किमिति चेदहंशब्दस्य सर्ववाचकत्वं सिद्धमित्याह- तस्मादिति । भवत्वेवमहंशब्दस्य सर्ववाचकत्वं तेनाकारस्य प्रत्यगर्थत्वे किमा- यातमित्याशङ्कन्धाकारस्याप्यहंशब्दरूपत्वेन तद्वत्सर्ववाचकत्वं तावदेष्टव्यमित्या- ह-तस्याऽऽदिरिति । तस्याहंशब्दस्याऽदिभूतोऽयमकारः प्रणवस्थः स एव सर्ववाचकोऽहंशब्द एव भवति । ततोऽप्यस्याऽऽत्मार्थत्वे किं जातमित्याशझ्य यस्मादात्मन एव सर्वत्वं कृत्स्नत्वं पूर्णत्वमद्वयत्वं संभवति तस्मात्सर्ववाच. कोऽयमकार आत्मार्थ एवेति वक्तुमात्मनः सर्वत्वं तावत्पतिजानीते-सर्व हीति। आत्मनः सर्वत्वं साधयति-अयं हीति । सर्वान्तरत्वमपि साधयति- न हीति । सर्वस्य सात्मकत्वे सर्वमात्मेति च वस्तुद्वये सति कथमात्मनः सर्व- त्वमित्याशयाऽऽत्मव्यतिरेकेण सर्व नास्तीत्याह-आत्मैवेदं सर्वमिति । सर्वस्याऽऽत्मनि कल्पितत्वात्तद्वयतिरेकेण तन्नास्तीत्यर्थः । अतः सर्वशब्दात्म- कस्याकारस्य सर्वात्मकप्रत्यगात्मवाचकत्वं सिद्धम् । अतस्तथाविधेनाकारेण तथाविध आत्मा प्रतिपत्तव्य इत्याह-तस्मादिति । मकारस्य ब्रह्मशब्दा- न्त्यत्वेन ब्रह्मशब्दत्वमापद्य ब्रह्मवाचकत्वं दर्शयितुं ब्रह्मस्वरूपं दर्शयन्प्रत्यगा- स्मवत्तस्यापि सर्वात्मत्वं दर्शयति-ब्रह्मैवेदमित्यादिना । ब्रह्मणः .स्वरूप- माह-सच्चिदानन्दरूपमिति । कथं तीसच्चिदानन्दरूपस्य जगतः सञ्चिदा- नन्दरूपात्मत्वं युक्तमित्याशक्य जगतोऽपि सचिदादिरूपत्वमाह-सच्चिदान. न्दरूपमिदं सर्वमिति । तत्र जगतः सद्रूपत्वं तावत्मसिद्धमित्याह-सद्धीति । १ घ... सत्स।

·१३० श्रीमद्विधारण्यमुनिचिरचितदीपिकासमेता- [.सल ] तम्सादिति चिनीदं सर्व काशते काशते चेति किं सदितीदमिदं नेत्यनुभूतिरिति कैपेती. यमियं नेत्यवचनेनैवानुभवानुवाचैवमेव चिदा- नन्दायप्यवचनेनैवानुभवन्नुवाच सर्वमन्यदपि स परम आनन्दस्तस्य ब्रह्मणों नाम ब्रह्मेति प्रसिद्धि साधयति-तत्सदिति । घटः सम्परः समित्यादिरूपेण सर्व सदूपमेव भातीत्यर्थः । चिदूपत्वमपि प्रसिद्धमित्याइ-चिद्धीति । प्रसिदि साधयति- काशते काशते चेति । घट: प्रकाशते पटः प्रकाशत इत्यादिमकारेण सर्व चिदूपं भासत इत्यर्थः । आनन्दात्मकत्वं तु सर्वत्र समावेशदर्शनादवगन्तव्यम् । इष्टविषये च स्पष्टमेवाऽऽनन्दात्मकत्वम् । सर्व चेष्टमेष कदाचिस्कस्यचिद्ध- क्ष्यति च स परम आनन्द इति । सदादिभेदमिरासचिकीर्षया प्रजापतिः शिष्यबुद्धिमपि वर्धयन्स्वयं सद्रूपं देवान्पृच्छति-कि सदित्तीति । ब्रूत सदादीनां स्वरूपं यद्भवद्भिः सदादिरूपं मातमित्यर्थः । देवैः सत्तासामान्यादिषु सदूप- स्पेनाभिहितेषु तेषां व्याहत्तत्वेनेदंतयाऽसत्वात्सत्त्वं निराचष्टे-इदमिद नैती. ति । इदमिदं च घटसत्तासामान्यादिकं भवद्भिक्तमिदंत्वादेव व्यावतत्वे- नासवान सद्पमित्यर्थः । कि तर्हि सदिति देवानामाकाङ्क्षामालक्ष्य स्वयमेव मनापतिः सद्रूपमाह-अनुभूतिरितीति । पुनरपि प्रजापतिः स्वरूपविक्षया पृच्छति-केतीति । तैर्घटज्ञानादिष्वनुभूतिशब्दार्थत्वेनोक्तेषु तेषां दृश्यस्था- भानुभूतित्वमित्याह प्रजापतिः-इयमियं नेतीति । का तर्खनुभूतिरित्याकाडा- यामवाल्मनसगोधरा सेतीयमिति यतो वक्तुं न शक्या तस्मादवचनेमेष स्वयम- नुभवन्देवानां स्वतःसिद्धस्वरूपमेवानुभूतिरित्याह प्रजापतिरिति कथयति श्रुति:- अपचभैयानुभवक्षुषाचेति । सत्स्वरूपोपदेशे कषितम्यायश्चिदानन्दयोः स्वर- पोपदेशेऽपि सम इत्याह श्रुति:--एषमेवेति । अन्येष्वपि ब्रह्मलक्षणेविममेव न्यायमलिदिशति-सर्वमन्यदपीति । अन्यदपि पदार्थमातमेवमेवावचनेनैवानु- भवमवाङ्मनसगोचरमेकरसमात्मनः स्वरूपमेल्याहेत्यर्थः । मूकीमाक्माण देवानां ज्ञातुमशक्यमिति मत्वा ब्रह्मणः स्वरूपमानन्दपदेन लक्षणम कथपति प्रजापति:-स परम आनन्द इति । स मयाऽद्यानुभवेनोपदिष्टोऽर्षी परको निरतिशय आनन्दः । एवं ब्रह्मणः स्वरूपषधिथाय ब्रह्मशब्दस्य सपा तद्वाचकत्वमाह-तस्य ब्रह्मण इति । ततः किमायातं प्रकृत इत्याशङ्काय मका- १ टे. राचि ·[:- सका खण्डः ] नृसिंहोचरवापनीयोपनिषद । १३१ तस्याम्पोऽयं मकारः स एव भवति तस्मान्म- कारेण परमं ब्रह्मान्विच्छेकिमिदमेवमित्यु इत्ये- वाऽऽहापिचिकित्संस्तस्मादकारेणेममात्मानमन्धि- ज्य मकारेण ब्रह्मणा संदध्यादुकारेणाविचिकि- सन्नशरीरो निरिन्द्रियोऽमाणोऽतमाः सच्चिदान- न्दमात्रः स स्वराड् भवति य एवं वेद । ब्रह्म वा इदं सर्वमैत्तृत्वाग्रत्वाद्वीरत्वान्महत्त्वा- रस्य ब्रमशब्दान्त्याक्षरत्वेन ब्रह्मशब्दत्वमेवेति तस्य ब्रह्मवाचकत्वं सिद्धाम- त्याह-तस्येति । तस्य ब्रह्मशब्दस्यान्स्योऽवसाने वर्णोऽयं प्रणवस्थो मकार इति कृत्वा स एव ब्रमशब्द एव भवति । तस्माचदेव ब्रह्मवाचकत्वमामि सिदमेवेत्यर्थः । यस्माद्रमवाचकोऽयं मकारस्तस्मात्तेन तत्मतिपत्तव्यमित्याह- अस्मादिति । एवमकारमकारयो। प्रत्यग्बमार्थत्वमभिधाय मध्यस्थस्योकारस्य अत्यनमणोरेकत्वावधारणार्थत्वं वकुमुकारस्य लोके कुत्रचिदवधारणार्थत्वं प्रसिदमिति कथयितुं लोकव्यवहारं तावदर्शयति-किमिदमित्यादिना । इद- माकामादि घटादि वरूपं किंमित्येवं फचित्केनचित्पृष्ट उ इत्येवोचरगाह। नयमविचिकित्समात्मनोत्तत्र पृष्टेऽर्थे निश्चयो भवति तर्दु इत्येवावधारययुत्तर- बाल्यर्थः । अनयैव श्रुत्यैवं व्यवहारः काप्यस्तीति वातव्यं तस्मादुकारस्याक- भारणार्थस्वं लोके प्रसिद्धमिति भावः । एवं प्रणवाक्षरार्थमभिधाय तेन मत्यगा- त्मनो अनेकत्वप्रतिपत्तिमकारमाह-वस्मादित्यादिना । यस्मादकारमकारोका- राणां त्यानमारधारणार्थत्वं सिदं वस्मादित्यर्थः । अविचिकित्सायकत्वान- अन् । भययर्थः । अकारोचारणसमये सर्व कृत्स्नं पूर्ण प्रत्यगात्मानमुकेन मकारेण पतिपद्याकारस्योकारेण संबन्धसमये प्रत्यगात्मनो ब्रह्मलक्षणलक्षिव- बेन प्रमणैकत्वयोग्यत्वं निश्चित्योकारस्य मकारसंबन्धसमये मकारान ब्रह्मा- नाकारार्थस्य प्रत्यगात्पन एकत्वनिश्चयं कुर्यादित्यर्थः । अशरीर इत्याधु- कार्यम् । अथ सस्मिकस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनकत्वं द्वितीयेन मणवेन बदन्ब- मणा सर्वात्मकत्वं पुनरपि प्रकाराम्वरेणाऽऽह-अझ वा इदमित्यादिना । प्रविज्ञाते सावे हेतुपाह-अत्तृत्वादिति । सर्पसंहर्तृत्वेन कारणत्वादित्यर्थः ।संहर्तृत्वे सं- हारशक्तिविषिष्टत्वं हेतुमाह-उग्रवादिति । संहारसमर्थत्वेऽपि न संहरतीत्यापा- नयां परिभषासहत्वादिविस्तां तां परिहरति-धीरत्वादित्यादिना । अवृत्वगु- ...२.प.सहना । ३. ग. घ. छ. 'ममृतत्वा ।४. अमृतत्का। .

·१३२ श्रीमद्वियारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [७ सप्तमः खण्डः] द्विष्णुत्वाज्ज्वलत्वात्सर्वतोमुखत्वानृसिंहत्वानी- षणत्वाद्भद्रत्वान्मृत्युमृत्युत्वान्नमामित्वादहत्वादि- ति सततं ह्येतद्ब्रह्मोग्रत्वाद्वीरत्वान्महत्त्वाद्विष्णुत्वा. ज्ज्वलत्वात्सर्वतोमुखत्वान्नृसिंहत्वाभीषणत्वाद्ध- इत्वान्मृत्युमृत्युत्वान्नमामित्वादहत्वादिति त- स्मादकारेण परमं ब्रह्मान्विष्य मकारेण मन- आयवितारं मनआदिसाक्षिणमान्विच्छेत्स यदै- तत्सर्वमुपेक्षते तदैतत्सर्वमस्मिन्प्रविशति स यदा णविशिष्टत्वेन ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वं संपतिपत्तव्यमित्यभिधाय सततत्वगुणत्वा- दपि सर्वात्मकत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याह-सततं हीति । सततं व्याप्तं देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नं हि यस्मात्तस्मादपि ब्रह्म सर्वमित्यर्थः । सततत्वे सर्वसंहार- समर्थत्वं हेतुमाह-उग्रत्वादिति । वीरत्वादिकं पूर्ववद्योज्यम् । भवत्वेवं गुणद- यविशिष्टत्वात्सर्वात्मकं ब्रह्म प्रस्तुतायां प्रणवेन वाक्यार्थप्रतिपत्तौ किमायातमि. त्याशङ्काय प्रणवस्थाकारस्य तत्पदार्थवाचकत्वात्तस्य तत्प्रतिपत्तिसाधकत्वं सिद्ध- मित्याह-तस्मादकारेणेति । अन्विष्येत्येतस्यान्विच्छेदित्यनेन संबन्धः । अयं भावः । अत्तृत्वसततत्वगुणविशिष्टं हि ब्रह्म सततशब्दश्चायमंततिशब्दस्थाने प्रयुक्तः श्रुत्या तत उक्तगुणद्वयविशिष्टस्य ब्रह्मणो वाचकावत्यततिशब्दो नं त्वत्तृसततशब्दावत्त्यततिधातुद्वयं चाकाराद्यमिति धातुद्वयात्मक एवायमकारः । ततश्चात्तृत्वादिगुणविशिष्टब्रह्मवाचको मुख्यया वृत्त्या लक्षणया केवलब्रह्माभि- धायकस्ततस्तेन लक्षणया प्रतिपत्तव्यमिति । मकारेण तु प्रत्यगात्मप्रतिपत्ति: कर्तव्येत्याह-मकारेणेति । मकारस्य प्रत्यगर्थत्वोपपत्तिमाह--मन आधवि. तारमिति । मनःशब्दो हि मनोवाचकस्तस्मिंश्च मनःशब्दे मकारो दृश्यते तदु- पाधिकस्तद्रक्षिता तत्साक्षी च प्रत्यगात्माऽतः प्रत्यगात्ममकारयोः संबन्धस्य विद्यमानत्वात्तं मकारेणान्विच्छेदित्यर्थः । प्रतीचो मनादिरक्षितृत्वं साप- यति -स यदेत्यादिना । स प्रत्यगात्मा यदा यस्मिन्काले सुषुप्त्यादिप्रवेश- समय इत्यर्थः । एतत्सर्व कार्यकारणजातमुपेक्षते तदभिमानं त्यजतीत्यर्थः । तदा किमित्याह-तदेति । अस्मिन्प्रत्यगात्मनि सन्मात्रोपाधिविशिष्ट प्रविशति विलीयत इत्यर्थः। तस्मिल्लयमभिधाय तत एवोत्पत्तिमाह तस्य रक्षकत्वप्रदर्श- नाय–स यदेत्यादिना । यदा जाग्रदादिभोगनिमित्तकर्मोद्भवस्तदाऽस्मादेवो.

·[.. सक्षमः खण्डः] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषद । प्रबुध्यते तदैत्सर्वमस्मादेवोत्तिष्ठति स एत- सर्व निरूह्य प्रत्यूहा संपीड्य संज्याल्य सं- भक्ष्य स्वात्मानमेषां ददात्यत्युग्रोऽतिरी- रोऽतिमहानतिविष्णुरतिज्वलन्नतिसर्वतोमुखोऽ- तिनृसिंहोऽतिभीषणोऽतिभदोऽतिमृत्युमृत्युरति- नमाम्यत्यहं भूत्वा स्वे महिनि सदा समासते तस्मादेनमकारार्थन परेण ब्रह्मणैकी कुर्यादुका- त्पद्यते सर्वमित्यर्थः । अथ सृष्टस्याऽऽत्मन्येव स्थितिमाह-स एतत्सर्व * निरू. योति । निर्वाह्य कंचित्कालं स्वात्मन्येव सद्रूपे स्थापयित्वा किमित्याह-प्रत्यू- प्रेत्यादिना । अनेन च ब्रानहेतुक आत्यन्तिकः प्रलय उच्यते । स प्रत्यगास्मा ज्ञानवलेनैतत्सर्व प्रत्यूह्य कारणात्मनि संहृत्य संपीड्य कारणात्मानमपि स्वास्म- नाऽन्तर्बहिश्च संव्याप्य संज्वाल्य चिद्रूपतामापाथ संभक्ष्य स्वे तावन्मात्रतया विलाप्य स्वात्मानं चिन्मात्ररूपमेषां कार्यकारणरूपपदार्थानां ददाति । न हि तेषां स्वरूपान्तरमास्ति कल्पितत्वात् । भक्षणादी सामर्थ्य दर्शयति-अत्युत इति । उग्रत्वगुणादतिक्रान्तत्वे सत्युग्रत्वमत्युग्रत्वम् । एवमतिवीर इत्यादिक मपि योज्यम् । वीरादिपदानामवतारस्तूक्तमकारेणैव द्रष्टव्यः । स्वे महिन्निं सदा समासत इति । यस्मात्सर्वभक्षणादिकर्तृत्वेऽप्यस्य कोऽपि विकारो नास्ति प्रत्यगात्मनस्तस्मात्सर्वदा स्वे महिम्न्येवाऽऽस्तेऽसौ तस्माइमणोऽने- नैक्यं युक्तमित्यर्थः। एवमकारस्य ब्रह्मार्थत्वं पूर्वमेवोक्तमुकारस्य त्वषधारणार्थ- त्वं पूर्वमेवोक्तम् । अयोक्तविधस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनैकत्वं प्रतिपत्तव्यामि- स्याह-तस्मादेनमिति । यस्मादकारमकारोकाराणां ब्रह्मपत्यगवधारणार्थत्वं सिदं तस्मादेनं प्रत्यगात्मानमित्यर्थः । अकारार्थेन ब्रह्मणाऽकारार्थ प्रोत्यर्थः। यथानुतार्यस्वीकारे हि प्रथमप्रणवेनेव द्वितीयपणवेनापि प्रत्यगात्मनो ब्रमणे- कत्वप्रतिपत्तिरेव स्यात् । तथा च न व्यतिहारः सिध्यति । व्यतिहारखण्डे तेन भाव्यमतः पूर्ववत्मणवमुच्चरन्ब्रह्म प्रत्यगात्मनेकी कुर्यात् । अकारोचारणस- मये यथोक्तं ब्रह्म प्रतिपदाकारस्योकारसंबन्धसमये ब्रह्मणः प्रत्यग्रुपस्पेन प्रत्यगात्मनेकत्वयोग्यत्वं संचिन्त्योकारस्य मकारसंबन्धसमये मकारार्थेन प्रत्य- * एतत्प्रत्यूयेति च च्छान्दसत्वात्साधु ।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- ७ सक्षम संख) रेणाविचिकित्समशरीरो निरिन्द्रियोऽमाणोऽ-: तमाः सचिदानन्दमात्रः स स्वराड्मपति य एवं वेद सदेष श्लोकः-शृतं शृङ्गार्धमाकृष्य शृजेणामेन योजयेत् । शृङ्गमेनं परे शुओं तमः गात्मनाऽकारार्थस्य ब्रह्मण एकत्वनिश्चयं कुर्यादित्यः । उक्तं च वार्ति- करुद्भिः अथवाऽकारमात्मानं मकारं च जगद्गुरुम् । अवधारणसंयुक्तमेकी कुर्यादयोमिति ॥ अहंशब्दकदेशत्वाद्रमशब्दैकदेशतः । अतत्यायेकदेशत्वाबलाकारेण च स्मरेत् ॥ साक्षित्वान्मनादीनां मकारेण तु साक्षिणम् । सावधारणमैकात्म्यमेवमोमिति पश्यवि" इति ॥ स्यतिहाररूपप्रतिपत्तिसाधकत्वं प्रणवद्वपस्य। अत्रापि ब्रह्माकारेण च स्मरे दिति पदितस्त्रात् । योरपि प्रणक्योः प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकत्वमेवोच्यत इति बारम्ति केचित् । तेषां पुनर्वचमानर्थक्यप्रसङ्गा प्रथमवचनमप्यनर्थकमेव । तेषां सा- अनखण्ड एच प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यस्योक्तत्वात् । ननु व्यतिहारपक्षेऽप्ये केनैव पचन व्यतिहारस्य सिद्धत्वात्पुनतिहारकथनमनर्थकमेव । न। संग्रहविस्ता. राभ्यां भेदोपपतेः। तान्यत्राप्यफारमकारयोरर्थभेदादिच्छया प्रतिपत्तिसंभ पावन पोनरुक्त्यदोषः। व्यतिहारखण्डप्रसिद्धिस्तु न्यतिहारसद्भावमाणे- बोषपयते । श्रुतेर्ययाभुतार्थलाभश्चास्मिन्पक्षे महालाभः । अस्त्वेवं श्रुत्पवि. दोदेवसुपदिशान्ति । वक्ष्यमाणश्लोकविरोधस्त्वस्मिन्पक्षेऽपरिहार्यः । अबारीर प्रमादि फलकथनम् । उक्तेऽर्थे श्लोको भवति- तदिति । शृङ्गं छन्दसायप. भस्म मणवस्प शृङ्गमम्मकारमकारार्थ प्रत्यगात्मानमादायेत्यर्थः । पूजार्धमुका- स्पर्धसर्थ ब्रह्म प्रत्याकृष्य ब्रह्मणैक्यं प्रतिपयेत्यर्थः । शृङ्गेणानेन मकारण मार्षमल्पमत्मनेत्यर्थः । योजयेदुकारोत्तरार्धार्थ ब्रह्म योजयेव । ब्रह्मणः प्रत्यः प्रासानेहसं चिन्तयेदित्यर्थः । इत्येकेन प्रणवेन व्यतिहार उक्तः। मृङ्गमेनमई- सम्पादिभूतमणवाकारार्थमात्मानमित्यर्थः । परे शृङ्गे ब्रह्मशब्दान्त्यभूवे मकारा- त्मकमणवमकारार्थब्रह्मणाऽऽकृयोकारणेकत्वं निवित्येत्यर्थः । तमन्त्यशृङ्ग पर- ।

·[८ अष्टपः खण्डः } . नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् । तेनापि योजयेत् ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये पडोपनिषदि सप्तमः खण्डः ॥ ७॥ अथ तुरीयेणोतश्च प्रोतश्च ह्ययमात्मा सिंहोऽ. स्मिम्हि सर्वमयं हि सर्वात्माऽयं हि सर्च मात्मानमतत्यंशरूपप्रणवाकाराभिधेयं परमात्मानमित्यर्थः । अमेजाकिर भापवित्रा प्रणवमकारार्थेन प्रत्यगात्मनाऽपि योजयेत् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरामन्दपूज्यपादाशिष्यश्री मद्विबारण्यमुनीश्वरकृती श्रीनृसिंहोत्तरतापीये षष्ठोपनिषदि सप्तमः खण्डः ॥ ७॥ एवं विभक्तेन प्रणवेनाऽऽत्मप्रतिपत्तिमकारमभिधाय तुरीयतुरीमेणाविक केन प्रणयेन प्रतिपत्तिकारो वक्तव्य इति खण्डान्तरारम्भः। अग्रेति. तुरीमावासितत्वादेकेकस्येत्योतादीनामेकैकस्य तुरीयावासितस्वमुक ...RE सरस्पष्टमभिहितमिति तदभिधानाप खण्डान्तरमारभते । अप विभक्तगणना- स्मनो जीवेशरूपस्यैक्यप्रतिपत्यनन्तरपनेकपदतदर्थप्रतिपत्तिलक्षणस्य विक्षेत्रमा चमनाय तुरीयेणाविभक्तेनोमित्येतेनोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपमाऽऽत्मबतिची यत इति शेषः । तत्रोतप्रणवेनोतस्याऽऽस्मनः प्रतिपाति दर्शपिसमास्या ओतत्वं प्रतिजानाति-ओतश्च मोतश्चेति । ओतच सामान्येन सन्मान मोवध चिदानन्दरूपेण । हीति प्रसिद्धिमाह । प्रसिदा हि सविधानसी सर्वत्र व्याप्तिः पुत्रसत्ता पुत्रसंवित्पुत्रसुखमित्यादिमकारेणेत्यर्थः । अपमा पूर्वोत्तोऽयं ब्रह्मरूप आत्मा। सिंह इति सर्वसंसाररहितनामसात्मत्वममिहिक मात्मनः । वाक्यार्थरूपेणाऽऽत्मना सर्व व्यासमतो व्यापकसमेवोतर स्वात्मनो व्याप्यभावः कुत्रचिदोवत्वं संभवति । आत्मन भोतत परि स्वरमेवोपपादयति-अस्मिन्हीति । अस्मिन्हि सच्चिदानन्दरूपे, स्याफके. ज्याप्यत्वेन वर्तते । अस्मिन्सर्व वर्तत इत्यत्र हेतुमाह-अयं हि साली न हि संविद्व्यतिरेकेण जगतः स्वरूपमस्तीत्यभिमाया । तस्मिन्ये किमान सर्व जगदिवि नेत्याह-अयं हि सर्वमिति । न व्यतिरेकेाव्यतिरोन बासस्ति किस्वास्मेवास्तीत्यर्थः । तहि व्याप्यास्त्र ANEMAIL ·१३५ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता-[ ८ अष्टमः मण्डः] नैवोतोऽद्वयो ह्ययमात्मैकल एवाविकल्पो न हि वस्तु सदयं ह्योत इव सद्घनोऽयं चिद्- घन आनन्दघन एकरसोऽव्यवहार्यः केनचना- द्वितीय ओतश्च प्रोतश्चैष ओंकार एवं नैव- मिति पृष्ट ओमित्येवाऽऽह वाग्वा ओंकारो वस्वमुक्तमात्मन इत्याशङ्कन्ध मा भूत्पारमार्थिकमोनत्वमित्याह-नैवोत इति । कि तर्युक्तमोतत्वमिति । अद्वयतैवेत्याह-अद्वयो अयमात्मति । हि यस्मादात्मा तस्मादोतत्वमुक्तमित्यर्थः । अयत्वमात्मत्वं वाऽस्य न धर्म इत्याह-एकल एवेति । नन्वद्वितीयत्वादिकमात्मनो धर्मत्वेनाभ्युपगन्तव्यं सर्वात्मनोऽद्वितीयत्वादिधमैरेव व्यवहारादित्याशङ्कयाऽऽह-अविकल्प इति । व्यवहारस्य विकल्पमात्रत्वान परमार्थतोऽद्वितीयत्वादिधर्मवत्त्वमात्मन इत्यर्थः। यस्मादिकाल्पतमेव सर्व व्याप्यं परमार्थतोऽद्वयोऽयमात्मा तस्मादात्मन उक्तमो. तत्वं व्यापकत्वमेव कल्पितमेवेत्याह-अयं होत इवेति । ननु सदादिरूप- स्याऽऽत्मनः कथमद्वितीयत्वमुच्यते घटसत्ता पटसत्ता घटसंवित्पटसंवित्पुत्रसुखं वित्तसुखमित्यादिरूपेण तेषां भेदप्रतीतेरित्याशङ्कन्ध सन्मात्रे चिन्मात्रे सुखमात्रे पन भेदप्रतीतिरस्ति किं तु घटाधुपाधिगतैव भेदप्रतीतिर्न च तेषामपि सन्मा- पा दोऽस्त्यसंभवादित्याह-सद्घनोऽयमित्यादिना वाक्यत्रयेण । सदादीनां परस्मरभेदं निराचष्टे-एकरस इति । नन्विदं निर्विशेषं वस्तूपदेश्यान्मति कथमुपदेष्टुं शक्यते सर्वशब्दाविषयत्वादिति सत्यमेवं नैकेनापि शब्देन विषय- स्पेनोपदेष्टुं शक्यत इत्याह-अव्यवहार्यः केनचनेति । अव्यवहार्य इत्यनेन धर्मेणोपदिश्यतां तईि नेत्याह-अद्वितीय इति । एवमात्मन ओतत्व- मुपपाच तद्वाचकस्याप्योंकारस्योतत्वं तदभेदार्थमाह-ओतथेत्यादिना । मतिबातमोंकारस्योतत्वमुपपादयति-एवमिति । किमिदमेवं भवति किमि- दमेवं न भवतीति कश्चित्केनचित्पृष्ट ओमित्येवोत्तरमाहेत्यर्थः । किमयं भाष एवंरूपः किंवा नैवरूप इति पृष्टे सत्ययं भाव एवंरूपः । अयं भावो नेवरूप इत्युत्तरे वक्तव्ये तत्स्थान ओमित्येवोत्तरं दृश्यते । तस्मात्सर्ववाचक- स्वादोंकारस्योतत्वं सिद्धमिति भावः । वामात्ररूपत्वाञ्चोंकारस्योतत्वं सिद्ध- मित्याह-पाग्वा इति । सर्ववर्णकवलनरूपत्वाद्वैखर्यादिरूपत्वाच पात्र. मगन्तब्यमोंकारस्य । वात्रत्वेऽप्योंकारस्यार्यजातस्य. पृथग्विधमा- ·. 1 ८ अष्टमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । वागेवेदं सर्व न ह्यशब्दमिवेडास्ति चिन्मयो ह्ययमोंकारश्चिन्मयमिदं सर्व तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्भवत्येतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं घेदेति रहस्यमनुज्ञाता ह्ययमात्मैष ह्यस्य सर्वस्य स्वात्मानमनुजानाति न हीदं सर्व स्वत आत्मवन्न ह्ययमोतो नानुज्ञाताऽसङ्गत्वाद- नत्वात्कथमोतत्वमिति तत्राऽऽह-वागेधेदं सर्वमिति । वाकार्यत्वादूपस्य वाग्व्य. तिरेकेणासत्वाद्वागेवेदं सर्वमित्यर्थः । पाचः सर्वानुगति दर्शयन्सर्वकारणत्वमु. पपादयति--न होति । न हि परापश्यन्तीमध्यमावैखरीरूपवाग्व्यतिरेकेण कस्यचिदपि प्रतिभासोऽस्तीत्यर्थः । बोधकत्वेन चिद्रूपत्वाचौंकारस्योतत्वम- भ्युपगन्तव्यमित्याह-चिन्मय इति । चिन्मयत्वेन कथमोतत्वमिति चित मोत- त्वादित्याह---चिन्मयमिदं सर्वमिति । चिन्मयत्वेन सर्वस्यापि परमेश्वरलक्ष- णस्य संभवात्परमेश्वर एवायमोंकार इत्याह-तस्मादिति । वाच्यवाचकभेदं निराचष्टे । एकमेव तदुभयं प्रणवपरमेश्वरस्यैकमेव चिन्मात्रं भवतीत्यर्थः । अस्यैकस्य वस्तुनः सर्वसंसाररहितत्वेन पुरुषार्थरूपत्वमाह-एतदित्यादिना। कथमस्यैवरूपत्वमिति ब्रह्मरूपत्वादित्याह-एतद्ब्रह्मेति । ब्रह्मणस्त्वभयादि- रूपत्वं सिद्ध पित्याह-अभयं वा इति । एवंविदः फलमाह-अभयं हीति । यथाज्ञानं हि फलमित्यर्थः । उक्तमोतत्वज्ञानं गोपनीयमित्याह-रहस्य- मिति । एव पोतपणवात्मनोस्तुरीयावसितत्वं प्रतिपाद्यानुज्ञातृप्रणवात्मनोस्तस्म- तिपादयमापनस्तावदनुज्ञातृत्वं प्रतिजानाति--अनुज्ञाता हीति । कस्य किमनुजानातीत्याह-एष होति । ओतभावनया तुरीयतुरीयस्वात्मन्यव. स्थितस्य नचिन्निमित्तेन चलिते मनास द्वितीयप्रतिभासस्तावद्भवति । न चाऽऽत्मपति पत्त्या वाधितस्य रसत्वेन स्वतः प्रतिभासः संभवत्या स्त- स्याऽऽत्मनि कल्पिततया प्रातिभासिकसत्तामनुजानातीत्यर्थः । नन्विदं सर्व प्रनिभ समानत्वादात्मवत्स्वत एवाऽऽत्मवत्ततो नाऽऽत्मानुजयेषामात्म- वत्त्वमिति नेत्याह-न हीति । जडस्य स्वतः प्रकाशायोगात्सचाऽपि न स्वतोऽस्त्रीत्यर्थः । कथं तोतत्त्वमनुज्ञातृत्वं चोक्तमात्मन इत्याशङ्कायामुक्त- मेवोत्तरं स्म.रयति-नयमिति। अत्र हेतुत्रयमाह-असङ्गत्वादित्यादिना ।

·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता-[ ८ अष्टर: संरः] विकारित्वादसत्त्वादन्यस्यानुज्ञाता ह्ययमोंकार ओमिति ह्यनुजानाति वाग्वा ओंकारो वागे-- वेदं सर्वमनुजानाति चिन्मयो ह्ययमोंकारश्चि- दीदं सर्व निरात्मकमात्मसात्करोति तस्मात्प- रमेश्वर एवैकमेव तद्भवत्येतदमृतमभयमेतद्ब- हाभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यमनुज्ञकरसो ह्ययमात्मा प्रज्ञानघन एवायं ह्यस्मात्सर्वस्मात्पुरतः सुवि- भातोऽतश्चिधन एव न ह्ययमोतो नाना- ताऽऽम्यं हीदं सर्वमसदेवानुज्ञैकरसो ह्ययमों- कार ओमिति ह्येवानुजानाति वाग्वा ओं- एवमात्मनस्तुरीयपर्यन्तमनुज्ञातृत्वं प्रतिपाद्योंकारस्यापि तदाह-अनुनाता हीति । तदुपपादयति- ओमितीति। किमहं तव स्वभूतमिदं गृहामीति निर्षने- 'नासत्कल्पेन पृष्टो धनघांस्तं धनिनं सन्तं कुर्वन्नोमिति हि तेन प्रार्थितमनुजा- नाति तस्मादोंकारस्याऽऽत्मानुज्ञातृत्वं सिद्धमित्यर्थः । अथवा यज्ञे जगस्स- ध्यादिकर चरुपुरोडाशादिकं देवादीनामनुजाननोमिति हि यस्मादनुजानाति तस्मात्सिद्धमोंकारस्य सर्वेषामात्मानुज्ञातृत्वमित्यर्थः । वाग्वा ओंकार इत्यादि व्याख्यातमायम् । एवमोंकारात्मनोस्तुरीयपर्यन्तमनुज्ञातृत्वमुपपाधानुलात्वमपि तुरीयपर्यन्तं तयोः सिद्धमिति वदन्नात्मनोऽनुज्ञात्वं तावदाह-अनुकरस इति । अनुज्ञा न व्यापाररूपा किं त्वात्मैवेत्याह-प्रज्ञानघन इति । काल्प निकरूपमनुज्ञातृयोगेन तुरीयतुरीयपर्यन्तेन स्वात्मनि विलाप्य स्थितं साक्षि- सेन्यमनुज्ञेत्यर्थः । चिद्घनत्वमुपपादयति-अयं हीति । कथं तास्यानुज्ञातृत्वयो- तत्वं चोक्तमिति चेदस्योत्तरमुक्तमित्याह-न ह्ययमिति । तत्र हेतुमाह- आत्म्यं हीति । इदं सर्वं साक्ष्यमात्म्यं स्वत आत्मशून्यत्वादात्माईमात्मापेक्ष- मित्यर्थः । आत्मीयमात्मसंबन्ध्यात्मन्यध्यस्तमिति वाऽय: । अत आत्पन्यतिरे- फेण नास्तीदं सर्वमित्याह---असदेवेति । ओंकारस्याप्यनुज्ञात्वं सिद्धमिस्याह- अनुझेकरस इति । अनुजैकरसत्वमुपपादयति-ओमिति ह्येवेति । ओमित्येवं हि १७. हायमस्मा १२ क. ङ. 'ज्ञातैतदारम्य । ३ घ. "ताऽऽत्मा हो । ४. छ. सर्व । - ·[८ अष्टमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । कारो वागेव ह्यनुजानाति चिन्मयो ह्ययमों- कारश्चिदेव ह्यनुज्ञा तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्भवत्येतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यम- विकल्पो ह्ययमात्माऽद्वितीयत्वादविकल्पो ह्यय- मोंकारोऽद्वितीयत्वादेव चिन्मयो ह्ययमोंका- रस्तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्भवत्यविकल्पो नाविकल्पोऽपि नात्र काचन भिदाऽस्ति नैवात्र काचन भिदाऽस्त्यत्र भिदामिव मन्य- मानः शतधा सहस्रधा भिन्नो मृत्योर्मृत्युमा- शाखाचार्योक्तां सर्वस्य चिन्मात्रतामनुजानन्ननुजानाति विद्वान्विविदिषुश्वीमिति शेव सर्वमीश्वरायानुजानन्ननुजानातीत्यर्थः । वाग्वा इति परा बागुच्यतेऽन्य- थाऽनुज्ञाया अनुज्ञातुः सकाशादान्तरत्वानुपपत्तेः । वक्ष्यति चाऽऽन्तरत्वं श्लोफेन-' ओतमोतेन जानीयादनुज्ञातारमान्तरम् ' इति । यद्यप्योतानुज्ञा. तुरान्तरत्वमेवात्रोक्तं तथाऽप्यनुज्ञातुरनुज्ञाया निर्विकल्पस्य चाऽऽन्तरत्वमवग- न्तव्यं संभवात् । यद्यपि सर्वे तुरीयावसितत्वेन समाना ओतादयस्तथाऽप्युप- क्रमे बालान्तरत्वं विद्यते तेषामित्यस्ति हि संभवोऽनुज्ञातुरनुज्ञाया आन्तरत्वेऽनु- ज्ञायाश्चाविकल्पस्य । आत्मनोऽविकल्पत्वमाह-अविकल्पो ह्ययमात्मति । तत्र हेतुमाह-अद्वितीयत्वादिति । साक्षित्वलक्षणमनुज्ञातृत्वमपि विकल्परूपमेवेति । तदपि विलाप्य स्वमहिमस्थं चतन्यमविकल्पमित्यर्थः। ओंकारस्याप्यविकल्पत्व- माह-अविकल्पो ह्ययमोंकार इति । तत्रोक्त एव हेतुरित्याह-अद्वितीयत्वा. देवेति । ओंकारस्याद्वितीयत्वं साधयति-चिन्मय इत्यादिना । एकमेव तद्भ- बतीत्युक्तं किं तदेकमिति तत्राऽऽह-अविकल्प इति । अविकल्पधर्मोऽप्यंत्र नास्तीत्याह-नाविकल्पोऽपीति । अत्र हेतुमाह-नात्र काचन भिदाऽस्तीति । भेदप्रतिभासाभावादेव भेदाभाववचनं न तु भेदस्य स्वरूपतोऽभावादिति शज्ञ वारयति-नैवेति । भेददर्शने दोषदर्शनेनापि भेदासत्त्वमेव द्रढयति-अत्र भिदामिति । देवादिभेदैर्नानात्वं प्राप्य तत्रापि न स्थैर्य प्रामोतीत्यर्थः । उक्त १ ग. घ. "धा वा भि।

·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः] मोति तदेतदद्वयं स्वप्रकाशं महानन्दमात्म- बैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यम् ।। इत्यथर्ववेदान्तर्गत नृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषद्य- टमः खण्डः ॥ ८ ॥ देवा ह वै प्रजापतिमबुवन्निममेव नो भगवन्नों- कारमात्मानमुपदिशेति तथेत्युपदष्टाऽनुमन्तैष स्याविकल्पस्याऽऽत्मत्वमाह-तदेतदिति । तदेतदद्वयमात्मैवेत्यन्वयः । अद्वयत्वे तत्प्रकाशहेत्वभावात्कथं तत्प्रकाश इत्याशङ्कय स्वप्रकाशत्वमाह-स्वप्रकाश मिति । स्वत एवास्य पुरुषार्थतामाह-महानन्दमिति । आनन्दत्वेन लौकिका- नन्दवत्माप्तं दोषं परिहरति-एतदमृतमित्यादिना । एतदानन्दरूपमद्वयममृतं सर्वविकारवर्जितमतोऽभयं तस्माइन । अभयं वा इत्यादि व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्ट श्री. मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषद्य- ष्टमः खण्डः ॥८॥ अदानीमुक्तया तुरीयतुरीयपर्यन्तयोपासनयाऽतिशुद्धान्तःकरणस्य साक्षा- तुरीयतुरीयोपदेशप्रकारं शिष्यस्योपदिष्टार्थप्रतिपत्तिप्रकारं तया ध प्रतिपत्त्या निरस्तनिखिलाविद्यस्य स्वरूपावस्थानं च दर्शयितुं खण्डान्तरमाऽऽरम्भः- देवा ह वा इति । उक्तं च-"गुरूक्तविद्यया छिन्नसर्वाविद्यस्य या स्थितिः । तां प्रवक्तुमुपेत्याद्य प्रारब्धैषोत्तरा श्रुतिः " इति । इममेवेति । तदेतदद्वयं स्वप्रकाशं महानन्दमात्मैवेति कथितं निर्विकल्पमेवे. त्यर्थः । ओंकारमित्योंकारलक्ष्यत्वादुच्यते । एवं देवैः प्रार्थितः प्रजापतिरुप- दिशति-उपद्रष्टेत्यादिना । एष प्रत्यगात्या सिंहः परमात्मवेत्यन्वयः । ननु कथं कर्तृत्वादिसंसारविशिष्टस्याऽऽत्मन ईश्वरत्वमित्याशङ्काय नाऽऽमनः कर्तृत्वादिकमस्तीत्याह-उपद्रष्टेति । कर्तृसमीपस्थः सन्कर्तृन्पश्यति न तु स्वयं कर्तेत्युपद्रष्टा । अतो न कर्तृत्वादिसंसारधर्मो ब्रह्मात्मन इत्यर्थः । लर्हि सांख्य. सिदान्तमसक्तिरिति चेन्नेत्याह--अनुमन्तेति । स्वतःसत्ताप्रकाशप्रवृत्तिसाम- १ ठ. रप्रार।

·[९ नवमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । आत्मा सिंहश्चिद्रूप एवाविकारो घुपलब्धा सर्वत्र न ह्यस्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धोऽद्वि- तीयो मायया ह्यन्यदिवस वा एष आत्मा पर एवैषैव सर्व तथा हि प्राज्ञे सैषाऽविद्या यरहितानां कर्तृणां प्राणबुद्ध्यादीनां स्वात्मन्यध्यस्ततया तत्सर्वमनुजानाती. त्यर्थः । तर्खनुज्ञातृत्वप्रसक्तिस्ततस्तदपि कर्तृत्वमेवेति नाकर्तृब्रह्मणैक्यमात्मन इत्याशङ्कयाऽऽह-चिद्रूप एवेति । सर्पविकारसाक्षित्वेन चिद्रूपत्वं साधयति- अविकारो झुपलब्धेति । साक्षित्वमपि न विकारपूर्वकमित्याह-अविकारो झुपलब्धा सर्वत्रेति । विकारित्वे साक्षित्वं न हि घटत इति हीति सूचितम् । आत्मनोऽविकारित्वेन द्वैतसाधकत्वाभावादन्यस्य च तत्साधकस्यानुप. पत्तेः । कथं तर्हि द्वैतसिद्धिरित्याशङ्कयात एव परमार्थतो न द्वैतसिद्धिरि- त्याह-न ह्यस्ति द्वैतसिद्धिरिति । उक्तानुपपत्त्यर्थो हिशब्दार्थः (ब्दः)। कथं दैत- सिद्धिर्नास्ति प्रतीतेरित्याशङ्कयाऽऽत्मैव तद्रूपेण प्रतीयत इत्याह--आत्मैव सिद्ध इति । तर्हि तस्य सद्वयत्वेनाद्वितीयब्रह्मभावानुपपत्तिः । न । आत्मनः परमार्थ- तोऽद्वयत्वादित्याह- अद्वितीय इति । सद्वितीयप्रतिभासस्तु माययेत्याह- मायया ह्यन्यदिवेति । फलितमाह-स वा इति । स उपद्रष्टेत्युक्त एष मायया ह्यन्यदिवेत्यन्तेन शोधित आत्मा पर एव तल्लक्षणलक्षितत्वादित्यर्थः । माय. याऽत्मा सद्वितीय इव भासत इत्युक्तं तत्फलमाह-एषैव सर्वमिति । एषा मायैव सर्वसंसाररूपद्वयामित्यर्थः । ननु प्रसिद्धं सर्व परित्यज्यापसिद्धस्वीकारोऽ- नुपपन्न इत्याशङ्कयाऽऽत्मनः परत्वं सर्वस्य मायामात्रत्वं चास्माभिरभ्युपगम्यत एतच्च सर्व प्राणभृतां सुषुप्ते सिद्धमतो नाप्रसिद्ध स्वीकार इत्याह-तथा हीति । यथाऽस्माभिरुक्तं स वा एष आत्मा पर एषैव सर्वमिति तथा हि तथैव हि प्रसिद्धं तत्सर्वेषां प्राज्ञे सुषुप्तावित्यर्थः । उक्तमेव स्पष्टतया दर्शयति-सैषेत्या- दिवाक्यद्वयेन । सेति पूर्वोक्ता मायोक्ता । एषाऽविद्येति प्राज्ञे प्रसिद्धमज्ञान- मुक्तं सामानाधिकरण्येन चैक्यं दर्शितं मायाविद्ययोस्तत एवैका जडशक्ति- विक्षेपशक्तिप्राधान्येन मायोच्यत आच्छादनशक्तिप्राधान्येनाविद्योच्यत इति भावः । आत्मा परमात्मैवेति । प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकत्वम् । स्वप्रकाश इति पर- मात्मनो विशेषणं तेन च परमात्मनः प्रत्यगात्मैकत्वं द्योतितं न ह्यात्मनोऽ. न्यस्य परमात्मनः स्वप्रकाशत्वं संभवतीति । सुषुप्ते यदि सर्वज्ञः परमात्माऽयं प्रत्यगात्मा किमित्यात्मानमन्यं च न विजानातीत्याशङ्कयायमहमस्मीदमेवंरूप- - ·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः] जगत्सर्वमात्मा परमात्मैव स्वप्रकाशोऽ- प्यविषयज्ञानत्वाज्जानन्नेव ह्यत्र न विजा- नात्यनुभूतेर्माया च तमोरूपाऽनुभूतेस्तदे- तज्जडं मोहात्मकमनन्तं तुच्छमिदं रूप- मिनि स्पष्टदर्शनाभावे कारणमाह-अप्यविषयज्ञानत्वादिति । न जानातीत्यु- तरत्रान्वयः । अपिशब्दः शङ्कगनुवादार्थः । यद्यप्ययं सर्वज्ञः परमात्मा सुषुप्ते तथाऽप्यविषयज्ञानत्वादात्मानमन्यं च न विजानातीति । अविषयज्ञानत्वादि- त्ययमर्थः । अविषयत्वादज्ञानत्वाञ्चेति । तत्राविषयत्वादिति सन्मा तेरि- क्तविषयसंबन्धाभाव उक्तो यद्विपयं स्पष्टं ज्ञानं स्यात् । अज्ञानत्वादिति ज्ञाय- तेऽनेनेत्यन्तःकरणं बाह्येन्द्रियाणि च ज्ञानं तत्संबन्धरहितत्वादिति स्पष्टज्ञानक- रणाभाव उक्तः। ज्ञानमात्रं तु सुषुप्तेऽप्यस्तीत्याह-जानन्नेव ह्यत्र न विजा- मातीति । स्वात्मानं स्वप्रकाशतया जाननेव वर्ततेऽज्ञानं च चैतन्याभासेनाना- नवृत्तिविशेषेण च जाननेव वर्तते सुपुप्तेऽप्यात्मा । अतो जाननेवाऽऽत्मा मूद्वैन विजानातीत्युच्यते । यत इदानीमिव सुषुप्ते सुषुप्तवदेवेदानीमप्यात्माऽ- विक्रिय एव भवतीत्यर्थः। केन प्रमाणेनोक्तस्यार्थस्य सद्भावसिद्धिरिति चेत्स- र्वेषां स्वानुभवसिद्धोऽयमर्थ इत्याह-अनुभूतरिति । आत्मा चेत्परमात्मनेकी- भूतः स्वप्रकाशः सुषुप्ते कथं तर्हि तत्र मायाविद्यासंभव इति चेत्सत्यमस्तीयमनु- पपत्तिस्तथाऽपि तमोरूपा माया सर्वेषां स्वानुभूतिबलादभ्युपगन्तव्येत्याह- माया च तमोरूपाऽनुभूतेरिति । अस्या मायायास्तमोरूपिण्याः सर्वजगन्मयत्व- मुक्तमात्मनोऽद्वयत्वाय । एषैव सर्व सैषाऽविद्या जगत्सर्वमिति च । तत्मतिपा- इनायास्या जगत्कारणत्वमुपपादयस्वरूपमाह-तदेतदित्यादिना । तत्र जड- रूपजगत्कारणत्वोपपादनायास्या मायायास्तमसः सुषुप्तादौ सर्वेषां स्वानुभव. सिद्धं जडत्वमाह-तदेतज्जडमिति । मूढोऽहमिदं च मूढमिति प्रसिद्धं मौढय- मपि सुषुप्तमोहात्मकमेवेति वक्तुं सौषुप्ततमसः सर्वलोकप्रसिद्धिमाह-मोहात्मक- मिति । तस्य सर्वकारणत्वसिद्धये सुषुप्तिसमये सिद्धमेवाऽऽनन्त्यमाह-अन- तमिति ।सर्व विषयाज्ञानसंभवाज्जाग्रत्यप्यानन्त्यं सिद्धमज्ञानतमसः । अनिर्व- चनीयजगत्कारणत्वाय सुषुप्तादौ स्वप्रकाशचिदाश्रयत्वानुभवबलसिद्धामनिर्व- चनीयतामाह -तुच्छमिति । सत्कार्थवादिपक्षोपपादनाय सर्वस्यापि कार्यस्य सौषुप्ततमास वासनारूयेणावस्थानमाह-इदं रूपमिति । ननु कस्येयमविद्या न तावज्जीवस्य तस्याविद्याधीनत्वेन तत्सिद्धेः पूर्वमेवाविद्यायाः साश्रयविष- ·[९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १४३ मस्यास्य व्यञ्जिका नित्यनिवृत्ताऽपि मूढेरात्मेव दृष्टाऽस्य सत्त्वमसत्त्वं च दर्श- यति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वतन्त्रास्व. तन्त्रत्वेन सैषा वटबीजसामान्य वदनेक- याया वक्तव्यत्वात् । नापीश्वस्य सर्वज्ञत्वादविद्या[न]धीनत्वाच्च । सत्यम् । अत एव न जीवेशयोरियं किं तु जीवेश्वरविभागास्पदचिन्मात्रस्येत्याह-अस्येति । स्वप्रकाशतयाऽखिलजगत्प्रसिद्धचिन्मात्राश्रयविषयतया सुषुप्ते भानादित्यर्थः । मामहं न जानामीति चाऽऽत्ममात्राश्रयविषयत्वं प्रसिद्धमेवाज्ञानस्य न चास्य विद्यासंबन्धेन कदापि काचिदपि हानिरस्ति परमार्थतः किं त्वौज्ज्वल्यमेव तत्साक्षित्वेनाभिवृद्धं घृतपिण्डसंबन्धेनेवाग्नेरिगाह-अस्य व्यञ्जिकेति । तर्हि घृतपिण्डमिव दीप्तोऽग्निरात्मा तां दहेदित्यविद्यासत्त्वमेव न स्यादिति चेत्सत्य- मित्याह-नित्यनिवृत्तेति । कथं तर्हि तस्याः कारणत्वमुच्यत इति चेदसत्यपि सा मूढेरविवेकिभिरात्माभिन्नेव दृष्टा कल्पिताऽसती सतीव भाति मूढानामत- स्तेषां सर्वमुपपन्नमित्याह-नित्यनिवृत्ताऽपि मूढरात्मेव दृष्टेति । एवं सर्वजग- न्मूलाध्यासमुपपाद्य तत्कार्यभूतजीवेश्वराद्यध्यासं दर्शयति-अस्येत्यादिना । अस्य स्वाश्रयविषयरूपस्य चैतन्यस्य सत्त्वं स्वसाक्ष्यत्वेन तद्व्यञ्जकत्वादर्श. यति स्वतः सदसदादिविकल्पशून्यं चैतन्यम् । असत्त्वं चाऽऽच्छादकत्वेन मूढानां दर्शयतीत्यर्थः। सत्त्वासत्त्वदर्शनयोरुपपत्तिं स्वयमेवाऽऽह सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्या- मिति । सिद्धत्वेन सत्त्वं दर्शयति । असिद्धत्वेन चासत्त्वं दर्शयतीति विभागः। स्वमाहिमस्थं हि निर्विकल्पकचैतन्यनविद्यासंबन्धे तत्साधकत्वेन प्रकटी भवति आकाशस्थमिव तेजो मूर्तसाधकत्वेन । स्वप्रकाशमपि चैतन्यं जडप्रधान सदसिद्धमाप भवति । अविद्यास्वाभाव्यात् । ताभ्यां च सिद्धत्वासिद्धत्वा- भ्यामात्मनः स्वातन्त्र्यं पारतन्त्र्यं च भवतीश्वरत्वे जीवत्वे च निमित्तभूतमि- त्याह-स्वतन्त्रास्वतन्त्रत्वेनेति । स्वयंसिद्धत्वेनाविद्यायाः सत्ताप्रतीत्यर्थ- क्रियाप्रदतयाऽविद्यां प्रति स्वातन्त्र्यं भवति चैतन्यस्याविद्याङ्गताभा- सद्वारा तस्यामात्मत्वारोपात्तद्वत्पारतन्त्र्यं च भवति चैतन्यस्यातश्च तदेक- मेव चैतन्यं जीवेश्वरभेदभिन्नमिव भवति साहंकारनिरहंकारत्वाभ्यामित्यर्थः वक्ष्यति च- अभिमन्ता जीवो नियन्तेश्वर इति । नन्वेका विद्या कथमनेक- जीवप्रतिभासहेतुरिति शनयां दृष्टान्तेन तदुपपादयति-सैपेति । सैषाऽविद्या १ क. 'तन्त्रस्वासै । १ म. ट. वेशादिवि । ३ ४. न्यस्य तता 1४ 3. मेषा । ४ ·१४४ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नमः खण्डः] वटशक्तिरेकैव तद्यथा वटबीज सामान्यमेकम- नेकान्स्वांव्यतिरिक्तान्वटान्सबीजानुत्पाद्य तत्र तत्र पूर्ण सतिष्ठत्येवमेवैषा माया स्वाव्य- तिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च वटबीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैव सती यथा वटवीजसामान्यमनेकवटव्य- क्त्युपादानसमर्थमेवमियमप्यनेकवटशक्तिरित्यर्थः । अत्र वटशब्देन क्षेत्राण्यु. च्यन्ते । वटवद्विपमृतत्वात्पाण्युपजीव्यत्वाच्च महाभूताद्यात्मके क्षेत्रे वटशब्दो युक्त एव । अतोऽनेकजीवोपाधिभूतानेकक्षेत्रशक्तित्वादेकाऽप्यविद्याऽनेकजीव. प्रतिभासहेतुर्भवतीत्यर्थः। ननु शक्तिशक्तिमतो देऽनेकाविद्याप्रसङ्गः। स चानु- पपन्नोऽविद्यानां विषयाश्रयभेदानिरूपणात् । शक्तिशक्तिमतोरभेदश्चेत्तत्रापि शक्तिशेषपक्षेऽनेकाविद्याप्रसङ्गात्। शक्तिमच्छेषपंक्षे त्वेकैवावियेत्येक एव जीवः स्यात् । तथा चानन्तजीवप्रतिभासविरोधो भेदाभेदपक्षश्चानुपपन्न इति चेत्स. त्यम् । अस्त्येवेयमनुपपत्तिटबीजसामान्येऽपि । ततस्तद्वदत्रापि द्रष्टव्यामित्यभि- प्रेत्य दृष्टान्तमुपपादयति-तद्यथेति । शक्ति शक्तिमतोरभेदपक्षमाश्रित्याऽऽह- वटबीजसामान्यमेकामति । एकत्वेऽप्यनेकवटहेतुत्वमाह-सामान्यमेकमनेका- स्वाव्यतिरिक्तान्वटान्सबीजानुत्पाद्योति । कार्याणामपि शक्तिद्वारा वटबीज- सामान्येनैक्यमाह-स्वाव्यतिरिक्तानिति । सबीजानित्येकैकस्यापि वटस्य सामान्यवत्पूर्णशक्तित्वमुक्तम् । एवं केषु वटेषु वटसामान्यस्यैकस्यापि सर्वात्म- नाऽवस्थानमाह-तत्र तत्रेति । दानिक प्रपञ्चयति-एवमेवेति । मायति । दुर्घटघटनासमत्यर्थः । एवमेकस्या अभ्यविद्याया मायामयत्वेनानेकजीवादि- प्रतिभासोत्पादनसामर्थ्यमभिधाय चैतन्यस्य तद्धर्माध्यासेन जीवादिभावे द्वार- माह-जीवेशावाभासेन करोतीति । आभासद्वारेणाविवेकात्तस्यां बद्धाहंभावो जीवो निरहंकारः स्वमायामाससाक्षी -वसत्तामात्रेण सर्वप्रवर्तकत्वादीश्वरः । अथवा मायायाः स्वकार्यभेदानुगतं निशामकं यद्रूपं तदाभासद्वारेणेश्वरं भवति विशेषमात्राभासप्राधान्येनानेकजीवं भवतीति जीवेश्वरविभागः । जीवेश्वरभेद- कल्पनायाः पूर्वमेकैव जडशक्तिीश्वर भेदमेवं संपाघेश्वरस्य मायास्वातन्त्र्ये हेतुत्वेन जीवस्याविद्यास्वातन्त्र्ये हेतु वेन भवतीत्याह-माया चाविद्या च १ क. छ. स्वात्मन्य' । २8. द्यायां । ३ ठ. पक्ष एकै । ४ ठ. 'तू । सत्य । ५म. ट. स्वात्मव्य' ।।ट, रक।

·t९ नवमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १४५ स्वयमेव भवति सैषा विचित्रा सुदृढा बह्वङ्कुरा स्वयं गुणभिन्नाऽङ्कुरेष्वपि गुण- भिन्ना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी चैतन्य- दीप्ता तस्मादात्मन एव चैविध्यं सर्वत्र योनित्वमप्यभिमन्ता जीवो नियन्तेश्वरः स्वयमेव भवतीति । स्वयमेवेत्येकैव जडशक्तिरित्यर्थः । एवमविद्यानिमित्तमेव जीवेशभेदमुपपाद्य तनिमित्तमेव जगत्प्रतिभासं ब्रुवन्सत्कार्यवादमाश्रित्य स्थि- त्यादिकाले प्रतीयमानस्य भेदजातस्य सूक्ष्मेण कारणमात्ररूपेण तस्यामवस्थि- तत्वेन तस्या वैचित्र्यं दर्शयञ्जगदाकारेणावस्थाने तस्याः सामर्थ्य दर्शय- ति-सैषा विचित्रेति । असती मायेयमिति मत्वा तन्नित्तिसाधनेऽनादरो न कार्य इत्याह-सुदृढेति । सम्यग्ज्ञानेन विनाऽनुच्छेद्येत्यर्थः । एवं तस्याः कारणत्वमुपपायेश्वरसंनिधानात्सा मायाऽनेकप्रकारेक्षणरूपेण परिणमत इत्याह- बहजुरेति । अङ्गुरशब्देनेक्षणात्मकं प्रथम कार्यमुच्यते । भूतादिसृष्टेः पृथग्व- क्ष्यमाणत्वात् । अङ्कुरस्य बहुरूपत्वमुक्तं वार्तिककृद्भिः "सर्वज्ञकरुणानुन्ना विचारज्ञानकामना । ईक्षणोपचयानादिरूपेणाथ विवर्तते" इति ॥ कार्यगतप्रकाशचलनावरणरूपत्वनिर्वाहाय तस्याः सत्त्वादिरूपत्वमाह-- स्वयं गुणभिन्नेति । चैतन्याभिव्यञ्जकत्वात्स्पन्दशक्तित्वाचैतन्याच्छादकत्वाच्च स्वयं माया सत्वरजस्तमआत्मिकेत्यर्थः । ततः कार्याणामपि सत्त्वादिरूपत्वं सिद्धमित्याह--अङ्कुरेश्वपीति । गुणत्रयस्य त्रिमूर्तिशरीरात्मकत्वात्सर्वमपि कार्य त्रिमूर्त्यात्मकमेवेति वदन्सर्वमपीदमीश्वररूपेण द्रष्टव्यमित्याह--सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणीति । तस्यास्तद्रूपत्वे योग्यतामाह-चैतन्यदीप्तति । यस्मादात्मन्यतिरेकेण न माया नाम कांचनास्ति तस्मादात्मैव स्वात्मान कल्पितमायागतसत्त्वाद्याभासद्वारेण सर्वद्वैतजातोत्पतिस्थितिलयेषु त्रिमूर्त्यात्मे- त्याह-तस्मादात्मन एव त्रैविध्यं सर्वत्रेति । गुणत्रयसाम्यशरीरः कारणात्मा सर्वेश्वरोऽपि स एवेत्याह-योनित्वमपीति । योनित्वमपि तस्यैवेत्यर्थः । एवमीश्वरभेदस्य मायानिमित्तत्वमभिधाय जीवेशभेदस्यापि सैव निमित्त मित्युक्तं व्यनक्ति-अभिमन्तेत्यादिना । समष्टिजीवत्वे निमित्तमाह- १ क. ग. प. उ. चित्रा।२ म. पकत्व । ३ठ. काचिदस्ति।

·१४६ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवत: संड:] सर्वाहमानी हिरण्यगर्भस्त्रिरूप ईश्वरवयक्तचैतन्यः सर्वगो ह्येष ईश्वरः क्रियाज्ञानात्मा सर्व सर्वमयं सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाऽप्यल्पाः स वा एष सर्वेति । तस्यापि त्रिमूर्तित्वमाह-त्रिरूप इति । तस्य जीवत्वे तस्मिनीश्वर- त्वव्यपदेशः कचित्कथमिति चेत्तस्य स्वत एवेश्वरात्मज्ञानंवत्त्वेनेश्वररूपत्वा. दित्याह-ईश्वरवदिति । यथेश्वरो नित्याभिव्यक्तचैतन्यस्वभावस्तथाऽयमपी. त्यर्थः । अथवा तन्नियन्तृत्वेनेश्वरस्यापि तत्र विद्यमानत्वाचास्मिन्नीश्वरव्यपदे- शोऽस्तीत्याह-सर्वगो ह्येष ईश्वर इति । हिरण्यगर्भ चैतन्याभिव्यक्त्यतिशये हेतुं वदंस्तस्य स्वरूपमप्याह--क्रियाज्ञानात्मेति । सर्वज्ञानक्रियाशक्तिसमष्टि- रूपस्वच्छन्नानक्रियाशक्तिमात्रशरीरत्वाद्धिरण्यगर्भस्य सवितृमण्डले तेजोवभि- त्याभिव्यक्तं तत्र ब्रह्मेत्यर्थः । हिरण्यगर्भस्य सर्वाहंमानित्वं स्वरूपं चाभि- धायान्येषामपि जीवानां सर्वाहंमानित्वकथनाय तदुपाधीनां सर्वात्मकत्वमुक्त- मनुवदति-सर्व सर्वमयमिति । सर्व क्षेत्रजातं सर्वमयं सर्वात्मकमायास्वरूप- स्वादित्यर्थः । अतः सर्वेपामपि जीवानां सर्वाहमानित्वं सिद्धमित्याह--सर्वे जीवाः सर्वमया इति । सर्वावस्थास्विति । अत्यल्पत्तिकाद्यवस्थास्वपि सर्वमया इत्यर्थः । सर्वेषां हि जीवानां सर्वावस्थासु सन्मात्रकारणे पृथिव्यादिजातमात्रे च कारणात्मवद्व्याप्तेस्तदभिनेऽभिमानः सूक्ष्मोऽस्ति । तन्मध्यगतपिण्डविषयस्थूलाभिमानसमुद्भवात्तु जाग्रत्स्वमयोरसावनुभूतो भवति मन्दानाम् । पिण्डाभिमानतिरोभाचे तु सुषुप्तालयादौ परिपूर्णसन्मात्रसर्व- जात्यभिव्यक्तेः । स्वाभाविकोऽभिमानः समुद्भूतो दृश्यते सरतः सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थास्वित्यर्थः । अन्यथा कथं हिरण्यगर्भादिभावः संभ. वति । न ह्यसत उत्पत्तिरस्ति तस्मात्सर्वेषां सर्वज्ञानकर्मफलयोग्यत्वात्सर्वात्म- स्वमस्त्येव । यद्यप्येवं सर्वे जीवाः सर्वावस्थासु सर्वमयाः स्वाभाविकाविद्याश. रीरत्वेन तथाऽपि कार्यात्मकं सप्तदशकं लिङ्गशरीरमपरिच्छिन्नमपि परिच्छिन्न- ज्ञानकर्मवशात्परिच्छिन्ने स्थूलशरीरे यदा संकोचं प्रामोति तदाऽल्पाभिमानि- त्वमप्यस्तीत्याह-तथाऽप्यल्पा इति । यद्यपि सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाऽ- प्यल्पा इत्यर्थः । अथवा यथा सर्वमयास्तथाऽल्पा अपीत्यन्वयः । सृष्टिशेषा- भिधानपूर्वकं प्रवेशव्यवहारौ दर्शयन्सृष्टयादेमिथ्यात्वमाह-स वा इत्यादिना । १८. नबलेने । २ . ट. भष्वत एव चै । ३ ठ. 'याशक्तिश।

·[ ९ नवमः खण्डः]. नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १४७ भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव तस्मादद्वय एवायमात्मा सन्मात्रो नित्यः शुद्धो बुद्धः सत्यो मुक्तो निरअनो विशुरद्वय आनन्दः परः प्रत्यगेकरसः प्रमाणैरेतैरवगतः सत्तामात्र स सुषुप्तस्थः कारणात्मैष बलङ्कुर इत्यत्र क्षेत्रत्वेन प्रस्तुत इति तदेतच्छब्दयो. रर्थः । ईश्वररूपः प्रत्यगात्मेति वाऽर्थः । भूतान्यपश्चीकृतानि सृष्ट्वा तेभ्य इन्द्रियाणि ततः पश्चीकृत्य विराजं ततस्तत्करणेभ्योऽग्न्यादिदेवताः पुनर्व्य- ष्टिरूपानमयादिकोशांश्च सृष्ट्वा सृष्टे प्रविश्य तत्र विशेषाभिव्यक्त्या व्यवहार योग्यता प्राप्यामूढः स्वतः स्वमहिमस्थतया मूढ इव मिथ्यारूपपरिच्छेदाभिमा. नेन व्यवहरनहं कर्ता भोक्ता देवदत्तो देवो मनुष्य इत्यादिप्रकारेणाऽऽस्ते । माययैव तत्सृष्टयादिकं करोति न स्वतोऽतो मिथ्यारूपा एव सृष्टिसृज्यम वेशव्यवहारा इत्यर्थः । मायामयसृष्टिकथनस्य प्रयोजनमाह-तस्मादद्वय एवा- यमात्मेति । यदुक्तमादावात्मैव सिद्धोऽद्वितीय इति तत्सृष्टेः सृज्यस्य च माया- मयत्वेन परमार्थतोऽसत्त्वात्सिद्धमित्यर्थः । अद्वस्याऽऽत्मनः स्वरूपमाह- सन्मात्र इत्यारभ्य प्रत्यगेकरस इत्यन्तेन । पुनरप्यद्वयपदग्रहणं प्रासङ्गिकम् । कुतोऽस्याऽऽत्मन एवंरूपत्वं सिद्धमिति तदाह-प्रमाणेरेतैरवगत इति । प्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिरेतैश्च सन्मात्रत्वादिहेतुभिः सदादिरूप आत्माऽवग. न्तव्य इत्यर्थः । तत्र सर्वद्वैतसिद्धः पुरस्तात्स्वप्रकाशचिन्मात्रानुभवः सन्मा- प्रत्वादिसाधकं प्रत्यक्षं दृश्यत्वपदार्थत्वादिहेतुभिश्चिन्मात्रव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वसाधकमनुमानं ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' ' एकमेवाद्वितीयम् ' आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' ' प्रज्ञानघन एव ' इत्यादिवाक्यान्या- गमो जगतः सदादिरूपत्वप्रतिभासान्यथानुपपत्तिर्मुक्त्यादिश्रुत्यन्यथानुपपत्ति- वार्थापत्तिः सर्वद्वैतसिद्धेः पुरस्ताद्वैतानुपलब्धिरभाव एतैरवगत इति सन्मात्र- त्वादीनां सर्वेषां हेतुहेतुमद्भावस्योक्तत्वायदाऽऽत्मनः सन्मात्रत्वं साध्यते तदा नित्यत्वादिभिर्हेतुभिस्तत्साधनीयं यदा नित्यत्वं साध्यते तदा सन्मात्रत्वादि. भितुभिदिशभिस्तदपि साधनीयमेवं शुद्धत्वादिकमपीति द्रष्टव्यम् । तत्राऽऽ. त्मनः सन्मात्रत्वं तावत्स्वयमेव युक्तितोऽनुभवतश्च साधयति-सत्तामात्रमि- त्यादिना। सत्तायाः सर्वत्रानुगमान्यभिचारिणां चानुगते कल्पितत्वात्सत्तामात्र १०. तत्क° । २ ठ. 'मसत्तया । ३६. भिश्च चि ।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः हीदं सर्व सदेव पुरस्तासिद्धं हि ब्रह्म न ह्यत्र किंचनानुभूयते नाविद्याऽनुभवा- त्मनि स्वप्रकाशे सर्वसाक्षिण्यविक्रियेऽ- हीदं सर्वमित्यर्थः । ननु सत्ताया जातित्वाज्जातेश्च व्यक्तिसापेक्षत्वात्कथं सर्व सत्तामात्रमित्याशङ्काय सन्मात्रमेव कारणं स्वाव्यतिरिक्तं . कार्यमुत्पाद्य तदनु गतं सत्सत्ताजातिसंज्ञामाप ततः कार्यस्य कारणमात्रत्वात्तत्रानुगत्युपपत्तेर्न सत्ता जातिः किं तु कारणरूपं सन्मात्रमेवेत्याह-सदेवेति । कारणस्यापि सैषा विचित्रेति विचित्रत्वोक्तेस्तत्र सदेवेत्येवकारानुपपत्तिमान्य कारणादपि व्यतिरेकमाह-पुरस्तात्सिद्धं हीति। कारणादपि व्यतिरेके तस्यापि साक्षित्वं हेतुमाह-हीति । कारणस्यापि साधकं चैतन्यमेव । यतश्चित्ते चैतन्यैकाकारे कारणस्याप्यनुपलब्धेस्तस्य न सत्त्वमुपपद्यत इत्यर्थः । तस्माद्ब्रह्मैव सदि- त्याह-पुरस्तात्सिद्धं हि ब्रह्मेति । पुरस्तात्सिद्धस्य परिच्छेदकाभावेन च ब्रह्मत्वं प्रत्यक्षेण साधयति-न ह्योति । अत्र पुरस्तात्सिद्धे चिन्मात्रे स्वात्मनि न किंचिदपि तद्वयतिरिक्तं तत्परिच्छेदकमनुभूयते तनिष्ठत्वेन ततस्तस्य ब्रह्मत्वमुपपद्यत इत्यर्थः । ननु पुरस्तात्सिद्धे । चैतन्येऽ- विद्या दर्शिता पूर्वमस्येति तत्कथं तत्र परिच्छेदकाभाव इत्याशङ्काय न तत्र परमार्थतोऽविद्याऽस्ति कल्पितत्वात्तस्या इत्याह-नाविद्यति । तत्र हेतु- माह-अनुभवात्मनीति । अनुभवस्यापि परप्रकाश्यत्वे तद्विषयमज्ञानं संभ- वेदपि कदाचिन च तथाऽनुभवस्य परप्रकाश्यत्वं तथा सत्यनुभवत्वायोगात्त- तश्च स्वप्रकाशत्वादज्ञानतत्कार्ययोस्तत्रासंभवात्तस्य ब्रह्मत्वं सिद्धमित्याह- स्वप्रकाश इति । स्वप्रकाशे यद्यज्ञानं परमार्थतोऽभ्युपगम्यते तहि तन्नाश एव बलादभ्युपगन्तव्यः । न हि नाशं विना स्वप्रकाशस्य स्वात्मानं प्रत्यभानं संभवति नाशश्चानुपपन्न इत्याह-सर्वसाक्षिणीति । नाशादेरपि साक्षिणं विना न सिद्धिरित्यर्थः। ननु पुरस्तात्सिद्ध आत्मैव कारणं सर्वस्य जगतस्तदन्यस्य निःस्वभावस्य कारणत्वायोगात्कार्यं च कारणस्यमेव सर्वदा ततः कथं पुर- तोऽद्वयत्वमित्याशङ्काय नास्य परमार्थतः कारणत्वं किं तु मायाद्वारेणैव कार- णत्वमिति मायामयमेव तत् । अतोऽविक्रियेऽस्मिन्न किमपि परिच्छेदकमस्ती- त्यौह-अविक्रिय इति । कार्यकारणत्वाभाववद्गुणगुणित्वधर्मधम्यैशांश्यवस्था- वद्भावोऽपि नास्ति जगतोऽस्यातश्चात्र किमपि परिच्छेदकं नास्तीत्याह- १ ०. सिद्धमात्मै । २ ठ. पुरोऽद्ध । ३ ठ. 'ये तस्मि ।

·: १९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १५९ द्वये पश्यतेहापि सन्मात्रमसदन्यत्सत्यं हीत्थं पुरस्तादयोनिः स्वात्मस्थमानन्दचिद्धनं सिद्धं ह्यसिद्धं तद्विष्णुरीशानो ब्रह्माऽन्यदपि सर्व सर्वगं अद्वय इति । न केवलं पुरत एव सर्वस्य सन्मात्रत्वमनुभवितुं शक्यते किंतु परतोऽपि व्यवहारकाले सर्वस्य सन्मात्रत्वविशेषाणामप्यवगमादित्याशडून्य विशेषाणामसत्त्वमाह-असदन्यदिति । सतोऽन्यत्वे विशेषाणामसत्वमनन्य. वेऽपि विशेषाणामसत्त्ववेत्यर्थः । ननु विशेषाणामसत्त्वे सन्मात्रस्यापि भाना. योगादसत्त्वमेव स्यादिति नेत्याह-सत्यं हीति सत्यत्वे हीति । सूचितं हेतु- माह-इत्थं पुरस्तादिति । सर्वकल्पनासाक्षितया कल्पकत्वेन वा कल्पितस्य सन्मा. त्रस्य सर्वप्राणिभिः सर्वकल्पनायाः प्रागेव सिद्धत्वान्न तस्यासत्त्वं शङ्कनीयमि- त्यर्थः । सर्वकल्पकत्वेन पुरस्तासिद्धत्वे द्वैतकारणत्वेन पुनरपि सद्वितीयत्वं प्राप्त- मिति चेन्न यतोऽस्य परमार्थतः कल्पकत्वमपि नास्तीत्याह-अयोनिरिति । यद्यप्येवं पुनः पुनरुपपाद्यते सन्मात्रं सर्वमिति तथाऽपि मया सन्मानं नानु. भूयते किंतु घटपटादिकं जगत्तदनुगतां च सत्तां पश्यामीत्याशङ्कन्ध नैवं बहिर्मुखेन त्वया सन्मात्रान्वेषणं कार्य यतः स्वे महिनि प्रत्यगात्मन्येव स्थित तन्न पटादावित्याह-स्वात्मस्थमिति । कस्यचिदपि द्वितीयस्यासत्त्वे सुखानु- भवस्याप्यसंभवान्न पुरुषार्थरूपं तदिति चेन्नेत्याइ-आनन्दचिद्घनमिति । स्वयमेवाऽऽनन्दानुभवात्मकमेकरसं चेत्यर्थः । सदानन्दचिद्रूपत्वे हेतुमाह- सिद्ध होति । सर्वसाक्षितया पुरतोऽपरोक्षतया स्वत एव सिद्धेः सत्त्वं चित्त्व- मानन्दस्वरूपत्वं च सिद्धमित्यर्थः । सिद्धं चेत्केनचित्स्वव्यतिरिक्तेनैव प्रमा- न तत्सिद्धमिति प्रमाणसापेक्षत्वान्न वातन्त्र्यमतो नाऽऽनन्दरूपत्वमनुभषरू- पत्वं चोति चेन्न । यतः प्रमाणस्यापि साधकत्वान्न प्रमाणविषयमतः स्वातन्त्र्या- दानन्दादिरूपत्वे पुरुषार्थरूपमेव तदित्याह-असिद्धमिति । ननु विष्ण्वीशा- दिमूर्तिभावस्तादात्म्यं वा पुरुषार्थो न सन्मात्रभाव इत्याशङ्ग्य मूर्तीनां माया- मयगुणरूपत्वेनात्र कल्पितत्वस्योक्तत्वान्तद्वयतिरेकेण तेषां सत्त्वमत एव तद्भाव एव परमपुरुषार्थ इत्याह-तद्विष्णुरित्यादिनाऽन्यदपि सर्वमित्यन्तेन । विष्ण्वादिशब्दाना हि सन्मात्र एव मुख्यार्थलाभस्ततः सदात्मैव विष्ण्वादि- रूप इत्यर्थः । सदेव सर्वमित्यत्र हेतुं स्वयमेवाऽऽह-सर्वगमिति। सर्व विष्ण्वा- दिकं गमयति प्रकाशयति सृजति स्थापयति संहरति च माययेति सर्वर्ग १०. सर्वप्राणिनां।

·१५० श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [.९ नवमः खण्डः] सर्वमत एव शुद्धोऽबांध्यस्वरूपो बुद्धः सुखरूप आत्मा न ह्येतन्निरात्मकमपि नाऽऽत्मा पुरतो हि सिदो न हीदं सर्व कदाचिदात्मा हि स्वम- हिमस्थो निरपेक्ष एक एव साक्षी स्वप्रकाशः विपण्वादिमूर्तीनां सृष्टयादिकत्रित्यर्थः । सत्तामात्रं हीदं सर्वमित्युपक्रम्य सर्वग- मित्यन्तेन सन्मात्रात्मस्वरूपमेव सर्वमित्युपपाद्य तस्य सन्मात्रस्य यत्पूर्वोक्तं ब्रह्मत्वं पुरस्तात्सिद्धं हि ब्रह्मेति तदुपसंहरति-सर्वमिति । सर्व कृत्स्नं पूर्ण प्रीत्यर्थः । अत्र त्वंपदार्थविशेषणत्वेनोक्तानां सन्मात्रत्वादीनां शोधने तेषां ब्रह्मस्वरूपत्वकथनं सन्मात्रादिरूपस्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वोपपादनाय प्रत्यगात्मनोऽपि विचारे ब्रह्मत्वं प्रतीयत इति वक्तुमुत्तरत्र ब्रह्मविशेषणत्वे- नापि सदादीनां वक्ष्यमाणत्वाच्च सन्मात्रत्वोपपादनायोक्तं न्यायमितरपदार्थरू- पत्वप्रतिपादनेऽप्यतिदिशति--अत एवेत्यादिना । शुद्धांदिग्रहणं सर्वेषामुपल- क्षणमिति द्रष्टव्यम् । अबाध्यस्वरूप इति सत्पदार्थोक्तिः । आत्मेति प्रत्यक्प- दार्यों दर्शितः। अथाऽऽत्मत्वेनापि हेतुनाऽऽत्मनोऽद्वितीयत्वं साधयति-न होतन्निरात्मकमित्यादिना । एतत्कार्यकारणात्मकं जगन्न हि निरात्मकं निःस्व- रूपं किं तु सत्स्वरूपमेव । स्वरूपमात्मति पर्याय इत्यर्थः । तथाऽपि द्वैतस्याऽऽ- त्मना सत्स्वरूपत्वे द्वैतस्यापि स्वरूपत्वेन सद्भावादात्मनः सदयत्वं स्यादित्या- शङ्कय यथा द्वैतस्यावशेषः स्यान्न तथाऽयं तस्याऽऽत्मा किं तु सर्वग्रासेनातो द्वैतस्याऽऽत्मेत्येवं द्वैतसापेक्षमात्मत्वं नास्तीत्याह-अपि नाऽऽत्मेति । आत्मनो निरपेक्षमात्मत्वमित्यत्र हेतुमाह-पुरतो हीति । सर्वद्वैतसिद्धेः पूर्वमप्यात्मैव सिद्धोऽतो निरपेक्षमस्याऽऽत्मत्वमित्यर्थः । द्वैतस्य पुरतोऽसत्त्वे युक्त्यनुभवसिद्ध सत्यद्वितीयात्मनि तद्विरुद्धस्य द्वैतस्य तदपेक्ष्यस्य पुरत इव परतोऽपि परमार्थतो नास्तित्वमेवेत्याह-न हीदं सर्व कदाचिदिति । नन्वात्मनोऽपि सिद्धेः काला- पेक्षाऽस्ति पुरतोऽपि सिद्ध इत्युक्त त्वान्नेत्याह-आत्मा हीति । आत्मनो निर- पेक्षत्वांदेकत्वात्साक्षित्वात्स्वप्रकाशत्वाचास्तित्वमनात्मनस्तु. तद्वैपरीत्यादसत्त्व मित्याह-निरपेक्ष इत्यादिना । उपद्रष्टेतिवाक्येन ब्रह्मात्मनोरेकत्वमुपदिश्य विरोधाशङ्कायां प्रत्यगात्मनो ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वेन ब्रह्मत्वमुपपादितं स्वप्रकाश इत्यन्तेन ग्रन्थेन । एवमुपपादितेऽप्यतिसूक्ष्मत्वात्प्रमेयस्य परोक्षत्वमिव पश्य- १ क. ग. घ. ऊ. 'बाह्यस्व । २ ठ. 'न्मात्रब्रह्मस्व । ३ अ. द. विचारिते । ४ ट. सत्य- पदा । ५८. अथापि । ६ ० पेक्षस्य । ५ म. ट. क्षमि ।

·[ ९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ११५१ किं तन्नित्यमात्माऽत्र ह्येव न विचिकित्स्य- मेतद्धीदं सर्व साधयति दृष्टा द्रष्टुः साक्ष्य- विक्रियः सिद्धो निरविद्यो बाह्यान्तरवीक्षणा- न्तो देवा आहुः-किं तन्नित्यमिति । किं तनित्यशुद्धबुद्धादिरूपमात्मभूतं ब्रह्मेत्यर्थः । प्रजापतिर्न परोक्षं तद्ब्रह्मेत्युत्तरमाह-आत्मेति । नन्वात्मा चेद्ब्रह्म तात्मन आपरोक्ष्यमेव । ब्रह्मापरोक्ष्यमात्मा च सर्वेषां सर्वदाऽपरोक्ष एवेति न कस्यापि कदाचिदपि संसारप्रतिभासः स्यात् । भासते तु तस्मानाऽऽत्मभूतं ब्रह्मेत्याशङ्कायामाह-अत्र ह्येव न विचिकित्स्यामिति । अत्र ब्रह्मण आत्मत्वे हि यस्मान्न विचिकित्स्यं संशयितव्यं संशयकारणाभावादित्यर्थः । हीति संश- यकारणाभावः सूचितः । आत्मानुभवेऽपि संशयदर्शनानासंसारिब्रह्माऽऽ- स्मेति दर्शितं ननु शङ्काकारणम् । न । तेषामात्मानुभवस्याभावात् । ते हि देहा- दिकमेवाऽऽत्मानं मन्यमानास्तदापरोक्ष्यमेवाऽऽत्मापरोक्ष्यं मन्यन्ते न तु केवल- मात्मानं ब्रह्मरूपं ते जानन्तीति हिशब्देनोक्तम् । ननु नास्त्येव ब्रह्म यद्यस्ति तथाऽपि तटस्थमेव तन्नाऽऽत्मभूतं जगत्कारणत्वेन श्रवणात् । न ह्यात्मनो जग- .त्कारणत्वं दृश्यत इति तत्राऽऽह-एतद्धीति। एतदात्मरूपं ब्रह्म हि यस्मादिदं सर्व द्वितीयं दर्शनादिकाले साधयति सृजति । स्थितिसंहारादेरुपलक्ष- णार्थ सृष्टिः । आत्मनोऽन्यस्य दृश्यत्वेनाचेतनत्वादचेतनस्य जगत्कारण- त्वानुपपत्तेजगत्कारणस्य ब्रह्मणः केवलस्य मुख्यवृत्त्यैवाऽऽत्मत्वमभ्युपग- न्तव्यमिति हिशब्दार्थः । एवं युक्तितो ब्राह्मण आत्मत्वमुपपाद्यान्वयव्यतिरेक- चतुष्टयेनाऽऽत्मनो ब्रह्मत्ववत्सच्चिदानन्दपूर्णात्मत्वमनुभावयितुमुपलक्षणत्वेन द्रष्टदृश्यसाक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकावाह-द्रष्टेत्यादिना । तत्र द्रष्टेति द्रष्टुदृश्या- न्वयव्यतिरेकोक्तिः । ननु द्रष्टाऽपि सुखदुःखसंसारधर्मविशिष्टः कथं ब्रह्मेत्या- शङ्कय न सुखदुःखादिविशिष्टो द्रष्टा किं तु तस्यापि साधकः साक्षीति वद- न्साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकमाह-द्रष्टा द्रष्टुरिति । सोऽपि द्रष्तृत्वात्परिणाम्ये. वेति चेन्न । सर्वविकारसाक्षित्वादित्याह-साक्षीति । सोऽपि साक्षादीक्षणस्य फर्तेति चेत्तथा सति विकारित्वेन साक्षित्वायोगात्सर्वविकारसाक्ष्यविक्रिय एवे- त्याह-अविक्रिय इति । कोऽसौ साक्षीति तु प्रश्नोऽनुपपन्नः प्रसिद्धत्वात्तस्ये- त्याह-सिद्ध इति । न वयं विद्म इति वा वक्तुं न शक्यत इत्याह-निरविद्य इति । निरविद्यत्वं साधयति-बाह्यान्तरवीक्षणादिति । कार्य बाह्यं कारणमा- १ क. ग. घ.. निरवद्यो । १४. 'ति ।। ३ म. रवध । ४ म. रवी ।

·- १५२ श्रीमद्रियारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः] त्सुविस्पष्टस्तमसः परस्ताब्रूतैष. दृष्टोऽदृष्टो वेनि दृष्टोऽव्यवहार्योऽप्यल्पो नाल्पः साक्ष्यविशेषोऽन- न्योऽसुखदुःखोऽद्वयः परमात्मा सर्वज्ञोऽनन्तोऽ- तर तयोर्वीक्षणादित्यर्थः । कार्यकारणवीक्षणेऽपि वीक्षितुः स्वस्वरूपेऽज्ञानं किं न स्यादिति चेत्सर्वसाधकत्वेन सर्वस्मात्पुरतः स्वयंप्रकाशत्वादीक्षितरित्याह- सुविस्पष्ट इति । तमोऽज्ञानं कारणं तस्यापि साधकत्वेन ततोऽप्युपरि प्रत्य. गात्मा सुविस्पष्ट इत्यर्थः । एवमुपदिश्य प्रजापतिस्तेषां भावं ज्ञातुं पृच्छति- तेति । एष मयोपदिष्टोऽद्वय आत्मा दृष्टः किं वा न दृष्टो भवद्भिरिति ब्रूते. स्यर्थः । ते बुद्धिगतं चैतन्याभासमात्मसदृशं पश्यन्त आहुः-दृष्ट इति । तेषाम- न्यथाजानं लिङ्गन विदित्वा तद्व्युदासाय भवद्भिर्विदित आत्मा कीदृश इत्युक्ते ते होचुः-अव्यवहार्य इति । यद्यपि दृष्टस्तथाऽप्यव्यवहार्य इत्यर्थः । न हि चेतन्याभास इत्थंरूप इति निर्णेतुं शक्यश्चैतन्यसदृशत्वात्तस्य केवलस्य पुनरपि शुद्धान्तःकरणतया स्वात्मनोऽनुभवं प्रजापतिनोक्तमात्मलक्षणं च पुनः पुनः परामृश्य बुद्धिगतस्याल्पत्वदोषं पश्यन्त आहुः- अल्प इति । यद्यपि दृष्टोऽ. व्यवहार्यश्च तथाऽपि परिच्छिन्न आत्मा नः प्रकाशत इत्यर्थः । इत्युक्तः प्रजा- पतिः परमार्थात्मनोऽल्पत्वं निराचष्टे-नाल्प इति । अनल्पत्वेऽल्पस्यापि साहित्वं हेतुमाह-साक्षीति । साक्षित्वादेव विशेषान्तरमप्याशङ्कन्धमानं निवर्तयति-अविशेष इति । तथाऽपि देहान्तरेऽप्यन्य एवंविध आत्माऽ- स्यतः सजातीयभेदवान्परिच्छिन्न एवेति चेन्न । यतो न देहान्तरस्थ आत्मै- तोहस्थात्मनोऽन्य इत्याह-अनन्य इति । ननु सुखदुःखादिव्यवस्थया देह- भेदेवात्मभेदोऽभ्युपगन्तव्य इति चेन्न । सुखदुःखादीनामात्मधर्मत्वाभा- धेन तद्भेदस्याऽऽत्मभेदसाधकत्वानुपपत्तेरित्याह-असुखदुःख इति । सर्व- देहेष्वात्मैकत्वानुसंधानादतिप्रसङ्ग इति चेन्नानुसंधानादेरप्यात्मधर्मत्वाभावा- दित्याह-अद्वय इति । तथापि परमात्माऽन्य इति चेन्न यतः स्वत आत्मैव परमात्मेत्याह-परमात्मेति । ननु सर्वज्ञः परमात्माऽऽत्मा तु किंचिज्ज्ञोऽतः कय. मयं परमात्मेति चेन्नायं दोषः । यत आत्माऽपि परमात्मवत्सर्वज्ञः सर्वेश्वरचे. स्याह-सर्वज्ञ इति । सर्वबुद्धिसाक्षित्वं चिदूपत्वं चेश्वरस्य सार्वज(क्य) तदस्यापि चिन्मात्ररूपस्याऽऽत्मनोऽविशिष्टमित्यर्थः । सर्वेश्वरत्वं च स्वसंनिधिमात्रेण सर्वमवर्तकत्वं तदपि समानमेव । अतोऽपरिच्छिनोऽयमात्मेत्याह-अनन्त पनि । तथाऽपि साक्षिण आत्मनः साक्ष्यसद्भावाद्विजातीयभेदवावेन नाहितीये- ·: [ ९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १५३ भिन्नोऽद्वयः सर्वदाऽसवित्तिर्मायया नासंवित्तिः स्वप्रकाशे यूयमेव दृष्टः किमद्वयेन द्वितीय- मेव न यूयमेव ब्रह्येव भगवन्निति देवा ऊचर्य- यमेव दृश्यते चेन्नाऽऽत्मज्ञा असङ्गो ह्ययमा- त्माऽतो यूयमेव स्वप्रकाशा इदं हि सत्संवि. न्मयत्वायूयमेव नेति होचुहन्तासङ्गा वयमिति वरात्मत्वमिति चेन्न । साक्ष्यस्य कल्पितत्वादित्याह- अभिन्न इति । फलित- माह-अद्वय इति । यद्येवमद्वय ईश्वर एवायमात्मा किमिति तयों तदाऽयं नावभासत इति । अज्ञानबलादित्याह- सर्वदेति । तर्हि मायाज्ञानसंबन्ध एव दोष इत्याशङ्कय न तत्संबन्धः परमार्थतः स्वप्रकाशत्वात्संभवत्यतो न दोष इत्याह-नासंवित्तिः स्वप्रकाश इति । किं तहीदं मायेत्यज्ञानमिति च सर्वदोच्यत इति । आत्मनि कल्पितत्वादात्मव्यतिरेकेणाज्ञानमायाया अभावा- दात्मैव तथोच्यत इत्याह-यूयमेवेति । पुनरपि पूर्ववत्मजापतिः पृच्छति-दृष्टः किमद्वयेनेति। किमद्वयरूपेणाऽऽत्मा दृष्टो भवद्भिः किं वा नेत्यर्थः। देवा ऊचुः- द्वितीयमेवेति । द्वयमेवास्माभिदृश्यते नाद्वयमित्यर्थः । आह प्रजापतिः-नेति । न द्वयं भवद्भिदृश्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-यूयमेवेति । यतो यूयमेव वस्तु न द्वयं तस्माद्वयं द्रष्टुं न शक्यत इत्यर्थः । देवा ऊचुः-ह्येवेति । यधेव. मात्मैव वस्तु न द्वयं तर्हि तत्पुनरेव ब्रूहि भगवन्निति देवा ऊचुरित्यर्थः । आह प्रजापतिः-यूयमेवेति । न युष्मद्व्यतिरेकेण द्वयमस्ति परमार्थतो यूयमेव बस्त्वित्यर्थः । पुनरप्यस्माभिर्द्वयमेव दृश्यत इत्युक्तः प्रजापतिराह-दृश्यते चे. दिति । दृश्यते चेवयं तर्हि यूयं नाऽऽत्मज्ञा इत्यर्थः । कथं द्वयदर्शनमात्रेण नाऽऽत्मज्ञत्वमिति तत्राऽऽह-असङ्ग इति । असङ्गस्य हि द्वितीयसंबन्धानुप- पत्तेन द्वितीयदर्शनमस्ति। यूवं चाऽऽत्मानं द्वितीयद्रष्टारं मन्यध्वेऽतो नाऽऽत्मज्ञा इत्यर्थः । कथं तात्मनो द्वैवद्रष्टत्वप्रतिभास इत्याशङ्कयाऽऽत्मा स्वप्रकाशो द्वैन- रूपेण प्रयते मायया । तत आत्मप्रथैव द्वैतप्रथेति कल्प्यते मृरित्याह-अत इति यत आत्माऽसङ्गत्वाद्वितीयद्रष्टा न भवत्यतो यूयमेव द्वैतरूपेण स्वप्रकाशा इत्यर्थः । द्वैतस्य स्वप्रकाशात्ममात्रत्वं साधयति-इदं हीत्यादिना । अर्थात्म- जापतिनोक्तमात्मनः ससङ्गसत्संविदूपत्वं नेति होचुर्देवा इति नेति होचुरित्य- स्यार्थः । तत्रासङ्गत्वं हेतुं प्रोचुरित्याह-हन्तासङ्गा वयमिति । यदि भवतोक्त १०. तथाऽन्तरयं । २ अ. 'स्त्वितीय' । ३ अ. ट. नोऽद्वैतत्वे द्र।

·१५४ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९रूड: ] होचुः कथं पश्यन्तीति होवाच न वयं विन इति होचुस्ततो यूयमेव स्वप्रकाशा इति हो. वाच न च सत्संविन्मया एतौ हि पुरस्ता- सुविभातमव्यवहार्यमेवाद्वयं ज्ञातो ह्येवैष विज्ञातो विदिताविदितात्पर इति होचुः स होवाच तद्वा एतद्ब्रह्माद्वयं बृहत्त्वान्नित्यं शुद्धं बुद्धं मुक्तं सत्यं सूक्ष्मं परिपूर्णमद्वयं सदानन्दं सत्यमसङ्गो ह्ययमात्मति तीसगावयमिति यस्मात्तस्मान ससङ्गसत्संविन्मयत्व. मस्माकमिति होचुरित्यर्थः । कथमिति प्रजापतेः प्रश्नः । यद्यसङ्गा यूयं कथं तर्हि द्वैतं पश्यन्तीति होवाचेत्यर्थः । न वयं द्वैतदर्शनप्रकारं विन इति होचु- देवाः । यत एवमसङ्गत्वादात्मनो द्वितीयदर्शनं न भवति ततस्तस्मान्मदुक्तमा कारेण सत्संविद्रूपा यूयमेव द्वैतरूपेण स्वप्रकाशा इति होषाच प्रजापतिः । ननु ससङ्गयोः सत्संविदोः कथमसङ्गसंविदूपत्वमिति देवानां मतमाशङ्कय न च युष्माकं ससङ्गसत्संविद्रूपत्वामित्याह प्रजापतिः-न च सत्संविन्मया इति । कथं तस्मिाकं सत्संविद्रूपत्वमुक्तं भवतेति देवानां मतमाशङ्कन्ध सत्संविच्छन्द- लक्ष्यस्वरूपविवक्षयेत्यभिप्रेत्य सत्संविदात्मनोरव्यवहार्यात्ममात्रत्वमाह-एतो हीत्यादिना । आह प्रजापतिः-जातो ह्येवैष इति । किं मयोक्तोऽव्यवहार्य आत्मा भवद्भिर्जातोऽथवा न ज्ञात इत्यर्थः । देवा ऊचुः-विज्ञात इति । कथं विज्ञात इति प्रजापतिना पृष्टां देवा ऊचुरित्याह-विदिताविदितात्पर इति होचुरिति । विदितात्परत्वमविषयत्वादविदितात्परत्वं स्वप्रकाशचिद्रूपत्वात् । एवं त्वंपदार्यशोधनं कारयित्वा तत्पदार्थशोधने प्रवर्तयन्स होवाच प्रजा- पतिः । किमुवाचेत्यत आह-तद्वा इति । तदिति कारणत्वेन परो. क्षमेतदिति तदेव कार्ये प्रविष्टमपरोक्षमुक्तम् । अद्वयत्वे हेतुमाह--बृह- स्वादिति । बृहते(तोरद्वयत्व एव मुख्यार्थलाभादद्वयमेव ब्रह्मेत्यर्थः एवं विशेष्यमद्यमभिधायाऽऽत्मवब्रह्मणोऽपि नित्यत्वादिकं विशेषणमाह- नित्यं शुद्धमित्यादिना । उक्तस्य विशेष्यस्य ब्रह्मणोऽद्वयत्वानुगुण्यसिदये स्ववाच्यार्थ परित्यज्यकरसचिन्मात्रार्थतां प्राप्येव नित्यादिपदानां ब्रह्मणि १ ग. घ. हु. छ. 'तो वै२ अ. ट, टाक।

·१५५ [९. नवमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । चिन्मात्रमात्मैवाव्यवहार्य केनचन तदेतदात्मा- नमोमित्य पश्यन्तः पश्यत तदेतत्सत्यमात्मा ब्रह्मैव ब्रह्मात्मैवात्र ह्येव न विचिकित्स्यमित्यों सत्यं तदेतत्पण्डिता एव पश्यन्त्येतद्धयशब्द- मंस्पर्शमरूपमरसमगन्धमव्यक्तमनादातव्यमग- न्तव्यमविसर्जयितव्यमनानन्दयितव्यममन्तव्य- मबोद्धव्यमनहंकर्तव्यमचेतयितव्यमप्राणयित- व्यमनपानयितव्यमच्यानयितव्यमनुदानयित- व्यमसमानयितव्यमनिन्द्रियमविषयमकरणम- लक्षणमसङ्गमगुणमविक्रियमव्यपदेश्यमसत्त्वम- रजस्कमतमस्कममायमप्यौपनिषदमेव सुविभातं वृत्तिरित्याह- अव्यवहार्य केनचनेति । केनचनापि पदेन मुख्यया वृत्त्याऽ- व्यवहार्यमित्यर्थः । एवं पदार्थद्वयं संशोध्य तयोरेकत्वं प्रणवेनाविषयतया प्रति- पत्तव्यमित्याह-तदेतदिति । तदेतद्यथोक्तं ब्रह्माऽऽत्मानं पश्यताऽऽत्मरूपेणैव पश्यतेत्यर्थः । अपश्यन्त इत्यविषयतयेत्यर्थः । उक्तमेकत्वं शपथकरणेन द्रढ- यति-तदेतत्सत्यमित्यादिना । किं तदिति तदाह-आत्मा ब्रह्मैव ब्रह्माऽs. त्मैवेति । इत्येतत्सत्यमित्यर्थः। यत उक्तमेकत्वं सत्यमतोऽत्र संशयो न कार्य इत्याह-अत्र ह्येवेति । उक्तमेकत्वं स्वानुभवेनापि द्रढगति-इत्योमिति । इती. त्युक्तस्यैक्यस्य परामर्शः । ओमित्यनुज्ञया स्वानुभवः प्रकटीकृतः। सत्यत्वमु- पसंहरति-सत्यमिति । न्यायमीमांसासंस्कृतबुद्धीनां शब्दवृत्तिभेदविदामेवोक्ता- स्मैक्यप्रतिपत्तिर्भवतीत्याह-तदेतदिति । तत्र हेतुमाह-एतद्धीत्यादिना । अविष- यमिति विषयसामान्यप्रतिषेधः । अलक्षणमित्यनुमानप्रतिषेधः । शब्दप्रवृत्तिनि- मित्तषष्ठयादिप्रतिषेधोऽसङ्गमित्यादि । अतोऽव्यपदेश्यं शब्दैः। अमायमिति गुण. साम्यरूपमायाप्रतिषेधः। यद्यप्येवं सर्वविशेषरहितं तथाऽप्युपनिषद्भिरेव लक्षण- या ज्ञातव्यमित्याह-अप्योपनिषदमिति । उपनिषद्भिर्लक्षणया ज्ञाते स्पष्टतया ब्रह्मज्ञानं भवतीत्याह-सुविभातमिति । न चौपनिषदेनापि ज्ञानेनाऽऽत्मनि । १०. कर्तव्य ।

·१५६ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेना- [ नवमः खण्डः] सद्विज्ञातं पुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्सुविधा- तमद्वयं पश्यताहं सः सोऽहमिति स होवाच किमेष दृष्टोऽदृष्टो वेति दृष्टो विदि- ताविदितात्पर इति होचुः कैषा कथमिति होचुः किं तेन न किंचनेति होचु!य- माश्चर्यरूपा इति न चेत्याहोमित्यनुजानीवं कश्चिदतिशयो जन्यते स्वप्रकाशनित्यचैतन्यरूपत्वादात्मन इत्याह-सद्विभा- तमिति । सर्वदा प्रकाशरूपमित्यर्थः । तत्र सर्वसाक्षित्वं हेतुमाह-पुरत इति । व्यतिहारेण चैकत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याह-पश्यताहं सः सोऽहमिति । पूर्ववत्स होवाच प्रजापतिः-किमेष दृष्टोऽदृष्टो वेति । एवं पृष्टा देवा ऊचुः-दृष्ट इति । दृष्टश्चत्किमात्मकोऽसाविति पृष्टा ऊचुः-विदिताविदितात्पर इति । पुनरपि साश्चर्यमूचुः-केपा कथमिति । कैपा मायेदानीं गता कथं च पूर्वमासीत्स्वप्र- काशे चिदात्मनि । अहो आश्चर्यमेतदित्यर्थः। किं तेन मायावृत्तपरिज्ञानेन भवतां तदपारिज्ञाने किं भवतामस्ति काचिन्न्यूनतेत्यभिप्रायः । प्रजापतिः पृच्छति-किं तेनेति । पृच्छन्तं देवा ऊचुः-न किंचनेति । न किंचन प्रयो. जनमस्माकमस्ति मायावृत्तपरिज्ञानेन केवलमाश्चर्यवशात्पृष्टमस्माभिरित्यर्थः । यूयमेवाऽऽश्चर्यरूपा न माया यतो यूयमेवंविधाया मायायाः सत्ताप्रतिभास- योविचित्रार्थक्रियासामर्थ्यस्य च हेतव इत्यर्थो यूयमाचर्यरूपा इत्यस्य । यतः स्वरूपसत्तामात्रेण भवतामप्युक्त हेतुत्वं न विकृततयाऽतो न युष्माकमपि सर्वदै- कत्वादाश्चर्यरूपत्वं वक्तुं शक्यतेऽदृष्टपूर्व ह्यद्भुतमाश्चर्यमुच्यत इति न चेत्याहेत्य. स्यार्थः । चशब्दादाश्चर्यरूपा इति पदमनुषज्यते । किंबहुना मायाचिन्ता परित्यज्य सर्वदोमित्यनुजानीध्वम् । सर्वसत्ताप्रतिभासानुज्ञातारं मदुक्तमात्मा- नमोमिति । पूर्णवस्तुभासकेनानुज्ञानप्रणवेनानुजानीध्वं प्रतिपद्यध्वमित्यर्थः । न चात्र प्रतिपत्तृपतिपत्तव्यप्रतिपत्तिसाधनानां भेदोऽस्ति । यतो वक्ष्यति कैषाऽनुज्ञेत्येष एवाऽऽत्मेति होवाचेति । अत ओमित्यनुजानीध्वमिति विद्यया निवृत्ताविद्यानां स्वरूपावस्थानमेवोक्तम् । अनुजानीध्वमिति नियो- गपरं तु वचनं विविदिषून्प्रत्येवेति मन्तव्यमत उत्पन्न विद्यान्देवान्म- त्यनुजानीध्वमिति प्रजापतेर्वचनं तत्परीक्षार्थमेव यथेदमुत्तरं वचनं परी- ·१५७ [९ नवमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । बूतनमिति ज्ञातोऽज्ञातश्चेति होचुर्न चैवमिति होचूतैवैनमात्मसिद्धमिति होवाच पश्याम एव भगवन्न च वयं पश्यामो नैव वयं वक्तुं शक्नुमो नम- स्तेऽस्तु भगवन्प्रसीदेति होचुर्न भेतव्यं पृच्छतेति होवाच कैषाऽनुज्ञत्येष एवाऽऽत्मेति होवाच ते होचु- . क्षार्थम् । तैनमित्यादि । एनं मयोपदिष्टं भवद्भिातमात्मानं भवद्भिर्विदि- तेनासाधारणेन रूपेण व्रतेत्यस्यार्थः । ते देवाः पूर्ववज्ज्ञातोऽज्ञावति होचुः । सहि बातत्वाज्ञातत्वधर्मवानात्मा भवद्भिात इति प्रजापतिनोक्ता जाताजातत्व धर्माभावं पुनरप्याहुरिति न चैवमिति होचुरित्यस्यार्थः। यधपि हावाबात- त्वधर्मो नास्त्यात्मनस्तथाऽपि ब्रूतैवैनं यदस्यासाधारणरूपं तेन ब्रूतेष वक्तव्यमेव भवद्भिरित्यर्यो ब्रूतैवैनमित्यस्य । ननु न शक्यते वक्तुमस्माकमिति देवानां मतमाशङ्कयाऽऽह-आत्मसिद्धमिति । न हि न सिद्धं वक्तुं शक्यत इत्यभिप्रायः । पश्याम इत्यादि देवानां वचनम् । त्वत्प्रसादात्पश्याम एवाss- स्मानं भगवा च वयं केनचिद्धर्मेण विशिष्टं पश्यामोऽतो नैवेत्यरूप इत्यात्मानं वक्तुं शक्नुमः । नमस्ते भगवन्सर्वज्ञ प्रसीदास्मत्परीक्षाप्रश्नाद्विरम्य प्रसमो भवेति होचुरित्यर्थः । ययेवमात्मनो निर्विशेषत्वं निश्चितं भवद्भिस्तर्हि निवृत्तसं. सारभया यूयमित्याह प्रजापतिः-न भेतव्यमिति । अतः परं निवृत्ताबानत्वेन निवृत्तसर्वसंसारभया यूयमित्यर्थः । यदि मष्टव्यशेषोऽस्ति भवतां तर्हि पृच्छ- तेति होवाच प्रजापतिः पूर्वोक्तानुज्ञाकर्तव्यतां परिहर्तुमिच्छन् । विद्यया कृता- निस्मान्मति किमिदं प्रजापतिनोक्तमोमित्यनुजानीध्वमितीति हद्तं शल्यम- पनेतुं देवाः पप्रच्छुलब्धानुना इत्याह-कैषाऽनुज्ञेति । अस्माकं त्वत्प्रसादात्छ- तकृत्यानामपि कर्तव्यतया भगवतोक्ताऽनुज्ञोमित्यनुजानीध्वामिति सा किं कर्त, व्यरूपाऽस्माकमुत नेत्यर्थः । न कर्तव्यरूपति प्रजापतेरुत्तरम् । एष एवेति । न कर्तव्यरूपा किं त्वेष एव स्वयंप्रकाश आत्माऽनुन्ना स हि सर्वस्य सचा स्फूर्ति चानुजानातीत्यनुज्ञारूप इत्यर्थः । अत ओमित्यनुजानीध्वमित्यस्याय. मर्थः । ओमित्यनेनोंकारेण लक्ष्यमाणमात्मानमनुजानीध्वं प्रतिपयध्वं हे विवि. दिषय इति । एवं प्रजापतिना स्वाराज्येऽभिषिक्तास्ते देवा ऊचुः । किमुक्त. ग. घ. तैवैन १२ ठ. 'त्तसं।

·k श्रीमद्विधारण्यमनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः) नमस्तुभ्यं वयं त इतीति ह - प्रजापतिर्दे वाननुशशासानुशशासेति तदेष श्लोकः--ओत- मोतेन जानीयादनुज्ञातारमान्तरम् । अनुज्ञा- मद्वयं लब्ध्वा उपदष्टारमाव्रजेदित्युपदष्टारमा- बजेदिति ॥ ९ ॥ ॐ भदं०१। ॐ स्वस्ति० २। ॐ शान्तिः ३ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये ठोपनिषदि नवमः खण्डः ॥ ९॥ समाप्तेयं नृसिंहोत्तरतापनीयोनिषत् ।। वन्स इत्याह:-नमस्तुभ्यं वयं त इतीति । नमस्कारपूर्वकं स्वात्मानपर्पितवन्त इत्यर्थः । इतीत्यादि श्रुतेर्वचनम् । इत्येवमुक्तेन प्रकारेण प्रजापतिर्देवाननुशशा- सेति । द्विवचनमनुशासनसमाप्तिद्योतनार्थम् । इतिशब्द आख्यायिकासमा. प्त्यर्थः । तुरीयानुशासनखण्डद्वयोक्तेऽर्थे श्लोकमवतारयति-तदेष इति । ओत- मात्मानमोतेन प्रणवेन जानीयादुक्तप्रकारेणानुज्ञातारमात्मानमान्तरम् । अनुज्ञा. तृमणवेनोक्तमकारेण जानीयादित्यनुवर्तते । अनुज्ञामनुज्ञारूपमात्मानमित्यर्थः । तमनुज्ञापणवेन जानीयादविकल्पमद्वयमात्मानमविकल्पपणवेन लब्ध्वा गुरुप्रसा- दतो ज्ञात्वेति तुरीयखण्डार्थ उक्तः । अनुशासनखण्डार्थमाह-उपद्रष्टारमाव- जेदिति । ओतादियोगैः शुद्धान्तःकरणोऽनुशासनखण्डोक्तप्रकारेणानुशिष्ट उप- द्रष्टुरूपेणावस्थितो भवेदित्यर्थः ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ तापनीयरहस्यार्थदीपिका तिमिरापहा । गुर्वनुग्रहलब्धैषा सतामस्तु सुखाप्तये ॥ १॥ सच्चिदानन्दसंपूर्णप्रत्यगेकरसात्मने । तेजसे महते भूयानमः पुंसिंहरूपिणे ॥ २ ॥ येषां संस्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् ॥ तान्नतोऽस्मि गुरून्भक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥३॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री. मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीयषष्ठोपनिष. द्दीपिका समाप्ता ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.