·No text on this page.

·रसमजरी. व्यङ्गयार्थकौमुदीसमेता। श्रीगणेशाय नमः ॥ सर्वे साधुजनाः सदायतहृदा सत्संप्रदायादलं यज्ज्ञानाय कणादगौतममतान्यालोच्य तत्त्वार्थदान् ॥ वेदार्थान् (१) परिशीलयन्ति रहसि स्वानन्दकन्दाकरं ( २) वन्दे तं जगदीश्वरं दयितया सानन्दमालिङ्गितम् ॥ १॥ कलितललितवंशीरन्ध्रसंधारणैकप्रवणचपलचञ्चपल्लवाभाङ्गुलीकम् ॥ अभिनवजलजाक्षीवृन्दचन्द्राननश्रीनियमितनयनान्तं गोपिकाकान्तमीडे॥ २ ॥ मूले कल्पतरोरमन्दवलितग्रीवं गवालोकने ब्रह्मेन्द्रादिलुटन्महार्घमुकुटस्पष्टांघ्रिपीठं वपुः ॥ लीलालम्पटगोपबालकवलव्यग्राननं गोपिका संकेतस्वनसावधानहृदयं संचिन्तये श्रीपतिम् ॥ ३ ॥ सकलसुरमहेशं तत्त्वविद्योपदेशं करवलयितशेष मोक्षलक्ष्मीनिवेशम् ॥ वृतललितनिशेशं ( ३ ) कर्णभूषादिशेषं श्रितजटिलमुवेषं चिन्तये चिद्विशेषम् ४ पञ्चाशद्वर्णभेदैरपरिमिततरैरर्थजातश्च युक्ता नानालङ्काररम्या गणितगुणगणा साधुवत्तैरुपता ॥ वाक्सृर्यित्प्रसादात्प्रसरति रसनोपान्तदेशे निमेषा- नित्यं चित्तेनुरक्ते वसतु मम मुखं भारती सा रसाच्या ( ४ ) ॥ ५ ॥ आसीदासीमभूमीपतिपपरिवृढोदण्डचण्डप्रताप- ज्वालामालाकरालानलशमनमहावारिवाहप्रभावः (५)॥ वेदान्तानिति वा पाटः । १ कन्दादरमिन्यन्यत्र पुस्तके । ३ विशेष्यमिति पठः। ५ अयं श्लोकस्तु काशीमद्रितपुस्तक एव । ५ प्रवाह इत्यपि पाटः ।

·रसमञ्जरी। विद्वद्दानाम्बुधारारुचिरपरिचयोत्पादितानल्पधर्मः स्वः शाखीख्यातकीर्तिः प्रमुदितहृदयः काशिराजाभिधानः ॥ ६ ॥ यदीयनगरे परे वसति स स्वयं शंकरः समस्तजनघातजप्रबलपापसंत्रासनः ।। तिरस्कृतभवोद्भवप्रचुरमुक्तमुक्ताफलप्रकृष्टविबुधालये सुरसरिद्रसालंकृते ॥ ७ ॥ तद्वंशजो धनुरिवाभवदेकवीरः सत्पार्थिवप्रकरकेलिविलासशाली । यो लक्षदः क्षितितले किल मार्गणानां राजा प्रतापयुत ( १) रुद्र इति प्रसिद्धः (२)॥ ८ ॥ येन श्रीवैरिवीरोद्भवरुधिरनदी निर्मिता शक्तिघातै- स्तत्पर्यस्तः समस्तव्रजचिकुरलसद्दीर्घशैवालजाला ॥ त्रुट्यन्मातङ्गकुम्भस्थलबलगलच्चारुमुक्ताकलाप- प्रोद्यत्सत्सैकतां नः पतित ( ३ . गजघटाकोटिशुण्डादिनका ॥ ९ ॥ अजनि ततो जनगीयमानकीर्तिमधुकरशाह इति प्रसिद्धनाम ॥ जगति जनार्दनचिन्तनैकचित्तः स्फुरदुरुसूर्यसहस्रकोटिधामा ॥ १० ॥ यत्कीर्त्या धवलीकृते त्रिभुवने जैवाजुकं रोहिणी शम्भुं पर्वतकन्यका स च निजं कैलासमुधिरम् ॥ विष्णुः क्षीरनिधिं स चापि च सुधां स्वीयं गजं सिन्धुजं नाविन्दद्विबुधः ( ४ ) सहस्रनयनो मुक्तां च विद्वद्वधूः ॥ ११ ॥ यस्योद्यत्करवालकालपुरुषः प्रत्यर्थिसीमंतिनी चक्षुःकजलतस्करोपि सुचिरं हस्तावलम्बादभूत् ॥ तत्तद्वीरसमस्तपार्थिवपृथुप्रख्यातकीर्तेस्तथा कोशस्यापि च भाजनं कलिमलप्रसिधाराम्भसः ॥ १२॥ तस्मादभूच्छीवावीरसिंहदेवाभिधानः प्रभुतानिधानम् ॥ कलासु सर्वास्वपि पुण्यदासु विशारदः शारदचन्द्रकान्तः ॥ १३ ॥ यस्य स्फारविपक्षपक्षसुवधूवैधव्यदीक्षागुरुः संग्रामाध्वरकर्ममर्मकुशलः प्रत्यर्थिपृथ्वीभुजाम् ॥ प्रतापवर इत्यन्यत्र । २ मनोजकान्तिरित्यप्यन्यस्मिन्पुस्तके । ३ पततीत्यन्य- स्मिन्पुस्तके पाटः । । विविधैरिति पुस्तकान्तरे ।

·रसमजरी। ३ प्राणानग्रंमणेभयापहरणं नाकारि किंतु प्रभो- भ्रूभङ्गेण तवेति दिव्यमभजत्कोशं स खड्गः ( १ ) परः ॥ १४ ॥ प्रत्यर्थिक्षितिपालतिन्दुकवन यस्य प्रतापानल सर्व संदहति स्फुलिङ्गनिवह दग्धो विपन्मण्डलः ( 0 )॥ पश्चात्प्रोढुमिषाद्विधाय विधिना नीरन्ध्रतांभाकशनै- स्तत्तत्कीर्तिपटाल्पखण्डनिचयैः स्वच्छोल्लसत्कातिभिः ( 3 ) ॥ १५ ॥ ये कीति तुलयन्ति चन्द्रममा पीयूषसारेण वा किचैरावतदन्तिना सममहो यद्वीरसिंहप्रभोः । मूहास्ते नियत यया जनायता तेषां यतः सागर मौधोग्याशु विलंघितत्रिभुवनस्वच्छोल्लस टूमया ( ४ ) ॥ १६ ।। सद्वन्दावनलिकौतुकमनाः सदशमेक करे कुर्वाणः कमलेक्षणः कुवलयापीडैकपीडाकरः ।। चञ्च-साधुगतिप्रकर्षविलसत्पक्षाद्वजेन्द्राश्रयो योभत्केवलमक एव कमलाकान्तः कलौ भूतल ।। १७ ।। अनेकसौवर्णतुलादिदात्रा बुधव्रजप्रीतिविशेषभाजा ॥ भास्वानिवास्वानपि ( ५ ) येन राज्ञा तुला ययौ नैव तुलांशभोक्ता ॥ १८ ॥ ये थे संग्रामभूमौ निशितगरखराघात ( ६ ) सत्यक्तजीवा- स्ते सर्व वैरिभूपाः मुरवरयुवतीकेलिममाः सुखेन । स्वलोक संवसन्तीत्यनभिमतवचो जातकोपप्रकर्षा- यो वीरस्तत्र हन्तुं कृतमुकृतवलादन्यगात्तान्समस्तान् । १९ ॥ तदात्मजः साधुगुणैरुपेतः श्रीचन्द्रभानुः प्रथितः पृथिव्याम् ॥ वर्वति सर्वोपरिगीतकीर्तिः सदा मुदाध्यानपरः परेंगे ॥ २० ॥ यस्य श्रीक्षिीतपालमौलिनपंतर्दानाम्बुनोत्पादितः स्वः शाखीति विभाव्यते बुधगणैस्तत्त्वार्थसंदनिभिः ।। १ मुखज्ञ इत्यन्यत्र काशीपुस्तके । २ निचहेर्दग्धानियन्यण्डप. । ३ स्वस्थोल्लसत्कान्तिभिः । जनितयानेपान्तपः सागरः सोधोथाम्बुषिलधिनत्रिभुवनस्वस्थोल्लसद्रपया इ. ५ मास्वद्विवस्वानपि । ६ शवराधान० इ० ।

·रसमारी। या केनापि कदापि किचिदपि वा नालम्भि सा बाल्यतो नो चेदुत्कटदानरीतिरवसत् ( १ ) कस्मादमुष्मिस्तरौ ॥ २१ ॥ तत्तद्याचविन्दुवृन्दमधुरोदञ्चम्मिलिन्दोल्लस- द्यद्दानाम्बुनिषेकभामुरकरे दृष्टे दिगन्तान्तरे ॥ दिड्नागप्रकरस्त्रयीतनुश्यं मन्येम्बरं स्वान् करान कृत्वा यत्र यया स्थिरत्वमगमन्मित्रस्य भावं ययौ ।। २२ ।। यस्य श्रीक्षितिनायकस्य ललितं दानोद्यमे यद्वचः काम्त सर्वहिरमित्युदभवत्तत्कालमेवालघु ॥ नाप. प्राय हिरण्यरेतसि जनि जाड्यं हिरण्याचल म्वेदाम्भोपि हिरण्यगर्भवपुषि स्वापाय संत्रासतः ॥ २३ ॥ गाङ्गेयस्य गतानि यः प्रतिदिनं लीलावशाद्भूपति- भिक्षुभ्यः प्रददाति वैशिशिरमं संग्रामभूमौ बलान् ॥ भूतेभ्यः किल यः प्रयच्छति कुतस्तस्यात्र साम्य भव- द्गाङ्गेयस्य बलश्च दानमहिमा विख्यातकीरपि ॥ २४ ॥ यलोकाः कामसाम्यं नृपकुलतिलक चन्द्रभानी वदन्ति तद्रूपज्ञानमन्यद्धनुषि न तु यतो यच्छरणाशु विद्ध. ॥ यस्तं सम्तालकान्ताः प्रगलितवसनास्त्यक्तभूषा विशेषा धावन्ति प्रेमबद्धा. सपदि सरवराः स्त्रैणसंघाः समग्रा. ( २ ) ॥ २ ॥ यस्योद्यत्करवालकालभुजग संग्रामदेश मति गन्तुं कुर्वति बीरवैरिवनितावेणी भुजंगीगणः ॥ दुःखोद्रेकवशादशेषवनितामूर्धकभूषाः समं सम्नेहा: खलु मूर्छिता इव परं भूमौ पतन्ति द्रुतम् ॥ २६ ॥ भ्रमेण रहितः सदा न च कदापि मन्दादरः समस्तविषयपि यः किमपि नोपरक्तः कलौ ॥ अनेकतुरगााधेपः सकललोकतापापहः कथ न खलु भानुतो भवति चन्द्रभानुः परः ॥ २७ ॥ १ रभवदिति पुस्तकान्तरे । २ सरागा इति पु० ।

·रसमारी. श्रीगणेशाय नमः॥ आत्मीयं चरणं दधाति पुरतो निम्नोन्नतायां भुवि स्वीयेनैव करेण कर्षति तरोः पुष्पं श्रमाशङ्कया ।। यत्कीतिर्विमला समस्तजगति ख्याता जगन्निमलं कर्तु सन्नियमं चकार च तथा चन्द्रादिकं तत्क्षणात् ॥ प्रोद्यच्छ्यामकलाकलापमलिनं यरिवक्त्रं नथा शक्तानेत्यति लज्जयैव तु गता पारं पर वारिधः ॥ २८ ॥ यदङ्गजन्मामरगीयमानप्रतापकीर्तिः परपक्षहन्ता । श्रीपूर्णमलः प्रतिमहरूपी भीमेन वर्वति धरातलस्मिन ॥ २९ ॥ (१) यः पावकार्दाप लमडवानलाच चमत्प्रचण्डीकरणादपि रुद्रनेत्रात ॥ जाज्वल्यमानकरवालकरालनेजा प्रत्यर्थिपार्थिवकुलोत्तमसेव्यमान ॥ ३० ॥ यस्यानुजा. संयति वनमाराः श्रीमित्रसेनप्रमुखा. मुखन ॥ धर्मार्थकामामिनवम्बम्पाः गपत्सुग्व याति महेन्द्र मग्यम् ॥ ३१ ॥ विद्वानः समुपाश्रिता मुनिगणवातः पुराणः पुरा शाखाभिनिगमद्रमस्य रचिता विद्यातरि सादरम् ॥ मना' यत्र दरिद्रभावजलधी सत्कर्णधाराधिक- श्रीवीराटचन्द्रभानुविभुना येनाधुना तार्यते ॥ ३२ ॥ व्यन्जनामग्नचित्तेन गौतमातीग्वामिना ॥ श्रीत्र्यम्बकतनूजन पण्डितानन्तशमणा ॥ ३३ ॥ रसिकश्रुतिभूषास्ति भुवि या रसम अरी ॥ व्यङ्ग्यार्थकौमुदीन्याख्या तन्यते तत्कुतूहलात ॥ ३४ ॥ आदरादपि कुर्वन्तु दुर्जना न कथं च न ॥ हेलयापि च सन्तोऽत्र दृष्टि कुर्वन्तु मत्कृतौ ॥ ३५ ॥ १ द्वौ श्लोका पुस्तकान्तरे न विद्यते ।

·रसमञ्जरी. - तल्पे किंच मृगत्वचाविरचिते निद्राति भागैर्निज- रन्तः प्रेमभरालसां प्रियतमामङ्गे दधानो हरः ॥ १ ॥ कि मे प्रार्थनयाऽनया (१) यदि गुणः कश्चित्स्वयुक्तौ भवे- द्विद्वद्वृन्दमिदं तदा द्रुततरं तेनैव बद्धादरम् ॥ नोचेद्दीनदयालुदैन्यवचनस्तच्छोप्यत केवलं चित्तं संमदमातनोति कृतिनः कि तावता स्वान्तरं ॥ ३६ ॥ सगुणापि हन्त विगुणा भवति खला स्याद्विचित्रवर्णापि ॥ आखुमुखादिव शाटी पदपरिपाटी कवेः कापि ॥ ३७॥ सदोषमपि निर्दोष भवत्यग्र विपश्चितः ।। रामस्यवार्जुनवपुः कवेथ सरसं वचः ॥ ३८ ॥ विशिष्टशिष्टेटकर्तव्यतापरिप्राप्तमंगलमनुषद्गतो व्यान्यानृश्रोतृमद्गलाय निवनाति।आत्मीय- मिति । यः निम्नांन्नताया (२) मुव्युनावचपदेशघु पुरनोग्रतः । म्यात्पुरः पुरताग्रत इन्यमरः । पुरसित्यव्ययस्य पुरस्त इति रूपं न तु पुरत इति या पिपते 'घन कविधान मिति कप्रत्यये तदन्तात्तसिलिति दुर्घटवृत्तिकृत्-माधान तदपि प्रकृतार्थासिद्धिकृदिति ‘इयं च तेन्यापुरतोविडंबने त्यादि महाकविप्रयोगायथा तथा गाताश्चन्तनीया । आत्मीयमेव आल्म- गोयमात्मीयः 'वृद्धाच्छ' इति छः । स्वीयमव दक्षिणमेवन्यर्थः न तु वामं । आत्मीयपदेन कालमत्वं द्योत्यते चरण पादं एकवचनेनातिवळभत्वंप्युच्चावचप्रदेशेषु दानाधिक प्रेम प्रियविष- यमिति व्यज्यते । श्रमाशङ्कया श्रमस्य खेदस्य आ ईषत् शङ्का वितर्कः तया। एवं च प्रियाश्रमे यत्पशयवशादेवमकरोत् कि पुनस्त-छमनिर्णय इति भावः। प्राणप्रियाया इति शेषः । प्राणप्रियायाः श्रमाशङ्कयेति चाग्रेप्यन्वति । दधाति निक्षिपति प्राणप्रियायाश्चा- तिमृदुलचरणसरोजस्य तथाविधप्रदेशेषु प्रथमः विन्यासन श्रमो धियेति स्वीयेनैव कोण दक्षिणकरेण तरोन तु तरूणां पुष्पं न तु फलानि तदप्येकं मा भवत्विति भाव: कि च - न तु बहूनि कर्षति १ अथवैति का० पृ० । २ म यमपदलोपीसमास इत्येकम्मिन्पुस्तके ।

·रसमभरी.
गृहाति एवं चैकपुष्पस्यावचयेपि एतस्याः श्रमो मा भवतु इति धिया तत्तथाकरोदिति
प्रियाप्रेमातिशयो द्योत्यते । किंचान्यदपि मृगत्वचा एणाजिनेन विरचिते विशेषेण उच्चावच-
शून्यतया रचिते सजित तल्पे शयनीये। तत्पं च शयनीयं स्यादिति विश्वः । निजैरेव स्वीयै-
रेख दक्षिगरित्यर्थः भागैरेकदेशैः । एवं च सर्वशयनीयमभिव्या'य कोमलाङ्गायाः कामिन्यास्त-
देकदेशेपि यथा नाङ्गसंबन्धः कितु स्वशरीरोपर्येव यथागसंवन्धस्तथाकरोदिति भावः । व्यङ्ग्यः
पूर्ववदेव । निद्राति स्वपिति एव च स्वाप परिवर्तनाभावात्म्ण स्थिरत्वमावेद्यते नन्वेता-
वता हरस्यैव प्रियाविषयं प्रेम न तद्विषयकं तत्तस्या इत्यत आह । अन्तःप्रेमभरालमामिति ।
अन्तः अभ्यन्तरे प्रेम यद्धरविषयकं तस्य यो भर• बाहुल्य तेनालयां तत्तद्व्यापारायोग्या
अन्तःपदेन पुष्पावचयादिकर्तव्यतारूपवाह्यप्रमकार्याभावो द्योत्यते । एव च प्रमिण परस्परनि-
रूपितत्वं वन्यते प्रियतमां अतिशयन प्रियेति प्रियतमा ताम्। अतिगयन प्रागुक्तरीत्यानु-
सधेयः । यद्यपि हरस्य प्रियान्तराभावनावधारणफलकतमव्वैयर्थ्य तथापि प्रियाशब्दस्य
संबन्धिशब्दत्वेन येषां याः प्रियाः तामा मध्ये इय प्रियतमेत्युक्तं तदितरदम्पत्यनुगतप्रियत्वा-
पेक्षयतस्याः असाधारण प्रियत्वमिति न तद्वैयथ्यं । अझं शरीरार्धमागे नपुसकलिङ्गन कठिन-
लाभावो व्यज्यते एकवचनेन च बहुकालमेकाङ्ग एवावधारणेपि श्रमाज्ञानात् प्रियाविषयक
प्रेमनिमग्नमानसत्वं हरस्य व्यज्यते दधानः सन् वहन् हेतुगर्भमिदं विशेषणं । स हरः जय-
तीत्य याहारः एवं च सर्वोत्कृष्टताशालिवप्रतिपादनेन स्वस्य सर्वान्तर्गतवन तन्निरूपिताप-
कृष्टत्वप्रतीत्या मानसप्रणतिरूपं मङ्गलमावेदितं भवति अत्र प्रियतमाधारणम्य हेतावरणत्रय.
त्रपदार्थत्वेन काव्यालङ्गमलंकारः । तदुक्तं हतोवाक्यपदार्थत्वं काव्यलिगमुदाहृतमिनि ।
नायकश्चायमनुकूलः । तल्लक्षणं तु मार्वकालिकपराङ्गनापराइमुखत्वे मति मार्वकालनिजाङ्ग-
नानुरक्तत्वम् अत्र प्रथमवर्णदानान्सफलत्वं । तदुक्तं भामहन। अवर्णात्मपत्तिर्भवतीति मगण-
पददानादपि तदेव फलं भवति मोभूमिस्त्रिगुरुश्रिय दिशीति वृद्धवचनान्। इदं च फलं
काव्यनायकस्य तत्कर्तुस्तत्पठितुर्वा यथासंभवं व्यस्तं समुचितं वा ज्ञेयं । यत्र तु नायकः ।
प्राचीनो देवतादिर्वा स्वकल्पितो वा तत्र तत्कर्तुस्तत्पठितुर्वेति विवेकः । शार्दूलविक्रीडितं
वृत्तं । कर्णः कुण्डलसंगतः करतलं चामाकरणान्वित
पादान्तो नवनपुरेण
कलितो हारौ प्रसूनोज्ज्वलौ । ‘गुर्वानन्दयुतो गुय॑दि भवेत्तं न्यूनविशाक्षरं । नागाधीश्वर-
पिकलेन भणितं शार्दूलविक्रीडित'मिति तलक्षणात् ॥ १ ॥

·रसमञ्जरी. । विद्वत्कुलमनोभृङ्गरसव्यासङ्गहेतवे ॥ एषा प्रकाश्यते श्रीमद्भानुना रसमञ्जरी ॥ २ ॥ तत्र रसेपु शृङ्गारस्याभ्यर्हितत्वेन शृङ्गारस्याभ्यर्हितत्वेन तदालम्बनविभावत्वेन नायिका तावन्निरूप्यते । सा च त्रिविधा स्वीया परकीया सामान्या चेति । तत्र श्रातृप्रवृत्तये प्रयोजनं दर्शयन् स्वर्त्यिनुवृत्तये स्वग्रन्थनामनी प्रतिजानीते। विद्वदिति । विदुषां विपश्चितां न तु मूर्खाणां तथा च तैरेतद्ग्रन्थानादरणपि न क्षतिरिति भावः । कुलं गणः । सजातीये गणे गोत्रे देहेपि कलितं कुलमिति विश्वः । तस्य यन्मनः मन इत्येक- वचनेन सर्वविद्वन्मनसामेकजातीयव्यसनशालित्वं द्योत्यते । तदेव भृङ्गः मधुलिद भृङ्गपदेन रगलम्पटत्वं व्यज्यते । तस्य यो रसस्तस्य शृङ्गारादेः पुष्परसस्य च व्यासङ्गः प्राप्तिः स एव हेतुः तस्मै निमित्तकारणहेतृषु सर्वासां प्रायदर्शन मिति वाचनिकी चतुर्थी । श्रीमद्भानुना श्रीः प्रतिभा कवित्वबीजभूतप्रागभावीयसंस्कार इति यावत् तद्वता भानुनाम्ना कविना एषा बुद्धिस्था एवं च समूलत्वं द्योत्यते रसमञ्जरी रसः शृङ्गारादिः तद्वती मन- रीव मञ्जरी । यद्यपि रसत्वं सभ्यानामेव तथापि आयुर्घतमिति वदुपचारः । प्रतिपाद्यप्रति- पादकभावं संबन्धेन तद्वत्त्वमिति कंचित् । प्रकाश्यते स्फुटीक्रियते । अन्यापि शोभाशा- लिरविणा विकाशिना रसवती मंजरी भृङ्गरसव्यासङ्गहतुर्भवति एवं च रसावाप्तिः प्रयो- जनमभिहितम् । अत्र रसव्यासङ्गहेतोरुत्तरार्धपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमलंकारः । स च श्लेषच्छे- कानुप्राणितः । वकं वृत्तं । पंचमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । गुरुषष्ठं तु पादानां शेषे- म्वनियमो मतः । प्रयोगे प्रायिकं प्राहुः केप्येतद्वक्रलक्षणमिति तल्लक्षणात् ॥ २ ॥ प्रकृतमाह तत्रेत्यादिना । तत्र रसमञ्जयां रसेषु शृङ्गारादिषु । शृङ्गारस्य शृङ्गं प्राधान्य इयतीति शृङ्गारस्तस्य ऋगतावित्यस्मात् कर्मण्यण अचोणितीति वृद्धिः । शृङ्गं प्राधान्य- सान्वोश्चेत्यमरः । अभ्यर्हितत्वेन प्रधानत्वेन । अभ्यर्हितनेत्यत्र 'शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव शाम्यति' इति न्यायात् । पुरुषोत्तमाश्रयत्वादिति हेतुपुरणा । एवं च तच्छब्देन विशिष्टपराम- र्शात्पुरुषोत्तमाश्रयशङ्गारालम्बनविभावत्वेन । नायिकाया इति शेषः । तावन्नायकनिरूपणात्प्राक् नायिका नयति वशीकरोति सा नायिका निरूप्यते निरूपणविषयीक्रियते तद्विषयं निरूपणं क्रियत इत्यर्थः । एवं च शृङ्गारालम्बन विभावत्वस्य नायिकानायकयोस्तुल्यत्व किमिति ·रसमञ्जरी। स्वामिन्येवानुरक्ता स्वीया । न च परिणीतायां परगामिन्यामातव्याप्तिः अत्र पतिव्रताया एव लक्ष्यत्वात् तम्याश्च परगामितया परकीयात्वमपि समायाति । अस्याश्चेष्टा शीलसंरक्षणमाजवं क्षमा च । यथा प्रथमतो न नायकनिरूपणमितिदृषणमलग्न वेदितव्यम । ननु निरूपणीयनायिकानामने- कत्वात्कथमेकवचनमिति चेन्न नायिकात्वस्य रागवत्त्वे सनि शृङ्गारालम्बनम्त्रीत्वरूपोपाधे सर्वानुगतत्वेन तद्वती निरूयते इत्यर्थान्न काचिदतिः ऋजवस्तु आलम्बनविभावपदे नात्राश्रयमात्रमुच्यते । तथा च नायकरत्याश्रयत्व नायिकाया यथा तथा नायिकाविषय- करत्याश्रयत्वं नायकपीति नुत्यत्वाप यथा पूर्व रक्ता भवनारी पुमान्पश्चात्तदिगितरित्युक्ता पूर्व नायिकानुरागो निरू यते तथा [यिका प्रथमता नियत इति सकलकविमप्रदायानुरो- धादेवभिहितमित्याहु. । सा चेति । चत्वर्थः । त्रिविधा त्रिविधोपाधिमनी । एतदेव विवृ- णाति । स्वीयेत्यादिना । नत्र प्रथमाद्दिष्टत्वाम्बाया लक्षयति तत्रति । तत्र तास्वित्यर्थः । पत्यतिरिक्ताननुरक्तत्वं सति पत्यनुरक्तन्वं वायान्वं तद्वता स्वीयेत्यर्थः । मुग्धायां पत्यनु- रागयोग्यत्वादज्ञानादिप्रतिबन्धकत्वाद्वा नाव्याप्तिः । ननु तथापि मात्राद्यनुरागवल्या मुग्धा' यामत्यन्ताभावादव्याप्तिरिति चेन अनुरागपदेन रतेस्त्र विवक्षितत्वात् । गन्यन्तव्यावृत्य- माह । नचेत्यादि । परिणीतायां पत्यनरागवाया परगामिन्या परानुरागवन्यामिन्यर्थः अव्याप्तिः व्यापनं व्याप्तिः लक्षणस्य लक्ष्यमात्रमत्त्वं तदभाव अव्याप्तिः लक्ष्यातिरिक्तमत्त्वं । नचेति । स्वरविशंपसूविताया काकालक्षणमन्वमम्तीत्यर्थ नन्वतस्या लक्ष्यत्वं न लक्षण- मत्त्वं विराधीन्यत आह । अत्रेत्यादिना । अत्रास्मिन गर्मकशास्त्र पतिव्रताया एव पतिमा- त्रानुरागवन्या कुत्रान्तर्भाव इत्यत आह । अस्यायनि । चस्त्वर्थ । उभयानुरागवत्यामित्यर्थः परगामितया परानुरागवत्वेन अपिरवधारण परकीयात्वमेवेन्यर्थ. । विक्तायामतिव्याप्ति- वारणाय विशेष्यं उभयानुरागवत्याः परकीयान्वं मन्यमानः शङ्कन । नचेत्यादि । अव्याप्तिः सत्यन्ताभावादित्यर्थः । उत्तरमाह । अत्रेत्यादि । तस्याः कुत्रान्तभाव इति अत आह । तस्याश्चेत्यादिति । ऋजवस्तूक्तलक्षणस्य प्रत्यक्षाविषयकत्वानज्ज्ञानाय तस्याश्चेष्टामाह । अस्यावेटत्यादि भर्तुः विधिवत्पाणिग्रहणकर्तुः शुश्रूषा । परिचर्या मुग्धादि- । १ भर्तुः शुश्रुषेति काशीमुद्रितपुस्तके धिकम् । टीकाया व्याख्यातमेव ।

·रसम्भरी। गतागतकुतूहलं नयनयोरपाङ्गावाध मितं कुलनतभ्रुवामधर एव विश्राम्यति ॥ वचः प्रियतमश्रुतरतिथिरेव कोपक्रमः कदाचिदपि चेत्तदा मनसि केवलं मज्जति ॥ ३ ॥ पतिशुश्रूषायोग्यत्वादज्ञानादिप्रतिबद्धतद्वत्वाद्वा एतच्चेष्टा सं. तिः । शीलस्य सदृत्तस्य । शीलं स्वभावे सद्वृत्ते इति विश्वः । संरक्षणमन्यथाकरणं आर्जवमकौटिल्यं क्षमा शान्तिः । ननु लक्षणज्ञानात् ( १ ) किं फलमिति चेदितरव्यावृत्त्यादिकमेवेति गृहाण । चेष्टांमवोदाह- रणमुखेनाह यथे यादिना । कुलनतभ्रुवा कुलम्यान्वयस्य । संततिगांत्रजननकुलान्यभिजनान्वयाविन्यमरः । नते नम्र मदनचापवत् इति भावः । भ्रुवौ ऊ दृभ्यां ध्रुवा बियावित्यमरः । यासां ताः कुलनतभ्रवः तासा यद्वा कुले स्वजने ननभ्रवः नम्रदृष्ट्यः कि पुरन्यत्रेति भावः । नयनयोनेत्रयोः । लाचन नयनं नेत्रमित्यमरः । गतागतकुतूहलं गतं प्रेरणमागतमाकुचनं तद्विषयकं यत्कुतूहलं कुतुकं । कुतुक च कुतूहलमित्यमरः । कुतूहलं कदाचिदव भवति न सर्वदेति गतागतयोः कदाचि- कत्वं तत्रापि तदा येक न बहुनीति व्यासगान्तरोत्पत्तिभीतिद्वारा भतुः शुश्रूषा व्यज्यते अपा- गावधि नेत्रप्रान्ती । अपाङ्गी नेत्रधारन्तावित्यमरः । तदवधि तत्परिच्छिन्नं । परिच्छेदे बिले- वधिरित्यमरः । यद्वा अपगतानि अङ्गानि यस्यत्यपान अनङ्ग इत्यर्थः तदवधि तावत्पर्यन्तं एवं च नयनयोः कदाचिदेव गतागत तदपि नायकमनोविकारपर्यन्तमिति भावः । कुलनतभ्र- वामित्यग्रेप्यन्वति स्मितं न तु हसित तदायधर एवाधराष्ट्र एव न तु गण्डादिषु विश्राम्यति विश्रान्ति याति न तमुल्लवय गच्छतीत्यर्थः अन्योपि यो यत्र विश्रान्तिम नोति स तद्विहा- यान्यत्र न गन्छति इति एवं च न कदाप्यूस्यिहास्यमस्या इति शीलसंरक्षणमभिव्यज्यते । वचः उच्यते इति वचः वक्तुं योग्यमित्यर्थः । तदप्येकं प्रियतमश्रुतेः अतिशयेन प्रियः प्रिय- तमः एवं चातिशयिप्रेमवत्तया रांलापयोग्यत्वं द्यात्यते तस्य श्रुतेः श्रवणस्य न तु श्रवणयोः एवं च यत्र वक्तुं युक्तस्याप्येकस्यापि वचसः संलापयोग्यप्रियतमापरश्रुतिविषयता न भवति तत्र का वार्ता अन्वश्रुतिविषयतायामिति भावः । अतिथिरेव आवेशक एव । स्यादावेशक १ लक्षणज्ञानस्यति का० पा० ।

·रसमारी। ११ सौ तु त्रिविधा मुग्धा मध्या प्रगल्भा च । तत्राङ्करितयौवना मुग्धा सा तु ज्ञातयौवना अज्ञातयौवना च सैव क्रमशो लज्जाभयपराधीनरतिनवोढा । मैव क्रमशः सप्रश्रया विश्रब्धनवोढा । अस्याश्चेष्टा । क्रिया हिया मनहरा कोपे मार्दवं नवभूषणे समीहा च । मुग्धा यथा आगन्तुरतिथिर्ना गृहागत इत्यमरः । एवं चातिथियथाक्षणमेव तिष्ठन् मानापमानयोः सम- स्तथासूदीरित ( १ ) वचनार्थानुष्ठानाननुष्टानान्यतरकारिण्यपि प्रियतमे समानप्रेमशालित्व- मिति क्षमावत्त्वं द्योत्यते । तथा कदाचिदपि केनापि कालविशेषण चेद्यदिकापक्रमः कोप- म्यामर्षस्योपक्रमः आरंभः। एवं च कदापि न कोपपरिमाक्ष इति ऋजुत्वं 'वन्यत तदा कृत्स्नं केवलमिति । त्रिलिङ्गं त्वककृत्स्नयोरिन्यमरः । मनसि हृदये मज्जति एवं च मनस्यतिगाम्भीर्यमभिव्यज्यते कोपे चात्यन्तात्पत्वम । स्वभावोक्तिरलकारः । तल्लक्षणं च स्वभावोक्तिश्चण्डीभादेः स्वाक्रियारूपवर्णनमिति । पृथ्वी वृत्तं । 'पयोधरयुगम्फुरन्कनकयुग्मताट- लिनी गुवर्णरुचिकङ्कणाललितभाववन्नूपुरा । सुगन्धिचिरालसच्छवणरूपवत्कुण्डला भुजग- पतिवर्णिता हरति हन्त पथ्वी मन इति तलक्षणात् ॥ ३ ॥ स्वीय विभागमाह । स्वीया तु त्रिविधेति । वि यमुपपादयति । मुग्धेत्यादिना । मुग्धा लक्षयति तत्रेत्यादिना । तत्र तास्वित्यर्थः अड्डुराः सजाता यस्येत्यकुरितं 'तदग्यसंजात 'मिति तारकादित्वादितच् । एवंभूतं यौवनं यस्या इति अमुरादेव वक्षधर्म वाद्यौवने वाधात प्रत्य- प्रत्वं लक्ष्यते तेन च शोभातिशयो व्यज्यते । एवं च पतिमात्रानुरागत्वं मति प्रत्यग्रयाव- नत्वमिति फलितं मुग्धालक्षणं । तेन सामान्यनिता प्रतिपालितामु अड्डरितयौवनासु नाति- व्याप्तिः । मुग्धामपि विभजते । सा चेत्यादिना । अज्ञातमनवगत यौवनं यया यस्या इति वा एवमपरत्रेति प्राञ्चः । वयं तु न ज्ञातं यौवनं यया इत्यवार्थ इति ब्रूमः स्वयंभूरित्यत्र तस्या यथा यौवनज्ञानं तथा वक्ष्यामः । अत्र चाज्ञायमानज्ञायमानविशेषितमुग्धालक्षणमेव योर्लक्षण वेदितव्यं तामेव पुनर्व्यवहारेण विशेषयति । सैवेत्यादि । सैव अज्ञातयौवना मुग्धैव क्रमशः समयविशेषक्रमादित्यर्थः लज्जा अधार्य भयं रतेरपरिचयेन शङ्का ताभ्यां पराधीना १ स्वोदीरितति वा पाठः। २ स्वीया ।

·१२ रसमञ्जरी। आज्ञप्तं किलकामदेवधरणीपालेन काले शुभे वस्तुं वास्तुविधि विधास्यति तनौ तारुण्यमेणीदृशः ॥ च न प्रधाना रतिः संभोगे यस्याः सा नवोढा नवमभिनवं यथा स्यात् तथा ऊढा भर्ना संभोगादिव्यापार प्रापिता । न च क्रमश इत्यनेन विशेष्यविशेषणयोर्यथासंख्यत्वेनाज्ञा- तयौवना लजाभयपराधीनरतितियौवनाभयपराधीनरतिरिति शङ्कथम् प्रत्येकमुभयव्या- पारदर्शनात् । अत्र लजाभयप्रधानरतिकत्वाज्ञायमानज्ञायमान यौवनत्वान्यतर- त्वविशोषतं ( १) मुग्धालक्षणमेव नवोढालक्षणं बोध्यं वस्तुतस्तु तन्मात्रवृत्तिधर्मवत्वमेव तत्तलक्षणमिह वोध्यं तामेव पुनर्व्यवहारान्तरेण विशिनष्टि । सेवेत्यादि । सैव लज्जाभयपराधी- नरन्यज्ञातयौवनामुग्धा नवोदैव क्रमेण समयविशेषणैव सप्रश्रया प्रश्रयो विनयः गात्राकुञ्चन- मिति यावत् तत्सहिता यद्वा किंचिद्विश्वासं प्राप्ता विश्रब्धनवोढत्युच्यते ननु मुग्धालक्षणं कथं ज्ञातमित्यत आह । अस्याचष्टेत्यादि । क्रिया हिया मनोहरा । क्रियाव्यापारः तद्विषयकया दिया लजया मनोहरति सा सलजव्यापारवत्याः युक्तमेव वशीकरणत्वं कोपे क्रोधे मादवम- ल्पापनेयता नवविभूषणे नूतनाभरणे समीहा जिघृक्षा । मुग्धोदाहरणमाह आज्ञप्तमिति । काचित्काचित्प्रत्याह । कामदेवधरणीपालेन दीव्यतीति देवो विजिगीवासरमिको यः कामो मदनः स एव धरणीपालो महीपालस्तेन यद्यपि देवशब्दस्योपसर्जनीयत्वेन पूर्वनिपातः प्राप्त - स्तथापि विजिगीषाया प्राधान्य विवक्षणानपूर्वनिपातः ! एवं धरणीपालशब्देपि कामपदेन कमनीयरूपताशालिनः कामिनीतनुभूमावव वसतिरुचितेति वन्यते देवपदेन विजिगीषोजयभू- मिकापरिगृहस्यावश्यकत्वेन तथाविधाज्ञाकरणस्यौचिती व्यज्यते । धरणीपालपदनानुल्ला- अनाद्यज्ञत्वमावेद्यते तृतीयया दूताद्यद्वारकस्वकृताज्ञावशावास्तुविधानकार्य शीघ्रविधेयत्वं तारुण्ये चातिशयितकामप्रेमास्पदत्वं द्योत्यते । एणीदृशः मृगलोचनायाः तनौ शरीरे । तनुपदेन संकीर्णत्वप्रतिपादनद्वारा अन्येषां दुर्गभूमित्वं तेन चावश्यकवसतियोग्यत्वं ज्ञाप्यते । शुभे कल्याणकारिणि काले समये वस्तुं वासं कर्तु आज्ञप्तं अमात्यभूते त्वयि कामिनीतनौस्थितवती मयापि तत्रागन्तव्यमचिरादेव किं च तत्राधिवसतिं विधाय सकलजगन्जयोऽस्मद्धस्त एवेत्यव- बोधितं अन्योपि राजा सामात्यो दुर्गाद्याश्रित्येतरजयं करोतीति लोके प्रसिद्धम् तारुण्यं १ ज्ञायमानयौवनत्वान्यतरत्वेति का० पा० ।

·रसमञ्जरी। दृष्टया खन्जनचातुरी मुखरुचा सौधाधरी माधुरी वाचा किंच सुधासमुद्रलहरीलावण्यमामन्त्र्यते ॥ ४ यौवन किल निश्चयेन वास्तुविधि सुखविशेषशालिचिरकालावस्थितिफलदवास्तुदेवतापूजन- विधि वास्तुविधिमिति द्वितीयानिर्देशादीसिततमत्वप्रतिपादनेनावश्यकर्तव्यत्वमावेद्यते तेन च मुतनुतनुरमणीयन्व विधास्यति करिष्यतीति हेतोः दृष्ट्या खजनचातुरी खजनस्य खन्नरीटस्य चातुरी वैदग्धी । चतुरशब्दात ज्यअन्तात ‘षिदौरादिभ्यश्च 'ति डीषि 'यस्ये'त्यकारलोपे हलस्तद्धितस्य 'ति यकारलापे रूपं । यद्या येणीदृश इत्यनेनवं दैर्यचपलत्वयोः प्रतीन्या गतार्थमेतत् तथापि नीलकटाक्षविक्षपरीतिमत्त्वं । अथ वा यथा खजराटस्य सभयविशप- मंचारः तथा कटाविक्षपणं । अथ वा यथा तस्य सूक्ष्मविषयदूरदर्शित्वं तथातिसूक्ष्मवशित्वं अथ वा यथा तम्यावश्य विधिमदेशयोगशालिलं तथा गुणविशेषवदेकान्तविषयप्रमशालित्वं द्योत्यत इति न तेन गतार्थमेतत । यद्वा अत्रैणीदकपदं स्वपर्यायमृगीदकपदापलक्षणं एवं च मग्यंत गवेग्यने न तु ततम्नत म्वयं सचरीत नतटक समदक् यस्या इत्यभिधानात क्रिया- हियामनोहरत्वमावद्यते वस्तुतस्तु पतीन्यणः तस्येयमिति यातायातवत्संबन्भ्युत्कीर्तनेन स्वत- स्तदभावन तंदवावद्यत इति न नन्छङ्कापि । किच मुखरुचा वदनी त्या । हकपदेन प्रियत- मम्वानान्ततिक्तशतमसो निरासन्वे व्यज्यते । सौधाधरी मुष्ट शोभना रगा धीयते यम्या मा सुधा तस्या धर सुधाधरः तम्येयं सौधाधरी 'तस्यद 'मित्यण ' टिहाणजिति' डीप मुधाधरपदेन समीचीनग्राहक व तन च न कदापि कोपरूपमालिन्यवत्त्वमिति द्योन्यत यद्वा मुधामप्यधरयति तिरस्करानीति ननोप्यधिकरसवतया रसापकर्षककठोरकांपानङ्गीकारप्रदर्श- नमुखेन कोपाल्पापनयन्त्रमाविक्रियने माधुरी मधुग्मिाचातुरीवत्साधना । किच वाचा वक्त युक्ता वाक तया वाण्या एवं च वाचि युक्तत्वम्पभूषणसत्त्वपि सुधासमुद्रलहरीलावण्यं सुधाया. पीयूषस्य समुद्रः मागरः तम्य लहयः तासा लावण्यं मौन्दर्य मधापदन जीवदाननिपुणत्वं समुद्रपदेन समर्यादव लहरीपदन प्रतिक्षणरसवत्त्वं च वाचि 'वन्यत चातुरी माधुरी लावण्य- पदैः चातुर्थमाधुर्यलावण्याना मनुष्यद्राक्षादिधर्मत्वात खजनचन्द्रलहरीषु वाधास्वापति- तमनस्कत्वाल्हादकत्वांजवन्वानि लक्ष्यन्ते तैथालौकिक चमत्कारकारित्वचर्वणावि- षयलमदन्तम्मिानज्योत्स्नावचनि व्यज्यन्ते तथातिदुर्लभन्वादश्यम्पहणीयाव- ॥

·रसमञ्जरी। अज्ञातयौवना यथा- - प्रियतमहृदयाधितमो निरासकत्वानि द्योत्यन्ते दृष्टिः मुखरुकचातुरीमाधुरीति च स्त्रीलिङ्गनिर्देशः स्त्रीणामेव स्त्रीणामाह्वानौचिती द्योत्यते । लावण्यमिति नपुंसकलिङ्गेन राजसदन सौविदल्लसत्वौ- चित्यं प्रदर्श्यते । तृतीयानिदेशेन परस्परनिरपेक्षतया चातुर्याद्याह्वानकारि वेन मदनमहीपति- सेवातिशयो दृष्टयादीनामावेद्यते । आमन्त्र्यते इदं च त्रिष्वायन्वेति मदनमहीपत राज्ञया अमा- स्येन यौवनेन कामिनीतनौ समागतमतो भवद्भिरपि तत्रागन्तव्यमित्याकार्यन्त इत्यर्थः । दृष्टयादीनामप्रेरितत्वेपि खञ्जनचातुर्याद्याकारणेन मदनमहीपतिसेवाप्रावीण्यमावेद्यते । अत्र निवासोत्सुककामाज्ञप्ततारुण्यचिकीर्षितवास्तुविधानस्येतरवाक्यहेतुत्वात् । काव्यलिङ्गमलङ्कारः लक्षणं प्रागुक्तं । स च प्रस्तुतनायिकाहगादिप्रशंसनार्थ तत्तुल्यगुणा प्रस्तुतखञ्जरीटादिचातुर्या- दिप्रशंसनात्तुल्ये तदन्यतुल्याक्षेपरूपा प्रस्तुतप्रशसा प्राणितः । उक्तं च। अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्मा यत्र प्रस्तुताश्रया' इति । अथ वा कथं दृष्टयादीना खञ्जरीटादिचातुर्यादिसादृश्य पर्यवसानादुपमापरिकल्पनान्निददी- नालङ्कारः । उक्तं च। अभाववस्तुसम्बन्धा उपमापरिकल्पकः । निदर्शने ति । सचासम्बन्धे सम्बन्धातिशयोत्तमनुप्राणितः 'असम्बन्ध सम्बन्धातिशयोक्ति'रिति नक्ष- णात् । एवं च व्यक्ताव्यक्तालङ्कारसंमृष्टिः । निलतण्डुलवत । व्यक्ताच्छायादर्शवदेव च । अव्यक्ताक्षरिजलवत्पांमुपानीयवच्च सा । व्यक्ताव्यक्तातु संमृष्टिनरसिहवदिप्यते " ॥ इति । उक्तत्वात् वृत्त्यनुप्रासश्च शब्दालङ्कारः । ' एकस्यापि सकृत्पर ' इति अत्रैकस्यान- कद्विर्बहुकृत्वां वा मादृशं वृत्त्यनुप्रास इति तल्लक्षणात् । ननु वास्तुविधे विधास्यमानत्वेन मुतनु. तनौ यौवनानाधिष्टाननया लक्षणसङ्गतिः कथमिति चेत् । वास्तुविधानार्थमागतस्य तारुण्यस्य तत्र सत्त्वेन प्रत्यग्रयौवनवत्त्वरूपलक्षणसङ्गतिरित्यवेहि । यद्वा । किलेति यासहजमेवैणीदृक् ॥ तत्रापि मदनमहीपतिप्रेरितामात्ययौवनमस्यां सुतनुतनुवसुमत्यामागत्य वसतीति कीदृशलावण्य- विशेषशालिनी सेति चित्रीकरणार्थककिलशब्दयोगे विधास्यतीति " शेषे लड़यदा" विति .

·रसमारी। १५ नीरात्तीरमुपागता श्रवणयोः सीम्नि स्फुरन्नेत्रयोः श्रोत्रे लग्नमिदं किमुत्पलमिति ज्ञातुं करं न्यन्यति ॥ शैवालाङ्करशङ्कया शशिमुखि रोमावली प्रोञ्छति श्रान्तास्मीति मुहुः सखीमविदितश्रोणिभरा पृच्छति ॥ ५ ॥ । भूतकालार्थकलट्प्रत्यय वास्तुविधिपूर्वकं यौवनामात्यन तत्र वसतिः कृतेति भवद्भिरपि तत्रा- गन्तव्यमित्याकार्यन्त इत्यर्थान्न कापि शङ्केति दिक। शार्दूलविक्रीडित छन्दः । लक्षणं तूक्तम् ॥४॥ एवं मुग्धां वयःसन्धिरूपेणोदाहृत्य विशिष्टामुदाहरति । अज्ञातयौवनायथेत्यादि नीरात नयति तन्नीरं तम्मादुदकादित्यर्थः । तथा चाकस्मिकनितम्बगौरवादागन्तुमशक्तापि सकृलहरी- भिरागततिभावः ॥ तार तट ईप्सिततमन्ववोधिकया द्वितीयया सलिलविहार जातानपनेयक- मलशैवालसंगभ्रमशरीरमादबत्तया जलेति द्वषवना द्योत्यते ॥ उपागता उपसमीपमागता नतु तेटं प्राप्ता । एवं चाकालिकताविधशंकाकवलितहृदया अवसनपरि यागतटस्थशाटीपरिधा- नादिकर्तव्यता ज्ञानशून्या जातति 'वन्यते । शशिमुखी शशोस्यातीति शशीतत्तुल्यमुखी। एवं च तथाविधशङ्कास बातविलक्षणशोभाशालित्वं व्यज्यते । नायिकाश्रोत्र कणे किमिदमुत्पलं कुवलयं न तु कुवलये । एवं च नयनयोर्विशालतातिशया वन्यत । लमं सम्बद्धं एवं च जलविहारवशात्संबन्धमापनं न नु बुद्धिपुर.सरं स्थापितमिति भावः । एवं चैतज्ज्ञानाय करन्यसनमुचितमेवेति गम्यते । इति ज्ञातुमवगन्तुं स्फुरनेत्रयोः श्रोत्रयोः सीम्नि मादाया एकवचनेन सीम्नोः समानत्वं सप्तम्याचाधिकरणत्वप्रतिपादनद्वारा नेत्रस्फुरणधर्मवत्त्वंन वितर्को व्यज्यते । करं न्यस्यति व्यापारयति । एवं च श्रोत्रे इत्यस्य नायिकामंशयकोट्यन्तर्गतत्वेन श्रवणयारित्यत्र कविवाक्यान्तर्गतत्वेन न पुनरुक्ति शङ्कति प्राञ्चः । तन्न । वैयधिकरण्यापत्तेः । वयं तु नीरात्तीरमुपागता एवं चावतंसयोग्योत्पल- प्राप्तैचित्यं व्यज्यते । श्रोत्रे स्फुरच्छभिमानं एवं च श्रोत्रसीमासम्बन्धयोग्यत्वं ध्वन्यते । नेन च संशयौचित्यं । इदं चोत्पल एकवचनं क्षणक्षणविलक्षणशाभात्कर्षाधाननिदानपर्याय- । १ पाठान्तगणि-१ तटप्राता । २ व्यज्यते । ३ श्रोनयोः । ४ 'सीम्निमर्यादायाम्' इत्यारभ्य ' श्रवणयोः नेत्रयोः मीनि' इत्यन्नो ग्रन्थो न काशीमुद्रिते ।

·रसमञ्जरी ज्ञातयौवना यथा- - व्यज्यत इति ब्रूमः स्वयम्भूः शम्भुरम्भोजलोचने त्वत्पयोधरः ।। नखेन कस्य धन्यस्य चन्द्रचूडो भविष्यति ॥ ६ ॥ न्यासौचिती व्यनक्ति । श्रवणयानत्रयाः सीम्नि किलग्नमिति ज्ञातुं करं न्यस्यति अर्थान्सीम्नी- त्येकवत्त्वमविवक्षितं करमिन्यकवचननैककरस्यैवाभयत्रद्रुततरव्यापारकरणात्संभ्रमातिशयो । वस्तुतस्तु संभ्रमातिशयपोषकतया वैय्यधिकरण्यं न दोषाय । यत्तु स्फुरनेत्रयोः कि सीम्नि उत्पलं लग्नमिर्मा । ज्ञातुं श्रोत्रे करं न्यस्यतीत्याह तन्न ज्ञातयौवनात्वापत्न । किच शैवालं जलनीली जलनीली तु शैवाल 'मिन्यमरः । तस्याङ्करः तत्संशयेन ममानगुणत्वादिति भावः । अड्डुरपदं सौन्दर्यातिशयमेकवचनं चातिसूक्ष्मत्वं व्यनक्ति। रोमावली रामोद्रमश्रेणी प्रोञ्छति अवचिनानि ‘उञ्छअवचयने' स्पृशतीत्यर्थः । अर्थादपरेण करेण । किच अविदितश्राणीभगऽविज्ञातनितम्बगारवा जलविहारेणापि तत्सभवादिति भावः । मखी वयस्यां श्रान्तास्मि श्रमंगतास्म इति मुहुर्वारंवारं तारुण्याज्ञानाद्वयस्य या प्रत्युत्तरे दत्तपि पुनः प्रश्नात्मंशयातिशयो द्योत्यते । इदं च प्राग यन्वेति । पृच्छति जिज्ञासापूर्व वक्तीत्यर्थः न्यस्यति प्राञ्छनि पच्छतीनिलटा न्यमनप्राञ्छनप्रश्नाना वर्तमानत्वबाधनान्नयनविशालतारो. मोद्गमनितम्बगौरवाज्ञानादज्ञातयौवनात्वं वा यने । यद्या यविदितश्राणीभग्न्यनेन अज्ञातयौवना- वस्य स्फुटमवगमान्नानमकाव्यत्वं तदंश तथापि अन्यत्रसर्वत्रोक्तरीत्योत्तमत्वप्रदर्शनान्न तथा क्षतिः अत्र नेत्ररामावल्योराराप्यमाणयोग्त्पलशैवालाकुरयोरज्ञातत्वलक्षणप्रकृतत्वापयोगितया परिणामालङ्कारानुप्राणिता द्वितीयचतुर्थचरणाद्भावितः संशयालङ्कार आरोग्यमाणस्य प्रकृतोपयो- गितया परिणाम इति तल्लक्षणात । सशयलक्षणं तु काव्यप्रकाशे। स सन्देहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः इति । स चासम्बन्ध सम्बन्धलक्षणातिशयोक्तिशङ्काद्भावितभ्रान्तिमदलंकाराभ्यां संसृज्यत । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम ॥ ५॥ ज्ञातयौवनामुदाहति । ज्ञातयौवनायथेत्यादि । काचिदज्ञाततत्पतिकाज्ञातयौवना नायिकां प्रतिवक्ति अम्भाजलोचने अम्भीस जातम्भोजं एवं च दृशि सरसित्वं द्योत्यते । तद्वलोचने पा० १ 'वस्तुन' इत्यारभ्य ज्ञानयो बनान इत्यन्यो ग्रन्यो नका. म. | २ चाति- म्गलम्बम् । ३ वयप मा० । ४ काव्यम् । ५ परिमाणा । . 3 ·रसमञ्जरी । मेत्रे यस्यास्तत्सम्बुद्धिः । स्वयम्भूः स्वयम्भवतीति क्विप् अनुत्पादितः । तथा शम्भुः शं सुखं तस्मै भवतीति शम्भुः सुखोत्पादक इत्यर्थः । 'मितद्वोदिभ्य उपसङ्ख्यान'मिति भवतेथुप्रत्ययः त्वत्पयोधरो भवत्कुचः कस्याविज्ञातस्य धन्यस्य सौभाग्यशालिनः नखेन करजेन चन्द्रचूडः चन्द्रवच्चन्द्रः स चूड़ायां मस्तके ऽअस्येति सः एतादृशो भविष्यति सेत्स्यति को नाम धन्य- स्तपति यन्नखे नायं चन्द्रचूडतामेष्यतीति भावः इति प्राचां व्याख्या धनस्य भाग्यवतस्तव प्रियस्य कस्य दक्षिणकरस्य वामकरस्य वा नखेन चन्द्रचूडो भविष्यतीत्यपि वदन्ति । मादृशानां तु काचित्सखीकरकलितकमलकुड्मले स्वीयकुचकोरकसमानतामालोचयमानां नायिकां प्रत्याह भो अम्भोजलोचने अम्भीस जातमम्भोजं तल्लोचयति पश्यति तत्सम्बोधनम् । 'कृत्यल्युटोब- 'मिति बहुलग्रहणात्कर्तर्यपि ल्युट् । कमलकुड्मलनिजकुचचकोरकतासमानताविचारका- रिणि त्वत्पयोधरस्त्वत्सम्बन्धी पयोधर इव पयोधरः । एवं च यथा पयोधरोदयमवेक्ष्य नील- कण्ठनारी नृत्यति तद्वदरमदादि सखीजनमनांस्येतद्दर्शनेन नर्तनमिवाचरन्ति इति द्योत्यते । यद्वा । यथा पयोधरः चिरतरसन्तापसन्तापितचातकचित्तोद्भूतानन्दजनकस्तथायमपि मदनानलकव- लितकान्तस्वान्तसन्तोषपोषजनक इति ध्वन्यते । ननु मंघसाधारणधर्मवत्ताप्रतिपादनाय यौगि- कताङ्गीकरणस्यावश्यकत्वादेतस्यास्त्वप्रसूततया तद्बाधात्कथमिति चेत् । क्षीरनाड्यः कुमारीणां जलेन परिपूरिताः। क्षीरं न भवते तस्मादार्तवं चाधिकं यतः ॥ प्रसूतासु च नारीषु जलेन सह सूयते । तेन स्रोतोविशुद्धिः स्यात् क्षीरमाशु प्रवर्तते ॥ इत्यायुर्वेदादप्रसूतास्तनयोरपि पयोवत्वाद्युक्तैव यौगिकता । पयोधर इत्येकवचनेनोदयस- मसमयमेवान्तरशून्यत्वं किंपुनरग्रिमं तदिति व्यज्यते स्वयम्भूः न तु केनचिदुत्पादितः प्रिय- तमकरपरामर्शशून्य इत्यर्थः । एवं चावश्यसेवनीयत्वमावेद्यते । अथ शम्भुः मुखजनकः नतु दुःख- जनकः अर्थानिजप्रियतमस्य । एवं च मुखदुःखोभयजनकविषयविशर्षवत्ता ध्वन्यते । एता- दृशः सन् कस्यचित् अगणितगुणगणपुण्यसम्भारशालिनः अत एव धन्यस्य सौभाग्यवतः प्रिय- तमस्येति यावत् । नखेन कररहेण चन्द्रचूडः । अपिरध्याहर्तव्यः । चन्द्र इव चन्द्रः स चूडा- यामस्थेति नखक्षतवानित्यर्थः । चन्द्रशब्दात्र वक्रिमाणं लक्षयन् आलादकत्वं व्यनक्ति १ चन्द्रचूडाम् । २ ‘कस्य ' इति पदं न क्व० । ३ दर्शने । ४ चकोरचित्ताद्भता० । ५ प्रमू- नायाः । ६ विशेषवतये । २ ·रसमञ्जरी। यः पारतं नवोढा यथा- हस्ते धृतापि शयने विनिवेशितापि क्रोडाकृतापि यतते बहिरेव गन्तुम् ॥ जानीमहे नववधूरथ तस्य वश्या स्थिरयितुं क्षमते करेण ॥ ७ ॥ चूडाशब्दोपि चूचुकसमीपप्रदेश लक्षयन् शोभोत्कर्ष व्यञ्जयति भविष्यति अर्थादधिरेणैव प्रसिद्धचन्द्रचूडोप्युक्तविशेषणविशिष्टः । एवं चैतादृशगुणविशेषविशिष्टस्य त्वत्पयोधरस्य जलजत्वेपि तत्सङ्गपराङ्मुखेऽहिमकरकरसापेक्षोदये विरहितजनदुरन्तदुःखपदे चन्द्रचूडरूपताविरहिणि कमलकुड्मले व समतेति भावः । अत्र शेषेणानुगतः पयोधरस्योपमे यस्योपमाननिष्ठचन्द्रचूडताधर्मेण सम्बन्धाचन्द्रचूडसदृश इति। प्रतिबिम्बकरणानिदर्शनालङ्कारः। तल्लक्षणं तु- असम्बन्धस्तु सम्बन्धादुपम नोपमेययोः । प्रतिबिम्बक्रियागम्या यत्र सा स्यान्निदर्शना ॥" इति स च भेदेऽभेदलक्षणातिशयोत्तयुपमासङ्कीर्णवृत्तिः । वृत्त्यनुप्रासश्च शब्दालक्कारः । यद्यप्याद्यपादेर्भकारमात्रव्यञ्जनसादृश्येपि स्वरभेदेन वर्णसाम्याभावान्नानुप्रासस्तथापि स्वरसा- दृश्यस्यानियतत्वेन व्यञ्जनसादृश्येनैवानुप्रास इति सर्वालङ्कारिकसंमतत्वान्न किंचिदूषणम् । वक्रवृत्तं लक्षणं तूक्तम् ॥ ६ ॥ नवोढामुदाहरति । नवोढा यथेत्यादि । कश्चित्स्वसखायं प्राह । न केवलं मञ्चकेऽपि तु हस्ते करे धृताप्यवलम्बितापि न केवलं करावलम्बनमात्रमपि तल्पे शयनीये न तु तदन्तिके । तत्रापि न केवलं निवेशितापि तु विनिवेशितापि सम्यक् स्थापितापीत्यर्थः । न केवलं तल्पविनिवेशनमात्रमपि तु क्रोडे भुजाभ्यन्तरे न तु भुजयोः एवं च निर्गमायोग्यत्वं द्योत्यते । " कोडं भुजान्तर "मित्यमरः । कृतापि व्यापारितापि नववधूः नवोढा बहिरेव अर्थात्केलि- सदनात् गन्तुं यद्वा गन्तुमेव । न तु बहिरपि स्थातुमित्यर्थः । यतते प्रयत्नं कुरुते । लटा सर्वथा प्रयत्ने विरामाभावो द्योत्यते । लज्जाभयपराधीनत्वात् नास्याविश्वास इतिभावः । पाठान्तराणि-१ पारदमिति वा पाठः। २ कञ्चुक स० । ३ नकर० । ४ न केवलमेताव- न्मात्रमपि तु० । ५ प्रयत्नविरामाभावोपिः ।

·रसमचरी। १९ विश्रब्धनवोढा यथा- दरमुकुलितनेत्रपालिनीवीनियमितबाहुकृतोरुयुग्मबन्धम् ॥ करकलितकुचस्थलं नवोढा स्वपिति समीपमुपे य कम्य यूनः ॥ ८ ॥ यद्यायेवं अथ तथापि यः अनिर्वचनीयगुणगणः कश्चन कृती पारतं पिपर्ति पारं तनाति इति वा तं चपलमित्यर्थः । “ चपलो रसः सूतश्च पारते' इत्यमरः । पारदइतिपाठस्तु त्रिका- डीक्षीरस्वामिभिरनादृतत्वान्नादरणीयः । करेण करैकदेशेनामुल्यादिनास्थिरयितुमर्थाद् भूतले स्थिरीकर्तु क्षमते दक्षा भवति तस्यैव प्राक्तन एवकारोत्रापि सवयते । वश्या आक्रमणीया भवति इति वयं जानीमहे प्रतीमः । एवं च चपलस्यतादृशस्थिरीकरणमसंभावि यथा तथा नवोढाया अपि तदिति भावः । अत्रोपमानापमेययोः समानधर्माणां विम्वप्रतिबिम्बतया निर्दे- शात्साधर्म्यण दृष्टान्तालंकारः । दृष्टान्तःपुनरेतेषां सर्वषा प्रतिबिम्बनम् इतितलक्षणात् । स च स्वभावोपयनुगतः । वसन्ततिलकावृत्तम् । कर्णस्फुरत्कनककुण्डलमाण्डिताया भावान्विता चरणसंगतनूपुरश्रीः ॥ गन्धान्विता सुरमनावलयावनद्धाकान्तावमन्ततिलका मुदमादनोति इतितल्लक्षणात् । विश्रब्धनवोढामुदाहरति । दरमुकुलितति । काचित्काचित्प्रत्याह । दरमीषत् — ईपदर्थ दरोव्ययम् ' इति विश्वः । मुकुलीभावं प्रापिते लजयातभावः । नेत्रपाल्यौ यत्र क्रियायां तथा दरमुकुलितनेत्रपालिपालिरितस्त्रीलिङ्गनिर्देशेन लजौचित्यमावद्यते । मनाञ्चितपक्षमाग्रत्रपात्रस्तकनीनिका । संत्रस्ताव॑पुटा दृष्टिलज्जितालजित स्त्रियः इतिलक्षणादियं लाजता दृष्टिः । यतु दरण भयनति व्याख्याय वस्ता दृष्टिरियमिति - मतं तत् । " त्रासनिष्क्रान्तमध्या च विस्तारितपुटा भिया। विलोलतारकाभीत्या दृष्टिरुक्ता भयान्विता "॥ ९ पाठा०-१ पारद ' डनीन्यादि 'दरणीय. ' इत्यन्त न का० पु.।

·२० रसमञ्जरी। समानलज्जामदना मध्या । एषैव चातिप्रश्रयादतिविश्रब्धनवोढा। अस्याश्चेष्टा सागसि प्रेयसि धैर्य वक्रोक्तिः अधैर्ये परुषवाक् । यथा- इति तल्लक्षणायोगाद्विमतमेव । सपदि मुकुलिताक्षीं रुद्रसंरम्भभीत्येत्यत्र तु क्रोधोद्रेकोद्धत- रुद्रनेत्रसमुद्भूतवीतिहोत्रदर्शनेनाकुञ्चितैव दृष्टिः। आकुञ्चीकृतपक्ष्माया सम्यक् चञ्चत्कनीनिका । या दृष्टिः कुञ्चिता सोक्ता तेजोदुःप्रेक्ष्यवस्तुनि " ॥ इतिवैजयन्ती यद्वा नीवीव नीवी " नीवीमूलधनेपि स्याद् " इतिविश्वः एवं चातसरक्ष- णीयत्वमावेद्यते । तत्र नियमितोऽनन्यकर्मकतया स्थापितः एवं च ततस्तस्य दुःपरिहारत्वं ध्वन्यते । बाहुर्यत्र तथा तथाकृतोरुयुग्मबन्धकृतः संपादितः एवं च बुद्धिपूर्वकत्वं ध्वन्यते ऊरुयुग्मस्य बन्धः परस्परसंलग्नता युग्मपदेन साहसिकसाहचर्य व्यज्यते । बन्धपदं दृढत्वं व्यनक्ति । तेन च दुःपरिहरत्वं ध्वन्यते । तथा करकलितकुचस्थलं करेण एककरस्य कट्यंशु- कग्रन्थौ नियमितत्वादादपरेण करण कलितमाच्छादितं कुचस्थलं यत्र तथा करणेत्येकव- चनेन कुचयोनिरन्तरत्वं स्थलपदेन च निखिलहृत्प्रदेशस्याच्छादितत्वेन कुचयोरतितरामाच्छा- दितत्वमभिव्यज्यते नवोढा कस्य चिदभिनवानेकभाग्यसंभारवतः एवं चैतादृशनवोढासान्निध्यस्य दुर्लभत्वमावेद्यते । यूनस्तारुण्यशालिनः समीपमन्तिकं उपेत्यासाद्य स्वपिति निद्रा इति एवं चैतादृशी नवोढा स्वापमात्रस्य दुर्लभत्वं किमु वाच्यं तद्रतिविलसितस्योतिभावः । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः । स च युवसमीपस्वापस्य पादत्रयार्थहेतुत्वात्काव्यलिङ्गानुप्राणितः । पुष्पिताग्रीवृत्तं । द्विजवरकररजकर्णपूरौ प्रथमतृतीयपादौ यदाभवेतां । गुरुपदगुरुरजूकर्णयुक्तौ यदि चरणावपरौ च पुष्पिताग्रा ॥ ८ ॥ प्राप्तावसरत्वाग्न्मध्यामुदाहर्तुं तल्लक्षणमाह । समानेत्यादि । समानौ समबलतयोपरुद्धःपर- स्फुरप्रसरौ लज्जामदनौ यस्याः सा न्यूनाधिकभावशून्यमदनलज्जावत्त्वमिति फलितोर्थः लज्जा- त्वमात्रस्य मुग्धायामप्रसक्तत्वात् । मदनवत्त्वं तद्वत्वमात्रं च कुलटादावतस्तदुभयं तच्च प्रगल्मायामतः समानेति । तत्र च मदनस्याधिकत्वात् मध्येति लक्ष्यनिर्देशः एषैव पाठा०-१ आकुञ्चन्पुटपक्ष्माया । २ दृक्प्रदेश० । ३ “अयुजि नयुगरेभतो यकारो युजि च न जो जरगाश्च पुष्पिता?" तिवृत्तलक्षणम् । ४ द्विजपदगुरुरज्जुकर्ण युक्तौ ।

·रसमञ्जरी । २१ । स्वापे प्रियाननविलोकनहानिरेव म्वापच्युतौ प्रियकरग्रहणप्रसङ्गः ॥ इत्थं सरोरुहमुखी परिचिन्तयन्ती म्वापं विधातुमपि हातुमपि:प्रपेदे ॥९॥ चातिप्रश्रयादतिविश्रब्धनवोढेति क्वाचित्कः पाठस्त्वतीव धा भाववल्या तस्यां धाष्टांप्रयु- क्तम याव्यवहारासंभवादनुदाहृतत्वाचानुपादेय. । वस्तुतस्तु अन्यन्तधााभाववत्त्व प्रमाणा- भावान्न दोषः । लक्षणज्ञानाय चटामाह । अस्या ऐति । सागसि मापगंध । “ आगोपराधो मतुश्च 'त्यमरः । प्रेयसि प्रियतम सतीतिगपः । धैर्य धैर्यवत्त्वे वक्रोक्तिः पेण काका वा अर्थान्त प्रत्यायकं वचनं यस्या इत्यर्थ । वक्रवाक्यप्रवन्धिकेति यावत् । अधैर्य धैर्याभावत्वे परुषवाक् पम्पा निष्ठुरा वाक यस्याः सा । म यामुदाहरति स्वाप इत्यादि । काचिकाचित्प्रन्याह । बाप निद्राया प्रियाननविलोक- नहानिरेव प्रियस्य न तु पतिमात्रस्य । एव च विलोकनेऽवश्यकर्तव्यन्वं व्यज्यते । आननं वदनं तस्य विलोकनं प्रेक्षण तस्य हानिरव नाश एव । एवं चत कालीनीप्रयतममुखदर्शनस्यारो दुःप्रापत्वं यन्यते । हानिपदनामह्यत्वमावद्यते । एवं च मदनरमरभयवशात प्रियतमवदना- वलोकने विनीभूतनिद्रावसर जीवननाफयं मन्यत इति द्योत्यने तथा स्वापन्युती निद्रात्यागे प्रियकरग्रहणप्रसंग एवत्यवकारांत्रापि योज्यः । प्रियकरग्रहणं रत्यमित्यर्थः । अत्रापि प्रियपदमनिषे-यत्वं करपदं च करतीति व्यु-पत्त्या तद्ग्रहणेन्यनिवारकाभावतया रतप्रमक्तेरविचा- रणीयत्वं व्यञ्जयति । एवकारश्च कार्यान्तरप्रमराभावं व्यअनि । नवप्रियपदद्वयोपादानात् कथितपदत्वं दोष इति वाच्यं तथा वदनविलोकनऽवश्यकर्तव्यत्वं प्रियत्वं प्रयाजकं तथैव करग्रहणानिपि यत्व इति व्य जयितुं तदुभयोपादानात्- उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमति च इतिवत् प्रत्युतानुगुणन्वं तस्य प्रसंगः पुन पुनः कर्तव्यन्वमित्यर्थः । एवं चानिवारणीयत्वं 'वन्यते । स्वापच्युतिरीप प्रियकरग्नहणप्रसंगायत्र स्यादित्यर्थः । इत्थं परि- चिन्तयन्ती यदि क्रियेत स्वापस्तदाप्रियतमवदनविलोकनहानिरूपानिष्टमापद्येत यदि च न क्रियेत तदा प्रियकरग्रहणनिवारणकृतलजा हानिरूपानिष्टमापद्यतत्युभयतः पाशपात एंवति किमनयोाय इति विशेषतः स्वमनस्येव विचारयन्ती सरोरुहमुखी कमलवदना । सरोरुहपदं जडत्वं तच्च चिन्तातिशयं व्यन्जयति । स्वापं निद्रा विधातुं लजात्यागस्य दुष्करत्वादितिभावः । पाठान्त -१ प्रवर्ति केनिः । २ करपदादि व्यञ्जयनीत्यन्त। ग्रन्थो न का० । - ·२२ रसमञ्जरी। पतिमात्रकेलिकलापकोविदा प्रगल्भा । वेश्यायां च कुलटायां च पतिमात्र- विषयत्वाभावान्न तत्रातिव्याप्तिः । अम्याश्चेष्टा रतिप्रीतिरानन्दात्संमोहः । प्रथमा यथा- संस्पृश्य स्तनमाकलय्य वदनं संश्लिप्य कण्ठम्थलं निप्पीड्याधरविम्बमम्बरमपाकृप्य व्युदम्यालकम् ॥ हातुं त्यक्तुमपि प्रियवदनविलोकनहानेरसिद्धत्वादिति भावः । प्रपेदे अनिष्टसंपातभीतिव्याकुला बभूवेत्यर्थः । अत्र च विधानहानाभ्या तुल्यबलतया लज्जामदनसाम्यवर्णनेन स्फुटैव लक्ष- णोदाहरणयोः संगतिः । अत्र च हानविधानयोरन्यतरनिश्चया भावेन संदेहालंकारः । स च स्वापत्यागयोर्विधेयत्वेनानिष्टसंभावनया तन्निषेधवत्येवंविधळक्तत्वे निषेधस्यास्फुटत्वगूढाक्षपा- नुप्राणितस्तु उपमयापि संसृज्यते । उक्तं च- गूढाक्षेपो विधौ व्यक्तं निषेधे वा स्फुटे मति इति । वसन्ततिलका वृत्तं लक्षणं तूक्तं प्राक् ॥ ९ ॥ लब्धावसरत्वात् प्रगल्भामुदाहर्तु तल्लक्षणमाह पतिमात्रेत्यादि । पत्यतिरिक्तकलिकलाभाव- वत्त्वे सति केलिकलाप्राविण्यवित्यर्थः । पतिमात्रपदयोः क्रमेण कृत्यमाह । वेश्यायामित्यादि कुलटापदं परकीयालक्षणं अस्याश्चेष्टाप्रदर्शनमुखेन भेदमाह । अस्यास्विति । भदद्वयमित्य- ध्याहारः तदेवाह रतिप्रीतिरानन्दात्संमोह इति । रती संभोगे प्रीतिः । इतरापेक्षया यस्या इत्यर्थः । आनन्दात्सुखात्संमोहोऽज्ञता तद्वतीत्य याहारः । एवं च एतदन्यतरविशेषितं प्राक्त- नलक्षणमेव द्वयोर्लक्षणं वेदितव्यं ननु यथा मुग्धासामान्योदाहरणमुक्त्वा तद्नेदप्रदर्शनं कृतं । तथात्राकरणात् भीतिविरोधः इतिचेन्न । नह्ययं नियमः अत एव परकीयायाः सामान्योदा- हरणमनुक्त्वापि विशेषोदाहरणकरणम् । यत्तु प्रगल्भायाश्चेष्टामाह अस्यास्त्विति व्याख्यानं तन्त्र प्रथमायथेत्यादि ग्रन्थास्वरसात् चेष्टाभेदाद्भिन्नोदाहरणप्रदर्शन भर्तुः शुश्रूषेत्यादावपि तद्वत्त्व- निबन्धनभिन्नोदाहरणप्रदर्शनापत्तेश्च । पाठा०-१ अस्यास्तु रति०' इति एकस्मिन्पुस्तके । २ पत्यतिरिक्तेत्यादि वेश्यायामि- त्याधन्तो ग्रन्थो नेकस्मिन् पु० ।

·रसमचरी । देवम्याम्बुजिनीपतेः समुदयं जिज्ञासमाने प्रिये वामाक्षीवसनाञ्चलैः श्रवणयोर्नीलोत्पलं निहते ॥ १० ॥ आद्यामुदाहरति संस्पश्येति स्तनं संस्पृश्यात्यन्तं म्तनसंमर्दनं विधायेत्यर्थः । स्तनमित्येक- वचनं पीनतातिशयं व्यनक्ति । वदनमाकलय्य स्वमुखेन चुम्बनार्थ संयोज्यर्थः । आकलय्ये- तिपदं प्रीत्यतिशयमावेदयति कण्ठस्थलं कण्टप्रदेशं समालिङ्गय सम्यगालिङ्गय । एवं च दृढा- लिङ्गनता व्यज्यते । तद्वयतिरेकेण तस्यासंभवात् । आलिङ्गनं चैतत् दुग्धजलाभिध- अङ्केस्थिता च शयने मृगशावकाक्षी गात्रे प्रियस्य विशतीव निजान्तरङ्गात । गाढो- पगृहनवशेन निरंतरं यत् संश्लेषमाहुरिह मुग्धजलाभिधानम्: इति तल्लक्षणात् । यद्वा जघनोपश्लेपाख्यमेतत् । उक्तं च- उरुकलिततदीयश्रोणिरस्योपरिष्टात् व्रजति यदिह नारी स्रस्तकेशोत्तरीया । करजदश- नकृत्यं चुम्बनं वा विधित्सुः कथयति जघनोपश्लेषमेतन्मुनीन्द्रः इति । अधरबिम्ब अधरो बिम्बमेवेतिरूपम् । बिम्बपदमारक्तता व्यनाक्त । यद्वा । अध- रमपकृष्टं बिम्बं यस्मादर्थात् मुधाकरस्य । एवं चाधरे मुधाधिकरसवत्त्वमावेद्यते । निपीयमानं विधायेत्यर्थः । निःपीयेति । 'पीड्मान ' इ.यस्य ल्यपि । पिबतेस्तु ' नल्यपी 'ति इत्वनि- षेधात् । निरा चुम्बनबाहुल्यं व्यज्यते । अम्बरं परिधानीयं अम्बरपदं नायिकाया मधादी- धितिदीप्तिछटाचमत्कारवत्कान्तिविशेषवत्तामावेदयति । एकवचनं लजाविरहं व्यनाक्त । स च रतिं प्रीतिमपाकृष्य परिहत्य अलकं कंशकलापं अलकपदं कमनीयतामावेदयति एकवचनं बन्धनविशेष व्युदस्योत्क्षिय । एवमान्तररतप्रसंग पूर्वागीभूतबाह्यरतेनालिङ्गानादिना नायि- कामुत्कण्ठयित्वेत्यर्थः । उक्तं चैतत । मोहनं नारभेत्तावद्यावनोत्कण्ठिता प्रिया । अन्यथा न सुखोत्पत्तिरशीतेकराइव" ॥ इन्युक्तत्वात् । यद्यपि आदौ रतं वाह्यमिह प्रयोज्यं तत्रापि चालिट्नानपूर्वमेवेत्यालिङ्ग- नस्य पूर्वकालीनत्वाभिधानात्तत्र तदभावात्कामशास्त्रविरोधस्तथापि तथैव योजनया स परि- हरणीयः । अम्बुजिनीपतेः कमलिनीनाथस्य देवस्य सूर्यस्येत्यर्थः । समुदयं सम्यक्तया । पाठा०-१ तद्व्यतिरेकेत्यादि वाक्यं नैकस्मिन्पुस्तके ।

·२४ रसमभरी। प्राकट्यं ' न दिवा मैथुनं कुर्या 'दिति रीत्या रतेरन्तरायभूतमिति भावः । प्रिये वल्लभ जिज्ञासमान ज्ञातुं कृतोद्योग सतीत्यर्थः । “ ज्ञाशस्मृदृशां सनः इत्यात्मनेपदम् । वामे सुन्दरेऽक्षिणी यस्याः मा नायिका वमनाञ्चलैः वस्त्रप्रान्तः श्रवणयोः कर्णयोः तत्सम्बः न्धीत्यर्थः । नीलोत्पलं नीलकमल सूर्योदयविकासित्वानस्येति भावः । निहते स्थगयती- तिप्राञ्चः । वयं तु देवस्य क्रीडासिकस्याम्बुजिनीपतेः कमलिनीनायकस्य समुदयं दिवारा- त्रिविभागज्ञापकमित्यर्थः । प्रिये प्रियतिदातृत्वादिति भावः । जिज्ञासमान सति रजनी- मुरतेषु पद्मिनी न मुखं प्रयातीति निसर्गत. क्वचिदिवसे शिगुयोगनोपि माविकसत्य- म्युजिनी यथारंवारव कामतन्त्रोक्त्या पद्मिनीनायिकास्त्वत्यन्तं दिवसायमुरतस्य सुरवाति- शयप्रतिपादनाद्रात्रिंशपे बाह्यरतं विधायान्तररतार्थ कामतन्त्रनिपुणे प्रिये दिवसज्ञानाय सूर्योदयं ज्ञातुमिच्छति सतीत्यर्थः । वामाक्षी वाम वक्रे अक्षिणी यस्याः सा वामे सव्यं प्रतीपे च ' इति विश्वः । श्रुतिगतविकसत्कमलाददृक्षयति भावः । वसनाञ्चलैः अञ्च- लरिति बहुत्वोक्त्याविकासरभमनया बहुप्रयत्नन तत्सर्गापनमविद्यत । श्रवणयोः कर्णयोः तत्सम्बन्धीत्यर्थः । द्विवचनन पर्यायेणाभयभूषणत्वप्रतिपादनात प्रियत्वं तेन च स्वसंनिहित- वृत्तित्वमुत्पले व्यज्यते नीलोत्पलं नालकमलं गौरगण्डतटे तदवतंसस्यैव शोभोत्कर्षजनक- त्वान्नीलोक्तिः निद्भुत स्थगयति । कमलविकसनेन सूर्योदयं प्रियतमो मा जानास्विति धियति भावः । एवं च दिवराज्ञाने सत्ययं रतिविरति करिष्यतीति भ्रान्त्या दिवसज्ञा- पककमलविकसनस्थगनमकरादिति रतिप्रीतिमत्ता 'वन्यते । यद्वा वसनाञ्चलैः नीलोत्पलं निहुते नास्तीत्यपलपतीत्यर्थः । अपलापस्तु निह्नव इत्यमरः । अथ वा नैतन्त्रीलो- त्पलं कि तु मदाक्षकटाक्षसम्बवा वसनछटा इत्यपलपतीत्यर्थः । एवं च नीलपदमप्यर्थवत् अत एव वामाक्षीति सहृदयं उत्पलस्यानेकदलवत्वादचरितिबहुत्वोक्तिः अत्रापि पूर्वव- देव व्यङ्गयमिति बम । अत्र उदये यतथ्यस्यानुदयस्यारोपणायोदयज्ञापकस्य तथ्यस्य कमलविकासस्य गोपनेनापलापेन वा अपास्त्यापह्नतिरलङ्कारः । अतथ्यमारोपयितुं तथ्यापास्तिरपह्नुतिः इति तल्लक्षणात् । स च रूपकानुप्राणितः । तद्रूपकमभेदायमुपमानोपमेययोः" इति तल्लक्षणात् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । लक्षण तूक्तम् ॥ १० ॥ पाठान्तराणि-१ रीत्या' अधिक ए० पु. ।

·रसमञ्जरी. २५ द्वितीया यथा नखक्षतमुरस्थलेऽधरतले रदम्य व्रणं च्युता बकुलमालिका विगलिता च मुक्तावलिः ॥ स्तान्तममये मया सकलमेतदालोकितं स्मृतिः क्वच रतिः क्व च क्व च तवालिशिक्षाविधिः ११ मध्या प्रगल्भे प्रत्येकं मानावस्थायां त्रिविधा-धीरा अधीरा धीराधीग चेति । व्यङ्गकोपप्रकाशा धीरा । अव्यङ्गकोप काशा अर्धरा । व्यङ्गया- आनन्दसंमोहवतीमुदाहरति । नवक्षतमिति । काचिन्नायिका कृशिक्षाविशेषा सखा प्रत्याह । हे आलि ससि । “ आलिः सखी वयस्या चे" त्यमरः । एवं च रहम्यवार्ताक- थनयोग्यता 'वन्यते उरःस्थले एवं च किमु वक्तव्यं फुचारितिभावः । नवक्षत क्षत- पदेन यत्र पाडाजनकमपि न ज्ञातं तत्र का वानां अन्यस्येन्यानन्दसमाहो व्यज्यंत । एकवचनेन नैविड्यं तेन च रतरतिशयशालिवं द्यात्यते । अधरतले अधराधःप्रदेशे “ तलं स्वरूपाधारयारि" ति विश्वः । अधः स्वरूपयारस्त्री तलाम त्यमरश्च । उपरिभागाद- धोभागस्य किश्चित्काटिन्यादायासादत्त दन्नक्षतं व्यथाकरमपि नावगामात तलपदनावद्यत । उत्सूनक स्यादधरावखण्डे ' ज्ञेयं पीडापाडनस्तदवेति लक्षढाणादुत्सूनकाव्य दन्तपदमतत अधरदल ' इति पाठ दलपदं कोमलत्वं लक्षयन पाडाविशेषयोग्यत्वं वनयति । एवं च कोमले व्रणस्यातिदुःखदत्वेपि नदज्ञानादानन्दसमोह (वाभिव्यज्यत । रदस्य दशनस्य रद- पदेन काठिन्यं तेन च पीडातिशयजनकत्वं गम्यते । अत्रापि संमोहः पटीरतनिवृत्तावप्याद्य- पीडा तुल्यपीडाप्रदत्वं व्यक्ति । अत्रापि पूर्ववदेव व्यङ्गयम । बकुलमालिका च्युना एवं च रतेरनेकप्रकारत्वं व्यज्यते । कि च इदं च सर्वत्रान्वेति । मुक्तावलिः मुक्ताहार इत्यर्थः । विगलिता त्रुटितेत्यर्थः । एवं च दृढालिङ्गनप्रदर्शनात्तदेवाभिव्यज्यते एतच्च नखक्षतादिम- कलं नैकमपि पूर्व ज्ञातमितिभावः । मया एवं च स्वानुभवमीदशमहं निवेदयामि न जानामि भवादृशीनां गतिमिति वन्यते । तेन चतरनायिकाभ्योतिशयः स्वस्मिन्नावेद्यते । अतएव प्राञ्चः-- १ 'अधरदले ' इति पार । २ वैचित्र्यम् । ।

·२६ रसमञ्जरी। व्यङ्गयकोपप्रकाशा धीराधीरा । इयांम्त विशेषो मध्या धीरायाः कोपस्य गीव्ये ञ्जिका । अधीरायाः परुषवाक् । धीराधीरायाश्च वचनरुदिते कोपम्य प्रकाशके । प्रौढाया धीरायाच रतौ दाम्यं अधीरायाम्तर्जनताडनादि । धीराधीरायाः रतौ अन्यास्ताः सखि योषितः प्रियतमे सर्वाङ्गलग्नेपि याः प्रागल्भ्यं प्रथयन्ति मोहनविधावालम्ब्य धैर्य महत् । अस्माकं तु तदीयपाणिकमलेप्युन्मोचयत्यंशुके कोयं का वयमत्र कि नु मुरतं स्वल्पापि मे न स्मृतिः इति वर्णितवन्तोरतिप्रीतिमती रतान्तसमये मुरतावसानकालेन तु सुरतान्ते आलोकित दृष्टमित्यर्थः । एवं चेदमिदमिति न विशिष्य परिचितमिति भावः । तथा सति तत्र स्मृतिः स्मरणसामान्ये क्व च इ यपरं रतिः रतिस्मरणमित्यर्थः । क्व च रत्यपरं तव शिक्षाविधिः शिक्षायाः अर्थादतिविशेषस्य विधिः कर्तव्यमित्यर्थः । क्व च क्वापीत्यर्थः । एवं च तदङ्गस- ङ्गमात्रादेव मम स्मरणसामान्यमपगतं कि पुनर्विदितरतस्मरणम् । किमु वा रतिविशेषविषय- कत्वदीयशिक्षितस्मरणमिति भावः । इति स्मतिः क्वचरतिरित्यादेः व्याख्यानमपव्याख्यानं- कचित्ताम्बूलाक्तः क्वचिदगरुपकाङ्कमलिनः क्वचिच्चूणादारी क्वचिदपि च सालक्तकपदम् " इत्यादि । प्राचीनोदाहृतप्रागल्भ्यप्रयुक्तसुरतवैचित्र्यकाविदत्वप्रदर्शनानुपपत्तेस्तस्मादेवमत्रा- भिप्रायः । प्रियतमदर्शनसमयमेव मातनवीनानेकविधरतिरीतिस्फूर्तिवशान्मया यत्राभ्यस्तर- तवैचित्र्यं स्मतम् । तत्तदीयाङ्गमङ्गजनितानन्दनिर्भरतया जायमानं दुःसहनखक्षतादिरूपबाह्य- रतमपि तदव्यवहितान्तररतप्रसङ्गे वि मतम् । व तत्र सुरतजननीयानन्दप्रतिबन्धकत्वदीयमा- नधारणाद्युपदेशस्मरणमिति भावः । अतएव लोकेपि रणाङ्गणे युद्धरसिकः कश्चिद्विस्मृताभ्य- स्तपुत्रमित्रसंगतिमुखोज्ञातव्रणवेदनाभूधादिभ्रंशो युद्धप्रतिभटदलनानुकूलशस्त्रास्त्रप्रहरणादिकमेव स्मरति न तु समयविशेषं देशविशेष सामाग्रुपायसम्भवे योद्धव्यमिति नीतिनिपुणोपदेशमि- त्यलं पलवितेन । स्वभावोक्तिरलंकारः । लक्षणं तूक्तम् । पृथिवी वृत्तम् ॥ ११ ॥ लब्धावसरत्वान्म याप्रगल्भे भेदान्तरैरनेकविधे इत्याह । मध्याप्रगल्भ इति मानावस्थायां मानस्य वक्ष्यमाणलक्षणस्यावस्थायां तत्प्रधानत्वेन प्रत्येकं त्रिविधे मध्याप्रगल्भापि त्रिःप्रकारे- ·रसमञ्जरी. २७ दास्यं तर्जनताडनादिकोपप्रकाशकं । धीरादिभेदाः स्वीयायामेव न परर्काया मिति प्राचीनलेखनमाज्ञामात्रम् । धीरत्वमधीरत्वं तदुभयं वा माननियतं परकीयायां मानश्चेत्तेषामावश्यकत्वात् मानश्च न परकीयायामिति वक्तुमशक्य- त्वादिति । मध्या धीरा यथा- । त्यर्थः । तानेव प्रकारानाह धीरेत्यादि । धैर्यवती धीरा अधैर्यवती अधीग धैर्याधैर्यवती धीराधीरेत्यर्थः । ननु धैर्याधैर्ययोविरोधादत्र युगपदवृत्ति वात्कथं तद्वत्वन तद्वयपदेश दति चेन्न । बालेनाथ विमुञ्च मानिनि रुपं कोपान्मया कि कृतं खेदोस्मासु न मेपराध्यति भवान्सर्वेऽपराधा मयि । तत्किं रोदिषि गद्गदेन वचसा वस्याग्रतो स्वत नन्वतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो हात " इति प्राचीनोदाहरणादेकत्र वक्रोक्तिमत्वादितत्कायोदयदर्शनात्तयाविरोधात् । प्रथमादि- टत्वान्मध्याधीरां लक्षयति । व्यङ्गयेत्यादि व्यङ्ग्यः व्यञ्जना वृत्तिः समधिगम्य कनचिहिट्ने- नानुमय इति वा कोपप्रकाशः । कोपस्य क्रोधस्य । प्रकाशस्य तेजोधर्मत्वात्कोपे बाधात्तत्प्रा- दुर्भावात्र लक्ष्यते । तेन च कोपेनौद्धत्यमावद्यते। तथा च व्यङ्ग्यः कोपप्रकाशः क्रोधप्रादु- भीव इत्यर्थः । यस्याः सा एवं च पतिमात्रानुर'गवत्त्वे सति समानलजामदनवत्त्वे मति व्यङ्गयमात्रक्रोधप्रादुर्भावत्वविशेषितं मयाधीरालक्षणमिह वो यं प्रथमात्सत्यन्तात । परकी- यादिव्युदासः । द्वितीयान्प्रगल्भाधीरादिव्युदामा मात्रपदादधीरादेः । एवमपि । धीरेनि लक्ष्यनिर्देशः व्यजकमेवाह । कोपस्येत्यादि । गीः शब्दइत्यर्थः । इद चोपलक्षणम् । ये तु धीरिति पाठमान्य धियः परकीयबुद्धरप्रत्यक्षतया अव्यन्नकतया व्यापाविशेषो लक्ष्यत इति व्याचव्युः ते निष्प्रयोजनकलक्षणाङ्गीकारप्रवणा. धीराधीरायाश्च वचन:- दिते प्रकाशिके इत्यग्रिमग्रन्थानालोचकाः । वचनं वक्रमित्यर्थः । इति तद्वयाग्व्याप्रवत्त- स्ववचोविरोधभीतिशून्या अतीन्द्रियस्यापि विशुद्धमातापितृजत्वादेर्व्यनकवमिति शास्त्रसिद्धान्तमजानन्तो नमस्या एव । मध्यामधीरा लक्षयति । अधीराया इति । परुषवागितिरुदितस्याप्युपलक्षणं । तृतीयां लक्षयनि । धीराधीराइत्यादि । वचनं वक्रोक्तिः । रुदितमिति परुषवचसोप्युपलक्षकं लब्धावसरत्वात् प्रौढाधीरादिका - ·२८ रसमञ्जरी। लोलालिपुञ्ज बनतो निकुन्जे म्फारा बभूवुः श्रमवारिधाराः ।। देहे समीहे भवतो विधातं धीरं ममीरं नलिनीदलेन ॥ १२ ॥ लक्षयति । प्रौढाधीरायास्वित्यादि । अत्र चटाटिनलक्षणप्रदर्शनाचष्टापि प्रदर्शितति तन्न्यून- नाप्रमंगादाह । धीरादिभेदाइत्यादि आज्ञामात्र न युक्तिमहमिति भावः ॥ तदेवाह धीरत्व- मित्यादि । माननीयतम माननान्तरीयकं मानव्यापकमिति यावत् ततः किमित्यत आह ॥ परकीयाया मानश्चदिति । परकीयायां यदि मानस्तदा धारावादिधर्माणामवश्यंभाव इति भाव. ननु परकायाया स एव नाल्यत आह । मानश्चेति । प्रियापराधज्ञानरूपतत्कारणसत्वा- दिति भावः । ननु कन्यकायां यदि मानस्तदा मुग्धायामपि तत्तुल्यतदङ्गीकारस्यावश्यकत्वा तन्नान्तर्रायकधीरात्वादिभदाना तस्या सभवानदनभिधानान्न्यूनतेति चंद्र्योरवस्थाविशेषा_टत- लक्षणलक्षितायाः कन्यकायास्तु मानवत्त्वस्य युक्तिमहत्वान्मुग्धायास्तु वयोऽवस्थाविशेषलक्षण- लक्षिताया तदसंभवात्तन्नान्तरीयकधीरात्वादिभेदानामसंभवादनभिधानमिति न न्यूनता । वस्तु- तस्तु ज्ञातयौवनारूरूपमुग्धाभेदस्यैते मंदा भवितुमर्हन्तीति तदनभिधानान्न्यूनतैव । प्रथम लक्षितत्वात्प्रथमता मया । म याधीरामुदाहरति । लोलालपुञ्ज इति काचिन्नायिका सागसं पेया समभिदधाति । लोलालिपुञ्ज लोलाचपलाः भवदङ्गसौरभ्यलोलुपतयतिभावः । लालश्च- लसतृ गयोरिति विश्व । अलिपुक्षा. भ्रमरममूहाः यव । अत्र सद्धिपदाऽनुपादानान्नायि- काया. कोपवत्त्वमावद्यते । यद्वा लालनि संवद्धिः हे चचल सतष्ण इत्यर्थः । एवं चञ्चल. स्वभावस्य एतादृगनुचितकार्यकारित्व गुणानभिज्ञत्वं च तवेति द्यात्यते । अलीना पुजा यत्र पुअपदेन नेबियालपु सप्तम्याचालिञ्जवियोगाभावा निकुञ्ज वन्यत । आलिपुञ्ज आलीनां सखीना विराधिलक्षणया असखीना सपत्नीना पुञ्जो यत्रत्यर्थः । अथ वा अलीना पुन इति अलिपुञ्ज । तस्मिन् 'वान्तराशिरूपइत्यर्थः । एवं चाऽन्यजनानवलोकनीयतया निःशंकबहुल- केलिविधानात् खेदातिशयो व्यज्यत । निकुञ्ज लतापिहितप्रदर्श व्रजतः तन्निवारणपुरःसरं वेगेन गच्छतः अत एव स्फाराः बहुलाः श्रमवारिधाराः श्रमेणाऽऽयासेन वारिधाराः स्वेद- धाराः बभूवुः संपन्नाः । अतो भवतः तव एकवचनेनानादरो 'वन्यते देहे शरीरे नलिनीदलेन कमलिनीपत्रेण तस्यातिशीतलत्वादिति भावः । धीरं तत्परिहारसमर्थ । मन्दमिति वा सम्य- गीरयतीति समीरो वायुस्तम् एवं चैतत्ममये एतस्यैव युक्तिमिति भावः । विधातुं कर्तु । ।

·रसमारी। मध्याऽधीरा यथा- जातस्ते निशिजागरो मम पुनर्नेत्राम्बुजे शोणिमा निष्पीतं भवता मधु प्रविततं व्याघूणीतं मे मनः ॥ भ्राम्यद्भुङ्गघने निकुञ्जभवने लब्धं त्वया श्रीफलं पञ्चेषुः पुनरेव मां हुतवह क्रूरैः शरैः कृन्तति ॥ १३ ॥ समीहे व्यापारयामि । अत्र लोलालिपुन्न इति विशेषणोपादानात् नायकविलोकनविलोलविलो- चननायिकासमूहवत्त्वं ध्वन्यते तेन चाऽऽकर्षकत्वमावेद्यते । एवं चालालिबाधाभवननिकुलग- मनखेदस्य भवानेव सह इति काकूत्थापिता विलामिनी तादशनयनायक्तस्य तत्ममूहकलि प्रयामेन तव स्वेदोद्गमः संपन्नो न तु निकुन्जगमनेनेति वक्रोक्तिः । यद्रा लोलालिपुत्रे निकुञ्ज इति पदद्वयोपादानभ्रमभ्रमरसमूहपक्षलक्षजातवातगीततरणिकिरणसरणिशून्यप्रदेशविशेष व्रजत इति काक्वोत्थापिता प्रमदा केलिकलाकलापविकलतया तव स्वेदधाराः सनाताः न तु निकुञ्ज- गमनेनेति वक्रोक्तिः । तया च सापराधत्वप्रकाशनमित्यलङ्कारेण कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिनिष्प- नोर्थशक्त्युद्भगो वस्तुवनिः । न चात्रानुपयुज्यमानार्थतया लक्षणामूल वनित्वमिति वाच्यम् । लोलालिवारणव्याकुलतया पिहितप्रदेशस्खलद्रत्यापि स्वेदोद्गमं प्रत्युपयुज्यमानन्वात । अत्र । श्लोकस्यार्द्धं तदवा वर्णावृत्तियदि ध्रुवा । तदा मता मतिमता स्फुटानुप्रासता सताम् ।। इति लक्ष्यलक्षितपुटानुप्रासानुप्राणिता वक्रोक्तिग्लङ्कार. । वक्रोक्तिः लपकाकुभ्या वाच्यार्थान्तरकल्पनम् " इति तल्लक्षणात् । " कर्णो ध्वजौ दण्डमृगेन्द्रहारा भवन्ति यस्याचगणे समस्ते तामिन्द्रवज्रामतिमात्रकान्ता भोगीन्द्रवक्ता भ्रमरं दधाराम् इति लक्षणात् । इन्द्रवज्रा वृत्तं ॥ १२ ॥ मध्यामधीरामुदाहरति । जातस्ते इति । काचिन्मापराधं पनिमाह अतिचित्रमेतत् ते तव एकवचनात्पण्यवागभिव्यज्यते निशि रात्री जागरो निद्राभङ्गो जातः अजनि। कान्तान्तरक्री- डावशादिति भावः । मम पुननेत्राम्बुजे नेत्रकमले अम्बुजपदेन जलजन्यत्वात् तत्सम्बन्धितया रुदितमभिव्यज्यते। एकवचनेन दशि त्वदागमनमार्गावलांकनप्रवणदयानन्यव्यापारतया एकरूप- ·रसमञ्जरी। कत्व तेन चात्यन्तासक्तिह्मन्यते शोणिमा शोणस्य भावः: शोणिमा रक्ततेत्यर्थः । यस्य जागर- स्तनत्र एव रक्तत्वमुचितं इह तु विपरीतमिति चित्रं । तथा भवता त्वया प्रविततम् बहु मधु मद्यं निपीतं पातमिति कर्मणि क्तः । " घुमास्थेती " त्वम् । अन्यथा सहेत्यर्थः। में पुनः मम हृदयं व्याघूर्णितम् एवं चापराधाधिक्यमावेद्यते तथा भ्राम्यद्भुङ्गधने । भ्राम्यन्तश्चपलाः " वाम्राशे" ति श्यन् । श्यमामष्टाना "मिति दीर्घः भङ्गाः भ्रमराः तैर्घने निबिडे निकुञ्जभवने लतापिहितोदरसदने । त्वया श्रीफलं बिल्वफलं । " बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषमालूर- श्रीफलावपी "त्यमरः । श्रीफलस्यावयवः फलमित्युत्पन्नस्य अवयवे च प्राण्योषधि- वृक्षेभ्य " इत्यणः “ फलेलुगि ” तिलुक् । अत्र भ्राम्यगृङ्गघने श्रीफलमिति च वाच्यार्थस्य विवक्षितानुपयुज्यमानत्वात्सादृश्य सम्बन्धे विलोललोचनकामिनीसमूहकुचलक्षणार्थान्तरे संक्रम- णादविवक्षितवाच्यो लक्षणामूलो ध्वनिः । उक्तं च अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद्ध्वनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमत्यंतं वा तिरस्कृतम् ।। इति । एवं च चञ्चललोचनाकुचकलशः प्राप्त इति व्यज्यते । यद्वा श्रियो यौवनादि लक्ष्म्याः फलं तत्संभोगादि लब्धं प्राप्तम् एष पुरोवर्ती एवं च दुःपरिहरत्वं ध्वन्यते पञ्चेषुः पञ्चषवोऽस्येति अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः । इति यद्वा मोहनशोषणादय इति मां पुनः बहुतरमतिशयेन क्रूरैररुन्तुदैः शरैर्बाणैः एवं च यत्रामर्मभेदी अनतिशयेनापि हतः अबलया बाणः सोढुमशक्यः किं पुनरेतादृश इति भावः कृन्तति भिनत्तीत्यर्थः । येन कनककलशादि निध्यादिकं लभ्यते न निवेद्यते च राज्ञेत्युक्तम् तस्य राज्ञा शरैर्भेदनं इह तु त्वया तल्लब्धं । मम च शरैर्भेदनमिति वैपरीत्य- चित्रमिति भावः । यद्वा त्वया भ्रमभ्रमरयामिककुलसंकुले मदनमहीपतिसदननिकुञ्जऽनर्य- फलमपहृतं मां तु क्रूरशरैर्भिनत्ति । एवं च यस्यैवापराधस्तस्यैव दण्डविधानमिति रीतित्याग- स्तम्योतिचित्रमिति भावः । अत्रैकत्र जागरादि कारणाकथनेपि नेत्रारुणिमादिकार्यकथनादन्यत्र जागरादिकारणकथनपि कार्याकथनाक्रियायाः क्रियायाः प्रतिषधेपि फलव्यक्तिर्विभावना । विशेषोक्तिरखंडेषु कारणेषु फला वचः ॥ इति लक्षणलक्षिताभ्यां विभावनाविशेषोक्तिभ्यां प्रागुक्तलक्षणाभ्यां रूपकानुप्रासाभ्यां च ·रसमञ्जरी। ३१ मध्या धीराधीरा यथा- कान्तानुरागचतुरोसि मनोहरोसि नाथोसि किं च नवयौवनभूषितोसि ॥ इत्थं निगद्य सुदृशावदने प्रियम्य निःश्वस्य बाप्पलुलिता निहिता दृगन्ताः ॥ १४ ॥ संसृष्टी विरोधालङ्कारः । उक्तं च " विरोधः सोविरोधेपि विरुद्धत्वेन यद्वच" इति एवं चात्र विरोधालङ्कारण प्रियापराधप्रकाशलक्षणः कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिनिष्पन्नवस्तुध्वनिः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ मध्याधीराधीरामुदाहरति । कान्तानुरागेति । काचित्सापराधं पतिं प्रत्याह त्वं कान्तानु- रागचतुरोसि कान्तायाः कमनीयरूपत्वेनाभिमतायाः इष्टाया इति यावत् । न तु परिणीतायाः अनुरागः । अनुरञ्जनं तत्र चतुरोसि यामिच्छाविषयीकरोषि तस्याः स्वस्मिन्नासक्तिविधान- निदानचातुर्यवानसि यद्वा कान्तायामनुरागस्तत्र चतुरोसि तस्यां । स्वविषयकानुरागहेतुभूत- नानाकलाकलापवानसीत्यर्थः । यद्वा कान्त इति संबुद्धिः हे कान्त न तु प्रियतमअनुर'- गस्तत्र चतुरोसि अनुरागे अर्थाजनयितव्ये चतुरोऽसि । अनुरागवती मामीदृशकार्यकारि- तया अननुरागवतीं करोषि इति महचित्रमिति काक्का वक्रोक्तिः । अथ वा अनुरागविषयक- ज्ञानवानसि तथा च स्वविषयकानुरागरहितायामपि तस्यां स्वविषयकानुरागं मन्यमानोनु- रागभाक् भवसीति तिर्यग्जातितुल्य इति काक्का वक्रोक्तिः । न केवलं तदनुरञ्जकं चातुर्यमानं त्वयि अपि तु अन्यददपीत्याह मनोहरोसि रमणीयोसि न केवलमेतत् द्वयमेव तदनुरजकम् अपि तु अन्यदपीत्याह योग्योसि । य एव कान्तानुरागचातुर्यादयो गुणाः तस्यां त एवं त्वय्यपीति समगुणतया तद्योग्योसीति वक्रोक्तिः । अनुरागवत्यपि मादृशे जनेऽनुरागाभाव- मावहसीति काका परुषवागभिव्यज्यते । नाथोसीति पाटे प्रभुरसीत्यर्थः । तथा चानुचित- कार्यकारित्वेप्यवर्जनीयत्वं द्योत्यते न केवलमेतान्येव तद्योग्यत्वे प्रयोजकानि अपि तु अन्यदपीत्याह किं च नवयौवनभूषितोसि नवयौवनेनाभिनवोन्मादशालिवयोवस्थाविशेषेण भूषितोसि अलंकृतोसि केवलं यौवनमेव नवालङ्कारकं न श्रुतं विनयादीति वक्रोक्तिः । सुदृशा नायिकया इत्थं एवं प्रकारेणोक्त्वा निःश्वस्य निःश्वासमुत्सृज्य दुःखोद्रेकवशाद- निवारणीयत्वाचेति भावः । प्रियस्य भर्तुर्वदने बालुलिताः पूर्णबाष्पाः दृगन्ताः दृक्प्रान्ताः ·३२ रसमारी। न । प्रौढाधीरा यथा- नो तल्पं भजसे न जल्पसि सुधाधारानुकारागिरो दृक्पातं कुरुषे न वा परिजने कोपप्रकाशच्छलात् ॥ इत्यं केतकगर्भगौरि दयिते कोपस्य संगोपन तत्म्यां देव न चेत्पुनः सहचरी कुर्वीत साचिस्मितम् ॥ १५ ॥ निहिताः। वसन्ततिलका वृत्तम् । अत्रापि पूर्वश्लोकवद्धनिरखगन्तव्यः उक्तलक्षणानुप्रासानुप्रा- गितो वक्रोक्तिरलङ्कारः । लक्षणं तूक्तं । एतेषु उदाहरणेषु मध्यात्वमङ्गतिश्चिन्त्या ॥ १४ ॥ लब्धावसरत्वात्प्रगत्मा धीरामुदाहरति । नोतल्पमिति काचित्सखी नायिका प्रतिवदति हे कनकगर्भगरि केतकं केतकीकुसुमं तस्य गर्भ तस्यातिगौरत्वादितिभावः । तस्माद्दैगरि ततो- धिकतरगौरवर्णशालिीन गर्भपदेन सखी'वपि कोपगोपनकारितया दुर्जेयहृदयत्वमावेद्यते । तल्पं पर्थएं नो भजसे सनाथयसि न केवलं प्रियतमाधिष्ठिततत्पसमीपावस्थितिः अपि तु दूरतोपि मुधाधारानुकाराः पीयूपसदृशाः अथ वा मुधायाः आधारः समुद्र इत्यर्थः तदाकाराः । लस- त्सु रसवर्णावलीरित्यर्थः । अथ वा गंभीरागिरः वचो न जल्पसि वदसि एवं च न यत्र संला- पोपि तत्र वालिङ्गनचुम्बनादीति रतौ दास्यमावेद्यते आस्ता संलापः अपि तु तनावलोकयस्य- पीत्याह दृकपातं नेत्रनिपातनमपि न वा कुरुधे बुद्धिपुरःसरविलोकनं दूरपराहतमिति भावः । इत्यममुना प्रकारेण दयिते कोपस्य प्रियतमविषयकक्रोधस्य परिजनक्रोधस्य प्रकाशच्छलान्नि- कटवर्तिस्वजनविषयकोपप्रदर्शनमिषात वस्तुगत्या स्वाधीनजने न कोपि कोप इति भावः । प्रकाशस्य तेजोधर्मत्वात् कोपे वाधात् तीव्रत लक्ष्यते नेन च दुःमहत्वं 'वन्यते यत्संगोपनमा- च्छादनमपि तस्मिन् वा तत् तदा स्यात् चेद्यदि पुनः सहचरी सह सार्द्ध चरति गच्छति अहर्निश त्वत् समागमवतीत्यर्थः । यवादिषु चरेष्टित् करणान्डीप् इत्थं च इयं त्वदीयनिखिलरीतिज्ञेति- भावः । एवं चैतस्याः स्मितेन कोपगोपने व्यर्थत्वान्यथान्वनिर्णयोस्माकमिति ध्वन्यते यतु सहचरी सखीत्याहुस्तन्न सख्याः कथनोत्तरमेव ज्ञानं सहचर्यास्त्वकथनेपीति तयोर्भेदात् साचि वकं वदनं विवत्येत्यर्थः । साचिपदेन नायकं प्रति नायिकाकोपगोपनकारित्वं द्योत्यते । स्मित हास्यविशेष एकवचनेनाल्पत्वं तेन नायिकातः सहचर्या भीतिरथवा नायि- काहगतज्ञानसंगोपनं व्यज्यते । कुर्वीत विदधीत । इस्थमौदास्यशालिन्यास्तव ।

·रसमञ्जरी। ३३ - प्रौढा अधीरा यथा- प्रतिफलमवलोक्य स्वीयमिन्दोः कलायां हरशिरसि परस्या वासमाशङ्कमाना ॥ गिरिशमचलकन्या तर्जयामास कम्प- प्रचलवलयचञ्चत्कान्तिभाजा करेण ॥ १६ ॥ प्रौढा धीराऽधीरा यथा- प्रियविहितापराधजनितकोपस्य अन्यनिमित्तजत्वप्रदर्शनमिषेणाच्छादनं तदा स्यात् यदि त्वद्रहस्यविज्ञेयं प्रियविषयककोप एव एतस्या नान्यविषयक इति सूचकहसितम् । एवं चाधुना त्वत्प्रियतमेनाप्येतत् ज्ञानं अतस्त्वत्प्रसादसम्पादनाय स एवात्रायातीत्यनुमोदस्वा- स्माकमितो गमनायेतिभावः। यद्वा दयिते प्रियतमे मयि कोपगोपनं तदा स्यादित्यादि नायकोक्तिरेव दयितपदं कोपनस्यौचिती वनयति । केचित्तु दयिते इति सम्बुद्धिपदं मत्वा नायकोक्तिरियमित्याहुः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १५ ॥ प्रौढामधारामुदाहरति । प्रतिफलमिति हरशिरसि शिवमस्तके इन्दोश्चन्द्रस्य कलाया शकले स्वीयमात्मीयं प्रतिबिम्बम् अवलोक्य दृष्टा न तु विचार्येत्यर्थः तस्यातिस्वच्छत्वादिति भावः परस्या अन्यस्याः वासं स्थितिं नत्वागमनमात्रं आशङ्कमाना वितर्कयन्ती स्वप्रति- बिम्बानभिज्ञत्वादिति भावः । अत एव अचलकन्या पार्वती एवमविचार्यकारित्वं वन्यत गिरिश गिरि पर्वत श्यति उपभोगेन तनूकरोतीति गिारशस्तं । जातानुपसर्गतिकः शिवम् । कम्पप्रचलवलयचञ्चत्कान्तिभाजा कम्पेन कोपावेशादितिभावः । प्रचलानि अतिशयितचा- चल्यभाजि यानि वलयानि कङ्कणानि तेषां चञ्चन्त्यः प्रसरन्त्यः । आश्रयचाञ्चल्यादिति भावः । याः कान्तयः । नानाविधमणिमरीचयः तद्भाजा तद्युक्तेन करणेन हस्तन तर्जयामास निरभर्सयत् । चक्षिडो ङित्त्वेनानुदात्तेत्वनिमित्तमात्मनेपदनित्यमिति तर्जयतः परस्मैपदम् । नानाविधमणिमरीचिनिचयभास्वरकङ्कणक्वाणवत्करजन्यतया तर्जनम्यातिभीतिप्रदत्वं वन्यते । मालिनीवृत्तम् ॥ १६ ॥ प्रौढां धीराधीरामुदाहरति । तल्पोपान्तमिति काचित्सखीनायिकावृत्तान्तं स्वसी प्रति वदति सखीति संबुद्भिरध्याहर्तव्या प्रियतमे अत्यन्तं प्रेमास्पदे नायके प्रियतमपदेनाऽवर्जनीयत्वमावेद्यते। तल्पोपान्तं पर्यङ्कसमीपदशं न तु पर्यमुपेयुषि प्राप्तवति सति न तूपविष्टे एवं च दूरत एवं ३

·३४
रसमारी।
तल्योपान्तमुपेयुपि प्रियतमे वक्रीवृतीवया
क कुव्याकुलवाचि साचिहसितस्फूकिपे लश्रिया ।।
ह तन्यस्तकरे पुनर्भुगदृशा लाक्षारसक्षा ठित-
प्रोष्ठीपउनयूखमांसलरुचो विस्फारिता दृष्टयः ॥ १७ ॥
दर्शनसमय एव तस्कृतापराधस्माताभिव्यज्यते । वक्राकृतग्रीवया वक्राकृता तिर्यग्विहिता
ग्रीवा मन्या यया तया सापगधस्यास्य शटरयाभिमुग्यमवस्थितिरपि नोचितति कोपेने-
तिभावः । तथा प्रियतम काकुव्याकुलवाचि मति काकुर्वनिविकारः । यदिय एतादृशी
लक्ष्यते अगो म कृतापराधज्ञा | तेति भियेति भावः । अत एव व्याकुला झटिति
वक्तुमशक्या अन्यथावादादिरचनयति भावः । वाक् यस्य तम्मिन्सतीत्यर्थः । माचिहसित-
स्फूर्जकपोल श्रिया साचि तियग्भूत्वा कथमयं सापराधापि वाचालनया आ मानमनपराधिन-
मिव दयतीत विस्मयन यद्धनितं न तु तोपेण अग्रे कोपाविरणात् तेन स्फुर्जन्ती
अतिशयशालिनी कपोलयोर्गण्डयाः श्रीः शोभा यस्यास्नया तथा प्रियतमे हस्तन्यस्तकरे
स्वहस्ताप्तिकरे गति दियं हगितमकरोत्तर्हि प्रसन्नति रामस्यनैवेति भावः । मृगदृशा
चपलविशालने क्या लाक्षारमक्षालितगोप्टापृष्ट न्यू रमासलरुच । लामारपेनालक्तकेन क्षालित
निर्मलीकृतं लिप्तनिति यावत् प्रोष्टं पष्टं शरीपष्टं “ प्राटी तु २.फरीद्वयोरि "त्यमरः ।
तस्य ये मयूखाः किरणास्तद्वन्मामलाः मासलत्वस्य चेतनधर्मत्वा, दीप्तिपु बाधादाधिक्यं
लक्ष्यते। तेन च दुःसहत्वं विन्यते । तथाचाधिका इत्यर्थः । सि मादिभ्यश्चे "ति लच् ।
रुचो दीप्तयो यासा ता. । प्रोष्ट'पृष्टस्य स्वतएव रुणत्वेपि लाक्षारससपर्क त्त्वऽत्यन्तारुगत्वं यथा
तथा चक्षुषः स्वाभाविकारुणत्वपि कोपवशादविकारुणत्व अथ वा श्वते अलक्तकदानेनारुण्यस्य
व्यक्तता यथा तथा सिताण दृष्टोके पकृतारुण्यस्य व्यक्त मिति भावः । प्रोष्ठीपदेन प्रिय-
तमः कृतापराधोग्ययमकस्मादेवास करग्रहणं करोति कुतुकिनीभिरिव भवतीभिस्तूष्णी
स्थीयते किमिदमुचितं भवतीनामिति सखीजनमपि पश्यतीति चपल-वं ध्वन्यते पृष्ठपदेन
कठिनत्वमावेद्यते दृष्टयः कटाक्षा विस्फान्तिाः प्रसारिताः एवं च कटाक्षादेवैचित्र्यं द्योत्यते
कृतापराधोप्यसौ निःशङ्ककरग्रहणमकस्मादेव करोतीति कोपेनेति भावः । अत्र तादृग्गूप-
वस्तुना प्रियापराववस्तुध्वनिः लुप्तोपानुप्रासानुप्राणितः प्रियचेष्टाया वाक्यार्थ प्रति हेतुत्वा.
काव्यलिंग ' हेतोर्वाक्यपदार्थतेति लक्षणलक्षितकाव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ १७ ॥

·रसमञ्जरी। एते च धीरादिषड्दा द्विविधाः । ज्येष्ठा कनिष्ठा च अधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च धीराधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च । परिणीतत्वे सति भर्तुरधिकस्नेहा ज्येष्ठा परिणतित्वे सति भर्तुन्यूनस्नेहा कनिष्ठा अधिकस्नेहासु न्यूनस्नेहासु सामान्यवनितासु नातिव्याप्तिः परिणीतपदेन व्यावर्त्तनात् धीराज्येष्ठाकनिष्ठा च यथा- एकस्मिन् शयनेसरोरुहदृशोविज्ञाय निद्रां तयो- रेका पल्लवितावगुण्ठनपटामुत्कन्धरो दृष्टवान् ।। अन्यस्याः सविधं समेत्य निभृतव्यालोलहस्ताङ्गुलि- व्यापारैर्वसनाञ्चलं चपलयन् स्वापच्युतिं कुप्तवान् ॥ १८ ॥ एवं धीरादिभेदानुक्वा सम्प्रति तेपि प्रकारान्तरेण भिद्यन्त इत्याह । एते चेति षङभेदाः मध्याप्रौढा विषय वेनेत्यर्थः । इदमपि प्राचीनसंप्रदायानुरोधेन । तत्र ज्येष्ठां लक्षयति परि- णीत वे सतीति । यनिरूपितपाणिग्रहणजन्यसंस्का वत्त्वं तान्नरूपितसपत्नप्रि-ियोगिकाधि- कन्नेहवत्त्वमित्यर्थः । कनिष्ठालक्षणमप्येवमूचं लक्ष गद्वये परिणीतपदव्यावत्यंमाह । अधिक. स्नेहास्वित्यादि सामान्यवनितास्विति परकीयाया अयुपलक्षकं धीराज्येष्टा कनिष्टे उदाहरति । एकस्मिन्निति । काचित्सखी सखीं प्रति वदति । हे सखि सदक्षिणनायककोपवशात्स्वानपोक्ष- तत्वेन सरोरुहदृशोः कमलनयनयोनारिकयोः । सरोम्हपदेन विकालत्वं दृपदेन विवेचकत्वं व्यज्यते एकस्मिन् शयने तल्पे नायककृततुल्यापराधतया संजातनैत्रीकत्वादिति भावः । निद्रां स्वापं विज्ञाय तयोर्मध्ये एका पल्लवितावगुण्ठनपटां स्वयमेव स्वभावेन यद्वा कृताप- राधस्य नायकस्य दर्शनं मा भवत्विति वुद्धया पल्लवितः आपादतलमस्तकविस्तारितः अव- गुण्ठनपटः आच्छादनपटो यया तां । अवगुण्ठनपदेनाच्छादकत्वप्रतिपादनद्वारा व्यङ्गयकोप- प्रकाशित्वं ध्वन्यते । पल्लवपदेन तदीयकरस्प सहिष्णुत्वमावेद्यते । तेन च रतावुदानत्वं व्यज्यते । एतद्रीत्या मध्याप्रगल्भ अत्र वोदतव्ये इति पृथगनुदाहरणान्न न्यूनत्व- शङ्का । उत्कन्धर उग्रीवः न तूस्थितः कदाचिदियं द्रक्ष्यतीति भियेति भावः । दृष्टवानालोकितवान् ततोऽन्यस्याः सविधं निकटं समेत्य सम्यक् मन्दपदन्यासेनेति भावः । एत्यागत्य वसनाचलं वसनप्रान्तं न तु वासः । आकस्मिकवसनसमाकर्षणे संभ्रनो ·रसमारी। अधीरा ज्येष्ठाकनिष्ठा यथा- अन्तःकोपकषायिते प्रियतमे पश्यन् घने कानने पुप्पस्यावचयाय नम्रवदनामेकां समायोजयत् ॥ अर्धोन्मीलितलोचनाञ्चलचमत्काराभिरामाननां स्मेराधरपल्लवां नववधमन्यां समालिङ्गति ॥ १९ ॥ भविष्यतीति धियेति भावः । चपलयन् शिथिलयन्नत्वाकर्षयन् कुपितायावसनाञ्चलाकर्षणे कदा- चिदधिक एव कोपः स्यादिति भावः । निभृतं गुप्तं तदीयोत्तरीयवसनान्तरिततयेति भावः । व्यालोलाश्चञ्चलाः नायककरयोगादिति भावः । या हस्तांगुलयो न तु हस्तः अन्यथा कङ्कणरण- कारेण कनिष्ठायाः स्वापच्युतिर्भविष्यतीति धियेति भावः । तासां व्यापारैश्चेष्टितैः बहुवचने- नैकतव्यापारेण स्वापच्युतावपि न नेत्रोन्मीलनमकरोदिति पुनःपुनस्तत्करणमतो रतावुदासी- नत्वं ध्यन्यते । स्वापच्छलेनान्तर्गतकोपसंगोपनतया व्यङ्ग्यं कोपप्रकाशकत्वं व्यज्यते । यद्वा निभृतव्यालोलहस्ताद्गुलिव्यापारैः न तु निभृतचरणागुलिव्यापारैः एवं च कनिष्टादर्शनभियो- पवेशनं व्यज्यते । विनतित्वं वा वसनाञ्चलं चपलयन्नित्यर्थः । स्वापच्युति निद्राभङ्ग कृप्तवा- नकार्षीत् रिरसयेति भावः । अत्र पूर्वार्धे क्रीडोत्सुक्याभावान्यूनम्नेहवत्त्वेन कनिष्ठात्वम् उतरार्धे क्रीडोत्सुक्यात्स्नेहाधिक्येन ज्येष्ठात्वमित्यवगन्तव्यम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १८ ॥ अधीरा ज्येष्टाकनिष्ठे उदाहरति । अन्तःकोप इति । काचित्सखी स्वसखी प्राह । कोपि चतुरः प्रियतमे नायिके एकस्याः प्रीत्यतिशयाभावात् तमप् अविवक्षितार्थः । वस्तुतो ज्येष्ठातो न्यूनप्रीतिमत्वेपि अन्यापेक्षया प्रेमातिशयवत्त्वात् । कनिष्ठायामपि न तदर्थबोधः । यद्वा प्रियतमे इति काननविशेषणं प्रिये इत्यध्याहारः । कोपकषायितेव क्रोधेन कलुषीकृते तत्करोतीतिणिजन्तात्कषायशब्दा ‘निष्टाया सेटी ' ति णिलोपः । पश्यन् परुषवचनतर्जनता- डनात्तयोः कोपं प्रत्यक्षमिवाकलयनित्यर्थः । एकान्तयोर्मध्ये इत्यर्थः । पुष्पस्यैकत्वमविवक्षितम् । अवचयाय ग्रहणाय । नम्रवदनां अधःकृतमुखीम् स्वत एवेति भावः । अथ वा नायकं प्रति कोपादिति भावः । घने निबिडे कानने अन्तः अभ्यन्तरे निबिडवनमध्ये इत्यर्थः । आदावेव न निबिडं तत्रापि तन्मध्यप्रविश्या स्वचरितं किमपि न द्रष्टु शक्यमिति धियेति भावः केचित्तु ।

·रसमञ्जरी। ३७ धीराऽधीरा ज्येष्ठाकनिष्ठा च यथा धैर्याधैर्यपरिग्रहग्रहिलयोरेणीदृशोः प्रीतये रत्नद्वन्द्वमनन्तकान्तिरुचिरं मुष्टिद्वये न्यस्तवान् ॥ एकस्याः कलयन् करे प्रथमतो रत्नं परस्याः प्रियो हस्ताहस्तिमिषात्स्पृशन्कुचतटीमानन्दमाविन्दति ॥ २० ॥ अन्तः कोपकषायिते इत्येकपदतया व्याचख्युस्तन्मतेऽधीरावप्रतीतिः कथमिति विभाव्य समायोजयत् सम्यक्तया प्रसादनपुरस्सरमित्यर्थः । अयोजयत् प्रेरयामास स्वतः पुष्पावचयाय प्रवृत्तायाः केवलविनयपुरःसरं काननमध्ये भूयान्पुष्पसमुदायस्तत्रैव पुष्पावचयं कुर्विति नियो- जयामासेति भावः । एवं च नम्रवदनामित्यस्य न वैय्यर्थ्यशङ्का । ततः अद्धोन्मीलितलो. चनाञ्चलचमत्काराभिरामाननाम् अर्ध स्वल्पं उन्मीलिते ये लोचने नेत्रे तयोर्ये अञ्चलचमत्कारा: प्रान्तविभ्रमास्तैरभिरामं स्पृहणीयमाऽननं वदनं यस्यास्तां अर्धमुकुलितेयं दृष्टिः । स्तोकोन्मीलिततारायामनाकुञ्चत्पुटोभया । किं चिदुत्फुल्लपक्षमाया दृक् सार्धमुकुला मुखे ॥ इति तल्लक्षणात् स्मेरा धरपलवाम् अधरस्याध अर्धाधरः । " अर्ध नपुंसक "मिति स- मासः । स एव पल्लव इति रूपकं स्मेरः स्मितविकस्वरो अर्धाधरपल्लवी यम्यास्ताम् । कथमि- यमनेन प्रतारितेति विस्मयात् स्मितकरोदिति भावः । कथमियमनभिज्ञा एतत्कृतप्रतारणमपि न जानातीति विस्मयात् स्मितमकरोदिति वा । अथ वा स्मेरं अधै यस्य स स्मेरार्धः तथा अध. रपल्लवो यस्यास्तां इति स्मेरार्धपदेन सलज्जत्वमावेद्यते पल्लवपदेन कोमलत्वमरुणत्वं च ध्वन्यते स्मेरा धरपल्लवामिति पाठे स्मरपदस्य धर्मपरतया स्मरेण स्मितनेत्यर्थः । एवं च स्मितेऽमृत- रूपत्वं द्योत्यते । स्मेरो विकसितः अङ्खधरपल्लवो यस्यास्ताम् आईपदेन सुधाद्रवरूपत्वमधरे व्यज्यत इत्यपि कश्चित् नववधूं अभिनवयौवनां नायिका अन्यामपरां समालिङ्गति । लटा वर्तमानत्वप्रतिपादनेनातिप्रियत्वमालिङ्गने ध्वन्यते अत्रापि पूर्वोक्तरीत्या ज्येष्ठाकनिष्टे बोध्ये । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १९ ॥ धीराऽधीरा ज्येष्ठाकनिष्ठे उदाहरति । धैयधैिर्येति । काचिकांचित्प्रत्याह । धैर्याधैर्यपरि- ग्रहग्राहलयोः धैर्यमधैर्य च धैर्याधैर्यतयोः परिग्रहोङ्गीकारः । तत्र ग्रहिले आग्रहशीले तयोः .

·३८ रसमञ्जरी. अप्रकटपरपुरुषानुरागा परकीया सा द्विविधा परोढा कन्यका च कन्यकायाः पित्राद्यधीनतया परकीयता अस्या गुप्तैव सकला चेष्टा- तदाग्रहवत्योरित्यर्थः । एणीदृशोर्नायिकयोः एणीपदं चाञ्चल्यविस्तारवत्वादिकं व्यञ्जयति । प्रीतये सतोषाय अनन्तकान्तिरुचिरं दीप्तिविंशषमुन्दरं रत्नद्वन्द्वं मणिद्वन्द्वं । रत्नं मणिद्वयो- रक्ष्मजातौ मुक्तादिकेपि चत्यमरः । मुष्टिद्वये बद्धकरद्वये मुष्टिपदेन शीघ्रग्रहणायोग्यत्वं तेन च चिरतरज्येष्ठाकुचकलशसंम्पर्शनासक्ति य॑ज्यते न्यस्तवान न्यासीकृतवान् परं तु प्रथमत आदौ एकस्याः कनिष्ठायाः कर हस्ते रत्नं कलयन् ग्राहयन परस्या ज्येष्टाया इत्यर्थः । हस्ता- हस्तिमिपात् । हस्ते हस्ते गृहीत्वा इति हस्ताहस्ति तद्व्याजात् । न च समासशास्त्रेणेदं युद्धं प्रवृत्तमित्यस्मिन्नर्थेसमासविधानात । प्रकृते च तदभावान्न समास इति वाच्यम् । वादिप्रतिवादिनी युभ्यंतीति प्रयोगाद्वा वादयुद्धमिव परस्परं हस्तग्रहणे क्रियाप्रतिक्रियापक्षे- परूपयुद्धप्रवृत्तेर्भवत्येव समामः । वस्तुतस्तु ‘कर्णाकर्णिप्रथित मित्यादि महाकविप्रयोगान दोषः । कुचतीं स्तनतटी स्त्रीलिङ्गानिर्देशेन क मुकस्यातियितप्रेमास्पदत्वं न्यन्यते स्पृशन् आनन्दं सन्ताषं आविन्दति प्राप्नोति । अत्रज्येष्ठाकनिटे स्फुटे एवं उदाहरणत्रयपि छलम- लङ्कारः। “ छलमन्यानुरोधन मुधान्यस्य प्रकाशनमिति । तालक्षणात् ॥ २० ॥ प्राप्तावसरत्वात परकीया लक्षयति अप्रकटेति । परपुरुषविषयास्फुटानुरागवत्वमित्यर्थः । अप्रकटपदोपादानात् । सामान्यवनिताया नातिव्याप्तिः। परपदोपादानान्न मुग्धायाम् यनु अप्र- कटित इति पाठः । एवं च ज्ञाता मैत्री सहजमधुरा पातिभिलोंचनान्तै कर्णाकर्णि प्रथितमयशोबन्धुवगैरभाणि ॥ सम्प्रत्येवं तदपि नमनामुबति प्राणनाथं को जानीते कुवल्यदृशः कीदृशः प्रेमबन्धः "। इति वर्णनालोकः परपुरुषानुरागाय कान्तर्भाव इति दोषापत्तेः कन्यायां तु भाविपुरुषापे- क्षायां परत्वमवसेयम् मम तु वित्तमात्रानुपाधिकपरपुरुषानुरागवत्वं परकीयात्वमिति युक्तमा- भाति एवं च वित्तमात्रानुपाधिकप्रकटपरपुरुषानुरागवत्याः । क्वान्तर्भाव इति न शङ्कावकाशः ता विभजतेसाचेति तामेवाह परोढेत्यादि परेणान्येनं ढा परोढा परिणीता ननु पररयेयं परकीया ·रसमञ्जरी। ३९ अयं रेवाकुञ्जः कुसुमशरसेवासमुचितः समीरोयं वेलानवविदलदेलापरिमलः ॥ इयं प्रावृड् धन्या नवजलदविन्यामचतुरा- पराधीनं चेतः सखि किमपि कर्त मृगयते ॥ २१ ॥ - इति योगात्परस्वत्ववत्याः परिणीतामा एवं परकीयात्वमुचित नत्त्वपारण नाया इन्यत आह । कन्यकाया इति । पितृस्वत्यवत्तया परकीयात्वं कन्यकाया इति भावः । गुप्ताप- रानभिलक्षितेत्यर्थः । तत्रपरोढामुदाहरति । अयमिति । का पन्नायिका निकुजााद्दीपनवि- भावदर्शनसमयसनातपर पुरुषानुर।गा भगायन्तरेण साकूतं सांप्र याह । हे मखि विश्रम्भपात्र- भूते आलिसखी पदेन रहायकथनार्हत्वं न्यन्यते । अयं निकटवर्ती एवं न तागतश्रमाभावो व्यज्यते । रेवाकुन्नः रेवासम्बन्धीलतादिपिहितप्रदेशः रेवापदेन शीतलत्वं कुन दैनन्दिनम्नाना- गमनाईतयान्यथाजनशङ्कापरिहारक्षमन्वं सङ्केति तनायकसलमागमनाई वं च द्योत्यते । कुञ्जपदेनाऽन्याना को नीयतया निःशङ्ककेलियोग्यता व्यज्यते कुमगरसेवासमुचितः मदनस्य संवासन्ते पकजनकं कर्म विविधसुरतमितियावत् तत्र समुचिता योग्यः न तु तूष्णीमवस्थातुं द्रष्टुं वेति भावः । न केवलं कुक्षमात्रमुद्दीपकमपित्वन्यदपी याह । वलादविदलदेलापरिमलः वेलायां यथाकालं परिपक्वतादगायामित्यर्थः । एवं च गन्धसौरभ्य 'वन्यते । यद्वा वेलायां कुनमय दया तत्वान्त इति यावत् ‘बेलाया मर्या यारपत्यु 'भय- त्राप्यमरः । वेलाब्दस्योदधिपर्यादायां प्रसिद्धावन्यत्रापि योगे न दाप कोशादी तथानिय- माभावात् । दर ईषत् विदलं यो विकसन्त्य एलाः एलाफलानि तामा परिमलस्तत्सम्बन्धल- ब्धगन्धो यस्मिन् सः नवेति प ठ नवोऽभिनवा विदलदेलापरिमलो यंत्रन्यर्थः । यद्वा नूतन- विदलनवत्योयाएलास्तरिमलोयस्मिन्सः ।। वं च सौगन्यानिशयो व्यज्यते । अयं समीपव- तीत्यर्थः । तेनापरिहणीयत्वं न्यन्यते । समारोवायुरपि वरिवनि सम्यगरियनि प्रेरयति काम- मिति व्युत्पत्त्यामदन धातिशयजनकत्वं द्यो यते । एवं च विविधसुरतश्रमापनोदननिपुणस- मीपवर्तिसमारवत्तयापि मुरतयापि मुरतयोग्य वं यन्यते। कुऑ कि-च नवजलदांवन्यासचतुरा नवा नूतनाः सजला इति यावत् । ये जलदाः पयोदास्तेषा विन्यासो रचना तत्र चतुरा निपुणा अत एव धन्या मदुपकारकत्वेन पुण्यवतीय पुरो विलसन्ती । प्रावृट ·४० रसमञ्जरी। गुप्ताविदग्धा लक्षिताकुलटाऽनुशयानां मुदिता प्रभृतीनां परकीयायामेवान्त- वर्षासमयोप्यस्ति एवं चागामिजलपिच्छलरेवातटनिकटकुञ्जस्य जनसञ्चारायोग्यतया निःशङ्क- परपुरुषसहविहारयोग्यत्वमिति भावः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन नवजलदविन्यासेन निबिडान्धकारस- म्पादकतया स्वकर्तव्यतानुकूलकार्यकारितया सखीत्वमावेद्यते । यद्वा नवजलदसमागमशालिता इयं प्रावृट् सौभाग्यवती अह तु परपुरुषसङ्गतिविहीनाअधन्येति ध्वन्यत । अथवा इयं नवजल- दविन्यासचतुरा प्रावृट् धन्या त्वं तु परपुरुषसङ्गतिसम्पादनाऽनभिज्ञेति । अधन्यति सख्युपा- लंभो द्योत्यते । एवविधई पविभावे सति पराधीनं श्वश्वा द्यनेकपरतंत्रश्चेतः किमपि विशिष्य वक्तुमशक्यं कर्तु मृगयते एवं चेतो न तूष्णीमवतिष्ठते । परतन्त्रता चेयं विदितैव भवत्या तथा च यथा न कस्यापि ज्ञातं भविष्यति तथा कामुकोवश्यमानेय इति प्रच्छन्न कामुकाभिलाषो व्यज्यते । यद्वा परस्मिन्पुरुषे अधीनं नियंत्रितं परपुरुषानुरा, गुणस्यूतं चतः । ममेतिपदानुपा- दानं दुःखजननोयुक्तं मनस्याऽऽत्मीयत्वाभावमावेदयति । किन यऽनिर्वचनीयमनुचितं प्राणवि- योगं जायतु मृगयते विचारयति एवं च यावत्कालमतच्चित न तदुत्पादयति तावन्मध्ये परपुरुषसमागमार्थ यत्नं कुरुष्व नाचेदग्रं मम जीवनमपम्भवतीति वन्यत इति सखी प्रति गुप्ततया स्वहृद्गताभिधानं लोकं प्रति तु अयं रेवाकुन्नः रेवातीरे नपः कुर्यादिति स्मरणात् पावनत्वं ध्वन्यते कुसमशरसंवासमुचितः कुसुमैः पुष्पैरेव न तु रत्नादिभिः शं मुखं रात्यङ्गीक- रोति एतादृशस्य भक्तिमात्रप्रियस्य परमेश्वरस्याराधनोचितः तथा वेलायां शुद्बोधसमये नव- विदलदेलागन्धः समीगेप्यस्ति । स एव तृप्तिजनको भविष्यति इत्याहारान्तनिवृत्यापि अत्रपर- मेश्वरभजनं कर्तुं शक्यमिति भावः । तथा च नवजलजविन्यासचतुरा धन्या छायासम्पादक- तया तापसोपकारित्वादितिभावः । प्रावृडग्यस्ति एवं विधपरमेश्वरोपासनानुकूलपदार्थवत्यग्य- स्मिन् प्रदेशे पराधीनं परः सर्वोत्कृष्टः अस्मदीयप्राणप्रियः तदधीनम् तच्चरणारविन्दासक्तं चेतः । किमपि कर्तु मृ यत इति काक्का न किमपि कर्तु मृगयत इत्यर्थः एवं चास्माकं स्वाम्येवोपास्य इत्यभिधानालक्षणसङ्गतिः । अत्रैवमुपन्यासरूपवस्तुना परपुरुषपप्रच्छन्नानुरागित्वप्रकाशनरूप- वस्तुध्वनिः । शिखरिणीवृत्तम् ॥ २१ ॥ ननु परकीयायाः गुप्तादि भेदसत्वात्तदनभिधानान्न्यूनतेत्यतआह गुप्तेति मतिबुद्धिपूजा- थेभ्यश्चेति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थकत्वाद्वर्तमानेकतरिक्तः । मुरतागोपनकर्तत्वं गुप्तात्वम् ·21706 रसमञ्जरी। ४१ - र्भावः । गुप्ता त्रिधा वृत्तसुरतगोपना वर्तिप्यमाणसुरतगोपना वृत्तवर्तिप्यमाणसु- रतगोपना त्रिनयमवियथा- श्वश्रूः क्रुध्यतु निर्दिशन्तु सुहृदो निन्दन्तु वा यातर- म्तस्मिन्किंतु न मन्दिरे सखि पुन: म्वापो विधेयो मया ॥ आखोराक्रमणाय कोणकुहरादुत्फालमातन्त्रती मार्जारी नखरैः खरैः कृतवती कां कां न मे दुर्दशाम ॥ २२ ॥ पुंश्चलीभावनिपुणत्वं दिदग्धात्वम् जारसमूहगामित्वं कुत्सितं लर्टात वक्तीति व्युत्त्पत्या कुत्मि- नभापिन्वं वा कु गटात्वम् । इष्टहानिनितानुतापवत्वमनुशयानात्वम् प्रभृतीनामिति एतत्प्रकारा- णामन्यासामित्यर्थः तत्पार्थक्यनैषामनुपलंभादितिभावः । परकीयायामवेति परोढायाभवेत्यर्थः परोढोदाहरणोत्तरमेवैतासामुदाहरणोपन्यासातदुद्दाहरणेषु अश्वादिपदोपादानाच्च गुप्ता विभजने गुप्तेति त्रैविध्यमेवाह वृत्तेत्यादि वृत्ततरमात्रगोपना वर्तिप्यमाणरतमात्रगोपना उभयगोपना चेत्यर्थः । त्रयमप्युदाहरति श्वश्रूरिति कापिपरपुरुषापभागचिन्हान्यपलापर्नु मखी प्रन्याह हे सखि सखीत्वेन स्वचरितकथनार्हत्वेपि तद्गापनादन्यनं गभीरत्वमावेद्यते । अश्रू भर्तृजननी क्रुध्यतु कुप्यतु श्वश्रूपदेन तत्कृतकोपसहनयोग्यन्व स्वस्मिन वन्यते । किन्न मुहदो मित्राणि विद्विषतु मा प्रीणंतु मुहृत्पदेन तत्प्रीतिजनककर्मकरणयोग्यत्वेपि स्वयं तदकरणात्तत्मदनस्वा- पस्यातिदुःखप्रदत्वं व्यज्यते तथा यातरा देवरपत्न्यः । भार्यास्तुभ्रातवर्गस्ययातरः स्युः परस्परमिति कोशात् । निंदतु अपवदतु तद्वचनाकरणमेव क्रोधादित्रयंहतुः कितु तस्मिन ताभिरादिष्टे मादरे सद्मनि पुनः अन्यवारं स्वापो निद्रा नैव विधयः कार्यः । निदाविधान निदानमाह आखार्मूषकस्य — उन्दुरुषका याखुरि त्यमरः । एकवचनेनातिदुर्लभतया उद्दीन- बाहुल्यमधिव्यज्यते आक्रमणाय अंगीकरणाय जिघामयति भावः । कोणकुहरात गृहैकदेशमङ्कट- प्रदेशात् । कुहरपदेन जागरावस्थायामपि तत्र स्थिताया अपि मार्जार्या अदर्शनमावद्यते। तेनानि- वारितत्वं च उत्फालं उड्डीनं एकवचनं सजातियत्वप्रतिपादनद्वारा नखक्षताना नियतस्थानकावं व्यन्जयति । आतन्वती विस्तारयन्ती एवमुड्डीनबाहुल्यप्रतिपादनेन नखक्षतबाहुल्यं प्रतिपाद्यते । मार्जारी बिडाली मार्जारीति स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन पशुपुरुयकरस्पर्शाभावोपदनात् स्वस्मिन् सतीत्व- मावेदयति । तेन गुप्तपरपुरुषानुरागवत्वं वन्वते । खरैस्तीक्ष्णैः । खरपदं दुःम- ·४२ रसमञ्जरी। विदग्धा च द्विविधा वाग्विदग्धा क्रियाविदग्धा च तत्रवाग्विदग्धा यथा- निबिडतमतमालमल्लिबल्लीविचकिलराजिविराजितोपकण्ठे ॥ पथिक समचितस्तवाद्य तीब्रे सवितरि तत्र सरित्तटे निवासः ॥ २३ ॥ हन्वं व्यञ्जयति । खरैर्नखरैः नखोस्त्री ' नखरोस्त्रियामि'त्यमरः । मे मम । कां का विशिष्य वक्तुमशक्यामित्यर्थः । दुर्दशां विडम्वनाम् न कृतवती अकार्षीत् । अपि तु या दुर्दशा कृता मा ते विदितेति भावः । पुनः स्वापो न विधेय इत्यनेनेकदाऽज्ञानात् स्वापः कृतस्तेनेयमवस्था मनातेति वृत्तरतगोपनात् अभयरतगोपनस्यार्थसमाजसिद्धत्वादुदाहरणसङ्गतिः । वस्तुतस्त्वार्थ- समाजसिद्धत्वादेव न तृतीयो भंद इत्याहुः अत्र — व्याजोक्तिः शङ्कमानस्य छद्मना वस्तुगो- पनमिति लक्षणलक्षितव्याजाक्तिरूपालङ्कारण परपुरुषसम्भोगचिह्नगोपनरूपवस्तु वनिः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २२॥ विदग्धा विभजते । विदग्धाचति । द्वैविश्यमेवाह वाग्विदग्धेत्यादि । प्रथमोद्दिष्टत्वात् वाग्वि- दग्धामुदाहरति निविटेति सङ्केतस्थलमुपदिशन्ती काचिन् कवित्प्रत्याह । हे पथिक । पथिकपद वसति स्थलकथनयोग्यत्वमार्गान्तरवर्तिनदीतीनिवासयोग्यत्वं व्यञ्जयति सवितरि सूर्ये तीव्र अतिगयिततापकारि सति मध्याह्न इत्यर्थः । एवं चाऽहिमकरखरकरनिकरभीत्याजनसञ्चारशू- न्यतयाग्रिममार्गस्यातिदुर्गमत्वमावद्यते । निविडतमतमालमळिवल्लिविवकिलराजिविराजितोप- कण्टे । निविडतम अतिशयेन निबिडमिति निविडतमं यद्वा अतिशयेन निविडा इति निबिड- तमाः अतिशयितनरन्तय॑शालिन इत्यर्थः । ये तमालाः वृक्षविशेषाः तान् वलन्ते वेष्टयन्ती वल्लइस्ततावित्यस्मात् णिनिः । वल्लंतश्च विचकिलाश्च द्विपुरोमलीप्रभेदोविचकिल: ‘स्मृतो विचकिलो मल्लीप्रभेदे मदनेपि चे 'तिविधः तेषा राजयः श्रेणयस्ताभिर्विराजितो विभूषित उपकण्ठन्तिकप्रदेशो यस्मिन् ' उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णमि'त्यमरः । निबिडतमपदमन्यजनान- वलोकनीयत्वं व्यञ्जयति । वलिपदं यत्राचेतनयोरपि परस्परमालिङ्गनं तत्र किमु वाच्यं चेतनयोरित्यतिायतोद्दीपकत्वं नदीतटस्य 'वनयति । तत्र मार्गवर्तिनि यद्वा प्रसिद्ध एवं च केन पथा कथं वा तत्र गन्तव्यमिति मनसि न विधेयमिति भावः। सरित्तटे नदीतीरे अद्यदिने अद्यत्यावश्यकत्वं द्योतयति निवासः निवासतिः समुचितः सम्यक् उचितः योग्यः एवं च तत्र वसता वनौचित्यं नाशंकनीयमिति वनयति तपनखरकरसन्तप्तस्य निबिडच्छायशीलजलवत् ·रसमञ्जरी। ४३ क्रिया विदग्धा यथा- दासाय भवननाथे बदरीमपनेतुमादिशति ॥ हेमंते हरिणाक्षी पयसि कुठारं विनिक्षिपति ॥ २४ ॥ प्रदेशे वसतिरुपितैवेति भावः । एवं च तपनकरसन्तप्तस्य मार्गजन्यश्रमवतः मुखावहवस- निस्थलकथकत्वेन दयाशीलत्वप्रदर्शनात् । गुप्तपरपुरुषानुरागत्वं द्योन्यते । यद्वा विराजित उपकण्ठे इति पदद्वयं च तथा च । हे विराजित । वर्तमान क्तः । सर्वागीणलावण्यशील मुकुमारशरीर पथिक तीने सविर्तार निविडतमतमालम् । मालिवल्लीविचकिलराजिविचाकल: राजते शोभते । मत्सूद्विषेति किम् । तत्र सरितटे । यद्वा उपकण्ठविशेषणं एव च निविडतम- तमालसम्बन्धिवि कलमालाशालिनीन्यर्थः । निविडतमतमालसंबन युत्कीर्तनाग्लानत्वं माला- मुतेन च सौगम्यातिशयत्वं हृदि वन्यते । उपकण्ट कटस्य समीपे अर्थान्मम वक्षःस्थल इत्यर्थः । तव निवासी योग्यः सुकुमारशरीरस्य तीव्रत-तपनतापितस्य मार्गान 'स्य भवतोद्य ग्रीष्मसमये । चन्द्रोपलकलशाभ्यामिव पयोधराभ्यामतिशीतलं विचकिलमालागुमिमददयभू- तलमेव तव तापहरणप्रवणमितिभावः । जनसञ्चारविरहिणि निलतरेन्युक्ति नदीतीरमेय सङ्केतस्थलमिति पथिकं प्रति साभिप्रायवाचनादिगण वक्तीति वाशिमग्ययभ । अत्रव वाग्रूपवस्तुना सङ्केतदानरूपवस्तु वनिः । नवाबासमस्तपदप्रायविदर्भागनिरिति लक्षणलक्षि- तायाः शृंगारोपयोवैदर्भीरीतेरनादरादोजः कान्तिमागौडीति लक्षणलक्षिताथारौद्ररसोपयोगि- न्या गौडीरीतेर्निबन्धनादनौचित्यमिति वाच्यम् । प्रायःपदेन क्वचिदीर्घसमायवत्वेपि तस्यानु- ज्ञानात् । परंतु सुकुमारकठिनवणेवन्वादेवानयोभदः । पुष्पिताग्रावृत्तम ॥ २३ ॥ क्रियाविदग्धामुदाहरति ॥ दासायेति काचित्कासित्प्रन्याह भवननाथे गृहपतौ न तु प्रिये एवं चैतादृशकर्मकर्तव्यस्यौचित्यं वन्त दासाय सेवकाय नवन्यस्मै । वं चावदयभा- विबदरीविन्छेदभिया कुटारगोपनमुचितमिति भावः । बदरी स्वचर्यरतस्थानभूतां कर्कन्धुबदरीकोलिरित्यमरः अपनेतुम् आमूलान्छेनम् आदिशति आज्ञापयति सति हरिणाक्षी चञ्चललोचना सङ्केतभङ्गभियेति भावः । यद्वा कुत्र कुठारस्त्यायो यत्र न केनापि ज्ञेय इति स्थलगवेषणार्थमिति भावः झटिति कुठारदूरीकरणार्थमेवेति भावः । हेमन्तऋतौ ·४४ रसमञ्जरी। -- १ लक्षिता यथा- यद्भूतं तद्भूतं यद्भूयात्तदपि वा भूयात् ॥ यद्भवति तद्भवति विफलस्तव कोपि गोपनायासः ॥ २५ ॥ तत्र जलस्यातिशयितशीतलत्वे पयसि जलमध्ये न तु तीरे एवं च दुष्प्राप्यत्वं व्यज्यते कुठारं म्वधितिम् बदरीच्छेदनकारणमितिभावः। 'द्वयोः कुटारः स्वधितिः इत्य- मरः । विनिक्षिपति गोपायति गवेषयन्नपि दासो न जलं सम्भावयेत् सम्भावयन्नपि शीतिका- तरतया न करं क्षिपेत् इत्येतत्कालातिक्रमे कार्यान्तरेण विस्मृतिरेव स्यादिति धिया युक्तमेव तत्र तद्गोपनमिति तूष्णीमेव स्वकार्यस्य साधकतया क्रियावैदग्भ्यम् अत्र कुठारगोपनवस्तुना स्वचौर्यरतसङ्केतनिकेतगोपनरूपवस्तुध्वनिः । उपगीतिच्छंदः ॥ २४ ॥ लक्षितामुदाहरति । यद्भूतमिति । काचित्स्वंप्रति निवारणकारिणीमन्यत्र तद्गोपनकारिणी सखी प्रत्याह । हे सखि यद्भूतम् यज्जातम् विचाऱ्यांविचार्य वा यदनुष्टितमित्यर्थः । तद्भूतमेव जातमेव जातस्योपायशतैरप्यनिवर्त्तनीयत्वात् सबाधकमिदमतो नकर्तव्यमित्यत्राह यद्भया- दिति । यदरिष्टं भूयाद्भविष्यति तदपि भूयादेव भविष्यत्येव भाविपदार्थस्य केनापि निवार- यितुमशक्यत्वादिति भावः । ननु यद्भाव्योविनश्यतीति न्यायादेवमात्रशरणतानोचितेत्यतआह। यद्भवति यदाचर्यते तद्भवत्याचरितव्यमेवेत्यर्थः । अनारम्भो मनुष्याणां प्रथम बुद्धिलक्षणम् । आरब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ॥ इति नीतिरीतिनिपुणस्मरणादेतादृशाचरणमेव नारम्भणीयम्। आरब्धेतु नोचितस्त्याग इति भावः । यद्वा भाव्यरिष्टस्यावारणीयतया यद्भवति यक्रियते तद्भवत्येव । कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अरिष्टस्यावश्यंभावित्वादेतदनाचरणादाचरणमेव परमिति भावः । गोपनमपि न कार्यमित्याह । कोपि विशिष्यवक्तुमशक्योपि गोपनायासः गोपनप्रयासः विफल: व्यर्थम् । लक्षितत्वादितिभावः। यद्वा यत्कृतं तत्कृतमेव यत्क्रियते तदपि क्रियत एव । यच्च कर्तव्यं तदपि कर्तव्यमेव । एवं सति तव कश्चिदपि गोपनप्रयासो निरर्थक इत्यर्थः । आयासपदं कर्तव्यतायां सकललोकप्रथि- तत्वम् । तच्च लक्षितात्वम् । एवं चैतन्मया न कदापि परित्याज्यमिति व्यज्यते। तेन च कामुकविषयका सति विशेषः अथवा विदितनायिकारहस्या वयस्या वक्ति यत्कृतं तत्कृतमेव । यक्रियेत तक्रियतैव । यत्कर्तव्यं तत्कर्तव्यमेव अर्थात्त्वया एवं च गोपनायासो व्यर्थः इत्यर्थः। एवं च सकृदनुष्ठितस्य गोपनं सम्भवति न सम्भवति। सर्वदानुष्ठीयमानस्येति ध्वन्यते । । ..

·रसमजरी. gy कुलटा यथा- एते वारिकणान्किरन्ति पुरुषान् वर्षन्ति नांभोधराः शैलाः शाडलमुद्रमन्ति न सृजन्त्येते पुनर्नायकान् । त्रैलोक्ये तरवः फलानि सुवते नैवारभन्ते जनान धातः कातरमालपामि कलटाहतोस्त्वया किं कृतम् ॥ २६ ॥ गोपीति पाठमाश्रिन्यकृष्णोक्तिरित्ययमायाहुः । अत्र नर्भस्फोटस्तु भावाना सूचनाय परोगितै- रिति लक्षणलक्षितोऽनुप्रामानुप्राणित। नर्मस्फोटालङ्कारः। उद्गीतिग्छंदः । आर्याविपर्यस्तदल- त्वात्॥१॥ । - कुलटामुदाहर्गत एतइति । काचित् स्वैरिणी । धातारमुपालभते । एतेदृश्यमानादयोपका- रित्वाभिमानिन इति भावः । अभोधरा मेघाः । अनुपयोगिभाराधारका इति भावः। बहुवचने- नैकस्याप्युपकारिता तत्समुदायाप्रयोजकत्वमांवद्यते एवमपि । वारिकणान जलबिन्दून अस्म- दनुपयोगिन इति भावः । किरन्ति विक्षिपन्ति । अप्रार्थिता अपि किरन्तीनि पदं हेयत्वं वनयति। नैतदस्मदुपयोगीत्याह पुरुषान जारान पुरुषपदमुपभोगक्षमत्वं ध्वनयति । न वर्षन्ति व्यन्ति । क्षेपणक्रियाकरणस्य स्वाभाविकन्वात्तस्याः पुरुषविषयकन्वमात्रामंपादनाद- लोकोपकारित्वस्या यभावात निन्द्यत्वमम्मोधरेषु वन्यते । तेनोपकारहीनाम्भोधरजनकतया वेधसोपि तद्व्यज्यते एवमपि तथा शैलाः शिलं चयाः कठिनत्वादकारुणिकाः । गाडुलं तृणम् उद्वमन्ति प्रकटयन्ति । उमनपदतिनिन्द्यत्वमावेदयति । नैतदम्मदुपयोगी-याह एन शैलाः पुनः नायकान जारान नायकपदं चातुर्यादिगुणवत्व व्यञ्जयति न मजन्त्युत्पादयन्ति तथा त्रैलोक्य त्रिषु लोकषु चातुर्वर्णादित्वात् स्वार्थ प्यत्र । एवं च भमिस्थतम्णां पुरुषाजन- कत्वे प्रार्थ्यमानाः स्वर्गस्थितकल्पपादपा अपि कल्पितफलदाननिजव्रतमपहायाऽस्मदपक्षित- जाररूपफलदानविहीनाः साता इति स्वस्यातिदुर्दैवता वनति । तरवो वृक्षा. ज्ञानहीनाः फलानि मुवते उत्पादयन्ति मुवत इति पदमनुपयोगित्वमावेदयति । जनान् जारान् जनपदं शान्ति- रसविमुखत्वं द्योतयति। अतः हे धातः ब्रह्मन त्वया विश्वमजा एवंच को वान्यस्तिष्ठति समायं प्रत्युपालम्भ इति भावः। यस्य निखिलकार्यकरण न कोपि श्रमस्तस्थ मदपेक्षितकरण को वा श्रम ।

·oC ४६ रसमञ्जरी। - अनुशयाना यथा वर्तमानस्थानविघट्टनेन भाविस्थानाभावशङ्कया स्वान- धिष्ठितसङ्केतस्थलं भर्तुर्गमनानुमानेनानुशयाना त्रिधा प्रत्येकमुदाहरणानि- समुपागतवति चैत्रे निपतितपत्रे लवङ्गलतिकायाः ॥ सुदृशः कपलपाली शिवशिवतालीदलद्युतिं लेभे ॥ २७ ॥ निद्रालुककिमिथुनानि कपोतपोत- व्याधूदनूननमहीरुहपल्लवानि ॥ इति भावः । कुराहत : कु कटाय किं कृतं नाकमान्यर्थ. इति कातरमालपामि दीनोपालम्भं वदामान्यथः । "वं च दानहृदयवा यावेज्ञानम त्रादेव तत्सम्पादनमुचितं महतां कि पुनम्तदी- रित संपादनी मिति भावः । गद्वा त्वया कुलटाथै कि कृतम् । कुत्सितं कृतमित्यर्थः । अम्भधगद्या न केवलं नायका जनकाः प्रत्युत मदनोद्दीपकजलशीतलनूतनतृणाकुराभिनवफ- लानि जनयति न केवलं निरर्थक वमपि तु दुर्थकत्वमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २६ ॥ अनु ।याना विभजते वर्तमानत्यादि वर्तमानसङ्केनिकनरूपेष्टहानिजनितानुतापवत्त्वमित्या- दिलक्षणम्य वायं । आद्यामुदाहरति । समुपागततीति । काचित् कस्याश्चित् वृत्तं स्वसखीं प्रत्याह लवङ्गत्वांत ...याः अनुकम्पालनालतिको नुकम्पायां कन विगलितदलत्वादिति भावः अर्थपरता नभायाः । जात्यभिप्राविकमकवचनम् निपतितपत्रे निपतितानि स्वयमेव गलितानि पाणि दलानि यस्मिन् नत्र चैत्रेमासीत्यर्थः । स्वसङ्केतनिकेतभञ्जके समुपागत. वति प्राप्त पनि मनि । मुशः । शोभनेदृशौ यस्याः सुनु पश्यतीति वा एवं च समीचीन- सड्वेतविचारव्याकुलत्वं योल्यते । कपोलया। गण्डस्थली स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन सजातीयतया दुःखवत्वस्थ युक्तत्वं बन्यते । शिवशिवपदं मदनबाधानिवारकतया प्रकृतीचित्यमावेदयति । द्विरुक्ति दुःखातिशयं व्यञ्जयति । तालीदलानि ताली वृक्षविशेषः । तस्य दलं नवोदितं पत्र- मित्यर्थः । तस्य द्युत पाण्डुरकान्ति लेभे इत्यनेन कान्तिप्राप्तौ श्रमायासजन्यत्वं तेनातिविरहका- तीतरत्वं सङ्केतनिकेतभङ्गदुःखेनेति भावः । तालीतिस्त्रीलिङ्गनिर्देशा सजातीयतया दुतेः शीघ्र- प्राप्यत्वं व्यज्यत । गतिश्छन्दः ॥ २७ ॥ द्विति पामुदाहरति । निद्रालुकेकीति काचित्प्रियवसतिं नीयमानां तत्र चौर्यरतसङ्केतनिकेत- - ·रसमञ्जरी। तत्रापि तन्वि न वनानि कियन्ति सन्ति खिद्यस्व न प्रियतमम्य गृहं प्रयाहि ॥ २८ ॥ कर्णकल्पितरसालमञ्जरीपिञ्जरीकृतकपोलमण्डलः ।। नाभावशङ्कया व्याकुलां नायिका समाश्वाण्यात हे तन्वि कृशाङ्गि तन्विपदं चिन्तातिशयं व्यञ्जयति यतः तत्रापि प्रियवमतावपि निद्रालु केकिमिथुनानि निद्रालूनि निद्रागालानि ‘स्मृहि- गृहि' इन्यालच् प्रशस्ताकेका मयूरवाणी येषाम् प्रशंमायां गिनिः तेषां बर्हिणा मिथुनानि स्त्री'द्वन्द्वानि येषु निद्रालपदमावस्तत्वं वनर्यात तच्च जनमंचारशून्यत्वं तच्च गुप्तरतयोग्यत्वम् केकिपदं घनतरघनोदयजनकनिविडतमततच्छायावत्वं व्यअयति तच्चान्यानवलोकनीयत्वं तदपि निःशङ्ककेलियोग्यत्वम् । मिथुनपदं परस्परविरहामहिष्णुत्वं द्योतयति । तच विविधोद्दीपनवि- भाववत्वम् । तदपि च नानाविधमुचित्यम् । अयं च नादग्वने त्वदभिमतो नायको गीति- सरसरीतश्रमपरिहाराय त्वामालिङ्गय निद्रा मुखेन करिष्यतीति । विवक्षितान्यपरवाच्यो निः तत्र जाराप्राप्त्या केन सह निःशङ्कफेलिरित्यत्राह कपोतपोतव्याधूतनूतनमहरु पल्लवानि केन मूर्धा पवते विलयतीति कपोतः कलरवः मचासौ पोतश्च पवते विलमतीति पातः अर्भकः उपसर्जनत्वाविवक्षया न पोतशब्दस्य पूनिपानः तेन व्याधूता नूतना अभिनवा महीरुहपळवाः तरुकिसलयानि येषु तानि कपोतेत्यनेन शिराधूननपूर्वकसविलायर्गातकन्वं व्यज्यते । पीतेत्य- नेन चालविलासित्वं वन्यते । तेन च वारं वारागमनयोग्यत्वम् एवं च तादश जारांवलासी (वां कलकण्ठकूजितेन शिरोधूननेन करपळवचेष्टया च मयिष्यतीति पूर्ववत् निः । यद्वा म एव रतावधरदंशनादिना त्या काम्पतमस्तका धतकरकोमलपलवा करिग्यनीति पूर्ववत 'वनिः। वनानि काननानि कियन्ति कति न सन्ति अपितु बहूनि मन्ति । अतः न ग्विद्यस्व दुःख मा याहि किंतु प्रियतमस्य प्राणेश्वरस्य जारासक्तत्वेन भतरि प्रीत्यतिशयाभावात । अल्पाच तरमित्यत्र तरपवनमप् स्वार्थे । गृहं सदनं प्रयाहि गच्छ अत्रोक्तलक्षणव्याजोक्तिरूपालङ्कारण नायिकासवे- तोपदेशप्रतीतिरूपवस्तुवनिः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ २८ ॥ तृतीयामुदाहरति कर्णकल्पितेति । काचित्काचित्प्रन्याह कण कल्पितोत्तमी कृता सङ्केति- ततरुतले मया गत्वा परावृत्तमिति राधाप्रत्ययार्थमिति भावः। रमालस्याम्रस्य तस्यैव सङ्केतित्वा- दिति भावः । तस्य मञ्जरीपुष्पगुच्छांवशेषः । तया पिञ्जरीकृतं पिनीकृतम् परागसंसर्गादिति भातः । कपोलमण्डलगण्ड स्थलं यस्यसः कर्णपदं यथेयं मञ्जरी केवलं श्रवणयोग्या तथा - ·रसमचरी । निष्पतन्नयनवारिधारया राधया मधुरिपुर्निरीक्ष्यते ॥ २९ ॥ मुदिता यया- गोष्ठेषु तिष्ठति पतिर्बधिरा ननान्दा नेत्रद्वयम्य च न पाटवमस्ति यातुः ॥ त्वदुदीरितं केवलं श्रवणयोग्यमेव न त्वनुभवयोग्यमिति सङ्केतपालनराहित्यं व्यञ्जयति कल्पि- तपदं यथा न कथमपिरसालमञ्जाः परागापगमस्तथा संस्थापनेन कतिपयाधिककालाव- स्थापितया सङ्केतस्यातिप्रियत्वं राधायास्तथाविधप्रत्ययोत्पादनस्यावश्यकत्वं द्योतयति रसा- लपदं स्पृहणीयत्वं ध्वनयति । षष्ठी च विरहकातरत्वं ध्वनयति। मञ्जरीपदेन परिमलबहुत्वं व्यज्यते । स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन सलिलग्रहणयोग्यत्वमावद्यते । पिञ्जरीकृतपदं रसालमञ्जर्याः क. र्णसङ्गमशालिन्याः प्रात्यभावादेचतनस्य गण्डस्यापि पाण्डुरता सञ्जायते किमुत चेतनस्येति विरहभीरतामावेदयति । मधुरिपुर्भधोदैत्यस्य शत्रुः कृष्णः मधुपदमुन्मादवत्वं वनयति । तच्च दुराधर्षत्वं रिपुपदं तत्प्रतियोगिकवैरवत्तयाजगद्वितवैभवत्वं व्यञ्जयति । तच्चावश्यग्राह्यदर्शन- योग्यत्वं वनयति । उभाभ्यां च कटिनहृदयत्वं तच्च स्वकृतिसञातसङ्केतविधातजनितमन्य- तयादुष्प्रापदर्शनीयत्वं द्योतयाति । अत एव निष्पतन्नयनवारिधारया निष्पतन्ती निःसरन्ती नयनयोनैत्रयोर्वारिधारा जलधारा यस्याः सा सङ्केतिततस्तलगमनज्ञापकमन्नरीदर्शनेन मयैव तत्र मन्दभाग्यया न गमिति विषादेनेनेति भावः । राधापदेन दुःखातिशयो व्यज्यते राधयति राधा एव च मधुरिपुसङ्गमैकचित्तत्वं वन्यते । निरीक्ष्यते इति पदं कर्तव्यतामूढत्वं व्यनक्ति । रथोद्धता वृत्तम् ॥ २९ ॥ मुदितामुदाहरति गोष्टेष्विति । काचित्सखी स्वनायिकासविधर्मव पान्थिकं वक्ति । हे पान्य अस्याः पतिः पातीति पतिर्भर्ता पतिपदप्रियत्व ध्वनयति । गोष्ठेषु गावस्तिष्ठन्त्यत्रे तिगोष्टानि । गोष्ठं गोस्थानकं सम ' इत्यमरः । बहुवचनेन चिरप्रत्यावृत्तिकत्वं ध्वन्यते तिष्ठत्यहर्निशमिति भावः । किश्च ननान्दा न नन्दति भ्रातृजायामिाते ननान्दा भर्तृभगिनी ननान्दा पदं नियतद्वेषविशेषवत्वं व्यनक्ति । बधिरा श्रवणाभाववती । बधिरस्य प्रायेण मूक- त्वात् । दृष्टमप्यनया वक्तुमशक्यमिति भावः तथा यातुः देवरपल्याः नेत्रद्वयस्य नेत्रयुग- लस्य च चकाराच्छोत्रयुगलस्येवेत्यर्थः पाटवं सामर्थ्य नास्तीत्यर्थः इत्थं पतिरनागन्ता तद्भ- गिनदिवरपन्योचाङ्गविकलत्वं तरुणी चयं मत्सखी तस्मात्त्वयात्रस्थातव्यमिति सङ्केतद्योतकं वाक्यं निशम्य सादरं श्रुत्वा एवं च सरूतस्यापि प्रियवं 'वन्यते । तरुणी नायिका तरुणी- ·रसमञ्जरी। ४९ इत्थं निशम्य तरुणीकुचकुम्भसीम्नि रोमाञ्चकञ्चकमुदञ्चितमाततान ॥ ३० ॥ कन्यका यथा- किञ्चित्कुचितहारयष्टिसरलभूवल्लिसाचिस्मितं प्रान्तभ्रान्तविलोचनद्युतिभुजापर्यम्तकोत्पलम् ॥ अंगुल्या स्फुरदंगुलीयकरुचा गण्डस्य कण्डूयनं कुर्वाणा नृपकन्यका सुकृतिनं सयाजमालोकते॥ ३१ ॥ पदं सङ्केतितनायकस्पृहणीयत्वं व्यञ्जयति। तच्चावश्यम्भाविमुरतं कुचकुम्भसीम्नि कुचौ कुम्भा- विव करिगण्डाविव तयोः सीनि परिसरे कुम्भपदं कठिनत्वं व्यञ्जयति उदश्चितमुत्कृष्टं रमणीयं वा रोमाञ्चकञ्चकम् । रोमाञ्चाः कञ्चकमिव लोहजाङ्गत्राणमित्यर्थः 'कंचुको बाणवारो स्त्रीः' इत्यमरः कञ्चकपदं नैविड्यं वनयति । तच्च हर्षातिशयम् आततान विस्तारयति स्म आनन्दा- दितिभावः । एवं च स्वतः कठिनतरयोरपि कुचयोः सुरतसङ्गरे भंगो मा भवत्विति धिया कञ्चककरणेन सुरतप्रियत्वमभिव्यज्यते एवं च ननान्दाया बाधिर्यपि नेत्रसत्वाद्देवरपल्याश्च नेत्राभावेपि श्रोत्रसत्वात् सुरतप्रतिवन्धकप्रदर्शनेन कथं संकेतकरणमिति दूषणमलग्नकं वेदित- व्यम् । ऋजवस्तु नात्र सुरतप्रतिबन्धकसामान्यभावविवक्षेत्याहुः । अत्रैतादृशोक्तिवस्तुना पान्थस्य सङ्केतदानप्रतीतिरूपं वस्तु ध्वन्यते । तेन चायमुपभोग्य इति । नायिकाहर्षप्राप्तिरूपं वस्तु व्यज्यते ॥ वसन्ततिलका वृत्तम् ।। ३० ॥ सपरिकरां परोढामाभिधाय कन्यकां लक्षयति । किञ्चिदिति । काचित्कांचित्प्रत्याह । किंचिदिति । किंचित् मनाक् कुञ्चिता वलयिता तिर्यग्वलनादिति भावः हारय- ष्टिारलता यत्र क्रियायाम् तथा किंचित्पदं बहुतरतिर्यग्वलने सविधजनस्वाकूतज्ञानं गमि- ष्यति संकेतदानगोपनं व्यञ्जयति । हारपदं चित्ताकर्षकत्वं स्वच्छान्तःकरणत्वं च ध्वनयति । यष्टिपदं कठिनतामावेदयति सा च कामुकदर्शनसमयसञ्जातविरहकातरतो स्त्रीलिंगनिर्देशश्च स्वनिष्ठलज्जायास्वौचिती द्योतयति । सा च तव तु वृथा न तद्वत्वमुचितमिति निःशकत्वौचित्यम् । समस्तं च सङ्केतगमनावसरे तिर्यग्विलोकनेन जनगोपनकर्तव्यता ·५० रसमञ्जरी। वित्तमात्रोपाधिकसकलपुरुषानुरागा सामान्यवनिता ॥ नचाग्निमित्रे क्षिति- पतावनुरक्तायामैरावत्यामव्याप्तिः तत्र वित्तमात्रोपाधेरभावादिति चेन्मैवम् । तापिकाश्मीरहीरादिदातरि महाराजनुरक्ता नतु महों तेनावगम्यते तत्रापि व्यनक्ति । किच मग्लवद्धि गरल अकुटिल भ्रूवल्ली भूलते यत्र । गरलपदेन संस्पृहा- वलोकनीयत्वं व्यज्यते बलिपदेन सरसत्वं वन्यते । स्त्रीलिङ्गानदेगेन स्वीयस्वाभाविक- कौटिल्यस्यापि त्यागन कामुकविषयकप्रेमातिगयो द्योन्यते गमस्तेन च स्वीयदग्दर्शिन्वम् । किंच माचिस्मितम् माचि तिर्यक स्मितं हसितं यत्र अन्यापदेगेनेति भावः । एवं च हास्य- गोपनेन ज्यानायां नागन्तव्यमिति व्यजते। किच प्रान्तभ्रान्तविलोचनद्युतिः । प्रान्तयो- पाङ्गयोन्ता व्याकुला विलोचनयोनत्रयोद्युतिः कान्तिर्यत्र भ्रान्तपदं कामुको दृढमार्गा- न्मापगरीत्वति । विरहभीरता गमयति । समस्तं च संकेतगमतकाले परितो विलोकनेनान्या- नवलोकनीयतया गच्छति शेषः । आगमनगोपनं व्यन्नति । किच भुजापर्यस्तकर्णोत्पलम् । भुजायां वाहौ । भुजा च गुर्वीयमिति माधीयप्रयोगदर्शनात् भुजशब्दः स्त्रीलिङ्गको यस्ति । पर्यस्तं कर्णोत्पलम् अवतंसीकृतमिति भावः । एवं च मट्ठजाया कदा बकरकमलमंगो भवि- प्यतीत्यालिङ्गनीकण्ठय वन्यत । तथा स्फुरदमुलीयकरुचा । स्फुरन्ती दीप्यमाना अमुली- यकस्योर्मिकायाः ‘अगुलीयकमर्मिका' इत्यमरः । रुक कान्तिर्यस्याः तया एवं च भूषणस्यापि शोभाजनकतयामुळ्याः शोभातिशयो ‘वन्यने । अगुत्या गण्टरय कपोलस्य कण्डूयनं कुर्वाणा विदधती । एवं च मत्कपोले त्वया स्वकरेण पत्रवल्ली विरचनीयेति व्यञ्जयति । कर्णस्येति पाटे त्वद्वचनामनपात्रता झटिव्यस्य कर्णस्य भवन्विति 'वनयति । नृपकन्यका राजकन्यका नपपदं दुःप्राप्यत्वं व्यनक्ति यद्वा इतरनरसंरक्षकस्य स्वीयकन्यकारक्षणे किं काठिन्यमिति तथाविधरक्षणादिपरिहारपुरःसरावलोकनेनातिवश्यन्वम् । मुकृतिनम् मुकृतपरि- पाकवन्तं युवानम् यस्त्यक्ष्यते समय इतिवत । यमालोकयते सुकृतीति वचनव्यक्तिः सव्याज तादृशचेष्टाभिः स्वाकूत ख्यापयन्ती किमपि व्याजीकृत्य धाष्टीभावात् सखीसान्निध्यादि- ति वा आलोकत विलोकयति । मदनपरवशतयेतिभावः । तादृशचेष्टाचरणेन वस्तुना नाय- कस्य मय्यनुरक्तेयमिति प्रतीतिरूपवस्तु वनिः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३१ ॥ ।

·रसमञ्जरी। ५१ वित्तमात्रमेवोपाधिरिति महर्षी सौन्दर्योपाभ्यनुरागम्य कालिकव्याप्यवृत्तित्वेन सार्वत्रिके वित्तमेवोपाधिरिति प्रतिभाति । सामान्यवनिता यथा- लब्धावमरत्वात् सामान्यनिता लक्षात । वित्तमात्रेनि । विनतरानुपाधिक्त्वे गति वित्नोपाधिकसकलपुरुषविषयकानरागवत्वमित्यर्थः । परकीया या अपि कदानिानोपाधि- कानुरागवत्त्वात् तत्रातिव्याप्तिरतः मत्यन्त । ननु नह्यग्निमित्रादिनृपतिगौन्दर्यगुणापा- धिकानुगगभागैरावन्यादावव्याप्तिरित्याह न विति । अग्निमित्ररावतीपदे चारुदत्तवसन्तसेना- पलक्षकं । व्याप्तिमव विवृणानि ॥ तति । विनमात्रापावरभावात गौन्दर्यादिगुणोपा- धिमत्त्वात् उत्तरयति मैमिन्यादि । मापि ऐरावयाप अपिना चारुदनगुणलब्धाया वगन्त- सेनायाः सग्रहः महाराजेऽग्निमित्रं चारुदत्त महषी अदातरीत्यर्थः । फलितमाह तनेत्यादि तेन अदात्रनुरागाभावविशिष्टमहाराजाग्निमित्राद्यनुरागण हेतुनन्यर्थः । अवगम्यते अनर्मायत । तयोरपीति वित्तमात्रमेव न मौन्दर्यादीत्यर्थः । अयं भावः । ऐरावतीवसंतगने वित्तंतरायाधि- कल्वे गति विनोपाधिकाग्निमित्रचारुदनमहाराजानुरागवन्यौ अदात्रनगगाभाविशिष्टरत्नादि- दानशीलाग्निमित्रचारुदत्तानुगगवत्त्वात यन्नैवं नन्नवमिन्यनुमानान् तत्रापि विनोपाधिक पवा- नुरागः । अत एव दशरूपकायुक्त । छन्नकाममवायग्रस्वतंत्राहं पुरण्टकान् । रक्तेव रञ्जयत्स्वार्थान् निस्वान्मात्रा विवासयेत् ।। इति यदादानीतना अपि काश्चिमामान्यवनिता केपाचित्यान्दादिगुणलोभात् स्वीयधनरे- वोपकुर्वन्तीति ग्रन्यविरुद्धेयं कल्पनेति विभाव्यते तदात्तगन्या मामान्यनितात्वस्योपाधेः कालिकाव्या'यवृत्तित्वमेव प्रथमतः सामान्यवनिताना विना धनानगगश्चिरपरिचयातरं । सौन्दर्यादिनानुराग इति तदवस्थाया नास्त्येव गामान्यनितान्वम् । ननु तदा तामा क्वान्त- भीव इति चेत् परकीयायामिति गृहाण । न चाप्रकटपरपुरुषाभिलापति लक्षणव्याघातापनि । परकीयाया अपि न सर्वान् प्रत्यप्रकटपरपुरुयाभिलापो यथा तथात्रापीति दिक। कंचित् । सकलपदं बाहुत्याभिप्रायं वाहुल्येन वित्तमात्रोपाधिकानुगगवत्त्वमिति लक्षणमाहुस्तन अननुगमात् । सामान्यवनितामुदाहरति । दृष्ट्वेति । काचित्काञ्चित्प्रत्याह । प्राङ्गणसन्निधौ प्रकृष्टमङ्गणं ·५२ रसमभरी। कुरङ्गीदृशः ॥ दृष्ट्वा प्राङ्गणसन्निधौ बहुधनं दातारमभ्यागतं वक्षोजौ तनुतः परस्परमिवाश्लेष आनन्दाश्रुपयांसि मुञ्चति मुहुर्मालामिषात्कुन्तलो दृष्टिः किञ्च धनागमं कथयितुं कर्णान्तिकं गच्छति ॥ ३२ ॥ प्राङ्गणम् । प्रकर्षश्च सुभगजनसरणिसन्निहितत्वं दूरतापि दृश्यकामुकत्वं वा तत्स- निधौ चत्वनिकटे। 'अनणं चत्वराजिर' इत्यमरः । मनिधिपदं दूरत एव दर्शननैताह- शावस्थोत्पत्त्या धनलुब्धत्वमावेदयति । वहुधनं बहुद्रव्यवन्तं दातृत्वाभाव बहुधनवत्त्वमप्रयोज- कामित्यत आह दातारं दानशीलमित्यर्थः । अभ्यागतं अनाकारितमिति भावः । स्वतः प्रवत्तत्वे- नाधिकधनदातृत्वं द्योत्यंत तेन च हर्षानिशयः । दृष्टा विलोक्य न तु स्पष्टा एवमपि दर्शन- मात्रादेव एतादृश्यवस्थेति धनलब्धत्वं द्यात्यते । कुरङ्गीदृशः मृगनेत्रायाः ' मृगे कुरङ्गवातायु' इत्यमरः । कुरड्गपदं विशालत्वचपलत द्योतयति। वक्षाजी कुचौ वक्षाजपदमन्तरङ्गता गमयति। सा च स्वनायिकामुखसाधनसमहर्षयोग्यताम् परस्परमन्यान्यम् परस्परपदं समानहर्षतामावे- दयति। आश्लेपमालिगनमिव हारादिप्राप्तिसम्भावनयेति भावः। आश्लपपदं हर्षविशेष व्यञ्जयति। तनुतः विस्तारयत इव । तनुत इत्यनेनालषे चिरकालावस्थायित्वं वन्यत। तेन च हर्षातिशयः । कुन्तलाः कचाः सन्यस्मिन् संयनत्वेन गः कुन्तल इति अर्गआदिभ्योच् । 'चिकुरः कुन्तलो वालः' इत्यमरः ।मालामिषात पुग्पस्रग्व्याजात् मालापदं कामिता द्योतयति । आनन्दाश्रुपयासि आनन्दो हर्षः शिरोभूषालिमयेति भावः । तेनाश्रुपयासि अश्रुबिन्दूनि च पयःपदं कामिहृदय- मदनानलोपशमनशीलतामावेदयति । मुञ्चति विसति । किञ्च अन्यच्च दृष्टिः दृष्टिपदं धनदा- तृत्वादातृत्वविवेक्त्विं ध्वनयति एकवचनं चैकरूपतया सत्यकथकत्वं । धनागमं धनप्राप्तिः । धनपदेन नानाविधत्वं वन्यते । कथयितुं ख्यापयितुम् । अमुना स्वतःप्रवृत्तत्वं व्यज्यते । तेन चान्तरङ्गत्वं समीचीनत्वम् च । कर्णान्तिकमिति पाटेपि तदेव व्यङ्ग्यम् । गच्छतीव अत्र- तर्शनानन्देन गात्रस्फुरणे सहसैव स्तनसम्पर्के आश्लेषोत्प्रेक्षा स्वाभिलाषप्रकटनाय शिरसि चैलाञ्चलदाने कगदिसम्पर्केणाङ्यष्टिकम् । कान्तिकम् श्रोत्रनिकटम् । श्रोत्रपदेन रहस्यकथ- नयोग्यता ध्वन्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३२ ॥ इति श्रीरसमञ्जयां स्वीयापरकीयासामान्यानिरूपणम् ॥ १ ॥ ।

·21706
रसमञ्जरी।
५३
एता अन्यसंभोगदुःखिता वक्रोक्तिगर्विता मानवत्यश्च तिस्रो भवन्ति ।
तत्रान्यसम्भोगदुःखिता यथा-
त्वं दूति निरगाः कुनं न तु पापीयसो गृहम ।।
किंशुकाभरणं देहे दृश्यते कथमन्यथा ॥ ३३ ॥
एवं तिम्रो नायिका निकाय तामामव भेदान्तरमाह ॥ एता इत्यादि ॥ मुग्धाभेदहीना
स्वीया परकीया मामान्या इत्यर्थः अन्यमम्भागदुःखिता अन्यस्याः परस्याः सम्भोगः स्वना-
यकेन मह रतिप्रसद्गस्तन दुःखिता इत्यर्थः स्वनायकीयनायिकान्तरसम्भोगज्ञानजन्यदुःखवत्त्व-
मिति तलक्षणं फलितम। वक्राक्तिर्विताइति वक्रोक्योक्तिविशेषण गर्विता स्वगर्वप्रदर्शनकारिणी
उक्तिविशेषप्रकटितम्वगर्ववत्वमिति फलितम् । मानलक्षण चाग्रे वक्ष्यते । प्रथमाद्दिष्टत्वादन्गम-
म्भोगदुःखितामुदाहरति । त्वमितानि । काचिन्नायिका स्वयमेव नायकाकारणाय प्रेषिता
तेनोपभुक्तां दूती प्रति वदति हे दृति दृतिपटममन्यभापित्वमावेदर्यात अन्यधर्ववंदनानभिज्ञन्वं
स्वकार्य करणप्रवणन्वं वात्वं कुछ लतापिहित प्रदेश अनादिति भावः । कुपदं विविधोद्दी-
पनविभाववत्तया मदनवाधाजनकता व्य मयति । निरगाः गतवता निग्गा इत्यनेन गमन बुद्धि-
पूर्वकता व्यन्यते । ‘गातिस्था' इति मिचो दुक । परं पापायगा नियम्य पापीयमापदं
हतयङ्गतियोग्यतामावंदति । एकवचनमनादरं व्यायति । गहं सदनम आदिमिनिभावः ।
गृहपदं गमनयोग्यता 'वनर्यान । द्वितीया म्पृहणीयता व्यक्ति । न निग्गा. प्रमाणसिद्धाप्रति-
पादकं मद्वाक्यं नालीकभिन्याह । अन्यनि उक्तवपरीत्ये ननि शेषः । नवेतिपदानुपादानेन
स्वतन्त्रता 'वन्यते । तथा च । स्वतन्त्रस्य किमकामिनि द्याव्यते तन च स्वनायकसनमगा-
लित्वम् । देहे अङ्ग देहपदं मन्तापपात्रता व्यन्वयन । किंशुकाभरणम् किशुकाना पलाशपुष्पा-
णामाभरणम् मालेतियावत । यद्वा तान्येवाभग्णमलङ्कार. इनगलङ्करणमत्त्वे तत्त्वता न वेधि
कारणं किशुकाभरणे तु किन्तु स्फुट प्रत्येमान्यर्थः । एवं च स्फुटपरिदृश्यमानकिशुकाभरणवत्तया
कुञ्जगमनानुमानात् मया त्वदीयकुन्नगमनं तत्त्वताऽवसितमतो नाहं प्रतारणीयेति भावः ।
किंशुकपदेनारक्तत्वं कुटिलत्वं च व्यज्यने आमग्णपदं मुखजनकना व्यक्ति एकवचनं दुर्लभतां
'वनयति । कथं दृश्यते । पथ्यावक्र वृतम् ॥ ३३ ॥

·५४
रसमञ्जरी।
वक्रोक्तिगर्विता द्विविधा प्रेमगर्विता सौन्दर्यगर्विता च॥ तत्र प्रेमगर्विता यथा-
वपुषि तव तनोति रत्नभूषा
प्रभुरिति धन्यतमासि किं ब्रवीमि ॥
सखि तनुनयनान्तरालभीरुः
कलयति मे न विभूषणानि कान्तः ॥ ३४ ॥
सौन्दर्यगर्विता यथा-
कलयति कमलोपमानमक्ष्णोः
प्रथयति वाचि सुधारसस्य साम्यम् ॥
उद्दिष्टक्रमाद्वक्रोक्तिगर्विताविभागमाह। प्रेमेत्यादि। प्रियतमनिरूपितस्वगतप्रीतिशयगर्व-
व्याकं वक्रोक्तिरचनानिपुणत्वं प्रेमगर्वितात्वम् । तथा स्वगतसौन्दोत्कर्षगर्वप्रयुक्तवक्रोक्ति-
रचनानिपुणत्वं सौन्दर्यगर्वितात्वं । तत्र प्रथमतोद्दिष्टत्वात् प्रथमामुदाहरति । वपुषीति काचित
भङ्गयन्तरेण स्वगतप्रियतमप्रीत्यतिशयमाविष्कर्तुं सखी प्रत्याह हे सखि प्रभुर्भर्ता प्रभुपदं
समर्थकतां व्यञ्जयति सा च यथा वहुलतयालंकरणादिकं गेहे स्थापनीयं तथा तव देहे स्थापित-
मतो न तोषातिशय इति प्रियतमानादरं वनयति तव वपुषि अङ्गे रत्नभूषां रत्नयुक्तालंकारं
तनोति विस्तारयति । यद्धि स्वतो न शोभते तस्यैव भूषाकरणं युक्तमयुक्तमन्यस्येति भावः ।
इति हेतोस्त्वं धन्यतमासि अन्यास्त्वधन्याः भूषादिविरहात् त्वं त्वतिशयितधन्या इति किं
ब्रवीमीति सोल्लुण्ठवचनम् । यद्वा धन्यतमासीति किं कुत्सितं ब्रवीमि तस्मादधन्यतमासीत्यर्थः
अतएव तदेवाह सखि · तनुनयनांतरालभीरः तनुरङ्गं ममेति भावः । नयनं नेत्रं तदीयमिति
भावः । तयोरन्तरालं व्यवधायकं ततो भीरुभयशीलः भूषणमपि तद्विलोकनान्तरायं मन्वान
इत्यर्थः । यद्वा तनु स्वल्पमपि नयनान्तरालं दर्शनव्यवधायकं यत्किंचित्तत्र भीरुस्तदसहमान
इत्यर्थः । तनुपदं कमनीयतां ध्वनयति । नयनपदं दर्शनलालसतां व्यञ्जयति । भीरुपदमत्य-
न्तासक्ति व्यनक्ति । कान्तः प्रियः कान्तपदेन कमनीयता व्यज्यते मे वपुषि विभूषणानि अलं-
करणानि । बहुवचनं नालंकरणसमर्थतां कान्तस्याभिद्योतयति । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ३४ ॥

·रसमञ्जरी। सखि कथय किमाचरामि कान्ते मम जनि तत्र सहिष्णुतैव दोषः ॥ ३५ ॥ मानवती यथा- प्रियापराधसूचिका चेष्टा मानः स च लघुर्मध्यमो गुरुश्च । अल्पापनेयो लघुः कष्टतरापनेयो मध्यमः कष्टतमापनेयो गुरुः । असाध्यस्तु रसाभासो- परस्त्रीदर्शनादिजन्मा लघुः, गोत्रस्खलनादिजन्मा मध्यमः अपरस्त्रीसङ्ग जन्मा द्वितीयामुदाहरति । कलयतीति । काचित्सखी वक्ति हे सखि कान्तप्रेयसि कान्तपदं तिरस्का- रायांग्यतां व्यनक्ति अक्षणोनत्रयोः ममेति भावः । कमलोपमानं साम्यं कमलपदं सरसतां दीर्घतां च ध्वनयति । कलयति विचारयति एवंचैतादृशविचारमात्रकारिणि एतादृशकोपकरणम् । किं पुनस्तथावचनादाविति व्यज्यते वदतिसतीत्यर्थः । कमलस्य निरुपमानयोभन्नयनयोरुपमान- वेन परापेक्षया कमलस्य प्रसिद्धत्वं गुणोत्कर्षशालित्वं चागतमिति कथमयुक्तमनेन विभाव्यत इति । क्लेशदातृत्वं व्यज्यते तेन च सापराधत्वं तेनच दंडात्वं तथा वाचि सुधारसस्यामृतद्रवस्य रसपदं मधुरिमातिशयं व्यञ्जयति साम्यं तुल्यत्वम् प्रथयति प्रख्यापयति सतीत्यर्थः । अत्रापि पूर्ववदेव व्यंग्यम् के ते वरा के मनयनयोरुपमानं लक्ष्येते विपरीतत्वं तूक्तमिति भावः । उक्तं च गुणोत्कृष्टं प्रसिद्धं यदुपमानं तदुच्यते । न न्यूनमुपमेयं स्यादेतयोस्तुल्यतापमा ।। इति एवमपकर्षादरकारिणि किमाचरामि किं प्रतिसंधेयं विचारयामि तत्कथयोपदिश आस्तां वा तावदेषा विचारणा तत्र तस्मिन् अनुचितविचारकारिण्यपि कान्त सहिष्णुतैव तदीयतादृश- विचारसहनशीलत्वमेव दोपः सर्वत्र गुणरूपाया अप्येतस्याः अत्र दोपत्वमिति चित्रं दोपत्वमिव पदं भ्रान्तिजनतां गमयति समजनि संजातः उपसर्गेण विशेषदर्शनानिवळत्वं व्यज्यते । पुष्पिताग्रावृत्तम् ॥ ३५॥ मानवती लक्षयितुमाह ॥ मानवतीत्यादि । प्रियापराधज्ञापकचेटाकोपवत्त्वं तद्वत्वमेव वा लक्षणम् तस्य त्रैविध्यमित्याह सचेति । क्रमेण तलक्षणान्याह अल्पापनेय इत्यादि । कष्टतर इति द्वयर्थे ' द्विवचनविभज्य' इति तरप । कष्टतम इति बहुत्वे 'अतिऽशायने' तमविष्टनी इति तमप् । उक्तं च- ·५६ रसमञ्जरी। गुरुः । अन्यथासिद्धकुतूहलाद्यपनेयो लघुः अन्यथावादशपथाद्यपनेयो मध्यमः चरणपातभूषणदानाद्यपनेयो गुरुः । अपरस्त्रीदर्शनादिजन्मा यथा- स्वेदाम्बभिः क्वचन पिच्छिलभङ्गभमौ शातोदरि क्वचन कण्टाकतं चकास्ति ।। अन्यां विलोकयति भाषयति प्रियेपि मानः व दाम्यति पदं तव तन्न विद्मः ॥ ३६ ॥ स प्रायशो भवे त्रेधा कामिनीना प्रियं प्रति । अवेक्ष्य दोपमेतस्य गरीयान् मध्यमा लघुः ॥ इति नन्वसा योग्येकस्तिष्ठति स नोक्त इत्यता न्यूनन्वमित्यत आह असा य इति सोऽलीक एवेति भावः । तत्कारणान्याह । अपरस्त्रीत्यादि । गोत्रस्खलनमिति । सपत्नीनामोच्चारणमि- त्यर्थः । तस्यापनोदकान्याह । अन्यथामिद्धेति । प्रकारान्तरसिद्धं यत्कुलं तेनापनोद्य इत्यर्थः । अन्यथात्वादिति । अपलापोक्तिरित्यर्थः । तत्राद्यवतीमुदाहरति । स्वेदाम्बुभिरिति काचित्प्रिय- तमसखी नायकाम्प्रति वक्ति हे शातोदरि। शानोदरीति सम्बुद्धिपदापादानमुदग्मध्येपि मानस्या- वस्थानस्थलं नास्तीति व्यजयति । प्रिये प्राणेश्वरे प्रियपदं तत्कृतापराधगणनाकरणौचित्यं 'वनयति । अन्या पराम् । अन्यपदमगणनीयं व्यनक्ति । विलोकयति विभूषयत्यपि विलोक- नकारिण्यपि न केवलं विलोकनकारित्वमात्रम् । अपि तु । अलंकरणकारित्वमपि महदपराधे कारणं तद्वत्त्वपीत्यपिशब्दार्थः । मनीति शेषः । एतदृश्यमानम् । एतत्पदंपिच्छिलत्वाद्यपला. पकारणाऽनौचित्यं वनयति । अङ्ग शरीरम् । अङ्गपदं स्वल्पत्व द्योतयति एकवचनं च तद- तिशयम् । क्वचन क्वापि प्रदेश इत्यर्थः । किमः सप्तम्यन्तारिकमाति 'क्वाति' इति क्वादेशः । सप्तम्यर्थेव्ययमेतत् । स्वेदाम्बुभिः स्वेदोदविन्दुभिः । बहुवचनं पिच्छिलतातिशयं गमयति पिच्छिलं पड्किलम् । पिच्छिलान्यस्य सन्तीत्यर्थे । लोमादि' सूत्रेण लच् । पिच्छिलपदेन पदावस्थानानहत्वं ध्वन्यते । तथा क्वचन क्वापि प्रदेशे कष्टकितं सञ्जातकण्टकं प्रियपदश्रवणमा- सञ्जातप्रमोदोदयेनेत्युभयत्र भावः । तदस्य सञ्जातम् ' इत्यादिनंतच् । कण्टकितपदेन पद- दानानहत्वं व्यज्यते । चकास्ति शोभते । रम्याणा विकृतिरपि श्रियं तनोतीति भावः । विवक्षितं वक्ति तव मानोऽभिमानः क्व कस्मिन्प्रदेशे पदमंघ्रि दास्यति तत्र तत् स्थलं न विद्मः न - ·रसमञ्जरी। ५७ गोत्रस्खलनादि यथा- यद्वोत्रस्खलनं तत्र भ्रमो यदि न मन्यते ॥ रोमालिव्यालसंस्पर्श शपथं तन्वि कारय ॥ ३७ ॥ अपराङ्गनासङ्गमजन्मा यथा--- जानीमः सापराधेपि प्रियेनुरागण स्वेदादिभियाप्त तबाङ्गे मानस्य पदमपि दातुं न पश्यामि स्थलमित्यर्थः । एकत्रपिच्छिलत्वादपरत्र कण्टाकतत्वादिति भावः । अत्रान्यथासिद्धकुतूहला- द्यपनेयत्वं स्फुटम् । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ३६ ॥ उद्देशक्रमाद्गोत्रग्खलनजन्यमानवतीमुदाहरति । यद्गोत्रमिति । स्वकृतगोत्रस्खलनकुपिता प्रियतमा सान्त्वयितुं वक्ति कान्त इति । सम्बुद्धिर याहर्तव्या तदनुपादानं च स्वकृतापगधनया सम्भ्रमातिशगमावेदयति । यद्गात्रस्खलनं मपत्नीनामोच्चारणं मयाकृतमिति भावः । ‘गोत्रे नाम्नि कुले गोत्र'मित्यमरः । तत्र तस्मिन्विषय भ्रमो यदि न मन्यते यन्मया नामांन्चारण कृतं तत्त्वदीयभ्रान्त्या स तु त्वत्यपन्या इति भ्रमणत्यर्थः । इदं च मद्वचनमगत्यं मन्यमे चेत्तर्हि रोमालिव्यालसंस्पर्ग रोमालिः गेमश्रणिः स एव व्याल: मर्पः तस्य संस्पर्शरूपं शपथं दिव्यरूपं तव विप्रतिपन्नर्थ कारय । रोमालि पदं श्यामत्वं व्यन्नति तच्च विपातिशयवत्वम् तदपि दुःस्पर्शनीयत्वम् व्यालपदं गाहजिककृपत्वं 'वनयति समित्युपमगों मणिमन्त्रादिकपट- विरह गमयति शपथपदं सर्वपरिहारमौलिभूतत्वं गमर्यात । कारगति पदमनिशायने स्वत एव तन्निवारणकरणौचित्येपि पराधीनतामावदयति । मा च मत्कृतनाम्नोचारणस्य न सपत्नीविषय- कत्वं मन्तव्यमिति रामालिव्यालिसंस्पर्शामति पाटमाश्रित्य रोमालिरूपा या व्याली व्यालत्री 'ड्यापोः संज्ञाच्छन्दमार्बहुलम् ' इति हस्वता । तस्या स्पर्श एवं च स्त्रीत्वेन त्वत्मजातीयतया त्वत्पक्षकारित्वेपि स्पोन्मुखत्वनातिशुद्धत्वं व्यज्यत इति कश्चित् । अत्र शपथाद्यपनयत्वं स्फुट- मेव । पथ्यावकं वृत्तम् ॥ ३७॥ अपराङ्गनासङ्गजन्यमानवतीमुदाहरति । दयितस्येति । दयितस्य कान्तस्य दयितपदं तत्कृतापराधस्य दुःखातिशयजनकत्व व्यञ्जयति ॥ भालंदश ललाटपट्टम् । भालपदमु- तमत्वमावेदयति । देशपदं विशालता द्योतर्यात । सा चात्यन्तपदमघटनम् । तच्चाति- प्रेमाणम् । सपन्याः सपत्नीपदं स्वाभाविकर्यावत्त्वं द्योतयति । चरणालक्तकपिञ्जरम् । पदसम्बन्धिलाक्षारसबभ्रुवर्णम् । उक्तानुकरणेन चरणसपर्कादितिभावः । निरीक्ष्य ·रसमञ्जरी। , । दयितस्य निरीक्ष्य भालदेशं चरणालक्तकपिञ्जरं सपत्न्याः ॥ सुदृशो नयनस्य कोणभासः श्रुतिमुक्ताः शिखरोपमा बभूवुः ॥ ३८ ॥ एताः षोडशाप्यष्टाभिरवस्थाभिः प्रत्येकमष्टविधाः प्रोषितभर्तृका खण्डिता कलहान्तरिता विप्रलब्धा उत्का वासकसज्जा स्वाधीनपतिका अभिसारिका चेति । गणनादष्टाविंशत्यधिकं शतं भेदा भवन्ति । तासामप्युत्तमाधममध्यम- भेदगणनया चतुरधिकाशीतियुतं शतत्रयं भेदा भवंति । यत्त्वेतासां सम्यगवलोक्य सुदृशो नायिकायाः श्रुतिमुक्ताः कर्णोपान्तप्रेरिताः कोपेन वक्रविलो- कनादितिभावः । नयनस्य नेत्रस्य प्रियंप्रतिप्रेरितस्येतिभावः । कोणभासः प्रान्तदी. प्तयः कटाक्षदीप्तय इति यावत् तिर्यग्विलोकनम् एकस्यैव प्राधान्येन प्रेक्षणसंबन्धा- नयनस्येत्येक वम् । शिखरोपमाः । शिखरेण पद्मरागेण । 'शिखरः पद्मरागः स्यात् ' इति. विश्वः । वैजयन्ती 'तन्वीश्यामाशिखरदशना' इति मेघदूतप्रयोगः शिखरं दाडिमीबीजमित्य- पिकश्चित् । उपमीयन्ते आरक्तत्वादितिभावः ॥ तथा बभूवुः संपन्नाः कोपेनेतिभावः । कोण- भासा इति पाठे आरक्तकटाक्षदीप्त्या । श्रुतिमुक्ताः श्रवणभूषणयोग्यमुक्ताफलानि अर्थान्नायकेन स्वापराधक्षमापनायानीतानि पद्मरागतुल्यानीत्यर्थः । एवं च भूषणदानाद्यपनोद्यत्वं द्योत्यते । यद्वा श्रुतिमुक्ताः अर्थात्पदावनतनायककर्णाभरणरूपाः । कुपितकामिनीनयनदीप्त्या रक्ताः जाता इत्यर्थः । एवं चरणपाताद्यपनोद्य वं ध्वन्यते । ये तु शिखरेण गिरिशृङ्गेणोपमीयन्ते श्यामत्वादित्याहुस्तत्कुपितकामिनीनयनदीप्तेः श्यामत्वं वर्णनाऽनौचित्येनाऽनुचितमाभाति अत्र तादृशख्यापनरूपवस्तुना नायिकायाः सागसि प्रेयसि कोपाभिव्यक्तिरूपं वस्तु व्यज्यते ॥ माल- भारणीयो वृत्तम् ॥ ३८ ॥ प्रसंगादेतासां भेदान्तराणि निरूपयितुमाह एता इति । षोडशेति मध्याप्रगल्भयोः प्रत्ये- कवीरादिभेदानां ज्येष्ठाकनिष्टात्वेन द्वैविध्ये द्वादश मुग्धा एकैवेति मिलितं त्रयोदशभेदवती स्वीया द्विविधा पराङ्गना सामान्यवनितात्वेकविधेति षोडशेत्यर्थः । अवस्थाभेदमेवाह प्रोषि- तेत्यादि । तासामिति पूर्वगणितानामित्यर्थः । चतुरधिकाशीतियुतमिति परिगणनमेतत् नाधि- क्यव्यवच्छेदकं । १ मल्लिनाथमतेन 'शिखरिदशना' इतिपाठः साधुः व्याख्यानं च शिखरिणः कोटिमन्तः' इति दन्ताः शिखरिणो यस्य इति सामुद्रिके ।। ..

·रसमञ्जरी। दिव्यादिव्योभयभेदगणनया द्विपञ्चाशदधिकशतयुतं सहस्रं भेदा भवन्ति । दिव्या इन्द्राण्यादयः अदिव्या मालत्यादयः दिव्यादिव्याः सीतादय इति । तत्र अवस्थाभेदेनैव नायिकानां भेदात् जातिभेदेन भेदस्वीकारे नायकानामप्ये- वमानन्त्यं स्यात् तथा भेदा नायकानामपि सन्ति । इन्द्रादयो दिव्याः । अदिव्या माधवादयः । दिव्यादिव्या अर्जुनादय इति । यद्यपि मुग्धाया यथा धीरादिभेदीभावस्तथाविधप्रज्ञासामग्र्यभावात् तथात्राप्यष्टविधत्वाभावो भवितुम हति तथापि प्राचीनलेखनानुरोधेन नवोढामालम्ब्यते भेदा अवगन्तव्याः । देशान्तरगते प्रेयसि संतापव्याकुलाप्रोपितभर्तृका । उल्काकलहान्तरिताविप्र- लब्धानां पतिर्देशान्तरगतो न भवतीति न तत्रातिव्याप्तिः । अम्याश्चेष्टा । दशावस्था सा त्वग्रे वक्ष्यते। जातिकालवयोवस्थाभावकन्दर्पसायकैः । इतरा अप्यसंख्याता नोक्ता विस्तरभीतितः ।। इति प्राचोक्तेरन्येपि भेदाध्यवसेयाः । कस्यचिन्भनं दूपयितुमनुवदति यत्त्विति एतासाम- नन्तरपरिसंख्यातानां दिव्यात्वं तद्देशोपेयन्वमुपाधिरूपं सामान्यं हेतुमाह अवस्थाभेदेनैवेनि कालिकविशेषेणैवेत्यर्थः । 'विशेषः कालिकावस्था । इत्यमरः । एवकारा जान्यादिभेदकव्युदागः हेत्वसिद्धिपरिहारायाह । जातिभेदेनति जातिरित्युपलक्षकं देशादीनां तत्रैवोपष्टम्भकान्तरमाह तथेति अन्यदपीत्यर्थः । अयंभावः । जात्यादिभेदन भेदे नायिकानन्यं स्यात्तथा नायकवपि दिव्यादिभेदसंभवादानन्न्यं स्यात् एवं दिव्यादिभेदवत् खण्डितत्वादिकमपि नायकानां स्यात युक्तेस्तुल्यत्वात् तस्माद्यथा प्राचीनैरनुदाहृतत्वान्नैते भेदा नायकानाम् । तथा नाय- कानां जात्यादिभेदनिवन्धनभेदवत्वम् । वस्तुतस्तु वात्स्यायनादिभिर्जात्यादिनापि भेदस्वी- कारात् तद्भेदाढ़ेदो युक्त एव तासामानन्त्यं च व्यक्त्त्यानन्यवददोपाय यच्च नायिकानामपि खण्डितत्वादिकं स्यादित्युक्तम् तच्चानौचित्याद्रसभङ्गापत्त्या पराहतं प्राचामनुपन्यासानु न दिव्या- दिभेदाभावसाधकम् अप्रयोजकत्वात् अतएव जातिकालेत्यादि प्रागल्भ्यधायि ननु मुन्धायाः

·६०
रसमञ्जरी।
मुग्धा प्रोषितभर्तृका यथा-
दुःखं दीर्घतरं वहत्यपि सखीवर्गाय नो भाषते
शैवालैः शयनं मृजत्यपि पुनः शेते न वा लज्जया ॥
कण्ठे गद्गदवाचमञ्चति दृशा धत्ते न वाप्पोदकं
मंतापं सहते यदम्बुजमुखी तद्वेद नेतोभवः ॥ ३९ ॥
प्रज्ञाविशंपाभावात् यथा धीरादिभेदाभावस्तथाविधत्वाभावापीत्याह । यद्यपीति । उत्तरयति
तथापीति । प्राचीनलिखनानुराधनेति वस्तुको नियुक्तिकत्वादयुक्तमिति भावः । तत्र प्रथमोद्दि-
टत्वात् प्रापितभर्तृका लक्षयति देशान्तरगतः प्रियात्रिरहमंतापवत्त्वामत्यर्थः । दशावस्था इति
तास्तु अग्रे वक्ष्यति ॥
तत्र मुग्धा प्रापितभर्तृकामुदाहरति । दुवमिति । काचित्काचित्प्रत्याह अम्बुजमुखी कमल-
मुखी अम्बुजपदमम्लानता व्यन्नति दीर्घपदपि प्रियतमगमनादनमारभ्य तत्क्षणात् दीर्घतर-
पदमनुष्रधनीयत्वं वनर्यात । तच्च दुःसत्त्वं दुखं विरहजमित्यर्थः वहत्यपि वहतीति पदं
कठिनहदयतामगक्यातीकारता व्यनक्ति परंतु सीवर्गाय सखीसमूहाय सखीपदं दुःखकथ-
नार्हता द्योतयति । वर्गपदं दु.खनिवारणात्ममर्थता गमयति । नो भापत नो वक्ति एवं च
स्वसर्वरहस्यकथनार्दस्य स्वगसीनिवहस्यापि न निवेदयति दुःखं पुनः किमन्यस्येति लज्जावि-
शेषत्वं वन्यते। न मुग्यात्वम् । किंव शवालजलनात्यादिभिः शैवालपदं तापापनादकता
व्यनक्ति शयनमास्तरणम् शयनपदं निम्टिता गमर्यात सृजन्यपि सृजतीत्यनेन तत्करणे आद-
रातिशया व्यज्यत । पुनः कितु न शेते न निद्राति किच कण्ट कण्ठपदेन दुःखवशासनाजाड्य-
मभिव्यज्यते तन च तत्करणे आदरातिशयोऽवगम्यते । गद्गदवा चम् अञ्चति दधाति वाच्यस्फु-
टत्वमभिव्यज्यते परंतु दृशा दृष्ट्या एकवचनेन विविधविलोकनाभावेन चिन्तातिशयो व्यज्यते
बाप्पोदकम् अश्रुजलं उदकपदेन स्थगनानहत्वं व्यज्यते । न धत्तं न दधाति एवं च स्थगनान-
हस्यापि स्थगनेति लज्जालुत्वं द्योन्यत एवं विरहज्ञापकबाह्यचेष्टागोपनकारिणी यत् येन प्रकारेण
संतापं विरहदाह सहत तं प्रकार चेताभवो मदनः वेद जानाति नत्वन्य इति भावः सहत इति
पदेन दुःसहाय गम्यते चेताभवपदेन हृदयमंनिहितत्वं तेन च सहनप्रकारज्ञानवत्त्वमावेद्यते ।
शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३९ ॥

·रसमञ्जरी।
मध्या प्रोषितभर्तृका यथा-
वासस्तदेव वपुषो वलयं तदेव
हस्तस्य सैव जघनस्य च रत्नकाञ्ची॥
वाचालभृङ्गसुभगे सुरभौ समस्त-
मद्याधिकं भवति ते सखि किं निपानम् ॥ ४०॥
मन्यां प्राषितभर्तृकामुदाहरति । वास इति । काचित्सखी नायिका वक्तिहे सखि वपुषो देहस्य
वासो वसनम् तदेव पूर्वगृहीतमेव वासःपदमल्पभारत्वमावेदयति एवं च सार्वकालिकदेहसंबन्धि-
वसनसंगात् खेदवत्ता असंभाविनाति बन्यते एवमग्रेपि तथा हस्तस्य करस्य वलयं कंकणम्
तदेव वलयपदं खेदाजनकत्वं व्यनक्ति तथा जधनस्य नितम्वस्य सैव पूर्वपरिगृहतिव रत्नका-
चीमाणिगणराजिरञ्जिता रसना यान्येव पूर्व परिगृहीतवती वयनादीनि तान्येवैतानि संप्रति ददा-
मीत्यर्थः । वाचालभृङ्गमुभगे वाचालाः कुत्सितबहुभाषिणः 'आलजाटजौ बहुभापिणि ' इति
कुत्सार्थ आलच् । कुत्सितवं विरोधिविषयकत्वेनासह्यत्वेन वा ये भृङ्गा भ्रमरास्तैः मुभगेऽतिकी-
तौ वाचालपदं निन्द्यत्वमावेदयति । तच्च तद्वचनस्याश्रयणीयत्वम् । भद्गपदं मदनोद्दीपकत्वं
व्यनक्ति सुभगपदं सामर्थ्यविशेषमभिव्यञ्जयति । तच्चानिवार्यत्वं व्यनक्ति सुरभी पुष्पसमये।
वसन्ते पुष्पसमये सुरभिः' इत्यमरः । सुरभिपदमुन्मादकत्वं द्योतयति । अद्येदानीमेवं समस्तं
वसनादिकं ते तवाधिकम् असहं भवति तत्र किं निदानं कारणं तत्कथय इत्यर्थः । एवं चैता-
दृशोत्सवसमये सुखवत्तया भवितव्यं तदभावे प्रत्युत दुःखवत्वे किं बीजं तन्न विद्म इति भावः ।
तव न मम तेनास्मदादिवलक्षण्यमवश्यं सहेतुकमेवेति व्यज्यते समस्तपदेनैकमपि न सुखजन-
कमिति व्यञ्जयते । तेन तत्कारणगवेषणावश्यकत्वम् अधिकपदं दुष्परिहरणीयत्वं व्यञ्जयति
तच्च लज्जावत्त्वम्। किं निदानमिति च स्वतो कथनात्प्रश्नकरणेन तद्वत्त्वमेव बोधयति । निखि-
लेन च वसन्तसमयात्पूर्वे लज्जावशाद्विरहगोपनाय वसनादिधारणं कृतवती प्राप्ते तु विषमश-
रोद्दीपनकारिणि विविधकुमुमसमूहसौरभ्यलुब्धमधुकरसंचारिणि विरहिजनधैर्यवैधुर्यकारिणि
चित्तहारिणि वसन्ते मदनमहीपतिबाधानिवारणाशक्यतया चिरपरिचितमपि वसनादिविषम
विषमिवासहमाना संजातेति लज्जा मदनसाम्यमभिव्यज्यते । वसन्ततिलकावृतम् ॥ ४० ॥

·६२
रसमञ्जरी।
प्रौटा प्रोषितभर्तृका यथा-
माला बालाम्बुजदलमयी मौक्तिकी हारयष्टिः
काची या ते प्रभवति हरौ मुभ्रवः प्रस्थितैव ।।
अन्यद्रुमः किमिह धमनी वर्तते वा नवेति
ज्ञातुं बाहोरहह वलयं पाणिमूलं प्रयाति ॥ ४ १ ॥
प्रौढा प्रोषितभर्तकामुदाहर्गत मालति । काचिन्नायिका वृत्तं काचिप्रन्याह सुभ्रुवो नायि-
कायाः वालाम्बुजदलमयी वालानि नवोदितानि यान्यम्बुजानि कमलानि तेषां दलानि पत्राणि
प्राचुयण यस्था — तत्प्रकृतवचन' इति मय माला दाम मालापदं प्रकृतिभारत्वं तच्च स्वाश्रय-
गुतनुतापदर्शनगमर्थमेव प्रस्थानार्हता व्यन्जयति । तथा वालपढ कोमलत्वं तच्च मुतनुतनुता-
पशापाहत्वं 'वनयति अम्बुजपदं जलजन्यतया नरप्रश्वासप्रात्मारणाईता गमयनि किच मौक्तिकी
मुक्तासन्धिनी हारपटिहरलतामौक्तिकीयोपशमनसामपि तातित. प्रस्थानकरण मुतनुसं-
तापातिगय व्यक्ति । दलपदं सूक्ष्मता मा चंपत्तनुं संतापश्चागप्रोत्यारणाहतां गमयति
मौक्तिकोतिपदन शीतलस्वभाववत्त्वं तद्वत्त्वऽयसह्यमानन्वेन विरहातिशयो व्यज्यते
हारपदेन बहुधाङ्गगगशालिव तत्त्वपि त्यागेन तस्मिन् स एव द्योत्यते किच काञ्चरिशनामाले-
त्यादि स्त्रीलिगनिर्देशन नायिकासजातीयत्वन त्यागानौचित्येपि तत्करणेन विरहातिशयो व्यज्यते।
यद्वा भीरुत्वं तेन प्रस्थानौचित्य गमर्यात । यात गत गत इति प्रस्थिनेपि तस्मिन् स्वाश्रयसु-
तनुतनुनाशोवयंभावीत्याशयो व्यज्यते । यद्वा भीस्त्वं रत्नादिभिरपि प्रस्थानीकृतमिति भावः ।
विरहदाहे कोमलकमलसंवन्धिज्वालाजालमेव स्यादिति मालात्यागः अनुक्षणं क्षीयमाणाङ्गतया
भारवहनासमर्थत्वेन हारादित्यागः । अन्यच्च कि ब्रूमः बाहोलियम् हस्तसंवन्धिकङ्कणम् धम-
न्यपि 'नाडी तुधमनी शिरा' इत्यमरः । वर्तते तिष्ठति वा नवेति ज्ञातुमिव अहह खंदे । पाणिमूलम्
हस्तमूलम् । प्रयाति गच्छति वाहारिति षष्ट्या स्वाश्रयवाहुसम्बन्धिशिरागवेषणस्यौचित्यं
'बन्यते अपिना बहिरड्गमालादिगमस्येतिनिर्गतित्वेऽनन्तरगते या शिराया अपि किमन्तरङ्गतास्ति
गवेषणस्यावश्यकत्वं यन्यते । अस्यावश्यकत्वं वन्यते। अन्यापि कश्चिद्धि करस्य प्राणप्रयाणसमये
शिरागवेषणं कुरुत इति । लौकिकम् । अत्र प्रागल्भ्यं स्फुटमेव । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥४१॥

·रसमञ्जरी। परकीया प्रोषितभर्तृका यथा-- श्वश्रूः पद्मदलं ददाति तदपि भूसंज्ञया गृह्यते सद्यो मर्मरशङ्कया न च तया संस्पृश्यते पाणिना ॥ यातुचि मुहृद्गणस्य वचसि प्रत्युत्तरं दीयते श्वासः किन्तु न मुच्यते हुतवहक्रूरः कुरङ्गीदृशा ॥ ४२ ॥ सामान्यवनिता प्रोषितभर्तृका यथा-- विरहविदितमन्तःप्रेम विज्ञाय कान्तः पुनरपि वसु तम्मादेत्य मे दास्यतीति । परकीयां प्राषितभर्तृकामुदाहरति । श्वश्रूरिति । काचिन्नायिका वृत्तं काञ्चित्प्रत्याह । वधूभ- तमाता यत्पद्मदलं ददाति । कौतुकनेति भावः । तद्दयितया नायिकया भूसंज्ञया भ्रूभङ्गसूचने- नैव गृह्यते परन्तु पाणिना करेण सद्यस्तत्कालम् । मर्मरशङ्कया मर्मरः शुष्कपर्ण वनिः सांस्त्य- स्मिन्निति । शुष्कमित्यर्थः । तत्संशयेन । अर्शआदित्वादच् । नच संस्पृश्यत श्यपदमनुल्लङ्घनी- याज्ञत्वं व्यञ्जयति । पद्मपदं कोमलतां ध्वनयति । ददातीत्यनेन दानस्य बुद्धिपूर्वकत्वं व्यन्जयते । तदपीत्यनेनानुलचनीयाज्ञश्वश्रूदत्तमपि पद्मदलं न गृह्यते। तत्रान्यदत्तग्रहणस्य का वातति द्योत्यते भूसंज्ञयत्यनेन लजाविशेषप्रदर्शनाग्रहणजन्यकोपपरिहारः स्वम्य सतीत्वादिकं च ज्ञाप्यते सद्यो मर्मरशङ्कयेत्यनेन कतिपयकालं कमलदलस्य करसम्बन्धेऽवश्यं भस्मीभाव एव स्यादिति द्योत्यते। पाणिनेत्यनेन यत्र पाणिस्पर्शोपि न कमलदलस्य तत्र विरहानलायनहृदयसंनिवेशों दूरापास्त इति ध्वन्यते । एवं च प्रच्छन्नकामुकत्वं व्यज्यते । किञ्च यातुर्दैवरपत्न्याः वाचि तथा सुहृद्गणस्य सुहृत्समुदायस्य च वचसि प्रत्युत्तरं प्रतिवचनं दीयते । किंतु कुरङ्गीदृशा नायिकया श्वासो निश्वासः न मुच्यते न प्रेयते । हुतवहक्रूरः हुतवहादनलादपि क्रूरः कठिनः अतिदाहक इत्यर्थः । यातुरित्यनेन सार्वकालिकसनतिमत्तया प्रत्युत्तरभावा द्योत्यते दानस्यावश्यकत्वं ध्वन्यते। मुहृत्पदं प्रत्युत्तरदानौचित्यं गमर्यात ॥ हुतवहपदं दहनसामर्थ्य व्यञ्जयति । यातृसुहृत्पदाभ्यामन्यंप्रति प्रत्युत्तराभावो द्योत्यते । प्रत्युत्तरमित्येकवचनं प्रत्युत्तरान्तराभावं गमयति। निखिलेनापरपुरुषगोपनं व्यनक्ति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। ४२ ।। सामान्यवनितां प्रोषितभर्तृकामुदाहरति ॥ विरहविदितमिति । काचि- ·६४ रसमञ्जरी। - मरिचनिचयमक्ष्णोर्म्यस्य वाष्पोदबिन्दून् विसृजति पुरयोषिव्दारदेशोपविष्टा ॥ ४३ ॥ अन्योपभोगचिह्नितः प्रातरागच्छति पतिर्यस्याः सा खण्डिता प्रातरित्युपल- क्षणम् । अम्याश्चेष्टा अस्फुटालापचिन्तासन्तापनिश्वासतूप्णीभावाश्रुपातादयः । मुग्धा खण्डिता यथा वक्षः किमु कलशाक्तिमिति किमपि प्रष्टुमिच्छन्त्याः नयनं नवोटसुदृशः प्राणेशः पाणिना पिदधे ॥ ४ ४ ॥ काचित्प्रति वक्ति विहरविदितम् विरहेण वियोगेन विदितं ज्ञातम् । अन्तःप्रेम अन्तर्मनसि प्रम प्रीतिः । ता । ममति भावः विज्ञाय यदियमेव विरहवती तर्हि मण्यतीव प्रीतिमती स्ववि- षयक मत्प्रेमजा चेत्यर्थः । कान्तः कामी तस्माद्देशान्तरादेत्यागत्य पुनरपि पूर्व तु दत्तमेवेति भावः । वसु द्रव्यं दास्यति । वितरिष्यतीति हतोरित्यर्थः । यद्यपि परकीयस्य विग्हस्याप्ययो- ग्यतया न पुनस्तत्पक्षता तथा यऽश्रुपातादिनानुमेयता तस्य लिङ्गज्ञानत्वेनैव करणत्वात् । द्वार- देशे प्रतीहारप्रदेशे । उपविष्टा निविष्टा एवं च बहुभिरिदं दृष्टं तस्मै कश्चन कथयिष्यतीति धियेति भावः एव च वचनानिपुणत्वं व्यज्यते पुरयोषिद्वेश्या पुरयोधित्पदंन वास्तवैकनिष्टप्रेमशू- न्यत्वं वन्यते अक्ष्णोर्नत्रयोः । मरिचनिचयं मरीचियमूहं निक्षिप्य वा पोदबिन्दून् । अश्रुजल- बिन्दून विमजति प्रकटयति । मरीचाना तिक्तत्वाद्वाप्पोदकत्वमिति भावः । बिन्दूनिति वहुवचन विरहातिशयप्रदर्शनकारित्वं व्यञ्जयति । मालिनीवृत्तम् ॥ ४३ ॥ अवमरप्राप्ता खण्डिता लक्षयति ॥ अन्यापभांगेति । नन्वन्यकालीनतथाविधपतिकत्वे खण्डितात्वं न स्यात्तथा चाव्याप्तिरित्यत आह प्रातरित्युपलक्षणमिति । अन्यकालस्येत्यादित- ल्लक्षणज्ञानाय तस्याश्चेष्टामाह । अस्या इत्यादि अस्फुटालापः । कोपजबाष्परुद्धकण्ठतया गद्गद- वचनम् । चिन्ता तद्बोधस्येत्यादि तल्लक्षणज्ञानाय उदाहरणमाह । वक्ष इत्यादि । कलशाङ्कितं घटचिह्नितम् किमु वितर्कयामीत्यर्थः । मुग्धात्वात् वास्तवान्यनायिकाकुचाभोगचिह्नात् इच्छति इति पूर्वोत्तरीन्या किमपि कामपि काचित्प्रष्टुं प्रश्नं कर्तुमिच्छन्त्याः । लज्जावत्वादिति भावः । एवं चास्फुटालापोभिव्यज्यते नवोढसुदृशः नवाढाङ्गनायाः । नयनं नेत्रम् एकवचनं चिह्नविलो- कनासक्त्यैकरूपं तां व्यञ्जयति प्राणेशो भर्ता प्राणेशपदं तथाविधप्रेमाभावं द्योतयति । यद्वा ·रसमारी। ६५ - मध्या खण्डिता यथा- वक्षोजचिह्नितमुरो दयितम्य वीक्ष्य दीर्घ न निःश्वसिति जल्पति नैव किश्चित् ।। प्रातलेन वदनं परिमार्जयन्ती बाला विलोचनजलानि तिरोदधाति ॥ ४५ ॥ प्रौढा खण्डिता यथा- मामुद्रीक्ष्य विपक्षपक्ष्मलदृशः पादाम्बुजालक्तकै- रालिप्ताननमानतीकृतमुखी चित्रार्पितेवाभवत् ॥ -- अनिवारणयित्वम् पाणिना हस्तेन पिदधे आच्छादयति स्म ॥ उपगीतवृत्तम् ॥ ४४ ॥ म या खण्डितामुदाहरति । वक्षोजचिह्नमिति । काचिन्नायिका वृत्तं कांचित्प्रत्याह । दयि- तस्य प्रियतमस्य वक्षोचिह्नितं सपत्नीस्तनमुद्राङ्कितम् उरो वक्षःस्थलम् वीक्ष्य दयितपदं स्वनि- रूपितप्रेमवत्त्वे येतादृशानुचिताचरणकार्यकारितया दुःखातिशयजनकत्वं वननि । चिह्नित- पदं गाढालिङ्गनमभिव्यन्नयति दीर्घमायतं निःश्वमिति निःश्वासं नात्सृजनि लज्जावशादिति- भावः किञ्चिदपि ऋजुवकं वा नैव जल्पति नैव वदति एवं च समानलज्जामदनवन्वं वन्यते । दुःखवत्त्वेपि दीनिःश्वासजल्पनाभावाभ्या दयिते निघृणत्वं व्यज्यते किंतु जलेन वदनं आननं परिमार्जयन्ती क्षालयन्ती बाला पोडशवार्षिकी नायिका । विलांचनजलानि अश्रूणि तिरो- दधाति आच्छादयति विप्रियकारिणं प्रति तज्जनितदुःखप्रदर्शनाधिकविप्रियकारितैव स्यादिनि चातुर्येण नैतदश्रुजलं किंतु वदनपरिमार्जनजन्यजलमिति गोपनमकरोदिति भावः । अत्र निः- श्वासतूणीभावाश्रुपाताः स्फुटा एव । अत्रापङ्गतिरलंकारः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ४५ ॥ प्रौढां खण्डितामुदाहरति । मामुद्वीक्ष्येति कोपि नायकः सखायं वक्ति । हे सखे विपक्षप- मलदशः प्रशस्तानि पक्ष्माणि यस्याः सा पक्ष्मला 'सिध्मादिभ्यश्च' इति लच तथा दृग्यस्याः सा विपक्षा सपत्नी चासौ पक्ष्मलदृक् च तस्याः पादाम्बुजालक्तकैः चरणकमललाक्षारागैः । आलिप्ताननम् उत्तानरतिकरणादिति भावः । यद्वा पादपतनादिति भावः । आनतीकृतमुखी ·रसमञ्जरी । रूक्ष नोक्तवती न वा कृतवती निःश्वासकोप्णे दृशौ प्रातर्मङ्गलमङ्गना करतलादादर्शमादर्शयत् ॥ ४६ ॥ परकीया खण्डिता यथा- कान्तं निरीक्ष्य वलयाङ्कित्तकण्टदेशं मुक्ताम्तया परभिया परुषा न वाचः ॥ दूतीमुखे मृगदृशास्खलदम्युपूरा दूरात्परं निदधिरे नयनान्तपाताः ॥ ४७ ॥ नम्रीकृतवदना विप्रिय मारिणो दर्शनास्ददर्शनमव वमिति धियति भावः । चित्रार्पितेव आलं- ख्यनिवेशितेव अभवनाता विपादविमूढतयेति भावः । विपक्षपदं दुःखातिशयजनकत्वं व्यञ्ज- यति । पदमलटक्पदं सौन्दर्यातिशयं ध्वनयति । अम्बुजपदं कोमलतां गमयति आलिप्त- पदं गोपनायोग्यता द्योतयति अनतीकृतमुखेत्यनेन कि मदविकोपि प्रायेणायं श्यामासक्त इति स्वस्मिन्नपको 'वन्यते यद्वा मामयं विहाय तस्या गुणशून्यायामासक्तौ गुणानभिन एतादृशे चैतस्मिन्ममासक्तिमूर्खनिबंधनेति लजावत्त्वं व्यज्यते चित्रार्पितेत्यनेन दुःखवशान्नि- र्गतप्राणतुल्यता द्योत्यते किच रूक्षं कठोरं नोक्तवती नानाविधोपायैराराचितोयेतादृशमकरोत कि पुनः कटोरवाक्यादिभिर्मसितः । कि कि न करिष्यतीति भावः । अथवा दृशौ लोचने न निश्वासकोण दुःखजवा पैः किचिदुष्णे न कृतवती पूर्ववढ़ावः कितु प्रातरुपमि अङ्गना नायिका मगलं मङ्गलसूचकम् । आदर्श दर्पणम् करतलात्पाणितलात् स्वस्येत्यर्थः आदर्श- यत् दर्शयति स्म त्वमेव तादृश इति किमर्थ वक्तव्यं किंतु अयमेवादशेलक्तकं दृष्टा स्वाप- राधं ज्ञास्यतीति वियति भावः । प्रातःपदेनादर्शदर्शनस्य माङ्गलिकतयावश्यकर्तव्यत्वं द्योत्यते । अत्र निःश्वासकोणत्यनेन संतापो रूक्षं नोक्तवतीत्यनेन चास्फुटालापो द्योत्यते । शार्दूलविक्री- डितं वृत्तम् ॥ ४६॥ परकीया खण्डितामुदाहरति । कान्तमिति । काचित्काचित्प्रत्याह तया मृगदृशा हरिणन- यनया तयेत्यनेन विशेष्यनाम्रो निर्देशात्पूर्वपरिचितत्वं द्योत्यते तदपि कीर्तिभीतिचकितत्वं वा मृगदृशेत्यनेन चञ्चललोचनवत्त्वं तेन च जनाज्ञेयकामुकरतिकार्यकारित्वं जनत्रासवत्त्वं वा ध्वन्यते । वलयाङ्कितकण्ठदेशम् वलयैः कङ्कणैः परस्या इति भावः । अङ्कितश्चिह्नितः कण्ठ- देशो ग्रीवाप्रदेशो यस्य तम् । आलिङ्गनविशेषेणेति भावः । क्रान्तं कमनीयरूपम् । ।

·रसमञ्जरी। ६७ - सामान्यवनिता खण्डिता यथा- उरस्तव पयोधराङ्कितमिदं कुतो मे क्षमा ततो मयि निधीयतां वसु पुरा यदङ्गीकृतम् ॥ इति प्रचलचेतसः प्रियतमम्य वारखिया क्वणत्कनककङ्कणं करतलात्समाकृप्यते ॥ ४ ॥ कान्तपदं दुर्लभत्वं तच्च सत्कृतान्यसंगदुःसहत्वं व्यार्यात । निरीक्ष्य विलोक्य निरीक्ष्य इत्य- नेन वलयचिह्न यथार्थनानवत्त्वं वन्यते । पभिया परपद भीतिजननयोग्यता वनयनि । अन्यभीन्या प्रच्छन्नकामित्वादिति भावः । पश्या निष्टग वाच. नोक्ता किंतु इतीमुख मंचारिकावदन इति पद कापाहता गमति बलदम्युचूगः म्ग्वलन्परभीन्या किचित्यतन- म्बुपूरोऽश्रुसमूहा येषु ते पूरपदं वाहुल्यम् मि दुःखातिशयमभिव्य प्रति दृगत् निदधिरे निक्षिप्ताः आत्मदापस्य फलवैचित्र्यमेतत् तद्विलोकयस्वनि भावः । यद्रा न्यमवैनमनुशाधि धियेति भाव. । दुर्गादत्यनन दूतीमुवावलोकन मीनिम्नत्र किमु वान्यं कान्नं प्रनानि प्रच्छि- नकामुकाभिलापिन्व व्यन्यने । अत्र स्खलदम्बुपुरन्यनेनागतः स्पष्ट एव । नयनान्तपाना इत्यनेन किमतः परं विभिान चिन्ता व्यज्यते । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १७ ॥ सामान्यवनिता वण्डितामुदाहनि । उरस्तति । काचिकाचिक्ति । हे गट तवेदम् उरो वक्षः पयोधरादितम् अन्यगामान्यनितास्तनाचह्नितम् । तवेत्यनेनादगत मतापा दात्यत पयोधरपदं गुस्तामावेदयति इमिति गोपनानहता द्योतयति स्तनगुरुतया चिह्न जननया- मर्थ्य । तावता किमित्यत आह मे कुन. कम्माद्वतो. क्षमा तितिक्षा नव नाटगापराधगहन इति भाव. । फलित वक्ति अतः पूर्वहेतोः मयि मद्विषये पुरा पूर्व यत वसु द्रव्यम् अङ्गा- कृतं प्रतिश्रुतं तनिधीयता प्रदीयताम् इत्युक्त्वा वास्त्रिया गणिकया 'वारस्री गणिका वेश्या' इत्यमरः । वमुपदं त्यागायोगानहत्वं द्योतयति । अंगीकृतमित्यनेनावश्यदेयत्वं द्यांत्यते । इतिहेतो प्रचलंचतसः चञ्चलचतमः अत्राऽऽगमनप्रतिज्ञा कृत्वा अन्यत्र गतत्वादिति भावः । चञ्चलपदप्रेमदर्शनाभावं द्योतयति । तच्च सद्याद्रव्यग्रहणयोग्यत्वं । प्रियतमस्य कान्तस्य तमवविवक्षितः। यद्वा द्रव्यवत्वन प्रियत्वात् तत्मार्थक्यं करतलाद्धस्तात् क्वणकनककङ्कणं स्वनत्सुवर्णवलयं करतलगिनि तु युक्तः पाठः । ममाकृष्यत हठादाकृष्यते । पृथिवीवृत्तम्।४८॥

·६८ रसमञ्जरी। पतिमवमत्य पश्चात्परितप्ता कलहान्तरिता अस्याश्चेष्टा भ्रान्तिसन्तापसंमोह- निःश्वासज्वरप्रलापादयः । मुग्धा कलहान्तरिता यथा- अनुनयति पतिं न लज्जमाना कथयति नापि सखीजनाय किंचित् ॥ प्रसरति मलयानिले नवोढा वहति परंतु चिराय शून्यमन्तः ॥ ४९ ॥ मध्या कलहान्तरिता यथा- विरमति कथनं विना न खेदः सति कथने समुपैति कापि लज्जा ॥ इति कलहमधोमुखी सखीभ्यो- लपितुमनालपितुं समाचकाङ् ॥ ५० ॥ प्राप्तावसरत्वात्कलहान्तरितां लक्षयति । पतिमवमत्येति । स्वकृतप्रत्यवमानेनोत्तरपरितापव- वंमित्यर्थः । उक्तं च ' कलहान्तरिता मर्षाद्विधुतानुशयार्तियुक्' इति । लक्षणज्ञापनक्रियामाह। अस्या इति । भ्रान्तिर्मिथ्यामतिः। संतापोऽनुतापः । संमोह इन्द्रियवैकल्यम् । मुग्धां कलहा- न्तरितामुदाहरति । काचित्कांचित्प्रत्याह नवोढा मुग्धा लजमाना सव्रीडा पतिं भर्तारं कलहे. नावमानितमिति भावः । न अनुनयति सांत्वयति किंच सखीजनाय सखीसमूहायापि जन- पदेन समूहमध्ये एकामपि स्वकीयं । हृद्तमकथयत् इति लज्जावत्त्वं द्योत्यते किंचिदपि किं विधेयमित्यादि न कथयति किंतु मलयानिले मलयसंबन्धिसमीर विरहिदाहक इति भावः मलयपदं सौगन्ध्यमावेदयति अनिलपदमनिवारणीयतां द्योतयति प्रसरति चिराय बहुकालशून्यं प्रतिपत्तिरहितं शून्यं इत्यनेन संमोहो द्योत्यते अंतः अंतःकरणम् भीमो भीमसेन इतिवत् नामै-- कदेशे नामप्रयोगः वहति धारयति विरहविषण्णतयेति भावः । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ४९ ॥ मध्यां कलहान्तरितामुदाहरति । विरमतीति। कथनं विना ख्यापनविना 'पृथग्विना' इति द्वितीया खेदो दुःखम् न विरमति नापगच्छति निवेद्य दुःखं सुखी भवतीति भावः । एवं चावश्यकथनीयत्वं द्योत्यते किञ्च कथने सति खेदे निवेद्यमानेपीति कापि दुर्निवारा लबा ·रसमचरी। ६९ प्रौढा कलहान्तरिता यथा- अकरोः किमु नेत्रशोणिमानं किमकार्षीः करपल्लवावरोधम् ॥ कलहं किमधाः क्रुधा रसज्ञे हितमर्थं न विदन्ति देवदष्टाः ।। ५१ ॥ परकीया कलहान्तरिता यथा- भर्तुर्यस्य कृते गुरुर्लघुरभूगोष्ठी कनिष्ठीकृता धैर्य कोशधनं गतं सहचरी नीतिः कृता दरतः ॥ त्रपा अधाष्टयेनेति भावः इति हतोः अधोमुखी नम्रवदना लजावशादिति भावः सखीभ्यः लपितुं वक्तुं अनालपितुमवक्तुं समाचकाक्ष अत्र म यात्वं स्फुटमेव । इयमपि पुष्पिताग्रावृत्तम् ।५०। प्रौढां कलहान्तरितामुदाहरति । अकरोरिति । कापि नायिका परितापवशान्नित्रादीन्प्रत्याह हे नेत्र नर्यात विलोकनविशेषेणाखिलमुखजातं येन तत्संबोधनम् । शोणिमानं रक्तिमानम् किमित्य- करोः कुपितप्रसादतां संपादनानिपुणस्यापि तवैतादृशारुण्यप्रदर्शनेनेति कापोत्पादनमनुचितमिति व्यज्यते । किंच हे करपल्लव करकमल तर्जन वा किमिन्यकाः। कमलपदं कोमलतां तापा- पशमनशीलतां च व्यन्नयति सा च तादृशवर्जनकारणानौचित्यं । किंच गई रमाभिज्ञ रमने क्रुधा कोपेन कलहं किमधाः कृतवती नायविपयन्वं सर्वत्र रमाभिनत्वानेत्रकरयोरारुण्यादिकर- णेपि नातीवापराधारसाभिनत्वात्तत्रतादृशकरणेत्यन्तमपराध इति भावः । एवं च नयनारुण्यादे- रन्यथापि समर्थनीयत्वेन नायकस्य न तथा त्वत्कृतविग्रहस्येति व्यज्यते युक्तमिदं दैवहताना- मित्याह । दैवदष्टां प्रतिकूलदैवाहितमनुकूलार्थ न विदन्ति न जानन्ति क्रोधाभ्यादितिभावः एवंच भवद्भिरेव पूर्व मविलासकटाक्षविक्षपनसनाञ्चलाकर्षणद्राक्षामदृशाक्षरवचनपरिहासवचनर नाभिर्यच्चित्तं स्वायतं कृतम् अमूर्तर्भवद्भिः इदानी तं प्रत्येवैवंकृतमिति न संभात कितु दुर्दै- वकृतमिति भवतामपराधइति वन्यते । अत्रानुतापः स्पष्टमेव । मालभरणीयोवृत्तम् ॥ ५१ ॥ परकीयां कलहान्तरितामुदाहरति भर्तुरिति । काचिनायिका सखी प्रत्याह हे मातः मात- रित्यनेन स्वानुचिताचरणप्रकाशनार्हत्वं व्यज्यते यस्य भर्तुः कृते गुरुः श्वशुरादिः लघुरगण्यः अभूत् अर्थान्मयेतिशेषः गोष्टी सती 'समज्यापरिषद्गोष्ठीसभा' इत्यमरः । कनिष्ठीकृता ·रसमञ्जरी। निमुक्ता तृणवत्रपा परिचिता स्रोतस्विनी बिन्दुव- त्स क्रोधादवधारितो हत धिया मातबलीयान्विधिः ॥ ५२ ॥ मामान्यवनिता कलहान्तरिता यथा- यत्पङ्के हलक्ष्मपाणिकमलं भाग्यालये यद्गरु- य॑म्तं वा मम यललाटफलके भाग्याक्षरं वेधसा ॥ तत्सर्व सखि योयथार्थमकरोत्तस्मिन् प्रकोपः कृतो धिक मां धिङ मम जीवितं धिगतनं धिक चेष्टितं धिन्वयः ॥५३॥ । निन्दिता यत्र सती सभायामभ्यर्हिततमेयमांदगनुचिताचारवती नत्र ता अप्यनुचिताचारवत्य इति तागामपि मया निन्दासंपादितत्यनुचितमिति व्यज्यते । कोशधनं तन्निष्टद्रव्यरूपं धैर्य गाम्भीर्य गर्न नष्टं । कोशपदेनाविपदुपयोगित्वं ध्वन्यने तेन तदातिशयम्यातिदुःसहत्वं व्यज्यत महचरी नियतनिकटसंचारिणिकीर्ति. दृरतः कृता तिरस्कृता इत्यर्थः महचरीति पदं त्यागान- हता गमयति नीतिपदमवदयविधेयत्वं द्योतयति त्रपा लन्ना तृणवत्तणतुत्यम् ' तेन तुल्यम्' इतिवनिः । पापदमवस्याङ्गीकरणीयत्वं व्यञ्जयति । तृणपदमगणनीयत्वं 'वनयति । निर्मुक्ता त्यक्ता एवं च ल्यागबुद्धिपूर्वकत्वं वन्यत । किच स्रोतस्विनी स्रोतः प्रवाहोस्यास्तीति स्रोत- स्विनी अगाधजलापि नदी संकेतमार्गवर्तिनीत्यर्थः बिन्दुवपरिचिता अभ्यस्ता स्रोतस्विनी पदमनुलंघनीयत्वं द्योतयति । विन्दुपदं शीघ्रोझन्धनीयत्वं गमयति सः यदर्थमेवं साहसं कृतं मोपीत्यर्थः क्रोधात् कोपात् हतधिया नटबुद्धया मया अवधारितः अधिकृतः ननु यदर्थमेता- वन्साहस कृतं तं प्रति मया कोपः कृत इति न संभवति । तस्मात्सर्वमेतदेवकृतमित्याह विधि- दैवं बलीयान् एतादृशानुचितकार्यकरणेषि समर्थः तथा च नापराधो मदीय इतिभावः अत्रा- नुतापस्तु स्फुट एव । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५२ ॥ वेश्या कलहान्तरितामुदाहरति । यत्पड्वेरुहेति । काचिन्नायिका सखीं प्रत्याह हे सखे पाणि- कमलं करकमलम् यत्पथेरुहलक्ष्म पंकेरुहं कमलम् भाग्यसूचकमित्यर्थः तलक्ष्म चिह्नं यस्य चिह्नं लक्ष्म च लक्षण 'मित्यमरः । किच मम इदं च सर्वत्रान्वति भाग्यालये भाग्यभवने । गुरुव॒हस्पतिः । भाग्यसूचकमित्यर्थः ‘गोप्पतिर्धिषणो गुरुः' इत्यमरः । किच ललाटफलके ललाटपटे ब्रह्मणा भाग्याक्षरं भाग्यसूचकवर्णकदम्बकं न्यस्तं निक्षिप्तम । एवं च ब्रह्मणालिखि.

·रसमञ्जरी। ७१ संकेतनिकेतने प्रियमनवलोक्य सदाकुलहृदया विप्रलब्धा । अस्याश्चेष्टा निवेदेनिःश्वामसखीजनोपालम्भचिन्ताश्रुपातमूर्छादयः । मुग्धा विप्रलब्धा यथा- आलिभिः शपथैरनेककपटैः कुञोदरं नीतया शन्यं तच्च निरीथ्य विक्षभितया न प्रथितं न स्थितम् ॥ तमतावदेव परं तु तल्लिखनस्य यायायमनेनैव कृतमिति वेधसोप्यधिकत्वमावेद्यते । तत्सर्व पढेरुहलक्ष्मादि ययार्थम् बहुनरधनदानेनेतिभावः अकरात् कृतवान् अकरोदित्यनेन सकलभा. ग्यसपादकतयाऽनुभूतत्वात् तस्मिन्नाप प्रकोपकरणस्यात्यंतमनौचित्यमभिव्यन्यन इति मां धिक गर्विताह तादपि एतादशानचिनचरणविधानादिति भावः एवं च प्रकोपे कृतऽधुना जीवित- मिदमत्यन्तानुचितमित्याह मम जीवितर्मा५ धिक अथ जीवन यतादशौदायर्याभावनि नायकान्तरे रतिरत्यन्तानचितेन्याह अतनं कामम् धिक तिजनकत्वादितिभाव. यहा स्वत बतादृशदान- शीलपि परमविनमात्रापाधिक एवानुराग उत्पादितानन नत्र तिरस्कारकचेष्टादिकमनुचितमित्याह धिक चेष्टितमिति एतादृशपतितिरस्कारकारकचेटाकरणेपि यद्यस्नासाव्यादि धिगस्तु एवं चैता- दृशतारुण्यभोक्ता न कोपयितव्य इति भावः । अनुतापश्चात्रापि स्फुट एव । शादलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५३॥ प्राप्तावमरन्यादिप्रलब्धा लक्षयनि । सङ्केतनिकेतन इति । सद्रूतम्यन्यप-यनवस्थानज्ञानवि- मनायमानवमित्यर्थ. । लक्षणज्ञानाय चेष्टामाह । अस्याश्यति । निर्वदः स्वावमानं सखीज- नोपालम्भः मनिन्दपरिभाषणं चिन्ताऽनागमनंहतुज्ञाने चिनेकाग्रता । मन्ठन्द्रियवकन्यम् तत्र मुग्धा विप्रलब्धामुदाहरीत। आलिभिरिति । काचित्काचित्प्रत्याह । आलिमिः गाभि. 'आलि: सखी वयस्या च ' इत्यमरः । एवं च वगनीयन्व व्यव्यते बहुवचनमनिष यत्वं 'वनयति । अनककपटैरनेकव्याजः · कपटोऽत्री व्याजदम्भापधयश्छमकेतव' इत्यमरः । शपथैः कुन्ना- दरं शून्यम लतागृहमन्यं गडूनीकृमिन्यर्थः । एवं च निकुञ्जगमनम्याचितन्त्र ध्वन्यते नीतया प्रापितया एवं च मुग्धात्वमभिव्यज्यत तच्च लतागृहं शून्यं प्रियरहितं शून्यपद- मनवलोकनीयतां गमर्यात । निरीक्ष्य विलोक्य विक्षभिनया विमनस्कया प्रियविरहचिन्ता- भ्यामिति भावः । न प्रस्थितं चलितं प्रियसमागमनसम्भावनयेति भावः । न स्थितं प्रियतमस्य प्राप्त्यभावत्वादिति भावः । यदि गतं तदा कदाचिदागामिप्रियतमदर्शन- । ।

·७२ रसमञ्जरी। न्यस्ताः किंतु नवोढनीरजदृशा कुञ्जोपकण्ठे रुषा ताम्यद्भुङ्गकदम्ब्बडम्बरचमत्कारस्पृशो दृष्टयः ॥ ५४ ॥ मध्या विप्रलब्धा यथा- संकेतकेलिगृहमेत्य निरीक्ष्य शून्य मेणीदृशो निभूतनिःश्वसिताधरायाः ॥ अर्धाक्षरं वचनमर्धविकशि नेत्रं ताम्बूलमर्धकवलीकृतमेव तस्थौ ॥ ५५ ॥ सम्भाविस्थितं यदि तदा तद्रहितो निकुओ दुःखं दास्यतीति किर्तव्यमिति विचार्य व्याकुलता व्यज्यते । कि तर्हि कृतवती नवोढनीरजदृशा नवोढाङ्गनया नीरजपदमश्रुपातं व्यञ्जयति । कुञोपकण्ठे निजकुञ्ज प्रान्ते रुषा कोपेन । ताम्यगृङ्गकदम्बडम्बरचमत्कारस्पृशः । ताम्यन्तोव्याकुलाः स्वाभिलषिताप्राप्त्यतिभावः । ये भृङ्गा भ्रमराः तेषां कदम्बो वृन्दम् । निकुरम्बं कदम्बकम्' इत्यमरः । तेषां डम्बरं आरम्भमिति यावत् तस्य चमत्कारा विला- सविशेषाः तान्स्पृशन्त्यङ्गीकुर्वन्ति ॥ तत्तुल्यइत्यर्थः । दृष्टयो दृक्पाताः न्यस्ताः परितः क्षिप्ताः कथमेताभिः सखीभिरपि प्रतार्यात्राहमानीता । प्रियतमस्तु नाद्या'यायाताति कोपवशात्प्रिय. तमागमनमार्गभूतनिकुन्नप्रान्तभूमावेव दृक् प्रेरितेतिभावः । यद्वा एतादृशकपटकारिण्यः सख्यो न द्रष्टव्या इति धिया कुलप्रान्तमवलोकयामासेति भावः । यद्वा प्रियतमशून्यनिकुञ्जवस्थितौ कामपीडा स्यात्परदीपेन यथाऽऽगतेनैव गन्तव्यं तदैताभिः प्रतिबन्धः कर्तव्य एवेत्यतोमार्गान्त- रविलोकनार्थ कुञान्तरे दृष्टिमकरोदिति भावः । ताम्यत्पदं दुःखवत्त्वं वनयति । भृङ्गपदं श्यामतामभिव्यञ्जयति कदम्बपदं विकटकटाक्षवत्तां गमयति डम्बरपदं कम्पक्षेपप्रौढतामभिव्य- ञ्जयति चमत्कारपद चित्ताकर्षकतामभिव्यञ्जयति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५४ ॥ मध्यां विप्रलब्धामुदाहरति । संकेतकेलीति । काचिन्नायिका कांचित्प्रत्याह संकेतकेलिगृह संकेतीकृतकलिसदनम् एकवचनेनातिस्पृहणीयत्वं वन्यते एत्यागत्य प्रियतमसंगमेच्छयेति भावः निभृतनिःश्वसितं चात्र स्फुटमेव एणीदृशो मृगलोचनायाः प्रियाप्तिकारणतयेतिभावः एणीपदं विशालवत्त्वं चलत्वं च द्योतयति अर्धाक्षरम् अर्धान्यसंपूर्णान्यक्षराणि वर्णा यत्र तथा वचनं वाक्यम् तस्थौ स्थितम् इदं चाग्रेप्यन्वति । अर्थात्सखी प्रति एवं च यथाकथंचिद्वक्तुमुप- ·रसमचरी। ७३ प्रौढा विप्रलब्धा यथा- - शून्यं कुञ्जगृहं निरीक्ष्य कुटिलं विज्ञाय चेतोभवं दृती नापि निवेदिता सहचरी पृष्टापि नो वा तया ।। शंभो शंकर चन्द्रशेखर हर श्रीकण्ठ शलिन् शिव त्रायस्वेति परंतु पङ्कजदृशा भर्गस्य चक्रे स्तुतिः ॥ ५६ ॥ क्रान्तमेकमपिवाक्यं न संपूर्णाक्षरं वक्तुं शक्यमिति तात्कालिकी मदनबाधाभिव्यज्यते यद्वा लजा- मदनसाम्यमभिव्यज्यत न केवलं वचनमव तथाजातमपि तु विलोकनमपि तथेत्याह. किंच अर्धविकाशि अर्धः विकाशो यत्र तदविकाशि नेत्रं नयनम् व्यगथं पूर्ववदेव शन्या चेयं दृष्टिः । उक्तं च ॥ निष्कम्पासमतारा या मलिना शून्यदर्शना । तथा समपुटा बाह्यविषयेषु गतस्पृहा । सा दृष्टिः कथिता शून्या धागचन्तानिरूपण । इति । किच ताम्बूलम् अर्वकवलीकृतम एवं अधचर्वितमेन यत्र गृहातमाप ताम्बूल न चर्वितं तत्राऽन्यकार्यकरणवार्ता कति भावः । यद्वा यदर्थ एतताम्बूलचर्वणादि पृङ्गाररचना म एवात्र नास्तीति व्यर्था सेति अतस्तदवस्थितत्यर्थः । अतस्तथैव स्थितत्यर्थः । एवं च प्रिय- विरहवशाजडतामापन्नति वन्यते । वसन्ततिलका वृत्तम ॥ ५५ ॥ प्रौढां विप्रलब्धामुदाहरति । शन्यमिति । काचित्काचित्प्रन्याह कुनलतागहम संकेतांकृतम् एकवचननातिस्पृहणीयत्वं व्यज्यते । शन्य प्रिहितम् शुन्यपदमनवलोकनीयता द्योतयनि निरीक्ष्य अतएव तद्विरहेण चेताभवं मदनम् चतोभवपदनिवारणीयता 'वनयति कुटिलं क्रूरम् पीडाजनकमि यर्थः । कुटिलपदं दुःमहन्व व्यनयति । विज्ञाय ज्ञात्वा दृयाप परिसंचा- रिकापि न निवेदिता न लापिता प्रियानयनामितिभावः दूतापदं प्रियमंगमगपादनयोग्यता व्यञ्जयति किच सहचर्यपि नो पृष्टा प्रियवृत्तान्तं प्रति किमत परं विवेयमिति भावः । सह- चरीपदं प्रियानागमनहत्वपराधज्ञता 'वनयति एवं च दूतीनिवेदनसीप्रश्नकरणकालमध्य- एवक्रूरविधशरीरशराघातैमरणमेव स्यादिति तमनादत्य मदनरिपुमहश्वरस्तुतिसमारम्भणन विरहकातरताभिव्यज्यते कि तर्हि कृतवतीत्याह परंतु एवंकृतमित्यर्थः तया नायिकया शंभो मुखोत्पादक एवं च मुखजनकस्वभावतया तत्संपादनस्या- चित्यं तवेति ध्वन्यते । ननु मुखजनकत्वेपि सर्वदा तद्वत्त्वे प्रमाणा- मम ·७४ रसमारी। भावात् कथं तव तत् जननीयमत आह शंकरेति शं मुखं करे हस्ते यस्य एवं च सर्वदा तव करतल एव मुखमस्तीति तद्दाने न कोपि तवायास इति व्यज्यते । ननु करस्थितमपि सुखं किमर्थमन्यस्य देयमित्यत आह चन्द्रशेखरेति चन्द्रयत्यालादयतीति चन्द्रः स शेखरे मस्तके यस्य एवं च मुखजनकस्याऽस्य चन्द्रस्य परोपकारवत्त्वमालोच्यैनं स्वशिरसि धृतवानसि तम्मात्परमुखसम्पादकश्चन्द्रोपि शिरसीति तव मुग्वप्रदानम्यातिमुलभत्वमि याह । चन्द्रशेखरेति यहा करस्थितं मुखमेकस्य दत्तं चेत्तदाऽग्रेऽन्यस्य कि देयमिति शङ्का न कार्यत्याह चन्द्रशे- खरेति आस्ता दूर मुखजनकत्वं दुःखहारकत्वं तवाधीनमिन्याह हरेति हरति सर्व दुःखमिति हरः एवं च दुःखहरणस्वभावत्वेन लत्करणस्य मुशक्यतया तत्सम्पादनस्यौचिती द्योत्यते नन्वतंदतस्य कथमवधृतमत आह । श्रीकण्टेति। एवं च सकललोकदुःखदकालकूटगिलनेन सम- स्तजनदुःखापहारकालस्यावधृतत्वात् मदुःखापहारकत्व न तव दुर्लभमिति वन्यत । नन्वे- नस्य परदःखदरीकरण का वा सामग्र्यत आह । शूलिन्निति ननु परदु.खापनादनार्थ प्रवृत्तौ म्वस्यैव चंदःग्वमापयत तदा कथं तद्धियमत आह शिवेति एवं च कल्याणस्वरूपस्य तव न कुचिर्दाप दुःमिति तत्परिहारकत्वं तवानिमुलामति व्यज्यते यद्वा सुख जनकपि किमर्थ नव सम्पादनीयमत आह । शङ्करेति । एवं च दानार्थ करे गृहीतं मुखं यस्मै कस्मैचिद्देयमेव तत्रातिदैन्यपात्रभूतायाः ममैव तद्दातुमुचितमिति व्यज्यते । नन्वन्येषा मम मुखजनकत्वं सुलभं तव तु मदनवादाक्रान्तायाः कथं तदित्यतआह । चन्द्रशेखरति एवं च मदनमहीपतिमित्रस्य चन्द्रस्य तव चातिप्रीतिमत्तया तद्दारा नद्वाधानिवारणस्यातिमुकरत्वमिति व्यज्यते । यद्वा मदनमित्रचन्द्रस्य त्वदधीनत्वेन परस्परंभदस्य गिद्धत्वानिवारणोपायज्ञानं मुकरमिति 'चन्यते। यद्वा मदनापि चन्द्राद्यद्दीपनद्वारैव दुःखदान स्वतस्तच तवाधीनमित्येतजन्यपीडानिवारणेन तत्पीडा निवारितप्रायवेतिद्यात्यते न केवलं चद्रपीडानिवारणे मदनपीडानिवारकत्वमपि तु तन्ना- शोपि तव सुकर इन्याह हर्रात स्मरमिति हरः एवं च मूलाच्छेदे पुरुषव्यापार इति तन्नाशक- रणमेव तवोचितमिति व्यज्यते । ननु करुणार्णवशालिनी मम भगवतस्तन्नाशने दूषणमेव स्यादित्यतआह श्रीकण्ठेति । एवं च सकलजनसंतापजनकगरलगिलनं संभूषणमेव यथा तव संजातं तया विरहिजन जीवनविनागनमदननाशोपीति व्यज्यते । ननु पूर्वमेकदा विनाशितोपि न पुनर्जीवनमवाप्तवानिति तद्विनाशोऽनर्थक इ-यत आह शूलिन्निति एवं चेदानी त्रिशूलेन तथान्त्रादिविदारणपुरःसरं मारणीयो यथा न पुनरेतज्जीवनमिति वन्यते। ननु तथापि त्रिभु- ।

·रसमारी। ७५ परकीया विप्रलब्धा यथा- दत्वा धैर्यभुजङ्गमूर्ध्नि चरणावुलंय लज्जानदी- मङ्गीकृत्य घनान्धकारपटलं तन्व्या न दृष्टः प्रियः ॥ सन्तापाकुलया तया च परितः पाथोदरे गर्नति क्रोधाकान्तकृतान्तमत्तमहिपभ्रान्त्या दृशी योजिते ॥ ५७ ॥ । । वनाभिरामस्य कामस्य विनाशे ममाऽकल्याणमेव स्यादित्यत आह शिवेति । एवं च कल्याणरू - पस्य तवाकल्याणमसंभावीति तद्वधे न कापि शङ्का कार्यत्यभिज्यते ॥ त्रायस्व क्षिप्रं रक्षस्व इति पङ्कजदशा कमलनयनया पङ्कजपदं मलिनतामावदयति मा च चिन्ताविगेषम । भर्गस्य भृजन्यग्निना स्मरमिति भर्गः म्मदरस्तग्य स्तुति. स्तोत्रं चक्र क्रियते म्म भर्गपदं मदनविनाशसामर्थ्य वनयति भर्गस्य स्तुनिकरणन वम्त कामा न पायियतीति धियति- भावः । अत्र अग्रस्तुतप्रशंगालंकारः स व कायलिंगानुप्राणित । गादलविकारितं वनम् ॥ ५ ॥ परकीया विप्रलव्यामुदाहरन । दवति । कानि काचित्प्रत्याह धैर्यमुजंगमूर्ध्नि धर्यभुजंगः सर्पः अन्यैरनाक्रमणीयत्वादिति भावः तम्य मनि गिर्गम चरणी पादी दत्त्वा निक्षिप्य धैर्य- पदं त्यागानर्हता गमति भुजगपदं ग्लानिग यातयात म च दागनाईन् । पूर्व- त्यनेन साहगातिशयो व्यज्यते । दत्वन्यनन बुद्धिपूर्वकन्यमावत चरणाविनि द्विवचनन भीनि- शून्यत्वमोवद्यते यद्वा धैर्य च गुजगश्च नयामनात्यर्थ. एवं च धोधनाप मागे भुजगममस्तकं पदार्पणपुरस्सरागमनेन प्रियतममंगनिमग्नविनत्वं द्यात्यने लजानना लग्नानदीव नाम् अलं- ध्यत्वादिति भावः उठध्यानार्य । यद्वा लजाया सह नदामपानि महाक्ति किंच घनान्धकार- पटलम् घनं निविडमन्धकारपटलं तम. स्तोमम् अगीकृत्योपगम्य आगनयतिगपः यदा घनै धैर्यदन्धकारपटलमिति एवंच निवितातटिलतावितानमंघपटलरूप(तिहनुमन्यपि काल प्रस्थानकरणेन साहसमभिव्यज्यते । खलान्धकारपटलामति च पाटे खलाः दुष्टाः अधकारपट- लमिव गमनादिप्रतिबंधकत्वादिति भावः एवं च दुष्टगणनापि न कृतंति साहसातिशया योत्यते । तन्वंग्याः प्रियादर्गन चितयेनिभावः । प्रियः संकेतित इति भावः । न दृष्टः संकत- म्थलइत्यर्थः । कि कृतवतीन्याह चेन्यनंतरम् संतापाकुलया संतापव्यग्रया तया पायाधर 'कबंध-

·७६
रसमञ्जरी।
सामान्यवनिता विप्रलब्धा यथा-
कपटवचनभाजा केनचिद्वारयोषा
सकलरसिकगोष्ठीवञ्चिका वञ्चितासौ ॥
इति विहसति रिंगट्टङ्गविक्षिप्तचक्षु-
विकचकुसुमकांतिच्छद्मना केलिकुञ्जः ।। ५८ ॥
..
मुदकंपाथ' इत्यमरः गति शब्दायमाने सति ॥ एवं चैवं विधोद्दीपनविभावनतया संता-
पातिशयो व्यज्यत । क्रोधाक्रांतकृतांतमत्तमहिषभ्रांत्या क्रोधेन कोपेन आक्रांतो वशीकृतः
कृतांतो यमः : कृतातो यमुनाभ्राता' इत्यमरः । तस्य मत्त उन्मनः महिषः जिघांसयेति
भावः तस्य भ्रान्त्या भ्रमेण परितो दिक्षु विदिक्षु च दृशौ नेत्रे योजिते प्रेरिते क्रोधपदं दुःसह-
नामावेदयति आक्रातपदमसमाधेयतां व्यञ्जयति कृतांतपदं सर्वविनाशकता 'वनयाते। मत्तपदम-
निवारणीयतां गमयति महिषपदं दुःखितस्य दुःखजननमनुचितमिति शून्यता द्योतयति ॥
निखिलं च मेघगर्जनकुपितकृतांतमहिपशब्दभ्रमण त्रासातिशयमभिव्यक्ति स च विरहाति-
शयम् । अत्र भ्रातिमदलङ्कारः । स च रूपतुल्ययोगितासहोक्तिभिः संसृष्टः उक्तं च तद्रूप-
कमभेदोयमुपमानोपमययोः ' इति तथा-'नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगितति ।
सहोक्तिः सहभावश्चेदिति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५७ ॥
सामान्यवनिता विप्रलब्धामुदाहरति । कपटेति । कपटवचनभाजा कपटवचनानि भजतीति
कपटवचनभाक् तेन भजतीत्यनेन निरन्तरकापट्यशालित्वं द्योत्यंत केनचित्पुरुषेण सकलरसिक-
गोष्टीवंचिका सकलाः समग्रा ये रसिकास्तरुणाः तेषा गोष्ठी रामाजः तस्या वंचिका प्रतारिकापि
कृत्रिमैीवैधनग्रहणादिश्चेतिभावः । सकलरसिकपदं वचनायोग्यता 'वनयति गोष्टीपदं बहूना
प्रतारकनया वचनचातुरीविशषं गमयति । असौ वारयाषा वंचिता प्रतारिता इति हेतोः
रिगढुंगविक्षिप्तचक्षु रिगढुंगाश्चंचलभ्रमराः त एव विक्षिप्ते चक्षुषी येन सः केलिकुंजः विक-
चकुसुमकांतिछद्मना विकसितपुष्पव्याजेन । हसतीव सकलचतुरकामिजनवंचननिपुणापि केनापि
प्रतारितेति विस्मयादिति भावः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । स चातिशयोक्तिरूपकापन्हुतिभिः
सं सृज्यते । मालिनीवृत्तम् ॥ ५८ ॥

·रसमभरी।
७७
सङ्केतस्थलंप्रति भर्तुरनागमनकारणं या चिन्तयति सोत्का अवधिदिवसाना-
गतप्रेयसि प्रोषितपतिकायां नातिव्याप्तिः तस्याभर्तुरवधिदिवसे भवनागमननियम
इति सङ्केतपदेन व्यावर्तनात् अम्याश्रेष्टा अरतिसन्तापजृम्भांगाकृष्टिकपटरुदित-
स्वावस्थाकथनादयः । मुग्धोत्का यथा-
यन्नाद्यापि समागतः पतिरिति प्रायः प्रपेदे परा-
मित्थं चेतसि चिन्तयत्यपि सम्वी न वीडया पृच्छति ॥
दीर्घ निश्वसितं दधाति चकितं न प्रेक्षते केवलं
किञ्चित्पक्वपलाण्डपाण्डररुचिं धत्ते कपोलम्थलीम ॥ ५९॥
उत्कां लक्षयति । संकेतस्थलमिति संकेतपदव्यावर्त्यमाह अवधीति लक्षणज्ञानायाह अस्या-
थेष्टेति अरतिविषयद्वेषः । अंगाकृष्टिरंगमोटनम् । कपटं लज्जादिना क्रियाविषयकं व्याज तेनरु-
दितस्यावस्थाकथनं कालकृनवृत्तातविशेषकथनम् । तत्रमुग्धामुत्कामुदाहरति । यन्नाद्यापीति
काचित्कांचित्प्रत्याह प्रियः प्रियपदन तदनागमनजन्यदुःखातिश्यौचित्यं व्यज्यते अद्यापि
एतावत्कालपर्यन्तं प्रतीक्षितापि न रामागतो नागत इति कारणात् प्राया बाहुल्यन परामन्याम्
प्रपेदे प्राप्तः इदं च पदं प्रियतमे एतादृगनुचिताचरणकारित्वं अन्यव्यासंगशून्यत्वं च व्यंजयति।
संपदं भावनया तदग्रत एव तिष्टतीति वनर्यात परपदमीव्वत्त्वं गमयति । इन्थममुना
प्रकारेण एवं च प्रकारांतरेणापि विचारः सूच्यत । चतसि मनमि एवं चितयत्याप विचारयं-
त्यपि सखी वयस्यां ब्रीडया लजया न पच्छति । सखीपदं प्रश्नार्हता द्योतयति तद्वत्त्वपि
प्रश्नाकरणेन लजायामतिशयो व्यज्यते । किच दीर्घमायतं श्वसितं न दधाति गर्खाज्ञानभिति-
भावः । किच चकितमीक्षते न भीतिचंचल न प्रेक्षत पूर्ववंदवेति भावः । यद्वा विचारप्रवणतया
कथं तर्हि वर्तत इत्याह केवलमकम् किचित्पक्वपलाडुपांडुररुचिम् किंचिन्मनाक् पक्वः परिणतो यः
पलांडः कंदविशेषस्तद्वत्पांडुरा हरिणा रुचिः कातिर्यस्यास्ताम् कपोलस्थलीम् गंडतटीम् धत्ते
बिभर्ति विरहवशादिति भावः । पक्वपदेन शोभातिशयो द्योत्यते वस्तुतस्तु पक्वपाण्डुरपदयारन्य-
तरदनर्थकमाभाति । अत्र संशयालंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५९ ॥

·रसमञ्जरी। मध्योत्का यथा- आनेतुं न गता किमु प्रियखसी भीतो भुजङ्गात्किमु क्रुद्धो वा प्रतिषेधवाचि किमसौ प्राणेश्वरो वर्तते ॥ इत्थं कर्णमुवर्णकेतकरजःपातोपघातच्छला दक्ष्णोः कापि नवोढनीरजमुग्वी बाप्पोदकं मुञ्चति ॥ ६॥ म यामुत्कामुदाहरति । आनेतामति । काचित्कांचिप्रत्याह प्रियमखी प्रिया चामो सखी च प्रोपितेति भावः । एवं चाऽऽनयनप्रयत्नवत्त्वं द्योत्यते आनेतुम् अर्थात्प्रियम् । किमु न गतति काक्वा गतवत्यर्थः यत्नु ना गति यथाश्रुतमेव व्याचन्युस्तन्न प्रियपदासंगतेः। ननु मार्गप्रतिबन्धकवशादव नागतो भविष्यतीत्यत आह भीतो भुजगात्किमिति भुजंगात् सात् किमु भात इति काका न भीत इत्यर्थः । तथाविधपौरुषशालिनो न भुजंगभीतिरितिभावः । यत्तु भुजङ्गाद्वेश्यापतरिति व्याग्न्यानं तत्स्वीयात्वहान्यापत्त्याऽपव्याग्न्यानम् । ननु कोपोक्तिव- शादेव नागत इत्यत आह क्रुद्धः किप्रतिषेधवाचि इति प्रतिषेधवचने कुपितः किमिति काका न कुपित इन्यर्थः । एव च रमाभिज्ञस्य मय्यागक्तिविशेषवतस्तस्य निषेधवाट्मात्रेण न कोप इति भावः । ननु किमर्थमागंतव्यामन्यत आह अगौ प्रियतमः प्राणश्वरः प्राणस्वामी किमनु- वर्तते नास्तीति काका प्राणेश्वरोम्न्यवेत्यर्थः । विप्रकृष्प्यसाविति निर्देशेन प्राक्तनात्यंतयोगो द्योत्यते । ग्राणेश्वरपदेनावश्यकप्राणदुःखनिवारकन्यमावेद्यते । सेवकदु.खं स्वामिनैव निवार्यत इति लौकिक । वतत इति लटा इदानीमपि प्राणपीठापरिहारकारिमतिमत्वं वन्यते । यद्वा कि प्रतिपंधवाचि कुत्सितनिषेधवचन असौ प्राणेश्वरः कि क्रुद्धो वर्तते इति काक्वा न वर्तत इत्यर्थः । प्राणेश्वरपदन प्राणापराध एव कुपितत्वं युक्तं ननूदासानसमाचीनवचसीति व्यज्यते असावित्यनेनानन्यमाधारणविवेकित्वं व्यज्यते एवं चानागमनहेत्वभावेप्यनागमने चिन्ताति- शयं व्यञ्जयति । इत्यममुना प्रकारेण चितयंतीति शेषः । कापि अनिर्वचनीयगुणा नवोढा नरिजमुखी ऊढं धतं यत् नीरजं कमलं तद्वन्मुखं यस्याः नवा तरुणी चासावूढनीरजमुखी चेति विग्रहः । ऋढपदेन स्थानम्रत्वं तेन चाक्लिष्टत्वं द्योत्यते नीरजपदं सुकुमारतामावेदयति यत्तु नवोढाचासौ नीरजमुखी चति विग्रह इति तत्र मध्यात्वानुपपत्तेः । यच्च नवोढं तरुण यन्नीरजमिति व्याख्यानं तन्न चिताक्लिष्टेन मुखेन तरुणकमलसाम्गानुपपत्त्योढपदानर्थकतया -

·21700
रसमञ्जरी।
७९
प्रौढोत्का यथा-
भ्रातर्निकुञ्ज सखि यूथि रसाल बन्धो
मातस्तमस्विनि पितस्तिमिर प्रसीद ॥
पृच्छामि किंचिदिति नीरधराभिरामो
दामोदरः कथय किं न समाजगाम ॥ ६१ ॥
चापव्याख्यानमेव । वस्तुतस्तु नवोढं तत्कालाहृतमित्यर्थः । एवं चाश्रुबाहुल्यं व्यज्यते अक्ष्यो-
नेत्रयोः। कर्णसुवर्णकेतकरजः पातोपघातच्छलात् कर्णयोःश्रोत्रयोः शोभनवर्णकेतकपुष्पयोरवतं-
सीकृतयोर्यद्रजस्तस्य यः पातः पतनं तेनोपघातः पीडा तन्मिषात् रजःपदं सूक्ष्मतां सा च
शीघ्रनिःसारणयोग्यतां ध्वनयति । पातपदमबुद्धिपूर्वकतां गमयति । बाष्पोदकं मुंचति लटा-
विरहितत्वं ध्वन्यते एवं च छलेन दुःखजाश्रुगोपनेन लज्जावत्वं सखीपणादिना च मदनवत्वं
तेन च मध्यात्वं व्यज्यते । प्रेषितसखीपरावृत्तेः । प्राग्वचिंतावत्वादुत्कात्वमवगम्यते अनापन्हु-
तिरलंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६० ॥
प्रौढामुत्कामुदाहरति । भ्रातर्निकुंजेति। भो भ्रातः निकुंज। भ्रातृत्वं च सर्वमनीषितसंपादक
त्वादिति भावः । तथा भो सखियूथि पुष्पलते सखीत्वं चोद्दीपनविभावतया प्रियतमस्य स्वस्मि-
नासक्तिविशेषविधायकत्वादिति भावः । तथा च भो रसालबंधो मुहृदाम्र 'आम्रचूतारसालासो'
इत्यमरः । सुहृत्त्वं च दोलाद्युत्साहितसहनादिति भावः । तथा मातस्तमस्विनि जननीरूपे
रजनि विभावरि ‘तमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी' इत्यमरः । मातृत्वं चैवंविधवहुकार्यगो-
पकत्वादिति भावः । तथा पितस्तिमिर जनकरूपांधकार पितृत्वं च रजनीसंयोगित्वात् क्रिय-
माणमदपराधगोपनसाहाय्यसंपादकत्वाच्च यत्सनाथतया रजन्यप्येतादृशी कार्यगोपनसमर्थति
भावः। अत्र भ्रातादिशब्दाः सम्बन्धिकायां स्वपराः। प्रसीदेति प्रत्यकमन्वेति । तावता किमि-
त्यत आह नीरधराभिरामः सजलजलदकान्तिमनोहारी दामोदरः कृष्णः नीरधराभिराम इत्यनेन
रजन्यामन्यजनापरिचयत्वं तेन चागमनसौकर्य व्यज्यते । दामोदरपदं बन्धनं तच्च व्यसन-
शालित्वं गमयति । एवं चात्र वने भवन्त एव तत्रापि च मत्संबंधिन इति प्रश्नकरणकथनतो-
भयौचित्यं व्यज्यते । वसंततिलका वृत्तम् ॥ ६१ ॥

·रसमञ्जरी। परकीयोका यथा- स्नातं वारिदवारिभिर्विरचितो वासो घने कानने शीतैश्चन्दनबिन्दुभिर्मनसिजो देवः समाराधितः ।। नीता जागरणवतेन रजनी ब्रीडा कृता दक्षिणा तप्तं किं न तपस्तथापि स कथं नाद्यापि नेत्रातिथिः ॥ ६२ । परकीयामुत्कामुदाहरति । स्नातमिति । कापि सखी वक्ति हे सखीति संबुद्धिरध्याहर्तव्या तदनुपादानं तदनुसंधानराहित्यं तच्चीत्कंठयातिशयं पक्षे विरक्ततामावेदयति । वारिदवारिभिः । एवं च पंकिलेपि मार्गे गमनेन क्लेशातिशयः पक्षे चात्यंतं तपस्विता वन्यते । स्नातं एवं वर्षासाधनं संपादितमिति द्योत्यते। किच घने निविडे कानने वने। 'काननं वनमि'त्यमरः । वासो वसतिः विरचितः कृतः धनपदं जनसंचारायोग्यतां सा च भयशालितां पक्षे वैराग्य- वत्ता व्यंजयति। किच शीतैरतिशीतलैरित्यर्थः चंदनबिंदुभिः श्रीखंडद्रवपतैः मनसिजो मदनः पक्षे मनः मनःकल्पनाविषयो देव आराध्य इति यावत् समाराधितो विधिना सेवितः । कौमुद्यां कस्यापि दृग्विषयतामाभवत्विति धिया वर्षास्वपि शीतलचंदनानुलेपनमिति शरीरंग्या- सक्त्यभावो द्योन्यते तेन च प्रेमातिशयो व्यज्यते व्यथकत्वेन व्रतवं पुष्पैश्चन्दनबिदुभिरिति पाठेपि शैत्यं शीतलत्वं वन्यते। किंच रजनी रात्रिः जागरणवतेन निद्रा न करिष्यामीति संकल्पेन नीता व्यतिक्रांता किच वीटा लज्जा पियतमप्राप्तिप्रतिबंधकीभूतेति भावः । पक्षे ईषणात्यागादिति भावः दक्षिणाकृता संकल्पपुरःसरं त्यक्तेत्यर्थः । दक्षिणापदं पुनरनुपादेयतां सा चातिशयितासक्ति व्यनक्ति इत्थं कि न तपस्तप्यते शरीरमनेनेति तपःक्लेशजातं तप्तकृत- मपि तु सर्वमपीत्यर्थः तथाप्येवं कृतेपि क प्रियतमः अद्यापि यामिनीचरमसमयावध्यपि नेत्रा- तिथिः नेत्रावेशकः नयनगोचर इति यावत् 'स्युरावेशकआगन्तुरतिथिर्ने' त्यमरः । एवं च यत्र दृग्गोचरतामात्रमपि न तथा तत् कुत्रालिंगनचुंबनादीनीति भावः कथं न किमिति न तथा चानागमनकारणं कथयेति भावः । एवं चैतादृशक्लेशविशेषेणापि न मे दृड्मात्रगोचर इति मंदभाग्यताभिव्यज्यते अन्योपि स्नानादिपूर्वकं सकामो देवतामाराधयतीति लौकिकस्नान- वननिवाससांकल्पिकदेवतापूजनरजनीजागरणदक्षिणांतव्रतविधाने कृतेपि स सकलजगत्कर्त- त्वेन प्रसिद्धः परमात्मा क्षणमपि न नयनगोचरो जायते तत्कथय केनोपायेन भावीति गुप्तपर- ·रसमभरी। - सामान्यवनितोत्का यथा- कथं न क्रांतः समुपैति कुञ्जमित्थं चिरं चेतसि चिन्तयन्ती । अस्रावयन्निष्पतदश्रुधारा वाराङ्गना कापि धनाभिलाषात् ॥ १३ ॥ अद्य मे प्रियवासक इति निश्चित्य या सुरतसामग्री सज्जीकरोति स. वासकसज्जा वासको वारः अस्याश्चेष्टा मनोरथसखी परिहासदूतीप्रश्नसामग्री- सम्पादनमार्गविलोकनादयः ।। मुग्धा वासकसज्जा यथा-- रुषाभिलाषवत्तया परकीयात्यमुत्तात्वमत्यंत स्फुटम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६२ ॥ वेश्यामुत्कामुदाहरति । कथमिति । कश्चन कंचन वदति कांतः कामनाविषयः । धनदा यित्वादिति भावः कुंजं संकेतितमिति भावः। कथ किं निमित्तं न समुपैति नागच्छति इत्थ- ममुना प्रकारेण चेतसि चिरं चिरकालं चिंतयंती विचारयती धनाभिलाषात् निप्पतदश्रुधाराः निष्पतंति यान्यश्रूणि तेषां या धारास्ताः । प्रास्रावयत्पातयामास बहुतरं रुरोदेति भावः । प्राक्षालायदिन्यपि पाठ । इतरत्स्पष्टं । उपजातिवृत्तम् ॥ ६३ ॥ वासकसन्जां लक्षयति । अद्येत्यादि । प्रियवासक इति प्रियागमनवासर इत्यर्थः 'वारः सूर्या- दिदिवस' इति विश्वः । वारपदं निश्चयोत्तरकालोपलक्षकम् यत्तु वासकोवर इति नाम्नि वासक- शब्दं व्याचष्टे इत्याह तदभिधानादर्शनादनुपादेयम् । प्रियागमननिर्णयोत्तरसमयसुरतसामग्री- संपादनानिपुणत्वं वासकसजात्वमित्यर्थः । अत एव मुदावासकसज्जास्वमण्डयनन्यपि प्राचः तस्याश्चेष्टामाह मनोरथेत्यादि मनोरथो मानसनानाकल्पनाजातमित्यर्थः । तत्र मुग्धावासक- सजामुदाहरति । हारमिति । काचिकाचित्प्रत्याह तारकातिरुचिरं तारकावदतिरुचिरं अत्युज्ज्वलं हारं मुक्तावलि 'हारो मुक्तावलिः ' इति विश्वः। गुंफति संदर्भयति मुक्ताप्रकरं हारत्वेन करोतीत्यर्थः । कांचीलतां मेखलालतेव तां ग्रथ्नाति सन्निवेशविशेषापन्नां करोति किंच दीपं न्यस्यति किंतु एकं तत्र दीपभाजने बहुलं स्नेहं बहुलतैलं न धत्ते न ददानि भाविनिप्रकाशे प्रियकरग्रहणादिलजयेति भावः। पुनः किंचेत्यर्थः । वासकस्य उष्यतेम्मिनितिवासः वास एवेति वासकः प्रासाद इत्यर्थः । उक्तं च बृहत्कथायां ‘सा कन्या जामात्रैव कान्तिव्य पितवा- सके' ति। 'प्रविष्टा वासके सदास्तथैव सममन्वभूत् । मत्योपि दिव्य संभोगमिति च। ur ·रसमञ्जरी। हारं गुम्फति तारकातिरुचिरं प्रथ्नाति काञ्चीलतां दीपं न्यस्यति किंतु तत्र बहुलं स्नेहं न धत्ते पुनः ॥ आलीनामिति वासकस्य रजनौ कामानुरूपां क्रियां साचिस्मेरमुखी नवोढसुमुखी दूरात्समुद्रीक्षते ॥ ६४ ॥ मध्या वासकसज्जा यथा- तस्य आलीनां तत्सम्बंधिसखीनां निगूढमिति शेषः कामानुरूपो मदनानुरूपां इच्छानुरूपां वा क्रियां सामग्रीसंपादनाम् । रजनौ रात्रौ कस्याप्यन्यस्य ज्ञानं माभवविति धियेति भावः । वस्तुतः प्रियागमननिश्चयोत्तरकालोपलक्षकं रजनीपदं कुर्वती एवं च सार्वकालिककलिप्रासाद स्थसखीसमूहं प्रत्यपि मुरतसामग्रीगोपनकारितयातिशयितलज्जावत्त्वं ध्वन्यते । यत्तु वासकस्य वारस्य जन्यामित्यन्वय इति तत्र तथाभिधाने वासकेत्यस्यानर्थकत्वापत्तेः सचिस्मेरमुखी साचि तिर्यक् अन्य लजयेति भावः । स्मेरं सहासम् प्रियागमनादिति भावः मुखं वदनं यस्याः नवोढसुमुखी मुग्धांगना दूरात्समुद्रीक्षने विलोकयति अर्थात्प्रियपद्धतिमित्यर्थः । इतरत्स्पष्टम् वस्तुतस्तु वास फल्य रजन्यौ उष्पतेस्मिन्प्रियेण सहेति वासः वास एव वासकः प्रियनिधान- दिनम् तत्संबंविरात्रौ । कामानुरूपां स्वाभिप्रायानुरूपामिति काचिद्धारं गुम्फति इत्यादिरूपा आलीना सखीनां कर्तव्यता साविस्मेरमुखी कथं एता अतिधूर्ता मदन्तगतमप्यकुर्वनितिधिये- तिभावः । नबोढा सुनुवी रात्स बीविरहाद्वियेति भावः । समुद्वीक्ष्यते सम्यक्पश्यतीत्यर्थः । एवं च प्राची वासकसज्जिकामुपगते भानाविति मुरारि चतुर्थीकेभिहितमपि साधु । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६४ ॥ मध्यां वासकस जामुदाहरति । शिल्पमिति। काचित्कांचित्प्रत्याह कुतुकात मिथ्याकुतूहलात कुतुकं तु कुतूहल भित्यमरः निरपेक्षयेति भावः । शिल्पं कलाकौशलम् ‘शिल्पं कर्म कलादिकमि त्यमरः । दर्शयितुं प्रकटयितुम् अन्यापेक्षयति भावः । कल्हारहारस्रजम् कल्हा- राणां सौगंधिकानां हारवत् मुक्तावलीवत् सम् माला हारपदम् गुच्छादि पैचित्र्यद्योतनार्थम् । करोति किंच चित्र क्षगकैतोन चित्रस्य अर्थात् द्वारस्थस्य प्रेक्षणमवलोकनम् तस्य कैतवेन पाठान्म-परह.सधियेतिभाषः।

·रसमञ्जरी। 'शल्पं दर्शयितुं करोति कुतुकात्कल्हारहारस्रजं चित्रप्रेक्षणकैतवेन किमपि द्वारं समुद्रीक्षते ॥ गृह्णात्याभरणं नवं सहचरीभूषाजिगीषामिषा- दित्यं पद्मदृशः प्रतीत्य चरितं स्मेराननो भूत्स्मरः ॥ ६५ ॥ प्रगल्भा वासकसज्जा यथा- कृतं वपुषि भूषणं चिकुरधोरणी धूपिता कृता शयनसन्निधौ क्रमुकचीटिकासंभृतिः ॥ कपटेन चित्रपदं विलोकनीयतां द्योतयति किमपि ईषतिर्यगिति यावत् लजयेति भावः । द्वारं देहली समुद्री सते विलोकयति प्रियागमनजिज्ञासयेति भावः । किंच सहचरीभूषाविजि- गीषामिषात् सहचारीणां सखीनां यानि भूषगानि तेषां जिगीषा जेतुमिच्छा तस्याः मिषात् भवद्भय यणादधीकं कान्तिभाजि मद्भूषणानीति कपटेनेति भावः नवं नूतनमाभरणम् एकत्वमवि- वक्षितम् गह्णाति इत्यं पूर्वोक्तप्रकारेग पद्मशः कमलनयनायाः चरितमाचरणम् प्रतीत्य ज्ञात्वा प्रती यति पदं चेनोभवस्याप्यदृश्यतामादयव्रत्यन्तनिगू त्वं चेष्टितस्य द्योतयति । स्मरो मदनः स्मेराननो विकसित ननः प्राप्तोयं मत्प्रभुतासमय इति भावः । एवं चाधिकमदनवाधा- वत्त्वं व्यज्यते यद्वा स्मेरं सहासं आननं यस्य कथामेय सवीसमूहमपि प्रतारयतीति विस्मय- नेति भावः । अभूज तः । एवं च कैतवादिपदं लन्नावत्वं स्मे निनादिपदं समदत्त्वं ध्वनयति । तच्च मध्यात्वम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६५ ॥ प्रगल्भां वासकसनामुदाहरति । कृतमिति। काचि कांचित्प्रत्याह वपुषि शरीरे भूषणमलंकरणम कृतं संपादितम् । किंच चिकुरधोरगी चिकुरा वालाः 'चिकुरः कुन्तलो वाल ' इत्यमरः । तेषां धोरणी संघातविशेषः धूपिताऽधिवासिता । किंच शयनसन्निधो पर्यकनिकटे क्रमुकवीटिकासं- भृतिः क्रमुकानि पूगशकलानि वाटिकाश्च यास्तयोः संभृतिः संभारः कृतः संपादितः एणीदृशा हरिणनेत्रया एवं च मार्गप्रेक्षणत्वं द्योन्यते हरिगीदृशेति प्रागप्यन्वेति । भवनम् एत्यागत्य एवं च प्रियपद्धतिदर्शनाय पुनर्बहिगमनमावद्यते देः त्विषा शरीरकान्त्या करणभूतया स्फुर कनककेतकी- कुसुमकान्तिभिः स्फुरत्कनककेतकीकुसुमानां स्वतो न शोभाशालित्वमिात द्योत्यते याः कनक- - ·रसमञ्जरी। - - अकारि हरिणीदृशा भवनमेत्य देहत्विषा स्फुरत्कनककेतकीकुसुमकान्तिभिर्दुर्दिनम् ॥ १६ ॥ मनोरथश्च यथा- आवयोरङ्गयोद्वैते भूयो विरहविप्लवः ॥ अद्वैते च स्मितं स्फीतं न स्यादन्योन्यवीक्षणम् ॥ ६७ ॥ परकीया वासकसज्जा यथा- केतकीनां पुष्पदीप्तयः ताभिर्दिनं दिवसरूपं समयं दुनिषिद्धं तिरस्कृतमिति यावत् 'दुःस्यात्कष्ट- निबंधयोः' इति विश्वः । अकारि कृतम् एवं च प्रकाशरूपस्यापि दिवसस्य देहसंबन्धिक- नककेतकीकुसुममालादीप्तिभिस्तिरस्कारकारितयाऽतिशयितकांतिवत्तया ध्वन्यते । यद्वा कृतमि- त्यादिषु णिजथैलक्षणीभवनम् एत्य देहशोभाशोभिकनककेतकीपुष्पमालादीप्तिभिर्दुर्दिनं कष्ट- दिनम् अकारि कष्टत्वं चातिवाहितुमशक्यतया अथवा देहत्विषा कनककेतकीकुसुमकान्तिभिः । अर्थात्सुरतसामग्रीवेन संपादितकतकीकुसुमदीप्तिभिः दुर्दिनं मेघच्छन्नदिनं स्फुरत्सप्रकाशम् अकारि एवं प्रियस्यागमनसौकर्यायेतिभावः। एवं कनककेतकीकुमुमदीप्तानां प्रकाशकतया दुर्दि- नत्वसंपादकत्वमसंभवीति दूषणमपास्तम् । पृथ्वी वृत्तम् ॥ ६६ ॥ चेष्टामनूक्तं मनोरथमुदाहरति आवयोरिति । कापि सत्वरच्छंदक्रीडाभिलाषिणी वक्ति आव- यामम प्रियस्य अस्मदो 'युवावौद्विवचने' इत्यावादेशः । अंगयोः शरीरयोद्वैते द्वयोर्भावः द्विना द्वितैव द्वैतम् द्वविध्यमित्यर्थः । तस्मिन्सति भूयः पुनरपि विरहविप्लवः विरहेण प्रियवियो- गेन विप्लवः दुःखं भावीति शेषः । अस्तु तर्हि प्रियैक्यमेवात आह अद्वैते प्रियेण सहाभेदे स्फीतम् अतिशयशालिपरस्परप्रसादेनेति भावः । स्मितं हसितं च इत्यपरम् अन्योन्यवीक्षणम् साकृतपरस्परावलोकनम् न स्यान्न भवेत् । एवंविधाभिलाषस्य खच्छन्दप्रवृत्तत्वेन मनोरथत्वं सर्वत्र चेष्टायाः पृथगनुदाहरणादत्रैव तदुदाहरणमयुक्त मिति प्रतिभाति अथवा मनोरथैकनायक प्रतीयमुक्तिः । पथ्यावक्रवृत्तम् ॥ ६७ ॥ परकीयां वासकसज्जामुदाहरति ॥ श्वश्रूमिति ॥ काचित्कांचित्प्रत्याह श्वधू पतिजननीम् छलेन अतिप्रभाते जामातृसदने महोत्सवविलोकनाय गंतव्यमस्तीत्यादिकपटेन स्वापयति निद्रापयति बहुलप्रकाशकतया संतापकतया च नायाति भवतीनां निद्रेत्यादिकपटेन प्रदीपांकुरं. दीपप्ररोहम अंकुरपदं सूक्ष्मता साचाल्पप्रकाशतां व्यंजयति तिरोधत्ते । भित्याद्यन्तरितत्वे- ·रसमञ्जरी। ८५ श्वश्रू स्वापयतिच्छलेन च तिरोधत्ते प्रदीपांकुरं धत्ते सौधकपोतपोतनिनदैः सांकेतिक चेष्टितम् ॥ शश्वत्पार्श्वनिवर्तिताङ्गलतिक लोलत्कपोलद्यति क्वापि क्वापि कराम्बज प्रियधिया तल्पांतिके न्यस्यति ॥ ६८ ॥ सामान्यवनिता वासकसज्जा यथा- चोलं नीलनिचोलकर्षणविधौ चडामणिं चम्बने याचिष्ये कुचयोः करार्पणविधौ काञ्ची पुनः कांचनीम् ॥ इत्थं चन्दनचर्चितैमूंगमदैरंगानि संस्कुर्वती तत्कि यन्न मनोरथं वितनते वारेषु वाराङ्गना ॥ ६९ ॥ नाच्छद्यता व्यञ्जयांत एवं च प्रियागमसौकातिगया वन्यते कि च सौधकपातपातनिनदैः प्रासादकलशशब्दैः साकतिक संकेतसम्बधि चष्टितम् एवं च सोधसंबंधोत्कीर्तनेन नैकटयं तेन चान्यथा नाशंकनीयत्वं व्यज्यते पातपंदन वारंवारं शब्दकरणौचित्यम् अहमत्रास्मीति ज्ञापक- मित्यर्थ शब्दं व्यापारम एकवचनमेकरूपता द्योतयति धत्तंऽङ्गीकरोति एवं च कपातनिनदए- वायं नान्यदित्यप्रकटपरपुरुषानुरागो व्यज्यत किच शश्वत्पाविवर्तितागतिकम् गन्निरंतरम पार्श्वभ्यां विवर्तिता परावर्तिता तनमयप्रांताविलोकनार्थमिति भावः । अंगलतिका गात्रय- टियंत्र क्रियायाम् । तथालोलत्कपोलद्युति लोलनी चचला परिवर्जनानि भाव कपालद्युतिर्ग- डप्रभा यत्र क्रियायाम् तथा प्रियागमनसभावनामतोषेणमुखस्यातिप्रसन्नतगति भावः तल्पांतिक शयनप्रांते क्वापि क्वापि प्रदेश प्रियधिया जारागमसभावनासंतापण मुग्वस्यातिप्रसन्नतयेति भावः जारागमनसंभावनया करांबुजं करकमलम अम्बुजपदं प्रियस्मृतिजन्यखंदवत्तां ध्वनयति। शार्दूलविक्रीडितंवृत्तम् ॥ ६८ ॥ सामान्यवनिता वासकसज्जामुदाहरति । चोलमिति । काचित्कांचित्प्रत्याह ॥ नीलचोलकर्षण- विधौ नीलवर्णो योनिचोलः उपरितनशाटकः निचोलप्रच्छदपटः' इत्यमरः । तस्य कर्षणविधी आकर्षणविधौ चोलम् 'चोलः कूर्पाः सको स्त्रियामि'न्यमरः कुचयोः स्तनयोः याचिष्ये प्रार्थयि- च्यामि इदमग्रेप्यन्वेति नीलपदं घनांधकारगमनयोग्यता 'वनयति गौरागित्वं वा विधिपदमाकर्ष- वश्यकर्तव्यत्वं द्योतयति किंक चुंबने चुंबनसमये चूडामणि केशपाशभूषारत्न न किचेत्यर्थः ·रसमञ्जरी। सदाकृताज्ञाकरप्रियतमास्वाधीनपतिका निरन्तराज्ञाकरप्रियत्वमित्यर्थः । अस्याश्चेष्टाः ॥ वनविहारादिमदनमहोत्सवमदाहङ्कारमनोरथावाप्तिप्रभृतयः मदो होत्कर्षः। मुग्धा स्वाधीनपतिका यथा- मध्ये न काशमा स्तने न गरिमा देहे न वा कान्तिमा श्रोणौ न प्रथिमा गतौ न जडिमा नेत्रे न वा वक्रिमा ॥ लास्ये न द्रढिमा न वाचि पटिमा हास्ये न वा स्फीतिमा प्राणेशस्य तथापि मजति मनो मय्येव किं कारणम् ॥ ७० ॥ कुचयोः स्तनयोः करार्पणविधौ करार्पणसमय काञ्चनी सुवर्णनिर्मितां काञ्ची मेखलाम् अर्पण- पदं मर्दनावसरे अन्याद्भुतवस्तुयाञ्चेच्छावत्त्वं ध्वनयति पूर्व विधिपदोपादानादत्रापि तस्यैवोपा- दानमयुक्तमिवाभाति इत्थं पूर्वोक्तमनया चन्दनचर्चितैर्मृगमदैः करतूरिकाभिः ‘मृगनाभिर्मंग- मदः कस्तूरी चाथ कोलकम् ' इत्यमरः । अङ्गानि अवयवान् ‘अङ्गं प्रतीकावयवः इत्यमरः । संस्कुर्वती अधिवासयन्ती वासयन्ती वाराङ्गना वेश्यावारेषु कान्तागमनानश्चयोत्तरसमयेषु यद्वस्तु मनोरथाभिलाषविषयम् यद्वा मनोरथमभिलाषं वा यत् यदर्थमित्यर्थः । तत् वितनुते करोति यत्तत्किं न किमपीत्यर्थः एवं च वेश्याभलाषविषयं सर्वमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६९ ॥ क्रमप्राप्तां स्वाधीनपतिका लक्षयति । सदीत । निरन्तराज्ञा फरप्रियत्वमित्यर्थः । लक्षणज्ञा- नाय चेष्टामाह वनेति । मदो हर्षोत्कर्षः अहंकार आत्मनीतराधीनमत्वधीः मुग्धां स्वाधीन- पतिकामुदाहरति । मध्येति । कापि सखीमाह । हे सखि मध्ये कटौ ऋशिमां कृशत्वम् नववयः संधिमत्तया आपचयोपचयाभावान्न कृशत्वं स्फुटमिति भावः । किंच स्तने कुचे गरिमा गुरु- त्वेन पूर्वाभिप्रायः देहे शरीरे कान्तिमा लावण्यातिशयः संसर्गतारुण्याभावात् किंच श्रोणी नितम्बे प्रथिमा पृथुत्वं न किंच गतौ गमने जडिमा जडत्वं न किंच नेत्रे नयने वक्रिमा तिर्य- गवलोकनं न । ननु संपूर्णतारुण्याभावेपि कलाकौशलत्वादेवासक्तिरत आह 'लास्यं तौर्यत्रिक नाट्यम्' इति विश्वः । द्रढिमा दृढत्वं अभ्यासविशेष इति यावत् । यद्वा विलासे द्रढिमा ·रसमञ्जरी। - मध्या स्वाधनपतिका यथा- यदपि रतिमहोत्सवे नकारो यदपि करेण च नीविधारणानि ॥ प्रियमखि पतिरेष पार्श्वदेशं तदपि न मुञ्चति तत् किमाचरामि ॥ ७१ ॥ प्रौढा स्वाधीनपतिका यथा- वस्याधरपल्लवस्य वचसो हास्यस्य लास्यस्य वा धन्यानामरविन्दसन्दरदृशां कान्तस्तनोति स्तुतिम् । स्वप्नेनापि न गच्छति श्रुतिपथं चेतःपथं दृक्पयं काप्यन्या दयितस्य मे सखि कथं तस्यास्तु भेदग्रहः ॥ ७२ ॥ चमत्कारविशेषो न सिंच वाच वचने पाटेमा पटुत्वम् इष्टत्वादिकमिति यावत् । किंच हास्ये हामते स्फीतिमा प्रागल्भ्यम् ॥ मुग्धत्वादिति भावः । यद्यपि तथापि प्राणेशस्य प्रियतमस्य मय्येव नान्यत्र मनश्चित्तं मजात लीनं भवति । एवं च बहिर्गमनाभावो द्योत्यते अत्र किंका- रणं तत्र जाने एव चाहंकारो द्यो यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। ७० ।। मध्यां स्वाधीनपातकामुदाहरांत । यदपीति । हे प्रियसखि यदपि यद्यपि रतिमहोत्सवे संभो- गोकटोत्सवममये नकारो निषेधः क्रियते। उत्सवपदं निषेधायाग्यतां ध्वनयति । यदपि करेण हस्तन नीविधार गानि वस्त्रग्रन्थ्यवष्टम्भाः बहुवचनं बलादप्यनिवार्यतां द्योतयति । क्रियन्ते तदाप तथापे एषः पतिः प्रियः पार्श्वदेशम् अङ्गलग्नतां चेद्यदि न मुञ्चति तर्हि किं करोमि तत्कथयेति भावः । एवं चाहं पारो द्योत्यते मध्यात्वं च स्फुटमेव । पुष्-िताग्रावृत्तम् ॥ ७१ ॥ प्रौढां स्वाधीनपानेकामुदाहराते । वस्येति । का चत्कथमन्यनायिकाकान्तस्तदीयस्तवं विद धाति न त्वदायः प्रियस्तव स्तब करोतीति वादिनी सखों प्रत्याह । हे मखि कान्त. अर्थात् अन्याङ्ग नामपि प्रियः । वकस्य वदनम्य अधरपल्लवस्य अधरोष्ठकिसलयस्य पलवपदं कोमलतामणतां च व्यञ्जयति वचसो वचनस्य हास्यस्य हसितस्य लास्यस्य - ·रसमञ्जरी। परकीया स्वाधीनपतिका यथा- स्वीयाः सन्ति गृहे गृहे मृगदृशो यासां विलासक्कण- त्काञ्चीकुण्डलहेमकङ्कणझणत्कारो न विश्राम्यति । को हेतुः सखि कानने पुरपथ सौधे सखीसन्निधौ भ्राम्यन्ती मम वल्लभम्य परितो दृष्टिर्न मां मुञ्चति ॥ ७३ ॥ तौर्यत्रिकस्य विलासस्य वा विकल्पार्थः । समुच्चयार्थो वा शब्दः धन्यानां प्रियेण स्वतः स्तुति- करणादिति भावः । अरविन्दसुन्दरदृशां कमलाभिरामनयनानां स्तुतिं स्तवं तनोति विस्तार- यति एवं विरहसद्भावापि द्योत्यते ॥ मम प्रियस्य दयितस्य काप्यन्या कामिनी स्वप्रेनापि स्वप्नावस्थायां किमुत जाग्रद्दशायामिति भावः । दृपथं दृष्टिपथं श्रुतिपथं श्रवणमार्गम् चेतः- पथमन्तःकरणपद्धतिम् न गच्छति न प्राप्नोति दृगादिविषया न भवतीत्यर्थः । तस्मात्तस्य मप्रियस्य भंदग्रहः अर्थादितरनायकेभ्यो भिन्ना बुाद्धः तस्याप स्तुतौ भेदत्वात् कथमस्तु न कथमपीत्यर्थः । स्तुतेः सप्रतियोगितयान्यका दर्शनादिकमपेक्षितं तदभावाच्च कथं स्तुतिः स्यादिति भावः । एवं चान्याङ्गनापतीनामन्याङ्गनादर्शनादिसलात् स्तुतिसंभवात् तास्वधन्यात्वं स्वस्मिंश्च धन्यतमात्वं व्यज्यते यद्वा कापि प्रियतमे कोपादिकं विधेयमित्युप- देशकारिणी सखा प्रांत वक्ति । हे सखि यासामरविन्दमुन्दरदृशां वक्कादीनां कान्तः स्तुति तनोति तास्तु धन्याः । मे दयितस्य अन्या कापि स्वप्नेनापि दृगादिविषया न एवं च कोपो- त्तरं तेन स्तुत्यादना प्रसादीकरणं कर्तुं शक्यम् । एवं च तत्संबन्धस्तद्विषयक इति यावत् भेदग्रहः भिद्यते हृदयमनेनति भेदः कोप इत्यर्थः । तस्य ग्रहो ग्रहणम् अङ्गाकारः कथमस्तु नोचित इति भावः एवं च यः कोपोत्तरं स्तुत्यादिप्रसादनाप कर्तुं न जानाति तादृशे सरले मन्दे किंचित्तु नोचितं कोपकरणमिति व्यज्यते । अत्र प्रकृतेन स्वप्न व थयाप्यन्याङ्गनादर्श- नाद्यभावकथने नामकृतजाग्रद्दशायां तदभावः कैमुतिकन्यायेनार्थादापतीति प्रकृतार्थादप्रकृ- तार्थापत्तिरलंकारः सा चान्याङ्गनातः स्वीयाधन्यतमात्वोक्तथा व्यतिरेकानुप्राणितः 'एकस्य वस्तुनो भावे यत्र वस्त्वन्यदापतेत् । कैमुतिकन्यायतः साम्यादापत्तिरलांक्रया' इति तलक्षणात् । शार्दूललविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७२ ॥ परकीयां स्वाधीनपतिकामुदाहरति । स्वयिा इति । कापि सखी वक्ति हे साखि यद्यपि ।

·रसमञ्जरी। - स्वाधीनपतिका सामान्यवनिता यथा- सन्त्येवं प्रतिमन्दिरं युवतवो यासां सुधासागर- स्रोतःस्यतसरोजसुन्दरचमत्कारा दृशोर्विभ्रमाः । चित्रं किन्तु विचित्रमन्मथकलावैशद्यहेतोः पुन- वित्तं चित्तहरं प्रयच्छति युवा मय्येव किं कारणम् ।। ७४ ।। ताः स्वीयाः यासां विलासक्वणत्काञ्चीकुण्डलहेमकङ्कणझणत्कारः विलासेन हस्तादिचेष्टाविशेषण कणती सशब्दा नीवी कटिमेखलां कुण्डलं कर्णभूषणं हमकङ्कणं सुवर्णबाहुवलयं येषां झण- कारः शब्दविशेषः न विश्राम्यात विरतिं न याति ताः सरोरुहदृशः कमलनयनाः स्वीयाः स्वगृहे स्वसदने गृहपदमायासाभावमवगमयति सन्ति विद्यन्ते तथापि कानने विपिने एवं च भयजनकेपि विपिने भयाप्राप्त्या आसक्तिविशेषों ध्वन्यते तथा पुरपथे नगरमार्गे एवं च बहु- तरजनाकीर्णतयोचितलजापि तत्परित्यागात् आसक्त्यातिशय एव द्योत्यते तथा सौधे उच्च- सदने एवं चोच्चतया विप्रदेशाद्यारोहणेन साहसकारिता व्यज्यते । तथा च स एव तथा सखीसन्निधौ सखीसविधे एवं च समीपतरवर्तिसखीनिवहसमक्षविलोकनमुचितं वेति विवेक- वैधुर्य ध्वन्यते तेन चोन्मादस्तेन च स एव मां परितः समंताद्भाम्यन्ती भ्रमन्ती एवं चैक- त्रानवस्थित्या विश्रान्त्यभावस्तेन च स एव व्यज्यते मम वल्लभस्य प्रियस्य दृष्टिः एकवचन- मेकरूपतां व्यनक्ति न मुञ्चति अर्थान्मामित्यर्थः अत्र को हेतुः किं कारणम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७३ ॥ सामान्यवनिता स्वाधीनपतिकामुदाहरति। सन्त्येवमिति । सामान्यवानिता सखीं बक्ति हे सखि यासां स्वीयानां परकीयानां वा सुधासागरस्रोतःस्यूतसरोजमुन्दरचमत्काराः सुधायाः अमृतस्य सागरः सरित्पतिः तस्य स्रोतसि प्रवाहे स्यूतं लग्नम् । एवं च पत्न्याह्लादकत्वं व्यज्यते अत्र 'स्रोतोम्बुसरणं स्वत' इत्यमरः । स्वतोम्बुसरणरूपार्थस्य सागरे सम्भवादसमञ्जसमिवाभाति यत्सरोज कमलं तत्सुन्दराः रमणीयाः चमत्कारा येषां ते एतादृशाः दृशोर्विभ्रमाः दृष्टेः कटाक्षादयः विचित्रमन्मथकलावैशद्यहेतोः विचित्रा नानाविधकेलिकलाः परिस्फुरन्त किमु वाच्यं तासामङ्गसङ्के .. ..

·९० रसमञ्जरी। स्वयमभिसरति प्रियभभिसारयति वा या साभिसारिका । अस्याश्चेष्टा सम- यानुरूपवेषभूषणशङ्काप्रज्ञानैपुण्यकपटसाहसादय इति । परकीयायाः स्वीया- यास्तु प्रकृतएव क्रमः । अलक्ष्यतासम्पादकस्य श्वेताद्याभरणस्य स्वीयाभिसा- रिकायामसम्भवात् मुग्धाभिसारिका यथा- दूती विद्युदुपागता सहचरी रात्रिः सह स्थायिनी दैवज्ञो दिशति स्वनेन जलदः प्रस्थानवेलां शुभाम् । इतिभावः एतादृश्यः मृगदृशो हरिण नयनाः प्रातमन्दिरं मन्दिरे मन्दिरे वीप्सायामव्ययीभावः।सन्त्येव एवकारेण सौलभ्यं द्योत्यते किन्तु इदं चित्रमद्भुतमाश्चर्यम् इत्यर्थः । एतच्चित्तहरं मनःस्वाधीन- ताकारि एवं च शरीरस्याधीनताकरणमसुकरमिति व्यज्यते । वित्तं वसु पुनः एकदा तु दत्तमे- वेति भावः । युवा तरुणः युवपदं सकलनायिकास्पृहणीयतां ध्वनयति मयि प्रयच्छत्येव ददात्येव एवकारेण निवारणकरणपि न वै दान्यतामावहतीति ध्वन्यते एवं च विना द्रव्यदानं सुलभतरा एवं वाराङ्गनास्तथापि ताः सन्त्यज्य द्रव्यदानादिनापि मामेव भजते इत्यहो किमत्र बीजमिति न जाने अत्र किं कारणं तु न जाने इत्यर्थः चित्तं मय्येव मय्यास्थितमेव व्याचख्युस्तन्न स्वीया- परकीयानां द्रव्यदानाप्रसक्त्या व्यावर्तकत्वात् व्यर्थत्वापत्तेः नच वेश्यान्तरं व्यावर्त्यमिति वाच्यम्। तस्यापि लक्ष्यत्वात् एवं च द्रव्यदानकारणस्य मन्मथकलावैशद्यस्य स्वयमुपन्यस्तत्वात् तत्कार- गप्रश्नस्यानौचित्यमिति दूषणमपास्नम् । अलंकाराः पूर्ववदुन्नेयाः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥७॥ क्रमप्राप्तामभिसारिका लक्षयति । स्वामति । अभिसरणाभिसारणान्यतरवत्त्वमित्यर्थः उक्तं च 'या कान्ताभिसरकान्तं सारयेद्वाभिसारिका' इति अस्याश्चेष्टामाह समयेति समयानुरूपं श्वेतनीलादि स्वीयापरकीययोरभिसारव्यापारस्तुल्य एवेत्याह दूतीत्यादि इतिपूर्वोक्तप्रकारेण तुका- रश्वाथै प्रकृत एवमन्य इत्यर्थः क्रमः अभिसारव्यापारः तथैव दर्शनादितिभाव इति केचित् वस्तुतस्तु यथा श्रुतमेव साधनम् अलक्ष्यतासंपादकस्य श्वेताद्याभरणग्रहणस्य स्वीयाभिसारि- कामप्येते भेदोदाहरणपद्ये इतरव्यावर्तके बलवद्दोषापादनानुपपत्तेः अतएव परकीयामभिसारिकाम- भिधाय ज्योत्स्नाभिसारिकेत्यादिभेदत्रयं तस्या एवाभ्यधााय अन्यथाध्वान्ताभिसारिकादाहरण- १न धेरस्यतामावहतीति पाठान्तरम् ।

·रसमञ्जरी। ११ - वाचं माङ्गलिकीं तनोति तिमिरस्तोमोपि झिल्लीरवै- जोतोऽयं दयिताभिसारसमयो मुग्धे विमुञ्च त्रपाम् ॥ ७५ ॥ मध्याभिसारिका यथा- भीतासि नैव भुजगात्पथि मद्भुनस्य सङ्गे पुनः किमपि कम्पमरीकरोषि । समय पद्ये स्वैरिणानपदोपादानःसगतः । नच दिवाभिसारिकोदाहरणपद्ये शुद्धान्तपदोपादानात स्वीयाभिमारिकामप्येते भेदा इति वाच्यम् । शुद्धान्ते जारेणापि सह सङ्गतेः सम्भवात् ज्योत्स्नाभिसार इत्यादी मात्रपदमवश्यं पूरणायम् । अन्यथा ध्वान्ताभिस रिकादाहरणपये इतर- व्यावर्तकं केवलपदोपादानानुपः त्तेः प्रकृत एवक्रमः भर्तु शुश्रूषादिरूपः । मुग्धाभिसारिकामुदा- हरनि। दृतीति। काचिनाय का वक्ति हे मुग्वे विद्युत् तडिदेव दूती आकारिकेति भावः विद्युत्पदं क्षणाद्यवस्थायलं तच्च शीघ्रगमनार्हता वनयति उपगता प्राप्ता नन्वेतस्याश्रापल्यशालित्वं कथमनया सह गन्तव्यमत आह रात्रिर्निशै। सहचरी ससी महस्थायिनी सहतिष्ठति तथा चानयैव सह गतव्यमिति भावः । ननु सहरीसत्वेपि शुभममयभावे कथं गन्तव्यमत आह जलदो मेघएव दैज्ञः दै। भा जानात ज्योतिर्विदित्यर्थः एवं चेत्तदाज्ञाल्लङ्घनं विधेयमिति धन्यते । स्यने । शब्देन वेग प्रस्थानगमनसमयं समीचीनां शुभा दिशति कथयति एवं चायमेवा वसरः शुभ इत्यभिधीयते अतोऽमुना घनेन झटिति प्रस्थातव्यमिति व्यज्यते किंच तिमिरस्तोमोपि धान्नान कपि 'स्तोमौघनिकरवात ' इत्यमरः । झिल्लीरवैः चीरिकाशब्दैः भङ्गाराचारका सल्ला त्यमरः माङ्गालेकी मङ्गलप्रयोजिकाम् वाचं तनाति विस्तारयति एवं चानेन तिमिरमपि मङ्गलाचनं वक्ति किमुत चानक. सखीनिवह इति व्यज्यते अयमासन्नः दयिताभिसारसमयः प्रियतमसमीपगमनावमर जातः ननु लज़ारूपप्रतिवन्धकवशात्कथं गन्त- व्यमत आह त्रयं लजां अभिलाषतप्रातबन्धिकाम् विमुच सर्वात्मना त्यज लजात्यागेनैताग- यांतोचितममये प्रियमाभसरेति भावः अन्यन्यापि गन्तुमुद्युक्तस्य मुहूर्नादि कथ्यत इति लौकिकम् अत्र विद्यदादीनां दृतीत्वादिकथनेन इवाद्यभावेन च लुप्तात्प्रेक्षाप्यलकारः । स्पष्टम- न्यत् । शार्दूलविक्राडितं उत्तम् ॥ ७५ ।। मध्यामभिसारिकामुदाहरति । भीतासीति । नायको नायिका वक्ति हे तन्वि एवं च १ लज्जात्यागेन रतानचितममये इनि पटान्नाम् । वेवं एतच्छुकटीकासमाप्तिपर्यन्नं मुद्रित पुस्तके ।

·रसमञ्जरी। अम्भोधरध्वनिभिरक्षुभितासि तन्वि मद्वाचि साचिक्दनासि किमाचरामि ॥ ७६ ॥ प्रगल्भाभिसारिका यथा- स्फुरदुरसिजभारभङ्गुगङ्गी किसलयकोमलकान्तिना पदेन । अथ कथय कथं सहेत गन्तुं यदि न निशासु मनोरथो रथः स्यात् ॥ ७७ ॥ भारवहनाक्षमत्वं तेन च कम्पाद्यङ्गीकारानौचि यं ध्वन्यते पथि मागे भुजङ्गात् सात् पदस्पृष्टादिति भावः नैव भीतासि भयं नैव प्राप्त सि यद्वा भातैव नासि एवं च तत्कार्यकम्पादिदूरापास्त- मिति द्योत्यते पथिपदं विस्पष्टदर्शनायोग्यतां ध्वनयति भुजंगपदमवश्यपरिहरणीयत्वं भयजन- कत्वं वा व्यञ्जयति मद्भुजम्यापरिहरणीयस्याभयजनकस्य वेति भावः । किसङ्गे इषत्सङ्गे एवं च गाढालिङ्गने किं करिष्यतीति न जाने ति व्यज्यते। कम्पं वेपथुम् उरीकरोषि अङ्गीकारोषि सात्विकभावोदयादितिभावः । किन्च अगोधरध्वनिभिः सजलजलदनिनदैः बहुभिर्भयंकरैरि- तिभावः अक्षुभिनासि साध्वस न प्राप्तासि अनेन क्षुभितासीति युक्तम् मद्वाचि मद्वचने एक- स्मिन् भयाजनके साचिवदनासि ।तर्यङ्गमितास लजयंति भावः किमाचरामि किं करोमि तथा चात्र दैवमेव शरणमिति भावः । अत्र भुजंग देभीतिहेतोरपि भय नुत्पत्तिकथना भीत्य- हेतुभुजसंगादर्भ'त्युत्पत्तिप्रदर्शनाच्च विशेषोक्तिविभावः नासंसृष्टिः इतरत्स्पष्टम् । वसन्त- तिलका वृत्तम् ॥ ७६ ॥ प्रौढाभीसारिकामुदाहरति । स्फुरदिति। कापि सखी मद्वचनादिनेयमागता न स्वाभिलाषेणेति वादिनं नायकं प्रत्याह अथेनि प्रश्ने । यदि मनोरथः अभिलाषः स एव रथः स्यन्दनः गमन- साधनइत्यर्थः मनोरथपदमत्यन्तद्रुतगमितामावेदयति न स्यान्न भवेत् तर्हि स्फुरदुरसिजभारभ- हुराङ्गा स्फुरन्तौ विलसन्तौ यावुरासजौ स्तनौ तयोभीरेण भङ्गुरं भङ्गशीलमङ्गं यस्याः सा नायिका उरसिजपदं दुर्वहतां व्यञ्जयति भट्टराङ्गीपदेन गत्ययोग्यता ध्वन्यते किसलयकोमल- ·रसमभरी। परकीयाभिसारिका यथा- रभसादभिसर्तमद्यताना वनितानां साख वारिदो विवस्वान् । रजनी दिवसोन्धकारमार्च- विपिनं वेश्म विमार्ग एव मार्गः ॥ ७८ ॥ कान्तिना पल्लवमृदुत्वशोभाशालिना अत्र कान्तिपदमधिकमित्र भाति वस्तुतस्तु कोमलपदं भावपरं एवं च कोमलसहिता कान्तिरित समासं विधाय किसलयपदेन समासः पदेन चरणेन निशासु रात्रिषु ऐते नोच्चावचप्रदेशज्ञानवैधुर्य तच्च बहुक्लेशागमनवत्त्वं ध्वनयति बहुवचनेन च यदीयभव- निबन्धमात्रादेवागता स्यात्तर्हि कदाचिदेव न बहुवारम् तम्मादमिलाषेणेवागतेति व्यज्यते कथं केनोपायेन गन्तुं भवत्सन्निधिं प्राप्तं सहेत समर्था भवेदित्यर्थः एवं चाकेवलं स्वाभिलाषबलेनैवे- यमागतेति द्योत्यते अत्र अनुमानं तु कार्यादेः कारणाद्यवधारणमिति लक्षितः प्राप्तिरूपकार्येण मनोरथरूपकारणाद्यवधारणादनुमानालंकारः । स्पष्टमन्यत् । पुष्पिताग्रावृत्तम् ॥ ७७ ॥ परकीयाभिसारिकामुदाहरति। रभसादिति । कापि कथमेतादशावसरेभिसतुमुचितमिति वादिनी सखी प्रत्याह हेसखि रभसात् प्रियदर्शनोत्कण्ठ्यात् अभिसर्तुं प्रियं प्रति गन्तुम् उद्यतानां कृतोद्योगानां वनितानाम् अनुरागविशेषवतीनाम् नायिकानाम् ' वनिताजनिता यर्थानुरागा- याञ्चयोषिति ' इत्यमरः वारिदो जलदः बहुलपक्कमम्पादकः स एव विवस्वान् भास्वान् पति- लमार्गशुष्कतासम्पादनाजनितात्यर्थानुरागक इति भावः एवञ्चान्यजनसञ्चारायोग्यएव पथ्यस्म- मद्गमनमुचितमिति व्यज्यते रजनी रात्रिः जनगमनयोग्यताशून्या सैव दिवसो वासरः गमन- योग्यः एवमन्यगमनायोप्यसमय एवास्माकं गमनयोग्य इति ध्वन्यते किंच अन्धकारः ध्वान्तम् मार्गदर्शनप्रतिबन्धकम् तदेवार्चिस्तेजः एवञ्चान्यजनमार्गदर्शनप्रतिबन्धकमनुगुणमिति व्यज्यते ननु पङ्किलेपि पथि बहुलान्धकारात्तत्रापि कैश्चिदज्ञायत एवातआह किंच विमार्ग एव अपथएव सर्वदान्यजनापरिचित इति भावः मार्गः सरणिः अस्मत्परिचित इति भावः एवं चान्यजना-

·९४
रसमञ्जरी।
--
ज्योत्स्नाभिसारिका यथा-
चन्द्रोदये चन्दनमङ्गकेषु
विहस्य विन्यस्य विनिर्गतायाः ।
मनो निहन्तुं मदनोपि बाणान्
करेण कौन्दान् बिभराम्बभूव ॥ ७९ ॥
लोचनाविषयमार्ग एवास्माकं समुचितं इति द्योत्यते ननु तत्र सदनाभावात्कथं क्रीडेत्यत आह
विपिनं वनम् अन्यसञ्चारलेशशून्यम् तदेव वेश्म गृहम् एवं च क्रीडास्थानं विपिनमेवास्माकमत्य-
न्तोचितामात व्यज्यते अत्र प्रौढोक्तिस्तदशक्तस्य तच्छक्तत्वादिकल्पनमिति लक्षणलक्षितागमना-
दिसौकर्यायासमर्थस्यापि मेघादेः तच्छक्तत्वकल्पनात् प्रौढोक्तिः अभिसारिका प्रतिगमनादि-
सौकर्यसाधारणकार्यदर्शनान्मेघादेः सवितृत्वादिसंभावनया इवाद्यभावेन च लुप्तोत्प्रेक्षा च।
स्फुटमन्यत् । मालाभरणीयो वृत्तम् ॥ ७८ ॥
सामान्यतः परकीयामाभिसारिकामुदाहृत्य तद्विशेषानुदाहरन् ज्योत्स्नाभिसारिकामुदाहरति ।
चन्द्रोदयइति । कांचकाञ्चित्प्रत्याह चन्द्रोदये चन्द्रपदं गमनसाहाय्यसम्पादकतयाऽ ह्लादवि-
शेषजनकतां व्यञ्जयति अङ्गकेषु अनुकम्पगात्रेषु प्रियविरहजनुषा । अनुकम्पायां कन् ।
चन्दन विन्यत्यालिन्य श्रेते श्वेत वस्तु भेदप्रतातझटिति न भवतीति धिया चन्दनकरनिकरसरू-
पचन्दनधारणामकरोदिति भावः एवं च तनुतराण मानांविरहयोगाद्दरतया चन्दनदीधितावद-
श्यत्वेपि चन्द लेपसम्पादने नत्यन्तादृश्यत्वं ध्वन्यते विहस्य स्मित्वा सम्यगिदमलक्ष्यतास.
म्पादकं जातमिति धियेतिभावः यद्वा हास्यस्यापि सुधानिधिदीधितिसमतयात्यन्तालक्ष्यतया
तत्संपादकमेतदिति भावः । अथवा एतावन्तं समय-नङ्गो मामपाडदिदानी कि किमनेन
विधेयमिति बियेति भावः निर्गतायाः प्रियं प्रत्यभिसृता : मनश्चित्तं निहन्तुं व्यापादयितुम् ।
एवं चैतादृशामामेचारकारिप्रधानभूचित्तव्यापादननेतरेन्द्रियजातमपि व्यापादितप्रायमिति
व्यज्यते मदनोपि मन्मथापि तद्वमसहमान इनि यावत् करेण किरणेन का दान कुन्दपुष्पा-
प्येव बाणान् शरान् पुष्पशरत्वात्तस्य बिभरोबभूव दधे विरहिदुःसहकुन्दपुष्पाणि विकासयन्ति
स्म । वं च तदप्येतस्याः श्वैत्यविशेषसम्पादकतयानुगुणमेव जातमिति व्यज्यते ।
उपजातिवृत्तम् ॥ ७९ ॥

·रसमारी। ९५ - तमिस्राभिसारिका यथा- नाम्बुजैर्न कुमुदैरुपमेयं स्वैरिणीजनविलोचनयुग्मम् । नोदये दिनकरस्य नवेन्दोः केवले तमसि तस्य विकाशः ।। ८० ॥ दिवसाभिसारिका यथा पल्लीनामधिपस्य पजदृशा पर्वोत्सवामन्त्रणे जाते मानना मिथः तमहोत्साहं पुरः प्रस्थिताः । सव्यानं स्थितयोर्विहस्य र तयोः शद्धान्तमत्रान्तरे यूनोः स्विन्नकपोलयोर्विजयते काप्येष कण्ठग्रहः ॥ ८१ ॥ तमिस्राभिसारिकामुदाहरान । नाम्बुजारात। कचित् काश्चत्प्रत्याह से रिणाज वलांचनयुग्मम् स्वैरिणीजनो व्यभिचारिणाजनः तस्य नेत्रद्वन्द्वम् जनपदं सर्वासांमकरूपतां द्योतयति विलोचनपदं सूक्ष्मग्राहकतां व्य जयांत अम्बुजैः सूयायकासभिरित्यर्थः । कुमुदैश्चन्द्रविकासिभिः नोपमेयम् । तत्रहतुमाह दिनकरस्य सूर्यस्य इन्दोश्चन्द्रस्य उदय यस्य न विकासः किन्तु केवले निबिड़े इत्यर्थः तमस्यन्धकार विकासः व्यातरेकालङ्कारांत्र अत्र नोदय इत्यादावुभयो- कतया चारिताये द्वितीयोपादानमांनदानताभाति पूर्व तु नयनद्वयाभावे चकारापेक्षा स्यादिति तद भावे तदुपादानं मिलित यदभिरामताविक इत्यत्रबाटोत्तरवाक्यान्तर्गतयच्छब्दस्य न तच्छ- ब्दापेक्षा । स्वागतावतम् ॥ ८० ॥ दिवसामिसारिफामुदाहरति । पल्लीनामिति । पल्लीनां घोषाणाम् अधिपस्य स्वामिनः पल्लीनाम- धिपस्य चेति बहुवचनैकवचनाभ्यां भाग्यातिशयशालत्वं ध्वन्यते यद्वा निमन्त्रणापरिहार्यत्वं व्यज्यते पङ्कजदृशां कमलनयनानाम् बहुवचनमादरातिशयं व्यक्ति पूर्वोत्सवामन्त्रणे पर्वणि चैत्रपौर्णमास्यादी उत्सवः को कम् तदर्थमामन्त्रणे जाते पल्यधिपाङ्गनाभिः सम्पादिते सति माजना गहजनाः मियः परस्परम कृतमहात्साहम् सम्पादितो महोत्साह उद्योगो यत्र क्रियायां ·रसमञ्जरी। - मुग्धाया लज्जाप्राधान्येन सामान्यवनिताभिसारिका यथा- लोलच्चोलचमत्कृतिप्रविलसत्काञ्चीलताझंकृति- न्यञ्चत्कञ्चकबन्धबन्धुरचलद्वक्षोजकुम्भोन्नतिः । स्फूर्जद्दीधितिविस्फुरद्गतिचलच्चामीकरालंकृतिः क्रीडाकुञ्जगृहं प्रयाति कृतिनः कस्यापि वाराङ्गना ॥ ८२ ॥ श्रीनिधेः। मध्याया लज्जामदनसाम्येन प्रगल्भायाः प्राकाश्यप्राधान्येन धीराया धैर्यप्राधान्येनाऽधीराया अधैर्यप्राधान्येन धीरा- पुरः अग्रे सान्तरमित्यर्थः प्रस्थिताः प्रचलिताः पल्यधिपसदनमित्यर्थः अत्रान्तरे एतत्समये सव्याज सकपटम् किञ्चिद्वयपदिश्य स्थितयोः अवस्थितयोः क्रीडनार्थम् विहस्य कथमेते प्रतारिता इति धियेत्यर्थः शुद्धान्तमेव वावरोधं 'शुद्धान्तश्चावरोधश्च' इत्यमरः गतयोः प्राप्तयो स्विनकपोलयोः परस्परागसञ्जातसात्विकभावोदयादिति भावः यूनोस्तरुणयोः पुमान् स्त्रिये'त्येकशेषः कोप्येष सर्वतो विलक्षणइत्यर्थः कण्ठग्रहः कण्टाश्लेषः विजयते सर्वोत्कर्षेण वर्तते एवं चालिङ्गनेवसानाभावो यज्यते ज्योत्स्नाभिसारिकादयो भेदाः परकीयाया एव न सर्वासामित्यत्र किं विनियामकमिति वेत्कथं च स्वैरिणीपदं मदालक्ष्ये इत्यलं वृथावाग्विलासेन । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। ८१॥ वेश्यामभिसारिकामुदाहरति । लोलचोलेति । गतिविशेषवशात् चञ्चलं यच्चोलमंशुकं तस्य चमत्कृतिश्चमत्कारो यत्र प्रविलसत्काञ्चीलताझंकृतिः प्रविलसन्ती शोभाशालिनी तदङ्गसङ्गादिति भावः या काञ्चीलता मेखला तस्या झंकृतिः स्वरविशेषों यत्र न्यञ्चन्नीचैर्गच्छन् यः कञ्चुक- वन्धः कूर्पासकग्रन्थिः तया बन्धुरा नम्रा बन्धुरं तूनतानत'मित्यमरः अत एव चलन्ती तिर्यप्रसारिणी वक्षोजकुम्भोन्नतिः कुचकलशदीर्घता यत्र स्फूर्जद्दीधितिः स्फूर्जन्ती अत्यन्तप्र- काशा दीधितिर्यत्र शीघ्रगमनौत्सुक्यादिति भावः अतएव चलच्चामीकरालंकृति चलन्ती चञ्चला चामीकरालंकृतिः सौवर्णालङ्करणादिर्यत्र सर्वाण्येतानि क्रियाविशेषणानि वारङ्गाना वेश्या कस्यापि कृतिनः अनिर्वचनीयसम्मत्तिशालिनः क्रीडाकुञ्जसदनम् प्रयात्यभिसरति । शार्दूलविक्रीडितं. वृत्तम् ।।८२॥ ..

·रसमञ्जरी। धीराया धैर्याधैर्यप्राधान्येन ज्येष्ठायाः स्नेहाधिक्यप्राधान्येन कनिष्ठायाः स्नेहन्यूनत्वप्राधान्येन, परोढायाः संगुप्तिप्राधान्येन मुग्धाया इव कन्यकायाध सामान्यवनिताया धनप्राप्तिप्राधान्येनाष्टविधनायिकावर्णनमिति शेषः । प्रस्थानं प्रलयैः कृतं प्रियसखैरौरजस्रं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । गतुं निश्चलचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥ १३ ॥ निरूपितं परिशेषयेति । मुग्धाया इत्यादिप्राकाश्यम् मुग्धाया इवेति लज्जाप्राधान्येनेत्यर्थः प्रोष्यत्पतिको नवमीं नायिकां निरूपयितुं भूमिकामारचयन् प्राचीनसम्मतिं दर्शयति । प्रस्थान- मिति । अव्यवहिताग्रिमसमयसम्मतिविदेशगतिविरहविधुरा स्वजीवितमुपदिशति वलयैः कारणैः प्रस्थानं गमनं कृतम् अजस्रं निरन्तरम् प्रियसखैः प्रियतममित्रैः अझैः रक्तैः ' लोहितास्ररक्ते'. स्यमरः गतं विरहवशादितिभावः प्रियसखपदं गमनौचितिं ध्वनयति यद्वा प्रियः सखैरिति वलयान्वयि अस्त्रैरंशुभिः गतं प्रचलितम् धृत्या धैर्येण क्षणमपि नासितम् न स्थितम् धृत्येति स्त्रीलिङ्गेन मप्रतीक्षाकारित्वौचित्येपि तदकरणेन तव तु विजातीयस्य तदनुचितमिति व्यज्यते। किञ्च चित्तेन मनसा पुरस्तादग्रत एव गन्तुं व्यवसितमुद्युक्तम् एवञ्च संभृतसामग्रीकतया प्रिय- तमस्थितिमत्वेपि तत्पश्चास्थित्यभावो व्यज्यते इति सर्वे वलयादयः प्रियतमे कान्ते यातुं देशा- न्तरे गन्तुम् निश्चितचेतसि कृतनिर्णये सति समं परस्परमेककालं प्रस्थिताः चलिताः यत्तु समं प्रियसमकालमित्याहुः तत् कृतमित्यादिक्तप्रत्ययार्थविरोधादसमञ्जसमिवाभाति प्रकृतमाह गन्तव्ये सति प्रियतममन्तरावस्थातुमशक्यत्वात् । प्रियसुहृत्सार्थः प्रियसुहृदां कान्तनिजमि- त्राणां वलयादीनां सार्थः समूहः एवञ्च तवापि प्रियसुहत्त्वेनैतत्सङ्गतिरुचिता गमनौचित्यमगमने चानौचित्यमित्यपि व्यज्यते किमुत्सृज्यते त्यज्यते एवं चावश्यं गन्तव्यत्वे पश्चादवस्थित्या संघपरि- त्यागः अत्यन्तानुचितमिति भावः । यद्वावगतपतिविदेशगतिमतिरङ्गना नायकं प्रत्याह हे जीवित-

·९८
रसमञ्जरी ।
.
इत्यादिप्राचीनग्रन्थलेखनादग्रिमक्षणे देशान्तरनिश्चितगमने प्रेयसि प्रोष्यत्प-
तिकापि नवमी नायिका भवितुमर्हति । तथाहितस्याः प्रोषितपतिकाविप्रलब्धो-
क्तासु
नान्तर्भावः भर्तुः सन्निधिवर्तित्वात्, न कलहान्तरितायामन्तर्भावः कलहा-
भावादनवमानितपतित्वाच्च, नापि खण्डितायामन्तर्भावः प्रियस्यान्योपभोगचिह्नि-
तस्याऽऽगमनाभावात् प्रियायाः कोपाभावदर्शनात् काकुवचनकातरप्रेक्षणादि-
सञ्चितान्तःपक्षपातदर्शनाच्च, न वासकसज्जामन्तर्भावः वारनियमाभावात् सज्जी-
करणाभावनिर्वेदादिदर्शनाच्च, न स्वाधीनपतिकायामन्तर्भावः व्रजन्नपि पतिः
स्वाधीनपतिकया निरुध्यतेऽन्यथा भर्तरि स्वाधीनत्वमेव भज्येत नेह तथा
सर्वथा भर्तुर्विदेशगमनात् किश्च निर्वेदाश्रुपातनिश्वासवनविहारादिमदनमहोत्सव
व्यतिरेकदर्शनाच्च नाप्यभिसारिकायामन्तर्भावः अभिसारोत्सवाभावात् अन्त-
प्रिय जीवितं यस्य प्रियतमं एवं च त्वत्प्रस्थितौ अपि जीवितप्रस्थितिरुचिरतरेति ध्वन्यते ।
यद्वा जीवितं प्रियं यस्यात एवं च स्वसहमदननयनेपि जीवितनयनमुचितमिति व्यज्यते अथवा
जीवितात् जीवनात् प्रिय एवं चैतादृशोपदेशार्हत्वमावेद्यते प्रियतम अर्थाद्वलयादीनां त्वयि यातुं
निश्चितचेतसि कृतनिर्णये सति सर्वे वलयादयः समं युगपत् प्रस्थिताः कृतप्रस्थानाः एवं च तवापि
गन्तव्ये सति सुहृत्सार्थः मुहृदां साधुहृदां सार्थः । सुहृत्त्वं च त्वत्प्रस्थानज्ञानसमयप्रस्थानकर-
णात् किमुत्सृज्यते एवं च त्वत्प्रस्थानज्ञानमात्रादेव वलयादिभिर्गतं जीवितेनापि गन्तव्यमिति
विघ्नोपदर्शनरूपचेष्टा द्योत्यते यद्यपि प्रियपदस्य पुनरुपादानेन कथितपदत्वं गुण एव यत्त्वैत-
सद्यः प्रियतमगमनोत्तरकालीनजीवितोपदेशपरतयापि सम्भवतीति न प्रकृतार्थसिद्धयनुगुणमिति
दृष्टकातरनेत्रया चिरतरम्बद्धाञ्जलिं याचितः पश्चादंशुकपल्लवेन विधृतो निर्व्याजमालिङ्गितः
इत्याक्षिप्य समस्तमर्थमघृणो गन्तुं प्रवृत्तः शठः पूर्व प्राणाग्नहो दयितया मुक्तस्ततो वल्लभ इत्यु-
पन्यसनीयमित्याहुः तद्यातुं निश्चितचेतसि कृतगमननिर्णये सति नतुगते इत्यन्यथानपरिवबोधनि
बंधनं द्वितीयं व्याख्यायान्तु न कापि शङ्केति दिक् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८३ ॥

·रसमञ्जरी।
९९
स्तापदर्शनाचेति
युक्तमुत्पश्यामः । लक्षणं तु यस्याः पतिरग्रिमक्षणे देशान्तरं
यास्यत्येव सा प्रोष्यत्पतिका अस्याश्चेष्टा काकुवचनकातरप्रेक्षणगमनविघ्नोपदर्श-
ननिर्वेदसन्तापसम्मोहनिःश्वासवाष्पादयः ।
मुग्धा प्रोप्यद्भर्तृका यथा---
प्राणेश्वरे किमपि जल्पति निर्गमाय
क्षामोदरीवदनमानमयाञ्चकार ।
आलि: पुनर्निभृतमेत्य लतानिकुञ्ज-
मुन्मत्तकोकिलकलध्वनिमाततान ॥ ८४ ॥
ननु एवमुक्ताष्टविधनायिकास्वेवमन्तर्भावोस्त्येतस्या इत्यत आह । तस्या इत्यादि अग्रिम-
समये विदेशेगामिपतिका प्रोषितपतिकादि त्रितयभेदवती सन्निहितपतिकत्वात् स्वाधीनपति-
कावत् एवमग्रेपिलक्षणमाह लक्षणमित्यादि लक्षणमित्युपलक्षणं प्रोष्यत्पतिलक्ष्यनिर्देशः । लाट
वसतरुण्यदित्यसिद्धेः लुटः सद्वेति शत्रादेशेन प्रवत्स्यत्पतिकेति वक्तव्यम् । मुग्धां प्रोष्यत्पति-
कामुदाहरति । प्राणेश्वर इति । काचित् काञ्चित्प्रन्याह प्राणेश्वरे ईश्वरपदं नियोगानहत्वं व्यअर्यात
निर्गमनाय विदेशगमनाय किमपि किञ्चिदपि विरहदुःखादकजकण्ठावरोधादिति भावः जल्पति
पृच्छति मति क्षामोदरी क्षामपदमुक्तिप्रत्युक्तिपाण्डित्यस्थित्यभाववत्त्वं तच्च मुग्धात्वं वनयति ।
यद्वा विरहवशानिर्गच्छत्प्राणकण्ठस्थित्यपराधाभावं गमयति। वदनमाननम् आनमयाञ्चकार
तूष्णीं बभूवेत्यर्थः लजया किमपि वक्तुमशक्यत्वात् । तस्यां तूणीमवस्थितायामपि सखी
यत्नमकरोदित्याह । आलीत्यादि । आलि: सखी पुनः निभृतं गुप्तम् क्रियाविशेषणमेतत्
लतानिकुञ्जम् । 'विशिष्टवाचिकानां विशेषणसमवधाने विशेष्यमात्रपरता' इति न्यायानिकु-
अपदेन देशमात्रं लक्ष्यते एवञ्च स्वजातीयबहुललतापरिवृत्तया क्रियमाणकपटस्य प्राकट्यानहत्वं
द्योत्यते एत्यागत्य । उन्मत्तपिकमनोज्ञशब्दम् । एवं च वसन्तसमयमवगत्यायं स्थास्यतीति
धिया उन्मत्तपदं वसन्तीयत्वं द्योतयति कोकिलेतिपुल्लिगनिर्देशः कामिनीस्वनशङ्काभावमथवा-
स्वशब्दसजातीयशब्दतया अप्रामाण्यभावं ध्वनयात स च सखी चातुरीचमत्कार आततान
विस्तारयामास एवञ्च भाविविरहविह्वलतयाएकशब्दानाकर्णनेपि न काचित् क्षतिरिति ध्वन्यते ।
वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ८४ ॥

·१०० रसमजरी। - मध्या प्रोष्यत्पतिका यथा- गन्तुं प्रिये वदति निःश्वसितं न दीर्घ- मासीन्न वा नयनयोर्जलमाविरासीत् ॥ आयुर्लिपिं पठितुमेणदृशः परं तु भालस्थली किमु कचः समुपाजगाम ॥ ५ ॥ प्रौढा प्रोप्यत्पतिका यथा- नाथं मुञ्चति सुभ्रुवामपि तनुत्यागे वियोगज्वर- स्तनाहं विहिताञ्जलि दुपते पृच्छामि सत्यं वद ।। ताम्बूलं कुसुमं पटीरमुदकं यद्वन्धुभिर्दीयते स्यादत्रैव परत्र तत्किमु विषज्वालावली दुःसहम् ॥ ८६ ॥ मध्यां प्रोष्यत्पतिकामुदाहरति । गन्तुमिति । काचित्काञ्चिदाह प्रिये कान्ते गन्तुं विदेशे यातुं वदति पृच्छति सति एणीदृशो मृगलोचनायाः दीर्घमायतं दुःखक्शात् निःश्वसितं निश्वासः नतु निःश्वासाः नासीत् नयनयोर्लोचनयोः न तु लोचनस्य जलं नतु जलानि आविरासीत् प्रक- टीबभूव प्रश्नसमयसम्ञातमुच्छेोद्रेकवशादिति भावः परत्वेतदभूत् कचः कलापैकदेशः T: कचइवकचः एवञ्च कचर्षितुल्यतया वाचनमामर्थ्य व्यज्यते । मूर्छावशाच्चैलाञ्चलविलंसनात् । भालस्थली ललाटदेशम् समुपाजगाम । भालस्थलीमिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन कच इति पुल्लिंङ्गनिर्देशेन तां प्रतितस्याभिसरणानौचित्येपि तत्कारितया आकस्मिकात्याहितकार्यवत्ता द्योत्यते तामेवोत्प्रे- क्षामुखेनाह किमुशब्द इवार्थे आयुर्लिपि ब्रह्मलिखितायुष्याक्षरपंक्तिम् । पठितुं वाचयितुमिव तस्यास्तत्र सत्त्वादिति भावः । एवं चैतावदेवायुः किंचिदधिकमस्ति वेति निश्चितुमिति व्यज्यते अश्रूणामप्राकव्येन लज्जावत्त्वं मूर्छया च मदनबाधावत्वमिति मध्यात्वं वन्यते । उप्रेक्षालङ्कारः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ८५ ।। प्रौढां प्रोष्यत्पतिकामुदाहरति।नायमिति। काचिदङ्गना द्वारावतीगमनोद्युक्तं श्रीकृष्ण प्रत्याह। भो यदुपते एवश्चास्मत्पालनार्हत्वं मिथ्याभाषणानह त्वं पारलौकिकसकलवृत्तान्ताभिज्ञत्वं वन्यते वा सुध्रुवां स्त्रीणाम् । सुभूपदं तथाविधं पुरुषाणां विहारभावं व्यनक्ति बहुवचनं च सर्वबाधा- ·रसमचरी। १०१ परकीया प्रोष्यत्पतिका यथा- न्यस्तं पन्नगमूर्ध्नि पादयुगलं भक्तिर्विमुक्ता गुरो- स्त्यक्तानीतिरकारि किन्न भवतो हतोर्मया दुष्कृतम् ॥ अङ्गानां शतयातना नयनयोः कोपि कमो रौरवः कुम्भीपाकपराभवश्च मनसो युक्तं त्वयि प्रस्थिते ॥ १७ ॥ साधारणप्रश्नकरणेन स्वस्थपदार्थोद्योगशालित्वं साधारणप्रश्नोत्तरदानेसङ्कोचानहत्वं च नायकस्य व्यनयति अयं वियोगज्वरो विरहसन्तापः तनुत्यागे शरीरत्यागेपि न मुञ्चति न त्यति । यतस्तेन हेतुना विहिताञ्जलिः बद्धाञ्जलिः अहं पृच्छामि प्रश्नं करोमि । सत्यं वद ब्रूहि किं तदतआह उदकं चन्दनं पटीरं कुसुमं ताम्बूलं यद्वन्धुभिः सुहृद्भिः बहुवचनं निषेधायोग्यता 'वनयति दीयते मृतोद्देशेन तत्सर्वम् । अत्रैव एतल्लोक एव परत्र परलोकेपि किमु विषज्वा- लावली दुःसहं स्यात् एवं च विरहिजनस्येह यथैतद्दाहकं तथैव कि परतिवक्तव्यमिति- भावः एवं च भवत्प्रस्थानोत्तरमस्मत्प्राणपरित्यागो द्योत्यते। त्वद्वियोगोवश्यं मन्मरणकारणमिति विज्ञाय यथोचितमाचरणीयमिति द्यात्यत शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। ८६ ।। परकीयां प्रोष्यत्पतिकामुदाहरति । न्यस्तमिति । काचिदनना नायकं प्रत्याह । हे कान्त पन्नगमूर्ध्नि पन्नगस्य विषधरस्य मार्ग स्थितस्यत्यर्थः मूर्ध्नि मस्तके पन्नगपदं भयजनकतां गम- यति मूनातिपदेन साहसमभिव्यज्यते पादयुगलं चरणद्वन्द्वम् । युगपदं भीतिशून्यतां गमयति न्यस्तं स्थापितम् । गुरोः श्वशुरादेः भक्तिस्तदाज्ञाकारित्वमित्यर्थः । 'भक्तिर्विभागे सेवायाम्' इत्यमरः । अत्यन्तं विमुक्ता त्यक्ता गुरुपदं माननीयता व्यञ्जयति । किच नीतिः स्वकुलम- र्यादापि त्यक्ता इति भवतो हेतोः 'षष्टी हेतुप्रयोगे' इति पष्टी मया किं न दुष्कृतं कृतम् । अपि तु सर्व कृतमित्यर्थः । 'अंहोदुरितदुष्कृतम् ' इत्यमरः अतस्त्वयि प्रस्थिते सति प्रस्थानो- द्युक्ते सति अनानाभवयवानां शतयातना असंख्याततीव्रवदना ' यातनातीव्रवेदना' इत्यमरः । किं च । नयनयोः लोचनयोः कोप्यनिर्वचनीयः रौरवः रौरवस्य नरकविशेषस्यायं रौरवः तत्सम्बन्धीत्यर्थः । क्रमो विन्यासः किञ्च मनसश्चेतसः कुम्भीपाकपराभवः कुम्भीपाके नरक- विशेषे पीडा भविष्यति इदं युक्तं समञ्जसम् । अंगादीनां प्रत्येकापराधितया प्रत्येकं दण्ड इनि भावः । एवं च युवि दुष्कृतिना सरकावाप्तिरिति भावः । यत्तु रौरवः झरोमगविशेषस्यायं कृष्ण- ।

·१०२ रसमञ्जरी। सामान्यवनिता प्रोष्यत्पतिका यथा- मुद्रां प्रदेहि वलयाय भवद्वियोग- मासाद्य यास्यति बहिः सहसा यदेतत् ॥ इत्थं निगद्य विगलन्नयनाम्बुधारा- वाराङ्गनाप्रियतमं करयोर्बभार ॥ ८८ ॥ अहितकारिण्यपि प्रियतमे हितकारिण्युत्तमा अस्या उत्तमैव पतिः शयनमागतः कुचविचित्रितोरस्थलः प्रसन्नवचनामृतैरयमतर्पि वामभ्रुवा ॥ चेष्टा यथा- । साररुरुन्यकुः' इत्यमरः । क्रमोगतिः त्वदागमनसम्भावनयेतस्ततः सततविलोकनेनैव मरणंभ- विष्यतीति भावः किं च कुम्भ्यां कलश्यां कुम्भीपदं निर्गमकठिनतामावेदयति । पाकः पचनं तद्वत् पराभवः तद्विरहानलातप्ततनुस्थित्येतिभावइत्यर्थः इत्याहुः तद्दुष्कृतफलत्वबाधने साक्षात् असमर्थ इति न चित्तचमत्कारमारोहति । समासोक्तिरलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥८७॥ सामान्यवनिता प्रोष्यत्पतिकामुदाहरति । मुद्रामिति । काचिद्वारवधूवृत्तं काञ्चित्प्रत्याह । वाराङ्गना वेश्या हे कान्त वलयाय कङ्कणकरणाय मुद्रां अंगुलीयकं प्रदेहि वितर ननु वलय- मेवास्तीत्यत आह यत् यस्मात् भवद्वियोगं त्वदीयविरहम् आसाद्य प्राप्य एतद्वलयं हस्तादहिः यास्यति गमिष्यति एवं च त्वद्विरहजाततनुतावशादाकस्मिककङ्कणापगमे त्वन्मङ्गलैकचिन्तन- प्रवणमनस्कया यया तथैवावस्थातुमशक्यत्वादिति भावः । इत्थममुना प्रकारेण निगद्योक्त्वा विगलन्नयनाम्बुधारानिष्पतदश्रुपरंपरा प्रियतमं कान्तम् । तमबविवक्षितार्थः करयोहस्तयोः द्विवचनं निर्मोचनाहत्वं द्योतयति बभार दधे । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ८८ ॥ उक्तानामेव पुनरुत्तमादिभेदानाह । अहित्येत्यादि । तत्रोत्तमामुदाहरति । पतिरिति । काचि- काश्चित्प्रत्याह कुचविचित्रतोरस्थलः कुचाभ्यां विचित्रितं मुद्रितमुरःस्थलं तस्य अन्यालिङ्गना. दिति भावः एवं च प्रत्यक्षापराधवता व्यज्यते । शयनं पर्यङ्कदेशमागतः पतिः कान्तः वामभ्रुवा सुन्दरभ्रुवा एवञ्च कौटिल्याभावो द्योत्यते । 'वाम सव्ये प्रतीपे च द्रविणे चातिसुन्दरे' इति ·रसमञ्जती। १०३ अचर्चि सुभगस्मितद्युतिपटीरपङ्कद्रवै- रपनि विलसद्विलोचनचमत्कृतैरम्बुजः ॥ ८९ ॥ हिताहितकारिणि प्रियतमे हिताहितचेष्टावती मध्यमा अस्यास्तु व्यवहा- रानुसारिणी चेष्टा यथा-- कान्ते सागसि क कस्पृशितया साचीकृतग्रीवया मुक्ताः कोपकषायमन्मथरिक्रूराः कटाक्षाङ्कुराः ।। साकृते दरहासकेसरवचोमाध्वीकधारालसा प्रीतिः कल्पलतेव का च न महादानीकृता सुभ्रवा ॥९० ॥ विश्वः । प्रसन्नवचनामृतैः प्रसन्नानि मन हराणि वचनानि तान्यवामृतानि तैः अमतपदं प्राण- दातृत्वं व्यञ्जयति अतर्पि प्रीणितः किंच सुभगस्मितद्युतिपरिपङ्कद्रवैः सुभगा समीचीना या स्मितद्युतिः सैव पटीरपङ्कद्रवाः सरसचन्दनानि तेः । सुभगपदं दुर्लभत्वं द्योतयति द्युतिपदं कान्तस्वान्तभयध्वान्तनिवारकतामावेदयति पङ्कपदं गाढता गमयति द्रवपदं साररूपतां व्यनक्ति अचर्चि चर्चितः । किञ्च विलसद्विलोचनचमत्कृतैरम्बुजैः विलसती प्रसन्ने ये विलोचने नयने तयोर्यानि चमत्कृतानि चमत्काराः कटाक्षा इत्यर्थः । तान्येवाम्बुजानि कमलानि तैः विलस- त्पदं दैये 'वनयति अम्बुजपदं सरसतां सा च कोपोदयाभावं 'वनयति । अपूजि पूजितः अतप्रीत्यादित्रितयेन भक्तिविशेषो 'वन्यते तेन चोत्तमचेष्टावत्वं । एवञ्च प्रत्यक्षपरिदृश्यमाना- पराधे भीतिनीतिरीतिशून्येपि प्रेयसि सुहृतुल्यतया कपटानालिङ्गिताखिलव्यापारकारितयो- तमात्वं व्यज्यते अन्यत्रापि स्वपदनमागतः मुहृच्छीतलस्वच्छसलिलचन्दनकुसुमैः संपूज्यत इति लौकिकम् । रूपकालङ्कारः । पृथ्वी वृत्तम् ॥ ८९ ॥ मध्यमामुदाहरति । कान्त इति । काचित्काञ्चित्प्रत्याह सागसि सापराधे एवं च कोपकारणमुचितमिति व्यज्यते कान्ते नायके कंचुकस्पृशि चोलस्पर्श कुर्वति सति स सान्त्वनाद्यकृत्वैवेत्यर्थः साचीकृतग्रीवया वक्रीकृतकप्ठ्या कोपवशादितिभावः तया सुभ्रुवा नायिकया कोपकषायमन्मथशरक्रूराः कन्दर्पबाणकठिनाः । तद्वाणानां नूतनपल्लवरूपत्वं रक्तता कटाक्षांकुरा: अपाङ्गछटाः अङ्करपदतीक्ष्णता व्यनक्ति मुक्ताः प्रेरिताः किंच साकूते साभिप्राये चाटु वचनरचनाकारिणि सति दरहासकेसरवचोमाध्वीकधारालसा दरमीषत ·१०४ रसमभरी। हितकारिण्यपि प्रियतमेऽहितकारिण्यधमा एषैव निर्निमित्तकोपना चण्डीत्यभिधीयते अस्या निष्कारणकोपत्वादधमैव चेष्टा यथा- प्रस्थाने तव यः करोति कमलच्छायां मुखाम्भोरुहे श्रीखण्डद्रवधारया शिशिरया मार्गे पुरः तस्मिन्प्रेयसि विद्रुमद्रवनदीरिङ्गशरङ्गभ्रमि- भ्रान्तक्लान्तसरोजपत्रसदृशा भूयो दृशा क्रुध्यासि ॥ ९१ ॥ सिञ्चति ॥ । हासो हसितम् प्रासादादिति भावः तदेव केसरं किञ्जल्को यस्मिन् एवंविधं यद्वचो वचनम् । तदेव माध्वीकं 'मधु माध्वीकमद्ययोः' इत्यमरः । तस्य या धारा प्रसूतिस्तयाऽलसा निर्भरा । माध्वीकपदं उन्मादजनकतां व्यनक्ति अलसपदं सविलासतां । काचिदऽनिर्वच- नीया प्रीतिः कल्पलतेव कल्पलतावत् कल्पलतातुल्य वं च मनोरथसम्पादकत्वात् । महादा- नीकृता दत्ता । प्रीतेः सर्वाधिकत्वेन दाने महताकल्पलसापि सकेसरमधुधारा निर्भरा भवति मध्यात्वं चात्र स्फुटमेव । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ९० ॥ अधमां लक्षयति । हितेत्यादि । अधमामुदाहरति । प्रस्थाने इति । काचित्सखी नायिका प्रत्याह । तव प्रस्थाने प्रयाणावसरे निकटकाटिकाशोकविटपविकासकरणायेतिभावः । मुखा- म्भोरुहे वदनकमले अर्थात् त्वदीये कमलच्छायाम् कमलेनातपनिवारणम् एवं चोभयोरेकजा- तित्वेपि कमलेन त्वन्मुखातपवारणरूपसेवाविधायिकतया प्रियस्यातिशयितप्रेमवत्ता व्यज्यते यद्वा सजातीयेन सजातीयखेदापनोदनमुचितमिति ध्वन्यते । किंच । शिशिरया शीतलया श्रीखण्डस्य चन्दनस्य यो द्रवो रसस्तस्य धारा तया पुरः मार्गम् अग्रिमं पन्थानम् सिञ्चति तस्मिन् तादृशे प्रेयसि प्रिये विद्रुमद्रवनदीरिङ्गत्तरङ्गभ्रमिभ्रान्तक्लान्तसरोजपत्रसदृशा विद्रुमाणां प्रवालानां द्रवो निर्यासस्तस्य या नदी तस्यां रिङ्गन्तः खेलन्तः शोभाशालिन इत्यर्थः तरकाः तेषां भ्रमिरावर्तः तत्र भ्रान्तं भ्रमणं प्राप्तम् अतएव क्लान्तं ग्लानिमापन्नं यत्सरोजपत्रं तत्सह- शया विद्रुमपदमारक्ततां द्योतयति रिङ्गत्तरनेत्यादिना चञ्चलत्वं व्यज्यते पत्रपदं प्राशस्त्य ध्यनक्ति भूयो वारंवारम् बहुतरमित्यर्थः दृशा दृष्ट्या क्रुध्यसि प्रकटयसि अत्र संबुद्धयनुपादान- ·रसमजरी। १०५ विस्तरभिया प्रत्येकमेतासामुत्तममध्यमाधमभेदा वा नोदाहृता इति । विश्वासविश्रामकारिणी पाचचारिणी सखी अस्या मण्डनोपालम्भशिक्षापरिहास- प्रभृतीनि कर्माणि । तत्र मण्डनं यथा-- स्तनकनकमहीधरोपकण्ठे प्रियकरपल्लवमुलसत्प्रमोदम् ॥ रहसि मकरिकामिषाल्लिखन्ती कमलमुखी कमलैः सखीं जघान ॥ ९२ ॥ उपालम्भो यथा- सान्द्रध्वानैर्मुखरितदिशः श्रेणयस्तोयदानां धारासारैर्धरणिवलयं सर्वतः प्लावयन्ति ।। मनुचितकार्यकारित्वं नायिकायां विनयति अधमात्वं स्फुटमेव । उपमालंकारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ९१॥ प्रसंगात् सख्यादीनिरूपीयंतु सग्वीकार्याणि विभजते अस्या इत्यादि उपालम्भः सनिन्द- वचनम् । तत्र मण्डनमुदाहरति । स्तनकनकेति । काचित्काञ्चिदाह स्तनकनकमहीधरोपकण्ठे स्तनौ कुचौ तावेव कनकमहीधरौ स्वर्णगिरी तयोरुपकष्टः तत्र सन्निहितप्रदेशः कनकपदं उपरि गौरत्वं व्यनक्ति महीधरपदं काटिन्योत्तुङ्गत्वे व्यञ्जयति । उपकण्ठपदं नायककरस्पर्शयो- ग्यत्वं ध्वनयति । मकरिकामिषात् पत्रावल्यादिलिखनव्याजात् उल्लसत्प्रमोदं सरोमाञ्चमित्यर्थः कुचस्पर्शादितिभावः प्रियकरपल्लवं प्रियस्य कान्तस्य हस्तपल्लवम् प्रियपदं लिखनचिन्ता व्यनक्ति पल्लवपदमरुणतां सा च काश्मीरादिलिखनौचिती व्यनक्ति रहस्ये एकान्ते एव च नायककरकुचसम्बन्धौचित्यं ध्वन्यते लिखन्ती सखीम् कमलमुखी नायिका संतोषातिशयो व्यज्यते कमलैः क्रीडासरोजः जघान ताडयामास कथमन्यदेव लिखतीति धिया इति भावः । यद्यप्यन्ते परिहासोदाहरणमपि सम्भवति तथाप्यत्र परिहासस्य शब्दरूपत्वेन तदभावान तदु- दाहारणता । पुष्पिताग्रावृत्तम् ।। ९२ ।। उपालम्भमुदाहरति । सान्द्रध्वानैरिति । काचिनायिका सखीनायकं प्रति वक्ति हे नाथ स्वामिन् नाथपदं स्वेच्छाकार्यकारित्वं व्यञ्जयति सान्द्रध्वानरनवरतस्वनैः मुखरितदिशः ·१०६ रसमञ्जरी। तेन स्नेहं वहति विपुलं मत्सखीयुक्तमेव त्वं निःस्नेहो यदसि तदिदं नाथ मे विस्मयाय ॥ ९३ ॥ मुखरिता दिशः ककुभो याभिस्ताः तोयदानां मेघानां श्रेणयः पतयः धारासारैः धरणिवलयं भूमण्डलं सर्वतः परितः प्लावयन्त्याप्लुतं कुर्वन्ति तेन हेतुना मत्सखी युक्त- मेवाबाधितमेव विपुलं सातिशयं स्नेहं प्रेम 'प्रेमस्नेहोथदोहदम्' इत्यमरः। वहत्यङ्गीकरोति तथाविधोद्दीपकतोयदपतिविलोकनेन मद्विरहमसहमानः प्रियोधुनैवायास्यतीति धियेति भावः । तथात्वेपि यत्त्वं निस्नेहः प्रमशून्योसि वर्तसे तदिदं मे विस्मयायाऽऽश्चर्याय तथाविधानुराग- शालिन्यामपि भवानननुरागीति कथं प्रियत्वमिति त्वयि विस्मय इति भावः इति प्राञ्चः । वयं तोयदपदं मित्रलक्षक तथा च मित्रश्रेणयः अर्थात्सखीपतयः सान्द्रध्वान. बहुतरोपाल- म्भवचनैः मुखरितदिशः । एवं च सर्वत्रोपालम्भकरणे न सर्वत्र शक्यमानत्वं नायिकायाम- भिव्यज्यते धारासारैः अनवरतप्रचलिताश्रुधाराभिः धरणिमण्डलं भूमण्डलम् सर्वतः सर्वप्रदेशे प्लावयन्ती एवं चतिशयितदुःखमावेद्यते तेन हेतुना मत्सखी न तव विपुलं स्नेहमेव एवका- रेण कोपलेशशून्यत्वमावेद्यते वहति इदं युक्तं । यद्वा एवकारोत्रैवान्वेति हे नाथ एवं च शिक्षा- नहत्वं व्यज्यते त्वं निस्नेहो यदसि तदिदं मे विस्मयायेत्यर्थः एवं च बहुतरानेकसख्युपालम्भ- रोदनाापावशानायिकायाः स्नेहवत्वं तव तु न कोपि तथाविधोपकारीति न तव स्नेहवत्तेति नास्माकं विस्मय इति भावः । यद्वा श्रेणय इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशन नायिका सजातीयतया तद- भिमतत्वदागमनसंपादनाय मेघपतयः सान्द्रध्वानपुरःसरधारासाररूपोद्दीपनविभावादि अलंकु- वन्ति नैव सम्पादकोक्तकारणेनैव मत्सखी झटिति त्वय्यभिमानपरित्यागपुरःसरयुक्तमाब- न्धितं स्नेहंकरोति तेनैवस्नेहसंपादककारणेनैव निःस्नेहोसि तदिदं द्वयमपि मे विस्मयाय एवं च यथाविधपयोदपतिरूपत्वात् धैर्ये स्नेहसंपादनानौचित्योपि स्नेहसंपादनमभिनवजलदागमरू- पोद्दीपनविभावकामिनीसरलहृदयपरिज्ञानरूपस्नेहसम्पादनसत्त्वेपि स्नेहसम्पादनमिति द्वयम् कौतुकावहमिति भावः । एवं च नायिका सरलहृदया त्वं तु दुहृदय इति सनिन्दवचनरूपोपाल- म्भोभिव्यज्यते । अत्र विशेषोक्तिर्विभावनालङ्कार इतिब्रूमः । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ९३ ॥ .

·रसमञ्जरी। १०७. - शिक्षा यथा- सानन्दमालिवनमालि विलोकनाय निर्गच्छ कुञ्जमिति किन्तु विचारयेथाः । झङ्कारिणो मधुलिहो दिवसे भ्रमन्ति रात्रौ पुनश्चपलचञ्चुपुटाश्चकोराः ॥ ९४ ॥ परिहासो यथा- आगारभित्तिलिखितासु निवेदयस्व कः सप्तमो दशसु मूर्तिषु लोकभर्तुः ॥ शिक्षामुदाहरति। सानन्देति । काचित्सखी नायिकां प्रत्याह । हे आलि सानन्दम् वनमालि- विलोकनाय श्रीकृष्णसन्दर्शनाय । कुञ्जलतापिहितप्रदेशम् निर्गच्छ प्रयाहि किंत्विति वक्ष्यमाणं विचारयेथाः विचारय । किं तदित्यतआह झंकारिणः सशब्दाःमधुलिहो भ्रमराः दिवसे दिने भ्रमन्ति संचरन्ति एवं च त्वद्वदनाभिनवसौरभ्यलोलुपतयाऽऽगतोलिपटलीनिनादैर्यः कोपि त्वां ज्ञास्य- तीति व्यज्यते । ननु रात्रावेव गन्तव्यमतआह रात्रौ पुनश्चपलचञ्चुपुटाः । चपलानि चन्द्रि- कास्वादलंपटानि चंचुपुटानि नोटिपटानि येषां ते 'चञ्चुत्रो.टिरुमे सभे' इत्यमरः । चकोराः पक्षिविशेषाः भ्रमन्ति एवं चापित्वद्वदनाभिचन्द्रिकास्वादलम्पटानि चञ्चुपुटानि येषां ते चन्द्रि- कापानायागतचकोरचञ्चुनिनदैः य कश्चन ज्ञास्यतीति तथा गन्तव्यं यथा न केनापि ज्ञायत इति व्यज्यते यद्वा झंकारिणी मुखराः मधुलिह इव मधुलिहः दुर्जनाः । दिवसे भ्रमान्ति झंका- रिपदेन विज्ञातमर्थ सर्वत्रावेदयिष्यन्तीति द्योत्यते मधुलिट्पदेन औद्धत्यं वक्तव्यावक्तव्यविवेक- राहित्यं पापभीरुत्वाभावश्च व्यज्यते रात्रौ पुनः चपलचञ्चुपुटाः पिशुनाः रात्रिगतनिखिल- वृत्तान्तावेदकाः चकोरा हि यथा रात्रिव्यापारेणैव स्वोदरपूर्ति कुर्वेति तथा रात्रिव्यापारप्रवीणाः यामिका इत्यर्थः भ्रमन्ति । एवं च दिवाराचावपि दुर्जनयामिकादिबहुभयवत्त्वात् गमनमनु. चितमित्यवगत्य यदीच्छसि गन्तुं तदा गच्छ सुखेनेत्यौदासीन्यमावेद्यते केचित्तु मधुलिट्च- कोरशब्दाभ्यां गानाधारपानलोलुपप्रतीतिरूपवाधकसत्वमित्यप्याहुः। वसन्ततिलकावृत्तम्॥९४॥ परिहासमुदाहरति। आगारेति । काचित्कांचिदाह आगारभित्तिलिखिता विविधपुटभेदकुडय- ·रसमञ्जरी। - इत्थं सखीजनवचः प्रतिपद्य सद्यः सीतास्मितद्युतिभिरुत्तरयांचकार ।। ९५ ॥ सख्याः परिहासवत् प्रियस्यापि परिहासः यथा- भ्रूसंज्ञया दिशसि तन्वि सखीं न वाग्भि- रित्यं विहस्य मुरवैरिणि भाषमाणे ॥ राधा चिराय दशनव्रणदूयमान- बिम्बाधरा वदनमानमयाञ्चकार ॥ ९६ ॥ प्रियस्य परिहासवत् प्रियायाः परिहासः यथा- दिव्यं वारि कथं यतः सुरधुनी मौलौ कथं पावको दिव्यं तद्धि विलोचनं कथमहिर्दिव्यं स चाङ्गे तव ॥ विद्यमानासु लोकमर्तुर्विष्णोः । दशसु मूर्तिषु मत्स्याद्यवतारेषु सप्तमोवतारः कः किंसंज्ञक इत्यर्थः । इति निवेदयस्व कथय तन्नामग्रहणं कुर्वितिभावः । इत्थं पूर्वोक्तप्रकारं सखीजनवचः सखीसमूहवाक्यं प्रतिपद्य प्राप्य सीतास्मितातिभिः हास्यदीप्तिभिः उत्तरयाञ्चकार उत्तरमा- चख्यौ एवं च तथाविधहसितेनैव मत्प्रियतमनामायमित्युत्तरमिति भावः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १५ ॥ प्रसङ्गात्परिहासं प्रियस्योदाहरति । भूसंज्ञयेति । हे नन्वि प्रियसखीं वयस्याम् भूसंशया कटाविशेषेण दिशसि उपकरणसामग्र्यर्थमाज्ञापयसि वाग्भिर्वचोभिः किमिति न दिशसीत्थम् अमुना प्रकारेण विहस्य एवं चाधरदशनदंशाज्ञानमावेद्यते मुरवैरि ण मुरारौ भाषमाणे वदति सति चिराय बहुकालं दशनव्रणदूयमानबिम्बाधरा दशनक्षतकृष्यमाणबिम्बोष्टी । एवं च वचन- रचनासामर्थ्यमभिव्यज्यते राधा वदनं मुखम् आनमयाञ्चकार नम्रीचकार लज्जावशादिति- भावः । यद्वा चिराय वदनम् आनमयाञ्चकारेति योजना अत्र दशनदंशप्रदर्शने परिहासः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ९६ ॥ प्रियपरिहासप्रसङ्गात् प्रियापरिहासमुदाहरति । दिव्यमिति। पार्वती शिवं प्रत्याह हे शंभो यत् यस्मात् मौलौ मस्तके । एवं चातिशयप्रेमाऽऽवंद्यते तव साहाय्यकारित्वं सुरधुनी मन्दाकिनी एवं चान्यथा विधानसामर्थ्य द्योत्यते यतः वारिजले दिव्यं शपथविशेषः कथं न युक्तमित्यर्थः । तथा पावको वह्निः दिव्यं कथं यतस्तद्विलोचनं विलोचयति तन्नयनम् एवं च त्वदभिमत. विधाननिपुण एवायमनल इति व्यज्यते तथा अहिः सर्पः । कथं दिव्यं यतः स चाहिस्तवाके ·रसमारी। तस्माद् द्यतविधौ त्वयाद्य मुषितो हारः परित्यज्यता- मित्थं शैलभुवा विहस्य लपितः शम्भुः शिवायास्तु वः ॥ ९७ ॥ दूत्यन्यापारपारङ्गमा दूती यस्याः संघट्टनविरहनिवेदनादीनि कमाणि- संघट्टनं यथा- अञ्चति रजनिरुदश्चति तिमिरमिदं चञ्चति मनोभः ॥ उक्तं न त्यज युक्तं विरचयदक्तं मनस्तस्मिन् ॥ ९८ ॥ विरहनिवेदनं यथा- चक्रे चन्द्रमुखी प्रदीपकलिका धात्रा धरामण्डले तस्या दैववशाद्दशापि चरमा प्रायः समुन्मीलति ।। देहे एवं चाहिर्निशाङ्गसङ्गशालिनो भुजङ्गस्य त्वदधीनतया त्वदीष्टसम्पादकत्वमेवेति ध्वन्यते एवं दिव्यादिविधानं परिहृत्य हारापहार सिद्धवत्प्रत्याह तस्माद्धेतोः अद्य द्यूतविधौ द्यूतप्रसङ्गे एवं च चौथमिथ्याभिलापादिनियतमिति व्यज्यते मुषितश्चोरितः हारो मुक्ताभूषणं परित्य- ज्यताम् एवं च दैन्याभावो द्योत्यते तेन च स्वस्मिन्नाधिक्यम् इत्थममुना प्रकारेण शैलभुवा पार्वत्या एवं च कठिनहृदयत्वम् द्योत्यते तेन च तर्जनताइनकरणप्रवणत्वं च । विहस्य परि- हासो व्यज्यते लपित उक्तः शंभु. शंकरः एवं च कल्याणकरणं मुकरमिति व्यज्यते वोभवतां शिवाय कल्याणायास्तु । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ९७ ॥ प्रसतादूती निरूपयति । दूत्येति। दूतस्य कर्म दूत्यम् ‘भावकर्मणी' ति यत् तस्य व्यापारो रचनाविशेषः तस्यपारङ्गमा तद्विषयनैपुण्यवती सा कि क्रियावतीत्याह तस्या इति । प्रथमो- द्दिष्टत्वात् । संघटनमुदाहरति । अञ्चतीति । काचिद्दती नायिका प्रत्याह हे सखी एवं च हितो- पदेशार्हत्वं द्योत्यते रजनी रात्रिः अञ्चति ममायानि किञ्च तिमिरं तमिस्रं उदञ्चति प्रकटीभवति एवं च गमनयोग्यताऽगमने भयं दशनि मनोभूमदनः अनिवारणीयत्वं द्योन्यतेऽञ्चति हृष्यति विजयसाधनसिद्धयतिभावः । अगमने शितशरस्त्वां ताडयिष्यति अगमने प्रतिज्ञाहानिरूपं बाधकमाह उक्तं प्रतिज्ञातम् अर्थानायकसविधे गमनं न त्यज एवं च परित्यागादन्यत् किमपि बाधकं नास्तीति द्योत्यते । यत्कर्तव्यं तदाह तस्मिन्नायके मनः रक्तमनुरागि रचय इदं युक्तम् । उपगीतिवृत्तम् ॥ ९ ॥ विरहनिवेदनमुदाहरति। चक्रइति । काचिद्दती श्रीकृष्ण प्रत्याह भो कृष्ण चन्द्रमुखी प्रकाशकारित्वं ।

·रसमञ्जरी। तळूमः शिरसा नतेन सहसा श्रीकृष्ण निक्षिप्यतां स्नेहस्तत्र तथा यथा न भवति त्रैलोक्यमन्धंतमः ॥ ९९ ॥ शृंगारस्योभयनिरूप्यत्वान्नायकोपि निरूप्यते स च त्रिविधः पतिरुपपति- शेषिकश्चेति विधिवत्पाणिग्राहकः पतिर्यथा- त्वं पीयूषमयूख मुञ्च शिशिरान् स्निग्धान् सुधाशीकरान् त्वं भोगीन्द्र विलम्बसे किमु फणाभोगैः शनैर्वीजय ॥ त्वं स्वाहिनि किञ्च सिञ्च सलिलैरङ्गैः शिरीषोपमैः सेयं शैलसुता कठोरमहसः कान्त्या पथि क्लाम्यति ॥ १० ॥ व्यज्यते । राधा गोपिका धरामण्डले प्रदापकलिका चक्रे कृता धात्रा विधात्रा कर्मणि लिट् । किन्तावतेत्याह दैववशाददृष्टयोगात् एवं च तव नापराध इति व्यज्यते । तस्याः राधायाः चरमापि अंत्यापि दशावस्था प्रायो बाहुल्येन समुन्मीलति समुदैति तेन नम्रेण शिरसा प्रणा- मपुरःसरमित्यर्थः । वयं ब्रूमो विज्ञापयामः तत्किमित्यत आह श्रीकृष्णः सहसा शरत्कालेन वृष्टिरिवाकस्मिकइत्यर्थः । तत्र राधालक्षणदीपकलिकायां स्नेहः प्रेम निक्षिप्यतामासज्यताम् यथाऽदएत त्रैलोक्यम् चातुर्वर्ण्यादित्वात् यञ् । अन्धम् लावण्यसारसम् सारादर्शकं न भवति एवं च त्वत्कृपया विना राधारूपदीपनिर्वाणे सति न कोपि कुत्रापि सौन्दर्य पश्येत् एवं च त्रिभुवनाभिरामा राधावश्यं त्वत्प्रसादं विना न जीविष्यतीति व्यज्यते । अन्यत्रापि दीपदशा निर्वाणं यान्ति स्नेहेन सहिता प्रकाशयतीति लौकिकम् । शार्दूलविक्रीडितम् वृत्तम् ॥ ९९ ॥ इति श्रीअनन्तपण्डितविरचितायाम् व्यंग्यार्थकौमुद्यां नायिकानिरूपणम् । शृङ्गारस्येति । उभयनिरूपणीयत्वात् नायिकानायकोभयनिरूपणाधी न निरूपकत्वादित्यर्थः तद्विभागमाह सचेत्यादि पति लक्षयति विधिवदिति पतिमुदाहरति । त्वं पीयूषेति। शिवोक्तिरियम् । हे पीयू- षमयूख अमृतकिरण चंद्रशिशिरान् शीतलान् सिग्धान् सान्द्रान् सुधाशीकरान् अमृतलवान् मुश्च अर्थाच्छैलसुताशरीरे हे भोगींद्र भुजगराज वं किमु विलंबसे फणाभोगैः फणाविस्तारः शनैर्मन्दं वीजय व्यजनानिलम् संपादय भो स्वर्गवाहिनी स्वर्गगे सलिलैः पथि मागें सिंच ..

·21706 रसमभरी। १११ १ अनुकूलदक्षिणधृष्टशठभेदात्पतिश्चतुर्द्धा । सार्वकालिकानां पराङ्मुखत्वे सति सर्वकालमनुरक्तोऽनुकूल: यथा- पृथ्वि त्वं भव कोमला दिनमणे त्वं शैत्यमङ्गीकुरु त्वं वर्त्मन् लघुतां प्रयाहि पवन त्वं खेदमुत्सारय ॥ सान्निध्यं श्रय दण्डकावनगिरे निर्गच्छ मार्गाद्वहिः सीतासौ विपिनं मया सह यतो निर्गन्तुमुत्कण्ठते ॥ १०१ ॥ सकलनायिकाविषयकसमसहनानुरागोदक्षिणः यथा- एतत्पुरः स्फुरति पद्मदृशां सहस्र- मक्षिद्वयं कथय कुत्र निवेशयामि । इत्याकल्य्य नयनाम्बुरुहे निमील्य रोमाञ्चितेन वपुषा स्थितमच्युतेन ॥ १०२ ॥ सेकं कुरु किमर्थमुपदेशइत्यत आह सेयं सकलजनविदितप्रभावा शैलसुता पर्वतपुत्री कटोरमहः चंडरश्मेः कान्त्या दीप्त्या क्लाम्यति ग्लायति ननु पर्वतपुत्र्याः कथं चंडरश्मिकान्त्या क्लान्ति- रत आह शिरीषोपमैः शिरीषपत्रकोमलैः अङ्गैर्गात्रैः उपलक्षिता एवं च पर्वतपुत्रीत्वेन कठिं- नत्वं नाशङ्कयं । शार्दूलविक्रीडतं वृत्तम् ॥ १० ॥ पतिं विभजते अनुकूलत्यादि तत्रानुकूलं लक्षयति सार्वकालिकेति आध्यात्मादित्वात् ठक अनुकूलमुदाहरति । पृथ्वीति । विमलकमलदलाङ्गथाः श्रमसंभावनया विपिनगमनावसरे श्रीरामः पृथ्व्यादीन् प्रार्थयते हे पृथ्वि त्वं कोमला भव एवं च पृथिव्यास्तु जननीत्वेपि स्वयं प्रार्थना- करणेनातिशयितप्रेमावेद्यते किंच दिनमणे त्वं शैत्यं शीतलतामङ्गीकुरु हे वर्त्मन् मार्गलघुता- मल्पता प्रयाहि प्राप्नुहि हे पवन त्वं खेदं श्रमम् उत्सारय किंच दंडकावने दंडकवनगिरे दंड- कारण्यसंबन्धि दण्डकया राक्षस्याधिष्ठितं दण्डकावनम् तत्संबोधनम् सांनिध्यं श्रय नैकट्यम- श्रीकुरु गिरेः पर्वतमार्गाद्वहिः दूरे निर्गच्छ केचित्तु दण्डकारण्यसंबन्धिपर्वतसानिध्यं श्रय मार्गादहिर्निर्गच्छेत्याहुः किमर्थमिदमतआह यतो हेतोः इयं सीता मया सह वनं गन्तुमुत्कण्टते वाञ्छतीत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०१॥ दक्षिणं लक्षयति । सकलेति । अशेषनायिकाविशेषान्यूनानधिकाकृत्रिमानुरागवत्वमित्यर्थः ..

·११२ रसमारी। भयो निःशङ्ककृतदोषोपि भयो निवारितोपि भूयः प्रश्रयपरायणो धृष्टः यथा- बद्धो हारैः करकमलयोरितो वारितोपि स्वापं ज्ञात्वा पुनरुपगतो दूरतो दत्तदृष्टिः ।। तल्पोपान्ते कनकवलयं मुक्तमन्वेषयन्त्या दृष्टो धृष्टः पुनरपि मया पार्थ एव प्रसुप्तः ॥ १०३ ॥ कामिनीविषयककपटपटुः शठो यथा- मौलौ दाम विधाय भालफलके व्यालिख्य पत्रावली केयूरं भुजयोर्निधाय कुचयोर्विन्यस्य मुक्तास्रजम् ॥ दक्षिणमुदाहरति। एतदिति । कृष्णोक्तिरितीयम् हे सखे पद्मदृशां कमलनयनानाम् एतत्सहस्रं पुरोग्रे स्फुरति सहस्रसंख्यकाः कामिन्यः पुरतः स्फुरन्तीत्यर्थः स्फुरतीत्यनेन कान्तिविशेषशा- लिता व्यज्यते अतोक्षिद्वयं नयनयुगलम् कुत्र निवशयामि इत्याकलय्य विचार्य कथय एवं च नायिकानां बहुलत्वात् नयनयोश्चाबहुत्वात् कथं निवेशनमिति भावः इत्युक्ता नयनाम्बुरुहे नयनकमले निमील्य वपुषा देहेन रोमाञ्चितेन संजातरोमोद्गमेन अच्युतेन स्थितम् । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ १०२॥ धृष्टं लक्षयति । भूय इत्यादि बहुतरनिर्भयापराधजनकत्वे सति बहुतरतिरस्कारागणकत्वे सति विनयपरायणत्वमित्यर्थः धृष्टमुदाहरति । बद्ध इति । काचिन्नायिका सखींप्रत्याह द्वारतो देहलीतः वारितोपि तिरस्कृतोपि अर्थात्परिजनैः किंच हारैः पुष्पमालाभिः करकमलयोर्हस्तपद्म- योद्धोपि स्वापं निद्राम् अर्थान्मम ज्ञात्वा संभाव्य दूरतो व्यवहितप्रदेशान् दत्तदृष्टिः मदि- गितज्ञानायेतिभावः पुनरुपगतः पुनरागतः ततोपि तल्पान्ते शयनीयप्रान्ते मुक्तं स्थापितम् रात्रौ नालंकृतम् सुवर्णवलयं कनककटकम् अन्वेषयन्त्या मया पार्श्वपृष्ठभागे एकदा स्वापानिवा- रितोपि सुप्त एव धृष्टो निःशङ्को दृष्टः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १०३ ॥ शठं लक्षयति कामिनीति सापराधत्वेपि वञ्चनःनिपुणत्वमित्यर्थः। शठमुदाहरति ।मौलाविति। मौलौ मस्तके दाममालां विधाय कृत्वा भालफलके कपोलतले पत्रावली मकरिकादिरचना व्यालिख्य भुजयोः केयूरे भूषणे निधायाऽऽसज्ज्य कुचयोर्मुक्तास्रज विन्यस्य मृगदृशोविश्वास :

·रसमचरी। विश्वासं समुपार्जयन्मृगदृशः काचीनिवेशच्छलात् नीवीग्रन्थिमपाकरोति मृदुना हस्तेन वामभ्रवः ॥ १०४ ॥ आचारहानिहेतुः पतिरुपपतिः यथा- शङ्काशृंखलितेन यत्र नयनप्रान्तेन न प्रेक्षते केयूरध्वनिभरिभीतिचकितं नो यत्र वाश्लिप्यते ॥ नो वा यत्र शनैरलग्नदशनं चिम्बाधरः पीयते नो वा यत्र विधीयते च भणितं तत्किं रतं कामिनोः ॥ १०५ ॥ उपपतिरपि चतुर्धा परन्तु शठत्वं तत्र नियतम् अनियताः परे बहुल- वेश्योपभोगरसिको वैशेषिकः यथा- काञ्चीकलक्वणितकोमलनाभिकान्ति पारावतध्वनितचित्रितकण्ठपालिम ॥ समुपाजर्यन्नुत्पादयन् काञ्चीनिवेशच्छलात् रशनास्थापनाव्याजात् मृदुना हस्तेन शनैरित्यर्थः वामभुवः कुटिलभ्रवः एवं च वञ्चनायोग्यत्वं नीवीग्रन्थिमपाकरोति रिरसयेति भावः । शठत्वं स्फुटमेव । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०४ ॥ उपपति लक्षयति । आचारेति तमुदाहरति । शकेत्यादि । शंकाशंखलितेन शंकया भयेन शृंखलित निबद्धं तेन नयनप्रान्तन नेत्रप्रातन प्रेक्षते शृखलितपदेन प्रसरणाभावो द्योत्यते यत्र वा केयूरध्वनिभूरिभीतिचकितम् केयूरं बाहुभूषणम् तस्य ध्वनिर्निनादः तेन भूरिभीतिः बहुतरभयं तेन चकितं निश्चलं न दिलष्यते नालिङ्गयते यत्र वा अलग्नदशनं दन्तसंबन्धं विनादन्तक्षते कैश्चिद्विज्ञातव्यमेतदिति भावः अत एव शनैर्मन्दं विम्बाधरो बिम्वतुल्याधरोष्टः न पीयते यत्रै- तादृशं चुम्बनमित्यर्थः यत्र वा भणितं रतिकृत्रिमं न विधीयते न श्रुतिविषयीक्रियते सर्व- मतत्प्रच्छन्नकामित्वात् कामिनोः स्त्रीपुंसाः तत्कि रतम् तत्किंसंभोगः यत्रैतादृशचेष्टिताभवदित्यर्थः आचारविनाशकत्वं स्फुटमेव । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०५ ॥ उपपतिरप्युक्तभेदैरनेकविध इत्याह । उपपतिरपीति। अनुकूलादिभेदेनेत्यर्थः वैशेषिकं लक्षयति बहुलेत्यादि वैशेषिकमुदाहरति । काञ्चीति । कोपि नायकोनिर्वचनीयगुणस्तादृशं सखायं प्रत्याह। ८

·१९४
रसमञ्जरी।
-
उद्घान्तलोचनचकोरमनगरङ्ग-
माशास्महे कमपि वारविलासवत्याः ॥ १०६ ॥
वैशेषिकस्तूत्तममध्यमाधमभेदात्रिधा दयिताया भूयः प्रकोप्युपचारपरायण
उत्तमः यथा-
चक्षुष्प्रान्तमुदीक्ष्य पक्ष्मलदृशः शोणारविन्दश्रियं
नोचैनल्पति न स्मितं वितनुते गृह्णाति वीटीं न वा ॥
तल्पोपान्तमुपेत्य किन्तु पुलकभ्राजकपोलयुतिः
कान्तः केवलमानतेन शिरसा मुक्तास्रनं गुंफति ॥ १०७ ॥
हे सखे काञ्चीकलक्वणितकोमलनाभिकान्तिम् काञ्च्या रशनायाः कलं पारावतानां मधुरा-
स्फुटं तादृशं क्वणितं सिञ्जितं यस्मिन् स चासौ कोमलोभिनवो यो नाभिस्तस्य कान्तिबवण्यं
यस्मिन् सः तम् । पारावतध्वनितचित्रितकण्ठपालिम् पारावतानां गृहकपोतानां यद्धृनितं
शब्दितं तद्वद्विचित्रिता नानाविधा कण्ठपाली यत्र स तम् । विविधभणितचातुर्यादिति भावः
पालीपदं रमणीयतां गमयति । उद्धान्तलोचनचकोरम् । उदान्तौ मु वचन्द्रचन्द्रिकापानार्थ
चञ्चलौ लोचनचकोरौ यस्मिन् स तम् । उद्धान्तपदं लज्जाभावं व्यञ्जयति एतादृशं वारविला-
सवत्याः वाराङ्गनायाः कगपि अभिरूप्यम् अनङ्करङ्गं कामक्रीडाप्रसङ्गमाशास्महे स एवास्माक-
मस्त्विति सम्भावयामः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ १०६ ॥
वैशेषिकं विभजते उत्तममुदाहरति । चक्षुष्प्रान्तमिति । काचिदाह पक्ष्मलदृशः प्रशस्तानि
पक्ष्माणि यस्य तादृशी दृग्यस्या नायिकायाः चक्षुष्प्रान्तं नयनकोणम् शोणारविन्दश्रियम्
रक्तोत्पलप्रायम् कोपवशादिति भावः उद्वीक्ष्य विलोक्य उच्चैनै जल्पति शनैरेव वदतीति भावः
किञ्च स्मितं हसतम् नतु हसितानि न वितनुते किञ्च वीटी ताम्बूलपर्णावलीम् न गृह्णाति
किन्तु तल्पोपान्तं शयनीयसमीपदेशमुपेत्य पुलकभ्राजकपोलद्युतिः पुलकै रोमाञ्चैः शयनसमीप-
देशप्राप्तिजन्यहर्षोदयादितिभावः भ्राजन्ति विलसन्ति कपोलद्युतिर्गडलावण्यम् यस्य सः
कान्तः केवलमेव आनतेन नम्रण भयाञ्चिन्तया चेतिभावः शिरसा मस्तकेन उपलक्षित:
मुक्तास्रजं गुम्फति तत्प्रीतय इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०७ ॥

·रसमञ्जरी।
११५
प्रियायाः प्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति चेष्टया भयं गृह्णाति स
मध्यमः यथा-
आस्यं यद्यपि हास्यवर्जितमिदं लास्येन वीतं वचो
नेत्रं शोणसरोजकान्ति तदपि क्वापि क्षणं स्थीयताम् ॥
मालायाः करणोद्यमो मकरिकारम्भः कुचाम्भोजयो-
धूपः कुंतलधोरणीषु सुदृशः सायन्तनो दृश्यते ॥ १०८ ॥
भयकृपालज्जाशून्यः कामक्रीडायामकृतकृत्याकृत्यविचारोधमः -
उदयति हृदि यम्य
नैव
लज्जा
न च करुणा न च कोपि भीतिलेशः ॥
बकुलमुकुलकोषकोमलाभां
पुनरपि तम्य करे न यातयेथाः ॥ १०९॥
मध्यममुदाहरति । आस्यमिति। कश्चित्सखायम् वक्ति यद्यपीदम् आस्यं मुखम् हास्यवर्जितं
स्मितरहितं तथापि वचो लास्येन गीतादिना वीतं राहतम् तथा नेत्रं शोणसरोजकान्ति कोक-
नदद्युति कोपवशात् तर्दाप तथापि एतन्नयनाविषयाभूते प्रदेशे क्षणं स्थीयताम् एवं च मनोभाव-
ग्राहकत्वं व्यज्यते अवस्थितेः फलमाह सुदृशः मालायाः सजः करणाद्यमः कृतोत्साहः कुचा.
म्भोजयोः स्तनकमलयोः मकरिकारम्भो रचनाविशेषः कुन्तलधोरणीषु केशसंघातेषु सायम्भवः
सायन्तनः इदं प्रागप्यन्वेति सुगन्धद्रव्येणाधिवासः दृश्यते एवं चैतादृशसामग्रीसत्वात अग्रेकि
भावि द्रष्टव्यमिति मनोभावग्राहकं द्योत्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०८ ॥
अधममुदाहरति । उदयतीति । काचिन्सखीमाह हे सखी यस्य हृदि कापि किञ्चिद्विषयि-
यपि लज्जा व्रीडा नोदयति नोद्गच्छति यस्य करुणा दयापि न कोपि भीतिलेशः अयतेरा-
त्मनेपदमनित्यमतो बकुलमुकुलकोषकोमलाभाम् बकुलानाम् मुकुलास्त एव कोषाः सर्वसौगंध्य.
निधानत्वात् तद्वत्कोमलाभाम् पुनरपि तस्य करे हस्तेन यातयेथाः क्रीडाया असह्यत्वादिति
भावः। पुष्पिताग्रावृत्तम् ॥ १०१॥

·११६ रसमञ्जरी। - वा चतुरश्च शठान्तर्भूतोनखतन्त्रभेदवान् मानी यथा-- वाह्याकृतपरायणं तव वचो वज्रोपमेयं मनः श्रुत्वा वाचमिमामपास्यविनयं व्याजाबहिः प्रस्थिते ॥ प्रात/नविलोकने परिहृतालापे विवृत्तानने प्राणेशे निपतंति हन्त करुणा वामभ्रुवो दृष्टयः ॥ ११० ॥ वचनचेष्टाव्यंग्यसमागमश्चतुरः वचनव्यंग्यसमागमो यथा- तमो जटाळे हरिदन्तराले काले निशायास्तव निर्गतायाः ॥ तटे नदीनां निकटे वनानां घटेत शातोदरि कः सहायः ॥ १११ ॥ ननु मानी चतुरश्चान्योस्ति स क्वांतर्भूत अत आह शठे एव न स्वंतत्रभेद इत्यर्थः । मानि- नमुदाहरति। वाह्याकूतेति । काचित्कांचिदाह हे कांत तव यत् प्रातःकालीनमहमधुनैवागमि- ध्यामीतिवचो वचनम् वाह्याकूतपरायणं वाह्यं बहिर्भवं यत् आकृतं आशयस्तत्परायणं तत्प्रधा- नम् तथाविधकार्यादर्शनात् आंतरंतु अन्यादृशम् यतः वज्रोपमेयम् वज्रतुल्य कठिनम् तव मनः एवं च वागपरपीडाज्ञानविधुरं तस्याप्यधुनैवागमिष्यामीति प्रातःकालीनवचनवत् इदानी- तनमपि तव वचनमलीकमेवेति व्यज्यते इमां वाचं श्रुत्वा अर्थान्नायिकायाः विनयं तत्सांत्व- नम् अपास्य परित्यज्य व्याजात् कपटात् एवं च शठत्वम् बहिः केलिसदनात् परीहृतालापे विवृतानने प्राणेशे प्रस्थिते गंतुमुद्यते सति वामभ्रवः सुंदरभुवः कृपणा दीनाः विरहकातरत- येति भावः दृष्टयः कटाक्षाः निपतंति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११ ॥ प्रथमोदृिष्टत्वाद्वचनव्यंग्यसमागमचतुरमुदाहरति । तमोजटालइति। कोपि नायिकांव क्ति हे शातोदरि एवंचाऽसहायतेागमनमसंभावीति व्यज्यते निशाया गत्रेकाले समये तमोजटाले तमो- जटास्तमस्तोमा यस्मिन् प्राणिस्थादातोलजन्यतरस्यामिति लच हरिदंतराले हरितादिशामंतराल- मभ्यंतरं तस्मिन् आशाश्च हरिताश्च ताः अभ्यतरत्वंतरालमित्यमरः निर्गतायाः प्रचलितायाः तव बनानां निकटे सविधे नदीनां तटे तोरे सहायः सहचरः को घटेत भवेत् अहमेव सहचरो भवामीति व्यज्यते । उपजातिवृत्तम् ॥ १११ ॥ ..

·रसमअरी। ११७ चेष्टाव्यंग्यसमागमो यथा- कान्ते कनकजम्बीरं करे किमपि कुर्वति ॥ आगारलिखिते भानौ बिन्दुमिन्दुमुखी दधौ ॥ ११२ ॥ प्रोषितः पतिरुपपतिर्वैशेषिकश्च भवति प्रोषितोपपतिः प्रोषितवैशेषिकेति त्रयम् क्रमेणोदाहरणानि-- ऊरूरम्भागपिकमलं शैवलं केशपाशो वकं चन्द्रो लपितममृतं मध्यदेशो मृणालम् ॥ नाभिः कूपोवलिरपि सरित्पल्लवः किंच पाणि- यस्याः सा चेदुरसि न कथं हन्त तापस्य शान्तिः ॥ ११३ ॥ चेष्टाव्यंग्यसमागमं चतुरमुदाहरति। कांत इति । काचित्कांचिदाह कांते कमनीयरूपशालिनि नायके किमपि अनिर्वचनीयशोभाशालि कनकजंबीरं सुवर्णफलविशेषम् करे हस्ते कुर्वति गृह्णाति एवं स्तनसदृशकनकजंबीरं करग्रहणरूपचेष्टयात्वत्कुचमर्दननिदानरतिं कदा प्राप्स्या- मीति व्यज्यते इंदुमुखी चंद्रवदना नायिका तदभिप्रायविज्ञेतिभावः इंदुमुखीपदेन हर्षोत्कर्षों गम्यते आगारलिखिते गृहभित्तिनिर्मित एवं च संकेतदाने सुभगत्वमावेद्यते भानौ सूर्ये बिंदु शून्यम् अदर्शकमित्यर्थः दधौ धत्तवती एवं सूर्यास्ते तव रतिं दास्ये इति व्यज्यते यद्वा कलं- कज्ञापकमिति भावः चंद्रोदये तव रति दास्ये इति व्यज्यते । पथ्यावक्त्रम् ॥ ११२ ॥ प्रसंगादन्यदप्याह प्रोषित इति पतिरुपपतिवैशेषिकश्च त्रयः प्रोषिता भवतीत्यर्थः प्रोषितपतिमुदाहरति । ऊरूरंभेति । कोपि विरहा वक्ति यस्या नायिकायाः केशपाशशैवालमेव शैवालपदं श्यामतामपि ध्वनयति वक्त्रं चंद्र एव लपितं वचनममृतमेव इंगपि च कमलम् नीरजमेव पाणिः पल्लवएव पल्लवपदमरुणतां व्यंजयति बलिरपि सरिदिव सरित्पदं कामिदृष्टि- दुर्लप्यत्वमावदेयति नाभिः कूप एव कूपपदं गंभीरत्वं ध्वनयति कामिमनसो निर्गमनायोग्यता व्यनक्ति मध्यदेशो मृणालमेव मृणालपदं सूक्ष्मत्वमभिव्यंजयति सा चेत् यदि उरसि वक्षसि तदा तापस्य अर्थाद्विरहस्य शांतिविनाशः हंतेति हर्षे कथं न भविष्यति अपि तु भविष्यत्येव एवं च यत्रेदमेकैकमपि तापापनोदकं तत्र किमु वाच्यं समुदितमिति भावः । मंदाक्रांतावृत्तम् ॥ ११३॥ - ·रसमञ्जरी। यान्त्याः सरः सलिलकलिकुतूहलाय व्याजादुपेत्य मयि वर्त्मनि वर्तमाने ॥ अन्तः स्मितद्युतिचमत्कृतिक्तरङ्गै- रङ्गीकृतं किमपि वामदृशः स्मरामि ॥ ११४ ॥ अधृतपरिपतन्निचोलबन्धं मुषितनकारमवक्रदृष्टिपातम् ॥ प्रकटहसितमुन्नतास्यबिम्ब पुरसुदृशः स्मरचेष्टितं स्मरामि ॥ ११५ ॥ अनभिज्ञो नायको नायकाभास एव यथा- शून्ये सद्मनि योजिता बहुविधा भङ्गी वनं निर्जनं पुष्पव्याजमुपेत्य निर्गतमथस्फारीकृता दृष्टयः ॥ प्रोषितमुपपतिमुदाहरति। यान्या इति। वर्त्मनि मार्गे व्याजात् कपटात् एवं च प्रच्छन्नकामु- कत्वं व्यज्यते उपत्यागत्य वर्तमाने अन्तःमितद्युति अन्तर्गुढं हास्य कान्तियंत्र क्रियायाम् । चमत्कृतदृक्तरङ्गैः मनोहारिदृग्विभ्रमैः किमपि केनचित्प्रकारेण एवञ्चान्यजनाज्ञेयत्वं द्योत्यते अङ्गीकृतं संकेतचेष्टितमिति स्मरामि चिन्तयामि अत्रोपपतित्वं प्रोषितत्वं स्फुटमेव । वसंततिलका वृत्तम् ।। ११४ ॥ प्रोषितं वैशेषिकमुदाहरति । अधृतेति । कश्चित्कंचिदाह अधृतः अनवलम्बितः अतएव परि- पतन् विख्रसन् निचोलस्य वसनस्य वन्धो यत्र क्रियायाम् मुषितनकारम् मुषितश्चोरितः परि- हृतो वा नकारो ननेति वचनम् यत्र अवक्रदृष्टियातम् अकुटिलः कटाक्षो यत्र सर्वदाप्रसन्नत्वात् तथा प्रकटं हसितम् प्रकटं स्फुटं हसितं यत्र उन्नतास्यबिंबम् उन्नतं नम्रताहीनमास्यबिम्बं यत्र तादृशं स्मरचेष्टितं कामविलसितं स्मरामि ध्यायामि एवं च स्वीयादिवैलक्षण्यादिदमेव चिन्त- यामि नान्यदिति भावः । पुष्पिताग्रावृत्तम् ॥ ११५ ॥ प्रसंगान्नायकाभासं लक्षयति । अनभिज्ञ इति । अनभिज्ञः संकेतचेष्टितज्ञानविकलः अत एव नायकाभासः तद्वदाभासो न तु स इत्यर्थः समुदाहरति। शून्यइति। कापि दूती वक्ति शून्ये जन- सञ्चारविरहिणि सद्मनि गेहे बहुविधा अनेकप्रकाराः भङ्गी विभ्रमरचनाः योजिताः पुष्पव्याज पुष्पावचयच्छलम् उपेत्य पुष्पावचयच्छलेनेत्यर्थः वनमरण्यं निर्जनं जनरहितं निर्गतं चलितम् शून्यनिर्जनपदाभ्यां लज्जानहत्वमावेद्यते अतोप्यनन्तरं दृष्टयः कटाक्षाः विस्फारिताः विस्फारीकृताः :

·रसमञ्जरी। ताम्बूलाहरणच्छलेन विहितौ व्यक्तौ च वक्षोरुहा- वेते नापिं न वेति दूति कियता यत्नेन स ज्ञास्यति ॥ ११६ ॥ नच नायिकाया इव नायकस्यापि ते ते भेदा सन्त्विति वाच्यम् तस्या अवस्थाभेदेन भेदात्तस्य च स्वभावेन भेद इति विशेषात् अनुकूलत्वं दक्षिणत्वं धृष्टत्वं शठत्वमिति चत्वार एव नायकस्य स्वभावा इति अन्यच्चा- वस्थाभेदेन यदि भेदो नायकस्य स्यात्तदोक्तविप्रलब्धखण्डितादयो नायका अपि स्वीकर्तव्याः तथा च सङ्केतव्यवस्थायां स्त्रीणां गमने वा सम्प्रदायाद- न्यसमागमशङ्का धूर्तत्वं वान्यसम्भोगचिह्नितत्वं नायिकानां न तु नायकानाम् तान् प्रति तदुद्भावने रसाभासापत्तिरिति तेषां नर्म सचिवपीठमर्दविटचेटक- विदूषकभेदाच्चतुर्धा कूपितस्त्रीप्रसाधकः पीठमर्दः यथा- कोयं कोपविधिः प्रयच्छ करुणागर्भ वचो जायतां पीयूषद्रवदीर्घिकापरिमलैरामोदिनी मेदिनी ॥ किंच अद्यापि तूष्णीमेवायमित्यावेशवशादिति भावः ताम्बूलाहरणच्छलेन ताम्बूलदानव्याजेन वक्षोरुहौ स्तनौ व्यक्तौ प्रकटौ विहितौ हे दूति एतेनापिशुन्यसदनपरिहासविपिननिवासकटाक्ष- विक्षेपविलासस्तनकलशागोपननिरासाद्यभिप्रायप्रकाशकसाहसेनापीत्यर्थः स नायकः एवं च नामाऽनभिधानेन दुःखविशेषो द्योत्यते यदि न वेत्ति नजानाति तर्हि कियता प्रयत्नेन ज्ञास्यति एवं चैतदस्मादन्यज्ज्ञापकं नास्तीत्यर्थः । एवं तदा कश्चिन्मदभिप्रायवेदी आनेय इति व्यज्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११६ ॥ ननूक्तादयो भेदाः कथं न नायकस्यैत्यतआह न चेति उत्तरयति तस्या नायिकायाः अव- स्थाभेदेन कालकृतविशेषेण तस्य नायकस्य स्वभावभेदेन प्रकृतिभेदेन स्वभावमेव विवणोति अनुकूलत्वमित्यादिना। अयमर्थः नायकस्याऽयुक्तादिभेदयुक्तेः तुल्यत्वपंक्तिकतया खंडिता- दिभेदवत्वे अनौचित्या पत्यारसभङ्गापत्तेः प्रसंगात् तत्सहायानाह तेषामिति । नर्म- सचिवः नर्मणानुकूलव्यापारेण सचति समवैति सचिवः सहाय इत्यर्थः । तत्रपीठमर्द- मुदाहरति । कोयमिति । हे सुंदरि अयमंतादृशः कः कोपविधिः कोपाङ्गीकारः आत्मन ..

·रसमजरी। आस्तां वा स्पृहयालु लोचनमिदं व्यावर्तयन्ती मुहु- यस्मै कुप्यसि तस्य सुन्दरि तपोवृन्दानि वन्दामहे ॥ ११७ ॥ कामतन्त्रकलाकोविदो विटः यथा- आयातः कुमुदेश्वरो विजयते सर्वेश्वरो मारुतो भृङ्गः स्फूर्जति भैरवो न निकटं प्राणेश्वरो मुञ्चति ॥ एते सिद्धरसाः प्रसूनविशिखो वैद्योनवद्योत्सवो मानव्याधिरसौ कृशोदरि कथं त्वच्चेतसि स्थास्यति ॥ ११८॥ उचितकारि वात् हेय इति भावः किंतु करुणागर्भम् करुणादयो गर्भो मध्ये यस्य एतादृशं कोप- परित्यागादिति भावः आगमिष्यामि तमानयेत्यादि रूपं वा वचनं प्रयच्छ देहि अन्यच्चपीयूष- द्रवदीर्घिका परिमलैः अमृतसारवापीसंघटनः मेदिनी भूः एवं च नाहं स्वसखाय कार्यार्थमभ्य- र्थय इति भावः एवं च त्वदप्रसन्नतायां मन्मित्रस्य दुःखवत्वेन जगदपि दुःखीति व्यज्यते आमोदिनी वरसंतोषवती आस्तां भवतु अथवा आस्तां तिष्ठतु कोप इति भावः स्पृहयालु तदपि च दर्शनौत्सुक्यमिदं प्रत्यक्षदृश्यमानचिह्न लोचनम् अत एव मुहुर्वारंवारम् । व्यावर्तयंती परावर्तयती यस्मै कुप्यसि तस्य तपोवृंदानि वन्दामहे नमस्करोमि एवं च नायकं प्रति यत्र तव कोपोपि पुण्योद्रेकाद्भवति तत्र तव प्रसादस्य का वातेति व्यज्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११७ ॥ विटं लक्षयति कामतंत्रेति तंत्रं प्रधाने सिद्धांत इति विश्वः । तमुदाहरति । आयातइति । हे कृशोदरि एवं च मानस्यस्थित्यभावः कुमुदेश्वरश्चन्द्र आयातः प्राप्तः सोप्युदित इत्यर्थः । सर्वे- श्वरः प्राणरूपत्वात् यद्वा ईश्वरो नियोजकः शीतमन्दसुरभित्वेन वशीकर्तृत्वात् मारुतो वायुर्वि- जयते भैरवो दारुणः विरहिपीडाप्रदत्वात् भृङ्गो भ्रमरः सूर्जति विलसति प्राणेश्वरो नायकः निकटं सविधं न मुञ्चति न त्यज्यति सर्वद निकटएवेतिभावः । एतावताकिमित्यतआह एते चन्द्रादयः सिद्धरसाः सिद्धो निष्पन्नो रसः शृङ्गारो यैस्ते उद्दीपनालम्बनविभावना इत्यर्थः । अनवद्योत्सवः अनवद्योऽनिन्द्यः महानितियावत उत्सवः कार्यसमारम्भो यस्य एतादृशः प्रसून- विशिखः कुसुमबाणः वैद्यः एवंसति असौ मानव्याधिः सन्तापकत्वादिति भावः त्वचेतसि वन्मनसि कथं केनोपायेन स्थास्यति असाविति पदं स्फुटतया झटिति वैद्यप्रतीति विषयत्वं

·रसमञ्जरी।
-
सन्धानचतुरश्चेटकः
सा चन्द्रसुन्दरमुखी स च नन्दसूनु-
दैवान्निकुञ्जभवनं समुपाजगाम ॥
अत्रान्तरे सहचरस्तरणौ कठोरे
पानीयपानकपटे न सरः प्रतस्थे ॥ ११९ ॥
अङ्गादिवैकृत्यैर्हास्यकारी विदूषकः यथा-
आनीय नीरजमुखीं शयनोपकण्ठ-
मुत्कण्ठितोस्मि कुचकंचुकमोचनाय ॥
अत्रान्तरे मुहुरकारि विदूषकेण
प्रातस्तनस्तरुणकुक्कुटकण्ठनादः ॥ १२० ॥
तेन च प्रतीकारयोग्यत्वं व्यनक्ति अथ च कुमुदश्वरप्राणेश्वरभैरवसिद्धरसानां सिद्धत्वेऽप्रतिहतो-
पक्रम अमृतहस्ते चिकित्सके चिकित्सति व्याधिन स्थातुमर्हतीत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं
वृत्तम् ॥ ११८ ॥
चेटकं लक्षयति संधानेति सन्धाने संयोजने तमुदाहरति । सेति । कश्चित्कंचिदाह सा प्रसिद्ध-
लावण्यादिगुणा चंद्रसदृशमुखी चंद्राधिकवदना नायिका स प्रसिद्धसर्वविभवः नंदसूनुः नन्द-
स्यानन्दनजनकस्य सूनुः एवंच पितृगुणत्वेनानन्दजनकत्वस्यावश्यकत्वमावद्यते दैवादसंकेतात्
निकुञ्जभवनं कुञ्जगृहम् समुपाजगाम अत्रान्तरे एकत्र मिलनकाले सहचरो वयस्यः अर्थादत्र-
सुतः तरणौ सूर्ये कटोरे तीव्र सति एवं च पानीयस्पृहायोग्यत्वं व्यज्यते पानीयपानकपटे
नाम्बुपानच्छलेन सरः प्रतस्थे चचाल आत्मानं तत्संयोगान्तरा य मन्वानस्तृषित्तोस्मीति
सरोवरं जगाम । वसंततिलकावृत्तम् ॥ ११९ ॥
विदूषकमुदाहरति । आनीयेति । नायकः कंचिदाह नीरजनमुखी कमलवदनाम् शयनोपकण्ठ
तल्पसमीपं आनीय प्रापय्य कुचकंचुकमोचनाय यावदुत्कण्ठितोस्मि अत्रान्तरे एतन्मध्ये बिबू-
धकेण प्रातस्तनः प्रातःकालीनः तरुणकुक्कुटकण्ठनादः तरुणताम्रचूडकण्ठध्वनिः मुहुर्वारं वारम्
मकारि कृतः तरुणपदं स्वरदैर्घ्यमावेदयति तञ्च सर्वश्रुतिविषयत्वं विदूषकत्वं स्फुटमेव ।
बसंततिलका
वृत्तम् ॥ १२० ॥

·१२२ रसमञ्जरी। स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोथ वेपथुः वैवर्ण्यमथुप्रलय इत्यष्टौ सात्विका गुणाः ॥ यथा- भेदो वाचि दृशोर्जलं कुचतटे स्वेदः प्रकम्पोऽधरे पाण्डुर्गण्डतटी वपुः पुलकितं लीनं मनस्तिष्ठति । आलस्यं नयनश्रियश्चरणयोः स्तम्भः समुज्जृम्भते तत्कि राजपथे निजामधरणीपालोयमालोकितः ॥ १२१ ॥ रतिस्थायीभावः शृङ्गारः । स च द्विविधः सम्भोगो विप्रलम्भश्च सम्भोगो यथा- वियति विलोलति जलदः स्खलति विधुश्चलति कूजति कपोतः ॥ निष्पतति तारकाततिरान्दोलति वीचिरमरवाहिन्याः ॥ १२२ ॥ साधननिरूपणमन्तरा साध्यनिरूपणासंभवात् शंङ्गारं निरूपयितुं निरूपितविभावादिप्रसंगान् सात्विकानाह । स्तम्भः स्वेद इति । विस्तरभयातल्लक्षणप्रत्येकोदाहाणान्यनाभधाय सर्वानप्येकप- छनोदाहरति । भेदोवाचाति । काचिकांचित्प्रत्याह हे सखि वाचि वचने भेदः स्वरभंगः दृशोर्ने- त्रयोर्जलमश्रु कुचतटे स्वेदः अधरे ओष्ठे प्रकंधो वेपथुः चुंबनलालसत्वादिति भावः गंडतटी पांडुः पांडुरा विरहवशादितिभावः एवं चवैवर्ण्यमभिव्यज्यते वपुः शरीरम् पुलकितं रोमांचितम् मनश्चेतः लीनम् एवं च बाह्यज्ञानशून्यतामावेद्यते नयनश्रियाः नेत्रलक्ष्म्याः आलस्य नेत्रमप्य- लसितम् किं पुनरङ्गानीति भावः चरणयोः स्तंभो गतिनिरोधः समुज्जूभते विलसतीत्यर्थः तत्किं तर्हि किं राजपथे राजमार्ग अनया निजामधरणीपालः निजामाख्यो देवगिरिराजा आलोकितो दृष्टः यद्वा निजानाऽऽत्मीयान्नमति प्राप्नोतीति निजामः स चासौ धरणीपालः दुःसह- दानवादिविदारकत्वादिति भावः एतादृशः श्रीकृष्ण इत्यर्थः एवं चैवंविधगुणनिदर्शनमंतरा कथमेतादृश्यवस्थेति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १२१ ॥ शृंगारं लक्षयति । रतीति । संगमेच्छाभिलाषरूपा रतिः तत्र चित्तवृत्तीनामाशुविनाशित्वेपि वासनात्मतया सूक्ष्मरूपतया वावस्थानात्स्थायित्वम् अत्रेदं बोध्यम् आनंदरूपतया प्रकाशमानं रत्यवच्छिन्नंचैतन्यं शृंगारः आवरणं वाज्ञानमेव शृंगारं विभजते स चेति द्विविध इति उभ- ·रसमञ्जरी। १२३: - । विप्रलम्भो यथा- प्रादुर्भूते नवजलधरे त्वत्पथं द्रष्टुकामाः प्राणाः पङ्केरुहदलदृशः कण्ठदेशं प्रयान्ति ॥ अन्यत्किं वा तव मुखविधुं द्रष्टुमुड्डीय गन्तुं वक्षः पक्षं सृजति बिसिनीपल्लवस्यच्छलेन ॥ १२३ ॥ स्यैव रतिप्रकृतिकत्वात् तदुक्तम् “ अनुकूले निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ। दर्शनस्पर्शना- दीनि संभोगोऽयमुदाहृतः ॥ भावो यदा रतिर्नामप्रकर्षमधिगच्छति । नाधिगच्छति चाभीष्टं विप्रलंभस्तदोच्यत" इति ॥ तत्रसंभोगमुदाहरति । वियतीति । काचित्कस्याश्चिद्विपरीतरतं कांचित्प्रत्याह वियत्यंतरिक्षे जलदः केशपाशः जलदपदं केशकलापं लक्षयन् श्यामतां विरहतापोप- शांति स्वेदजलवत्वं वा व्यंजयति विलोलति चंचलो भवति एवं च विपरीतरते केशकलापस्य शय्याद्याधारवत्तया नांतरिक्षस्थितिरिति विपरीतरतमावेद्यते तथा विधुर्मुखचंद्रः विधुपदं मुखं लक्षयन् सुधारूपत्वमभिव्यञ्जयति चलति चेष्टते चुंबनौत्सुक्यादिति भावः स्खलति च क्रियासु संकुचति लज्जाप्रदर्शनव्याजादानंदाद्वेति भावः तथा कपोतः कंट कपोतपदं कंठे लक्षयन् ध्वनौ माधुर्यमभिव्यनक्ति कूजति शब्दायते एवं च भणितमभिव्यज्यते तारकात- तिर्मुक्ताकलापः कुसुमोच्चयो वा तारकापदं मुक्तां कुसुमं वा लक्षयन् वर्तुलत्वोज्ज्वलत्वे व्यंजयति कंठं निष्पतति कंठात्केशकलापाद्वा रतौद्धत्येन हारत्रुटनात् तेनैव केशकलापविनं. सनाद्वेति भावः तथामरवाहिन्यावीचिः वीचिपदं त्रिवली लक्षयन् श्रमस्वेदजलसंभृतत्वं व्यनक्ति तच्च रतप्रकर्षम् अमरवाहिनीपदोपादानं नायिकायां सरसत्वं विरहतापोपशांतिप्रवणत्वं त्रिवल्यामुपरिवर्तमानत्वं वा व्यंजयति वस्तुतस्तु अमरवाहिन्याः वीचिः हारइत्यर्थः आंदोलति चांचल्यं प्राप्नोति विपरीतरतादिति भावः । गीतिवृत्तम् ।। १२२ ।। विप्रलंभमुदाहरति । प्रादुर्भूतइति । काचित्सखी नायकं प्रत्याह संबुद्धिपदानुपादानं क्लेश- मावेदयति नवजलधरेऽभिनवमेघे प्रादुर्भूते जलधरपदमुद्दीपकत्वं प्रादुर्भूतपदं चिर- कालावस्थायित्वम् बहुतरदुःखप्रदत्वं च ध्वनयति त्वत्पथं द्रष्टुकामाः त्वदागमन- मार्गदर्शनवांछावंतः पंकेरुहद्दशः सरोजपत्रनेत्रायाः पंकेरुहपदे नेत्रमालिन्यमभिव्यनक्ति ·१२४ रसमञ्जरी। विप्रलम्भे चाभिलाषचिन्तास्मृतिगुणकीर्तनोद्वेगप्रलापोन्मादव्याधिजडतानिध- नानि दशावस्था भवन्ति तत्र सङ्गमेच्छाऽभिलाषः यथा तस्यां सुतनुसरस्यां चेतो नयनं च निष्पतितम् ।। चेतो गुरु तु निमग्नं लघु नयनं सर्वतो भ्रमति ॥ १२४ ॥ सन्दर्शनसन्तोषयोः प्रकारजिज्ञासाचिन्तनम् यथा- मया विधेयो मुहुरद्य तस्मिन् कुञ्जोपकण्ठे कलकण्ठनादः ॥ राधा मधोर्विभ्रममावहन्ती कुर्वीत नेत्रोत्पलतोरणानि ॥ १२५ ॥ प्राणाः कंटदेशं प्रयाति एवञ्च प्राणोत्क्रमणकाल एवायमिति व्यज्यले अन्यत्किं वा तव मुखविधुम् त्वद्वदनचन्द्रम् द्रष्टुम् अतएव उड्डीय गन्तुम् वक्षो वक्षस्थलम् विसिनीपल्ल- वस्यच्छलेन तापापनादार्थमिति भावः छलेन व्याजेन पक्षं सृजति विरहदुःखाप्ततयाऽसूनां बहिष्प्रयाणे नायकमार्गदर्शनराम्भावनएव तापापनोदकतया बिसिनीपलवानां वक्षःसंयोगे पक्षसृजनसम्भावना भवति । मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ॥ १२३ ॥ विप्रलम्भकदशावस्थां निरूपयितुं तद्विभागमाह । विप्रलम्भे चेति । प्रथमोद्दिष्टत्वादभिलाषं लक्षयति तत्रेति तमुदाहरति । तस्यामिति । कोपि पूर्वानुरागी वक्ति तस्यां सुतनुसरस्यां सुतनुरेव सरसी सरसत्वात् चेतो मानसम् नयनं नेत्रं अर्थात्स्वीयम् निष्पतितं चक्षुः सर्वतो भ्रमति यथालघु एवं च मचेतस्तस्यां निमग्नं यतो गुरु श्रेष्ठत्वात् गुणाभिज्ञत्वं नच निमनत्वं युक्तं नयनं सर्वतो भ्रमति यतो लघु एवं च मचेतस्तस्यामेव लीनं नयनमपि तामेवावलोकयितु- मितस्ततो भ्रमतीति न मेन्यत्सुखावहमिति व्यज्यते । उपगीतिवृत्तम् ॥ १२४ ॥ चिन्तामुदाहरीत। मयेति । कृष्णः सखायं प्रति वक्ति हे सखे मया तस्मिन् संकेतिते कुजोप- कण्ठे कुजसविधे अद्य मुहुः कलकण्ठनादः कलहंसनिनादः कादम्बनिनादः वसन्तस्यातिमधु- रत्वादिति भावः विधेयः कर्तव्यः एवं सति मधोवसंतस्य विभ्रमं भ्रान्ति कलहंसनादेनेति भावः ।

·रसमञ्जरी।
१२५
-
प्रियाश्रितचेष्टायुद्वेगबोधितसंस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिः यथा--
रामो लक्ष्मणदीर्घदुःखचकितो नाविष्करोति व्यथां
श्वासं नोष्णतरं जहाति सलिलं धत्ते न वा चक्षुषि ॥
वातावर्तविवर्तमानदहनरैरनङ्गज्वरैः
क्षामं किं तु विदेहराजतनयां भूयः स्मरन् वर्तते ॥ १२६ ॥
विरहकालीनकान्ताविषयकप्रशंसाप्रतिपादनं गुणकीर्तनम् यथा-
स्पर्शः स्तनतटस्पर्शो वीक्षणं वक्त्रवीक्षणम् ||
तस्याः केलिकथालापसमयः समयः सखे ॥ १२७ ॥
कामक्लेशननितसकलविषयहेयताज्ञानमुद्वेगः : यथा-
आवहन्ति राधानेत्रोत्पलतोरणानि नयननलिनमालिकाः कुर्वीत विदधीत एवं च सति मय्येवं-
विधे चेष्टमाने सावश्येतवानवेति चेतो व्यज्यते । उपजाति म वृत्तम् ॥ १२५ ॥
स्मृतिमुदाहरति । राम इति । लक्ष्मणदीर्घदु खचकितः लक्ष्मणस्य दीर्घ दुःखं तेन चकितो
व्याकुलः व्यथां नाविष्करोति न प्रकटयति उष्णतरं श्वासं न मुञ्चति चक्षुषि नत्रे मलिलमश्र
न धत्ते किन्तु वातावर्तविवर्तमानदहनक्रूरैः वातावर्तन वात्यया विवर्तमानो यो दहनः एवं
च निगर्मायोग्यत्वं जाज्वल्यमानत्वं व्यज्यते तद्वत् क्रूरैः घातुकैः अनङ्गज्वरैः क्षामः कृशः
विदेहराजतनयां सीतां भूयोनवरतम् स्मरन् वर्तते तिष्ठति एवं च स्वदुःखाकटेन लक्ष्मणस्या-
तिदुःखं भावीति गोपयन् सीतास्मृतिजन्यांतःसन्तापव्याकुल एवास्त इति भावः । शार्दुल-
विक्रीडितं वृत्तम् ॥ १२६ ॥
गुणकीर्तनं लक्षयति विरहकालीनेति एवं च संयोगकालीनव्युदासः तमुदाहरति। स्पर्शइति।
कोपि विरही वक्ति हे सखे तस्या नायिकायाः स्तनतटस्पर्श एव स्पर्शः स्पर्शपदं मुखविशेष-
जनकतां लक्षयनितरस्पर्शाधिकतमत्वं व्यञ्जयति तथा च तस्यावक्रवीक्षणमेव वीक्षणम् वीक्षणपदं
सुखातिशयजनकत्वं लक्षयन्नितरविलोकनाधिकतमत्वं व्यनक्ति तथा तस्याः केलिकथालाप एव
समयः समयपदं लोकोत्तरसुखं जनकत्वं लक्षयनितरसमयाधिकतमत्वं व्यञ्जयति ।
पथ्यावक्रम् ॥ १२७ ॥

·रसमारी। गरलद्रुमकन्दमिन्दुबिम्बं करुणावारिजवारणो वसन्तः ।। रजनी स्मरभूपतेः कृपाणी करणीयं किमतः परं विधातः ॥ १२८ ॥ प्रियाश्रितकाल्पनिकन्यवहारः प्रलापः कल्पनायाः कारणमन्तःकरणविक्षेपः तस्य च निदानमुत्कण्ठा यथा- अद्विसंवीक्षणं चक्षुरद्विसम्मलिनं मनः॥ अद्विसंस्पर्शनः पाणिरद्य मे किं करिष्यति ॥ १२९ ॥ औत्सुक्यसन्तापादिकारितमनोविपर्याससमुत्थप्रियाश्रितवृथाव्यापारउन्मादः विपर्यासो व्याकुलव्यापारः स च कायिको वाचिकश्च । कायिको यथा- प्रतिफलममृतांशोर्वीक्ष्य कान्तो मृगाक्ष्या मुखमिति परिहासं कर्तुमभ्युद्यतोभूत् ॥ उद्वेगं लक्षयति कामक्लंशजनितसकलेत्यादि तमुदाहरति। गरलद्रुमेति। विरहिजनोक्तिरियम् इदुबिंबमिंदुमंडलम् गरलं विषम् तस्य यो द्रुमः तस्य कन्दः एवं चातिदुःखदत्वं व्यज्यते वसंतः करुणावारिजवारणः करुणादया सैव वारिज कमलम् आर्द्रचित्तभूमिकत्वादिति भावः तस्य वारणं वारयतीति वारणः वसंते हि कमलानामभावोभवेदिति भावः वारणपदं दयोन्मूलनसमर्थकतां व्यनक्ति तथा रजनी रात्रिः स्मरभूपतेः कृपाणी विरहिजननिकृन्तकत्वादिति भावः एवं सति हे धातः सर्वकर्तृत्वात् तदुपालम्भयोग्यत्वम् वन्यते अतः प. मेतदुपरि किं करणीयम् एव च रमणमेव ममेदानीमुपस्थितमिति व्यज्यत एवं च तवैतादृशवस्तुविरचनानुचितमिति द्योत्यते उद्वेगः स्फुट एव। मालाभरणीयो वृत्तम् ॥ १२८ ॥ प्रलापं लक्षयति प्रियाश्रितेति प्रियाविषयक इन्यर्थः काल्पनिकः आंतःकरणविक्षेपो मनो. व्यापारः तमुदाहरति। अद्विसमिति। कापि सहचरीत्याह हे सहचरि मे चक्षु अद्विसंवीक्षणम् न द्वयोः संवीक्षणं यस्य तदातरिक्तानवलोकीत्यर्थः तथा मे मनः अद्विसंमीलनम् न द्वयो. संमी- लनं यस्य तदतिरिक्ताऽप्रायीत्यर्थः तथा मे पाणिः अद्विसंस्पर्शनम् न द्वयाः संस्पर्शो यस्य तद- न्यासंस्पर्शीत्यर्थः अद्य किं करिष्यति एवं च नयनादिकरणव्यापारादङ्गात्तदन्याविषयकत्वेन केनोपायेन विनिर्वाहो भवतीति व्यज्यते। अनुष्टुप् छदः ॥ १२९ ॥ उन्मादं लक्षयति औत्सुक्येति । औत्सुक्यं कालासहिष्णुता मनोविपर्यासो मनोव्याकुलता •• ·रसमबरी। १२७ अथशिथिलितवाचो मानमाशक्य तस्याः स्पृशति पुलकभाजा पाणिपङ्केरुहेण ॥ १३० ॥ वाचिको यथा- किं रे विधो मृगदृशां मुखमद्वितीयं कन्दर्प दृष्यसि दृगम्बुजमन्यदेव ॥ झङ्कारमावहसि भङ्ग तनुर्न तादृक् कर्माणि धिङ न पुनरीदृशमीक्षणीयम् ॥ १३१ ॥ मदनवेदनासमुत्थसन्तापकार्यादिदोषो व्याधिः यथा- कोदण्डं विशिखो मनो निवसतिः कामस्य तम्या अपि भ्रूवल्ली नयनांचलन्मनसि ते वासः समुन्मीलति ॥ नं विभजते कोपि क इति प्रथमोद्दिष्टत्वात् कायिकमुदाहरति । प्रतिफलमिति । काचित्काञ्चिदाह कान्तः अमृताशोः चन्द्रस्य प्रतिफलं प्रतिबिंबम् मणिमयकुण्डलादाविति कावः लोक्य प्रेक्ष्य एवं च मुखभ्रान्तियोग्यत्वमावेद्यते मृगाक्ष्याः हरिणाक्ष्याः मुखं वदनमितिहतोः परिहासमुपहासम् कर्तुम् अभ्युद्यतोभूत उद्युक्तोभूत् अथानन्तरम् शिथिलिनवाचः सक्तवाचः तस्याः । प्रियायाः मानमभिमानम् आशङ्कया पुलकभाजा रोमाञ्चवता मात्वकभावोदयादि- तिभावः पाणिपंकेरुहेण करकमलंन स्पृशति अनुनयार्थमिति भावः ।मालिनीवृत्तम् ॥ १३० ॥ वाचिकमुदाहरति। किं रे विधो इति। कोपि विरही वक्ति रे विधो चन्द्र रे इतिसंबोधनं नाचतां गमयति दृष्यसि गर्वमावहसि अहं सुक्षतइति इदं किं कुतः यतो मृगदशो नायिकायाः मुखं वदनम् अद्वितीयं सर्वोत्कृष्टताशालि रे कंदर्प मदन किं कुत्सितम् यतो मृगदृशो दृगम्बुजम् नेत्रकमलम् अन्यदेवोन्मादकम् एवं च कामिनीनयनमवोन्मादमिति व्यज्यते किच हे भङ्ग भ्रमर झङ्कार शब्दविशेषगोद्रेकादिति भावः इदं किम् यतस्तादृक् तनुः न तथाविधसौंदर्यो- कर्षशालि शरीरं नास्तीत्यर्थः एतादृशसम्भाषणमपि न समीचीनमित्याह कर्माणि एतादृशव- चनानि तथाविधव्यापारान् धिक निद्यानीत्यर्थः ईदृशमभिरूपशालि ईक्षणीयम् कामिनीरूपं वस्तु पुनः क्व दुष्प्रापमित्यर्थः एवं च कामिनीप्राप्यनुकूला एव व्यापाराः समीचीना नान्य इति छोत्यते । वसंततिलकावृतम् ॥ १३१॥ अव- ·१२८ रसमभरी। इत्यं साम्यविधौ तयोः प्रभवति स्वामिंस्तथा स्निह्यता तन्वाना तनुतां क्रमादतनुतां नैषा यथा गच्छति ॥ १३२॥ विरहव्यथाविष्कारमात्रमेव जीवनावस्थानं जडता यथा- पाणिनीरवकङ्कणः स्तनतटीं निष्कम्पमानांशुका दृष्टिर्निचलतारका समभवन्निस्ताण्डवं कुण्डलम् ॥ कश्चिन्नार्पितया समंकृशतनोभेदो भवेन्नो यदि त्वन्नामस्मरणेन कोपि पुलकारम्भः समुज्जृम्भते ॥ १३३ ॥ निधनस्यामङ्गलत्वान्नोदाहतिरुदाहृता स्वप्नचित्रसाक्षाभेदेन दर्शनं त्रि तत्र स्वप्नदर्शनं यथा- मुक्ताहारं न च कुचगिरेः कङ्कणं वहस्ता- कर्णात्स्वर्णाभरणमपि वा नीतवान्नैव तावत् ॥ अद्य स्वप्ने बकुलमुकुलं भूषणं सन्दधानः कोयं चौरो हृदयमहरत्तन्वि तन्न प्रतीमः ॥ १३४ ॥ व्याधि लक्षयति मदनवेदनात रोगादिजन्यकार्यादिनिरासाय मदनवेदनासमुत्थेति तमुदा- हरति । कोदंडमिति । कापिदूती नायकं प्रत्याह हे सखे तस्या नायिकायाः भ्रूवल्ली नयनाञ्चलं मनश्च कामश्च कोदंडं धनुः विशिखा बाणः वसतिः स्थानम् यथास्ति तथा तस्याः भूवल्ली नय- नाञ्चलं मनसि वासस्तवापि समुन्मीलति वर्तते इत्थममुना प्रकारेण साम्यावधौ अर्थान्मदनस्य तव च प्रभवति सति तस्यां तथास्निह्यताम् प्रेमक्रियताम् यथैवातनुतां कार्य तन्वाना विस्ता- रयन्ती क्रमादवस्थान्तरात् अतनुतां तनुराहिल्यं अनङ्गत्वमिति । यावत् न गच्छति नाभाति। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३२ ॥ जडतां लक्षयति विरहेति तमुदाहरति पाणिरिति । दूती कंचित्प्रत्याह स्पष्टम् । शार्दू. लविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३३ ॥ मुक्ताहारमिति । हारपदं चौर्ययोग्यतां ध्वनयति नच कुचगिरेः हृतवान् चोरितवान् हस्ता- कङ्कणम् रत्नखचितमिति भावः कर्णाभरणमाप कर्णालङ्करणमपि अद्य स्वप्ने निद्रायाम् बकुल- मुकुलं वजुलकुड्मलम् भूषणं सन्धानः एवं च निकुञ्जवसतिलालसत्वमावेद्यते 'हृदव, ·चित्रदशनं यथा - न वीं हरेदुरासिजं विलिखेन्नखेन दन्तच्छदं च दशनेन दशेदकस्मात् ॥ इत्थं पटे विलिखितं दयितं विलोक्य बाला परेव न जहार विहारशङ्काम् ॥ १३ ॥ माक्षाद्दर्शनं यथा- चेतश्चंचलतां त्यज प्रियसखि ब्रीडे न मां पीडय भ्रातर्मच दृशौ निमेष भगवन् काम क्षणं क्षम्यताम ॥ वहं मूर्धनि कर्णयोः कुवलयं वंशं दधानः करे मोयं लोचनगोचरो भवति मे दामोदरः मुन्दरः ॥ १३६ ॥ गचिनमहरत् अयं कचौर इति न प्रतीमः न जानीमः । एवं च बाह्यदृश्यभूषाय हारकम्न- म्कराः मंति विदिताः परंतु अन्तरा दृश्य हृदयापहारी न कोपि विदित इति द्योन्यते । मन्दाक्रान्ता वनम् ॥ १३४ ॥ चित्रदर्शनमुदाहर्गत । नीवामिति । काचित्कानिटार बाला मुग्धा पंटे विलिन्वितं चित्रितं यितं विलोक्य पुरेव पूर्ववत् किमिय नीवी हरेत् मोचयेत तथा उरमिजं कुचम नग्वेन विलि- बत नवक्षतानि दद्यादित्यर्थः तथा दन्तच्छदमघरम् दशनेन दन्तन अकस्मादतक्तिम् ,दगंत न्थं विहारशङ्काम केलिभयवितकम् न जहार न तव्याज । वसन्ततिलकावनम् ॥ १३५ ॥ माक्षाद्दर्शनमुदाहरीत । चत इति । नायिका काचिस्वचिनादान प्रत्यार हे चेतः चञ्चलना व्याकुलता विषयान्तरेच्छा न्यन ई सखि प्रियमाख वीडे लग्ज मा प्रियदर्शनाक्ताम् न पीडय मनीषितभागादिति भाव तथा भ्रातबंधो दर्शनसुखदातृत्वादिति भावः निमेषपमपातदृशा नत्र मुत्र नावानवान्तराय इति भावः तथा काम क्षणं क्षम्यताम् मनमोऽवराधनार्थमिति भावः किशमिन्यत आई मूर्वनि मस्तके बह मयूपिच्छम् कर्णयो कुवलयं कर वंशं दधानः सोयं प्रसिद्धविभवः मुदरः दामादरः श्रीकृष्णः दुर्लभदर्शनन्त्रमावेद्यने लोचनगाचगे नयनविषया भवत । गाईलविक्रीडितं वृत्तम ॥ १३ ॥ ।

·रसमञ्जरी. माध्वीकस्यन्दसन्दोहसुन्दरी रसमञ्जरीम् ॥ कुर्वन्तु कवयः कर्णभूषणं कृपया मम ॥ १३७ ॥ तातो यम्य गणेश्वरः कविकुलालङ्कारचूडामणि- देशो यस्य विदेहभूः सुरसररित्कलोलकिर्मीरिता ॥ पद्येन स्वकृतेन तेन कविना श्रीभानुना योजिता वाग्देवी श्रुतिपारिजातकुसुमस्पर्धाकरी मञ्जरी ॥ १३८ ।। इति श्रीकविरत्नभानुदत्तविरचिता रसमंजरी संपूर्णतामगात् । शभं भूयात् । कविः स्वकृतग्रन्थश्रवणाङ्गीकार प्रार्थयति । माध्वीकेति ।माध्वीकस्य मधुनः स्यन्दः प्रन तम्य संदोहः सारसङ्ग्रहः रसमन्नरी ग्रन्थना-कृपया कवयः कर्णभूषणं कुर्वन्तु पृण्वन्तु अन्न मारी माध्वी कस्यन्दनसुन्दरी कर्णावतंसी क्रियते । इति लौकिकम् ॥ १३७ ।। नात इति। कविकुलालङ्कारचूडामणिः कविवर्गालङ्करणशिखामणिः गणेश्वराख्यस्तातो जन मरमरितोवाग्वत्याः कलोलैजलतरङ्गैः किसरिता चित्रिता 'चित्रङ्किीरकल्माष' इत्यम वाग्देव्याः सरस्वत्याः श्रोत्रे यत्पारिजातकुसुमं तत्सदृशी मञ्जरी जयतु आकल्पं तिष्टतु । शा लविक्रीडितं वृत्तम् १३८ इति श्रीमत्कविरत्नभानुदत्तविरचिता रसमञ्जरीव्याख्या समाप्तिमगमत् ॥ ॥ समान ग्रन्थः ॥ शुभमस्तु ॥ श्रीरस्तुः ॥ श्रीजानकीवल्लभो विजयते ॥ शुभम् ।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE KUPPUSWA SASIR
RESEARS!
84, THFU VI. KA PA DO
MYLAPORE, MADRASA