·प्रतोद्यापनचन्द्रिकायाः मंयोजकः संशोधकच
..
शास्त्री तुलजाशंकर धीरजराम पंड्या
मनातनधर्ममार्तड
जन्म सवत् १९४६ भाद्रपद कृष्ण १३ शनिवार

·॥ श्रीगणेशाय नमः ।। ॥ प्रास्ताविकं किञ्चित् ॥ महानुभावाः पंडितप्रवराः। जगन्नियन्तुर्भगवतः कृपया सग्रहमखा नवचंडीशतचण्ड्यादि- प्रयोगसहितेयं " व्रतोद्यापनचन्द्रिका " चन्द्रिकेव भवत्समीपे प्रक- टीकृत्य परमानंदमनुभवामि । भारतवर्षीयास्तु धर्ममाणाः स्वकल्या- णार्थ बतादिषु श्रद्धावन्तस्तान्याचरन्ति तेन च स्वान् श्रेयोवतो धन्याश्च मन्यन्ते ॥ एतदर्थ चैतद्विपयकेषु बहुपु ग्रन्येषु सत्स्वपि केपांचित्पेरणया कर्मकारपितृणां विशेषेणोपयोगी यथा भवेतादृशो व्रतादिविषयको ग्रन्थः संयोजनीय इत्ययं ग्रंथो यथाशक्ति संयोजितः। अत्र गणपतिपूजने पुराणोक्तमन्त्रा यथा सर्वदेवोपयोगिनो भवेयुस्तथा क्वचित्ववचिच्छन्दैः परिवर्तिताः ।। केचिद् व्याकरणदूपिताः प्रयोगाः संशोधिताः। ब्रह्मादिदेवतानां केचिन्मन्त्रा एकवचनबहुवचनोद्देशेना नुचितास्तेऽपि क्वचित् परिवर्तिताः । अवशिष्टाश्च भूनना विरच्य पट्प- ञ्चाशत्संख्यया पूरिताः। अधिदेवतामत्यधिदेवतादीनां मन्त्रा अपि विशेषेण स्थापिताः।। दत्तात्रेयराजोपचारपूजनादिविपयोऽपि प्रचलित- कालकर्मविशेषतया संयोजितः । प्रायः प्रचलित्तापचलिताः सर्वेऽपि प्रतोद्यापनप्रयोगाः कर्मकारपितृणां यथा सुगमतयोपयोगिनः स्युस्तथा संयोजिता विशेपेण च नवचंडीशतचण्ड्यादिप्रयोगोऽपि विशेषतया याशिफानां कृते प्रयोजितः । अत्र ब्रह्मादिसर्वतोभद्रमण्डलदेवता- योगिनी-वास्तुदेवता-क्षेत्रपालमंडलदेवतानाम पात्रासादनस्य ·[४] कोष्टकान्यपि दत्तानि । पात्रासादनमयोगस्तु भिन्न भिन्न एव दत्तो यथा सामान्यतयाप्युपयोगी भवेत् । विशेषकथनमनुचितामिति याज्ञिका: स्वयमेवास्य ग्रन्थस्य योग्यतामनुभवेयुश्चेत्साफल्यं ग्रन्थस्य ।। अत्र मम शरीरस्यास्वास्थ्येन संशोधनविपये दृष्टिदोपेण- सीसफाक्षरसंयोजकानां ममादेन-यन्वोपरि विशेपणानुस्वारमात्रादीनां बोटनेन च यद्यपि वहनि स्खलनानि संजातानि किंतु तेषां शुद्धिपत्रकं महदपि दत्तं तर्हि तत्र तत्र स्थाने पूर्व संशोध्यैव प्रयोगः कारयितव्यः । शुद्धिपत्रके दत्तेऽपि क्वचिदवशिष्टं स्खलनं दृष्टिपयं समागच्छेचेत्तदपि सयमेव संशोधनीयं चावश्यक सूचनीय विद्वद्भिरित्याशासे ॥ अत्र पुनः परमानंदप्रयोजनं त्वेतदेव यन्मया मम ज्योतिपविप- यके गुर्जरभापानुवाद-विवरणसहित-उद्धदायमदीप-लघुपाराशरी- नाम्नि मुद्रापयित्वा प्रकटीकृते ग्रन्थे प्रस्तावनायर्या यल्लिखितं तदनुसा- रेणार्य ग्रन्थो मम स्वर्गवासिभ्यो विद्यानिधिभ्यः सुमसिद्धकीर्तिभ्यः पञ्च गुरुवर्येभ्य एव सादरं समर्पितवानस्मि । एतत्तु जगदीश्वरस्य कृपा सद्गुरूणां च परमाशिप इति मत्वा जीवनधन्पतां मन्ये । एतेषा लघुजीवनवृत्तान्ता अग्रतो दत्ताः॥ अन्ततो यदि याज्ञिका हंसनीरक्षीरन्यायेनेमं ग्रन्यमवलोक्य अन्योपयोगं कुर्युश्चेन्मम प्रयत्नः सफलो भवेदित्युक्त्या भगवन्तं प्रार्थये यथाशिकानां कृतेऽयं ग्रन्यो परमोपयोगी भूयादिति ॥ संवत् २०१४ मार्गशीर्ष । भगवतः सद्गुरूणां च कृपाभिलापी शुक्ल ११ गीताजयंती पण्डयोपाह-धीरजरामात्मज-तुलजाशंकरः ।।

·[५] स्व. पञ्चगुरुवर्याणां लघुजीवनवृत्तान्ताः स्व. वेदमूर्ति श्री. जमीयतराम गिरजाशंकर शुक्ल भरूच ऐतिहासिक स्थळ छे. ऋपियुगथी एनो इतिहास तेजस्वी छे. वेदविद्यानी अपूर्व मुकीर्ति प्राचीन काळथी एने प्राप्त थएली छे. प्रातःस्मरणीय भगवती नर्मदामातानी अनन्य कृपाथी ए सुरक्षित छे. आ शहेरमा वेदविद्यानुरागी श्री. गिरिजाशंकरभाईने त्यां संवत् १९१६ ना भाद्रपद शुक्ल द्वादशीने गुरुवारे जमीयत- रामभाईनो जन्म थयो हतो. जेमणे पोतार्नु समग्र जीवन गुरुसेवा, जनसेवा अने कर्तव्यपालनमा व्यतीत कर्यु हतुं. भरूचनी ख्याति एमने घरेली. ज्ञानमार्तडसमा एमणे शानोपासना पाछळ जीवननां मोघां स्व. वेदमूर्ति जमीयतराम गिरिजा- यो गाळ्यां छे. मात्र छ मासनी बये पिता शङ्कर शुक्ल ( भरुच-गुजरात) स्वर्गवासी थयेला. गरीब माताए पुत्रवा- रसल्यने लईने सुखदुःख घेठीने पण पाळकना कोड पूरा करेला. श्री. जमीयतरामभाईना जीवन उपर भगवती सरस्वती मातानां कृपास्मित उतरेला. एकनिष्ठाथी एमणे गुरुसेवा करेली. सादाई अने संस्कार तेमना प्रिय विपयो हता. नवचोकी उपर सरितातटे आवेली एक मदुलीमा ए रहेता. दक्षिणी गुरुपासे एओए थोडं वेदाध्ययन करेलु. गुरुदेवना परलोक गमन पछी पंचमहाल जिल्लाना श्रीगोड ब्राह्मण श्री. माणकेश्वर अस्ति जेओ वेदविद्याना लब्धप्रतिष्ठ विद्वान् हता तेमनी पासे प्राचीन रुढि प्रमाणे सेवा करी वेद, कर्मकांड अने धर्मशास्त्रनो पूर्ण अभ्यास कयों हतो. श्रीयुत जमीयतरामभाई संयमी, सदाचारी अने स्वाश्रयी हता. याल्यकाळथी ज शरीर प्रतिभासंपन्न अने गौरवण हतं. एमर्नु फेठ- H ·[६] माधुर्य मप्रतिम हतं. पिनय, क्षमा भने पवित्रतानी त्रिवेणी एमना जीवनमां यहाज करती. भरुचनी 'नर्मदासंस्कृतपाठशाळा'ना पोते आजीवन गुरूपदे रहा हता. भविधांत परिश्रम करी अने एमणे महागुजरातमा वेदविद्याना सेंकडो विद्यार्थीओ तैयार कर्या छ आजे भरूचनी जीवती रहेली वेद- विद्या पमना ज परिश्रमनु मीठं फळ छे. में पण संहितानो थोटो अभ्यास पमनी रूपाथी एमनी पासेज करेलो. भरूचनी औदिच्य शातिना ए पुरोहित हता. ए अजातशत्रु, मितभाषी अने मधुमापी होवाथी सर्वेने अत्यंत प्रिय थई पडेला. सो कोई पमने "गुरुजी" कही संबोधता. प्रमाणिकता अने सत्यता तेमना जीवननी चावीरूप हतां. तेमनुं आखुय जीवन आदर्शरूप, अनुकरणीय अने आदरणीय हतुं. पाठशाळाना परिश्रमने लईने वृद्धावस्थामा इन्द्रियोनी शक्ति घटेली पण आत्मानी शक्ति अलौकिक हती. भरूचना आ वेदविद्याना भाग्यविधाता शास्त्र अने कर्मकांडना महान् आचार्य सरस्वतिना लाडीलर छेवटे संवत् १९९१ ना कार्तिक शुक्ल त्रीजने शुक्रवारे प्रभातना ११ वागे आ नश्वर संसारने छोडीने पोतानी पाछळ के सुपुत्रो वेदमूर्ति मणिभाई अने भाईधी पार्वतीशंकर अने एक सुपुत्रीने मूकी पंचोतेर वर्षनी वये भरूच सहित गुजरातने शोकसागरमा ड्यावी पंचत्व पाम्या तेओना मृत्युदिने पाठशाळाना सुवर्णमहोत्सवनो समारंभ हतो, परंतु पाठशाळानो ए समारंभ संपूर्णरीते उजवाया वाद तेनी संपूर्णतानो शुभसंदेश सांभळ्या पछीज तेमना आत्मानुं विसर्जन थयु हतुं. आ हतो पाठशाळा प्रत्येनो सद्गतनो एकनिष्ठ प्रेम. मरूचमा स्वर्गस्थना मानमा ए प्रसंगे स्वर्गस्थ प्रत्ये पूज्यभाव दर्शावनार अनेक सद्गृहस्थोए स्वर्गस्थना आत्मानी शांति ईच्छी तेमने अजलि समर्पित करी हती. सद्गतर्नु तैलचित्र पाठशाळामा अनावरण करी राखवामां आव्यु छे. कोटिवंदन हो ए दिन्यात्माने !

·[७]
स्व. शास्त्रीजी विष्णुराम त्रिकमजी दवे-व्याकरणाचार्य,
प. पू शास्त्रीजी विष्णुरामभाईनो जन्म तापीकिनारे आवेला
'कामरेज' गाममां (सुरत) भार्गवज्ञातिमा त्रिकमजी दवेने त्यां संवत्
१९२० ना फागण मासमां थयो हतो
नानपणथी एओ बुद्धिशाळी अने संस्कृत
भाषाना सेवक हता. एमना कुटुंचना अनेक
पुरुषो सारा अधिकारी अने विद्याविनोदी
हता एओ गुजरातीनो अभ्यास तथा स्व
वामनशास्त्रीपासे थोडोसंस्कृतनोअभ्यास
करीवडोदरागया अनेत्यां थोडो अभ्यास
करी पछीथी योग्य उम्मरे काशी संस्कृतनो
अभ्यास करवा गया अने त्यां लगभग १२
वर्ष रही स्व. महामहोपाध्याय तात्या
स्व शास्त्रीजी विष्णुराम त्रिकमजी शास्त्रीजी के जेओए व्याकरणप्रथ पर टीका
दवे ज्यावरणाचार्य
करी छे तथा जे समर्थ विद्वान् हता
(कामरेज-सुरत) तेमनी पासे व्याकरण, साहित्य तथा
धर्मशास्त्र विगेरेनो अभ्यास कर्यो. बुद्धि तीव्र हती तेथी उत्तम
अभ्यास करी गाम आया पछी भरूचनी "नर्मदापाठशाळा'मां व्याक
रणना अध्यापक तरीके रहा अने त्यारथी तेमनी विद्यानो चमत्कार सर्वन
जणाया लाग्यो. धर्मशास्त्रोनी अनेक वावतोनो शास्त्राथ करवामा तेमनो
नयर पहेलो हतो चुस्तसनातनी अने धर्मनी वावतमा पोते डरे तेम न
हता एक राजवीने उपनयन आपवा माटे पोताना आर्थिक स्वार्थना
भोगे पण विद्वानोनीभरी सभामा स्पष्ट ना पाडी धर्मर्नु परिपालन कर्यु
। हतु अनेक ठेकाणे तेमणे धार्मिक शास्त्रार्थोमां विजय मेळव्या हता अने
ते सुप्रसिद्ध छे
अत्यारनी जेम ते समये नास्तिकतानु प्रावल्य न हतु, परतु लोको
अनेक धार्मिक यावतोमां शास्त्रार्थ कराची पडितोना निर्णय प्रमाणे वर्तता.
ए प्रमाणे धर्मशास्त्र द्वार तेमणे वैदिक धर्मनु संरक्षण कर्यु छे. गो या

·[८] गोस्वामीधी देवकीनंदन महाराजनो तेमना उपर अपूर्व भाव इतो. तेमना चि गो.या यल्लमलालजीने अध्ययन करायवा घणो समय तेओ कामयन रहा हता भने पछी पाटा भरुच आव्या हता. आ प्रमाणे भरूचनी पाठशाळामा रही तेमणे अनेक विद्यार्थिओने अभ्यास करायो के जेओ उत्तम जीवन व्यतीत करे छे त्यार पड़ी पेटलोक यसत जतां तेमने स्वतंत्र पाउशाळा काढयानी इच्छा थई अने तेथी तेओ सुरत गया. मारा प. पू. के. पा. पिताधीए मने गुरुशुश्रपा परी अभ्यास करवा तेमने अर्पण करेलो होवाथी मने पण ते साथे लई गया. १८ दिवस अमे सुरत रक्षा पटलामा नडियादधी गो. या गोस्वामीश्री अनिरुद्धलालजी महारा- जनो तार आन्यो अने त्यांनी पाठशाळा खोली तेना अध्यापक तरीके तेमने योलायवामां आल्या अमे त्यां गया अने त्यांनी पाठशाळा शरू थई. अनेक विद्यार्थीओए त्यां एमनी पासे अभ्यास कर्यों अने में पण प्राचीन रूढि प्रमाणे एमने त्यांज रही सेवा करी वे वर्प अभ्याल कयों. त्यारपछी मारा मोटाभाई स्व. पालाशंकरना चोलानाधी हुँ मुंबई आन्यो, अने "देवीदास लल्लूभाई संस्कृतपाठशाळा"मां दासल चयो केच्यां मारा श्रीजा गुरुवर्य त्रिभुवन शास्त्रीजी अध्यापक हता (एमनो लघुवृतांत हवे पछी आरशे.) प. पू. शास्त्रीजीनो विद्यान्यासंग अपूर्व हतो जबर न पड़े तो ये महिने पण तेओ यहार जता नहि. तेमनी सुवानी गादीनी आजुबाजु लगभग संग्यावंध पुस्तको पडेलां होय अने तेनोज निरतर अभ्यास चाले रात्रे १२ वागे सुए अने रात्रे ३ वागे वांचना उठे तेमनी विद्या सतेज अने सतेज कोईथी डरवानी वात नहि अने चारिन्य पूर्ण शुद्ध प्रतिदिन तेओ " कांसोस्मितां"ना संपुट साथे सप्तशतीनो पाठ करता अने महादेवना परम भक्त हता. खावापीनामा अने मोढवा पहेरवामां परम शोसीन. ये चसत पहेरेलो अगरखो के पाघडी धीजी बखत न चाले अने दील्हीनी पासेर तोलनी मोजड़ी पहेरवा जोइए, शरीरनी प्रतिभा सामोमाणस अजाई जाय तेजी भने ओजस्विनी.

·[९] आप्रमाणे नडिआदनी पाठशाळामां केटलोक वखत अध्यापक तरीके रही त्यार पछी डाकोरमां ब्रह्मीभूत शंकराचार्य श्री. माधवतीर्थस्वामीनी पाठशाळामा रह्या, अने त्यारपछी अमदावादनी पाठशाळामां गया. त्यां भनेक विद्यार्थीओने तेमणे अभ्यास करायो के जेओ अत्यारेसारा पंडितो छे. विद्यार्थीओ उपर तेमनी कृपा अपार हती. एकज दृष्टांत आपुं प्राचीन रुदिप्रमाणे में तेमने त्यां रही सेवा करेली ए दृष्टिए तेमनो मारा उपर अनुपम प्रेम हतो. मारा मुंबई गया पछी "देवीदास पाठ- शाळामांथी नीकटी हुं लाडुबेटीजीना मंदिरमा दाखल थयो, अने त्यां रही "गोकुळदास तेजपाळ संस्कृत पाठशाळा'मां स्व शास्त्रीजी जीवराम लल्लुभाई पासे हुं अभ्यास करवा लाग्यो सने १९१२ मां गो. ते. पाठशाला तरफथी काशी गवर्नमेन्ट कॉलेजमां परीक्षा आपवा माटे पाठशाळाना संचालको तरफथी अमने प्रोत्साहन मळ्यु पण शास्त्रीजी जीवरामभाई काशी गएला होवाथी अने अमारे दोढ वर्पनो अभ्यास छ मासमां करवानो होवाथी अभ्यास करवा बापत मारा ए. गुरुवर्य शास्त्रीजीने अमदाबाद पत्र लखतां तेमणे मने सप्रेम अमदावाद धोलावी रातना एक वाग्या सुधी पंक्तिमो विगेरे शीसनी अने अतमां तुं परीक्षामा उत्तीर्णज थईश माटे निर्भय थईनेज जा." एम परीक्षामा उत्तीर्ण थवानो अपूर्व आशिर्वाद आप्यो के जेना कृपाप्रसादथी हु परीक्षामा सफळ थयो. आजे ए पातन स्मरण कर छु त्यारे गुरुना वात्सल्यप्रेमनां हश्रु आंखोमांथी सरी पढ्या शिवाय रही शकतां नथी. एमनो प्रभाव, एमनी कीर्ति, एमनुं ओजसू अने विद्वत्ता एक अपूर्व विद्वानने शोभावे तेथु हतु, तेमनी जेटली प्रशसा करीए तेटली ओछी छे. परतु काळे कोईने छोड्या नथी पटले गुजरातना आवा एक प्रसिद्ध विद्वदुरत्न, पंडितशिरोमणि गुरुवर्य व्याकरणाचार्य शास्त्रीजी विष्णुरामभाई संवत् १९७० ना मार्गशीर्ष शुक्ल अष्टमी शनिवारे 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु " ए भगवद्यास्यस्मरण करावता भगवद्- मजन करता करता स्वर्गवासी थया. तेमने एक पुनी व्हेन पार्वती तथा तेनो पुन छे. .

·[१०)
स्व. शास्त्रीजी त्रिभुवन धनजी व्यास
स्वर्गवासी प.पू.शास्त्रीजीनोजन्मसौराष्ट्रमांमावेला धोळ गाममा
झालावाडी औदिच्य शातिमा श्रीधनजीभाई व्यासने त्यां थयो हतो.
तेमना पिताजी, तथा तेमना व्यासफुटुंबां
बीजा पण घणा विद्वानो हता भने भोळ
th दरवारमा तेभोनुं उचम सन्मान हतुं.
शास्त्रीजी नानपणथीज संस्कारी हता,
अने तेथी उपनयन संस्कार थया याद
तेमणे केटलोक अभ्यास भोळमांज फर्यो.
पछी संस्थतनो विशेष अभ्यास करवा
माटे तेओ काशी गया अने त्यां स्व. महा-
महोपाध्याय गंगाधर शास्त्रीजी पासे
व्याकरण, साहित्य विगेरेनो अभ्यास
स्व. शास्त्रीजी त्रिभुवन धनजी फर्यो. आम घणां वर्षों काशीमांरही तेमणे
व्यास (भोल-सौराष्ट्र) अभ्यास कयों हतो.
त्यारपछी एमनी मुंबई आववा इच्छा थई. ते वसते तेमना
मोटाभाई ब्रह्मीभूत नवलशंकर शास्त्रीजी के जेओ गो. वा. शिघ्रकवि
गट्टुलालजीना शिष्य हता अने मुंबई रहेता हता, तेमनी प्रेरणाथी
शास्त्रीजी त्रिभुवनभाई मुंबई भाव्या, अने स्व. रोठ "देवीदास
लल्लुभाई संस्कृतपाठशाळा"मां अध्यापक तरीके रह्या. पाठशाळानु
जीयन एमणे एक ऋषिकुल जेवू करी मुक्यु हतुं. एमणे आ पाठशाळामां
घणा शिप्योने अध्ययन कराव्यु के जेमांना तो आजे सारा पंडितो
तरीके प्रसिद्ध छे. हुं पण शिप्य तरीके तमनो ऋणी छु. लगभग दोढ
घर्प ते पाठशाळामा रही में एमनी पासे अभ्यासकयों हतो.
मुंबईमां अनेक सद्गृहस्थोना तेओ माननीय हता. कर्मनिष्ठ पंडित
तथा अध्यापक तरीके एमनी ख्याति सारी हती अने निरंतर प्रेमधीज
विद्यार्थीओने अभ्यास करावता हता.

·[११] एमर्नु जीवन शांत, अध्यापनमय, सुव्यवस्थित, धार्मिक तथा चात्सल्यपूर्ण हतुं. मा प्रमाणे अनेक विद्यार्थिओनां जीवनने सफल बनाची पोतानी उत्तरावस्थामां तेओ पोताने गाम धोल गया हता अने शांत पेकान्तिक जीवन गळता इता. एमना मोटाभाई शास्त्रीजी नवल शंकरभाई सांभळवा प्रमाणे उत्तरावस्थामां काशीनिवास करी संन्यस्त लई ब्रह्मस्वरूपने पाम्या हता. शास्त्रीजी त्रिभुवनभाई पण आ प्रमाणे पोतानुं शांत आध्यात्मिक जीवन गाळतांसं पोतानी पाछळ एक पुन तथा एक पुत्रीने मूकी स्वर्गवासी थया हता. स्व. शास्त्रीजी जीराम लल्लुभाई रैक्व प पू. शास्त्रीजी जीवराम लल्लुभाईनो जन्म वडोदरा पासे आनेला बामणगाम (गंभीरा) मां थयो हतो. तेओ ज्ञातिए रैक्च-राय- कपाल हता रायकवालशातिमां अनेक समर्थ पंडितो वडोदरा, अमदावाद वगेरे शहेरोमां थयेला छे शास्त्रीजीना पूर्व- वृत्तांतनी सयर नथी, परंतु तेओ गुजराती. नो अभ्यास करी योग्य उमरे संस्कृत अभ्यास करवा काशी गयेला अने त्यानी गवर्नमेन्ट कोलेजनासुप्रसिद्ध महामहोपा- ध्याय दामोदर शास्त्रीजी पासे व्याकरण विगेरेनो अभ्यास करेलो. लगभग दश चार वर्ष काशीमांअभ्यास करी त्यार पछी स्व शास्त्रीजी जीवराम लल्लु. मुंबई आगरी एओ स्वतन्त्र पडित तरीके माई (वामणगामा-वडोदरा) जीवनः यतीत करता हता. तेओ कर्म- निष्ठ हता. निकाल स्नान करी सप्तशतीनो त्रिकाल पाठ करवानो ·[१४] तरीके रहा भने अध्यात्मरामायण, श्रीधरी गीता, पराशरस्मृति, भर्तृहरिशतक, कामन्दकीय नीतिसार पगेरे पुस्तकोनां मापांतर कों तेम चरक सुथत वगेरेनां मापांतर पण पर्यो. गुजराती पानी भेट तरीके 'अयोध्यानी घेगम" "नूरजहां" तथा "देस्टिग्सनी सोटी" तेमणे लसी छे यळी शास्त्रीजी नथ्थुराम महा शंकरनी साथे मली मनुस्मृतिनु एक अपूर्व भाषांतर पण पमणे पर्यु के जे आजे जनसमुदायमा उत्तमोत्तम मनाय छे राजा भोजनी जेम गो या शेठ देवकरण नानजीपोताने त्या दरेक रविवारे पंडितोनी सभा भरता भने मासिक आश्रय भापता पमनी पाठशाळामां शास्त्रीजी वैद्यक तथा धर्मशास्त्रना अध्यापक तरीके रहा. आजे तेमना घणा शिष्यो पेद्यो तथा धर्मशास्त्र के मारो धर्मशास्त्रनो अभ्यास पण गो वा शेठ देवकरण नानजीनी पाठशाळामा एमनी पासेज थयो हतो जे माटे हु तेमनो प्राणी ईं स्व शेठ प्राणलाल देवकरण नानजी तथा स्य शेठ भनुमाई देवकरण नानजीना तेओ उपनयनसस्कारना गुरु हता. तेओनो पमनो प्रत्ये गुरतरीकेनो परमपूज्य भाव हतो. शास्त्रीजी मुबईना पफ सारा प्रतिष्ठित पड़ित हता. तेओ शास्त्रज्ञ, निरभिमान, शात, मलताबडा स्वभावना, आनदी, विनयी तथा ब्राह्मण धर्मनु परिपालन करनार हता विद्यार्थीओ प्रत्येनो तेमना प्रेम पण अपूर्व हतो. स १९७९ ना फागण मुद ७ ने शुक्रवारे ६१ वर्पनी उमरे शास्त्रीजी वेरावळमा स्वर्गवासी थया. तेमनी पाछळ तेमना चे सुपुत्रो भाई प्रभाशकर तथा गगाधर छे अने तेओ उत्तम रीते पोतानु शास्त्रीजी आ प्रमाणे विद्याव्यासगमाज पोतानु जीवन व्यतीत करता अतमा स्वर्गवासी थया हता शुक्ल सद्गुरुकृपाभिलाषी तुलजाशंकरः जीवन व्यतीत करे छ सं.२०१४ मार्गशीर्ष ११ गीताजयती ·"प्रतनिर्णयः व्रतोद्यापनचन्द्रिकायाः अनुक्रमणिका अर्पणपत्रिम २) लघुजीवनवृत्तान्तो प्रास्ताविकम् ३ अनुक्रमणिका विषयाः पृष्ठम् विषया मङ्गलाचरणम् १. अर्धवन्दनम् श्रीजन्माष्टमीवतोद्यापनप्रयोगः मधुपर्काचनमयोग २-१९२ ब्राझणप्रार्थना ४३ शातिसूक्तम् २वरणश्राद्धम् गुरुपादामिवन्दनम् ३ जन्माष्टमीव्रतविधि आचमनम्-प्राणायामः देवतानमस्कारा. "जन्माएमीनतपूजाविधि ४७-९६ प्रधानर्सकल्प ४ पुरुषसूक्तन्यामा ६ अग्न्युत्तारणपूर्वकप्राणप्रतिष्ठा दिप्रक्षणम् "पुरुषसूक्तम् ( जित ते.) भैरवनमस्कार पुरुषसूक्तम् (भागवतोक्तम्) फलशार्चनम् "श्रीकृष्यासहस्रनामावलि शंखपूजनम् घटापूजनम् ८ भगवत• अष्टोत्तरशतनामानि दीपपूजनम् ९. श्रीकृष्णनीराजनम् (३) ९०-९३ गणपतिपूजनम् ९-१९ जातकर्मादिसस्कारा. ९४ गणपतिस्तोत्रम् ९५ गणपत्यथर्वशीर्षम् १५ जन्माष्टमीवतोद्यापनयिधि९७ १९२ पुण्याहवाचनप्रयोग १९-२७ प्रथमदिवसकृत्यम् ९७-१४६ गौर्यादिमातृकास्थापनम् २७-३४ | सकल्पादि समन्यकश्रीगौर्यायावाहनम् ( टिपण्याम् ) सर्वतोभद्रमडलदेवताकोष्टकम् ३०-३३ सर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापनम् आयुष्यमन्त्रजपः (५६ श्लोकसहितम्) ९९-१०७ वैश्वदेवसंकल्पः मडूकादिपीठदेवतास्थापनम् मान्दीभादप्रयोगः ३५/ परिवारदेवतास्थापनम् १०८ आचार्यादिऋविवरणम् ३७-४५ । रामोपचारपूमाप्रयोग. पुन संकल्प: ८७ १५) चन्द्रपूलनम् ९८ ·[१२] तेभोनो नियम हतो. मुंबईनी येटलीक पाठशाळाना अध्यापको पण तेमनी पासे टीकाग्रंथो भगवा आयता. मुईना मोटा सारा सारा सदगृहस्थों २.सर जगमोहनदास परजीवनदास, स्य. शेठ सर विट्ठलदास दामोदर ठाकरसी, स्व. शेठ पुरुषोत्तम विधाम मावजी, हाईकोर्टना मृतपूर्व जज सरचंदावरकर तथा स्व. माईशंकर नानाभाई सोलिसीटर योरेना एसन्माननीय हता.सर चंदावरकर तथा माईशंकर भाईने मिता- सरावगेरेनो अभ्यास करावता इता. उत्तरावस्थामां तेओ गोकुळदास तेजपाळ संस्कृत पाठशाळामां अध्यापक तरीके जोडाया हता मने एमनाज यसतमां गो.ते. संस्कृत पाठशाळा काशीनी गवर्नमेन्ट कोलेज साथे सन १९११ मां जोडाई, भने त्यारथी अहीं अध्ययन फरीगर्नमेन्ट कोलेजनी परीक्षा आपवानुं शरु थयु. अमे केटलाफ विद्यार्थीओए सने १९१२ मां ए पाठशाळा तरफथीज शास्त्रीजीने नामे काशी गवर्नमेन्ट कोलेजनी परीक्षा आपेली. आजे तो परीक्षाओनां अनेक केन्द्रो मुल्यांछे परंतु ते सर्वनो यश स्व. शास्त्रीजी जीयरामभाई, स्य. भाईशंकरमाई तथा ते समयमा गो. ते. सं. पाठशाळाना संचालकोने आभारी छे शास्त्रीजीत्यार पछी'काशीमांज मृत्युपाम 'ए दृष्टिपपागीनिवास फरता हता. एमना अनेक विद्यार्थीओ हता, अने तेमना पर तेमनो अथाग प्रेम हतो. शास्त्रीजी उत्तरावस्थामां पण अद्वतसिद्धिनो अभ्यास काशीमां करता हता, तेवा विद्याविलासी हता तेमनां मध्यमवयमां पण वसत लग्न थयां हता, पण पाछळ कई पण प्रजा हती नहि पटले तेओ आध्यात्मिक जीवन गाळता. अन्तमा स्व शेठ सर विट्ठलदास दामोदर ठाकरसीने त्यां सताह यांचवा आवेला. सप्ताह समाप्त थया पछी शेठे एकादमास मुबईमा रहेना शास्त्रीजीने कह्यु, परंतु तेमना "काशीमां मृत्यु पामचु" तेवा सत्सिद्धान्तने काशी विश्वनाथ भगवान् शंकर पण समजता हता एटले तेमने प्रेरणा करी पटले शास्त्रीजी थोडा वखत पछी हुँ आयीश" तैम कहीं मुंबईमा न रहेतां तत्काळ काशी गया अने निजेज दिवसे आ संसारयात्राने संपूर्ण करी काशी ·[१३] जेवी पवित्र नगरीमा भगवान् काशी विश्वेश्वरनी सानिध्यमांज कैलासवासी थया. आ प्रमाणे शास्त्रीजी पोतानुं पवित्र जीवन व्यतीत करता शंकरनी रूपाश्री काशीमा मृत्यु पामवानी पोतानी ईच्छा परिपूर्ण करी शिव- स्वरूपने पाम्या हवा. स्व. शास्त्रीजी प्रापाजीवन हरिहर पंड्या स्व. शास्त्रीजीनो जन्म जूनागढमां प्रश्नोरा नागर ज्ञातिना पंड्या हरिहर भीमजीने त्यां सं. १९१९ मा मार्गशीर्ष चद ८ ने दिवसे थयो हतो. तेमना पिताश्री हरिहरभाई धर्मनिष्ट, स्नानसंध्याशील, संतोपी, कुटुंबवत्सल, सुशील तथा हाटकेश्वरना परम भक्त हता. पमना कुटंचमां महादेवनी भक्ति परम्परागत हती. शास्त्रीजीने सात वर्षे उपनयन संस्कार करवामां आव्यो हतो बाद सेओए गुजरातीनो अभ्यास कयों अने त्यारपछी शास्त्री श्रीकरुणाशंकर, शास्त्री स्व. शास्त्रीजी प्राणजीत हरिहर श्री हरदत्त तथा पंडित श्रीकमलनयना- पक्ष्या ( जूनागढ सौराष्ट्र ) चार्यनी पासे उत्तरोत्तर व्याकरण, साहित्य, वेदान्त, पुराण, इतिहास तथा धर्मशास्त्रको अभ्यास कर्यो. सं. १९४२ मा तेमना पिताजीनो स्वर्गवास थवाथी कुटुंबनो भार तेमने माथे आन्यो एटले तेभो लूनागढनी पाटशालामां वीजा अध्यापक तरीके रथा, आ समये जुनागढमां गो. वा. शीघ्रकवि पं. गलालजी पधार्या हता. अने तेमनी समागम शास्त्रीजीने थतां तेमनी प्रेरणाथी शास्त्रीजी मुंबई आख्या अने 'गुजयती' पत्रना अधिपति स्व. इच्छाराम भाईने मली तेमना प्रेसमां पुस्तकोनो भाषान्तर करवा मारे भाषान्तरकार ·[१६] तिलाधारणम् मालाधारणम् १९९१ पलिदानम् (एफ्तग) शंसपूजनम् घंटापूजनम् ११२-११३ / बलिदानम् (पृथक् पृथर ) १७२-१७९ भूमिः भूतशुदिः प्राणप्रतिष्ठा मन्त- (यशोपयोगि-वास्तोपति-योगिनी. मातृका पहिर्मातृकान्यासाः ११४-१२६ भैरव-क्षेत्रपाल प्रधानदेवतानां बलिप्रयोगः एकादशन्यासा १२६-१३० टिप्पण्याम् ) १७७-१७८ पामासादनम् १३०-१३६ पूर्णाहुति १७९-१८८ राजोपचारपूजा १३७-१४६ (शमादिस्तुलिः, श्रीरात्रिसूक्तस्, भगवन्मानसपूजा ममिसूक्तम् ) आचार्यकृतषट्पदी १४६ भेयःसपादनम् (द्वितीयदिवसकृत्यम्) १४७-१९२ अभिषेक -आशिर्वाद दिप्रक्षगम् पचगव्यकरणम् १४७-१४८ भगवन्मानसपूजा पचभूसंस्कारपूर्वकम् अमिप्रतिष्ठापनम् | देवताविपर्जनम्-क्षमापनम् १४९-२५२ श्रावणमासकृत्यम् १९९-२३३ कुण्डपूजनम् (टिप्पण्याम् ) (१४९-१५१) स्वर्णगौरीगतम् नवग्रहादीनां स्थापनम् | दूर्वागणपतिपूजनतम् (अधिपत्यधिदेवता-पचलोकपाल-दशदिक् |एकविंशतिदिन गणपतिपूजनमतम् १९५ पालानां टिप्पगोस्पनूतनम सहितम् ) कपर्दिविनायकवतम् १९८ १५२-१५९ नागपचमीव्रतम् (घोरित देवडाक्वानो विधि) १९९-२०४ कुशकद्धिका १५९-१६२ प्रतिवार्षिकनागपचमीवतम् होमविधिः १६२ नवग्रहादीनां होम. शीतलाससमीनतम् २६२ २०४ (शीतलास्तोत्रम्-टिप्पण्याम्) २०५ ब्रह्मादिसर्वतोभद्र दे. होम १६४ पवित्रारोपणविधिः मइकादिपीठदेवताहोम २०६ १६६ उपाकर्मविधिः २०९-२३० यसुदेवादिपरिवारदेवताहोम ‘फलहोम-गुग्गुल्होम सर्पपहोम लक्ष्मीहोम मृत्तिकास्नानम् क्याइतिहोम. १६९, मार्जनम् २१७ उचरपूजनम् "वैश्यसध्यावन्दनविधिः स्विरकृयोमानवाहुतय १७० | ब्रझयशविधि २०४ १६७ हेमाद्रिप्रयोग १६८ दशविधनानम् २१५ २१८ २२० ·[१७] २२८ नित्यतपंगप्रयोगः २२१ | अनन्तवतुर्दशीव्रतम् २०४ सप्तर्षिपूजनम् २२४ यशोपवीतधारणम् २८५ (यमुनापूजनम् ) २२७ अन-तचतुर्दशीव्रतोद्यापनम् २९७ उरसर्गतर्पणम् कदलीव्रतम् साकल्पिकऋषिश्राद्धम् २२९ | कपिलारठोरतम् वरदलपीनतम् २३० { पीठोरीव्रतम् - ३०२ शनैश्वरव्रतम् २३२ आश्विनमास सत्यम् ३०२-३२२ दर्भग्रहणम् - २३३ / देवीनवरात्र विधिः ३०२ भाद्रपदमासत्यम् २३३-३०२ / घटस्थापनप्रयोगः भद्रपदमासनिर्णयः २३३/ नियमग्रहणम् ३०५ हरितालिकाननविधिः २३४ उपागललितावतम् हरितालिकावतोद्यापनम् २४२ बिल्वशासाप्रवेशपूजनादि- सिद्धिविनायव्रतम् स्तथा सरस्वतीपूजनम् - ३०७ भद्रकालीनतम् ३०८ (अष्टोत्ताशतगणेशनामानि) नववंडीशतचंड्यादि- सिद्धिविनायकवतोद्यापनम् प्रयोगः ऋश्चिमीवतम् (५२९-६२४) (ग्रन्थान्ते परिशिष्टे द्रपन्यः) ऋषिपंचमीव्रतोद्यापन विधि: दुर्गाहोमविधिः ललिताव्रतम् २६३ दशम्या पारणाविसर्जनम् ३१० चंपापग्रीव्रतम ·[१८] ३५३ -पूजाविधि ) ४२५ पालीमूले देवपूजा विधि ३२६ शिवमानसपूजा ०८ एकादशीग्रतोद्यापन विधि: शिराननादहोमविधि ३२७-३४६ फागुनमासटत्यम् ४१०-४५६ तुलसीविवाहप्रयोग ३४६ पयोमतविधि वैकुटनाशीमान ३५२ होरिक सर (होरिमा-निगेय निपुगेर कति मतोद्यापम् वस्तारमादिविधि मार्गशीर्षमासकृत्यम् ३५४-६६७ चैत्रमासरत्यम् ४१६-४२७ माशी सामायतिधिविधि प्रीपदादितिषिर्त पता श्रीदत्तात्रेयपूजन विधि (7 सरारमादि) ४१६ (गोपनारपूजा-दत्त टोररशतनामा (अन ताप्रितम् ) बलि दत्ता तक्य दत्तस्तुगी)३५ ३६७ रामनवमीव्रतम् साम यतिाधमतानि ३६७ रामनवमीवत धापनम् ४१८ पावभासकृत्यम् दमनको सर सामायननानि माघमालरत्यम् (अनगपूजनमतम् नृसिंह- ३६८-४०९ दोलो सर ) सामन्यतिथिवतादि ३६८ समचतुर्थीनतविधि ३७० हनुमग्जय ती सक्टचतुर्थीप्रतोद्यापनम् ३७८ वैशाखमालरत्यम् ४२८-८ । शियरानीवतोद्यापनविधि (प्रदानम्-गलतिका- ३८१-४०९ अक्षयपतृवीया उमदान विधि (हरिहरा मकलिङ्गतोभद्रमडर देवता- परशुरामजयन्ती-गासप्तमी) (३४) रेमा मद्विादगारङ्गतोभद्रमहर- नृसिंहजयन्तीनतम् देवता-चरिङ्गतोभद्रमहल्देवता नृसिहजयतीतोद्यापनम् ३९० (नृसिंहविगोपचारपूजा) ज्येटमासरत्यम् ४३५-४ ३९२ | सामायनतानि ३९७ दशइरानत विधि (गगाय' ) ४०२ निर्जलेकादशीनतम् ४०७ वटसावित्रीनतविधि । स्थापनम् ) शिवपूजनम् महिम्नस्तोत्रम् पचवक्त्रपूजा महारुद्रानपूजनम् (शिवारार्निकम् ) ·[१९] " " " अनसाध्यवासावित्रीवतम् ४५ मानवनोद्यापनम् वटसावितोयापनम् ४४७/धरणाशरणामतम् आपाहमासरत्यम् ४४२-४५३ प्ररा ( परब ) दानविधि ५१५ चातुर्माम्यमतविधिः ४९ लशरमविधिः व्यासपूजा ४५० रशदीपप्रदान विधि धन्यशयनमाम् ४५१ रशपूजनाप्रतोद्यापनम् गोपद्मननम् ४५२ शिवस्वपश्चिमोद्याश्नम् ५१७ गोपनतोगापन विधि. ४५३ विष्णो शप्रशिगाविधिः ५१८ कोकिलावतम् पिप्परप्रदक्षिणाविधि (सामान्यनतानि) सप्तमीस्नपनवतम् (नार्थम्) ५२२ पुरषोत्तममास (मलमाम) पादपोद्यानविधिः प्रतम् सत्यनारायगनतम् ५२५ पुरुषोत्तम (मलमास) चविंशतिगायत्र्य. ५२७ শালম: वेदाधिकाररहिताना गायत्री मन्त्र व्यतीपातयोगनाम् पतीपातवतीयापन विधि. परिशिष्टप्रकरणम् अर्पोदयपर्च विधि: ४७८ नरचण्डीशतचण्डयादि मकरसंक्रातिविधिः प्रयोगः ५२९-६२४ ग्रहणविषयकनिर्णय ४७९ भद्रसूक्तम् ५२९ गंगापूजनम् ४८१-४८७ | गुरुपादाभिवन्दनम् रविवारनतम् ४८७१ देवतानमस्कार रविवारवतोयापनविधि ४९१ प्रधानसेक्ल्प. आशादित्यवतम् ४९३ (दिप्रक्षगाग्राचार्यादिवरणान्तर्म)(६-४५) सोमवारवतविधिः ४९५ वर्धिनीलदापूजनम् सोमवारवतोद्यापन प्रहपप्रवेश प्रदोषव्रतविधियापनं च वास्तुपूजनम् भौमवारनतरिधिः भौम मानतोयापनम् | भैरवपूजनम् चाद्रायणादिननानि तामूलदानोद्यापनम् ५१२) क्षेत्रपालपूजनम् ४७ " " ५०१ योगिनीपूजनम् ५१० ( योगिन्यादीना कोष्टकानि) ·५४३ उत्तरपूजनम् [२०] सर्वतोभदमंडलदेवतासारनम् सर्वतोपदमालदेवताहीमा (१९-१०७ ) वास्तुमंहरदेवताहोम ६०२ पाठदेवतापूनम् ५४०] नमधीयोगिनीदेवताहोमः ६०३ यत्रदेवतापूजनम् ५४१ क्षेत्रालदेवताहोमः अन्युत्चारणपूर्वकप्राणप्रतिष्ठा देवीसामान्यपूजनम् स्विष्टकृद्धोमा-नवाहुतयः (१७०-१७१) (भूशुद्धयादिन्यासाः) (११४-१२६ )/ मावलिदान विधि: ६०२ एकादशन्यासा: ५४५-५५० पूर्णाहुतिहोमः (६१०) (१७९-१८८) देवीकलामातृकान्यासः ५५१ | योदानम् पात्रासादनप्रयोगः ५५३-५६१ अभिषेकः ६१२ (स्पष्टतया भिन्न सामाणि) जरप्रकार:-आशीर्वाद ६१३-६१६ (पानाणा कोष्टकम् ) ५५३) योगिनी-वास्तु-क्षेत्रपाल मंडल अन्तर्यजनम् (२) ५६१-५६२ कोटकानि देवीराजोपचारपूजाम | जलयामाप्रयोगः ६२१ योगः ५६३-५९३ सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः ६९५-६४८ भीमूक्त लयमीस्ने ५६५-५६६ सम्यग्रार्थना ६२६ अगपूजा-आवरणपूजा ५६९ देहशुद्धिप्रायश्चित्तम् ६२. अष्टोत्तरशतनामानि ६२८ देवीसहस्रनामावलि ५७७-(१)-८ सत्येशस्थापनम् - पूजनम् ६२९ मैवेद्य निवेदन विधिः ५७०) पूर्वाङ्गविष्णुश्राद्धम् ६३१ देवीपूजाङ्गोमविधि ५८२ | पूर्वाङ्गपायश्चित्तहोमः ६३२ देवीपूजाङ्गबलिदान विधि: ५८३ | गोत्र मणप्रार्थना देवी नीराजनम् ५८७, स्नानविधि हेमादिप्रयोगस्नानसंकल्प.६३५ स्तुति:- देव्यपराधक्षमापनस्तोत्रम् ५८९ | सक्षिप्तदंपतीप्रायश्चित्तप्रयोगः कुमारीपूजा ५९२ | स्त्रीपायश्चिचपयोगः होमविधिः ५९३ दशविषस्नानम् नवप्रहादीनो होमः ५९५/ उत्तराङ्गविष्णुभादपयोग प्रधानहोमः ५९६ मुखावलोकनम् पीठदेवताहोमा ५९७ प्रायश्चित्तममाप्तिः मावरणदेवताहोमा ५९८ शुद्धिपत्रम् ॥ इत्यनुक्रमणिका ॥ ५७६ | विष्णुपूजनम् ६४६ ६४८ ·१७ ॥ श्रीव्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ सिद्ध्या बुद्ध्या समेतो गणपतिरय यः शंकरः शं विधत्ते लोकानां करमपारिमदहनकुशलो यो विभुर्विष्णुनामा । अज्ञानध्वान्तहारी दिनपतिरय या शक्तिदा चायशक्ति- वन्दे पञ्चस्वरूपं बागुणगुणमयं सच्चिदानन्दभक्पा ॥१॥ श्रीगणेशं शिवं दुर्गा विष्णुं मूर्यं च शारदाम् ।। मातापितृगुरुन् नत्वा कुर्वे ग्रन्थमिमं लघुम् ॥ २ ॥ राजपिप्पलसंस्थाने गुर्जरे नर्मदातटे ।। मुम्बापुरीस्थ एवापि " भालोद " ग्रामवास्यहम् ॥ ३ ॥ रुक्मिण्या धैर्यरामस्य तुलजाशंकरः सुतः ॥ पंड्योपादो द्विजो नित्यं ग्रन्थसंशोधने रतः ॥ ४॥ विद्वज्जनाननुसृत्य प्राक्तनान विदुपा मुदे ।। चित्ते सद्भावमाश्रित्य कर्मशुद्धधमिलापकः ॥५॥ विचार्य किंचिच्च विशोध्य बुद्धया पौराणिकी याज्ञिककर्मसिद्धये । कुर्वे व्रतोद्यापनचन्द्रिका मुदा प्रकृष्टयोगामुपकारहेतवे ॥ ६ ॥ वैशिष्ठयं नास्ति मे किंचिद् अन्यकारककर्मणि ॥ विद्वद्भयो विदुपामेव हार्यते प्रेमपूर्वकम् ।। ७ ।।

·प्रधानसंकरप मस्मा परियां भूलोकसंज्ञितायां सप्तद्वीपमंहितायां क्षीरोदादि- द्वीपवलयीकृतलक्षयोजनविस्तीर्णे जम्बूद्वीपे स्वर्गस्थितामरा- वगंगादिसरिद्भिः पाविते निखिलजनपावनकर्तृशौनकादिमहा- वासभूते नैमिपारण्यादियुक्ते मोक्षसाधनभूते भारत वर्षे । मद्भगवतो महापुरुपस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्त्तमानस्य अद्य । द्वितीये परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे शतितमे कलियुगे कलिमथमचरणे भूलोंके भारतवर्षे भारत- जम्बूद्वीपे ( रामक्षेत्रे परशुरामाश्रमे दण्डकारण्ये श्रीगोदा- अमुकदिग्भागे श्रीमल्लवणाब्धेः अमुके तटे) आर्यावर्ता- सावकदेशे अमुके श्रीशालिवाहनशके अमुकनामसंवत्सरे अमुके श्रीविक्रमवर्षे अमुकनामसवत्सरे अमुकायने अमुकता से अमुकपक्षे अमुकतियौ अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकयोगे रणे अमुकराशिस्थिते चन्द्रे अमुफराशिस्थिते श्रीसूर्ये अमुक- यते देवगुरौ शेपेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं पेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम अमुकगोत्रोत्पन्नस्य अमुक सपरिवारस्य आत्मनः शास्त्रोक्तपुराणोक्तपुण्यफलावाप्त्यर्थ पर्याभिटद्धयर्थम् अप्राप्तलक्ष्मीप्राप्त्यर्थ प्राप्तलक्ष्म्याचिरकाल- यं सकलमनईप्सितकामनासंसिद्धयर्थं लोके वा सभायां राजद्वारे यशोविजयलाभादिमाप्त्यर्थं तथा च मम सभार्यस्य सपुत्रस्य अ- टुबसहितस्य सपशोः समस्तभयव्याधिजरापीडामृत्युपरिहारद्वारा रोग्यैश्वर्याभिवृद्धयर्थं तथा चामम जन्मराशेरखिलकुटुम्बस्य वा कादिमासादिक वक्तव्यम् ॥-शकविगेरे ने मास विगेरे बोलवों ।।

·मतोधापनचन्द्रिका ॥ अथ श्रीजन्माष्टमीव्रतोद्यापनप्रयोगः ।। श्रीगणेशाय नमः ॥ कृतमंगलस्नानः फर्ता यजमानः सपत्नी धौते वाससी परिधाय चन्दनादिना तिलकं कृत्वा नित्यकर्म संविधार पूजोपयोगिसंभारान् गृहीत्वा शुभे काले शुभासने भाड्मुख उदगुरव वोपविश्य ब्राह्मणद्वारा शांतिमूक्तं पठेत् ।। शान्तिसूक्तम्--या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेप्वलक्ष्मी पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः । श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवर लज्जा ता त्या नताः स्म परिपालय देवि विश्वम् ॥ १ ॥ [(किं घर्णयाम तव रूपमचिन्त्यमेतत्कि चातिवीर्यमसुरक्षयक भूरि । किं चाहवेपु चरितानि तवातियानि सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादि केषु ॥२॥ हेतुः समस्तजगतां निगुणाऽपि दोपैन ज्ञायसे हरिहरादिमिर प्यपारा।सर्वाश्रयाऽखिलमिदं जगदंशभूतमव्याकृता हि परमा प्रतिस्त्व माद्या ॥ ३ ॥ यस्याः समस्तसुरतासमुदीरणेन तृप्ति प्रयान्ति सकले मखेषु देवी ॥ स्वाहाऽसि वै पिटगणस्य च तृप्तिहेतुरुच्चार्यसे त्वमत पर जनैः स्वधा च ॥४॥)] शान्तिः शान्तिः सुशान्तिर्भवतु ॥ तत आचार्यों यजमानभाले तिलकं कुर्यात् ॥ स्वस्तिस्तु याऽवि नाशाख्या धर्मकल्याणवृद्धिदा । विनायकमिया नित्यं ताश्च स्वस्ति ब्रुवन्तु नः ॥ नारदाद्या ऋपिगणा ये चान्ये च तपोधनाः। भवन्द्र यजमानस्य ह्याशीर्वादपरायणाः ।। ततो यजमानो गुरुपादाभिवन्दनपूर्वकमाचमनप्राणायामौ कुर्यात् तत्रादौ हस्ते दक्षिणासहितं साक्षतं सतावूलं फलं गृहीत्वा गुरु- पादाभिवन्दनं कुर्यात् ॥ .

·बतानमस्काराः ३ गुरुपादाभिवन्दनम्--ब्रह्मानंदं परमसुखदं केवलं - ज्ञानमूर्ति द्वन्द्वातीतं गगनसदृशं तत्समस्यादिलक्ष्यम् ॥ एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतं भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरुं तं नमामि ।। आनन्दमानन्दकरं प्रसन्नं ज्ञानस्वरूपं निजभावयुक्तम् ।। योगीन्द्रमीड्यं भारोगवैद्यं श्रीमद्गुरुं नित्यमई नमामि ॥२॥ समस्तसंपत्समवाप्तहेतवः समुस्थितापत्कुलधूमकेतवः ।। अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादपासकः ॥ ३ ॥ आपद्घनध्वान्तसहस्रभानवः समीहितार्पिणकामधेनवः ॥ समस्ततीर्थाम्नुपवित्रपाणयः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादपासवः॥ ४॥ नमो गुरुभ्यो गुरुपादुकाभ्यो नमः परेभ्यः परपादुकाभ्यः आचार्यसिद्धेश्वरपादुकाभ्यो नमोऽस्तु वै विप्रपदाम्बुजेभ्यः ॥५॥ आचमनम्-ही केशवाय नमः । ही नारायणाय नमः । ही पायवाय नमः । ही गोविन्दाय नमः । इति हस्तं प्रक्षालयेत् ।। प्राणायामः-ही नमो भगवते वासुदेवाय ॥ एवं पूरककुम्भक- (चक्रमेण त्रिवारं प्राणायाम कुर्यात् वा पठेत् ॥ ततः देवतानमस्कारा-मुमुहूर्तमस्तु ॥ माङ्गल्पमस्तु । श्रीमन्महागणाधि- तये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो उमः । म्यानदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । वाणीहिरण्य- भिभ्यिो नमः । श्रीलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । उमामहेश्वराभ्यां मः । शचीपुरन्दराभ्यां नमः।मातापितृचरणकमलेभ्यो नमः। सर्वेभ्यो वेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । एतत्कर्ममधानदेवताभ्यो नमः। ण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्त्विति भवन्तो त्रुवन्तु । “पुण्यं पुण्याई दीर्घमा- रस्तु" (इत्याचार्यों वदेव) ॥ सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः॥

·४ । व्रतोद्यापनचन्द्रिका लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायकः । धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः ॥ द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुया- दुपि । विद्यारंभ विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । सङ्ग्रामे सङ्कटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते । शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अभीप्सितार्थसिद्धयर्थ पूजितो यः सुरासुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ सर्व- मङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेपाममङ्गलम् । येषां हृदिस्थो भगवान मङ्गलायतनो हरिः। तदेव लग्नं सुदिनं तदेव तारावलं चन्द्रवलं तदेव । विद्यावलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽड्नि- युगं स्मरामि ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेपो पराजयः । येपा- मिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥ यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्यों धनुर्धरः । तत्र श्रीविजयो भूतिधुवा नीतिमतिर्मम ।। सर्वेष्वा- रब्धकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मशान- जनार्दनाः ॥ विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । सरस्वती प्रणाम्यादी सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥

·प्रधानसंकल्पः पाणायामस्यां धरियां भूलॊकसंज्ञितायां सप्तद्वीपमंडितायां क्षीरोदादि- समुद्रतवीपवलयीकृतलक्षयोजनविस्तीर्णे जम्बूद्वीपे स्वर्गस्थितामरा- दिसेवित्तगंगादिसरिद्धिः पाविते निखिलजनपाचनकर्तृशौनकादिमहा- मुनिनिवासभूते नैमिपारण्यादियुक्ते मोक्षसाधनभूते भारत वर्षे । चैवं (श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य • अद्य ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे कलिमथमचरणे भूक भारतवर्षे भारत- खण्डे जम्बूद्वीपे ( रामक्षेत्रे परशुरामाश्रमे दण्डकारण्ये श्रीगोदा- वर्याः अमुकदिग्भागे श्रीमल्लवणाब्धेः अमुके तटे) आर्यावर्ता- न्तर्गतब्रह्मावर्तकदेशे अमुके श्रीशालिवाहनशके अमुकनामसंवत्सरे तथा च अमुफे श्रीविक्रमवर्षे अमुकनामसंवत्सरे अमुकायने अमुकता अमुकमासे अमुकपक्ष अमुकतिथौ अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकयोगे अमुककरणे अमुकराशिस्थिते चन्द्रे अमुकराशिस्थिते श्रीसूर्ये अमुक- राशिस्थिते देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं गुणविशेषेण विशिष्टायां शुभपुण्यतियों मम अमुकगोत्रोत्पन्नस्य अमुक- दासस्य सपरिवारस्य आत्मनः शास्त्रोक्तपुराणोक्तपुण्यफलावाप्त्यर्थं मम ऐश्वर्याभिवृद्धधर्थम् अमाप्तलक्ष्मीमाप्त्यर्थ, माप्तलक्ष्म्याचिरकाल- संरक्षणार्थ सकलमनईप्सितकामनाससिद्धयर्थं लोके वासभायां राजद्वारे वा सर्वत्र यशोविजयलाभादिमाप्त्यर्थं तथा च मम सभार्यस्य सपुत्रस्य अ- खिलकुटुंबमहितस्य सपशोः समस्तभयव्याधिजरापीटामृत्युपरिहारद्वारा आयुरारोग्यैश्वर्याभिवृद्धयर्थ तथा च मम जन्मराशेरखिलकुटुम्बस्य वा । १शकादिमासादिकं वक्तव्यम् ॥-शकविगेरे ने मास विगेरे घोलयां ॥

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका जन्मराशेः सकाशाये केचिद्विरुद्धचतुर्याष्टमादिस्थानस्थिताः करग्रहास्तैः सूचितं मूचियिष्यमाणञ्च यत्सर्वारिष्टं तद्विनाशद्वारा सर्वदा तृतीय- कादशस्थानस्थितवच्छुभफलमाप्त्ययं पुत्रपौत्रादिसन्ततेरविच्छिन्नवक्ष्य- थम आदित्यादिनवग्रहानुकूलतासिद्धयर्थम् इन्द्रादिदिक्पालप्रसन्नतासि- यर्थम् आधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकत्रिविधतापोपशमनार्थ धर्मा- थकाममोक्षचतुर्विधफलावाप्त्यर्थम् ] श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ मयाऽऽचरित- स्याचरिष्यमाणस्य जन्माष्टमीव्रतस्य सांगतासिद्धयर्थं संपूर्णफलमाप्त्य- र्थम् (एकरायधिवासपक्षाश्रयेण) देशकालाद्यनुसारतो यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारैः श्रीकृष्णजन्माष्टमीव्रतोद्यापनाख्यं कर्माहं करिष्ये ॥ पुनः संकल्पः-पुनर्जलं गृहीत्वा ॥ तदङ्गत्वेन तबादी दिग्रक्षण कलशार्चनं शंखघण्टापूजनं दीपपूजनश्च निर्विघ्नतासिद्धये गणपति- पूजन स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनमायुप्यमंत्रजपं नान्दीथाद्धमा- चार्यावृत्विग्वरणं सर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापनं प्रधानदेवतास्थापन पूजनं च करिष्ये ॥ दिग्रक्षणम्-वामहस्ते सर्पपानादाय दक्षिणहस्तेनाच्छाद्य- अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिसंस्थिता । ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ।। अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशम् । सर्वेषामवरोधेन पूजाकर्म समारभे ।। ।। यदत्र संस्थितं भूतं स्थानमा- थित्य सर्वतः । स्थानं त्यक्त्वा तु तत्सर्वं यत्रस्थं तत्र गच्छतु ।। भूतप्रेतपिशाचाद्या अपक्रामन्तु राक्षसाः । स्थानादस्माद्वजन्त्यन्यत्स्वी- करोमि भुवं त्विमाम् । भूतानि राक्षसा वापि येऽत्र तिष्ठन्ति केचन । ते सर्वेऽप्यपगच्छन्तु यावत्कर्म करोम्यहम्॥४॥ (एतैर्मन्त्रैः सर्पपान् सर्व- दिक्ष विकीर्य छोटिकया तालत्रयेणान्तरिक्षान्भूतानुत्सार्य वामपादेन - ·७ कलशार्चनम् भूमि त्रिवारं तादयेत् । ततः शरीरशुद्धयर्थं वामहस्ते जलं गृहीत्वा दक्षिणहस्तानामिकया नेत्रयोः स्पर्श कुर्यात् ।।) भैरवनमस्कार:-तीक्ष्णदष्ट महाकाय कल्पान्तदहनोपम || भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञा दातुमर्हसि ।। इति भैरवं नमस्कृत्यमादित्यमुपैतिष्ठेत् ।। हस्ते गन्धपुप्पाण्यादाय ॥ ध्येयः सदासवितृमंडलमध्यवर्ती नारा- यणः सरसिजासनसन्निविष्टः । केयूरवान मकरकुंडलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धतशंखचक्रः ॥ इति सूर्य गन्धपुष्पैः पूजयेत् ॥ कलशार्चनम्-ततः स्ववामभागे अक्षतपुञ्जोपरि जलपूरित कलशं संस्थाप्य तत्र "वरुणावाहनम् गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । कावरि नर्मदे सिन्धो जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ ही अस्मिन्कळशे वरुणं साङ्गं सपरिचारं सायुधं सशक्तिकम् आवाहयामि स्थापयामि ।। प्रतिष्ठापनं पूजनश्च--प्रतिष्ठा सर्वदेवानां मित्रावरुण- निर्मिता । प्रतिष्ठा ते करोम्यत्र कलशे दैवतः सह ।। ही वरुणाय नमः वरुण सुप्रतिष्ठितो वरदो भव॥ ततः कलशस्य चतुर्दिक्षु गन्धेन चतुर्दैवान मध्ये वरुणश्च पूजयेत् । पूर्व इन्द्राय नमः ॥ दक्षिणे यमाय नमः ।। पश्चिमे वरुणाय नमः । उत्तरे कुवेराय नमः ।। कलशमध्ये अपाम्पतये वरुणाय नमः(सर्वोपचारार्थे) गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि नमस्करोमि।। [(वरुणाय नमः सौभाग्यद्रव्यं सम० ॥ वरु० धूपं सम० । वरु० दीपं सम० । वरु० नैवेद्यं सम० । जलेन संमोक्ष्य ग्रासमुद्रया प्राणाय नमः । अपानाय नमः । व्यानाय नमः । उदानाय नमः । समानाय नमः । मध्येपानीयं स० उत्तरापोशानं स०। हस्तमक्षालन स० । मुखम० स० करो० गन्धं स० । वरु० न० पूगी० ता० स०। वरु० हिरण्यद० स० वरु० आरा० स०१ वरु० मन्नपु० सम०)। अनेन पूजनेन वरुणः प्रीयतो नमम ॥

·८ प्रतोद्यापनवन्द्रिका ततोऽनामिकया कलशं स्पृष्ट्वा मार्थयेत-कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो हाथर्वणः । अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कल- शाम्बुसमाश्रिताः । अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा । आयान्तु देवपूजार्थ दुरितक्षयकारकाः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदा- वारे सरस्वति । कावेरि नर्मदे सिन्यो जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ ब्रह्माण्डोदरतीर्यानि करैः स्पृष्टानि ते रखे । तेन सत्येन में देव तीर्थ देहि दिवाकर |॥ अङ्कुशमुद्रया मूर्यमण्डलात्सर्वाणि तीर्थान्यावाद । इति धेनुमुद्रया अमृतीकृत्य । हुँ इति कवचेनावगुण्ट्य ! मत्स्यमुद्रयाऽs- च्छाद्य । वं वरुणाय नमः इत्यनेनाष्टवारमभिमन्व्य "पार्थयेत्”- नमो नमस्ते स्फटिकमभाय सुधेतहाराय सुमङ्गलाय ।। सुपाशहस्ताय झपासनाय जलाधिनाथाय नमो नमस्ते ॥ पाशपाणे नमस्तुभ्यं पद्मिनीजीवनायक ।। पूजनं क्रियते यावत्तावत्वं सन्निधो भव ।। इति संप्रार्थ्य वामहस्ते तस्मादुदकादुदकं गृहीत्वा दक्षिणहस्तेन स्वात्मानं सम्मोक्षेत्--अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्यां गतोऽपि वा ॥ यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स वाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥ "पुनर्जलंगृहीत्वा पूनाद्रव्याणि भूमिश्च प्रोक्षयेत् ।। अपवित्र० शुचिः ॥ शंखपूजनम् - शंख जलेन प्रक्षाल्य शंखस्थदेवताय इति गन्धाक्षतपुष्पः संपूज्य भार्ययेत् ।। त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना वितः करें ।। नमितः सर्वदेव पाञ्चजन्य नमोस्तु ते ॥ पाञ्चजन्याय विद्यहे पाचमानाय धीमहि । तन्नः शंखः प्रचोदयात् ।। इति ।। घण्टापूजनम्-आगमा तु देवानां गमनाय तु रक्षसाम् ॥ घण्टानादं प्रकुर्वीत पश्चाद् घण्टा प्रपूजयेत् ।। न्ही घण्टास्थिताय गरुडाय नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि सम० ।। यण्टामुद्रा प्रदर्शयेत् ॥

·गणपतिजनम् दीपपूजनम्-(घृतदीप प्रज्वाल्य निर्यातस्थले निधाय-) "दीप- स्थदेवताय नमः " सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि सम० । इति संपूज्य भार्ययेत् ॥ भो दीप देवरूपस्त्वं कर्मसाक्षी ह्याविनकृत् । यावत्कर्मसमाप्तिः स्यात्तावदन स्थिरो भव ॥ "जलं गृहीत्वा" अनेन पूजनेन दीपस्यदेवता मीयता न मम ॥ ॥ अथ गणपतिपूजनम् ॥ तनादौ रक्तवसाहते भद्रपीठे गोघूमराशि कृत्वा तदुपरि अग्न्यु- त्तारणादिपूर्विको सुवर्णादिमयीं गणेशस्य मूर्ति पूगीफलेपु सिद्धिबुद्धि- हित गणपति वा संस्थाप्य पूजयेत् ।। तनादी न्यासान् कुर्यात् ।। तद्यथा ॥ सुमुसाय नमः वामहस्ते ॥ णाधिपाय० दक्षिणहस्ते ॥ उमापुत्राय० घामपादे गजाननाय० दक्षि- पिादे ॥ लंबोदरायः वामजानी॥ हरसूनवे० दक्षिणजानी।गजकर्णायक मकन्याम् ॥ वक्रतुंडायर दक्षिणपन्याम् ॥ गुहाग्रजायः नाभौ । कदंताय० हृदये ।। विस्टाय० वामबाहुमूले ॥ यिनायकाय० दक्षिण हुमूले । कपिलाय. मुसे। गजदताय० दतपक्ती ॥ विनराजाय सामनेने ॥ पटवे० दक्षिणनेने ॥ सुराग्रगण्यायः ललाटे ॥ हेरवायः शेरसि ॥ महागणपतये सर्वागे ॥ इति देहन्यासान कृत्वा हस्ते दूर्वा- कुरान्गृहीत्वा देव स्पृप्टा देवन्यासान् कुर्यात् ॥ ध्यानम्-श्वेताङ्गं श्वेतवस्त्रं सितकुसुमगणैः पूजितं श्वेतगन्यैः सीराब्धौ रत्नदीपैः सुरनरतिलकं रत्नसिंहासनस्थम् ।। दोभिः पाशा- शाजाभयवरदयुतं चंद्रमौलि दिनेत्रं ध्याये शात्यर्थमीशं गणपति- मलं श्रीसमेत प्रसन्नम् ।। सिद्धिबुद्धिसहितमहागणपतये नमः गणपति न्यायामि ॥ आवाहनम्-हे हेरम्ब स्वमेोहि ह्याम्बिकाच्यम्बकात्मज । सेद्धिबुद्धियुतोऽध्यक्ष लक्षलामपितः प्रभो ॥ नागास्य नागहारस्त्वं ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका गणनाथ चतुर्भुज । भूषितः स्वायुधैर्दिव्यैः पाशांकुशपरश्वधैः ॥ आवाहयामि पूजार्थ रक्षार्थं च मम ऋतोः ॥ इहागत्य गृहाण स्वं पूजां क्रतुं च रक्ष मे || सिद्धिबुद्धिसहितमहागणपतये नमः सिद्धि- बुद्धिसहितं महागणपतिम् आवाहयामि !! प्रतिष्ठापनम् -प्रतिष्ठा सर्वदेवानां मित्रावरुणनिर्मिता । प्रतिष्ठा ते करोम्यत्र मण्डले देवतैः सह । सिद्धिबुद्धिसहितमहागणपते सुप्रतिष्ठितो वरदो भव ॥ आसनम्---रम्यं सुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं परम् । आसनं च मया दत्तं गृहाण कृपया शुभम् ।। सिद्धिबु० स० महागणपतये नमः आसनं समर्पयामि ॥ पाद्यम्---उष्णोदकं निर्मलं च सर्वसौगन्थ्यसंयुतम् । पादाक्षा- लनार्थाय दत्तं ते प्रतिगृह्यताम् ॥ सिद्धिचु० महाग० नमः पाचं सम०॥ अर्यम्--ौप्यपात्र स्थितं तोयं गन्धपुष्पफलान्वितम् । सहि- रण्यं ददाम्यध्यं गृहाण निर्मलं शुभम् ॥ सि० यु० स० महागणपतये नमः अध्यं समर्पयामि ॥ आचमनीयम् -सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धि निर्मलं जलम् । आचामायं मया दत्तं गृहाण कृपयोत्तमम् ।। सि० यु० स० महागणपतये नमः आचमनीयं सम० ॥ ततः पञ्चामृतस्नानम् ॥ पयःस्नानम्-कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम् । पाचनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानार्थमर्पितम् ॥ सि० बु० स० महागणपतये नमः पयःस्नानं सम० । पयास्तानान्त शुद्धोदकस्नानं सम० । शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ दधिनानम्-पयसस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिमभम् । दध्यानीतं मया प्रीत्या स्नानायं प्रतिगृह्यताम् ॥ सि० चु० स० ·गणपतिपूजनम् महागणपतये नमः दधिस्नानं सम० । दघिस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं सम० । शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं सम० ॥ धृतम्रानम-नवनीतसमुत्पनं सर्वसन्तोपकारकम् । घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ।। सि० स० महागणपतये नमः घृतस्नानं सम । घृतस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं सम० | शुद्धो० स्ना० आचमनीयं सम०॥ मधुम्नानम्-तरुपुष्पसमुद्भूतं मुस्वादु मधुरं मधु । तेज:पुष्टि- करं दिव्यं स्नानार्य प्रतिगृह्यताम् ॥ सिद्धियु० स० महाग० नमः मधुलानं समर्पयामि । मधुस्नानान्ते सुद्धो० सम० । शुद्धोदक- स्नानान्ते आच० सम० ॥ शर्करामानम्-इक्षुसारसमुद्भुता शर्करा पुष्टिकारिका । मला- पहारिका दिव्या स्नानाथ प्रतिगृह्यताम् ॥ मिद्धि० स० महाग० नमः शर्फरास्नानं समा शर्करा० शुद्धो० सम० शुद्धोद० आर० सम०॥ (पञ्चामृतमानम-(एकतन्त्रण)-"पयो दधि घृतं चैव मधु च शर्करा तया ॥ स्नानार्थ ते प्रयच्छामि गृहाण त्वं प्रसीद मे ॥ सिद्धियु० स० महागणपतये नमः एकतन्त्रेण पंचामृतस्नानं सम०॥) गन्धोदकस्नानम्-मलयाचलसम्भूतं चन्दनागरुसंयुतम् । गन्धोदकं मया दत्तं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ।। सि० स० महाग० नमः गन्धोदकस्नानं सम० । गन्धोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं सम० । शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं सम० ॥ उद्वर्तनसानम्-नानासुगन्धिद्रव्यं च चन्दनं रजनीयुतम् । उर्तनं मया दत्तं स्नानाथ प्रतिगृह्यताम् ।। सिद्धि० स० महाग० नमः उद्वर्तनस्नानं सप० । उद्वर्तनस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं सम० । शुद्धो- दकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ पञ्चामृताङ्गपूजनत्वेन सर्वो- H ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका पचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि सम० । अनेन पूर्वाराधनेन सि० स० महाग प्रीयतां न मम ।। ततो निर्माल्यमुत्तरे विसृज्य पुनः गन्धा- क्षतपुष्पैरभ्यर्च्य गन्धमिश्रित लरभिषेक कुर्यात् ॥ अभिपेक:-गणपतिस्तोत्रम्--प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम् । भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायुःकामार्थसिद्धये ॥ १ ॥ प्रथमं वक्रतुण्डञ्च ह्येकदन्तं द्वितीयकम् ॥ तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं गज- वक्रं चतुर्थकम् ॥ २ ॥ लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च ।। सप्तमं विनराजं च धूम्रवणं तथाष्टमम् ॥ ३ ॥ नवमं भालचन्द्र च दशमं तु विनायकम् । एकादशं गणपति द्वादशं तु गजाननम् ॥ ॥ द्वादशैतानि नामानि त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः । न च विघ्नभयं तस्य सर्वसिद्धिकरं परम् ॥ ५॥ विद्यार्थी लमते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रान्मोक्षार्थी लभते गतिम् ॥ ६ ॥ जपेद्गणपतिस्तोत्रं पद्भिर्मासैः फलं लभेत् ॥ संवत्सरेण सिद्धिश्च लभते नात्र संशयः ॥ ७ ॥ अष्टभ्यो ब्राह्मणे- भ्यश्च लिखित्वा यः समर्पयेत् । तस्य विद्या भवेत्सर्वा गणेशस्य प्रसादतः ॥ ८॥ इति नारदपुराणे सङ्कटनाशनं गणपतिस्तोत्रम् ।। ॥ अथ गणपत्यथर्वशीर्षम् ।। (ॐ ह्रीं श्रीः) ।। नमस्ते गणपतये ॥ त्वमेव प्रत्यक्ष तच्चमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् ॥१॥ ऋतं वच्मि सत्यं वच्मि ॥ २॥ अव वं माम् अव वक्तारम् । अव श्रोतारम् । अव दातारम् । अव धातारम् । अवानूचानमव शिष्यम् । द्विजानांगृहेऽमिकः कार्यश्चेदनेन गणपत्यथर्वशीर्षण कार्यः । ।

·१३ गणपतिपूजनम् अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् । अवोत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् । अव चोर्ध्वात्तात् । अवाधरात्तात् । सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥३॥ त्वं वाटायस्त्वं चिन्मयः ॥ त्वमानंदमयस्त्वं ब्राह्ममयः । वं सचिदानंदाद्वितीयोसि । त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोसि ॥ ४॥ सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ।। सर्व जगदिदं लत्तस्तिष्ठति । सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ॥ सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति । त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः । त्वं चत्वारि याक्पदानि ॥५॥ त्वं गुणत्रयातीतः । त्वमवस्थात्रयातीतः । त्वं देहत्रयातीतः । त्वं कालत्रयातीतः । त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् । त्वं शक्ति- त्रयात्मकः । त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमानस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्म- भूर्भुवः स्वरोम् ॥६॥ गणादीन् पूर्वमुच्चार्य वर्णादीस्तदनन्तरम् ॥ अनुस्वार परतरः। अर्धेन्दुलसितम् । तारेण रुद्धम्। एतत्तव मनुस्वरूपम् । गकारः पूर्वरूपम् । अकारो मध्यमरूपम् । अनुस्वारश्नात्यरूपम् । पिंदुरुत्तररूपम् । नादःसंधानम्। स हितासंधिः।। सैपा गणेशविद्या। गणक ऋपिः । निवृद्गायत्रीछंदः । गणपतिर्देवत्ता । ॐ गं गणपतये नमः ॥ ७ ॥ एकदन्ताय विद्महे वक्रतुंडाय धीमहि । तन्नो दंती प्रचोदयात् ॥ ८॥ एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमंकुशधारिणम् ॥ रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूपकध्वजम् ॥ रक्तं लंबोदरं शूर्पकर्णकं रक्त- वाससम् ।। रक्तगंधानुलिप्तांगं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ।। भक्तानुकंपिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् || आविर्भूतं च सृष्टयादौ प्रकृतेः पुरुषा- स्परम् ।। एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ।। ९ ।। नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये नमस्तेऽअस्तु लंबो- ·१४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका दरायैकदन्ताय विघ्ननाशिने शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥१०॥ एतदथर्वशीर्ष योऽधीते स ब्रह्मभूताय कल्पते ।। स सर्वतः सुख- मेधते ॥ स सर्वविधैर्न बाध्यते । स पंचमहापापात्प्रमुच्यते ॥ सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ॥ मातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायं प्रातः प्रयुंजानो अपापो. भवति ।। सर्वत्राधी- यानोऽपविघ्नो भवति ॥ धर्मार्थकाममोक्षं च विंदति ॥. उदमथर्व- शीर्पमशिष्याय न देयम् ॥ यो यदि मोहादास्यति स पापीयान् भवति ।। सहस्रावर्तनात् यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत् ॥ ११ ॥ अनेन गणपतिमभिषिंचति स वाग्मी भवति ॥ चतुर्थ्यामनश्नन्जपति स विद्यावान् भवति । इत्यथर्वणवाक्यम् । ब्रह्माद्यावरणं विद्यान्न विभेति कदाचनेति ॥ १२ ॥ यो दूवाँकुरैर्यजति स चैश्रवणोपमो भवति ॥ यो लाजैर्यजति स यशोवान्भवति स मेघावान भवति । यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति ॥ यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते स सर्व लभते । अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यक् ग्राहयित्वा मूर्यवर्चस्वी भवति ॥ मूर्यग्रहे महानद्या प्रतिमासन्निधौ वा जप्त्वा सिद्धमन्त्रो भवति ॥ महाविघ्ना- समुच्यते ॥ महादोपात्ममुच्यते । महापापात्ममुच्यते। स सर्वविद्भवति स सर्वविद्भवति य एवं वेद ॥ १३ ॥ इत्युपनिपत् ॥ ॐ शांतिः ॥ अमृताभिपेफोऽस्तु | सिद्धि महाग. अभिपेकस्नानं सम०॥ शुद्धोदकमानम्--गंगादिसर्वतीर्थेभ्यो मया मार्थनया हृतम् । तोयमेतत्सुखस्पर्श स्नानाथ प्रतिगृह्यताम् ॥ सिद्धिबुद्धिसहितमहा- गणपतये नमः शुद्धोदकस्नानं सम० । आचमनीयं समर्पयामि ॥ ततो गणपति वस्त्रेण प्रोञ्छयित्वा पीठोपरि निध्यात् ॥

·३ गणपतिपूजनम् वस्त्रोपवस्त्रे-सर्वभूपाधिके सौम्ये लोकल जानिधारणे । मयोपपादिते तुभ्यं गृह्यतां वाससी त्वया । सिद्धि० महागण० वस्त्रो- परखे सम० ।। वस्रोपवस्वान्ते आचमनीयं सम० ॥ उपवीतम्-नवमिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् । उपवीतं भया दत्तं गृहाण परमेश्वर ) सिद्धि० स० महागण० नमः यज्ञोपवीत समर्प०. यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं सम०॥ गन्धः--श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाब्यं सुमनोहरम् । विलेपनं मया दत्तं पूजनाय प्रगृह्यताम् ॥ सिद्धि० स० महाग० न० गन्धं सम० ॥ अक्षता:-अक्षतास्तंडुलाः शुभ्राः कुङ्कुमाक्ताः सुशोभनाः । मया निवेदिता भत्या तान् गृहाण कृपां कुरु ॥ सिद्धि० स० महागण- पतये नमः अक्षतान्समर्पयामि ।। पुप्पाणि-माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै मया । आनीतानि सुपुष्पाणि गृह्यन्तां पूजनाय ते ॥ सिद्धि० महागणपतये नमः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ दूर्वाकुराःदुर्वा ह्यमृतसम्पन्ना शतमूला शताङ्कुरा । शतं पातकसंहन्त्री शत्तमायुष्यवर्धिनी ॥ सिद्धि० स० महागणपतये नमः ाङ्कुरान् समर्पयामि ॥ ["अथाइपूजा" हीं गणेश्वराय नमः पादौ पूजयामि । ही विनराजाय जानुनी पूजयासि । ह्रीं आखुवाहनाय अरू पूजयामि । ही हेरम्याय की पूजयामि । ही कामारिसूनवे० नामि पूजयामि । ही लम्बोदराय उदरं पूजयामि ।हीं गौरीसुताय० स्तनौ पूजयामि । ही गणनायकाय हृदयं पूजयामि । ही स्थूलकण्ठाय० कण्ठ पूजयामि । ह्रीं स्कन्दाग्रजाय० स्कन्धौ पूजयामि । ही पाशहस्ताय हस्तौ पूजयामि । हीं गजवक्राय चक्र पूजयामि। ही विघ्नहर्ने ललाटं पूजयामि ही सर्वेश्वराय शिरः पूजयामिाहीं गणाधिपाय साई पूजयामि । .

·ग्रतोद्यापनचन्द्रिका त्रिनेत्रं पाशं चैवातशाम्यं वरदमभयदं बाहुभिर्धारयन्तम् ॥शच्या युक्त गजास्यं पृथुतरजठरं नागयज्ञोपवीतं देवं चन्द्रार्धचूहं सकलभयहरं वि- घराज नमामि ॥ सिद्धिबुद्धिसहितमहागण० नमः मन्त्रपुष्पाञ्जलि समर्पयामि ॥ प्रदक्षिणा-यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि सर्वाणि नश्यन्ति प्रदक्षिणं पदे पदे ॥ पदे पदे या परिपूजकेभ्यः सद्योऽश्वमेधादि फलं ददाति ॥ तां सर्वपापक्षयहेतुभूतां प्रदक्षिणा ते परितः करोमि || सिद्धियुद्धिसहितमहागणपतये नमः प्रदक्षिणां सम० ॥ ततो विशेषाचं दद्यात् ॥ विशेषार्थ:-(ताम्रपात्रे जलं गृहीत्वा तत्र चन्दनाक्षतपुष्पाणि द्रव्यश्च निक्षिप्य तदुपरि नारिकेलञ्च निघाय तत्पात्रं हस्तद्वये धारयेत् ॥) रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष रक्ष त्रैलोक्यरतक।भक्तानामभयङ्का वाता भव भवार्णवात् ॥ द्वैमातुर कृपासिन्धो पाण्मातुराग्रज प्रभो । वरद त्वं वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद ॥ अनेन सफलार्पण फलदोऽस्तु सदा मम ॥ सिद्धि० महागणपतये नमः विशेषाधु सम० ॥ प्रार्थना-त्वां विनशदलनेति च सुन्दरेति भक्तमियेति सुख- देति वरप्रदति । विद्यापदेत्यघहरोति च ये स्तुवन्ति तेभ्यो गणेश वरदो भव नित्यमेव ॥ भक्कार्तिनाशनपराय गणेश्वराय सर्वेश्वराय सुखदाय सुरेश्वराय । विद्याधराय विकटाय च वामनाय भक्तमसन्न- वरदाय नमो नमस्ते ॥ नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूपाय ते नमः । नमस्ते रुद्ररूपाय काररूपाय ते नमः । विश्वरूपम्वरूपाय नमस्ते ब्रह्मचारिणे । भक्तमियाय देवाय नमस्तुभ्यं विनायक ॥ लम्बोदर ·गणपातपूजनम् नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा।। अज्ञानाद्विस्मृतेभ्रान्त्या यब्यूनमधिकं कृतम् ॥ तत्सर्व क्षम्यतां देव प्रसीद परमेश्वर ॥ मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर ।। यत्पू- जितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥ गतं पापं गतं दुःखं गतं दारिद्य- मेव च ॥ आगता सुखसंपत्तिः पुण्याच तव दर्शनात् ।। यदक्षरं पदभ्रष्टं मात्राहीनं च यद्भवेत् तत्सर्वं क्षम्यतां देव प्रसीद परमेश्वर ॥ कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा वुद्धयात्मना वा प्रकृतिस्वभावात् ॥ करोमि यद्य- त्सकलं परस्मै गणाधिपायेति समर्पयामि ॥ सिद्धि० महागण० न० प्रार्थनापूर्वकं नमस्कारान् सम० ॥ "हस्ते जलं गृहीत्वा" । अनेन यथामिलितोपचारैः कृतपूजनेन सिद्धिबुद्धिसहितः साङ्गः सपरिवारः श्रीमहागणपतिः प्रीयतां न मम ।। ॥ इति गणपतिपूजनमयोगः॥ ॥ अथ पुण्याहवाचनप्रयोगः॥ स्वपुरतः शुद्धाया भूमौ पञ्चवर्णैः श्वेतैस्तन्दुलैर्वाऽष्टदलं कार्यम् ।। भूमि स्पृशेत्--विश्वाधाराऽसि धरणि शेषनागोपरि स्थिता ॥ उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतवाहुना ॥ तत्र भूमौ- यवप्रक्षेपः-यवोऽसि धान्यराजस्त्वं सर्वोत्पत्तिकरः शुभः ।। प्राणिनां जीवनोपायस्त्वां भूमौ स्थापयाम्यहम् ।। कलशस्थापनम्-हेमरूप्यादिसम्भूतं ताम्रजं सुदृढं नवम् । अच्छिद्रं धौतकल्मापं कलश स्थापयाम्यहम् ।। १ यवाभावेऽक्षतान् स्थापयेत् । :

·२० ग्रतोद्यापनचन्द्रिका कलशे जलपूरणम्---जीवनं सर्वजीवानां पावनं पावनात्परम् । बीजं सर्वोषधीनां च तनलं पूरयाम्यहम् ।। गन्धप्रक्षेप, केशरागरुकङ्कोलघनसारसमन्वितम् । मृगनाभि- युतं गन्धं कलशे प्रक्षिपाम्यहम् ।। धान्यप्रक्षेपः-धान्यौपधी मनुष्याणां जीवनं परमं स्मृतम् ।। बलमदा तु सर्वेषां कलशे प्रक्षिपाम्यहम् ॥ सर्वोपधीमक्षेप:-ओपथ्यः सर्ववृक्षाणां तृणगुल्मलतास्तु याः। दुर्वासर्पपसंयुक्ताः कलशे ताः क्षिपाम्यहम् ।। दुर्वाप्रक्षेपः-दूर्चा ह्यमृतसम्पन्नां शतमूलां शताङ्कराम् । शर्त पातकसंहनी कलशे प्रक्षिपाम्यहम् ॥ पञ्चपल्लवप्रक्षेपः-अश्वत्योदुम्बरप्लक्षचूतन्यग्रोधपल्लवाः । पञ्च- तान पल्लवानस्मिन्कलशे स्थापयाम्यहम् ॥ सप्तमृत्मक्षेपः- अश्वस्थानाद्गजस्थानादल्मीकात्सङ्गमाद् इदात् । राजस्थानाच गोष्ठाच मृदमानीय निक्षिपे । फलप्रक्षेपः--पूगीफलमिदं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् । पुत्र- पौत्रादिफलदं कलशे प्रक्षिपाम्यहम् । पञ्चरत्नप्रक्षेपः-कनकं कुलिशं नीलं पद्मरागं च मौक्तिकम् । एतानि पञ्चरत्नानि कलशे प्रक्षिपाम्यहम् ।। हिरण्यप्रक्षेपः-हिरण्यगर्भगर्भस्थ हेम वीजं विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदं कलो प्रक्षिपाम्यहम् ॥ (रक्तसूत्रेण (वस्त्रेण वा) कलशं वेष्टयेत् ।।)

·-
.
पुण्याहवाचनप्रयोगः
२१
कलशवेष्टनम्--सूत्रं कार्पाससम्भूतं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । येन
बद्धं जगतेन कलशं वेष्टयाम्यहम् ।। (कलशोपरि-)
पूर्णपात्रम्-विधानं सर्ववस्तूनां सर्वकार्यार्थसाधनम् ॥ सम्पूर्णः
कलशो येन पात्रं तकलशोपरि ।।
( यजमानो हस्तेऽक्षतानादाय तत्र वरुणमावाइयेत् ॥)
वरुणावाहनम्-आवाहयामि देवेशं वरुणं यादसां पतिम् ।
पापनाशकरं दिव्यं कलशेऽस्मिन् शुभावहम् ।। अस्मिन्कलशे वरुणं
साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकम् आवाहयामि स्थापयामि ।।
प्रतिष्ठापनम्-प्रतिष्ठा सर्वदेवानां मित्रावरुणनिर्मिता । प्रतिष्ठां
ते करोम्यत्र कलशे देवतैः सह ॥ ही वरुणाय नम वरुण
सुमतिष्ठितो घरदो भव ॥
पूजनम्-ही वरुणाय नमः चन्दनं समर्पयामि ॥ ही वरु०
नमः अक्षतान् सम० ।। ही वरु० नमः पुष्पाणि सम० ।। ही वरु०
[० सम० ही वरु० नमः धूपं दीपं नैवेद्यं च सम० ॥
ही वरु० नमः पूगी० ताम्बू० सम०॥ ही वरु० नमः हिर० द० सम०॥
ही वरु० नमः आराति० सम० ॥ ही वरु० नमः मन्त्रपुष्पाञ्जलि
समर्पयामि ॥ ही वरु० नमः प्रा० पू० नम० सम० ॥
जलं गृहीत्वा-अनेन पूजनेन वरुणः प्रीयतां न मम ।।
(एवं कलशे वरुणं सम्पूज्य कलशस्य चतुर्दिक्षु मध्ये च ।) पूर्वे इंद्राय
नमः । दक्षिणे यमाय नमः । पश्चिमे वरुणाय नमः । उत्तरे कुराय
नमःमध्ये अपाम्पतये वरुणाय नमः । (इति संपूज्य स्वदक्षिणकरस्या-
नामिझया कलशं स्पृष्ठा अभिमंत्रयेत् ॥) कलशस्य मुखे विष्णुः
नमः सौभा०

·२२ . प्रतोद्यापनचन्द्रिका कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूळे तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ।। कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽय यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बुसमा- श्रिताः । अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा ॥ आयांन्तु मम शान्त्ययं दुरितक्षयकारकाः ॥ गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । कावरि नर्मदे सिन्धो जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ।। प्रार्थयेतू-देवदानवसंवाद मथ्यमाने महोदधौ । उत्पन्नोऽसि तदा कुंभ विधृतो विष्णुना स्वयम् ।। त्वत्तोये सर्वतीर्यानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥ शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः। त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलपदाः।। स्वत्प्रसादादिमा पूर्ना कर्तुमीहे जलोद्भव । सानिध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ॥ नमो नमस्ते स्फटिकपभाय सुश्वेतहाराय सुमङ्गलाय । सुपाशहस्ताय झपासनाय जलाधिनाथाय नमो नमस्ते ॥ पापाणे नम- स्तुभ्यं पद्मिनीजीवनायक । पुण्याहवाहनं यावत्तावचं सन्निधो भव ।। यजमान:-अवनिकृतजानुमण्डल कमलमुकुलसदृशमञ्जलिं शिर- स्याधाय दक्षिणेन पाणिना स्वर्णपूर्णकलशं धारयित्वा (वदेव)-दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानिच ॥ तेनायुम्ममाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु ।। (विमा वदेयुः )-तेनायुम्ममाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्तु ।। पुनः- दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च ॥ तेनायुम्ममाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु ॥ तेनायुःममाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्तु ॥ १ आचार्यों या वदेत् ।

·पुण्याहवाचनप्रयोगः २३ पुन:-दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च ॥ तेनायुः प्रमाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु ।। तेनायु:- प्रमाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्तु* ॥ (ततश्चतुरो ब्राह्मणानुपवेश्य तेषां हस्तेपु आचार्यस्य हस्ते वा सुमो- क्षितादिकरणम् ।) ही शिवा आपः सन्तु । सन्तु शिवा आपः । ही सौमनस्यमस्तु । अस्तु सौमनस्यम् ॥ ही अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु । अस्त्वक्षतमरिष्टञ्च । ही गन्धाः पान्तु सौमगल्यं वास्त्यिति भवन्तो ब्रुवन्तु । गन्धाः पान्तु सौमङ्गल्यञ्चास्तु ॥ ह्रीं अक्षताः पान्तु आयुष्य- मस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु । अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्तु ।। ह्रीं पुप्पाणि पान्तु सौश्रियमस्त्विति भवन्तो त्रुवन्तु । पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्तु । ह्रीं ताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्त्विति भवन्तो वन्तु । ताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु । ह्रीं पूर्गाफलानि पान्तु यहुफलमस्त्विति भवन्तो अवन्तु । पूगीफलानि पान्तु बहुफलमस्तु ॥ ही दक्षिणा.पान्तु बहु देयञ्चास्त्विति भवन्तो त्रुधन्तु । दक्षिणाः पान्तु बहुदेयञ्चास्तु । (यजमानो वदेत् ) ह्रीं. दीर्घमायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिः श्रीयशो विद्या विनयो वितं बहुपुत्रं बहुधनं चायुप्यं चास्त्विति भवन्तो चुवन्तु ॥ (विप्रा बदेयुः)-अस्तु ते दीर्घमायुः शान्ति पुष्टिस्तुष्टिः श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं यहुपुत्र बहुधनं चायुप्यम् ।। (यजमानो वदेत् ) यं कृत्वा सर्ववेदयशक्रियाकरणकर्मारम्भा. शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ते तमहं ह्रींकारमादि कृत्वा ऋग्यजुःसामाथर्वाशीर्वचनं बहुमपिमतं समनुज्ञातं भवद्भिरनुशातः पुण्यं पुण्याहं वाचयिष्ये ॥ वाच्यताम् (इति विप्रा धूयुः)। (ततो यजमानो ब्राह्मणानां हस्तेऽक्षतान् दद्यात्ते च मन्त्रान्ते आशिपो दशुः।) स्वस्त्यस्तु ते कुशलमस्तु चिरायुरस्तु गोवाजिहस्तिधनधान्यसमृद्धिरस्तु। ऐश्वर्यमस्तु बलमस्तु रिपुक्षयोऽस्तु वशे सदैव भवतां हरिभक्तिरस्तु ॥ इत्याशीर्वादः ॥ (ततो यजमानो ब्राह्मणान् प्रति वदेत्) प्रतजपनियमतपास्वाध्यायक्रतुदयादमदाननिशि- प्टानां सर्वेपां ब्राह्मणानां मनः समाधीयताम् ॥ समाहितमनस' स्मा (इति वालणा वदेयुः) । (एवं सर्वत्र ) प्रसीदन्तु भवन्तः । प्रसन्ना स्मः॥ ही शान्तिरस्तु । (अस्तु शान्ति.)॥हीं पुष्टिरस्तु॥ही तुष्टिरस्तु ।।

·૨૪ प्रतोद्यापनचन्द्रिका ही वृद्धिरस्तु ॥ ही अविघ्नमस्तु॥ ही आयुष्यमस्तु॥ ही आरोग्यमस्तु । ही शिवं कर्मास्तु ॥ ही फर्मसमृद्धिरस्तु ॥ ही धर्मसमृद्धिरस्तु ॥ ही वेदसमृद्धिरस्तु ॥ ही शास्त्रसमृद्धिरस्तु ॥ ही धनधान्यसमृद्धिरस्तु । ही पुत्रपौनसमृद्धिरस्तु ॥ ही इएसम्पदस्तु ॥ ही अरिनिरसनमस्तु । ही यत्पापंरोगमशुभमकल्याणं तहरेप्रतिहतमल्तु॥ ही यच्छेयस्तदन्तु। ही उत्तरे कर्मणि निर्विघ्नमस्तु ॥ ही उत्तरोत्तरमहरहरमिवृद्धिरस्तु । ही उत्तरोत्तराःक्रिया शुमा शोभनाःसम्पद्यन्ताम् ॥ ही तिधिकरणमुहर्त- नक्षनग्रहलग्नसम्पदस्तु ॥ (पाने उदकसेकः) ह्रीं तिथिकरणमुहर्तनक्षत्र- ग्रहलग्नाधिदेवताः प्रीयन्ताम् ॥ ह्रीं तिथिकरणे समुहर्ते सनक्षत्रे साहे साधिदेवते प्रीयेताम् ॥ ही दुर्गापाञ्चाल्यौ प्रीयेताम् ॥ ही अग्निपुरोगा विश्वेदेवाः प्रीयन्ताम् ॥ ही इन्द्रपुरोगा मन्द्णाः प्रीयन्ताम् ॥ ही वसिष्ठ- पुरोगाऋषिगणाःप्रीयन्ताम्। ह्रीं माहेश्वरीपुरोगा उमामात प्रीयन्ताम्॥ ही अरुन्धतीपुरोगा एकपत्न्यः प्रीयन्ताम् ॥ ह्रीं विष्णुपुरोगाः सर्वे देवाः प्रीयन्ताम् ॥ ही ब्रह्मपुरोगाः सर्ये वेदाः प्रीयन्ताम् ॥ ह्रीं ब्रह्म च ब्राह्मणाध प्रीयन्ताम् ॥ ह्रीं श्रीसरस्वत्यो प्रीयेताम् ॥ ह्रीं श्रद्धामेवे प्रीयेताम् ॥ ह्रीं भगवती कात्यायनी प्रीयताम् ॥ ह्रीं भगवती माहेश्वरी प्रीयताम् ।। ही भगवती ऋद्धिकरी प्रीयताम् ॥ ही भगवती सिद्धिकरी प्रीयताम् ।। ह्रीं भगवती पुष्टिकरी प्रीयताम् ॥ ह्रीं भगवती तुष्टिकरी प्रीयताम् ॥ ही भगवन्तौ विघ्नविनायको प्रीयेताम् ॥ ही सर्वाः कुलदेवता प्रीयन्ताम् ।। ही सर्वा ग्रामदेवताः नीयन्ताम् ।। (यहिः पूर्वस्याम् ।। ) ही हताश्च ब्रह्म द्विषः॥ ह्रीं हताश्च परिपन्धिनः ॥ ह्रीं हताश्च विघ्नकर्तारः ॥ ही शवयः पराभवं यान्तु ॥ ह्रीं शाम्यन्तु घोराणि ॥ ह्रीं शाम्यन्तु पापानि ॥ ह्रीं शाम्यन्वीतयः ॥(पुनः पात्रे) ह्रीं शुभानि वर्द्धन्ताम् ॥ ह्रीं शिवा आपः सन्तु ।। ह्रीं शिया ऋतयः सन्तु ।। ह्रीं शिवा ओषधयः सन्तु ।। ह्रीं शिवा घनस्पतयः सन्तु ।। ह्रीं शिवा नद्यः सन्तु ॥ ही शिया गिरयः सन्तु ।। ह्रीं शिवा अतिथयःसन्तु॥हीं शिवा अग्नयःसन्तु॥हीं शिया आहुतयः सन्तु।। ही अहोराने शिवे स्याताम् ॥ ह्रीं शुकाट्दारकवुधवृहस्पतिशनधरराहु- केतुसोमसहिता आदित्यपुरोगाः सर्वे ग्रहाः प्रीयन्ताम् ॥ह्रीं भगवानारा- यणः प्रीयताम् ।। ह्रीं भगवान्पर्जन्यः प्रीयताम् ॥ ह्रीं भगवान् स्वामी महासेनःप्रीयताम् ॥

·पुण्याहवाचनप्रयोगः * पुण्याहकालान्वाचयिष्ये (यज०)1 वाच्यताम् (इति विप्रा ब्रूयुः)॥ पुण्याहम्--ब्राह्मं पुण्यं महर्यच सृष्टयुत्पादनकारकम् ॥ वेदवृक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं ब्रुवन्तु नः ॥१॥ भो ब्राह्मणाः ! ( मा सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय मया क्रियमाणस्य संकल्पोक्ताख्यस्य ) अस्य कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु ।। अस्तु पुण्याहम् ( इति विप्राः)। एवं निः॥ ३ ॥ कल्याणम्-पृथिव्यामुद्धतायां तु यत्कल्याण पुरा कृतम् ।। ऋषिभिः सिद्धगन्धर्वैस्तकल्याणं त्रुवन्तु नः ॥२॥ भो ब्राह्मणाः ।। (मां सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय मया क्रियमाणस्य संकल्पोक्ताख्यस्य ) अस्य कर्मणः कल्याणं भवन्तो यन्तु । अस्तु कल्याणम् । (इति विप्राः)। एवं त्रिः ॥३॥ ऋद्धिः-सागरस्य यथा वृद्धिर्महालक्ष्म्यादिभिः कृता । सम्पूर्णा सुप्रभावा च तां तु ऋद्धिं त्रुवन्तु नः॥३॥ भो ब्राह्मणाः ! ( मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्फुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय मया क्रियमाणस्य संकल्पोक्ताख्यस्य ) अस्य कर्मणः ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु ।। कर्म ऋद्धयताम् । ( इति विप्राः) ॥ एवं त्रिः॥ स्वस्ति--स्वस्तिस्तु याऽविनाशाख्या पुण्यकल्याणद्धिदा ॥ विनायकमिया नित्यं ताञ्च स्वस्ति ब्रुवन्तु नः ॥ भो ब्राह्मणाः । ( मयं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय मया क्रियमाणस्य संकल्पोक्ताख्यस्य) अस्य कर्मणः स्वास्ति भवन्तो ब्रुवन्तु ।। आयुप्मते स्वस्ति ।। ( इति विप्राः ) ॥ एवं त्रिः ।। श्री:-समुद्रपथनाज्जाता जगदानन्दकारिका ॥ हरिप्रिया च माङ्गल्या तां श्रिय च ब्रुवन्तु नः ॥ भो ब्राह्मणाः । (मां सकुटुम्बिने ·२६ व्रतोधापनचन्द्रिका महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय मया क्रियमाणस्य संकल्पोक्ताख्यस्य ) अस्य कर्मणः श्रीरास्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु ॥ अस्तु श्रीः ॥ (इति विप्राः) ॥ एवं त्रिः॥ (ततो यजमानो इस्ते जलमादाय।) मया कृतेऽस्मिन्पुण्याहवाचने न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स उपविष्टब्राह्मणानां वचनात् महागणपति- मसादाच सर्वः परिपूर्णोऽस्तु ।। अस्तु परिपूर्णः ( इति विमाः)। अयाभिपेकः ।। (अविधुराश्यत्वारो ब्राह्मणाआचार्यो वा वाचनकल- शाजलं निष्कास्य तज्जलेन वा प्रीयतामित्यस्य जलेन यथाकालं यजमानमूर्मि अभिपेकं कुर्युः ॥) [सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो अगन्नाथ- स्तथा सङ्कपणो विभुः॥ प्रद्युम्नश्वानिरश्च भवन्तु विजयाय ते । आखण्ड- लोऽग्निर्भगवान्यमोवै नितिस्तथा ॥ वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः|ब्रह्मपासहिताः सर्वे दिक्पाला-पान्तु तेसदाकीर्तिर्लक्ष्मीतिर्मेधा पुष्टिःश्रद्धा क्रिया मतिः। बुद्धिर्लजायपुःशान्तिःकान्तिस्तुष्टिश्च मातरः एतास्त्वामभिपिन्चन्तु देवपल्यः समागताः ॥ आदित्यश्चंदमा भौमवुध- जीवसितार्कजाः। ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः॥पयो मुनयो गावो देवमातर एव च ॥ देवपल्यो दुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः ॥ अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो पाहनानि च । औपचानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये॥ सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः । एतास्त्वामभिपिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥] सहस्राक्षं शतधारमृपिभिः पावनं कृतम् । तेन बामभिपिञ्चामि पाबमानं पुनातु तत् ॥ भगं ते वरुणो राजा भगं मूर्यो वृहस्पतिः ।भग- मिन्द्रश्य वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः ।। यत्ते केशेषु दीर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापो निघ्नन्तु ते सदा ॥ शान्तिः शान्तिः सुशान्तिर्भवतु ॥ अमृताभिषेकोऽस्तु ॥ हस्ते जलं गृहीत्वा । अभिपेक- ·गौर्यादिमातृकास्थापनम् कर्तृकेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथोत्साई दक्षिणां दास्य तेन श्रीकर्माधीशः प्रीयताम् ।। अनेन पुण्याहवाचनेन श्रीभगवान् प्रजापतिः प्रीयताम् ।। ॥ इतिपुण्याहवाचनप्रयोगः॥ ॥ अथ गौर्यादिमातृकास्थापनम् ॥ तत्रादौ रक्तवस्त्रास्तृते भद्रपीठे सप्तदशगोधूमपुंजान कृत्वा तदुपरि पूगीफलानि निधाय अक्षतान् गृहीत्वा याकस्थानेषु गणेशसहित- मातृकाणाम् आवाहनं कुर्यात् ॥ तत्र क्रमा-गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया॥ देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः ॥ १॥ धृतिः पुष्टिस्तथा तुष्टिरात्मनः कुलदेवता ॥ गणेशेनाधिका ह्येता वृद्धौ पूज्यास्तु पोडश ॥२॥ तद्यथा ।। [अत्र केचित् “ मातरो लोकमातरः" इति सर्वासां विशेषणे मत्वा " गणेशेनाधिका होता वृद्धौ पूज्याश्चतुर्दश " इति मत्वा चतु- देशमातृकाणामाचाहनं कुर्वन्ति तदा तन्मते गणेशसहितानां गौर्यादि- चतुर्दशमातृकाणामावाहनं पूजनं च कार्यम् ] (सगणेशगौर्यादिमातृकाणां सप्तघृतमातृकाणाञ्चकतन्त्रेण पूजन कर्तव्यं चेत् सगणेशगीर्यादीनामावाहनं कृत्वा नियादिसप्तघृतमातृ- काणां चावाहनं कृत्वा (प्रतिष्ठा सर्वदेवानाम् ) इति प्रतिष्ठाप्य "पसो- धौरासमन्वितसगणेशगीर्यादिमातृभ्यो नमः आसनं समर्पयामि। पाधं समर्पयामि । एवं अय॑म् आचमनीयं स्नानं पञ्चामृतस्नान गन्धोदफस्नानम् उद्वर्तनस्नानम् अभिपेकस्नानं शुद्धोदकस्नानं यस्रो- पवने गन्धम् अक्षतान् पुष्पाणि सौभाग्यद्रव्यं धूप दीपं नैवेद्यं पूगी. फलतांबूलं हिरण्यदक्षिणाम् आरार्तिक प्रदक्षिणां मन्त्रपुष्पाञ्जलि विशे. पार्थे प्रार्थनापूर्वकनमस्कारान् समर्पयामि इति संपूजयेत् ॥ "जलं ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका गृहीत्वा-अनेन पूजनेन वसोर्धारासमन्वितसंगणेशगीर्यादिमातरः प्रीयन्ताम् ।। इति पूजनं कर्तव्यम् ॥) ॥ सगणेशगौर्यादिपोडशमातृकाणां स्थापनकोष्टकम् ॥१॥ स्वाहा | लोकमा.धृतिः १४ मातरः स्वघा देवसे० ९ कुलदे० गणेश विजया १ ७ जया पद्मा ३ गौरी २ सावित्री ८ तुष्टिः मेधा शची ४ पुष्टिः १५ मध्यानेये गणेशं तु नैऋत्यां गौरीमेव च ।। पद्मां तदुचरे यायौ पश्चिमे तु शची तथा ॥१॥ मेघां तदुत्तरे चैव सावित्री दक्षिणे तथा ॥ तत्पूर्वे विजयां चैव [त्तरे तु जयां तथा ॥ २ ॥ तत्पूर्वे देवसेनां च वाद्याग्नेये स्वयां तथा ॥ वाहोशान्यां तथा स्वाहां मातृर्वे वाहपूर्वक ॥३॥ तदुचरे लोकमातुर्मादमध्ये धृति तथा ॥ चाहनत्यके कोणे पुष्टिं संस्थापयेत् क्रमात् ॥ ४॥ वाहवायौतु तुष्टिं च मध्येो कुलदेवताम् ॥ गणेशपूर्विका होवं स्थापयेन्मातृकाःसदा ॥५॥ १ एवमुपरोपकारेण सगणेशगौयादिमातृकाणा स्थापनं कर्तव्यं वा ईशानकोष्टादारभ्य कोण पर्तव्यम् ॥ चतुर्दशमातृकास्थापनफोऽपि ईशानकोणादारभ्य स्थापनं वर्तव्यम् । .

·गौर्यादिमातृकास्थापनम् | सगणेशगौर्यादिपोडशमातृकास्थापनकोप्टकम् ॥ २ ॥ पू. अ. स्वधा । लोकमा. मातरः स्वाहा देवसे० कुलदे० पद्मा विज० ७ उ. गौरी जया ८ धृतिः १४ सावि० ६ ग० तुष्टिः मेधा शची पुष्टिः वा प. कात्यायनः-चायुचतुष्कमध्यस्थं गणेशं तत्र पूजयेत् ॥ मध्यनैन- त्यके कोणे गौरी पद्मा तु पावके ॥१॥ शची पश्चिमतो मेघा सावित्री विजया यमे || जयोत्तरे देवसेना स्वधा घेशान एव च ॥२॥ स्वाहा- Isग्नेये तथा चैन्यां मातरो लोकमातरः॥ मध्यवायौ धृतिश्चैव नैर्ऋत्ये पुष्टिरेवच ॥३॥ तुष्टिश्चैव तु वायव्ये मध्ये कुलदेवता ॥ प्रादक्षिण्य- क्रमास्थाप्या ईशान दिशतोऽपि वा ॥४॥]

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका " " (मध्यानये) गणपतये नमः गणपतिम् आवाहयामि स्थापयामि ॥१॥ (नत्याम् ) गौर्यै नमः गौरीम् आवाइयामि स्थापयामि ॥२॥ ( वायव्ये ) पनायै नमः पनाम् ॥३॥ (बाह्यपश्चिमे ) शच्य नमः शचीम् ॥४॥ (तदुत्तरे ) मेघायै नमः मेघाम् ॥५॥ ( दक्षिणे ) सावित्र्य नमः सावित्रीम् ,, (तत्पूर्वे ) विजयायै नमः विजयाम् ॥७॥ (उत्तरे ) जयाय नमः जयाम् ॥८॥ ।। समन्त्रकधीगीर्याद्यावाहनम् ॥ गणपतिः-एकदन्तं शूर्पकर्ण सर्वविघ्नहरं सदा ॥ त्रैलोक्यवन्दितं देवं गणेशं स्थापयाम्यहम् ॥ १॥ गौरी- हिमाद्वितनयां देवीं वरदां भैरवप्रियाम् ।। लंबोदरस्य जननीं गौरीमावाहयाम्यहम् ॥२॥ पद्मामां पद्मवदनां पद्मनाभां परिस्थिताम् ।। जगत्प्रियां पद्मवासां पनामावाहयाम्यहम् ॥ ३॥ शची- दिव्यरूपां विशालाक्षी गुल्लकुंडलधारिणीम् ॥ रक्तमुक्ताचलंकारां शचीमावाहयाम्यहम् ॥ ४॥ मेघा- मेधां विष्णुप्रियां नित्यं जगन्मोहनकारिणीम् ॥ मम यो महाभागां मेधामावाहयाम्यहम् ॥ ५॥ सावित्री-जगत्सृष्टिकरी धारी देवी प्रणवमातृकाम् ।। वेदगर्भामृतुमयीं सावित्री स्थापयाम्यहम् ॥६॥ विजया- सर्यास्त्रधारिणी देवी सर्वामरणभूपिताम् ॥ सर्पदेवनुतां ध्यातां विजयां स्थापयाम्यहम् ॥ ७॥ सुरारिमधिनी देवी देवानामभयप्रदाम् ॥ प्रैलोक्यवन्दितां देवीं जयामायाहयाम्यहम् ॥ ८॥ जया-

·गौर्यादिमातृकास्थापनम्
(तत्पूर्वे) देवसेनायै नमः देवसेनाम आचा० स्थाप० ॥९॥
(बाह्याग्निकोण) स्वधायै नमः स्वधाम् आवाहयामि स्थापयामि॥१०॥
(बाह्येशाने ) स्वाहायै नमः स्वाहाम्
॥११॥
(पूर्वे) मातृभ्यो नमः मातृः
॥१२॥
(तदुत्तरे) लोकमातृभ्यो नमः लोकमातृः आवा० स्थाप० ॥१३॥
(मातृलोकमातृमध्ये) धृत्यै नमः धृतिम् ,,
॥१४॥
(बाह्यनैर्ऋत्ये). पुष्टयै नमः पुष्टिम्
॥१५॥
( वाह्यवायव्ये ) तुष्टयै नमः तुष्टिम्
॥१६॥
(मध्येशानकोणे) कुलदेवतायै नमः कुलदेवताम् आ०स्था०॥१७॥
देवसेना- मयूरचाहुनां देवी खड्गशक्तिधनुर्धराम् ।।
. आवाहयेद्देवसेनां तारकासुरमर्दिनीम् ॥ ९॥
स्वधा- कव्यमादाय सततं पितृभ्यो या प्रयच्छति ॥
पितृलोकार्चितां देवीं स्वधामावाहयाम्यहम् ॥१०॥
स्वाहा- हविहीत्वा सततं देवेभ्यो या प्रयच्छति ॥
तां दिव्यरूपां वरदां स्वाहामावाहयाम्यहम् ॥११॥
मातरः- आवाहयाम्यहं मातुः सकला लोकपूजिताः।
सर्वकल्याणरूपिणीवरदा दिव्यभूपिताः ॥१२॥
लोकमातरः-आवाहयेल्लोकमार्जयन्तीप्रमुखाः शुभाः ।।
नानाभीष्टप्रदाः शान्ताः सर्वलोकहितावहाः॥ १३ ॥
धृतिः- सर्वहर्पकरी देवीं भकानामभयप्रदाम् ॥
होत्फुल्लास्यकमलां धृतिमावाहयाम्यहम् ॥ १४ ॥
पुष्टिः- पोषयन्ती जगत्सर्वं स्वदेहप्रभवाव्ययम् ।।
बहुपुष्टिकरी देवीं पुष्टिमावाहयाम्यहम् ॥ १५ ॥
तुष्टि- आवाहयाम्यहं तुष्टिं सूक्ष्मवस्त्रान्वितां शुभाम् ॥
संतोपो भविता चैव रक्षणायाध्वरे शुमे ॥ १६ ॥
कुलदेवता-आवाहयाम्यहं देवीमैश्वर्यसुखदायिनीम् ॥
वंशवृद्धिकरी नित्यो धनदेवी कुलाविकाम् ॥ १७ ॥

·३२
प्रतोद्यापनचंद्रिका
एवं गौर्यादीनामावाहनं 'प्रतिष्ठा सर्वः' इति स्थापनं च कृत्वा
यथालाभोपचारैः " सगणेशगौर्यादिमातृभ्यो नम:" आसनं सम।
एवं क्रमेण पाद्यं स० । अध्यं स० । आचमनीयं स० स्नानं स० ।
पंचामृतस्नानं स० । गन्धोदकस्नानं स० । उद्वर्तनस्नानं स० ।
अभिपेकस्नानं स० शुद्धोदकस्नानं स० वखोपवस्त्रे स०] गन्धं स०]
अक्षतान स०ापुष्पाणि स० पुप्पमालांसा सौभाग्यद्रव्यं साधूपं स०
टीपंसानैवेद्यसनपूगीफलतांबूल साहिरण्यदक्षिणांस आराति
सला प्रदक्षिणांस मन्त्रपुष्पांजलि स० विशेपा सामार्थनापूर्वक-
नमस्कारान् समर्पयामि । इति संपूज्य मार्ययेत् ॥ गणेशपूर्विका देव्यो
गौर्यादिप्रमुखाः स्मृताः।। प्रसीदन्तु हि कल्यायो निर्विघ्नं कुरुताध्वरम् ।।
इति । जलमाढाय-अनेन पूजनेन सगणेशगार्यादिमातरः पीयन्ताम् ।।
ततो भित्तो इष्टिकायर्या वा कुंकुमोपरि घृतेन सप्तरेखा उत्चरो-
चरक्रमेण कुर्यात् || तासां नामानि || श्रीव लक्ष्मीतिर्मेघा पुष्टिः
श्रद्धा सरस्वती || मांगल्येषु प्रपूज्यन्ते सप्तैता घृतमातरः ॥१॥
आवाहनं कुर्यात् । तद्यया।
श्रियै नमः श्रियम् आवाहयामि स्थापयामि ॥१॥
लक्ष्यै नमः लक्ष्मीम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ २ ॥
धृत्यै नमः धृतिम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ ३ ॥
सुवर्णपग्रहस्तां तां विष्णोर्वक्षःस्यले स्थिताम् ।।
त्रैलोक्यवल्लभां देवीं थियमावाहयाम्यहम् ॥ १॥
लक्ष्मी:- शुभलक्षणसंपन्नां क्षीरसागरसंपवाम् ।।
चंद्रस्य भगिनी सौम्यां लक्ष्मीमावाहयाम्यहम् ॥ २ ॥
धृतिः- संसारधारणपरां धैर्यलक्षणसंयुताम् ॥
सर्वसिद्धिकरी देवीं धृतिमावाहयाम्यहम् ॥ ३॥

·गौर्यादिमातृकास्थापनम्
मेधायै नमः मेधाम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ ४ ॥
पुष्टचै नमः
पुष्टिम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ ५ ॥
श्रद्धायै नमः श्रद्धाम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ ६ ॥
सरस्वत्यै नमः सरस्वतीम् आवाहयामि स्थापयामि ।। ७ ॥
एवमावाहनं कृत्वा तत्र मध्यमातृकोपरि गुडेन रौप्यमुद्रा
स्थापयेत् ॥ तत्र मंत्रः। " यं यं चिन्तयते कामं तं तं पामोति निश्चितम् ।।
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यते भूतले पुमान् ॥" ततः "प्रतिष्ठा सर्वदेवानां
इति प्रतिष्ठापनं च कृत्वा "श्रियादिसप्तघृतमातृकाभ्यो नमः" आसनं
समर्पयामि ॥ पाद्यं स० । अयं स० । आचमनीयं सम० । स्नानं
स० पंचामृतस्त्रानं स० । गन्धोदकस्तानं स० । उद्वर्तनस्नानं स०॥
अभिपेकस्तानं स० । शुद्धोदकस्तानं स० । वस्रोपवस्त्रे स० । गन्धं
स० । अक्षतान् स०। पुष्पाणि स०। पुप्पमाला स० । सौभाग्यद्रव्य
स० । धूपं स० । दीपं स० । नैवेद्यं स० । पूगीफलतांबूलं स० ।
हिरण्यदक्षिणां स० । आरातिक स० । प्रदक्षिणा स० । मन्त्रपुष्पां-
जलि सम० ॥ विशेषाघ स० । पार्थनापूर्वकनमस्कारान् सम० । (इति
मेधा- सदसत्कार्यकरणक्षमा वुद्धिविशालिनीम् ॥
मम कार्य शुभकरी मेधामावाहयाम्यहम् ॥ ४॥
पुष्टि- सोमरूपां सुवर्णाभा विद्युज्ज्वलितकुडलाम् ।।
जननी पुष्टिकरिणी पुष्टिमावाहयाम्यहम् ॥५॥
श्रद्धा- भूतग्राममिदं सर्वमजेन श्रद्धया कृतम् ॥
श्रद्धया प्राप्यते सत्य श्रद्धामावाहयाम्यहम् ॥ ६॥
सरस्वती-प्रणवस्यैव जननी रसनानस्थितां सदा ॥
प्रागल्भ्यदात्री चपलां घाणीमावाहयाम्यहम् ॥७॥

·३४ व्रतोद्यापनचन्द्रिपा पूर्ववत् आसनपाद्यादिभिः संपूय) प्रार्ययेत् ।। श्रियादिसप्तमातृभ्यो नमो वाग्भ्यः सदा मम । कल्याणं ताः प्रयच्छन्तु श्रियादिघृतमातरः ॥ इति।। जलमाटाय-अनेन पूजनेन श्रियोदिसप्तघृतमातरःभीयन्ताम्॥ ॥ इति गोर्यादिमाकास्थापनप्रयोगः॥ ॥ आयुष्यमन्त्रजपः॥ विमा हस्तेऽक्षतान् गृहीत्वा सपत्नीऊयजमानस्यायुष्याभिट्टद्धर्यम् आयुष्यमन्त्रजपं कुर्युः ।। यथा-स्वस्त्यरतु ते कुशलमस्तु चिरायुरस्तु गोवाजिहस्तिधनधान्यसमृद्धिरस्तु ।। ऐश्वर्यमस्तु बलमस्तु रिपुक्षयोऽस्तु वंशे सदैव भवतां हरिभक्तिरस्तु ॥ आयुष्यम् आयुप्यम् आयुप्यम् । आयुप्याभिद्धिरस्तु ॥ इत्यक्षतान् यजमानमूर्ध्नि निक्षिपेयुः ॥ ॥ इत्यायुप्यमन्त्रजप ॥ ॥ वैश्वदेवसंकल्पः ॥ अत्र प्रथमं वैश्वदेवः । तदभावे तजनितदोपपरिहाराय तंदुलपात्रं सघृतं सदक्षिणाकमाचार्याय वा वैश्वदेवकरें कस्मैचिद्राह्मणाय दद्यात्।। यथा-(यजमानो हस्ते मदक्षिणाकं सघृतं तंडुलपानं गृहीत्वा वदेत्-) अस्मिन् कर्मणि विहितपैश्वदेवाकरणजनितमत्यवायपरिहारार्थ वैश्वदेवकरणजनितफलप्राप्त्यर्थम् इदं सदक्षिणाकं सघृतं तंडुलपात्रम् आचार्याय (चा अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय ) अहं दास्य तेन वैश्वदेव- करणजनिवफलमाप्तिद्वारा मारीप्सितकर्मण्यधिकारसिद्धिरस्तु ।। ॥ इति वैश्वदेवसकल्प ॥ १ अत्र कवित् मातृकोमयपाथे कुराचारात् माग्दयुम्न (विश्वाधारासी यादिपूर्णपा मान्त कृत्वा त्म्योपरि नारिटेल निघाय वर पूतन च विधाय) स्थापयिचा तन कुलदेवताया गोनजाया पूतन कुर्वन्ति । कुचिद्देशे इद क्रियते पुत्रचिन यिने ययाकुलाबर कर्तव्यम् ॥ .

·नान्दीश्राद्धप्रयोगः ३५ ॥ अथ नान्दीश्राद्धप्रयोगः॥ नांदीश्राद्धं सपिंडकमपिंडकं वा फलं समानम् ॥अपिंडका प्रयोगोऽयम् ।। ताम्रपात्रे त्रीन तंडुलपुञ्जान कृत्वा तदुपरि पूगीफलानि निधाय दक्षिणहस्ते सजलदुर्वांकुरान गृहीत्वा पाद्यादिकं दद्यात् ॥ यथा- पाद्यम् ॥ सत्यवतुसंज्ञका विश्वेदेवा नान्दीमुखा इदं वः पायं पादावनेजनं पादप्रक्षालनं वृद्धिः॥१॥ गोत्राः पितृपितामहमपितामहाः सपत्नीका नांदीमुखा इदं चः पाद्यं पादावनेजनं पादप्रक्षालनं वृद्धिः ॥ २॥ द्वितीयगोत्राः मातामहप्रमातामहद्धप्रमातामहाः सपत्नीका नांदीमुखा इदं वः पाद्यं पादावनेजनं पादप्रक्षालनं वृद्धिः ॥३॥ जलमादाय • अद्येत्यादि० तिथी अमुककर्माङ्गन्त्वेन सांकल्पेन विधिना नांदीश्राद्धमहं करिष्ये ।। आसनदानम् ।। सत्यवसुसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नांदीमुखाना- मिदमासनं सुखासनं नान्दीश्राद्ध क्षणी क्रियेता तथा प्राप्नुता भवन्तौ । मानवाव ॥१॥ गोत्राणां पितृपितामहमपितामहानां सपत्नी- कानां नांदीमुखानामिदमासनं सुखासनं नान्दीश्राद्धे क्षणाः क्रियन्ता तथा प्राप्नुवन्तु भवन्तः । प्राप्नवाम ॥ २ ॥ द्वितीयगोत्राणां मातामहप्रमातामहद्धप्रमातामहानां सपत्नीकानां नांदीमुखानामिद- मासनं सुखासनं नान्दीश्राद्ध क्षणाः क्रियन्ता तथा प्राप्नुवन्तु भवन्तः । प्राप्नवाम ॥३॥ गंधादिदानम् ॥१॥सत्यवतुसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो नान्दीमुख्ये- भ्य इदं गंधाधर्चनं नमः संपद्यतां वृद्धिः॥२॥ गोत्रेभ्यः पितृपितामह- मपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नांदीमुखेभ्य इदं गंधाधर्चनं नमः संपद्यता ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका वृद्धिः ॥३॥ द्वितीयगोत्रेभ्यो मातामहममातामद्धममातामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नांदीमुखेभ्य इदं गन्धाधर्चनं नमः संपद्यतां वृद्धिः ।। भोजनसंकल्पः ॥१॥ सत्यवमुसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो नांदीमुखेभ्यो युग्मयुग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तमन्नं तनिष्कयीभूतं किंचिद्धिरण्यम् अमृतरूपेण नमः संपद्यतां वृद्धिः ॥ २ ॥ गोत्रेभ्यः पितृपितामहमपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नांदीमुखेभ्यो युग्मयुग्मब्राह्म- णभोजनपर्याप्तमन्नं तनिष्कर्याभूतं किंचिद्धिरण्यम् अमृतरूपेण नमः संप- द्यतां वृद्धिः।।३॥ द्वितीयगोत्रेभ्यो मातामहममातामहद्धप्रमातामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नांदीमुखेभ्यो युग्मयुग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तमन्नं तनिष्क- यीभूतं किंचिद्धिरण्यम् अमृतरूपेण नमः संपद्यतां वृद्धिः ।। सक्षीरयवमुदकदानम् ॥ १ ॥ सत्ययसुसंज्ञका विश्वदेवा नांदी- मुखाः प्रीयन्ताम् ।। २ ।। गोत्राः पितृपितामहप्रपितामहाः सपत्नीका नांदीमुखाः प्रीयन्ताम् ॥ ३ ॥ द्वितीयगोत्रा मातामहममानामहद्धप्र. मातामहाः सपत्नीका नान्दीमुखाः प्रीयन्ताम् ॥ आशिपां ग्रहणम् ॥ गोत्रं नोऽभिवर्द्धताम् । अभिवर्द्धवां वो गोत्रम् ।। दातारो नोऽभिवर्द्धन्ताम् । अभिवर्दन्तां वो दातारः ॥ संत- तिर्नोऽभिवर्द्धताम् । अभिवर्द्धतां वः सततिः ॥ श्रद्धा च नो मा व्यगमत् । मा व्यगमत् वः श्रद्धा ॥ बहुदेयं च नोऽस्तु । अस्तु वो वहुदेयम् ॥ अन्नं च नौ बहु भवः । भवतु वो वद्धनम् ॥ अतिथीं। - १ यजमान : प्रार्थयेत् ।। २ माझा आशीर्वाचं वदेयुः ॥ आशिशमन्तपर्यन्त में कम :॥

·३७ नान्दीश्राद्धप्रयोगः लभामहै । लभन्ता वोऽतिथयः ।। याचितारश्च नः सन्तु । सन्तु वो याचितारः । एता आशिपः सत्याः सन्तु । सन्त्वेताः सत्या आशिपः।। दक्षिणादानम् ॥१॥ सत्यवतुसंज्ञफेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो नांदीमुखेभ्यः कृतस्य नांदीश्राद्धस्य फलप्रतिष्ठासिद्धयर्थं द्राक्षामल- कयवमूलनिष्क्रयीभूता दक्षिणां दातुमहमुत्सजे ॥२॥ गोत्रेभ्यः पितृ- पितामहप्रपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नांदीमुखेभ्यः कृतस्य नांदीश्राद्ध- स्य फलप्रतिष्ठासिद्धयर्थं द्राक्षामलकययमूलनिष्क्रयीभूतां दक्षिणा द्वातु- महमुत्सृजे ॥३॥ द्वितीयगोत्रेभ्यो मातामहममातामहद्धप्रमातामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नांदीमुखेभ्यः कृतस्य नांदीश्राद्धस्य फलप्रतिष्ठासिद्धयर्थं द्रासामलकयवमूलनिष्कयीभूतां दक्षिणां दातुमहमुत्सजे ॥ नान्दीश्राद्धं संपन्नम् । सुसंपन्नम् । जलं गृहीत्वा-अनेन नान्दीश्राद्धकर्मणा कृतेन श्री नांदीमुखदेवत्ताः प्रीयन्ताम् ॥ अस्मिन्नांदीश्राद्ध न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स उपविष्टब्राह्मणानां वचनाद् श्रीनांदीमुखप्रसादाच सर्वः परिपूर्णोऽस्तु इति भवन्तो ब्रुवन्तु ॥ अस्तु परिपूर्णः ॥ इति ॥ ॥ इति नान्दीधाद्धप्रयोग.॥ . ॥ अथ आचार्यात्विग्वरणम् ॥ ।। अथार्धवंदनम् ॥ ततो यजमानः ( पाद्यार्घपात्राणि संस्थाप्य ) कास्यपुटे ताम्रसंपुटे चा शराचे अर्थ कुर्यात् ॥ यथा-॥ आपः क्षीरं कुशाग्राणि दधिवा- क्षतास्तथा ॥ तिलाः सिद्धार्थकाथैव ह्यष्टांगोऽर्थः प्रकीर्तितः ॥ १ ॥ इत्यष्टाङ्गमधु कृत्ला रक्तसूत्रेण वेष्टयेत् ।।

·व्रतोद्यापनचंद्रिका यजमानः आसनात्पश्चिमत उत्तराभिमुखो भूत्वा तिष्ठत् ॥ आचार्यः पत्नीहस्ते कलशं यजमानहस्ते अर्घ्यपात्रं च दद्यात् ॥ विप्राः शांति- सूक्तं पठेयुः ॥ तद्यया-(सुमुहूर्तादिकर्तव्यं शोभने मंडपे द्विजैः॥ शांतिपाठोऽर्यदानं च प्रच्छापूर्व समाचरेत् ॥ १॥) आयुरारोग्यपुत्रा- दिसुखश्रीप्राप्तये मम ॥ आपद्विन्नविनाशाय शत्रुबुद्धिक्षयाय च ॥२॥ विशेपकाम्यहोमेन सहितं समिदादिभिः ॥ आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे राहुकेतुपुरःसराः ॥३॥ ग्रहदेवाधिदेवैश्च नक्षत्राणां सदेवतैः ।। इंद्रादिभिश्च दिक्पालेब्रह्मविष्णुमहेश्वरः ॥ ४ ॥ वास्तुदुर्गागणेशैश्व क्षेत्रपालादिसंयुतः ॥ भूम्यन्तरिदेवश्च कुलदेवैश्व मातृभिः ॥५॥ चतुर्भिश्चैव वैदेश्व रुद्रेण सहितास्तया ॥ सागरा द्वीपपातालान्यू लोकाः सुरैः सह ॥६॥ पर्वता ऋपयः सर्वे गंगाद्याः सरितो ध्रुवम् ॥ आदि. त्यादिनहर्यज्ञयूयं कर्तुं प्रसीदत ॥७॥ (मम क्षेपायुरारोग्यपरम- श्रीसुखाप्तये ।। सबंधुसुतभार्यस्य वांछिनार्यस्य सिद्धये ॥ ८ ॥ आ- धिव्याधिजरामृत्युभयशोकापउित्तये ॥ भूतभव्यभविष्यतित्रिविधी स्पातशांतये ॥ ९॥ सर्वैर्न साममध्वस्तै निरस्तैश्च सुरद्विपाम् ॥ सर्व सौभाग्यसंपत्त्यै निप्पत्यै चास्य कर्मणः ॥१०॥ आचार्यादिसमस्तानां जापकानां द्विनन्मनाम् ।। पादाचं प्रकरिष्येऽहमाज्ञां देहि ममावरे ॥११॥ पावनाः सर्ववर्णानां ब्राह्मणा ब्रह्मरूपिणः ॥ अनुगृहन्तु मामय संम्ल्पोक्ते च कर्मणि ॥१२॥) स्वागतं भो दिजश्रेष्ठा मदनुग्र- इकारकाः ।। अयमर्य इदं पायं भवद्भिः प्रतिगृह्यताम् ॥ १३ ॥ अर्कोऽघोऽयः ॥ प्रतिगृह्यतामिति यजमानः । प्रतिगृहामीत्याचार्यः। ततो यजमानो हस्ते जलं गृहीत्वा- आचार्यात्विनां वरणमई ·३९ आचार्यावृत्विग्वरणम् करिष्ये इति संकल्प्य हस्ते सयवपुष्पपूर्वीफल गृहीत्वा ।। अमुकगोत्रोऽ- मुकयजमानोऽहम् अमुरुगोत्रम् अनुकमवरम् अमुकवेदान्तर्गतामुका- खाध्यायिनम् अमुकशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन् कर्माण आचार्यकर्मकरणा- र्थम् "आचार्यत्वेन त्वामहं वृणे ॥ इति पठित्वा पूगीफलमाचार्याय दत्त्वा पुष्पं शिरास निघाय यवैर्नानुं स्पृशेत् ॥ "पृतोऽस्मि" इत्याचार्यों वदेत् ॥ पश्चात् “व्रताय एतत्ते पाद्यं पादावनेजनं पादप्रक्षालनमिदम् " इति पादप्रक्षालनं कुर्यात् । " अयमः" इति हस्तयोरध्यं दद्यात् । ततो गन्धाक्षतपुष्पैः पूजयेत् । ततो हस्ते कंकणबंधनम् ॥ तत्र मंत्रः॥ "प्रतिज्ञावरणं चैव स्वस्तिपुण्याहवाचनम् ।। कपिलाय नमस्तुभ्यं रक्षाकं- कणबंधनम् ॥१॥ (ततो हस्तमुद्राकर्णमुद्रासनाढिसामग्री यज्ञोपवीतं ववेच दत्वा)" यावत्कर्म समाप्यते तावत्वमाचार्यों भर । आचार्यस्त्वं यथा स्वर्गे शक्रादीनां बृहस्पतिः ॥ तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन्नाचार्यो भव सुव्रत ॥१॥" इति यजमानो वदेत् "भवामि " इत्याचार्यों वदेत् ॥ एवं रीत्या ब्रह्माणं सदस्यं सर्वोपद्रष्टारं गाणपत्यम् ऋत्विजो रणुयात् ॥इति।। ॥ अथ मधुपर्काचनप्रयोगः ॥ यजमान आदौ वाहुमात्रं इस्तमानं वा दीर्घ वामावर्तेन पञ्चाशद्भिर्द भैर्घटितं विष्टरद्वय तथा च आचमनार्थं च जलं चन्दनाक्षतपुष्पाणि मधुपर्काथै दधिमधुधृतं कांस्यपाने एकीकृत कास्यपात्रेण पिहित वस्त्रालं- कारणादीनि वस्तूनि च संपाद्य उदड्मुख उपविशेत् । ऋत्विजः शुभवस्वाच्छादिते पीठे प्राड्मुखा उपविशेयुः॥ ततो यजमान आचम्यमाणानायम्य हस्ते जलमादाय-अधेत्पादि० तिथी अमुकर्मणि आचार्यायविजो यथाशक्ति मधुपर्केगा यष्ये ।।

·४० व्रतोद्यापनवन्द्रिका ततो यजमानः ऋत्विनः संयोध्य "साधु भवन्त आसताम् अर्चयि- प्यामो भवतः" इति ब्रूयात् । "अर्चय" इति ऋविजो चदेयुः ॥ ततो यजमानो विष्टरानादाय ॥ विष्टर:- "विष्टराः विष्टराः विष्टराः ।। इत्यन्येनोक्ते- "विष्टराः प्रतिगृह्यन्ताम् " इति वदेत् ।। ऋत्विजः "प्रतिगृह्णीमः" इत्यभिघाय विष्टरान गृहीत्वा । “श्रेष्ठोऽस्मि वै समानानामुद्यतामिव भास्करः। तिष्ठामि त्वामयः कृत्वा य इदं मेऽभिदीयते ॥ १ ॥" इत्यनेनासने उचराग्रविष्टरोपरि उपविशन्ति ।। तत्रोपविष्टेषु तेषु यजमानः पादार्थमुदकानि गृहीत्वा तिष्ठेत् ॥ पाद्यम्-"पादार्थमुदकानि पाढार्थमुदकानि पादार्थमुदकानि" इत्यं- न्येनोक्त “ प्रतिगृह्यन्ताम्" इति यजमानो वदत् ।। ऋत्विनः "प्रति- गृह्णीमः" इत्यभिधाय यजमानपानादञ्जलिना पाद्यमादाय । “विरा- जो दोहो भवसि विराजो दोहमश्न ॥ विराजो दोहः पाद्याय मयि त्वं भव भो जल || २ ॥ अनेन मंत्रेण वाम पादं प्रक्षाल्य दक्षिणपाद प्रक्षालयन्ति | द्वि. विष्टर:- ततो यजमानो द्वितीयविष्टरानादाय " विष्टराः विष्टराः विष्टराः" इत्यन्येनोक्ते “ विष्टराः प्रतिगृह्यन्ताम्" इति वदेत् । ऋत्विजः “ प्रतिगृहीमः” इत्यभिधाय विष्टरान् गृहीत्वा । " श्रेष्ठोस्मि चै समानानामुद्यतामिव भास्करः । तिष्ठामि त्वामधः कृत्वा य इदं मेऽभिदीयते ।" इति मंत्रण पादयोरधस्ताद उत्तराग्रं विष्टरं स्थापयेयुः ॥ अर्थ:--ततो दूर्वाक्षतफलपुष्पचंदनयुतार्यपात्रं गृहीत्वा यजमानः ·मधुपर्कार्वनप्रयोगः ४१ " अर्थाः अर्धाः अर्घाः" इत्यन्येनोक्त "प्रतिगृह्यन्ताम्" इति वदेत् ॥ ऋत्विजः " प्रतिगृह्णीमः" इत्यभिधाय यजमानहस्तादर्घ गृहीत्वा ॥ "वयं वरुण युष्माभिः सर्वान कामानशेपतः । अतोऽघं त्वं गृहाणेमं भो ह्यापस्थमवाप्नुयाम् ॥ ॥३॥ अनेन मंत्रेण शिरस्यक्षतादिक किंचिद्दत्त्वा । "गपयामि समुद्र स्वां योनिमापः प्रयान्तु वै ।। वीरा अरिष्टाश्चास्माकं मा परासेचिमत्पयः ॥ ४॥" अनेन मंत्रेणापात्र- स्थं जलमैशान्यां प्राच्युदग्दिशि वा निनयेयुः ॥ यजमान आचमनीयोदकपात्राण्यादाय ॥ आचमनीयम्-ततः "आचमनीयानि आचमनीयानि आचमनी- यानि " इत्यन्येनोक्त " प्रतिगृह्यन्ताम् " इति यजमानो वदेत् । तत ऋत्विजः "प्रतिगृह्णीमः" इत्यभिधाय यजमानहस्तादाचमनीयपात्राणि वामहस्तेनादाय-दक्षिणहस्ते जलं गृहीत्वा " प्रियं जनानां यशसा पशूनां स्वाभिनं कुरु ॥ शरीरिणामरिष्टानि वरुणाचमयाम्यहम् ।। ॥५॥" अनेन मंत्रेण सकृदाचामेयुः ॥ द्विस्तूप्णीम् ॥ मधुपर्क:-ततो यजमानः घृतमेकपलं दधि त्रिपलं मधु एकपलं चेति सर्व कांस्यपात्रेवेकीकृत्य तानि कांस्यपात्रपिहि- मधुपर्काः मधुपर्काः मधुपर्काः" इत्यन्ये- नोक्त " मधुपर्काः प्रतिगृह्यन्ताम् " इति वदेत् । ऋत्विजः " प्रति- गृहीमः" इति उक्त्वा-" समीक्षे च यथा सर्वाण्यई भूतानि चक्षुपा ॥ तथेमं मधुपर्कं च प्रतीक्षेऽहं खलु प्रभो ॥६॥" अनेन मंत्रेण यजमानकरस्थमेव स्वं स्वं मधुपर्क निरीक्ष्य ।। १ यजमानहस्ते सर्वेषां पात्राणां स्थितेरसंभवात् ऋतिजा स्वहस्ते एव गृहीत्वा बहुधा तानि कृत्वा आदाय प्रेक्षणादिक कुर्वन्ति ।

·४२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका "पूष्णो देवस्य सवितुर्हस्ताभ्यामाददे किल ॥ मधुपर्क भर्गरूपमा- विनं सूर्यदेवतम् ॥७॥" अनेन मंत्रेण स्वं मधुपर्फ दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा वामहस्ते कृत्वा । "मयामि मधुपर्क च नाशनेनादनीयकम् । निष्कृ- न्तामि च यत्तदै श्यावास्याय नमो नमः ॥ ८॥ अनेन मंत्रेणाना- मिकांगुष्टेन च त्रिमिदक्षिणमालोड्य अनामिकांगुष्ठेन भूमी किंचिनि:- क्षिपेयुः ॥पुनस्तथैव दिः क्षिपेयुः । तत ऋचिजः “परमेण मधव्येन रूपेणान्नाधकेन च ॥ मधव्यं परमं तेन ह्यश्नामि मधुनोऽशनम् ॥९॥" अनेन मंत्रेण प्रथमं कनिष्ठिकांगुष्ठेन द्वितीयमनामिकांगुष्ठेन तृतीय मध्यमांगुष्ठेन प्राश्य ततो मधुपर्फशेष पुत्राय वा शिष्याय दद्यात् । उत्तरत आसीनाय दद्यात् सर्व वा प्राश्नीयात् असंचरदेशे वा धारयेयुः ॥ आचमनम्-ततः ऋत्विजः-"प्रियं जनानां यशसा पशूनां स्वामिनं कुरु।।शरीरिणामरिष्टानि वरुणाचमयाम्यहम् ॥" इत्यनेन मंत्रणैकवार द्विस्तूष्णीं चाचमनं कुर्युः ।। जलाभिमर्शनमू-ततः ऋत्विजो वामहस्तस्थजलेन प्राणान् स्पृशन्ति यथा-कराग्रेण मुखं स्पृशन्ति "वाडूम आस्येऽस्तुगा तर्जन्य- गुष्ठाभ्यां नासारन्ध्रे स्पृशन्ति “ नसोर्मे प्राणोऽस्तु"॥ अनामि- काङ्गुष्ठाभ्यां नेत्रे स्पृशन्ति " अक्ष्णोर्मे चक्षुरस्तु" ॥ मध्यमाङ्गुष्ठाभ्यां कर्णरन्ध्र स्पृशन्ति " कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु ।। " कनिष्ठिकाङ्गुष्ठाभ्यां वाहू स्पृशन्ति " वाढोर्मे वलमस्तु" ।। हस्तेन अरू स्पृशन्ति “ऊवार्म ओजोऽस्तु ॥ उभाभ्यां हस्ताभ्याम् " अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा ·जन्माष्टमीव्रतविधिः नास्तीर्य तत्र (ऋत्विा हस्तेषु वा) गोनिकायद्रव्यं दत्वा ॥ गौगागौ।' इति त्रिः माह ॥ " वसूनां दुहिता माता रुद्राणां भास्करस्वसा । ब्रवीमि गा मा वधिष्ट जनाय चेतनाटते ॥ १०॥ अनेन मन्त्रेण ऋत्विनः " मम यजमानस्य च उभयोः पाप्मा हतः" इत्युपांशु वूयुः ॥ ततः अन्यः कश्चित् " तृणानि उत्सृजत" इति उच्चै—- यात् ।। ततो यजमानः " अर्मासोऽर्धश्च भवति पडानधिकृत्य वै॥ गोरुद्देशेन तास्तस्या निष्क्रय ह्युत्सृजाम्यहम् ॥११॥" अनेन मंत्रेण निष्क्रय-तृणान्युत्सृजेत् ॥ संकल्पः-यजमानो जलमादाय ॥ अद्येत्यादि० तिथौ समस्त ऋत्विजो बखाद्यपचारैः पूजयिष्ये ॥ इति संकल्प्य यथोक्त- नियमेन चखालंकारादिभित्विां पूजनं कुर्यात् ।। ततो जलमादाय॥ अनेन यथाशक्तिमधुपचिनेन श्रीपरमेश्वरः प्रीयताम् ॥ तत आचा- यादीन्संपूज्याचारात्तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । ततः मार्थयेत् ।। ॥ इति मधुपर्चिनप्रयोगः॥] ॥ अथ ब्राह्मणप्रार्थना ॥ ब्राह्मणाः संतु मे शास्ताः पापात्पांतु समाहिताः ॥ वेदानां चैव दातारः पातारः सर्वदेहिनाम् ॥ १॥ जपयज्ञैस्तथा होमर्दानश्च विविधैः पुनः ॥ देवानां च ऋपीणाञ्च तृप्त्ययं याजकाः कृताः ॥ ॥२॥ येषां देहे स्थिता वेदाः पावयन्ति जगत्रयम् । रक्षन्तु सततं ते मां कर्मण्यस्मिन् व्यवस्थिताः ॥ ३ ॥ ब्राह्मणा जंगम तीर्थ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ येषां वाक्योदकेनैव शुद्धयन्ति मलिनो जनाः ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥ ४ ॥ पावनाः सर्ववर्णानां ब्राह्मणा ब्रह्मरूपिणः ॥ सर्व- कर्मरता नित्यं वेदशास्त्रार्थकोविदाः ॥ ५ ॥ श्रोनियाः सत्य- चाचश्च देवध्यानरताः सदा ॥ यद्वाक्यामृतसंसिक्ता ऋद्धिं यान्ति नरद्रुमाः ॥ ६ ॥ अंगीकुर्वन्तु कर्मेतत् कल्पद्रुमसमाशिपः ॥ यथोक्त- नियमैर्युक्ता मंत्रार्थे स्थिरबुद्धयः ॥ ७॥ यत्कृपालोचनात्सर्वा ऋद्धयो वृद्धिमाप्नुयुः । कर्मण्यस्मिन्मया पूज्याः सन्तु में नियमान्विताः ॥८॥ अकोधना शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः ॥ देवध्यानरता नित्यं मसनमनसः सदा ।। १।। अदुष्टभापणाः सन्तु मा सन्तु परनिंदकाः॥ ममापि नियमा ह्येते भवन्तु भवतामपि ॥ १० ॥ ऋत्विजश्च यथा पूर्वे शक्रादीनां मखेऽभवन् । यूयं तथा मे भवत ऋविजो द्विजसत्तमाः ।। ॥ ११ ॥ अस्य यागस्य निष्पत्ती भवन्तोऽभ्यर्थिता मया। सुप्रसादः प्रकर्तव्य कर्मेदं विधिपूर्वकम् ॥ १२ ॥ ( ब्राह्मणा ब्रूयुः) (वय नियमसंयुक्तास्तव कर्तव्यतत्पराः॥ कार्यं तव करिष्यामो विधिपूर्व न संशयः ॥ १३ ॥ कर्तव्या नो क्रियाशंका वेदाज्ञा हि गरीयसी ।। वैदिका नहि वेदाज्ञा लंघयन्ति कदाचन ॥ १४ ।। त्वदधीनं त्वया कार्य निःशंक श्रद्धयान्वितम् । वयं सर्वं करिष्यामस्तव कार्य न संशयः ॥ १५ ॥ यजमानः- धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सौभाग्योऽई धरातले ॥ प्रसादाद्भवतां विमाः पवित्रोऽहं कृतोऽधुना ॥ १६ ॥ शक्या सर्व करिष्यामि वचनाद्भवतां ततः ॥ आशीर्वादाच सिद्धानां पूर्ण सर्व भविष्यति ॥ १७ ॥) इति संमार्थ्य वरणश्राद्धं कुर्यात् ॥ अथ वरणश्राद्धम् ॥ वरणश्राद्धम् ॥ ॥ यजमानः स्वपादौ करौ प्रक्षाल्याचामेत् ॥ अक्षतैदिग्बंधः। स्वस्तिस्तु या०॥ चतुसुपु दिक्षु अक्षतान् विकीर्य-सांक-

·मधुपर्चिनप्रयोगः
स्पेन विधिना वरणश्राद्धोपहाराणां पवित्रताऽस्तु ॥ देशकालपाक-
पात्रान्नद्रव्यश्रद्धासपदस्तु ॥ जलमादाय - अयेत्यादि० सांकल्पेन
विधिना वरणश्रादं करिष्ये ॥ जलं गृहीत्वा - आचार्यादिसत्विग्भ्यो
यथादत्तं गंधाधर्चनं संपन्नं सुसंपन्नम् ।। अर्चनविधैः परिपूर्णतास्तु ||
दीपादीनां प्रदत्तानामिदं वो ज्योतिः सूर्यो ज्योतिः ॥ शेषोपचारा
विधिवद्भवन्तु ॥ आचार्यादिऋत्विग्भ्यः अवाह्नि भोजनं (दत्तं) दास्य-
मानं (वा) संपनं सुसंपन्नम् ॥आचार्यादिऋत्विग्भ्यो दक्षिणाः संपन्नाः
सुसंपन्नाः ।। तिलकमाशीर्वादः ॥ येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो
महाबलः । तेन त्वामपि बध्नामि रक्षे रक्ष हि मा चल ॥१॥
इति यजमानहस्ते कंकणपन्धनं कुर्यात् ॥ ततः पत्नीवामकरे कंकणं
वधीयात् ॥ यथा-मांगल्यं तन्तुना येन भर्तुजीवनहेतुना ॥ इस्ते
व नामि सुभगे संजीव शरदः शतम् ॥ २॥ इति ॥
पनीवामकरे सूत्र बवा सौख्यधनागमम् ।। बहुसपत्तिमारोम्य रक्षार्थे कण शुभम् ॥३॥

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ श्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः ॥ ॥ अथ जन्माष्टमीव्रतविधिः ।। करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् ।। वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं वालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥१॥ वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्विभ्रते दैत्यान्दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ।। पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुग्यमातन्वते म्लेच्छान्मूर्खयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥ २ ॥ कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतलेशनाशाय गोविंदाय नमो नमः ॥ ३ ॥ तत्र प्राग्व्रतनिर्णयः । यया जन्माष्टमीवतमर्धरात्रव्यापिन्यामष्टम्यां कार्यम् । अष्टम्यां दिनद्वयेऽरात्रव्यापिन्यामच्यापिन्यां वा परेव चाप्टमा ग्राह्या । यदा पूर्वदिने निशीथे केवलाष्टमी चोत्तरदिने निशीयास्पर्शिनी रोहिणीयुक्ता चाष्टमी तदा पूर्वेच ग्राह्या ॥ यया-"उदये चाष्टमी किंचिन्नवमी सकला यदि ।। भवेत्तु बुधसंयुक्ता माजापत्यृतसंयुता ॥ अपि वर्षशते- नापि लभ्यते यदि वा न वा ॥" अत्र उदयशब्दश्चन्द्रोदयपरः ॥ सूर्योदयपरत्वे तु यदा पूर्वदिने निशीथे केवलाष्टमी अपरदिने निशी- थासर्शिन्पष्टमी रोहिणीयुत्ता सती बुधयुक्ता तदापरदिन एव स्यात् ।। यदि बुधसत्वेऽपि रोहिणीयोगमात्रा वदवोचरा चोच्यते तदा रोहिणी. योगामावेऽपि वुधमानसत्वादुचरैव ऋक्षपोगवद्वारस्पापि प्राशस्त्यहेतु- ·जन्माष्टमीव्रतविधिः ४७ - त्वात् ॥"विष्णुरहस्ये"--"प्राजापत्यृक्षसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाटमी ।। मुहूर्तमपि लभ्येत सोपोष्या च महाफला" अत्रापि मुहूर्तपदं निशीथ- परम् ॥ यदा हि शुद्धाऽप्यष्टम्यरात्रे विद्यमाना ग्राह्या तदा रोहिणीयुता मुहूर्तमप्यहोरात्रे यस्मिन्नित्युक्तं लभ्यते ॥ यथा-"अष्टम्यां रोहिणीकक्ष तासु पुण्यमुपावसेत् ॥"रोहिणीयोगे त्वधिकनिशीथव्यापि- नीमपि विहाय स्वल्पाऽपि निशीथव्यापिनी रोहिणीयुता चाटमी तदा सैव ग्राह्यति व्याख्यान्तरं "मयूखे द्रष्टव्यम् ।। पारणा तु तिथिभान्ते कार्या यथाह । " भृगुः "-"जन्माष्टमी रोहिणी च शिवरात्रिस्तथैव च ॥ पूर्वविद्धैव कर्तव्या तिथिमान्ते तु पारणा ॥ १॥" पारणानिधोऽपि "ब्रह्मवैवर्त -"अष्टम्यामय रोहिण्यां न कुर्यात्पारणं कचित् ।। हन्यात्पु- राकृतं कर्म चोपवासार्जितं फलम् ॥ १॥ तिथिरष्टगुणं हन्ति नक्षत्रंच चतुर्गुणम् ।। तस्मात्प्रयत्नात्कुति तिथिभान्ते च पारणम् ॥२॥" तत्र दिवसे उभयान्ते पारणमिति मुख्यः पक्षः । एकतरान्ते त्वनुकल्पः ॥ यदा तु तिथिनक्षत्रयोरन्यतरस्यैव दिनान्तस्तदाऽहोरात्रे पारणानिपे- धादन्यतरान्ते पारणाऽभ्यनुज्ञाता साच दिवैवान्यतरान्ते कार्या । अत एव "वह्निपुराणे"-"भान्ते कुर्यात्तिथैर्वापि शस्तं भारत पारणम्" इति ।। ॥ इति जन्माष्टमीव्रतनिर्णयः॥ - ॥ अथ जन्माष्टमीव्रतपूजाविधिः ॥ जतदिने प्रातःकाले प्रातःस्मरणादि कृत्वा द्वादशगंडूपैर्मुखशुद्धिं त्वा ततोऽपामार्गसमिधा दन्तधावनं विधाय नद्यादौ विमले जले तेलामलफकल्केन मृदा च समन्त्रकं स्नानं विधाय शुद्ध वख्ने परिपाय ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका . ब्राह्मणादिः कृत्तनित्यक्रियः प्राङ्मुख उपविश्य व्रतग्रहणं कुर्याद । यथा हस्ते जलं गृहीत्वा-अद्येत्यादि० देशकालौ संकीर्त्य " श्रीकृष्णप्रीत्यर्थ जन्माष्टमीव्रतं (जयन्तीव्रतं चैकतन्त्रेण ) करिष्ये ॥ इति संकल्प्य ततः स्ताम्रपात्रे जलं गृहीत्वा "वासुदेवं समुद्दिश्य सर्वपापप्रशान्तये उपवास करिष्यामि (अशक्तौ वा "फलानि भक्षयिष्यामि") जन्माष्टम्या नभस्यहम् ॥ १ ॥ आजन्ममरणं यावद्यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥ तत्म- णाशय गोविन्द मसीद पुरुषोत्तम ॥ २ ॥ ॥ इति मन्त्रद्वयन तज्जलं पात्रान्तरे क्षिपेत् ॥ इति व्रतग्रहणं कृत्वा ततो गृहमध्ये वेदी विधाय तो गोमयेनोपलिप्य तत्र सुवर्णरजतादिमय्यो मृन्मय्यो भित्यादौ लिखिता वा प्रतिमा यथाकुलाचारं कर्तव्याः॥ तद्यथा-(कदलीस्तम्भवासोभि- राम्राशोकपल्लवयुतसजलपूर्णकलशैीपैः पुष्पमालाभिर्युतं स्वगरुधूपित- मनखङ्गकृष्णछागरक्षामणिद्वारन्यस्तमुसलादियुतं पङ्गलोपेतं पष्ठयां देवक्याः सूतिकागृहं विधाय तस्य समन्ताद् भित्तिपु कुसुमाञ्जलि- युतान देवगन्धर्वादीन् खगचर्मधरवसुदेवदेवकीनन्दयशोदागर्भगोपी- गोपान कंसनियुक्तान् गोधेनुकुञ्जरान् यमुनां तन्मध्यस्थकालियं चान्य- च तत्काननादिकं गोकुलचरितं यथासंभवं लिखित्वा सूतिकागृहमध्ये प्रच्छाद्य वृत्तमंचकं स्थापयेत् ॥) तत्र पर्यंके प्रसुप्तदेवक्याः स्तनं पिबन्ती श्रीकृष्णप्रतिमा निधाय (जयन्तीसत्वे वन्यदेवक्या उत्सङ्गे द्वितीयां श्रीकृष्णमूर्ति निधाय) पर्यकस्थदेवकीचरणसंवाहनपरी लक्ष्मीञ्च निधाय मित्त्यादौ खङ्गधरं वसुदेवं नन्दगोपान् लिखित्वा प्रदेशान्तरे मञ्चके मसूतकन्यया सह यशोदामतिमा पीठान्तरे वसुदेव- देवकीनन्दयशोदाश्रीकृष्णवलरामचण्डिकानां सप्त प्रतिमा स्थापयेत् ।। (एतावत्मतिमाकरणाशक्ती वसुदेवादिचण्डिकान्ताः सप्त चा यथाचार ·४९ जन्माष्टमीयतपूजाविधि. ग्याशक्ति वा प्रतिमाः कृत्वा स्थापयेत् ॥ अन्याः सर्वा यथायथम् न्यायेत् ॥) निशीथासन्नमाक्काले स्नात्वा धौते वाससी परिधाय शुभासने 'सपत्नीक) यजमान उपविशेत् । तत आचार्यादिविप्राः " या श्री" इति भद्रसूक्तं पठेत् ॥ ततो यजमानः आचम्य प्राणानायम्य श्रीगुरुभ्यो नत्वा " श्रीमन्महा० सुमुखश्चैकदन्तश्च० इत्यादि ब्रह्मेशानजनार्दना" इत्यन्तं गणेशादिस्मरणं कृत्वा ततो हस्ते जलमादाय संकल्प कुर्यातायथा- अत्राद्य० शुभपुण्यतिथौ मम सकुटुम्बस्य क्षेमस्थैर्यविजयाभयायुरारो- यैश्वर्याभिवृद्धयर्थं धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थं परिवार- सहितश्रीकृष्णप्रीत्यर्थं यथासंभव नियमेन वा यथामिलिचोपचारद्रव्यैर्ज- न्माष्टमीतताङ्गत्वेन यथाशक्ति परिवारदेवतासहितभगवच्छीकृष्ण- पूजनमहं करिष्ये ॥इति संकल्प्य पुनर्जळमादाय-"तंत्रादौ गणपतिस्पर- णपूर्वक दिग्रक्षण कलशशङ्खघण्टार्चनं च करिष्ये" इति सकल्प्य "विघ्ने- श्वराय त्वां विनशत्रु० लम्बोदर०" इति मन्त्रत्रयेण गणपतिस्मरण कृत्वा ततः "अपसर्प०॥ इति दिग्रक्षणं कृत्वा कलशार्चनं शङ्खघण्टार्चनं च कुर्यात् ।। ततो यथाशक्ति पुरुषसूक्तेन न्यासान् कुर्यात् ।

·५० व्रतोद्यापनचन्द्रिका । ॥ अथ पुरुषसूक्तन्यासाः॥ जितं ते पुंडरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हपोकेर महापुरपपूर्वज ॥ (वामकरे) १॥ देवानां दानवानां च सामान्यमधि दैवतम् ॥ सर्वदा चरणद्वंद्वं व्रजामि शरणं तव ॥ (दक्षिणकरे)२ एकस्त्वमसि लोकस्य स्रष्टा संहारकस्तथा ॥ अन्यक्तश्चानुमंता च गुण मायासमावृतः ॥ (वामपादे) ३॥ संसारसागरं घोरमनन्तं क्लेशमा जनम् ॥ त्वामेव शरणं प्राप्य निस्तरन्ति मनीपिणः॥(दक्षिणपादे)४। न ते रूपं नवाकारो नायुधानि न चास्पदम् । तथापि पुस्पाकारों भक्तानां त्वं प्रकाशसे ।। (वामजानौ) ५॥ नैव किंचित्परोक्ष ते प्रत्य क्षोऽसि न कस्यचित् ॥ नैव किंचिदसाध्यं ते न च साध्योऽसि कस्यचित ॥(दक्षिणजानौ) ६॥ कार्याणां कारणं पूर्व वचसा वाच्यमुत्तमम् ।। योगिनां परमा सिद्धिः परमं ते पदं विदुः ।। (वामकट्याम् ) ७ ॥ अहं भीतोऽस्मि देवेश संसारेऽस्मिन्मयावहे ॥ प्राहि मां पुंडरीकाक्ष न जाने परमं पदम् ॥ (दक्षिणक्ट्याम् ) ८॥ कालेप्वपि च सर्वेषु दिक्षु सर्वासु चाच्युत ॥ शरीरे च गतौ चापि वर्तते मे महद्भयम् ॥ (नाभी) ९॥ त्वत्पादकमलादन्यन्न मे जन्मान्तरेप्वपि । विज्ञानं यदिदं प्राप्य यदिदं मानमर्जितम् ॥ ( हृदये) १० ॥ जन्मान्तरेऽपि मे देव माभूदस्य परिक्षयः ॥ दुर्गतावपि जातस्य त्वद्गतो मे मनोरथः ॥(वामझौ)१॥ यदि नाय च विदेत तायताऽस्मिन् कृती सदा ॥ कामये विष्णुपादौ तु सर्वजन्मसु केवलम् ॥ (दक्षिणकुक्षी) १२ ॥ पुरुषस्य हरेः सूक्तं स्वयं धन्यं यशस्करम् ।। आत्मज्ञानमिदं पुण्य योगध्यानमिदं परम् ।। (फण्ठे) ॥१३॥ ध्येयः सदा सवितृमंडलमध्यवर्ती नारायण. सरसिजासनसंनि- विधः ॥ केयूरवान् मकरकुंडलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धतशंख- चक्रः ॥ (मुखे) १४ । एतनु यः पठति वेवलमेव सूक्तं नारायणस्य चरणावभियद्ययंद्यौ ॥ पाठेन तेन परमेण सनातनस्य स्थानं जरामरण- वर्जितमेति विष्णोः ॥ (नैनयो.) १५ ॥ हविपानी जले पुप्पैर्ध्यानेन हृदये हरिम् ॥ यजन्ति सूरयो नित्यं जपेञ्च रविमडले ॥ (मूर्षि) १६ ॥ विल्व पत्रं शमीपत्र पत्र, मारफस्य च ॥ मालतीकुशपत्रं च सद्यस्तुष्टिकर ·जन्माष्टमीव्रतपूजाविधिः ५१ 'हरेः॥(हृदयाय नमः) १७ ।। यन्नोपपद्यते किंचिद् ध्यानेन मनसैव तु ॥ संपद्यते प्रसादानु देवदेवस्य चक्रिणः ॥ (शिरसे नमः) १८॥ पधैश्च पुप्पैश्च फलैश्च तोयैरफ्रीतलब्धैश्च सदैव सत्सु ॥ भक्त्यैकलभ्ये पुरुपे पुराणे मुक्त्यै किमर्थ क्रियते न यत्नः॥ (शिखायै नमः) १९ ॥ इत्येव मुक्तः पुरुषस्य विष्णोरर्चाविधिर्विष्णुकुमारनाम्ना ॥ मुक्त्यैकमार्गप्रति- बोधनाय दृष्ट्वा विधानं त्विह नारदोक्तम् ॥ (कवचाय नमः) २० ॥ नमोऽस्त्वनंताय सहस्रमृतये सहस्रपादाक्षिशिरोरवाहवे ॥ सहस्रनाम्ने पुरपाय शाश्वते सहस्रकोटियुगधारिणे नमः ॥ (नेत्रत्रयाय नमः) २१॥ लक्ष्मीक्लत्रं शतपत्रनेत्र पूर्णेन्दुवकं पुरषोत्तमं च ॥ कारुण्यपात्रं कमनीय- गानं वदे पवित्रं वसुदेवसूनुम् ॥ (अस्त्राय नम ) २२ ॥ इति ॥ एवं पुरुपसूक्तेन देहन्यासान् कृत्वा ततो नूतनमतिमायामग्न्यु- तारणपूर्वकप्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् ॥ ॥ अथान्युत्तारणपूर्वकमाणप्रतिष्ठा । तनादौ सुवर्णमूर्तेः (भूतीनां) ताम्रपाने स्थापनं कृत्वा ॥ जल- मादाय ।। अधेत्यादि० अस्याः मूर्तः (आसां भूर्तीनाम्) अङ्गप्रत्यंगसंधिस. मुत्पनटकाद्यातपाग्निजनितदोपपरिहारार्थमग्न्युत्तारणपूर्वक ब्राह्मणद्वारा प्राणप्रतिष्ठां करिष्ये॥ मूर्ति (मूर्ती.) घृतेनाभ्युज्य उपरि जलधारांकुर्यात् ॥ मंत्र ॥ अग्निर्वैश्वानरो वह्नितिहोत्रो धनंजय. ॥ अग्नेस्त्तारणार्थाय मूर्तीनां शुद्धिहेतधे ॥ एवं विचार (३) पठित्या प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् ।। अस्य श्रीप्राणप्रतिष्ठामंजस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋपयः। ऋग्यजुः सामाथ चीणि छन्दांसि । जगत्सृष्टिकारिणी प्राणशक्तिर्देवता आंबीजे ह्रीशक्तिः क्रौंकीलकम् अस्या मूर्ते (आसां मूर्तीनां ) प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः ।। मूर्ती ( मूर्तिपु) हस्त निधाय पठेत् ॥ आं ही को यं रं लं चं शं पं सं है सः-सोऽहम् । अस्या मूर्ते. (आसां मूर्तीनां) प्राणा. इह प्राणा ॥ पुनः आंहीं को यरंशंसंह स.-सोऽहम्॥अस्या मूर्ते आसां मूर्तीनां) ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका जीव इह स्थित ॥ पुनः आं ही की यं रं लं वं शं पं सं हं सः-सोहम् अस्या मूर्तेः (आसां मूर्तीना) सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वाचनःश्रोत्रजित प्राणपाणिपादपायूपस्थानि इहैवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु नमः ॥ तत गर्भाधानदिषोडशसंस्कारसिद्धयर्थं पोडशप्रणयावृत्ति करिष्ये ॥ ही इस षोडशवारमुच्चरेत् । अनेन पोडशसंस्काराः संपद्यन्ताम् ॥ ततः प्रार्थ येत् ॥ रक्ताम्मोधिस्थपोतोल्लसदरणसरोजाधिरूढा कराब्जः पार कोदण्डमिशुद्भवमय गुणमप्यकुश पञ्चवाणान् । बिभ्राणा सृकपालं त्रि नयनविलसत्पीनयक्षोरुहाढ्या देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राण शक्तिः परा नः ॥ इति ।। (ततस्तां मूर्ति कलशोपरि स्थापयेत् ॥) तदनन्तरं "विश्वाधारासि" इत्यादिना कलशाधिष्ठातृदेवताना पति ठादिपूजनान्तं कृत्वा अष्टदलोपरि ( वा सर्वतोभद्रमंडले देवान संस्थाप्य संपूज्य तत्र) (जन्माष्टमी व्रतोद्यापने दृष्टव्यम् ) कलशं संस्थाप्य तस्योपरि पात्रं स्थापयित्वा देवं निधाय परिवारदेवतासहितम् आवाह. नादिकं कुर्यात् । आवाहनम्-पर्यवस्था किंनराधैर्युतां ध्यायेत्तु देवकीम् ॥ श्रीकृष्ण वालकं ध्यायेत्पर्य के स्तनपायिनम् ॥१॥श्रीवत्सवक्षसं शान्तं नीलोत्प- लदलच्छविम् ।। संवाहयन्ती देवक्याः पादौ ध्यायेच्च तां श्रियम् ॥२॥ देवक्यै नमः देवकीमावाहयामि स्थापयामि ॥१॥ श्रीकृष्णाय नमः श्रीकृष्णमावाहयामि स्थापयामि ॥२॥ लक्ष्म्यै नमः लक्ष्मीमावाहयामि स्थापयामि ।। ३॥ प्रतिष्ठापनम्-प्रतिष्ठा सर्वदेवानां मित्रावरुणनिर्मिता ॥ प्रतिष्ठा ते करोम्यत्र मण्डले दैववैः सह ॥ देवक्यादिपरिवारदेवताः सुमतिष्ठिताः वरदा भवत ॥ ततो ध्यानं कुर्यात् । हस्ते पुष्पाण्यादाय ॥ .

·जन्माष्टमीव्रतपूजाविधिः ध्यानम्-~गायद्भिः किन्नराद्यैः सततपरिता वेणुवीणानिनादैः शृङ्गारादर्शकुन्तप्रवरकृतकरैः किन्नरैः सेव्यमाना ।। पर्यङ्के स्वास्तृते या मुदिततरमुखी पुत्रिणी सम्यगास्ते सा देवी देवमाता जयति सुवदना देवकी दिव्यरूपा ॥१॥ श्रीकृष्णं वालकं ध्यायेत्पर्यड़े स्तन- पायिनम् ॥ श्रीवत्सवक्षसं शांतं नीलोत्पलदलच्छविम् ॥ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।। नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ देवक्या वसुदेवेन यशोदानन्दमेव च ॥ श्रीकृष्णं सहितं ध्याये बलदेवेन चण्डिकाम् ॥ देवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः ध्यानं समर्पयामि ।। ततो-"देवा ब्रह्मादयो ये च स्वरूपं न विदुस्तव ॥ अतस्त्वां पूजाये- प्यामि मातुरुत्सङ्गवासिनम् ॥" इत्युक्त्वा पूजनार्य भगवदनुज्ञा गृहीत्वा आसनादिना परिवारदेवतासहितभगवतः पोडशोपचारैः पूजनं कुर्यात् ॥ आसनम् देवदेव जगन्नाथ गरुडासनसंस्थित ॥ गृहाण चासनं दिव्यं जगद्धातर्नमोऽस्तु ते ॥१॥ रम्य सुशोभनं दिव्यं सर्व- सौख्यकर परम् ॥ आसनं च मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥२॥ श्रीदेवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः आसनं समर्पयामि ॥ पाद्यम्-अवतारसहस्राणि करोपि मधुसूदन ॥ न ते संख्या- वताराणां कश्चिजानाति तत्त्वतः ॥ १॥ नानातीर्थयुतं तोयं निर्मल पुष्पमिश्रितम् ॥ पाद्यं गृहाण देवेश विश्वरूप नमोस्तुते ॥२ उष्णोदकं निर्मलं च सर्वसौगन्थ्यसंयुतम् ।। पादप्रक्षालनार्थाय दत्तं ते प्रतिगृह्यताम् ॥ ३ ॥ देवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः पादयोः पायं समर्पयामि ॥

·५४ व्रतोद्यापनचद्रिका अर्घम्-जातः कंसवधार्याय भूभारोचारणाय च ॥ देवानां च हितार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥१॥ कौरवाणां विनाशाय पाण्डवाना हिताय च ॥ गृहाणार्घ मया दत्तं देवक्या सहितो हरे ॥२॥ रौप्य- पात्रस्थितं तोयं गन्धपुप्पसमन्वितम् ।। सहिरण्यं ददाम्य गृहाण पर- मेश्वर ॥ ३ ॥ देवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः हस्तयोः अर्घ समर्पयामि ॥ आचमनीयम्-सुरासुर नरेशाय क्षिराब्धिशयनाय च ॥ कृष्णाय वासुदेवाय ददाम्याचमनं शुभम् ॥ १ ॥ सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धि निर्मल जलम् ।। आचम्याथ मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥२॥ देवक्या- दिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः आचमनीयं समर्पयामि ॥ मधुपर्कः--दपि क्षौद्रं धृतं शुद्धं कपिलायाः सुगन्धि यत् । सुस्वादु मधुरं शौरे मधुपर्क गृहाण मे ॥१॥ मध्याह्नचंडार्कभवश्रमाप सितांगसंपर्कमनोहरं परम् ।। गृहाण भक्त्या मधुपर्कमाहृतं संहृष्ट पीताम्बर सात्वतांपते ॥ २॥ देवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णार नमः मधुपर्कस्नानं समर्पयामि ॥ मधुपर्कस्नानान्ते शुद्धोदकस्नान सम० । शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ पयःस्नानम्-फामधेनोः समुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम् ।। पावन यज्ञहेतुश्य पयः स्नानार्थमर्पितम् ॥१॥ देवक्यादिपरिवारदेवतासहित- श्रीकृष्णाय नमः पयःस्नानं समर्पयामि । पयास्नानान्ते शुद्धोदकस्तान सम०|| शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्प०॥ दधिस्नानम्-पयसस्तु समुद्भूनं मधुराम्लं शशिप्रभम् ॥ दध्या- नीतं मया देव मानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ १॥ देवग्यादिपरिवारदेवता- ·जन्माएमीव्रतपूजाविधिः ५५ सहितश्रीकृष्णाय नमः दधिनानं सम०॥ दधिस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं सम० ॥ घृतस्नानम्- नवनीतसमुत्पन्नं देवानां प्रीतिवर्धनम् ॥ घृतं तुभ्यं पदास्यामि स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥१॥ देवक्यादिपरिवारदेवता- सहितश्रीकृष्णाय नमः घृतस्नानं समर्पयामि । घृतस्नानान्ते शुद्धो- दकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्प० ॥ मधुस्नानम-तरुपुष्पसमुद्भूतं सुस्वादु मधुरं मधु ॥ तेजःपुष्टि- करं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ १॥ देवक्यादिपरिवारदेवता सहितश्रीकृष्णाय नमः मधुलानं समर्पयामि । मधुम्नानान्ते शुद्धोदक- स्नानं समर्पयामि ।। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। शर्करास्नानम्-इक्षुसारसमुद्भूता शर्करा पुष्टिकारिका ॥ मला- पहारिका दिव्या स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ १॥ देवक्यादिपरिवार- देवतासहित श्रीकृष्णाय नमः शर्करास्नानं समर्प० ॥ शर्करास्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्प० ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्प०॥ गन्धोदकस्नानम्-श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढधं सुमनोहरम् ॥ विलेपनं सुरश्रेष्ठ स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥१॥ देवक्यादिपरिवारदेवता- सहितश्रीकृष्णाय नमः गन्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ गन्धोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं सम० ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ उद्वर्तनस्नानम्- नानासुगन्धितं द्रव्यं चन्दनं रजनीयुतम् ॥ उद्वर्तनं मया दत्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ १॥ देवक्यादिपरिवार- देवतासहितश्रीकृष्णाय नमः उद्वर्तनस्नानं सम० ॥ उद्वर्ननस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं सम० ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आच० सम० ॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका ततः पंचामृताङ्गपूजनत्वेन सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि सम०॥ इति सपरिवारं देवं गन्धाक्षतपुष्पैः सम्पूज्य । इस्तेजलमादाय-अनेन पंचामृताङ्गपूजनेन देवक्यादिपरिवारदेवतासहितः श्रीकृष्णः प्रीयंता नमम इति संकल्प्य उत्तरे निर्माल्यं विमृज्य पुनः सपरिवारं देवं गन्धाक्षतपुष्पैःसंपूज्य "जितं ते पुंडरीकाक्ष." "सहस्रोनि०० वा इति पुरुपसूक्तेन अभिषेकं कुर्यात् ।। ॥ महापुरुषविद्येत्यपरपर्यायम् ऋग्विधानोक्तम् ॥ ॥ पुरुषसूक्तम् ॥ जिंतं ते पुंडरीकाक्ष नमस्ते विश्वमावन ॥ नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुपपूर्वज ॥ १॥ देवानां दानवानां च सामान्यमधिदैवतम् ॥ सर्वदा चरणद्वन्दं व्रजामि शरणं तव ॥ २ ॥ एकस्त्वमसि लोकस्य स्रष्टा संहारकस्तथा ।। अव्यक्तश्चानुमंता च गुणमायासमावृतः ॥३॥ संसारसागरं घोरमनन्तं क्लेशभाजनम् ॥ त्वामेव शरणं प्राप्य निस्त- रन्ति मनीषिणः ॥४॥ न ते रूपं न चाकारो नायुधानि न चास्पदम् । तथापि पुरुषाकारो भक्तानां त्वं प्रकाशसे ॥५॥ नैव किश्चित् परोक्षं ते प्रत्यक्षोऽसि न कस्यचित् ॥ नैव किश्चिदसाध्यं ते न च साध्योऽसि कस्यचित् ॥ ६॥ कार्याणां कारणं पूर्व वचसा वाच्यमुत्तमम् ।। योगिनां परमा सिद्धिः परमं ते पद विदुः ॥ ७॥ अई भीतोऽस्मि देवेश संसारेऽस्मिन् भयावहे ॥ त्राहि मां पुण्डरीकाक्ष अनेर्भगवतस्तस्य समी स्तोत्रमुञ्चरेत् ' इत्यनुकम्य ऋविधाने 'जित ते पुण्डरी- काले' त्यादि महापुस्यविद्येन्यपरपर्याय स्तोत्रमुक्तिम् । तेनास्य स्तोत्रस्य स्तवने विनियोगः प्रतिभाति न होमे । तन तु पोशामेव विनियोगः । यत्तु अस्मिन्नेव स्तोत्र 'पुरुषस्य हरेः सूत' मित्यनेनास्य स्तोत्रस्य पुरुषसूकेति नाम लिखितं तद् माझं न मुन्यम् ।

·जन्माष्टमीव्रतपूजाविधिः न जाने परमं पदम् ॥ ८॥ कालेष्वपि च सर्वेषु दिक्षु सर्वासु चाच्युत ॥ शरीरे च गतौ चापि वर्तते मे महद्भयम् ॥ ९॥ त्वत्पादकमलादन्यन्न मे जन्मान्तरेप्वपि । विज्ञानं यदिदं प्राप्य यदिदं ज्ञानमर्जितम् ॥१०॥ जन्मान्तरेऽपि मे देव माभूदस्य परिक्षयः॥ दुर्गतावपि जातस्य त्वद्गती मे मनोरथः ॥ ११ ॥ यदि नाथं च विन्देत तावताऽस्मिन् कृती सदा ॥ कामये विष्णुपादौ तु सर्वजन्मसु केवलम् ॥ १२ ॥ पुरु- पस्य हरेः सूक्तं स्वयं धन्यं यशस्करम् ॥ आत्मज्ञानमिदं पुण्यं योग- ध्यानमिदं परम् ॥ १३ ॥ ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारा- यणः सरसिजासनसंनिविष्टः ॥ केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धतशंखचक्रः ॥ १४ ॥ एतत्तु यः पठति केवलमेव सूक्तं नारायणस्य चरणावभिवन्धवन्द्यौ । पाठेन तेन परमेण सना- तनस्य स्थानं जरामरणवर्जितमेति विष्णोः ॥ १५॥ इविपानौ जले पुष्पैर्ध्यानेन हृदये हरिम् ॥ यजन्ति सूरयो नित्यं जपेञ्च रविमण्डले ॥ १६ ॥ बिल्वपत्रं शमीपत्रं पत्रं श्रृंगारकस्य च || मालतीकुशपत्रं च सद्यस्तुष्टिकर हरेः ॥ १७ ॥ यन्नोपपद्यते किञ्चिद् ध्यानेन मनसैव तु ॥ संपद्यते प्रसादात्तु देवदेवस्य चक्रिणः ॥ १८॥ पत्रैश्च पुप्पैश्च फलैश्च तोयैरक्रीतलब्धैश्च सदैव सत्सु ॥ भक्त्यैकलभ्ये पुरुपे पुराणे मुक्त्यै किमर्थं क्रियते प्रयत्नः ॥ १९॥ इत्येवमुक्तः पुरुपस्य विष्णो- राविधिविष्णुकुमारनाम्ना ॥ मुक्त्यैकमार्गप्रतिबोधनाय दृष्ट्वा विधान विह नारदोक्तम् ॥२०॥ नमोऽस्त्वनंताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षि- शिरोरुबाहवे ॥ सहस्रनाम्ने पुरुपाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः ॥ २१ ॥ लक्ष्मीकलत्रं शतपत्रनेत्रं पूर्णदुवक्त्रं पुरुषोत्तमं च ॥ कारुण्यपात्रं कमनीयगात्रं वंदे पवित्रं वसुदेवसूनुम् ॥ २२ ॥ ॥ इति पुरुषसूक्तम् ॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥श्रीमद्भागवतोक्तं पुरुषसूक्तम् ॥ सहस्रो विवादक्षः सहस्राननशीर्षवान् । यस्येहावयवैर्लोकान कल्पयन्ति मनीषिणः ॥ १॥ कट्यादिभिरधः सप्त सप्तो जघना. दिभिः । पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य वाहवः ॥ ऊर्वोवेश्यो भग- वतः पद्भ्यां शूद्रोऽभ्यजायत ॥२॥ भूर्लोकः कल्पितः पदभ्यो भुवर्लोकोऽस्य नाभितः । खर्लोकः कल्पितो मृ| इति वा लोक- कल्पना ॥ ३ ॥ अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोध्यजाः । सुरासु- रनरा नागाः खगा मृगसरीसपाः ॥ ४॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षो. भूतगणोरगाः । पशवः पितरः सिद्धा विद्याथ्राचारणा द्रुमाः ॥ ५ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनमौकसः । ग्रहकेतवस्तारास्त- डितः स्तनयित्नकः॥ ६॥ सर्व पुरुप एवेदं भूतं भव्यं भवच यत् । तेनेदमाटतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ ७॥ स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो पहिच प्रतपत्यसौ । एवं विराजं मतपस्तपत्यन्तर्वहित पुमान् ॥ ८॥ सोऽमृतस्यामयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैप ततो ब्रह्मन् पुरुपस्य दुरत्ययः ॥ ९॥ पदिषु सर्वभूनानि पुंसः स्थितिपदो विदुः । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्नोऽधायि मूर्धसु ॥१०॥ पादास्रयो वहिवासनप्रजानां य आश्रमाः। अन्तखिलो- १. सहनशी । त्यचस्पार्यमाह। २ 'बामणोऽस्य मुसमासो' दियस्या ऋचोऽर्य माह । ३ नाभ्याऽआसी' दित्यस्या उचोऽर्थमाह । ४ पुष एवेद स ' मिल्यस्या ऋचोऽर्थमाइ सार्वत्रिमि लोके । ५ ‘स भूमि सर्वतस्त्वे' त्यस्वार्थमाह । उता मृतत्वस्ये 'ति ऋचौऽर्थमाह । ७ एतावानस्य महमे' तिकचोऽर्थमाह । ८ 'पादोऽस्य विधाभूतानी ' ति ऋचोऽर्थमाह । ९ 'निगदस्यामृन दिवी' स्वार्थमाह । १. 'मिपादूर्व दे' दित्यस्तार्यमद।

·जन्माष्टमीव्रतपूजाविधिः क्यास्त्वपरो गृहमेधोऽवृहद्वतः॥१शामती विचक्रमे विष्वङ् साशना- नभने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तुभयाश्रयः ॥ १२ ॥ यस्मादण्डं विराट् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मकः । तद्व्यमत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवातपन् ॥ १३ ॥ यदास्य नाभ्यानलिनादहमासं महात्मनः । नाविदं यज्ञसंभारान् पुरुषावयवाहते ॥ १४ ॥ तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगु- णान्वितः ॥ १५ ॥ वस्तून्योपधयः स्नेहा रसलोहोमृदो जलम् । ऋचो यजूंपि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ १६ ॥ नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रमः कल्पः संकल्पस्तन्त्रमेव च ॥ १७॥ गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुपावयवैरेते संभाराः संभृता मया ॥ १८ ॥ इति संभृतसंभारः पुरुपावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ १९ ॥ ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुपं सुसमाहिताः ॥२०॥ ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विवुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम् ॥ २१॥ नारायणे भगवति तदिदं विश्व- माहितम् ॥ गृहीतमायोरुगुणः सर्गादावगुणः स्मृतः ॥ २२ ।। सृजामि तनियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिश- क्तिधृक् ॥२३॥ ( भा० ५,३५-३७,४२ ॥ भा० ०६,११-३१) ॥ इति श्रीमद्भागवतपुराणसंहितायां द्वितीयरकन्धगतपंचमपठा- ध्याययोः श्रीवेदव्यासेन प्रोकं पौरुपं सूक्तं समाप्तम् ॥ . १ ततो विष्व व्यकाम 'दित्यस्यार्थमाह । २ 'ततोचिराडनायत' इत्यस्यार्थमाह । ३ ' तस्माद्यज्ञात् ', 'तस्माद्यज्ञात्सर्व-', 'तस्मादश्वा', 'यत्पुरपेण' इति ऋचामर्थे सह्य दर्शयति 'यदास्येति १४ श्लोक्मारभ्य 'गतयो मतय' इत्यन्तेन श्लोकपंचकेन । । 'यज्ञेन यज्ञयजन्त' इति मन्त्रार्थ सूचित । ५ 'तेन देवा अयजन्त' इत्यस्यार्थे सापचे दर्शपति छाम्या लोकान्याम् । ६ 'पुर बालमस्त' इस्पस्पार्यो दर्शितः ·६० व्रतोद्यापनचन्द्रिका देवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः अभिपेकस्नान सम०|| आभिषेकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानम् ।। शुद्धोदकस्नानम्-गंगादिसर्वतीर्थभ्यो मया प्रार्थनयाऽऽहृतम् ॥ तोयमेतत् सुसस्पशं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ १ ॥ देवग्यादिपरिवार- देवतासहितश्रीकृष्णाय नमः शुद्धोदकस्नानं समर्प० ॥ शुद्धोदक- स्नानान्ते आचमनीयं सम०॥ वस्त्रोपवस्त्रे-क्षामे च पत्रमूत्राट्ये मया नीतांशुक शुभे । गृहाण देवदेवेश प्रीत्या दत्ते सुरोचम ॥१॥ सर्वभूपाधिके सौम्ये लोकलज्जा- निवारणे ।। मयोपपादिते तुभ्यं गृह्येतां वाससी त्वया ॥ २ ॥ देवक्या- दिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः वस्त्रोपवस्त्रे सम० ॥ वस्त्रोपव- स्वान्ते आचमनीयं सम० ॥ यज्ञोपवीतं- नमः कृष्णाय देवाय शङ्खचक्रधराय च ॥ ब्रह्ममूत्रं जगन्नाथ गृहाण परमेश्वर ॥ १॥ नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवता- मयम् ॥ यज्ञोपवीतं परमं प्रीत्ययं प्रतिगृह्यताम् ॥ २ ॥ देवक्यादि- परिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः यज्ञोपवीतं समर्प० । यज्ञोपवी- तान्ते आचमनीयं समर्प०॥ अलङ्काराः-किरीटकुण्डलादीनि काञ्चीवलययुग्मकम् ।। कौस्तुभं वनमालां च दत्तानि भूपणानि ते ॥१॥ सुवर्णरत्नमाणिक्यमॉक्ति- कादिसुमंडितान् ॥ दीप्यमानानलंकारान् गृहाण जगदीश्वर ।। देवक्या- दिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः अलंकारान् समर्पयामि ॥ गन्धः- मलयाचलसंभूतं घनसारं मनोहरम् ॥ हृदयानन्दनं चारु चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ॥१॥ श्रीखंडं चन्दनं दिव्यं गंघाढयं ·.. जन्माष्टमीयतपूजाविधिः सुमनोहरम् ॥ विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृहाताम् ॥ २॥ देवक्या- दिपरि० दे० स० श्रीकृष्णाय नमः चन्दनं समर्पयामि ॥ अक्षताः-अक्षतांश्च सुरश्रेष्ठ कुंकुमाक्तान सुशोभनान् ॥ मया निवे- दितान् भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥ १॥ ब्रह्मणोप्तान् ब्राह्मतौयैः संचितान् विष्णुना तथा ॥ रुद्रेण रक्षितान् भूमन्नक्षतांस्त्वं गृहाण वै ॥२ देवक्यादिपरि० दे० स० श्रीकृष्णाय नमः अक्षतान् समर्पयामि ।। पुप्पाणि-मालती चम्पकादीनि यूथिकावकुलानि ।। तुलसीपत्र- मिश्राणि पुप्पाणि त्वं गृहाण वै ॥ १ ॥ माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो । मयाऽऽहतानि पुष्पाणि गृहाण सुरसत्तम ॥२॥ देवक्यादिपरि० दे० स० श्रीकृष्णाय नमः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ ॥ ततोऽङ्गपूजां कुर्यात् ॥ अङ्गपूजा-अघनाशनाय नमः पादौ पूजयामि ॥१॥ वामनाय नमः गुल्फो पूज० ॥२॥ शौरये नमः जडे पूज० ॥३॥ वैकुण्ठ वासिने नमः ऊरू पूज० ॥४॥ पुरुषोत्तमाय नमः मेदं पूज० ॥५॥ वासुदेवाय नमः कटी पूजयामि ॥ ६ ॥ हपीकेशाय नमः नाभि पूजयामि ॥ ७ ॥ माधवाय नमः हृदयं पूज०॥८॥ मधुसूदनाय नमः कण्ठं पूज० ॥ ९॥ वराहाय नमः वाहू पूज० ॥१०॥ नृसिंहाय नमः हस्ती पूज० ॥११ दैत्यसूदनाय नमः मुखं पूज० ॥ १२ ॥ दामोदराय नमः नासिकां पून० ॥ १३ ॥ पुण्डरीकाक्षाय नमः नेत्रे पूज०॥ १४ ॥ गरुडध्वजाय नमः श्रोत्रे पूज० ॥१५॥ गोविन्दाय नमः ललाटं पूज० ॥ १६ ॥अच्युताय नमः शिरः पूज०॥ १७ ॥ श्रीकृष्णाय नगः सर्वाङ्गं पूजयामि ॥१८॥ इत्येवमङ्गपूनां कुर्यात् ।।

·६२ प्रतोद्यापनचन्द्रिका ततोऽन्यपरिवारदेवताः नाममन्त्रेणावाह्य गन्धाक्षतपुष्पः पूजयेत् । यया-देवक्य नमः ॥१॥ वसुदेवाय नमः ॥२॥ रोहिण्य नमः ॥३॥ बलरामाय नमः ॥ ४ ॥ सात्यकये नमः ॥ ५॥ उद्धवाय नमः ॥ ६ ॥ अक्रूराय नमः ॥ ७ ॥ उग्रसेनादियादवेभ्यो नमः ॥ ८॥ नन्दाय नमः ॥९॥ यशोदायै नमः ॥ १० ॥ गोपाय नमः ॥११॥ गोपिकायै नमः ॥ १२ ।। कालियाय नमः ॥ १३ ॥ सर्वोपचारार्ये गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ एवं परिवारदेवतापूजनं कृत्वा ततो यथावकाशं श्रीकृष्णसहस्र- । नामभिः भगवते श्रीकृष्णाय सहस्रतुलसीदलापणं कुर्यात् ।। . तत्र प्राक् " भगवत्यै भावत्प्रियायै श्रीतुलसीदेव्यै नमः" सर्वोपचारार्ये गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि । इति तुलसी पूजयेत् ॥ (ततः स्याचेदवकाशः तुलसीकवचं पठित्वा तुलसी पार्थयेत् ।। तुलसि श्रीमहादेवि नमः पंकजचारिणि । शिरो मे तुलसी पातु भालं पातु यशस्विनी ॥ १॥ दृशौ मे पद्मनयना श्रीसखी श्रवणे मम । घ्राणं पातु सुगन्धा मे मुखं च सुमुखी मम ॥२॥ जिहां मे पातु शुभदा कण्ठं विद्यामयी मम । स्कंधौ कहारिणी पातु हृदयं विष्णुवल्लभा ॥३॥ पुण्यदा मे पातु मध्यं नाभिं सोभाग्यदायिनी । कटिं कुंडलिनी पातु ऊरू नारदवन्दिता ॥ ४॥ जननी जानुनी पातु जंये सकलवन्दिता। नारायणप्रिया पादौ सांगं सर्वक्षिणी ॥५॥ संकटे विपमे दुर्गे मये वादे महाहवे । नित्यं हि संध्ययोः पातु तुलसी सर्वतः सदा ॥६॥ इतीदं परमं गुह्य तुलस्याकवचामृतम् । जाप्यं त्रिवर्गसिद्धयर्थं गृहस्थेन विशेषतः॥७॥) ववस्तुलसीदलान्यर्पयेत् ॥

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ॥ श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः ॥ ENCE 当小小 长88888 ने यजमानः (आचम्य प्राणानायम्प) हस्ते जलमादाय । अग्रेत्यादि० ॐ (ही) अस्य श्रीपुराणपुरुषोत्तमश्रीकृष्णसहस्रनाममंत्रस्य नारद ऋपिः अनुष्टुप् छंदः सर्वात्मस्वरूपीश्रीकृष्णः परमात्मा देवता (ही) इति वीज नमः इति शक्तिः कृष्णायेति कीलकं धर्मार्थकाममोक्षार्थे (सहस्रतुलसी- दलसमर्पणे ) जपे विनियोगः।। अथ करन्यासः ।। कालात्मने इति अंगुष्ठाभ्यां नमः॥ कीर्तिव- नेति तर्जनीभ्यां नमः ॥ कूटस्थसाक्षीति मध्यमाभ्यां नमः ॥ कैवल्यज्ञानसाधनेति अनामिकाभ्यां नमः || कौस्तुभोद्भासितोरस्केति कनिष्ठिकाभ्यां नमः ॥ कंदर्पज्वरनाशनति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥

·६४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका एवं हृदयादिन्यासः|| कालात्मने इति हृदयाय नमः॥ कीर्विवर्षनेति शिरसे स्वाहा ॥ कूटस्थसाक्षीति शिखायै वपद ॥ ॐ कैवल्यज्ञानसा- धिनति कवचाय हुम् ।। कौस्तुभोद्भासितौरस्कति नेत्रत्रयाय वौषट् ॥ कंदर्पज्वरनाशनति अस्त्राय फट् ॥ ॥ अथ ध्यानम् ॥ वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्विभ्रते दैत्यान दारयते वलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ॥ पालस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान् मूर्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुम्यं नमः ॥ वंदे कृष्णं कृपालुं कलिकुलदलनं केशवं कंसशत्रं धर्मिष्ठं ब्रह्मनिष्ठ द्विजवरवरदं कालमायातिरिक्तम् ।। कालिंदौकेलिसक्तं कुवळयनयनं कुंडलोद्भासित्तास्यं कालातीतस्वघामाश्रितनिजयुवतीवल्लभं कालकालम् ॥१॥ ॥ इति ध्यानम् ॥ ॥ श्रीकृष्णाय नमः॥ १ कृष्णाय नमः ९ कृष्णवर्त्मने नमः २ कृष्णात्मकाय नमः १० कृष्णालक्ताभिरतकाय नमः ३ कृष्णस्वरूपाय नमः ११ कृष्णेशप्रीतिजनकाय नमः ४ कृष्णनामकृपे नमः १२ कृष्णेशमियकारकाय नमः ५ कृष्णाङ्गाय नमः १३ कृष्णेशारिष्टसंहर्त्रे नमः ६ कृष्णदेवत्याय नमः १४ कृष्णेशप्राणवल्लभाय नमः ७ कृष्णारक्तविलोचनाय नमः | १५ कृष्णेशानन्दजनकाय नमः ८ कृष्णाश्रयाय नमः १६ कृष्णेशायुर्विवर्द्धनाय नमः ·श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः १७ कृष्णेशारिसमूहन्नाय नमः ४० कमलाश्रितविग्रहाय नमः १८ कृष्णेशाभीष्टसिद्धिदाय नमः | ४१ कमलामुखपद्मार्काय नमः १९ कृष्णाधीशाय नमः ४२ कमलाकरपूजिताय नमः २० कृष्णकेशाय नमः ४३ कमलाकरमध्यस्थाय नमः २१ कृष्णानन्दविवर्द्धनाय नमः ४४ कमलाकरतोपिताय नमः २२ कृष्णागरुसुगंधाब्याय नमः ४५ कमलाकरसंसेव्याय नमः २३ कृष्णागरुसुगंधिविदेनमः ४६ कमलाकरभूपिताय नमः २४ कृष्णागविवेकज्ञाय नमः ४७ कमलाकरभावज्ञाय नमः २५ कृष्णागविलेपनाय नमः ४८ कमलाकरसंयुताय नमः २६ कृष्णानन्दैकवरदाय नमः ४९ कमलाकरपार्श्वस्थाय नमः २७ कृष्णानंदपदाश्रयाय नमः ५० कमलाकररूपवते नमः २८ कृतज्ञाय नमः ५१ कमलाकरशोभात्याय नमः २९ कृतकृत्यात्मने नमः ५२ कमलाकरपंकजाय नमः ३० कृपासिंधचे नमः ५३ कमलाकरपापघ्नाय नमः ३१ कृपाकराय नमः ५४ कमलाकरपुष्टिकृते नमः ३२ कमलावल्लभाकाराय नमः ५५ कमलारूपसौभाग्यवर्द्धनाय ३३ कलिनाय नमः ३४ कमलापतये नमः ५६ कमलेक्षणाय नमः ३५ कमलानन्दसंपन्नाय नमः ५७ कमलाकलितांध्यब्जाय नमः ३६ कमलासविताकृत्तये नमः ५८ कमलाकलिताकृतये नमः ३७ कमलामानसोल्लासिने नमः ५९ कमलाहृदयानन्दवर्द्धनाय ३८ कमलामानदायकाय नमः ३९ कमलालंकृताकाराय नमः ६० कमलामियाय नमः नमः नमः च०५

·व्रतोधापनचन्द्रिका
६१ कमलाचलचित्तात्मने नमः ८२ कमलासनसंसेव्याय नमः
६२ कमलालंकृताकृतये नमः ८३ कमलासनसंस्थिताय नमः
६३ कमलाचलभावज्ञाय नमः ८४ कमलासनरोगनाय नमः
६४ कमलालिंगिताकृतये नमः ८५ कमलासनपापहन्त्रे नमः
६५ कमलामलनेत्रश्रिये नमः ८६ कमलोदरमभ्यस्थाय नमः
६६ कमलाचलमानसाय नमः ८७ कमलोदरदीपनाय नमः
६७ कमलापरमानन्दवर्द्धनाय ८८ कमलोढरसंपन्नाय नमः
नमः
८९ कमलोदरसुंदराय नमः
६८ कमलाननाय नमः ९० कनकालंकृताकाराय नमः
६९ कमलानन्तसौभाग्यवर्द्धनाय ९१ कनकालंकृतांबराय नमः
नमः | ९२ कनकालंकृतागाराय नमः
७० कमलाश्रयाय नमः ९३ कनकालंकृतासमाय नमः
७१ कमलाविलसत्पाणये नमः ९४ कनकालंकृतास्यश्रिये नमः
७२ कमलामललोचनाय नमः ९५ फनकालंकृतास्पदाय नमः
७३ कमलामलभालश्रिये नमः ९६ कनकालंकृताध्याय नमः
७४ कमलाकरपल्लचाय नमः ९७ कनकालंकृतोदराय नमः
७५ कमलेशाय नमः ९८ कनकावरशोभाध्याय नमः
७६ कमलभुवे नमः
९९ कनकांरभूपणाय नमः
७७ कमलानन्ददायकाय नमः १०० कनकोत्तपमालश्रिये नमः
७८ कमलोद्भवभीतिनाय नमः
१०१ कनकोत्तमरूपधृपे नमः
७९ कमलोद्भवसंस्तुताय नमः १०२ कनकागारमव्यस्थाय नमः
८० कमलाकरपाशान्याय नमः १०३ फनकागारकारकाय नमः
८१ कमलोद्भवपालकाय नमः १०४ कनकाचलमध्यस्याय नमः

·श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः ६७ १०५ कनकाचलपालकाय नमः | १२८ कवित्वाद्वैतभावस्थाय नमः १०६ कनकाचलशोभात्याय नम | १२९ कवित्वाश्रयकारकाय नमः १०७ कनकावलभूषणाय नमः |१३० कवीन्द्रहृदयानन्दिने नमः १०८ कनकैकप्रजाकत्रे नमः १३१ कवीन्द्रहृदयास्पदाय नमः १०९ कनकैकादायकाय नमः १३२ कवीन्द्रहृदयांत:स्थाय नमः ११० कवीशाय नमः १३३ कवीन्द्रज्ञानदायकाय नमः १११ कविभावस्थाय नमः १३४ कवीन्द्रहृदयांभोजप्रकाश- ११२ कविनाथाय नमः कदिवाकराय नमः ११३ कविप्रियाय नमः १३५ कवीन्द्रहृदयांभोजालादन- ११४ कविमानसहंसात्मने नमः कनिशाकराय नमः ११५ कविवंशविभूपणाय नमः १.३६ कवीन्द्रहृदयाम्नस्थाय नमः ११६ कविनायकसंसेव्याय नमः | १३७ कवीन्द्रप्रतिबोधकाय नमः ११७ कविनायकपालकाय नमः |१३८ कवीन्द्रानन्दजनकाय नमः ११८ कविवंशैकवरदाय नमः १३९ कवीन्द्राश्रितपंकजाय नगः ११९ कविवंशशिरोमणये नमः १४० कविशब्दैकवरदाय नमः १२० कविवंशविवेकज्ञाय नमः १४१ कविशब्दकदोहनाय नमः १२१ कविवंशप्रवोधकाय नमः १४२ कविशब्दैकमावस्थाय नमः १२२ कविवंशपरित्रात्रे नमः १४३ कविशब्दैककारणाय नमः १२३ कविवंशप्रभावविदे नमः १४४ कविशन्दैकसंस्तुत्याय नमः १२४ कवित्वामृतसंसिद्धाय नमः | १४५ कविशब्दकभूपणाय नमः १२५ कवित्वामृतसागराय नमः |१४६ कविशब्दैकरसिकाय नमः १२६ कवित्वाकारसंयुक्ताय नमः | १४७ कविशब्दविवेकविदे नमः १२७ कवित्वाकारपालकाय नमः | १४८ कवित्वब्रह्मविख्यातायनमः

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका
१४९ कवित्वब्रह्मगोचराय नमः १७२ कलहंससमप्रभाय नमः
१५० कविवाणीविवेकज्ञाय नमः | १७३ कलहंसविवेकज्ञाय नमः
१५१ कविवाणीविभूषणाय नमः | १७४ कलहंसगतिप्रदाय नमः
१५२ कविवाणीसुधास्वादिनेनमः | १७५ कलहंसपरित्रात्रे नमः
१५३ कविवाणीसुधाकराय नमः | १७६ कलहंससुखास्पदाय नमः
१५४ कविवाणीविवेकस्थाय नमः | १७७ कलईसकुलाघीशाय नमः
१५५ कविवाणीविवेकषिदे नमः - १७८ कलहंसकुलास्पदाय मनः
१५६ कविवाणीपरित्रात्रे नमः
१७९ कलहंसकुलाधाराय नमः
१५७ कविवाणीविलासवते नमः १८० कलहंसकुलेश्वराय नमः
१५८ कविशक्तिमदात्रे नमः १८१ कलईसकुलाचारिणे नमः
१५९ कविशक्तिमवर्तकाय नमः १८२ कलहंसकुलमियाय नमः
१६० कविशक्तिसमूहस्थाय नमः | १८३ कलहंसकुलत्रात्रे नमः
१६१ कविशक्तिकलानिधये नमः | १८४ कलहसकुलात्मकाय नमः
१६२ कलाननाय नमः
१८५ कलाकोटिसमायुक्ताय नम
१६३ कलरवाय नमः
१८६ कलाकोटिसपाहताय नमः
१६४ कलस्त्रीपरिवेष्टिताय नमः
१८७ कलाकोटिप्रकाशस्थाय नमः
१६५ कलहंसपरित्रात्रे नमः
१८८ कलाकोटिप्रवर्तकाय नमः
१६६ कलहंसपराक्रमाय नमः
१८९ कलानिधिसमाकाराय नमः
१६७ कलहंससमानश्रिये नमः १९० कलानिधिसमन्विताय नमः
१६८ कलहंसप्रियंफराय नमः १९१ कलाकोटिपरित्रात्रे नमः
१६९ कलहंसस्त्रमावस्याय नमः | १९२ कलाकोटिप्रवर्द्धनाय नमः
१७० फलहंसैफमानसाय नमः १९३ कलानिधिसुधास्वादिनेनमः
१७१ कलहससमारूदाय नमः १९४ कलानिधिसमाश्रितायनमः

·श्रीकृष्णसहस्त्रनामावलिः
:९५ कलंकरहिताकाराय नमः |२१८ कलंकांकितदूपणाय नमः
१९६ कलंकरहितास्पदाय नमः २१९ कलहोत्पत्तिसंहरे नमः
१९७ कलंकरहितानन्दाय नमः |२२० कलहोत्पत्तिकृद्रिपवे नमः
१९८ कलंकरहितात्मकाय नमः | २२१ कलहातीतधामस्थाय नमः
१९९ कलंकरहिताभासाय नमः २२२ कलहातीतनायकाय नमः
१०० कलंकरहितोदयाय नमः २२३ कलहातीततत्वज्ञाय नमः
१०१ कलंकरहितोद्देशाय नमः २२४ कलहातीतवैभवाय नमः
१०२ कलंकरहिताननाय नमः २२५ कलहातीतभावस्थाय नमः
२०३ कलंकरहितश्रीशाय नमः २२६ कलहातीतसत्तमाय नमः
१०४ कलंकरहितस्तुतये नमः २२७ कलिकालबलातीताय नमः
२०५ कलंकरहितोत्साहाय नमः २२८ कलिकालविलोपकाय नमः
२०६ कलंकरहितप्रियाय नमः २२९ कलिकालकसहत्रे नमः
१०७ कलंकरहितोच्चाराय नमः २३० कलिकालकदूपणाय नमः
२०८ कलंकरहितेन्द्रियाय नमः २३१ कलिकालकुलध्वंसिने नमः
२०९ कलंकरहिताकाराय नमः २३२ कलिकालकुलापहाय नमः
२१० कलंकरहितोत्सवाय नमः २३३ कलिकालभयच्छेत्रे नमः
२११ कलंकांकितदुष्टप्राय नमः २३४ कलिकालमदापहाय नमः
२१२ कलंकांकितधर्महन्त्रे नमः २३५ कलिक्लेशविनिर्मुक्ताय नमः
२१३ कलंकांकितकारये नमः २३६ कलिक्लेशविनाशनाय नमः
२१४ कलंकांकितमार्गहते नमः २३७ कलिग्रस्तजनत्रात्रे नमः
२१५ कलंकांकितदुर्दर्शाय नमः २३८ कलिग्रस्तनिजातिहन्ने नमः
२१६ कलंकांकितदुःसहाय नमः | २३९ कलिग्रस्तजगन्मित्राय नमः
२१७ कलंकांकितदूरस्थाय नमः २४० कलिग्रस्तजगत्पतये नमः

·७०
व्रतोद्यापनचन्द्रिका
२४१ कलिग्रस्तजगत्रात्रे नमः २६४ कर्मकांडेकदोहनाय नमः
२४२ कलिपाशविनाशनाय नमः | २६५ कर्मस्थाय नमः
२४३ कलिमुक्तिमदात्रे नमः २६६ कर्मजनकाय नमः
२४४ कस्मै नमः
२६७ कर्मिष्ठाय नमः
२४५ कलिमुक्तकलेवराय नमः २६८ कर्मसाधनाय नमः
२४६ कलिमुक्तमनोवृत्तये नमः २६९ कर्मकत्रे नमः
२४७ कलिमुक्तमहामतये नमः २७० कर्मभत्रे नमः
२४८ कलिकालमतातीताय नमः |२७१ कर्महर्ने नमः
२४९ कलिधर्मविलोपकाय नमः २७२ कर्मजिते नमः
२५० कलिधर्माधिपध्वंसिने नमः २७३ कर्मजातजगत्रात्रे नमः
२५१ कलिधर्मकखंडनाय नमः २७४ कर्मजातजगत्पतयेनमः
२५२ कलिधर्माधिपालक्ष्याय नमः | २७५ कर्मजातजगन्मित्राय नमः
२५३ कलिकालविकारहन्त्रे नमः २७६ कर्मजातजगद्गुरवे नमः
२५४ कलिकर्मकथातीताय नमः २७७ कर्मभूतभवच्छत्राय नमः
२५५ कलिकर्मकयारिपवे नमः २७८ कर्मभूतभवार्तिहन्त्रे नमः
२५६ कलिकप्टैकशमनाय नमः २७९ कर्मकांडपरिज्ञात्रे नमः
२५७ कलिकप्टविवर्जिताय नमः २८० कर्मकांडप्रवर्तकाय नमः
२५८ कलिनाय नमः २८१ कर्मकांडपरित्रात्रे नमः
२५९ कलिधर्मनाय नमः २८२ कर्मकाण्डप्रमाणकृते नमः
२६. कलिधर्माधिकारिहन्त्रे नमः २८३ कर्मकाण्डविवेकज्ञाय नमः
२६१ कर्मविदे नमः २८४ कर्मकांडप्राराय नमः
२६२ कर्मकृते नमः २८५ कर्मकांडविवेकस्याय नमः
२६३ कर्मिणे नमः २८६ कर्मकांटैकदोहनाय नमः

·श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः २८७ कर्मकांडरताभीष्टमदात्रेनमः | ३१० कर्मिष्ठद्विजयोधकाय नमः २८८ कर्यतत्पराय नमः ३११ कार्मिष्ठद्विजनीतिघ्नाय नमः २८९ कर्मवद्धजगत्रात्रे नमः ३१२ कर्मिष्ठद्विजमुक्तिदाय नमः २९० कर्मबद्धजगद्गुरवे नमः ३१३ कर्मिष्ठद्विजदोपघ्नाय नमः २९१ कर्मबंधार्तिशमनाय नमः ३१४ कर्मिष्ठद्विजकामदुहे नमः २९२ कर्मबंधविमोचनाय नमः ३१५ कर्मिष्ठादिजसंपूज्याय नमः २९३ कर्ममूळजगद्धेतवे नमः ३१६ कर्मिष्ठद्विजतारकाय नमः २९४ कर्ममूलनिकंदनाय नमः ३१७ कर्मिष्ठारिष्टसंहर्ने नमः २९५ कर्मवीजपरित्रात्रे नमः ३१८ कर्मिष्ठाभीष्टसिद्धिदायनमः २९६ कर्मवीजविवर्द्धनाय नमः ३१९ कर्मिष्ठादृष्टमध्यस्थाय नमः २९७ कर्मद्रुमफलाधीशाय नमः ३२० कर्मिष्ठादृष्टवर्द्धनाय नमः २९८ कर्मद्रुमफलमदाय नमः ३२१ कस्तूरीद्रवलिप्तांगाय नमः २९९ कर्मिष्ठद्विजवर्यस्थाय नमः ३२२ कस्तूरीद्रवचल्लभाय नमः ३०० कर्मिष्ठद्विजवल्लभाय नमः ३२३ कस्तूसिौरभग्राहिणे नमः ३०१ कर्मिष्ठद्विजजीवात्मने नमः ३२४ कस्तूरीमृगवल्लभाय नमः ३०२ कर्मिष्ठद्विजजीवनाय नमः ३२५ कस्तूरीतिलकानंदिने नमः ३०३ कर्मिष्ठद्विजभावज्ञाय नमः ३२६ कस्तूरीतिलकमियाय नमः ३०४ कर्मिष्ठद्विजपालकाय नमः ३२७ कस्तूरीतिलकाश्लेपिणे नमः ३०५ कर्मिष्ठद्विजनातिस्थाय नमः ३२८ कस्तूरीतिलकांकिताय नमः ३०६ कर्मिष्ठद्विजकामदाय नमः ३२९ कस्तूरीवासनालीनाय नमः ३०७ कर्मिष्ठद्विजसंसेव्याय नमः |३३० कस्तूरीवासनामियाय नमः ३०८ कर्मिष्ठद्विजपापहन्त्रे नमः ३३१ कस्तूरीवासनारूपाय नमः ३०९ कर्मिष्ठद्विजयुद्धिस्थाय ममः (३३२ कस्तूरीवासनात्मकाय नमः ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका ३३३ कस्तूरीवासनांत:स्थाय नमः | ३५६ कस्तूरीदानवल्लभाय नमः ३३४ कस्तूरीवासनास्पदाय नमः | ३५७ कस्तूरीपरमालादनाय नमः ३३५ कस्तूरीचन्दनग्राहिणे नमः ३५८ कस्तूरीपुष्टिवर्द्धनाय नमः ३३६ कस्तूरीचन्दनाचिंताय नमः | ३५९ कस्तूरीमुदितात्मने नमः ३३७ कस्तूरीचन्दनान्विताय नमः | ३६० कस्तूरीमुदिताशयाय नमः ३३८ कस्तूरीचन्दनप्रियाय नमः |३६१ कदलीवनमध्यस्थाय नमः .. ३३९ कस्तूरीचन्दनाकाराय नमः ३६२ कदलीवनपालकाय नमः ३४० कस्तूरीचन्दनासनाय नमः |३६३ कदलीवनसंचारिणे नमः ३४१ कस्तूरीचर्चितोरस्काय नमः ३६४ कदलीवनवल्लभाय नमः ३४२ कस्तूरीचर्विताननाय नमः | ३६५ कदलीदर्शनानंदिने नमः ३४३ कस्तूरीचर्वितश्रीशाय नमः |३६६ कदलीदर्शनोत्सुकाय नमः ३४४ कस्तूरीचर्चितांवराय नमः | ३६७ कदलीपल्लवास्वादिने नमः ३४५कस्तूरीचर्षितास्यश्रिये नमः | ३६८ कदलीपल्लवाश्रयाय नमः ३४६ कस्तूरीचर्चितप्रियाय नमः ३६९ कदलीफलसंतुष्टाय नमः ३४७ कस्तूरीमोदमुदिताय नमः ३७० कदलीफलदायकाय नमः ३४८ कस्तूरीमोदवर्द्धनाय नमः ३७१ कदलीफलसंपुष्टाय नमः ३४९ कस्तूरीमोददीप्तांगाय नमः |३७२ कदलीफलमोजनाय नमः ३५० कस्तूरीसुंदराकृतये नमः ३७३ कदलीफलवर्याशिने नमः ३५१ कस्तूरीमोदरसिकाय नमः ३७४ कदलीफलतोषिताय नमः ३५२ कस्तूरीमोदलोलुपाय नमः | ३७५ कदलीफलमाधुर्यवल्लभाय ३५३ कस्तूरीपरमानन्दिने नमः ३५४ कस्तूरीपरमेश्वराय नमः ३७६ कढलीपियाय नमः ३५५ कस्तूरीदानसंतुष्टाय नमः ३७७ कपिध्वजसमायुक्ताय नमः नमः ·श्रीकृष्णसहस्रनामावलि ७३ ३७८ कपिध्वजरिपुस्तुताय नमः | ४०१ कपीन्द्रसेवितांध्यब्जाय नम ३७९ कपिध्वजपरित्रात्रे नमः ४०२ कपीन्द्रस्तुतिवल्लभाय नमः ३८. कपिध्वजसमाश्रिताय नमः ४०३ कपीन्द्राश्रितपादाजाय नम ३८१ कपिध्वजहृदंतःस्थाय नमः ४०४ कपीन्द्राश्रितविग्रहाय नमः ३८२ कपिध्वजजयमदाय नमः ४०५ कपीन्द्रानन्दजनकाय नमः ३८३ कपिध्वजरथारूढाय नमः | ४०६ कपीन्द्राश्रितमानसाय नमः ३८४ कपिध्वजयश:मदाय नमः ४०७ कपीन्द्राराधिताकाराय नमः ३८५ कपिध्वजैकपापघ्नाय नमः ४०८ कपीन्द्राभीष्टसिद्धिदाय नमः ३८६ कपिध्वजसुखप्रदाय नमः ४०९ कपीन्द्रारातिसंहर्ने नमः ३८७ कपिध्वजारिसंहर्त्रे नमः ४१. कपीन्द्रातिवलप्रदाय नमः ३८८ कपिञ्चजभयापहन्त्रे नमः ४११ कपीन्द्रकपरित्रात्रे नमः ३८९ कपिध्वजमनोभिज्ञाय नमः | ४१२ कपीन्द्रैकयशःप्रदाय नमः ३९० कपिध्वजमतिप्रदाय नमः ४१३ कपीन्द्राननसंपन्नाय नमः ३९१ कपिध्वजसुहृन्मित्राय नमः | ४१४ कपीन्द्रानंदवर्द्धनाय नमः ३९२ कपिध्वजसुहृत्सखाय नमः | ४१५ कपीन्द्रध्यानगम्यात्मने नम ३९३ कपिध्वजांगनाराध्याय नमः ४१६ कपीन्द्रज्ञानदायकाय नमः ३९४ कपिध्वजगतिप्रदाय नमः ४१७ कल्याणमंगलाकाराय नमः ३९५ कपिध्वजांगनारिघ्नाय नमः | ४१८ कल्याणमंगलास्पदाय नमः ३९६ कपिध्वजरतिप्रदाय नमः ४१९ कल्याणमंगलाधीशाय नमः ३९७ कपिध्वजकुलत्राने नमः ४२० कल्याणमगलप्रदाय नमः ३९८ कपिध्वजकुलारिहन्त्रे नमः ४२१ कल्याणमंगलागाराय नमः ३९९ कपिध्वजकुलाधीशाय नमः | ४२२ कल्याणमंगलात्मकाय नमः ४०० कपिधजकुलपियाय नमः | ४२३ कल्याणानन्दसंपन्नाय नमः

·७४
व्रतोद्यापनचन्द्रिका
४२४ कल्याणानन्दवर्धनाय नमः { ४४७ कल्पतपरित्रात्रे नमः
४२५ कल्याणानन्दसहिताय नमः ४४८ कल्परक्षसमारताय नमः
४२६ कल्याणानंददायकाय नमः ४४९ कल्पवृक्षवनाधीशाय नमः
४२७ कल्याणानंदसंतुष्टाय नमः ४५० कल्पवृक्षवनास्पदाय नमः
४२८ कल्याणानंदसंयुताय नमः४५१ कल्पतिदहनाकाराय नमः
४२९ कल्याणीरागसंगीताय नमः ४५२ कल्पांतदहनोपमाय नमः
४३० कल्याणीरागवल्लभाय नमः ४५३ कल्पांतकालशमनाय नमः
४३१ कल्याणीरागरसिकाय नमः |४५४ कल्पांतातीतविग्रहाय नमः
४३२ कल्याणीरागकारकाय नमः ४५५ कलशोद्भवसंसेव्याय नमः
४३३ कल्याणीकेलिकुशलाय नमः ४५६ कळशोद्भववल्लभाय नमः
४३४ कल्याणीमियदर्शनाय नमः ४५७ कलशोद्भवभीतिनाय नमः
४३५ कल्पशास्त्रपरिज्ञाने नमः ४५८ कलशोद्भवसिद्धिदाय नमः
४३६ कल्पशास्त्रार्यटोहनाय नमः | १५९ कपिलाय नमः
४३७ कल्पशास्त्रसमुद्धत्रे नमः १६० कपिलाकाराय नमः
४३८ कल्पशास्त्रपरिस्तुताय नमः | ४६१ कपिलप्रियदर्शनाय नमः
४३९ कल्पकोटिशतातीताय नमः । ४६२ कर्दमात्मजमावस्याय नमः
४४० कल्पकोटिशतोचराय नमः | ४६३ कर्दममियकारकाय नमः
४४१ कल्पकोटिशतज्ञानिने नमः ४६४ कन्यकानीकवरदाय नमः
४४२ कल्पकोटिशतप्रभवे नमः ४६५ कन्यकानीवल्लभाय नमः
४४३ कल्पवृक्षसमाकाराय नमः ४६६ कन्यकानीकसंस्तुत्यायनमः
४४४ पक्षसमप्रभाय नमः ४६७ कन्यकानीकनायकाय नमः
४४५ कल्पवृक्षसपोदाराय नमः | ४६८ कन्यादानप्रदत्रात्रे नमः
४४६ कल्पवृक्षममास्थिताय नमः। ४६९ कन्यादानमदमियाय नमः

·श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः
४७० कन्यादानमभावज्ञाय नमः | ४९३ कर्तृकर्मक्रियात्मकाय नमः
४७१ कन्यादानप्रदायकाय नमः ४९४ कर्तृकर्मक्रियाभासाय नमः
४७२ कश्यपात्मनभावस्थाय नमः ४९५ कर्तृकर्मक्रियाप्रदाय नमः
४७३ कश्यपात्मजभास्करायनमः | ४९६ कृपानाथाय नमः
४७४ कश्यपात्मजशत्रुघ्नाय नमः ४९७ कृपासिंधवे नमः
४७५ कश्यपात्मजपालकाय नमः ४९८ कृपाधीशाय नमः
४७६ कश्यपात्मजमध्यस्थाय नमः ४९९ कृपाकराय नमः
४७७ कश्यपात्मजवल्लभाय नमः ५०० कृपासागरमध्यस्थायनमः
४७८ कश्यपात्मजभीतिमाय नमः ५०१ कृपापात्राय नमः
४७९ कश्यपात्मजदुर्लभाय नमः ५०२ कृपानिधये नमः
४८० कश्यपात्मजभावस्थायनमः ५०३ कृपापात्रैकवरदाय नमः
४८१ कश्यपात्मनभावविदे नमः | ५०४ कृपापात्रभयापहाय नमः
४८२ कश्यपोद्भवदैत्यारये नमः
५०५ कृपाकटाक्षपापघ्नाय नमः
४८३ कश्यपोद्भवदेवराजे नमः ५०६ कृतकृत्याय नमः
४८४ कश्यपानन्दजनकाय नमः ५०७ कृतांतकाय नमः
४८५ कश्यपानन्दवर्द्धनाय नमः ५०८ कदम्बबनमध्यस्थाय नमः
४८६ कश्यपारिष्टसंहर्ने नमः | ५०९ कदम्बकुसुमपियाय नमः
४८७ कश्यपाभीष्टसिद्धिदाय नमः ५१० कदंबवनसंचारिणे नमः
४८८ कर्तृकर्मक्रियातीताय नमः ५११ कदंबचनवल्लभाय नमः
४८९ कर्तृकर्मक्रियान्वयाय नमः ५१२ कर्पूरामोदमुदिताय नमः
४९० कर्तृकर्मक्रियालक्ष्याय नमः ५१३ कर्पूरामोदवल्लभाय नमः
४९१ कर्तृकर्मक्रियास्पदाय नमः | ५१४ कर्पूरावासनासक्ताय नमः
४९२ कर्तृकर्मक्रियाधीशाय नमः | ५१५ कर्पूरागुरुचर्चिताय नमः

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका ५१६ करुणारससंपूर्णाय नमः ५३९ कालमायाकलातीताय नमः ५१७ करुणारसवर्द्धनाय नमः ५४० कालमायाप्रवर्तकाय नमः ५१८ करुणाकरविख्याताय नमः ५४१ कालमायाविनिर्मुक्तायनमः ५१९ करुणाफरसागराय नमः ५४२ कालमायायलापहाय नमः ५२. कालात्मने नमः ५४३ कारनयगतिज्ञाने नमः ५२१ कालजनकाय नमः ५४४ कालत्रयपराक्रमाय नमः ५२२ फालामये नमः ५४५ फालज्ञानकलातीताय नमः ५२३ कालसंझकाय नमः ५४६ कालज्ञानमदायकाय नमः ५२४ कालाय नमः ५४७ कालज्ञाय नमः ५२५ कालकलातीताय नमः ५४८ कालरहिताय नमः ५२६ कालस्थाय नमः ५४९ कालाननसमप्रभाय नमः ५२७ फालभैरवाय नमः ५५० कालचक्रकहेतुस्याय नमः ५२८ कालज्ञाय नमः ५५१ कालरात्रिदुरत्ययाय नमः ५२९ कालसंत्रे नमः ५५२ फालपाशविनिर्मुक्ताय नमः ५३० कालचक्रवर्तकाय नमः ५५३ कालपाशविमोचनाय नमः ५३१ कालरूपाय नमः ५५४ कालव्यालकदलनाय नमः ५३२ कालनाथाय नमः ५५५ कालव्यालभयापहन्ने नमः ५३३ कालकृते नमः ५५६ कालकर्मफलातीताय नमः ५३४ कालिकाप्रियाय नमः ५५७ कालकर्मकलाश्रयाय नमः ५३५ कालैकवरदाय नमः ५५८ कालकर्मकलाघीशाय नमः ५३६ कालाय नमः ५५९ फालफर्मकलात्मकाय नमः ५३७ कारणाय नमः ५६. कालव्यालपरिग्रस्तनिजभ- ५३८ कालरूपभुजे नमः तैकमोचनाय नमः

·७७
श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः
५६१ कालागरुसुगंधाब्यायनमः | ५८३ काशीस्थद्विजपालकायनमः
५६२ कालागरुविलेपनाय नमः | ५८४ काशीस्थद्विजसद्बुद्धिप्रदात्रे
५६३ कालागरुसुगंधज्ञाय नमः
नमः
५६४ कालागरुसुगंधकृते नमः ५८५ काशिफाश्रयाय नमः
५६५ काशिराजशिर छेत्रे नमः ५८६ कातिशाय नमः
५६६ काशीशप्रियकारकाय नमः ५८७ कातिदाय नमः
५६७ काशीस्थातिहराय नमः ५८८ कांताय नमः
५६८ काशीमध्यस्थाय नमः | ५८९ कांतारप्रियदर्शनाय नमः
५६९ काशीकाभियाय नमः ५९० कातिमते नमः
५७० काशीवासिजनानान्दनेनमः | ५९१ कांतिजनकाय नमः
५७१ काशीवासिजनप्रियाय नमः ५९२ कांतिस्थाय नमः
५७२ काशीवासिजनत्रात्रे नमः ५९३ कांतिवर्द्धनाय नमः
५७३ काशीवासिजनस्तुतये नमः | ५९४ कापट्यप्रबलच्छेत्रे नमः
५७४ काशीवासिविकारनाय नमः
५९५ कायस्थाय नमः
५७५ काशीवासिविमोचनायनमः ५९६ कायवर्द्धनाय नमः
५७६ काशीवासिजनोद्धर्ने नमः
५९७ कायभाग्भयभीतिघ्रायनमः
१७७ काशीवासकुलप्रदाय नमः |५९८ कायरोगापहारकाय नमः
५७८ काशीवास्याथिवाध्यब्जाय ५९९ कार्यकारणकर्तृस्थाय नमः
६०० कार्यकारणकारकाय नमः
५७९ काशीवासिसुखप्रदाय नमः ६०१ कार्यकारणसंपन्नाय नमः
५८० काशीस्थाभीष्टफलदायनमः ६०२ कार्यकारणसिद्धिदाय नमः
५८१ काशीस्थारिष्टनाशनायनमः ६०३ काव्यामृतरसास्वादिने नमः
५८२ काशीस्थद्विजसंसव्यायनमः ६०४ काव्यामृतरसात्मकाय नमः
नमः

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका
नमः
६०५ काव्यामृतरसाभिशाय नमः | ६२७ काममदायकाय नमः
६०६ काव्यामृतरसमियाय नमः | ६२८ कामपालाय नमः
६०७ कादिवर्णजनकाय नमः |६२९ कामम नमः
६०८ कादिवर्णप्रवर्तकाय नमः ६३० कामकेलिकलानिधये नमः
६०९ कादिवर्णविवेकज्ञाय नमः ६३१ फामकेलिकलासक्ताय नमः
६१० कादिवर्णविनोदनाय नमः | ६३२ कामकलिकलाप्रियाय नमः
६११ कादिहादिमनुज्ञाताय नमः | ६३३ कामीजैकवरदाय नमः
६१२ कादिहादिमनुप्रियाय नमः ६३४ कामबीनसमन्विताय नमः
६१३ कादिहादिमनूद्धारकारकाय ६३५ कामजिस्कामवरदाय नमः
६३६ कामक्रीडातिलालसाय नमः
६१४ कादिसंज्ञकाय नमः ६३७ कामार्तिशमनाय नमः
६१५ कालुप्यरहिताकाराय नमः ६३८ कामालंकृताय नमः
६१६ कालुप्यकविनाशनाय नमः ६३९ कामसंस्तुताय नमः
६१७ कारागृहविमुक्तात्मने नमः ६४० कामेश्वराय नमः
६१८ कारागृहविमोचनाय नमः ६४१ कामदेवाय नमः
६१९ कामात्मने नमः
६४२ कामबीजकजीवनाय नमः
६२० कामाय नमः
६४३ कामयेनुपरित्राने नमः
६२१ कामिने नमः ६४४ कामधेनुसमावृताय नमः
६२२ कामेशाय नमः ६४५ कामिनीकामजनकाय नमः
६२३ कामपूरकाय नमः
६४६ कामिनीकामवर्द्धनाय नमः
६२४ कामहन्त्रे नमः
६४७ कामिनीकामरसिकाय नमः
६२५ कामजनकाय नमः ६४८ कामिनीकामपूरकाय नमः
६२६ कामिने नमः ६४९ कामिनीमानदाय नमः

·श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः
६५० कामकलाकौतुहलमियाय ६७०कालिन्दानीरमध्यस्थायनमः
नमः ६७१ कालिन्दीनीरकेलिकृते नमः
६५१ कामिनीप्रेमजनकाय नमः ६७२ कालिन्दीरमणासक्तायनमः
६५२ कामिनीप्रेमवर्द्धनाय नमः ६७३ कालिनागमदापहाय नमः
६५३ कामिनीहावभावज्ञाय नमः ६७४ कांचनाद्रिसमानश्रिये नमः
६५४ कामिनीप्रीतिवर्द्धनाय नमः ६७५ कांचनादिनिवासकृते नमः
६५५ कामिनीरूपरसिकाय नमः ६७६ कांचनाभूपणासक्ताय नमः
६५६ कामिनीरूपभूषणाय नमः ६७७ कांचनकविवर्द्धनाय नमः
६५७ कामिनीमानसोल्लासिनेनमः ६७८ कांचनामश्रियासक्तायनमः
६५८ कामिनीमानसास्पदायनमः ६७९ कांचनामश्रियाश्रितायनमः
६५९ कामिभक्तजनत्रात्रे नमः ६८० कार्तिकेयैकवरदाय नमः
६६० कामिभक्तजनप्रियाय नमः ६८१ कार्तवीर्यमदापहाय नमः
६६१ कालिंदीविषसंत्रे नमः
६८२ किशोरीनायिकासक्तायनमः
६६२ कालिन्दीमाणजीवनायनमः ६८३ किशोरीनायिकाप्रियायनमः
६६३ कालिन्दीहृदयानन्दिनेनमः ६८४ किशोरीकेलिकुशलायनमः
६६४ कालिन्दीनीरवल्लभाय नमः ६८५ किशोरीमाणजीवनायनमः
६६५ कालिन्दीकेलिकुशलायनमः ६८६ किशोरीवल्लभाकारायनमः
६६६ कालिन्दीप्रीतिवर्द्धनायनमः ६८७ किशोरीमाणवल्लभाय नमः
६६७ कालिन्दकिलिरसिकायनमः ६८८ किशोरीमीतिजनकायनमः
६६८ कालिन्दीकैलिलालसाय |६८९ किशोरीमियदर्शनायनमः
६९०किशोरीकेलिसंसक्ताय नमः
६६९ कालिन्दीनीरसंखेलद्गोपी-६९१ किशोरीकेलिवल्लभाय नमः
यूथसमाहताय नमः १६९२ किशोरीकेलिसंयुक्ताय नमः
नमः

·८०
यतोद्यापनचन्द्रिका
६९३ किशोरीकेलिलोलुपाय नमः ७१६ कीलालाश्रयकारणाय नमः
६९४ किशोरीहृदयानन्दिने नमः |७१७ कुलधर्माधिपाधीशाय नमः
६९५ किशोरीहृदयास्पदाय नमः ७१८ कुलधर्माधिपप्रियाय नमः
६९६ किशोरीशाय नमः ७१९ कुलधर्मपरित्रात्रे नमः
६९७ किशोरात्मने नमः ७२० कुलधर्मपतिस्तुताय नमः
६९८ किशोराय नमः |७२१ कुलधर्मपदाधाराय नमः
६९९ किंशुकाकृतयेनमः ७२२ कुलधर्मपदाश्रयाय नमः
७०० किंशुकाभरणालक्ष्याय नमः ७२३ कुलधर्मपतिप्राणाय नमः
७०१ किंशुकाभरणान्विताय नमः |७२४ कुलधर्मपतिप्रियाय नमः
७०२ कीर्तिमत्कीर्तिजनकाय नमः ७२५ फुलधर्मपतित्रात्रे नमः
७०३ कीर्तनीयपराक्रमाय नमः |७२६ कुलधर्मेकरक्षकाय नमः
७०४ कीर्तनीययशोराशयै नमः ७२७ कुलधर्मसमासक्ताय नमः
७०५ कीर्तिस्थाय नमः ७२८ कुलधर्फकदोहनाय नमः
७०६ कीर्तनप्रियाय नमः ७२९ कुलधर्मसमुद्धो नमः
७०७ कीर्तिश्रीमतिदाय नमः ७३० कुलधर्मप्रभावविदे नमः
७०८ कीर्तये नमः |७३१ कुलधर्मसमाराध्याय नमः
७०९ कीर्तिज्ञाय नमः ७३२ कुलधर्मधुरंधराय नमः
७१० कीर्तिवर्द्धनाय नमः ७३३ कुलधर्माधिकारस्थाय नमः
७११ क्रियात्मकाय नमः ७३४ कुलधर्मविवर्द्धनाय नमः
७१२ क्रियाधाराय नमः ७३५ कुलमार्गरतासक्ताय नमः
७१३ क्रियाभासाय नमः ७३६ कुलमार्गरताश्रयाय नमः
७१४ क्रियास्पदाय नमः ७३७ कुलमार्गसमासीनाय नमः
७१५ कीलालामलनिवृत्तये नमः । ७३८ कुलमार्गसमुत्सुकाय नमः

·श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः
७३९ कुलाचारविचारज्ञाय नमः | ७६२ कुकर्मरहितास्पदाय नमः
७४० कुलाचारसमाश्रिताय नमः ७६३ कुकर्मरदिताचाराय नमः
७४१ कुलाचारसमायुक्ताय नमः ७६४ कुकर्मरहितोत्सवाय नमः
७१२.कुलाचारसुखप्रदाय नमः |७६५ कुकर्मरहितोद्देशाय नमः
७४३ कुलाचारातिचतुराय नमः |७६६ कुकर्मरहितप्रियाय नमः
७४४ कुलाचारातिवल्लभाय नमः ७६७ कुकर्मरहितांतःस्थाय नमः
७४५ कुलाचारपवित्राङ्गाय नमः ७६८ कुकर्मरहितेश्वराय नमः
७४६ कुलाचारप्रमाणकृते नमः |७६९ कुकर्मरहितस्त्रीशाय नमः
७१७ कुलवृक्षकजनकाय नमः ७७० कुकर्मरहितप्रजाय नमः
७४८ कुलवृक्षविवर्द्धनाय नमः ७७१ कुकर्मोद्भवपापघ्नाय नमः
७४९ कुलवृक्षपरित्रात्रे नमः ७७२ कुकर्मोद्भवदुःखहन्त्रे नमः
७५० कुलवृक्षफलमदाय नमः (७७३ कुतर्करहिताधीशाय नमः
७५१ कुलवृक्षफलाधीशाय नमः ७७४ कुतर्करहिताकृतये नमः
७५२ कुलवृक्षफलाशनाय नमः ७७५ कूटस्थसाक्षिणे नमः
७५३ कुलमार्गकलाभिज्ञाय नमः ७७६ कुटात्मने नमः
७५४ कुलमार्गकलान्विताय नमः) ७७७ कूटस्थाक्षरनायकाय नमः
७५५ कुकर्मनिरतातीताय नमः ७७८ कूटस्थाक्षरसंसेव्याय नमः
७५६ कुकर्मनिरतांतकाय नमः ७७९ कूटस्थाक्षरकारणाय नमः
७५७ कुकर्ममार्गरहिताय नमः ७८० कुवेरबंधवे नमः
७५८ कुकर्मकनिषूदनाय नमः ७८१ कुशलाय नमः
७५९ कुकर्मरहिताधीशाय नमः ७८२ कुंभकर्णविनाशनाय नमः
७६० कुकर्मरहितात्मकाय नमः ७८३ कूर्माकतिधराय नमः
७६१ कुकर्मरहिताकाराय नमः ७८४ कूर्माय नमः

·८१
प्रतोद्यापनचन्द्रिका
७८५ कूर्मस्थावनिपालकाय नमः | ८०८ क्लेशातिरिक्तसदनाय नमः
७८६ कुमारीवरदाय नमः ८०९ क्लेशमूलनिकंदनाय नमः
७८७ कुस्थाय नमः ८१०क्लेशातिरिक्तभावस्थाय नमः
७८८ कुमारीगणसेविताय नमः ८११ क्लेशहीनकवल्लभाय नमः
७८९ कुशस्थलीसमासीनाय नमः | ८१२ क्लेशद्दीनपातःस्थाय नमः
७९० कुशदैत्यविनाशनाय नमः ८१३ क्लेशहीनजनाईनाय नमः
७९१ केशवाय नमः ८१४ केसरांकितभालश्रिये नमः
७९२ क्लेशसंहर्ने नमः
८१५ केसरांकितवल्लभाय नमः
७९३ केशिदैत्यविनाशनाय नमः ८१६ केसरालिप्तहृदयाय नमः
७९४ क्लेशद्दीनमनोहत्तये नमः | ८१७ केसरालिप्तसद्धनाय नमः
७९५ क्लेशहीनपरिग्रहाय नमः ८१८ केसरांकितवासश्रिये नमः
७९६ क्लेशातीतपदाधीशाय नमः ८१९ केसरांकितविग्रहाय नमः
७९७ क्लेशातीतजनप्रियाय नमः ८२० केसराकृतिगोपीशाय नमः
७९८ क्लेशातीतशुभाकाराय नमः ८२१ केसरामोदवल्लभाय नमः
७९९ क्लेशातीतसुखास्पदाय नमः ८२२ केसरामोदमधुपाय नमः
८०० क्लेशातीतसमाजस्थाय नमः ८२३ केसरामोदसुंदराय नमः
८०१ क्लेशातीतमहामतये नमः ८२४ केसरामोदमुदिताय नमः
८०२ क्लेशातीतजनत्रात्रे नमः ८२५ केसरामोढवर्द्धनाय नमः
८०३ क्लेशहीनजनेश्वराय नमः ८२६ केसरार्चितभालाश्रये नमः
८०४ क्लेशहीनस्वधर्मस्थाय नमः | ८२७ केसरार्चितविग्रहाय नमः
८०५ क्लेशहीनविमुक्तिदाय नमः.
८२८ केसरार्चितपादाम्नाय नमः
८०६ क्लेशहीननराधीशाय नमः | ८२९ केसरार्चितकुण्डलाय नमः
८०७ क्लेशहीननरोत्तमाय नमः ८३० फेसरामोदसंपन्नाय नमः

·श्रीकृष्णसहस्रनामावलि
८३१ केसरामोदलोलुपाय नमः | ८५२ केदाराकल्पसारज्ञाय नमः
८३२ केतकीकुसुमासक्ताय नमः ८५३ केदारस्थलवासकृते नमः
८३३ केतकीकुसुमप्रियाय नमः |८५४ केदाराश्रितभीविनाय नमः
८३४ केतकीकुसुमाधीशाय नमः | ८५५ केदाराश्रितमुक्तिदाय नमः
८३५ केतकीकमुमांकिताय नमः | ८५६ केदारावासिवरदाय नमः
८३६ केतकीकुसुमामोदवर्द्धनाय ८५७ केदाराश्रितदुःखइन्त्रे नमः
नमः ८५८ केदारपोपकाय नमः
८३७ केतकीप्रियाय नमः ८५९ केशाय नमः
८३८ केतकीशोभिताकाराय नमः | ८६० केदारानविवर्द्धनाय नमः
८३९ केतकीशोभिताम्बराय नमः ८६१ केदारापुष्टिजनकाय नमः
८४० केतकीकुसुमामोदवल्लभाय ८६२ केदारप्रियदर्शनाय नमः
नमः ८६३ फैलासेशसमाजस्थाय नमः
८४१ फेतकीश्वराय नमः ८६४ कैलासेशप्रियंकराय नमः
८४२ केतकीसौरभानन्दिने नमः ८६५ कैलासेशसमायुक्ताय नमः
८४३ केतकीसौरभप्रियाय नमः ८६६ कैलासेशप्रभावविते नमः
८४४ केयूरालंकृतभुजाय नमः ८६७ कैलासाधीशशत्रुधाय नमः
८४५ केयूरालंकृतात्मकाय नमः ८६८ कैलासपतितोपकाय नमः
८४६ केयूरालंकृतश्रीशाय नमः | ८६९ कैलासाधीशसहिताय नमः
८४७ केयूरप्रियदर्शनाय नमः ८७० कैलासाधीशवल्लभाय नमः
८४८ केदारेश्वरसंयुक्ताय नमः ८७१ कैवल्यमुक्तिजनकाय नमः
८४९ केदारेश्वरवल्लभाय नमः ८७२ कैवल्यपदवीश्वराय नमः
८५० केदारेश्वरपार्श्वस्थाय नमः ८७३ कैवल्यपदवीत्रात्रे नमः
८५१ केदारेश्वरभक्तपाय नमः ८७४ कैवल्यपदवीमियाय नमः

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका
८७५ काल्पज्ञानसंपन्नाय नमः | ८९९ कोपद्दीनपदमदाय नमः
८७६ फैवल्यज्ञानसाधनाय नमः ९०० कोपहीननरस्वामिने नमः
८७७ फेरल्यज्ञानगम्यात्मने नमः | ९०१ कोपहीनस्वरूपधृपे नमः
८७८ फैल्यशानदायकाय नमः ९०२ कोकिलालापसंगीताय नमः
८७९ कैवल्यज्ञानसंसिद्धाय नमः ९०३ कोकिलालापवल्लभाय नमः
८८० कैवल्यज्ञानदीपमाय नमः | ९०४ कोकिलालापलीनात्मनेनमः
८८१ करल्यज्ञानविख्याताय नमः ९०५ फोफिलालापकारकाय नपः
८८२ कैवल्यम्प्रदायकाय नमः ९०६ कोकिलालापतिशाय नमः
८८३ प्रोपलोभमयातीताय नमः | ९०७ कोफिलालापभावविते नमः
८८४ क्रोधलोभविनागनाय नमः ९०८ कोकिलागानरसिकाय नमः
८८५ क्रोधारये नमः ९०९ कोकिलास्वरवल्लभाय नमः
८८६ कोषहीनात्मने नमः ९१० फोटिमूर्यसमानश्रिये नमः
८८७ क्रोधहीनजनमियाय नमः ९११ कोर्टिचन्दामृतात्मशाय नमः
८८८ क्रोधहीनजनाधीशाय नमः | ९१२ कोटिदानवसहर्ने नमः
८८९ क्रोधहीनमजेश्वराय नमः
९१३ कोटिकंदर्पर्दपहले नमः
८९० कोपतापोपशमनाय नमः
९१४ कोटिदेवेन्द्रसंसेव्याय नमः
८९१ कोपदीनवरप्रदाय नमः
९१५ कोटिब्रह्मार्चिताकृतये नमः
८९२ कोपहीननरत्राने नमः
९१६कोटिब्रह्माण्डमध्यस्थापनमः
८९३ कोपहीनजनाधिपाय नमः | ९१७ कोटिविद्युत्समद्युतये नमः
८९४ कोपहीननरांत:स्थाय नमः ९१८ कोट्यश्वमेधपापनाय ममः
८९५ कोपहीनप्रजापतये नमः ९१९ कोटिकामेश्वराकृतये नमः
८९६ कोपहीनमियासक्ताय नमः | ९२० कोटिमेघसमोदाराय नमः
८९७ कोपहीनजनार्तिहन्त्रे नमः | ९२१ कोटिवह्निसुदुःसहाय नमः
८९८ कोपहीनपदाधीशाय नमः | ९२२ कोटिपाथोधिगंभीराय नमः

·श्रीकृष्णसहस्रनामावलिः ९२३ कोटिमेरुसमस्थिराय नमः |९४७ कोटिशुक्रकवीश्वराय नमः ९२४ कोटिगोपीजनाधीशाय नमः ९४८ कोटिद्विजसमाचाराय नमः १२५ कोटिगोपांगनावृताय नमः ९४९ कोटिहेरम्पविघ्नहन्त्रे नमः ९२६ कोटिदैत्येशदर्पनाय नमः ९५० कोटिमानसहंसात्मने नमः ९२७ कोटिरुद्रपराक्रमाय नमः ९५१ कोटिमानससंस्थिताय नमः ९२८ कोटिभक्तार्तिशमनाय नमः ९५२ कोटिच्छलकरारातये नमः ९२९ कोटिदुष्टविमर्दनाय नमः ९५३ कोटिदांभिकनाशनाय नमः ९३० कोटिभक्तजनोद्धत्रे नमः ९५४ कोटिशून्यपथच्छेने नमः ९३१ कोटियज्ञफलप्रदाय नमः ९५५ कोटिपाखंडखंडनाय नमः ९३२ कोटिदेवर्षिसंसेव्याय नमः |९५६ कोटिशेपधराधाराय नमः ९३३ कोटिब्रह्मर्षिमुक्तिदाय नमः | ९५७ कोटिकालप्रवोधकाय नमः ९३४ कोटिराजसिंस्तुत्याय नमः ९५८ कोटिवेदांतसंवेद्याय नमः ९३५ कोटिब्रह्माण्डमंडनाय नमः | ९५९ कोटिसिद्धांतनिश्चयाय नमः ९३६ कोट्याकाशमकाशात्मनेनमः ९६० कोटियोगीश्वराधीशाय नमः ९३७ कोटिवायुमहावलाय नमः ९६१ कोटियोगैकसिद्धिदाय नमः ९३८ कोटितेजोमयाकाराय नमः ९६२ कोटिधामाधिपाधीशायनमः ९३९ कोटिभूमिसमक्षमिणे नमः ९६३ कोटिलौकैकपालकाय नमः ९४० कोटिनीरसपस्वच्छाय नमः | ९६४ कोटियकभोक्त्रे नमः ९४१ कोटिदिग्ज्ञानदायकाय नमः | ९६५ कोटियज्ञफलमदाय नमः ९४२ कोटिब्रह्मांडजनकाय नमः | ९६६ कोटिभक्तहदंतःस्थाय नमः ९४३ कोटिब्रह्मांडपालकाय नमः | ९६७ कोटिभक्ताभयप्रदाय नमः ९४४ कोटिव्रह्मांडसंहर्ने नमः ९६८ कोटिजन्मानिशमनाय नमः ९४५ कोटिब्रह्मांडवोधकाय नमः|९६९ कोटिजन्माघनाशनाय नमः ९४६ कोटिवाक्पतिवाचालायनमः | ९७० कोटिजन्मांतरज्ञानप्रदानमः

·८६
प्रतोद्यापनचन्द्रिका
९७१ कोटिमक्तपाय नमः १९९५ कौमुदीमुदिताननाय नमः
९७२ कोटिशक्तिसमायुक्ताय नमः | ९९६ कौमुदीमुदितप्राणाय नमः
९७३ कोटिचैतन्यवोधकाय नमः ९९७ कौमुदीमुदिताशयाय नमः
९७४ कोटिचकाताकाराय नमः ९९८ कौमुदीमोदमुदिताय नमः
९७५ कोटिचक्रवर्तकाय नमः ९९९ कौमुदीमोदवल्लभाय नमः
९७६ कोटिचकाचनगारे नमः १००० कौमुदीमोदमधुपाय नमः
९७७ कोटिवीरावलीवृताय नमः १००१ कौमुदीमोदवर्द्धनाय नमः
९७८ कोटितीर्थजलांतःस्थापनमः |१००२ कौमुदीमोदमानात्मने नमः
९७९ कोटीतीर्थफलप्रदाय नमः १००३ कौमुदीमोदसुंदराय नमः
९८० कोमलामलचिदृत्तये नमः | १००४ कौमुदीदर्शनानन्दिने नमः
९८१ फोमलामलमानसाय नमः १००५फौमुदीदर्शनोत्सुकाय नमः
९८२कौस्तुभोद्भासितोरस्कायनमः |१००६कौशल्यापुत्रभावस्थायनमः
९८३ कौस्तुभोद्भासिताकृतयेनमः १००७ कोशल्यानंदवर्द्धनाय नमः
९८४ कौरवानीकसंह नमः १००८ फंसारये नमः
९८५ कौरवार्णवकुंभभुवे नमः १००९ कंसहीनात्मने नमः
९८६ कौतयश्रितपादाब्जाय नमः १०१० कंसपक्षनिकंदनाय नमः
९८७ कौतेयाभयदायकाय नमः | १०११ कंकालाय नमः
९८८ कौतेयारातिसंहर्ने नमः १०१२ कंकवरदाय नमः
९८९ कौतेयमतिपालकाय नमः | १०१३ कंटकक्षयकारकाय नमः
-९९० कौतेयानन्दजनकाय नमः १०१४ कंदर्पदर्पशमनाय नमः
९९१ कौतेयमाणजीवनाय नमः १०१५ कंदांभिमनोहराय नमः
९९२ कौतेयाचलभावज्ञाय नमः | १०१६ कंदर्पकामनाहीनाय नमः
९९३ कौतेयाचलमुक्तिदाय नमः | १०१७ कंदर्पज्वरनाशनाय नमः
९९४ कौमुदीमुदिताकाराय नमः १०१८ कंदर्पज्वरनाशनाय नमः
॥ इति श्रीकृष्णसहस्रनामावलि ।

·॥ श्रीभगवतः अष्टोत्तरशतनामानि ॥ २ श्रीरुणाय नमः २७ गोविंदाय नमः २ कमलानाथाय नमः |२८ गोविदांपतये नमः ३ वासुदेवाय नमः २९ वत्सपालनसंचारिणे नमः ४सनातनाय नमः ३० धेनुकासुरभंजनाय नमः ५वसुदेवात्मजाय नमः ३१ वृणीततृणावर्ताय नमः ६ पुण्याय नमः ३२ यमलार्जुनभंजनाय नमः ७ लीलामानुपविग्रहाय नमः ३३ उत्तालतालमेत्रे नमः ८ श्रीवत्सकौस्तुभधराय नमः ३४ तमालश्यामलाकृतये नमः ९ यशोदायत्सलाय नमः ३५ गोपगोपीश्वराय नमः १० हरये नमः ३६ योगिने नमः ११ चतुर्भुजात्तचक्रासिगदाशंखा- ३७ सूर्यकोटिसमप्रभाय नमः म्युजधराय नमः ३८ रामाय नमः १२ देवकीनंदनाय नमः ३९ इलापतये नमः १३ श्रीशाय नमः ४० पराय नमः १४ नंदगोपप्रियात्मजाय नमः ४१ ज्योतिषे नमः १५ यमुनावेगसंहारिणे नमः ४२ यादवेंद्राय नमः १६ वलभद्रप्रियानुजाय नमः ४३ यदूद्वहाय नमः १७ पूतनाजीवितहराय नमः ४४ वनमालिने नमः २८ शकटासुरभंजनाय नमः ४५ पीतवाससे नमः १९ नंदब्रजजनानंदिने नमः ४६ पारिजातापहारकाय नमः २० सच्चिदानंदविग्रहाय नमः ४७ गोवर्धनाचलोद्भर्ने नमः २१ नवनीतनवाहारिणे नमः ४८ गोपालकाय नमः २२ मुचकुंदप्रसादकाय नमः ४९ सर्वपालकाय नमः २३ पोडशस्त्रीसहस्रेशाय नमः ५०जनाय नमः २४ त्रिभंगाय नमः ५१ धुरंजनाय नमः २५ मधुराकृतये नमः ५२कामजनकाय नमः २६ शुकवागमृताधीन्दवे नमः ५३ कंजलोचनाय नमः .

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका ५४ मधुहन्त्रे नमः ८३ भीममुक्तिप्रदाय नमः ५५ मथुरानाधाय नमः ८४ जगद्गुरये नमः ५६द्वारकानाथाय नमः ८५जगताथाय नमः ५७ यलिने नमः ८६ येणुराधयिशारदाय नमः ५८ दायनान्तःसंचारिणे नमः ८७ वृपमासुरयिष्यसिने नमः ५९ तुलसीमभूषणाय नमः ८८ याणासुरयलांतरते नमः ६० स्यमंतकामणेदन नमः १ युधिष्टिरप्रतिष्ठाय नमः ६१ नरनारायणात्मकाय नमः ९० पहियद्वारसंसकाय नमः ६. फुजारुणांपरधराय नमः ९१ पार्थसारथये नमः ६३ मायिने नमः ९२ अव्यकाय नमः ६४ परमपुरुषाय नमः ९३ गीतामृतमहोदधये नमः ६५ मुष्टिकामुरचाणूरमहायुद |९४ फालियफणिमाणिययरंजित- विशारदाय नमः श्रीपदांयुजाय नमः ६६ संसारपरिणे नमः ९५ दामोदराय नमः ६७कंसारये नमः ९६ यशमोपत्रे नमः ६८ मुरारये नमः ९७ दानवेंद्रविनाशनाय नमः ६९. नरकांतकाय नमः ९८नारायणाय नमः ७० अनादये नमः ९९ पराय नमः ७१ ब्रह्मचारिणे नमः १०० ब्रह्मणे नमः ७२ कृष्णाव्यसनकर्पफाय नमः १०१ पन्नगाशनवाहनाय नमः ७३ शिशुपालशिरछेत्रे नमः १०२ जलमीडासमासक्तगोपी- ७४ दुर्योधनफुलांतरते नमः यस्त्रापहारकाय नमः ७५ विदूराफरवरदाय नमः १०३ पुण्यश्लोकाय नमः ७६ विश्वरूपप्रदर्शकाय नमः १०४ तीर्थकराय नमः ७७ सत्यवानमः १०५ वेदविद्यादयानिधये नमः ७८ सत्यसंकल्पाय नमः २०६ सर्वतीर्थान्मकाय नमः ७९ सत्यमामारताय नमः १०७ सर्वग्रहरूपिणे नमः ८० जयिने नमः १०८ परात्पराय नमः .८१ सुभद्रापूर्वजाय नमः १०९ श्रीलक्ष्मीनारायणाय नमः रविष्णवे नमः ॥ इत्यष्टोत्तरशतनामानि ॥

·जन्माष्टमीव्रतपूजाविधिः सौभाग्यद्रव्यम्-धेतचूर्ण रक्तचूर्ण हरिद्रां कुडुमं तथा ॥ सौभाग्य संपदास्यामि गृह्यतां परमेश्वर ॥१॥ अवीरं च गुलालं च चुवाचन्दन- मेव च । सिन्दूरेण समायुक्तं सौभाग्य प्रतिगृह्यताम् ॥२॥ देवक्या- दिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः सौभाग्यपरिमलद्रव्याणि सम०॥ धूपः-वनस्पतिरसोद्भूतं कालागरुसमन्वितम् ॥ धूपं गृहाण गोविन्द गुणसागर गोपते ॥ १॥ वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।। आत्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ २ ॥ देवक्या- दिपरि० देव० स० श्रीकृष्णाय नमः धूपमाघापयामि ॥ दीपः-साज्यश्च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया ।। दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापह ॥ सर्वदेवमयं दीप्तमन्धकारनिवारकम् ॥ दीपं प्रकाशितं देव दर्शयामि जगद्गुरो ॥२॥ देवक्यादिपरिवार- देवतासहितश्रीकृष्णाय नमः दीपं दर्शयामि ॥ नैवद्यम्-शाल्योदनं पायसं च सिताघृतविमिश्रितम् ।। नाना- पक्वान्नसंयुक्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ १॥ अन्नं चतुर्विध स्वादु रसैः पभिः समन्वितम् ॥ भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं नैवेधं प्रतिगृह्यताम् ॥२॥ देवक्यादिपरिवारदे० स० श्रीकृष्णाय नमः नैवेद्यं निवेदयामि ॥ इति नैवद्योपरि तुलसीदलं निधाय " ही नमो भगवते वासुदेवाय " इति मन्त्रेण जलेन संप्रोक्ष्य धेनुमुद्रयाऽमृतीकृत्य ग्रासमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ यथा-ही प्राणाय स्वाहा ॥१॥ ही अपानाय स्वाहा ॥२॥ ही व्यानाय स्वाहा ॥३॥ ही उदानाय स्वाहा ॥४॥ ही समानाय स्वाहा ॥५॥ इति पञ्चग्रासमुद्राः प्रदर्य पूर्वापोशानं दत्वा " ही नमो भगवते वासु- देवाय ॥ इति मन्त्रमष्टोत्तरशतं वा द्वादशवारं यावज्जपेत्तावद्भगवता ·प्रतोपापनचन्द्रिका भुज्यत इति मनसि ध्यायेत् । तदनन्तरं मध्येपानीयं समर्पयापि । उत्तरा- पोद्यानं समर्पयामि । हस्तमक्षालनं . सम० । मुखप्रक्षालनं सम० ॥ इति चतुर्वारं जल समर्प फरोद्वर्तना गन्धं समर्पयामि इति गन्ध समर्प्य सपूगीफलं तांबूलं दद्यात् ।। ताम्मूलम्-ताम्बूलं च सकर्पूर पूगीफलसमन्वितम् । मुस- वासकरं रम्यं प्रीतिदं प्रतिटवताम् ॥ १ ॥ पूगीफलं महद्दिन्यं नाग वल्लीदलैर्युतम् ॥ कपूरलासमायुक्तं ताम्बूलं भतिगृह्यताम् ॥ २ । देवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्री कृष्णाय नमः मुखवासार्ये पूरीफल ताम्बूलं समर्पयामि ॥ दक्षिणा-सौवर्ण राजतं तानं नानारत्नसमन्वितम् ।। कर्म साद्गुण्यसिद्धयर्य दक्षिणा प्रतिगृह्यताम् ॥१॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थ हेम चीज विभावसोः ॥ अनन्तपुण्यफळदापर्पये दक्षिणा पराम् ॥ २ ॥ देवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः यथाशक्ति दक्षिा समर्पयामि ॥ नीराजनम्-नीराजनं ही इति मन्त्रेण प्रज्वाल्य "रत्न धर्य नमः" इति गन्धाक्षतपुष्पैः संपूज्य ततो देवं नीराजयेत् ।। ॥ १ ॥ श्रीकृष्णनीराजनम् ॥ जयदेव जयदेव जय करुणासिन्धो । (२)। गृहाण नीराजनमिद- (२) ममराधिप विष्णो ॥ जयदेव जयदेव ॥ १ ॥ लक्ष्मीनायक मुरहर मधुसूदन विष्णो (२)। करुणाकर बंसीधर (२) मुसला- युधबन्यो ।। जयदेव जयदेव ॥ २॥ दामोदर गुणसुंदर कंसासुर- ·जन्माएमीनतपूजाविधिः शत्रो (२)। नरकासुरमदभंजन (२) शरणागतवन्धो ॥ जय- देव जय० ॥३॥ अधवककेशिविदारण कमलासुखसिन्धो (२)। गजवरपाशविमोचन (२) करुणामृतसिन्यो । जयदेव जय० ॥४॥ नवघननीलद्युतिरिव गोपीजनरमण (२)। गरुडध्वज पीताम्बर (२) हनुमद्ध्वजशरण ॥ जयदे० जय० ॥ ५॥ वासुदेव संकर्षण कुसुमायुधजनक (२)। भक्तजनप्रतिपालक (२) नारायण विष्णो ॥ जयदेव जयदेव ॥६॥ लक्ष्मीवर पुरुषोत्तम विश्वम्भरनाथ (२)। भक्तकृतनीराजन-(२) मङ्गीकुरु विष्णो ॥ जय० जय० ।। ७ ।। आरतिरित्युत्तरिता नवमणिरचिता ते (२)। किन्नरगानं कुरुते (२) सप्तस्वरसहितम् ॥ जय जय० ॥८॥ जयदेव जयदेव जयकरुणासिन्यो (२) गृहाणनीराजनमिद-(२) ममराधिप विष्णो ॥जयदेव जयदेव ॥९॥ ॥२॥ श्रीकृष्णनीराजनम् ॥ जयदेव जयदेव वंदे गोपालं (२) मृगमदतिलकितभालं करुणा- पल्लोलम् ॥ निर्गुणसगुणाकारं संहृतभूभारं (२) मुरहरनंदकुमारं (२) मुनिजनसुखकारम् ॥ वृंदावनसंचार कौस्तुभमणिहारं (२) करुणापारावार ( २ ) गोवर्धनधारम् ॥ जय० ॥ १ ॥ कंबुग्रीवं गुंजातुलसीवनमालं (२) श्रीवत्सांकितवक्षो (२) लंवितश्रीकमलम् ।। बाहुविभूपितवेणुं करधृतदधिकवलं (२) त्रिवलींशोभितजठर-(२) नवजलधरनीलम् ॥ जय० ॥२॥ कुंचितकुंडलरम्यं सुंदरमुखकमलं (२) चिंचापरमतिसुंदर-(२) नासामणिलोलम् ॥ मणिगणमंडित- कुंडलराजितश्रुतिमूलं (२) विकचंदीवरनयनं (२) विलसितभ्रूयु- ·९२ प्रतोद्यापनचन्द्रिका गलम् ॥ जय० ॥ ३ ॥ मुरलीवादनशीलं सप्तस्वरगीतं (२) जल चरखनचरखेचर (२) भूचरहतचित्तम् ॥ स्तंभितयमुनातोयं पग णितसचरितं (२) गोपीजनमनमोहन (२) रूपं श्रीकांतम् । जय० ॥४॥ रासमोडामंडलवेष्टितवनललनं (२) तांडवनर्तन संगति-(२) मोहितरतिमदनम् ॥ कुसुमाकरराकापतियुतवनकृतशयन (२) कालियफणिवरदमनं (२) पक्षीश्वरगमनम् ।। जय० ॥५॥ किंफिणिमेखलमध्यं पीतांवरवसन (२) नूपुरकोमलसिंजत-(२) विलसितपदनीलम || गोगोपीपरिवष्टितयमुनातटसदनं (२)व्यासा- भयदं सुखदं (२) भुवनयभवनम् ।। जयदेव जयदेव बंदे गोपाळं (२) मृगमदतिलकितभालं (२) करुणाकल्लोलम् ॥ ६ ॥ ॥ इति श्रीकृष्णनीराजनम् ॥ , . ॥३॥ श्रीगोपालनीराजनम् ॥ सदाऽहं भुवननयपालं, नीराजये गोपबालम् । यशोदासुत ते दिश स्मरणं, यथा मे भूयाद् भवतरणम् ।। हरे मे वारय जनिमरणं, न मन्ये त्वदितरमिह शरणम् । प्रदर्शय रूपं साभरणं, निवारय मम मायावरणम् । इन्दुसमवदन कुंदरदनो, गणितगुणपान, निखिलसुरमात्र, सजलपनगात्र, तवोर श्रितश्रीवनमालं, सवालं दर्शय श्रीवालम्। --सदाऽहं० ॥१॥ भजेऽहं भवजलनिधिपारं, शरण्यं करुणापारम् । सुरेशाकरसंहृतसारं, रुचा श्रीवपुपो जितमारम् ।

·जन्माष्टमीव्रतपूजाविधिः
९३
सुरासुरनरहृदयागारं शुकादिककविकृतशृंगारम् ।
कंठीरवोदारनीलं, निखिलजनसमल, शमितगुणविमल,
सुखदपदकमल,
विलालित्तव्योमासुरकालं,
स्वलीलातोपितनरजालम् ।
-सदाऽहं० ॥ २॥
रणय भो वेणुं निजवदने, विवाघरे कुंदरदने ।
राधा यथा वसति मदने, प्रतिष्ठति मनसा पतिसदने ।
तथा मे तिष्ठतु हृदि वदने, समुद्धर पतितं भवकदने ।
वृंदावने कुंजभवने, कुसुमसरभरित, युवतिजनगदित,
रासरसस्वरित, विंदुमाधवश्यामवालं,
मुकुन्दापरभजनेनालम् ।।
सदाऽहं० ॥३॥
(ततः कर्पूरं प्रज्वाल्य नीराजयेत् ॥ यथा) कर्पूरपूरेण मनोहरेण
सुवर्णपात्रान्तरसंस्थितेन ॥ प्रदीप्तवासा सहसंगतेन नीराजन ते
जगदीश कुर्वे ॥ मङ्गल भगवान् विष्णुर्मङ्गलं गरुडध्वजः ॥ मङ्गलं
पुण्डरीकाक्षो मङ्गलायतनो हरिः ॥ (सर्वपङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थ-
साधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते ॥) देवक्या-
दिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः नीराजनं सम० ॥ जलेन
मदक्षिणया शीतलीकृत्य आचारात् पुप्पैर्देववन्दनम् आत्मवदनं
इस्तमक्षालनम् ।। ततो मन्त्रपुष्पाञ्जलिमर्पयेत् ।।
मन्त्रपुप्पाल:-(हस्ते पुष्पाण्यादाय) नमस्तुभ्यं जगन्नाथ देवकी-
तनय प्रभो। वसुदेवात्मजानन्त यशोदानन्दवर्धनाशगोविन्द गोकुलाधार
१ दत्वा पुष्पाञ्जलि व प्रदक्षिणपुर सरम् ॥ प्रणमद्दण्डवझूमो भक्तिमहा पुन पुनः ॥
स्तुत्वा नानाविध स्तोने प्रार्थयेच जगसतिम् ॥१॥

·-
प्रतोद्यापनचंद्रिका
गोपीकान्त नमोस्तु ते॥ पुप्पाञ्जलिर्मया देव दत्तस्ते प्रतिगृह्यताम् ॥२॥
वेदानुद्धरते नगन्निवहते भूगोलमुगिनते दैत्यान दारयते बलि छलयवे
क्षत्रक्षयं कुर्वते । पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते
म्लेच्छान मूर्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ।। ३ ।। कृष्णाय
वासुदेवाय हरये परमात्मने ॥ प्रणतरलेशनाशाय गोविंदाय नमो
नमः॥४॥ देवच्यादिपरि० दे०स० श्रीकृष्णाय नमः चरणकमलयोर्म-
वपुप्पाञ्जलिं स० ॥ ततः शंखं जलेनापूर्य उपरि सदक्षिणा
श्रीफलं निधाय विशेपार्यं दद्यात् ।। यथा-
विशेपार्चः-रम्भाफलं नारिकेलं तथैवाम्रफलानि च ॥ पूजितोs-
सि सुरश्रेष्ठ गृहाणासुरसूदन ॥ १॥ जातः कंसवधार्थाय भूभारो-
तारणाय च ॥ गृहाणार्थ मया दत्तं देवक्या सहितो हरे ॥ २ ॥
देवक्यादिपरि० दे० स० श्रीकृष्णाय नमः विशेषाधं समर्पयामि ॥
ततो देवस्य समीपे अभया वचा शुंठी गुड्ची पिप्पली शस्राणि
इति निधाय संक्षेपेण जातकर्मपष्ठीपूजानामफर्माणि च कर्यात ॥
यया-देवाय नमः ॥ सवित्रे नमः ॥ सरस्वत्यै नमः ।। अश्विभ्यां
नमः ॥ इति नाममन्त्रदेवोपरि गन्धपुष्पाण्यर्पयेत् ।। इति जातकर्म ॥
विधेशाय नमः ॥ जन्मदायै नमः ।। पष्टीदेव्यै नमः ।। जीवन्तिकार्य
नमः ॥ इति नाममन्त्रैर्देवोपरि गन्धपुष्पाण्यर्पयेत् ॥ इति पष्ठीपूजा ॥
नामकरणम् ।। हे कुमार त्वं गणपतिभक्तोऽसि हे कुमार त्वं कुल-
दव्या भक्तोऽसि नाना कृष्णवर्माऽसि॥हे कुमार त्वं मासनाम्ना वैकुंठ-
वर्मासि ॥ हे कुमार त्वं नक्षत्रनाम्ना विष्णुवर्माऽसि । हे कुमार त्वं व्यव-
हारनान्ना कृष्णवर्माऽसि ॥ इति कर्णे कथयेत् । हस्ते जलंगृहीत्वा-अनेन
संक्षिप्तजातकर्मपष्ठीपूजानामकरणसंस्कारकर्मणा परिवारदेवतासहितो
भगवान श्रीकृष्णः प्रीयताम् ॥
नारिकेलन शुद्धेन दद्यादर्ष विचक्षणः।। कृष्णाय परया भक्त्या शखे कृत्वा विधानत ॥१॥

·जन्माष्टमीव्रतपूजाविधि
९५
॥ चन्द्रपूजनम् ॥
ततश्चन्द्रोदये रोहिणीयुतं चन्द्रं प्रासादतले स्थित्वा प्रत्यक्ष
वा स्थाण्डिले प्रतिमायां "रोहिणीसहितचन्द्राय नमः" इति नाम-
मन्त्रेण वा " सोमेश्वराय सोमाय तथा सोमोद्भवाय च ॥ सोमस्य
पतये नित्यं तुभ्यं सोमाय वै नमः" इति मन्त्रेण सर्वोपचारार्थे
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि । इति गन्धाक्षतपुष्पैः संपूज्य शङ्ख सपुष्प-
कुशचन्दनं जलं गृहीत्वा चन्द्रमसेऽयं दद्यात् ॥ यथा-
क्षीरोदार्णवसंभूत अग्निगोत्रसमुद्भव ॥गृहाणार्घ शशाडू मे रोहिण्या
सहितो मम ॥१॥ज्योत्स्नापते नमस्तुभ्यं ज्योतिपां पतये नमः॥ नमस्ते
रोहिणीकान्त अर्को नः प्रतिगृह्यताम् ॥२॥ रोहिणीसहितचन्द्रमसे
नमः अर्धं समर्पयामि ॥ इति अयं दत्वा प्रार्थयेत् ॥ यथा-नभोमंडल-
दीपाय शिरोरत्नाय धूर्जटेः ॥ क्लाभिर्वर्धमानाय नमश्चन्द्राय चारवे
॥१॥ रोहिणीसहितचन्द्रमसे नमः मार्थनापूर्वकनमस्कारानू सम-
पयामि ॥ हस्तेजलमादाय-अनेन यथाशक्ति पूजनपूर्वकामदानेन
रोहिणीसहितचन्द्रमाः प्रीयताम् ॥
ततः प्रधानपीठसमीपे समागत्य प्रार्थनापूर्वकं स्तुतिपाठं कुर्यात् ॥
प्रार्थना-अनघं वामनं शौरि चैकुण्ठं पुरुषोत्तमम् ॥ वासुदेवं
हृषीकेशं माधवं मधुसूदनम् ॥ १ ॥ वराहं पुडरीकाक्षं नृसिंह दैत्य-
सदनम् ॥ दामोदरं पद्मनाभं केशवं गरुडध्वजम् ॥ २ ॥ गोविन्द-
मच्युतं विष्णुमनन्तमपराजितम् ॥ अधोक्षजं जगदीनं सृष्टिस्थित्यन्त-
कारकम् ॥ ३ ॥ अनादिनिधनं कृष्णं त्रैलोक्येशं जगद्गुरुम् ॥ नारा-
यणं चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरम् ॥४॥ पीताम्बरधर नित्यं वन-
मालाविराजितम् ॥ श्रीवत्साई जगद्धेतुं श्रीधरं श्रीपति हरिम् ॥ ५॥

·प्रतोधापनचन्द्रिका बन्दे त्वां भगवन् कृष्ण परिवारयुतं प्रभो ! ॥ संसारार्णवमानं मा समुद्धर जगत्पते ! ॥६॥ वीधरं सुन्दरमन्दहासं बर्दावतंसं वलयालयुस्वम् । वृन्दावनस्थं नवनीरदामं नमामि कृष्णं यदुवंशनाथम् ॥ १ ॥ चशीविभूपितकरानवनीरदामात् पीताम्बरादरुणविम्बफलाधरोष्ठात् । पूर्णेन्दुसुन्दग्मुखादरविन्दनेत्रान् कृष्णात्परं किमपि तत्त्वम न जाना। देवक्यादिपरिवारदेवतासहितश्रीकृष्णाय नमः पार्थनापूर्वकं स्तुतिपाठे समर्पयामि ॥ नमस्कारा: -अनन्ताय नमस्तुभ्यं वैकुण्ठाय नमो नमः ।। वासु देवाय कृष्णाय नित्यमेव नमो नमः ॥ १॥ देवक्यादिपरि० दे० स० श्रीकृष्णाय नमः नमस्कारान् समर्पयामि ॥ हस्ते जलमादाय-अनेन पूजनेन देवस्यादिपरिवारदेवतासहितः श्रीकृष्णः प्रीयतां न मम ॥ तत आचार्यपूजनं ब्राह्मणानां च पूजनं कुर्यात् । नमोस्त्वनंताय सहस्र०॥ ततो ब्राह्मणेभ्यो भूयसीं दद्यात् ॥ तत आचार्यादयो व्रता ब्राह्मणा यजमानायाशिर्वाद दद्युः। ब्राह्मणा हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा आशिपो दद्यः ।। स्वस्त्यस्तु ते कुशलमस्तु चिरायुरस्तु गोवाजिहस्तियनधान्य- समृद्धिरस्तु ॥ ऐश्वर्यमस्तु वलमस्तु रिपुक्षयोऽस्तु वंशे सदैव भवर्ता हरिभक्तिरस्तु ।। धनं धान्यं पशुपुत्रलाभः शतसंवत्सरं दीर्घमायुरस्तु ।। इति यजमान हस्ते मूर्ध्नि वाऽक्षतानिःक्षिपेयुः ॥ सर्वे जनाः सुखिनो भवन्तु ॥ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ततः पुराणश्रवणादिना रात्रि नयेत् ।। ।। इति जन्माष्टमीव्रतपूजाविधिः समाप्तः ॥

·॥श्रीकृष्णाय नमः॥ ॥ अथे जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः ॥ उद्यापनदिने प्रातः पूर्ववद् दन्तधावनं कृत्वा नद्यादौ विधिव- स्नात्वा गृहमागत्य (पूर्ववत्) मण्डपादिकं कृत्वा सपत्नीको यजमानः शुभासने उपविशेत् ।। तत आचार्यादयो विमा शांतिसूक्तं (यो श्रीः स्वयं० इत्यादि ) पठेत् ।। तनो यजमानः आचम्य माणानायम्य श्रीगुरुभ्यो नत्वा " श्रीमन्महा० सुमुखश्चै० इत्यादि ब्रह्मेशानजनार्दनाः" इत्यन्त गणेशादिस्मरणं कृत्वा ततो हस्ते जलमादाय संकल्पं कुर्यात् । यथा अत्राद्य० तिथी ममात्मनः सकुटुम्बस्य क्षेमस्थैर्यविजयाभयायुरारो- ग्यैश्वर्याभिवृद्धयर्थं धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थं पुत्रपौत्राद्य- नविच्छिन्नसंततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयद्वारा सभीष्टसि- ययं श्रीकृष्णप्रीत्यर्थमाचरितस्य (आचरिष्यमाणस्य) जन्माष्टमीव्रतस्य संपूर्णफलावाप्तये एकराज्यधिवासपक्षाश्रयेण श्रीजन्माष्टमीव्रतोद्यापन- महं करिष्ये॥ पुनर्जलमादाय। तदङ्गत्वेन निर्विघ्नतासिद्धयर्थं गणपतिपूजनं स्वास्ति- पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसोर्द्धाराम् आयुष्यमन्त्रजपं नान्दीश्राद्धम् आचार्यादि ऋविम्बरणं सर्वतोभद्रमण्डले ब्रह्मादिदेवताना स्थापनं पूजनं १ शातिसूक्तादि (पृ. २-४ ) ॥ २ महासकल्प. कर्तव्यश्चेत् (पृ.५-६) दृष्टन्यः ।। चं.७ ·९८ प्रतोद्यापनचन्द्रिका परिवारदेवतासाहितप्रधानदेवतास्थापनं पूजनं च करिष्ये ।। तदङ्गत्वेन दिग्रक्षणं कलशार्चनं शंसघंटादीपपूजनं च करिष्ये ।। इति संकल्प्य दिन- क्षणाद्याचार्यादि-ऋत्विग्वरणान्तं (पृष्ठ ६-४६) पूर्ववत् कृत्वा सर्वतोभद्रमण्डले ब्रह्मादिदेवतानामावाहनं प्रतिष्ठा पूजां च कुर्यात् यया।। ॥ श्रीसर्वतोभमंडलदेवताकोष्टकम् ॥ पूर्व- अ 12/2/2/212/2/8/2/212/212/218) 2202/2/21/12/2/21212 2/28/8/0/8/02/2/2 ३/8/13 kolo MIN |3|2|2/8/2/3/2 हा..६ पी./पी.पी.पी.पी./पी. भार.र.र. Mमरार FIA र ... लामी पी.पी./पी.पी. ६६..ह.. बाल AAR ह .. श्वे....हा. ह.हा... श्वे. थे ..[६.६. नि 2/2/2/2/2/8/8/2/2/2/22 2/2/22/ 28/2/2/2/2/22/ पा.- पभिम का ·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः ॥ श्रीसर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापनम् ॥ १ ब्रह्मा-एोहि सर्वाधिपते विधातो मदीययज्ञे पितृदेवताभिः ।। सर्वस्य धाताऽस्यमितप्रभाव नमोऽस्तु ते मे सततं शिवाय ॥१॥ १ (मध्ये) ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणम् आवाहयामि स्थापयामि ।। २ सोमः--एटोहि यक्षेश्वर सर्वरक्षा विधत्स्व यज्ञे स्वगणेन सार्धम् ॥ कुबेर यज्ञस्य कुरुष्व सिद्धिं गृहाण पूर्जा भगवन्नमस्ते ॥२॥ २ (उत्तरस्यां वाप्यन्ते याणद्वयमध्ये) सोमाय नमः सोमम् आ० स्था॥ ३ ईशानः-एोहि विश्वेश्वर विश्वनाथ कपालखटाङ्गन्धर त्रिनेत्र । लोकेश यज्ञेश्वर यज्ञसिद्धय गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥३॥ ३ (ईशान्यां खण्डेन्दौ) ईशानाय नमः ईशानम् आवा० स्थाप० ॥ ४ इन्द्रः-एोहि सर्वामरसिद्धसाध्यैरभिष्टुतो वज्रधरामरेश ॥ संसेव्यमानोऽसरसा गणेन रक्षाध्वरं नो भगवन्नमस्ते ॥४॥ ४ (पूर्वे वाप्यन्ते चाणद्वयमध्ये) इन्द्राय नमः इन्द्रम् आवा० स्थाप०॥ ५ अग्नि:-एोहि सर्वामरहव्यवाह मुनिप्रवरभितोऽभिजुष्टः ॥ तेजोवता लोकगणेन साधं ममाध्वरं रक्ष नमोऽस्तु तेऽने ॥५॥ ५ (आग्नेय्यां खण्डेन्दी) अग्नये नमः अग्निम् आवा० स्थाप० ॥ ६ यमः-एहोहि वैवस्वत धर्मराज सर्वामरैरचित धर्ममूर्ते ॥ शुभाशुभस्यैव फलप्रदाता शिवाय नः पाहि मखं नमस्ते ॥ ६ ॥ ६ (दक्षिणस्यां वाप्यन्ते याणद्वयमध्ये) यमाय नमः यमम् आ० स्था०॥ ७ निर्मतिः-एोहि रक्षोगणनायफ त्वं विशालवैतालापशाचसंघः॥ ममाध्वरं पाहि पिशाचनाथ लोकेश्वर त्वां प्रणमामि नित्यम् ॥७॥ ७ (नम्रत्यो खण्डेन्दी) निर्ऋतये नमः निर्ऋतिम् आवा० स्थाप० ।। .

·१०० प्रतोद्यापनचद्रिका ८ वरुण:-एसोहि यज्ञे मम रक्षणाप याटोगणैः सार्धमपामधीश ॥ झपाधिरूढ प्रथितप्रभाव नमोऽस्तु ते नाय मुपाशपाणे ॥ ८॥ ८ (पश्चिमस्यांपाप्यन्ते याणद्वयमध्ये) घरणाय नम वरुणम् आ०स्था॥ ९ वायु:-एरोहि वायो मखरक्षणार्थ मृगाधिरूटः मुरासिद्धसंघः ।। प्राणाधिपो हम्पभुजः सहाय गृहाण पूर्ना भगवन्नमस्ते ॥९॥ ९ (पायच्यां खण्टेन्दी) यायचे नम यायुम् माया० स्थाए" १० अप्टनसवः एतत चाष्टौ वसवः मुदिव्या महानिधीनामतिरक्षितारः ।। तेजस्विनो यज्ञमिमं प्रपातुं गृहीत पूजा प्रणमाम्यहं वः ॥ १० ॥ १० (चायुसोमयोर्मध्ये भद्रे) अष्टवसुभ्यो नम अष्टवसून आ० स्था० । ११ एकादशरुद्रा:- एतत यज्ञस्य सुसिद्धिकामास्त्रिशूलखट्वाङ्गयराः सुरेशाः ॥ लोमेश्वरा विश्वविधायकाश्च स्द्राः कुरुध हि शिवं नमो वः॥११॥ २१ (रोमेशानयोर्मध्ये मद्रे) एका शरुभ्यो नमः एकादशरुदान आवा स्थाप०॥ १२ द्वादशादित्याः-एतत पद्मासनपद्महस्ता सुरक्तसिंदूरसमानवर्णाः ।। रक्ताम्बरा हरिदश्वयुक्ताआदित्यदेवाः प्रणमामि युप्मान् ॥१२॥ १० (ईशानेन्द्रयोर्मध्ये मद्रे) द्वादशादित्येभ्यो नम द्वादशादित्यान् आवा० स्थाप०॥ १३ अश्विनौ-एतन्तु वैद्यौ सुरसिद्धकानां मूर्याश्वसंज्ञावडवासुतौ यौ। देवेन्द्रविद्याधरदेवमान्यौ यज्ञस्य रक्षां कुरुतं नमो वाम् ॥ १३ ॥ १३ (इन्द्राग्न्योर्मध्ये भद्रे ) अश्विभ्यां नमः अश्विनी आवा० स्थाप० ॥ १४ सपैतृकविश्वेदेवाः- एतत देवादिककार्यपूज्या अभिष्टुताः सिद्धसुसाध्यदेवैः ।।

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः - सपैतृका यज्ञमिमं तु विश्वेदेवाः सुरक्षध्वमथो नमो वः ॥ १४ ॥ १४ (अग्नियमयोर्मध्ये भद्रे) सपैतृकविश्वेभ्यो देवेभ्योनमः सपैतृकविश्वान् देवान् आ० स्था० ॥ १५ सप्तयक्षा:- एतैत यज्ञे मम सप्तयक्षा लोकेश्वरा यक्षगणादिनाथाः॥ सिद्धादिभिः सेवितपादपद्मा रक्षा कुरुवं मम वः प्रणामः ॥१५॥ १५ (यमनिर्ऋत्योर्मध्ये भद्रे ) सप्तयक्षेभ्यो नम सप्तयक्षान् आ० स्था०॥ १६ भूतनागाः-एतत सर्पाः शिवकंठभूपा लोकोपकाराय भुबं वहन्तः॥ भूतः समेता मणिभूपिताना गृहीत पूजा परमा नमो वः ॥ १६ ॥ १६ (निर्गतिवरुणयोर्मध्ये भद्रे भूतनागेभ्यो नमः भूतनागान् आ० स्था। १७ गंधर्वाप्सरसः एतत सर्वाप्सरसः समेता गन्धर्वसंधैःसुरदेवसेव्याः।। दिन्यस्वरूपाः सुरपूर्णकामा नमामि यज्ञं सफलं कुरुध्वम् ॥ १७ ॥ १७ (वरणवाय्योर्मध्ये भद्रे) गन्धर्वाप्सरोग्यो नमः गन्धर्वाप्सरसः आवा० स्थाप० ।। १८ फन्द:-एहोहि देवेश्वर शंभुमूनो शिखीन्द्रगामिन सुरसिद्धसंधैः ।। संमाननीयः सुरराजदेवैहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥ १८ ॥ १८ (उत्तरस्यां ब्रह्मसोमयोर्मध्ये वाप्याम् ) स्कन्दाय नमः स्कन्दम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ १९ नंदीश्वरः-एोहि देवेश शिवस्य सर्वगणाधिराज प्रमथादिसन्य ॥ गौरीशयानेश्वर यज्ञसिद्धय गृहाण पूजां प्रणमामि हित्वाम् ।।१९।। १९ (तय स्कन्दोत्तरत ) नंदीश्वराय नम नंदीश्वरम् आवा० स्थाप० ।। २० शूलमहाकाली- आयातमायातमुमानियस्य पियो मुनीन्द्रादिकसिद्धसेव्यौ ।। गृहीतमेतां मम शूलकाली पूजा नमो वा कुरुतं शिवं नः ॥२०॥ २० (तत्रेय नंधुत्तरतः)शलमहाकालाभ्यांनम शलमहाकालीमा स्था॥

·यतोद्यापनचन्द्रिका २१ दक्षादिप्रजापतय:- एवैत देवादिकसर्वमान्याः प्रजापतीनामधिपाः प्रजापाः ।। दक्षादिसप्तमथिता नमो वो गृहीत पूजा मम यज्ञसिद्धये ॥२१॥ २१ (ब्रह्मेशानयोर्मध्ये शंखलायाम्) दक्षादिप्रजापतिभ्यो नमः दक्षादिप्रजापतीन् आवा० स्थापना २२ दुर्गा-एहि दुर्गे दुरिताधनाशिनि प्रचण्डदैत्योपविनाशकारिणि ।। त्रैलोक्यरक्षार्थसुरूपधारिणि नमोऽस्तु ते शं कुरु यज्ञकर्माण ॥२२॥ २१ (पूर्वस्यां ब्रह्मेन्द्रयोर्मध्ये वाप्याम) दुर्गायै नमः दुर्गाम् आवा०स्थापा २३ विष्णुः- एहोहि नीलाम्बुजमेचक त्वं श्रीवत्सवक्षः कमलाधिनाथ ॥ सर्वामरैः पूजितपादपद्म गृहाण पूजा भगवन्नमस्ते ॥ २३ ॥ २३ (तत्रैव दुर्गोचरतः) विष्णवे नमः विष्णुम् मा० स्था० ।। २४ स्वधासहितपितर:- आवाहयेऽहं कुलवृद्धिकर्तृन पितॄन सुरक्तान् स्वधया समेतान् । यज्ञे ममास्मिन सततं कुरुध्वं यज्ञस्य सिद्धिं प्रणमामि नित्यम् ॥२४॥ २४ (ब्रह्माग्न्योर्मध्ये शृंखलायाम् ) स्वधासहितपितृभ्यो नमः स्वधासहितपितॄन आवा० स्थाप० ॥ २५ मृत्युरोगी-आवाहयेऽई फिलमृत्युरोगी भयप्रदो लोकविनाशकारिण यज्ञस्य शान्त्यर्थमतिप्रगल्भौ धर्मानुगौ शंकुरुतं नमो वाम् ॥२५॥ २५ (दक्षिणस्यां ब्रह्मयमयोर्मध्ये वाप्याम् ) मृत्युरोगाभ्यां नमः मृत्युरोगी आवा० स्थाप०॥ २६ गणेशः- एहोहि विनाधिपते सुरेन्द्र ब्रह्मादिदेवैरभिमान्यमूर्ते ॥ गजास्य यज्ञं कुरु सर्वसिद्धं नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ॥ २६ ।। २६ (ब्रह्मनिर्ऋत्योमध्ये शंखलायाम् गणपतये नमःगणपतिमा स्थाon ·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः १०३ १७ आपः-एतैत यादोगणवारिधीनां सुसेव्यमाना स्वगणैश्च सार्धम् जलाधिदेव्यो मम यज्ञसिद्धथै गृह्णीत पूजां प्रणमाभि युष्मान ॥२७॥ १२७ (पश्चिमस्यां ब्रह्मवरुणयोर्मध्ये याप्याम्)अद्भयो नमःअपः आस्था०॥ २८ मरुतः--एतैत यज्ञे मरुतः सुसेव्या मृगाधिरूढाः सह सिद्धसंधा माणस्वरूपाः सुखदाः कुरुवंशं नो गृहीत्वाऽर्जनमत्र नित्यम् ॥२८ २८ (ब्रह्मवायवोर्मध्ये शृंखलायाम् ) मरुद्भयो नमः मरुतः आ० स्था०॥ २९ पृथिवी-एहोहि लोकस्थितिहेतुभते ह्यादौ वराहेण समुद्धता या॥ कल्याणकी पृथिवि त्वमस्मिन यज्ञे शिव नः कुरुते नमोऽस्तु ॥२९ २९ (ब्रह्मणः पादमूले कर्णिकायाम् ) पृथिव्यै नमः पृथिवीम् आ०स्था०॥ ३० गंगादिनद्यः एतत गंगायमुनादयश्च नद्यः पवित्रा दुरितीघहन्य। झपादिरूढा उदकुम्भहस्ता गृहीत पूजां मम यज्ञसिद्धथै ॥३०॥ ३० (तत्रैव पृथिव्युत्तरत ) गंगादिनदीभ्यो नमः .गगादिनदी आस्था०॥ ३१ सप्तसागरा:-एतत यादोगणकः समेतापर्जन्ययुक्ताः पुनितोदकौघाः शुचिं समुद्राः कुरुतात्र यज्ञं पूजां गृहीत्वाऽस्तु नमो नमो वः॥३१ ३१ (तत्रैव गंगाधुत्तरतः) सप्तसागरेभ्यो नमः सप्तसागरान आस्था०॥ ३२ मेरुः--एोहि पृथ्वीधरराज मेरो सुवर्णवर्णाङ्कितदिव्यदेहे ॥ नगाधिपैस्त्वं कुरु यज्ञसिद्धिं ममास्तु ते भूधर सुप्रणामः ॥३२॥ ३२ (ब्रह्मण मस्तकोपरिकर्णिकायाम्) मेरवे नमः मेरुम् आवा० स्थाप०॥ ।। श्वेतपरिधी ( मंडलबाह्ये उत्तरता)॥ ३३ गदी-एह्यहि सोमप्रियदिव्यशक्त महाबलिप्ठे विजयमदात्रि । कुरुष्व यज्ञं सकलायसिद्धं पूजां गृहीत्वाऽस्तु नमो गदे ते ॥३३॥ ३३ (उत्तरस्याम ) गदायै नमः गदाम् भाया स्थाप० ॥ १ ब्रह्मादिमन्ताना लोका यथामति संशोधिता गदादिवनायक्यन्ताना लोका पूजाप्रकाराय नूतनरचिता -सयोजक ॥

·१०४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका ३४ त्रिशूलम्--एोहि संहारक रुद्रशक्त वैगुण्यरूप प्रथितप्रभाव ॥ निशूल रुद्रप्रिय दिव्य यज्ञे पाहि त्वमस्मान् सुतरां नमस्ते॥ ३४ ॥ ३४ (ईशान्याम्) त्रिशूलाय नम' त्रिशूरम् आवा० स्थाप० ॥ ३५ वचः--एह्योहि नारायणदिव्यतेजःप्रभावसृष्टे मुनिदेवजात ।। इन्द्रप्रिय त्वं कुरु बन शान्ति यज्ञस्य मे त्वां प्रणमामि नित्यम्।३।। ३५ (पूर्वस्याम्) वज्राय नम बनम आवा० स्थाप० ॥ ३६ शक्ति:--एहोहि शक्तऽनलदेवदेवप्रमावसदशिनि दिन्यरूपे ॥ महारले मे कर यज्ञसिद्धिं पूजां गृहीत्वा परमे नमस्ते ॥३६ ॥ ३६ (आग्नेय्याम्) शस्ये नम शतिम् आवा० स्थाप० ]] ३७ दण्ड:--एोहि यज्ञे प्रभुधर्मराजप्रज्ञावलैश्वर्यसुशक्तिदण्ड ॥ नयप्रमाणप्रथितप्रभाव रक्षा करु त्वं मम ते प्रणामः ॥३७॥ ३७ (दक्षिणस्याम) दडाय नम दडम आवा० स्थाप० ॥ ३८ खड्गः-एहोहि तीक्ष्णातिसुतिग्मधार त्व तु मियो निर्मतिदेवकस्य। खङ्गमभाभास्वर यज्ञसिद्धिं पूर्जा गृहीत्वा कुरु ते नमोऽस्तु ॥३८॥ ३८ (नैऋत्याम् ) खगाय नम खड्गम् आवा० स्थाप० ॥ ३९ पाश:--एह्येहि यादोगणवारिधीनामधीश देवस्य जलाधिपस्य ।। पाश प्रियोऽसि प्रकुरु मिय नो नमोऽस्तु ते मे प्रगृहाण पूजाम् ॥३९ ३९ (पश्चिमस्याम् ) पाशाय नम पाशम् आवा० स्थाप० ।। ४० अंकुशः--एहोहि देवाधिपदेववायोः सर्वत्र सिद्धिपदमङ्कुश त्वम् ।। पूर्जा गृहीत्वा कुरु यज्ञसिद्धिं रम त्वमस्मान् नितरां नमस्ते ॥४०॥ ४० (वाय याम् ) अड्डशाय नम अङ्कुशम् आवा० स्थाप० ।।

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः १०५ ॥ रक्तपरिधौ (मंडलबाह्ये उत्तरतः)॥ ४१ गौतमः-एह्योहि समुनिभिः समेतस्तपामभावैः कृतकार्यसिद्धे ॥ सतीपते गौतम पापहारिन कुरुष्व भद्रं मुनिवर्य ते नमः॥४१॥ ४१ ( उत्तरस्याम् ) गौतमाय नमः गौतमम् आ० स्था०॥ ४२ भरद्वाजः-एह्यहि सप्तर्षिगणे स्वतेज प्रभावसमाप्तगते मुनीन्द्र ।। ऋपे भरद्वाज गृहाण पूजां नमोऽस्तु ते यज्ञमिमं सुरक्ष ॥४२॥ ५२ (ईशान्याम् ) भरद्वाजाय नमः भरद्वाजम् आवा० स्थाप० ।। ४३ विश्वामित्र:-एहोहि सन्नूतनसृष्टिकारिन ब्रह्मत्वसिद्ध प्रवलैस्तपोभिः।। यज्ञस्य सिद्धिं कुरु कौशिक त्वं ब्रह्मर्पिवर्य प्रणमाम्यहं त्वाम् ।।४३ ४३ (पूर्वस्याम् ) विश्वामित्राय नम विश्वामित्रम् आवा० स्थाप०॥ ४४ कश्यपः-- एोहि गोत्रप्रवरप्रकाश महामुनिश्रेष्ठतमैः सुवन्द्य ।। ब्रह्मात्मज त्वं कुरु रक्षणं नो नमोऽस्तु ते कश्यप सर्ववर्य ॥४४॥ ४४ (आग्नेय्याम् ) कश्यपाय नमः कश्यपम् आवा० स्थाप० ॥ ४५ जमदमिः-एोहि सप्तर्पिगणप्रभाव समाधिनिष्ठैकमनस्तपस्विन् ।। नमोऽस्तु तुभ्यं जमदग्निसिद्ध पूजा गृहीत्वा कुरु शं मुने नः॥४५॥ ४५ ( दक्षिणस्याम् ) जमदग्नये नम' जमदग्निम् आवा० स्थाप० ॥ ४६ वशिष्ठः-एोहि सर्वामरसिद्धसाध्यमुनीन्द्रसंसेवित शान्तमूर्ते ।। ब्रह्मर्षिवर्यास्तु हि ते प्रणामो यज्ञं सुसिद्धं कुरु मे वशिष्ठ ।। १६ ॥ ४६ (नैर्ऋत्याम् ) वशिष्ठाय नम वशिष्ठम् आवा० स्थाप० ॥ ४७ अत्रिः-एह्येहि दत्तात्रयदिव्यमूर्तेः पितस्तपस्विञ्छशिसंभवात्रे ॥ महामुने यज्ञमिमं स्वशक्तया पाहि त्वमस्मान् हि नमोऽस्तु तुभ्यम् ४७ ४७ (पश्चिमस्याम् ) अप्रये नमः अत्रिम् आवा० स्थाप० ॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका ४८ अरुन्धती-एहोहि साध्वीवरदिव्यमूर्ते सतीप्रमावाङ्कितसर्वलोके । अरुन्धति त्वं कुरु यज्ञसिद्धिं विधेहि शं नो सति ते नमोऽस्तु ॥४८॥ ४८ (वायव्याम् ) अरुन्धत्यै नम अन्धतीम् आवा० स्थाप० ।। ॥ कृष्णपरिधौ (मण्डलबाह्ये पूर्वतः) ॥ ४९ ऐन्द्री-दिव्यलोकस्थितां देवी देवकल्याणकारिणीम् ।। देवेन्द्रदेइजा शक्तिमैन्द्रीमावाहयाम्यहम् ॥४९॥ ४९ (पूर्वस्याम् ) ऐन्द्रयै नमः ऐन्द्रीम् आवा० स्थाप०॥ ५० कौमारी-कौमारीमतुलां शक्तिं कुमारस्य प्रभावजाम् ।। आवाहयाम्यहं दिव्या देवतार्थप्रसाधिनीम् ॥ ५० ॥ ५० (आग्नेय्याम् ) कौमार्य नमः कौमारीम् आवा० स्थाप० ॥ ५१ ब्राह्मी-ब्रह्मणस्तु समुत्पन्नां सर्वलोकसुखावहाम् ॥ ब्राहीं तु परमा शक्तिं यज्ञ आवाहयाम्यहम् ॥ ५१ ।। ५१ (दक्षिणस्याम् ) ब्राह्मयै नमः ब्राह्मीम् आवा० स्थाप० ।। ५२ वाराही-वराहस्थां महाशक्तिं वसुघोद्धारकारिणीम् ।। आवाहयाम्यहं देवीं वाराही दैत्यदारिणीम् ॥ ५२ ।। ५२ (नै स्याम् ) वारायै नम वाराहीम् आवा० स्थाप० ॥ ५३ चंडिका-चंडिका चंडरूपां तां चंडमुंडविनाशिनीम् ॥ चामुण्डा शक्तिमत्युग्रां यज्ञ आवाहयाम्यहम् ॥ ५३॥ ५३ (पश्चिमस्याम्) चामुण्डायै नम. चामुडाम् आवा स्थाप०॥ ५४ वैष्णवी-विष्णुदेहस्थितां शक्ति प्रवला वैष्णवी पराम् ॥ आवाहयाम्यहं यज्ञे लोककल्याणकारिणीम् ॥ ५४॥ ५४ (वायव्याम् ) वैष्णव्यै नमः वैष्णवीम् आवा० स्थाप० ॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः १०७ ५५ माहेश्वरी-माहेश्वरी महाशक्तिं त्रिशूलवरधारिणीम् ॥ आवाहयाम्यहं देवीं यज्ञसिद्धिकरीं शिवाम् ॥ ५५ ५५ ( उत्तरस्याम् ) माहेश्वर्यै नमः माहेश्वरीम् आवा० स्थाप० ॥ ५६ वैनायकी--विनायकस्थितां नित्यं सर्वविघ्नविदारिणीम् ॥ शक्ति वैनायकी यज्ञे शुभामावाहयाम्यहम् ॥ ५६॥ ५६ (ईशान्याम् ) वैनायक्यै नमः वैनायकीम् आवा० स्थाप० ॥ एवामावाह्य " प्रतिष्ठा सर्वदेवानां मित्रावरुणनिर्मिता ॥ प्रतिष्ठा ते करोम्यत्र मण्डले दैवतैः सह ॥" ब्रह्माद्यावाहितदेवाः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवत ॥ इति प्रतिष्ठाप्य "ब्रह्मादिदेवेभ्यो नमः" इति पाद्यााचमनीय- पञ्चामृतस्नानशुद्धोदकस्नान-गन्धादिभिश्च ब्रह्मादिदेवान संपूज्य ततो मण्डलमध्ये प्रस्थप्रमाणतिलराशिं (तण्डुलराशि वा) कृत्वा तदुपरि “विश्वाधारासि" इत्यादिमन्त्रैरभिमन्त्रितं कलशं संस्थाप्य तस्योपरि सोमवस्त्रं प्रसार्य तत्र चन्दनेनाष्टदलं विलिख्य मध्येमण्डकादिपीठदेवता आवाहयेत् ।। यथा (पीठमध्ये ) ॥१॥ मण्डूकाय नमः ।। २ ।। आधारशक्त्यै नमः ॥३॥ मूलप्रकृत्यै नमः ॥४]] कालाग्निरुद्राय नमः (तदुपरि) ॥५॥ अमृतार्णवाय नमः ॥६॥ रत्नद्वीपाय नमः ||७॥ हेमगिरये नमः ॥८॥ नंदनोद्यानाय नमः। ॥९॥ कल्पवृक्षाय नमः ॥१०॥ मणिभूतलाय नमः ॥११॥ दिव्यमंडपाय नमः ॥१२॥ स्वर्णवेदिकायै नमः ॥१३॥ रत्नसिंहासनाय नमः ॥१४॥ धर्माय नमः ॥१५॥ ज्ञानाय नमः ॥१६॥ वैराग्याय नमः ॥१७॥ ऐश्वर्याय नमः ॥१८॥ (पूर्व) अनैश्वर्याय नमः ॥१९॥ (पुनर्मध्ये ) सत्वाय प्रयो- धात्मने नमः॥२०॥ रजसे प्रकृत्यात्मने नमः॥२१॥ तमसे मोहात्मने नमः ॥२२॥ सोममंडलाय नमः ॥२३॥ सूर्यमंडलाय नमः ।।२४॥

·१०८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका वह्निमंडलाय नमः ॥२५॥ मायातत्त्वाय नमः ॥२६॥ विद्यातत्वाय नमः ॥२७॥ शिवतत्त्वाय नमः॥२८॥ ब्रह्मणे नमः ॥२९॥ महेश्वराय नमः ॥३०॥आत्मने नमः॥३१॥ अन्तरात्मने नमः॥३२॥ परमात्मने नमः ॥३३|| जीवात्मने नमः ॥३४ा ज्ञानात्मने नमः ॥३५॥ कन्दाय नमः ॥३६॥ नीलाय नमः ॥३७॥ पद्माय नमः ॥३८॥ महापद्मायं नमः ॥ ३९ ॥ रत्नेभ्यो नमः ॥ ४० ॥ केसरेम्यो नमः ॥ ११ ॥ कर्णिकाय नमः ॥ इति पीठदेवता आवाद्य " प्रतिष्ठा० इति प्रतिष्ठाप्य "मण्डूकादिपीठदेवनाभ्यो नमः" इति ताः गन्धादिभिः पूजयेत् ।। ततस्तत्र रौप्यमयं पर्यडू वा पात्रं ताम्बूलदलं वा निघाय ततः शंखघंटापूजनं कृत्वा ततः परिवारदेवता आवाहयेत् ॥ यया ॥१॥ वसुदेवाय नमः वसुदेवम् आवा० स्थाप० १२॥ बलदेवाय नमः बलटेवम् आरा० स्थाप० ॥३॥ नन्दाय नमः नन्दम् आवा० स्थाप० ॥४॥ यशोदाय नमः यशोदाम् आवा० स्थाप० ।।५।। सुभद्राय नमः मुभद्राम् आवा० स्थाप० ॥६॥ रोहिण्यै नमः रोहिणीम् आवा० स्थाप० ॥७॥ चन्द्राय नमः चन्द्रम् आवा० स्थाप० ॥८॥ यत्स्यादि- दशरूपेभ्यो नमः मत्स्यादिदशरूपान आवा० स्थाप० ॥९॥ आदि- त्यादिग्रहेभ्यो नमः आदित्यादिग्रहान् आवा० स्थाप० ॥१०॥ अधि- न्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रेभ्यो नमः अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्राणि आवा० स्थाप० ॥११॥ देवेभ्यो नमः देवान् आवा० स्थाप०॥१२॥ नागेभ्यो नमः नागान् आवा० स्थाप० ॥१३॥ योभ्यो नमः यक्षान् आवा० स्याप० ॥१४॥ विद्याघरेभ्यो नमः विद्याधरान् आ०स्थाप० ॥१५॥ उरगेभ्यो नमः उरगान् आवा० स्थाप०॥१६॥ यमुनाय नमः यमुनाम् आवास्याप० ॥१७॥ कालियाय नमः कालियम् आ० स्या० ·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः १०९ | ॥१८॥ कंसाय नमः कंसम् आ० स्था० ॥१९॥ गोभ्यो नमः गाः आ०स्था० ॥२०॥ योगनिद्रायै नमः योगनिद्राम् आ० स्था० ॥२१॥ सात्यकये नमः सात्यकिम् आवा० स्था०॥२२॥ उद्धवाय नमः उद्ध. वम् आवा० स्था० ॥२३॥ अक्रूराय नमः अक्रूरम् आ० स्था० ॥ २४॥ उग्रसेनादियादवेभ्यो नमः उग्रसेनादियादवान् आ० स्था० ॥ २५॥ शङ्खाय नमः शङ्खम् आ० स्था० ॥२६॥ चक्राय नमः चक्रम् आ० स्था० ॥२७॥ गदायै नमः गदाम् आ० स्था० ॥२८॥ पद्माय नमः पद्मम् आवा०स्था०॥२९॥ त्रुटये नमः त्रुटिम् आ०स्था० ॥३०॥ कालात्मने नमः कालात्मानम् आ० स्था०॥३१।। अहोरात्राय नमः अहोरात्रम् आ० स्था०॥३२॥ मासाय नमः मासम् आ० स्था० ॥३॥ संवत्सराय नमः संवत्सरम् आ० स्था० ॥३४|| सर्वात्मने नमः सर्वात्मानम् आ० स्था० ॥३५॥ द्वारपालेभ्यो नमः द्वारपालम् आवा० स्था० ॥३६॥ पुण्यशीलाय नमः पुण्यशीलम् आवा० स्था० ॥३७॥ सुशीलाय नमः सुशीलम् आवा० स्था० ॥३८॥ जयाय नमः जयाम् आवा० स्था॥३९॥ विजयाय नमः विजयम् आवा० स्था०॥४०॥ गरुडाय नमः गरुडम् आ० स्था०॥ एवं परिवारदेवताःआवाह्य “ प्रतिष्ठा०" इति मंत्रेण “वसुदेवादि- परिवारदेवताः सुमतिष्ठिता वरदा भवत" इति प्रतिष्ठाप्य "वसुदेवादि परिवारदेवताभ्यो नमः" इति पाद्यादिभिर्गन्धादिभिश्च ताः संपूजयेत् । ततः श्रीकृष्णस्य नूतनप्रतिमायां पूर्ववत्-(व्रतविधी विहितरीत्या) (पृ.५०) न्यासपाणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा "परिवारदेवतासहिताय भगवते श्रीकृष्णाय नमः" इति आवाहनादि स्तुतिपाठान्तं पूजनं (पूर्ववत् पृ०

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका
५२-९६ ) कुर्यात् । ( अनेन पूजनेन परिवारदेवतासहितः भगवान
श्रीकृष्णः प्रीयताम् इति संकल्पयेत् ॥ तत आचार्यादिपूजनाशिर्वादान्तं
कर्म कृत्वा रात्रि पुराणश्रवणभननकीर्तनादिना निनयेत् ॥)
* अथवा राजोपचारपूजा कर्तव्या चेत् निम्नप्रकारेण कर्तव्या||यथा-
॥ श्रीकृष्णाय नमः॥
॥ अथ राजोपचारपूजा॥
॥ अथ ध्यानम् ॥
वेदानुद्धरते नगनिवहते भूगोलमुद्विभ्रते
दैत्यान् दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ॥
पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते
म्लेच्छान् मूर्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥१॥
वंशीविभूपितकरानवनीरदायात्
पीताम्बरादरणविम्बफलाधरोष्टात
पूर्णेन्दुसुन्दरमुखादरविन्दनेत्रात
कृष्णात् परं किमपि तत्त्वमई न जाने ॥२॥
लक्ष्मीकौस्तुभवक्षसं मुररिपुं शंखासिकौमोदकी-
हस्तं पद्मपलाशताम्रनयनं पीताम्बरं शाङ्गिणम् ।।
मेघश्याममुदारपीवरचतुर्बाहुं प्रधानात्परं
श्रीवत्सांकमनाथनाथममृतं वन्दे मुकुन्दं मुदा ॥३॥

·जन्माएभीनतोद्यापनविधिः ॥ तत्र प्रा तिलकधारणादिकं कुर्यात् ॥ ॥ अथ तिलकधारणम् ।। हस्ते जलमादाय॥श्रीगणेशं नमस्कृत्य अत्राद्य० श्रीजन्माष्टमी- वतोद्यापनकर्मणि भगवतः श्रीकृष्णस्य पूजनकर्माधिकारार्थ तिलक- तुलसीधारणपूर्वकं शंखघंटापूजनमहं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य ॥ तेलकधारणार्थ यथोक्तमृत्तिकामादाय वामहस्ते गृहीत्वा तस्योपरि जलं नेक्षिपेत् ॥ "श्रीकिरीटकेयूरहारमकरकुंडलशंखचक्रगदापद्महस्ताय ताम्बरधराय श्रीवत्सांकितवक्षःस्थलश्रीभूमिसहितस्वात्मज्योतिद्वीप्ति- राय सहस्रादित्यतेजसे श्रीकृष्णाय नमः ॥ "श्रीनारायणाय नमः" त्यभिमंत्र्य ॥ "जलशायिने नमः" इति जलं निक्षिप्य ॥ "मधुरि- वे नमः" इति संमर्थ " हॉनमो भगवते वासुदेवाय" इति द्वादशस्था- पु धारयेत् ॥ यथा ललाटे-केशवाय नमः । उदरे-नारायणाय० शास्थले-माधवाय० । कंठे-गोविंदाय० । दक्षिणकुक्षौ-विष्णवे । क्षिणयाहौ-पघुसूदनाय० । कंधरे-त्रिविक्रमाय० । वामपार्चे- मिनाय नमः । वामवाही-श्रीधराय० । कंधरे-हपीकेशाय० । पृष्ठे- पद्मनाभाय० । कट्या-दामोदराय० । एवं तिलकं कृत्वा हस्तौ मक्षाल्य तत्तोयं " वासुदेवाय नमः" इति मंत्रेण मूर्ध्नि निक्षिपेत् ॥ ॥ इति तिलकधारणम् ॥ ॥अथ मालाधारणम् ॥ हस्ते मालां गृहीत्वा पात्रे निधाय तदुपरि देवमावाहयेत् ।। अक्षतान्गृहीत्वा ॥ सर्वशक्तिस्वरूपिणि सिद्धिदात्र इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ध्यानम् ॥ ध्यायेच्च तुलसीमालां रामा कमललोचनाम् ॥ प्रसन्ना ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका पद्मवदनां वराभयचतुर्भुजाम् ।। इति ध्यात्वा ॥ " भगवत्मसादिकार्य नमः" इति मंत्रेण यथाशक्त्या संपूज्य प्रार्थयेत् ॥ सौभाग्यं संतात देहि धनं धान्यं च मे सदा ॥ आरोग्यं शोकशमनं कुरु में माधवप्रिये ॥१॥ अभीष्टफलसिद्धिं च सदा देहि हरिप्रिये ॥ देवस्त्वं निर्मिता पूर्वमचिंताऽसि मुनीश्वरैः ।।२।। इति संमार्य ॥ “हो सिद्धिदायिन्यै नमः" इति इस्ते गृहीत्वा ।। महामाले महामाये सर्व- • शक्तिस्वरूपिणि ॥ चतुर्वर्गस्त्वयि न्यस्तस्तस्मान्मे सिद्धिदा भव ।। "ही नमो भगवते वासुदेवाय " इति मंत्रेण कंठे धारयेत् ।। इति मालाधारणम् ॥ . ॥ अथ शंखपूजनम् ॥ स्वस्य वामभागे पुरस्तात् व्यसं त्रिकोणं मंडलमुल्लिख्य तस्मिन्मंडले " ही आधारशक्त्यै नमः" इति शंखाधारत्रिपदिका स्थापयेत् ।। ततो " ही अस्वायफट्" इति मंत्रेण क्षालितं शंख "आधारशक्तपै नमः" इति त्रिपदिकोपरि स्थापयेत् ।। ततो " हो हृदयाय नमः" इत्यनेन शंखमध्ये गंधपुप्पादि क्षिवा दक्षिणहस्तेन शंखं स्पष्वा ध्यायेत् ।। " शंख चंद्रावत्यं मध्ये वरुणदैवतम् ॥ पृष्ठे मनापति विद्यादने गंगासरस्वती ॥ त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासु- देवस्य चाज्ञया ॥ शंखे तिष्ठति विमेंद्र तस्माच्छंख प्रपूजयेत् ।। दर्शनेन हि शंखस्य किं पुनः स्पर्शनेन तु ।। विलयं याति पापानि हिमवद्भास्करोदये ।। नत्वा शंखं करे धृत्वा मंणानेन वैष्णवः ॥ यः स्नापयति गोविदं तस्य पुण्यमनंतरम् ॥” इति ध्यात्वा ॥ स्नानी- यफलशोदकेनोद्धरण्या शंखमापूर्य । शंख-पद्म-गरुड-मुरभिमुदाः ·जन्माष्टमीव्रतोधापनविधिः ११३ पदर्य ॥ शंखस्थितजले तुलसीगंधपुष्पं निधाय ॥ हस्तेन शंखं संस्पृशन् कूर्चेन तज्जलं स्पृष्ट्वा मूलमंत्रमष्टशो जपेत् ॥ " ही नमो भगवते वासुदेवाय ॥" जलगायत्री यथा ॥ " ही जलविवाय विद्महे मीनपुरुषाय धीमहि तन्नो विष्णुःप्रचोदयात् ॥ इति ॥ (ततः प्रोक्षणीपात्रे किंचित् क्षिपेत् ) ॥ शेपेण शंखजलेन सर्वपूजोपकरणानि निजशरीर च "अपवित्रः" इति मन्त्रेण वारत्रयं प्रोक्षयेत् ॥ ततो गायत्री मंत्रं पठित्वा शंखमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ यथा ॥ " ही पांचजन्याय विद्महे पावमानाय धीमहि । तन्नः शंखः प्रचोदयात् ॥” इति गायत्री ॥ ततः “शंखस्थदेवतायैः" इति मंत्रेण पंचोपचारैः संपूज्य प्रार्थयेत् ॥ त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ॥ नमितः सर्वदेवैश्च पांचजन्य नमोऽस्तु ते॥ इति प्रार्थना ।।("पुरतो देवदेवस्य सपुष्पसजलाक्षतः ॥ शंखश्चाभ्यर्चितो येन तस्य लक्ष्मीन दूरगा" ॥ इति ॥) हस्ते जल- मादाय । अनेन पूजनेन शङ्खस्थदेवता प्रीयताम् ॥ ॥ अथ घंटापूजनम् ॥ ततो हस्ते घण्टामादाय "घंटास्थितगरुडाय नमः" आवाहयामि। इत्यावाह्य यथावकाशेन यथाशक्ति “ घण्टास्थितगरुडाय नमः" इति गंधादिना पूजयेत् ।। पूजान्ते ता हस्ते धृत्वा नादं कुर्यात् ॥ प्रार्थना ।। सामध्वनिशरीरस्त्वं वाहनं परमष्ठिनः ॥ विपपापहरो नित्यमतः शांति प्रयच्छ मे ॥ आगमार्थं तु देवानां गमनार्थ तु रक्षसाम् ॥ घंटानादं प्रकुर्वीत पश्चाद् घंटा प्रपूजयेत् ॥ इति संप्रार्थ्य ।। ततो हस्ते जलमादाय॥ अनेन पूजनेन घंटास्थितगरुडा प्रीयत्ताम् ।। इति ॥ ॥ इति शंखघण्टार्चनम् ॥

·व्रतोद्यापनचंद्रिका : .. ॥ अथ भूशुद्धिः॥ आचम्य माणानायम्य ।। जलमादाय ।। अद्येत्यादि० जन्माष्टमी- व्रतोद्यापनाख्ये कर्मणि भगवतः श्रीकृष्णस्य पूजाधिकारसिद्ध्यर्थं भूशुद्धिभूतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठान्तर्मातृकाबहिर्मातृकान्यासांश्च करिष्ये ॥ तत्र प्राङ् “नमस्कारः" (दक्षिणे) ही सरस्वत्यै नमः । शंखनिधये । वामभागे) लक्ष्म्यैः । यानिधये ॥ आसनम्-पृथ्वि त्वयेति मंत्रस्य मेरुपृष्ठनपिः कूर्मो देवता सुतलं छंदः आसने विनियोगः ॥ ही पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ॥ त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥ (मार्थना) विश्वशक्त्यै नमः । महाशक्त्यै० । कूर्मासनाय० । योगासनाय० ।। अनन्तासनाय० । विमलासनाय० ॥ ( मध्ये) परमसुखासनाय० ॥ आत्मासनाय० ॥ अनेन मन्त्रेण पुष्पादिना आत्मनः आसनदानम् ॥ "शिखावंधनम् ॥ ऊर्ध्वकेशि विरूपाक्ष मांसशोणितमोजने ॥ तिष्ठ देवि शिखाबंधे चामुण्डे चापराजिते । विष्णोर्नामसहस्रस्तु शिखावं, करोम्यहम् ।। इति शिखाबंधनम् ।। अथ दिग्वधः-" अपसर्पन्तु ते." इत्यादि मंत्रेण चतुर्दिक्षु सर्पपान विकिरयेत् ॥ " तीक्ष्णदंष्ट्र" इति भैरवाज्ञां गृहीत्वा ।। " तालत्रयकरणम् " -ही सर्वभूतनिवारकाय शाीय सशराय सुदर्श- नायास्त्रराजाय हुं फट् स्वाहा । अनेन मंत्रेण तालप्रयं कृत्वा ॥ (स्वस्य परितः सर्वदिक्षु) अखमुर्दा प्रदर्शयेत् ॥(ततः स्वदक्षिणभागे) गुरुभ्यो । परमगुरुभ्यो० । परमेष्ठीगुरुभ्यो । पूर्वसिद्धेभ्यो। आचार्ययो० ।। ( स्ववामभागे ) गणेशाय० । दुर्गायै० क्षेत्रपालाय.

·जन्माष्टमीवतोद्यापनविधिः योगिनीभ्यो० क्षेत्रेशाय० ॥ " भूमिताडनम् " अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशम् ॥ सर्वेपामविरोधेन भूशुद्धयादि समारभे ॥ १॥ इति स्वपाणिना त्रिवारं भूमि ताडयेत् ॥ उदकस्पर्शः ।। भूशुदिः -(भूमौ हस्तौ कृत्या पश्चा:यात् ) शुक्लवर्णा मही कार्या दिव्याभरणभूपिता ॥ चतुर्भुजा सौम्यवपुश्चंद्रांशुसदृशाम्बरा ।। " भैरव- नमस्कारः । तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम || भैरवाय नम- स्तुभ्यमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥ इति भैरवनमस्कारः ॥ इति भूशुद्धिः ।। ॥ अथ भूतशुद्धिः ।। आचम्य प्राणानायम्य ॥ स्वांके उत्तानौ करो कृत्वा कुंडलिनी ध्यायेत् ॥ तद्यथा ॥ मूलाधारचतुर्दलकमलकर्णिकान्तर्गतत्रिकोणान्त- रस्थाम् अधोमुखी स्वयं भूलिंगवेष्टिनीमसुप्तभुजंगाकारां शंखाकारण सार्द्धत्रिवलयां तडित्कोटिनिभा नीवारशुकतन्वी मूलविद्याप्रकृतिमयीं कुंडलिनीमिष्टदेवतारूपां ध्यात्वा । हुंकारेण त्रिकोणाग्निना सचेतना कृत्वा । स्वभूलिंगमध्यवर्तिसुषुम्णामार्गेणोर्ध्वगां कृत्वा । मूलाधारस्वा- धिष्ठानमणिपूरकानाहतविशुद्धयाज्ञादीनि चक्राणि भेदयित्वा सहस्रा- रस्थपरमशिव जीवात्मना सह कुंडलिनी " हंसः" इति संयोजयेत् ॥ (मूलाधारात् समुत्याप्य कुंडली परदेवताम् ।। सुपुम्ना मार्गमाश्रित्य ब्रह्मरंध्रगतां स्मरेत् ॥ जीवं ब्रह्मणि संयोज्य हंसमंत्रेण साधकः )। ही हसः सोऽहम् ।। अथ मातृकोपसंहारः॥ ही क्षकार हकारे उपसंहरामि ॥ इकारं सकारे उपसंहरामि ॥ (एवं सर्वत्र) सकारं पकारे उपसंहरामि ॥ पकार ·नतोद्यापनचन्द्रिका शकार। शकारं वकारे। कारं लकारे । लकारं रकारे सरकार यकार | यकारं मकारे । मकारं भकारे । भकारं चकारे। वकार फकारे० । फसार पकार० । पकारं नकारे । नकार धकार० । धकार ढकारे । दकारं यकारे । यकारं तझारे । तकारं णकारे० णकारं ढकारे० । ढकार डकारे । डकारं ठकारे। ठकारं टकारे । टकारं अकारे । कारं झकारे झकारं जकारे। जकारं छकारे। कारं चकारे। चकार डकारे । उकार यकारे। घकारं गकारे । गकारं खकारे । खकारं ककारे० । ककारम् अकारे । आकारम् अंकारः । अंकारम् औकारे । औकारम ओकारे० । ओकारम् ऐकारे । ऐकारम् एकारे० । एकारं टुकारे० लूकार लकारे । लकारम् अकारे । कारम् ककारे का रम् ऊकारे। उकारम् ईकार । ईकारम् इकारे॥कारम् आफारे। आकारम् अकारे उपसंहरामि ॥ अकारः सहस्रदलाम्बुनाकारे ब्रह्मरन्ने परमात्मानि " लयं गतः ॥ इति भावयेत् ।। अय भूतोपसंहारः।। पादादिजानुपर्यन्तं चतुष्कोणं स्ववचरम् ।। लंबीजाढ्यं स्वर्णवणं स्मरेदवनिमंडलम् ॥ लं"पृथिव्यै नमः ॥ध्यायामि ॥ १॥ जान्बोरानाभिचंद्रापनिमं पद्मद्वयाकृतिम् ॥ चंधीजयुक्त श्वेताभं मं सोममडल स्मरेत् ॥ "वं अद्यो नमः" ध्यायामि ॥२॥ नाभेर्हदयपर्यन्त त्रिकोणं स्वस्तिकासनम् ॥ बीजेन युतं रक्त स्मरेत्पावकमंडलम् ॥ "रं अग्नये नमः" ध्यायामि ॥३॥ हृदो भ्रमध्य- पर्यन्तं वृत्तं पद्मिदुलाडितम् ॥ यंबीजयुक्त धूम्राभ वायव्यं मंडलं स्मरेत् ॥ ॥ यं वायवे नमः" ध्यायामि ||४|] आब्रह्मरन्ध भ्रूमध्याहृतं स्वच्छ मनोहरम् ॥ इवीजयुक्तमाकाधमंडलं च विचिन्तयेत् ॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः ११७ आकाशाय नमः" ध्यायामि ॥ ५॥ ( एवं भूतानि संचित्य प्रत्येक पविलापयेत् ) तद्यथा ॥ भुवं जले प्रविलापयामि ॥ जलं वह्नीं मबिलापयामि || वह्नि पायो प्रवि०॥ वायुम् आकाशे प्रवि० ॥ आकाशम् अहंकारे प्रवि० ॥ अहंकारं महत्तचे प्र०॥ महत्तत्त्वं प्रकृती प्र० ॥ प्रकृति नित्यशुद्धबुद्धस्वभावे स्वप्रकाशे सत्यज्ञानानन्तानन्दर- क्षणे परमकारणे परब्रह्माणि प्रविलापयामि ॥ इति ॥ अथ पापपुरुपध्यानम् ॥ मंत्राः ॥ शुद्धसचिन्मयो भूत्वा चिंतयेत्पापपूरुषम् ॥ वामकुक्षिस्थितं कृष्णभंगुष्टपरिमाणकम् ॥ १॥ विमहत्याशिरोयुक्तं कनकस्तेयवाहुकम् । मदिरापानहृदयं गुरुतल्पक- टियुतम् ॥ २॥ तत्संयोगिपदद्वंद्वमंगप्रत्यंगपातकम् ।। उपपातकरीमाणं रक्तश्मश्रुविलोचनम् ॥३॥ खड्गचर्मधरं क्रुद्धं पुरुष कज्जलप्रभम् ॥ इति ध्यात्वा ॥ पापपुरुपशोपणम्-यथा-"यं" इति वायुवीज (पूरकेन) पोडशवार (१६) जपित्वा तद्धीजोत्थवायुना स्वशरीरस्थं पापपुरु- पशोपितं विभावयेत् ।। पापपुरुपंदहनम-यथा-"" इति वह्निवीनं (कुंभकेन ) चतुःपष्ठिवारं (६४) जपित्वा तद्धीजोत्थानिना तद्भस्मी- भूतं विभावयेत् ॥ शरीराप्लावनम्-यथा-"य" इति वायुवीज (रेचकेन) द्वात्रिंशद्वारं (३२) जपित्वा पापपुरुपभस्म रेचयेत् ॥ ततो"व" इति सुधाबीज ( पूरकेन ) पोडशवारं (१६) जपित्वा तद्धीजेन भस्म संप्लावयेत् ॥ ततो ( भूबीनेन धनीकृत्य भस्म तत्कनकाण्डवत् ।। विशुद्धमुकुराकारं ब्रह्मरन्ध्रगतं स्मरेव ) यथा-"लं" इति भूवीज १ वायुबीजं स्मरन्वायुं संपूर्यन विशोषयेत् ।। २ वह्निवीजं स्मरन्नित्य निर्दहेत् पापपूरुपम् ! ३ वायुबीजेन तद्रक्षा बहिनिष्कास्य यत्नतः ॥ सुधाबीजेन देहोत्यं भरम संशापयेत् सुधीः॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका (कुंभकेन ) पोडशवार (१६) जपित्वा तद्धीजोत्यकाठिन्यन त दृढा भावयेत् ॥ ततो "ई" इति आकाशबीजं (रेचकेन) द्वात्रिंशदा (३२) जपित्वा तद्वीजेन मू दिपादपर्यन्तान्यंगानि भावयेत् । एवं शरीरं विचिन्त्य परमात्मनः सृष्टिक्रमेण तत्त्वानि स्वस्वस्थाने पापयेत् ।। यथा-परब्रह्मणः सकाशात्मकृतिस्वरूपा माया प्रादुर्भूता । तस्याः सकाशात् महत्तत्त्वम् ॥ महत्तत्वादहंकारः ॥ अहंकारादाकाशः संभूतः ॥ आकाशाद्वायुः ॥ वायोरग्निः ॥ अनेरापः ॥ अद्भयः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः 11 ओपधिभ्योऽन्नम् ॥ अन्नाद्रेतः ॥ रेतसः पुरुषः ।। स वा एप पुरुपोऽन्नरसमयः ॥ हंसः सोऽहम् ।। मंत्रः ॥ (कुण्डलीजीवमादाय परसंगात्सुधामयम् ॥ संस्थाप्य हृदयाम्भोजे मूलाधारणतं स्मरेत् )-एवं स्वशरीरं पुनरुत्पन्न तेजोमयं पुण्यात्मकं सकलपुरुपार्थसाधकं निरस्तकिल्वियं देवताराधनयोग्य विभावयेत् ॥ इति ॥ इति भूतशुद्धिः॥ ३ ॥ अथ प्राणप्रतिष्ठा ॥ जलमादाय || अस्य श्रीप्राणप्रतिष्ठामंत्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋपयः ऋग्यजुःसामानि छंदोसि जगत्सृष्टिकारिणी माणशक्तिर्देवता आं बीजं ही शक्तिः क्रौं कीलकं मम प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः ॥ अथ न्यासः || ब्रह्मविष्णुमहेश्वरऋपिभ्यो नमः शिरसि ॥ ऋग्यजुः- सामछंदोभ्यो नमः मुखे ॥ जगत्सृष्टिकारिणीमाणशक्तिदेवतायै नमः हृदये || आ वीजाय० गुह्ये ॥ ही शक्तये० पादयोः ।। क्रौंकीलकाय० १(आकाशादीनि भूतानि पुनरुत्पादयेत्ततः ॥ असण्हं ब्रह्म तस्मात्स्यात् मेरका पुरुषस्तथा) ·जन्माष्टमीवतोद्यापनविधिः सांगे ॥ इति ॥ अथ पडंगन्यासः ॥ अं कं खं गं घ ङ आं-पृथि- व्यप्तेनोवाय्वाकाशात्मने-अंगुष्ठाभ्यां नमः ( हृदयाय नमः) ॥ई चं छं जं झं अं ई-शब्दस्पर्शरूपरसगंधात्मने-तर्जनीभ्यां नमः (शिरसे नमः) ॥ संदं ठंड ढ णं ऊं-त्वचक्षुजिवाघाणात्मने-मध्यमाभ्यां नमः (शिखायै नमः) | एं तं यं दं घ नं ऐं-चाक्पाणिपादपायूप- स्थात्मने-अनामिकाभ्यां नमः ( कवचाय नमः)। ओं पं फंव में मं औ-वचनादानगतिविसर्गानन्दात्मने-कनिष्ठिकाभ्यां नमः ( नेत्रत्रयाय नमः) ॥ यं रं लं वं शं पं सं हं ळं क्षं अ:-मनोबुद्धयहंकारचित्त विज्ञानात्मने-करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ( अस्त्राय नमः ) ॥ इति कर- न्यासः ॥ ( एवं हृदयादिन्यासः ) ॥ ततः आं नमः नाभ्यादिपाद- पर्यन्तम् ॥ ही नमः हृदादिनाभ्यन्तम् ॥ क्रौं नमः भूमध्यादि- हृदयान्तं विन्यस्य हृदये सप्तधातून्विन्यसेत् ॥ यथा—यं त्वगात्मने नमः। अमृगात्मनेलं मांसात्मने मेदात्मने शंअस्य्यात्मने। पंमज्जात्मने। सं शुक्रात्मने । हं माणात्मने । जीवात्मने नमः ॥ क्षं बीजात्मने० ॥ इति हृदये विन्यस्य ॥ अकारादि क्षकारान्त व्यापकं कुर्यात् ॥ यथा-अं आं ई ई ऊं लं लं ए ऐ ओं औं अं अः। कं खं ग घ ङ च छ ज झं बंट ठ ड ढ ण त थं दंध में पं फं वं भं मं यं रं लं वं शं पं सं हं ळं क्षं-इति व्यापकं कृत्वा ॥ ततः स्वहृदि पीठशक्तिं विन्यस्य पूजयेत् ॥ यथा-ममंडुकायनमः । कालाग्निरुद्राय० । आधारशक्त्यै० । कूर्माय० । पृथिव्यैः । सुधासिंधु- परिवृताय । श्वेतद्वीपाय० । कल्पवृक्षाय० । माणहाय० । हेमपी- ठाय० । धर्माय । ज्ञानाय । वैराग्याय० । ऐश्वर्याय० । अधर्माय । र हृदयादिभिन्नन्यासे कर्तव्ये ( ) मध्ये स्थितं "हृदयाय नमः" इत्यादिवतन्यम् ॥

·१२० घतोद्यापनचन्द्रिका अज्ञानाय० । अबैराग्याय० । अनश्वर्याय० । अनन्ताय । सर्वतत्त्वा- स्मकपद्माय० । आनंदमयकंदाय० । संविन्नालाय० । विकारमयके- सरेभ्यो । प्रकृतीमयपत्रेभ्यो । पंचाशद्धीजाध्यकर्णिकायैः । सूर्य- मंडलाय० । वह्निमंडलाय० । सत्त्वाय० । रजसे० । समस० । आत्मने । अंतरात्मने । परमात्मने । ज्ञानात्मने । मायात- स्वाय० । कलातचाय० । विद्यातत्त्वाय० | परमतत्वाय० ॥ इति हृदये विन्यस्य ।। ततो हुत्कमलपत्रेषु पूर्वादितः ॥ यथा-(पूर्वे) जयायै०। (आमेये ) विजयायैः । (दक्षिणे) अजिताय । (नते ) अपराजिताय० । (पश्चिमे) नित्यायः । (वायव्ये) विलासिन्यैः ०। ( उत्तरे ) दोम्य० । (ऐशाने ) अघोगयैः । (कर्णिकायाम् ) मंगलायै०॥ आं ही क्रौं माणशक्तियोगपीठाय नमः ।। इति मंत्रेणासनदानम् ।। इति पीठशक्तिं विनस्य ध्यायेत् ॥ तद्यथा- रक्ताम्भोधिस्थपोतोल्लसदरुणसरोजाधिरूढा करा: पाशं कोदंडमिक्षुद्भवमथ गुणमप्यंकुशं पंचवाणान् ॥ विभ्राणामुकपालं त्रिनयनलसिता पीनवक्षोरुहान्या देवी वालार्कवर्णा भवतु सुखकरी माणशक्तिः परा नः ॥ १ ॥ इति ध्यात्वा ।। मानसोपचारैः पूजयेत् ॥ यथा-"लं पृथिव्यात्मकं गंधं परिकल्पयामि ॥ हं आकाशात्मकं पुप्पं परि० ॥ यं वायवात्मक धूपं परि०॥ र तेजआत्मकं दीपं परि० ॥ वं अमृतात्मकं नैवेधं परि०॥ से सोमात्मकं तांबूलं परि०॥ छत्रचामरमुकरमुकुटपादुकाः परिकल्प यामि ॥” इति संपूज्य ॥ सुमुखवृत्तचतुरस्रगोक्षुरयोनिमुद्राः मदर्शयेत् ।। अथावरणपूजा ॥ (१) यथा-स्वहृदिस्थाष्टपत्रस्यपट्कोणे (पूर्वे ) ·जन्माष्टमीग्रतोद्यापनविधिः १२१ ब्रह्मणे० । (नैऋता ) विष्णवे । (वायव्ये )शिवाय० । (आग्नेये) सरस्वत्यः । ( पश्चिमे ) लक्ष्म्य० । (ऐशाने) गौर्य० ॥ इति भयमावरणम् ॥ ततो केसरेषु पढंगानि न्यसेत् ॥(२) यया-हृदयायः॥ शिरसे० । शिखाय० । कवचाय० । नेत्रत्रयाय० । अस्त्राय० ॥ इति द्वितीयावरणम् ।। ततोऽएपनेषु पूर्वादितः ॥ (३) यथा-बाहय० । माहेश्वर्यं । कौमार्यै० । वैष्णव्य । वाराही । इंद्राण्य० । चामुं- दाय० । महालक्ष्म्यैः ॥ इति तृतीयावरणम् ॥ ततो दशदिक्षु ॥ (४) यथा-इंद्राय० । अग्नये । यमाय० । निब्रतये । वरुणाय० । वायवे । सोमाय० । ईशानाय० । ब्राह्मणे० । अनंताय० ॥ इति चतुर्थावरणम् ॥ ततो दशदिक्षु ॥ (५) यथा-वज्राय० । शक्तये । दंडाय० । खगाय०पाशाय० अंकुशाय० । गदायै० । त्रिशूलाय० । चनाय० । पद्माय० ॥ इति पंचमावरणम् ॥ एवमावरणानि हृदये विन्यस्य ततो हृदि ज्ञानमुद्रया हस्तं दत्त्वा माणस्थापनं कुर्यात् ।। यथा- आं ही क्रौं यं रं लं वं शं पं सं हं सा-सोऽहम् प्राणा इह प्राणाः ॥ पुनः-आं ही कौ यं रं लं वं शं पं सं ई स-जीव इह स्थितः ॥ पुनः--आं ही को यं र ल वं शं पं से हैं सः-सर्वेन्द्रियाणि घाङ्म- नस्त्वचक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणपाणिपादपायूपस्थानीहवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु नमः !! " ही क्षं सं हं सः ही-इति प्राणप्रतिष्ठामंत्रं त्रिवार (३) पादत्वा ।। गर्भाधानादिपोडशसंस्कारसिद्धयर्थं पोडशवारं "ही" (१६) इति जपत्॥ अनेन मम देहस्य गर्भाधानादिपोडशसंस्काराः संपद्य- न्ताम् ॥ अयं देहः सर्वकर्मारंभयोग्यो जात इति भावनम् ॥ जोतिर्मय स्वशरीरं भावयेत् ।। ततः प्राणायाम कुर्यात् ।। यथा-अकारादिपोड- शस्वरानुच्चार्य ( अ-आ-१६ ) वामनासिकया वायुं पूरयित्वा ॥

·ર
व्रतोद्यापनचन्द्रिका
ककारादि पंचविंशतिवर्णानुच्चार्य (क-म-२५) कुंभकेन वायु स्थिरी-
कृत्य । यकारादिक्षकारान्तान्वर्णानुच्चार्य (य-क्ष-१०) वायु रेचयेत् ॥
एवं प्राणायायत्रयं कृत्वा यथा पर्वतधातूनां दोपं दहति पावकः ।।
एवमंतर्गतं पापं पाणायामन दह्यते ॥ ॥ इति देहशुदि भावयेत् ।।
।। इति प्राणप्रतिष्ठा ।।
॥अथान्तर्मातृकान्यासः॥
जलमादाय ॥ अस्य श्रीअन्तमातृकामंत्रस्य ब्रह्माकपिः
गायत्रीउंदः अन्तर्मातृकासरस्वतीदेवता हलोवीजानि स्वराः शक्तयः
अन्तर्मातकान्यासे विनियोगः ॥ न्यासः ॥ ब्रह्मरूपये नमः शिरसि ।।
गायत्रीउंदसै० मुखे ॥ अन्तर्मातृकासरस्वतीदेवतायै० हृदये ।। हलो-
पजिाय गुह्ये ।। स्वराः शक्तये पादयोः । अथ करन्यासः ॥ ही
अखंगधंडं आं-अंगुष्ठाभ्यां नमः (हृदयाय नमः) | इंचंछंजझंबई-
तर्जनीभ्या० ( शिरसे नमः) ॥ उठंडणंऊ-मध्यमाभ्यां०
(शिखायै नमः) ॥ एतथंधनऐं -अनामिकाभ्यां० ( कवचाय नमः )।
ऑपंचभमाँ-कनिष्ठिकाभ्या० (नेत्रत्रयाय नमः ) || अंयरलवंश-
घसंहळ:-करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः (अस्राय नमः)॥ इति
करन्यासः ॥ (एवं हृदयादि)॥ अथ ध्यानम् ॥
पंचाशल्लिपिभिर्विभज्य मुखदौइत्पद्मवक्षास्थलां
भास्वन्मौलिनिवद्धचंद्रशकलामापीनतुंगस्तनीम् ।।
मुद्रामक्षगुणं सुधान्यकलशं विद्या च इस्ताम्बुज-
बिभ्राणां विशदप्रभा त्रिनयनां वाग्देवतामाश्रये ॥१॥

·जन्माष्टमीयतोद्यापनविधिः
१२३
एवं ध्यात्वा || मनसोपचारः संपूज्य ।। यथा-"के पृथिव्यात्मकं
गंधं परिकल्पयामि ॥ आकाशात्मकं पुष्पं परि० ॥ यं वाय्वात्मक
धूपं परि० ॥ तेजआत्मकं दीपं परि० ॥ वं अमृतात्मक नैवेयं
परि० ।। सं सोमात्मकं तांबूलं परि० ॥ छत्रचामरमुकुरमुकुटपादुका-
परिकल्पयामि ॥" इति संपूज्य ।। सुमुखत्तचतुरस्रगोक्षुरयोनिमुद्राः
मदर्शयेत् ॥ ततो दक्षिणकनिष्ठिशया आधपर्वारभ्य वामाझुठायपर्व-
यंत पोडशसु पर्वसु पोटशस्वरान् विन्यसेत् ॥ यथा-अं आ इ ई उ ऊ
* में लं लं ए ऐ ओ औ अं अः ॥ ततो वामतर्जनीमारभ्य
दक्षिणतर्जनीपर्यन्तमेकैफस्या पर्वस्याग्रेषु चतुरश्चतुरो वर्णान् कमेण
विन्यस्य अंगुष्ठयोहली सांगुल्यग्रेषु क्षकारं विन्यसेत् ।। यथा- खं
गंधं । डं च छ ज । झं मं ट ठं| ड ढंणं तं। दंघ नं।पं फं वं
भं । म य रं लं।वं शं पं सं । ( अंगुष्ठयोः) ह ळं । (अंगुल्यग्रेषु)
ॐ ॥ इत्यं करस्थमातृकान्यासः॥ पुनः पूर्वोक्तमातृकान्यासः । यथा-
(पोडगपत्रके-कंठे )-अं आई ऊ केलं लं ए ऐ ओं औ
अं अः॥ (द्वादशपत्रके हृदि) के खं गं घं डं च छ ज झंबंटं।
(दशपरके-नाभी ) ड ढंणं त थ द ध न पं ।। ( पटपरके-गुह्ये)
वंभ म य र ल ॥ (चतुष्परके-गुदे)- शं पं सं ॥ (द्विपत्रके
भ्रुपमध्ये) हं क्षं ।। इति ॥ अथ ध्यानम् ॥
आधारे लिंगनाभी प्रकटितहृदये तालुमूले ललाटे
द्वे पो पोडशारे द्विदशदशदले द्वादशाः चतुप्फे ॥
वासान्ते वालमध्ये डफकठसहिते कंठदेशे स्वराणां
हं क्षं तत्त्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि ॥२॥

·१२४
व्रतोद्यापनचन्द्रिका
एवं ध्यानं कृत्वा ततो मू(दिपादान्तं स्वशरीरे व्यापकं कुर्यात् ।।
अं आं इत्यादि क्षान्तम् ॥ यथा-अं आंईईलं एं
ऐं ओं औं अं अः॥ क ख ग घ ङ च छ ज झंअं टं टं इंदणं
तं यं दंघं नं पंव ममं यं रं लं वं शं पंसंह भं॥ इति ॥
॥ इति अन्तर्मातृकान्यासः ।।
॥ अथ वहिर्मातृकान्यासः॥
आचम्य माणानायम्य । जलमादाय ॥ अस्य श्रीवहिर्मा-
तृकान्यासस्य ब्रह्माऋपिः गायत्रीछंदः मातृकासरस्वतीदेवता हलो-
वीजानि स्वराः शक्तयः बहिर्मातृकान्यासे विनियोगः ।। अथ न्यासः॥
ब्रह्मऋपये नमः शिरसि ।। गायत्रीछंदसे० मुखे ।। श्रीवहिर्मातृका
सरस्वतीदेवतायै० हृदये || हलोबीजाय० गुह्ये ॥ स्वराः शक्तये
पादयोः ॥ अथ करन्यासः ॥ अं के खं गं घं डं आ-अंगुष्ठाभ्यां०
(हृदयाय नमः ) ॥ई च छ ज झंईज-तर्जनीभ्यां ० (गिरसे नमः) ।
उंट ठ ड ढ णं ऊं-मध्यमाभ्यां० (शिखायै नमः ) ॥ एतं यं दं
धं न ऐं-अनामिकाभ्यां० (कवचाय नमः )| ओं पं फं वं में मं
औं-कनिष्ठिकाभ्यां ० (नेत्रत्रयाय नमः ) ॥ यं रं लं वं शं पंसं
हं क्षं आकरतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ( अस्त्राय नमः)॥ इति कर-
न्यासः ॥ ( एवं हृदयादिन्यासः) ||-अथ ध्यानम् ।।
पञ्चाशद्वर्णभेदविहितबदनदोःपादहत्कुक्षिवक्षो-
देशा भास्वत्कपर्दा कलितशशिकलामिन्दुकुन्दावदाताम् ।।
अक्षतकुंभचिन्तालिखितपरकरां त्रीक्षणां पद्मसंस्था-
मच्छाफल्पामतुच्छस्तनजयनभरी भारती तां नमामि ॥१॥

·जन्माएमीग्रतोद्यापनविधि: १२५ एवं ध्यात्वा ॥ मानसोपचारः संपूजयेत् यथा-"लं पृथिव्यात्मकं गंधं परिकल्पयामि ॥ ई आकाशात्मक पुष्पं परि० ॥ यं वाय्वात्मकं धूपं परि० ॥रं तेजआत्मकं दीपं परि० ॥ वं अमृतात्मकं नवेध परि० ॥ सं सोमात्मकं तांबूलं परि० ॥ छत्रचामरमुकरमुकुटपादुकाः परिकल्पयामि ॥” इति संपूज्य ।। मुमुखत्तचतुरस्रगोक्षुरयोनिमुद्राः पदर्शयेत् ।। ततो निजांगे न्यासान्कुर्यात् ।। यथा-ही अनमः ललाटे ॥ ओं नमः मुखे ॥ई नमः दक्षिणनेत्रे ॥ ई नमः वामनेत्रे | उन. दक्षिणकणे ॥ ॐ न० वामकर्णे। न० दक्षिणनासापुटे ॥ न० वामनासापुटे | लन० दक्षिणगंडे।लं न० वामगंडे ॥एं न० अष्ठ । ऐन० अधरोष्ठे ।। ओं न० अर्ध्वदंतपंक्तौ । औं न० अधोदतपंक्ती ॥ अंन० शिरसि ॥ आ नमः मुसाभ्यन्तरे रसनायाम् ।। के नमः दक्षिण- बाहुमूले ॥ खं न० दक्षिणरूपरे ।। गं न० दक्षिणमणिबंधे ॥ घंन० दक्षिणकरांगुलिमूले ॥ डं नमः दक्षिणकरांगुल्यग्रे ॥ चं न० वाम वाहमूले ॥ छं न० घामकूपरे ॥ जं न० वाममणिबंधे || झं न० वामांगुलिमूले ॥ वन० वामकरांगुल्यग्रे ॥ टं न० दक्षिणपादमूले ॥ ठं न० दक्षिणजानुनि ॥ ई न० दक्षिणगुल्फे ।। दं न० दक्षिणपादा- गुलिमूले ।। णं न० दक्षिणपादांगुल्यग्रे ॥ तं न० वामपादमूले ।। यं न० वामजानुनि ॥दं न० चामगुल्फे॥ ५ न० वामपादाङ्गुलिमूले।। नं न वामपादांगुल्यग्रे ॥ पं न० दक्षिणकुक्षौ ।। ६ न० वामकुक्षौ ।। वं न० पृष्ठे ।। भन० नाभौ ॥ में न० उदरे॥ यं त्वगात्मने हृदि ।। रं असगात्मने० दक्षिणांसे ॥ लं मांसात्मने० ककुदि ॥ मेदात्मने वामांसे ॥ शं अस्थ्यात्मने० दक्षिणहस्ताग्रान्तम् ॥ पं मज्जात्मने नमः वामहस्तानान्तम् ॥ संशुक्रात्मने० हृदयादिदक्षिणपादान्तम् ॥ है आत्म- .

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका शक्पात्मने० हृदयादिवामपादान्तम् ॥ जीवात्मने० नाभ्यादिहृद- यान्तम् ।। शं परमात्मने नमः हृदयादिमस्तकान्तं विन्यसेत् ॥ (ततोs- कारादिक्षकारान्तं मस्तकादिपादतिं व्यापकं कुर्यात) ॥इति अर्पणम्"- अनेन यथाशक्त्या कृतेन भूशुद्धिभूतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठान्तर्मातृकार्बहिर्मा- तृकान्यासाख्यकर्मणा भगवान् श्रीकृष्णः प्रीयतां न मम ॥ इति ॥ ॥ इतिवहिर्मातृकान्यासः ॥ ॥ अथैकादशन्यासाः॥ (अथ प्रथमन्यासः ॥ ही नमो भगवते वासुदेवाय-अंगुष्ठाभ्यां नमः ॥ (हृदयाय नमः ) ॥ नमो भगवते वासुदेवाय-तर्जनीभ्यां (शिरसे नमः ॥ नमो भगवते वासुदेवाय-मध्यमाभ्यां० (शिखायै नमः ) ॥ नमो भगवते वासुदेवाय-अनामिकाभ्यां० ( कवचाय नमः)॥नमो भगवते वासुदेवाय-कनिष्ठिकाभ्यां (नेत्रत्रयाय नमः॥ नमो भगवते वासुदेवाय-करतलकरपृष्ठाभ्यां० ( अखाय नमः) । ( एवं हृदयादि)। (द्वितीयन्यासः) श्रीविष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रमालामंत्रस्य श्री भगवान वेदव्यासक्रपये--अंगुष्ठाभ्या० ( हृदयाय नमः) ॥ एवं अनुष्टुप्छंदसे तर्जनीभ्यां० (शिरसे नमः) ॥ श्रीकृष्णपरमात्मदेवतायै मध्यमाभ्यां० (शिखायै नमः) ॥ अमृतांशूद्भवोभानुरितिवीजाय अनामिकाभ्यां० (कवचाय नमः) ॥ देवकीनंदनः सतिशक्तये १ हृदयादिमिन्नन्यासे कर्तव्ये ( मध्ये स्पित " इत्यादि पश्चाहत्तव्यम् हृदयाय नमः ·जन्माएमीवतोद्यापन विधिः १२७ निष्ठिकाभ्यां० (नेत्रत्रयाय नमः ) ॥ शंखभृन्नंदकी चक्रीतिकील- ज्य करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।। (अस्त्राय नमः)। ( एवं हृदयादि ।।) (तृतीयन्यास:)" ही विश्व विष्णुर्वपट्कारो भूतभव्यभवत्मभुः" इति- गुष्ठाभ्यां० (हृदयाय नमः) ॥ " अमृतांशुद्भवो भानुः शशविंदुः रेश्वर" इति तर्जनीभ्यां० (शिरसे नमः )॥"ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः" इति-मध्यमाभ्यां० ( शिखायै नमः ॥ "सुवर्णवर्णो हेमांगोवरांगवंदनांगदी" इति-अनामिकाभ्यां ० (कवचाय नमः ) ॥ "आत्मयोनिः स्वयं जातो वैखानः सामगायनः" इति- कनिष्ठिकाभ्यां० (नेत्रत्रयाय नमः)॥ "शंखभृनंदकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः" इति-करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः (अस्त्राय नमः ) ( (एवं हृदयादि ) (चतुर्थन्यासः)" ही नमो नारायणाय " ही विश्वाय नमः पादयोः॥ नं तैजसाय० जान्वोः ॥ मो माज्ञाय० नाभौ ॥ नां तुर्याय० हृदि ॥रा आत्मने० मुखे ॥ यं अंतरात्मने नासिकायाम् ॥ णां परमात्मने नेत्रयोः ॥ य ज्ञानात्मने० शिरसि ॥ इति ॥ (पंचमन्यासः) ही विश्वाय. शिरसि ॥ नं तैजसाय. नेयोः ॥ मों प्राज्ञाय नासिकायाम् ॥ ना तुर्याय मुखे ॥रा आत्मने० हृदि ॥ यं अंतरात्मने० नाभौ ।। णां परमात्मने० जान्वोः। यं ज्ञानात्मने० पादयोः ॥ इत्यक्षरन्यासः॥ (पष्ठन्यासः) ही कद्धोल्काय० अंगुष्ठाभ्यां नमः ।। महोल्काय तर्जनीभ्यां०॥ विरोल्काय मध्यमाभ्यां ॥धुल्काय अनामिकाभ्यां०॥ सहस्रोकाय० कनिष्ठिकाभ्यां० ॥ कृद्धोल्काय० हृदयाय नमः। महो- .

·१२८ प्रतोद्यापनचन्द्रिका काय० शिरसे स्वाहा ॥ पिरोल्काय० शिखायै वषट् ॥ शुल्काय० कवचाय हुँ । सहस्रोल्काय० अस्वायफट् ॥ इति पंचांगन्यासः || (सप्तमन्यासः )-केशवाय शिखायाम् ।। नारायणाय० मूर्ध्नि । माधवाय० ललाटे ।। गोविंदाय० भ्रुवोः ॥ विष्णवे नेत्रयोः ॥ मधु- मूदनाय० श्रोगयोः ॥ त्रिविक्रमाय० श्रोत्रमूलयोः ॥ वामनाय० कपो- लयोः ।। श्रीधराय० नासिकयोः ।। दामोदराय० देतेषु ॥ वराहाय० चियुफे (हडपचि)॥ हृषीकेशाय० अर्बोष्ठे ॥ पद्मनाभाय अधरोष्ठे ।। वासुदेवाय० जिवायाम् ।। गरडध्वजाय० तालुदेशे || असुरांतकाय० मुखे ॥ वैकुंठाय० कंठे । पुरुषोत्तमाय० दक्षिणबाहुमूले ॥महाभागाय० वामवाहुमूले । राघवाय हृदय ॥ मालाधराय० वक्षसि ॥ योगशा- यिने० फक्षयोः ॥ क्षितिधराय० पृष्ठे ॥ जनार्दनाय० स्कंधयोः ।। कोस्तुभधारिणे. स्तनयो । हरये. नाभौ ॥ योगीशायः पार्श्वयोः ॥ भगवते. दक्षिणकुक्षौ ॥ श्रीशाय० वामकुक्षी ॥ देवेशाय० जठरे ।। पारिजाताय. ० कट्याम् ॥ वासुदेवाय० आंत्रे ॥ अव्यक्तरूपिणे. गुदे ॥ स्वयंभुवे० मेढ़े || गदाधरायः ऊर्वोः ॥ चक्रधारिणे० गुल्फयोः ॥ अच्युताय० जंघयोः ॥ नृसिंहाय० जानुनी ॥ यदुपतये० पादपृष्टे ॥ वैकुंठाधिपतये० पादांगुलिपु ॥ शेपाय० पादतले ॥ पद्माक्षिणे० सर्वसंधिपु ॥ पद्मकराय० नखेषु ॥ गुडाकेशाय० रोम कूपेषु ॥ कृष्णाय० रक्तमज्जायाम् ॥ अंतरात्मने० मनोयुयहकारेषु ॥ लक्ष्मीनारायणाय० पादादिमस्तकातं मस्तकादिपादांतम् ॥ इति केशवादिमहान्यासः॥

·जन्माष्टमीयतोषापनविधिः मिंदनादाय नासिकयोः॥ लक्ष्मीप्रियायः मुखे ॥ सर्वविद्यानिधये. मिटायाम् || प्रह्लादबंदिताय० फंठे | इंदुवदनाय० गुल्फयोः ॥ भूभा- रोचारकाय स्कंधयोः॥दिव्यास्रशोभितभुजाय० भुजयोः॥ देवव- पदाय० करयोः॥ योगीहत्पद्मनिवासिने० हृदये। हिरण्यासभ्रातृक- क्षिविदारणाय जठरे। पद्मनाभाय नाभौ ।। ब्रह्माण्डकोटये० कट्योः॥ गुद्यानां मंत्राणां गुह्यरूपधृते. गुहो।।मनोजवाय ऊर्वो। सिंहरूपधराय. जंघयोः ॥ भूवराय० जानुनी ॥ नृकेसरिणे० गुल्फयोः ॥ सुरराज्य- भदाय० पादयोः ॥ सहस्रशीर्पपुरुपाय सर्वांगे । इत्यंगाङ्गन्यासः॥ (नवमन्यासः) लक्ष्मीनारायणाभ्यां० पादयोः ॥ विशालाक्षीकेशवा- भ्या० जानुनी । सुनंदासंकर्पणाभ्यां० ऊर्बोः ॥ रुक्मिणीमाधवाभ्यां० कथ्योः॥वैष्णव्यच्युताभ्यां नाभौ ॥ नारायणीगोविंदाभ्यां० हृदि । मित्रविदाहपीकेशाभ्या० कंठे ।। पद्माक्षीत्रिविक्रमाभ्यां० इस्तयोः॥नार- सिंहीनृसिंहाभ्यां० वादोः।।सत्यावासुदेवाभ्यां मुखे ॥ कालिंदीजना- दनाभ्यां नासिकयोः ॥ कमलावामनाभ्यां० अक्ष्णोः॥ सत्याश्रीकृष्णा- भ्यां० ललाटे । युवतीश्रीधराभ्या० मूर्ध्नि ॥ लक्ष्मणाधोक्षजाभ्यां० शिखायाम्। वाराहीपद्मनाभाभ्यां नमः सर्वांगे। इति महापातकहरन्यासः।। (दशमन्यासः ) केशवाय० वामकरे ॥ नारायणाय० दक्षिणकरे ॥ माधवाय० वामपादे ॥ गोविंदाय० दक्षिणपादे ॥ विष्णवे० वामजानुनि ।। मधुसूदनाय दक्षिणजानुनि । त्रिविक्रमाय० वामकट्याम् ॥ वामनाय. दक्षिणकट्याम् ॥ श्रीधरायः नाभौ ।। हपीकेशाय० हृदये । पद्मनाभाय० कंठे । दामोदरायः वामबाहुमूले। संकर्षणाय० दक्षिणबाहुमूले ॥ वासुदेवाय० मुखे ॥ प्रद्युम्नाय० नासिकयोः ॥ अनिरुद्धाय० श्रोत्रयोः ॥ पुरुपोचमायः नेत्रयोः ॥ चं.९, ·१३० प्रतोद्यापनचन्द्रिका अधोक्षजाय० ललाटे ॥ नृसिंहाय. पूर्वे ॥ अच्युताय० दक्षिणे ॥ जनार्दनाय० पश्चिमे ॥ उद्रायः उत्तरे ॥ हरये० मा । श्रीकृष्णाय नमः सांगे ॥ इति केशवादिचतुर्विशतिनामन्यासः ॥ (अकादशन्यासः)" ही नमो भगवते वासुदेवाय" इति मूल- मंत्रणाष्टवारं व्यापकं न्यसेत् ॥ अवकाशश्वविशेषः ॥ प्रद्युम्नाय शिखायाम् ॥ दैत्यारये० .मुखवृत्ते ॥ विश्वतोमुखाय. ककुदि । जनार्दनाय० चिबुके ॥धराधाराय० हृदयादिवामांश ॥ श्रीघराय. हृदयादिदक्षिणांशे ।। पूतनामाणपत्रे नामा ॥ यशोदास्तनन्धयाय० गुह्ये ॥ मारिचघातिने० गुदे (हस्तमक्षालनम् ) ॥ वकारये० कठ्यादिवामपादान्वम् ।। त्रारिप्रियाय नमः कट्यादिदक्षिणपादान्तम् । लक्ष्मीनारायणाय० सर्वांगे । इत्यैकादशन्यासः ॥ ॥ अथ पात्रासादनम् ।। हस्ते जलमादाय ॥ अद्येत्यादि० "जन्माष्टमीवतोद्यापन "कर्मणि श्रीकृष्णप्रीत्यर्थं पात्रासादनपूर्वकं भगवतः श्रीकृष्णस्य पूजनमहं करिष्ये ॥ तत्रादी गणपतये नमः इति गणपति स्मृत्वा ॥ देवदक्षिणे घृतदीपं तन्मध्ये चर्तुलमष्टपत्रं चतुरस्त्रात्मकं च देववामे तैलदीपं तन्मध्ये वर्तुलमष्टपत्रं चतुरस्रं यंत्रं विलिख्य संपूज्य दीप प्रज्वाल्य संपूज्य " भो दीप ब्रह्मरूप०" इति मंत्रेण मार्थयेत् ॥ एवं दीपं संस्थाप्य ॥ शरीरशुद्धयर्थ "ही नमो भगवते वासुदेवाय " इति मूलमंत्रेण पडंगन्यासं. कृत्वा ॥ कलशे वरुणं संपूज्य ॥ "गंगेच यमुनेः" इति मंत्रण तीर्थान्यावास मूळेनाएवारमभिमंत्र्य कलशजलेन सर्वत्र । अपवित्रः पवित्रो वा०॥ इति मंत्रेण प्रोक्षणं कुर्यात् ।।

·जन्माष्टमीमतोद्यापनविधिः १३१ अथ पात्रस्थापनम् " माक् (१)कलशः।-स्ववामे वर्तुलमष्टपत्र चतुरस्रात्मकं यंत्रं चंदनादिना विलिख्य अक्षतैः " ही नमो भगवते वासुदेवाय" इति मूलमंत्रेण संपूजयेत् ॥ यथा- मध्ये मूलम् ।। मूलेन वृत्तम् ।। मूलेनाष्टपत्रम् ॥ मूलेन चतुरस्रम् ॥ इति यंत्रं संपूज्य ॥ "लिम्" इत्याधारं प्रक्षाल्य मूलेन संस्थाप्य ॥ में "वह्निमंडलाय दश- कलात्मने श्रीकृष्णदेवताकलशपात्राधाराय नमः" इत्याधारं संपूज्य तत्र दशकलाः पूजयेत्॥ यथा-"यं धुम्रार्चिपेरंऊमायालं ज्वलिन्य। व ज्वालिन्यैः । शं विम्फुलिंगिन्यैः । पं मुश्रियै० । सं सुरूपायै । कपिलाय० ।ळं हव्यवाहायसं फव्यवाहाय० ॥१०॥ संपूज्य॥ "लिम्" इति पात्रं प्रक्षाल्य ॥ मुलेन संस्थाप्य ॥ " श्रीसूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने श्रीकृष्णदेवताकलशपात्राय नमः" इति पात्रं संपूज्य तत्र द्वादशकलाः पूजयेत् ।। यथा-"कभं तपिन्य० । खंब तापिन्यैः । गफ धूम्राय० । पं मरिच्य० । ईनं ज्वालिन्य० । रुच्य० । छंदं सुपु- म्णायै 1 । जथं भोगदायै । झंतं विश्वायै० । बंणं वोधिन्य० । टंद धारिण्य। ठंडक्षमाय० ॥ १२ ॥ ॥ इति संपूज्य तत्र मूलेन शुद्धजल- मापूर्य ॥ गौलिनीमुद्रया निरीक्ष्य । “पोडशकलान्मने चंद्रमंडलाय श्री- कृष्णदेवताकलशामृताय नमः" इति संपृज्य तत्र पोडशफलां पूजयेत् ।। यथा-"अं अमृताया मानदाय०।ई पूपायै। ईपृष्टया उंतुष्टयैः। ॐ रत्यै धृत्य शशिन्यैःलं चंद्रिकायैालं कात्यै। एं ज्योत्स्नायै । ऐं श्रिय०) भों पीत्यै० औं अंगदायै०। अं पूर्णायक। अः पूर्णामृताय० ॥१६॥” इति संपूज्य ॥ "लिम्” इति संरक्ष्य ॥ १ अन्यत्र या प्रधानदेवता स्यात् तस्या नाम सर्वत्र वक्तव्यम् । २"ही नमो भगवते वासुदेवाय" इति मूलमन्त्रः ॥ ३ करद्वयागुष्ठतर्जन्यो. संयोगे गालिनीमुद्रा ॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका भूलेन देवमावाद्य || आवाहनादिदशमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ तच्या ॥ मृलेन ॥१ आवाहितो भव ॥ २ संस्थापितो भव ॥ ३ संनियो भव ॥ ४ सन्निरुद्धो भव ॥ ५ संमुखो भव ॥ ६ मूलेन "हृदयाय नमः इत्यादिना पडंगेन सकलाकृतो भव ॥ ७ अवगुंठितो भव ।। ८ अमृतीकृतो भव ॥९' परमीकृतोभव ॥१०॥ शंखमुद्रा प्रदय मृलेन संपूज्य ॥ ११॥ मत्स्यमुद्रयाच्छाय ।। मूलेनाष्टचारम- भिमंत्र्य ॥ १२ ॥ धेनुमुद्रा प्रदर्शयेत् ।। इति कलशः॥ ।। अय (२) सामान्यार्यः॥ वृत्तमष्टपत्रं चतुरस्र यंत्रं विलिख्य ॥ मध्ये मूलम् ॥ मूलेन वृत्तम् ।। मूलेनाष्टपत्रम् ॥ मूलेन चतुरसम् ।। इति मूलेन यंत्रं संपूज्य "लिम्" इत्याघारं प्रक्षाल्य ॥ मूलेन संस्थाप्य ॥ "मं वद्विमंडलाय दशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतासामान्यापात्राधाराय १ हस्ताभ्यामञ्जलिङ्कृत्वाऽनामिकामूलपर्वणोः । अङ्गो निःक्षिपेत् सेयं मुद्रा वावाहनी स्मृता ।। एप ऐव साम्प्रदायिकः पक्षः। २ अघोमुखी कृता सेन प्रोता स्थापनकमणि । ३ आश्किटमुष्टियुगला प्रोन्नताहठयुग्मका। सन्निधाने समुद्दिष्टा मुद्रेयंत- लवेदिमिः। ४ अङ्गुष्ठगर्भिणी सैप सनिरोधा समीरिता । ५ उत्तानो द्वौ करौ मुष्टी सम्मुखीकरणी तथा ॥ ६ हृदय-शिरः शिखा-कान-नेत्री-वोदिमिः न्यासः संक्लीकरणम् ॥ देवताङ्गे पडङ्गाना न्यासः स्यात्सकीकृतिः ॥ ७ सभ्यहनकता मुष्टिदोषोमुखतर्जनी । अवगुंठनमुद्रेयममितो भ्रामिता सती । ८ अमृतीकरण कुर्यात्तथा देविक्सत्तमः । अन्योन्यग्रथिताङ्गुष्ठा प्रसारितक्राङ्गुली ।। ९क्रसम्पुटेन नमस्कारः परमीकरणम् । १० शङ्खमुद्रालश्चगम्-वामागुठन्तु सगृह्म दक्षिणेन तु मुष्टिना । वृन्वोत्तानं तथा मुष्टिमङ्गुठंतु प्रसारयेत् ।। वामामुल्यस्त्रयाश्रियाः सयुक्ताः सुप्रसारिताः । दचिगागुष्ठसस्पृष्टा मुद्रा शसस्य चोदिता ।। ११ मत्स्यमुद्रालक्षणम् । अधोमुखावुभौ हस्तौ खस्योपरि च सस्थितौ । पार्श्वद्वयगताङ्गुष्ठौ मल्स्यमुदेयमोरिता ॥ १२ वामाङ्गली- देक्षिणानामगुलीनान सन्धिषु । प्रदेश मध्यमाभ्या तु तईन्यो हौ प्रवेशयेत् । कनिष्ठे देऽनामिकाम्या युज्ये सा धेनुमुद्रिका ।

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः नमः" इति संपूज्य । “किम्" इति पात्रं प्रक्षाल्य ।। मूलेन संस्थाप्य ।। "श्रीसूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतासामान्यापात्राय नमः" इति संपूज्य || मूलेन जलमापूर्य ॥ गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य ।। "चंद्रमंडलाय षोडशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतासामान्यापात्रामृताय नमः" इति संपूज्य ॥ मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाद्य ।। मूलेनाष्टवारमभिमंत्र्य॥ धेनुमुद्रा प्रदर्शयेत् ॥ इति सामान्याः ।। "अथ (३) विशेषार्थः ।। (कलशवत्) यथा-स्वकामे वर्तुलमष्टपत्रं चतुरस्रात्मक यंत्रं चंदनादिना विलिख्य अक्षतैः " ही नमो भगवते वासुदेवाय" इति भूलमंत्रेण संपूजयेत् ॥ यथा-मध्ये मूलम् ।। मूलेन वृत्तम् ॥ मूलेनाष्टपत्रम् ।। मूलेन चतुरस्रम् ।। इति यंत्रं संपूज्य ।। "लिम्" इत्याधार प्रक्षाल्य मूलेन संस्थाप्य ॥ "मं वह्निमंडलाय दशकलात्मने श्रीकृष्णदेवताविशेपार्घपात्राधाराय नमः " इत्याधारं संपूज्य तत्र दशकलाः पूजयेत् ।। यथा-"यं धूम्रापि० । रं ऊष्मायै। लं ज्वलिन्यै च ज्यालिन्य शं विस्फुलिंगिन्यै। पं सुधिय। सं सुरूपायै । है कपिलायैः । हव्यवाहाय० । कन्यवाहाय० ॥१०॥ इति संपूज्य ।। "लिम्" इति पात्रं प्रक्षाल्य ॥ मूलेन संस्थाप्य ॥ ॥ श्रीसूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने श्रीकृष्णदेवता- विशेपार्यपात्राय नमः" इति पात्रं संपून्य तत्र द्वादशकलाः पूजयेत् ।। यथा-" कंभ तपिन्यै० खंबं तापिन्य०। गफै धूम्रायैः। घंप मरिच्य० । डनं ज्वालिन्यैः । चंध रुच्या छंदं सुषुम्णायै० । जथं भोगदाय। झंतं विश्वाय। बणं वोधिन्यैः । टहें धारिण्यैः । ठंडक्षमायैः ॥ १२॥इति संपूज्य तत्र मूलेन शुद्धजलमापूर्य । गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य | "पोडशकलात्मने चंद्रमंडलाय श्री- ·१३३ मतोपापनचन्द्रिका कृष्णदेवताविशेपार्यामृताय नमः" इति संपूज्य तं पोशाला पूजयेत् ।। यथा-"अं अमृतायैः। मानदाय०। ई पूपायैः । पुष्टय० । उ तुष्टच०। ॐ रत्१०॥ धृत्य। * शशिन्य। लं चंद्रिकायलं कात्यै। एं ज्योत्स्नाय। ऐं श्रियै| ओं प्रीत्य०। औ अंगदाय० । अं पूर्णाय० । अः पूर्णामृताय० ॥१६॥" इति संपूज्य ॥ "लिम्" इति संरक्ष्य ॥ मूलेन देवमावाय ।। आवाहनादिदशमुद्राः मदर्शयेत् ।। तथया ॥ मूलेन ॥ १ आवाहितो भव ॥ २ संस्थापितो भय ।। ३ संनिधो भव ।। ४ सनिरुद्धो भव ।। ५ संमुखो भव ।। ६ ।। मूलेन "हृदयाय नमः" इत्यादिना पदंगेन सफलीकृती भव ॥ ७ अवगुंठितो भव ।। अमृतीकतो भव ॥९ परमी कृतो भव ॥१० शंखमुद्रा मदर्य ।।मूलेन संपूज्य ॥११मत्स्यमुद्रयाच्छाध मूलेनाष्टवारमभिमंध्य ॥१२॥ धेनुमुद्रा प्रदर्शयेत् ॥ इति विशेपार्थः ।। ॥ अय (४) पाद्यपारम् ॥ वृत्तमष्टपत्रं चतुरसं यंत्रं विलिख्य ॥ मध्ये मूलम् ।। मूलेन वृत्तम् । मूलेनाष्टपत्रम् ॥ मूलेन चतुरस्रम् ॥ इति मूलन यंत्रं संपूज्य ॥ “सिम्" इत्याधारं प्रक्षाल्य ।। मूलेन संस्थाप्य ॥ " में वह्निमंडलाप दशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतापाच- पात्राधाराय नमः ॥ इति संपूज्य || "लिम्" इति पात्रं प्रक्षाल्य !! मृलेन संस्थाप्य ॥ " श्रीसूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने श्रीकृष्णदेवता- पाद्यपात्राय नमः" इति संपूज्य ॥ मूलेन जलमापूर्य ।। गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य ॥" चंद्रपंडलाय पोटशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतापाचपात्राम- १ पाद्यपात्रम्, अर्घ्यपात्रम्, आचमनीयपात्रम्, मधुपर्कपात्रम्, मोक्षणीपानम्, इत्येतानि "सामान्यावत् " स्थापनीयानि ।।

·. जन्माष्टमीवतोद्यापनविधि. ताय नमः” इति संपूज्य ॥ मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाय मूलेनाष्टवारमभिमंत्र्य ॥ धेनुमुद्रा प्रदर्शयेत् ॥ इति पाद्यपात्रम् ।। ॥ अथ (५) अर्घपानम् ।। वृत्तमष्टपत्रं चतुरस्र यंत्र विलिख्य ॥ मध्ये मूलम् ।। मूलेन वृत्तम् ।। मूलेनाप्टपत्रम् ॥ मूलेन चतुरस्रम् ॥ इति मूलेन यंत्रं संपूज्य ॥ “लिम्" इत्याधारं प्रक्षाल्य ॥ मूलेन संस्थाप्य ।। मं वह्निमंडलाय दशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतार्घपात्राधाराय नमः इति संपूज्य ॥ "लिम्" इति पानं प्रक्षाल्य ॥ मूलेन संस्थाप्य । " श्रीसूर्यमंडलात्य द्वादशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतार्यपात्राय नम." इति संपूज्य ।। मूलेन जलमापूर्य॥गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य ।। * चंद्रमंडलाय पोडशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतार्घपात्रामृताय नमः" इति संपूज्य। मत्स्य- मुद्रयाऽऽच्छाध मूळेनाप्टवारमभिमन्य ॥धेनुमुद्रा प्रदर्शयेत् ।। इति अर्घः। ॥ अथ (६) आचमनीयपानम् ।। वृत्तमष्टपत्रं चतुरस्रं यंत्रं विलिख्य ॥ मध्ये मूलम् ।। मूलेन वृत्तम् ॥ मूलेनाप्टपरम् ॥ मूलेन चतुरस्रम् ॥ इति मूलेन यंत्रं संपूज्य । “किम्" इत्याधार प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य ॥ " में वह्निमंडलाय दशकलात्मने श्रीकृष्णदेवता- चमनीयपात्राधाराय नमः" इति संपूज्य ॥ "लिम्" इति पानं मक्षाल्य ॥ मूलेन संस्थाप्य ॥ "श्रीसूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने श्रीकृष्णदेवताचमनीयपात्राय नमः' इति सपूज्य ॥ मूळेन जलमापूर्य ।। गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य ॥"चंद्रमंडलाय पोडशकलात्मने श्रीकृष्णदेवता- चमनीयपानामृताय नमः" इति संपूज्य ॥ मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाध मूलानष्टचारमभिमंत्र्य ॥ धेनुमुर्दा प्रदर्शयेत् ॥ इति आचमनीयम् ।। ॥ अथ (७) मधुपर्फपानम् ॥ वृत्तमष्टपत्रं चतुरस्रं यं विविख्य ॥ मध्ये मूलम् ।। मूलेन वृत्तम् ।। मूलेनाष्टपत्रम् ।।मूलेन चतुरस्रम् ॥ इति मूलेन यंत्रं संपूज्य ॥ "लिम्" इत्याधारं प्रक्षाल्य ।। मूरेन संस्थाप्य ·मतोधापनचंदिका ॥ "में वरिमंडलाय दशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतामधुपर्कपात्राधाराय नमः" इति संपूज्य ॥ " लीम् " इति पात्रं मक्षाल्य ॥ मूलेन संस्थाप्य || “ श्रीसूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतामधुपर्क- पात्राय नमः" इति संपूज्य || मृलेन जलमापूर्व || गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य ॥ " चंद्रमंडलाय पोडशकलात्मने श्रीकृष्णदेवतामधुपर्क- पात्रामृताय नमः" इति संपूज्य ॥ मत्स्पमुद्रयाऽऽच्छायमूलेनाष्टवार- मभिव्य ॥ पेनुमुद्रा प्रदर्शयेत् ॥ इति मधुपर्कः ।। ॥ अथ (८) प्रोक्षणीपात्रम् ।। वृत्तमष्टपत्रं चतुरसं. यंत्रं विलिख्य ॥ मध्ये मूलम् ॥ मूलेन वृत्तम् ॥ मूलेनाष्टपत्रम् ।। मूलेन चतुरस्रम् ।। इति मूलन यंत्रं संपूज्य ।। "लिम्" इत्याधारं प्रक्षाल्य ॥ मूलेन संस्थाप्य ॥ " में वलिमंडलाय दशकलात्मने श्रीकृष्णदेवताप्रोक्षणी- पात्राधाराय नमः" इति संपूज्य ॥ "लिम्" इति पात्रं मक्षाल्य ॥ मूलेन संस्थाप्य ॥ श्रीसूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने श्रीकृष्णदेवता- मोक्षणीपात्राप नमः" इति संपूज्य ।। मूलेन जलमापूर्य । गालिनी- मुद्रया निरीक्ष्य ॥ " चंद्रमंडलाय पोडशकलात्मने श्रीकृष्णदेवता- प्रोक्षणीपात्रामृताय नमः" इति संपूज्य ॥ मत्स्यमुद्रपाऽऽच्छाय मूळेनाष्टवारमाभिमंत्र्य ।। धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ इति प्रोक्षणीपात्रम् ॥ एवं पात्रस्थापनं कृत्वा ।। पाद्यपात्रमध्ये-श्यामाक (सामो) दूर्वाविष्णुक्रान्तादीनि भक्षिप्य || अर्घ्यपात्रे-सर्पपतिलदूर्वाकुशमक्षेपः ।। आचमनीयपात्रे-जावीफलैलालविंगकडोल (चिनिकवावा) प्रक्षेपः। मधुपर्कपात्रे-दधिमधुघृतानि मक्षिपेत् ॥ विशेषाविदुं सर्वपाने प्रक्षिप्य मूलेन शंखोदकेन वा प्रोक्षणीजलेन पूजासामग्री संमोक्ष्य आत्मानं प्रोक्षयेत् ॥ ॥ इनि पात्रासादनम् ।। १ केचिदन प्रोक्षणीपात्रं न स्थापयन्ति । ययाचार कर्तव्यम् ।

·जन्माष्टमीवतोद्यापनविधिः १३७ ॥ॐ॥ ॥ अथ राजोपचारपूजा ॥ ध्यानम्-सशंखचक्रं सकिरीटकुंडलं सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम् ॥ सहारवक्षःस्थलकौस्तुभाश्रियं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम् ? आवा०-गोलोकधामाधिपते रमापते गोविंद दामोदर दीनवत्सल ॥ राधापते माधव सात्वतापते सिंहासनेऽस्मिन्मम सम्मुखो भव २ आस०-श्रीपद्मरागस्फुरदूर्ध्वपृष्ठं महार्हवैदूर्घायुतं पदाब्जम् ।। वैकुंठ वैकुंठपते गृहाण पीठं तडिद्धाटककुंभखंडम् ॥ ३॥ पाद्यम्-परं स्थितं निर्मलसैक्मपात्रे समाहृतं बिंदुसरोवरादि । योगेश देवेश जगनिवास गृहाण पायं प्रणमामि पादौ ॥४॥ अर्यम्-जलजचंपकपुष्पसमान्वितं विमलमय॑मनर्यकरस्थितम् ॥ मतिगृहाण रमारमण प्रभो यदुपते यदुनाथ यदूत्तम ॥ ५ ॥ आच०-राधापते श्रीविरजापते प्रभो श्रियःपते सर्वपते चभूपते ।। कंकोलजातीफलपुष्पवासितं परं गृहाणाचमनं दयानिधे ॥६॥ मधु०-मध्याह्नचंडार्कभवश्रमापहं सितांगसंपर्कमनोहरं परम् ।। गृहाण विष्णो मधुपर्कमाहृतं संदृश्यपीतांवर सात्वतांपते ॥ ७ ॥ आच०-भूपालदिवपालकिरीटरत्नमरीचिनीराजितपादपीठ ॥ लक्ष्म्या समाराधितपादपद्म लक्ष्मीपते स्वाचमनं गृहाण ।। ८॥ पयः०-स्वर्धेनुजातं बलवीर्यवर्धकं दिव्यामृतात्यंतरसमदं सितम् ॥ स्नानाय तुभ्यं मनसा मयाऽपितं दुग्धं जगन्नाथ गृहाण चोत्तमम्९ दाध०-क्षीरात्समुद्भूतमिदं मनोहरं कर्पूरकुंदेंदुसमानशोभितम् ॥ १भगवते श्रीकृष्णाय नमः ध्यायामि ॥ भग० श्रीकृ. नम आवाहन..। आसनं 101 इत्यादिकं प्रत्युपचार वत्तभ्यम् ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका गोपांगनागोपगणेश्वर प्रभो स्नानार्थमंगीकुरु तेऽर्पित दधि ॥१०॥ वृत०-श्रीक्षीरजोद्भूतपिटं सुधामयं संदीप्तरविद्युतिपावितं मया ।। घेताम्बुजाम्भोजनिभं समर्पित इयंगवीनं परिगृहाता रिभो ॥११।। मधु०-माधुर्यमिष्टं मधुमाक्षरागणैर्वृक्षालिसौम्ये मधुकानने चितम् ।। लक्ष्मीपते माघर गृह्यता मया तुभ्यं प्रदत्तं मधुन मधूत्तमम् ॥१२॥ शर्क०-पूर्णेक्षुकांभोधिसमुद्भवामिमा माणिक्यमुक्ताफलदाममंजुलाम् श्रीशर्करा भोपुरुषोत्तम प्रभो स्नानाय तुभ्यं निनिवेदयाम्यहम्१३ अभ्यं०-क्षीराब्धिकल्लोलपरंपरामु देवीरमावारविलासवश्य । चांपैयतैलायुपमर्दनेन त्वं स्नाहि दैत्यान्वयमर्दनेश ॥१४॥ स्नानम्-काश्मीरपाटीरविमिश्रितेन श्रीमल्लिकोशीरसितोदकेन । स्नानं कुस् त्वं यदुनाथ देव गोविंद गोपालकतीर्थपाद ॥ १५ ॥ ।।ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ इति मूलमंत्रण या पूर्वोक्तरा- वाहनादिमत्येकमंत्रः "श्रीकृष्णाय नमः" इति श्रीकृष्णं पूजयेत् । ततो देव पात्रान्तरे धृत्वा पंचोपचारः संपूज्य ॥ उत्तरे विश्वासेनाय निर्माल्यं विसृज्य पुनः गंधाक्षतपुष्पैः संपूज्य अभिपेकं कुर्यात् ॥ अभिपेशार्थ पाने जलगंधपुप्पदुग्धादीनि क्षिपेत् ॥ तेन देवस्योपरि अविच्छिन्ना धारां पातयित्वा- पुरुपसूक्तेन (पृष्ठ ५६-५८) अभिषेक कुर्यात् ॥ ततः शुद्धो०-श्रीजाह्नवीवारिमयं सुशीनलं जातीलविंगादिसुगंधितोदकम् ॥ लक्ष्मीपते ते मघुमूदनार्पित स्नानार्थमंगीकुरु दीनवत्सल ॥१६॥ वस्त्रम्-विभो सर्वतःमस्फुरत्प्रोज्ज्वलं च स्फुरद्रश्मिशून्यं परं दुर्लभं च॥ स्वतो निर्मित पद्मकिंजल्कवर्ण गृहाणांवरं देव पीतांबराख्यम् ॥१७॥ आचल-जिष्णो जगन्नाथ जनार्दनाच्युत गोविंद गोपालक गोपिकाप्रिय - ·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधिः गोदावरीनिर्मलशीतवारिणा प्रीत्या कुरुष्वाचमनं दयानिधे ॥१८॥ यज्ञो०-सुवर्णाभमापीतवर्णं सुमंः परं प्रोक्षितं वेदविनिर्मितं च ॥ शुभ पंचकार्येषु नैमित्तिकेषु प्रभो यज्ञ यज्ञोपवीत गृहाण ॥१९॥ आच०-स्वाहिनीशीत्तलशुद्धवारिभिः स्वगाँगनाकांचनकुंभधारितैः ।। रैलोक्यनाथार्तिहर निविक्रम लक्ष्मीपते स्वाचमनं कुरु प्रभो ॥२०॥ अलं०-कनकरत्नमयं मयनिर्मितं मदनरुक्कदनं सदनं रुचाम् ।। उपसि पूपसवर्णविभूपणं सकललोकविभूपण गृह्यताम् ॥२१॥ माला-माणिक्यमुक्तामणिचिद्रुमैश्च गोमेदपद्मारुणपुष्परागैः ।। देवेन्द्रनीलैश्च कृतं गृहाण गोरत्नवैदूर्ययुतं च हारम् ॥ २२ ॥ गंधः-शरखेंदुशोभं बहुमंगलं श्रीकाश्मीरपाटीरकपकपृक्तम् ॥ सुमंडनं गंधचयं गृहाण समस्तभूमंडलभारहारिन् ॥ २३ ॥ कुंकु०-कंकोलजातीफलपुष्पवासितं ह्यामोदमानं सुमनोहरं परम् ।। श्रीरक्तवर्ण मनसा मयाऽर्पितं विष्णो जगन्नाथ गृहाण कुकुमम् ॥२४॥ कज०-चांपयकर्पूरकचंदनादिकर्नानाविधैर्गंधचयः सुवासितम् ।। नैनांजनार्थाय हरिन्मणिप्रभ लक्ष्मीपते स्वीकुर कज्जलं शुभम् ॥२५॥ अक्ष०-ब्रह्मावर्ते ब्रह्मणा पूर्वमुप्तान्ब्राह्मेस्तोयैः संचितान विष्णुना च ॥ रुद्रेणारादक्षितान्राक्षसेभ्यः साक्षाद्भूमन्नक्षतांस्त्वं गृहाण ॥ २६ ॥ पुप्पा-मंदारसंतानकपारिजातकल्पद्रुमश्रीहरिचदनानाम् ।। गृहाण पुष्पाणि हरे तुलस्या मिश्राणि साक्षानवमनरीभिः॥ २७॥ तुल०-जानीजपाचपकपकजादिकैरन्यैश्च कालोद्भवपुष्पसंयुतः।। संपूजितस्त्वं तुलसीदलैरिह लक्ष्मीपते मां दययाऽवलोकय ॥२८॥ ॥ ततोऽङ्गपूनां कुर्यात् ।।

·१४२ प्रतोपापनचन्द्रिका हस्त जलमादाय-अनेनावरणदेवतापूजनकृतेन परिवारदेवता- सहितो भगवान श्रीकृष्ण प्रीयताम् ॥ ततः (पृष्ठ ६२) तुलसी संपूज्य श्रीकृष्णसहस्रनामभिः ( पृष्ठ ६३-८६ ) अष्टोत्तरशतनामभिर्वा (पृष्ठ ८७) भगवते श्रीकृष्णाय तुलसीदलान्यपयेत् ॥ ( एवं तुलसीदलानि सपर्य श्वेतचूर्णादिकमर्पयेत् ) घेतल-मैदारमल्लीकरवीरसमदं कर्पूरपाटीरसुवासित सितम् ।। श्रीधेतचूर्ण विधिवत्समर्पित विष्णो जगन्नाथ गृहाण केशव ॥२९॥ रक्त-मत्यूपकालार्कमपूखसंनिभं जातीफललागरुणा मुवासितम् ।। श्रीरक्तचूर्ण मनसा मयाऽपिंतप्रीत्याजगन्नाथ गृहाण माधव ॥३०॥ सिंदू-मध्यानचंडार्फमरीचिसनिभं विघ्नेश्वरश्रीहनुमदहुमियम् ।। समुद्रपुच्या सह नंदनात्मन सिंदूरचूर्ण परिगृह्यतां विभो ॥३१॥ हरि-हरिद्रमोत्थामतिपीतवर्णा सुवासितां चंदनपारिजातः ।। अनन्यभावेन समर्पिता ते हरे हरिद्रामुररीफुरुष ॥ ३२॥ धूपः०-लवंगपाटीरजचूर्णमिश्र मनुष्यदेवासुरसौख्यदं च ।। सद्यःसुगंधीकृतहHदेशं द्वागवतीभूपं गृहाण धूपम् ॥ ३३ ॥ दीप:०-तमोहारिणं ज्ञानमूर्ति मनोन लसदर्तिकर्पूरशुद्धाज्ययुक्तम् ॥ जगन्नाय देव प्रमो विश्वरूप फरज्ज्योतिष दीपमंगीकुरुष ॥३४॥ नैवे.-माणिक्यपात्रे सविधिव्यवस्थितं श्रीपडूसाध्यं च यशोमतीकृतम् ।। गृहाण नैवेद्यमिदं सुरोचिकं गव्यामृतं सुंदर नंदनंदन ॥३५॥ आच०-श्रीकांत सर्वश्रुतिपेयकीर्ते पादारविंदद्वयतीर्थतीर्थ ।। वं देवदत्तार्थ मयाऽर्पितेन शंखोदकेनाचमनं कुरुष ॥३६ ॥ पूर्वा०-गंगादितीर्थावु लविंगवासितं सुधाकरस्यांशुनिभं सुशीतलम् ॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः
१४३
-
लक्ष्मीपते ते मनसा करेऽर्पितमापोशनार्थाय गृहाण माधव ॥३७॥
जलं०-गंगोत्तरीवेगवलात्समुद्धत्तं सुवर्णपात्रेण हिमांशुशीतलम् ।।
सुनिर्मलाभ ह्यमृतोपमं जलं गृहाण राधावर भक्तवत्सल ॥ ३८॥
उत्त०-मंदाकिनीनिर्मलशीतवारिणा कर्पूरपाटीरसुगंधिना प्रभो ॥
वैकुंठलोकाधिपते श्रियःपते प्रेम्णोत्तरापोशनकै कुरुष्व ॥ ३९ ॥
करो०-शीतोदकैः पाणिमुखं पवित्रे प्रक्षाल्य लक्ष्मीश सुवर्णपात्रे ॥
मंदारपुप्पान्वितचंदनेन नारायणोद्वर्तनकं कुरुष्व ॥ ४० ॥
तांबू०-एलालविंगक्रमुकादिसंयुतं लक्ष्मीश जातीमृगनाभिवासितम् ॥
तांबूलवल्लीदलबीटिकामयं तांबुलमंगीकुरु ते मुखेऽर्पितम् ॥ ४॥
दक्षि०-नाकपालवसुपालमौलिभिर्वन्दिताघ्रियुगल त्रिविक्रम |
दक्षिणां परिगृहाण माधव लोकदक्षवरदक्षिणापते ।। ४२ ॥
छत्रम्-शशिमभं कांचनदंडमंडितं प्रवालमुक्तामणिविद्रुमादृतम् ।।
प्रभो जगन्नाथ दयानिधे भवान् गृह्णातु छत्रं शिरसि प्रकल्पितम् ४३
चाम०-धेतः शरश्चंद्रमयूखसंनिभर्माणिक्यरत्नातिदंडमंजुलैः ॥
प्रीत्या भवन्तं मनसा श्रियापते श्रीचामरैः परिवीजयाम्यहम् ॥४४॥
व्यंज०-नक्षत्रराजेंदुमरीचिशुभ्रनक्षत्रपेलागरुवासितैश्च ॥
नक्षत्रिणं विष्णुमहं भवन्तं श्रीतालवृतैः परिवीजयामि ॥४५॥
दर्प०-कर्पूरकुंदेंदुकरावदातं गोरत्नवैदूर्य्ययुतं मनोज्ञम् ॥
प्रकल्पितं ते वदनांबुजाने लक्ष्मीपते स्वीकुरु दर्पणं शुभम् ॥४६॥
पादु०-मंदारपुष्पाकरकांतिसुंदरं माणिक्यमुक्तामणिरत्नमंडितम् ॥
पादाम्बुजाग्रे मनसा प्रकल्पितं लक्ष्मीपते स्वीकुरु पादुकाद्वयम् ४७
।। अत्र (पृष्ठ ९१ वन्दे गोपालम् इत्यादि ) नीराजनं कार्यम् ।।
नीरा०-भस्फुरत्परमदीप्तिमंगल गोघृताक्तनवपंचवर्तिकम् ।।
आर्तिकं परिगृहाण चाहिन् पुण्यकीर्तिविशदीकृतावने ॥४८॥

·१४० मतोयापनचन्द्रिका ॥ अथाङ्गपूजा ॥ वामहस्ते गंधपात्रं गृहीत्वा दक्षिणेनार्चयेत् ।। सत्यपरब्रह्मणे नमः पादौ पूजयामि ।। संकर्षणाय० गुल्फो पूज० ॥ कमलात्मने. जानुनी पूज० ।। विश्वरूपाय० जधै पूज० ॥ विश्वस्मै० फर्टी पून० ॥ विष्णुरूपधृपे० मेदूं पूज० ॥ पद्मनाभाय० नाभि पूज० ॥ परमात्मने० हृदयं पूज० ॥ वैकुंठाय० कंठं पूज० ॥ सर्वावधारिणे० याहू पूज० ॥ वाचस्पतये० मुखं पूजः ॥ हरये० निवां पून० ॥ दामोदराय० दंता- न्पून० ॥ सहस्राक्षाय० ने पूज० ॥ केशवाय० ललाटं पूज० ।। सर्वात्मने० शिरः पूज० ॥ श्रीकृष्णाय नमः सवांगं पूजयामि ॥ इत्यङ्गपूजा ॥ तत आवरणपूजां कुर्यात् ।। ॥ अथ आवरणपूजा। अथ प्रथमावरणम् ।। (मध्ये) श्रीनारायणाय नमः (देवस्य वामपाश्च) सुवर्णवर्णाये दुक्लवसनायै विचिनाभरणभूपितायै पद्महस्तायै तन्मुख न्यस्तलोचनाये लक्ष्म्यै०। (देवस्य दक्षिणपाचे) दुर्वादलश्यामलायै- विचित्राभरणभूषितायै कुमुदहस्तायै तन्मुखन्यस्तलोचनायै धरायै॥इति। अथ द्वितीयावरणम् ॥ (पूर्वादिचतुर्दिक्षु) कृद्धोल्काय० महोल्काय० विरोल्काय० झुल्काय० । (आग्नेयादिकोणेपु) सहस्रोल्काय॥ इति ॥अध तृतीयावरणम् ॥ (पूर्वादिचतुर्दिक्षु) वासुदेवाय० संकर्षणाय प्रद्युम्नाय० अनिरुद्धाय । (आग्नेयादिकोणेपु) मायायै० जयायैः कृत्यै० शांत्यै०॥ इति ॥ अथ चतुर्थावरणम् ॥ (पूर्वादिचतुर्दिक्षु द्वौद्धौ कोणेषु चैकैकम् ) केशवाय नारायणाय० माधवाय० गोविंदाय विष्णवे० मधुसूदनाय० निविक्रमाय. वामनाय. श्रीधरायः हुपीकेशाय० पद्मनाभाय दामो- दायः ॥ इति ॥ अथ पंचमावरणम् ॥ (पूर्वादिचतुर्दिक्षु द्रौद्वी कोणेषु चैकैकम्) मत्स्याय० कूर्माय० यपहायक नारसिंहाय० वामनाया भार्गवाया राघवाय० कृष्णाय युद्धाय० कलिने अनंताय विश्वरूपायः ·विरूपाक्षाय०॥ इति द्वादशद्वारपालान् संपूज्य तत आवरणदेवता- पचारांस्तु सर्वाभ्यश्च पृथर देत् ॥ अंगाद्यावरणदेवेभ्यः स्वाहान्तः जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः १४१ ॥ इति ॥ अथ पष्ठावरणम् ॥ (पूर्वादिचतुर्दिछु) अनंताय० ग्रह्मणे० वायवे० ईशानाय० । (आग्नेयादिकोणेषु) वारुण्य गायन्यै० भारत्यै गिरिजायै०। (अग्रे) गरुडाय० । (तत्पाचे) सौपण्य० ॥ इति ॥ अथ सप्तमावरणम् ॥ (पूर्वाद्यष्टदिक्षु यथा) (पूर्वे) इंद्राय स्वर्गाधीशाय सुराधिपतये शचीसहिताय वज्रहस्ताय ऐरावतवाहनाय सपुत्राय सपरिवाराय सपरिग्रहाय श्रीविष्णुपार्षदाय नमः ॥ (आग्नेय्याम् ) अग्नये तेजोधिपतये स्वाहासहिताय शक्तितोमरहस्ताय मेपवाहनाय सपुत्राय सपरिवा० सपरिग्रहाय श्री वि० पा० ॥ (दक्षिणे) यमाय धर्माधिपतये श्यामलासहिताय दंडहस्ताय महिषवाहनाय सपुत्राय सपरि०॥ (नैऋत्यां) नितये रक्षोधिपतये तामसीसहिताय असिहस्ताय पुप्पकवाहनाय सपुत्राय सपरि०॥ (पश्चिमे) वरुणाय जलाधिपतये भागीरथीसहिताय पाशहस्ताय मकरवाहनाय सपुत्राय सपरि० ॥ (वायच्या) वायवे ज्ञानाधिपतये भारतीसहिताय गदाहस्ताय मेघवा- हुनाय सपुत्राय सपरि०॥ ( उत्तरे ) सोमाय नक्षत्रमंडलाधिपतये रोहिणीसहिताय कुमुदहस्ताय रथवाहनाय सपुत्राय सपरि० ॥ (ऐशान्याम् ) ईशानाय विद्याधिपतये पार्यतीसहिताय त्रिशूलहस्ताय वृषभवाहनाय सपुत्राय सपरि० ॥(ईशेंद्रयोर्मध्ये)ब्रह्मणे सत्यलोकाधि- पतये सरस्वतीसहिताय अक्षमालाहस्ताय हंसवाहनाय सपुत्राय सपरि- वा०॥ (नितिवरुणयोर्मध्ये) शेषाय नागाधिपतये वारणीसहिताय मुसलायुधाय सवाहनाय सपुत्राय सपरि० सपरिनहाय श्रीविष्णुपा- पदाय नमो नमः ॥ इति॥ अथाष्टमावरणम् ॥ (स्वस्वस्थानेष्वभिमुखान् पूजयेत् मोक्षणादिभिरिति वचनात् ) मध्ये आवाहितदेवताभिमुखान्सं- पूज्य ॥ द्वारपालपूजां कुर्यात् ॥तद्यथा)॥ (पूर्वादिवतुर्दिक्षु द्रौद्वी कोणेपु चैङ्ककम् ) वज्रनाभाय हरीश्वरायः गंगातनयाय शंखनिधीश्वराय. ज्याय० विजयाय० भद्रायः सुभद्रायः धात्रे० विधात्रे० अमृतेश्वराय भ्योऽयदिदशोपचारान्दद्यात् ।। (ते चोपचाराः ॥ अयं पायं त्याचमनं साचाम मधुपर्ककम् ।। स्नापन वसनं चैव गंधपुप्पविभूपणम्॥दशैतानु- स्वस्वनामकैाधूपदीपादिकं सर्वे सर्वेभ्यो विष्णुना सह) इत्यावरणपूना॥

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका इंस्ते जलमादाय-अनेनावरणदेवतापूजनकृतेन परिवारदेवता- सहितो भगवान श्रीकृष्णः प्रीयत्ताम् ॥ ततः (पृष्ठ ६२ ) तुलसी संपूज्य श्रीकृष्णसहस्रनामभिः (पृष्ठ ६३-८६ ) अष्टोत्तरशतनामभिर्वा (पृष्ठ ८७) भगवते श्रीकृष्णाय तुलसीदलान्यर्पयेत् ॥ ( एवं तुलसीदलानि समर्प्य श्वेतचूर्णादिकमर्पयेत् ) श्वेत-मैदारमल्लीकरवीरसंभवं कर्पूरपाटीरसुवासितं सितम् ।। श्रीश्वेतचूर्णं विधिवत्समर्पित विष्णो जगन्नाथ गृहाण केशव ॥२९॥ रक्त०-प्रत्यूपकालार्कमयूखसंनिभं जातीफलैलागरुणा सुवासितम् ।। श्रीरक्तचूर्णं मनसा मयाऽर्पितं प्रीत्या जगन्नाथ गृहाण माधव ॥३०॥ सिंदू०-मध्याह्रचंडार्कमरीचिसनिभं विघ्नेश्वरश्रीहनुमद्धहुप्रियम् ।। समुद्रपुञ्या सह नंदनात्मज सिंदूरचूर्ण परिगृह्यतां विभो ॥३१॥ हरि०-हरिद्रुमोत्यामनिपीतवर्णा सुवासितां चंदनपारिजातः ।। अनन्यभावेन समर्पिता ते हरे हरिद्रामुररीकुरुष्व ॥ ३२ ॥ धूपः०-लवंगपाटीरजचूर्णमिश्रं मनुष्यदेवासुरसौख्यदं च ॥ सद्यःसुगंधीकृतहHदेशं द्वागवतीभूपं गृहाण धूपम् ॥ ३३ ॥ दीप:०-तमोहारिणं ज्ञानमूर्ति मनो लसद्वर्तिकर्पूरशुद्धाज्ययुक्तम् ।। जगन्नाथ देव प्रभो विश्वरूप स्फुरज्ज्योतिपं दीपमगीकुरुष्व ॥३४॥ नैवे०-माणिक्यपात्रे सविधिव्यवस्थितं श्रीपडूसाव्यंच यशोमतीकृतम् ।। गृहाण नैवेद्यमिदं सुरोत्रिक गन्यामृतं सुंदर नंदनंदन ॥३५॥ आच०-श्रीकांत सर्वश्रुतिपेयकीर्ते पादारविंदद्वयतीर्यतीर्थ ॥ लं देवदत्तार्ध मयाऽर्पितेन शंखोदकेनाचपनं कुरुप्व ॥ ३६ ॥ पूर्वा०-गंगादिती वु लविंगवासितं सुधाकरस्याशुनिभं मुशीतलम् ॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधि:
१४३
लक्ष्मीपते ते मनसा करेऽर्पितमापोशनार्थाय गृहाण माधव ॥३७॥
जळं०-गंगोत्तरीवेगबलात्समुद्धत सुवर्णपात्रेण हिमांशुशीतलम् ॥
सुनिर्मलाभ ह्यमृतोपमं जलं गृहाण राधावर भक्तवत्सल ॥ ३८ ॥
उत्त०-मंदाकिनीनिर्मलशीतवारिणा कर्पूरपाटीरसुगंधिना प्रभो ।।
वैकुंठलोकाधिपते श्रियःपते प्रेम्णोत्तरापोशनकै कुरुष्व ॥ ३९ ॥
फरो०-शीतोदकैः पाणिमुखं पवित्रे प्रक्षाल्य लक्ष्मीश सुवर्णपात्रे ॥
मंदारपुष्पान्वितचंदनेन नारायणोद्वतनकं कुरुप्प ।। ४० ॥
तांबू०-एलालविंगक्रमुकादिसंयुतं लक्ष्मीश जातीमृगनाभिवासितम् ।।
तोवृलवल्लीदलबीटिकामयं तांबूलमंगीकुरु ते मुखऽर्पितम् ॥ ४॥
दक्षि०-नारूपालवसुपालमौलिभिर्वन्दितांघ्रियुगल विविक्रम ।
दक्षिणां परिगृहाण माधव लोकदक्षवरदक्षिणापते ॥ ४२ ॥
छत्रम्-शशिप्रभ कांचनदंडमंडितं प्रवालमुक्तामणिविद्रुमावृतम् ॥
प्रभो जगन्नाथ दयानिधे भवान् गृह्णातु छत्रं शिरसि प्रकल्पितम् ४३
चाम-वेत: शरञ्चंद्रमयूखमंनिभर्माणिक्यरत्नातिदंडमंजुलैः॥
प्रीत्या भवन्तं मनसा श्रियःपते श्रीचामर परिवीजयाम्यहम् ॥४४॥
व्यंज०-नक्षत्रराजेंदुमरीचिशुभैनक्षत्रपैलागरुवासितैश्च ।।
नक्षत्रिणं विष्णुमहं भवन्तं श्रीतालतृतैः परिवीजयामि ॥ ४५ ॥
दर्प०-करकुदेंदुकरावदातं गोरत्नवैदूर्ययुतं मनोज्ञम् ॥
प्रकल्पितं ते वदनांधुजाने लक्ष्मीपते स्वीकुरु दर्पणं शुभम् ॥४६॥
पादु०-मंदारपुष्पाकरकांतिसुंदरं माणिक्यमुक्तामणिरत्नमंडितम् ।।
पादाम्बुजाने मनसा प्रकल्पितं लक्ष्मीपते स्वीकुरु पादुकाइयम् ४७
।। अत्र (पृष्ठ ९१ वन्दे गोपालम् इत्यादि) नीराजनं कार्यम् ।।
नीरा-भस्फुरत्परमदीप्तिमंगलं गोघृताक्तनवपंचवर्तिकम् ।।
आर्तिकं परिगृहाण चाहिन् पुण्यकीर्तिविशदीकृतावने ॥४८॥

·२३४ प्रतोद्यायनचन्द्रिका पद-प्रदक्षिणं ते मकरोति भक्त्या चतुर्धर्म यो हि चतुर्भुजस्य ॥ सतीर्थदाननतयज्ञविद्याचतुर्विधाप्तोऽस्ति भयाद्विमुक्तः॥४९॥ मंत्र०हरे मत्समः पातकी नास्ति भूमौ तथा त्वत्समो नास्ति पापापहारी इति त्वं च मत्वा जगन्नाथ देव यथेच्छा भवेत्ते तथा मां कुरुष्व ॥५०॥ (अत्र अन्यमंत्ररपि पुष्पाञ्जलिभक्तिःपुरःसरः कार्यः।) विशे०-सुगंधिपुष्पाक्षतचंदनान्वितं तावूलपूगीफलवारिसंयुतम् ।। विष्णो जगनाथ मया मुदाऽर्पितं लक्ष्मीपतेऽध्यं प्रगृहाण वै प्रभो ॥ स्तुति०-वेदानुद्धरते नगन्निवहते भूगोलमुद्विभ्रते दैत्यान्दारयते वलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ।। पौलस्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मृर्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ।। ५२ ॥ नम०-भूः पादौ यस्य नाभिर्वियदसुरनिलश्चंद्रसूर्यों व नेत्रे कर्णावाशा शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः।। अंतःस्थं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगंधर्वदैत्यै- श्चित्रं रं रम्यतेऽज त्रिभुवनवपुपं विष्णुमीशं नमामि ॥ ५३ ॥ प्रार्थ-संज्ञानमात्रं सदसत्परं महच्छश्वत्मशतिं विभवं समं महत् ।। त्वां ब्रह्म वंदे हि सदुर्गमें परं सदास्यधाम्ना परिभूतकैतवम् ५४ श्रीकृष्णाय नमः प्रार्थनापूर्वकनमस्कारं समर्पयामि ॥ ततो " ही नमो भगवते वासुदेवाय " इति मूलमंत्रेण यथाशक्ति जपं कुर्यात् ।। जलमादाय । अनेन यथाज्ञानेन जपाख्येन कर्मणाश्रीकृष्णा मीयताम् ।। पुनर्जलमादाय । अनेन यथाज्ञानेन यथा मिलितोपचार: पूजनकृतेन भगवान श्रीकृष्णः भीयताम् ॥ इति राजोपचारपूजा । (तत आचार्यादीनां पूजनं विधायाशिर्वादं गृहीत्वा रात्रि पुराण- श्रवणभजनकीर्तनादिभिनिनयेत् ॥) ॥ इति प्रथमदिनकृत्यम् ।।

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधि. १४५ ॥ अथ भगवन्मानसपूजा ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ हृदम्भोजे कृष्णः सजलजलदश्यामलतनुः सरोजाक्षः स्रग्वी मुकुटकटकाद्याभरणवान् ॥ शरद्राकानाथप्रतिमवदनः श्रीमुरलिका वहन्ध्येयो गोपीगणपरिवृतः कुंकुमचितः॥१॥ पयोम्भो- धेीपान्मम हृदयमायाहि भगवन्मणिनातभ्राजकनकवरपीठं भज हरे ।। सुचिह्नौं ते पादौ यदुकुलज नेनेज्मि सुजरेगृहाणेदं दुर्वाफलजलवदयं मुररिपो ॥ २ ॥ त्वमाचामोपेंद्र त्रिदशसरिदभोतिशिशिरं भजस्वम पंचामृतरचितमाप्लावमवहन् ॥धुनद्याः कालिंद्या अपिकनककुंभस्थितमिदं जल तेन स्नानं कुरु कुरु कुरुप्वाचमनकम् ॥ ३ ॥ तडिवणे वस्त्रे भज विजयकांताधिहरण प्रलंबारिभ्रातर्मदुलमुपवीत कुरु गले ॥ ललाटे पाटीरं मृगमदयुतं धारय हरे गृहाणेदं माल्य शतदलतुल स्थादिरचितम् ॥ ४ ॥ दशाङ्गं धूप सद्वरदचरणाग्रेऽर्पितमये मुख दीपेनेन्दुमभवरजसा देव कलये ॥ इमी पाणी वाणीपतिनुत सकर्पूररजसा विशोध्याग्रे दत्तं सलिलमिदमाचाम नृहरे ॥ ५ ॥ सदा तृप्तानं पडूसवदखिलव्यंजनयुतं सुवर्णामत्रे गोघृतचपकयुक्ते स्थित- मिदम् ॥ यशोदासूनो तत्परमदययाऽशान सखिभिः प्रसाद वाञ्छद्भिः सह तदनु नीरं पित्र विभो ।। ६॥ सचंद्रे तांबूलं मुखरचिकर भक्षय हरे फलं स्वादु प्रीत्या परिमलवदारवादय चिरम् ॥ सपर्यापर्यास्य कनकमणिजातं स्थितमिदं मदीपैराराति जलधितनयाश्लिष्ट रचये ॥७॥ विजातीयः पुप्परतिसुरभिभिर्विवतुलसीयुतैश्चमं पुष्पांजलिमजित मूर्ध्नि निदधे ॥ तव भादक्षिण्यक्रमणमघविध्वंसिरचितं चतुर्वारं विष्णो जनिपथिगतिश्रोतविदुपा ॥ ८॥ नमस्कारोऽष्टांगः सकलदुरितध्वंस ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका नपटुः कृतं नित्यं गीतं स्तुतिरपि रमाकांत त इयम् ॥ तव प्रीत्यै भूया- दहमपि च दासस्तव विभो कृ छिद्रं पूर्ण कुरु कुरु नमस्तेऽस्तु भगवन् ।। ९ ।। सदा सेव्यः कृष्णः सजलघननीलः फरतले दधानो दध्यन्नं तदनु नवनीतं मुरलिफाम् ॥ कदाचित्कांताना फुचफलश- पत्रालिरचनासमासक्तः स्निग्धैः सह शिशुविहारं विरचयन् ॥ १० ॥ मणिकर्णीच्छया जातमिदं मानसपूजनम् ॥ यः फुर्वीतोपसि भातस्तस्य कृष्णः प्रसीदति ॥ ११॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं भगवन्मानसपूजनं संपूर्णम् ।। ॥ आचार्यकृतपटपदी ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। विनयमपनय विष्णो दमय मनः शमय विषयमृगतृष्णाम् । भूतदयां विस्तारय तारय संसारसागरतः ॥१॥ दिव्यधुनीमकरन्दे परिमलपरिभोगसचिदानन्दे । श्रीपतिपदारविन्दे भवभयखेटच्छिदे यन्दे ॥ २॥ सत्यपि भेदापगमे नाय तवाई न मामकीनस्त्वम् । सामुद्रो हि तरङ्गः कचन समुद्रो न तारङ्गः॥ ३ ॥ उद्धृतनग नगभिदनुज दनुजकुलामित्र मित्रशशिदष्टे । दृष्टे भवति प्रभवति न भवति किं भवतिरस्कारः॥४॥ मत्स्यादिभिरवताररव- तारवताऽवता सदा वसुधाम् । परमेश्वर परिपाल्यो भवता भवतापभीतोs- हम् ॥ ५ ॥ दामोदर गुणमन्दिर सुन्दरवदनारविन्द गोविन्द । भवजलधिमथनमन्दर परमं दरमपनय त्वं मे ॥६॥ नारायण करुणामय शरणं करवाणि तावको चरणौ ॥ इति पट्पदी मदीये वदनसरोजे सदा वसतु ॥७॥ ।। इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं पट्पदीस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ ॥ इति प्रथमदिवसकृत्यम् ।।

·जन्माष्टमीवतोद्यापन विधिः १४७ ॥ अथ द्वितीयदिनकृत्यम् ॥ द्वितीयदिने प्रातः नित्यकर्म विधाय स्थापितदेवतामण्डलसमीपे स्वासने उपविश्य आचम्य "ही नमो भगवते वासुदेवाय " इति प्राणा- यामं कृत्वा “या श्रीः स्वयं०" इति श्लोकचतुष्टयेन शान्तिसूक्तं पठित्वा "श्रीमन्महा. सुमुखश्चैः सिद्धये" इति पठित्वा हस्ते जलमादाय विष्णुर्विष्णुर्विष्णुःश्रीमद्भगवतो. तिथौ ममात्मनः सकुटुम्बस्य प्रार- ब्धस्य श्रीजन्माष्टमीव्रतोद्यापनकर्मणः साङ्गतासिद्धयर्थं स्थापितदेवनानां ययोक्तद्रव्यैः सग्रहमखं हवनाख्यं कर्माहं करिष्ये' इति संकल्प्य पुनर्जलमादाय "तदङ्गत्वेनाय द्वितीयदिने दिनक्षणादि स्थापित- देवतानां च यथापिलितोपचारः पूजनमहं करिष्ये " इति संकल्प्य दिग्रक्षणं कलशपूजनं दीपपूजनं विधाय स्थापितदेवतानां क्रमेण गणपतिपूजनं बसोारासहितसगणेशगीर्यादिपूजनं सर्वतोभद्रमंडलस्थ- ब्रह्मादिदेवतानां मण्डूकादिपीठदेवतानां पूजनं च विधाय परिवार- देवतासहितप्रधानदेवतापूजनं कुर्यात् ॥ अनेन पूजनेन परिवार- देवतासहितो भगवान् श्रीकृष्णः मीयताम् इति संकल्पयेत् ॥ ततः समचतुरस्रम् .अरनिमात्र होमप्रमाणेनाधिक हस्तप्रमाणं चतुरङ्गओत्सेधं स्थण्डिलं विधाय ब्राह्मणद्वाराऽग्निप्रणयनादिकं कुर्यात् ।। तत्रादौ दिनक्षणं पंचगव्यादिकश्च कुर्यात् ॥ यथा-वामहस्ते गौरसर्पपान् अक्षतान् वा गृहीत्वा दक्षिणहस्तेनाच्छाद्य मन्त्रान् पठेत् ।। अपसर्पन्तु ते भूना ये भूता भूमिसंस्थिताः ॥ ये भूता विधकारस्ते १मानवसंहितायाम्-कर्तु शास्त्रोक्तमार्गेण ह्याचार्यस्याथवा पुनः।। कुर्यादग्निप्रणयनं हवनादिविधिस्तथा ॥

·१४. प्रतोद्यापनचादिफा नश्यन्तु शिवराया ॥१॥ अपामन्तु भूनानि पिशाचाः सर्वतो दिशम् ।। सर्वेपामविरोधेन पूनाकर्म समारभ ।। २ ॥ यदा संस्थित भूत स्थानमाश्रित्य सर्वतः ॥ स्थानं त्यक्त्वा तु तत्सर्वं यतस्य तत्र गच्छतु ॥ ३ ॥ भूतप्रेतपिशाचाया अपझामन्तु राक्षसाः ॥ स्थाना- दस्माद् नजन्त्यन्य स्त्रीकरोमि भुवन्धिमाम् ॥ ४॥ भूतानि राक्षसा वापि येऽत्र तिष्ठन्ति केचन ।। ते सर्वेऽप्यपगच्छन्तु शांतिकर्म करोग्य- इम् ॥५॥ इति मन्त्रीशानादिसदिक्षु सर्पपानक्षतान चा विफिरेत् ।। चामपादपाणिना भूपी यातनयं कुर्यात् ।। उदफोपस्पर्शः॥ ततः पञ्चगव्यकरणम् || एकस्मिन् पात्र गोमूत्र गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।। कर्मस्थलविशुद्ध्ययं पञ्चगव्यं करोम्यहम् ।। इति पचगव्यं कृत्वा ही इति मनेण कुशेन वा यज्ञकाठेनालोड्य का अपवित्रः पवित्रो." इति पोण कर्मभूमि यशसंभारांश्च प्रोक्षयेत् ॥ १[गोमूत्रम्-गोमूत्र सर्वशुद्धयर्थ पवित्र पापशोधनम् ॥ आपदा हरते नित्य पाने तन्निक्षिणम्यहम् ॥१॥ गोमयम्-अप्रमप्रचरन्तीनामौषधीनां रसोद्भवम् ॥ तासा वृपभपत्नीनां गोमय तरिक्षपाम्यहम् ॥२॥ क्षीरम्-पय पुण्यतम प्रोक धेनुभ्यश्च समुद्भधम् ॥ सर्वशुद्धिकर दिव्य पाने तनिक्षिपाम्यहम् ॥३॥ दधि-चद्रकुन्दसम शीत स्वच्छ वारिविवर्जितम् ॥ किंचिदाम्लरसाल च पात्रे तनिक्षिपाम्यहम् ॥ ४॥ घृतम्घृत शुद्ध महदिव्य पवित्र पापशोधनम् ।। सर्वपुष्टिकर चैव पात्रे तनिक्षिपाम्यहम् ॥५॥ कुशोदकम्-कुशमूले स्थितो ब्रह्मा कुशमध्ये जनार्दन । कुशाग्ने शकरो देवस्तेन पूत कुशोदकम् ॥ ६॥]

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः १४९ ततः स्थाण्डिलसमीपे (कुण्डसमीपे वा) अक्षतपुञ्जपु तत्स्थित- पूगीफलेषु वा भूम्यादीनां स्थापनपूजनं कुर्यात् ॥ यथा-भूम्यै नमः भूमिम् आवा० स्थाप० ॥ १॥ कूर्माय नमः कूर्मम् आवा० स्थाप० ॥ २ ॥ अनन्ताय नमः अनन्तम् आवा० स्थाप० ॥३॥ प्रतिष्ठा सर्वदेवा० ॥ ( इति प्रतिष्ठाप्य ) "भूमिकूर्मानन्तदेवताभ्यो नमः" सर्वोपचारार्थ गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्प० ।। ( इति संपूज्य ) संकल्प:- अनया पूजया भूमिकूर्मानन्तदेवताः प्रीयन्ताम् । ततो हस्तयोः पुप्पाण्यादाय "स्वस्तिस्तु या विनाशाख्या पुण्यकल्याणद्धिदा॥ विनायकप्रिया नित्यं तां च स्वस्ति ब्रुवन्तु नः ।। इति मन्त्रं पठित्वोच्चस्वरेण "देवा आयान्तु" "यातुधाना अपयान्तु" इति पुष्पाण्यूर्व प्रक्षिप्य “विष्णो देवयजनं रक्ष" इत्युक्त्वा भूमौ प्रदेशं कुर्यात् ।। ततः यजमानः (आचार्यो: वा ) स्थण्डिले (कुंण्डे वा) पञ्चभूसंस्कारान् कुर्यात् ॥ यथा- स्थण्डिलसमीपे उपविश्य हस्ते जलमादाय-"प्रारब्धस्य कर्मणः सान्तासिद्धयर्थ ब्राह्मणद्वारा पञ्चभूसंस्कारपूर्वकमग्निप्रतिष्ठापनंकरिष्ये" १ अङ्गुष्ठतर्जन्योर्मध्यप्रदेश. प्रादेश ॥ २ कुण्डे सतिकुण्डपूजन कुर्यात् ॥ ॥ अथ कुंडपूजनम् ॥ यजमानो हस्ते जलमादाय ॥ अद्येत्यादि० "सग्रह० अमुकाख्ये फर्मणि ग्रामणद्वारा अग्निस्थापनं करिष्ये ॥ तदंगतया संमार्जनमेसलायो. निदेवतानां स्थापनं पूजनं च करिष्ये ॥” इति संकल्प्याग्न्यायतनं संमृज्य कुशोदकेन कुंड प्रोक्ष्य अजलो पुप्पाण्यादाय (डं स्पृष्ट्वाऽऽचाहयेत् ॥ आवाहयामि तत्कुंड विश्वकर्मविनिर्मितम्॥शारीरं यश्च ते दिव्यमग्न्य- धिष्ठानमद्भुतम् ॥ १॥ इत्यावाह्य प्रार्थयेत् ॥ ये च कुंडे स्थिता देवाः कुंडारे याच देवता ।। ऋद्धि यच्छन्तु ते सर्व यशसिद्धिं मुदान्विताः ।।

·१५० प्रतोद्यापनचन्द्रिका दर्भः परिसमुस ३ । गोमयोदकाभ्याम् उपलिप्य ३ । मुबमूलेन उल्लिख्य ३ । अनामिकाष्ठेन उद्धृत्य ३ । उदकेन अभ्युक्ष्य ३॥ अग्निम् उपसमादध्यात् । सुवासिन्या कांस्यादिपात्रे आनीतमनिम् आने- य्यां दिशि स्यापयित्वा ततः "हुं फट् ॥ इति नव्यादशि नै त्या दिशि त्यच्या स्थंडिलोपरि त्रिीपयित्वा आत्माभिमुसमग्निम् " अग्नि- प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् ॥ हिरण्यवर्णममलं समिद्धं विश्वतो- मुखम् ॥ " इति मन्त्रेण संस्थापयेत् ॥ अग्न्यानीतपात्रे साक्षतोदकं निपिच्य (सुवासिन्यै द्रव्यं दापयित्वा ) अग्निमुखं कृत्वाऽग्निं ध्यायेत् ॥ हे कुंड तव निर्माणं रचितं विश्वकर्मणा। अस्माकंचाग्छितां सिद्धिं यक्ष- सिद्धिं ददातु भो ॥ २॥ इति संभार्थ्य | फंडमध्ये विश्वकर्मणे नमः विश्वकर्माणम् मावा स्थाप० ॥ इत्यायाह्य "विश्वकर्मणे नम " सों- पचारार्थे गन्धाक्षतपुप्पाणि सम०। इति विश्वकर्माणं संपूज्य प्रार्थयेत् ।। अशानाशानतो वापि दोपाः स्युः सननोद्भवाः ।। नाशय त्वं हि तान सर्वान् विश्वकर्मनमोस्तु ते ॥ तत उपरिमेखलायां श्वेतवर्णालं रतायां विष्णुमायाहयेत "विष्णो यशपते देव दुष्टदैत्यनिष्दन ॥ विभो यशस्य रक्षार्थ कुंडेऽस्मिन्सनिधो भय ! इत्यावाद्य || "विष्णवे नमः " सर्वोपचारार्थगंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि । इति संपूज्य ॥ 'प्रथममेखलायै विष्णुदेवत्यै श्वेतवर्णा- लंकृताय नमः । इति मेसलां च पूजयेत् ॥१॥ "मध्यमेखलायां रक्तवर्णालंकृतायां ब्रह्माणमावाहयेत् " हंसपृष्ठसमा- रूढ देव देवगणावृत ॥ रक्षार्थ मम यज्ञस्य कुंडेऽस्मिन्सनिधो भव ।। इत्यावाह्य ।। " ब्रह्मणे नम "सोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि। इति संपूज्य॥ "द्वितीयमेखलायै ब्रह्मदैवत्यै रक्तवर्णालंकृतायै नमः" इति मेखलां च पूजयेत् ॥२॥ अधोमेखलायां कृष्णवर्णालंहतायां स्द्रमावाहयेत्। गंगाधर महादेव वृपारूढ महेश्वर ॥ आगच्छ भगवन्द्र कुडेऽस्मिन्सविधो " ·" " अन्माष्टमीमतोद्यापनविधिः सप्तहस्तश्चतुःशृङ्गः सप्तजिह्वो द्विशीर्पकः ॥ त्रिपाद प्रसन्नवदनः सुखासीनः शुचिस्मितः ॥१॥ स्वाहां तु दक्षिणे पार्श्वे देवी वामे स्वर्धा भच ॥ इत्यावाह्य ।। रुद्राय नमः" सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि। इति संपूज्य॥ "तृतीयमेखलायै रुद्रदेवत्ये कृष्णवर्णालझतायै नम ।" इति मेखलां च पूजयेत् ॥ ३ ॥ “योनिपूजा" तस्यां "गौर्यै नमः" गौरीमावाहयामि स्थापयामि ॥ "गौर्यै नमः " सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ इति गौरी संपूज्य प्रार्थयेत् ॥ सेवंते महतीं योनि देवर्षिसिद्धमानवाः ॥ चतुरशीति लक्षाणि पन्नगाथाः सरीसृपाः ॥१॥ पशवः पक्षिण. सर्वे संसरन्ति यतो भुवि ॥ योनिरित्येव विख्याता जगदुत्पत्तिहेतुका ॥ २ ॥ मनोभव- युता देवी रतिसौस्यप्रदायिनी ॥ मोहयित्री सुरान् सर्वान जगद्धात्रि नमोऽस्तु ते ॥ ३॥ इति ।। 'कंठपूजा" जीवनं सर्वजंतूनां स्रगादिस्थानमुत्तमम् ॥ उत्तमा- गस्य चाधारं कण्ठमावाहयाम्यहम् ॥ इत्यावाह्य ।। "कंठाय नमः" सर्वोप- चारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्प० । इति पूजयेत् ।। 'नाभिपूजा" पद्माकारां हि वा कुंडसशाकृतिसंयुताम् ।। आधार सर्वकुंडानां नाभिमावाहयाम्यहम् ॥ इत्यावाह्य ॥ “नाभ्य नमः" सर्वोप- चारार्थ गन्धाक्षतपुष्पाणि समः । इति पूजयेत् ॥ 'वास्तुपुरपपूजा" कुडमध्ये नैत्यकोगे-आवाहयामि देवेशं वास्तुदेवं महावलम् ।। देवदेवं गणाध्यक्ष पातालतलवासिनम् ॥ इत्या वाह्य ॥"चास्तुपुरपाय नमः” सर्वोपचारार्थ गंधाक्षतपुष्पाणि सम। इति गधादिना संपूज्य वलिं दत्वा प्रार्थयेत् ॥ यस्य देहे स्थिता क्षोणी ब्रह्माण्ड विश्वमंडलम् ॥ व्यापिनं भीमरूप च सुरूप विश्वरूपिणम् ॥ १॥ पिता- महसुतो मुरयस्तुभ्यं धास्तोप्पते नमः॥ 'कुंडमध्ये " गंधादिना त्रिकोणपदकोणं तदुपरि अष्टदलपन कृत्वा तस्मिन् ब्रह्मणे० विष्णवे० रद्राय ऋग्वेदाय० यजुर्वेदाय० सामनेदायक अथर्ववेदाय कूर्मायः अनंताय हिरण्यगर्भाय० श्रीकठाय० धनदाय शिवाय धर्मायः सूर्याय॥ इति गधादिमिः पूजयेत् ।। इति कुडपूजनम्॥

·१५० मतोधापनचन्द्रिका तथा ॥ पिभ्रदक्षिणइस्तैस्तु शक्तिमन्नं मुचं त्रुवम् ॥२॥ तोमर व्यंजनं चामे घृतपानं च धारयन् ॥ आत्माभिमुसमासीनवरूपो हुताशनः ॥३॥ अग्ने वैश्वानर शारिल्यगोन शांटिल्यासितदेवलति निभवरान्वित भूमिमातः वरुणपितः लगटजिद मेपधज प्रामुख मम संमुखो भव" इति ध्यात्वा गांतिके "वरदनामाग्नये नम:" सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि । इत्यग्नि बहिः पूजयेत् ।। ततः मायेत् ॥ "अनि प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् ॥ हिरण्यवर्णममलं समिद्धं विश्वतोमुसम्" इत्यनि प्रतिष्ठाप्य ग्रहस्थापनं कुर्यात् ॥ हस्ते जलमादाय-"अगाध तिथी० प्रारब्धस्य कर्मणः साङ्गता- सिद्धचर्य ग्रहपीठे आदित्यादिग्रहमण्डलदेवतानाम् आवाइनप्रतिष्ठा- पूजनमई करिष्ये ॥ इति संकल्प्य आदित्यादिग्रहमण्डलदेवतानामावाइ- नादिकं कुर्यात् ।। यथा-हस्तेऽक्षतान् गृहीत्वा १ फर्मनिशेधे अग्नितामानि-पावको रौकिके शामि• प्रथम सम्प्रकीर्तित । अमिस्तु मारतो नाम गर्भाधाने विधीयते ।। तत पुंसवने शेयः पवमानस्तथैव च । सीमन्ते मारो नाम प्रश्लो जातकर्मणि ॥ नाम्नि चे पार्थियो ह्यमि. प्राशने तु शुचिः स्मृत । सभ्यनामा तु चूडायां प्रतादेशे समुद्भयः ॥ गोदाने सूर्यनामा स्याद्वैश्वानरो विसर्गके । विवाहे योज को नाम चतुर्य्या शिखिनामकः ।। आवसध्ये द्विजो ज्ञेयो वैश्वदेवे तु पाक । प्रायश्चित्ते तु विट् चैत्र पास्यशेषु पायक. ॥ देवाना हव्यवाहश्च पितॄणा कम्यवाहनः । शान्तिके वरद प्रोक्त पोटिके यलार्द्धन । पूर्णाहुत्या मृडो नाम कोधा- मिश्वामिचारके । वदयाथै कामदो नाम वनदाहे तु दूपक । कुक्षौ तु जाठरो शेय. अध्यादो मृतदाह के । वृधोत्सगेऽधरो नाम मुच्ये ब्राझणः स्मृत । समुद्र वाडवो ह्यमि क्षये संवर्तकस्तथा । ब्रह्मा चै गाईपत्ये स्यादक्षिणामाग्येश्वर. विष्णुराहवनीये स्यामिहोत्रे नयोऽप्रयसोमेऽभीष्टद• स्याकोटिलोमे महाशन ।। ग्रहहोमे विशेष कान्दे- आदित्ये कपिले नाम सोमे पिङ्गल उच्यते । धूमकेतुस्तथा मौमे जाठगेऽमिधे स्मृतः ।। गुरौ चैव शिमी नाम शुके भरति हाटक | शनैश्चरे महातेजा राहुकेत्वोर्तुताशनः ।। ज्ञात्वेवममिनामानि गृह्यकर्म समाचरेत् ।। अविदित्वा तु यो पनि होमयेदविचच । न हुतं न च सस्कारो न तु यज्ञफल भवेत् ॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः
પરે
॥ नवग्रहादीनां स्थापनम् ॥
१(सूर्यः) जपाकुसुमसंकाशं काश्यपेयं महाद्युतिम् ॥
तमोरिं सर्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम् ॥१॥
(मध्ये) सूर्याय नमः सूर्यम् आवाहयामि स्थापयामि ॥१॥
२ (चन्द्रः)दधिशहतुपाराभं क्षीरोदार्णवसंभवम् ।
नमामि शशिनं सोमं शंभोर्मुकुटभूपणम् ।। २॥
(आग्नेय्याम् ) चन्द्राय नमः चन्द्रम् आ० स्थाप० ॥२॥
३ (भौमः) धरणीगर्भसंभूतं विद्युत्कांतिसमप्रभम् ।।
कुमारं शक्तिहस्तं तं मंगलं प्रणमाम्यहम् ॥ ३ ॥
(दक्षिणस्याम् ) भौमाय नमः भौमम् आ० स्था० ॥३॥
४ (बुधः) प्रियंगुकलिकाश्यामं रुपेणाप्रतिमं बुधम् ॥
सौम्यं सौम्यगुणोपेतं तं बुधं प्रणमाम्यहम् ॥ ४ ॥
(ईशान्याम् ) बुधाय नमः बुधम् आ० स्था० ॥४॥
५ (गुरुः) देवानां च ऋषीणां च गुरुं कांचनसंनिभम् ।।
बुद्धिभूतं त्रिलोकेशं तं नमामि बृहस्पतिम् ॥ ५॥
(उत्तरस्याम् ) गुरवे नमः गुरुम् आ० स्था० ॥५॥
६ (शुक्रः) हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम् ।।
सर्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम् ॥६॥
(पूर्वस्याम् ) शुक्राय नमः शुक्रम् आ० स्था० ॥६॥
७ (शनिः) नीलांजनसमाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम् ।।
छायामातटसंभूतं तं नमामि शनैश्वरम् ॥७॥
(पश्चिमस्याम्) शनैश्चराय नमः शनैश्वरम् आ० स्था०॥७॥

·१५४
प्रतोद्यापनचन्द्रिका
८ (राहुः ) अर्धकायं महावीर्यं चन्द्रादित्यविमर्दनम् ॥
सिंडिकागर्भसंभूतं तं राहुं प्रणमाम्यहम् ॥ ८ ॥
(नैनत्याम् ) राहवे नमः राहुम् आ० स्या० ॥ ८॥
९ (केतुः ) पलाशपुष्पसंकाशं वारकाग्रहमस्तकम् ॥
दं रोदात्मकं घोरं तं केतुं प्रणमाम्यहम् ॥ ९॥
(वायव्याम्) फेतवे नमः केतुम् आ० स्था० ॥ ९॥
(तत आदित्यादिग्रहाणा दाक्षिणपाचे क्रमेणाधिदेवताना वामपार्षे
च प्रत्यधिदेवतानामावाइनं कुर्यात् यथा-)
॥ अधिदेवताः (सूर्यादिप्रहाणा दक्षिणपार्वेषु क्रमेण) ॥
१० ( १ ) ईश्वराय नमः ईश्वरम् आ० स्था० ॥ ११ (२)
उमायै नमः उमाम् आ० स्था० ॥ १२ (३) स्कन्दाय नमः स्कन्दम्
१ ईश्वोमे स्पन्दविष्णू ब्रह्मेन्द्रयमकालमा ॥ चिनगुप्तश्च विशेया ग्रहाणामधिदेवता
॥१॥२ अग्न्याप पृथिवीविष्णू इद्रेन्द्राण्यौ प्रजापतिः ॥ सर्पा ब्रह्मा च शिया प्रह-
प्रयधिदेवता ॥२॥ अधिदेवताप्रत्यधिदेवतापञ्चलोकगल्वास्तुपुरुषक्षेत्रपालदशदिक्पा
लाना च टिप्पण्या स्थिता पञ्चनिशच्छ्लोकास्तत्तदेवतास्थापनार्थ नूतना रचिता । सति
समये सदुपयोग कार्य ॥
(अधिदेवता )
१(ईश्वर) ईश्वर सर्वभूतानां सर्वविद्येश्वर तथा ।।
शकर पार्वतीनाथ प्रणमामि मुहुर्महु ॥१॥
२ (उमा) हिमाचलसुतां देवीं शंकरप्राणवल्लभाम् ॥
उमा सौभाग्यदात्री च वन्देऽह जगदम्यिकाम् ॥२॥
३ (स्कन्द ) महादेवाशसंभूतं कृत्तिकातनयं तथा ॥
सेनानी देवताना च नमामि स्कन्दमद्भुतम् ॥ ३ ॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधिः
१५५
आ० स्था० ॥ १३ (४) विष्णवे नमः विष्णुम् आ० स्था०॥१४
(५) ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणम् आ० स्था० ॥ १५ (६) इन्द्राय
नमः इन्द्रम् आ० स्था० ॥ १६ (७) यमाय नमः यमम् आ०
स्था० ॥ १७ (८) कालाय नमः कालम् आ० स्था॥१८ (९)
चित्रगुप्ताय नमः चित्रगुप्तम् आ० स्था० ॥
॥ प्रत्यधिदेवताः (सूर्यादिग्रहाणा वामपार्येषु क्रमेण)॥
१९ (१) अग्नये नमः अग्निम् आ० स्था० ॥ २० (२)
अद्भयो नमः अपः आ० स्था० ॥२१ (३) धरायै नमः धराम्
४(विष्णुः) सृष्टिसंरक्षितार च लक्ष्मीनाथं वर विभुम् ॥
वैकुंठवासिनं वन्दे विष्णु जिष्णुं परं प्रभुम् ॥ ४॥
५ (ब्रह्मा) चतुर्मुख चतुर्गहुँ सृऐरुत्पत्तिकारकम् ॥
सावित्रीस्वामिनं देवं ब्रह्माणं प्रणमाम्यहम् ॥५॥
६ (इन्द्रः) स्वर्गाधिपं शचीनाथं देवानां प्रभुमीश्वरम् ।।
त्रैलोक्याधिपति वन्दे देवेन्द्रं लोकपालकम् ॥ ६ ॥
७ ( यमः) धर्माधर्मविक्तारं पुण्यपापफलप्रदम् ॥
सर्वलोकनियन्तारं चन्दे वैवस्वतं यमम् ॥ ७ ॥
८ (कालः) कालं कलयतां नार्थ सर्घकालस्वरूपिणम् ।।
अद्भुतं भगवद्रूपं नमाम्यहमगोचरम् ॥ ८॥
९(चित्रगुप्तः) द्रष्टारं सर्वलोकानां सदसर्मणां सदा ।।
मंत्रिण यमराजस्य चित्रगुप्त नमाम्यहम् ॥९॥
(प्रत्यधिदेवता )
१(अनिः) चतु:शृङ्गं निपादं च द्विशीर्प सप्तहस्तकम् ।।
वरुणारणिसंजातं वन्देऽग्निं मेपवाहनम् ॥१॥
२(आपः) सर्वपां जीवनोपाया यादसां पतयस्तथा ॥
पायनाः सर्वलोगनां शुद्धाप. प्रणमाम्यहम् ॥२॥
३ (घरा) वराहेणोद्धृतां देवी सर्वसंधारणक्षमाम् ॥
पृथुना संस्एतां सौम्यां धरां पन्दे यसुप्रदाम् ॥ ३॥

·१५६
प्रतोपापनचन्द्रिका
आ० स्था० ॥ २२ (४) नारायणाय नमः नारायणम आ० स्था०॥
२३ (५) इन्द्राय नमः इन्द्रम् आ० स्था० ॥ २४ (६) इन्द्राण्ये
नमः इन्द्राणीम् आ० स्था० ॥ २५ (७) प्रजापतये नमः प्रजापतिम्
आ० स्था० ॥ २६ (८) सर्पेभ्यो नमः सर्पान् आ० स्या०॥
२७ (९) ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणम् आ० स्था० ॥
॥ विनायकादयो वास्तुपुरुपक्षेत्रपालौ च ॥
२८ (१) ( राहोरुत्तरे) विनायकाय नमः विनायकम् आ० स्था०॥
२९ (२) (शनेरुत्तरतः ) दुर्गायै नमः दुर्गाम् आ० स्था० ॥
४ (नारायणः) सर्वन व्यापकं देवं प्रभु लोकनमस्कृतम् ॥
सर्वकल्याणकर्तारं वन्दे नारायणं विभुम् ॥ ४ ॥
५ ( इन्द्रः) कश्यपादितिसंभूतं सहस्राक्षं समर्थकम् ।।
जयन्तपितरं वन्दे देवेन्द्र शतयाजिनम् ॥ ५॥
६ (इन्द्राणी) इन्द्रपली सती देवीं सहुणालंकृतां सदा ॥
देवाङ्गनार्चितां शुद्धामिन्द्राणी प्रणमाम्यहम् ॥ ६ ॥
.७ (प्रजापतिः) प्रजापतिगणानां यो शधिष्ठाता निरंतरम् ।।
वन्दे प्रजापति तं तु प्रजानां पतिमद्भुतम् ॥ ७ ॥
८(सर्पाः) महाफणाधरान नित्यं पातालतलयासिन ।
सर्वलोकहितार्थाय सर्पान् वन्दे शिवाय नः ॥८॥
९ (ब्रह्मा) विष्णोर्वरप्रदानेन तपः कर्तारमद्भुतम् ।।
फर्म कर्तुं जगत्स्टेझाणं तं नमाम्यहम् ॥९॥
(विनायकादयो वास्तुपुरुषक्षेत्रपाली च)
१ (गणेशः) पार्वतीशिवसत्युनं गणानां पतिमीश्वरम् ।।
सर्वेषां विघ्नहर्तारं गणेशं तं नमाम्यहम् ॥ १॥
२(दुर्गा) जगत्कल्याणसंकों दुष्दैत्यविनाशिनीम् ।।
सर्वेषां मातरं नित्यं दुर्गा देवी नमाम्यहम् ॥ २॥

·जन्माष्टमीनतोद्यापनविधिः
१५७
३० (३) ( रवेरुत्तरतः) वायवे नमः वायुम् आ० स्था० ॥
३१ (४) ( राहोर्दक्षिणे) आकाशाय नमः आकाशम् आ० स्था० ॥
३२ (५) ( केतार्दक्षिणे) अश्विभ्यां नमः अश्विनौ आ० स्था० ॥
३३ (६) (गुरूत्तरे) वास्तोप्पतये नमः वास्तोष्पतिम् आ० स्था०॥
३४ (७) ( तदुत्तरतः ) क्षेत्रपालाय नमः क्षेत्रपालम् आ० स्था० ॥
॥ मण्डलादहिः॥
॥ दशदिक्पालदेवाः (प्राच्यादिसर्वदिक्षु क्रमेण)।
३५ (१) (पूर्वस्याम् ) इन्द्राय नमः इन्द्रम् आ० स्था० ॥
३६ (२)(आग्नेय्याम् ) अगये नमः अग्निम् आ० स्था० ॥
३७ (३) (दक्षिणस्याम् ) यमाय नमः यमम् आ० स्था० ॥
३ (वायुः) अनेकरूपभेदेन प्राणिनां जीवन परम् ॥
सर्वत्र संचरन्तं तं वायुं वन्दे ह्यरूपकम् ।। ३ ।।
४ (आकाशः) नीरूपं निर्विकारं च सर्वत्र व्यापक सदा ।।
ब्रह्मस्वरूपमज्ञेयमाकाशं प्रणमाम्यहम् ॥ ४॥
५(अश्विनौ) अश्विन्यश्वस्वरूपाक्तसंज्ञासूर्यसुतौ परौ ।
देवानां भिपजी वन्दे ह्यश्विनौ युग्मरूपको ॥५॥
६(वास्तोप्पति ) गृहेशशिवकर्तार गृहे स्थित्वा निरंतरम् ।।
धनधान्यप्रदातारं वन्दे वास्तोप्पति मुद्रा ॥ ६ ॥
७ (क्षेत्रपालः) क्षेत्रपालगणाधीशं चत्वराधिष्ठित सदा॥
पूजासौख्यप्रदं नित्य क्षेत्रपालं नमाम्यहम् ।। ७ ॥
(दशदिक्पालदेवाः)
१(प्राच्याम् इन्द्र ) वनायुधं देवदेव पूर्वदिक्पालकं सदा ।।
अनेरुयज्ञकर्तारमिन्द्रं वन्दे सुरेश्वरम् ॥१॥
२(आग्नेय्यामग्निः) आग्नेयदिक्प्रभु दीप्तं शक्तिप्रहरणं परम् ॥
ज्वालाव्याप्ततनुं वन्दे ह्यग्निं लोकशुभंकरम् ॥२॥
३(दक्षिणे यम.) सर्वप्राणिनियन्तार याम्यदिक्पतिमीश्वरम् ॥
महादण्डधरं देवं यमं तं प्रणमाम्यहम् ॥ ३॥

·१५८
व्रतोद्यापनचन्द्रिका
३८ (४) (नैर्ऋत्याम् ) निम्तये नमः निऋतिम् आ० स्या० ॥
३९ (५) (पश्चिमस्याम् ) वरुणाय नमः वरुणम् आ० स्या० ॥
४० (६) (वायव्याम् ) वायवे नमः वायुम् आ० स्या० ॥
४१ (७)( उत्तरस्याम् ) कुवेराय नमः कुबेरम् आ० स्था० ॥
४२ (८)(ईशान्याम् ) ईशानाय नमः ईशानम् आ० स्था०॥
४३ (९)(पूर्वेशानयोर्मध्ये) ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणम् आ० स्था०॥
४४ (१०)(पश्चिमन त्योर्मध्ये) अनन्ताय नमःअनन्तम् आ०स्या०॥
४५ (११)(ईशान्यांरुद्रकलशे) महारुद्राय नमः महारुद्रम् आ०स्था०॥
४ (नैर्ऋत्यां नितिः) राक्षसाधिपति शूरं नैऋत्याधीशमीश्वरम् ॥
सङ्गप्रहरणं वन्दे नितिं लोकरक्षाम् ॥ ४॥
५ (पश्चिमे बाणः) पाशायुधधरं देवं प्रतीचीदिक्प्रपालकम् ।।
सर्वेषां जीवनं वन्दे वरुणं यादसां पतिम् ।।५।।
६ (वायव्ये वायुः) इन्द्रकृतानेकरूपं दितिसंभूतमद्भुतम् ॥
यायव्यदिक्प्रभुं वन्दे वायुमङ्कुशधारिणम् ॥ ६ ॥
७ (उत्तरे कुबेरः) यक्षराज धनाध्यक्षमुदीचीदिक्पतिं प्रभुम् ॥
लोकपालमहं वन्दे फुरं सुगदाधरम् ॥ ७॥
८(ईशाने ईश्वरर) ऐशान्यधिपतिं देव सर्वदेवसुसेवितम् ।।
सर्वेश्वरेश्वरं वन्दे शूलधारिणमीश्वरम् ॥८॥
९ (ऊर्धायाम् ब्रह्मा) ऊर्ध्वदिक्पालकं नित्यं लोकसृष्टिविधायकम् ।
पितामहं प्रभु देवं ब्रह्माणं प्रणमाम्यहम् ॥९॥
१० (अधः अनन्तः) सर्वकल्याणकर्तारं फणामण्डलमंहितम् ।।
अधो दिक्पालक दिव्यं धनन्तं प्रणमाम्यहम् ।। १०॥
११ (रुद्रकलशे महादेवः) सर्वदेवाधिदेवेशं सृष्टद्युत्पत्तिविनाशकम् ॥
सर्वसोत्यप्रदं चन्दे महादेवं महाप्रभुम् ॥ ११ ॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधिः १५९ प्रतिष्ठा सर्वदेवाना मित्रावरुणनिर्मिता ॥ प्रतिष्ठा ते करोम्यत्र मण्डले दैवतैः सह ॥१॥ आदित्यादिग्रहमण्डलदेवाः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवत ॥ इत्यादित्यादिग्रहमण्डलदेवान् प्रतिष्ठाप्य मूर्ती सत्यां तस्याः प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा कलशोपरि तां च संस्थाप्य “आदित्यादिग्रह- मण्डलदेवताभ्यो नमः" इति समन्त्रकं नाममन्त्रेण वा यथावकाशम् आसनम् , पाद्यम्, अर्घ्यः , आचमनीयम् , स्नानम् , पंचामृतस्नानम्, अभिपेकः, शुद्धोदकस्नानम् , वस्त्रे, यज्ञोपवीतम्, अलंकाराः, गन्धा, अक्षताः, पुष्पाणि, सौभाग्यपरिमलद्रव्याणि, धपः, दीपः, नैवेद्यम्, फलमुखवासताम्बूलम्, हिरण्यदक्षिणा, आरार्तिकम्, मन्त्रपुष्पाञ्जलिः, विशेपार्घः, प्रार्थनापूर्वकनमस्कारः, स्तुतिपाठः ॥ इति आसनादिनार्थ- नापूर्वकनमस्कारस्तुतिपाठपर्यन्तं पूजनं कार्यम् । अनेन यथामिलितो- पचारैः कृतपूजनेन आदित्यादिग्रहमंडलदेवाः पीयन्ताम् ॥ एवं ग्रहमण्डलदेवतानां पूजनं विधाय ततः कुशकण्डिकां कुर्यात् । यथा- , " " ॥ अथ कुशकण्डिका ॥ दक्षिणतो ब्रह्मासनम् ॥ उत्तरतः प्रणीतासनम् ॥ वायव्यां द्वितीयमासनम् ॥दक्षिणे तत्र ब्रह्मोपवेशनम् । यावत्कर्म समाप्यते तावचं ब्रह्मा भव । भवामीति प्रतिवचनम् ॥ ब्रह्मानुज्ञातः उत्तरे प्रणीता- प्रणयनम् ॥ ब्रह्मन् अपः प्रणेश्यामि । प्रणय । इति ब्रह्मानुज्ञातः चामकरण प्रणीतां संगृह्य दक्षिणकरेण जलं प्रपूर्य भूमौ वायव्यासने निघाय आलभ्य उत्तरतोऽनेः स्थापयत्।। वर्हिमदक्षिणमनेः परिस्तरणम् ।। (तच त्रिमितिभिर्दभैरेकमुष्टचा वा परिस्तरणम् ॥) तच मागुदगग्रैः। दक्षिणतः मागणैः । प्रत्यगुदगः । उत्तरतः प्रागप्रैः।। अर्थवत्पात्रासाद- ·१६० प्रतोद्यापनचन्द्रिका नम्॥पवित्रच्छेदना दर्मास्त्रयः। पवित्रै दे। मोक्षणीपात्रम् | आज्यस्थाली। चरुस्थाली । संमार्गकुशाः पंच । उपयमनकृशाः सप्त पञ्च वा । समिध- स्तिस्रः । सुवः । सुक् । आज्यम् । तण्डुलाः। पूर्णपात्रं दक्षिणा वरो वा] पवित्रच्छेदनैः पवित्रीकरणम् ॥ द्वयोःपवित्रयोरुपरि पवित्रत्रयं निधाय द्वयोर्मूलेन द्वौ कुशा प्रदक्षिणीकृत्य त्रयाणां मूलाग्राणि एकीकृत्य अनामिकांगुष्ठेन द्वयोग्रे छेदयेत् ।। द्वे ग्राह्य ॥ त्रीणि अन्यच्चो- तरतःक्षिपेत् ।। प्रोक्षणीपात्रे प्रणीतोदकमासिन्य पानांतरेण चतुर्वारं जलं प्रपूर्य वामकर पवित्राग्रं दक्षिणे पवित्रयोर्मूलं धृत्वा मध्यतः पवित्राभ्या- मुत्पवनं मोक्षणीपात्रगलस्य ।। प्रोक्षणीनां सव्यहस्ते करणम् । दक्षिण- हस्तमुत्चानं कृत्वा मध्यमानामिकांगुल्योः मध्यपर्वाभ्यामपामुद्दिङ्गानम् ।। (ताभिस्तासां प्रोक्षणम् ) प्रणीतोदकेन प्रोक्षणीनां प्रोक्षणम् ।। प्रोक्षण्यु दकेन आज्यस्याल्याः प्रोक्षणम् ।। चरुस्थाल्याः प्रोक्षणम् ॥ संमार्ग- कुशानां प्रोक्षणम् ।। उपयमनकुशानां प्रोक्षणम् ।। समिघां मोक्षणम् ।। खुवस्य मोक्षणम् ।। त्रुचः प्रोक्षणम् ।। आज्यस्य प्रोक्षणम् ॥ तण्डुलानां मोक्षणम् ॥ पूर्णपात्रस्य प्रोक्षणम् ।। प्रणीतारन्योर्मध्ये असंचरे मोक्ष- णीनां निधानम् ॥ आज्यस्थाल्यामाज्यनिर्वापः॥ चरस्थाल्यां तण्डुल- प्रक्षेपः ।। तस्य त्रिः प्रक्षालनम् ॥ चरुपाने प्रणीतोदकमासिच्य दक्षि- णतः ब्रह्मणा आज्याधिश्रयणं मध्ये चरोरधिश्रयणम् आचार्येण युगपत् ॥ ज्वलितोमुकेन उभयोः पर्यमिकरणम् ॥* १ तामिः प्रणीतास्थामिरद्भिः प्रोक्षणीस्थानामपां प्रोक्षणम् ।। * केचिदनावसरे ग्रहस्थापनं कुर्वन्ति । यथानुकूल्यं कर्तव्यम् ।।

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः ।। अथ होमक्रमः॥ अधिश्रिते चरौ सुवस्य प्रतपनम् ॥ संमार्गकुशैः सुवस्य (सुचश्च) संमार्जनम् । अग्रेग्नम् ॥ मूलैमूलम् ।। मणीतोदकेनाभ्युक्षणम् । पुनः प्रतपनम् ॥ देशे निधानम् ॥ आज्योद्वासनम् ॥ चरोद्वासनम् ।। ततो वामक पवित्राग्रे दक्षिणे पवित्रयोर्मूले धृत्वा मध्यतः पवित्राभ्यामाज्यो- त्पवनम् ।। आज्यावेक्षणम् ।। अपद्रव्यनिरसनम् ॥ प्रोक्षण्याः प्रत्युत्प- वनम् । उपयमनकुशानादाय । तिष्ठन् समिधोभ्याध्याय । प्रोक्षिण्यु- दकशेपेण सपवित्रहस्तेनाग्नेः ईशानकोणादारभ्य मदक्षिणवत्पर्युक्षणम् हस्तस्यैतस्थात्तिः ।। पवित्रयोः प्रणीतासु निघानम् ॥ दक्षिणं जान्वाच्य जुहोति । तत्राधारावाज्यभागौ च ब्रह्मणाऽन्वारब्धः सुवेण जुहुयात् ॥ सुवेणाज्यमादाय ॥ प्रजापतिं मनसा ध्यात्वा ।।(१)(ही प्रजापतये नमः). इदंप्रजापतये नमम ॥ (२) ही इंद्राय नम इदमिंद्राय नमम ॥(३)ही अग्नये नम इदमग्नये नमम ॥ (8) ही सोमाय नम इदं सोपाय नमम ।। इत्पा- घारापाज्यभागी हुत्वा वह्नः पूजनं कार्यम् । यथा-शान्तिके "वरदनामामये १ संमार्जनकुशानाम् अग्नौ उत्तरस्यां या त्यागः (का. धो.सू). २ अग्ने सकाशादाज्यं गृहीत्वा चरो पूर्वण नीत्वाऽग्नेरुत्तरतः प्रोक्षण्याः समीपे वायव्यांक्षणं निधायाने पश्चिमदिशि स्थापयेत्। ३ ततश्चरुं समुत्थाप्याग्नेस्त्तरतः प्रोक्षण्याः समीपे वायव्यां क्षणं निधायाज्यं प्रदक्षिणीकृत्याज्यस्योत्तरतः स्थापयेत् ।। ४ भूरादिनवसु स्विएकति चाद्यचतुएये। अन्यारंभो भवेत्तेपु सोऽ- न्वारंभो कुशेन वै ।। ५ अग्रत्तरप्रदेशे वायवीयमारभ्याग्नेयीपर्यन्तम् ॥ ६ अग्नेदेक्षिणप्रदेशे नैऋतिमारभ्यशानीपर्यन्तम् ॥ ७ ईशानकोणाग्रे मध्ये वा ॥ ८ आग्नेयकोणाने मध्ये वा।

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका नमः" गंध-पुष्प-धूप-दीपं-नैवेद्य-समर्पयामि ॥ घृतेन पञ्च प्राणाहुती र्जुहुयात् ।। इत्याने संपूज्य ततो यजमानेन द्रव्यत्यागः कार्यः ।। यथा-सकुंशयवजलान्यादाय (यथाकालं प्रत्याहुतित्यागस्य कर्तुम- शक्यत्वात्सर्वमेव हविर्भात देवताश्च मनसा ध्यात्वा ।। ) इदं संपादित समिच्चरुतिलाज्यादिवविर्द्रव्यं या या यक्ष्यमाणदेवतास्वाभ्यस्ताभ्यो देवताभ्यो मया परित्यक्तं नमम ॥ यथा देवतमस्तु ।। ॥ अथ होमविधिः ।। प्रयम " गणपतये स्वाहा इदं गणपतये नमम (त्यागः)" इति वराहुति दद्यात् ।। तनः समिच्चरुतिलाज्यद्रव्यः आदित्यादि नवग्रहाणाम् अष्टाष्ट अधिदेवतापत्याधिदेवतानां चतस्रश्चतसः विनायका दिसप्तानाम् इन्द्रादीनां दशानाश्च दे द्वे आहुतीर्दद्यात् ।। यथा- ॥नवग्रहाणां होमः ॥ १ जपाकुसुम०। सूर्याय नमः स्वाहा (८)॥२ दधिशंख। चन्द्राय नमः स्वाहा (८)॥३ घरणीगर्भ० । भौमाय नमः स्वाहा (८)॥४ प्रियंगु । बुधाय नमः स्वाहा (८)॥५ देवाना। बृहस्पतये नमः स्वाहा (८)॥६ हिमकुन्दमृ० । शुक्राय नमः स्वाहा (८)॥ ७ निलांजनः । शनैश्चराय नमः स्वाहा (८)॥ ८ अर्धकायं ० । राहवे नमः स्वाहा (८)॥ ९ पलाशपुष्प० । केतवे नमः स्वाहा (८)॥ १ गणाधिपतये देया प्रथमं तु वराहुतिः । अन्यथा विफलं कर्म भवतीह नसंशयः॥ २ नवग्रहाटीनां श्लोकाः १५१-१५६ पृष्ठेषु द्रष्टव्याः।।

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधिः
१६३
॥ अधिदेवताहोमः॥
१ ईश्वराय नमः स्वाहा (४)॥ २ उमाय नमः स्वाहा
(४)॥ ३ स्फन्दाय नमः स्वाहा (४)॥ ४ विष्णवे नमः. स्वाहा
(४)॥ ५ ब्रह्मणे नमः स्वाहा (४) ॥६इन्द्राय नमः स्वाहा (४) ।
७ यमाय नमः स्वाहा (४)॥ ८ कालाय नमः स्वाहा (४)॥
९ चित्रगुप्ताय नमः स्वाहा (४)॥
॥ प्रत्यधिदेवताहोमः॥
१ अग्नये नमः स्वाहा (४)॥२ अद्भयो नमः स्वाहा (४)।।
३ धराय नमः स्वाहा (४) ॥ ४ नारायणाय नमः स्वाहा (४)॥
५ इन्द्राय नमः स्वाहा (४) ॥ ६ इन्द्राण्यै नमः स्वाहा (४)॥
७ प्रजापतये नमः स्वाहा (४) ॥ ८ सर्पेभ्यो नमः स्वाहा (४)।
९ ब्रह्मणे नमः स्वाहा (४)॥
॥ पञ्चलोकपालादिहोमः ॥
१ गणपतये नमः स्वाहा (२) ॥ २ दुर्गायै नमः स्वाहा
२)॥ ३ चायवे नमः स्वाहा (२)॥ ४ आकाशाय नमः स्वाहा
(२)॥ ५ अश्विभ्यां नमः स्वाहा (२)॥ ६ वास्तोष्पतये नमः
स्वाहा (२)॥ ७ क्षेत्रपालाय नमः स्वाहा (२)॥
.
॥ दशदिग्पालहोमः॥
१ इन्द्राय नमः स्वाहा (२)॥ २ अग्नये नमः स्वाहा (२)।
३ यमाय नमः स्वाहा (२) ॥ ४ निर्ऋनये नमः स्वाहा (२)॥
५ वरुणाय नमः स्वाहा (२)॥ ६ वायवे नमः स्वाहा (२)॥

·१६४ मतोधापनद्रिका ७ कुत्रेगय नमः स्वाहा (२)॥ ८ ईशानाय नमः स्वाहा (२)॥ ९ ब्रह्मणे नमः स्वाहा (२)॥ १० अनन्ताय नमः स्वाहा (२)॥ एवं ग्रहहोमं विंधाय ततः प्रधान श्रीकृष्णमुधिश्य पायस- तिलत्रीहियवदन्यः प्रतिद्रव्यम् "ही नमो भगवते वासुदेवाय इति मन्त्रेण (१०८) अष्टोत्तरशताहुतीर्जुहुयात् ।पुनः पश्चखायेन "ड्री विष्णवे नमः" इति मन्त्रेण (१०८) अष्टोत्तरशतं जुहयात् ॥ पुनः पुरेपमूक्तेन वा "हीं विष्णवे नमः" इति मन्त्रण (१६) पोदशानी हुयात् ॥ तत' ब्रह्मादिदेवताः मण्डकादिपीठदेवताश्च परिवारदेवता उदिश्य प्रत्येकमेकैकामाज्याहुति जुहुयात् ।। यथा- ॥ ब्रह्मादिसर्वतोभद्रमण्डलदेवतानां होमः ॥ १ ब्रह्मणे नमः स्वाहा ॥ ९ वायवे नमः स्वाहा ॥ २ सोमाय नमः साहा ॥ १० अष्टवसुभ्यो नमः स्वाहा ।। ३ ईशानाय नमः स्वाहा ॥ ११ एकादशरुद्रेभ्यो नमः स्वाहा। ४ इन्द्राय नमः स्वाहा ॥ १२ द्वादशादित्येभ्यो नम स्वाहा। ५ अग्नये नमः स्वाहा ॥ १३ अश्विभ्यां नमः स्वाहा ।। ६ यमाय नमः स्वाहा ।। १४ सपैतृकविश्वभ्यो देवेभ्यो ७नितये नमः म्वाहा ॥ नमः स्वाहा ॥ ८ वरुणाय नमः स्वाहा ॥ १५ सप्तयक्षेभ्यो नमः स्वाहा ।। १ “जित ते पुण्डरीकाक्षः" (५६ पृष्ठे द्रप्रन्यम्) अथा " सहस्रोनि" (०८ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ) इति पुरुषसूत्तेन ।।

·जन्माष्टमीवतोद्यापनविधि.
१६ भूतनागेभ्यो नमः स्वाहा ॥ |३५ विश्वामित्राय नमः स्वाहा ।।
१७गन्धर्वाप्सरोभ्यो नमःस्वाहा। ३६ कश्यपाय नमः स्वाहा ।
१८ स्कन्दाय नमः स्वाहा ।। ३७ जमदग्नये नमः स्वाहा ॥
१९ नंदीश्वराय नमः स्वाहा ।। ३८ वशिष्ठाय नमः स्वाहा ॥
२० शूलमहाकालाभ्यां नमः ३९ अत्रये नमः स्वाहा ॥
स्वाहा ॥ ४० अरुन्धत्यै नमः स्वाहा ।।
२१ सप्तप्रमापतिभ्यो नमः स्वाहा। ४१ गदायै नमः स्वाहा ॥
२२ विष्णवे नमः स्वाहा ॥ ४२ त्रिशूलाय नमः स्वाहा ।।
२३ दुर्गायै नमः स्वाहा ॥ ४३ बजाय नमः स्वाहा ॥
२४ स्वधासहितपितृभ्यो नमः ४४ शक्तये नमः स्वाहा ॥
स्वाहा ॥ ४५ दंडाय नमः स्वाहा ।।
२५ मृत्युरोगाभ्यां नमः स्वाहा ।।। ४६ खगाय नमः स्वाहा ॥
२६ गणपतये नमः स्वाहा ॥
४७ पाशाय नमः स्वाहा ॥
२७ अद्भयो नमः स्वाहा ।
४८ अंकुशाय नमः स्वाहा ।।
४९ ऐन्यै नमः स्वाहा ॥
२८ मरुद्भयो नमः स्वाहा ।।
५० कौमार्यै नमः स्वाहा ॥
२९ पृथिव्यै नमः स्वाहा ।। ५१ ब्राह्य नमः स्वाहा ॥
३० गंगादिनदीभ्यो नमः स्वाहा। ५२ वारायै नमः स्वाहा ॥
३१ सप्तसागरेभ्यो नमः स्वाहा । ५३ चामुण्डायै नमः स्वाहा ।।
३२ मेरवे नमः स्वाहा ।। ५४ वैष्णव्यै नमः स्वाहा ॥
१३ गौतमाय नमः स्वाहा ।। ५५ माहेश्वर्यै नमः स्वाहा ॥
३४ भरद्वाजाय नमः स्वाहा ॥ ५६ वैनायक्य नमः स्वाहा ।।

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका
॥ मण्डूकादिपीठदेवतानां होमः ॥
१ मंहकाय नमः स्वाहा ॥ २१ तमसे मोहात्मने नमः स्वाहा।
२ आधारशक्य नमः स्वाहा ॥ २२ सोममंडलाय नमः स्वाहा ।।
३ मूलमकृत्यै नमः स्वाहा ॥ २३ सूर्यमंडलाय नमः स्वाहा ॥
४ कालाग्निरुद्राय नमः स्वाहा ।। २४ वह्निमंडलाय नमः स्वाहा ।।
५ अमृतार्णवाय नमः स्वाहा ।।।२५ मायातचाय नमः स्वाहा ।।
६ रत्नदीपाय नमः स्वाहा ।।
२६ विद्यातत्वाय नमः स्वाहा ।।
७ हेमगिरये नमः स्वाहा ॥
२७ शिवतत्वाय नमः स्वाहा ।।
८ नंदनोद्यानाय नमः स्वाहा ।। २८ ब्रह्मणे नमः स्वाहा ॥
९ कल्परक्षाय नमः स्वाहा ।। | २९ महेश्वराय नमः स्वाहा ॥
१० मणिभूतलाय नमः स्वाहा ॥ ३० आत्मने नमः स्वाहा ॥
११ दिन्यमंडपाय नमः स्वाहा ॥ ३१. अन्तरात्मने नमः स्वाहा ।
१२ सर्णवेदिकायै नमः स्वाहा ॥ ३२ परमात्मने नमः स्वाहा ॥
१३ रत्नसिंहासनाय नमः स्वाहा।। ३३ जीवात्मने नमः स्वाहा ।।
१४ धर्माय नमः स्वाहा ॥ ३४ ज्ञानात्मने नमः स्वाहा ॥
१५ ज्ञानाय नमः स्वाहा ।। ३५ कन्दाय नमः स्वाहा ।।
१६ वैराग्याय नमः स्वाहा ॥ ३६ नीलाय नमः स्वाहा ।।
१७ ऐश्वर्याय नमः स्वाहा ॥ ३७ पमाय नमः स्वाहा ।।
१८ अनश्वर्याय नमः स्वाहा ॥ ३८ महापद्माय नमः स्वाहा ।।
१९ सत्वाय प्रबोधात्मने नमः
३९ रनेभ्यो नमः स्वाहा ।।
स्वाहा ॥
२० रजसे प्रकृत्यात्मने नमः ४० केसरेभ्यो नमः स्वाहा ॥
स्वाहा ।।।४१ कर्णिकायै नमः स्वाहा ।।

·.
॥ वसुदेवादिपरिवारदेवतानां होमः ॥
१ वसुदेवाय नमः स्वाहा ॥ २० योगनिद्रायै नमः स्वाहा ॥
२ वलदेवाय नमः स्वाहा ॥ २१ सात्यकये नमः स्वाहा ॥
३ नन्दाय नमः स्वाहा ॥ २२ उद्धवाय नमः स्वाहा ॥
४ यशोदायै नमः स्वाहा ॥ २३ अक्रूराय नमः स्वाहा ॥
५ सुभद्रायै नमः स्वाहा ॥ २४ उग्रसेनादियादवेभ्यो नमः
६ रोहिण्यै नमः स्वाहा ॥
स्वाहा॥
७चन्द्राय नमः स्वाहा ॥ २५ शङ्काय नमः स्वाहा ।।
८ मत्स्यादिदशरूपेभ्यो नमः २६ चक्राय नमः स्वाहा ।।
स्वाहा ॥ २७ गदायै नमः स्वाहा ॥
९ आदित्यादिग्रहेभ्यो नमः २८ पद्माय नमः स्वाहा ॥
स्वाहा ॥ २९ त्रुट्यै नमः स्वाहा ॥
१. अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्ष- ३० कालात्मने नमः स्वाहा ।
त्रेभ्यो नमः स्वाहा ॥ ३१ अहोरात्राय नमः स्वाहा।।
११ देवेभ्यो नमः स्वाहा ।। ३२ मासाय नमः स्वाहा ।।
१२ नागेभ्यो नमः स्वाहा ।। ३३ संवत्सराय नमः स्वाहा।
१३ यक्षेभ्यो नमः स्वाहा ।। ३४ सर्वात्मने नमः स्वाहा ॥
१४ विद्याधरेभ्यो नमः स्वाहा || | ३५ द्वारपालेभ्यो नमः स्वाहा ।।
१५ उरगेभ्यो नमः स्वाहा ।। ३६ पुण्यशीलाय नमः स्वाहा ।।
१६ यमुनाय नमः स्वाहा ॥ ३७ सुशीलाय नमः स्वाहा ॥
१७ कालियाय नमः स्वाहा ।। ३८ जयाय नमः स्वाहा ॥
१८ कंसाय नमः स्वाहा ॥ ३९ विजयाय नमः स्वाहा ॥
१९ गोभ्यो नमः स्वाहा ।। ४० गरुडाय नमः स्वाहा ॥
॥ इति ब्रह्मादिदेवता-पीठदेवता-परिवारदेवतानां होमः॥

·२६८ यतोधापनचन्द्रिका फलहोमः-तत आचारात् नवग्रहानुद्दिश्य नवग्रहाणामुक्त- फलराज्येन वा तत्तमन्त्री वाहुतीर्दद्यात् यथा-१जपाकुसुम भूर्याय नमः स्वाहा ॥२ दधिशंसतु चन्द्राय नमः स्वाहा ॥३धरणीगर्भ भौमाय नमः स्वाहा ॥ ४ प्रियंगुरूलिका० बुधाय नमः स्वाहा ।। ५ देवानां च पी० । वृहस्पतये नमः स्वाहा ।। ६ हिमइंदमृणा० । शुभाय नमः स्वाहा ॥ ७ नीलांजनसमा० । शनैश्वराय नमः स्वाहा ॥ ८ अर्धकायं महावीर्य० । राहवे नमः स्वाहा ।। ९ पलाशपुष्प० । केतवे नमः स्वाहा ॥ ततो गुग्गुलहोमं कुर्यात् ॥ गुग्गलहाम:-" मृत्युंजय महादेव त्राहि मां शरणागतम् ।' जन्ममृत्युजराव्याधिपीडितं कर्मवन्धनैः " मृत्युञ्जयाय नम स्वाहा " इति मन्नेण गुग्गुलहोमं विदभ्यात् ॥ सर्पपहोमः-ततः "सर्वाबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिले- श्वरि। एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वेरिविनाशनम्" इति मन्त्रेण सर्पप- होमं कृत्वा उदकोपस्पशं कृत्वा लक्ष्मीहोमं कुर्यात् ॥ यया- लक्ष्मीहोमः-यजमानो हस्ते जळमाढाय " मारिप्सितकर्मणः सानतासिद्धयर्थं दशविघलक्ष्मीप्राप्यर्थ प्राप्तलक्ष्म्याश्चिरकालसंरक्षणार्य यथाशक्ति लक्ष्मीदोमं करिष्ये " इति संकल्प्य "या श्रीस्वयं०॥ किंवर्णयाम० ॥ हेतुः समस्त० ॥ यस्याः समस्तसुरता० ॥ इति मन्त्रचतुष्टयेन (वा ययाचारमन्त्रे) लक्ष्मीहोमं कुर्यात् ।। संकल्प:- अनेन लक्ष्मीहवनेन श्रीमहालक्ष्मीः मीयताम् ॥ १ द्राक्षेपूगनारींगजम्बीरबीजपूरकम् ।। उतनी नारिकेल च दाडिम क्रमश कलम् ॥ १ द्राक्षा २ इक्षु ३ पूगम् ४ नारींगम् ५ नम्बीरम् ६ वीजपूरकम् ७ उत्तवी (खारेक) नारिकेला ९ दाडिम ॥ इति ग्रहहोमफलानि ।।

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः १६९ ध्याहृतिहोमः-ततो इस्ते जलमादाय “न्यूनातिरिक्तदोष- परिहारार्थ यथाशक्ति व्याहृतिहोमं करिष्ये" इति संकल्ल्य "ही अग्नि- वायुसूर्येभ्यः स्वाहा" इति मन्त्रण अष्टोत्तरशतम् अष्टाविंशतीर्वा आहूतीर्दद्यात् ।। उत्तरपूजनम्--ततो हस्ते जलमादाय "मारिप्सितकर्मणः सागन्तासिद्धयर्थ स्थापितदेवतानां मृडाग्नेश्चोत्तरपूजनं करिष्ये " इति संकल्पं विधाय क्रमेण गणपतेः, मातृकाणाम् , ब्रह्मादिसर्वतोभद्र- मंडलदेवतानाम्, मंडूकादिपीठदेवतानाम्, वसुदेवादिपरिवार- देवतासहितभगवतः श्रीकृष्णस्य, अग्ने, ब्रह्मणः, आदित्यादिग्रह- मंडलदेवतानां च तत्तन्मरुत्तरपूजनं विदध्यात् ॥ यथा- विनेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय लंबोदराय सकराय जगद्धि- ताय ॥ नागाननाय मितयज्ञविभूपिताय गौरीसुताय गणनाथ नमो समस्ते ॥ सिद्धिबुद्धिसहितमहागणपतये नमः उत्तरपूजनार्थे सर्वोपचा- सूर्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ बसोरान्विताः सर्वा मातृगोर्यादिषोडश । सर्वकार्यसुसिद्धयर्थ सगणेशा नमाम्यहम् ॥ वमो रासमन्विक्सगणेशगीर्यादिमातृभ्यो नमः उत्तरपूजनार्थ सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। ब्रह्मादिसर्वतोभद्रमंडलस्थ देवताभ्यो नमः उत्तरपूजनार्य सर्वो- पचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ मंडूकादिपीठदेवताभ्यो नमः उत्तरपूजनार्थं सर्वोपचारार्ये गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ वेदानुद्धरते० ॥ वसुदेवादिपरिवारदेवतासहिताय भगवते श्री- कृष्णाय नमः उत्तरपूजनाथं सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ १ प्रतिदेवतापूजन भिन्नसंकरपेन कर्तव्य चेत्तथा कर्तव्यम् ।।

·१७० व्रतोद्यापनचन्द्रिका अग्नि प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् ॥ हिरण्यवर्णममल समिद्धं विश्वतो मुखम् ॥ अग्नये नमः उत्तरपूजनार्य सर्वोपचारायें गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ चतुर्भुज चतुर्बाहुँ सूप्टेरुत्पत्तिकारकम् ॥ सावित्रीस्वामिनं देवं ब्रह्माणं प्रणमाम्यहम् ॥ ब्रह्मणे नमः उत्तरपूजनार्थ सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ आदित्यं च विधुं च भूमितनयं चन्द्रात्मजं सद्गुरु देवानां तु वृहस्पति स्वथ भृगु दैत्याधिपानां गुरुम् ।। छायापुत्रशनि च वक्रगतिग राहुं च दैत्याधिप केतुं सर्वजनार्तिहान तु नितरां वन्दे नवैतान् ग्रहान् ॥ अधिदेवतामत्यधिदेवतादिसहितनवग्रहदेवताभ्यो नमः उत्तर- पूजनार्थे सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ संकल्प:- अनेनावाहितदेवतानामुत्तरपूमनेनावाहितदेवताः प्रीयन्ताम् ।। ( एवमुत्तरपूजनं विधाय ब्रह्मणाऽन्वारब्धः स्विष्टकदोम बुर्यात् नवाहुतीच दद्यात् ।।) स्विष्टकद्धोम:-" अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इदमग्नये स्विष्ट कृते न मम त्याग ॥ इति स्विष्टकृद्धोम विधाय ततो आज्येन ब्रह्मणाऽन्वारब्धो निम्नलिखितमन्त्रैर्नवाहुतीर्दद्यात् ॥ नवाहुतयः-(१) ही अग्नये स्वाहा इदम् अग्नये नमम ॥ (२) ही वायवे स्वाहा इद वायवे नमम ॥ (३) ही मूर्गय स्वाहा इदं सूर्याय नमम ॥ (४) ही अमीवरुणाभ्यां स्वाहा इदम् अग्नी- २ स्विटरदाहुति नवाहुतीश्च ब्रह्मणाऽन्यारब्ध पर दद्यात् ॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः वरुणाभ्यां नमम ॥ (५) ही अग्नीवरुणाभ्यां स्वाहा इदम् अग्नी- वरुणाभ्यां नमम ॥ (६) ही अग्नये अयसे स्वाहा इदम् अग्नये अयसे नमम ।। (७) ही वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वभ्यो देवे- भ्यो मरुद्भयः स्वर्केभ्यश्च स्वाहा इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वभ्यो देवेभ्यो मरुद्भयः स्वकेंभ्यश्च नमम ॥ (८) ही वरुणायादित्यायादितये च स्वाहा इदं वरुणायादित्यायादितये च नमम ॥ (९) प्रजापतये स्वाहा इदम् प्रजापतये नमम || इति नवाहुतयः॥ ततः पत्रावल्यादिषु बलिपदार्थान् निधाय बलिदानं कुर्यात् ॥ ॥ दिवपालानां स्थापितदेवतादीनां च बलिदानम् ॥ बलिदानम्-ततो यजमानो दशदिक्पालेभ्यो (बल्यहोवा- हिनदेवताभ्यश्व पृथक् पृथक् वा ) एकतन्त्रेण बलिदानं दद्यात् ॥ यजमानो हस्ते जलं गृहीत्वा । मया प्रारब्धस्य (सग्रहमखश्रीजन्मा- एमीव्रतोद्यापनकर्मणः, प्रारिप्सितकर्मणः) साङ्गतासिद्धययं दशदिक्षा- लदेवतानां स्थापितदेवतादीनान पूजनपूर्वकबलिदानं करिष्ये ॥ ॥ एकतन्त्रेण बलिदानम् ॥ हस्ते गन्धाक्षतपुप्पाण्यादाय इन्द्रादिदशदिक्पालदेवान् साङ्गान् सपरिवारान् सायुधान् सशक्तिकान् एभिर्गन्धाधुपचारैरई पूजयामि ( इति गन्धाक्षतैः पूजयेत् ) ॥ जलमादाय-इन्द्रादिदशदिक्पालदेवेभ्यः साङ्गेभ्यः सपरिवा- रेभ्यः सायुधेभ्यः सशक्तिकेभ्य इदमासादितबलिं समर्पयामि ( इति जलमुत्मजेन ) ततो नमस्कृत्वा- १ यद्देवतायाः कम प्रवर्तितं स्यात् तस्य नाम वक्तव्यम् ॥ २ गन्धाक्षतपुष्पा. ज्यादाय पूजन कार्यम् ।। ३ जलमादाय संक्ल्पः फार्यः॥

·१७२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका प्रार्थनो-भो भो इन्द्रादिदशदिक्पालदेवाः सागाः सपरिवारा: सायुधाः सशक्तिकाः इमं बलिं गृहीत मम सकुटुम्बस्याभ्युदयं कुरुत । आयुकर्तारः क्षेमकर्तारः शांतिकर्तारः पुष्टिकर्तारः तुष्टिकर्तारः निर्विघ्नकर्तारः कल्याणकारः वरदाः भवन ( इति संभार्थ्य)। संकल्पः अनेन पूजनपूर्वकवलिदानेन इन्दादिदशदिक्पालदेवाः साङ्गाःसपरिवारा: सायुधाः सशक्तिकाः पीयन्ताम् (इति संकल्पयेत् ।। ततो बल्यहस्थापितदेवेभ्यो वलिदानं दद्यात् ।। यथा- वल्यईस्थापितदेवान् साङ्गान् सपरिवारान सायुधान सशक्तिकान् एभिर्गन्यायपचारर्वः अहं पूजयामि । वन्यहस्यापितदेवेभ्यः साङ्गेभ्यः सपरिवारेभ्यः सायुपेभ्यः सशक्तिकेभ्यः इममासादितवलिं समर्पयामि ॥ भी बत्यईस्थापितदेवाः इमं वलिं गृहीत मम सकुटुंबस्याभ्युदयं कुरुत । आयुःकर्तारः क्षेमकर्तारः शांतिकारः पुष्टिकर्तारः तुष्टिकर्तारः निर्विकारः कल्याणकर्तारः वरदाः भवत ॥ अनेन पूजनपूर्वकवलिदानेन वल्यईस्थापितदेवाः प्रीयन्ताम् ।। ॥ पृथक् पृथक् बलिदानम् ॥ पूर्वस्याम्-इन्द्रं साङ्गं सपरिवार सायुधं सशक्तिकम् एभिर्गन्या- ग्रुपचारैः स्वामई पूजयामि ।। इन्द्राय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादितं वलिं समर्पयामि ॥ भो इन्दा दिर्श रक्ष पसि भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरु ॥ १ नमस्कृत्या प्रार्थना कर्तव्या ॥ २ पुनः सकल कुर्यात् । इति प्रति देवताबलिदाने कार्यम् ।

·जन्माष्टमीवतोधापनविधि
१७३
आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता
कल्याणकर्ता वरदो भव ।। अनेन पूजनपूर्वकबलिदानेन इन्द्रः प्रीयता
नमम ॥१॥
आग्नेय्याम्-अग्निं साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकम् एमिर्ग
न्याद्युपचारैस्त्वामह पूजयामि ।। अग्नये सागाय सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादितं वलि समर्पयामि ॥ भो अग्ने !
दिशं रक्ष वलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदय
कुरु ॥ आयुक्त क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता
कल्याणकर्ता वरदो भव । अनेन पूजनपूर्वकवलिदानेन अनिः प्रीयता
न मम ॥२॥
दक्षिणस्याम्-यमं साङ्गं सपरिवारं सायुध सशक्तिकम् एमिर्ग
न्धाधुपचारस्त्वामई पूजयामि ।। यमाय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादितं बलिं समर्पयामि॥ भो यम! दिश
रक्ष बलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरु ॥
आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता कल्या
णकर्ता वरदो भव।। अनेन पूजनपूर्वकालिदानन यमः प्रीयता न मम॥३॥
नै त्याम्-निर्मति साङ्ग सपरिवारं सायुध सशक्तिकम् एभिर्ग-
धात्रुपचारैस्त्वामहं पूजयामि । निर्ऋतये साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय इम सदीपम् आसादित बलि समर्पयामि ॥ भो निते! दिश
रक्ष वलि भक्ष मम सकुटुम्नस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदय कुरु॥
आयुःकर्ता माता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता
यल्याणकर्ता वरदो भव ॥ अनेन पूजनपूर्वबलिदानेन नितिः
प्रीयतां न मम ॥४॥

·२७४
प्रतोद्यापनचन्द्रिका
पश्चिमायाम्-वरुणं साङ्गं सपरिवार सायुधं सशक्तिकम्
एभिर्गन्याधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि ॥ वरुणाय साङ्गाय सपरिवाराय
सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादित बलिं समर्प०॥ मो वरुण!
दिशं रक्ष वलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदयं
कुरु ॥ आयुश्कर्ता क्षेमकर्ता शान्निकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता
कल्याणकर्ता वरदो भव ॥ अनेन पूजनपूर्वकालिदानेन वरुणः
प्रीयतां न मम ॥५॥
वायव्याम्-वायुं साङ्ग सपरिवारं सायुधं सशक्तिकम् एभिर्ग-
न्यायुपचारस्त्वामहं पूजयामि ।। वायवे साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादितं बलिं समर्पयामि ।। भो वायो!
दिशं रक्ष बलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदयं
कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता
कल्याणकर्ता वरदो भव ॥ अनेन पूजनपूर्वकबलिदानेन वायुः प्रीयता
न मम ॥६॥
उदीच्याम्-सोमं साङ्गं सपरिवार सापुर्ध सशक्तिकम् एभिर्ग
न्धाधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि ।। सोमाय साङ्गाप सपरिवाराय सायुधाय
सशक्तिकाय इमं सटीपम् आसादितं वलिं समर्पयामि ॥ भी सोम !
दिशं रक्ष वलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदर्य
कुरु । आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विचा
कल्याणकता वरदो भव । अनेन पूजनपूर्वकवालिदानेन सोमः पीयता
ईशान्याम्-श्वरं साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकम् एभिर्ग-
न्धाधुपचारस्त्वामहं पूजयामि । ईश्वराय साङ्गाय सपरिवाराय सायु-
न मम ॥ ७॥

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधिः द १७५ घाय सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादितं बलिं समर्पयामि ।। भो ईश्वर! दिशं रक्ष वलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्या- भ्युदयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता कल्याणकर्ता वरदो भव ॥ अनेन पूजनपूर्वकबलिदानेन ईश्वरःमीयतां न मम ॥८॥ पूर्वेशानयोमध्ये ऊर्ध्वायाम्-ब्रह्माणं साङ्ग सपरिवार सायुध सशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि ॥ ब्रह्मणे सानाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादित बलि समर्पयामि ॥ भो ब्रह्मन् ! दिशं रक्ष बलि भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरि- वारस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता कल्याणकर्ता वरदो भव ॥ अनेन पूजनपूर्वकवलिदानेन ब्रह्मा प्रीयतां न मम ॥ ९ ॥ नितिवरुणयोर्मध्येऽघोदिशि-अनन्तं साहसपरिवारं सायुध सशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि ।। अनन्ताय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादितं वलिं समर्प ॥ भो अनन्त ! दिशं रक्ष वलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता कल्याणकर्ता घरदो भव । अनेन पूजनपूर्वक- बलिदानेन अनन्तः प्रीयता न मम ॥ १० ।। इति दशदिक्पालबलिः ।। ॥ अथ स्थापितदेवतादीनां बलिदानम् ।। आग्नेय्यां गणपतिवलिः -गणपति साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि | गणपतये सागाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादितं बलि ·- १७३ व्रतोद्यापनचन्द्रिका समर्प०॥ भो गणपते ! इमं बलिं गृहाण मम सकुटुम्बस्य सपरिवा- रस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेपकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टि- कर्ता तुष्टिकर्ता निर्वित्रकर्ता कल्याणकर्ता वरदो भव । अनेन पूजन- पूर्वकवलिदानेन गणपतिः प्रीयतां न मम ॥ तदक्षिणे वसोर्धारासमन्वितसगणेशगीर्यादिमातृकाणां वलिः- चसोर्धारासमन्वितसगणेशगौर्यायावाहितमानः सागाः सपरिवाराः सायु- घा सशक्तिका एभिर्गन्याधुपचावः अहं पूजयामि ।। वसौर्धारासमन्वि- तसगणेशगौर्या द्यावाहितमातृभ्यःसाङ्गाभ्यःसायुधाभ्यः सशक्तिकाभ्यः इमं सदीपम आप्तादितं वलिं समर्पना भो भो वसोरासमन्वितसग- णेशगीर्यायावाहितमातरः । इमं वलिं गृहीत मम सकुटुम्बस्य सपरि- वारस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरुत । आयुःकर्यः क्षेमकर्यः शान्ति- कर्यः पुष्टिकर्त्यः तुष्टिकर्त्यः निर्विनकपः कल्याणकर्त्यः वरदा भवत । अनेन पूजनपूर्वकवलिदानेन वसोपारासपन्वितसगणेशगौर्या- द्यावाहितमातरः प्रीयन्तां नमम ।। तत ईशान्यां नवग्रहमण्डलदेवेभ्यो वलिं दद्यात् । ईशान्यां नवग्रहयलि.-सूर्यदिनवग्रहमण्डलदेयान्साहान्सपरिवा. रान्सायुधान्सशक्तिकान् एमिर्गन्याद्युपचारैः व अह पूजयामि । सूर्यादिनवप्रहमण्डलदेवेभ्यः सारेभ्यः धेभ्यः सशक्तिकेभ्यः इमं सदीपम् आसादितं यलिं समर्पः ॥ भो मो सूर्यादिनवग्रहमण्डलदेवाः ! इमं बलिं गृहीत मम सकुटुम्बस्य चारस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरत ॥ आयुःकर्तारः क्षेमकतारः शान्ति- कर्तारः पुष्टिकर्तारः नुष्टिकतारः निर्विघ्नकर्तारः कल्याणकार. परदा भवत । अनेन पूजनपूर्वकालिदानेन सूर्याटिनवग्रहमण्डलदेवाः प्रीयन्ता सपरिवारेभ्यः सायु नमम ॥

·. जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः १७७ अथ महाक्षेनपालवलि ॥ एकस्मिन्वंशपात्रे यथाशक्ति सर्च पलि निधाय वृहद्दीपं प्रज्याल्य मण्डपाहिः बलिदानं कुर्यात् ।। हस्ते जलं गृहीत्वा । मया प्रारब्धस्य सग्रहमखश्रीजन्माष्टमीततोधापनकर्मण सा. १ यद्देवतायाः कर्म स्यात् तस्या नाम वक्तव्य वा पारिप्सितकर्मणः सागता- सिद्धयर्थम्" इति वक्तव्यम् ।। अन्यस्मिन् शतचंडयादिकर्मणि देवतान्तराणामपि वलिदानं कर्तव्यं चेन्निम्नप्रकारेण कर्तव्यम् ।। नैनात्यां वास्तोप्पतिबलि.-शिरयादिवास्तुमण्डलदेवतासहितं वास्तु- पुरुपं साझं सपरिवार सायुधं सशक्तिकम् एमिर्गन्धाधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि । शिख्यादिवास्तुमण्डलदेवतासहिताय सागाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय वास्तुपुरुपाय इम सदीपम् आसादितं बलि समर्प० ॥ भो शिरयादिवास्तुमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुप ! इमं बलि गृहाण । मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरु ॥ आयु कर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता कल्याण- कर्ता घरदो भव । अनेन पूजनपूर्वकबलिदानेन शिख्यादिवास्तुमण्डल- देवतासहितवास्तुपुरुषः प्रीयतां नमम ॥ आग्नेय्यां योगिनीवलिः--श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वती. सहिता गजाननादिचतु-पष्टियोगिनीः साझाः सपरिवाराः सायुधाः सशक्तिका एभिर्गन्धाधुपचारैवः अहं पूजयामि ॥ श्रीमहाकालीमहा- लक्ष्मीमहासरस्वतीसहिताभ्य. गजाननादिचतु-पष्टियोगिनीभ्य. साडी. भ्यः सपरिवाराभ्यः सायुधाभ्यः सशक्तिकाभ्यः इमं सदीपम् आसादित वलि समर्प० ॥ भो भो श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीसहिता गजाननादिवतु पष्टियोगिन्यः ! इमं यलिं गृहीत मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युदयं कुरुत ।। आयु कर्व्यः क्षेमकर्व्यः शान्ति- फर्य पुष्टिकर्त्यः तुष्टिकर्त्य निर्चितकर्यः फल्याणकर्यः परदा भवत ॥ अनेन पूजनपूर्वकवलिदानेन श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीसहिता गजाननादिचतुःपष्टियोगिन्यः प्रीयन्तां नमम ॥ चं.१२ ·१७८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका हतासिद्धयर्थं भूतप्रेतपिशाचडाकिनीशाकिनीसमन्वितस्य सपरिवारस्य क्षेत्रपालस्य बलिदानं करिष्ये ॥ ततो हस्ते गन्धाक्षतपुप्पाण्यादाय यलिपाने क्षेत्रपालं पूजयेत् ॥ क्षेत्रपालं साई सपरिवारं सायुधं सशक्तिकं भूतप्रेतपिशाचडाकिनीशाकिनीसहितम् एमिर्गन्धाधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि ॥ भूतप्रेतपिशाचडाकिनीशाकिनीसहिताय क्षेत्रपालाय चतुष्पष्टिभेरयाणां स्थापने-चतुप्पष्टिभैरवान् साङ्गान् पूजयामि ॥ चतुष्पष्टिभैरवेभ्य. सालेभ्य.. पलिं सम० ॥ भो भो चतुष्पष्टिभैरवाः! इमं वलिं० वरदा भवत ॥ अनेन पू० पूर य० चतुप्पष्टिभैरवा श्रीयन्ताम् ।। वायव्यां क्षेत्रपालयलि -क्षेनपालसहितान् अजराधेकपञ्चाश- क्षेत्रपालदेवान् सागान्सपरिवारान् सायुधान्सशक्तिकान् एमिर्गन्धा. चुपचारै. अहं पूजयामि ॥ क्षेत्रपालसहितेभ्योऽजराधेकपञ्चा- शत्क्षेत्रपालदेवेभ्यः साट्वेभ्यः सपरिवारेभ्यः सायुधेभ्यः सशक्तिकेभ्यः इमं सदीपम् आसादितं यलिं समर्प०॥ भो भो क्षेत्रपालसहिता अजरा चेकपञ्चाशत्क्षेनपालदेया ! इमं बलिं गृहीत मम सकुटुम्बस्य सपरिवार- स्य यजमानस्याभ्युदय कुरुत । आयु कर्तारः क्षमकारः शान्तिकर्तारः पुष्टिकर्तारः तुष्टिकर्तार निर्विनकर्तार कल्याणकार वरदा भवत ॥ अनेन पूजनपूर्वकालिदानेन क्षेत्रपालसहिता अजराधेकपञ्चाशत्क्षेत्रपाल- देवाः प्रीयन्तां न मम॥ मध्यपीठे प्रधानदेवतायाः यलिः ब्रह्मादिसर्वतोभद्रमण्डलदेवता समन्विताम् अमुकदेवतां सागांसपरियारां सायुधां सशक्तिकाम् एमि- र्गन्धाधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि । ब्रह्मादिसर्वतोभद्रमण्डलदेवतासम वितायै अमुकदेवतायै सागायै सपरिवारायै सायुधाय सशक्तिकाय इम सदीपम् आसादित वलिं समर्पयामि ॥ भो भो ब्रह्मादिसर्वतोभद्रमण्डल देवतासमन्विते अमुकदेवते इम चलि गृहाण मम सकुटुम्बस्य सपरि- वारस्य यजमानस्याभ्युदयं फुर । आयु कर्ती क्षेमकी शान्तिकी पुष्टि की तुष्टिकी निविनकी कल्याणकर्ती परदा भय। अनेन पूजनपूर्वक- बलिदानेन सर्वतोभद्गमण्डलदेवतासमन्विता अमुकदेवताप्रीयतां नमम ।।

·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधिः १७९ सागाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपम् आसादितं महावलि सम०॥ भो क्षेत्रपाल ! इमं पलिं गृहाण मम सकुटुम्यस्य सपरिवारस्य यजमानस्याभ्युयं कुरु । आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्वितकर्ता कल्याणकर्ता वरदो भव । ततःप्रार्थयेत्॥ यं यं यं यक्षरूपं दशदिशि वदनं भूमिकम्पायमानं सं सं संहारमूर्ति शिरमुकुटजटाशेखरं चन्द्रविम्यम् ॥ ददं दं दीप्तकायं विकृतनखमुखं चोईरेसाकपालं पंपं पं पापनाशं प्रणतपशुपति क्षेत्रपालं नमामि ॥ 'नमामि क्षेत्रपाल त्वां भूतप्रेतगणाधिप । पूजां बलिं गृहाणेम सौम्यो भवतु सर्वदा ॥ १॥ आयुरारोग्यमैश्वर्यं देहि त्वं सर्वदा मम । मा विघ्नं मा च मे पापं मा सन्तु परिपन्थिनः ॥२॥ सर्वदा सर्वकार्येषु क्षेत्रपाल- समन्विताः ॥ सौम्या भवन्तु तृप्ताश्च भूतप्रेताः सुखावहाः ॥ ३॥ इति सम्प्रार्थ्य। हस्ते जलं गृहीत्वा-अनेन पूजनपूर्वकवलिदानेन भूतप्रेत- पिशाचडाकिनीशाकिनीसहित. महाक्षेत्रपालः प्रीयतां न मम ।। ततः पश्चादनवेक्षमाणः कश्चित् पुरपो बलिपात्रं गृहीत्वा चतुप्पथे स्थापयेत् । यजमानश्च वलिं नीत्वा गच्छत पृष्ठभागे द्वारपर्यन्त जलं क्षिपेत् । ततः सपत्नीको यजमानः परावृत्य गृहाद्वहिः पाणिपादं प्रक्षाल्याचम्य प्रविशेत् ॥ ॥ इति दिक्पालानां स्थापितदेवतादीनां च यलिदानम् ॥ ॥ अथ पूर्णाहुतिः यजमानो हस्ते जलमादाय ॥ अत्राद्य० प्रारिप्सितकर्मणः सांगतासिद्धयर्थं बसोर्धारासमन्वितं पूर्णाहुतिहोमं करिष्ये ।। तत्रादौ (मृडामये नमः" सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि इति ) मृडनामानं वह्निं संपूज्य । ( आज्यमधिनित्य सुनुवौ प्रताप्य कुशैः संमृज्य आज्यमुद्रास्य कुशेन उत्पूय अवेक्ष्य अपद्रव्यनिरसन- मित्याज्यसंस्कारं कृत्वा) झुचि चतुहीतमाज्यं गृहीत्वा सुच्युपरि ·१८० व्रतोद्यापनचन्द्रिका रक्तक्षामबस्त्रवेष्टितं श्रीफलं निघाय चंदनमाल्याटिभिस्तत् समलंकृत्य " पूर्णाहुत्यै नमः" इति पंचोपचारः संपूज्य ॥ उपरि नृवं निधाय इस्तद्वयन गृहीत्वा सपत्नीको यजमानस्तिष्टन् पूर्णाहति जुहुयात् ॥ (ततः साचार्यऋत्विजः पूर्णाहुतिमंत्रान्पठेयुः ॥) तद्यया-चतु:शृंगस्त्रिया बद्धो दिमों नासिकाद्वयः ।। पण्नेत्रश्य चतुःश्रोत्रतिपादः सप्तहस्तकः ।।१।। याम्यभागे चतुर्हस्तः सन्यभागे त्रिहस्तकः ॥ घुर्व सुचं तथा शक्ति- मक्षमालां च दक्षिणे ॥२ ॥ तोमरं व्यंजनं चैव घृतपात्रं तु वामके ।। नियुक्तः सप्तभिहस्तैर्द्विमुखः सप्तजितकः ॥३॥ दक्षिणे च चतुर्जित- खिजियोचरे मुखम् ।। कोरियादशमृाख्यो दिपंचाशत्कलायुतः ॥४॥ स्वाहास्वधावपट्कारैरफितो अपराहनः ॥ रक्तमाल्यांवरघरो रक्तपमासनस्थितः॥५॥ पिंगासो लोहितग्रीवः कृष्णवमा हुताशनः ॥ ज्वालामालाव्रततनुः समाचिरमितद्युतिः ॥ ६ ॥ रुद्रतेजःसमुद्भुतो वरदो हव्यवाहनः ।। अग्निवैश्वानरः साक्षात्तस्मै नित्यं नमोनमः ॥७॥ ॥ श्रीशक्रादिस्तुतिः॥ ऋषिरुवाच ॥ १॥ शमादय सुरगणा निहतेऽतिवीर्ये तसिन्दु- रात्मनि सुरारिपले च देव्या ।। तां तुष्टुवुःप्रणतिनम्रशिरोधरांसा वाग्भिः प्रहर्पपुलकोगमवारदेहाः ॥ २॥ देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या नि शेपदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या ॥ तामविकामखिलदेवमहर्पिपूज्यां भक्त्या नता स्म विद्यातु गुमानि सा नः ॥ ३॥ यस्या. प्रभावमतुलं भगवाननंतो ब्रह्मा हरश्च नहि वक्तुमलं बलं च ॥सा चंडिकाऽखिलजग- परिपालनाय नाशाय चाशुमभयस्य मति क्रोतु ॥सा या श्री स्वय सुकृतिनां भवनेप्यलक्ष्मी पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धि । प्रक्षा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तां त्वां नता स्म परिपालय देगि ·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधि: विश्यम् ॥ ५॥ किं वर्णयाम तव रूपमचिंत्यमेतत्किं चातिवीर्यमसुरक्षय- कारि भूरि ॥ किं चाहवेषु चरितानि तवाद्भुतानि सर्वेषु देव्यसुरदेव- गणादिकेषु ॥ ६॥ हेतुः समस्तजगतां त्रिगुणापि देवैर्न शायसे हरि- हरादिभिरप्यपारा ||सर्वाश्रयाखिलमिदं जगदंशभूतमव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्वमाद्या ॥ ७॥ यस्याः समस्तसुरताः समुदीरणेन तृप्ति प्रयांति सकलेपु मखेषु देवि ॥ स्वाहासि च पितृगणस्य च तृप्तिहेतुरुच्चार्यसे त्वमत एवं जनः स्वधा च ॥८॥ या मुक्तिहेतुरविचित्यमहाव्रता त्वम- भ्यस्यसे सुनियतेंद्रियतत्त्वसारैः ॥ मोक्षार्थिभिमुनिभिरस्तसमस्तदोप- विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि ॥९॥ शब्दात्मिका सुविमलयजुपां निधानमुद्गीथरम्यपदपाठवतां च साम्नाम् ॥ देवि प्रयी भगवती भव- भावनाय वार्तासि सर्वजगतां परमार्तिहंत्री ॥ १० ॥ मेधासि देवि विदि- ताखिलशास्त्रसारा दुर्गासि दुर्गभवसागरनौरसंगा ॥ श्रीः कैटभारि- हृदयैककृताधिवासा गौरी त्वमेव शशिमौलिकृतप्रतिष्ठा ॥ ११ ॥ ईपत्स- हासममल परिपूर्णचंद्रवियानुकारि कनकोत्तमकांति कांतम् ॥ अत्यद्भुतं प्रहृतमात्तरुपा तथापि वक्त्रं विलोक्य सहसा महिपासुरेण ॥१२॥ दृष्ट्वा तु देवि कुपितं भ्रकुटीकरालमुद्यच्छशांकसदृशच्छवि यन सद्यः॥ भाणान्मुमोच महिपस्तदतीव चित्रं कैर्जीव्यते हि कुपितांतकदर्शनेन।।१३॥ देवि प्रसीद परमा भवती भवाय सद्यो चिनाशयसि कोपवती कुलानि ॥ विज्ञातमेतदधुनैव यदस्तमेतन्नीतं बलं सुविपुलं महिषासुरस्य ॥ १४ ॥ ते संमता जनपदेषु धनानि तेषां तेषां यशांसि न च सीदति बंधुवर्गः।। धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना ॥ १५॥ धाणि देवि सकलानि सदैव कर्माण्यत्यादृतः प्रतिदिनं सुकृती करोति ॥ स्वर्ग प्रयाति च ततो भवतीप्रसादालोकत्रयेऽपि फलदामनु देवि तेन ॥१६॥ दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेपजतो. स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि ॥ दारिन्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या सर्योपकारकरणाय सदाई चित्ता ॥ १७॥ एमिहतैर्जगदुपैति सुखं तथैते कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम् । संग्राममृत्युमधिगम्य दिवं प्रयांतु मत्वेति नूनमहिता- विनिहंसि देवि ॥ १८ ॥ रथैव किं न भवती प्रकरोति भस्म सर्वासु. रानरिपु यत्प्रहिणोपि शस्त्रम् ॥ लोकान् प्रयांतु रिपोऽपि हि शस्त्रपूता ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका इत्थं मतिर्मयति सेप्वहितेषु साधी ॥ १९ ॥ खड्गप्रमानिकरबिस्कुरणेस्त- थो शूलामति निवहेन दृशोऽसुराणाम् ॥ यन्नागता विलय- मंशुमर्दिदुखंडयोग्याननं तव विलोक्यतां तदेतत् ॥ २० दुर्वृत्तवृत्तशमनं तब देवि शील रूप तथैतदविनित्यमतुत्यमन्यै ॥ वीर्य च इंतहतदेवपराकमाणां वैरिप्वपि प्रकटितैव दया त्वयेत्थम् ॥२॥ केनोपमा भवतु तेऽस्य पराकमस्य रूपं च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र। चित्ते कृपा समरनिष्ठुरताच दृष्या त्वय्येव देवि वरदे भुवन येऽपि ॥२२॥ त्रैलोक्यमेतदखिल रिपुनाशनेन नातं त्वया समरमूर्द्धनि तेऽपि हत्वा ।। नीता दिव रिपुगणाभयमप्यपास्तमस्माक्मुन्मदमुरारिभव नमस्ते।।२।। शूलेन पाहि नो देवि पाहि खडेन चांविके । घंटास्यनेन नः पाहि चापयानि स्वनेन च ॥ २४॥ प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चहिके रक्ष दक्षिणे। मामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि ॥२॥ सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरंति ते ।। यानि चात्यतयोराणि ते रक्षास्मां- स्तथा भुवम् ॥ २६ ॥ सङ्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तविके करपलयसंगीनि रस्माब्रक्ष सर्वतः ॥ २७ ॥ ऋषिश्याच ।। २८ ॥ एवं स्तुता सुरौर्दिव्यैः कुसुमैदनोद्भवः । अचिंता जगतां धात्री तथा गधानु- लेपने ॥ २९॥ भक्त्या समस्तैरिनदौर्दिव्यै पै सुधूपिता ।। प्राह प्रसाद- मुमुखी समस्तान्प्रणतान्सुरान् ॥३०॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ३१ ॥ नियतां विदशाः सर्वे यदसत्तोऽभियांछितम् ॥ ३९ ॥ देवा ऊचुः ॥ ३३ ॥ भगवत्या स्तं सर्व न किचिटवशिप्यते ॥ यदयं निहत' शत्रुरस्माकं महिषासुर. ॥ ३४॥ यदि चापि वरो देयस्त्वयाऽस्माकं महेश्वरि ।। संस्मृता संस्मृतात्वं नो हिंसीथा परमापद ॥ ३५॥ यश्च मर्त्य स्तवैरे- मित्या स्तोप्यत्यमलानने।तस्य वित्तविभवर्धनदारादिसंपदाम्॥३६॥ वृद्धयेऽस्मत्प्रसमा त्वं भनेथा. सर्वदांनिकै ॥ २७ ॥ कापिरयाच ॥ ३८॥ इति प्रसादिता देवैर्जगतोऽर्थे तयाऽऽत्मन ॥ तयेत्युक्त्वा भद्रकाली बभूपांतहिता नृप ॥ ३९ ॥ इत्येतत्कथितं भूप संभूता सा यथा पुरा॥ देवी देवशरीरेभ्यो जगत्रयहितैपिणी 1180)! पुनश्च गौरीदेहात्सा समुदता यथाऽभवत् ।। वधाय दुपदत्यानां तथा शुभनिगुंभयोः ॥ ४६॥ रक्षणाय च रोकानां देवानामुपकारिणी ॥ तच्छृणुष्व मया स्यातं यथाक्थयामि ·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः ते ॥ ४२ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१॥ (स.अ.४)॥ इति श्रीशकादिस्तुतिः॥ इदमग्नये वैश्वानराय बसुरुद्रादित्येभ्यः शतक्रतवे सप्तवते अग्नये अद्भयश्च नमम ॥ इति नारिकेलं जुहुयात् । त्यागः।। इति पूर्णाहुतिः।। वसो राहोमः- ततः सूचि पूगीफलं निधाय "जितं ते पुंडरीकाक्षon (पृष्ठ ५६) इति पुरुपमूक्तं वा "विश्वेश्वरी जगद्धात्रीम्॥ इति। सत्रिमूक्तं (समये सति अग्निसूक्तं च) पठित्वा वसोारी जुहुयात् ॥ ब्राह्मणा वसोर्धारापत्रान् पठेयुः । यथा- ॥ श्रीरात्रिसूक्तम् ॥ विश्वेश्वरी जगद्धात्री स्थितिसंहारकारिणीम् । निद्रां भगवती विष्णोरतुला तेजसः प्रभुः॥१॥ ब्रह्मोवाच ॥ (७१ ) त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वपद्कारः स्वरात्मिका ॥ सुधा त्वमक्षरे नित्ये विधामा. वात्मिका स्थिता ॥२॥ अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्याविशेषतः।। त्वमेव संध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा ।। ३ ॥ त्वयैतद्धार्यते विश्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् ॥ त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यते च सर्वदा ॥ ४ ॥ विसृष्टौ सृष्टिरूपा व स्थितिरूपा च पालने । तथा संहृतिरूपाऽन्ते जगतोऽस्य जगन्मये ॥ ५॥ महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः ॥ महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी ॥ ६ ॥ भकृतिस्त्वं च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी।। कालरात्रिमहारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा ॥ ७ ॥त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं हीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा ।। लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः शांतिरेव च ॥ ८॥ खगिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा ।। शंखिनी चापिनी वाणभुशुंडीपरिघायुधा ·१८४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥९॥ सौम्या सौम्यतराशेपसौम्येभ्यस्त्वतिसुंदरी ॥ परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी ॥ १० ॥ यच किंचित्कचिद्वस्तु सदसदा- खिलात्मके ॥ तस्य सर्वस्य या शक्तिः सा त्वं किं स्तूयसे मया ॥ ११॥ यया त्वया जगत्स्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् ॥ सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः ॥ १२ ॥ विष्णुः शरीरग्रह- णमहमीशान एव च ॥ कारितास्ते यतोऽतस्त्वां का स्तोतुं शक्तिमा- न्भवेत् ॥ १३ ॥ सा त्वमित्यं प्रभावः स्वरुदारदेवि संस्तुता ।। मोइयतो दुराधविसुरी मधुकैटभो ॥ १४ ॥ प्रबोधं च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु ॥ वोधश्व क्रियतामस्य हेतुमे तो महासुरौ ॥ १५ ॥ ॥ इति रात्रिसूक्तम् ॥ ॥ अप्रिसूक्तम् ॥ [मार्कण्डेय उवाच ॥ बहुधैव विचिन्त्यासौ भीतरस्य सदा गुरो । थयो मतिमतां श्रेष्ठ शरण जातवेदसम ॥ १॥ (२५) । स चकार तदा स्तो सततमानस ॥स चैकचित्तो मेदिन्यां न्यलजानु कृताञ्जलिः ॥२॥] शान्तिस्वाच ॥ ओं नम सर्वभूतानां साधनाय महात्मने ॥ एक- द्विपञ्चधिष्ण्याय राजसूये पडात्मने ॥ ३॥ नम समस्तदेवानां वृत्तिदाय सुवर्चसे । शुक्ररूपाय जगतामशेषाणां स्थितिप्रद ॥४॥ त्वं मुख सर्वदे- वानां त्वयात्त भगवन्हवि ॥प्रीणयस्यखिलान्देवांस्त्वत्प्राणा सर्वदेवताः ॥५॥हुत हविस्त्वय्यानल मेघत्वमुपगच्छति । ततश्च जलस्पेण परि णाममुपैति यत् ॥६॥ तेनाखिलौषधीजन्म भवत्यनिलसारथे । औषधी- मिरशेपामि सुख जीवन्ति जन्तवः ॥ ७॥ वितन्वते नरायशास्त्वत्सृष्टा- स्वोपधीषु च ॥ यज्ञैर्देवास्तथा दैत्यास्तद्वद्रक्षांसि पावक ॥ ८॥ आप्या- य्यन्ते च ते यशास्त्वदाधारा हुताशन || अतः सर्वस्य योनिस्त्वं वढे सर्वमयस्तथा ॥९॥ देवता दानवा यक्षा दैत्या गन्धर्वराक्षसा ॥मानुपा ·जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधिः पशवो वृक्षा मृगपक्षिसरीसृपाः॥१०॥आप्यायन्ते त्वया सर्वे संवर्ध्यन्ते च पावक ॥ त्वत्त एवोद्भवं यान्ति त्वय्यन्ते च तथा लयम् ॥ ११ ॥ अपः राजसि देव त्वं त्वमसि पुनरेव ताः ॥ पच्यमानास्त्वया ताश्च प्राणिनां पुटिकारणम् ॥ १२॥ देवेषु तेजोरूपेण कान्त्या सिद्धप्ववस्थितः ॥ विष- रूपेण नागेषु वायुरूपः पतन्त्रिषु ॥ १३॥ मनुजेपु भवान्क्रोधो मोहः पक्षिमृगादिषु ॥ अवष्टम्भोऽसि तरुषु काठिन्य त्व महीं प्रति ॥ १४ ॥ जले द्रवस्त्वं भगवाअवरूपी तथाऽनिले ॥ व्यापित्वेन तथैवाने नमसि त्वं व्यवस्थित ॥ १५ ॥ त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पालयन् ॥ त्यामे- कमाहुः करयस्त्वामाहुत्रिविधः पुनः ॥ १६ ॥ त्वमष्टधा कल्पयित्वा यज्ञ वाहमकल्पयन् ॥ त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्ति परमर्पय ॥ १७ ॥ त्वामृते हि जगत्सर्वं सद्यो नश्येडुताशन ॥ तुभ्यं कृत्वा द्विजः पूजा स्वकर्मवि- हितां गतिम् ॥ १८ ॥ प्रयान्ति हव्यकव्यायै स्वधास्वाहाभ्युदीरणात् ।। परिणामात्मवीर्याणि प्राणिनाममरार्चित ॥ १९ ॥ दहन्ति सर्वभूतानि ततो निष्कम्य हेतयः॥ जातवेदस्त्वयैवेदं विश्यं सृष्ट महाद्युते ॥ २० ॥ तपैव वैदिकं कर्म सर्वभूतात्मकं जगत् ॥नमस्तेऽनल पिङ्गाक्ष नमस्तेऽस्तु हुताशन ॥२१ ॥ पावकाद्य नमस्तेऽस्तु नमस्ते हव्यवाहन ॥ त्वमेव सर्व- भूतानां पावनाद्विश्वपावन ॥ त्वमेव भुक्तपीतानां पाचनाद्विश्वपाचकः ॥ २९ ॥ सस्यानां पाककर्ता त्वं पोष्टा त्व जगतस्तथा ॥ त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वं वीज सस्यहेतुकम् ॥ २३ ॥ पोपाय सर्वभूतानां भूतभव्यभवो ह्यसि ॥ त्वं ज्योतिः सर्वभूतेषु त्वमादित्यो विभावसुः ॥२४॥ त्वमहस्त्वं तथा रानि समे सन्ध्ये तथा भवान् ॥ हिरण्यरेतास्त्वं यते दिरण्योद्भवकारणम् ॥ २५॥ हिरण्यगर्भश्च भवान्हिरण्यसदृशप्रभः ॥ त्व मुहूर्त क्षणश्च त्वं त्वं ध्रुटिस्त्वं तथा लवः ॥ २६ ॥ फला काष्ठानिमेपादिरूपेणासि जगत्प्रभो ॥ त्वमेतदखिलं कालः परिणा- मात्मको भवान् ॥ २७॥ या जिदा भवतः काली कालनिष्ठाकरी पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ॥२८॥ कराली नाम या जिवा महाप्रलयकारणम् ॥ तया न पाहि पापेभ्य ऐहि- काच महाभयात् ॥ २९॥ मनोजया च या जिदा लघिमागुणलक्षणा ॥ तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ॥३०॥ करोति फार्म प्रभो ॥ तया ना ·व्रतोद्यापनचंद्रिका भूतेभ्यो या ते जिदा सुलोहिता॥तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महा- भयात् ॥ ३१ ॥ सुधूम्रपर्णा या जिह्वा प्राणिनां रोगदायिका || तया नः पाहि पापेश्य ऐहिकाच महाभयात् ॥ ३३ ॥ स्फुलिङ्गिनी व या जिला यतः सकल पुद्गलः॥ तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ।। ३३ ।। या ते विश्वसृजा जिता प्राणिनां शर्मदायिनी ॥ तया नः पाहि पापेश्य ऐहिकाच महाभयात् ॥ ३४ ॥ पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्म हुताशन ॥ त्राहि मां सर्वदोपेभ्यः संसारादुद्धरेह माम् ॥ ३५ ॥ प्रसीद बढे सप्तर्चिः कशानो हव्यवाहन ॥ अग्निपावकशुकादिनामायामिरुदीरितः ॥ ३६॥ अग्नेऽग्रे सर्वभूतानां समुत्पत्तिविभावसो ॥ प्रसीद हव्यवाहास्य अभियुत मशव्यय ॥ ३७॥ त्वमक्षयो द्विरचिन्त्यरूपः समृद्धिमान्दुष्प्र- सहोऽतितीवः ।। तवाव्ययं भीममशेषलोकसंवर्धक हन्त्ययवातियीयम् ॥ ३८ ॥ त्वमुत्तमं तत्वमशेषसत्त्वहृत्पुडरीकस्यमनन्तमीड्यम् ॥ त्वया ततं विश्वमिदं चराचरं हुताशनको बहुधा त्वमः ॥ ३९ ॥ त्वमक्षयः सगिरिवना वसुन्धरा नभः ससोमार्कमहर्दिवाखिलम् ॥ महोदधेर्जठरग- तश्च पाडवो भवान्विभुः पिबति पयांसि पावक ।। ४० ॥ हुताशनस्त्व- मिति सदामिपूज्यसे महाफतौ नियमपरैर्महर्पिमिः ॥ अभियुतः पियसि च सोममध्वरे वपद्कतान्यपि च हवीपि भूतये ॥ ११ ॥ त्वं विप्रैः सत. तमिहेज्यसे फलार्थ वेदाङ्गेप्वय सकलेपु गीयले त्वम् ।। त्वद्वेतोर्यजनप- रायणा द्विजेन्द्रा वेदाङ्गान्यधिगमयन्ति सर्वकाले ॥ ४२ ॥ त्वं ब्रह्मा यज- मपरस्तधैव विष्णुभूतेशःसुरपतिरर्यमा जलेशः सूर्यन्दू सकलमुरासुराश्च हव्यैः सन्तोप्यामिमतफलान्यथाप्नुवन्ति ॥ ४३ ॥ अर्चिभिः परममहोप- धातदु संस्पृष्टं तय सुचि जायते समस्तम् ॥स्तानानां परममतीव मलना सत्सनध्यायां मुनिभिरतीय सेन्यसे तत् ।। ४४॥ तत्कृत्वा निदिवमवाप्नु वन्ति लोकाः सद्या सुखनियताः समूहगीतम् ॥ ४५ ॥ प्रसीद बढे शुचिनामधेय प्रसीद वायो विमलातिदीलें ॥ प्रसीद मे पावक वैधुताम प्रमीद हव्याशन पाहि मां त्वम् ॥४॥ यत्ते यह शिवं रूपं ये च ते सत हेतयः ॥ तैः पाहि नस्तुतो देव पितापुनमिवात्मजम् ॥ १७॥ (७२)|| [मार्कण्डेय उवाच॥एवं स्तुतस्ततस्तेन भगरान्हव्यवाहनः।।ज्यालामा लावृततनुस्तस्यासीदग्रतो मुने॥४८॥ (१)॥ देयो विभावसुः प्रीतः स्तोत्रेणानेन च द्विज ॥ तं शान्तिमाह प्रणतं मेघगम्भीरवागय ॥ ४९n] ·जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः अग्निरुवाच ॥ परितुष्टोऽस्मि ते विप्रभक्त्या या ते स्तुतिः कृता । वरं ददामि भवते प्रार्थ्यतां यत्तवेप्सितम् ॥५०॥ शान्तिरुवाच ॥ भगवन्- तहत्योऽस्मि यत्त्वां पश्यामि रूपिणम् । तथापि भक्तिनम्रस्य भवता श्रूयतां मम ॥५१॥ भ्रातृयज्ञं गतो देव ममाचार्यों निजाश्रमात् ॥ आग- तश्चाधम धिपण्यं त्वत्सनाथं स पश्यतु ।। ५२ ॥ ममापराधात्सन्त्यक्तं धिष्ण्यं यत्ते विभावसो ॥ तत्त्वयाधिष्ठितं सोऽद्य पूर्ववत्पश्यतु द्विजः ॥५३ ॥ तथान्यदपि मे देव प्रसादं कुरुपे यदि । पुषी विशिष्टो भवतु तदपुत्रस्य मे गुरोः ॥ ५४ ॥ तथा च मैत्री तनये स करिप्यति में गुरुः ॥ तथा समस्तसत्त्वेपु भवत्वस्य मनो मृदु ॥ ५५ ॥ यश्च त्वां स्तोप्यतेऽ- नेन भीतिं यातोऽसि मेऽव्यय ॥ स्तोत्रेण तस्य घरदो भवेथा मत्प्रसादितः ।। ५६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एतन्मत्या वचस्तस्य तमाह द्विजसत्तम । स्तोत्रेणाराधितस्तेन गुरुभक्त्या च पावकः ॥५७॥ अग्निरुवाच ॥ गुरोरथै यतो ब्रह्मन्याचितं ते वरद्वयम् ॥ नात्मार्थ तेन मे प्रीतिस्त्वय्यतीव महा- मुने ॥ ५८ ॥ भविष्यत्येतदखिलं गुरोर्यत्प्रार्थितं त्वया ॥ मैत्री समस्त- भूतेषु पुत्रश्चास्य भविष्यति ॥५९॥ मन्वन्तराधिपः पुत्रो भौत्यो नाम भविष्यति ।। महावलो महावीर्यो महाप्राज्ञो गुरोस्तव ॥६० ॥ अनेन यश्च स्तोत्रेण स्तोप्यते मां समाहितः ॥ तस्याभिलपितं सर्वं पुण्यं चास्य भविष्यति ॥ ६१ ॥ यशेपु पर्वकालेपु तीर्थज्याहोमकर्मसु ॥ धर्माय पठ- तामेतन्मम पुष्टिकरं परम् ॥ ६ ॥ अहोरात्रकृतं पापं श्रुतमेतत्सद्विज । नाशयिप्यत्यसन्दिग्धं मम तुष्टिकरं परम् ॥६३॥ अहोमकालदोषादीन- योग्यैरपि तत्कृतैः ॥ ये दोपास्तानिदं सद्यः शमयिष्यति संश्रुतम् ॥ ६४ ॥ पौर्णमास्याममावास्यापर्वस्वन्येषु च स्तवः ॥ ममैप संश्रुतो मत्यैर्भविता पापनाशनः ॥ ६५ ।। [मार्कण्डेय उवाच ॥ इत्युक्त्वा भगवानग्निः पश्य- तस्तस्य वै मुने ।।वभूवादर्शनः सद्यो दीपस्थो निवृतो यथा॥६६॥(१९)] ॥ इत्यग्निसूक्तम् ॥

·द्रतोद्यापनचन्द्रिका “भो भो अग्ने ! महाशक्ते सर्वकर्मप्रसाधक ॥ कर्मान्तरेऽपि संमाप्य सानिध्यं कुरु सर्वदा यति पठित्वा " इदमग्नये नमम इति पूगीफलं जुहुयात् ॥ रुद्रकलशसमीपे कुगोपरि त्यागः ॥. स्थंडिलस्येशानकोणाद्भस्म गृहीत्वा " श्रद्धां मेघां यशः पता विद्या युदि श्रियं बलम्।। तेज आयुष्यमारोग्यं देहि मे हन्यबादन।।१।। यथाशस्त्र० वारणम् " इत्युक्त्वा ललाटे ग्रीवायां दक्षिणांसे वामांसे हृदि च भस्मधारणम्। हस्ते जलमादाय " आपारादिपूर्णाहुतिपर्यन्तं यद् यद् द्रव्यं यावद्यावत्संख्याकं यस्यै यस्य देवनाय यावत्यो यावत्य आहुतयः सा सा देवता प्रीयताम् " इति स्रुचि जलं निःक्षिपेत् ।। संसब- प्राशनम् ।। पवित्राभ्यां माननम् ॥ अग्नौ पवित्रप्रतिपत्तिः ॥" ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानम्-जलं गृहीला "कृतस्य कर्मणः सागता- सिद्धययं ब्रह्मन् इदं पूर्णपात्रं तुभ्यमई संप्रददै " इत्युक्त्वा सदक्षिणाकं पूर्णपात्रं ब्रह्मणे दद्यात् ।। ब्रह्मा “ स्वस्ति " इत्युक्त्वा गृहीयात् ।। पश्चिमस्यां प्रणीताविमोकः-विमोकोदकेन सपत्नीफयजमान- मूर्ध्नि “ सहस्राक्षं शतधारमृपिभि. पावनं कृतम् || तेन त्वामभिषि- चामि पावमानाः पुनन्तु ते ॥१॥ भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो भर्ग वसुः॥ भगमिन्द्रश्न वायुध भगं सप्तपर्यो ददुः॥२॥ यत्चे केशेषु दीर्भाग्य सीमन्ते यच मूर्धनि ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापो निनन्तु ते सदा ॥३॥" इत्यभिापचेत् । तत आवाहिनदेवान परिवारदेवतासहित प्रधानदेव भगवन्तं श्रीकृष्णं च गन्यासतादिपंचोपचारः पूजयेत् ।। अनेन पूजनेन आवाहितदेवास्तयाच परिवारदेवतासहितः भगवान श्रीकृष्णः मीयताम् ॥ इति संकल्पयेत् ।।

·गैः जन्माष्टमीव्रतोद्यापन विधि श्रेयासंपादनम्-तत आचारात् यजमानो हस्ते जलमादाय "आचार्याच्छेयोग्रहणं करिष्ये।" इति संकल्पयेत् ॥आचार्यः यजमान- हस्ते सुमोक्षणादिकं कुर्यात् ॥ यथा-यजमानहस्ते सुमोक्षितमस्तु । शिवा आप सन्तु । सन्तु शिवा आप ॥ सौमनस्यमस्तु । अस्तु सौमनस्यम् ॥ अक्षतं चारिष्टं चास्तु । अस्त्वक्षतमरिष्टं च ॥ यत्पाप रोगपशुभमकल्याणं तरे प्रतिहतमस्तु।।३।।इति सुप्रोक्षणादिकरणं कृत्वा सनलं साक्षतं फलद्वयं गृहीत्वा ।। " भवन्नियोगेन मया एभिर्नाम- सह यत्कृतं सग्रहमखं जन्माष्टमीनतोद्यापनाख्यं कर्म तदुत्पन्नं यच्छे- यस्तदमुना साक्षतेन सजलेन फलद्वयेन तुभ्यमहं संमददे तेन त्वं श्रेयस्वी भव॥" इत्युक्त्वा यजमानहस्ते फलद्वयं समर्पयेत् ॥ यजमानः "भवामि " इत्युक्त्वा फलद्वयं गृहीत्वा पत्न्याः परिहितवस्त्रे पल्यै दद्यात् जलं च पिवेत् ।। ( अयमाचारः)॥ दानानि-ततो यजमानो हस्ते जलमादाय-कृतस्य कर्मणः साङ्गतासिद्धयर्थम् आचार्याय गोनिष्क्रयीभूतं द्रव्यं तथा च तिलपूरित रुद्रदैवतं ताम्रपात्रम्, घृतपूरितं सूर्यदैवतं कांस्यपात्रम्, जलपूरितं वरु- गदैवतं ताम्रपात्रम्, पददानम्, सुखशय्यादानम्, उमामहेश्वरवस्त्राणि, छत्रोपानहाँ, छायापानदानं च यस्मै कस्मैचिद् ब्राह्मणायाहं दास्य इति संकल्प्य दानानि कुर्यात् । ततो यजमानो हस्ते जलमादाय कृतस्य कर्मणः साङ्गता- सिद्धयर्थं व्रतेभ्य आचादिभ्यो यथोत्साहं दक्षिणां दास्ये " इति आचार्यादिभ्यो दक्षिणां दद्यात् ।। पुनर्जलमादाय-कृतस्य कर्मणः सानतासिद्धयर्थ यथासंख्या- कान् ब्राह्मणान् सुवासिनीटुकान कुमारिकाश्च यथानेन तर्पयिष्ये ॥

·१९० प्रतोद्यापनचन्द्रिका . पुनर्जलमादाय-अस्मिन् कणि न्यूनातिरिक्तदोपपरिहारायं प्रतेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूयप्ती दास्यै तेन कर्माधीशः श्रीकृष्णः प्रीयताम् ।। पुनर्नलमादाय " कृतस्य कर्मणः साङ्गतासिद्धचर्यम् इदं मण्डल सोपस्करम् आचार्याय दास्ये " तत्रायं विशेषः-श्रीकृष्णः प्रतिगृहाति श्रीकृष्णो वै ददाति च ॥ श्रीकृष्णस्तारकोऽस्माकं श्रीकृष्णाय नमो नमः ॥१॥ श्रीकृष्णायानन्तरूपाय दास्यामि प्रतिमामिमाम् ।। द्रव्यं विष्णुसमुद्भूतमतःशान्ति प्रयच्छ मे ॥ २॥ इति संकल्पजलमा- चार्यहस्ते दद्यात् ।। अभिषेक:-ततः प्रधानदेवताकलशाद्वा सर्वदेवताकलशेभ्यो जलं गृहीत्वा आचार्यादयः सपत्नीक यजमानमभिपिचेयः॥ अमिपेके पत्नी वामतः इति पत्नी वामत उपवेशयेत् ॥ ततोऽभिषेकं कुर्युः ॥ यया- "सुरास्त्वामभिपिश्चन्तु (पत्र २६)" "आपो निघ्नन्तु ते सदा" इति । आशिर्वादः-ततः सपत्नीकयनमानमाले तिलकं कृत्वाऽऽ शिर्वाद दद्युमाइस्तेऽसतान गृहीत्वा स्वस्त्यस्तु ते कुशलमस्तु चिरायुरस्तु गोवानिहस्तिधनधान्यसमृद्धिरस्तु ॥ ऐश्वर्यमस्तु वलमस्तु रिपुक्षयोऽ- स्तु वंशे सदैव भवतां हरिभक्तिरस्तु ॥ १॥ मंत्रार्थाः सफलाः सन्तु पूर्णाः सन्तु मनोरथाः ॥ शत्रूणां युद्धिनाशोऽस्तु मित्राणामुदयस्तव ।। ॥ २ ॥ यावद्भागीरथी गंगा यावद्देवो महेश्वरः ॥ यावद्वेदाः भवर्तन्ते तावत्वं विजयी भव ।।३॥ धनं धान्यं पशुबहपुत्रलाभं शतसंवत्सरं दीर्घमायुः ॥ इत्याशिर्वादः॥ [ततः (सति समये) यजमानो हस्ते गन्धाक्षतपुष्पाण्यादाय हदि एकाग्रमनसा भगवन्तं श्रीकृष्णं ध्यायन भक्तिपुरस्सरं भगवतः श्रीमा नसपूजां कुर्यात् ॥]

·जन्माष्टमीवतोद्यापनविधिः ॥ श्रीभगवन्मानसपूजा ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ हृदम्भोजे कृष्णः सजलजलदश्यामलतनुः सरोजाक्षः स्रग्वी मुकुटकटकाद्याभरणवान् । शरद्राकानाथप्रतिमवदनः श्रीमुरलिकां वहन्ध्येयो गोपीगणपरिवृतः कुंकुमचितः॥१॥ पयोम्भो. घेद्वीपान्मम हृदयमायाहि भगवन्मणिबातभ्राजत्कनकवरपीठं भज हरे। सुचिह्नी ते पादौ यदुकुलज नेनेज़्मि सुजलैहाणेदं दूर्वाफलजलवऱ्या मुररिपो॥२॥ त्वमाचामोपेन्द्र त्रिदशसरिदम्भोऽतिशिशिरं भजस्वेमं पञ्चामृतरचितमालावमघहन् । धुनद्याः कालिन्द्याअपि कनककुम्भस्थित- मिदं जलं तेन स्नानं कुरु कुरु कुरुप्वाचमनकम् ॥ ३ ॥ तडिवणे वस्त्रे भज विजयकान्ताधिहरण प्रलम्वारिभ्रातर्मूदुलमुपवीतं कुरु गले । ललाटे पाटीरं मृगमदयुत धारय हरे गृहाणेदं माल्यं शतदलतुलस्यादिरचितम् ॥४॥ दशाङ्गं धूपं सद्वरदचरणाग्रेऽर्पितमये मुखं दीपेनेन्दुप्रभवरजसा देव कलये । इमौ पाणी वाणीपतिनुत सकर्पूररजसा विशोध्याग्ने दत्तं सलिलमिदमाचाम नृहरे ॥५॥ सदास्तानं पडूसवदखिलव्यञ्जनयुतं सुवर्णामने गोघृतचपकयुक्ते स्थितमिदम् । यशोदासूनो तत्परमदययाऽ- शान सखिभिः प्रसादं वाञ्छद्भिः सह तदनु नीरं पिय विभो ॥ ६ ॥ सचन्द्रं ताम्बूलं मुखरुचिकरं भक्षय हरे फलं स्वादु प्रीत्या परिमलवदा- स्वादय चिरम् । सपर्यापर्याप्त्यै कनकमणिजातं स्थितमिदं प्रदीपैराराति जलधितनयाश्लिष्ट रचये ॥७। विजातीयैः पुष्पैरभिसुरभिभिर्विवतुलसी- युतैश्वेमं पुष्पाञ्जलिमजित ते मूर्ध्नि निदधे । तव प्रादक्षिण्यक्रमणमवि- ध्वंसि रचितं चतुर्वारं विष्णो जनिपथगतिधान्तविदुपा ॥ ८ ॥ नमस्का. रोऽपाङ्गः सकलदुरितध्वंसनपटुः कृतं नृत्यं गीतं स्तुतिरपि रमाकान्त त इयम् । तव प्रीत्यै भूयादहमपि च दासस्तव विभो कृतं छिद्रं पूर्ण फुरु कुरु नमस्तेऽस्तु भगवन् ॥ ९ ॥ सदा सेन्यः कृष्ण सजलघननीलः करतले दधानो दध्यन्नं तदनु नवनीत मुरलिकाम् । कदाचित्कान्तानां कुचकलशपनालिरचनासमासक्तं खिग्धैः सह शिशुविहारं विरचयन् ·. प्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥१०॥ मणिकर्णीच्छया जातमिदं मानसपूजनम् । यः कुर्वीतोपति प्राशस्तस्य कृष्णःप्रसीदति ॥११॥ ॥ इति श्रीयंकराचार्यविरचितं भगवन्मानसपूजनम् ।। " देवताबिसर्जनम्--यजमानो हस्तेऽक्षतानादाय " यान्तु देव- गणाः सर्वे पूजामादाय मामकीम् ।। इष्टकामसमृद्धयर्थं पुनरागमनाय च ॥ इति पीठोपरि अक्षतान् प्रक्षिप्य देवता विसर्जयेत् ।। पुनस्तांबूले पूगीफलं निधाय हस्ते धृत्वा " गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमेश्वर ।। यत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र गच्छ हुताशन॥" इत्याग्निविसर्जनं कुर्यात् ।। क्षमापनम् -- ततो यजमानः अंजलिं बद्धा यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिपु ॥न्पून संपूर्णतां याति सद्यो वंदे तमच्युतम् ।। १ ।। प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् ॥ स्मरणा- देव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥२॥ जपच्छिद्रं तपश्छिद्रंयच्छिद्रं व्रतर्मणि ॥ पूर्ण भवतु ह्यच्छिद्रं ब्राह्मणानो प्रसादतः ॥ इति क्षमापनं विधाय प्रसाद भक्षयित्वा ब्राह्मणान वृद्धान् नमस्कृत्य सर्वान् भोज- यित्वा स्वयं भुञ्जीत ।। रात्रि भजनकीर्तनादिना निनयेत् ।। ॥ इति जन्माष्टमीव्रतोद्यापनविधिः समाप्तः ॥ - y ·स्वर्णगोरीवतम् ॥ अथ श्रावणमासकृत्यम् ॥ श्रावणमासे सिंहे सवितरि पूर्वा पोडश नाड्यः पुण्यकाळः । अस्मिन् मासे एकभक्तवतं विष्णुशिवाद्यभिपेकश्वोक्तः। अन्यच्च-सिंहराशिगते सूर्ये यस्य गेहे गौःप्रमुयते तेन व्याहातभिः घृत्ताक्तायुतसंख्यसर्पपहोमं कृत्वा सा गााह्मणाय देया।। एवं निशीथे गोः क्रन्दनेऽपि (उच्च स्वरे घूम पाडे तो ) मृत्युंजयमंत्रेण होमादिरूपशान्तिः कर्तव्या ॥ एवं श्रावण- मासे दिवा अश्विनी प्रसवोऽपि निपिद्धः ।। माघे बुधे च महिपी श्रावणे वर्डवा दिवा ॥ सिंहे गावः प्रसूयन्ते स्वामिनो मृत्युदायकाः ॥ सोमवारत्रतं कार्य श्रावणे वै यथाविधि ॥ शक्तेनोपासनं कार्यमथवा निशि भोजनम् ।। इति श्रावणमासकृत्यम् ॥ ॥ अथ स्वर्णगौरीव्रतम् ॥ अथाचारप्राप्तं श्रावणशुक्लतृतीयायां स्वर्णगौरीव्रतम् ॥ ( एतच्च कर्णाटकदेशे भाद्रपदशुलतृतीयायां प्रसिद्धम् ॥) तत्र संकल्पः ॥ मम इह जन्मनि जन्मान्तरे च अक्षय्यसौभाग्यमाप्तिकामायाः पुत्रपौ- वादिधनधान्यैश्चर्यप्राप्त्यर्थं श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ स्वर्णगौरीवतमहं करिष्ये ॥ देवदेवि समागच्छ प्रार्ययेऽहं जगत्पते ॥ इमां मया कृतां पूजां गृहाण सुरसत्तमे ॥ भवानि त्वं महादेवि सर्वसौभाग्यदायिके । इदं रत्नसमायुक्तमासनं भतिगृह्यताम् ॥ इति देवीम् आवाह्य ययाशया संपूज्य मार्थयेत् ॥ पुत्रान् देहि धनं देहि सौभाग्यं देहि सुव्रते ॥ अन्यांश्च सर्वकामांश्च देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ इति संप्रार्थ्य ॥ १ घोडी। २ " स्वर्णगौर्य नम " इति पूजयेत् ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका भवान्याश्च महादेव्या व्रतसंपूर्तिहेतवे ॥ प्रीतये द्विजवर्याय चायनं प्रददाम्यहम् ॥ नानापोदशपक्वान्नर्वेणुपात्राणि पोडश ॥ कुर्याद्वस्त्रादि- मियुक्तान्याहूय द्विजदंपतीन् || व्रतोद्यापनसिद्धयर्थं तेभ्यो दद्याद व्रती नरः ।। स्वलंकृताः सुवासिन्यः पातिव्रत्येन भूपिताः ।। मम काम- समृद्धयर्य प्रतिगृह्णन्तु वायनम् ।। इति वेणुपात्राणि दद्यात् ॥ एवं पूजनं कृत्वा कथाश्रवणं रात्री जागरणं च कुर्यात् ॥ "अथोद्यापनविधि द्वितीयेऽद्धि-"अर्चयेद् पूर्ववद्देवं पश्चाद्धोम समाचरेत् ।। स्वगृयोक्तविधानेन कृत्वाऽनिस्थापनं. ततः ॥ पारभेत ततो होमं नवग्रहपुरःसरम् ॥ विलांश्च यवसंमिश्रानाज्येन च परि- प्लुतान् ॥ जुहुयाद्रुद्रमंत्रेण गौरीमंत्रेण वेदवित् ॥ अष्टोत्तरशतं वापि अष्टाविंशतिमेव वा ॥ एवं समाप्य होमं तु तत्राचार्य प्रपूजयेत् ॥ सवत्सामव्रणां भद्रां धेनुं दद्यात् प्रयत्नतः॥ अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणां च प्रयत्नतः ।। वंधुभिः सह मुंजीत नियतश्च परेऽहनि ॥ ॥ इति स्वर्णगारीव्रतम् ।। ॥ अथ दूर्वागणपतिव्रतम् ॥ श्रावणे कार्तिके वा शुक्लचतुथ्यां दूर्वागणपतिव्रतम् ॥ चतुर्थी या भवेच्छुक्ला नभोमासस्य पुण्यदा ॥ तस्यां व्रतमिदं कुर्यात् कार्तिक्यां वा पडानन ॥१॥ गजाननं चतुर्वा मेकदन्तं विपाटितम् ॥ विधाय हेम्ना विघ्नेशं हेमपीठासनस्थितम् ॥२॥ तया हेममयीं दूवाँ तदाधार व्यवस्थिताम् । संस्थाप्य विघ्नहर्तारं कलशे ताम्रमाजने ॥३॥चेष्टित रक्तवखेण सर्वतोभद्रमंडले ॥ पूजयेद्रक्तकुसुमैः पत्रिकाभित्र पंचभिःश बिल्वपत्रमपामार्गः शमी दूर्वा हरिमिया । उपचारैश्च विधिना १ आसने। २ तुलसी। .

·एकविंशतिदिनं गणपतिपूजनव्रतम् पूजयेद् गिरिजासुतम् ॥५॥ एवं संपूज्य विघ्नेशं यथाविभवविस्तरैः ।। सोपस्करं गणाध्यक्षमाचार्याय निवेदयेत् ॥६॥ गृहाण भगवन्ब्रह्मन् गण- राज सदक्षिणम् । व्रतं त्वद्वचनाद्य पूर्णतां यातु सुव्रत ॥णा एवं यःपंच वर्षाणि कृत्वोद्यापनमाचरेत् ।। ईप्सितालभते कामान्देहान्ते शांकरं पदम् ॥८॥कुर्याद्वर्षत्रयं त्वेवं सर्वसिद्धिमदायकम् ।। उद्यापन विना यस्तु करोति व्रतमुत्तमम् ॥९॥ तेन शुक्लतिलैः कार्य प्रातः स्नानं पडानन ॥ हेम्ना वा राजतेनापि कृत्वा गणपति बुधः ॥९॥ पंचगव्यैस्तु संस्नाप्य दूर्वाभिः समपूजयेत् ॥ मत्रैस्तु दशभिर्भक्त्या दूर्वायुग्मैः शिखिध्वज ।१०। दशनाममंत्रा उक्ताः स्कंदपुराणे || गणाधिप नमस्तेऽस्तु उमापुत्रा- घनांशन ॥ विनायकेशपुत्रेति सर्वसिद्धिप्रदायक ॥१॥ एकदन्तभवक्त्रेति तथा मुपकवाइन ॥ कुमारगुरवे तुभ्यमेभिर्नामपदैः पृथक् ॥२॥ इत्येवं कथित सम्यक् सर्वसिद्धिमदं शुभम् ॥३।। इति दूर्वागणपतिव्रतम् ।। H ॥ अथैकविंशतिदिनं गणपतिपूजनव्रतम् ॥ श्रावण शुक्ल चतुर्थीमारभ्य श्रावणकृष्णदशमीपर्यन्तम्॥ तत्र हव्यापिनी ग्राह्या ।। आचम्य प्राणानायम्य । हस्ते जलं सकलकामनासिद्धयर्थम् एकविंशतिदिनकं गणपतिपूजन- -प्ये" इति संकल्प्य “एकदंतं शूर्पकर्णं गजतुंड चतुर्भुजम्।। रं देवं मोदकं विभ्रतं करेग॥ एवं गणपतिं ध्यात्वा आवाह- लापर्यन्तं संपूज्य अंगपूजनं कुर्यात्।।यथा-गणेशाय नमः मिगौरीपुत्राय गुल्फो पूज०॥ विश्वेश्वराय जानुनी०॥ ० उरू पूज० ॥ लंबोदरायः चक्षःस्थलं० । गणनाथाय० स्तनी० ॥ द्वैमातुराय कंठं० ॥ वक्रतुंडाय शिरः पूजयामि ॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका . एकविंशतिपत्रपूजा ॥ गणाधिपाय० शृंगराजपत्र सम|| उमापुत्राय. बिल्वपत्र|गजाननाय दूर्वापत्रं० ॥ लंबोदराय बदरीपत्र०॥हरसू. नवे० मधुपत्रं० ॥ गजवक्त्राय तुलसीपत्रं० ॥ गुहाग्रजाय० अपामार्ग- पत्र० ॥ एकदन्ताय वृहतीपत्र०|| इभवक्त्राय शमीपत्र०॥ विकटाय० करवीरपत्र०॥ विनायकाय अश्वत्यपत्रं ॥ कपिलाय० अर्कपत्र०॥ वटवे० चंपकपत्र० । अभयमदाय० अर्जुनपत्रं० ॥ पत्नीहिताय विष्णुकान्तापत्र० ॥ सुराधियतये. देवदारुपत्र० ॥ भालचन्द्रायः अगरुपत्रं०॥ हेरंवाय० श्वेतदू पत्र०॥ शूर्पकर्णाय० जातीपत्र०॥सुर- नाथाय० धन्तुरपत्र० ॥ एकदन्ताय० केतकीपत्रं सम० ॥ २१॥ एकविंशतिनामपूजा । दस्तेऽक्षतान् गृहीत्वा-गजाननाय विघ्न- गजाय। लंबोदरायः। शिवात्मजाय वक्रतुंडाय शूर्पकर्णाय० ॥ कुजाय। बिनायकाय०। विघ्ननाशनाय विकाय० वामनाय० सर्वार्तिनाशिने भगवते विन। धूम्रकाया सर्वदेवाधिदेवाय०। एकदन्ताय०। कृष्णपिंगाय० भालचंद्राय गणेश्वरायः। गणपाय ॥ २१ ॥ ततः पुष्पधूपदीपादिभिः संपूज्य एकविंशतिसंख्याका: प्रदक्षिणाः कृत्वा प्रार्थयेत् ।। दीनानाय दयानिधे सुरगणैः संसेव्यमानं द्विजैर्ब्रह्मेशानमहेन्द्रशेपगिरिजागंधर्वसिद्धैः स्तुतः ॥ सर्वारिष्टनिवा- रणेकनिपुण त्रैलोक्यनाय प्रभो भक्ति से सफलां कुरुष सकलान क्षान्त्वाऽपराधान्मम ।। इति संप्रार्थ्य एकविंशत्यर्यान दद्यात् ॥ यया- "गौरीसुत नमस्तेऽस्तु सर्वप्तिद्धिमदायक ।। सर्वसंकष्टनाशार्थमों में प्रतिगृह्यताम् ।।" इत्यर्यान् दत्वा ।। "पूनासांगतासिद्धयर्थं ब्राह्मणाय चायनप्रदानं करिष्ये" इति संकल्प्य ॥ दशमोदकसंयुक्त वायनं च फल- ·एकविंशतिदिनं गणपतिपूजनम्रतम् प्रदम् ॥ गणेशप्रीणनार्थाय गृहाण त्वं द्विजोत्तम ॥(कर्त्तव्या मोदकास्तत्र एकविंशतिसंख्यकाः ॥ दश विप्राय दत्वा तु एकं देवे नियोजयेत् ॥ अवशिष्टाः स्वयं भक्ष्याः श्रुतमेव मया विभो) ॥ इति वायनं दत्त्वा व्रतसांगतासिद्धये ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ इदं व्रतं गणेशस्य करिष्यति च मानवः ॥ तस्य कार्याणि सर्वाणि सिद्धिं यास्यन्ति सत्वरम् ॥ (एतदेव शिष्टाचारेण श्रावण शुक्लचतुर्थीमारभ्य माघशुक्लचतुर्थी- पर्यन्तं क्रियमाणं दृश्यते ॥) यथाविधि स्नात्वा धौते वाससी परिधाय आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य मम समस्तपापक्षय- पूर्वकै सप्तजन्मराज्यसौभाग्यादिविवृद्धये महागणपतिमीतिद्वारा उमा- महेश्वरसालोक्यसिद्धये पण्मासपर्यन्तं दुर्वागणपतिव्रतमहं करिष्ये ।। इति संकल्प्य प्रतिदिन गणेशं पोडशोपचारैः पूजयेत् ॥ इति ।। " अधोद्यापनविधिः "-एवं चरित्वा पण्मासान शुचिः सत्य- परायणः॥ पश्चाद् गंधादिदूर्वाभिरर्चयेत्तं सदा पुनः ॥१॥ उद्यापन प्रक- तव्यं देशकालानुसारतः ॥ ततो मगधदेशस्य मानेन यवपिष्टकम् ॥२॥ दशमानकमादाय दशाटावपि मोदकान् ॥ कृत्वा घृतप्लुतान सम्यक पड् देवाय पडात्मने ॥३॥ पड़ च विप्राय दातव्याः श्रोत्रियाय कुटुंबिने ।। विनायकं गणाध्यक्ष विघ्नेशंश्रीगणाधिपम् ॥४॥ वरदं सुमुखं चैव दूर्वा पटक प्रपूजयेत् ॥ षड् दूर्वाश्व तथा दद्यान्महापूजा प्रकल्पयेत् ॥५॥ व्रतं दूर्वागणेशस्य सर्वसिद्धिकरं परम् ॥ इह लोके सुखी भूत्वा पश्चाच्छि- वपुरं व्रजेत् ॥ ६॥ ॥ इति एकविंशतिदिनं गणपतिपूजनव्रतम् ॥

·१९८ व्रतोद्यापनचंद्रिका ॥ अथ कपर्दिविनायकवतम् ॥ श्रावणस्य सिने पक्षे चतुमिकभुग प्रती ॥ व्रतं कुर्याद गणेशस्य मासमेकं समाचरेत् ॥ आचम्य प्राणानायम्य देशकाली संकीर्त्य मम चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थं कपर्दिगणेशव्रतमहं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य “गं गणेशाय नमः " इति मूलमंत्रेण पडंगन्यासं कृत्वा ।। पीठपूजनम् ॥ हस्ते अक्षतान गृहीत्वा नमो भगवते सकलगु- णात्मशक्तियुतानन्तयोगपीठाय नमः ॥ (अष्टदलकेसरेषु॥) वीत्राय नमः। ज्वालिन्यैः । नंदायै । भोगदायै० कामरूपिण्यैः । उग्रायन तेजोवत्यै० । सत्यापै० । मध्ये विघ्नविनाशिन्यैः ॥ इति पीठं संपूज्य ध्यायेत् ।। एकदन्तं महाकायं लंबोदरं गजाननम् ॥ विघ्ननाशकरं देवं गणेशं प्रणमाम्यहम् ॥ इमां पूजां गृहाणेश कपर्दिगणनायक ॥ इति ध्यात्वा आवाहनाधुपचारः संपूज्य ॥ पुष्पमालान्ते अंगपूजा कुर्यात् ॥ यथा-कपर्दिगणनायाय नमः पादौ पूजयामि || गणेशाय० जानुनी पूज०॥ गणनाथाय० अरू पूज० ॥ गजक्रीडाय० कटी पू०॥ वक्रतुंडाय० हृदयं पूज० ॥ लंबोदराय० कंठं पूज० ॥ गजाननाय० स्कन्धौ पूज० ॥ हेरवाय० इस्ती पूज० ॥ विकटाय० मुखं पूज० ॥ विघ्नराजाय० नेत्रे पूज० ॥ धूम्रवर्णाय० शिरः पूज० ।। कपर्दिने० सांग पूजयामि ।। इस्तेऽक्षतान गृहीत्वा- अथावरणपूजा ।। (१) ईशानाय अघोराय ।तत्पुरुपाय । वामदेवाय० सद्योजाताय० ।इति प्रयमावरणम् ।। (२) वक्रतुंडाय०॥ एकदन्ताय० महोदराय० गजाननाय विकटाय० विघ्नराजाय धूम्रवर्णाय०विनायकाय० ॥ इति द्वितीयावरणम् ॥ (३) बाह्यः ।

·। नागपंचमीव्रतम् माहेश्वर्या कौमार्यै वष्णव्यैः। वारायला इंद्राण्य० चामुंडाया महा- लक्ष्म्यै० । इति तृतीयावरणम् ।। (४) इंद्राय० । अग्नये । यमाय०। निर्ऋतये। वरुणाय० । वायवे । सोमाय०। ईशानाय० । ब्रह्मणे । अनन्ताय० ॥ इति चतुर्थावरणम् ॥ (५) वनाय० । शक्तये । दंडाय० । खगाय० । पाशाय० अंकुशाय० । गदायै० । त्रिशूलाय० । चक्राय० । पाय । इति पंचमावरणम् ॥ ततो धूपदीपनैवेद्याधुपचारैः संपूज्य ब्रह्मचारिपूर्जा कुर्यात् ॥ अफणान्मुष्टिगणितास्तंडुलान्सवरा- टकान् ॥ विप्राय वटवे दद्याद्धपुष्पार्चिताय च ॥ १॥ तंडुलान् वै ततो दद्यात्पाके चान्ने च शोभवान् ॥ कपर्दिगणनाथोऽसौ प्रीयता तंडुलैः सदा ॥२॥ कथां श्रुत्वा विधानेन देवमुद्रासयेत्ततः ॥ ३ ॥ ॥ इति कपर्दिविनायकवतम् ॥ .. ॥ अथ नागपंचमीव्रतम् ॥ श्रावण शुक्लपंचम्पा व्रतविधिः॥ यथाविधि स्नात्वा धौते वाससी परिचाय शुभासने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य ॥ सुमुखश्चेत्यादि पठित्वा ॥ जलमादाय ।। अद्येत्यादिः तिथौ ममात्मनः पुत्रपौत्राद्यनव- च्छिन्नसन्ततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयद्वारा सदभीष्टसिद्धयर्थं १ ईश्वर उवाच-शृशुभार्गव यत्नेन पूजानागविधि तथा पन्ध्यत्वं विलय याति दुःखवैधव्यनाशनम् ॥ मृतवत्सा च या नारी गर्भस्रावा च या भवेत् ॥ काकवन्ध्या भवेत् स्त्री या तथा ऋतुविचार्जिता । मृतवत्सा च या स्त्री तु विघ्युक्त प्रसवायते ॥ तासां दोपविनाशार्थाय पूजां कुर्यात् विधानतः ॥ " नागदेवि महादेवि पाताले मृतरक्षिणि ॥ अपत्यं च तथा देहि शिशूनां कुर रक्षणम् ॥" एतद्गतमुपासीत सुखसंतान- वर्धनम् ॥ सर्वदुःखहरं वत्स सर्वसौभाग्यवर्धनम् ॥ यावन्दर्भसमुद्भूति- ·२०० प्रतोद्यापनचन्द्रिका वन्ध्यत्वनिरसनपूर्वक दीर्घायुःपुत्रमाप्त्यर्थं नागदेव्या विधानमह करिष्ये ॥ तदंगभूतं दिग्रंक्षणं कलशार्चनं दीपपूजनं गणपतिपूजन- स्वस्तिपुण्याहवाचन (मातृकापूजनं वसोरां नांदीश्राद्धम्)आचार्यादि- ब्राह्मणवरणम् अग्निमतिष्ठापन प्रधानदेवतास्थापनं च करिष्ये ॥ इति मासे पष्ठाप्टमे तथा ॥कुर्यात् पूजां महाभाग गर्भरक्षाकरी भवेत् ॥ चैत्रे श्रावणमासे च वैशाखे कार्तिकेऽथवा ॥ माघे शुक्ले च रहसि कर्त्तव्यं नागपूजनम् ॥ शुक्लपक्षे तु संप्राप्त पंचम्यां या तिथिभवेत् ॥ अथवा कृष्णपक्षे तुभानुभौमदिने तथा॥ मापकै गसंख्याकैदेषीं कुर्यात्म- यत्नतः ॥ तदर्धे तु विशेषेण तक्षकं कारयेत्तथा। सुवर्ण रजत वापि तानं वापि च कारयेत्॥ पूजयेत्तां विधानेन मणिरत्नविभूपणैः ।। फलैश्च विविधैश्चैव नैवेद्यैर्वलिकर्मभिः ॥ गोधूमैर्मापकैर्युक्तं तण्डुलैश्च कणप्रिय ।। दुग्धैश्च धृतसंयुक्तऐडमिश्रं समन्ततः ॥ यं च प्रतिमा कृत्या कंठदेशे तु धारयेत् ॥ दपतीस्नानमादाय मंत्रपूतेन वारिणा ॥ नागलोकेषु पुरेपु वतं गुप्तं तु कारयेत् ॥ अरण्ये वल्मिकं चैव सर्पाणां गेहमुत्तमम् ।। तत्स्थानमुत्तम ज्ञात्वा पूजां कृत्वा विधानतः ॥ पुण्याहे शुभनक्षत्रे ग्राह्य चन्द्रे सुशोभने ॥ ब्राह्मणांश्च समाहूय कुलीनान् वेदपारगान ॥ नागसं- ख्यान सुसंपूज्यान अर्घ्यपाद्यैः समर्चयेत् ॥ १ दिनक्षणादि(पृष्ठे)दष्टव्यम्। केटलाक देशमा स्त्रियो नागपगला परम्परा प्रमाणे धारण करे छे तो नागपांचमे नागपगलां धारण करवां होय ते स्त्रियोए गोरित देवडाबवू ॥ तेमा अढार गोरणीने भोजन करावी नाडाछडी चाल्ला दक्षिणा आपवी। केटलाएक देशमा सुपडामा काळी गजी पाथरी अडदथी नागमंडळ करी पूजा करे हे, होम विगेरे करतां नथी, अने पांचथी महार सुधीनी गोरणी करे छे, अने भोजन पण कंसारखेंज करे छे. देशाचाल प्रमाणे व्यवस्था करवी ३ केटलाक देशमां भीते सुखड़ना चंदनथी समचोरस मंडल करी वचमा नागनुं स्थापन करे छ, भने सुपडामां काळी गजी मूकी भडदथी नयनागर्ने स्थापन करी नागपगला मूकी पहेरनारी स्त्री पासे पूजा करावे हे. २ पुरष बेसे तोज नान्दीश्राद्ध करावयु ॥

·नागपचमीव्रतम् २०१ संकल्प्य दिग्रक्षणादिब्राह्मणवरणान्तं कृत्वा।।स्थंडिले पंचभूसंस्कारपूर्वक वाहि (पृ.१४९)संस्थाप्य पीठे कृष्णवस्त्रं प्रसार्य तदुपरि मापैः (अडद) पदकोणं तदुपरि वृत्तं तदुपरि अष्टपत्रं तदुपरि चतुरोपेतं चतुरस्रं कृत्वा तन्मध्ये पूर्णापानान्तं कलशं संस्थाप्य तदुपरि प्रधानमूर्ति (नागदेवतानां पगला) कृताग्न्युत्तारणमाणप्रतिष्ठा च संस्थाप्य ॥ अक्षतान् गृहीत्वा ( मध्ये ) वैश्यवर्ग नीलवर्णं फणैः पंचशतैर्युतम् ।। युक्तमुत्तुंगकायं च तक्षकं मणमाम्यहम् ।।१।। तक्षकाय नमः तक्षकमावा- हयामि स्थापयामि ॥१॥ (पूर्वपत्रे ) क्षत्रवर्ग पीतवर्णं फणः सप्तशतै- र्युतम् ॥ युक्तमुत्तुंगकायं च वासुकिं प्रणमाम्यहम् ॥ २॥ वासुकये. वासुकिमावा ॥२।। (अग्निकोणे) शूद्रवर्ग श्वेतवर्ण शतत्रयफणायुतम्।। युक्तमुत्तुंगकायं च कर्कोटं च नमाम्यहम् ॥३॥ कर्कोटकाय० कर्कोटकमाचा० ॥३॥ (दक्षिणे ) अनन्तं विप्रवर्ग च तथा कुंकुमवर्ण- कम् ।। फणासहस्रसंयुक्तं तं देवं प्रणमाम्यहम् ॥ ४ ॥ अनन्ताय० अनन्तमावा०॥४॥ (नैर्ऋत्ये)शंखपालं क्षत्रियं च पीतं सप्तशतैः फणैः ।। युक्तमुत्तुंगकायं च शिरसा प्रणमाम्यहम् ॥ ५॥ शंखपालाय. शंखपालमावा० ॥५॥(पश्चिमे) वैश्यवर्ग नीलवर्ण फणः पंचशतैर्युतम् ।। युक्तमुत्तुंगकायं च महापन नमाम्यहम् ॥ ६ ॥ महापद्माय० महापझ- मावा० ॥६॥ ( वायव्ये ) वैश्यवर्ग नीलवर्ण फणैः पंचशतैर्युतम् ॥ युक्तमुत्तुंगकायं च तन्नीलं प्रणमाम्यहम् ॥७॥ नीलाय. नील- मावाणा ( उत्तरे) कंवलं शूद्रवर्ग च शतत्रयफणैर्युतम् ॥ आवाह- यामि नागेशं प्रणमामि पुनः पुनः ॥८॥ कंधलाय. कंवलमावा० ॥८॥ (ऐशाने ) विमवर्ग श्वेतवर्ण सहसफणसंयुतम् ॥ आवाहयाम्यहं देवं १ दिनक्षणादि (६-४५ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ॥)

·२०२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका शेष वै विश्वरूपिणम् ॥९॥ शेषाय शेषमावा०॥९॥ इत्यावाह्य " तक्षकाद्यावाहितदेवेभ्यो नमः" इति मंत्रेण यथाशक्या पूजयेत् ॥ नलमादाय- अनेन पूजनन तक्षकादिनवनागा:प्रीयन्ताम् ॥ इति तत- स्तदुत्तरे पीठोपरि श्वेतवस्त्रं प्रसार्य तदुपरि अक्षतरष्टदलं कृत्वा कलशोपरि "अमृतरक्षिण्यै नमःअमृतरक्षिणीमावास्थागा"इत्याबाह्य अमृतरक्षिणी यथाशक्या संपूज्य । अनेन पूजनेनामृतरक्षिणी प्रीयताम् ॥ इति । ततः सर्पसूक्तं पवेद वा "महिम्नः पारं ते." इति रुद्रसूक्तं पठेत् ॥ ततो दक्षिणतो ब्रह्मासनादि कृत्वा आगारावाज्यभागी हुत्वा ।। बलवर्धनना- मानि संपूज्य प्रधानहोमः ।। "ही तत्कारिणी विपहारिणी विपरूपिणी विष इन इन्द्रस्य वत्रेण नमः ॥” इति मंत्रेण चरुतिलाज्यगुग्गुल- द्रव्यैरष्टोत्तरशतसंख्यया जुहुयात् ॥ ततः तक्षकादीनां एकैकामा ज्याहुति जुहुयात् ॥ एवं प्रधानहोम समाप्य ॥ अष्टाविंशतिसंख्यया १ नागण ते रूपानी गोळ ॥ २" सर्पसूक्तम्- ' ब्रह्मलोके च ये सर्पा शेषनागपुरोगमा । नमोऽस्तु तेभ्यः सुभीता' प्रसन्ना सन्तु मे सदा ॥ १॥ विष्णुलोके च ये सर्पा वासुकिप्रमुखाश्च ये | नमोऽस्तु० ॥ २ ॥ रद्रलोके च ये सपा- स्तक्षकप्रमुसास्तथा ॥ नमोस्तु०॥३॥ खाण्डवस्य तथा दाहे स्वर्ग ये च समाथिता ॥ नमोस्तु०॥ ४॥ सर्पसत्रे च ये सर्पा आस्तिकेन च रक्षिता ॥ नमोस्तु०॥५॥ प्रलये चैव ये सर्पाः फर्कोटप्रमुखाश्च ये ।। नमोस्तु०॥ ६ ॥ धर्मलोके च ये सर्पा चैतरण्या समाधिता ॥नमोस्तु. ॥७॥ ये सपा पार्वतीयेपु दरीसधिपु संस्थिता ॥ नमोस्तु.॥८॥ ग्रामे वा यदिद्यारण्ये येसो प्रचरन्ति हि नमोस्तु०॥९॥ पृथिव्या चैव सर्पा ये सर्पा ये बलिसस्थिता नमोस्तु० ॥१० रसातले च ये सर्पा अन न्ताद्या महावला ॥ नमोस्तु० ।। ११ । अनेन ब्राह्मणद्वारा सर्पसूक्तजप ऋतेन अनन्तादिदेवा प्रीयन्ताम् ।। इति ।।

·नागपंचमीनतम् २०३ तिलद्रव्येण व्याहृतिहोमम् “आग्निवायुसूर्येभ्यो नमः" इत्यनेन कृत्वा उत्तरपूजनमारभ्य प्रणीताविमोकान्तं (पृ.) कृत्वा *अनिरीक्षणीयां महिषी "महिप्यै नमः" इति मंत्रेण पूजयेत् || ततः स्थापितदेवताभ्यः पुनः गंधं पुष्पं धूपं दीपं महानैवेद्यं (थाल ) दक्षिणां नीराजनं भदक्षिणं कृत्वा मार्थयेत् ॥" नवकुलाय विद्महे विपदन्ताय धीमहि ॥ तन्नः सर्पः प्रचोदयात् ॥” इति संपार्थ्य ॥ ततः अमृतरक्षिणीमंडलाये मृदा तडागं कृत्वा तत्र दुग्धं पूरयित्वा मध्ये चर्ट करीरं च रोपयेत् ॥ करीरवृक्षमूलान्मृदमानीता तत्समीपे संस्थाप्य तत्र वल्मीकं विभाव्य ततो यजमानो दुग्धेन वल्मीक सिंचेत् ॥ तत्र मंत्रः ॥ " अंतरिक्षे च ये सपी ये सर्पा भूमिपालकाः। तेभ्यो दुग्धं मया दत्तं प्रजामृतमसिंचये ॥ इति मंत्रेण वल्मीकं तदागं च सिंचयेत् ।। ततस्तन्मध्ये पूजितां प्रतिमा रक्तसूत्रेण प्रोतां निधाय तदने बलिदानार्थं दुग्धं निधाय " तक्षका- द्यावाहितदेवेभ्यो नमः वलिं सम०" इति बलिं दत्वा ततः स्थापित- कलशोदकेन सपत्नीकयजमानं सुराँस्त्वेत्यादिमंत्रैरभिपिच्य तिलपात्रा- दिकं दत्वा आचार्यपूजनपूर्वकं तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् ॥ ततो वल्मीकाग्रे * झोरण -रूपानी चोरस भेस. १ केटलीक न्यातमां एवो रीवाज छे के पाडीने घेर लाबी तेने बेर आंखे पाटा बांधी" महिप्यै नमः ए नाममनथी पूजा करावे छे अने पछी नागदेवता पासे आवी पाटो छोडी उत्तरपूजा करायवामां आवे छे.२ दीप कोपरानी वाटीमा करवो अने नाडाछळीना नव तारनी दीवेट करवी ॥ ३ नैवेद्यमा कयरोटमा नेवखंड पुरावी तेमा नवदीवडा मूकवा ॥ ४ नैवेद्यना नवदीपडाधीज आरती करवी अथवा रीवाज प्रमाणे करखु ॥ ५ केराना झाडनी डाखडी ॥ ६ राफडो॥७ सुरास्त्येति मंत्रा (२६ पृष्ठे) द्रष्टव्याः ।।

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका दीपं निधाय दंडवत्प्रणमेद ॥ ततः वल्मीकात् मूर्तिमादाय शुद्धोदकेन संस्नाप्य कंठे धारयेत् ।। आशिषो गृहीत्वा मधानपीठादिकमाचार्याय दत्वा-कृतेनानेन नागपूजनाविधानेन नागदेवताः पीयन्ताम् !! नतो यान्तु देव०॥ इति स्थापितदेवान अग्नि च विसय बाह्मणान् मुवासिनीश्व भोजयित्वा स्वयं मुंजीत ।। ।। इति नागदेवता (गोरित ) व्रतनिधिः ।। ॥ अथ प्रतिवार्पिकनागपञ्चमीव्रतम् ॥ तच्च श्रावणशुलपंचम्या मध्याह्नव्यापिन्यां कार्यम् ॥ नद्यादी स्नात्वा ।। अद्यत्यादि० मम सन्तानवृद्धिपूर्वकं सुखाचभिद्धिद्वारा श्रीनागरूपपरमेश्वरमीत्यर्य नागपंचमीत्रतं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य । पट्टे कुडघे वा चंदनादिना नागान् विलिख्य मृन्मयान वा कृत्वा तान् क्षीरदधिक्षितकुशादिभिः पूजयेत् ।। तत्र मंत्रः ॥ " अनन्तं वासुर्फि शेपं पद्मनाभं महाबलम् ॥ कालियं तक्षकं चैव कर्कोटकथनंजया।" इति मंत्रेण ययाशत्तया आवाहनादिमार्थनान्तं पूजनं कृत्वा विप्रेभ्यो भोजनं दत्वा स्वयं तैलपक्वविवर्जितं भोजनं कृत्वा रात्री तद्ध्या- नरतः स्वप्यात् ।। इति नागपंचमीनतम् ।। ॥ अथ शीतलासप्तमीवतम् ॥ श्रावणशुरूसप्तम्यां शीतलावतम् ॥ तच्च मन्याहव्यापिन्यां कार्यम् ॥ अय व्रतविधिः स्कान्दे ।। अयेत्यादि० ममह जन्मान जन्मा- १ मीत उपर। केचित् कृष्णपक्षे कुर्यन्ति । ३माधीये हारित पूजावतेपु सर्वेषु मध्याह्नन्यापिनी लिथि ।। - ·शीतलासप्तमीव्रतम् २०५ न्तरे च अवैधव्यप्राप्तये अखंडितभर्तृसंयोगपुत्रपौत्रादिधनधान्यप्राप्तये च शीतलावतं तदङ्गत्वेन पूजनं च करिष्ये ॥ इति संकल्प्य तत्र अष्ट- दलयुते पीठे अत्रणं कलशं संस्थाप्य तदुपरि सौवर्णादिनिर्मितां शीतला- मूर्ति संस्थाप्य ध्यायेत् ।। वंदेऽहं शीतलां देवीं रासभस्था दिगंवराम् ।। मार्जनीकलशोपेतां शूपीलंकृतमस्तकाम् । शीतले दह में पापं पुत्रसौख्य- फलप्रदे ।। धनधान्यमदे देवि पूजा स्वीकुरु ते नमः ॥ “शीतलादेव्यै नमः " ध्यायामि ॥ इति शीतलादेवीं ध्यात्वा ततः हीशीतलाय नमः" इति मंत्रेणावाहनादिदीपान्तोपचारैः संपूज्य समीपे दधिघृत- मिश्रपक्वान्ननैवेद्यं निधाय " शीतले पंचपक्वान्नदध्योदनयुतं शुभम् ॥ नैवेद्यं गृह्यता देवि घृतमिथं च सुंदरिया इति नैवेद्यं निवेध नीराजनं प्रदक्षिणां कृत्वा प्रार्थयेत् ॥ “शीतले दह मे पापं पुत्रपौनसुखप्रदे। धन- धान्यप्रदे देवि पूजां गृह्ण नमोऽस्तु ते" ॥ इति संपॉर्थ्य ॥ (अत्र सति समये शीतलास्तोत्रण प्रार्थना कर्तव्या वाऽनन्तरं पाठः १ कुंसे संस्थापयेद्देवीं पूजयेनाममंत्रतः ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ (अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋपिः ।। अनुष्टुप् छदः ॥ शीतला देवता । लक्ष्मीः बीजम् ॥ भवानी शक्ति ॥ सविस्फोटकनिवृत्तये जपे विनियोगः)। ईश्वर उवाच । वंदेऽह शीतला देवी रासभस्थां दिगम्बराम् ॥ मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालंकृतमस्तकाम् ॥ १ ॥ चंदेऽहं शीतला देवी सर्वरोगभयापहाम् ॥ यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥ २॥ शीतले शीतले चेति यो घूयाहाहपीडितः ॥ विस्फोटकमयं घोर शिमं तस्य प्रणश्यति ॥३॥ वस्त्वामुदकमध्ये तु धृत्वा पूजयते नरः ॥ विस्फोटकभयं घोरंगृहे तस्य न जायते ॥ ४ ॥ शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगंधयुतस्य च ॥ प्रनष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥५॥ शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्यज्ञान ।। विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकाऽमृतवर्षिणी ॥६॥ गल.

·२०६ भ्रतोद्यापनचन्द्रिका कार्यः॥) विशेषाः ॥ शीतले शीतलाकारे अवैधव्यसुतप्रदे ॥ श्रवण- स्यासिते पक्षे गृहाणाय नमोस्तु ते॥ इत्यध्यं समर्प्य तसंपूर्णफला- वाप्तये ब्राह्मणाय वायनं दद्यात् ॥ तत्र मंत्रः॥ दध्यन्नं दक्षिणायुक्तं वायनं फलसंयुत्तम् ॥ शीवलामीतये तुभ्यं ब्राह्मणाय ददाम्यहम् ॥ अनेन पूजनेन शीतलादेवी मीयताम् ।। इति शीतलावतम् ॥ गंडग्रहा रोगा ये चान्ये दारणा नृणाम् ॥ त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले थांति संक्षयम् ॥७॥न मन्त्रो नौपधं तस्य पापरोगस्य विद्यते ॥ स्वामेकां शीतले धात्री नान्यां पश्यामि देवताम् ॥८॥ मृणालतंतु. सदृशी नामिहन्मध्यसंस्थिताम् ॥ यस्त्वां संचिंतयेद्देवि तस्य मृत्युन जायते ॥९॥ अष्टकं शीतलादेव्यो यो नरःप्रपठेत्सदा ॥ विस्फोटकमयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥१०॥ थोतन्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्ति समन्वितैः ॥ उपसर्गविनाशाय पर स्वस्त्ययनं महत् ॥ ११॥ शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ॥ शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नम ॥ १२ ॥ रासमो गैर्दमश्चैव खरो वैशाखनंदनः ॥ शीतलायाहनश्चैव दूकंदनिरंतनः ॥ १३ ॥ एतानि खरनामानि शीतलाने तु यः पठेत् ।। तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारड्न जायते ॥ २४ ॥ शीतलाष्टकमेवेदं न देय यस्य कस्यचित् ।।दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै॥१५॥ ॥ इति श्रीस्कंदपुराणे शीतलाष्टकस्तोत्रं संपूर्णम् ।। ॥ अथ पवित्रारोपणविधिः॥ विधिना पवित्राणि निर्माय सर्वाणि पवित्राणि पंचगव्येन प्रोक्ष्य प्रणवेन प्रक्षाल्य मूलेनाष्टोत्तरशतमभिमंत्र्य ग्रंथीन् कुंकुमेन रंजयित्वा १ थावणस्य सिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे। द्वादश्यां वासुदेवाय पवित्रारोपणं स्मृतम् ।। द्वादश्यां श्रावणे वापि पंचम्यामथवा द्विज ॥ अनुकूलेषु कर्तव्यं पंचदश्यामथापि वा ॥ पवित्रारोपणं विनाच्छावणे न भविष्यति ॥ कार्तिक्यवधिशुकास्ते कर्तव्यमिति नारद । कासिस्त्रस्य ·पवित्रारोपणविधिः १०७ सर्वपवित्राणि चंशपात्रे संस्थाप्य वस्त्रेण पिधाय देवपुरतो न्यस्य । "क्रियालोपविधानार्थं यत्वया पिहितं प्रभो ॥ मयैतक्रियते देव तव तुष्टय पवित्रकम् ॥ न मे विनो भवेदेव कुरु नाथ दयां मयि ।। सर्वथा सर्वदा विष्णो मम त्वं परमा गतिः" इति संप्रार्थ्य आधिवासन कुर्यात् ॥ तद्यथा अयेत्यादि० संवत्सरकृतपूजाफलावाप्त्यर्थम् अमुकदेवतामीत्यर्थम् अधिवासनविधिपूर्वकं पवित्रारोपणं करिष्ये ।। इति संकल्प्य देवपुरतः सर्वतोभद्रे जलपूर्ण कुंभ संस्थाप्य कुंभे वंशपानं तत्र तानि पवित्राणि निधाय तेषु " संवत्सरस्य यागस्य पवित्रीकरणाय भोः। विष्णुलोकात्पवित्राद्य आगच्छेद नमोस्तु ते ॥" इति मंत्रेण मूलमत्रेण चावाह्य त्रिसूया ॐकार-सोम-बहि- ब्रह्म-नागेश-प्रजापति-सूर्य-शिव-विश्वेदेवानुत्तममध्यमकनिष्ठपवि- नेपु ब्रह्मविष्णुरुद्रान् सत्त्वरजस्तमांसि चावाह्य वनमालायां प्रकृति चावाह्य मूलमंत्रेण " श्रीपवित्राद्यावाहितदेवताभ्यो नमः" इत्यनेन गंधाधुपचारैः पूजयेत् ॥ ततः पूर्वसंपादितं वितस्तिमात्रं द्वादशग्रंथिक गंधपवित्रमादाय "विष्णुतेजोद्भवं रम्यं सर्वपातकनाशनम् ।। सर्वकाम- प्रदं देव तांगे धारयाम्यहम् ॥" इति मंत्रेण मूलसंपुटितेन नवसूत्रीं विधाय अष्टोत्तरशतनवगायच्या देवजानुपर्यन्तं चतुर्विशतिग्रं- थिकमुत्तमपवित्रम्॥चतुःपंचाशत्सूत्र्याउरलंबिद्वादशनंथिक मध्यमम् ॥ सप्तविंशतिनयसूच्या अष्टप्रथिकं नाभिपर्यन्तं कनिष्ठं पवित्रं च कृत्वा ॥विशत्युत्तरशतेन सप्तत्या या नवसूच्या पादलंबिनी वनमालामप्टोत्त- रशतचतुर्विशत्यन्यतरग्रंथिकां कृत्वा द्वादशनवस्त्या द्वादशग्रथिक गंधपवित्रं सप्तविंशतिनवसूत्र्या गुरपवित्रं त्रिसूत्यांगदेवतापवित्राणि कुर्यात् ।। शिवपविनाणि लिंगविस्तारानुसारेण कुर्यात् ॥

·व्रतोयापनवन्द्रिका देवपादयोः समर्पयेत् ॥ देवस्य करे वा वध्नीयात् ॥ ततो देवं पंचो- पचारः संपूज्य प्रार्थयेत् ।। " आमंत्रितोऽसि देवेश पुराणपुरुषोत्तम ॥ पातस्त्वां पूजयिष्यामि सान्निध्यं कुरुते नमः ॥ ततः साष्टांग प्रणम्य पुष्पांजलि दद्यात् ॥ इत्पषिशासनम् ॥ ॥ अथ पवित्रपूजनम् ॥ ततो रात्रि सत्कयाजागरेण नीत्वा प्रात:काले सद्योऽधिवासने गोदोहांतरित वा काले " पवित्रारोपणांगभूतं देवपूजनं पवित्रपूजन च करिष्ये ॥" इाते संकल्प्य देवं पवित्राणि च फलायु- पनवेद्यांतं गंधाधुपचारःसंपूज्य गंधदुर्वासतयुतं कनिष्ठं पवित्रमादाय ।। "देवदेव नमस्तुभ्यं गृहाणेदं पवित्रकम् ॥ पवित्रीकरणार्याप वर्षपूजाफलमदम् । पवित्रकं कुरुष्वाय यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥ शुद्धो भवाम्यहं देव खत्मसादात्सुरेश्वर ॥” इति मंत्रेण मूलसंपुटि- तेन वा दत्वा || मध्यपोत्तमपवित्र वनमाला पवमेवतन्मंचाहत्त्या दद्यात् ।। अंगदेवताभ्यो नाम्ना समर्प्य महानैवेद्यं दत्ता नीराज्य प्रार्थयेत् ॥ “मणिविद्रुममालापिर्मदारकुसुमादिभिः । इयं सांवत्स- रीपूजा तवास्तु गरुडध्वज । वनपाला यया देव कौस्तुभं सततं हृदि ।। तद्वत्पवित्रतंतूस्त्वं पूनां च हृदये वह "॥ ततो गुरुं संपूज्य पवित्रं दत्वा स्वयमपि सकुटुंबो धारयेत् ।। ततो ब्राह्मणः सह भुक्त्वा त्रिरात्रं ब्रह्मचर्यादिनियमान देवे पवित्राणि धारयेत् ॥ देवस्य स्ना- नाटिकोपचारान् पवित्राणि उत्तार्य कारयेत् ।। तस्विरात्रान्त संपूज्य पवित्राणि विसर्जयेत् ॥ इति पवित्रारोपणविधिः ।।

·उपाकर्मविधिः २०९. ॥ अथ उपाकर्मविधिः॥ श्रीगणेशाय नमः ।। तत्रादौ मृत्तिकागोमयकुशतिलसुमनाक्षतदूर्वा- पामार्गधात्रीफलसुगंधितैलकेसरान्वितश्रीखंडयज्ञोपवीतकुंकुमरक्षाधूपदी- पनैवेद्यफलतांबूलदक्षिणादिकं गृहीत्वा जलाशयं गच्छेत् ॥ तत्र स्नानविधिं कुर्यात् ।। नित्यस्नानं नद्यादौ । पाणिपादं प्रक्षाल्याचम्य ॥ "देवदेव जगन्नाथ शंखचक्रगदाधर ॥ आज्ञा देहि च मे विष्णो तव तीर्थावगाइने ॥१॥ नमः पुण्यजले देशे नमः सागरगामिनि ॥ कावेरि नर्मदे सिंधो जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥ २॥ सागरः स्वननि- |पदंडहस्तासुरान्तक । जगत्स्टर्जगन्मदिनमामि त्वां सुरेश्वर ॥३॥" इत्युच्चार्य तीर्थस्नान कुर्यात् ।। ( अन्यथा फलमद्धं स्यात क्षेत्रज्ञो हरते ध्वम् ।।) तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम ॥ भैरवाय नमस्तुभ्य- मनुज्ञां दातुमर्हसि" इति भैरवाय नमस्कृत्वा ।। आचम्य कुशोपग्रहः।। उत्तिष्ठन्तु महद्भूता ये भूता भूमिपालकाः॥ भूतानामविरोधेन स्नान- कर्म समारभे ॥१॥ तीर्थदेवते एप तेऽर्घः ॥ १॥ विष्णुपादाग्रसं- भूते गङ्गे त्रिपथगामिनि ॥ धर्मद्रवेति विख्याता पापं मे हर जाहवि १ तागड सोनी, वैश्य, सुथार, तपोधन, भाट, कायस्थ, लवाणा, भाटिया वगेरे जेने जनोई देवाय छे तेने, अने जेने जनोई नथी देता छना जेओ जनोई राखे छे तेमने वळेवने दिवसे जनोई पहेरायवानो आ विधि छे. १ तत्र वढचानां श्रावणशुक्लपक्षे श्रवणनक्षनं पंचमी हस्त इति कालत्रयम् ॥ तत्र श्रवणं मुख्यकालस्तदलामे पंचम्यादिः॥ पर्वणि श्रवणे कार्य ग्रहसंक्रांत्यदूपिते ।। अध्वर्युभिर्ववृचैश्च कथंचित्तदसंभवैः ॥ एवं भाद्रपदशुक्रपक्षेऽपि श्रवणं पंचमीहस्तकालत्रयनिर्णयो शेयः ॥ एतद्यद- वृचः पूर्वाह कार्यम् । यजुर्वेदिनां श्रावणपौर्णमासी मुख्यः कालः हिरण्य- केशीयतैत्तिरीयाणां श्रावणी पूर्णमासी मुख्यः कालस्तदभावे श्रायणे च.१४ ·.२१० व्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥२॥ गङ्गे एष तेऽर्यः ॥ २ ॥ जाह्नवी सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्याध- हारिणी ॥ वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा ह्युत्तरवाहिनी ॥३॥ गड़े एष ॥ ३ ॥ मज्जन्ति मुनयः सर्वे त्वमेकः किं न मज्जसि || मुक्तिस्त्वदर्शनादेवि न जाने स्नाननं फलम् ॥ ४ ॥ नर्मदे एप तेऽर्थः ।। ४ ।। प्रभाते वहते गङ्गा मध्याह्ने तु सरस्वती । अपराहेऽन्य- तीर्थानि रात्री वहति नर्मदा ॥ ५ ॥ रुद्रदेहे एप तेऽर्धः॥५॥ इत्यादि मंत्रैरयं दत्वा । अयेत्यादि० तियाँ मम कायिकवाचिक- मानसिकसांसर्गिकचतुर्विधसकलपापक्षयार्य कश्यपादिसप्तऋषीणां हस्तः ॥ श्रावण शुक्लपंचमी तत्सूत्रेऽनुक्तत्वान्न ग्राह्या॥ एतदेव भाद्रपदेऽपि कालद्वयमिति विशेषः ॥ हस्तनक्षत्रमपि औयिक संगवस्पर्शि ग्राह्य- मन्यथा पूर्वविद्धमेव ॥ आपस्तंवाना थावणी पौर्णमासी मुरया तदभावे भाद्रपदीति विशेषः ॥ पौधायनानां श्रावणी पूर्णमासी मुख्या दोपसमा- बनया तदभावे आषाढीति विशेषः ।। कण्वमाध्यंदिनादिकात्यायनानां श्रवणयुता श्रावणपूर्णिमा केवला वा हस्तयुक्ता पंचमी केवला वा मुख्यः कालः ॥ अतः केवलश्रवणे केवलहस्ते च तैन कार्यम् ॥ श्रावण- मासे विघ्नदोषे भाद्रपदगतपूर्णिमापंचम्योः कार्यम् ॥ तिथे. खंडत्वे पपमुहर्ताधिक्ये उत्तरा पण्मुहूर्त्तन्यूनत्वे पूर्वा ग्राह्येत्यादि । सामवेदिनां भाद्रपदशुक्लहस्तनक्षत्र मुस्यः काल. संकान्त्यादिदोपेतनासंभवे श्राव- मासे हस्तो ग्राह्यः । अन्ये तु भाद्रपदहस्ते दोपसंभवे श्रावणपौर्णमास्या- मुपाकर्म कृत्वा भाद्रपदस्य हस्तपर्यन्तं न पठनीयं ततः परं पठनीयमि- ति वदन्ति ।। अथर्ववेदिनां तु श्रावण्या भाद्रपदगतायां वा पौर्णमास्यां उपाकर्म ॥ तिथिखडे औदयिकसंगवकालव्यापिनी तिथिोत्युक्तम् ।। सर्वशाखिनां श्रावणमाद्रपदमासगतस्वगृह्योतकालेषु ग्रहणसमान्त्या- शौचादिदोपसंभावनायां सर्पथा कर्मलोपप्राप्तौ शाखान्तरोतकालानां ग्राह्यत्वमावश्यकम् ।। इति ।

·पाफर्मविधिः (हे प्र) प्रीत्यर्थममुकतीर्थे दशविघस्नानसहितहेमाद्रिश्रवणपूर्वकं स्नानविधिना स्नानमहं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य श्रीफळकुशतुलसीतिलयवाक्षतान् गृहीत्वा हेमादि शृणुयात् ।। ।। अथ हेमादिप्रयोगः ॥ ॥ तद्यथा । स्वस्तिश्रीजगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणस्यामन्तवीर्यस्य रक्षाशिक्षाविचक्षणस्यादिनारायणस्य प्रणतपारिजातस्याचिन्त्यापरिमि- तशम्त्याध्रियमाणस्य महाजलौघमध्ये परिभ्रममाणानामनेककोटिब्रह्मा- ण्डानामेकतमे व्यक्तमहदंकारपृथि-यप्तेजोवाय्वाकाशाद्यावरणैरावृतेऽ स्मिन्महति ब्रह्माडे आधारशक्तिकूर्मानन्तोपरि प्रतिष्ठितस्यातलवितलसु तलतलातलरसातलमहातलपातालैतिसप्तपाताललोकस्योपरितने भूलों- कभुवर्लोकस्वलॊकमहर्लोकजनलोकतपोलोकसत्यलोकस्याधोभागे चक्र वालशैलमहावलयनागमध्यवर्तिनो महाकालमहाफणिराजशेषसहस्रफ णानां मणिमडलमंडिते ऐरावतपुडरीकवामनकुमुदाजनपुप्पदंतसार्य- भौमसुप्रतीकाख्याप्तदिग्दन्तिशुण्डोत्तम्भिते अमरावत्यशोकवतीभोगवती- सिद्धयतीगांधर्वतीकाचनवत्यलकावतीयशोवतीतिपुण्यपुरीप्रतिष्ठिते इंद्राग्नियमनिहतिवरुणवायुकुवेरेशानादिदिक्प्रतिष्ठिते लोकालोकाचल- वलयिते लवणेक्षुरससुरासर्पिर्दधिक्षीरोदकयुक्तसप्तार्णवपरिवृते जंवूप्ल- क्षशामलीकुशकौंचशाकपुष्कराख्यसप्तद्वीपयुते इंद्रकांस्यताम्रगभस्ति- नागसौम्यगंधर्वचारणभारतेतिनयखडमडिते महेंद्गमलयसह्याद्रिहिमनस- क्षविन्ध्याद्रिपारियानासप्तकुलपर्वतविराजिते मातंगहिरण्यशृगमा- ल्यवन्तकिष्किन्धचित्रकूटादिपचमहानगरसहिते हेमशैलहेमकूटसुधा चलश्वेताचलगावतारये महाशैलसमधिष्ठिते सुमेरुनिषधाद्रिश्रीकूट रजतकूटाधक्टचित्रकूटहिमविंध्याचलादिसहिते हरिवर्षकिंपुरुषयोर्द- क्षिणयोनवसहस्रविस्तीर्णे मलयाचलादुत्तरत. स्वर्णप्रस्थादारभ्येन्द्रशु फ्लावृतकृतस्थितमहारण्यशुक्लपावजन्यासिंहललंकाख्यनवभागात्मके महासरोरुहाकारपंचाशत्कोटियोजनविस्तीर्ण भारतकिंपुरुपहरीलावत- कुरुभद्रायरमणकहिरण्मयकेतुमालाख्ये नवसहस्रयोजनविस्तीर्ण स्वर्ण. प्रस्थचंडप्रस्थसूक्तिकावन्तकरमणकमहारमणकपांचजन्यसिंहललकेति.

·२१२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका नवखंडमडितेऽशोकवत्सलकावतीसिद्धधतीगांर्धवयत्यादिपुण्यपुरीविराजि ते भूमंडले भरतवर्षे भरतखंडे कर्मभूमौ कुमारिकानाम्नि क्षेत्रे जंबूद्वीप लफाकुरुक्षेत्रादिसमस्तभूमध्यरेसाया पश्चिमदिग्भागे श्रीतपतीनर्मद- योदक्षिणतटे पेक्ष्यारण्यदंडकारण्यविध्यारण्यनैमिपारण्यगुहारण्यवदरि- कारण्यचंपकारण्यद्वैतारण्या{दारण्यदारकारण्यकामिकारण्येत्येकादशा- रण्ययुते स्वाम्यवतिकुरक्षेत्रे गगाकावेरीयमुनासरस्वत्यादिमहानदीपुण्य- तीर्थविलसिते अयोध्यामथुरामायाकाशीकांचीभवन्तिकागयाद्वारावती- ख्याते महामुक्तिप्रदस्थले सगरनगरवत्सनगरकूर्मनगरस्वाम्यनगरमहा मानससरोवराकारअमरावतीसेतुमाललोहिताक्षचकोरश्रीशैलकैलासा- नामुपरि समभूमध्यरेखाया. पूर्वदिग्मागे श्रीशैलपश्चिमदिग्भागे कृष्णागोदावयोरुत्तरे पवित्रतमदेशे शालिग्रामविश्वेश्वरादिसकल- देवताना सन्निधौ अस्य भगवत. श्रीमज्जलनिधिमध्यमध्यासितभुजंग- भोगपर्यकशयनस्यादिनारायणस्य लक्ष्मीपतेर्नाभिमंडलोस्थितस्य पद्मजस्य चतुराननस्य सकलजगत्रष्टुः परार्धद्वयजीविनो ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे एकपंचाशत्तमे वर्षे प्रथममासे प्रथमपक्षे प्रथमदिवसे अहो द्वितीये यामे तृतीये मुहूर्ते रथान्तरादिद्वात्रिंशत्करपानां मध्ये अटमे श्वेतपराहकरपे स्वायभुवस्वारोधिपोत्तमतामसरवतचाचपास्य- पामन्वंतरेपु व्यतीतेषु सत्सु सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे कृतवेताद्वापर- कलिसंज्ञकानां चतुर्णा युगानां मध्ये वर्तमानाष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमचरणे गोदावर्यास्त्तरे भागे श्रीमन्नृपविक्रमार्कात् श्रीमन्नृपशाली. वाहनाद्वा यथासंख्यागमेन चान्द्रसावनसौरादिमानपर्याप्त प्रमवादि संवत्सराणामन्यतमे व्यावहारिकसंवत्सरे अमुकायने अमुकम्तौ अमुक- मासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवासरे अमुकनक्षने अमुकयोगे अमुककरणे अमुझराशिस्थिते चन्द्रे अमुकराशिस्थिते श्रीसूर्ये अमुक- राशिस्थिते देवारी शेपेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं महगणविशेषेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ अस्मिन् महापुण्यकाले दुस्तरसंसारचक्रे नानाविधकर्मविपाकविचित्रविविधादृष्टविचित्रासुचतु- रशीतिलक्षमेदमिन्नासु योनिषु प्रत्येकमनेकविधपरिभ्रममाणस्य केनापि मुरुताविर्भावविशेषेणेदानी मनुष्ययोनौ द्विजादिजन्मप्राप्तवतो ममानेक- ·। . उपाकर्मविधिः (हे. प्र.) २१३ जन्माभ्यासादेरेतज्जन्मप्रभृत्येतत्क्षणपर्यन्त बाल्यकौमारयौवनयार्द्धकेषु जाग्रत्स्वानसुपुप्त्यवस्थालु मनोवाकायेन्द्रियव्यापारी कामक्रोधलोभमोह- मदमत्सरकतानां वाक्पाणिपादपायुचक्षु-श्रोत्रजिह्वानासिकाभिश्च कृतानां प्रकाशाप्रकाशशानाज्ञानकृतब्रह्महत्यासुरापानस्वर्णस्तेयगुरुदारगमनादि- तत्संसर्गिणां संसर्गेण च महापातकानां मापिटगुरुभ्रानादिनां ताडन- तर्जन-ब्राह्मणमर्मदोपकथनदेवद्विजगोसंबंधिद्रव्यापहरण-गुरुवधक्षेपण-- तडागाधारामछेदन विपमप्रयोगादिछंदोनिंदाकरण-अकृत्याकरणान्याय- करण-धरणिवित्तापहरणादिविघ्नाचरणात्मोत्कर्षपरनिंदापरापवादान- तभापण-पंक्तिभेदप्रतिश्रुताप्रदानादीनांब्रह्महत्यासमानानां पलाण्डूलशुन- गुंजनादिभक्षण-पुष्पिणीमुखास्वादन-क्षालनोदकपान मुखनिसृतकपि- लापयःपान-यज्ञोपवीतपरित्याग-कूटसाक्षीप्रदादीनां मद्यपानसमानानां पितृस्वसमातृस्वसृभ्रातृभार्यातनयाभगिन्याचार्यतनयासेवक-सखिभा यांप्रवजिताशरणागताधात्रीवर्णोत्तमांत्यजाद्यगम्यागमनजनितानां गुरु- दारसमानानां पशुसेवनप्रतिपत्प्रभृत्यनध्यायाध्यापनानग्नित्वपौरोहित्य देवालयासंरक्षणीकरणकृषिकर्मशिल्पविद्याभ्यासादिजनितानां स्वर्ण- स्तेयसमानानां ब्राह्मणस्त्रीगमन-विधवागमन-शुद्रस्त्रीगमन-वेश्यागम- नसाधारणस्त्रीगमनवधूगमनप्रतिलोमजागमनस्वस्त्रीऋतावगमन- पशु- योनिगमन-मनसाभिलापपरस्त्रीनिरीक्षण-परस्त्रीस्पर्शनसंभाषणागम्या- • अभक्ष्याभक्षणाभोज्याभोजनासेव्यसेवनालेह्यालेहनाथाव्यथाव- णाहिंस्यहिंसनाचोष्यचोपणापेयपेयास्पृश्यस्पर्शनपरमौद्घाटन-देवत्रा- मणवृत्तिछेदन भार्याविसर्जन मातृपितृतिरस्कारात्मस्तुति गुरनिंदाद्विजा निन्दा-ब्राह्मणनिंदा-यतिनिंदा-परनिंदा-द्विजमेद-पितृमेद-खीपुरुपमेद- स्थूलसूक्ष्मजीवहिंसन-क्रूरकर्मान्वितसर्यलुब्धकपिशुन-चौरपाखंडचांडा- लशवास्थिस्पर्शन-दिवामिथुन-एकादशान-सूतकान-गर्हितान-पति- तान-राजार्पितान-भिक्षुकान- कांस्यपात्रभोजन घटाश्वत्थाककुंभी. तिन्दुफपनभोजन-ऋणानपाकरण- पर्णविक्रय - परमेदन -गर्भपातन- हिंसामंत्रविधान-भ्रूणहत्या संकरीकरण-मलिनीकरणापात्रीकरण-जाती- भ्रंशकरणायाज्ययाजन ब्राह्मणस्त्रीयालगोपशुक्रमिकीटादिजीववध- मिथ्याकमुकभक्षण-असाक्षीभोजनतांबूलभक्षणाहाखबारोहतोयपान - गमन- ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका देवगुरुबाह्मणाने पादुकारोहण-गोयान-वृपभयान महिपीयान-गर्दभयानो प्यान ब्राह्मणयान-अजयान-भृत्यामरण-स्वग्रामत्याग-गोत्रियत्याग- दूरस्थनिमरण-विप्राशामेदन-अवदिताशीर्वाद-हयविस्य-रसविक्रय- गोविस्य कन्याविक्रय दासीविस्य-राजप्रतिग्रह-पद्रव्यापहरण शौच विरहित स्नानविरहित-आपोशनविरहित-वैश्वदेवविरहित- (शुद्ध श्चत्पवभागविरहित) भोजन-सहापत्यभोजन-पतितसमापणभोजन- क्रमुकपानभोजन-मार्जारोच्छिष्टभोजन-पतितपक्तिभोजन परस्परस्पर्श- भोजनेत्यादि - स्वमेंद्रियनिपाताद्यष्टमीचतुर्दशी दिवाभोजन - भानु वारपर्वदिनरात्रिभोजन - गर्मिणीस्सस्त्रीमनोरथाकरण-काराग्रहनिवासा मेष्यनिवास-नदीलधन-समुद्रस्नानादीना पापाना परिहारार्थ मम सम स्तपितॄणा स्वस्य च पुनरावृत्तिरहितशाश्वतब्रह्मलोकफलप्राप्त्यर्थ च ( अत्र विशेषः॥) मम समस्तपितृणाम् आत्मनथ तथा विष्णुलोक माप्त्यर्थम्, अघीतानामध्येप्यमाणानी चाध्यायानां स्थापनविच्छे- दाक्रोशघोषणदन्तवित्तिदुत्तद्रुतोचारितवर्णानां पूर्वसवर्णानां गलोप- लम्बितवितोचारितवर्णानां श्लिष्टास्पृष्टवर्णविद्यट्टनादिभिः पठितानां श्रुतीनां यद्यातयामत्व तत्परिहागर्थम् अष्टत्रिंशदनध्यायाध्ययने रच्या संचरतः शूद्रस्य शृण्वतोऽध्ययने म्लेच्छान्त्यजादेः भृण्वतोऽअध्ययने अशुचिदेशेऽध्ययने आत्मनोऽशुचित्वेऽध्ययने अक्षरस्वरानुस्वारपद- छेदकडिकाव्यंजनहस्वदीर्घप्लुतकंठतालुमूर्धन्योष्ठदन्त्यनासिकानुना सिरेफजितामूलीयोपध्मानीयोदात्तानुदात्तस्वरितादीनां व्यत्ययेनो बारे माधुर्याक्षरव्यक्तिहीनत्वायनेकप्रत्यवायपरिहारपूर्वर सर्वस्य वेदस्य सवीर्यत्वसंपादनद्वारा यथावत्फलमाप्त्यर्थं मवश्यानां दश पूर्वेषा दश परेपा नरकादुत्तारणार्थ मासोपवासादिमहाव्रतानां तुळापुरुपादि- महादानानां च कोटिगुणितफळप्राप्त्यर्थमैहिकसकलभोगमाप्तये धर्मार्थ काममोक्षाणां सिद्धयर्थं मम च वालखिल्यादिसप्तऋपिमंडलपर्यन्तं ·उपाकर्मविधिः (द. स्ता.) २१५ सर्वराश्यपकर्षसमिते काले रुद्रलोकनिवाससिद्धयर्थं महापातकव्यतिरि- क्तानां पापानां निर्वहणार्थं (मनसोद्दिष्टं देहशुद्धिमायश्चितं सुवर्ण तनिष्क्रयभूतं मनसोद्दिष्ट द्रव्यमहमुत्सृजे तेन पापहा महाविष्णुः प्रीयताम् ।। ततो) गंगादितीर्थ स्नानमहं करिष्ये ॥ इति हेमादि श्रुत्वा भस्मादि दशविधस्नानं कुर्यात् ।। ॥ अथ दशविधस्नानम् ॥ १ प्रथम भस्मस्नानम् ॥ यथाग्निदहते भस्म तृणकाष्ठादिसंचयम् ॥ तथा मे दहतां पापं कुरु भस्म शुचे शुचिम् ॥१॥२ मृत्तिकास्नानम् ।। अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुकान्ते वसुंधरे । उद्धृतासि बराहेण कृष्णेन शतवाहुना ॥ मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥ मृत्तिके ब्रह्म- दत्तासि काश्यपेनाभिमंत्रिता ॥२॥३ गोमयस्नानम् ॥ गोमये वसते लक्ष्मीः पवित्रं सर्वमंगलम् ॥ स्नानार्थ संस्कृतं देव पापं मे हर गोमय ।। अग्रमग्रं चरन्तीनामौषधीनां वने वने ॥ तासामृपभपत्नीनां पवित्रं काय- शोधनम् ॥ यन्मे रोगं च शोकं च तन्मे दहतु गोमय ॥ ३॥ ४ पंचगव्य- स्नानम् ॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पि. कुशोदकम् ॥ सर्वपाप- विशुद्धयर्थं पंचगव्यं पुनातु माम् ॥ ४॥ ५ गोरजस्मानम् ।। गवां क्षुरेण निर्धूतं यद्रेणु गगने गतम् ॥ शिरसा तेन संलेपोमहापातकनाशनम् ॥५॥ ६ धान्यस्नानम् ॥धान्यौषधी मनुष्याणां जीवनं परमं स्मृतम् ॥ तेन मानेन देवेश मम पापं व्यपोहतु ॥ ६॥७फलस्नानम् ॥ वनस्पतिरसो दिव्यः फलपुप्पवृत सदा ।। तेन मानेन मे देव फलं पुप्पमनन्तकम्।।७॥ ८ सर्वोपधीस्नानम् ॥ औपध्या सर्ववृक्षाणां तृणगुल्मलतोद्भवाः ॥ दुर्वासर्पपसंयुक्ताः सर्वोषध्य. पुनन्तु माम् ॥ ८॥९ हिरण्यस्नानम् ॥ हिरण्यं गर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभावसोः ॥ अनन्तपुण्यफलदं मम पापं व्यपोहतु ॥९॥ १० (कुशोदकस्नान) गंगोदकस्नानम् ॥ विष्णुपादाग्रसंभूते गंगे त्रिपथगामिनि ॥ धर्मद्रवेति विरयाता पापं मे हर जाह्रवि ॥ १०॥ ॥ इति दशविधस्नानम् ।।

·२१६ व्रतोद्यापनचान्द्रका ॥ अथ मृत्तिकास्नानम् ॥ एवं दशविधिस्नानं कृत्वा स्नात्वा आचम्य वरुणाय नमः। इति मंत्रेण जलस्पर्शनम् ॥ यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृता- नि च ।। तानि तानि विनश्यन्तु प्रदक्षिणपदे पदे । “वरुणाय नमः। इति मंत्रेण जलमावर्तयेत् ॥ ततो हस्ते जल गृहीत्वा "अन्द्रयो नमः" इति " मम पापं यातु" इति कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्याणां त्यागार्य वामभागे-जलमक्षेपः॥ तत " अमुफतीर्याय नमः" इत्यंजलिं दत्वा मृत्तिकाग्रहणं कुर्यात् ।। मृत्तिकायाः विभागं कृत्वा आद्यभागमादाय प्रार्थना ॥ अश्वकान्ते स्यान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे ॥ उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ॥ १ ॥ मृत्तिके हर में पापं यन्मया दुष्कृत कृतम् ॥ त्वया हृतेन पापेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥२॥ कैटिवस्त्यूरुजंघाः चरणौ करौ मृदा त्रिभित्रिभिः प्रक्षाल्य ॥ आचम्य पुनर्वितीयभागमादाय ॥ कटिवस्त्यूरु० प्रक्षाल्य उदकं नमस्कृत्य ।। पुनर्मृत्तिका गृहीत्वा "विष्णवे नमः" इति मंत्रेण सर्वांगे मृदमनुलिपेन् । ततः सूर्याभिमुखः सन् निमज्जेत् ॥ " अद्भयो नमः" इति मत्रेण द्विवारं स्नात्वा निमज्ज्य उन्मज्ज्य आचामेत् ।। ततो गोमयग्रहणम् ॥ अग्रमग्र चरन्तीनामौपधीनां वने वने ॥ तासामृपभपत्नीनों पवित्रं कायशोधनम् ॥ १॥ यन्मे रोगं च शोक च पाप मे हर गोमय ॥ गोमयेन नरः स्नायादापादतलमस्तकम् ॥ २ ॥ सुस्नातः सर्वतीर्थपु पुनः संवत्सरं भवेत् ॥३॥ " स्द्राय नमः" इति मत्रेण सांग गोमयेन विल्पेित् ।। स्नात्वाऽऽचम्यामिपिंचेत् ॥ इति मृत्तिकालानम् ॥ १ जलमा अगुठो फेरवयो । केडथी नीचेना मागमा पग सुधी प्रण बार मृत्तिका चोपडवी ·उपाकर्मविधिः (मार्जनम् ) ॥ अथ मार्जनम् ॥ तत्रादौ कुशैर्जिनं कुर्यात् ।। "वरुणाय नमः" इत्पष्टवारम् ।। परमात्मने। अग्नये। वायवेला सूर्याय०। सवित्रे०। यज्ञाय ०1 निम- उज्य उन्मज्ज्य आचम्य ।। "अद्भयो नमः" इति द्वाविंशति (२२) वारम् ॥ जातवेदसे सवित्रे, आदित्येभ्यो०। इत्येतैर्नामभिः ऊवं दर्भे: पावयित्वा ॥ ततो दूर्वापामार्गग्रहणम् । दुर्वे ह्यमृतसंपन्ने शतमूले शाकुरे ॥ शतपातकसंहत्रि शतमायुष्यवर्धिनी ॥१॥ अपामार्गाय० । पुनः । परमात्मने०) अग्नये. वायवे० । सूर्याय० । सवित्रे०। इति पावयित्वा ॥ हस्ते जलं गृहीत्वा ॥"परमात्मने नमः। हत्याघ्राय वामभागे प्रक्षेपः॥ एवमघमर्षणं कृत्वा "विष्णवे नमः" इति।। नतः स्नानागतर्पणम् ।। देवतीर्थेन ब्रह्मादयो देवास्तृप्यन्ताम् ।। देव- पल्यस्तृ०॥ देवगणास्तृ०॥ देववंधवस्तृ०॥ देवसुतास्तृ०॥ सर्वे देवा- स्तृ०॥ ततः उपवीतं कंध्यं कृत्वा द्वौ द्वौ अंजली दद्यात् ॥ कृष्णद्वैपायना- दिऋपयस्तृ०॥ ऋपिपत्न्यस्तृ०॥ ऋपिगणास्तृ०॥ ऋपिबंधवस्तृ०॥ ऋपिसुतास्तृ०॥ सर्वऋपयस्तृ० ॥ ततोऽपसव्यं कृत्वा अंजलित्रयं दद्यात् ॥ कव्यवाइनलादयः पितरस्तृ० ॥ पितृपत्न्यस्तृ०॥ पितृगणा- स्तृ० ॥ पितृबंधवस्तृ० ॥ पितृसुतास्तृ० ॥ सर्वे पितरस्तृप्यन्ताम् ।। सन्यम् । आचमनम् ॥ ये च वृक्षेपु गुह्येषु पितरो मे व्यवस्थिताः । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मयोच्छिष्टै शिखोदकैः ॥१॥ इति मंत्रण शिखां निप्पीड्य ॥ तत:-यन्मया दुष्कृत तोयं शारीरं मलसंयुतम् ।। तस्य पापस्य शुद्धयर्थं यक्ष्माणं तर्पयाम्यहम् ।। इति मंत्रेण तीर्थतटे अंजलिप्रक्षेपः॥ उत्तीर्य धोते वाससी परिधाय मृदा अरु करी ·प्रतोद्यापनवन्द्रिका प्रक्षाल्याचम्य ।। ततो वर्तुळ तिलकं मुदादिकं ललाटे कुर्यात् ।। एवं स्नानं प्रातमध्याढे च कार्यम् ।। अशक्ती मध्याह्ने एव कुर्यात् ।। ॥ इति हेमाद्रिसहितस्नानविधिमयोगः ।। ॥ अथ वैश्यसंध्यावंदनविधिः ॥ " ही ब्रह्मणे नमः" इति नमस्कृत्य " ही कृष्णाय विद्महे दामो- दराय धीमहि ।। तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥” इति शिखां वद्ध्या "ही गंगाविष्णुः" इति मंत्रण ऐशान्याभिमुख आचम्य ॥ "अपवित्रः पवित्रो वा." इति मंत्रणात्मानं जलेन संप्रोक्ष्य पुनः शिखां संस्पृश्य ।। "ही अनिरुद्धाय नमः" इति मंत्रण पुनराचामेत् ॥ ततो चारि- णाऽऽत्मानं वेष्टयित्वा सपणवगायच्या रक्षां कुर्यात् ॥ हीकार विदुसंयुक्तं नित्यं ध्यायन्ति योगिनः॥ कामदं मोक्षदं चैव हीकाराय नमो नमः।। हरये । अच्युताय० । गोविंदाय० । हपीकेशाय० ॥ इति सर्वानेतान् स्मृत्वा बद्धासनः संमीलितनयनो मौनी प्राणायामंत्रयं कुर्यात् "ही कृष्णाय विद्महे ० इति ।। मर्याय |आचमने विनियोगः।। ही नीलकंठाय नमः।" इति प्रातराचामेत् ॥ “ही विष्णवे नमः" आचमने विनियोगः।।" ही सर्वात्मने नमः" इति मध्याह्ने आचामेत् ॥ " ही रुद्रऋपये नमः' आचमने विनियोगः ॥ "ही प्रद्युम्नाय नमः।" १ तत्र यायोरादानकाले पूरफनामा प्राणायाम. ॥ तत्र श्यामवर्ण चतुर्भुजं विष्णुं नाभी ध्यायेत् ॥ धारणकाले कुभकनामा प्राणायामस्तत्र रकवर्ण चतुर्मुखं ब्रह्माणं हृदि ध्यायेत् ॥ त्यागकाले रेचक्नामा प्राणाया- मस्तत्र श्वेतवर्ण शिवं त्रिनेत्रं ललाटदेशे ध्यायेत् ॥ प्रत्येक निर्मनाभ्यास कुर्यात् ।।

·" उपाकर्मविधिः (वै. मं. वि ) इति सायमाचामेत् ॥ अथ मार्जनम् ॥ ॐ ही विष्णुः पुनातु मार्जने विनियोगः ॥ केशवाय० । माधवाय० । वामनाय० । त्रिविक्रमाय । श्रीधराय० । पद्मनाभाय० । वासुदेवाय०। (भूमौ) विष्णवे०॥ (पुनः शिरसि मार्जनम् ॥ वरुणाय नमः " इति त्रिः पठित्वा शिर- सि जलं क्षिपेत् ॥ " संकर्षणाय० ।" अघमर्पणे विनियोगः ॥ ततः करस्थं जलं नासिकायां संयोज्य आयतासुरनायतासुर्वा ॥ " ही दामोदराय नमः" इति त्रिः पठित्वा तज्जलं भूमौ क्षिपेत् ।। पर- मात्मने नमः" इत्याचामेत् ।। तत उत्थाय गंधपुष्पमिश्रितं जलं इस्ताये चादाय गायत्र्या सूर्याभिमुखं क्षिपेत् ॥ " ही कृष्णाय विद्महे दामोदराय धीमहि ॥ तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ ही नमो नारायणाय" इत्यर्घ्यदानम् ॥ ततः पातः सायं च कृतांजलिर्मध्याह्ने ऊर्ध्वबाहुः मूर्याभिमुखमुपतिष्ठन् । हस्तयोर्गन्धपुष्पे चादाय- नमः सवित्रे जग- देकचक्षुप जगत्मतिस्थितिनाशहेतवे ॥ त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिचिनारायणशंकरात्मने ॥ १॥ इत्युपस्थानं पठित्वा न्यासान कुर्यात् ॥ ही कृष्णाय अंगुष्ठाभ्यां नमः ॥ विद्महे तर्जनीभ्यां ।। दामोदराय मध्यमाभ्यां ॥ धीमहि अनामिकाभ्यां० ॥ तन्नो विष्णुः कनिष्ठिकाभ्यां० ॥ प्रचोदयात् करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥ एवं हृद- यादिपडंगन्यासं कृत्वा ॥ पूर्वोक्तम् ऋष्यादिकं स्मृत्वा गायत्रीस्वरूप ध्यायेत् ॥ इति ध्यात्वा गायत्रीमावाहयेत् । आगच्छ वरदे देवि- १ गायी भावयेद्देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ उद्यदादित्यसंघाशां पुस्तकाक्षघरां वराम् ॥ १॥ इति प्रातर्ध्यानम् ॥ चतुर्भुजां श्यामवर्णी शंखचक्रलसत्कराम् ॥ गदापद्मधरा देवीं पद्मासनकृताश्रयाम् ॥२॥ इतिमध्याह्नध्यानम्॥ सायाह्ने वरदां देवीं गायत्रीं संस्मरेद्द्युतिम्॥ शुक्लां- वरधरां देवीं वृपासनकृताधयाम् ॥ ३॥ इति सायं ध्यानम् ॥ २ सूर्योप- स्थानसमये केचित् "सहस्रोर्वमिवावक्षः सहस्राननशीर्षवान् " ॥ इति पूर्वोक्तं (पृष्ठ ५८) द्वितीय पुरुषसूक्तं पठन्ति ॥

·यतोद्यापनचंद्रिका ॥ इत्यावाख तती त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि ।। गायनि जगतां मातर्विश्वयोने नमोऽस्तु ते ॥४॥ ही कृष्णाय विद्महे . " इति गायनी यथाशक्ति जप्त्या मूर्याय नमस्कारं कुर्याद ॥ तत्र मंत्राः॥ नमोऽस्तु सूर्याय सहस्रमानये नमोऽस्तु वैश्वानर जातवेदसे ॥ त्वमेव चाध्य भतिगृह सूर्य देवाधिदेवाय नमो नमस्ते ॥ १॥ अग्रतश्च नमस्तुभ्यं पृष्ठतथ सदा नमः ॥ पार्वतयं नमस्तुभ्यं नमस्ते चास्तु सर्वदा ॥ २॥ यन्मंडलं गूढमतिप्रबोध धर्मस्य वृद्धिं कुरुते जनानाम् ॥ तत्सर्वपापक्षयकारणं च पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ॥ ३॥ इति उपस्याय प्रदक्षिणां कुर्यात् ॥ यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ॥ तानि सर्वाणि नश्यन्ति प्रदक्षिणं पदे पदे॥१॥ इति प्रदक्षिणां कृत्वा नमस्कृत्योपविगेत् ॥ जर मादाय ॥ कृतं कर्म श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।। ॥ इति वैश्यसंध्यावन्दनविधिः ॥ ॥ अथ ब्रह्मयज्ञविधिः॥ तत्रादौ दर्भासने उपविश्याचम्य । जलमादाय ॥ अद्येत्यादि। तियों परमेश्वरप्रीत्यर्थं यथाशक्ति ब्रह्मयज्ञ करिष्ये ।। सजलयवाक्षत- कुशान्वितं करसंपुटं कृत्वा दक्षिणजानोरुपरि निधाय ।। ही यो देवः सविताऽस्माकं मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः ॥ प्रचोदयति तद्भर्गों वरेण्यं समुपास्महे ॥ ही स्वस्ति ।। इति गायत्रीमंत्र (३) त्रिवारं पठित्वा ।। ऋग्वेदाय नमः । यजुर्वेदाय०। सामवेदाय अर्थवेदायक शिक्षाय। फल्पाय० । व्याकरणाय० । निरुक्ताय० । ज्योतिप० । छन्दोवि- चित्य० । अध्यात्मविद्यायैः । इतिहासपुराणेभ्यो | तर्कविद्यायै०। पूर्वमीमांसायैः । इति जपित्वा || देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य ·उपाकर्मविधिः (नि. प्र.) २२१ एव च ॥ नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥ इति त्रिवार (३) पठेत् ॥ इति विद्यातपोयोनिरयोनिविष्णुरीडितः॥ वाग्यज्ञे- नार्चितो देवः पीयता मे जनार्दनः ॥ १॥ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ॥ देवी सरस्वती व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ २ ॥ यस्य स्मृत्या च नामोक्क्या तपोयज्ञक्रियादिषु ॥ न्यून संपूर्णता याति सद्यो बन्दे तमच्युतम् ॥ ३ ॥ जलमादाय-अनेन ब्रह्मयज्ञाख्येन कर्मणा भगवान् परमेश्वरः प्रीयताम् ।। इति ब्रह्मयज्ञविधिः ॥ ॥ अथ नित्यतर्पणप्रयोगः ॥ हस्ते जलमादाय-नित्यकांगभूतं देवऋपिमनुप्यपितृतर्पणमई करिष्ये।। इति संकल्प्य शुद्धपात्रे जलं प्रपूर्य तन्मध्ये गंधाक्षतपुष्पं प्रक्षिप्य दक्षिणं जान्वीच्य प्राङ्मुखः समदर्भाक्षतेईस्तद्वयेन देवतीर्थेन पात्रा- न्तरे ब्रह्मादिदेवान् तर्पयेत् ॥ ब्रह्मा तृप्यताम् । विष्णुस्तृ०। रुद्रस्तृ०। प्रजापतिस्तृ० । देवास्तृ० ! छंदासि तृः । वेदास्तृ० । ऋपयस्तृ० । पुराणाचार्यास्तृ० । गंधवीस्तृ० । इतराचार्यास्तृ० । संवत्सरः साव- यवस्तृ० । देव्यस्तृ० । अप्सरसस्तृ० । देवानुगास्तृ० । नागास्तृ० । सागरास्तृ० । पर्वतास्तृ० । सरितस्तृ० । मनुष्यास्तृ० । यक्षास्तु । रक्षांसि । पिशाचास्तृय सुपर्णास्ता भूतानि तृ०। पशवस्तृका वन- स्पतयस्तृ० । ओपघयस्तृ० । भूतग्रामश्चतुर्विधस्तृप्यताम् ॥ उपवीतं कंठे कृत्वा उदगग्रदर्भमध्येन प्रजापतितीर्थेन तिलाक्षतमिश्री द्वौ द्वावंज- ली मंत्रात्या दद्यात् ॥ सनकस्तृप्यतु ॥ २ ॥ सनंदनस्त० ॥२॥ १ जमणो घुटण अंधो वाळवो

·२२१
प्रतोद्यापनचन्द्रिका
सनातनस्तृ० ॥२॥ कपिलस्तृ० ॥२॥ आसुरिस्तृ० ॥२॥ वोडु-
स्तृ० ॥२॥ पंचशिखस्तृ० ॥२॥ इति मनुष्यतर्पणम् ।। अथ पितृ
तर्पणम् । दक्षिणाभिमुखः सव्य जान्वाच्य अपसव्यं कृत्वा पितृती-
येन द्विगुणदर्भस्तिळपिॉस्त्रीस्तीनंजलीन् दद्यात् ।। कन्यवाइनकस्तृ-
प्यताम् ॥३॥ सोपस्तृ० ॥ ३ ॥ यमस्तृ० ॥३॥ अर्यमास्तृ० ॥३||
आमिष्वात्ताः पितरस्तृ० ।। ३ ।। सोमपाः पितरस्तृ० ॥ ३ ॥ वहिपदः
पितरस्तृ० ॥ ३ ।। यमाय नमः ॥ ३ ॥ धर्मराजाय० ॥ ३ मृत्यवे.
।। ३ ।। अन्तकाय० ॥ ३ ॥ वैवस्वताय० ॥ ३॥ कालाय० ॥३॥
सर्वभूतक्षयाय० ॥ ३ औदुंबराय० ॥ ३ ॥ दध्नाय० ।। ३ ।। नी-
लाय० ॥ ३ ॥ परमेष्ठिने० ॥३॥ कोदराय० ॥ ३ ॥ चित्रायः
(॥ ३ ॥ चित्रगुप्ताय० ॥३॥(जीवरिपतृकोप्येतदन्तान्सवास्तर्पयेत् ।। )
ततः स्वपितृतर्पणम् ॥ तिलान्गृहीत्वा ॥ काश्यपगोत्रः अस्मत्पिता
अमुकदासः वसुरूपः इदं जलं तस्मै स्वधा नमः ॥ इदं जलं तस्मै
स्वधा नमः ।। इदं जलं तस्मै स्वधा नमः । एवं सर्वत्र त्रिवारोच्चारणम् ।।
फा० गो० अ० पितामहः रुद्ररूपः इदं० ॥ ३ ॥ का० गो० अ०
प्रपितामहः आदित्यरूपः इदं० ॥ ३ ॥ का० गो० अ० माता वसु
रूपा इद जलं तस्य० ॥३॥ का० गो० अ० पितामही रुद्र० इदं ॥३॥
कागो०अ० प्रपितामही आदित्य इदं०॥ द्वितीयगोनः अस्म-मातामहः
सपत्नीकाससुतः वसु०॥३॥अ०प्रमातामह० रुद्र०॥३॥ अस्मदृद्धप्रमा-
१ ताताम्बात्रितय सपत्नजननी मातामहादित्रय सस्त्रि स्त्रीतनयादि
तातजननीस्वमातर सस्त्रिय ॥ ताताम्बात्मभगिन्यपत्यधवयुग्जा
यापिता सहरु शिप्याता पितरो महालयविधौ तीर्थे तथा तर्पणे॥१॥

·उपाकर्मविधिः (निप्र) २२३ तामह आदित्य०॥३अस्मत्पत्नी व०अस्मत्पुत्रावाअस्मत्कन्या का अस्मपितृव्यकःसपत्नीकाव अस्मन्मातुलासपत्नीकाव अस्मभ्राता सपत्नीक प०अ०पितृस्वसा सभर्तृकासापत्यका व०। अ० मातृस्वसा सभ० सापत्यका व०अ०भगिनीसभ० अ० श्वशुर०म०शिष्य०अ० आप्त०३।पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च।।गुरुश्वशुरवधूनां ये चान्ये बांधवाः स्मृता। ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः। क्रियालोपगता ये च जात्यन्याःपंगवस्तथा। विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञाताज्ञाताः कुले मम॥ तेषां जलं मया दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥ आब्रह्मस्तंबपर्यन्तं देवपिपितृमा- नवाः ॥ ते सर्वे तृप्तिमायान्तु इदमस्तु तिलोदकम्।। इत्यञ्जलीन् दत्वा । ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ॥ ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥ इति वस्त्रनिष्पीडनोदकं दद्यात् ॥ सव्यम् । ॥ आचमनम् । जलमध्ये पदकोणं विलिख्य देवानर्चयेत् ॥ ब्रह्मणे नमः गंधं पुष्पं सम | विष्णवे० । रुद्राय० । सवित्र । मित्रायः। वरुणायक ततः सूर्याया दद्यात् ॥ चंदनाक्षतपुष्पैर्युतम गृहीत्वा ॥ नमो विवस्वते तुभ्यं भास्वते विष्णुतेजसे ॥ नमः सविने शुचये सवित्रे कर्मदायिने ।। मूर्याय एप तेऽर्घः ॥ उपस्थानम् ॥ नमः सवित्रे जगदेकचक्षुपे जगत्मसूतिस्थितिनाशहेतवे । त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधा- रिणे विरिचिनारायणशंकरात्मने।इत्युपस्थानम्॥ नमस्कारः पूर्वादि- दिक्षु-इन्द्राय० । अग्नये। यमाय० | निर्ऋतये। वरुणायला वायवे० । सोमाय० । ईशानाय० । ब्रह्मणे । अनन्ताय० ॥ इति इस्तद्वयेन नमस्कारः॥ ब्रह्मणे० । अग्नये० । पृथिव्य० । औषधिभ्यो । वायवे । वाचस्पतये० । विष्णवे० । मरुद्भयो । अपितये । वरुणाय०॥जळेन मुखं विमृज्य ॥ "देवेभ्यो नमः" इति विसर्जयेत् ।।

·२२४ ग्रतोदापनचन्द्रिका जलमादाय || अपत्यादि० तियो ब्रह्मयज्ञपूर्वकदेवकापमनुप्यपितृतर्प- णारुपेन कर्मणा भगवान्परमेश्वरः प्रीयताम् ।। ततो यथालाभोपचारः विष्णोः सप्तऋपीणां च एकतंत्रण पूजनं कुर्यात् ।। इति ।। 11 इति देवमपिमनुप्यपितृतर्पणम् ।। ॥ अथ सप्तर्षिपूजनम् ॥ जरमादाय ॥ अयेत्यादि० तिया ममात्मनः सर्व कामना- सिद्धयर्थं कश्यपादिसप्तमपिपीतये भूननयज्ञोपवीतधारणांगकर्मनिमित्त विष्यरुन्धतीसहितसप्तपाणां क्यापनप्रतिष्ठापूननमहं करिष्ये ॥ इति साल्प्य हस्ते सर्पपानक्षतान् वा गृहीत्वा "अपसर्फतु०इति दिग्रक्षणं कृत्वा स्ववामभागे कलशं संस्थाप्य "कलशस्य०॥ इति कलशारापनं च कृत्वा अंगन्यासांश्च कुर्यात् । न पादाभ्यां नमः। मों जानुभ्यां । भ कटिभ्यां । गं नाभ्य० । वं हृदयाय० । तें वाहुभ्यां । वां कठाय० ।सं मुखाय० ।- नेनाभ्यां० । वा ललाटाय० । य मूनें। एवं देहन्यासं कृत्वा शखघंटाधनं पूर्ववत् कुर्यात् ॥ तत आत्म- सन्मुसः विष्णुमतिमा दर्भवटु वा संस्थाप्य तत्पूर्व काष्ठमयपीठे श्वेत- वस्त्रं प्रसार्य तदुपरि अटतंडुलपुंजान् उदक्संस्थान् कृत्वा तदुपरि दर्भमयान् ससपीन् अरुधन्ती च संस्थाप्य ॥ हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा ।। कश्यपः सर्वलोकादयः सर्वभूतदयाफरः ॥ अतस्त्वं प्रार्ययामीश पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥१॥ कश्यपाय नमः कश्यपमावाहयामि स्थापयामि ॥१॥ अनये तु नमस्तुभ्यं सर्वलोकहितैपिणे ॥ तपोरूपाय सत्याय ब्रह्मणेऽ मिततेनसे ॥२॥ अत्रये० अत्रिमावा० स्था० ॥२॥ भरद्वाज नमस्तेऽस्तु सदाध्ययनतत्परम् ।। आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् पूजेयं पति- ·उपाकर्मविधिः (स.पू.) २२५ गृह्यताम् ॥३॥ भरद्वाजाय० भरद्वाजमावा० स्था० ॥३॥ विश्वा- • मित्र नमस्तुभ्यं ज्वलदाग्निसमप्रभम् ॥ अध्यक्षीकृतगायत्रीतपोरूपेण सस्थितम् ॥ ४॥ विश्वामित्राय० विश्वामित्रमावा० स्था० ॥४॥ गौतमः सर्वभूतानामृपीणां च महाप्रियः ॥ ौतानां कर्मणां चैव संप्रदायप्रवर्तकः ॥ ५॥ गौतमायः गौतममावा० स्था० ॥ ५ ॥ जमदग्निमहातेजास्तपसा ज्वलति ध्रुवम् ॥ आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन्पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ।। ६ ।। जमदग्नये. जमदग्निमावा० स्था० ॥६॥ नम- स्तुभ्यं वसिष्ठाय कर्मकरें महामुने ॥ धर्मरूपाय महते लोकानां हित- कारिणे ॥ ७ ।। वसिष्ठाय० वसिष्ठमावा० स्था० ॥ ७॥ अरुन्धत्यै नमस्तुभ्यं सर्वसौख्यप्रदायिनि। एहिमंडलमध्यस्था पूर्जा स्वीकुरु ते नमः ॥८॥ अरुन्धत्यै० अरुन्धतीमावा० स्थाइत्यावाह्य "प्रतिष्ठा" इति प्रतिष्ठां कृत्वा ध्यायेत् ।। कश्यपोऽनिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतमः॥ जमदग्निर्वसिष्ठश्च साध्वी चैवाप्यरुन्धती ॥ मूर्तिब्रह्मण्यदेवस्य ब्रह्मण्यतेज उत्तमम् ॥ सूर्यकोटिप्रतीकाशमृपिदं विचिन्तये ॥ विष्णवरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्ताभ्यो नमो ध्यायामि ।। आकाहनम्- आगच्छन्तु महाभागाश्चतुर्वेदपरायणाः ॥ कर्म यावदिदं कुर्वे कृपया भवतामहम् ॥ आसनम् -ऋग्यजुःसामवेदानां स्वरूपेभ्यो नमो नमः ॥ पुराणपुरुपेभ्यो हि देवर्षिभ्यो नमो नमः ॥ पाद्यम्-- गंधपुष्पाक्षतैर्युक्तं पायं गृह्णन्तु भो द्विजाः ॥ प्रसादं कुरुत प्रीतास्तुष्टाः सन्तु सदा मम ॥अय॑म् ॥ नभस्य शुक्लपंचम्यामचिंता शापिसत्तमाः ॥ दहन्तु पापं मे सर्व गृहन्वर्यै नमो नमः ॥ १ "विष्ण्यरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तर्षिभ्यो नमः" इति सर्वत्र वक्तव्यम्।। २ आसनं समर्पयामि । पायं स० । इत्यादि वक्तव्यम् ॥ पूर्वोत्तमन्त्रैः (पृष्ठ १०) वा ऋषिपंचमीवतस्था पूजा कार्या।। १५ ·. २२६ प्रतोद्यापनचन्द्रिका आचमनम्-लोकानां तुष्टिकर्त्तारो पूर्य सर्वे तपोधनाः ।। नमः सुधर्मविज्ञेभ्यो महर्षिभ्यो नमो नमः ॥ ततः पंचामृतस्नानम् । पयो दधि घृतं चैव मधु च शर्फरी तया ॥ स्नानाथं समयच्छामि गृह्यन्तां ऋषिसत्तमाः॥ इति समर्प्य ॥ शुद्धोदकस्नानम् ॥ मंदाकिन्याः समानीत यमुनागौतमीजलम् ।। कृष्णा च नर्मदा तापी ताभ्यः स्नानार्थमाहृतम् ।। वस्त्रम्-सर्वे नित्यं तपोनिष्ठा ब्रह्मज्ञाः सत्यवादिनः ।। वस्त्राणिप्रतिगृह्णन्तु मुक्तिदाः सन्तु मे सदा ॥ यज्ञोपवीतम् ॥ नानामंत्रैः समुद्भूतं नित्यद- ब्रह्मास्त्रकम् ॥ प्रत्येकं च प्रयच्छामि ऋषयः प्रतिगृह्यताम् ॥ गन्धा-कुंकुमागरुकर्पूरसुगन्धनिर्मितं शुचम् ॥ गन्धाढ्यं चन्दनं दिव्य गृह्णन्तु ऋषिसत्तमाः ॥ अक्षता:-शुभ्रातताच संपूर्णाः प्रक्षाल्य विनि- योजिता पूजार्थं वो मया दत्ता गृह्यन्तां मुनिसत्तमाः ॥ ततः पुष्पाणि-माल्यादीनि०॥ सौभाग्यद्रव्यम्-धेतचूर्णं रक्तचूर्ण०॥ धूपः- वनस्पतिरसोद्भगादीपः-साज्यं च वर्ति निवेद्यम्-अन्नं चतुर्विध स्वा- दु०॥ माणायः॥ मध्येपा० उत्तरा। हस्तम० मुखमलाकरोद्वर्तना० ग०॥ पूगीफलताबूलम्-पूगीफलं० ॥ दक्षिणा-हिरण्यगर्भ० ॥ ततो 'ही' इति प्रज्वाल्य 'नमः' इति संपूज्य महानीराजनं कुर्यात् ।। " नीराजनम् " जयदेव जयदेव जय मुनयो देवा जय मुनयो देवाः । सप्तर्षय ऐलामर (२) कल्मपहर देवाः ॥ जयदेव जयदेव ॥१॥ - वंदे वसिष्ठकश्यपविश्वामित्रमुनीन् (२)। भारद्वाज गौतम (२) मा जमदमिम् ।। जयदेव० ॥२॥ पश्यत भोमो ऋषयः करुणामिह दीने (२)। कृत्वा मयि च ममार्चन (२) काले मतिहीने ॥ जयदेव० ॥३॥ सारुन्धतीवसिष्ठादय ईप्सितवरदाः (२)। यूयं शरणायातं (२)मामवतैव सदा ।। जयदेव० ॥ ४॥ पुनन्तु सप्तव्याहृतिमुनयो ये विशदाः(२)।

·उपाकर्मविधिः (य. धा.) २२७ भक्त्या मद्विहिताचर्चा (२) मंगीकृत्य मुदा ॥ जयदेव० ॥५॥ धनदा- भिदकाविरचितं नीराजनमपरं(२)।सप्तपणामेतत् (२)पठितं पापहरम् ॥ जयदेव० ॥६॥ कर्पूरगौरं० । मंगलं भगवान० ॥ इति नीराजनं कृत्वा प्रदक्षिणं पुष्पांजलिं विशेपा च समर्ण्य ॥ नमोऽस्तु ऋषिटन्देभ्यो देवर्पिभ्यो नमो नमः ॥ सर्वपापहरेभ्यश्च वेदविद्भयो नमो नमः ॥ विष्ण्वरुन्धतीसहितसप्तर्पिभ्यो नमः प्रार्थनापूर्वकनमस्कारान् सम०॥ अनया पूजया विष्ण्वरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तर्पयः प्रीयन्ताम् ।। चरणामृतमन्यपात्रे गृहीत्वा कर्मान्ते पिवेत् ॥ इति सप्तार्पपूजनम् ।। . ॥अथ यज्ञोपवीतधारणम् ॥ तबादा आचार्याय यज्ञोपवीतदान कार्यम् ॥ ततो यज्ञोपवीतं प्रक्षाल्य "यो देवः सवि०॥ इति गायत्रीमंत्रेण दशवारमभिमंत्र्य ॥ उभयजान्वोपरि धृत्वा ॥ अक्षतान गृहीत्वा ॥ प्रथमतन्तौ नारायणाय नमः नारायणम् आवाहयामि स्थापयामि ॥१॥ द्वितीयतन्तौ अग्नये न. अग्निम् आ० स्था० ॥२॥ तृतीयतन्तौ नागेभ्यो न० नागान् आवाह० स्था० ॥३॥ चतुर्थतन्तौ सोमाय न० सोमम् आ० स्था० ॥४॥ पंचम- तन्तौ इंद्राय न० इंद्रम् आ० स्था० ॥ ५॥ षष्ठतन्तौ प्रजापतये न० मजापतिम् आ०स्था०॥६॥ सप्तमतन्तौ वायवेन० वायुम् आ० स्था०।- अष्टमतन्तौ सूर्याय न० सूर्यम् आ० स्था० ॥८॥ नवमतन्तौ विश्वेभ्यो देवेभ्यो न० विश्वान् देवान् आ०स्था०॥ ग्रंथिमध्ये ब्रह्मणे नमः ब्रह्मा- णम् आ० स्था०॥ विष्णवे न० विष्णुम् आ० स्था० ॥ रुद्राय नमः रुद्रम् आ० स्था० ॥ इत्यावाह्य आवाहितदेवताभ्यो नमः सर्वोप- ·२८ व्रतोपापनचन्द्रिका चाराय गन्धाक्षतपुष्पाणि सम० ॥ इति गन्याक्षतपुष्पैः संपूज्य ॥ सूर्याय दर्शयेत् ।। तत्र मंत्रः॥ यन्मंडलं दीप्तिकरं विशालं रत्नमभं तीजमनादिरूपम् ॥ दारिणदुःखक्षयकारणं च पुनातु मां तत्सवितुर्वरेण्यम् ।। इति मैत्रेण सूर्याय दर्शयित्वा धारयेत् ।। पारण- मंत्री यज्ञोपवीतं परमं यत् पण्णवतितंतुकम् ।। परिघास्यामि तच्छुदं होमादिदशदेवतम् । दक्षिणहस्तेनो कृतेन दक्षिणकरमध्ये यज्ञोपवीतं प्रक्षिप्य वामन वामस्कंधे धारयेत्।। आचम्य एवमन्यानि धारयेत् ।। इति । ।। अथोत्सर्गतर्पणम् ॥ शुद्धपाने जलं पूर्व तन्मध्ये गंधाक्षतपुष्पाणि प्रक्षिप्य सप्तऋषीणा- मुपरि तर्पयेत् ॥ देवास्तृप्यन्ताम् ।। चेदास्तृ०॥ छंदांसि तृ० ऋपयस्त०। सनातनपुराणाचार्यास्तृ । गंधर्वास्तृ० । इतराचार्यास्त । अहोरात्रा- णि तृ० । अर्धमासास्तृ० । चैत्रादयों द्वादशमासास्तृः । वसन्तादयः पड्ऋतवस्तृ०। संवत्सरास्तृप्यन्ताम् ।। अपसव्यम् ।। गोत्रः अस्मत्पिता अमुकदासः वसुरुपस्तृप्यतु इदं जलं तस्मै०॥अस्मत्पितामहप्रपितामहाः मातृपितामहीमपितामह्यः मातामहप्रमातामहराद्धप्रमातामहाः सपत्लि- कास्तथाच पितृव्यकादिसमस्तपितरः तृप्यन्ताम् इदं जलं तेभ्यः स्वधान मम || सव्यम् ।। ऋपयस्ता कम्वेदस्तृ०। यजुर्वेदस्तृ०। सामवेदस्तु । अथर्ववेदस्त कश्यपादिसप्तर्पयस्तृप्यन्तु ।। इत्युत्सर्गतर्पणम् ।। ॥ १ उत्सर्गतर्पण ऋषि उपर करनु अथवा तरमाणामां करवं ·उपाकर्मविधिः ( सा.ऋ. भा.) २२९ पुष्पम् ॥ ॥ अथ सांकल्पिकऋषिश्राद्धम् ॥. ततः सांकल्पेन विधिना ऋपिश्राद्धं कुर्यात् ॥ विष्ण्यरुंधतीसहित- कश्यपादिसप्तर्पयः : एतद्वः पाद्यम् । एप वोऽर्थः । इदपत्र गंध आचमनम्।। अक्षतैर्दिबंधनम्।।अपस० उपकल्पितविष्णवरुन्धतीसहित- सप्तर्पिदैवतश्राद्धोपहाराणां पवित्रतास्तु ।। जलमादाय ।। अयेत्यादि० नूतनयज्ञोपवीतधारणाख्यकर्मसिद्धयर्थं सांकल्पेन विधिना सप्तापंश्राद्धं करिष्ये ॥ विष्ण्वरुन्धतीसहितसप्तर्षिभ्यो नमः इदमासनं नमः ।। हस्तप्रक्षालनमुपग्रहविष्टरार्थमिमे कुशाः॥ विष्ण्व० यथादत्तं गंधाद्य- चनं नमः॥ अस्य श्राद्धस्यार्चन विधेः परिपूर्णतास्तु ॥ इदं वो ज्योतिः। सूर्यो ज्योतिः। शेपोपचाराः संपूर्णा विधिवद्भवन्तु ॥ विष्ण्वरुन्धती० ब्राह्मणाय आमान्ननिष्क्रयीभूतं द्रव्यं दास्ये तेन सप्तर्पयःप्रीयन्ताम् ।। विष्ण्व० मुखवासार्थे पूगीफलतांबूलं नमः। विष्ण्व० श्राद्धप्रतिष्ठासिद्धयर्थं रजतदक्षिणां नमः॥अद्यत्यादि०सांकल्पिकः सप्तर्पिदैवतश्राद्धविधि:परि पूर्णोऽस्तु । उत्तरे कर्मणि निर्विघ्नमस्तु । बहुपुत्रं बहुधनं चायुप्यं चास्तु । रक्षाबंधनम् ॥येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः॥ तेन त्वामभि- १ रक्षाबंधनमस्यामेव पूर्णिमायां भद्रारहितायां त्रिमुहूर्ताधिकोदय- व्यापिन्यामपराह्ने प्रदोपे वा कार्यम् ॥ “भद्रायां वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा ॥ श्रावणी नृपति हन्ति ग्रामं दहति फाल्गुनी ॥" ॥१॥ उदये त्रिमुहूर्तन्यूनत्वे पूर्वेधुर्भद्रारहि प्रदोपादिकाले कार्यम्॥ इदं ग्रहणसंकान्तिदिनेऽपि कार्यम् । अत्रैव पूर्णिमायां हयग्नीवोत्पत्तिः ।। संप्राप्ते धावणे मासि पौर्णिमास्यां दिनात्यये ॥ स्नानं कुर्वीत मतिमान् श्रुतिस्मृतिविधानतः ॥१॥ ततो देवान् पितॄश्चैव तर्पयेत्परमभिसा ॥ उपाकर्मादि चैवोक्तमृषीणां चैव तर्पणम् ॥२॥ कुर्वीत ब्राह्मणैः साध ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका बध्नामि रक्षे मा चक मां चला आशीर्वाद विसर्जनम् ।यान्तु ऋषिगणाः सर्वे पूनामादाय मामकीम् ।। इष्टकापसमृद्धयर्थं पुनरागमनाय च ।। आवा- हितदेवाः स्वस्थानं गच्छत ॥ इति ऋषीन जलाशये प्लावयेत् ।। यस्य स्मृत्या० ॥ तुलसीदलं समर्प्य गृहे गत्वा मुहृद्युक्तो भुनीत ॥ ॥ इति उपाविधिः॥ ॥ अथ वरदलक्ष्मीव्रतम् ॥ तत्र आवणे शुक्रवारे वरदलक्ष्मीप्रतम् ॥ आचम्य प्राणा- नायम्य । अनाय तिथी श्रीवरदलक्ष्मीप्रीत्ययं वरदलक्ष्मीवतं करिष्ये । तदङ्गत्वेन दिग्रक्षणादिगणपतिपूजनान्तं फर्म करिष्ये इति संपल्य तद् दिनक्षणफलशदीपगणेशपूजनं कृत्वा वरदलक्ष्मीमूर्तेः भाणप्रतिष्ठा कृत्वा ततः पूजामारभेत ।। तबादी लक्ष्मीध्यानम् ॥ क्षीरसागरसंभूता सीरवर्णसममभाम् ॥ क्षीरवर्णसमं वस्त्रं दधाना हरिवल्लभाम् ॥ वरद- वेदानुद्दिश्य शक्तितः ।। शूद्राणां मंत्ररहितं स्नानं दानं च शस्यते ॥३॥ ततोऽपराह्नसमये रक्षापोटलिकां शुभाम् ॥ कारयेचाक्षतस्तद्वसिद्धार्थ- हेमभूपिताम् ॥ ४॥कास क्षोमवर विचित्रैमलवर्जितै ॥ विचित्र- तन्तुप्रथितां स्थापयेाजनोपरि ॥५॥ फार्या गृहस्य रक्षा गोमयरचितः सुवृत्तमंडलकैः ॥ दूरर्णकसहितैथित्रैर्दुरितोपशमनाय ॥६॥ उपलिसे गृहदेशे दत्तयतुष्फे न्यसेत्कुंभम् ।। पीठस्योपरि निविशेद्राजाऽमात्यैर्युतश्च समुहते॥७॥ वेश्याजनेन सहितो मंगलशम्दै समुच्छ्रितैश्विद्वै ॥ रक्षा- बंध. कार्यः प्रशातिदः सर्वविघ्नानाम् ॥८॥ देवद्विजातिशस्तान वस्त्रैरक्षा- मिरचयेत्प्रथमाम् । तदनुपुरोधा नृपते रक्षा वनीत मत्रेण ॥ ९॥ येन यद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः ॥ तेन त्वामभियध्नामि रक्षे मा चल मा चल ॥१॥" ब्राह्मण, क्षत्रियैर्वइये. शुदैरन्यैश्च मान ॥ कर्तव्यो रक्षिकावधो द्विजान संपूज्य भक्तिः ॥२शा अनेन विधिना यस्तु रक्षाबंधं समाचरेत् ।। स सर्वदोषरहितः सुखी संवत्सरं भवेत् ॥ ३ ॥ इति ।। .

·वरदलक्ष्मीबतम् २३१ कक्ष्म्यै नमः ध्यायाभि॥ आवाहनम् ॥ ग्रामी हंससमारूढा धारिण्यक्ष- कमंडलुम् ॥ विष्णुतेजोधिका देवी सा मां पातु वरप्रदा ॥ इत्यावाह्य आसनं पाद्यम् अय॑म् आचमनं स्नानं वन कंठसूत्रम् आभरणानि गंधम् अक्षतान् पुष्पाणि समय ॥ अंगपूजा ॥ वरदलक्ष्म्यै नमः पादौ पूजयामि ॥ कमलवासिन्यै० गुल्फौ० ।। पद्मालयायै० जंघे पूजः ॥ श्रियै जानुनी पूज० ॥ इंदिरायै० उरू पूज० ॥ हरिप्रियायै० नाभिं पूज० ॥ लोकधात्र्यै० स्तनौ पूज०॥ विधायै० कंठं पूज० ।। धात्र्यै० नासिका पूज० ॥ सरस्वत्यै० मुखं पूज० ॥ पद्मनिधये. नेत्रे पूज० ॥ मांगल्यायैः कर्णौ पूज० ॥ क्षीरसागरजायै० ललाट पूज० श्रीमहालक्ष्म्यै० शिरः पूज० ॥ श्रीमहाकाल्यै० सर्वागं पूज०॥ ततो धूपं दीपं नैवेद्यं तांबूलं दक्षिणां समर्प्य महानीराजनं कृत्वा ।। दोरकग्रहणं (दोरो) दोरकं प्रतिगृह्णामि सुप्रीता हरिवल्लभे ॥ सर्व- मंगळमांगल्ये सर्वपापप्रणाशिनी ॥ दोरकवंधनम् ॥ श्रियं देहि यशो देहि सौभाग्यं देहि मे शुभे ॥ करिष्यामि व्रतं देवि त्वद्भक्त- स्त्वत्परायणः ॥ अय॑म् ॥ क्षीरार्णवसुते लक्ष्मीश्चंद्रस्य च सहोदरि ।। गृहाणाऱ्या महालक्ष्मीदेवी तुभ्यं नमोऽस्तु मे ॥ विल्वपत्रार्पणम् ॥ श्रीक्षस्य दलं देवि महादेवि प्रियं सदा ॥ बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुनिर्मलम् ॥ क्षमापनम् ॥ वरलक्ष्मीर्महादेवि सर्वकाम- मदायिनि॥ यन्मया च कृतं देवि परिपूर्ण कुरुप्प तत् ॥ वायनदानम् ॥ एकविंशतिपकानशर्करावृतसंयुतम् ॥ चायनं ते प्रयच्छामि इंदिरा १ "यरदलक्ष्म्यै नमः आसन समर्पयामि"! इत्यादिकं सर्वम पकव्यम्। अस्य विशेषविधिस्तुप्रन्थान्तरे द्रष्टव्यः॥ वारदिपृष्ठस्था सामान्यपूजा कार्या।।

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका प्रीयतामिति ।। पचवायनकाने दद्यादक्षिणया युतान ।। विमाय चाय यतये देव्य तु ब्रह्मचारिणे ॥ सुवासिन्यै ततस्त्वेकं दापयेच यया- विधि ॥ तं करोति या नारी नरो वापि शुचित्रतः ।। धन धान्यम- वामोति वरलक्ष्मीप्रसादतः ॥ अनेन पूजनेन घरदलक्ष्मीः प्रीयताम् ॥ ॥ इति वरदलक्ष्मीनतम् ॥ ॥ अथ शनैश्चरव्रतम् ॥ श्रावणमंदवारे शनैश्चरमतम् ।। अश्वत्थमूले वेदिर्श कृत्वा तत्र धनुष्याफार मंडलं विलिरुप ता कृष्णायसनिर्मितां महिपासना द्विभुजा दंडपाशधरां शनैश्वरमूर्ति स्थापयित्वा पूजयेत् ॥ आचम्य माणानायम्य । जलमादाय ॥ अद्येत्यादि० मम समस्तरोगपरिहारार्थ दृष्टयुदरलत्तागतादिशनैश्वरपीटानिरासार्थं शनैश्वरपूजनमहं करिष्ये ॥ तत्रादौ दिनक्षणं कलशाराधनादिगणपतिपूजन ब्राह्मणवरणं च कृत्वा शनैश्वर पूजयेत् ॥ कृष्णांगाय नम: आवाहन समर्पयामि ॥ नीलाय. आसन । श्वेतकठाय० पायं० । नीलमयूखाय० अध्यं । नीलोत्पलदलाय. आचमनं० । नीलदेहाय० स्नानं० । कुब्जाय. पंचामृतस्नान। शनैश्चराय० शुद्धोदकस्नानं०। दीप्यमानजटाधरायः वस्त्रं० । पुरुपगापाय० यझोपवीतं ० । स्थूलरोम्णे० अलंकारान् । नित्याय० गधं० । नित्यधूतय० अक्षतान् । सदातृप्ताय० पुप्प० । मंदाय० धूपं० ।निःस्पृहाय० दीपं०। तामसाय० नैवेद्य० । नीलोत्प- लाय. आचमनं० [कृष्णवपुषे० करोद्वर्तन० । दीर्घदेहाय० तांबूल० । मंदगतये. दक्षिणा । ज्ञाननेत्राय० प्रदक्षिणा । सूर्यपुत्रायः १ अथवा समन्त्रकपूजा कार्या ।

·दर्भग्रहणम् २३३ नमस्कारं कृत्वा प्रार्थयेत् ॥ कोणस्थः पिंगली वभ्रुः कृष्णो रौद्रोंs- तको यमः॥ सौरिः शनैश्वरो मंदः पिप्पलादेन संस्तुतः ॥ एतानि शनिनामानि जपेदश्वत्थसन्निधौ ॥ शनैश्वरकृता पीडा न कदाचिद्भ- विष्यति ॥ ततो मूलतो "ब्रह्मणे नमः" इत्यश्वत्थस्य सप्तपदक्षिणा सप्तनमस्कारांश्च कुर्यात् ॥ य इमं मातरुत्थाय सौरिवारे सदाऽर्चयेत् ॥ तस्याभीष्टमदो मंदो भविष्यति न संशयः ।। अनेन पूजनेन शनैश्चरः पीयताम् ॥ इति शनैश्चरव्रतम् ॥ ॥ अथ दर्भग्रहणम् ॥ श्रावणस्य भाद्रपदस्यामायां वा यत्र दर्भाः समुत्पन्नास्तत्र गच्छेत् ॥ गत्वाच दर्भान संप्रार्थ्य दर्भग्रहणं कुर्यात् ।। यथा-"विरिचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज || नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भवा" एवं मंत्र समुच्चार्य ततः पूर्वोत्तरामुख:"ईफट्" इति मंत्रेण सकृच्छि- त्वा दर्भान् समुद्धरेत् ॥ चतुर्भिर्दभैर्विमस्य पवित्र क्षत्रियादेरेकैकन्यूनम् ।। सर्वेपो वा भवेद् द्वाभ्यां पवित्रं ग्रथितं न वा ॥ इति दर्भग्रहणम् ॥ ॥ अथ भाद्रपदमासनिर्णयः॥ तत्र कन्यासंक्रान्तौ पराः पोडश नाड्यः पुण्यकालः ॥ भाद्र- पदमासे एकान्नाहारव्रताद्धनारोग्यादिफलम् ॥ अत्र मासे हपीकेश- प्रीत्यर्थं पायसगुडौदनलवणादेर्दानम् ॥ १नमो मासस्य दर्शे तु शुचिर्दर्भान्समाहरेत् ॥ अयातयामास्ते दर्मा विनियोज्या. पुन पुनः॥ केचिद्भाद्रपदामायां दर्भग्रहणमाहुः 1) कुशाः काशा यया दूर्वा उशीराश्च सकुंदका ॥गोधूमा बीहयो मौजा दश दर्भाः सवल्वजा.1 ·२३४ मतोधापनवन्द्रिका ॥ अथ हरितालिकाव्रतविधिः ॥ भाद्रपदशुरुतृतीयायां हरितालिकारतम् । तत्र मुहूर्तमात्रा ततो न्यूनापि परा ग्राहा । मुहूर्तमानसत्वेऽपि दिने गौरीमत परे । इति माध- वोक्तः ॥ हरितालिकारतसचे पुरस्कारेणापि परविद्धानहणवचनाद् दिवोदासीये उदाहतत्वाच ॥ यदा सयवशात्परदिने मास्ति तदा द्वितीयायुतापि ग्राया ॥ यदा शुद्धाधिका तदा पूर्वदिने पष्टिघटीमितामपि त्यच्या परदिने स्वल्पापि चतुर्थीयुतैव ग्राखा । गणयोगमाशस्त्यात् ॥ अत्र प्रते भवानीशिवयोः पूजनमुपवासथ स्त्रीणां नित्यः ॥ इति ।। अथ व्रतविधि:-॥शुद्धतृतीयायां मातास्तिलामळककल्केन स्नात्वा पट्टास्त्रं परिधाय सुवासिनी शुभासन उपविश्य।।सुमुखश्चेत्यादि० पठित्वा विष्णुर्विष्णुः० श्रीम० ॥ एवंगुणविशेषेण विशिष्टायां शुभपु- ण्यतिथी मम आत्मनः पुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थं मम इह जन्मनि जन्मांतरे च समस्तपापक्षयपूर्वकसप्तजन्मराज्याखडितसौभाग्यपुत्रपौत्रादिद्धये उमामहेश्वरदेवतामीत्यर्थ प्रतिवार्पिकविहिवं हरितालिकानतं करिष्ये। तदं गत्वेन यथाज्ञानेन यथामिलितपोडशोपचारैः उमामहेश्वरयोः पूजनमहं करिष्ये ।। तत्रादौ निर्विघ्रतासिद्धयर्थं महागणपतिपूजनं च करिष्ये ।। तथा च आसनविधि कलशाराधनं दीपघंटापूजनं च करिष्ये ।। 'अपसपंतु ते भूता०" इत्यासनविधिं कृत्वा कलशस्य मुखे०" इति कलशपूजनम् ॥ “अपवित्रः पवित्रो वा सर्वा०" इतिमंत्रेण पूजादव्याणि आत्मानं च संप्रोक्ष्य " भो दीप" इति दीयं संपूज्य ॥ " आगमार्थ तु देवाना" मित्यादि घंटापूजनं च कुर्यात् ॥ ततः यथाविधि पंचो- पचारै गणेशपूजनं कुर्यात् । तत उमामहेश्वरपूजनं कुर्यात् ॥ तत्र ·२३५ हरितालिकावतविधिः उमामहेश्वरयोर्मूर्ती सत्यां प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा ध्यानं कुर्यात् ॥ वालुकाया मूर्योः सत्योः ध्यानं कुर्यात् ।। यथा-ध्यानम्-पीतकौशेयवसनां हेमाभां कमलासनाम् ॥ भक्तानां वरदां नित्यं पार्वती चिंतयाम्यहम् ।। विधाय वालुकालिंग- मर्चयंती महेश्वरम् ।। पूर्णदुवदनां ध्यायेद्धारताली वरप्रदाम् ॥१॥ मंदारमालाकुलितालकायै कपालमालांकितशेखराय ॥ दिव्यांबराय च दिगंवराय नमःशिवाय च नमः शिवाय ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ध्यायामि ॥ देवि देवि समागच्छ प्रार्थयेऽहं जगन्मये । इमा मया कृता पूजां गृहाण सुरसत्तमे ।। श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः आवा- हयामि ॥ प्रतिष्ठा सर्व० । इति प्रतिष्ठाप्य । भवानि त्वं महादेवि सर्व- सौभाग्यदायिक ॥ अनेकरलसंयुक्तमासनं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमा- महे ॥ आसनं सम० ॥ सुचारुशीतलं दिव्यं नानागंधसमन्वितम् ।। पाचं गृहाण देवेशि महादेवि नमोऽस्तु ते ॥ श्रीउमामहे ॥ पाद्यं स० ॥ श्रीपार्वति महाभागे शंकरप्रियवादिनि । अध्यं गृहाण कल्याणि भी सह पतिव्रते ॥ श्रीउमामहे० अर्घ्य सम० ॥ गंगाजलं समा- नीत सुवर्णकलशे स्थितम् ॥ आचम्यतां महाभागे रुद्रेण सहितेऽनये ॥ श्रीउमामहे ॥ आचमनीयं सम० ॥ दध्याज्यमधुसंयुक्तं मधुपर्क मयाऽनये ॥ दत्तं गृहाण देवेशि भव पाशविमुक्तये ॥ श्रीउमामहे० ॥ मधुपक सम० ॥ गंगासरस्वतीरेवापयोष्णीनर्मदाजलैः ॥ स्नापिताs सि मया देवि तथा शांति कुरुष्व मे ॥ श्रीउमामहे ॥ मलापकर्ष- स्नानं० ॥ सौरभेयं महदिव्यं पवित्रं पुष्टिवर्धनम् ॥ स्नानायं ते मया दत्त दुग्धं गृह्णीष्व ते नमः । श्रीउमामहे० ॥ पयःस्नानं स०॥ शुद्धोदकस्नानं० ॥ आचमनीयं स० ॥ जगदेतद्दधासि त्वं त्वमेव ·२३६ प्रतोद्यापनचन्द्रिका जगता दितम् ।। दपि वामनरूपेण दाप स्नानाय गृह्यताम् ।। श्रीउमा- महे० ॥ दधिनानं सम० ||शु० ला० स०॥ आच० स०॥ घृतकुंभ- समायुक्तं धृतयोने धृतप्रिये ॥ घृतभुग्धृतधामासि घृतं स्नानाय गृह्यताम् ॥ श्रीउमामहे०॥ घृतस्नानं सम०॥ शु० स्ना० स०॥ आच० स०॥ सर्वोपधिसमुत्पन्नं पीयूपसदृशं मधु ॥ स्नानाय ते मया दतं गृहाण परमेश्वरि ॥ श्रीउमामहे ।। मधुरनानं समर्प० । शुरुमा० स० ॥ आच० स० ॥ इक्षुदंडसमुत्पन्ना रस्या स्निग्धतरा शुभा ॥ शर्करेयं समादचा नानाथ मतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहे० ॥ शर्करा- स्नानं स०॥ शु० स्ना० स०॥ आच० स० ॥ काश्मीरागरुकस्तूरी- कर्पूरमलयान्वितम् ॥ उद्वर्तनं मया दचं गृह्यतां परमेश्वरि ॥श्री उमामहे० ॥ उद्वर्तनं सम० ॥ कपुरलाकुंकुमादिसुगंधिद्रव्यसंयुतम् ।। गंधोदकमुमे शुदं स्नानार्थ प्रतिपद्यताम् ।। श्रीउमामहे ।। गंधोदक- स्नानं सम० ।। शुद्धोदकस्नानं सम० ॥ आचमनं सम० ॥ ततः "श्रीउमामहेश्वराभ्यां नम सर्वोपचारायं गंधाक्षतपुष्पाणि स०॥ इति गंधादिना संपूज्य ॥ उत्तरे निर्माल्यं विसृज्य ॥ किरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती ॥ मणिकर्णिजलं शुद्धं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ "महिम्नः पारं ते पर॥" इति स्तोत्रेण महाभिपेकं कुर्यात् ।। श्रीउमामहे- श्वराभ्यां नमः अभिपेकस्नानं समर्पयामि ॥ अभिपेकस्नानानंतर शुद्धो० स्ना० स० ॥ आचमनीयं समर्पः ॥ सर्वभूपाधिके सौम्ये लोकल जानिवारणे ॥ मयोपपादिते तुभ्यं गृह्येतो वाससी त्वया ॥ श्रीउमामहे० ॥ वस्त्रोपवस्त्रे सम० ॥ मया मंत्रमयं दत्तं परब्रह्ममयं शुभम् ॥ उपवीतमिदं सूत्रं गृहाण जगदंबिके ॥ श्रीउमामहे ।। उपवीतं समर्प० ॥ कुंकुमागरुकर्पूरकस्तूरीचंदनैर्युतम् ॥ विलेपन ·हरितालिकावतविधिः २३७ महादेवि तुभ्यं दास्यामि भक्तितः ॥ श्रीउमाम० ॥ चंदनं स० ॥ रजिताः कुंकुमौन अक्षताश्चातिशोभनाः ॥ भक्त्या समर्पितास्तुभ्यं प्रसन्ना भव पार्वति ॥ श्रीउमाम० ॥ अक्षतान स० ॥ करवीरजाति- कुसुमैश्चंपकैकुलैः शुभैः ॥ शतपत्रैश्च कल्हारैरर्चये परमेश्वरीम् ॥ सेवं- तिकाचकुळचंपकपाटलाब्जपुन्नागजातिकरवीररसालपुष्पैः॥विल्यप्रवा- लतुलसीदकमालतीभिस्त्वां पूजयामि जगदीवरि मे प्रसीद ॥ नाना- विधानि पुष्पाणि ह्यनेकपुष्पजातिभिः ॥ मया समर्पितानि त्वं गृहाण परमेश्वरि ॥ श्रीउमाम० ॥ पुष्पाणि सम० ॥ ततो हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा अङ्गपूजां कुर्यात् ।। अथांगपूजा । उमायै नमः पादौ पूजयामि ॥ गौर्यै नमः गुल्फो पूज० ॥ पार्वत्यै० जानुनी पूज०॥ जगद्धात्र्यै० जंघे पू० ।। जगत्प्रतिष्ठायै० ऊरू पू० ॥ शांतिरूपिण्यै० कटी पू० ॥ हरायै नमः गुह्यं पूज० ॥ माहेश्वर्यै नमः नाभिं पूज० ॥ शांभव्यै नमः हृदयं पू० ॥ शूलपाणये कंठं पूज०॥ पिनाकधृपे० वाहू पूज० ॥ शिवायै० मुखं पूज० ।। पशुपतिप्रियायै० ॥ नेत्रे पूज० ॥ गंगायै० ललाटं पूज० ॥ महा- लावण्यायै० शिरः पूज० ॥ सच्चिदानंदरूपिण्यै० सर्वांगं पू० ॥ अथ पत्रपूजा ॥ अशोकायै नमः अशोकपत्रं समर्पयामि ।। जगदायै न० धात्रीप० स०॥ माहेश्वर्यै न० दूर्वाप० स०॥ कपर्दिने० करवीरप० स०॥ कपालधारिण्यै० कदंवप० स० ॥ पार्वत्यै० ब्राह्मीपत्र स० ॥ धूर्जटाये० धत्तूरपत्रं स०॥ त्रिपुरांतकायै० अपामार्गप० ० स०॥ सर्वैश्वर्यंनानाविधपत्राणि समर्पयामि ॥ अथ पुष्पपूजा ॥ चतुर्वर्गमदायै नमः चंपकपुष्पं स०॥ युद्धि- ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका प्रियायै० केतकीपुष्पं स०॥ कौमार्य करवीरपुष्पं स० ॥कुमायें न० बकुलपुष्पं स०॥ धनदायै० धत्तुरपुप्पं स०॥ शांभव्यै नमः शतपत्रपुष्पं स०॥ चामुंडायै पद्मपुष्पं सम० ॥ जगदाच्य० जपापुष्पं सम० ।। माहेश्वर्यः मल्लिकापुष्पं स० ॥ मेरुमंढारवासिन्यै० अशोकपुष्पं स० ॥ अथ नामपूजा ।। अक्षतान् गृहीत्वा ॥ उमायै नमः ॥ कात्या- यन्य० ॥ गौर्य०॥ काल्यैः॥ हिमवत्यैः॥ शिवायः॥ भवान्य० ॥ रुद्राण्य०॥ सर्वमंगलायैः॥ अपर्णायापार्वत्यैः॥ दुर्गायै०॥ मृडायै०।। चामुंडायैः ॥ फौवेय० ॥ भगवत्यै० ॥ सरस्वत्यैः ॥शारदायै०।। वागीश्व०॥ चंडिकायैः॥ आर्याय०॥ दाक्षायापै०॥ गिरिजायै०॥ मेनकात्मजाय० ॥ पभिन्य० ॥ पद्माकरवासिन्यै०॥ महिषमर्दिन्यै०॥ सिंहवाहिन्य०॥ शक्तिटायै० ।। ललितायै० ।। त्रिदलं निगुणाकार निने च नयायुधम् ॥ निजन्मपापसंहारमेकवित्वं शिवार्पणम् ।। तुलसीविल्वनिगुंडीजवीरामलकं तथा ।। पंचविल्वमितिख्यातमेकविल्लं शिवार्पणम् ॥ (शिवाष्टोचरशतनामभिर्षिबदलैः समर्चयेत् ) श्रीउमा- महे०॥ बिल्वपत्राणि स०॥ हरिद्रा कुंकुमं चैव सिंदूरं कन्जलान्वितम् । सौभाग्यद्रव्यसंयुक्तं गृहाण परमेश्वरि ।। श्रीउमायै नमः ॥ सौभाग्यद व्याण स०॥ (अथवा सौभाग्यद्रव्याणां समर्पणे पृथक्पृथग् मंत्रा योज्याः॥ ते यथा ॥ नवरत्नादिभिर्वा सौभावर्णेन तंतुभिः।। निर्मिता कंचुकीं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि ॥ श्रीउमायै नमः ॥ कंचुकीं सम०॥ पट्टसूत्रभवं दिव्यं स्वर्णपूर्णाकृतियुतम् ।। सौमंगल्याभिट्टद्धयय कंठसूत्रं ददामि ते ॥ श्रीउमायै नमः ॥ कंठसूत्रं स. ॥ ताडपत्राणि दिव्यानि विचित्राणि शुभानि च ॥ कराभरणयुक्तान गौरि त्वं हि गृहाण मे ।। श्रीउमायै नमः। ताडपत्रााण समा हरिद्रा रंजिता दिव्या सुखसौभाग्य- .

·हरितालिकावतविधिः संपदा ।। अतस्त्वां पूजयिष्यामि गृहाण परमेश्वरि ॥ श्रीउमायै नमः ।। हरिद्रां सम०॥ कुंकुम कामदं दिव्यं कामिनीकामसंभवम् ॥ कुंकुमेनाचिंते देवि सौभाग्य प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमायै नमः ॥ कुंकुम समर्प० ॥ सुनीलभ्रमराभासं कज्जलं नेत्रमंडनम् ॥ मया दत्तमिदं भक्त्या कज्जलं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमाय० ॥ कजलं सम० ॥ विद्युदरुणसंकाशं जपाकुसुमसन्निभम् ।। सिंदूरादि प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मे चिरम्।। श्रीउमायै नमः ॥ सिंदूरादि स०॥ स्वभावसुंदरांगी त्वं नानारत्नादि- भिर्युता ॥ भूपणानि विचित्राणि गृह्यन्ता प्रीतिहेतवे ॥ श्रीउमाम०॥ आभरणानि स०॥ नानासुगंधिकं द्रव्यं चीकृत्वा प्रयत्नतः ॥ ददामि ते महादेवि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् || श्रीउमा० ॥ नानापरिमल- द्रव्यं समर्पयामि ॥ देवद्रुमरसोद्भूतः कृष्णागरुसमन्वितः ।। आनीतोऽयं मया धूपो भवानि प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमाम० ।। धूपं स० ॥ त्वं ज्योतिः सर्वदेवानां तेजसा तेज उत्तमम् ॥ आत्मज्योतिः परं धाम दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। श्रीउमाम० ॥ दीपं स० ॥ अन्नं चतुर्विध स्वादु रसैः पद्भिः समन्वितम् ॥ भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमाम०॥ नैवेद्यं समर्पयामि॥ नैवेद्यं जलेन संमोक्ष्य धेन्वा अमृतीकृत्य ग्रासमुद्रयामाणाय नमः॥अपानाय नमः।।व्यानाय नमः ॥ उदानाय नमः ॥ समानाय नमः ॥ नमस्ते देवदेवेशि सर्वतृ- तिकरं परम् ।। मया निवेदितं तुभ्यं गृहाण जलमुत्तमम् ।। श्रीउमाम०॥ मध्ये पानीयं स० ॥ उत्तरापोशानं स० ॥ हस्तप्रक्षालनं स०॥ मुख- मक्षालनं स०॥ आचमनीयं स०॥ मलयाचलसंभूतं कपूरेण समन्वि- तम् ॥ फरोद्वर्तनकं चारु गृह्यतां जगतापते ॥ करोद्वर्तनार्थे चंदनं स०॥ करैलालवंगादितांबूलीदलसंयुतम् ॥ क्रमुकस्य फलं चैव तांबूलं ·२४० वतोयापनचन्द्रिका प्रतिगृह्यताम् ।। श्रीउमाम० तावूल स०॥ इदं फलं मया देवि स्थापित पुरतस्तव।। तेन मे सुफलावाप्तिर्भवेजन्मनि जन्मनि ।। श्रीउमामहे ।। फलं सम०॥ हिरण्यगर्भगर्भस्य हेमवीज विभावसोः ॥ अनंतपुण्यफल- दमतः शांति प्रयच्छ मे ।। श्रीउमामहे० ॥ सुवर्णपुप्पदक्षिणां सम० ॥ (बजयाणिययवैडूर्यमुक्ताविद्रुममंडितम् ॥ पुष्परागसमायुक्तं भूपणं पति- गृह्यताम् ॥श्रीउमामहे०॥ भूपण सम०)चंद्रादित्यौ च धरणी विद्यदग्नि- स्तव च ॥ त्वमेव सर्वज्योतीपिद्यातिपय मतिगृह्यताम् ॥श्रीउमामहे ॥ नीराजनं सम०॥ कर्पूरार्तिक्यं सम०॥(सति संभवे राजोपचारार्पणम् ॥ तद्यथा ॥ स्तुतिभिः सहितं गीतं निर्मितं दिव्यमुत्तमम् ।। नित्यशः कल्पितं भवत्या गृहाण करुणानिधे॥ श्रीउमामहे ० ॥ गीतं सम० ॥वीणाताल- मृदंगादिखंडभेरी च घंटिका ॥ दुंदुभिर्वेणुनादव श्रूयतां सुरसत्तमे ॥ श्रीउमामहे ।। वाद्यं सम० ॥ उभयोश्चरणे बवा क्षुद्रघंटाः सुभ• तितः ॥ तुष्टयर्थं सर्वदेवानां कृत नृत्यं विलोकय ॥ श्रीउमामहे०॥ नृत्यं समर्पयामि ।। इरिन्मणिगणाबद्धं दंडशक्तिकरमभम् ।। सुवर्ण- छत्रं शोभाब्यं गृहाण करुणानिधे ।। श्रीउमामहे० ॥ छत्रं सम० ॥ सुवेणुदंडसंयुक्तं चमर्याः केशसंयुतम् । चामरं कल्पितं भक्त्या गृहाण सुरसत्तमे ।। श्रीउमामहे ।। चामरं सप० ।। सवितृकिरणस्पर्धि स्फुरत्किरणमंडलम् ॥ आदर्श पणिभिर्युक्तं प्रतिरूपं विलोकय ॥ श्रीउमामहे ० ॥ दर्पणं सम०॥ प्रवालनालसद्गात्रे मुक्तामणिविभूपिते ।। पट्टसूत्रमये देवि मंचके शयनं कुरु ॥श्रीउमामहे०॥ मचकं समर्पया०॥ उशीरनिमितं दिव्यं हेमदंडसमन्वितम् ।। व्यजनं च मया दत्तं गृहाण परमेश्वरि ॥ श्रीउमामहे० ॥ व्यजनं सम० ॥ सर्वराजोपचारान्कल्प- यामि ॥) नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे | उमाकांताय शांताय ·हरितालिकाव्रतपूजन विधिः २४१ शंकराय नमो नमः ॥ श्रीउमामहे० ॥ नमस्कारं सम०॥ प्रद- क्षिणा ।। यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च।तानि सर्वाणि नश्यंतु प्रदक्षिणपदपदे ॥श्रीउमामहे०॥ प्रदक्षिणां सम०॥ अथ नामपूजा ॥ उमाय नमः ॥ गौर्यै० ।। पार्वत्यै० ॥ जगद्धा- व्यैः॥ जगत्सतिष्ठायै नमः।। शांतिरूपिण्यै नमः। हराय०) महेश्वराय॥ शंभवे नमः ॥ शूलपाणये नमः ॥ पिनाकधूपे नमः ॥ शिवाय० ॥ पशुपतये नमः ॥ महादेवाय नमः ॥ वेदैः पुराणपटलैहुशास्त्र- विद्भिर्मानं त्वमेव कथितं खल भिन्नत्त्या ॥ तुभ्यं तदेव गिरिजाधिप ते सुखत्वात् तस्मै नमामि सततं परमेश्वराय || श्रीउमामहे ० न०॥ मंत्र- पुप्पांजलिं स०॥ अथ प्रार्थना ॥ हरितालि नमस्तेऽस्तु सशिवे भक्त- वत्सले ॥ संसारभयभीताऽहं त्वमेव शरणं मम ॥ जन्मजन्मनि सौभाग्यमक्षय्यं देहि मेऽव्यये ॥ यशस्विनमुदारं च गांभीर्यादिगुणा- न्वितम् ॥ सदाचारं परं शांत विष्णुभक्तिपरायणम् ॥ शिवभक्तिपर चैव वेदशास्त्रविशारदम् ॥ कक्ष्मीवंतं पुत्रवंतमारोग्यादिगुणान्वितम्॥ भर्तारं देहि मे देवि प्रीतिमतं सदा मयि ।। तथा पुत्रांश्च पौत्रांश्च कन्या- थान्वयशामिनी ॥ धनधान्यादिसंपत्तिमश्वर्य रुचिरं शिवे ।। लक्ष्मी मनोरमां देहि सुरूपाद्यखिलान्गुणान् ॥ धर्मबुद्धिं च मे देहि पाति- बत्यमखंडितम् ॥ भोगान् सुविपुलान शश्वदिह लोके परत्र च ॥ त्वयि भक्तिं च मे देहि भृशं भर्तरि शंकरे ॥ संसारहारिणी बुद्धिमते देहि नमोऽस्तु ते ॥ तव सान्निध्यमेवास्तु मम श्रीहरितालिके ॥ यथा त्वं देवदेवेशि सौभाग्यादिसमन्विता ॥ तथा मां कुरु सर्वेशि जन्मजन्मनि पार्वति ॥ आवाहनं न जानामि० । मंत्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं० ॥ अन्यथा शरणं० ॥ गतं पापं गतं० ॥ रूपं देहि ज० ॥ श्रीउमामहे ।। म.चं.१६ ·૨૨ व्रतोद्यापनचन्द्रिका प्रार्थनां सम० ॥ अनेन यथाज्ञानेन ययामीलितोपचारपूजनेन श्री- उमामहेश्वरी पीयेताम् ॥ रात्रि जागरणं कृत्वा कीर्तनादिना निनयेत् ।। "द्वितीयदिने" स्नात्वा ययाशक्ति देवानां पूजनं कृत्वा वायनदानं कुर्यात् । यथा-अद्य पूर्वोच्चरित एवं० पुराणोक्तफळपाप्त्यर्य हरिता- लिकानांगत्वेन पूजासांगतासिद्धधर्य ब्राह्मणाय वायनमदानं करिष्ये ॥ तदंगत्वेन ब्राह्मणपूजनं च करिष्ये ॥नमोऽस्त्वनंवाय सहस्रमूर्तये सहस्र- पादाक्षिशिरोरुवाइवे । सहस्रनाम्ने पुरुषाय शायते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः। इति मंत्रण विप्रं गंधाक्षतैः संपूज्य ॥ वायनदानमत्रः ॥ उपायनमिदं देवातसंपूर्तिहेतवे । वायनं द्विजर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ॥१॥ अनं मुवर्णपात्रस्यं सवस्वफलदक्षिणम् ।। वायनं गौरि विमाय ददामि पीतये तव ॥ २ ॥ सौभाग्यारोग्यकामानां सर्वसंपत्समृद्धये ॥ गोरी- गिरीशतुष्टधयं वायनं ते ददाम्यहम् ॥३॥विप्राय वेदविदुपे श्रोत्रियाय कुटुंबिने । नरकोत्तारणार्याय अच्युतः प्रीयतामिति ॥४॥ इदम् अमु- कवायनप्रदानं सदक्षिणाकं सतांबूलम् अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्य. महं संमददे तेन श्रीउमामहेश्वरी प्रीयताम् ॥ "मतिगृहामि" इत्याचार्यो चूयात् विमो वा ।। यांतु देवगणा:सर्वे पूजामादाय मामकीम् ।। इष्टका- मप्रसिद्धयर्य पुनरागमनाय च ॥ इति मंत्रेण देवताविसर्जनं कुर्यात् ।। ॥ इति हरितालिकावतपूजन विधिः समाप्तः ॥ ॥ अथ हरितालिकावतोद्यापनविधिः।। स्नानसाहित्यं गृहीत्वा तीर्ये गत्वा तत्र देहशुदि विधाय गृह- १ देहशुद्धि प्रायश्चित्तनो प्रयोग स्त्रीपुरुपनो मिन्नमिन के चे प्रमाणे जे होय तेने माटेनो करावबो॥

·हरितालिकानतोद्यापनविधिः २४३ मागत्य तत्र पूर्व चतुरस्रं चतुर कदलीस्तंभमंडितं मंडपं कुर्यात् ॥ मध्ये वितानं बध्नीयात् ॥ मंडपमध्ये उक्तविधिना चतुर्लिंगतोभद्र वा लिंगतोभद्रं पंचवर्णैः प्रपूर्य तत्पश्चिमे शुभासने उपविश्य आचम्य सुमुखश्वेत्यादि पठित्वा जलमादाय-अद्येत्यादि० तिथौ ममात्मनः सम- स्तपापक्षयपूर्वकं सप्तजन्मसु सौभाग्यादिविविधभोगप्राप्तिद्वारा पुत्रपौत्रा- धनवच्छिन्नसंततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयद्वारा सदभीष्ट- सिद्धयर्थमुमामहेश्वरप्रीत्यर्थं मया (मम भार्यया) आचरितस्य आचरि- प्यमाणस्य हरितालिकाव्रतस्य संपूर्णफलावाप्त्यर्थमेकरावाधिवासपक्षा- श्रयेण हरितालिकावतोद्यापनं करिष्ये ॥ तत्रादौ दिनक्षणं कलशारा- धनं गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं (मातृकापूजनं वसोरामायुष्यमंत्रजपं नान्दीश्राद्धम्) आचार्यादिब्राह्मणवरणं सर्वतोभद्रमंडले ब्रह्मादिदेवतानां तथा च लिङ्गन्तोभद्रमंडले लिंगतोभद्रमंडलदेवतानां स्थापनप्रतिष्ठा- पूजनं च करिष्ये । इति संकल्प्य दिनक्षणादिस्थापनपूजनं च पूर्वोक्तरीत्या कुर्यात् ।। ततस्तन्मध्ये द्रोणपरिमितं व्रीहिराशिं कृत्वा तस्योपरि पूर्णपात्रान्तं कलशं निधाय तदुपरि क्षौम वखं प्रसार्य चंदनेनाप्टदलं कृत्वा मंडूकांदिपीठदेवता आवाह्य गंधाधुपचारः संपूज्य ततो राजतं शिवं हैमी गौरी पुरतः राजतं उपभं च कृतारन्युत्तारणपूर्वकमाणप्रतिष्ठां कृत्वा कलशोपरि संस्थाप्य व्रतविधिवत आवाईयेत ॥ पीतकौशेयवसनां ॥१॥ मंदारमालाकुलिता ॥२॥ इति उमामहेश्वरौ आवाह्य "महिम्न स्तोत्रेण" रुद्राभिषेकपूर्वकं पोडशो- १स्त्रीपुरुप धंने बेसे तो पुरुप माटे ॥२ दिनक्षणादि (६-४५) पृष्ठे द्रष्टव्यम् ॥ ३ प्रमादिदेवतानां स्थापनं (९९) पृष्ठे द्रष्टव्यम् । ४ मंडूकादिपीठदेवताः (१०७) पृष्ठे द्रष्टन्याः॥ ५ ध्यानादिसर्वपूजनं पूर्वोतनतोकपूजनयत् (पृष्ठ २३५) कर्तव्यम्।।

·२४४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका पचारः संपूज्य मार्थयेव ।। नमः शिवाय सांगाय पंचवक्ताय शूलिने । नंदि गिमहाकालगणयुक्ताय गंभवे ॥१॥ शिवाय हरकान्तायें प्रकृत्यै सृष्टिदेतवे । नमस्ते ब्रह्मरूपिण्यै जगद्धात्र्यै नमो नमः ॥२॥ येन कामेन देवि त्वं पृजितासि महेन्वरि ॥ संपूर्ण कुरु मे काम सौभाग्यं च प्रयच्छ मे ॥३॥ इति संमार्य आचार्यादीन संपूज्य दक्षिणादिकं दत्वा आशिपो गृहीत्वा सुवासिनीमपि संपूज्य कयाश्रव- णादिना रात्रि निनयेत् ।। इति । " अय द्वितीयदिनकृत्यम् "-प्रातर्नित्यकर्म समाप्य आचम्य सुमुखश्वेत्यादि पठित्वा । अयेत्यादि० ममात्मनः हरितालिकारतो- यापनस्य संपूर्णफलाचाप्त्यर्य ग्रहमखसहित स्थापितदेवतानामुक्तद्रव्य- होम करिष्ये ॥ तत्रादी "दिअक्षणादि प्रधानदेवतापूजनं च फरिप्ये इति संकल्प्य दिग्रक्षणादि प्रधानोमामहेश्वरपूजनान्तं कर्म कृत्वा || ततः समचतुरस्रमरनिमात्र होमानुसारेणाधिकं वा तर मृदा चतुरंगुलोत्सेधे स्पंदिलं विधाय अग्निप्रणयनादिकं कृत्वा ]) जळं गृहीत्वा-मारब्ध- स्यकर्मणः साङ्गतासिद्धयर्थं ब्राह्मणद्वारा पश्चभूसंस्कारपूर्वकमग्निप्रतिष्ठा- पनं करिष्ये इति संकल्पयेत् ।। आचार्यः ययाविधि पचभूसंस्कारपूर्वकमाग्नि प्रतिष्ठाप्य संपूज्य नवग्रहाणां स्थापनप्रतिष्ठापूजनं कारयेत् (कुर्यात् । ततः दक्षिणतो ब्रह्मासनादि कुशकंडिका कृत्वा ग्रहहोमान्तं कर्म कुर्यात् ॥ ततः प्रधानहोमा प्रधानमुमामहेश्वरं तिलयवमिश्राज्येनाष्टोत्तरशतसं- ख्याकाभिः "शिवाय नमः" इति मंत्रेण हुत्वा " गौर्यै नमः" इति मंत्रण तैरेव द्रव्यैरष्टोत्तरशतं जुहुयात् ।। ततो ब्रह्मादिमंडलदेवताना (पृष्ठ १६४) १ तदुक्तं मानवसंहितायाम् ॥ कर्तृ शाखोकमार्गेण आचार्यस्याथवा पुनः॥ कुर्यादग्निप्रणयन हबनादिविधिस्तथा ॥) १ अग्निप्रतिष्ठापनादिनहहोमान्तं कर्म (१४२-१६४)पृष्ठेषु द्रष्टव्यम् ।

·२४५ सिद्धिविनायकवतम् मंडूकादिपरिवार(नंदिकेश्वराय नम इति विशेषः) देवतानां (पृष्ठ १६६) चेकैकामाज्याहुति जुहुयात् ॥ ततो व्याहृतिहोम समाप्य फलहोमादिकं कृत्वा उत्तरपूननमारभ्य प्रणीताविमोकान्तं कर्म (पृष्ठ १६८-१८८) कुर्यात् ॥ ततो यथासमयम् उमामहेश्वरं पंचोपचारैः संपूज्य महानीरा जनं पुष्पांजलि स्तुतिपाठं च कृत्वा तिलपात्रादिदानं दत्वा शक्तिश्चेद् उमामहेश्वरप्रतिमयोर्वस्त्रादिपदशय्यादानानि कार्याणि ॥ छायापात्रदा- नम्।।ततः पोटशाष्टौ वा द्विजयुग्मानि संपूज्य भोजनोत्तरं तेभ्य: सौभाग्य- वस्त्रदक्षिणायुत्तानि पोडशवंशपात्राणि पोडशकुंभांश्च दद्यात् । तत्र मंत्रः॥ सौभाग्यारोग्यकामानां सर्वसंपत्समृद्धये ॥ गौरीगौरीशतुष्टयर्थं वायनं ते ददाम्यहम्॥ कृतस्य हरितालिकावतोद्यापनाख्यस्य कर्मणः सांगतासि- द्यर्थम् इमानि पोडशवंशपात्राणि सौभाग्यववसाहतानि पोडशकुंभस- हितानि सदक्षिणानि नानागोत्रेभ्यो नानानामभ्यः सपत्नीकेभ्यो विभज्य विभज्य दास्ये ॥ तत आचार्यादीन् संपूज्य दक्षिणादिकं दत्वा आशिषो गृहीत्वा "यान्तु देव०॥इति देवान् अग्निं च विसृज्य सुहृयुक्तो मुंजीत ॥ ॥ इति हरितालिकावतोद्यापनविधिः ॥ ॥ अथ सिद्धिविनायकव्रतम् ॥ अथ भाद्रपदशुक्लचतुयां सिद्धिविनायकवतं हेमाद्रौ स्कांदे ॥ तच्च- मध्याह्नव्यापिन्यां कार्यम् ॥ प्रातः शुक्लतिलैः स्नात्वा मध्याह्ने पूजये- न्नृप ।। पार्थिवस्य गणेशस्य तत्रैवं पूजनं चरेत् ॥ दिनद्वये तव्याप्ती एकदेशव्याप्ती वा पूर्वाऽन्यथा परा ॥ चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्धा प्रशस्यते ॥ मध्याह्नव्यापिनी सा तु परतश्चेत्परेऽहनि।।इतिवृहस्पत्युक्तेः॥

·२४६ प्रतोद्यापनचन्द्रिका अथ व्रतविधिः ॥ आचम्य प्राणायामं कृत्वा ॥ सुमुखश्चेत्यादि पठित्वा ।इस्तेजलमादाय-अत्राय एवंगुणविशेपेण विशिष्टायां शुभ- पुण्यतिथी मम आत्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थं मम इह जन्मनि जन्मांतरे च पुत्रपौत्रधनविद्याजययशाश्रीकामायुष्यामिद्धयर्थं सिद्धिविनायकदेवताप्रीत्यर्थं यथाज्ञानेन यथामीलितोपचारैः (पुरुप- सूक्त ) पुराणोक्तमंत्रानावाहनादिपोडशोपचारः पार्थिवगणपति- पूजनं करिष्ये ॥ तत्रादौ आसनादिकलशाराधनं शंखधंटापूजनं दीपपूजनं पहंगन्यासांश्च तथा गणेशमूर्ती प्राणप्रतिष्ठादिकं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य " पृथ्वि त्वया०॥ इत्यासनशुद्धिं विधाय "अपसर्पन्तु०" इति दिग्रक्षणं कृत्वा "कलशस्य मुखे विष्णु:०"इति कलशपूजनम् ॥ त्वं पुरा सागरोत्पन्नो०॥ इति शंखपूजनम्। “आगमार्थं तु देवानाम्" इति घंटापूजनम् ।। " भो दीप०" इति दीपपूजनम् ॥ ततः "गं गणपतये नमः" इति पढंगन्यासान्कुर्यात् ।। पार्थिवमूर्ती देवस्थापनम् ।। "हेरंवाय नमः" मृदाहरणम्॥"सुमुखाय नमः"संघटनम् ॥“गौरीसुताय नमः। स्थापनम् ॥ गणपतिमूर्तेः प्राणप्रतिष्ठा (५१पृष्ठे) कुर्यात् ।। अथ ध्यानम्। एकदंत शूर्पकर्ण गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पाशंकुशधरं देवं ध्यायत्सिद्धि- विनायकम् ॥ ध्यायेद्देवं महाकायं तप्तकांचनसनिभम् ॥ रुद्राक्षमाला- हस्तं च सर्वाभरणभूषितम् ॥ शुंदाग्रे मोदकं चैव गृहाण करुणानिधे ॥ श्रीसिद्धिविनायकाय नमः ध्यायामि ।। आवाहयामि विनेश सुरराजा- चिंतेश्वर ।। अनाथनाय सर्वज्ञ पूजार्य गणनायक ॥ (सहस्रशीपा- पुरुष:०) श्रीसिद्धिवि० आवाहन समर्प०॥विचित्ररत्नरचितं दिव्या- १जेने वैदिक पोडशोपचार पूजन कर होय तेणे (कोस) मां यतावेला पुरुषसूकना मंत्रोथी पूजन करख. ॥

·२४७ सिद्धिविनायकवतम् भरणसंयुतम् ॥ स्वर्णासिंहासनं चारु गृहाण सुरपूजित ॥ (पुरुपएवेद५०) श्रीसिद्धिवि०॥ आसनं सम०॥ सर्वतीर्यसमुद्भूतं पाद्यं गंधादिसंयुतम् ।। विनराज गृहाणेदं भगवन् भक्तवत्सल ॥ (एतावानस्य० ॥) श्री- सिद्धिः ॥ पाचं स०॥ अयं च फळसंयुक्तं गंधपुष्पाक्षतैर्युतम् ।। गणाध्यक्ष नमस्तेऽस्तु गृहाण करुणानिधे ।। (त्रिपादूर्ध्व०)श्रीसि- द्विवि०॥हस्तयोः अध्यं सादध्याज्यमधुसंयुक्तं मधुपर्क मया हृतम् ।। गृहाण सर्वलोकेशगणनाथ नमोऽस्तु ते ॥ ( यन्मधु०)श्रीसिद्धिवि० ॥ मधुपर्कस्तानं सम० ॥ विनायक नमस्तुभ्यं त्रिदशैरभिवंदित ॥ गंगो- दकेन तोयेन शीघमाचमनं कुरु ॥ (ततोविरा०॥) श्रीसिद्धिविः । आचमनं स०॥ पयो दधि घृतं चैव शर्करा मधुसंयुतम् ॥ पंचामृतेन सपनं क्रियतां गणनायक ॥ (पंचामृतस्त्राने भिन्नमंत्रा:-) सुरभेस्तु समुत्पन्न देवानामपि दुर्लभम् ।। पयो ददामि देवेश स्नानार्थं प्रति- गृह्यताम् ।। (पयःपृथि०॥) श्रीसिद्धिवि० ॥ पयालानं स०॥ पयाना- नांते शुद्धोदकस्ना० सम० ॥आचमनं सम० ॥ चंद्रमंडलसंकाशं सर्व- देवप्रियं हि यत् ॥ ददामि दधि देवेश स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ (दधि- काव्णो०॥) श्रीसिद्धि | दधिनानं सा शुद्धो० स० आचमनंस०॥ आज्यं सुराणामाहार आज्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।आज्यं पवित्रं परमं स्नानाथ प्रतिगृह्यताम् ॥ (घृतमिमिक्षे०॥) श्रीसिद्धिवि० ॥ घृतस्नानं स० ॥ शुद्धो० सम०॥ आचमनं स०॥ सर्वोपधिसमुत्पन्नं पीयूपसदृशं गधु ।। स्नानाय ते मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥ ( मधु व्वाता० ॥) श्रीसिद्धिवि० मधुस्नानं सम०॥ शुद्धो० स्नानं स० ॥ आच० स० ॥ इक्षुदंडसमुत्पन्नां शर्करां मधुरां शुभाम् ।। स्नानाय ते मया दत्ता गृहाण परमेश्वर ॥ ( अपारस०॥) श्रीसिद्धिवि० ॥ शर्करा- ·२४८ प्रतोपापनचन्द्रिका स्नानं स० ॥ शुद्धो० स्ना० स० ॥ आचमनं स० ॥ फाश्मी- रागरुकस्तूरी कर्पूरमलयान्वितम् ॥ उद्वर्त्तनं मया दत्तं गृह्यतां परमे- श्वर ॥ श्रीसिद्धिवि० ॥ उद्वर्तनस्नानं स० ॥ गंगा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती ॥ तापी पयोष्णी रेवा तज्जलं स्नानाय गृह्यताम् ।। श्रीसिद्धिवि० ॥ शुद्धो० स० ॥ आचमनं स० ॥ गंघादिना पूजयित्वा निर्मात्यं विसृज्य। पुन: गंधपुष्पैः संपूज्य (महाभिपेकस्नाने ययाकाळं गणपत्यथर्वशीण रुद्राभिषेकेण वा पुरुपसूक्तेन) महाभिषेक कुर्यात् ॥ श्रीसिद्धिवि०॥ महाभिषेकस्नानं समर्प० ॥ स्नानाते आचमनं स० ॥ रक्तवस्त्रद्वयं देव दिव्यं कांचनसंभवम् ॥ सर्वमदं गृहाणेदं लंबोदर हरात्मज ॥ (तस्माघशा०1) श्रीसिद्धिवि० ॥ वस्त्र- द्वयं समर्प० ॥ रानतं ब्रह्मसूत्रं च कांचनं चोत्तरीयकम् ॥ गृहणा चारु सर्वज्ञ भक्तानां वरदो भव ॥ (तस्म्मादश्वा० ॥) श्रीसिद्धिविना यज्ञोपवीतं स० ॥ उद्यन्नास्करसंकाशं संध्यावदरुणं प्रभो ॥ वीरालं. करणं दिव्यं सिंदूरं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिवि० ॥ सिंदूरं सम० ॥ नानाविधानि दिव्यानि नानारत्नोज्ज्वकानि च ॥ भूषणानि गृहाणेश पार्वतीमियनंदन ।। श्रीसिद्धिवि० ॥ आभरणानि स०॥ कस्तूरीचंदनं चैव केशरेण समन्वितम् । विलेपनं सुरश्रेष्ठ चंदनं प्रतिगृह्यताम् ।। (तंयज्ञं घ० ॥ गंधद्वारा०॥) श्रीसिद्धिवि० चंदनं स०॥ रक्ताक्षश्चि देवेश गृहाण द्विरदानन ॥ कलाटपटळे चंद्रस्तस्योपरि निधार्यताम् ।। (अक्षनमी०) श्रीसिद्धिवि०॥ अक्षतान्सम०|| (करवीरैर्जा० ) सेवंति- कावकुलचंपकपाटळाजपुन्नागजातिकरवीररसालपुप्पैः ॥ बिल्लमवाल- तुलसीदलमालतीभिस्त्वां पूजयामि जगदीश्वर मे प्रसीद्ध ॥ (यत्पुरुपं व्यद०॥) श्रीसिद्धिवि० । पुष्पाणि सम०॥ ततो गणपतिसहस्र- नामभिः ( अष्टोत्तरशतनामभिर्वा पृ० २५०) दूर्वार्पणं कुर्यात् ।।

·सिद्धिविनायकवतम् २४९ अथांगपूजा ॥ गणेश्वराय नमः पादौ पूजयामि ॥ विनराजाय. जानुनी पूज० ॥ आखुवाहनाय न० ऊरू पून० ॥ हेरंवाय नमः कटी पूज० ॥ कामारिसूनवे० नाभिं पूज० ॥ लंबोदराय न० उदरं पूज० ॥ गौरीसुताय० स्तनौ पूज०॥ गणनायकाय० हृदयं पूज०॥ स्थूलकर्णाय न० कंठं पूजयामि ।। स्कंदाग्रजाय नमः स्कंधौ पूज०॥ पाशहस्ताय नमः हस्तौ पूज० ॥ गजवक्त्राय० वक्त्रं पूज० ॥ विघ्न- हर्के ललाटं पूज० ॥ सर्वेश्वराय० शिरः पूज० ॥ श्रीगणाधिपाय नमः सांग पूज० ।। एवमङ्ग-पूजा विधायावरणपूर्जा कुर्यात् ॥ अथावरणपूजा । रक्ताक्षतान गृहीत्वा-गणनाथाय । हेरंवाय० । इमवक्त्रा०।मूपकवाहना०। शिवप्रिया० 1 उमापुत्रा०। प्रथमावरणपूजा सम० ॥१॥ वरगणपतये। सुरगण । चंडगण० । इभवक्त्रगण क्षिप्रगण । प्रसादगण । लंबोदरगण ॥ द्वितीयाव० स० ॥२॥ इंद्राय० । अग्नये । यमाय । निर्ऋतये । वरुणा । वायवे । कुचरा० । ईशानाय०॥तृतीया०स० ॥३॥विनायकाय द्वैमातुरा०। विघ्नराजा गणाधिपा०। हेरवा० । एकदंता० । लंबोदरा०॥ चतुर्या० स०॥ ४ ॥ तीक्ष्णदंष्ट्रा० । मूतरूपा० । गजास्या० । त्रिनेत्रा० । रक्तप्रिया०। वृहदुदरा। सुरवंद्या शिवसुता०॥ पंचमा० स०॥५॥ भद्रकालिने । भैरवा० शेपा० । वरुणा० वरेण्या सांपतये। संवत्सरा०। शांता०॥ षष्ठा० स०॥६॥ सरस्वत्यै० लक्ष्म्यै भारत्यै। ब्रह्मणे । विष्णवे० । रुद्रा० । आकाशा० । वेदा० । वास्तुपुरुषा०॥ सप्तमा० स०॥७॥ एवमावरणपूनां विधाय पत्रपूनां कुर्यात् ।। अथ पत्रपूजा ॥ सुमुखाय नमः मालतीपत्रं सम० ॥ गणाधि- पाय. मुंगराजपत्र सम० ॥ उमापुत्राय बिल्वपत्रं सम०॥ गजान- ·२५० प्रतोपापनचन्द्रिका नायक श्वेतदूर्वापत्रं स० ॥ लंबोदरायः बदरीपत्रं सम०॥ हरसूनवे० धतूरपत्रं स० ॥ गजकर्णाय० तुलसीपत्रं स०॥ वक्रतुंडाय० शमी- पत्रं स०॥ गुहाग्रजाय० अपामार्गपत्रं स० ॥ एकदंताय० बृहती. पत्रं ॥ विकटाय० करवीरपत्रं स०॥ फपिलाय न० अर्कपत्रं स०॥ गजदंताय० अर्जुनपत्रं सः॥ विनराजायं० विष्णुकांतपत्रं स०॥ बटवे न० दाहिमीपत्रं स० ॥ सुरामनाय० देवदारुपत्रं स०॥ भाळचंद्रायः मरुपत्रं स०॥ हेरंवाय० अश्वत्थपत्र स०॥ चतुर्भुजाय० जातीपत्रं समर्प० ॥ विनायकाय० फेतकीपत्रं स० ॥ सर्वेश्वराय. अगस्तिपत्रं स०॥२१॥ ततः सिद्धिविनायकाय निम्नलिखितमत्येक- नामभिः दूर्वायुग्मं समर्पयेत् । तद्यथा । गणाधिपाय दूर्वायुग्मं सम० (एवं सर्वत्र) उमापुत्राय० अयनाशनाय एकदन्ताय । इभवक्त्राय०। मूषकवाहनाय०। विनायकाय ईशपुत्राय०। सर्वसिद्धिप्रदायकाय कुमारगुरवे० ॥१०॥ दूर्वायुग्मं गृहाणेदं गंधपुष्पाक्षतैर्युतम् ॥ (पूजयेत् सिद्धिविघ्नेशं प्रत्येकं सर्वनामभिः॥ विनायकेश- पुत्रेति सर्वसिद्धिमदायक ।। कुमारगुरवे तुभ्यं दत्ता पूजाप्रयत्नतः ॥) इति दूर्वापुग्मार्पणं कृत्वा अष्टोत्तरशतनामपूजा कर्तव्या॥ (ही विना- यकाय नमः इत्यारभ्य ही सर्वसिद्धिमदायकाय नमः इत्यन्तम् अष्टो- त्तरशतनाम्ना दूर्वाक्षतपुष्पादिना सिद्धिविनायकं संपूजयेत्) यथा ॥ जलमादाय । अस्य श्रीगणपत्यष्टोत्तरशतदिव्यनाममंत्रस्य गृत्स. मदकपिः गणपतिर्देवता अनुष्टुप्छंदः गं बीजं न शक्तिः में कीलकं श्रीग. णपतिप्रीत्यर्थ दुर्वार्पणे (जपे) विनियोगः । ॐ विनायकाय नमः। विरा- जाय० । गौरीपुत्राय । गणेश्वराया। स्कन्दामज्ञायः । अव्ययाय० । पूताय० । दक्षाध्यक्षाय। द्विजमियाय० । अग्निगर्वच्छिदे० ॥१०॥ इन्द्रधीमदायक। वाणीषलप्रदाय । सर्वसिद्धिप्रदाय० । शर्वतनयायक।

·सिद्धिविनायकव्रतम् २५१ शिवप्रियाय० । सर्वात्मकाय० । सृष्टिकरें० । देवानीकार्चिताय० । शिवाय० । शुद्धाय० ॥ २० ॥ बुद्धिप्रियाय० । शान्तम्य० । ब्रह्मचारिणे । गजाननाय० । द्वैमातुराय०। मुनिस्तुत्याय० । भक्तविघ्नविनाशनायः । एकदन्ताय० ! चतुर्वाहवे०! चतुराय० ॥ ३० ॥ शक्तिसंयुताय० । लंयो. दराय० । शूर्पकर्णाय० । हेरंयाय० । ब्रह्मवित्तमाय० । कालाय० । ग्रहप- तये । कामिने। सोमसूर्याग्निलोचनाय० । पाशांकुशधराय० ॥ १० ॥ चंडाय० । गुणातीताय । निरंजनाय० । अकल्मापाय। स्वयंसिद्धाय० । सिद्धार्चितपदांबुजाय० । बीजपूरप्रियाय० । अव्यक्ताय० । वरदाय० । शाश्वताय० ॥५०॥ कृतिने० विद्वत्प्रियाय० । वीतभयाय० । गदिने। चक्रिणे० । इक्षुचापधृते । अजोत्पलकरायः । श्रीशाय० । श्रीपतिस्तु- तिहर्पिताय । कुलाद्रिभृतेः ॥ ६० ॥ जटिने०। चंद्रचूडाय० । अमरेश्व- राय० । नागोपवीतिने । श्रीकंठाय० । रामार्चितपदाय० प्रतिने। स्थूलकंठाय० । त्रयीकर्ने । सामघोपप्रियायः ॥७०॥ अनपयायः । पुरुषोत्तमाय । स्थूलतुंडायः । ग्रामण्ये। गणपाय० । स्थिराय० । वृद्धिदाय । शुभगाय० । शूराय० । वागीशाय० ॥ ८॥ सिद्धिदाय- कायः । दूर्वाविल्वप्रियाय० । कान्ताय० । पापहारिणे० । कृतागमायः । समाहिताय० । वक्रतुंडाय० । श्रीपदाय० । सौम्याय० । भक्तकांक्षि- तदाने ॥ ९० ॥ अव्युताय । केवलाय० । सिद्धिदाय० । सच्चिदानंद- विग्रहाय० । शानिने । मयायुताय । दान्ताय० । ब्रह्मिष्ठाय० । भयव- र्जिताय प्रमथदैत्यभयदाय०॥१०॥ व्यक्तमूर्तये। अमूर्सिकायका पार्वती- शंकरोत्संगखेलनोत्सवलालसाय० । समस्तजगदाधाराय०) वरमूषकवा- हनाया हपचित्ताय। प्रसन्नात्मने सर्पसिद्धिप्रदायकाय नमः ॥१०॥ ( यः पूजयेदनेनैव भक्त्या सिद्धिविनायकम् ।। दिलैबिल्वदलैः पुष्पैर्वा चंदनाक्षतैः। सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वापद्भधः प्रमुच्यते)॥ ततः सौभाग्यादिकं दद्यात् ।। नानासुगंधिकं द्रव्यं चूर्णीकृत्वा प्रयत्नतः।। ददामि ते नमस्तुभ्यं प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ।। ( अहिरिवभाग:०।।) श्रीसिद्धिवि. नानापरिमलद्रव्यं स०॥ दशांग गुग्गुकं धूपं सुगंध चमनोहरम् ॥ गृहाण सर्वदेवेश उमापुत्र नमोऽस्तु ते॥(ब्राह्मणोस्य०) ·२५२ प्रतोपापनचन्द्रिपा श्रीसिद्धिविनाय० धूपं सम० ॥ सर्वज्ञ सर्वलोकेश नेलोग्यति- मिरापह ।। गृहाण मंगलं दीपं रुद्रप्रिय नमोऽस्तु ते ॥ (चंद्रमा मन०) श्रीसिद्धिविना०॥दीपं समर्प०॥ नवेद्यं गृह्यतादेव भक्ति मे हाचला कुरु॥ इप्सितं मे वरं देहि परन च परां गतिम् ॥ नानाखाधमयं देव तुष्टयर्थ ते निवेदितम् ।। मया भक्त्या शिवापुत्र गृहाण गणनायक॥ (नाभ्याऽआ. सीद०) श्रीसिद्धिीव नैवेध सम०॥ नैवेद्यं जलेन संमोक्ष्य धेन्वा अमृतीकृत्य ग्रासमुद्रपा, प्राणाय नमः० इत्यादि । एलोशीरळब- गादिकर्पूरपरिवासितम् || मागनायं कृतं तोयं गृहाण गणनायक ॥ श्रीसिद्धिवि० मध्येपानीयं सम०॥ उत्तरापोशाने सम०॥ हस्तमक्षालनं सम० ।। मुखमक्षालनं सम०॥ मळयाचलसंभूतं कर्पूरेण समन्वितम्।। करोदर्तनकं चारु गदाता जगतःपते ॥ श्रीसिद्धिवि० करोद्वर्तनायें चंदनं समर्पयामि ॥ चीजपूराम्रपनसखर्जूरीफदलीफलम् ।। नारीकेल. फलं दिव्यं गृहाण गणनायक ।। इदं फलं मया० ॥ श्रीसिद्धिवि० फळं सम० ॥ एकविंशतिसंख्याकान् मोदकान् घृतपाचितान् ।। नैवेद्यं सफलं दद्यान्नमस्ते विघ्ननाशिने ॥ श्रीसिद्धिवि० मोदकान स०।। पूगीफलं मइदिव्यं नागवल्लथा दलैर्युतम् ॥ कर्पूरलासमायुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् (वत्पुरुपे०)श्रीसिद्धिवि० तावूळं सम०॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ॥ अनंतपुण्यफलदमत शांति प्रयच्छ मे ॥ (हिरण्य- गर्भः) श्रीसिद्धिवि० दक्षिणां समर्प | वज्रमाणिक्यवैडूर्यमुक्ताविद्रुम- मंडितम् ।। पुष्परागसमायुक्तं भूपणं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीसिद्धिवि० भूप- णानि सम०॥ दूर्वायुग्मं गृहाणेदं गंधपुष्पाक्षतर्पतम् ॥ (पूजयेत्सर्वविघ्नेशं प्रत्येकं पूर्वनामभिः ॥ गणाधिप नमस्तेऽस्तु उमापुत्राघनाशन ॥ एकदंते- भवति तया मूपकवाहन ॥ विनायकेशपुत्रेति सर्वसिद्धिप्रदायक ।।

·सिद्धिविनायकवतम् २५३ कुमारगुरवे तुभ्यं पूजनीयाः प्रयत्नतः॥ श्रीसिद्धिवि० दूर्वायुग्मं स०॥ चंद्रादित्यौ च धरणी विद्युदग्निस्तथैव च ॥ त्वमेव सर्वतेजांसि आर्तिक्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ (इद५ हविः ॥) श्रीसिद्धिविनीराजनदीपं स०॥ कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेंद्रहारम् ॥ सदावसंत हृदयारविंदे भवं भवानीसहितं नमामि ॥ श्रीसिद्धिवि० कपूरार्तिक्यं सम०॥ विघ्नेश्वर विशालाक्ष सर्वाभीष्टफलमद ।। प्रदक्षिणां करोम्यत्र सर्वान्कामान्प्रयच्छ मे ॥ यानि कानि च पापानि० ॥ (सप्तास्यास० ) श्रीसिद्धिविना० ॥ प्रदक्षिणां सम० ॥ नमस्ते विघ्नसंहर्ने नमस्ते इप्सितप्रद ॥ नमस्ते देवदेवेश नमस्ते गणनायक ॥ श्रीसिद्धिवि० ॥ नमस्कारान्स० ॥ विनायकेशपुत्रेति गणराज सुरोत्तम ॥ देहि मे सकलान् कामान् वंदे सिद्धिविनायक ॥ ( यज्ञेन यज्ञमयज०॥) श्रीसिद्धिवि० ॥ मंत्रपुष्पाञ्जलिं स०॥ श्रीसिद्धिवि० गीत वाद्यं नृत्यं छत्रं चामरं दर्पणं मंचकं व्यजनं सर्वराजोपचारान कल्पयामि ॥ प्रार्थना । विनायक गणेशान सर्वदेवनमस्कृत ॥पार्वतीप्रिय विनेश मम विघ्नं विनाशय ।।अपराघसहस्राणि०॥ आवाहनं न जानामि०॥ अन्य- था शरणं नास्ति त्वमेव०॥गतं पापंगतं दुःखं०॥ मंत्रहीनं क्रियाहीनं०॥ अनेन यथाज्ञानेन यथामीलितोपचारकृतपूजनेन श्रीसिद्धिविनायकदेवता मीयताम् ॥ अद्यपूर्वोच्चरित० पूजासांगतासिद्धयर्थं वायनप्रतिमादाना- नि करिष्ये ।। तदंग ब्राह्मणपूजनं च करिष्ये।। गणेशस्वरूपिणे ब्राह्मणाय नमः।। नमोस्त्वनंताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षि०॥ इतिमंत्रेण गंधाक्षतः पूजयेत् ॥ सकलाराधनैः स्वर्चितमस्तु ।। अस्तु स्वर्चितम् ॥ अयैक- विंशति गृह्य मोदकान् घृतपाचितान || स्थापयित्वा गणाध्यक्षसमीपे कुरुनंदन ॥ दश विप्राय दातव्याः स्थापयेद्दश चात्मनि । एकं गणा. ..

·२५४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका धिपे दद्यात् सघृतं मोदकं शुभम् ॥ अथ वायनमंत्रः ॥ दशाना मोदकानां च फलदक्षिणया युतम् ॥ विमाय तव तुष्टयर्थं वायनं ते ददाम्यहम् ॥ इदं वायनदानं सदक्षिणाकं सतावूलम् अमुकशमणे ब्राह्मणाय तुभ्यमई संमददै ॥ प्रतिगृह्यताम् ॥ प्रतिगृह्णामि ॥ अथ. प्रतिमादानमंत्रः ॥ विनायकस्य प्रतिमा बखयुग्मेन येष्टिताम् ॥ तुभ्यं संमददे विम प्रीयतां मे गजाननः॥ गणेशः प्रतिगृह्णाति गणेशो वै ददाति च॥ गणेवास्तारकोभाभ्यां गणेशाय नमो नमः।। इदं प्रतिमादानं सदक्षि- णार्क साबूलम् अमुफशर्मणे ब्राह्मणाय तुम्यमई संप्रददे॥ तेन श्रीसि. द्धिविनायका प्रीयता नमम ॥ इति सिद्धिविनायकवतपूजा समासा ।। ॥ अथ सिद्धिविनायकवतोद्यापनम् ॥ एवं एकविंशतिवर्ष सिद्धिविनायकवतं कृत्वा अन्ते उद्यापन कुर्यात् ॥ मात शुक्लतिलैः स्नात्वा मध्यावे संकल्पं कृत्वा पूजयेत् ।। अघेत्यादि. मम विजयपुत्रादिकामनासिद्धिद्वारा श्रीसिद्धिविनायक- पीत्यर्थमाचरितस्य आचरिष्यमाणस्य सिद्धिविनायकव्रतस्य संपूर्ण- फलावाप्त्यर्थ सिद्धिविनायकवतोद्यापनं करिष्ये ॥ पुनर्जलमादाय- तदंगभूतं दिग्रक्षणं कलशाराधनं दीपपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचन मातृकापूजनं वसोद्धारामायुष्यमंत्रजपं नान्दीश्राद्धम् आचार्यादीनां वरणादिकं च करिष्ये ॥ इति दिग्रक्षणादिकं (६-४५पृष्ठेषु) कृत्वा ॥ सर्वतोभद्रे देवान रक्तवस्त्रचोटितरक्तकलशे हैमं गणेशं च संस्थाप्य पूर्ववत संपूज्य वृत आचार्यः आनि प्रतिष्ठाप्य अग्निप्रतिष्ठापनादिग्रहहोमान्तं १ यदि सुवर्णादिधातुप्रतिमा स्याचेदानं कर्तव्यम् ॥

·ऋपिपञ्चमीव्रतम् कर्म (१४९-१६४ पृष्ठेषु) कृत्वा गणेशं दूर्वापायसलड्डुका प्रतिद्रव्यम- टोचरशतसंख्याकाभिर्जुहुयात् ॥ ततोऽधिकफलमाप्तये एकविंशति- नामभिरेकविंशतिब्राह्मणान् दक्षिणापुरःसरं संपूज्य एकविंशतिवंश- पात्राणि सौभाग्यवस्वसहितानि दद्यात् ॥ अन्यानपि यथाविभवं संपूज्य भूयसीं दद्यात् व्रतपूर्तये गां च दद्यात् ॥ इति ॥ अनेन सिद्धिविनायकवतोद्यापनेन सिद्धिविनायकः प्रीयताम् ॥ ॥ इति सिद्धिविनायकव्रतोद्यापनम् ॥ ॥ अथ ऋषिपञ्चमीव्रतम् ॥ अथ भाद्रपदशुद्धपंचम्याम् ऋषिपंचमीव्रतम् । तच मध्याह्न- व्यापिन्यां कार्यम् । तथा माधवीये हारीतः। पूजावतेषु सर्वेषु मध्याह्न- व्यापिनी तिथिः । दिनद्वये तद्वयाप्तौ अव्याप्ती वा पूर्वविद्धायां कार्यम् इति मदनरत्नात् । प्राप्ते भाद्रपदे मासि शुरूपक्षस्थपंचमी | तस्या मध्याह्नसमये नद्यादौ विमले जले । कृत्वाऽपामार्गसमिध अष्टोत्तर- शताधिकाः॥ अथवा कारयेत्सप्त दंतधावनमादितः॥ वनस्पतिप्रार्थना- आयुर्वलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च।। ब्रह्ममज्ञांच मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते ॥ संप्रार्थ्यानेन मंत्रेण कुर्याद्वै दंतधावनम् ॥ तत्र मंत्रः।। मुखदुर्गधिनाशाय देतानां च विशुद्धये ।। छीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽई दंतधावनम् ॥ अनेन दंतान्संशोध्य स्नायान्मृत्स्नानपूर्वकम् ॥ अय- च केशवादिनाममंत्रेण स्त्रीणां शुद्धधर्य पंचगव्यं वा कुर्यात् ॥ आचम्य श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । श्रीअरुंधतीसहितकश्य- पादिसप्तर्पिभ्यो नमः॥अविनमस्तु ॥सुमुखश्चैकदंतश्चेत्यादि०॥जलमा-

·२५६
प्रतोद्यापनचन्द्रिका
दाय-मम इह जन्मनि जन्मान्तरे च भर्ना सह अखंडितसौभाग्यादिपुर-
पौवाद्याभियर्थ रजोदोपकृतभाडादिसंपर्कजनितपापक्षयद्वारा श्रीपर-
मेश्वरमीत्यर्थम् अरुंधतीसहितकश्यपादिसप्तऋपिपीत्यर्थम् ऋषिपञ्चमी-
व्रतं करिष्ये । तदङ्गत्वेन कलशाराधनादिकं गणपतिपूजनं च यथा-
मिलितोपचारैः सप्तमापिपूजनं च करिष्ये ॥ इति संकल्प्य कलशस्य
मुखे विष्णुः कंठे रुद्र०॥ इति कलशपूजनम् ॥ अपवित्रः पवित्रोवा०
इति मंत्रेण पूजाद्रव्याणि संप्रोक्ष्य आत्मानं प्रोक्षयेत् ।। ततो दीपपूजन
गणपतिपूजनं स्मरणं चा कृत्वा शुद्धभूमौ काष्ठमयपीठे वस्त्रं प्रसार्य
तदुपरि तंदुलैरष्टदलं कृत्वा पूर्णपानान्तं कलशं संस्थाप्य तदुपरि
क्षौमवस्त्रं प्रसार्य चंदनेनाप्टदलं विलिख्य तर ऋपीनावाहयेत् ॥
अयावादनम्-कश्यपः सर्वलोकेशः सर्वदेवेषु पूजितः ॥ नराणां
पापनाशाय ऋपिरूपेण तिष्ठति ॥ कश्यपाय नमः कश्यपम् आवा.
हयामि स्थान॥शा अत्रये च नमस्तुभ्यं सर्वभूतहितैपिणे ॥ तपोरूपाय
सत्याय ब्रह्मणेऽमिततेजसे । अत्रये० अत्रिम् आवा० स्था० ॥२॥
भरद्वाज नमस्तुभ्यं सदाध्यानपरायण ॥ महाजटिलधर्मात्मा पाप
हरतु मे सदा॥ भरद्वाजाय० भरद्वाजम् आवा० स्था०॥३॥ विश्वामित्र
नमस्तुभ्यं वालमुखमहाव्रत ॥ अध्यक्षीकृतगायत्रीतपोरूपेण संस्थितः ॥
विश्वामित्राय० विश्वामित्रम् आवा स्था०४॥गौतमः सर्वभूतानामृपीर्णा
च महाभियः ।। श्रीतानां कर्मणां चैव संप्रदायप्रवर्तकः ॥ गौतमाय०
गौतमम् आवा०स्था० ॥ ५॥ जमदमिर्महातेजास्तपसा ज्वलितमभः ।।
लोकेषु सर्वसिद्ध्यर्थं सर्वपापनिवर्तकः ॥ जमदग्नये. जमदग्निम्
आवा०स्था० ॥६॥ नमस्तुभ्यं वसिष्ठाय लोकानां वरदाय च ॥ सर्व-
पापपणाशाय मर्यान्वयहितैषिणे॥ वसिष्ठाय० वसिष्ठम् आ०स्था०॥७॥

·ऋषिपञ्चमीव्रतम् । २५७ ॥ ७ ॥ अरुंधति नमस्तुभ्यं महापापप्रणाशिनि । पतिव्रतानां सर्वासा धर्मशीलप्रवर्तके॥अरुंधत्यै० अरुंधतीम आवा० स्था० ॥८॥ एवमावाह्य ध्यानादिकं कुर्यात् यथा-कश्यपोऽत्रिभरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतमः॥ जमदग्निर्वसिष्ठश्च साध्वी चैवाप्यरुंधती ॥ श्रीअरुंधतीसहितकश्यपादि- सप्तऋपिभ्यो नमः ॥ ध्यानं समर्पयामि ॥१॥ पुष्पाक्षतसमायुक्तं नानारत्नैः समन्वितम् । आसनं कल्पितं भक्त्या गृह्णन्तु मुनिसत्तमाः। आसनं स० ॥२॥ नानातीर्थसमानीतं सुवर्णकलशे स्थितम् ॥ पुष्पाक्षतैर्युतं तोयं पाया) प्रतिगृह्यताम् ॥ पाद्यं स० ॥३॥ सप्त- र्पयः शुभाः श्रेष्ठाः सर्वेषां च शुभप्रदाः ॥ पूजिता भक्तियुक्तेन गृहं- त्वयं मयाऽऽहृतम् ॥ अध्यं स० ॥ ४ ॥ गंगादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनयाऽऽ हृतम्।।तोयपाचमनीयार्थं शीतलं प्रतिगृह्यताम् ।।आचमनीयं स० ॥५॥ नानातीर्थसमानीतं सुवर्णकलशैभृतम् ॥ सर्वे गृहन्तु तत्तोयं स्नानार्थं हि सुवासितम् ।। मलापकर्पस्नानं स० ॥ ६ ॥ ततः पंचामृतैः स्नानम् ॥ सुरभेस्तु समुत्पन्नं देवानामपि दुर्लभम् ॥ पयो ददामि संमीत्या स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ पयःस्नानं समर्पयामि ॥१॥ शुद्धो० स० । आच० स०॥ चंद्रमंडलसंकाशं सर्वदेवप्रियं दधि ॥ भक्त्या ददामि मधुरं स्नानाथ प्रतिगृह्यताम् ॥ दघिस्नानं स० ॥२॥ शुद्धो० स०। आच० स०॥ आज्यं सुराणामाहार आज्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ आज्यं पवित्रं परमं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ घृतस्नानं स० ॥३॥ शुद्धो० स० आच० स०॥ सर्वोपधिसमुत्पन्नं पीयूपसदृशं मधु ॥ ददामि परया भत्तया मधु स्नानाय गृह्यताम् ।। मधुस्नानं स० ॥ ४ ॥ शुद्धो० स० आच० स०॥ इक्षुदंडात्समुत्पन्ना शर्करा मधुरा १ एवं सर्वोपचारेषु वक्तव्यम् । व.चं.१७ ·२५८ प्रतोद्यापनचन्द्रिका सिता ॥ देवदेवप्रिया स्वादुः स्नानार्य प्रतिगृह्यताम् । शर्करास्नानं स० ॥५॥ शुद्धो० स० । आच० स० ॥ स्वच्छोदकैस्तु संपूर्ण स्वर्णकुंभसमाहृतम् ॥ गंधोदकर्युतं भक्त्या तोयं स्नानाय गृह्यताम् ॥ गंधोदकस्नानं समर्पयामि ॥६॥(पंचोपचारपूजा॥) श्रीअरुंधतीसहि- तकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः विलेपनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥ श्रीअरुंध- तीसहितक० ॥ अलंकारार्थे अक्षतान स० ॥ पूजार्थे पुप्पं स० ॥ धूप स० ॥ दीपं स० ॥ नैवेद्यार्थे पंचामृतशेपनवेद्यं स० ।। हस्तम- क्षालनं स० ॥ मुखमक्षालनं स०॥ करोदर्तनायें चंदनमर्पयामि ।। मुखवासार्ये पूगीफलताडूलं स० ॥ सुवर्णपुष्पदक्षिणां स० ॥ श्रीअ- रुंधतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः सर्वोपचारार्थे अक्षतान् समर्प- यामि ।। अनेन कृतपंचामृताङ्गपूजनेन अरुंधतीसहितकश्यपादिसप्तऋ- पयः प्रीयंताम् ॥उत्तरेनिर्माल्यं विसृज्य पुनः गंधाक्षतपुष्पैः समभ्यर्च्य अभिपेकं कुर्यात् ।। महिम्नः पारं०॥(अथवासुरास्त्वेत्यभिपेकं कुर्यात् ।।) १(सुरास्त्यामभिषिचंतु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः॥वासुदेवोजगन्नाथस्तथा संकर्पणो विभुः॥प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयायते ॥ आखंडलोऽग्निर्भ- गवान् यमो वै नितिस्तथा ॥वरुणः पयनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः।। ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिक्पालाः पातु ते सदा ॥ कीर्तिर्लक्ष्मीधृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा फ्रिया मतिः॥ बुद्धिर्लजा वपुः शांति कांतिस्तुष्टिश्च मातरः ।। पतास्त्वामभिपिचंतु देवपल्यः समागताः ॥ आदित्यश्चंद्रमा भौमो जीवबुधसितार्कजाः । ग्रहास्त्वामभिषिचंतु राहुः केतुश्च पूजिताः ॥ देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः॥पयो मुनयो गायो देवमातर एक्व ॥ देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः ॥ अस्त्राणि सर्व- शस्त्राणि राजानो वाहनानि च । औषधानि च रत्नानि कालस्यावय- याश्च ये ॥ सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदानदाः॥ एते त्वाम- भिचिंतु सर्वकामार्थसिद्धये।।)

·ऋपिपञ्चमीव्रतम् २५९ अमृताभिषेकोऽस्तु ॥ महाभिपेकस्तानं स०॥ स्नानांते आचमनीयं स० वृक्षत्वचासमायुक्तं मेषस्याजिनमुत्तमम् ॥ गृहंतु वस्त्रमेतत्तु सर्व- पापापनुत्तये ॥ वस्त्रं स० ॥ कार्याससूत्रजनितमुपवीतं मुनीश्वराः ॥ उत्तीर्यफेण संयुक्तं गृह्यतां मुनिपुंगवाः । यज्ञोपवीतं स०॥ मलयाचल- संभूतं कर्पूरादिसमायुतम् ॥ हृदयानंदनं चारु चंदनं प्रतिगृह्यताम् ।। विलेपनार्थे चंदनं स०॥ अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः।। पूनासंरक्षणार्थाय गृह्यन्तां मुनिपुंगवाः ॥ अक्षतान् स०॥ हार- कंकणकेयूग्मेखलाकुंडलादिकम् ॥ अनेकभूपणार्याय देवि तत् प्रतिगृ- ह्यताम् । भूपणानि स०॥ मांगल्यतंतुमणिभिर्मुक्ताफलविराजितम् ॥ कंठस्य भूपणं देवि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ कंठसूत्राघाभरणं स० ॥ माल्यादीनि सुगंधीनि० ॥ पूजार्थे पुष्पाणि समर्पयामि ॥ अर्थागपूजा ॥कश्यपाय नमः पादौ पूजयामि ॥ अत्रये नमः जानुनी पूजयामि ॥ भरद्वाजाय नमः कटी पूजयामि ।। विश्वामित्राय नमः नाभिं पूजयामि ॥ गौतमाय नमः हृदयं पूजयामि ॥ जमदग्नये नमः कंठं पून- यामि ।। वसिष्ठाय नमः मुखं पूजयामि ।। अरुंधत्यै नमः ललाटं पूजयामि ॥ वेदप्रतांगाय नमः शिरः पूजयामि ॥ अथ पत्रपूजा ।। कश्यपाय नमः मुनिपत्रं समर्पयामि ॥ अत्रये नमः वटपत्रं समर्पयामि ॥ भरद्वाजाय नमः अश्वत्थपत्रं समर्पयामि ॥ विश्वामित्राय नमः अपत्रं समर्पयामि।। गौतमाय नमः अपामार्गपत्रं समर्पयामि ॥ जमदग्नये नमः ताडपत्रं समर्पयामि ॥ वसिष्ठाय नमः केतकीपत्रं समर्पयामि ॥ अरुंधत्यै नमः नानाविधपत्राणि स०॥ हरिद्रा रंजिता दिव्या सौभाग्यसुखदा- यिनी ॥ अतस्त्वामर्पयिष्यामि हरिद्रां सर्वकामदाम् ।। हरिद्रां स० ॥ कुंकुम कांचनं दिव्यं कामनाकामसंभवम् ।। कुंकुमेनार्चिते देवि गृहाण .

·२६० प्रतोद्यापनचन्द्रिका परमेश्वरि ।कुंकुम स०॥ कज्जलं कामिकं रम्यं कामनाकामसंभवम् ।। नेत्रयोभूपणार्थाय कजलं प्रतिगृह्यताम् ।। कज्जलं स०॥ नानाभरणशो- भाडयानाद्रव्यैः सुपूजितम् ॥ अर्पितं च मया देवि ताडपत्रं प्रगृह्यताम् ।। ताडपत्रं स० ॥ वनस्पति० ॥ धूपं स० ॥ साज्यं च वर्ति० ॥ दीपं समर्पयामि ।। आहृत्य पच्यनैवेद्यं नानाशाकैस्तु संयुतम् ॥ लेापेय- समायुक्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् || नवेद्यार्थे नानाशाकनैवेद्यं स० ॥ नवेद्यमध्ये पानीयं स०॥ उत्तरापोशानं समा हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि ।। मुखप्रक्षालनं स० ॥ करो तनार्थे चंदनं स० ॥ पूगीफलं महदिव्यं नागवल्या दलद्युतम् ॥ कपूरैलासमायुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ।। मुखवा- साथै पूगीफलतांबूलं स०॥ हिरण्यगर्भ० इति दक्षिणां स०॥ इदं फलम् इति फलं स० ॥ चक्षुदं सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम् ॥ आतिक्यं कल्पितं भक्त्या गृहाण परमेश्वर । कर्पूरगौरं नीराजनं सम०॥ कश्यपोऽनिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽय गौतमः ॥ जमदग्निर्वसिष्ठश्च साध्वी चैवाप्यरुंधती ॥ मंत्रपुष्पांजलिं सम०॥ यानि कानि० इति प्रद- क्षिणाम् ॥ शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणाः ॥ रक्षतु ऋषयः सर्वे मा पुरा शरणागतम् ॥नमस्कारान् स० ॥ येषां प्रभावेणं दिवौकसश्च महाप्रभावास्तपसो वलेन || लोकत्रयारिष्टविनाशकानां तेपामृपाणां तु ममास्तु पूजा । प्रार्थना स० ॥ आवाहनं न०॥ यस्य स्मृत्या च ०|| "पूजा- संपूर्णफलावाप्त्यर्थम् अय॑मदानं करिष्यो" कश्यपाय नमःइदमयँ स. अत्रये०इदमध्य स०भरद्वाजाय इदम०स० विश्वामित्राय इदम०स०॥ गौतमायः ० इदम०स० जमदग्नये इदम०स०॥ वसिष्ठाय इदम० स० अरुंधत्यै० • इदम० स० ॥ अनेन अयप्रदानेन श्रीअरुंधतीसहित- कश्यपादिसप्तनपयः प्रीयंताम्।। मंत्रहीन क्रियाना अपराधसह अनेन ·ऋषिपंचमीव्रतोद्यापन विधि “२६१ पोडशोपचारपूजनेन कर्मणाश्रीअरुंधतीसहितकश्यपादिसप्तऋपयनीय- ताम् ॥ वायनदानम् । अयपूर्वोच्चरित एवंगुणविशेषेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम आत्मनः पुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थम् अरुंधतीसदित- कश्यपादिसप्तऋषिप्रीत्यर्थं ब्राह्मणाय नानाशाकवायनप्रदानं करिष्ये ॥ तथा च ब्राह्मणपूजनम् ॥वायनदानमंत्रः॥ नानाशाकसमायुक्तं दक्षिणा- फलसंयुत ॥ वायनं द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ॥ विप्राय वेदविदुपे० ॥ इदं नानाशाकवायनं सदाक्षिणाकं सतांबूलम् अमुक- शर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे तेन श्रीअरुंधतीसहितकश्यपादिसप्तऋ- पयःप्रीयंताम् ।। स्वस्त्यस्तु । दीर्घमायुः श्रेयाशांतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । ॥ इति ऋपिपंचमीपूजा समाप्ता ॥ ॥ अथ ऋपिपंचमीव्रतोद्यापनविधिः॥ नद्यादौ स्नात्वा गृहमागत्य एकान्तस्थले मंडपादिकं सर्वतोभद्र- मंडलं च पूर्ववत् कृत्वा ॥ शुभासने उपविश्य शांतिसूक्तं पठित्वा आचम्य सुमुखश्चेत्यादि पठित्वा ॥ अद्येत्यादि०ममात्मन० ज्ञानतः अज्ञा- नतो वा रजस्वलावस्थायां कृतसंपर्कजनितदुयोनित्वदोपपरिहारद्वारा शुभफलमाप्त्यर्थम् आचरितस्य आचरिष्यमाणस्य ऋषिपंचमीव्रतस्य संपूर्णफलावाप्त्यर्थमेकरात्राधिवासपक्षाश्रयेण ऋषिपंचमीव्रतोद्यापन करिष्ये ॥ तदंगभूतं दिग्रक्षणं कलशाराधनं दीपपूजनं गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं (मातृकापूजनं वसो रामायुष्यमन्चनपं नान्दी- श्राद्ध) ब्रह्माचार्यवरणं सर्वतोभद्रमंडले देवतास्थापनादिकं च १ घे जण बेठां होय तोज मातृकापूजन अने नांदीश्राद्ध करवं ।

·२६२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका करिष्ये।। इति संकल्प्य दिनक्षणादिकं (पृष्ठ ६-४५)कृत्वा ततो भद्रमंडल- मध्ये पूर्णापात्रान्तान् सप्तकलशान एककलशं वा संस्थाप्य क्षौमवतोपरि चंदनेनाष्टदलं विलिख्य मंडूकादिपीठदेवता(पृष्ठ १०७)आवाह्य गंघादिना संपूज्य ततो हैमीनाम् अरुन्धतीसहितसप्तपिपतिमानांमाणमतिष्ठां कृत्वा सप्तकलशेपु वा एकस्मिन् कलशे ताः संस्थाप्य याबाहयेत् ॥ कश्यपाय० कश्यपमावास्या अवये० अपिम् आवा०स्था० भरद्वाजाय भरद्वाजम् आ०स्था०॥विश्वामित्राय० विश्वामित्रम् आ०स्था०॥गौतमाय गौतमम् आ०स्या जमदग्नये जमदानम् आ०स्यागावसिष्ठाय वसिष्ठम् आ० स्था०|| अरुन्धत्य० अरुन्धतीम् आ०स्था० ॥ इत्यावाह्य प्रतिष्ठां कृत्वा "अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तर्पिभ्यो नमः" ध्यायामि इति ध्यानपूर्वक आसनं पाद्यम् अयम् आचमनं पंचामृतम् अभिपेकस्तानं शुद्धोदकस्तान वस्त्रं यज्ञोपवीतं गं, अक्षतान पुष्पं धूपं दीपं नैवेद्यं पूगीफलताबूलं दक्षिणां नीराजनं पुप्पोजालिं च पूर्ववत् समर्प्य मार्ययेत् ।। कश्यपोऽत्रिभरद्वाजो विश्वामित्रोऽय गौतमः।। जमदग्निर्वसिष्ठश्च साध्वी चैवाप्यरुन्धती ॥ नमोस्तु ऋपितृदेभ्यो देवार्पभ्यो नमोनमः ॥ सर्वपापहरेभ्यश्च वेदावे- गयो नमो नमः ॥ इति संप्रार्य ।। अनया पूजया अरुन्धतीसहित- कश्यपादिसप्तर्पयः प्रीयन्ताम् ।। तत आचार्यादिकं संपूज्य दक्षिणां दत्वा आशिपो गृहीत्वा कयाश्रवणादिना रात्रि निनयेत् ।। इति ॥ “अथ द्वितीयदिनकृत्यम्"-द्वितीयदिने प्रातर्नित्यकर्म आवाहितदे- वताना पूजनं च विधाय अग्निस्यापनग्रहस्थापनादि ग्रहहोमान्तं (१४९- १६४) कर्म कृतामधानहोमं कुर्यात् ॥प्रधानमरुन्धतीसहितकश्यपादि- १ ऋषिपञ्चमीव्रतवत् पूजन कार्यम् ॥

·ललिताव्रतम् २६३ सप्तपनि मूलमंत्रण तिलचीहियवसर्पिद्रव्यैः प्रतिद्रव्यमष्टोत्तरशतमष्टाविं- शतिसंख्यया वा जुहुयात् ॥ एवम् "अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तापिभ्यो नमः" इति मंत्रेणाष्टोत्तरशतं हुत्वा ब्रह्मादिमंडलदेवतानामेकैकामाज्या- हुतिंच मंडूकादिदेवतानामेककामाज्याहुति (पृ.१६६-१६८)जुहुयात् ।। ततः फलहोमादिकम् उत्तरपूजनादिकं व्याहृतिहोम प्रणीताविमोकान्तं (पृ.१६८-१८८)च कर्म कृत्वा ततः छायापात्रदानादिकं दत्वा सप्तकल- शोपरि प्रतिमापूजां कृत्वा सपत्नीकान् सप्तब्राह्मणान् वस्त्रादिना संपूज्य तेभ्यः क्रमेण दक्षिणाप्रतिमायुतसप्तकलशान् दद्यात् ॥ तत्र मंत्र:- गृहाण त्वं द्विजश्रेष्ठ प्रतिमादिसमन्वितम् ॥ कळशमृषिसमीत्यै व्रत- संपूर्तिहेतवे । यदैककुंभे सर्वप्रतिमापूजनं कृतं चेत्तदा सर्वप्रतिमायुतं कलशमाचार्याय दद्यात् ॥ अन्येभ्यः दक्षिणावस्त्रयुतान् पकान- पूरितान् कलशान् दद्यात् ।। तत आचार्यादिकं संपूज्य दक्षिणां दत्वा आशिपो गृहीत्वा "यान्तु देव०" इति देवताविसर्जनं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा वंधुभिः सह मुंजीत ॥ ॥ इति ऋषिपञ्चमीव्रतोद्यापनविधिः ॥ ॥ अथ ललिताव्रतम् ॥ भाद्रपदशुक्लपष्ठयां ललिताव्रतं हेमाद्रौ भविष्ये । सा मध्याह्नव्या- पिनी ग्राह्या तव्याप्तावव्याप्ती वा जागरणप्रधानत्वात् ॥ ( इदं गुर्जरदेशे प्रसिद्धम् ॥ ) नारी स्नात्वा प्रभाते तु शुक्लमाल्यांवरा शुचिः ।। सुवेपाऽऽमरणोपेता भूत्वा संगृह्य वालुकाम् ॥ कृत्वा तस्या वंशपात्रे पंचपिंडाकृतिं शुभाम् ॥ ध्यात्वा तु ललिता देवी ·२६४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका तपोवननिवासिनीम् ॥ पंकजं करवीरं च नेवाली मालती तया । नीलोत्पलं केतकं च संगृह्य तगरं तथा ॥ एकैकाष्टशतं ग्राह्या अष्टाविंशतिरेव वा ॥ अक्षताः कलिका ग्राह्यास्ताभिर्देवी समर्चयेत् ।। प्रार्थयेदग्रतो भूत्वा देवीं तां गिरिशमियाम् ॥ गंगाद्वारे कुशावर्ते बिल्बके नीळपर्वते ।। स्नात्वा कनखले तीर्थे हरं लब्धवतीं पतिम् ॥ ' ललिते ललिते देवि सौख्यसौभाग्यदायिनि । अनंतं देहि सौभाग्यं पुत्रपौत्रविवर्धनम् ॥" अनेन मंत्रेणाभ्यर्च्य सामान्यपूजामन्त्रैः "ललि- वादेव्यै नमः" ध्यानं स०॥आवाहनं स०॥ इत्यादिकमुक्त्वा विधिपुर:- सरं पूजां कुर्यात् ॥ ततो रात्रौ सखिभिः सहिता जागरणं कुर्यात् ॥ न च संमीलयेनेत्रे नारी यामचतुष्टयम् ॥ दुर्भगा दुःखिता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भवेत् ॥ एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां नयादौ स्नायात् ।। ततो गृहे समागत्य हुता वैश्वानरं क्रमात् ॥ देवान्पितॄन ब्राह्मणांश्च पूजयित्वा सुवासिनीः ।। कन्यकाश्चैव संभोज्य दीनानायांश्व भोजयेत् ।। भक्ष्यमोज्यैर्बहुविधैर्दत्वा दानानि भूरिशः ॥ ललिता मेऽस्तु मुप्रीता इत्युक्त्वा तु विसर्जयेत् ।। यः कश्चिदाचरेदेतद्रुतं सौभाग्यदायकम् ।। पष्ठयां तु ललितासह सर्वपापनिईणम् ।। नरो वा याद वा नारी तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥ इति ॥ एवं व्रते उद्यापने च अन्यव्रतवदिन- क्षणादिकं पूजनं होमादिकं च कर्तव्यम् ॥ ।। इति ललितावतम् ॥ ॥ अथ चंपाषष्ठीव्रतम् ॥ भाद्रपदे वा मार्गशीर्ष शुक्ले चंपाषष्ठीव्रतम् ।। सोचरयुता ग्राह्या ।। पष्टी भाद्रपदे शुला वैधृत्या च समन्विता ॥ विशाखाभीमयोगेन सा ·मुक्ताभरणन्नतम् " चंपा" इति विश्रुता ।। पंचम्यां नियम कुर्यादाचार्यवचनाद् व्रती ॥ पष्ठयां स्नानं प्रकुर्वीत संतर्घ्य पितृदेवताः ॥ अभ्येत्य स्वगृह मौनी सूर्य मनास चिन्तयेत् ।। स्थापयेदवणं कुंभ मृत्पात्रं च तथोपरि ।। तस्योपरि न्यसेत्सूर्य पलकेन विनिर्मितम् ।। सौवर्णं भक्तिसंयुक्तं रथं सारथिना युतम् ॥ तमर्चयेज्जगन्नाथं गृहीत्वाऽऽज्ञां गुरोः स्वयम् ।। पडक्षरेण मंत्रेण गंधपुप्पाक्षतादिभिः।("ॐ नमः सूर्याय" इति मंत्रः।) संपूज्य विधियदेवं फलपुष्पादिकं च यत् ॥ सूर्यायाचेदयेत्सर्वं "सूर्यो मे प्रीयतामिति ॥ ततः प्रभाते विमले गत्वा गुरुगृहं व्रती ।।सर्वोपकरणैः सूर्यमाचार्याय निवेदयेत् ॥ धान्यं पुप्पं फलं वस्त्रं रत्नधेन्वादिकं च यत् ॥ गवां कोटिसहस्रं तु कुरुक्षेत्रेऽपर्वणि ॥ पादानस्य राजेन्द्र कला नाईति पोडशीम् ॥ तिलहोम ततः कुर्यात्सावित्र्याऽष्टोत्तरं शतम् ॥ ततस्ता कल्पयेद्धेनुमों मे भीयतामिति ॥ एवं यः कुरुते चंपा सोत्यंत पुण्यमश्नुते ॥ प्रभृणां च विधिः मोक्तस्तत्प्रभूणां च गोचरः।। इति ॥ अत्रापि विधिनापूजनार्थं सर्वव्रतवत् दिग्रक्षणादिक तथा चोद्यापने पूजन होमादिकं च सामान्यतया उद्यापनवत् कर्तव्यम् ।। ॥ इति चंपाषष्ठीनतम् ॥ ॥ अथ मुक्ताभरणवतम् ॥ भाद्रपदशुक्लसप्तम्यां मुक्ताभरणवतं हेमाद्रौ भविष्ये ॥ सा मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या ।। तद्व्याप्तावव्याप्ती वा परा ॥ आचम्य अत्राय तिथौ ममेह जन्मनि जन्मान्तरे वा अखंडितसंततिपुत्रपौत्र- ·२६६ व्रतोद्यापनचन्द्रिका विवृद्धये मुक्ताभरणवतांगम् उमामहेश्वरपूजनं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य तदंगत्वेन दिनक्षणादिकं कृत्वा शिवाग्रे नूतनदोरकं न्यस्य उमामहेश्वरं सपूज्य ॥ देवदेव जगन्नाथ सर्वसौभाग्यदायक | गृह्णीयां दोररूपं त्वां पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम् ॥ इति दोरकं गृहीत्वा ॥ "सप्तसामोपगीतं त्वां धारयामि जगद्गुरो।। मूत्रग्रथिस्थितं नित्य धारयामि स्थिरो भव ॥" इति दोरकं बद्न्या ।। "हर पापानि सर्वाणि तुष्टिं कुरु दयानिधे ।। प्रसन्नः सन् उमाकांत दीर्घायुः पुत्रदो भव" इति जीर्णदोरकोत्तारणं ततो चायन- दानम् ॥ मंडकान् चेष्टकान् वाय सघृतान् दक्षिणायुतान् ।। एकादशशतं कृत्वा ब्राह्मणाय कुटुंविने ॥ वेदशास्त्रप्रवीणाय दद्यात्सोमस्य तुष्टये ॥ शंकरः प्रतिगृह्णाति शंकरो वै ददाति च ॥ शंकरस्तारकोभाभ्यां शंकराय नमोनमः ॥ इति वायनं दद्यात् ।। एवं या पूजनं कुर्यात्सो- मस्य सुखदस्य च ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति पुत्रपौत्रैश्च मोदते इति ॥ अगापि तते पूजनादिकं सामान्यत्रतवत् कर्तव्यं चोद्यापनेऽपि पूजन- होमादिकमपि उयापनवत् कार्यम् ।। इति मुक्ताभरणप्रतम् ।। ॥ अथ ज्येष्ठादेवीव्रतम् ॥ भाद्रपद शुक्लाष्टम्या ज्येष्ठाः ज्येष्ठानतमुक्तं कालादर्थे । दिनद्वये नक्षत्रयोगे तु परदिने |मध्यातादूवं नक्षत्रसत्वे परा ग्राधा । अन्यया राबावपि नक्षत्रयोगे पूर्वव ॥ यस्मिन्दिने भवेन्न्येष्टा मध्याहार्द्धमप्यणुः ॥ तस्मिन्हविष्यं पूनाच न्यूना चेपूर्ववासरे ।। नवमीसहिता कार्या अष्टमी नात्र संशयः । तया च कदे ।। मैत्रणा- ·. ज्येष्ठादेवीव्रतम् वाइयेदेवी ज्येष्ठायां तुमपूजयेत्।। मूले विसर्जयेद्देवीं त्रिदिनव्रतमुत्तमम्।। आचम्य अत्राद्य० इति तिथ्यादि संकीर्त्य मम मृतवालवंध्यात्वादि- दोपपरिहारार्थ पुत्रपौत्रादिविवृद्धये दारिद्यनाशार्थं यथालाभोपचारैः ज्येष्ठापूजनमहं करिष्ये ॥" तदङ्गत्वेन दिग्रक्षणादिकं करिष्ये " इति संकल्प्य तत् कृत्वा ज्येष्ठादेवीं ध्यायेत् ॥ध्यानम् ॥ त्रिलोचनां शुक्ल- दंती विभ्रती कांचनी तनुम् ॥ विरक्ता रक्तनयना ज्येष्ठां ध्यायामि सुंदरीम् ॥ इति ध्यात्वा आसनाद्युपचारैः सामान्यपूजामत्रैः संपूज्य प्रार्थयेत् ॥ ज्येष्ठ श्रेष्ठे तपोनिष्ठ धर्मिष्ठे सत्यवादिनि । समुद्रमथनोत्पन्ने ज्येष्ठाय ते नमोनमः ।। एवं संभार्थ्य आचार्यपूजनादिकं कृत्वा रात्रि जागरणादिना निनयेत् ॥ "अथोद्यापनम् "-उद्यापने तु मतिमा सुवर्णपलसंमिताम् ।। कृत्वा चाटदले पझे स्थापयेत्कलशोपरि ॥ तामग्निवर्णामिति च मंत्रणाबाहयेद व्रती ॥ नाममंत्रेण कुर्वीतासनं पाद्यमथाय॑कम् ॥ आपोहिष्ठति तिमृभिहिरण्यवर्णाश्चतसृभिः॥ अभिषेक चाचमनं मधुपर्क च कंचुकीम् ॥ वस्त्रगंधाक्षतान्पुप्पधूपदीपान् प्रयत्नतः ॥ नैवेद्या- चपनीये च करोद्वर्तनकं शुभम् ।। तांबूलं दक्षिणां दत्त्वा ततो नीरा- यस्याः सिंहो रथे युक्तो व्याघ्रश्चापि महाबलः ।। ज्येष्ठामहमिमा देवी प्रपद्ये शरणं तव ।।" इति संपार्छ । स्थापितेऽग्नी ततः पश्चाद्धोममष्टोत्तरं शतम् ॥ द्रव्यैर्दधिमधुक्षीरघृतैः कुर्यात् १ ततो द्वादशवर्षाणि पूजनीया प्रयत्नतः ॥ यावज्जन्माय वा पूर्व- विधिनाऽनेन मानवैः ॥ ददाति वित्तं पुत्रांश्च अर्चनीया सदा स्त्रिया ।। अनेन विधिना युक्तो यो हि पूजयते नरः ॥ विघ्नास्तस्य प्रणश्यन्ति यथाप्सु लवणं तथा ॥ इति ।। जयेच्च ताम्॥

·२६८ व्रतोद्यापनचंद्रिका' प्रयत्नतः ।। तर्पणं च ततः कुर्यादभिमंत्रर्विचक्षणः ॥ ज्येष्ठायै नमः ज्येष्ठां तर्पयामि ॥ एवं सर्वत्र । श्रेष्ठायै० त० सत्यायै० त०। कलि- नाशिन्यैः। विद्यायैः। वैनायक्यैः। तपोनिष्ठायैः । श्रियै श्रियं तक कृष्णायै नमिष्ठाय० ॥ विसृज्य च ततो देवी ज्येष्ठायाः प्रतियां शुभाम् ॥ कृष्णास्त्रेण संयुक्तामाचार्याय निवेदयेत् ॥ ब्राह्मणान सुवासिनीः भोजयित्वा स्वयं मुंजीत ॥ एवं कृते व्रते सम्यक् सर्व- शान्तिः प्रजायते ॥ धनधान्यसमृद्धिश्च ह्यारोग्यं भवति ध्रुवम् ॥इति।। विशेपविधिस्तु सामान्यव्रतवत् चोद्यापनवत् कर्तव्यः ।। ॥ इति ज्येष्ठादेवीवतम् ॥ ॥ अथ दूर्वाष्टमीव्रतम् ॥ भाद्रपदालाष्टमी दूर्वाष्टमी सा पूर्वा ग्राया। इयं ज्येष्ठामूलर्स- युता त्याज्या ॥ इदं पूर्वदिने ज्येष्ठादियोगे द्रष्टव्यम् ॥ दूर्वाष्टमी सदा त्याज्या ज्येष्ठामूलभैसंयुता ।। इति ॥ त्याच कथितम् ॥ ऐन्द्रः पूजिता दूर्वा इन्स्यपत्यानि नान्यया ।। भर्तुरायुहरा मूले तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ इदमगस्त्योदये कन्याः च न कार्यम् ॥ शुक्ले भाद्रपद मासि दू_संज्ञा तथाष्टमी ।। सिंहार्क एव कर्तव्या न कन्या कदाचन ॥ अगस्त्ये उदिते तात पूजयेदमृतोद्भवम् ॥ वैधव्यं पुत्रशोकं च दशवाणि पंच चेति । भाद्रपदशुक्लाष्टम्यां अगत्योदये भाविनि सति श्रावणकृष्णाष्टम्यां दूर्वाग्रतं कुर्यादिति हेमाद्रिः । इदं व्रतं च स्त्रीणां नित्यम् ॥ या न पूजयते वा मोहादिह यथाविधि ॥ त्रीणि जन्मानि वैधव्यं लभते नात्र संशयः ।।

·. २६९ महालक्ष्मीव्रतम् तस्मात्संपूजनीयासा प्रतिवपं वधृजनैरिति।। यदा ज्येष्ठादिकं विनाऽष्टमी न लभ्यते तदा पुराणसमुच्चये उक्तम् ॥ कर्चव्या चैकभक्तन ज्येष्ठामूलं यदा भवेत् ॥ दूर्वामभ्यर्चयेद्भक्यान बन्ध्यं दिवसं नयेत् ॥ अत्र विधिर्मदनरत्ने । शुचौ देशे उत्पन्नायां दूर्वार्या लिंग संस्थाप्य गंधादिपंचोपचारैलिंगं संपूज्य ॥ दध्यक्षतयुतफलं गृहीत्वा ।। त्रिलोचनाय नमः ॥ इमप सम० इत्यर्थं दत्वा ततो दूर्वापूजनम् ।। तत्र मंत्रः। त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि वंदितासि सुरासुरैः। सौभाग्य संततिं देहि सर्व कार्यकरी भव ।। यथा शाखाप्रशाखाभिर्विस्तृताऽसि महीतले । तथा ममापि सन्तानं देहि त्वमजरामरम् ।। ततो " दूर्वादेव्यै नमः" इति मंत्रेण यथाशक्या पूजयेत् ॥ अनग्निपकं भक्षयेत् ॥ अधिमासे संप्राप्त नभस्य उदये मुनेः।।अर्वाग् दूर्वावतं कार्य परतो नैव कुत्रचित् ।। ॥ इति दूर्वाष्टमीव्रतम् ॥ ॥ अथ महालक्ष्मीव्रतम् ॥ भाद्रपदशुल्काप्टमीमारभ्य पोडशदिनपर्यन्तं महालक्ष्मीव्रतम् ।। तचाईरानमतिक्रम्य वर्तिन्यामष्टम्यां कार्यम् ॥ अस्या ज्येष्ठायुतायो वतं कार्यम् ॥ तदभावे केवलायामपि कार्यम् ॥ तत् सविधि कर्तव्यं चेत् आचम्य संकल्प्य दिग्रक्षणादिकं कृत्वा" करिष्यामि व्रतं देवि त्वद्भक्त- स्त्वत्परायणः। तदविनेन मे यातु समाप्तित्वत्मसादतः" इति पोडशगुणैः पोडशग्रन्थियुतं दोरफ बद्धा ततो महालक्ष्म्याः पूजन कार्यम् ।। महालक्ष्मि समागच्छ पद्मनाभपदादिह ॥ पंचोपचारपजेयं त्वदर्थं देवि संस्मृता ।। इत्यावाह्य " महालक्ष्म्यै नमः" इति आसनं पाद्यम् अय॑म् आचमनं ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका पंचामृतस्तानम् अभिषेकस्नानं गंघासतपुप्पं समर्प्य नामपूनां कुर्यात् । अथ नामपूजा | श्रियै नमः। लक्ष्य। वरदायै। विष्णुपल्यै। सरिसागरवासिन्यै०। हिरण्यरूपायै। सुवर्णमालिन्यै। पद्मवासिन्यैः। पद्माप्रियायै। मुक्तालंकारिण्यैः।सूर्याय चंद्राननायै विश्वमृत्य। मुक्त्यै० । मुक्तिदाय० । ऋद्धय । समृद्धथै० । पुष्टय० । तुष्टयैः। घनश्चर्या श्रद्धाय भोगिन्यै भोगदाय धान्यै ॥२४॥ ततः सौभाग्यद्रव्यं धूपं दीपं नैवेद्यं तांबूलं दक्षिणां नीराजनं पुष्पांजलि समय प्रार्थयेत् ॥ एवं प्रतिदिनं कृत्वा अन्तिमदिने महालक्ष्म्याः विधिव- त्पूजनं कृत्वा ततः- उत्तार्य दोरकं बाहोलक्ष्मीपाचे निवेदयेत् ॥ लक्ष्मीदेवि गृहाण त्वं दोरकं यन्पया धृतम् ।। व्रतं संपूर्णतां यातु कृपा कार्या मयि त्वया ॥" कयां श्रुत्वा सुवर्णं च दद्यादाचार्यदाक्षि- णाम् ॥ एवं निर्णय विधिवत्पूजनं बटुकश्रियः॥ चातुर्वर्ण्य च संभोज्य यथाशक्त्या च दक्षिणाम् ॥ दीपांश्च पोडशापूपान् गोधूमानां विना- तये ॥ दत्वा तत्संख्यया भुक्ला रात्री जागरणं चरेत् ॥ (ततश्च- दायार्प दद्यात् ॥) चंद्रोदये च संजाते दद्यादर्घ ततोत्रती ॥मत्रेणानेन विप्रेण शंखेनांतुफलान्वितम् ।। “नमोस्तु ते निशानाथ लक्ष्मीभ्रातर्न- मोऽस्तु ते ॥ तं संपूर्णतां यातु गृहाणाय नमोस्तु ते " इत्यपदया। प्रातर्विस येद्देवी मंत्रेणानेन सुव्रत ॥ पंकज देवि संत्यज्य मम वैश्मनि संविश ॥ यया सपुनमृत्योऽई सुखी स्यां त्वत्प्रसादतः ॥” इति ।। ततो प्रतराजोक्तविधिवदुद्यापममपि कार्यम् ।। ॥ इति महालक्ष्मीनतम् ।।

·दशवतारव्रतम् ॥ अथ अदुःखनवमीव्रतम् ॥ भाद्रपद शुक्लनवम्यां मुहूर्तमात्रसत्वेऽपि परयुतायाम् अदुःखनयमी- व्रतम् ॥ आचम्य अत्राद्य. पुण्यतिथौ ममेह जन्मनि जन्मान्तरे च भर्ना सह चिरायुःसौभाग्यप्राप्तये सकलपातकदुःखनाशार्थं व्रतकल्पोक्तफला- वाप्त्यर्थं श्रीगौरीदेवताप्रीत्यर्थम् अदुःखनवमीत्रतं करिष्ये । तदंगल्वेन कलशपूजनं दीपपू० गणपतिपू० अदुःखनवमीवतांगं गौरीपूजनं चाह करिष्ये ॥ इति संकल्प्य ॥ कलशाराधनादि कृत्वा गोमयेनोपलिप्त- भूमौ वेदिकां गुडलिप्ताम् इक्षुच्छादिताम् अपूपपायसान्विताम् उपरि मंडपिकायुतां च कृत्वा तत्र पीठे कलशमतिष्ठां कृत्वा अग्न्युत्तारण- पूर्विकां गौरीप्रतिमा संस्थाप्य "नमोदेव्यै०॥ इति मैत्रेण गौरी गणपति- मिन्द्रादिलोकांश्चाबाह्य ॥ गौरी दुःखहरां देवीं शिवस्याद्धांगधारिणीम् ।। सुनीलवस्त्रसंयुक्तामुमामावाहयाम्यहम् ॥"गौर्यै नमः" इति आसनादि मंत्रपुष्पांजलिपर्यन्तं पूजनं कृत्वा ततो नवपक्कान्नैः पूरितं वायनं दद्यात् ।। "कंदमातर्नमस्तुभ्यं दुःखल्याधिविनाशिनि ॥ उत्तिष्ठ गच्छ भवन वरदा भव पार्वति ॥” इति “यान्तु देव०॥ इति देवता विसर्जयेत् ॥" ॥ इति अदुःखनवमीव्रतम् ॥ ॥ अथ दशावतारव्रतम् ॥ भाद्रपदशुक्लदशम्यां दशावतारव्रतम् ॥ दशम्यां शुक्लपक्षस्य मासे प्रौष्ठपदे शुचिः ॥ स्नात्वा जलाशये स्वच्छे पितृदेवादितर्षणम् ।। कृत्वा कुरुकुलश्रेष्ठ गृहमागत्य मानवः । गृह्णीयाद्धान्यचूर्णस्य स्वहस्तममृतित्रयम् ॥ क्रमेण पाययेत्तत्तु पुंसंशं घृतसंयुतम् ॥ वर्षे वर्षे ·व्रतोद्यापनचान्द्रका नाटदलं विलिख्य मध्ये मंहकादिपीठदेवता (पृ.१०७)आवाद्य संपूज- येत्।।ततः पो पूर्वपत्राग्रे गणपतये नमः गणपतिम् आवाहयामिस्थापयामि। दुर्गायै०। क्षेत्रपालाय०। वास्तोप्पतये०॥परितः आदित्यादिनवग्रहदेवताः पूर्वादिदिक्षु इन्द्रादिलोकपानावाद्य शंखघंटायर्चनं न्यासांश्च पूर्ववत् कृत्वा कलशोपरि कृतारन्युत्तारणमाणप्रतिष्ठा हैमी वामनमूर्ति संस्थाप्य। अजयाय महेशाय जलजास्याय शंखिने । नमस्ते केशवानन्त वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ साङ्गाय सपरि० चाम० न० ध्यायामि ।। ब्रह्मांडमुदरे यस्य महद्भूतैरधिष्ठितम् ।। मायावी वामनः श्रीशो समायातु जगत्पतिः॥ सांग सपरिवार वामन इहागच्छ इह तिष्ठ वामनाय नमः वामनमावा० स्थाप० ॥ नानारत्नसमायुक्तं कार्तस्वरविभूषितम् ॥ आसनं च मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ।। साङ्गाय सपरि. वामनाय नमः आसनं सम० ॥ कमंडलुशिखाधारी कुन्जरूपोऽसि वामन ।। छाहस्त- गृहाणेदं पायं देव नमोऽस्तु ते ।। साङ्गाय सपरि०वाम न० पायंस०॥ अय॑म् ।। सहस्रशीर्षा वं देव श्रवणर्मसमन्वितः॥ गृहाणाध्यं तु देवेश रमया सहिता हरे। साङ्गा०सप०वाम० नमः अन्य स०॥एवम् आचमनं पंचामृतस्नानं स्नानम् अभिपेकं शुद्धोदकस्नानं वस्त्रं यज्ञोपवीतं गंधं अक्षतान् पुष्पाणि समर्पयेत् ॥ अथांगपूजा ।। मत्स्यायः पादौ पून० ॥ कूर्माय० जानुनी पू०॥ वराहाय० गुह्यं पू०॥ नृसिंहाय० नाभि पू०॥ वामनाय हृदयं पू०॥ १ सौवर्ण च यथाशक्त्या शंसशा विभूपितम्। सुमर्ग वस्त्रसंयुक्तं द्वादशांगुलमुच्छ्रितम् ॥ पीतयः शुभैरवेष्टयाजिनं च कमंडलुम् । अतसीपुप्पसंकाशं तिलरुप्णाजिनोपरि ॥ स्थापयित्वा विधानेन चंद- नेनानुलेपयेत् ॥ धृत्या यालमये रूपं देवदेषस्य चक्रिणः ॥ सानाय सपरिवाराय चामनाय नमः। इति प्रत्युपवारं यतन्यम् ।।

·वामनद्वादशीव्रतोद्यापनम् २७५ परशुरामाय० ० भुजो पू० ॥ रामाय० कर्णौ पू०॥ कृष्णाय मुखं पू०॥ चौद्धाय नेत्रे पू० ॥ कल्किने० शिरः पूजयामि ॥ ततः सौभाग्यद्रव्यं धूपं दीपं दधिभक्तनैवेद्यं तांबूलं दक्षिणां नीराजनं प्रदक्षिणां पुष्पांजलि समय॑ ॥ विशेपार्घ गृहीत्वा ।। नमस्ते पद्मनाभाय नमस्ते जलशायिने । तुभ्यमध्यं प्रयच्छामि वालवामनरूपिणे ॥ नमः शार्ङ्गधनुर्वाणपाणये वामनाय च ॥ यज्ञभुक्फलदात्रे च वामनाय नमोनमः ॥ श्रीवाम- नाय नमः विशेपार्घ स०॥प्रार्थना ।। नमस्तेऽदितिपुत्राय नमस्ते कश्य- पात्मज ॥ त्रिविक्रमाय देवाय वामनाय नमोनमः ॥ जगदादिर्जगदूपो ह्यनादिर्जगदन्तकृत् ॥ जलाशयो जगद्योनिः प्रीयतां मे जनार्दनः ।। नमो वामनरूपाय नमस्तेऽस्तु निविक्रम ॥ नमस्ते बलिबन्धाय वासु- देव नमोऽस्तु ते ॥ वामनाय नमः प्रार्थनापूर्वकनमस्कारान् स०॥ ततो न्यग्रोधं संपूज्य ॥ शिक्यदध्यन्नेन युतं जलपूरक करकं (तुंबीपात्रं ) संपूज्य माधयेत् ॥ शिक्योऽसि दधिभक्तोऽसि लंबितोऽसि मयोपरि ॥ सूत्रेणैवाश्रितोऽसि त्वं वामनः प्रीयतामिति ॥ करकं पूजयिष्यामि सरिता संगमे जलैः ॥ पंचरत्नसमायुक्तं तेन तुप्यतु वामनः ॥ अनेन पूजनेन सपरि० वामनः प्रीयताम् ।। तत आचार्य संपूज्य दक्षिणा दवा आशिपो गृहीत्वा पुराणपउनादिना रात्रि निनयेत् इति ॥ "द्वितीयदिने "-प्रातर्नित्यकर्म समाप्य स्थापितदेवान् संपूज्य अग्निप्रतिष्ठापनादि ग्रहहमान्तं (पृ. १४९-१६४) पूर्ववत् कृत्वा प्रधानहोमं कुर्यात् ।। प्रधानं वामनं पायसघृतसमितिले प्रतिद्रव्यम- शेत्तरशतसंख्यया "श्रीवामनाय नमः " इति मूलमंत्रेण जुहुयात् ।। ततो ब्रह्मादिदेवताः मकादिपीठदेवताः (पृ. १६४-१६६ ) परिवार- वतायककामाज्याहुति जुहुयात् । ततः फलादिहोममुत्तरपूजनादिमणी- है ·२७२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका दिने तस्मिन्नेवं वर्षाणि वै दश ॥ प्रथमेऽपूपकावर्षे द्वितीये घृतपूर- कान् ॥ तृतीयेऽपूपकासारांश्चतुर्थे मोदकान् शुभान् ॥ सोहालिकान्पं- चमेऽन्दे पष्ठेऽन्दे खंडवेष्टकान् ॥ सप्तमेऽब्दे कोकरसान;पुष्पांस्तथाऽ टमे ॥ नवमे कर्णवेष्टांश्च दशमे मंडकाञ्छुभान् । दशात्मनो दश हरे- देश विप्राय दापयेत् ।। क्रमेण भक्षयेद्दत्वा यथोक्तविधिना नृप । अर्धा विष्णवे देयमर्धा च द्विजातये ॥ स्वत एवार्धमश्नीयाद्गत्वा रम्ये जलाशये ॥ दशावतारानभ्यर्च्य पुप्पधूपविलेपनैः ॥ मंत्रेणानेन मेधावी हरिमभ्युक्ष्य वारिणा ॥ " मत्स्य कूर्म वराई च नारसिंह च वामनम् ।। रामं रामं च कृष्णं च वौद्धं चैव सकल्किनम् ॥" अत्र- हैमर्मिहाहीच दशमूर्तीः सुलक्षणाः।। गंघपुष्पैश्च नैवेद्यैरर्चयेद्विधिपूर्वकम् ॥ एवं यः कुरुते भक्त्या विधिनाऽनन सुव्रत ।। व्रतं दशावताराख्यं तस्य पुण्यमनन्तकम् ।। ये पूजयंति पुरुषो पुरुषोत्तमस्य पत्स्यादिवास्तु दशमीपु दशावतारान् ॥ मन्ये दशस्वपि दशासु सुखं विहृत्य ते यान्ति यानमधिरुह्य मुरारिलोकम् ॥ इति दशावतारव्रतम् ॥ ॥ अथ वामनद्वादशीव्रतोद्यापनम् ॥ भाद्रपदशुरलद्वादश्यां श्रवणयुतायो मध्यावे वामनोत्पत्तिः अतो ५ मध्याह्नव्यापिनी द्वादशी ग्राह्या ततोऽन्यन काले वा श्रवणयुता ग्राहा। उभयदिने श्रवणयोगै पूर्वव ॥ पुधवारयोगे प्राशस्त्या ॥ सर्वथा द्वादश्याः श्रवणयोगाभाव एकादश्यामेव श्रवणसचे मध्याह्नव्यापिनी- मपि द्वादशीं विहायकादश्यामेव व्रतं कार्यम् ।। शुद्धैकादश्यां श्रवणा- भावे दशमीविद्धैकादश्यामपि श्रवणयुतायोग्रतम् ॥ पूर्व दिने एव ·वामनद्वादशीव्रतोद्यापनम् ૨૭રે मध्याह्नव्यापिनी द्वादशी परदिने मध्याह्नादन्यत्रकाले श्रवणयुता तदा पूर्वव ॥ तिथिद्वयेऽपि श्रवणयोगाभावे द्वादश्यामेव मध्याह्वव्यापिन्या प्रतम्॥दिनद्वये मध्याह्वव्याप्तौ तदव्याप्तौ चैकादशीयुतैव ग्राह्या ।। पारणातु पूर्वोक्तरित्योभयान्तेऽन्यतरान्ते वा कार्या ॥ स्वासने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य ॥अधेत्यादि. तिथी मम सकुटुम्बस्य सदाभीष्टसिद्धयर्थं वामनजयन्तीव्रतमहं करिष्ये ॥ ततो वामनपूजनं पोडशोपचारैः प्रतिवर्षवत् कुर्यात् ।। इति व्रतविधिः॥ अथोद्यापनविधिः- मध्याह्ने नद्यादौ देहशुद्धिप्रायश्चित्तपूर्वक विधिवत् स्नात्वा गृहमागत्य मंडपादिकं च पूर्ववत्कृत्वा शुभासने उपविश्य शांतिसूक्तपूर्वकम् आचम्य माणानायम्य । अत्राद्य. पुण्यतिथी इह जन्मनि जन्मान्तरे च कृतदोपप्रायश्चित्तार्थं पिशाचादिदुर्योनिनि- रसनद्वारा श्रीविष्णुलोकमाप्त्यर्थं पुत्रपौत्राद्यनवच्छिन्नसन्ततिस्थिर- लक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयद्वारा सदभीष्टसिद्धयर्थमाचरितस्य आचरि- प्यमाणस्य वामनजयन्तीव्रतस्य संपूर्णतासिद्धयर्थम् एकरात्राधिवास- पक्षाश्रयेण श्रीवामनजयन्तीव्रतोद्यापनं करिष्ये ॥ तत्रादौ दिनक्षणं कलशार्चनं दीपपू० गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूननं वसोर्दारामायुष्यमन्त्रजपं नान्दीश्राद्धं ब्राह्मणवरणं भद्रमंडले देवता- स्थापनं प्रधानदेवतास्थापनं च करिष्ये । इति संकल्प्य दिग्रक्षणादि आचार्यपरणान्तं (पृ०६-४५) कर्म कृत्वा सर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापन- (पृ. ९९) पूजनान्तं कर्म पूर्ववत् कुर्यात् ।। वतस्तदुपरि कुर्श कृष्णाजिनं च प्रसार्य तत्र द्रोणपरिमिततिलपर्वतं कृत्वा वदलाभे गोधूमपर्वतं कृत्वा 'तस्योपरि पूर्णपात्रान्तं कलशं संस्थाप्य तदुपरि क्षौमवस्त्र प्रसार्य चंदने- १ प्रतराजोक्तं वा जन्माष्टमीयते दर्शितकमेण यथाशक्ति पूजनं कार्यम् । प्र.चं १८ ·२७६ व्रतोद्यापनचान्द्रका ताविमोकान्तं कर्म कृत्वा (पृ० १६८-१८८) ॥ द्वादशसंख्याकान ब्राह्मणान वस्त्रादिना संपूज्य दम्यन्नोपवीतगोपीचंदनयुतान् सुगंधित- जलपूरितान द्वादशकरकांस्तेभ्यो दद्यात्तत्र मंत्रः ॥ सुगंधिजल- संपूर्ण दधिमक्तयुतं द्विज ।। करकं ते प्रदास्यामि वामन प्रतिगृह्यताम् ॥ वामनः प्रतिगृह्णाति वामनो वै ददाति च ॥ वामनस्तारकोऽस्माकं वामनाय नमोनमः ॥ इति ॥ ततः सोपस्करं पाठमाचार्याय दद्यात् ।। ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणादिकं दत्त्वा आशिपोगृहीत्वा सुहृद्युक्तो स्वयं मुंजीत ।। ॥ इति वामनद्वादशीनवोद्यापनम् ।। ॥ अथ गोत्रिरात्रन्तम् ॥ भाद्रपदशलत्रयोदश्यां गोनिगवित्रतम् ।। तच वर्षत्रयात्मकम् ।। तर व्रती प्रातर्दन्तधावनपूर्वकं नियमं गृह्णीयात् ॥ गोत्रिरात्र- व्रतस्यास्योपवासकरणे मम ॥ शरणं भव देवि वं नमस्ते घेनु- रूपिणि ॥ प्रसीदतु महादेवो लक्ष्मीनारायणः प्रभुः ॥ समुपोष्य गोत्रिरात्रं भच्या कृत्वा व्रतं तव ॥ भोक्ष्येऽहनि चतुर्थेऽई सौभाग्यं देहि गर्मिम ॥ इति नियममंत्र ॥ ततो नयादी स्नात्वा गृहमागत्य अष्टदलोपरि पूर्णपात्रान्तं कउशं संस्थाप्य तस्योपरि कृताग्न्युत्तारणमाणमतिष्ठा सौवर्णी लक्ष्मीनारायणमूर्ति संस्थाप्य ॥ "शान्ताकारं भुजगशयनं०" इति ध्यात्वा "लक्ष्मीनारायणाभ्यो नमः" इति मूलमंत्रेण आवाहनादि मंत्रपुष्पांजालपर्यन्तं पूजनं कुर्यात् ॥ अहोरानं दिनत्रयं घृतदीपं प्रचाल्य ॥ भो दीप ब्रह्मरूपस्त्वं०॥ इति गंधपुष्पैः पूजयेत् ।। ततो विधिना धेनुपूरनं कुर्यात् ।। गावो मे अग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः ॥ गावो मे हृदये सन्तु गा मध्ये वसाम्य- ·२७७ गोत्रिरात्रवतोद्यापनम् हम् ॥ पंचगावः समुत्पन्ना मथ्यमाने महोदधौ ॥ तासां मध्ये तु या नदा तस्यै धेन्वै नमोनमः ॥ इति ध्यात्वा “गवे नमः" इति मंत्रणावाहनादि मंत्रपुष्पांजलिपर्यन्तं पूजनं कृत्वा दिनत्रयमर्घदानं गये समर्पयेत् ॥ तत्र प्रथमे दिने बीजपूरं द्वितीये दाडिमं तृतीये नालीकरम् इति अर्थप्रधाने विशेपः ॥ गोत्रिरात्रव्रतार्थाय सफलं च करे धृतम् ॥ सर्वकामप्रदे देवि गृहाणाय नमोऽस्तु ते ।। . गवे नमः विशेपार्घ सम०॥ ततो धेनोः परितो "गावो मे अग्रतः सन्तु०॥ पञ्च- गावः समुत्पन्ना०॥ इति जलधारा प्रदक्षिणां च कृत्वा ततो ब्राह्मणपू- जनम् ॥ आशीर्वादः ॥ प्रत्यहं हविप्यानपूरित करकं दंपतीभ्यां दद्यात् ॥ पायसोपाहारः ॥ स्वयं दिनत्रयमुपोपणं कार्यम् ॥ तृतीयेऽह्नि धेन्वै भक्षणार्थ यवान् दद्यात् ॥ चतुर्थेऽह्नि पीठं धेनुत्रयमेकां गां तन्मौल्यं वा दत्वा ब्राह्मणभोजनपुरःसरं गोमयादागतैर्यवैः स्वयं पारणं कुर्यात् ॥ एवं व्रतं चरित्वा चतुर्थे वर्षे उद्यापनं कुर्यात् ।। इति ॥ ॥ अथ गोत्रिरात्रव्रतोद्यापनम् ॥ तृतीये दिवसे मध्याह्ने नद्यादी देहशुद्धिमायश्चित्तपूर्वकं स्नात्वा गृहमागत्य मंडपादिकं विरच्य शुभासने चोपविश्य आचम्य प्राणाना- यम्य अयेत्यादि०स त्पुत्रप्राप्तिपूर्वकंसुखसौख्यसौभाग्यायभिवृद्धिद्वारा श्रीलक्ष्मीनारायणप्रीत्यर्थ ( मम भार्यया) आचरितस्य गोत्रिरात्रव्रतस्य संपूर्णफलाबाप्तये एकरावाधिवासपक्षाश्रयेण गोत्रिरात्रनतोद्यापन करिष्ये ।। तत्रादौ दिनक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं पुण्याहवाचन १ पूनमने दिवसे गायने जे अव खवडाव्या होय ते जब पडयाने दियसे छाणमांथी धोईने लेई लेवा, पछी तेज जव जेटला होय तेटला दळीने दुधमा नांखी तेनां पारणां करवां ॥

·२७८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका (मातृकापूजन वसोद्धारां नांदीश्राद्धं ) ब्राह्मणवरणं (पृ० ६-४५) सर्वतोभद्रमंडले गोरीतिलकमंडले वा देवतास्थापनादिकं च (पृ०९९) करिष्ये इति पूर्ववत् कृत्वा तस्योपरि पूर्णपात्रान्तं कलशं संस्थाप्य तदुपरि क्षोमवस्त्रं प्रसार्य चंदनेनाटदलं विलिख्य मध्ये मंडूकादिदेवता- आवाह्य (पृ० १०७) संपूज्य ततः कृताग्न्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठां लक्ष्मी- नारायणमूर्तिसंस्थाप्य ॥ नमोऽस्तु विष्णवे तुभ्यं भगवन् परमात्मने ।। कृष्णोसि देवकीपुत्र परमेश्वर उत्तम ॥१॥ अजोऽनादिश्व विश्वात्मा सर्व- लोकपितामहः ।। क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विष्णुः श्रीमान्नारायणः प्रभुः ॥२॥ इत्यावाह्य "प्रतिष्ठा सर्व०॥ इति प्रतिष्ठाप्य ॥ " लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः" इति मंत्रेण पोडशोपचारैः संपूज्य पूर्ववत् घेर्नु च संपूज्य आचार्यपूजनं कृत्वा आशिपो गृहीत्वा कयाश्रवणादिना रात्रि निन- येत् ।। इति ॥ द्वितीयदिने । प्रातर्नित्यकर्म समाप्य अत्राद्य० तिथी गोत्र- बिराबव्रतोद्यापनाङ्गभूतं सग्रहमखं विहितहोमं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य दिग्रक्षणादिकं कृत्वा अग्निप्रतिष्ठापनादि ग्रहहोमान्तं कर्म (पृ०१४९- १६४) कृत्वा ॥ प्रधानं लक्ष्मीनारायणं धेनुं चाष्टोत्तरशतसंख्यया " लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः" इति मन्त्रेण (१०८) "गवे नमः इति मन्त्रेण (१०८)। च पायसद्रव्येण जुहुयात् ॥ ब्रह्मादिदेवता मंडूकादिपीउदेवतायैकैकामाज्याहुति (१६४-१६६ ) जुहुयात् ॥ ततः फलादिहोयम् " आग्नवायुमूर्येभ्यो नमः" इति व्याहुतिहोपपूर्वकम् उत्तरपूजनादि प्रणीताविमोकान्तं कर्म (पृ०१४९-१६४) समाप्य प्रधान संपूज्य आरार्तिकं मन्त्रपुष्पाञ्जलिं कृत्वां ॥ अनया पूनया लक्ष्मीनारायणौ प्रीयेताम् । इति संकल्प्य गोदानं कुर्यात् ।। " ·२७९ गोत्रिरात्रव्रतोद्यापनम् ( गोदानप्रयोगः ) ॥ अथ गोदानप्रेयोगः॥ कर्ता कृतनित्यक्रिया पुण्यकाले शुभासने उपविश्य आचम्य० अद्येत्यादि० ममात्मन आयुरारोग्यैश्वर्याभिटद्धयर्थं पृथ्वीदानसमफ- लमाप्त्यर्थ श्रीमहाविष्णुमीत्यर्थ यथाशक्ति प्रत्यक्षगोदानमई करिष्ये ॥ तत्रादौ दिग्रक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं ( स्मरणं वा) पूर्वव- स्कृत्वा ।। हस्ते पूगीफलं गृहीत्वा प्रतिग्राहितारं वृणुयात् ।। काश्यपगोत्रो- त्पन्नः अमुकदासः अमुकगोत्रोत्पन्नममुकामुकभवरान्वितममुकशर्माणं ब्राह्मणं गोपतिग्रहकर्तारं त्वामहं वृणे ॥ इतियजमानो ब्रूयात् ॥ "टतोस्मि" इति विमो ब्रूयात् ॥ ततो वस्त्रकुंडलादिना यथाविभवं वृतं ब्राह्मणं संपूज्य गोपूजनमारभेत ॥ गोमुखदेशादारभ्य परितः धारां दद्यात् ॥ तत्र मंत्रः ॥ या लक्ष्मीः सर्वलोकेपु या च देवेष्व- वस्थिता ॥ धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ इति धारा- कृत्वा यथाशक्या वस्त्रालंकारादिभिः धेनुमलंकुर्यात् ॥ तद्यथा ॥ स्वर्णशृंगी रौप्यखुरा ताम्रपृष्ठी घंटावेयां मुक्तालांगुला कांस्यो- पदोहिनी सर्वाभरणभूषितां गौ सितवस्त्रादिभिर्भूपयित्वा पूजयेत् ॥ क्षिराब्धिसंभवे देवि मुक्तादामविराजिते॥ सुधारूपे हव्यभुक्ते नमोऽस्तु सुरवंदिते ॥ ग' नमः ध्यायामि ॥ इति ध्यात्वा आसनमर्पयेत् ।। धेनुके सर्वभूतानां तारके विश्ववंदिते ॥ पवित्रे निर्मले देवि ओसने प्रतिगृह्यताम् ॥ गवे० आसनं स०॥ पाद्यम् ॥ सौरभेयि सर्वहिते १ गौरेकस्यैव दातन्या श्रोत्रियाय कुटुविने ॥सा हि तारयते पूर्वान् सप्त सप्त च सप्त च ॥ सुशीला लक्षणवती युवतीं वत्ससंयुताम् । यहुदुग्धवती स्निग्धां धेनुं दद्याद्विचक्षणे ॥ २ "गवे नमः" इति सर्वत्र वतन्यम् ।।

·२८० बतोद्यापनचन्द्रिका पवित्रे पापनाशिनि ।। गृहाणतन्मया दत्तं पायं त्रैलोक्यदिते ॥ गवे० पाय० स०॥ अर्घ्यम्-सर्वदेवमये देवि सर्वतीर्यमये शुभे॥ गृहाणार्थ मया दत्तं सौरभेयि नमोऽस्तु ते ॥ गवे० अर्ब समर्प० ॥ देहे स्थिताऽसि रुद्राणि शङ्करस्य सदा मिये ।। धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ।। गवे. आच० स० ॥ या लक्ष्मीः सर्वलोकेपु या च देवेप्ववस्थिता ॥ धेनुरू० ॥ गवे० स्नानं स० ॥ पयो दधिः ।। गवे. पंचामृतस्नानं स० ॥ ततः गंगादि० ॥ गवे० शुद्धोद० स्ना० स० ॥ सर्वभूपा० ॥ गवे. वस्खे स० ॥ ततो शृंगभूपणार्थं सुवर्ण चरणभपार्थं रजतं भालभूपार्यमादर्श नेत्रभूषार्थ रत्नद्वयं कंउभूपार्य घंटां पुष्पस्रनं च सर्वावयवभूषार्य पट्टदुकूले पृष्ठभूपार्थे तानं पुच्छ. भूपणार्य मुक्ताफलस्रजम् ॥ श्रीखंडं० ॥ इति गंधम् ।। अक्षताचा इति अक्षवान् स०॥ माल्पादीनि । इति पुष्पाणि पुष्पमालां च समर्पयेत् ।। अंगपूजा ॥ गवै० पादौ पूजयामि ॥ जगन्मात्रे० गुल्फो । अघापहन्य० जानुनी । सुरभ्यः ऊरू पू० । विष्णुपदस्यित्यै० कटी । नंदिन्य० उदरं० । पंचगन्यममृत्य० हृदयं० । वशिष्ठपूजि- तायै० मुखं । दिलीपसेविताय० नासिकां० । पृथ्वीरूपधारिण्यैः नेत्र० । जगत्पाविन्यैः भ्रूमध्ये० । कपिलाय० भालं । यमुनाय० शिरः पू० । विष्णुरूपिण्यै० सर्वांगं० ॥ अथ गोशृंगमूलादिस्तनान्त- स्थानादिपु देवताः पूजयेत् ॥ शृंगमूले ब्रह्मविष्णुभ्यां । शृंगाग्रे सर्वतीर्येभ्यो । शिरोमध्ये शिवाय । ललाटे पार्वत्यैः । नासिकायां पण्मुखाय० । नासापुटयोः कंबलाश्वतराम्या० । चक्षुपोः शशिभारत- राभ्यां । दन्तेषु वायवे । कर्णयोरविभ्यां निहायां वरुणाय । हुंकारे सरस्वत्यै० । गंडयोः पक्षमासाभ्यां | ओष्ठयोः संध्याव- ·गोत्रिरात्रप्रतोद्यापनम् (गोदानप्रयोगः) याभ्या० । ग्रीवायाम् इन्द्राय० । कुतिदेशे रक्षोभ्यो। उरास साध्ये- भ्योपादेषु धर्माय। जंघासु अधर्माय० । सुरमध्ये गंधर्वेभ्यो। खुराने पन्नगेभ्यो खुरपश्चिमाग्रे अप्सरोभ्यो० पृष्ठे एकादशरुद्रेभ्यो। सर्वसंधिपु वसुभ्यो। श्रोणितटे पितृभ्यो। लांगूले सोमाय । गुह्ये आदित्यरश्मिभ्यो । गोमूत्रे गंगाय० । गोमये यमुनायैः । क्षीरे सरस्वत्यै । दनि नर्मदाय। घृते अग्नये। रोमस्वष्टाविं- शतिकोटिदेवेभ्यो। उदरे पृथिव्यै०। पयोधरेषु चतुर्यः समुद्रेभ्यो। एतादेवता अंगेपु संपूज्य ॥श्वेतचूर्ण०। इति सौभाग्यद्रव्या वनस्पतिः । इतिधूपम् ।। साज्यं च वर्ति०॥ इति दीपम् । सुरभिस्त्वं जगन्मातर्देवि विष्णुपदे स्थिते ॥ सर्वदेवमयि ग्रासं मया दत्तमिमं ग्रस ।। गवे० गोग्रास- नैवे० ० स० ॥ पूगीफलम्० इति तांबूलम् ।। हिरण्यगर्भ० इति दक्षि- णाम् ॥ कर्पूरगौरम्० इति नीराजनम् ॥ विद्याधुद्धि० इति पुष्पांजलिं समh हस्ते श्रीफलं गृहीत्वा प्रदक्षिणां कुर्यात् ॥ गावो मे अग्रतः सन्तु० ॥ यानि कानि च पापानि० ॥ इति प्रदक्षिणां कृत्वा श्रीफलं गोदक्षिणपदे दद्यात् ॥या लक्ष्मी० पञ्चगाव० इति नमस्कारं कुर्यात् ।। केचन अत्रावसरे गोपुच्छे तर्पणं कुर्वन्ति तन्निर्मूलत्वान्नात्र लिखि- तम् ।।) गोदानसंकल्पः॥ ततो यजमानः सजलतिलकुशाक्षतं तिलपाने धृताक्तं गोपुच्छं गृहीत्वा!"अयेत्यादि० अमुकगोत्रोत्पन्नायामुकप्रवरा- न्विताय अमुकशर्मणे सुपूजिताय पृथ्वीदानफलकामः सर्वपापक्षयकामो' १ पुण्यौषधीमां वैतरणीधेनुदानसंकल्प विशेषः । सर्वपापक्षय- कामः पूयशोणितयुतवैतरणीसंशकनद्युत्तारणपूर्वक सुखेन वैकुंठभुवन प्राप्तिकामो वा इमां वैतरणीसंशिकां गां "यमद्वारे पथि घोरे घोरा चैत- रणी नदी । तां त कामो यच्छामि कृष्णां चैतरणी तु गाम् ॥ विष्णुरूप द्विजथेष्ठ भूदेव पंक्तिपावन ॥ त वैतरणीमेनां कृष्णां गां प्रददाम्यहम् ॥"

·२८२ प्रतोद्यापनचन्द्रिका विष्णुप्रीतिकामोवाइमा प्रत्यक्षधेनुं सुवर्णशंगी रौप्यखुरी ताम्रपृष्ठींघंटाग- वैयां मुक्तालांगूलो कास्योपदोहिनी सितवस्त्रद्वयोपेतां सर्वाभरणभूषिता सोपस्करां रुद्रदेवत्या तुभ्यमई संमददे नमम" इति संकल्प्य ॥ यज्ञसाध- नभूता या विश्वस्याघापनाशिनी ॥ विश्वरूपधरो देवः मीयतामनया गवा ॥ इतिमन्त्रमुत्त्वा (तिलपात्रे घृताक्तगोपुच्छं कृत्वा) विभहस्ते सति- लकुशोदकं दद्यात् ॥ ततो दाता सुवर्णदक्षिणां दत्वा प्रार्थयेत् ॥ नमो गोभ्या श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च।। नमो ब्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः ॥ ततो यजमानः धेनुं द्विजं च प्रदक्षिणीकृत्य किंचिदनु- बजेदिति ॥ ब्राह्मणं सपूज्य दक्षिणा दचा आशिपो गृहीयात् ॥ अनेन गोमदानकर्मणा भगवन्ती लक्ष्मीनारायणी पीयेताम् ।। इति ॥ प्रत्यक्षदानाशक्ती तनिष्क्रय दद्यात् ॥ कृतस्य गोत्रिराजवतो- धापनाख्यस्य कर्मणः सांगतासिद्धचर्यमिदं गोनिष्कपीभूतं द्रव्य- माचार्याय तुभ्यमह संमददे ॥ एवं तिलपात्रादिदानं दत्त्वा शयां तत पुन्छ स्वकरे धृत्वा अनुबजेत् सतपदानि ॥ घेनुमार्थना ।। धेनुके त्वं प्रतीक्षस्य यमद्वारे महापथे । उत्तितीपुरहं देवि वैतरण्यै नमोऽस्तु ते॥ इति प्रणम्य दद्यात् ॥ पित्रादेशको पुत्रादिर्दद्यात् ॥ १ पूजितासि वशिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता ॥ सुरभि हर मे पाप यन्मया दुष्कृत कृतम् ॥ २॥ गायो ममानत. सन्तु० ॥३॥ गावः सुरभयो नित्यं गायो गोपालरूपिणः।। गावः प्रतिष्ठाभूताना गाव स्वस्त्ययन महत् ॥४॥ गवामगेपु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश || यस्मात्तसाच्छिदं में स्यान्मामुद्धर भवार्णवात् ॥ ५॥ यशसाधन ॥ ६॥ विष्णोक्षसि या लक्ष्मीर्य लक्ष्मीर्धनदस्य च ॥ या लक्ष्मीलोकपालानां सा धेनुर्वरदा मम ॥७॥ धन्योऽस्मि कृतस्त्योऽस्मि तव दानप्रसादतः ॥ सर्वपापविनिर्मुको यास्यामि तव सन्निधौ ॥८॥ गावो रक्षतु मे पुण्यं गायो रक्षतु मे यश. नमोऽस्तु कामधेनुभ्यो या. पुनन्ति जगत्रयम् ॥ ९॥ इति गोप्रार्थना ।

·गोशतदानविधिः , कमंडलु चामरं सुवर्ण शक्तिवेद्देयम् । ततश्चत्वारि वंशपात्राणि सौभाग्य- वस्त्रसहितानि सवस्त्रकुंभसहितानि सदक्षिणानि नानागोत्रेभ्यो नाना- नामभ्यः सपत्नीकेभ्यो विभज्य यथाकाले दास्ये || ततो वेणुपात्रस्थं नारिकेलद्वाक्षाखर्जूरदाडिमवीजपुरसौभाग्यद्रव्ययुतं वायनं पूजन- दक्षिणापुरःसरं दंपतीभ्यां दद्यात् ॥ प्रधानपीठं सर्वोपस्करसहित- माचार्याय दद्यात् ॥ गोपालेभ्यः पाथेयं दद्यात् ॥ ततो गवा भक्षित- मन्नं यद् दुग्धेन परिपाचितम् ॥ तेनान्नेन (पृ० २७७ नोट) प्रकर्तव्यं देहस्य परिपालनम् ॥ ब्राह्मणान् संतर्य स्वयं भुंजीत ॥ इति ॥ ॥ इति गोत्रिरात्रव्रतोद्यापनम् ।। ॥ अथ गोशतदानविधिः ॥ (शतं गावः सपमा धेनूपस्करसंयुताः ॥ दत्त्वा तु ब्राह्मणे- भ्यस्तु विशुद्धनान्तरात्मना ।। शिवादिसर्वलोकेषु यथेष्टं मोदते तु सः1) यजमानः शुचिराचम्य देवकालो संकीर्त्य मम समस्तपापक्षयपूर्वकसिद्ध- चारणसेवितार्कवर्णकिंकिणीजालमालाविमानारोहणोत्तरानेकमन्वन्त- रावच्छिन्नेंद्रादिसकललोकपालाधिकरणकपुत्रपौत्रसमन्वितशिवपुरादि- सर्वलोकनिवासानन्तरमन्ते विष्णुसायुज्वावाप्तिकामो कृपाधिकमलंकृत. गोशतदानं करिष्ये ।। इति संकल्प्य तदंगत्वेन गणपतिपूजनं पुण्याह- वाचनं च करिष्ये इति संकल्प्य गणपतिपूजनं संक्षिप्तपुण्याहवाचनं च कृत्वा ॥"गोभ्यो नमः" इति सपमा गाः संपूज्य "ब्राह्मणेभ्यो नमः" इति ब्राह्मणांश्च यथाशक्तिवस्त्रालंकारादिभिः संपूज्य प्रार्थयेत् ।। तत्र मंत्राः ॥गावः सुरभया नित्यं गावो गुग्गुलगंधिकाः॥ गावः प्रतिष्ठा ·२८२ प्रतोद्यापनचन्द्रिका नीलसमुद्भवाम् ॥ यमुने त्वामहं ध्याये सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ध्यायामि॥ आवाहनम् ॥ सरस्वति नमस्तुभ्यं सर्वकाममदायिनि । आगच्छ देवि यमुने बतसंपूर्णहेतवे ॥ यमुनायै नमः । आवाहयामि ॥ आसनम् ॥ सिंहासनसमारूढे देवशक्तिसमन्धिते ॥ सर्वलक्षणसपूर्णे यमुनाय नमोऽस्तु ते ॥ पाद्यम् ।। रुद्रपादे नमस्तेऽस्तु सर्वलोकहितप्रिये ॥सर्व. पापाशपनि तरंगिण्यै नमोनमः ॥ अय॑म् ॥ गरुडपादे नमस्तुभ्यं शंकरप्रियभामिनि ॥ सर्वकामप्रदे देवि यमुने ते नमोनमः] आचमनम्।। विष्णुपाटोद्भवे देवि सर्वाभरणभूषिते ॥ कृष्णमूर्ते महादेवि कृष्णावे- प्पै नमोनमः ।। मधुपर्कः ॥ सर्वपापहरे देवि विश्वस्य प्रियदर्शिनि ॥ सौभाग्यं यमुने देहि यमुनायै नमोनमः ॥ पंचामृतस्नानम् ॥ नदि- पादे महादेवि शंफरार्द्धगरीरिणि ।। सर्वलोकहिते देवि भीमरथ्य नमोऽस्तु ते ॥ शुद्धोदकस्नानम् ॥सिंहपादोत्तमे देवि नारसिंहसमप्रमे ।। सर्वलक्षणसंपूर्णे भवनाशिनि ते नमः ।। श्वेतवस्त्रम् ।। विष्णुपादान्ज- संभूते गगे त्रिपथगामिनि ॥ सर्वपापहरे देवि भागीरथ्यै नमोऽस्तु ते ॥ कंचुकी । व्यवस्य जटोद्भते गौतमस्यायनाशिनि ॥ सप्तधा सागरं यान्ति गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥ आभरणानि ॥ माणिक्यमुक्तावलिको- स्तुथि गोमेदवैडूर्यसुपुष्परागः ॥ वनैश्च नीलैश्च सुशोभितानि गृहाण सर्वाभरणानि देवि ॥ गंधः ॥ चन्दनागरुकस्तूरीरोचनं कुंकुम वया ॥ कर्पूरेण समायुक्तं गं दमि च भक्तितः ॥ असताः ॥ घेताश्व चंद्रवर्णाभान हरिद्वारागरोजितान् ॥ अक्षतांश्च सुरश्रेष्ठे ददामि यमुने शुभे ॥ पुष्पाणि ॥ मंदारमालतीमातीकेतकीपाटलैः शुभैः ।। पूजयामि च देवेशि यमुने भक्तवत्सले ॥ १"यमुनायै नमः समर्पयामि इत्यादिकं सर्वत्रयांच्यम्।। आसन ·। अनन्तचतुदशीव्रतम् अथांगपूजा॥ चंचलायैः पादौ पूजयामि॥चपलायै० जानुनी पू०॥ भक्तवत्सलायै० कटी। हरायै० नाभि । मन्मथवासिन्यै० गुह्म । अज्ञानवासिन्य० हृदयं० । भद्रायै० स्तनौ० । अघहन्यैः भुजौ । रक्तकंठाय० कंठं । भवत्यै० मुखं । गोर्च० नेत्रे | भागीरथ्यः ललाट० । यमुनायै० शिरः पूज०॥ सरस्वत्यैः सर्वांगं पूजयामि ।। अथ नामपूजा ॥ यमुनायैः । सितायै। कमलायै । उत्पलायै। अभीष्टप्रदायै । धात्र्यैः । हरिहररूपिण्यैः । गंगाये। नर्मदाय० । गौ30 । भागीरथ्यः । तुंगायैः । भद्रायः । कृष्णावे- ण्य० । भवनाशिन्यैः । सरस्वत्यै० । कावेर्यै । सिन्धवे० । गोम- त्यैः। गायत्र्यैः । गरुडायैः । गिरिजाय० । चंद्रचूडायः । सर्वे- श्वर्य० । महालक्षय०॥ सर्वपापहरे देवि सर्वोपद्रवनाशिनि ।। सर्व- संपत्मदे देवि यमुनायै नमोनमः ॥ ततः सौभाग्यद्रव्यं धृपं दी नैवेद्यं तांबूलं दक्षिणां नीराजनं प्रदक्षिणा पुष्पांजलि समयॆ मार्थयेत् ।। सुरासुरेन्द्रादिकिरीटमौक्तिकैर्युक्तं सदा यत्तव पादपंकजम् ॥ परावरं पातु वरं सुमंगलं नमामि भक्त्या तव कामसिद्धये ॥१॥ भवानि च महालक्ष्मीः सर्वकाममदायिनि ॥ तं संपूर्णतां यातु यमुनायै नमोऽ- स्तु ते॥ इति संमार्थ्य॥ अनेन पूजनेन यमुना पीयताम् ॥ ततो यमु- नाकलशोपरि पूर्णपात्रं निधाय तस्योपरि सप्तफणायुतं शेष संस्थाप्य पूजयेत् ॥ अथ शेपपूजनम् "- अद्येत्यादि० श्रीमदनन्तवतांगत्वेन शेपपूजनं करिष्ये ॥ तत्रादौ ध्यानम् ॥ ब्रह्मांडाधारभूतं च यमुना- न्तरवासिनम् ॥ फणासप्तसमायुक्तं ध्यायेऽनन्तं हरिप्रियम् ॥ श्रीशेपाय नमःध्यायामि ॥शेष सप्तफणायुक्तं कालपन्नगनायकम्।। अनन्त शयनाथ ·-- व्रतोद्यापनचन्द्रिका भूतानां गावः स्वस्त्ययनं महत् ॥ वृपभप्रार्थना ॥ धर्मस्त्वं तृपरूपेण जगदानंदकारक ।। अष्टमूत्रधिष्ठानमतः पाहि सनातन ॥ ततः सजल- विलकुशानादाय ।। अयेत्यादि० मम समस्तपापक्षयपूर्व विष्णुसायु- ज्यावाप्तिकामो कृपाधिकशतं गाः सोपस्कराः सहिरण्यदाक्षिणायुता रुद्रदेवतास्तन्मूल्योपकल्पितनिष्क्रयरजतमुद्रा वा नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्य दातुमहमुत्सृजामि ॥ तेन भगवान् परमेश्वरः प्रीयतामिति ।। तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु ।। कृतस्य. ब्राह्मणभोजन भूयसी दक्षिणां च दद्यात् ।। अथवा अयेत्यादि सपरुद्रदेवतसहिरण्यदक्षिणा यथाशक्य- लंकृतगोशतमूल्योपकास्पितनिष्क्रयरजतमुद्राः नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सजे नममेति ॥ इति गोशतदानविधिः ॥ ॥ अथ अनन्तचतुर्दशीवतम् ॥ भाद्रपदशुक्लचतुर्दश्यापनन्तचतुर्दशीव्रतम् ॥ सा परा कार्या पूज- नकालव्यापित्वात् ।। अनन्तं पूजयेद्यस्तु प्रातःकाले समाहितः ।। अनन्ता लभते सिद्धिं चक्रपाणेः प्रसादतः ॥ तदभावे पूर्वा । उभय- दिने सूर्योदयच्यापित्वे पूर्णयुक्तत्वेऽपि परैव ग्राहा ॥ भाद्रे सति चतुर्द- श्यामनन्तं पूजयेत्सुधीः ॥ हासेन सर्वकर्माणि प्रातरेव हि पूजनम् ।। १ भन्नमेर परं गावो देवानां हविरुत्तमम् ।। पावनं सर्वभूतानां रक्षन्ति च यहन्ति च ॥ २॥ हविषा मंत्रपूतेन तर्पयन्त्यमरानपि ॥ मह- पीणां च होतणां गावो होमे प्रतिष्ठिताः ॥३॥ गाय पवित्रं परमं गावो मंगलमुत्तमम् ॥ गावः सर्वस्य लोकस्य गावो धन्याः सवाहनाः ॥ ४॥ नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरमेयीभ्य एव च । नमो ब्रह्मसुता- भ्यश्च पविताभ्यो नमो नमः ॥ ५॥ धृतक्षीरपदा गायो घृतयोन्यो घृतो. द्रयाः पृतनद्या घृतावास्ता मे सन्तु सदा गृहे ॥६॥ इति गाः संमार्थ्य वृपभप्रार्थनां कुर्यात् ।।

·अनन्तचतुर्दशीवतम् शुक्ला भाद्रपदस्थाऽपि मनन्ताख्या चतुर्दशी। उदयव्यापिनी ग्राह्या घटि- कैकापि या भवेत् ॥ तस्मात्परवेति सर्वसमतम् ॥ [ पूजाविधिः ॥ प्रातर्नयादिके स्नात्वा नित्यकर्म समाप्य च ।। अनन्तं हृदये कृत्वा शुचिस्तत्र समाहितः ।। अत्रणं कलशं चैव वस्त्र- युग्मेन वेष्टितम् ।। मुष्टिमात्रकदभैस्तु फणिराजं च कारयेत् ॥ स्थापये- कलशस्याग्रे जगदाधारमव्ययम् ॥ आराधयेदनन्तं च तस्मिन्कुंभे विशेषतः ॥ गोचर्ममात्रमालिप्य गोमयेन विचक्षणः ॥ तन्मध्ये स्थंडिलं कृत्वा पद्ममष्टदलं लिखेत् ॥ तस्योपरि न्यसेत्कुंभं चूतपल्लवसंयुतम् ।। प्राणायामं ततः कृत्वा तिथ्यादि परिकल्पयेत् ॥ ] यजमानः शुभासने उपविश्याचम्य सुमुखश्चैत्यादि पठित्वा ।। अधेत्यादि० मम सकुटुंवस्य क्षेमस्थैर्यायुरारोग्यैश्वर्याधभीष्टसिद्धयर्थं पुत्रपौवाद्यनवच्छिन्नसंततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयद्वारा सद- भीष्टसिद्धयर्थं चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थ ममाचरितस्याचरिष्यमाणस्य अनन्तव्रतस्य संपूर्णफलावाप्त्यर्थं श्रीमदनन्तदेवताप्रीत्यर्थं यथाशक्या श्रीमदनन्तपूजनमहं करिष्ये ।। तत्रादौ आसनादि कर्म करिष्ये इति ॥ पृश्चिखया० । इति आसनशुद्धिम् अपसर्प० । इति दिग्रक्षणं तथा कलशाराधनं गणपतिपूजनं शंखघंटापूजन च पूर्ववत् कृत्वा यमुना- पूजनं कुर्यात ॥ इति ।। (॥ अथ यमुनापूजनम् ॥) श्रीमदनन्तव्रतांगत्वेन यमुनापूजा करिष्ये ॥ विश्वाधारासि० (१. १९) इत्यादिमंत्रेण विधिना अष्टदलोपरि पूर्णपात्ररहित कलश संस्थाप्य ।। कलशमध्ये यमुनां ध्यायेत् ॥ लोकपालस्तुता देवीमिन्द्र- ·२८२ प्रतोद्यापनचन्द्रिका नीलसमुद्भवाम् ।। यमुने त्वामहं ध्याये सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ध्यायामि। आवाहनम् ॥ सरस्वति नमस्तुभ्यं सर्वकामप्रदायिनि । आगच्छ देवि यमुने व्रतसंपूर्णहतचे ॥ यमुनाय नमः । आवाहयामि ॥ आसनम् ॥ सिंहासनसमारुले देवशक्तिसमन्विते ॥ सर्वलक्षणसंपूर्णे यमुनायै नमोऽस्तु ते ॥ पाद्यम् ।। रुद्रपादे नमस्तेऽस्तु सर्वलोकहितप्रिये ॥ सर्व. पापमशमनि तरंगिण्यै नमोनमः ॥ अयम् ॥ गरुडपादे नमस्तुभ्यं गंकरप्रियभामिनि ॥ सर्वकामप्रदे देवि यमुने ते नमोनमः|| आचमनम्।। विष्णुपादोद्भवे देवि सर्वाभरणभूषिते ।। कृष्णमूर्ते महादेवि कृष्णावे- ण्यै नमोनमः ।। मधुपर्कः ॥ सर्वपापहरे देवि विश्वस्य प्रियदर्शिनि ॥ सौभाग्यं यमुने देहि यमुनायै नमोनमः ॥ पंचामृतस्नानम् ।। नदि- पादे महादेवि शंफरार्द्धशरीरिणि ।। सर्वलोकहिते देवि भीमरथ्य नमोऽस्तु ते । शुद्धोदकस्नानम् ।। सिंहपादोत्तमे देवि नारसिंहसमप्रमे ।। सर्वलक्षणसंपूर्णे भवनाशिनि ते नमः ॥ श्वेतवस्त्रम् ॥ विष्णुपादाब्ज- संभूते गंगे त्रिपथगामिनि ॥ सर्वपापहरे देवि भागीरथ्य नमोऽस्तु ते ॥ कंचुकी ॥ त्र्यंबकस्य जटोद्भते गौतमस्याघनाशिनि ॥ सप्तधा सागरं यान्ति गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥ आभरणानि ॥ माणिक्यमुक्तावलिको- स्तुभाष गोमेदवैडूर्यसुपुष्परागैः॥ वनैश्च नीलैश्च सुशोभितानि गृहाण सर्वाभरणानि देवि ॥ गंधः !! चन्दनागरुकस्तूरीरोचनं कुंकुमं तया || कर्पूरेण समायुक्तं गंधं दमि च भक्तितः ॥ अक्षताः ॥ श्वेताश्च चंद्रवर्णाभान हरिद्वारागरंजितान् ॥ अक्षतांश्च सुरश्रेष्ठे ददामि यमुने शुभे॥ पुष्पाणि ।। मंदारमालतीजातीकेतकीपाटलैः शुभैः ।। पूजयामि च देवेशि यमुने भक्तवत्सले ॥ "यमुनायै नमः" आसनं समर्पयामि इत्यादिकं सर्वश्रयकथ्यम् ।।

·२८७ अनन्तचतुदशीव्रतम् अथांगपूजा॥चंचलायैः पादौ पूजयामि॥चपलायै० जानुनी पू०। भक्तवत्सलायै० कटी। हरायै० नाभि । मन्मथवासिन्यै० गुह्य। अज्ञानवासिन्यै० हृदयं । भद्रायै० स्तनौ । अघहन्न्यः भुजी । रक्तकंठायै० कंठं । भवहुत्यै० मुख० । गो० नेत्रे । भागीरथ्य. ललाट । यमुनायै० शिरः पूज०॥ सरस्वत्यै० सर्वांगं पूजयामि ॥ अथ नामपूजा ॥ यमुनाय० । सितायै। कमलायै० उत्पलायै । अभीष्टमदायै । धात्र्यैः । हरिहररूपिण्यैः । गंगायै । नर्मदायैः । गौर्यैः । भागीरथ्यः । तुंगाय० । भद्रायैः । कृष्णावे- ध्य० । भवनाशिन्यै० । सरस्वत्यै० । कावेर्यै० । सिन्धवे० । गोम- त्यै० । गायव्य । गरुडायैः । गिरिजायै। चंद्रचूडाय० । सर्वे- श्वर्यैः । महालक्षय० ॥ सर्वपापहरे देवि सर्वोपवनाशिनि ॥ सर्व- संपत्मदे देवि यमुनायै नमोनमः ॥ ततः सौभाग्यद्रव्यं धूपं दीप नैवेद्यं तांबूलं दक्षिणां नीराजनं प्रदक्षिणां पुष्पांजलिं समर्प्य प्रार्थयेत् ।। सुरासुरेन्द्रादिकिरीटमौक्तियुक्तं सदा यत्तव पादपंकजम् ॥ परावरं पातु वरं सुमंगलं नमामि भक्त्या तव कामसिद्धये ॥ १ ॥ भवानि च महालक्ष्मीः सर्वकामप्रदायिनि ॥ ब्रत संपूर्णतां यातु यमुनायै नमोऽ- स्तु ते॥ इति संप्रार्थ्य। अनेन पूजनेन यमुना मीयताम् ॥ ततो यमु- नाफलशोपरि पूर्णपात्रं निधाय तस्योपरि सप्तफणायुतं शेष संस्थाप्य पूजयेत् ॥ अथ शेपपूजनम् "- अयेत्यादि. श्रीमदनन्ततोगत्वेन शेषपूजनं करिष्ये ॥ तत्रादौ ध्यानम् ॥ ब्रह्मांडाधारभूतं च यमुना- न्तरवासिनम् ॥ फणासप्तसमायुक्तं ध्यायेऽनन्तं हरिप्रियम् । श्रीशेपाय नमः ध्यायामि ॥ शेपं सप्तफणायुक्तं कालपन्नगनायकम्।। अनन्तशयनाथ ।

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका वो भल्या चावाहयाम्यहम् ॥ (हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा)शेषाय नमः आवाहयामि॥ प्रतिष्ठा सर्व अनन्त सुमति० वरदो भव ।। नवनागकुला- धीश शेपोद्धारक काश्यप ॥ नानारत्नसमायुक्तमासनं प्रतिगृह्यताम् ।। शेपाय० आस० स० ॥ अनन्तप्रिय शेपेश जगदाधारविग्रह । पायं गृहाण भत्त्या त्वं काद्वेय नमोऽस्तु ते ॥ शेषाय० पाद्यं स०॥ काश्य- पानन्दजनक मुनिवन्दित भो प्रभो ॥ अर्घ गृहाण सर्वज्ञ सागरं शंकरोपम ॥ शेपाय० अर्थ समर्प० ॥ सहस्रफणरूपेण वसुयोद्धारक प्रभो ॥ गृहाणाचमनं देव पावनञ्च मुशीतलम् ।। शेपा० न० आचमनं स० ॥ कुमाररूपिणे तुभ्यं दधिमध्वाज्पसंयुतम् ॥ मधुपर्क प्रदास्यामि सर्पराज नमोऽस्तु ते ।। शेपाय० मधुपर्क स० ॥ पयोदधिः । शेपाय नमः पंचामृतस्त्रा० स० ।। गङ्गादिपुण्यतीर्थस्त्वामभिपिश्चयमादरात् ।। बलभद्रावतारेश नन्दनः श्रीपतेः सखिन् ॥ शेपाय० शुद्धोदकमा० स०॥ कौशेययुग्मं देवेश मीत्या तब मयाऽर्पितम् ।। पन्नगाधीश नागेश तायशत्रो नमोऽस्तु ते ॥ शेपाय० वस्त्रोप० स० ॥ सुवर्णनिर्मित सूत्र ग्रथितं कण्ठहारकम् ।। अनेकरत्नैः खचितं सर्पराज नमोऽस्तु ते ॥ शेपाय ० यज्ञोप० स० ॥ अनेकरत्लान्वितहेमकुण्डले माणिक्यसंका- शितकङ्कणदयम् ॥ हेमाङ्गलीयं कृतरत्नमौलिकं हेमं किरीटं फपिरान तेऽर्पितम् ।। शेपाय० अलंकारान् स०।। श्रीखंड०॥ शेपाय० चन्दनं सः ।। अक्षताय०॥ शेपाय० अक्षतान् स० ॥ माल्यादीनि०॥ शेषाय पुष्पाणि स०।। (इति "शेपाय नमः" इति या मंत्रणासनादारभ्य पुष्पान्तं संपूज्य)भयांगपूजा। सहस्रफणायनमः पादौ गृहगुल्फाय० गुल्फी० । हेमजंघाय जंघे० । मंदगतये० जानुनी० । पीतांबरधराय. कटी० गंभीरनाभाय नामि०। परनाशनाय० उदरं० । उदाराय० ·अनंतचतुर्दशीव्रतम् हस्तौ० । कालिकाय० भुजी०। कंबुकंठाय० कंठ । विपवक्त्राय. वस्त्र० । फणाभूषणाय० ललाटं० । लक्ष्मणाय० शिरः । अनन्त- प्रियाय नमः सर्वांगं पूजयामि ।। ततोवनस्पति धूपमा० ॥ साज्यं च०। शेषाय दीपं द०॥ अन्नं चतु०। शेषाय नैवेद्यं नि०॥ प्राणाय०मध्ये उत्तरा हस्त० मुखप्र०करोद्वर्तनार्थे गन्धं स०। पूगीफलम् । पूगी०शेपा० पू०ताम्बूलं स०॥ हिरण्य०। शेपाय० हिरण्यद० स० ॥ कर्पूरगौरं । शेपाय.आरार्तिकं सानानाकुसुमसंयुक्तः पुष्पाञ्जलिरयं प्रभो।।कश्यपा- नंद जनक सर्पश प्रतिगृह्यताम् ॥६॥ शेपाय० मन्त्रपु० सम०|| यानि कानि०। शेपाय० प्रदक्षिणांस०॥ यस्य स्मृत्यान्नमोऽस्त्वनं० शेपाय. अनन्तकल्पोक्तफलं देहि मे त्वं महेश्वर ॥ त्वत्पूजारहितश्चा५ फलं प्राप्नोति मानवः।। मन्त्रहीनं० शेषाय० प्रार्थनापूर्वकनमस्कारान् स० । इति।। अनेन कृतपूजनेन शेपः प्रीयताम् ।। इति शेषपूजनम् ॥ " अथ द्वारपीठपूजनपूर्वकमनन्तपूजनम् - तत्रादौ शेपसमीपे अनन्तं न्यस्य मंडपद्वारपूर्जा कुर्यात् ॥ (प्रागद्वारे) द्वाराश्रियैः । नंदायै० । सुनंदायै० । धात्र्यैः । विधात्र्यैः । चिच्छक्त्यैः । शंख- निधये । पानिधये ॥ (दक्षिणद्वारे) द्वारश्रियै० । चंडायैः । प्रचंडायै । धात्र्यैः । विधाय० । चिच्छक्त्यै० । मायाशक्त्यैः । शंखनिधये । पानिधये ।। (पश्चिमद्वारे) द्वारथिय० । बलायै। प्रवलायै । धात्र्यैः । विधात्र्यैः । चिच्छक्त्यै० । मायाशक्त्यैः । शंखनिधये । पानिधये ॥ (उत्तरद्वारे) द्वारधियै० महाबलायै० मवलाय० धाग्य विधात्र्यै चिच्छयत्यै० मापाशक्त्यै० शंखनिधये० पद्मनिधये॥ इति द्वारपूजनं कृत्वा मंडूकादीन् स्थापयेत् ॥ मंडूकाय कालामिरुद्राय आधारशक्त्यै। कूर्माय० । पृथिव्यैः। अमृतवर्णायक। - ·२२० ग्रतोद्यापनचन्द्रिका स्वतद्वीपाय० । कल्पवृक्षेभ्यो । मणिहायला हेमपीठाया धर्माय०। झानाय० । वैराग्याय० । ऐश्वर्याय० । अघाय० । अज्ञानाय० । अबराग्यायः । अनचर्याय० । सहसफणान्विताय० । अनन्ताय । सर्वतत्वाय० । पमाय० । आनन्दमयकन्दाय० । संविनालाय० । विकारमयफेसरेभ्यो । प्रकृतिमयपत्रेभ्यो। र्यमंटलाय० । चन्द्र- मंडलाय० । परिमंडलाय. सं सत्वाय० । रजस० । तं तमसे। आ आत्मने । अन्तरात्मने । पं परमात्मने । ज्ञां ज्ञानात्मने । प्रोप्राणात्मने । का कालात्मने। वि विद्यातत्त्वाय०१५ परतवा- त्मने । (पूर्वादिदशदिक्षु) जयायैः । विजयायैः । आजिताय. अपराजिताय । नित्याय० । विलासिन्यैः । द्रोग्य०। अघोरायः । मंगलाय आधारशक्तिकमलासनाया इति मंडूकादिपीठदेवता आवाह्य यथाशक्त्या संपूज्य अनन्तं पूजयेत् ॥ तत्रादौ ध्यानम् ॥ ततस्तु मूलमंत्रेण नमस्कृत्य जनार्दनम् ।। नधाम्रपल्लवाभासं पिंगभूश्मश्रुलोचनम् ॥ पीतांबरधरं देवं शंखचक्रगदा. धरम् । अलंकृतसमुद्रस्यं विश्वरूपं विचिन्तयेत् ॥ इति ध्यात्वा श्रीमदनन्ताय नमः" इति मूलमंत्रेण आसनं पाद्यम् अयम् आच- मनं पंचामृतस्नानं शुद्धोदकस्नानं समर्प्य पंचोपचारैः संपूज्य उत्तरे निर्माल्यं विसज्य पुनर्गधपुष्पैः संपूज्य पुरुपमूक्तेन (पत्र ७३) लक्ष्मीमुक्तेन चामिपेकं कुर्यात | अभिपकान्त शुद्धोदकस्नानं समर्य वस्त्रं यज्ञोपवीतं गंधम् अक्षतान पुष्पाणि समर्प्य॥(तुलसीकुंदमंदारपा- रिजातांबुजैस्तथा ॥ पंचभिग्रंथिता माला वैजयन्तीति कथ्यते ॥ इति) तुलसीपत्रं पुष्पमालां च समl॥ अथाष्टाविंशति (२८) ग्रंथि (गांठ) पूजनम् ॥ एहोदि नारायण चक्रपाणे समुद्रजाशोभितवाममागः ।। “

·०
अनन्तचतुर्दशीव्रतम्
२९१
ब्रह्मादिसंसेवितपादपद्म गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥ (प्रथमग्रंथी)
विष्णवे० विष्णुमावा०॥१॥(द्वितीयग्रंथौ) अग्नये. अग्निमावा०॥२॥
(तृतीयग्रंयौ) सूर्याय० सूर्यमावा०॥३॥ (चतुर्थग्रंथौ) सहस्राक्षाय.
सहस्राक्षमावा०॥४॥ (पंचमग्रंथो) ब्रह्मणे० ब्रह्माणमावा० ॥५॥
(पष्टग्रंथौ) इन्द्राय० इन्द्रमावा ॥६॥ (सप्तमग्रंयो) पिनाकिने
पिनाकिनमावा० ॥७॥ (अष्टमग्रंयौ) विघ्नेशाय० विघ्नेशमावा०
॥८॥ (नवमग्रंथो) स्कन्दाय० स्कन्दमावा०॥९॥(दशमग्रंथो) सोमाय.
सोममावा० ॥१०॥ (एकादशग्रंथौ) वरुणाय० वरुणमावा०॥११॥
(द्वादशग्रंथों) पवनाय० पवनमावा० ॥ १२॥ (त्रयोदशग्रंथी)
पृथिव्य० पथिवीमावा० ॥१३॥ ( चतुर्दशग्रंथी) वसुभ्यो० वसूना-
वा० ॥१४॥ (पंचदशग्रंथौ) श्रियै० श्रियमावा०॥ १५॥ (पोडश-
ग्रंथो) मोहिन्यै० मोहिनीमावा०॥ १६ ॥ ( सप्तदशग्रंथों) पअिन्य
पमिनीमावा०॥१७॥(अष्टादशग्रंथों) महावलायै०महाबलामावा०॥१८॥
( एकोनविंशतितमग्रंथो) अजायै० अजामावा०॥ १९॥ (विंशतितम-
ग्रंथी) मंगलायै० मंगलामावा० ॥२०॥ (एकविंशतितमग्रंथी) वर-
दायै० वरदामा० ॥२१॥(द्वाविंशतिग्रन्थों) शुभायैःशुभामा०॥२२॥
(त्रयोविंशतितमे ग्रंथौ ) जयायै० जयामा० ॥२३॥ (चतुर्विंशतितम-
ग्रंथौ ) विजयायै विजयामा० ॥२४॥ (पंचविंशतितमग्रंथौ) जयन्त्यै०
१ विष्णुरग्निस्तथाऽऽदित्यः सहस्राक्षः पितामहः।। इन्द्रः पिनाकी
विघ्नेशः स्कन्दः सोमस्तथैव च ॥१॥ वरुणः पवनश्चैव पृथिवी वसव-
स्तथा ॥ श्रीमोहिनी पद्मिनी च तथैव च महायला ॥२॥अजा च मंगला
चैव वरदा च शुभा जया ॥ विजया च जयन्ती च तथा च पापनाशिनी
॥३॥ कथिता विश्वरूपा च तथा च सर्वमंगला ॥ ग्रन्थीनां देयताः
प्रोक्ताः क्रमेण सर्वपूजिताः ॥ ४॥

·मतोद्यापनचंद्रिका जयन्तीमा०॥२५॥(पशित्या) पापनाशिन्य०पापनाशिनीमा०॥२६॥ (सप्तविंशतितमग्रंथी) विश्वरूपाय विश्वरूपामा० ॥२७ ।। (अष्टा- विंशतितमग्रंथी ) सर्वमंगलायै० सर्वमंगलामावा० ॥२८|| इत्या- वाह्य " ग्रंथिदेवताभ्यो नमः" इति मंत्रेण गंधादिपंचोपचार पूजयेत् ॥ अथांगपूना ।। मत्स्याय नमः पादौ पूजयामि ॥ कृर्माय० गुल्फी० वराहाय० जानुनी० । नारसिंहाय० ऊरू० । वामनाय. कटी० । परशुरामाय० उदरं० । श्रीरामचंद्राय० हृदयं०। श्रीकृष्णायक मुखं०॥ सहस्रशिरस० शिरः पूज०॥ श्रीमदनन्ताय सांग पूजयामि । "अथ चतुर्दशावरणपूजा"-(१)(अनन्तस्य दक्षिणपा) रमायै नमः। (वामपा) भूम्यै०॥ प्रयमावरणदेवताभ्यो० गंधं पुष्पं सम०॥ ततो गंधं पुप्पं तर्जनीमध्यमांगुष्ठधृत्वा मध्ये शंखोदकं गृहीत्वा " दयाब्धे त्राहि संसारसर्पान्मा शरणागतम् ॥ भक्त्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् । इत्युच्चार्य शंखस्यं जलं भूमौ निक्षिप्य गंधपुष्पं देवोपरि समर्पयेत् (एवं सर्वत्र ज्ञेयम्) ।।(२) द्वितीयावरणम् ॥ (पूर्वादिक्रमेण) वृद्धोलकाय० । महोल्काय० । शतोल्काय० । सहस्रो- काय० ॥ द्विती० देव० गन्धं० स० । दयाब्धे० द्वितीयावरणार्चनम् ॥३॥ तृतीयावरणम् ॥ वासुदेवाय० संकर्षणाय । प्रद्युम्नाय । अनिरुद्धाय ॥ तृतीया० देव० गंध० स० ॥ दयाब्धे० तृतीया- वरणार्चनम् ॥ ४ ॥ चतुर्यावरणम् ॥ केशवाय० । नारायणाय० । माधवाय० । गोविंदाय० । विष्णवे०। मधुसूदनाय०। त्रिविक्रमाय० । वामनाय । श्रीधराय०। हपीकेशाय० । पद्मनाभाय० दामोदराय०॥ चतुर्था० देव० गधं० स० ! दयाब्धे० चतुर्यावरणार्चनम् ॥ ५॥ पंचमावरणम् । मत्स्याय० । कूर्माय । वराहाय० । नारसिंहाय० ।

·. अनंतचतुर्दशीव्रतम् वामनाय । परशुरामाय । श्रीरामचंद्राय श्रीकृष्णाय वौद्धाय कल्किने। अनन्ताय विश्वरूपिणे०॥ पञ्चमादेव० गधं० स० । दयाब्धे० पञ्चमावरणार्चनम् ॥६॥ पष्ठावरणम् ॥ अनन्ताय० ॥ ब्रह्मणे । वायवे०। ईशानाय० । वारुण्यै० । गायव्य । भारत्यैः । गिरिजायै० । गरुडाय० । सुपुण्याय० ॥ पष्ठावरणदेव० गंव०स० दयाब्धे० पष्ठावरणार्चनम् ॥७॥ सप्तमावरणम् ॥ इन्द्राय० । अग्नये० 1 | यमाय । निर्जतये | वरुणाय० । वायवे० । सोमाय० । ईशानाय० ॥ सप्तमाव० देव० गंध० स०॥दयाब्धे० सप्तमावरणार्चनम् ॥८॥ अएमावरणम् ॥ शेपाय० । विष्णवे० । विधये । प्रजा- पतये ॥ अष्टमाव०देव० गंध० समर्पया०॥ दयाब्धे० । अष्टमावरणा र्चनम् ॥ ९॥ नवमावरणम् ।। गणपतये । सप्तमातृभ्यो० । दुर्गायै० । क्षेत्राधिपतये ॥ नवमा० देव० गधं० स०॥ दयाब्धे० नवमावरणा- र्चनम् ॥ १० ॥ दशमावरणम् ॥ ब्रह्मणे० । भास्कराय० । शेषाय । सर्वव्यापिने० । ईश्वराय० । विश्वरूपाय० । महाकामाय० । सृष्टिकर्ने । कृष्णाय० । हरये। शिवाय । स्थितिकरायः। अन्तकाय० ॥ दशमाव० देव० गंध० स०॥ दयाब्धे० दशमावरणार्चनम् ॥ ११ ॥ एकादशावरणम् ॥ शौरये० । वैकुंठाय० । महाबलाय० । पुरुषो- त्तमाय० । अनाय० । पद्मनाभाय० । मंगलाय० । हृषीकेशाय० । वरदाय० माधवाय० । मधुसूदनाय | अच्युताय । अनन्ताय० । गोविंदाय । विजयाय० । अपराजिताय । श्रीकृष्णाय० ॥ एका- दशाव० देव० गधं० स० ॥ दयाब्धे० एकादशसमर्चनम् ॥ १२ ॥ द्वादशावरणम् । अनन्ताय० । कपिलाय० । शेपाय० । संकर्षणाय । हलायुधाय । तारकाय० । सीरपाणये। वलभद्राय० ॥ द्वादशाव० ·२९४ मतोद्यापनचन्द्रिका देव० गन्ध० स०॥ दयाब्धे० द्वादशावरणार्चनम् ॥१३॥ त्रयोदशा- करणम् ॥ क्षीराब्धिशायिने । अच्युताय । भूम्याधाराय । लोक- नाथाय | फणामणिविभूपणाय० । सहस्रमृर्ने । सहवाचिपे०॥ प्रयोदशाव देव० गई०स०॥ दयाब्धे० प्रयोदशसमर्चनम् ॥१४॥ चतुर्दशावरणम् ॥ केशवाय । नारायणाय । माधवाय० । गोविं- दायक विष्णवे० । मधुसूदनाय० । त्रिविक्रमाय० । वामनाय । श्रीपराय० । हुपीकेशाय० । पद्मनाभाय । दामोदराय० । संकर्ष- णाय० । वासुदेवाय० । प्रद्युम्नाय० । अनिरुदाय० । पुरुषोत्तमाय० अधोक्षजाय० । नारसिंहाय० । अच्युताय० । जनार्दनाय । उप- न्द्रायः । हरये० । श्रीकृष्णाय० ॥ चतुर्दशाव० देव गंध० स०॥ दयान्धे० चतुर्दशसमर्चनम् ॥ इत्यावरणपूजा ॥ अथ चतुर्दशपत्रपूजा"-कृष्णाय नमः पलाशपत्रं सम०॥१॥ विष्णवे. औदुंबर० ।। २ । हरय० अश्वत्यपनं० ॥ ३ ॥ शंभवे० गराजः ।। ४ ॥ ब्रह्मणे० जटाधरप०॥५॥ भास्कराय० अशोक० ॥६॥ शेषाय० कपित्य० ॥ ७ ॥ सर्वव्यापिने० वटपत्रं० ॥८॥ ईश्वराय० आम्रपनं० ९॥ विश्वरूपिणे० कदलीपत्र०||१०|| महाका- याय० अपामार्ग०॥११॥ सृष्टिकर्ड० करवीर०॥ १२ ॥ स्थितिको पुन्नाग० ।। १३ ॥ अनन्ताय० नागवल्लीपत्रं सम०॥ १४ ॥ इति ।। अथ चतुर्दशपुष्पपूजा "अनन्ताय० पद्मपुष्पं सम० ॥ विष्णवे. जातीपुष्पं० ॥ केशवाय० चंपक० ॥ अव्ययाय० कल्हार० ॥ सहस्रजिते. केतकी० ॥ अनन्तरूपिणे० बकुल० || इप्टाय० शत- पुष्पं०॥ विशिष्टाय पुन्नाग० ॥ शिष्टाय० करवीर०॥ शिखंडिने. धत्तूर० ।। नहुपाय० कुन्दपुप्पं० ॥ विश्ववाहवे. मल्लिकापुष्पं० ।। महीधराय० मालतीपुष्पं० ॥ अच्युताय कर्णिकापुष्पं सम० ॥ इति । " .

·0 अनंतचतुर्दशीनतम् २९५ " अथाष्टोत्तरशतनामपूजा ”-अनन्ताय. अच्युताय० अद्भु- तकर्मणे० अमितविक्रमाय० अपराजिताय. अखंडाय अग्निनेत्राय अग्निवपुपे० अदृश्याय० अत्रिपुत्राय० ॥१०॥ अनुकूलाय० अघना- शिने० अनघाय० अप्सुनिलयाय० अहरहाय० अष्टमूर्तये० अनिरु- दाय० अनिर्विष्टाय० अचंचलाय० अब्दादिकाय० ॥२०॥ अचल- रूपाय० अखिलधराय० अव्यक्ताय० अनुरूपाय० अभयंकरायः अक्षताय० अवपुपे० अयोनिजाय० अरविंदाक्षाय० अशनवर्जिताय. ॥३०॥ अधोक्षजाय अदितिपुत्राय० अंबिकापतिपूर्वजाय० अप- स्मारनाशिनेक अव्ययाय० अनादिने० अप्रमेयाय० अघशत्रवे० अमरा- रिघ्नाय० अनीश्वराय० ॥ ४० ॥ अजाय० अघोराय० अनादिनिधनाय० अमरप्रभवे. अग्राह्याय० अकूरायः अनुत्तमायः अरूपाय० अहे. अमोघाधिपतये ॥ ५० ॥ अजाय० अक्षमाय० अमृताय० अघोरवीर्याय० अव्यंगाय० अविघ्नाय० अतीन्द्रियाय० अमिततेजसे० अमितये० अष्टमूर्तये ।। ६० ॥ अनिलाय • अव- शाय० अणोरणीयसे. अशोकाय० अरविन्दाय० अधिष्ठात्रे० अमितनयनाय० अरण्यवासिने० अप्रमत्ताय० अनन्तरूपाय० ॥७॥ अनलाय. अनिमिपाय० अस्त्ररूपाय० अग्रगण्याय० अममिताय. अन्त काय० अचिन्त्याय० अपांनिधये. अतिसुंदराय० अमरप्रियाय ॥८० || अष्टसिद्धिप्रदाय. अरविंदभियाय० अरविंदोद्भवायः अनयाय० अर्थाय० अक्षोभ्याय० अर्चिष्मते. अनेकमूर्तये० अनन्त- ब्रह्मांडपतये० अनन्तशयनाय०॥९०॥ अमराधिपतये अनाधाराय० अनन्तनाम्ने० अनन्तश्रिये. अक्षराय. अमाय० आश्रमस्थाय० आश्रमातीताय० अन्नादाय आत्मयोनये० ॥१०॥ अवनीपतये० .

·२९६ प्रतोद्यापनचन्द्रिका अवनीधरायः अनादिने० आदित्याय० अमृताय० अपवर्गप्रदायक अनन्ताय० सर्वदेवाधिदेवाय० ॥१०८ ॥ इत्यष्टोत्तरशतनामपूजा ।। अथ धूपाशुपचाराः। श्रीमदनन्ताय नमः सौभाग्यद्रव्यं धूपं दीपं नैवेद्यं तांबूलं दक्षिणां नीराजनं प्रदक्षिणां पुष्पांजलि समये प्रार्ययेत् ॥ नमस्ते भगवन् भूयो नमस्ते धरणीधर ॥ नमस्ते सर्वनागेन्द्र नमस्ते मधुसूदन ।। नमस्ते देवदेवेश नमस्ते गरुडध्वज ॥ नमस्ते फमलाकान्त अनन्ताय नमोनमः ॥ नमोऽस्त्वनन्ताय० ॥ इति संभार्थ्य दोरकप्रार्थनां कुर्यात् ॥ अनन्ताय नमस्तुभ्यं सहस्रशिरसे नमः॥ नमोस्तु पद्मनाभाय नागानां पतये नमः॥ अनन्तः कामदःश्रीमाननन्तो मे प्रयच्छतु।अनन्तदोररूपेण पुत्रपौत्रान्मवर्द्धय॥ इति दोरकं संपार्थ्य दोरकबंधनमंत्रः ॥ अनन्तसंसारमहासमुद्रमनं समभ्युद्धर वासुदेव ॥ अनन्तरूपे विनियोजयस्व ह्यनन्तसूत्राय नमो नमस्ते ॥ इति मंत्रेण दोरकं पट्टा ॥ जीर्णदोरकविसर्जनमंत्री नमः सर्व- हितार्याय जगदानंदकारक ॥ जीर्णदोरममुं देव विसनेऽहं त्वदाज्ञया ॥ इति विसृजेत् ॥ततो वायनदानम् ।। गृहाण त्वं द्विजश्रेष्ठ वायनं फलदा- यकम् ॥ पकानफलसंयुक्तं दक्षिणाघृतसंयुतम् ॥ अथ जीर्णदोरकदान- मंत्रः ॥ अनन्तः प्रतिगृह्णाति अनन्तो वै ददाति च ॥ अनन्तस्तारको द्वाभ्यामनन्ताय नमोनमः ॥ इति दत्वा यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोज- येत आमानं वा दद्यात् ॥ ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणां दत्वा आशिपो गृहीत्वा हस्ते जलं गृहीत्वा-अनेन पूजनेन श्रीमदनन्तः प्रीयताम् ॥ मया अद्य यत्कृतं कर्म तत् श्रीमदनन्तदेवतामसादात् सर्वं परिपूर्णमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु ॥ अस्तु परिपूर्णम् ॥ इत्यनन्तचतुर्दशीव्रतपूजन विधिः॥ दिरके क्वचिन्नष्टे व्रतराजोकं प्रायश्चित्तं कृत्वा नूतनं दोरकं वन्नीयात् ॥

·अनंतचतुर्दशीव्रतोद्यापनम् ॥ अथ अनन्तचतुर्दशीव्रतोद्यापनम् ॥ एतच्च माद्रपदशुक्लचतुर्दश्यां चतुर्दशवात्मकं यावज्जीवंवा व्रतं चरित्वा आदौ मध्येऽन्ते वा उद्यापनं कुर्यात् ॥ पूर्ववन्मंडपादिकं कृत्वा शुभासने उपविश्य आचम्य शांतिपाठपठनपूर्वकं देवब्राह्मणान् नमस्कृत्य सुमुखश्चेत्यादि पठित्वा ।।अद्येत्यादि०मम निखिलपापक्षयविनिर्मुक्तपूर्व- कम् उत्तमसिद्धिपुत्रपौत्रपूरितविविधभोगधनधान्यपरमगतिप्राप्तिकाम- नयाआचरितस्याचरिष्यमाणस्यानन्तव्रतस्य संपूर्णफलावाप्तये एकरा- आधिवासपक्षाश्रयेण अनन्तव्रतोद्यापनं करिष्ये ॥ तत्रादौ दिग्रक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसो- ाराम् नांदीश्राद्धं ब्राह्मणवरणं सर्वतोभद्रमंडले देवतास्थापनं च करिष्ये इति संकल्प्य दिग्रक्षणादि ब्राह्मणवरणान्तं कर्म (पृ०६-४५) कृत्वा सर्वतोभद्रपंडले देवतास्थापनं (पृ० ९९) कुर्यात् ॥ ततस्तदुपरि घूर्णपात्ररहितं कलशं संस्थाप्य तत्र पूर्ववत् यमुना संपूज्य तदुपरि अक्षतपूरितपूर्णपानं निधाय तस्योपरि क्षोमवस्त्रं मसार्य तत्राटदलं विलिख्य तस्योपरि सप्तफणान्वितं शेषं संस्थाप्य पूर्ववत् संपूज्य ततः स्वर्णनिर्मित चतुर्दशग्रंथियुत्तमष्टाविंशतिग्रंथियुतं वा अनन्तं कलशोपरि स्थापयेत् ॥ तदुत्तरतः सप्तधान्योपरि विस्तृतशय्यायां शेपाग्रे वा कृता- ग्न्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठा स्वर्णनिर्मितं लक्ष्मीसहितं हमें हलमुसलयुतमनन्तं देवं विष्णुमंत्रेण स्थापयेत् ॥ अत्रावसरे पुप्पार्पणान्ते वा ग्रंथिदेवता आवाह्य गंधपुष्पैः संपूज्य ततः शय्यायां शेपाने का प्रतिमायाः परितः शंखादीनावाइयेत् ॥ यथा ॥ शंखाय० शंखमावा० चनायक गदायै० पद्माय० ॥ (तगहिर्नाममंत्रेण ) अनन्ताय० कपिलाय. दक्षाय० मनवे मजापतये० संकर्षणाय० ॥१०॥ कालाय. वन- - ·प्रतोपापनचन्द्रिका मालिन० त्रिविक्रमाय० अहोरात्रायः अर्धमासाय० मासाय० मानव० अयनाभ्या० संवत्सराय० इड्वत्सरायः ॥२०॥ अनुवत्स- राय० वत्सराय मजाध्यक्षाय० अजिताय सर्वभूताय० प्रद्युम्नाय. अनिरुद्धायक श्रीधराय० पुरुषोत्तमाय० वामनाय० ॥३०॥ पद्म- नामाय० विश्वरूपाय त्रिविक्रमाय० विष्णवे० अच्युताय० (तर- हिक) अष्टवमुभ्यो० (तदादिः) एकादशरदेभ्यो० (तद्वहिः) द्वादशादि- त्येभ्यो० नवग्रहेभ्यो० अष्टभैरवेभ्यो० ॥४०॥ मेपादिद्वादशराशिभ्यो० अधिन्पादिसप्तविंशतिनक्षत्रेभ्यो० वाहयादि मातृभ्यो० चैत्रादिद्वादश- मांसभ्यो० दीप्त्यादिशक्तिभ्यो. विष्कंभादियोगेभ्यो० ॥ ४६॥ पीटपरितः फलपरवानपूरितान् चतुर्दशकुंभाचतुर्दशनामभिःस्थापयेत्॥ यथा ॥ अनन्ताय० अनन्तम् आवा०स्था० संकर्षणाय । कम. लाय । शेपाय० । वासुदेवाय०। विश्वनाथाय० । विश्वरूपाय । पद्मनाभाय० । दामोदरायण जगन्नायाय० चतुर्मुखाया श्रीकंठाय. केशवाय । सर्वात्मने० सर्वात्मानम् आवाह० स्थापयामि ॥ १४ ॥ इति चतुर्दशदेवान कुंभोपरि आवाह्य ॥ " अनन्तायावाहितदेवताभ्यो नमः" इति मंत्रेण व्रतविधिपूजनवत् पूननं कृत्वा स्वर्णदोरकपति. मयोः पूजनं कृत्वा प्रार्थयेत् ।। अनन्तकामान में देहि सर्वकामफल- प्रद ॥ अनन्ताय नमस्तुभ्यं पुत्रपौत्रान्विवर्द्धय ॥ व्रतेनानेन संतुष्टो भत्र त्विह सदा मम ।। अनन्ताय नमः पार्थनापू० नम० समर्प० ।। इति संमार्य ॥ आचार्य संपूज्य दक्षिणां दचा आशिपो गृहीत्या पुराणपठनादिना रात्रि निनयेत् ॥ (अत्र केचित्तहिने रात्रौ होममि- च्छन्ति ॥ ब्राह्मणभोजनादि सर्व दिवैव ॥ रात्रिहोमपक्षे संकल्पे एकरानाधिवासपक्षो नोचारणीयः ॥ इति ।।

·कदलीवतम् २९९ “अथ द्वितीयदिनकृत्यम् -मातनित्यकर्म समाप्याचमनादि विधाय स्थापितदेवतानां पूजनं कृत्वा अग्निपतिष्ठापनादि ग्रहहोमान्तं कर्म (पृ० १४९-१६४) कुर्यात् ॥ ततः प्रधानहोमः ।। अत्र प्रधान श्रीमदनन्तमश्वत्थसमित्तिलबीहियवधृतपायसद्रव्यैः प्रत्येकमष्टोत्तरशत- संख्यया जुहुयात् ॥ विष्णुमंत्रेण वा "श्रीमदनन्ताय नमः" इति मंत्रेण ॥ पीठदेवताः परिवारदेवताः आवरणदेवताः ब्रह्मादिदे- वताश्चैकैकामाज्याहुतिं जुहुयात् ।। ततः" अग्निवायुसूर्येभ्यो नमः" इति च्याहृतिहोमं कृत्वा स्थापितदेवतानाम् उत्तरपूजनमारभ्य प्रणीताविमो- कान्तं (पृ०१६८-१८८) सर्व समाप्य ।। पीठदाने विशेपः ॥ विमं संपूज्य । गृहाण त्वं द्विजश्रेष्ठ समस्तफलदायक ॥ त्वत्प्रसादादहं विष विमुच्ये भवबंधनात् ।। अनन्तः प्रतिगृह्णाति अनन्तो वै ददाति च ।। अनन्तस्तारकोऽस्माकमनन्ताय नमोनमः ॥२॥ इति पीठदानम् ॥ ततः पूर्वेधुनिमंत्रितान् चतुर्दशब्राह्मणान् वस्त्रादिना संपूज्य स्थापितचतुर्द- शफलशान् पकानादिपूरितान् चतुर्दशवंशपात्रसहितान् दक्षिणासहि- तान तेभ्यो दद्यात् ।। मन्त्रहीनं० प्रमादात् ॥ तत आचार्यादीन संपूज्य दक्षिणादिकं दत्वा आशिपो गृहीत्वा ब्राह्मणभोजनपुरःसरं सपरिवारः स्वयं भुंजीत ।। इति अनन्तचतुर्दशीव्रतोद्यापनविधिः।। ॥ अथ कदलीवतम् ॥ भाद्रपदशुक्लचतुर्दश्यां कार्तिक्यां वा माध्यां वा वैशाख्या कदलीव्रतं हेमाद्रौ भविष्योचरे ॥ सा पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या ॥ अथ रंभारोपणविधिः ॥ रंभार रोपयित्वा स्वहस्तेन च तं पुनः ।। वर्ष- मेकं तु संपूज्य उदकुंभेन सेचयेत् ॥ यावत्मसवपर्यन्तं पूजयेच यथा- ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका विधि | पूर्वस्यां प्रसवः सम्यगुत्तरस्यां तथव च ॥ दक्षिण पश्चिमे हानी रंभाप्रसवलक्षणम् ।। आचम्प अत्राध० इति मासपक्षाधुल्लिख्य मम पापनिर्मुच्यु- त्तमसिद्धिपुत्रपात्रावैधव्यप्सितभोगधनधान्यमानये उमामहेश्वरसहित कदलीपूजनं करिष्ये ।। इति संकल्प्य | कदल्यागच्छ हे देवि सौभाग्य- फलदायिनि ।। रूपं देहि जयं देहि यशो देहि सुनिश्चितम् ॥ इत्याबाह्य यथाशस्या " उमामहेश्वरसहितकदल्यै नमः" इति कदली संपूज्य मार्थयेत् ।। कदल्य कामदायिन्यै मेधाय ते नमोनमः ॥रंभायै भूतिसारायै सौख्यदाय नमो नमः ॥ ययायया ते प्रसवा वर्द्धन्ते कदलि ध्रुवम् ।। तथा मनोरथाना में प्रभवो वर्धते स्वयम् ।। इति संमागे "कदल्य नमः ॥” इति मंत्रेण दानमपि कुर्यात् ।। “अथ कदलीव्रतोद्यापनम् " -कार्तिक माघमासे वा बैशाखे चेतरे तथा ॥ पुण्ये मासि प्रकुर्वीत पौर्णमास्यां शुभे दिने ॥ यस्मि- दशे न लभ्येत कदली राजसत्तम ।। सुवर्णस्य शुभां कृत्वा तत्र पूजा समाचरेत् ॥ यदि लभ्येत कदली तामारोप्य प्रपूजयेत् ।। यावत्तस्यां फलं तापत्सिचन्नीरेण भूपते ॥ फलेषु चैव पक्वेषु पवाद्विमान्समादयेत् ॥ प्रभाते विमले स्नात्वा नद्यादौ विमले जले ॥ अहते वाससी गृह्य कृत्वा संध्यादि कर्म च ॥ अरनिमात्रं कृत्वा तु स्थंडिलं वाग्यतः शुचिः अग्नि संस्थाप्य विधिवत् तत्र होम समाचरेत् ॥ शतमष्टोचरं विद्वान् तिलान्याहुतिभिस्तथा ॥ एकाग्रचितः संहारः कृती व्याहृतिभिः पृथक् ॥ ब्रह्मादिदेववाभ्यश्च नाममंत्रैः पृथक् पृथक् ।। तत आचार्य संपूज्य सवत्सां गां दद्यात् ॥ पोडश वायनानि दद्यात् ।। ततः कदलीं-कदल्यै कामदायिन्यै मेघायै ते नमो नमः ॥ रंभायें ·फपिलाषष्ठीवतम् भूतिसाराय सर्वसौख्यप्रदे नमः ।। इति मंत्रेण ब्राह्मणाय दद्यात् ।। पादुकोपानही छनमलंकारानपि दद्यात् ॥ ततो ब्राह्मणभोजनपुरःसरं स्वयं मुंजीत ।। एवं नारी नरो वापि कुरुते कदलीव्रतम् ॥ सर्वान्का- मानवाप्नोति स्वर्गलोके महीयते ॥ इति ॥ विशेपस्तु "व्रतराज" द्रष्टव्यः ॥ इति कदलीव्रतोद्यापनम् ।। ॥ अथ कपिलापष्ठीव्रतम् ॥ भाद्रे मास्यसिते पक्षे भानौ चैव करे स्थिते ॥ पाते कुजे च रोहिण्या सा पष्ठी कपिला स्मृता । संयोगे तु चतुर्णां च निर्दिष्टा परमेष्टिना ॥ उपलिप्ते शुचौ देशे पुप्पाक्षतविभूपिते ॥ स्थापयेदवणं कुंभ चंदनोदकपूरितम् ॥ पंचरत्नसमायुक्तं दूर्वापुष्पाक्षतान्वितम् ।। रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रेण संयुतम् ॥ रथं रौप्यपलस्यैव एकचक्र सुचित्रितम् ॥ सौवर्णी पलसंयुक्तां मूर्ति मूर्यस्य कारयेत् ॥ कुभ- स्योपरि संस्थाप्य गंधपुष्पैस्तथाऽर्चयेत् ।।आदित्यं पूजयेदेवं नामाभिः स्वैर्यथोदितम् ।। आदित्य भास्कर रवे भानो सूर्य दिवाकर ॥ प्रभाकर नमस्तुभ्यं संसारान्मां समुद्धर ।। एवं संपूज्य विधिवदेवदेवं दिवा- करम् ॥ पूजयेत् कपिलाधेनुं वस्त्रमाल्यानुलेपनैः॥ दानमंत्रः॥ दिव्य- मूर्तिजंगच्चक्षुादशात्मा दिवाकरः ।। कपिलासहितो देवो मम मुक्ति मयच्छतु । यथा त्वं कपिले पुण्ये सर्वलोकस्य पावनी ॥ प्रदत्ता सह सूर्येण मम मुक्तिमदा भव ॥ इति स्कन्दपुराणोक्तवतम् ॥ अत्र हेमायुक्तो विशेषप्रकारस्तु “व्रतराने" द्रष्टव्यः॥ इति कपिलाषष्ठी।

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका
॥ अथ पिठोरीव्रतम् ॥
भाद्रपदागापास्यायो पिठोरीप्रतम् ॥ मध्यदेशे तु पोळा
इति प्रसिद्धम् ॥ सा प्रदीपच्यापिनी ग्राह्या ॥ यदा पूर्वरात्री
प्रदोषच्याप्यभावस्वदा परा कार्या ।। मात कृत्यं निर्वयं मास-
पसायल्लिल्य मम इह जन्मान जन्मान्तरे वा सौभाग्यपुत्रपौत्रफला-
वाप्त्यर्थ पिठोरीव्रतं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य संन्याकाले स्नात्वा
पदोपसमये " नमोदेव्य० ॥ इति मंत्रेण पोडशोपचारर्देवी संपूज्य
ब्राह्मणं मुवासिनी संभोज्य स्वयं मुंजीत ।। इति पीठोरीवतम् ।।
॥ अथ आश्विनमासकृत्यम् ॥
तुलामेपसंक्रान्तिविपुवसंज्ञा । तस्याः पूर्वाः पराध पंचदशनाड्या पुण्य-
कालः। आधिनशुरुमातिपदि देवीनवराबारंभः ।। नवरात्रशब्दः आधि-
१ आश्विन शुक्ल प्रतिपदा सा परविद्या ग्राह्या यथा देवीपुराणे-नद-
फिलया युक्ता प्रतिपच्चण्डिकार्यने । उदये द्विमुहर्तापि प्राधा सोदय
कारिणी ।। परदिने प्रतिपद्यसत्ये तु अमायुक्ताऽपि ग्राह्या । यतिश्च ब्रह्म-
चारी च विधवाच रजस्वला ॥ नवरात्रं चोपवासमेकमुक्कमयाचितम् ॥१॥
चित्राचैधृतियुक्ता च प्रतिपञ्चण्डियार्चने ॥ तयोरन्ते विधातव्यं फल
शस्थापन ध्रुवम् ॥२॥ प्रतिपद्याश्विने मासि भवेद्वैधृतिचित्रयो ।
माद्यपादौ परित्यज्य प्रारमेनवरात्रकम् ॥ ३ ॥ चित्रावैधृतिसंयुक्ता
प्रतिपत्तु भवेन्नृप ।। धृत्या घापि युक्ता स्यातदा मध्यदिने रवी ॥ ४॥
त्याज्या अशादयस्त्वाद्यास्तरीयांशे तु पूजनम् ॥ न रात्रौ स्थापन कार्य
न च कुंभाभिषेचनम् ॥ ५॥ मास्करोदयमारभ्य यायत्तु दशनाडिका ॥
प्रातःकाल इति प्रोक्तः स्थापनारोपणादिषु ॥६॥ आद्या पोडशना
डीस्तु त्यस्त्या यः पुरुते नर ॥ कलशस्थापनं तर हरिष्ट जायते ध्रुवम्
॥७॥ वृद्धौ समातिरटम्यांहासेन प्रतिपन्निशि ॥ प्रारम्भो नरचण्ड्यास्तु
नवरातमतोऽर्थवत् ॥ तिथिवृद्धौ तिथि-हासे नवरात्रं यथार्थकम् ॥८॥

·आश्विनमासकृत्यम् ३०३ नशुक्लपतिपदमारभ्य महानवमीपर्यन्तं क्रियमाणं कर्म तस्य नामधेयम् ।। तत्र कणि पूजैव प्रधानम् उपवासादिकं स्तोत्रं जपादिकं चांग तथा च यथाकुलाचारमुपवासकभक्तनक्तायाचितान्यतमव्रतयुक्तं यथाकुलाचारं सप्तशतीलक्ष्मीहृदयादिस्तोत्रजपसहितं प्रतिपदादिनवम्यंतनवतिथ्यपि- कतरपूजाख्यं कर्म॥अत्र कर्मणि ब्राह्मणादिचतुर्वर्णस्य म्लेच्छादेवाधि- कारशा तत्र विप्रेण जपहोमान्नवलिनवेद्यैः सात्विकी पूजा कार्यानैवेद्यैश्च निरामिपैः ॥ मधं दत्त्वा ब्राह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥ मद्यमपेय- मदेयामित्यादिनिधान्मांसमद्यादियुतराजसपूजायां ब्राह्मणस्य नाधिका- रामद्यपाने मरणान्तप्रायश्चित्तोक्तः ॥शूद्रेण सप्तशत्यादिजपहोमसहिता सात्विकोपूजा ब्राह्मणद्वारा कार्या ॥ शूद्रादेः स्वतः पौराणमंत्रपाठेऽ- पिनाधिकारः।। अत एव “शूद्रः सुखमवाप्नुयादिस्यत्र भाष्ये स्त्रीशूद्र- योः श्रवणादेव फलं न तु पाठादित्युक्तम् । एतेन स्त्रीशूद्रयोगीताविष्णु- सहस्रनामपाठी दोपायैवेति ज्ञेयम् ।। कचित्पाराणमंत्रयुक्तपूजायां स्त्रीशू- द्रयोः स्वतोऽप्यधिकार उक्तः ।। जपहोमादौ विपद्वारैव ।। म्लेच्छादी- नां तु ब्राह्मणद्वारापि जपहोमे समंत्रकपूजायां च नाधिकारः॥ किन्तु तैस्तत्तदुपचाराणा देवीमुद्दिश्य मनसोत्सर्गमात्रं कर्त्तव्यम् ॥ इति ॥ आश्विन शुक्लप्रतिपदि मातरभ्यंगस्नानं कृत्वा प्रातःकृत्यं समाप्य ततः स्वहस्तपरिमितसमचतुरस्र स्थंटिलं विधाय तस्योपरि पूर्णपात्रान्त कलशं संस्थाप्य ॥ आचम्य माणा० ॥ अयेत्यादि० मम सकुटुंबस्य महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीदेवतामीतिद्वारा सर्वापच्छान्तिपूर्वक चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धये अद्यमभृति नवमीपर्यन्तं प्रत्यई श्रीमहाकालीमहा- लक्ष्मीमहासरस्वतीदेवतापूजनपूर्वकमुपासाखंडदीपप्रज्वालन (कुमारी- पूजनचंदीसप्तशतीपाठादि)सहितं शारदीयनवरात्रोत्सवाख्यं कर्मफरिष्ये। १ यद्यत् कर्तव्यं तत्तद् वक्तव्यम् ·३०४ मतोद्यापनचन्द्रिया तत्रादी दिग्रक्षणं फलशाराधनं गणपतिपूजनं संक्षिप्तपुण्याहवाचनं च करिष्ये इति तद् कृत्या कलशे वरुणमाग "वरुणाय नमः" इति मंत्रण यथाशक्यासंपूज्य विश्वाधारासि०(१९) इति कलशं संस्थाप्य तत्कलशो- परि देवीमावाय ॥ खचक्रगदेपु० इत्यादिभिर्ध्यात्वा । आगच्छ वरद देवि दैत्यदर्पनिप्रदिनि ॥ पनां गृहाण सुमुखि नमस्ते शंकरमिये ॥ सर्वतीर्थमयं वारि संदेवसमन्वितम् । इमं घटं समागच्छ तिष्ठ देवि गणः सद ॥ दुर्गे देवि समागत्य सानि यामह फल्पय ।। बलि पूनां गृहाण स्वमष्टाभिःशक्तिभिः सह ॥ कल्याणजननीं साफामा करुणाकरीम्।। अनन्तशक्तिसंपन्ना दुर्गामावाहयाम्यहम्।। सांगांसावरणासायुधा दुर्गा- मागाहयामि ॥ महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपिणि त्रिगुणात्मिक दुर्गादेवि आवाहिता भव ॥ स्थापिता भव ।। सन्निहिता भय ।। सन्निरुद्धा भव ।। सम्मुखीकृता भव ।। षडंगेन सकळीकृता भव ॥ अवगुंठिता भव ॥ परमीकृता भव ॥ अमृतीकृता भव ॥ प्रार्थिता भव ॥ ॥१०॥प्रतिष्ठा सर्व० ॥ इति प्रतिष्ठां कृत्वा । दीपपाने विदुत्रिकोण- पदकोणात्मक यंत्र विलिख्य " यंत्रस्यदेवताभ्यो नमः॥” इति संपूज्य तन्मध्ये घृतं तैलं वा यथाविभवं प्रपूर्य दीप प्रज्वाल्य " दीपस्थदेवता- यै नमः" इति संपूज्य मार्थयत् ॥ भो दीप देवीरूपस्त्वं कर्मसाक्षी ह्यविनकृत् ॥ यावद्तसमाप्तिः स्यात् तावत्वं सुस्थिरो भव ॥ ततः पोडशोपचारैः पूजनम् ॥ ऎहीकलींचामुंडायै विच्चे ॥१॥ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।।दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥२॥ इति मन्त्राभ्यां " श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरू- पिणीतिगुणात्मिकायै श्रीदुर्गादेवतायै नमः" आसनं सम० ॥ एवं १आवाहनादिमुद्रा. १३२ पृष्ठे टिपण्ण्यां द्रष्टव्या.॥

·आश्विनमासकृत्यम् ३०५ ० पाद्यम् । अय॑म् । आचमनीयम् । स्नानम् । पंचामृतस्नानम्। अभिपेकः। शुद्धोदकरना० । वस्त्रम् । चन्दनम् । अक्षतान् । पुष्पाणि । पुष्प- मालिकाम् । सौभाग्यद्व्यं समर्पयेत् ॥ अथाङ्गपूजा ॥ दुर्गायै नमः पादौ पूजयामि । महाकाल्यै० गुल्फी पू० मङ्गलायै जानुनी पू० कात्याय- न्यै० ऊरू पू०। भद्रकाल्यै० कटी पू०। कमलायै० नाभि पू०। शिवाय उदरं पू० । क्षमायै० हृदयं पू० । स्कन्दायैः कण्ठं पू० । महिपासुर- मार्दन्यै० नेत्रे पू० । उमाय शिरः पूछ। विन्ध्यवासिन्यैः सर्वाङ्गं पू० इत्यङ्गपूजा ॥ ततः ऐहीक्लीं ० जयन्ती० इति मन्त्राभ्यां धूपं दीपं नैवेद्यं पूगीफलतांबूलं हिरण्यदक्षिणाम् आरार्तिकं मन्त्रपुष्पाञ्जलिम् इति पुष्पांजलिपर्यन्तं पूजनं कुर्यात् ॥ ततः मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वरि ॥ यत्पूजितं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु मे ॥ १॥ महिपनि महामाये चामुण्डे मुण्डमालिनि । यशो देहि धनं देहि सर्वान् कामांश्च देहि मे ॥ श्रीमहाकाली० नमस्कारान् सम०॥ ततः कुमारी पूजयेत् ॥ यथा जलमादाय-श्रीनवरात्रव्रताङ्गन्त्वेन कुमारीपूजनमहं करिष्ये । इति संकल्प्य " मंत्राक्षरमयीं लक्ष्मी मातृणां रूपधारिणीम् ॥ नवदुर्गात्मिका साक्षात्कन्यामावाहयाम्यहम् ॥" "कुमारिकायै नमः" इतिमन्त्रेण पंचोपचारैः संपूज्य नेत्रे कज्जलं दत्वा कुंकुमं कृत्वा वासोलंकारादिभिः यथाशक्ति संतोपयेत् ॥ इति कुमारी पूजयित्वा नियमग्रहणं कुर्यात् नियमग्रहणम्॥अद्याहं देवदेवेशि करिष्ये व्रतमुत्तमम् । नवरात्रं करिष्यामि दुःखदारिद्यनाशनम् ॥ १॥ करिष्ये शास्त्रविधिना निर्वि- भेन समाप्यताम् || नवरात्रमुपोष्येऽहं रक्ष मां त्वं सुरेश्वरि ॥२॥ पति- पदिनमारभ्य व्रतस्थोऽई (ग्रतस्थाऽहं ) महेश्वरि ॥ नवदुर्गे हि देवेशि म.चं.२० ·पतोपापनचन्द्रिका निर्विघ्नं कुरु मे सदा ॥३॥ नवरा यथाशक्या सर्वभोगविवानितः (ता)॥ उपोपणं करिष्यामि त्वमेव शरणं मम ||| इदं व्रतं मया देवि गृहीतं तव सन्निधौ ॥ निर्विधतां समायातु त्वत्प्रसादान्महेश्वरि ||५|| अद्य स्थित्वा निराहारो (रा) जितकोधो (घा) जिनेन्द्रियः (या) ॥ दशमेड- हनि भोक्ष्यामि शरणं त्वं सुरे परि ॥६॥ ततः सप्तशती पाठः ॥ इति।। ॥ अथ उपांगललितावतम् ।। आश्विनशुरूपंचम्यामुपांगललिताव्रतम् ॥ तच्च मध्याह्नव्या- पिन्यां कार्यम् । दिनद्वये तव्याप्तावव्याप्ती वा पूर्वा युगभूतानामिति युग्मवाक्यात् ॥ प्रातरुत्यायावश्यक फर्म निर्वयं शुचा देशे मंडपिकां कृत्वा तन्मध्ये सुवर्णादिनिर्मित करंडकपिधानरूपा पतिमा उपांग- ललितादेव्याः प्रतिमा स्थापयित्वा हिरण्यवर्णामिति लक्ष्मीमूक्तन पौराणिकमनर्वा पोदशीपचारविशेषतो दूर्वाभिश्च पूजयेत् ॥ ततो विंश- त्यावटकैर्वायनं दया तावद्भिवटकः स्वयं भोजनं विधाय ततो रात्री जागरणं कृत्वा द्वितीपदिने पूर्जा विधाय " सवाइना शक्तियुता वरदा पूजिता मया ॥ मातामनुगृह्याय गम्यतां निजमंदिरम्॥” इति विसर्जन कुर्याद ।। विशेपस्तु व्रतराजे ॥ इति ॥ ॥ अथ बिल्वशाखाप्रवेशपूजनादिस्तथा सरस्वतीपूजनम्॥ आधिनशुलससम्यो विल्वशाखाप्रवेशपूजनादि ॥ अत्र सप्तमी उदयव्यापिनी ग्राह्या ॥ युगाद्या वर्षद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया।। रचेरुदयमीक्षन्ते न त तिथियुग्मता ॥ वर्षद्धिर्जन्मतिथिः ॥(म.मा.) १अष्टराने न दोषोऽय नवरात्र तिथिक्षये। सूतके पूजनं प्रोक्तं जप- दाने विशेषतः । देवीमुद्दिश्य कर्त्तव्यं तत्र दोषो न विद्यते ।। रजस्वला तथाशीचे ब्राह्मणैश्च सुपूजयेत् ।। उपवासं न दुष्यन्ति दंतधावनमंजनम्॥ च ·सरस्वतीपूजनम् ३०७ तत्रैव मूलनक्षत्रे पुस्तकस्थापनमुक्तं रुद्रयामले-"मूलऋक्षे सुरा- धीश पूजनीया सरस्वती पूजयेत्मत्यहं देव यावद्वैष्णवमुक्षकम्।। रुद्रयाम- ले-मूलेषु स्थापनं देव्याः पूर्वापाढासु पूजनम्।उत्तरासुघलिं दद्याच्छ्रवणेन विसर्जयेत् ॥" अत्र पूजयेत्मत्यहमिति रुद्रयामलचचनात्मत्यहं पूजनम् ।। मूलस्य प्रथमपादे त्रिमुहूर्तव्यापिनि सरस्वत्यावाहनम् । त्रिमुहूर्तन्यूनत्वे रात्री वा प्रथमपादसत्वे तस्य विशेषवचनं विना ग्राह्यत्वाभावाद् द्वितीयादिपादे परदिन एवावाहनम् । एवं पूर्वाषाढादिनक्षत्रं पूजादौ दिनव्याप्यत्वे ग्राह्यम् । विसर्जनं तु श्रवणप्रथमपादे रात्रिभागगतेऽपि कार्य विशेपवचनात । तच्च रात्रेः प्रथमप्रहरपर्यन्तमेवेति ।। अथ प्रयोगः । शुद्धपीठे पुस्तकानि संस्थाप्य आचम्यप्रा० सुमुख। अत्राद्य तिथौ मम विद्याद्यैश्वर्यमाप्त्यर्थं श्रीसरस्वतीदेवतापूजन करि- प्ये । अक्षतान् गृहीत्वा-शुद्धां ब्रह्मविचारसारपरमामाद्यां जगद्व्यापिनीं वीणापुस्तकधारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम् ॥ हस्तैः स्फाटिक- मालिकां विदधतीं पद्मासने संस्थितां वन्दे तां परमेश्वरी भगवतीं बुद्धिमदा शारदाम् ॥१॥ "सरस्वत्यै नमः" ध्यायामि। सरस्वत्यै० आवा० स०। प्रतिष्ठा० सरस्वति सुप्रतिष्ठि० वरदा भव ॥ सर० नमः आसनं स०॥ एवं नमस्कारपर्यंत पूजन कार्यम् । अनया पूजया सरस्वती प्रीय० ॥ द्वितीयदिने-अत्रापतिथी मम वि० श्रीसर० पूर्वापाढासु पूजनं करिष्ये इति संकल्प्य आवाहनरहितं पूननं कार्यम् । अन० पू० सर० प्रीय० ।। १नाध्यापयेन्न च लिखेन्नाधीयीत कदाचन ॥ पुस्तके स्थापिते देव विद्याकामो द्विजोत्तमः ।। अहं भद्राय भद्राऽहं नावयोरन्तरं कचित् ।। सर्वसिद्धिं प्रदास्यामि भद्रायां हार्वितास्म्यहम् ॥ आश्विनस्य सिते पक्षे मेघानामसरस्वती ॥ मूलेनायाहयेदेवी श्रवणेन विसर्जयेत् ॥ इति ।

·२०८ मतोधापनचन्द्रिका तृतीयदिने माघ०मम विद्या० श्रीसर० प्रीत्य० उत्तरापाढासु वलि- दानं तदङ्गभूतां पूजां च करिष्ये इति संकल्प पूजनं कुर्यात्। ततो बलिपात्रं निधाय "घलिद्रच्याय नमः" इति वलि संपृज्य " सरस्वत्यै साट्नायै सपरिवारायै सायुधाय सशक्तिकार्य इमं सदीपमासादितपतिं सम । भो सरस्वति इम चलि गृहाण मम सकुटुम्बस्याभ्युदयं कुरु । आयुःकी क्षेमकी शांतिकी पुष्टिकी तुष्टिकर्ती निर्विनकी वरदा भव ।। अनेन पूजनपूर्वक्चलिदानेन सरस्वती मीयताम् । चतुर्थदिने अाध० मम सरस्व० पी० श्रवणाद्यपादे विसर्जन कर्तु तदनभूतां पूजा करिष्ये इति सफलप्प पूर्ववत् पूजनं कृत्वा श्रवणाय- पादे ॥ यान्तु देव० । इति सरस्वत्या विसर्जनं कुर्यात् ।। इति ।। ॥ इति सरस्वतीपूजनम् ॥ ॥ अथ भद्रकालीव्रतम् ॥ आश्विनशुशानवम्पा देव्याः भद्रकालीप्रतम् ।। पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे शिवे वास्तुमनोहरे ॥ भद्रकाल्या गृह कार्य चित्रवस्त्रैरलंकृतम् ॥ भद्र- काली पटे कृत्वा तर संपूजयेद् द्विज ।। अष्टादशभुजा कार्या भद्रकाली मनोहरा ॥ आलीढस्थानसंस्थाना चतु:सिंहरथे स्थिता ॥ अक्षमाला त्रिशूलं च खङ्गं चर्म च पार्थिव ।। वाणचापे च कर्तव्ये शंखपने तथैव च । सुनुवौ च तथा कार्यों तथा वेदिकमंडलू ।। दंडशक्ती च कर्तव्ये तथा पाशहुताशनी ॥ हस्तानां भद्रकाल्याश्च भवेत् कान्तिपरः परः ॥ एकश्चैव महाभाम रत्नपात्रधरो भवेत् ।। पुष्पध्यैः फलभोज्यैश्च सुमनोहरैः ॥ वलिभित्र विचित्रैश्च मेक्ष्यादानस्तथैव च।।रात्री जागरणं कुर्यात्तत्रैच वसुधाधिप ॥ उपोपितो द्वितीयेऽह्नि पूजयेत्पुनरेव ताम् ॥ एवं संपूजयेद्देवीं वरदा भक्तवत्सलाम् ॥ इति भद्रकालीनतम् ।।

·दुर्गाहोमविधिः ३०९ ॥ अथ दुर्गाहोमविधिः ॥ आश्विन शुक्लाष्टम्यां होमविधिः ॥ सपत्नीकेन केवलेन वा यजमानेन प्रतिपदमारभ्य समाप्तिपर्यन्तं प्रत्यहं त्रिकालमेककालं या यथाकुलाचारं दुर्गादेवता "श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपिणीश्रीत्रिगुणा- मिकादुर्गादेवतायै नमः" इति मन्त्रेण पोडशोपचारैः पूजन कार्यम् ॥ एवं होमदिने देवीपूजनादीनि नित्यकर्म विधाय । स्वहस्तपरिमिता होमवेदी विधाय स्वस्तिकादिकं रचयित्वा होमसामग्री संपाय आसने उपवि- श्याचम्य प्रा०शान्तिपाठपूर्वक सुमुखश्चैक०इत्यादि पठित्वा अद्येत्यादि० ममात्मनः श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपिणीदुगावाप्रसाद- सिद्धयर्थं श्रीशारदनवरात्रविहितं ( लक्ष्मीहोम ) नवचंण्ड्याख्यस्य कर्मणः साङ्गतासिद्धर्थं प्रतिमंत्रं घृतपायसतिलद्रव्येण विहितहोपाख्यं कर्म करिष्ये ॥ तत्रादौ दिनक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं पुण्या- हवाचनं ब्राह्मणवरणम् अग्निस्थापनं ग्रहस्थापनं प्रधानदेवतास्थापनं च करिष्ये इति संकल्प्य दिग्रक्षणादि(६-४५) ग्रहस्थापनान्तं कर्म विधाय यथाविधि कलशं संस्थाप्य प्रधानदेवतास्थापनं यथोक्तरीत्या कुर्यात् ।। ततः प्रधानदेवता संपूज्य ग्रहहोमपुरःसरं प्रधानहोमं कुर्याद् यथा- १ लक्ष्मीहोम होय तो देवीनु स्थापन होय के न होय तो पण ऐहीं फ्लीं चामुंडायै विच्चे नमः" ए मूलमंथी १०८ अथवा २८ धीनी आहुति अथवा लक्ष्मीसूक्तथी १६ आहुति आपवी अथवा कुलाचारप्रमाणे होम करवो. २मात्र एकपाठनो होम होय त्यां"एकचंड्यारयकर्मणः"पमयोलवु॥ ३ लक्ष्मीहोममा पुण्याहवाचन न करे तो चाले ॥ ४ एक पाठनो होम होय के नव-चंडीनो दशांश होम होय तो पण एज प्रमाणे फरवु. त ·३१० प्रतोपापनचन्द्रिका कवचार्गलाकीलकाना पाठमानं नवार्णन्यासान् सप्तशतीन्यासांध कृत्वा विद्युद्दाम० इति ध्यानश्लोकांश्च पठित्वा नवार्णमन्त्रण (१०८) हुत्वा रात्रिमूक्तं पठित्वा होममारभेत ॥ यथा " ही मार्कण्डेय उवाच' इति प्रथममंत्रमारभ्य "सावर्णिभविता मनुः" इत्यन्त होमः । होमे प्रत्य- ध्यायसमाप्ती " नमो देव्यै०॥ इति मन्त्रेण ताम्बूलपूगीफलादियुक्ता- मेकामाज्याहुति दत्त्वा द्वितीयाध्यायहोममारभेत ॥ एवं त्रयोदशा- ध्यायहोमान्त सप्तशतीन्यासान् देवीमूक्तं जपित्वा नवार्णेन (१०८) अष्टोत्तरशतं होमः । ततो रहस्यत्रयं पठेत् ॥ एवं प्रधानहोम समाप्य दुर्गा सपूज्य लक्ष्मीहवनं कृत्वा स्थापितदेवतानां मृडानेश्वोत्तरपूजनं विधाय स्विष्टकृतादिप्रणीताविमोकान्त कर्म कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणी भूयसी च दत्त्वा आशिर्वाद गृहीत्वा "यान्तु देव" इति देवता विसज्प "गच्छ." इत्यनि विराज्य | अप० अनेन नवरात्रविहितहोमाख्येन कर्मणा श्रीमहाकाली० देवता प्रीयताम् ।। इति ॥ अथ महानवम्यां दुर्गापूजाविधिः ।। आश्वयुक्शुलपक्षस्य नवम्यां मयतात्मवान् ॥ भत्या संपूनयेद्देव देवी संमार्थयेततः ।। महिपनि महामाये चामुडे मुंडमालिनि ॥ द्रव्यमारोग्यविजयं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ प्रभूतबलिदानं च नवम्यां विधिवञ्चरेत् ॥ कूष्मांडमिक्षुदड च मद्यांसानि चैव हि ॥ एते बलिसमाः मोक्तास्तृ- सौ छागसमा मताः॥ न तत्र देशे दुर्भिक्ष न च दुःखं प्रवर्तते ॥ नाकाले म्रियते कश्चित्पूज्यते यत्र चांडका ।। शरत्काले महाष्टम्यां वडिकां यः प्रपूजयेत् ।। विमानवरमारुह्य मोदते ब्रह्मणा सह ।। इति ॥ ॥ अथ दशम्या पारणाविसर्जनम्॥ आश्विन शुक्लदशम्या पारणाविसर्जनयोः कालः || तत्र विस- .

·दशम्यां पारणाविसर्जनम् ३११ जनं दशम्यां कार्यम् ॥ विनद्वय दशमीसत्त्वे पूर्वदशम्यां श्रवणान्त्यपा- दयोगे तत्रैव विसर्जनम् । तत्र तद्योगाभावे तु परदशम्यामेव ॥ परत्र दशम्यभावे पूर्वदशम्यां नक्षत्रयोगे सत्यसति वा कार्यम् ॥ नक्षत्रयो- गानुरोधेन क्रियमाणं विसर्जनमपराह्नेऽपि भवति अन्यथा मातरेव ।। तत्र मृदादिप्रतिमाया विसर्जनपूर्वकं जलादौ त्यागः कार्यः ॥ परंपरया पूजिताया धातुप्रतिमायास्तु घटादिस्थापनादुतिप्ठेत्यादि मंत्रैरुत्थापन- मात्र कार्यं न तु विसर्जनम् ॥ यद्दिने विसर्जनं तत्रैव नियमत्याग- स्यौचित्यात विसर्जनोत्तरं तदिने एवं पारणं कार्यम् ॥ प्रयोगः॥ पूर्ववत् प्रधानदेवता पोडशोपचारैः संपूज्य ब्राह्मणभोजन- संकल्पं कृत्वा ततो नियममोक्षणं कुर्यात् ।। "चंडीसंतोपणार्थाय ये मया नियमाः कृताः॥ अद्याहं मोचयिष्यामि तव तुष्टय महेश्वरि । गृहीतनिय- माना निवृत्तिरस्तु ॥ ततो रूपं देहि जयं देहि भाग्यं भगवति देहि मे ॥ पुत्रान देहि धनं देहि सर्वान् कामांश्च देहि मे ॥१॥ महिप- नि महामाये चामुण्डे मुण्डमालिनि ॥ आयुरारोग्यमैश्वर्यं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ २॥ इति संप्रार्थ्य अक्षतान् गृहीत्वा ॥ उतिष्ठ देवि चामुडे शुभा पूजा प्रगृह्य च ॥ कुरुष्व मम कल्याणमष्टाभिः शक्तिभिः सह । गच्छ गच्छ परं स्थानं स्वस्थानं देवि चंडिके || व्रज स्रोतोजलं वृद्धथै स्थीयतां च जले विह ॥ दुर्गे देवी जगन्मातः स्वस्थानं गच्छ पूजिते ।। संवत्सरे व्यतीते तु पुनरागमनाय च ॥ इमां पूजां मया देवि यथाशक्त्युपपादिताम् ॥ रक्षार्थ त्वं समागत्य प्रज स्वस्थानमुत्त- मम् ॥४॥ इति विसर्जनं कृत्वा ब्राह्मणं दक्षिणापुरःसरं संपूज्य आशिपो गृहीत्वा तान् भोजयित्वा स्वयं सुहृयुक्तो मुंजीत ।। इति ।।

·३१२ प्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥ अथ विजयादशमीवतं शमीपूजनं च ॥ अथ विजयादशमीनिर्णयः ॥ सा परदिने एवापरातव्याप्ती परा । दिनद्वयेऽपराव्याप्ती दिनद्वयेऽपि श्रवणयोगे सत्यसति वा पूर्वा । एवं दिनद्वयेऽपराहव्याप्त्यभावेऽपि श्रवणयोगसचासत्वयोः पूर्वच । दिनद्वयेऽपराहव्याप्त्यच्याप्तपोरेकतरदिने श्रवणयोगे यदिने श्रवणयोगः संव ग्राद्या । एवमपराबैकदेशव्याप्तावृह्यम् । यदा पूर्वदिने एवापराहव्यासा परदिने च श्रवणयोगाभावस्तदाऽपि पूर्वव ।। यदा तु पूर्वदिने एवापराहव्यापिनी पूर्वदिने च मुहूर्तत्रयादिव्यापिनी अपराहात् पूर्वमेव समाप्ता परत्रैव श्रवणयोगवती तदा परव ।। इति निर्णयः ॥ अत्रापराजितापूजनं सीमोल्लंघनं शमीपूजनं देशान्तरयात्रा- र्थिनां प्रस्थानं च विहितम् ॥ तत्पूजामकारः । अपराहे ग्रामादीशान्यां गत्वा शुचि देशे भुवमुपलिप्य चंदनादिनाऽयदलमालिख्य आचम्य ॥ शांतिपाठपठनपूर्वकं सुमुखश्यै० इति पठित्वा । अयेत्यादि० मम सकुटुंबस्य क्षेमस्थैर्यायुरारोग्यैश्वर्याधभिवृद्धयर्थं पुत्रपौत्राद्यविच्छिन्नसंततिस्थिरल- क्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयद्वारासदभीएसिद्ध्यर्थ (राज्ञःसंकल्प विशेपो " यात्रायां विजयसिद्धयर्थं च") अपराजितापूजनमहं करिष्ये ॥ तत्रादी दिनक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं प्रैषात्मकं पुण्याहवाचनं च करिष्ये इति संकल्प्य दिनक्षणादि कुर्यात् । ततोऽष्टदलमध्ये 'अपराजितायै नमः आवाहयामि इति अपराजितामावाद्य तदक्षिणे क्रियाशक्य जयायै वामतः उमाशक्त्यै० । विजयायै नमः । इत्यावाह्य । प्रतिष्ठा० ॥ इति प्रतिष्ठां कृत्वा "अपराजिताद्यावाहितदेवताभ्यो नमः" इति मंत्रण यथालामोपचारैः पोडशोपचारः संपूज्य मार्ययेत् ॥ "इमा पूजां मया ·विजयादशमीवतं शमीपूजनं च देवि यथाशक्ति निवेदिताम् ॥ रक्षायं तु समादाय व्रजस्व स्थानमुत्त- मम् ॥ हारेण तु विचित्रेण भास्वत्कनकमेखला || अपराजिता भद्र- रता करोतु विजयं मम ॥" इति नमस्कारपूर्वकं विजयं प्रार्थ्य यान्तु देव०॥ इति विसर्जयेत् ।। ततः सर्वे जनाः ग्रामावहिरीशा- नदिगवस्थितां शमी गत्वा तां पूजयेयुः ॥ सीमोल्लंघनं तु शमीपूज- नात्पूर्व पश्चाद्वा कार्यम् ॥ राजा तु अश्वमारुह्य सहपुरोहितः सामात्यः शमीमूलं गत्वा वाहनादवतीर्य पात्मकपुण्याहवाचनपूर्वकं शमी संपूज्य प्रदक्षिणं कुर्यात् ॥ शमीपूजाप्रकारः ॥ शुभासने उपविश्य आचम्य ॥ अयेत्यादि० मम दुष्टताऽमंगलनिरासार्थ क्षेमार्थं ( यात्रायां विजयार्थ च ) शमीपूजां करिष्ये ॥ तत्रादौ गणपति 'लम्बोदर इति संस्मृत्य नमस्कृत्य (शम्यलाभेअश्मन्तकक्षपूजनम् ) राजा तु शमी- मूले दिक्पालपूजां वास्तुदेवतापूजां च कुर्यात् ।। ततः " शम्यै नमः" इति मंत्रेण यथाशक्या शमी संपूज्य मार्थयेत् ॥ “ अमंगलानां शमनी शमनी दुष्कृतस्य च ॥ दुःस्वप्ननाशिनी धन्यां प्रपद्येऽहं शर्मी शुभाम् ॥ शमी शमयते पापं शमी लोहितकंटका ॥ धारिण्यर्जुनबाणानां रामस्य भियवादिनी ॥ करिष्यमाणयात्रायां यथाकालं सुखं मया॥ तत्र निर्वि- घ्नकम् त्वं भव श्रीरामपूजिते !" अश्मन्तकपूजने तु" अश्मन्तकाय नमः" इति संपूज्य "अश्मन्तक महावृक्ष महादोपनिवारक ॥ इप्टाना दर्शनं देहि शत्रूणां च विनाशनम् ॥” इति प्रार्थयेत् ।। इति संपार्य ब्राह्मणाय पूजनपुरःसरं दक्षिणां दवा ॥ राजा शत्रोति कृत्वा शस्त्रेण विध्येत् ॥ प्राकृतजना शमीशाखां छित्वा आनयन्ति तन्निर्मूलम् ॥ गृहीत्वा साक्षतामाद शमीमृलगता मृदम् ॥गीतवादित्रनि|पैरानयेत्स्व- गृहं प्रति ॥ ततो भूपणवस्त्रादि धारयेत् स्वजनैः सह ॥ नीराज्यमानः ·यतोद्यापनचन्द्रिका पुण्याभियुक्तीभिः सुमंगलम् ॥ आदेशान्तरं जिगमिषुभिर्विजयमुहूर्ते चंद्राद्यानुकूल्याभावेऽपि प्रयाणं कार्यम् ।। ॥ इति विजयादशमीशमीपूजनप्रयोगः ।। ॥ अथ कोजागरखतम् ॥ आधिनपौर्णमास्या कोजागरव्रतम् । इयं पूर्णिमा परा ग्राह्या ।। अत्र लक्ष्मीन्द्रयोः पूजनं जागरणमक्षकीडा च विहिता ।। " लक्ष्म्यै नमः" इति मंत्रेण अक्षतपुजे पद्मासनस्यां लक्ष्मी पोडशोपचारैः संपूज्य प्रार्ययेत् । नमस्ते सर्वदेवानां वरदासि हरिमिये या गतिस्त्व- अपनानां सा में भूयात्त्वदर्चनात् ।। ततः " इन्द्राय नमः" इति इंद्र संपूण्य मार्यपेत् ॥ विचित्रैरावतस्थाय भास्वकृलिशपाणये॥ पौलोम्या- लिंगितांगाय सहस्राक्षाय ते नमः ॥ इति संपार्थ्य | नारिकेलोदकं पीत्वा असक्रीडा समाचरेत् ॥ निशीथे वरदा लक्ष्मीः " कोजागतीति" भापिणी ।। तस्मै वित्तं प्रयच्छामि अक्षः क्रीडां करोति यः ।। नारिकेरान् पृथुकांश्च देवपितृभ्यः समर्प्य लक्षादारभ्य यथाशक्ति शतावधि दीपान देवतायतनादिपु प्रज्वाल्य जागरणं कृत्वा द्वितीय- दिने लक्ष्मीमिन्द्रं च संपूज्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा दक्षिणां दत्वा बंधुभिः सह स्वयं पारणं कुर्यात् ।। अस्यामेव पौर्णमास्या ज्येष्ठापत्य- नीराजनादिकं परविद्धायाँ कार्यम् ।। इति कोजागरव्रतम् ।। ॥ अथ करकचतुर्थीव्रतम् ।। आश्विनकृष्णचतुर्थी करकचतुर्थीव्रतम् ॥ तब स्त्रीणामेव ।। अयेत्यादि० मम सौभाग्यपुत्रपौत्रादिसुस्थिरश्रीप्राप्तये करकचतुर्थी- ·दशरथललिताव्रतम् व्रतं करिष्ये ॥ पटादौ वटं विलिख्य तदधस्ताच्छिवं स्कन्दयुतां गौरीगण- पतिं च चंदनादिना लिखित्वा आवाहनं कृत्वा "नमः शिवायै सर्वायै सौ- भाग्यं संतति शुभाम् ॥ प्रयच्छ भक्तियुक्तानां नारीणां हरवल्लभे" ॥ इत्यु- क्या "शिवस्कन्दगौर्यायावाहितदेवताभ्यो नमः" इति मंत्रेण यथाशक्त्या संपूज्य पिष्टफ (खाजा) नैवेद्यं दत्त्वा प्रार्थयेत् ॥ नमः शिवायै सर्वाय सौभाग्यं संतति शुभाम् ॥ प्रयच्छ भक्तियुक्तानां नारीणां हरवल्लभे ।। इति संप्रार्थ्य ॥ पकानपूरितान् दशकरकान् ( करवढा ) ग्राह्मणे- भ्यो दद्यात् ॥ चंद्रोदयोत्तरं चंद्रायाधं दद्यात् ॥ व्रतपूर्तये गा दच्या स्वयं भुंजीत ॥ इति करकचतुर्थीव्रतम् ।। ॥अथ दशरथललितावतम् आश्विनकृष्णचतुथ्यां दशरथललितावतम् ॥ तच्च आश्विनशुल- दशमीमारभ्य आश्विनकृष्णचतुर्थीपर्यन्तं दशदिवसात्मकं कार्यम् ।। अद्येत्यादि० ममात्मनः पुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थं पुत्रपौत्रादिसफलकाम- नासिद्धचर्थ दशरयललिताप्रीत्यर्थं यथामिलितोपचारः आश्विनशुलद- शमीमारभ्य कृष्णचतुर्थीपर्यन्तं दशरथललितापूजनमहं करिष्ये ॥ तनादौआसनादि दिग्रक्षणं कलशार्चन च कृत्वाधान्यराशी कलशोपरि चतुरंगुला सौवीं रोहिणीप्रतिमां कृत्वा तस्याः प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा ध्यानादिना पूजयेत् ॥ ध्यानम् || नीलफौशेयवसनां हेमाभां कमला- सनाम् ।। भक्तानां वरदां नित्यं ललितां चिन्तयाम्यहम् ॥ आगच्छ ललिते देवि सर्वसंपत्मदायिनि ॥यावत्पूनां करिष्यामि तावत्वं संनिधौ भव ।। " ललितायै नमाललिताम् आवा० स्था०॥ ततःप्रतिष्ठा० इति प्रतिष्ठा ॥ सैव ललितेति प्रसिद्धा॥ ततो "दशस्यललितायै नमः" इति ·प्रतोद्यापनचदिवा मोण आसनाधुपचारैः पुप्पार्पणान्तं संपूज्य अंगपूजनमारभेत ॥ दर्शा- गललितायैः पादौ पूजयामि॥ भवान्यै० गुल्फी० । सिद्धेश्वर्यै० अंघे० भद्रकाल्यै जानुनी। श्रिय ऊरू । विश्वरूपिण्यै० फटी० । देव्यैः नाभिक वरदाय० कुक्षि शिवाय । हृदयं वागीश्वर्यैः स्कन्धी महादेव्यै० करौं पूजा पगिन्यैः कंठ । सरस्सत्यै० मुर्ख०। कमला- सनाय० नासिको पूजयामि । महिषमर्दिन्यै० नेत्रे० । लक्ष्म्यै० कर्णों पूज० उमायै० ललाट पूजा विन्ध्यवासिन्य शिरः पूजयामि । सिंहवा- हिन्ये सर्वांगं पूजयामि ॥ ततोधूपाद्युपचारान् समय भार्थयेत्॥ दशरथ- नाम्नी या देवी दशरथपुप्पा शाक्षरा ।। पुनाथं कामये देवि सर्वान् कामान् मयच्छ मे ॥ इति नमस्कृत्य अन्ययाशरणं० क्षमस्त परमेश्वरि।। इति संपार्थ्य वायनं दद्यात् ॥ दशरथललितादेव्या व्रतसंपूर्णहेतवे॥ वायनं द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ।। एवं दशादिनपर्यन्तं पूजनं कृत्वा विसर्जयेत् ।। सवाद्दना शक्तियुता वरदा पूजिता मया। ममानु- ग्रहकुर्वाणा गच्छ त्वं निजमंदिरम् ।। ललिते स्वस्थान गच्छ ।। इति ।। ॥ अथ दशरथललिताव्रतोद्यापनम् ॥ आश्विनकृष्णचतुर्थ्याम् आचम्प अत्राद्य० इति तिथ्यादि संकीर्त्य मम पुत्रादिमाप्तिपूर्वकं सौभाग्यायभिवृद्धिद्वारा श्रीरोहिणीसहितचंद्ररूप- परमेश्वरमीत्यर्थ दशवर्पावध्याचरितस्याचरिष्यमाणस्य दशरथललिता- प्रतस्योद्यापनं करिष्ये।। तदंगभूतं दिनक्षणकलशाराधनदीपपूजनगणप- तिपूजनादि आर्चायवरणान्तं (पृ.६-४५)कर्म कुर्यात् ॥वृताचार्यः रात्री पुष्पमंडपिकामध्ये सर्वतोभद्रे पूर्ववत् ब्रह्मादिदेवताश्च कलशं संस्थाप्य १ आसनादीना मन्त्रविशेपास्तु अन्यातरेऽवलोकनीयाः ॥

·महालक्ष्मीसहितशारदापूजनम् तदुपरि वंशपात्रे चतुरंगुला सौवर्णी रोहिणीप्रतिमाम् अष्टांगुळ राजत- चंद्रप्रतिमां च पूर्ववत्पूजयेत् ॥ प्रार्थना ।। दशरथाय त्वया दत्ता रामाधा ये सुताच ते ।। सौभाग्यं ललिते देवि तद्वन्मा प्रदेहि वै॥ इति संप्रार्थ्य कथादिनारात्रि निनयेत् । ततः प्रातः पुनः देवताः संपूज्य अग्नि प्रतिष्ठाप्य प्रधानमुद्दिश्य "चंद्रसहितरोहिण्यै नमः" इति मंत्रेणाष्टोत्तरशत (१०८) दुर्वाहतीर्जुहयात् ॥ " नमोदेव्यै महादेव्य०॥ इति मंत्रेणाप्टोचरशतं (१०८)घृताक्तपंचखाद्याहुतीर्जुहुयात्।। ब्रह्मादिमंडलदेवताकैकामा- ज्याहुतिं (पृ. १६६) जुहुयात् ।। होमशेष समाप्य ततः सपत्नीकान् दशबाह्मणान् वस्त्रालंकारादिभिः संपूज्य गन्धोदकपूरितदशकरकान् दद्यात् ॥ तत आचार्य वस्त्रादिभिः संपूज्य तस्मै सदक्षिणं वायनं दद्यात् ।। तंत्रमंत्रः। " इदंतु दशलट्टकं दक्षिणाफलसंयुतम् । ललितापीणनार्थाय ब्राह्मणाय ददाम्यहम् ॥ ततो विसर्जनम् । विसर्जनमंत्रः । सवाहना शक्तियुता वरदा पूजिता मया।। मातर्मामनुगृह्याथ गम्यता निजमंदिरम्॥" इति विसृज्य सदक्षिणं सोपस्करं पीठमाचार्याय गां च दद्यात् ॥ ततो ब्राह्मणान् मोदकपायसादिभिःसंतये आशिपो गृहीत्वा स्वयं भुञ्जीत।। एवं यः कुरुते भत्तया धनपुत्रानप्वानुयात् ॥ ॥ इति दशरथललिताव्रतोद्यापनम् ।। ॥अथ महालक्ष्मीसहितशारदापूजनम्॥ शुभवस्त्रादिभिरलंकृतो यजमानःशुभासने उपविश्य आत्मसन्मु- खं वस्त्रं प्रसार्य तदुपरि शारदां (सरस्वती) संस्थाप्य ॥ आचम्य १ शास्त्रद्दष्ञ्या इदं पूजनं आश्विनकृष्णामावास्यायां सायंकाले प्रदोपसमये कर्तव्य किन्तु केचन कार्तिकशुक्लप्रतिपदायांप्रातःकालेऽपि. कुर्वन्ति ।। अस्य सविस्तरप्रयोगस्तु अस्मत्कृते "दीपावलिनिमित्तक- महालक्ष्म्यादिपूजनप्रयोगः ॥" इति नाम्नि पुस्तके द्रष्टव्यः ।

·मतोद्यापनचन्द्रिका सुमुखश्वेत्यादि पठित्वा ॥ जलमादाय । अद्येत्यादि० ममात्मनः पुरा- णोक्तफलमाप्त्यर्थं पुत्रपौत्राधनवच्छिन्नसंततिस्थिरलक्ष्मीकार्तिटाभश- त्रुपराजयद्वारा सभीष्टसिद्धयर्थं श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वती- देवतामीत्ययं लक्ष्मीपूजनसहित शारदापूजनं करिष्ये ॥ तदंगभृतं दिग्रक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजन पंचवाक्यः पुण्याहवाचनं च करि- प्ये ।। इति संकल्प्य दिनक्षणादिकं (पृ.६-२१) कृत्वा ।। महालक्ष्मीप्र- तिमां कृताग्न्युत्तारणपूर्षिको स्वाग्रे संस्थाप्य ध्यायेत् ।। या सा पद्मा- सनस्था विपुलकटितटी पद्मपत्रायताक्षी गंभीरावर्तनाभिस्स्तनमरनमिता शुभ्रवस्त्रोत्तरीया।। या लक्ष्मीर्दिव्यरूपैर्मणिगणखचितैः स्नापिता हेमई- भैः सा नित्यं पद्महस्ता मम वसतु गृहे सर्वांगल्ययुक्ता ॥१॥ एवं ध्यात्वाऽऽवाहयेत्।। सर्वलोफस्य जननी शुक्लहस्तां त्रिलोचनाम् ।। सर्व- देवमयीमीशा लक्ष्मीमावाहयाम्यहम्॥२॥महालक्ष्म्यै०आवाहयामि॥२॥ रम्यं मुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं परम् ।। आसनं च मया दत्तं गृहाण परमेश्वरि ॥ ३॥ महालक्ष्म्य० आसनं सम० ॥३॥ तप्तकांचनवर्णाभं मुक्तामणिविराजितम् ॥ पाद्यं ददाम्यहं देविगृहाणाशु नमोऽस्तु ते॥४॥ महालक्षप० पाद्यं सम०॥४॥ अष्टगंधसमायुक्तं स्वर्णपात्रप्रपूरितम् ।। अध्यं गृहाण महत्तं महालक्ष्म्यै नमोऽस्तु ते ॥ ५॥ महालक्ष्म्यै० अध्य सम०॥५॥ सर्वलोकस्य या शक्तिब्रह्मविष्ण्वादिमिास्तुता ॥ददाम्याचम- नं तस्यै महाकाल्यै नमोऽस्तु ते ॥६॥ महालक्ष्म्यैःआचमनं सम०॥६॥ कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम् ॥ पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नाना. र्थमर्पितम् ॥णा महालक्ष्म्य पयास्नानं सम०॥७॥ पयसस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिमभम् ॥ ध्यानीतं मया देवि स्नानाथ मतिगृह्यताम् |८|| महालक्ष्म्यै० दधिस्नानं सम०८|| नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोप- ·महालक्ष्मीसहितशारदापूजनम् कारकम् । घृतं तुभ्यं ददाम्येतत् स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥९॥ महाल- क्षम्य०घृतस्नानं सम०॥९॥तरुपुष्पसमुद्भूतं सुस्वादु मधुरं मधु ॥ तेज:- पुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्।।१०। महालक्ष्म्यै०मधुस्नानं सम० ॥१०॥ इक्षुसारसमुद्भूता शर्करा पुष्टिकारिका । मलापहारिका दिव्या स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम ॥११॥ महा. शर्करासानं सम०॥१॥ कापिलं दधिकुंदेन्दुधवलं मधुसंयुतम् ॥ स्वर्णपात्रस्थितं देवि गृहाण मधुपर्फकम् ॥१२॥ महा०मधुपर्कस्नानं सम०॥१२॥ तैलानि च सुगंधीनि द्रव्याणि विविधानि च ।। मया दत्तानि स्नानार्थं गृहाण परमेश्वरि ॥१३॥ महा० सुगंधतैलस्नानं स० ॥१३ ।। ज्ञानमूर्ते भद्रकालि दिव्यमूर्ते सुरेश्वरि ।। शुद्धस्नानं गृहाणेदं नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ १४ ॥ महाल. शुद्धोदकस्नानं सम०॥१४॥ दिव्यांबरं नूतनं हि क्षौमं त्वतिमनोहरम् ॥ दीयमानं मया देवि गृहाण जगदंबिके ॥१५॥ महाल वस्त्रं सम० ॥१५॥ अलंकारान् महादिव्यान् नानारत्नविनिर्मितान् ॥ गृहाण देवमातस्त्वं प्रसीद परमेश्वरि ॥ १६॥ महाल० अलंकारान सम०॥१६॥ श्रीखंडा- गरुकर्पूरमृगनाभिसुवासितम् ॥ विलेपनं गृहाणाशु नमोऽस्तु भक्तव- त्सले ॥१७॥ महा० गंध सम०॥१७॥ रक्तचंदनसंमिश्र पारिजातसमु- द्भवम् ॥ मया दत्तं गृहाणाशु चंदनं गंधसंयुतम् ॥ १८ ॥ महा० रक्तचंदनं सम० ॥१८॥ कुंकुम कामदं दिव्यं कुंकुम कामरूपकम् ॥ अखंदकामसौभाग्यं कुंकुम प्रतिगृह्यताम् ॥ १९॥ महालक्ष्म्यै० कुंकुम सम०॥१९॥ सिंदूरं रक्तवर्णं च सिंदूरतिलकप्रिये ॥ भक्पा दत्तं मया देवि सिंदूरं प्रतिगृह्यताम् ॥२०॥ महाल० सिंदूरं सम० ॥२०॥ अक्ष- तोश्च सुरेश्रेष्ठे कुंकुमाक्तान् सुशोभितान् ॥ मया निवेदितान् भक्क्या गृहाण परमेश्वरि ॥ २१ ॥ महाल. अक्षतान सम०॥२१॥ मंदार- ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका पारिजाताधाः पाटली केतकी तया ।। मरु वा मोगरं देवि गृहाणाशु नमोनमः ॥२२॥ महा० पुष्पाणि सम० ॥२२॥ विष्ण्वादिसर्वदेवानां मियां सर्वसुशोभनाम् ।। क्षीरसागरसंभूते दूर्वा स्वीकुरु सर्वदा ॥२३॥ महादूर्गा सम०॥२३॥ पद्मशंखनपापुष्पैः शतपत्रविराजिताम् ।। पुप्प- माला प्रयच्छामि गृहाण त्वं सुरेश्वरि।२४ामहाळ पुष्पमाला स०॥२४॥ " अथांगपूना" -चपलाय. पाटी पूजयामि ॥ चंचलायै० जानुनी पूज० ॥ कमलायै० कटी पूजयामि ।। कात्यायन्य० नामि पूजयामि ॥ जगन्मात्रे० जठरं पूज०॥ विश्ववल्लभायैव्वक्षःस्थलं पूज०॥ कमलवासिन्य० भुजौ पूजयामि ।। पद्मकमलायै० मुखं पूजयामि ।। कम- लपत्राक्ष्यै० नेत्रत्रयं पूज० ॥ श्रिय० शिरः पूजयामि ॥ “अथ पूर्वादिक्रमेण अष्टदिक्षु अष्टसिद्धिपूजा"-आणिम्ने०॥ महिम्ने० ।। गरिम्णे० ॥ पिम्ना प्राप्त्य० ॥ माकाम्य० ॥ इशि ताय० ॥ वशितायैः ॥ ८॥ पुनः पूर्वादिक्रमेण अष्टलक्ष्मीपूजा आयलक्ष्म्य० ॥ विद्यालयका सौभाग्यलक्ष्म्यै०॥ अमृतलक्ष्म्यैः । कामलक्ष्म्यः॥ सत्यलक्ष्म्यै०॥ भोगलक्ष्म्य० ॥ योगलक्ष्म्यैः ॥८॥ "अथ मपीपात्रे (खडीयामा)महाकालीपूजनम्"-तत्रादी "महाकाल्यै नमः" इति मंत्रेण आवाहनादिपुष्पमालान्तं पूर्ववत् संपूज्य आवरण- पूनां कुर्यात् ।। काल्यैः । कपालिन्यैः । फुल्लायै० । कुरुकुलायैः । विरोधिन्य । विप्रचिचाय। उनप्रदात्ताय० दिव्याय०। निलायक धनापै०। वलाकाय०। मात्राय० । मुद्रायै०॥ १३ ॥इत्यावरणपूना ।। "अय लेखनीपुस्तकेषु सरस्वतीपूजा" "शुद्धां ब्रह्मविचारसार." इति सरस्वती ध्यात्वा " महासरस्वत्यै नमः" आवाहयामि आसनं स० इत्यादि पुष्पमालान्तं संपूज्य आवरणपूजां कुर्यात् ॥ वाग्वत्यः । - ·लक्ष्मीसहितशारदापूजाप्रयोगः ३२१ वाग्वादिन्यैः । अजितायैः । विष्णुमायायै । हिंगुलायैः । यज्ञ- विद्यायै । सिद्धविद्यायैः । प्रजायै० । पद्मावत्यैः । भुवनेश्वर्यै नमः ॥ १० ॥ इत्यावरणपूजा ।। अथ धूपायुपचाराः" -वनस्पतिरसोत्पन्नो गंधादयः सुमनोहरः ॥ आप्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ २५ ॥ महालक्ष्म्यादिदेवताभ्यो नमःधूपं सम०॥२५||कार्पासवर्तिसंयुक्तं घृत- युक्तं मनोहरम् ॥ तमोनाशकरं दीपं गृहाण परमेश्वरि ॥ २६ ॥ महा० देवादीपं दर्शना२६॥अन्नं चतुर्विषं स्वादुरसः पभिः समन्वितम् ॥ भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥२७॥ महा० देव०। नैवेद्यं सम०२७॥"प्राणाय नमः" इत्यादि।मध्ये पानीयम् उत्त०हस्तम०मुखम० करो० गन्धं स०॥ सुस्वादु निर्मलं तोयं कर्पूरेण सुवासितम्। आचम्यता महालक्ष्मि प्रसीद परमेश्वरि॥२८॥ महा०आचमनं सम०॥२८॥ एलाल- विंगकर्पूरनागपत्रादिना कृतम् ।। पूगीफलेन संयुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥२९॥ महा० पूगीफलावूलबीटिका सम० ॥२९॥ हिरण्यगर्भगर्भस्य हेमबीजं विभावसोः ॥ अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥३०॥ महा० दक्षिणां सम० ॥३०॥ यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या- समानि च ॥ तानि सर्वाणि नश्यन्ति प्रदक्षिणां पदे पदे ॥३१॥ महा० प्रदक्षिणां सम० ॥३१॥ फलेन फलितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। तस्मात्फलमदानेन पूर्णाः सन्तु मनोरथाः॥३२॥ महा० विशेषाध्यं सम० ॥३२॥ चक्षुर्दै सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम् ॥ आर्तिक्यं कल्पितं भत्या गृहाण परमेश्वरि ॥ ३३ ॥ नीराजनं प्रज्वाल्य संपूज्य ॥ जयदेवि जयदेवि जयमोहिनीरूपे मामिह जननि समुद्धर पतितं भवकूपे ॥ध्रव०॥ प्रवरातीरनिवासिनि निमममतिपाद्ये पारावारवि- घ. चं. २१ ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका पारिजाताद्याः पाटली केतकी तया । मरु वा मोगरं देवि गृहाणाशु नमोनमः ॥२२॥ महा. पुष्पाणि सम० ॥२२॥ विष्णयादिसर्वदेवानां मियां सर्वसुशोभनाम् ॥ क्षीरसागरसंभूते दूवा स्वीकुरु सर्वदा ॥२३॥ महादूर्वां सम०॥२३।। पद्मशंखनपापुष्पैः शतपनैर्बिराजिताम् ।। पुष्प- माला प्रयन्डामि गृहाण त्वं मुरेश्वरि।२४।महाल पुष्पमालां स०॥२४॥ " अर्थागपूजा " -चपलाय० पादौ पूजयामि ॥ चंचलायै० जानुनी पूज० ॥ कमलायै० कटी पूजयामि ।। कात्यायन्य० नाभि पूजयामि ॥ जगन्मात्रे० जठरं पूज०॥ विश्ववल्लभायै०वक्षःस्थलं पूज० ॥ कमलबासिन्य० भुजौ पूजयामि ।। पद्मकमलायै० मुखं पूजयामि ।। कम- लपत्रात्यै नेत्रत्रयं पूज० ॥ श्रियै० गिरः पूजयामि ।। "अथ पूर्वादिक्रमेण अष्टदिक्षु अष्टसिद्धिपूजा"- -अणिम्ने०॥ महिम्ने० ॥ गरिम्णे० ॥ लघिम्ने०॥ प्राप्त्यैः || प्राकाम्य० ॥ ईशि- ताय० ॥ वशिताये ॥ ८॥ पुनः पूर्वादिक्रमेण अष्टलक्ष्मीपूजा । आयलक्ष्म्य० ॥ विद्यालक्ष्म्य०॥ सौभाग्यलक्ष्म्यै ०।। अमृतलक्ष्म्यैः । कामलक्ष्म्यै०॥ सत्यलक्ष्म्यै०॥ भोगलक्ष्म्यै ।। योगलमयः ।। "अथ मपीपात्रे (खडीयामा)महाकालीपूजनम्-तत्रादौ "महाकाल्यै नमः" इति मंत्रेण आवाहनादिपुष्पमालान्तं पूर्ववत् संपूज्य आवरण- पूजां कुर्यात् ।। काल्यै० । कपालिन्य० । फुल्लाय० । कुरुकुलायैः । विरोधिन्यः । विमचित्तायै०। उग्रप्रदाताय० दिव्याय०। निलाये। धनायै। वलाकायामानाय० । मुद्रायै०॥ १३ ॥इत्यावरणपूजा । "अय लेखनीपुस्तकेषु सरस्वतीपूजा" "शुद्धा ब्रह्मविचारसार०" इति सरस्वती ध्यात्वा " महासरस्वत्यै नमः" आवाहयामि आसनं स० इत्यादि पुष्पमालान्त संपूज्य आवरणपूनां कुर्यात् ।। वाग्वत्यः ।

·लक्ष्मीसहितशारदापूजाप्रयोगः वाग्वादिन्यै० । अजितायैः । विष्णुमायायैः । हिंगुलायैः । यज्ञ- विद्यायै । सिद्धविद्यायैः । प्रजायैः । पद्मावत्यैः । भुवनेश्वर्य नमः ॥१०॥ इत्यावरणपूजा ॥ अथ धूपायुपचाराः " -वनस्पतिरसोत्पन्नो गंपादयः सुमनोहरः ॥ आग्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ २५ ॥ महालक्ष्म्यादिदेवताभ्यो नमः धूपं सम॥२५॥ कासवर्तिसंयुक्तं घृत- युक्तं मनोहरम् ।। तमोनाशकरं दीपं गृहाण परमेश्वरि ।। २६ ॥ महा० देवादीपं दर्श०॥२६॥अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसः पड्भिः समन्वितम् ।। भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥२७॥ महा० देव०। नैवेद्य सम०२७।"प्राणाय नमः" इत्यादि।मध्ये पानीयम् उत्त०हस्तप्रमुखम० करो० गन्धं स०॥ सुस्वादु निर्मलं तोयं कर्पूरेण सुवासितम्॥ आचम्पा महालक्ष्मि प्रसीद परमेश्वरि॥२८॥ महा० आचमनं सम०॥२८॥ एलाल- विंगकर्पूरनागपत्रादिना कृतम् ॥ पूगीफलेन संयुक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥२९॥ महा० पूगीफलतांबूलबीटिका सम० ॥२९॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थ हेमवीजं विभावसोः ।। अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥३०॥ महा० दक्षिणां सम० ॥ ३० ॥ यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या- समानि च ॥ तानि सर्वाणि नश्यन्ति प्रदक्षिणां पदे पदे ॥३१॥ महा० भदक्षिणां सम० ॥३१॥ फलेन फलितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। तस्मात्फलमदानेन पूर्णाः सन्तु मनोरथाः॥३२॥ महा० विशेषाध्यं सम० ॥३२॥ चक्षुदं सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम् ॥ आर्तिक्यं कल्पितं भक्या गृहाण परमेश्वरि ॥ ३३ ॥ नीराजनं प्रज्वाल्य संपूज्य ॥ जयदेवि जयदेवि जयमोहिनीरूपे मामिह जननि समुद्र पतितं भवकूपे ॥धव०॥ प्रवरातीरनिवासिनि निगमप्रतिपाद्ये पारावारवि- म.चं. २१ ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका हारिणि नारायणि हो । प्रपंचसारे जगदाधारे श्रीविये प्रपन्नपाल- ननिरते मुनिन्दाराध्ये ॥१॥ जयदेवि०॥ १।। दिव्यसुधाकरवदने कुंदोज्वलरदने । पढनखनिर्जितमदने मधुकैटभरदने ॥ विससित- पंकजनयने पन्नगपतिदायने। सगपतिवहने गहने संक्टवनदहने ॥२॥ जयदेवि० ॥२॥ मंजीरास्तिचरणे मणिमुक्ताभरणे कंचुरीवस्त्राभ- रणे वक्त्रायुजधरणे ॥ शंकामयभयहरणे भूमुरसुग्वकरणे करुणां कुरु मे शरणे गजनक्रोद्धरणे ॥३॥ जयदेवि० ॥३॥ छित्वा राहुग्रीवां पासि त्वं विधुधान (द्विड्भ्यो) यच्छसि मृत्युमनिष्ट पीयूपं विद्युधान|| विहरसि दानवक्रुद्धासमरे संसिद्धाम् ।। मध्वमुनीश्वरवरदे पालय संसिद्धाम्॥४॥ जयदेवि ॥४॥ निगमैतपदकमले विहतासुरजाले हस्ते घृतकरवाले निर्जरजनपाले ॥ नितरां कृष्णकृपाळे निरवधिगुणलीले निर्जरनुतप- दकमले नित्योत्सवशीले।।५।।जयदेवि०॥कर्पूरपूरणमनोहरेण कपूर- गौर क० । महालक्ष्यादिदेवताभ्यो नमः नीराजन सम० ॥ ५॥ अथ पुष्पांजलिः"-रमारं स्मारं मलिनविषयान् मानसं मेऽवसन्नं चार चारं प्रविखलगृहं जातखेदौ च पादौ ।। कारं कारं कुजनविनुति क्लेशिता हन्त निदा वारं वारं वरनलनिधे स्नुि विज्ञाप- येयम् ॥ नानासुगंधिपुप्पाणां यथाकालभवं त्विमम् ॥ पुष्पांजलिं मया दशं गृहाण परमेश्वरि ॥३५]] महालक्ष्म्यादि पुष्पांजलि सम०॥३५|| जननि महति यो जन्मळन्यं ततः किं विशदमधिगते वा वेदशाखे ततः किम् ।। सदास कयादर्पः सादितो वा तत किं भवजलधितरि- स्त्वं भाविता चेन्न चित्ते ॥१॥ सुरामुरेन्द्रादिकिरीटिमौक्तिकैर्युक्तं सदा यत्त्व पादपंकजम् ।। परापरं पातु वरं सुमंगलं नमामि भज्या तव कामसिद्धये ॥२॥ भवानि वं महालक्ष्मीः सर्वकाममदायिनी ॥ " ·कार्तिक शुक्लप्रतिपत्कृत्यम् ३२३ सुपूजिता प्रसन्ना स्यान्महालक्ष्म्यै नमोऽस्तु ते ॥३॥ महालक्ष्म्यादिदे० नमस्कार सम० ॥३६ ॥ अनेन पूजनेन श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहा- सरस्वतीदेवताः मीयन्तां नमम ।। ततः लक्ष्मीदर्शनादिकम् आचारात् कर्तव्यम् ॥ इति लक्ष्मीसहितशारदापूजाप्रयोगः॥ ॥ इति आश्विनमासकृत्यम् ॥ ॥ अथ कार्तिक शुक्लप्रतिपत्कृत्यम् ॥ -अत्र दिनेऽभ्यंगस्नानम् आवश्यकम् । एवं चतुर्दश्यादिदिनत्रये - भ्यंगाद्यत्सवस्याकरणेन नरकादिदोपश्रवणात् करणे लक्ष्मीमाप्त्यल- क्ष्मीपरिहारादिफलश्रवणाच्च नित्यकाम्योभयरूपत्वम् ॥ अस्यां पति- पदि बलिपूजा दीपोत्सवो गोक्रीडनं गोवर्धनपूजाऽपामार्गपालीबंधनं यष्टिकाफर्पणं (घास आदिकनी दोरी खेंचवी) नववस्त्रादिधारणाधु- त्सवो द्यूतं नारीकर्तृकनीराजनं मंगलमालिका चेत्येवमादीनि कुर्यात् ।। अन्यच्च-तैलाभ्यंगमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ प्रातर्गोवर्धनः पूज्यो धूतं चापि समाचरेत् ॥१॥ तत्र राजा पंचवर्णरंगलि द्विभुजमालिख्य अन्यजनाः शुक्लतंडुलैर्विरच्य पूजयेयुः। तत्र मंत्रः। बलिराज नमस्तुभ्यं विरोजनसुत प्रभो ॥ भविष्येन्द्र सुराराते पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥ वलि. मुद्दिश्य गत्किंचिद्दानकरणेऽक्षय्यं विष्णुप्रीतिकरं तत् ।। यो यादशेन १ आचारस्तु यथा-प्रथम लक्ष्मीनुं दर्शन करायर्बु, पछी शारदा प्रसन्नाऽस्तु' एम भणी शारदा (चोपडो) पुस्तक माथे अडकाडी, "लाम सवाया" एम प्रण वखत वोलघु पछी गोळ घाणा पान वरीयाळीदाणा दरेकना हाथमां आपीने गणपति पासे याचना करावधी के, जेम गोळमां गळपण, धाणामां ठंडक, पानमा रंग अने शेरडीमा रस तेम व्यापारमा रहो बरफत न थजो हरकत विगेरे फुलाचार प्रमाणे बोलवू बोलावई ॥

·३२४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका भावेन तिष्ठत्यस्यां मुनीश्वर ॥ हर्षदैन्यादिरूपेण तस्य वर्ष प्रयाति हि ॥ अस्या द्यूतं प्रकर्तव्यं प्रभाते सर्वमानवैः ।। तस्मिन्यूते जयो यस्य तस्य संवत्सरे जयः ॥ विशेपवच्च भोक्तव्यं प्रशस्तै ह्मणैः सह ॥ बलिराज्ये दीपदानात् सदा लक्ष्मीः स्थिरा भवेत् ॥ दीप राजनादत्र सैपा दीपावली स्मृता ॥ बलिं यैस्तु समासाद्य न च दीपावली कृता ।। तेषां गृहे कथं दीपाः प्रज्वलिष्यन्ति केशव ।। इति ॥ ॥ अथ गोवर्धनपूजाप्रयोगः ।। मुख्यगोवर्धनसान्निध्ये तस्यैव पूजा ।। तदसान्निध्ये गोमयेना- न्नकुटेन (छाणनो अथवा तो अन्ननो ) वा गोवर्धनं कृत्वा तत्सहित- गोपालपूजा कार्या ।। आचम्य जलमादाय ।। अयेत्यादि० श्रीकृष्ण- पीत्यर्थं गोपर्धनपूजनगोपालपूजनात्मकं महोत्सवं करिष्ये ॥ इति संम्ल्प्य ॥ " श्रीगोपालगोवर्धनाभ्यां नमः" इति मंत्रण गोपालगो- वर्घनौ पोडशोपचारैः संपूज्य प्रार्थयेत् ॥ " बलिराजो द्वारपालो भवानद्य भव मभो ॥ निजवाक्यार्थनार्याय गोवर्धन तु गोपते ॥१॥ गोपालमूर्ते विश्वेश शक्रोत्सवविभेदक | गोवर्धनकृतच्छवपूजा मे हर गोपते ॥२॥ गोवर्धनराधार गोकुलनाणकारण ॥ विष्णुशकृत- च्छाप गर्वा कोटिप्रदो भव ॥” इति संमार्य यथावैभवं महानैवेचं देयम् ॥ ततः तदंगत्वेन प्रत्यक्षधेनौ मृत्तिकाधेनौ ( माटीनी गाय) वा गोपूनां कृत्वा प्रार्थयेत् ।। लक्ष्मीर्या लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता ॥धृतं वहति यज्ञायें मम पापं व्यपोहतु ॥ १॥ अग्रतः सन्तु मे गावो गावो मे सन्तु पृष्ठतः ॥ गावो मे हृदये सन्तु गा मध्ये वसाम्यहम् ।। २ ।। इति संपार्य गर्न सवत्सानां च विभूपणं कृत्वा ताहिने ·यमद्वितीयानिर्णयः दोहन (गायने दोहबी नहीं) बलीवर्दस्य भारवाहनादिक (वळदोने जोडवा नहीं) वर्जयेत् ॥ ततः" आगावो आमन्मते वदन्त्विति" ऋग्भ्यां गृहसिद्धचरुहोमः कार्यः । ब्राह्मणेभ्यः अन्नगवादिदानं गोभ्य- स्तृणदानं गिरये बलिदानं च दत्त्वा ततो गोविप्रदोमाग्निगिरीणां प्रदक्षिणा सहचरीभिर्गोभिर्युतः कार्या ॥ इति ॥ ॥ अथ मार्गपालीबंधनम् ॥ अपराह्ने मार्गपाळीबंधनम् ॥ तत्र पूर्वस्यां दिशि गत्वा कुश- काशमयं (दर्भ अथवा मुंजानुं दोरहुँ) रज्जुविशेष यथाचारं कृत्वा उच्चस्तंभे वृक्षे च बद्ध्वा प्रार्थयेत् ॥" मार्गपालि नमस्तेऽस्तु सर्वलोक- सुखपदे । विधेयः पुत्रदाराद्यैः पुनरहि व्रतस्य मे" ॥ इति संमार्थ्य ॥ तदधीमार्गेण भोजनादिसहिता विप्रराजादयः सर्वे गच्छयुः ।। एवं काशादिमयां यष्टिका दृढं कृत्वा एकतो राजपुत्रा अन्यत्र हीनजा- तयो जयज्ञानार्थ कर्पयेयुः । अत्र हीनजातीजये राजजयः। प्रातर्युत- कार्यमित्युक्तम् ॥ एवं नारीभिर्नीराजनमपि मातरेव कार्यम् । रात्री गीतवाद्योत्सवः कार्यः। नर्वस्त्रैश्च संपूज्या द्विजसंबंधिवांधवाः ॥ इति । ॥ अथ यमद्वितीयानिर्णयः॥ अथ कार्तिकशुक्लद्वितीया ॥ यमो यमुनया पूर्व भोजितः स्वगृहे स्वयम् ॥ अतो यमद्वितीया सा प्रोक्ता लोके युधिष्ठिर । अस्या निज- गृहे न भोक्तव्यं यत्नेन भगिनीहस्ताभोक्तव्यं तेन धनधान्यसुखलामा ॥वस्त्रालंकरणैः सर्वा भगिन्यः पूज्याः ॥ स्वभागिन्यभावे मिनादिभाग- न्यः पूज्याः॥ भगिन्या अपि भ्रातृपूजने अवैधव्यं भ्रातुश्विरजीवनं तद- करणे सप्तजन्मसु भ्रातृनाशः।॥ इदं पूर्वेयुरेवापराहन्याप्ती पूर्वा ॥उभयत्र ·३२६ व्रतोद्यापनचन्द्रिका व्याप्त्यव्याप्त्यादिपक्षान्तरेषु परैव ।। अस्यां यमुनास्नानम् अपराहे चित्रगुप्तयमदूतसहितयमपूजनं यमायार्घ्यदानं च विहितम् ॥ इति ॥ ॥ कार्तिस्शुलैकादश्यादिदिनपंचके भीष्मपंचक्रनतम् ।। तच्च शुक्लैकादश्यामारभ्य चतुर्दश्यविद्धौदयिकपौर्णमास्यां समापनीयम् ।। भीष्मस्य पंचकं कृत्वा कार्तिकस्य फलं लभेत् ॥ सत्यत्रताय शुचये गांगेयाय महात्मने । भीष्मायतत् ददाम्यर्घमाजन्म ब्रह्मचारि- णे ॥ सव्येनानेन मंत्रेण तर्पणं सार्ववर्णिकम् । ततोगत्वात्पूर्णिमायाँ प्रदेया पापपुरुषः । अत्रैव तु प्रकर्तव्यः प्रबोधस्तु हरेः खग"। इति ।। ॥ अथ धात्रीमूले देवपूजाविधिः ॥ आचम्य अद्येत्यादि० सर्वपापक्षयद्वारा श्रीदामोदरप्रीत्पर्थ धात्री- मूले (आमलीना मूलमा) दामोदरपूजां करिष्ये।। एवं संकल्प्य पुरुष- मुक्तेन पोडशोपचार दामोदरं संपूज्य गंध-पुष्प फलयुतमध्यं दद्यात् ।। अयं गृहाण भगवन्सर्वसाममदो भव ।। अक्षया संततिर्मेऽस्तु दामो दर नमोऽस्तु ते ॥ ततो अपराधसहस्राणि ॥ इति संपार्छ । धाधी (आमलीना वृक्षने) कुंकुमगपादिना अभ्यर्य पुष्पैः पूजयेत् ।। धाव्य नमः ॥ शान्त्य। मेघाय० । प्रकृत्यै। विष्णुपल्यै०। महाल- क्ष्म्यै रमायै । कमलाये। इदिरायै । लोकमाने कल्याण्यैः । कमनीयायै सावित्र्याजगद्धात्र्यै० गायव्यै०।सुधृत्य० अध्यक्तायन विश्वरूपाय सुरूपायै०) अब्धिभवाय० ॥ इति पुष्पाणि समर्प ॥ धानीमूले सव्येन तर्पणं कुर्यात् ॥ पिता पितामहश्चान्ये ह्यपुत्रा ये च गोत्रिणः ॥ ते पिरन्तु मया दत्तं धानीमूलेऽक्षयं पयः ॥१॥ आब्रह्मस्तंपर्यन्तं० ॥ इति संतर्य सूत्रं वेष्टयेत् ।। "दामोदर- ·एकादशीवतोद्यापनप्रयोग ३२७ निवासाय धात्र्यै देव्यै नमोऽस्तु ते ॥ सूत्रेणानेन वध्नामि सर्वदेवनि- वासिनीम्॥ ॥ इति सूत्र वेष्टयित्वा चतुर्दिक्षु बलिं दत्वा अष्टौ दीपान् दद्यात् ॥ अष्टकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणमेत् ॥ "धानि देवि नमस्तुभ्यं सर्वपापक्षयंकरि ॥ पुनान्देहि महाप्राज्ञे यशो देहि वलं च मे ॥१॥ प्रज्ञा मेघांच सौभाग्यं विष्णुभक्तिं च शाश्वतीम् ।। निरोगं कुरु मां नित्यं निप्पापं कुरु सर्वदा ॥२॥ ततो घृतपूर्ण सहेमकास्यपात्रं दद्यात् ।।इति।। कार्तिक शुक्लपष्ठ्या-भौमयुतायां वह्निपूजनं तत्पीतये ब्राह्मणभोजनं कार्यम् ॥ कार्तिकशुक्लाष्टमी-गोपाष्टमी "एतदिने गोपूजनं गोमदक्षिणा च कार्या गवानुगमनैरिष्कामावाप्तिः कार्तिक शुक्लनवम्या-मथुरापद- क्षिणोक्ता पूर्वाह्नव्यापिन्या चापिंडक श्राद्धमुक्तम् ॥ अथ एकादशीव्रतोद्यापनप्रयोगः अथ एकादशीव्रतोद्यापनं चिकीर्षुः दशम्यामेकाशनः उक्तनियमवान् द्वितीयेऽह्नि प्रातनतग्रहणं कृत्वा भस्मगोमयमृत्तिकादिसामग्री गृहीत्वा नयादौ गत्वा स्नानपुरःसरं देहशुद्धिप्रायश्चित्तं स्नानविधिं च कृत्वा १ मार्गशीर्ष शुजपक्षे कार्तिके वा तथेवच ।। शुभमासे तु फार्या सा शुहरण उमे तयो ॥१॥ दशम्यामेकभक्त तु दन्तधावनपूर्वकम् ।। एकादश्या शुचिर्भूत्वा आचार्य वरयेत्तत ॥ २॥ तकादश्यामुपवास- निर्णय ॥ तत्रेकादश्युपचासो द्वेधा ॥ निषेधपरिपालनात्मको वतरूपश्च । तनाद्य ॥न शखेन पिवेत्तोय न खादेत्कूर्मसूरुरी॥ एकादश्या न भुंजीत पक्षयोरुभयोरपी'ति फोर्मदेवलाद्युक्ते॥प्राप्ते हरिदिने सम्यग्निधाय नियम निशि ॥ दशम्यामुपवासश्च प्रकुर्याद्वैष्णव व्रतम् ॥ इद शिवभक्तादिभिरपि वेणवो घाथ शैयो या कुर्यादेकादशीमतम्" इति शिव- धर्मोक्त विष्णवो चाथ शैवोधा सौरोऽप्येतत्समाचरेदिति सौरपुराणाशा 6 फार्यम् ।।

·३२८
व्रतोद्यापनचन्द्रिका
अहते वाससी पारथाय शरीरशुद्धधयं पञ्चगव्यं पाश्य गृहमागत्य
यजमानः कुंकुमचंदनादिकृततिलको नित्यकर्म समाप्य धर्मपल्या सह
सोपि द्विधा नित्यः काम्यश्च ॥ तर दशमी वेधो द्विधा अरुणोदये वेध:
सूर्योदये वेधश्चेति ॥ आद्यो गारुडे । दशमी शेपसंयुक्तो यदि स्यादरु.
णोदयः ॥ नैवोपोप्य वैष्णवेन तद्दिनैकादशीनतमिति ॥ अरणोदयस्वरूपं
च माधवीये स्कांदे ॥ उदयात्प्राक् चतनस्तु घटिका अरुणोदय इति ।।
यदपि । उद्यात्माग् यदा विप्र मुहूर्तद्वयसंयुता ॥ यच्च भविष्ये-
आदित्योदयवेलायां प्राइमुहर्तद्वयान्विता ॥ एकादशी तु संपूर्णा सिद्धाऽ-
न्या परिकीर्तितेति ॥ तयारणोदयवेघो वैष्णवविषयः । तदाह माधवः॥
मरणोदयवेधोऽत्र वेधः सूर्योदये तथा ।। उक्ती द्वौ दशमीवेधी वैष्णव-
स्मार्तयोः प्रमात् ॥ अत्र माधवमते वैष्णवैररुणोदयविद्धा त्याज्या।
परा त्वेकादश्येर शुद्धा सती वर्द्धते द्वादशी वा उभयं तदा परोपोप्या ॥
एकादशी द्वादशी वाधिका चेत् त्यज्यतां दिनम् । पूर्व माझं तूत्तरं
स्यादिति वैष्णवनिर्णयः इति माधवोक्तेः ॥ स्मार्तेस्तु । सूर्योदययिद्धा
त्याज्या ॥ यदा त्वेकादशी शुद्धा सती वर्द्धते द्वादशी च समा न्यूना या
तदा गृहस्थैः पूर्वा यतिमिरत्तरा कार्या ॥ नारदः ॥ संपूर्णकादशी यत्र
द्वादश्यां वृद्धिगामिनी ॥ द्वादश्यां लंघनं कार्य प्रयोदश्यां तु पारणम् ।।
क्षयो वा यदि चा वृद्धिदशम्यादि दिनत्रये ॥ उपोप्या द्वादशी तत्र प्रयो.
दश्यां तु पारपाम् । माधवेऽप्युक्तम् ॥ एकादशी द्वादशी चेत्युभयं वर्धते
यदा॥तदापूर्वदिनं त्याज्यं स्मार्ताह्य परं दिनम् ॥ प्रयोदश्यां न लभ्येत
द्वादशी यदि किंचन ।। उपोष्यैकादशी तत्र दशमीमिथिता यदि ॥ इति
स्कान्दात् ॥षात्यायन' अष्टवाधिको मयो हशोति(८०) न्यूनवत्सर।।
एकादझ्यामुपवसेत्पक्षयोल्मयोरपि ॥१॥ (उपवासविशेपो माघीये
उक्त) उपवासनिपेये तु भक्ष्यं किंचित्प्रकल्पयेत् । न दुप्यत्युपवासेन
चोपवासफलं लभेत् ।।२।। (भक्ष्यं च तत्रैवोक्तम्) नक्तं हविष्यान्नमनोदनं
वा फलं तिला. क्षीरमथाम्बु चाज्यम् । यत्पञ्चगन्यं यदि वापि घायुः
प्रशस्तमत्रोचरमुत्तरं च ॥३॥

·एकादशीव्रतोद्यापनप्रयोगः स्वपुरःपूजोपयोगिसंभारान् गृहीत्वा सुदिने सुमुहूर्ते शुभासने चप्राङ्मुख उदङ्मुखो वोपविश्य, अप उपस्पृश्य हीमिति त्रिवारम् जपेत् ।।ततःशांति- पाठपूर्वकं देवब्राह्मणान् नमस्कृत्य हस्ते जलमादाय । अयेत्यादि. तिथौ ममाखिळपापपूर्वधर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थ (पुत्र- पौत्राद्यनवच्छिन्नसंततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराभयद्वारा सदभीष्ट- सिद्धयर्थ) श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं मयाऽऽचरितस्याचरिष्यमाणस्य शुक्ल- कृष्णकादशीव्रतस्य साङ्गतासिद्धयर्थं संपूर्णफलावाप्त्यर्थम् एकरानाधि- वासपक्षाश्रयेण देशकालानुसारतो यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारः शुक्लकृष्णैकादशीव्रतोद्यापनमहं करिष्ये (पित्रादीनां निमित्तं स्या- चेत्तथोहः कार्यः)। तदङ्गत्वेन दिग्रक्षणं कलशाराधनं दीपपूजनं पुण्या- १ अथ काम्यविधिः-(लघुनारदीये ) दशम्यादि महीपाल निदिन परिवर्जयेत् ॥ गन्धताम्बूलपुष्पादि स्त्रीसंभोग महायशाः॥१॥ (तन दशम्यां विधि. कौम) कांस्यं मांसं मसूरांश्च चणकान् कोरदूपकान् । शाक मधु परान्नंच त्यजेदुपवसन् स्त्रियम्॥२॥ तथा शाकं मांसंमसूरांश्च पुन जनमैथुने । द्यूतमत्यम्बुपानं च दशम्यां वैष्णवस्त्यजेत् ॥३॥ (मदनरत्ने नारदीये) अक्षारलयणाः सर्वे हविष्याननिपेविण ॥ अय- नीतल्पशयनाः प्रियसंगविवर्जिता ॥४॥ (व्रतान्यान्याह हेमाद्री देवलः) असकृजलपानाच्च सत्ताम्वूलचर्वणात् ॥ उपवासः प्रणश्येत दिवा स्वापाच्च मैथुनात् ॥५॥ (अशक्ती तु मदनरत्ने) अत्यये चाम्बुपानेन नोपवासः प्रणश्यति ॥ ६॥ (अत्यये कष्टे) ॥ (निर्णयामृते संग्रहे पैठिनसि ) ताम्बूलचर्वणे स्त्रीसंभोगे मांसनिपेवणे ॥ प्रतलोपेन चेत्कुर्यात् कृष्णाव जिवर्जनम् ॥ कृष्ण कादशीवत् भोजननिषेधमात्र परिपालने तु ताम्बूलचर्षणादापि न दोषः इत्यर्थः।( हेमाद्री वशिष्ठः) उपचासे तथा श्राद्ध न कुर्याद्दतधावनम् ॥ दन्तानां काष्ठसंयोगो दह- त्यासप्तमं कुलम् ॥ काष्ठग्रहणान्मृल्लोष्ठाद्यनिषेध । इति हेमाद्रिः॥ स्त्रीमी रजोदर्शनेऽपि व्रतं कार्यम् ॥

·३३० व्रतोद्यापनचन्द्रिका हवाचनम् (मातृकापूजनं वसोद्धारामायुप्यमन्तमपं नान्दीश्राद्धं)आचा- यदिऋविवरणं सर्वतोभद्रमंडले देवतास्थापन प्रधानदेवतास्थापनं च करिष्ये ।। इति संकल्प दियक्षणादि आचार्यवरणान्तं कर्म (पृ.६-४५) कृत्वा सर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापनं (पृ. ९९-१०१) कृत्या तेषां पूजनं कृत्वा तदुपरि अक्षतपुञ्ने केशवादिचतुर्विंशतिनामाङ्कितमक्षतपूर्णेन पूर्णपानेण सहित कलश "विश्वाधारासि०" इत्यादिना प्रतिष्ठाप्य तदु- परि क्षोमवस्त्रं मसार्य तत्र चन्दनादिना त्रिकोणपट्कोणाटानादशारद्वा- दशारचतुर्दशासपोडशारभूमदिरविशिष्टं यन्त्रम् (अष्टदलं वा) विलिख्य यन्त्रदेवता आवाहयेत् ॥ यथा- यन्त्रदेवतावाहनम् मध्ये लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः लक्ष्मीनारायणौ आवाहयामि स्थापयामि ॥ एव सर्वन ॥ (त्रिकोणे ) सार्पणाय० । प्रद्युम्नाय । अनिरुद्धाय० ॥३॥ ( पट्कोणे) विप्वक्सेनाय०। सनकाय० । सन- दनाय० सनातनाय० सनत्कुमाराय० शुकाय०||६|| ( अष्टकोणे) अवनितलाय० । तलाय० । वायवे० । वह्नये । चंद्रायः । सूर्याय० । गगनायः यजनार्दाय०॥८॥ (दशारे) मत्स्याय० । कर्माय० । वरा- हाय० । नरसिंहाय० । वामनाय । परशरामाय० । रामचन्द्राय० । श्रीकृष्णाय चौद्धाया पल्किने॥१०॥ (द्वादशारे) प्रणवमूर्तये। नंदनंदनाय० । मंगलमूर्तये । भगवते । गर्भवासनिवारकाय । वरेण्यायः । तेजोमूर्तये । त्रिभुवनपतये । सुसांगाय० । वेदाध्य- क्षाय०) वागीशायायमादिपालकाय०॥१२॥(मन्वखे) कुमारमूर्तये। देवऋपिभ्यो । नारायणाय० । कपिलमुनये । दत्तात्रेयायः ।

·एकादशीनतोद्यापनप्रयोग यज्ञमूर्तये० । ऋपभदेवाय० । पृथुराज्ञे० ।धन्वंतरये०। मोहिनीरूपाय । द्वैपायनाय०। मुनिमूर्तये। मनुमूर्तये । प्रजापतये ॥१४॥ (पोडशारे) विश्वामिनायजमदग्नये भरद्वाजाया गौतमाय अत्रये। वशिष्ठा- य०। कश्यपाय| अंगारकाय०। अगस्त्याय० पुलस्त्यायापुलहाय०। उद्दालकाय० । दालभ्याय० । जैमुनये० । कात्यायनाय० । वैशंपा- यनाय०॥१६॥(भूमंदिरे) ब्राय माहेश्वर्ये कौमार्य वैष्णव्यैः । वाराही। ऐन्ये चामुण्डायैः। महालक्ष्म्यैः ॥८॥"व" अणिमा- सिद्धधैः । महिमासिद्धये । लघिमासिद्धय गरिमासिद्धयः । माप्ति- सिद्धथैः । प्रामाम्यसिद्धयः । वसित्वसिद्धथैः । सर्वकामासिद्धथै० ॥८॥ परितः "दिक्पालादीनावाहयेत्” इन्द्राय० । अग्नये० । यमाय० नित्रतये 101 वरुणाय० । कुबेराय० । ईश्वराय० । ब्रह्मणे० । अन- ताय०॥१०॥ वज्राय शक्तये । दंडाय०) खगाय० पाशाय० । अंकुशाया गदायै। निशूलाय०। पद्माय । चक्राय० ॥१०॥ ऋग्वे- दाय० । यजुर्वेदाय० । सामवेदाय । अथर्ववेदाय० । गगाय० ।। यमुनायै०॥६॥ इत्यावाह्य । “यंनस्थदेवताभ्यो नमः" इति संपूजयेत् ।। ततो मूर्तीनामग्न्युत्तारणपूर्वकमाणमतिष्ठा कुर्यात् ।। ॥ अग्न्युत्तारणपूर्वकमाणप्रतिष्ठा ॥ सुवर्णमयीभूर्तीना ताम्रपाने स्थापनं कृत्वा ॥ जलमादाय ।। अद्येत्यादि० आसां मूर्तीनामगप्रत्यगसंधिसमुत्पन्नटंकाद्यानपानिजनि- तदोपपरिहारार्धमग्न्युत्तारणपूर्वक ब्राह्मणद्वारा प्राणप्रतिष्ठा करिष्ये॥मूर्ती- १ घणी मूर्तिओ होय तोआप्रमाणे करपण जो एक जमूर्ति होय तो “मूर्ते , भस्या मूर्ते , मूर्ति, अस्या मूर्ते, प प्रमाणे अने ये मूर्ति होय तो 'मूयो ,अनयो मूर्यो ,मूर्ती, अनयो मूर्यो' एप्रमाणे मी योलयु ·एकादशीवतोद्यापनप्रयोगः ॥ अथ प्रधानदेवतास्थापनम् ॥ हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा मध्ये श्रीसूर्यमंडलान्तर्वर्तिजगदीन- लक्ष्मीनारायणौ" इहागच्छतमिह तिष्ठतम् ॥ लक्ष्मीनारायणाभ्यां० लक्ष्मीनारायणौ आवाहयामि स्थापयमि ॥ इत्याबाह्य ॥ " श्रीसूर्य- मंडलान्तवर्तिजगदीजलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः" इति मूलमंत्रेण ययालाभोपचार पंचोपचारैः पूजयेत् ।। ॥ अथकादशीदेवतास्थापनम् ।। तत्रादौ श्वेतकौशेयवस्त्रोपरि श्वेततिलैः कृतमंडले शुक्लैकादशी- देवताः स्थापयेत् ॥ हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा ॥ नमोऽस्तु विष्णवे तुभ्यं भगवन्परमात्मने । कृष्णोसि देवकीपुत्र परमेश्वर उत्तम ॥१॥अजोड नादिश्च विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः । क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विष्णुः श्रीमान्ना- रायणः परः ॥२॥ त्वमेव पुरुपः सत्योऽतीन्द्रियोऽसि जगत्पते ।। यत्ते तेजः परं सूक्ष्मं तेनेमा वेदिका विश ॥३॥ कर्णिकार्या आग्निपुरु- पाय० अग्निपुरुपमावा० स्था०॥वायुपुरुपाय० वायुपुरुपमा० स्था० । सूर्यपुरुपाय सूर्यपुरुपमा० स्था०। प्रजापतिपुरुपाय प्रजापतिपुरुषमा० स्या०॥ मध्ये लक्ष्मीसहिताय विष्णवे० ल० स० विष्णुमा० ॥५॥ १ केटलाएक देशमां सर्वतोभद्रनुं स्थापन करी प्रधान फलशपर छबीस (२६) नाम लसे छ, अथवा घडा चारे वाजु मूफी तेना- पर अक्षत अने सोपारी मूकी केशवादि चोवीस देवतार्नु स्थापन करावे छे, परंतु आ तरफ सफेद रेशमीवस्त्रपर सफेदवलथी मंडळ करी तेना उपर शुक्ल एकादशीना देवतार्नु स्थापन अने वीजा याजठपर फाळो रेशमी ककडोपाथरी तेनापर काळा तलथी मंडळ करी कृष्ण एका- दशीना देवतार्नु स्थापन करावे छे ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका परित:-अग्नये आनिमा० । इन्द्राय० इन्द्रमा० । प्रजापतये० प्रजाप- तिमा विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वान देवान् । ब्रह्मणे० ब्रह्माणमा वासुदेवाय० वासुदेवमा० / रामाय राममा थियैः श्रियमा० ॥८॥ ततः पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरदलाभ्यन्तरे ॥ खीचतुःसहस्रसहितायै रुक्मिण्य० रुक्मिणीमा० ॥ स्त्रीचतुःसहस्रसहिताय सत्यभामायै० सत्यभामामा०ाखीचतुःसहस्रसहिताये जांयुक्त्यव्जायुवतीमा०ात्रीचतु:- सहस्रसहिताय कालिन्यै० कालिन्दीमा०॥४॥ आग्नेयादिविदिक्षु ॥ गणपतये० गणपतिमा दुर्गायै दुर्गामा० । क्षेत्राधिपतये० क्षेत्राधि- पतिमावास्तोप्पतये. वास्तोप्पतिमा शंखाय. शंखमा०। चक्राय० चक्रमा०। गदायै० गदामा० । पद्माय० पद्ममा० ८॥ पुन:-पूर्वादि- चतुर्दिक्षु ॥ वलभद्राय० वलभद्रमा०। प्रद्युम्नाय० प्रद्युम्नमा० । अनि रुद्धाय० अनिरुद्धमा० । त्र्यंबकाय० व्यम्बकमा०॥४॥ तद्वहिः पूर्व- पत्रादिप्वष्टपत्रेपु-विमलायै० विमलाया। उत्कर्षिण्यै० उत्कर्पिणी- मा०। ज्ञानायै० ज्ञानामा०। क्रियायै० क्रियामा०। योगाय० योगमा) प्रव्य० प्रहीमा| सत्यायै० सत्यामा०ईशानायै० ईशानामा०॥८॥ पृष्ठभागे-अनुग्रहायै० अनुग्रहा०ापुरतः-गरुडाय० गरुडमा०ा। ततः पूर्वादिप्रमेण ॥ इन्द्राय०इन्द्रमा०। अग्नये आनिमा०1 यमाय० यममा०| नितये नितिमा० । वरुणाय० वरुणमा०। वायवे० वायुमा० सोमाय० सोममा० । ईशानाय० ईशानमा० ॥८॥ ततः पूर्वादि द्वादमपत्रेषु कुंमपु वा ॥ केशवाय० केशवमा० । नारायणाय० नारा- यणमा० माधवाय० माधवमा० । गोविंदाय० गोवन्दमा । विष्णवे. विष्णुमा० मधुमूदनाय० मधुसूदनमा०विविक्रमाय० त्रिविक्रममा० । वामनाय० वामनमा० । श्रीधराप० श्रीपरमा० हपीकेशाय० हपोके- ·एकादशीवतोद्यापनप्रयोगः ३३५ . शमा०पद्मनाभाय० पद्मनाभमा दामोदरायः दामोदरमान (अधिक) पुरुषोत्तमाय० पुरुषोत्तममा०॥१३॥ एताः शुबैकादशामंडलदेवताः॥ ततः पीठोपरि कृष्णक्षौमवस्त्रोपरि कृष्णतिलैमंडलं कृत्वा तदु- परि कृष्णकादशीमंडलदेवताः स्थापयेत् ॥ अथ कृष्णकादशीमडलदेवताः।-संकर्षणाय संकर्ष- णमा० । वासुदेवाय. वासुदेवमा० । प्रद्युम्नाय० प्रद्युम्नमा अनिरु- द्धाय० अनिरुद्धमा० । पुरुपोत्तमाय० पुरुपोत्तममा० । अधोक्षजाय. अधोक्षजमा० नारसिंहाय नारसिंहमा० । अच्युताय० अच्युतमा०॥ जनार्दनाय० जनार्दनमा० । उपेन्द्राय० उपेन्द्रमा | हरय० हरिमा०। श्रीकृष्णाय० श्रीकृष्णमा०(अधिक) पुरुषोत्तमाय० पुरुपोत्तममा०॥ ॥१३॥ प्रतिष्ठासर्वदेवा" इति प्रतिष्ठाप्य ।। पुरुपाद्यावाहितदेवेभ्यो नमः इति मंत्रेण यथाशक्या पूजनं कुर्यात् । ॥तिळकमालाधारणं शंखघंटापूजनं च ॥ जलमादाय ॥ अयेत्यादि० प्रधानदेवतापूजनकर्माधिकारार्थ तिलकतुलसीमालाधारणपूर्वकं शंखघंगपूजनं च करिष्ये । इति संकल्प्य (पृ.१११-११३) तिलकमालाधारण शंखघण्टार्चनं च कुर्यात् ।। ॥ अथ न्यासविधिः ॥ केशवाय० वामकरे ॥ नारायणाय० दक्षिणकरे ।। माधवाय० वामपादे॥गोविंदाय दक्षिणपादे॥ विष्णवे०वामनानुनि ।मधुसूदनाय. दक्षिणजानुनि ॥ त्रिविक्रमाय वामकठ्याम् । वामनाय दक्षिणकट्याम् ॥श्रीधराय नाभा ।हषीकेशाय० हृदये०॥ पद्मनाभाय०कंठे ॥ दामो. दराय० चामवाहुमूले । संकर्षणाय० दक्षिणबाहुमूले ॥ वासुदेवाय. मुखे।।प्रद्युम्नाय० नासिफयो। अनिरुद्धाय श्रोत्रयोः।। पुरुषोत्तमाय० ·३३६ व्रतोद्यापनचन्द्रिका नेत्रयों॥ अधोक्षजाय० ललाटे ॥ नृसिंहाय० पूर्वे ।। अच्युताय. दक्षिणे ॥ जनार्दनाय० पश्चिमे ॥ उपेन्द्राय० उत्तरे ॥ हरये० मूर्ध्नि ।। श्रीकृष्णाय०सर्वांगे ॥ इति केशवादिचतुर्विशतिन्यासः ॥ ॥ अथ राजोपचारपूजा ॥ (ततो भशुद्धयादिन्यासपात्रासादनं कर्तव्यं चेत् (पृ.११४-१३६) कर्तव्यम् ॥) ततो राजोपचारपूजा (पृ.१३७-१४९) पर्यंत कुर्यात् । वा सामान्यमन्त्रः पूननं कुर्यात् ॥ ततःअङ्गपूजामावरणपूजां च कुर्यात् ।। ।। अथांगपूजा ॥ वामहस्ते गंधपात्रं गृहीत्वा दक्षिणेनार्चयेत् ।। दामोदराय नमः पादौ पजयामि । माधवाय० जानुनी पूज०॥ कामपतये० गुह्यं पूज०॥ वामनाय० कटी पूज० ॥ पद्मनाभाय० नाभिं पूज० ॥ विश्वमूर्तये० उदरं पूनः ॥ ज्ञानगम्याय० हृदयं पू० ॥ श्रीकंठाय० कंठं पूज० ॥ सहस्रबाहवे. वाह पूज०॥ योगिने० चक्षुपी पूज० ॥ उरगाय० लला- टं पूज० ॥ नाकसुरेश्वराय० नासिका पूजः ॥ श्रवणेशाय० श्रवणी पूज० ॥ सर्वकामप्रदाय० शिखां पूज० ॥ सहस्रशीर्षे शिरः पून० ॥ सर्वरूपिणे. सांग पूजयामि ॥ इत्यंगपूना ॥ ॥ अथावरणपूना ॥ तत्रादौ वामहस्ते अक्षतान गृहीत्वा दक्षिणेनार्चयेत् ॥ १ ॥ (मध्ये) श्रीनारायणाय नमः । दक्षिणे लक्ष्म्य वामे संकर्षणायन (पुरतः ) गरुडायन (वामपाधै) अक्रूराय०( दक्षिणपार्षे) उद्धवा- य० ॥ गंधपुष्पं गृहीत्वा । दयाब्धे त्राहि संसारसान्मां शरणागतम् । १ असर्वोपचारेषु "श्रीसूर्यमण्डलान्तवर्तिजगदीजलक्ष्मीनारायः णाभ्यां नम." इति पताम्यम् ·एकादशीनतोद्यापनप्रयोग ३३७ भल्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ।। जलमादाय ॥ अनेन प्रथमावरणपूजनेन श्रीसूर्य श्रीलक्ष्मीनारायणौ पीयेताम् (एवं सर्वत्र )। अथ(२) द्वितीयावरणम् ।। (त्रिकोणे पूर्वादिक्रमेण ॥) लक्ष्मीहपीके- शाभ्यां गौरीरुद्राभ्यां । सरस्वतीकमलासनाभ्यां०(नबाह्यदलेपु) सुवर्णाय । पभाय। साय० । शेपं पूर्ववत् ।। दयाब्धे द्वितीया- वरणार्चनम् । अनेन द्विती० प्रीयेताम् ॥ अथ (३) तृतीयावरणम् ॥ (पट्कोणेषु पूर्वादिक्रमेण ॥) मत्स्याय०। कूर्माय० वामनाय० परशुरामाय० ॥ (तद्वाह्ये ) रामाय० । कृष्णाय० । बौद्धाय० । कल्किने व्यासाय०। पृथिव्यै० । शेषं पूर्ववत् ॥ दयाब्धे० तृती- या०। अनेन तृती०॥ अथ (४) चतुर्थावरणम् ।। (तद्वाह्यवृत्तेषु पूर्वा- दिक्रमेण ॥) मित्रायः। सोमाय० अंगारकाय०। बुधाय०। बृहस्प- तये। शुक्राय शनैश्चराय राहवे०) केतवे०॥ ( अष्टदलेपु पूर्वा- दिक्रमेण ॥) इन्द्रायः। अग्नये यमाय नितये। वरुणाय वायवे०। सोमाय०। ईशानाय० ॥ (तद्वाह्यदलेषु ॥) वजायक शक्तये। दंडाय०। खङ्गाय पाशाय०। अंकुशाया गदायै। त्रिशूलाया। शेपं पूर्ववत् ॥ दयाब्धे०। चतुर्था०।। अनेन चतु०॥ अथ (५) पंचमा- घरणम् ॥ (वृत्ते केशवादिचतुर्विंशतिनामभिः पूर्वादिक्रमेण) केश- वाया नारायणायolमाधवाय० गोविंदाय विष्णवे०मधुसूदनाय । निविक्रमाय वामनाय श्रीधराय० हपीकेशाय० । पद्मनाभाय । दामोदरायः। संकर्षणायक वासुदेवाय०। प्रद्युम्नाय । अनिरुद्धाय पुरुषोत्तमाय०। अघोक्षजाय नारसिंहाय०। अच्युताय० जनार्द- नाय० उपेन्द्राय । हरये श्रीकृष्णाय (चतुर्दले पूर्वे) सुदर्शनाय० । (दक्षिणे) पाशुपताय० (पश्चिमे) शागीय०। (उत्तरे) गदायै। प्र.च २२ ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका ध्रुवाय०) नारदाय० । सप्तर्पिभ्यो० गंगादिनदीभ्योग सप्तसागरे- भ्यो० । नागिन्यादिसहस्रफणान्तिनागाय नमः । गन्धर्वाधप्सरोभ्यो नमः शेपं पूर्ववत्। दयाब्धे० सप्तमावरणार्चनम्॥जलमादाय। अनेन सप्त- मावरणपूजनेन श्रीसूर्य०श्रीलक्ष्मीनारायणौ प्रीयताम्।। इत्यावरणपूजा।। ततः अष्टोत्तरशतनामभिः (पृ. ८१) वा विष्णुसहस्रनामभिः तुलसीपत्राणि समर्प्य श्वेतचूर्णादिना (पृ. १४२-१४४ ) पुप्पाञ्ज- लिपर्यन्तं पूजनं कुर्यात् ॥ १ वंदे विश्वासनं देवं विश्वास्यं विश्ववो मुखम् ॥ विश्वतः श्रुतिमूलं च विभ्वरूपं नमाम्यहम् ॥ १॥ नारायण नमस्तेऽस्तु लक्ष्मीनारायण प्रभो।। विष्णुर्नारायणः साक्षात् रद्रो नारायणः स्वयम् ॥ २॥ ब्रह्मादि- त्यश्च वायुश्च हरिनारायणस्तथा ॥ नारायणश्च भूतानि वह्निनारायणः परशा सर्व नारायणोदेवो नारायण नमोऽस्तु ते॥नारायणस्त्वमेवैका सर्व व्याप्य व्यवस्थितः ॥ ४॥ अतर्वहिश्च भूतानां नित्यो गम्यो न केनचित् ॥ सर्वेषां कारणं पूर्व वाग्भिर्वाच्यो न कस्यचित् ॥५॥ भूतभव्यभवद्यञ्च विश्व सर्वे त्ययि स्थितम् ॥ उद्योधकश्च शक्तीनां तथापि त्वं न गम्यसे॥६॥ स्वरूपं नैव चाकारोनालंकारस्त्वयि प्रमो॥ एवं चेदपि भकानां कार्यार्थ रूपमुद्धृतम् ॥ ७॥ रूपेणानेन देवेश मामुद्धर भवार्णवात् ॥ योगिनां सिद्धरूपोऽसि ज्ञानिनां शं प्रशसे ॥८॥ यथा ते चिंतयन्तेऽइघी तत्तद्भवति निश्चितम् ॥ मात्वैवं चित्यते भूमंस्तत्कुरुप्य दयानिधे || ९|| कामये तब पादाम्जे सर्वकामप्रपूरकम ॥१०॥ “य एवं त्वां वेद" सोमानवान् भवति ॥ यो लक्ष्मीशं भजति त रुपावानवति॥ यःसर्वरूपंजपति स सिद्धिमान्भवति ॥ य.सुयझेशं यजति तं प्रभावानयति ॥ ब्रह्माणं स्मरति स तेजोरान्भवति ॥ ज्ञानेशं यस्ता पति तं शक्तिमानवति ॥ यः कर्तारमनुभवति तं क्रियानवति ॥ यः एवं देवान्यजति तं क्रीडावानवति । यो परमात्मानं घेद एवं त्वां वेद स तद्विज्ञानवान् भवति ॥ जानाति यः कर्तारं करें ·एकादशीव्रतोद्यापनप्रयोगः स्तुति० नमो नमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रपाय ॥ सशाईचक्राब्जगदाधराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुपोत्तमाय ॥५१॥ नमः किमासनं ते गरुडासनाय किं भूपणं कौस्तुभभूषिताय ।। लक्ष्मीकलत्राय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति ॥५२॥ विशे० सुगंधिपुप्पाक्षतचंदनान्वितं तांबूलपूगीफलवारिसंयुतम् ।। विष्णो जगन्नाथ मयासमर्पितं लक्ष्मीपतेऽर्थ्य परिगृह्यतां मुदा ॥५३॥ प्रार्थ० संज्ञानमा सदसत्परं महच्छश्वत्पशान्तं विभवं समं महत् ।। त्वां ब्रह्मवेदं हि सुदुर्गमं परं सदास्यघाम्ना परिभूतकैतवम् ॥५४॥ श्रीसूर्यमंडलान्तवर्तिजगदीजश्रीलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः पार्थनापूर्वकनमस्कारं सम०॥ ततो " ही नमो भगवते वासुदेवाय " इति मूलमंत्रं यथा शक्त्या जपित्वा तज्जपं देवाय निवेद्य ॥ जलमादाय ॥ प्रणमति स मोक्षवान् भवति ॥ यः फामनयेशं स्मरति तत्कामान् पूरयति ॥ यो वै मनसा जपति तच्छनभिभवति ॥ स्तौति या श्रीकृष्णं स विष्णुलोकं गच्छति ॥ योऽप्सु स्थितं रटति स क्षीरनिधि प्रामोति ॥ यः सर्वशक्तिमन्तं यजति स सोमायतनवान् भवति ॥ शात्वैवं स्वां नमस्करोमि । चत्साय नमो वत्सरूपाय नमो यत्सभूपाय नमो वत्सपालाय नमो वत्सकालाय नमो वत्सहराय नमो वत्सचराय नमो वत्सघराय नमो वत्सपराय नमो नमः। गरुडाय नमो गरुडरूपाय नमो गरडभूपाय नमो गरप्रियाय नमो गरुडाकाराय नमो गरुडवाहनाय नमो गरुडपोपकाय नमो नमः। विश्वाय नमो विश्वपालाय नमो विश्व कालाय नमः पालाय नमः कालकालाय नमः सर्वाय नमःसरूपाय नमः सर्वभूपाय नमः सर्वहराय नम सर्वचराय नमः सर्यकराय नम.सर्वधरा- य नमो नम । विश्वेभ्यो विश्वरूपेभ्यो नमस्तेऽस्तु सर्वरूपेभ्यः।यालाय नमो बालकृष्णाय नम सर्वभूतकामनाय नमः। नमो भगवते वासुदेवाय श्रीकृष्णश्च प्रसीदताम् । सर्वत. पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमंल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति । ।

·३४० बतोद्यापनचन्द्रिका अद्येत्यादि० अनेन अब प्रथमेहि यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारः यथावकाशकृतपूजनेन श्रीसूर्य०श्रीलक्ष्मीनारायणी प्रीयेताम्।।तत आचा- र्यादीन संपूज्य तेभ्य आशिपो गृह्णीयात् । ततः शास्त्रपुराणकथाश्रवणा- दिना जागरणपूर्वकं रात्रि निनयेत् । इति प्रथमदिवसकृत्यम् ॥ ।। अथ द्वितीयदिवसकृत्यम् ॥ द्वितीयेऽह्नि कृतमंगलस्नानो यजमानः क्षालितवाससी परिघाय कुंकुमचंदनादिना कृततिलको नित्यकर्म समाप्य धर्मपल्या सह शुभा- सने उपविश्य 'ही' इति त्रिवारं जपित्वा “या श्री: स्वयं०" इत्यादि शान्तिसूक्तं शृणुयात् ॥ ततः गुरुपादाभिवंदनं कृत्वा आचम्य माणा- नायम्य " ही नमो भगवते वासुदेवाय " इति त्रिः पठित्वा सुमुखश्वे- त्यादि पठित्वा ।। जळमादाय || अद्यत्यादि० तियो ममात्मनः समग्र- पापक्षयपूर्वकं धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुपार्थसिद्धयर्थं पूर्वकृतसंकल्प- सिद्धयर्थं च द्वितीयेऽद्वि शुक्लकृष्णकादशीव्रतोद्यापनाङ्गीभूतं सग्रहमखं इवनाख्यं कर्म करिष्ये ॥ पुनर्जलमादाय-तदङ्गत्वेन दिग्रक्षणादिकं स्यापितदेवताना स्थापनक्रमेण यथामिलितोपचारैः पूजनं करिष्ये ॥ : इति संकल्प्य पूर्वोक्तरीत्या दिग्रक्षणं फलशाराधनं गणपतिपूजनं च कृत्वा गौर्यादिमातृकाश्च संपूज्य सर्वतोभद्रमंडले ब्रह्मादिदेवताश्य संपूज्य प्रधानदेवतापूजनं कृत्वा एकादशीमंडलदेवताच पूजयेत् ।। ॥ अथ होमविधिः॥ ततः स्थलान्तरं गत्वा कुंड वा वेदि निर्माय ग्रहमंडलं विरच्य। जलमादाय ।। अद्येत्यादि० तिथौ शुरुकृष्णकादशीवतोद्यापनांगभूत अग्निस्थापनं ग्रहमंडलदेवतानां स्थापनप्रतिष्ठापूजनं च करिष्ये इति ·एकादशीप्रतोद्यापनप्रयोगः ३४१ संकल्प्य अग्नि प्रतिष्ठाप्य (पृ. १४७-१५२ ) ग्रहमण्डले ग्रहाणां स्थापनप्रतिष्ठापूजनं कुर्यात् (पृ. १५३-१५९)॥ ततः कुशंकण्डिको कृत्वा (पृ. १५९-१६१) आधारावा- ज्यभागी हुत्वा (१६१ ) द्रव्यत्यागसंकल्पं कृत्वा ( १६२ ) होम कुर्यात् ।। तत्रादौ (पृ. १६३ ) वराहुतिं दत्वा नवग्रहाणा होम (पृ. १६२-१६४) कुर्यात् ।। ततः मधानहोम कुर्यात् ॥ ॥ अथ प्रधानहोमः॥ तत्रादौ आज्येन " ही पुरुपाय नमः" इति मन्त्रेण पोडशा: हुतीर्जुयात् ॥ ततो घृतातपायसेन " ही विष्णवे नमः" इति मंत्रेणा- टोत्तरशतं १०८ आहुती हुयात् ।। (ततः केवलपायसैन एकैकामाहुति जुहुयात् ।। (तद्यथा) ॥ अग्नये । वायवे० । मूर्याय० । प्रजापतये०) तत आज्येन एकैकामाहुति जुहुयात् ।। (तद्यथा) ॥ अग्नये। इन्द्रायः। प्रजापतये विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे ॥५॥ ततो घृतातपायसेन एकैकामाहुतिं जुहुयात् ॥ (तद्यथा) ॥ वासुदेवाय रामाय० श्रियै॥३॥ तत आज्येन एकैकामाहुति जुहुयात् ।। (तप्रथा) ॥ स्त्रीचतुःसहस्रस. हितायै रुक्मिण्य । स्त्रीचतुःसहस्रसहितायै सत्यभामायैः । स्त्रीचतु:- सहस्रसहितायै जायुवत्या स्त्रीचतु:सहस्रसहिताय कालिन्यैः । गण- पतये० । दुर्गायै । क्षेत्राधिपतये० । वास्तोष्पतये । शंखाय० । चक्राय० । गदायै । पद्मायबलभद्राय मद्युम्नाय० अनिरुद्धा- १ अहीं कुशकंडिकामां "चर" ये करवा एक पाणीमां ने बीजो दुधमां । दुधमां करेला चरमांथी "अपवित्रः पवित्रो०" ए मंत्री थोडो भाग काढी जुदो राखयो तेने "प्रापण" कहेवामां आवे छे॥ 'पायसादुद्धृतं किंचित् प्रापणं तत्प्रकीर्तितम् ॥

·રૂ8 प्रतोद्यापनचन्द्रिका या यंबकाया विमलाय। उत्कपिण्यज्ञानाया क्रियायैः। योगायक मन्या सत्यायै। ईशानायै०। अनुग्रहाय०। गरुडाय। इन्द्राय । अग्नये० । यमाय० । निर्मतये। वरुणाय वायवे। सोमाय० । ईशानाय० ॥३४॥ ततः केवलपायसेन एकैकामाहुतिं जुहुयात् ।। (तद्यया) ॥ केशवाय नारायणाय० माधवाय 1 गोविं- दाय० । विष्णवे० । मधुसूदनाय० । त्रिविक्रमाय० । वामनाय० । श्रीधराया हृषीकेशाया पद्मनाभाय०। दामोदराय०। (अधिक) पुरु- पोत्तमाया संकर्षणाय वासुदेवाय मद्युम्नाय०। अनिरुद्धाय०। पुरु- प्रोत्तमाय०। अधोक्षजाय नारसिंहाय०) अच्युताय० जनार्दनाय० । उपेन्द्राय हरये श्रीकृष्णाय० (अधिके)पुरुषोत्तमाय नमः॥इति॥२६॥ ॥ अथ पीठदेवताहोमः ॥ मंहकादिदेवेभ्यः मणवानमोन्तस्तत्तन्नामाभः प्रत्येकमाज्ये- नाङतिर्जुहुयात् ॥ यथा-झी मंडूफाय नम इदं मंडूकाय नमम (एवं सर्वत्र) मूलप्रकृत्यै। आधारशक्य ०। कर्माया अनन्ताया पृथिव्यैः। श्वेतद्वीपाय। कल्पटनायकारत्नमडपाय। सिंहासनाय अधर्माय । अज्ञानायक अवैराग्याय० अनश्वर्याय| आत्मने। अन्तरात्मने। परमात्मने०ज्ञानात्मने अग्निमंडलायसोममंडलायमूर्यमंडलाय सचायः। रजसे तमसे सर्वशक्तिममलासनाय० ॥ इति ॥ ततो ब्रह्मादिदेवतानां होमम् (पृ.१६६) आज्यस्यैकैकयाss हुत्या विधाय ततः फलहोमं गुग्गुलहोम लक्ष्मीदोमं व्याहृतिहोम । १६८-१६९) च कृत्वा देवाय प्रापणं निवेदयेत् ॥ !! अय प्रापणनिवेदनम् ॥ तवादी यजमानो देवाय प्रापणं निवेदयेत् ॥ तत्र मंत्रः॥ त्वामेकमा रुप पराणं नारायणं विश्वसनं भजामः । त्वयंप भागो ·एकादशीव्रतोद्यापनप्रयोगः ३४३ विहितो विधेयो गृहाण इत्यं जगतामधीश ॥१॥ इति प्रापणं निवेद्य तिष्ठेत् ॥ ततोऽग्नि त्रिवार चतुर्वारं वा प्रदक्षिणीकृत्य || "भिन्धि विश्वात्मने नमः" इति धरण्या जानुनी निपात्य ।। ध्रुवमुक्तं पुरुषसूक्तं च पठेत् ।। ध्रुवसूक्तं-ध्रुव त्वं ध्रुवकर्ता त्वं ध्रुवदेवो महाबलः॥ अचलं कुरु कल्याणं ध्रुवागच्छ नमोऽस्तु ते ॥ १॥ इति ध्रुवसूक्तम् ।। पुरुषसूक्तं तु (पृ. ५६-५९) पूर्वं कथित तत् पठित्वा ततो अष्टो पदानि ईशानकोणमारभ्य प्रतिदिर्श गच्छेत् ॥ तत्र मंत्राः ।। कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । शरण्यायाममेयाय गोविंदाय नमो नमः ॥१॥ नमः स्थूलाय सूक्ष्माय व्यापकान्यापकाय च ॥ अनन्ताय जगद्धात्रे ब्रह्मणेऽनन्तमूर्तये ॥२॥ अध्यक्तायाखिलेशाय चिटू- पाय गुणात्मने ॥ नमो मूर्तीय सिद्धाय पराय परमात्मने ॥ ३ ॥ देवदेवाय बंद्याय पराय परमेष्ठिने ॥ करें विश्वस्य गोप्ने च तत्संहर्ने च ते नमः ।। ४ ।। इति प्रदक्षिणं कृत्वा ततो देवाय निवेदितं मापणं गृहीत्वा मूर्धिनं कृत्वा उच्चैदेत् ॥ के वैष्णवाः।। के वैषणवाः॥ के वैष्णवाः॥१॥ इत्युच्चैवदेत् ॥ ततः समानाः प्रतिवदेयुः। वयं वैष्णवाः।। वयं वैष्णवाः ॥ वयं वैष्णवाः ॥ इति प्रतिवदेयुः ॥ ततस्तेभ्यः समा- नेभ्यो दविर्दत्वा स्वयं "-ही नमो भगवते वासुदेवाय" इति मंत्रण इदमहममृतं प्राश्नामति माश्य || आचम्य ।। वैदिसमीपमागत्य यज- मानः आचार्यों वा "सिद्धये नमः" इत्यग्नौ आज्यं जुहुयात् ॥ इन्द्राय नमः" इति आत्मानमभिमंत्र्य ॥ स्थापितदेवताना- मुत्तरपूजनं कुर्यादिति ॥ एवं स्थापितदेवतानामुत्तरपूजनादिप्रणीता- १ दुग्धे पाचिततंडुलाः । २ आठ भाठ पगलांचार दिशामां भरवां । ३घे हाथ बडे पकडीने प्रापणना पात्रने मस्तक पर राखg । तत ·३४४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका विमोकान्त फर्म ( १६९-१८८) कुत्ता " गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ०" इति अग्निं विसृज्य तात्यदेवता विसर्जयेत् ।। इति होमविधिः ॥ ततः प्रधानदेवतादिकं पूजयेत् ।। यया मंडपसमीपमागत्य शुभा- सने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य गणपति गोर्यादिकं च पंचोपचारः संपूज्य || "लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः" इति मंत्रेण गंधं पुष्पं धूपं दी नैवेद्यादिकं समर्प्य ॥ महानीराजनं कृत्वा पुष्पांजलि समयॆ मार्थयेत् ॥ ततो जलमादाय अनया पूजया श्रीसूर्यमण्डलान्तर्वतिजगद्वीजयीलक्ष्मी नारायणी प्रीयेताम् ।। तत आचार्यादिपूजनं दानादिकं च कुर्यात् ।। ॥ आचार्यादिपूजनं दानविधिश्च ॥ ॥ जलमादाय ।। अयेत्यादि० कृतस्य शुक्लकृष्णैकादशीव्रतोद्या- पनाख्यस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्यमाचार्यादीन वस्त्रतांबूलदाक्षिणा. दिभिः पूजयिष्ये ॥ आचार्य संपूज्य दक्षिणादिभिः प्रतोप्य ब्रह्माणं संपूजयेत् ॥ आचार्याय श्वेतां सवत्सां सालंकारा गांवा गोनिष्क्रयभूतं द्रव्यं दद्यात् ॥ ब्रह्मणे अनडुनिष्क्रयीभूतं द्रव्यं दद्यात् ।। कृतस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थं ताम्रपानं रुद्रदैवतं तिलपूरितं कांस्यपात्रं घृतपूरितं सूर्यदैवतं च ताम्रपात्रं वरुणपूरितं वरुणदेवतं च (कस्मचिबाह्मणाय) तुभ्यमई संमददे ।। एवं पदानं सुखशय्यादानं उमामाहेश्वरवस्त्राणि छत्रोपानदानं छायापात्रदानं च दद्यात् ॥ (ततो यजमानः पविंशति- संख्याकान ब्राह्मणान् सपत्नीकान् केशवादिपड्विंशतिदेवतास्वरूपान विभाव्य केशवादिपूर्वोक्तनामभि. पृथक् पृथक् यथाविभवं संपूज्य संभो- ज्य भोजनोत्तरं तेभ्यः सौभाग्यवत्रदक्षिणायुतानि पविंशविवंश- पात्राणि तथा च पविंशतिकुंभान् दद्याद )॥ (तपया) हस्ते जल. पाढाय-कृतस्य कर्मणःसांगतासिद्धयर्थ इमानि पड्विंशतिवंशपानाणि स- ·एकादशीव्रतोद्यापनप्रयोगः ३४५ दक्षिणानि च पड्विंशतिकुंभान् पक्वान्नपूरितान् वस्त्रतांबूलदक्षिणादिस- हितान् नानागोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सपत्नीकेभ्यो विभज्य विभज्य यथा- काले दास्ये । दानमंत्रः"पक्वान्नपूरितान् कुंभान् दक्षिणावस्त्रसंयुतान्।। ददामि द्विजवर्याय श्रीकृष्णः प्रीयतामिति ॥ ततो दक्षिणासंकल्पः॥ जलमादाय ॥ अद्येत्यादि० कृतस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थं कृतेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथोत्साहं दक्षिणां दास्ये ॥ इति संकल्प्य तेभ्यो दक्षिणी दद्यात्। ग्रामणभोजनसंकल्पाजलमादाया|अद्येत्यादिकृतस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थं यथासंख्याकान् ब्राह्मणान् सुवासिनीबटुकान्कुमारिकाः पड्विंशतिदांपत्यानि चायाई वा यथाकाले भोजयिष्ये ॥ ततो मंडल- दानम् ॥ जलमादाय ॥ अयेत्यादि । कृतस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थं इदं मंडलं सोपस्करं लक्ष्मीनारायणप्रतिमासमन्वितं महाविष्णुप्रीतये आचार्याय तुभ्यमहं संप्रददे ।। इति संकल्प्य आचार्याय दद्यात्दानोपरि दक्षिणां च दद्यात् ॥ भूयसीदक्षिणासंकल्पः ॥ अद्येत्यादि० तिथी कृतकर्मणि न्यूनातिरिक्तदोषपरिहारार्थं नानागोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूय- सीदाक्षिणां दास्ये इति दत्त्वा तेभ्य आशिपो गृहीत्वा अक्षतान् गृहीत्वा- "यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय मामकीम्।। इष्टकामसमृद्धधर्थ पुनरा- गमनाय च ॥१॥" देवाः स्वस्वस्थाने गच्छत || शुभे कर्मणि धुन- रागमनमस्तु ।। इति देवता विसृज्य ततः प्रधानकलशोदकमेकस्मिन् पात्रे गृहीत्वा यजमानं सपत्नीक "सुरास्त्वा०॥ इत्यादिपूर्वोक्तमः(पृष्ठ२६) अभिपिंचेत् ॥ ततः स्नातो यजमानः प्रार्थयेत् ॥ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु ॥ न्यून संपूर्णतां याति सद्यो वंदे युतम् ॥ १ ॥ प्रमादाकुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् ॥ स्मरणा- देव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥ २ ॥ जपच्छिद्रं तपश्छिद्रं ·१४६ तोर्यापनचन्द्रिका यच्छिद्र व्रतकर्मणि ।। पूर्णं भवतु हच्छिद्रं ब्राझंणानां प्रसादतः ॥३॥ इति संपाच॑ ।।अच्छिद्रं भवतु ते व्रतमिति ब्राह्मणाः प्रतिवदेयुः। ततस्तान्नमस्कृत्य इष्टजनैः सह मुंजीत ॥ इति ॥ ॥ इति शुक्लकृष्णकादशीव्रतोद्यापनविधिः ॥ ॥ अथ तुलसीविवाहप्रयोगः ॥ "अथ प्रयोग तुलसीविवाहदिने मातर्नित्यकर्म समाप्य पूर्ववत् मंडपादिकं कुर्यात् । ततः शुभासने उपविश्याचम्य शांतिपाठपठनपूर्वक १ तुलसीविवाहविधिः रामार्चनचन्द्रिकायां द्वादश्यामुक्तः। तुलसी विवाहस्य नवम्यादिदिनत्रये एकादश्यादिपूर्णिमान्ते यत्र कापि दिने कार्तिकशुक्लान्तर्गतविवाहनक्षत्रेषु वा विधानात् पूर्वरानी कार्यः ।। प्रयोधोत्सवात् पृथक् चिकीर्षायां कालान्तरे या कार्यः ॥ विष्णुयामले || आदावेवाथ तुलसी बने वा स्यगृहेऽपि या ॥ मासमात्रेण संवर्य ततो यज्ञनमारमेत् ॥१॥ सौम्यायने प्रकर्तव्यं गुरशुक्रोदये तथा ॥ अथवा कार्तिक मासि भीमपंचदिनेऽपि वा ।। २ ।। वैवाहिकेपु प्रक्षेषु पूर्णिमायां विशेषतः ॥ मंडपं कारयेत्तर कुंडघेद्यौ विवाहवत् ॥ ३ ॥ ब्राह्मण देशिक चैव चतुरश्च तथात्विज्ञः ॥ ग्रहय पुरस्कृत्य मातृणां यजनं तथा ॥ ४॥ कृत्या नान्दीमुखधाद्धं सौवर्ण स्थापयेद्धरिम् ।। कृत्वा तु रौप्य- तुलसी लग्ने हस्तमिते रवी ॥५॥ संपूज्यालंकृतां तां च प्रदधाद्विधितो हरेः॥ साधुमुच्चारयेत्पूर्वं त्वं सोम विधरं तथा ॥६॥ ये तीर्थानीतिमन्त्रेण • पादप्रक्षालन तथा ॥ ये वृक्षेप्वितिमन्त्रेण अर्घ दद्याद्यथाविधि ।। ७ ॥ मधुबातेत्यूचेनैव मधुपर्फ समर्पयेत् ॥ वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य फाय फामदु. घेति च ॥ ८॥ यज्ञोपवीतीमन्त्रेण ब्रह्मसूत्रं समर्पयेत् ॥ वैयाघ्रपादगोत्राय वासुदेववराय च ॥ ९॥ जातूकर्ण्यसगोनां तां तुलसी च समर्पयेत् ।। एवमेव तुलस्याश्च वस्त्राभरणानि दापयेत् ॥ १०॥ आदाय माधवं विष्णुं तुलस्याः सन्निधौ न्यसेत् ॥ आज्यं ददाति मन्त्रेण करग्रहो

·तुलसीविवाहप्रयोगः
३४७
देवब्राह्मणान् नमस्कृत्य सुमुखश्वेत्यादि पठित्वा । जलमादाय-अयेत्या-
दि० तिथौ ममात्मनः सर्वविविधपातकशमनपूर्वकं पुत्रपौत्रायनविच्छिन्न-
सन्ततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयद्वारासदीष्टसिद्धयर्थं श्रीमहा-
विष्णुप्रीत्यर्थं तुलसीविवाहं करिष्ये। तदंगभूतं निर्विघ्नतासिद्धयर्थ
गणपत्तिपूजन स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं बसोारा नान्दीश्राद्ध
आचादिवरणं दिनक्षणं पंचगव्यकरणं भूमिपूजनमग्निस्थापनं नवग्रह-
स्थापनपूजनादीनि करिष्ये ॥ इति संकल्पयेत् ॥ तत्रादौ दिनक्ष-
गादि आचार्यवरणादि (पृ. ६-४५) कर्म कृत्वा अग्निप्रतिष्ठापनादि
ग्रहहोमान्तं (पृ. १४१-१६४ ) कर्म कुर्यात् ।।
ततः सूर्यास्तसमये तुलस्या आलवालपरितो मंडपं कृत्वा
विवाहवत्तत्र तुलसीपुरतो बेदी कृत्वा तुलस्या हरिद्वारोपणादि कृत्वा वेद्या
सर्वतोभद्रमंडलं पूरयित्वा तस्मिन्मण्डले ब्रह्मादिदेवान् (पृ.९९-१०७)
मूलमन्त्रेणावाह्य पंचोपचारैः संपूज्य मध्ये ताम्रमयकलशं पूर्णपात्रान्त
कृत्वा स्थापयेत् । ततो इमं विष्णुं विष्णुमन्त्रेण रौप्यमयीं तुलसी च
तुलसि श्रीसखि सौम्ये पापहारिणि पुण्यदे ॥ नमस्ते नारदनुते
नारायणमनः प्रिये ॥१॥” इति मंत्रेण स्थापयेत् ॥ ततस्तुल-
सीविवाहांगतया ( पुरुपसूक्तेन ) महाविष्णुपूनां तुलसीपूजा व
विधीयते ॥ ११ ॥ कर्तव्यश्च ततो होमो विशेपाद् विधिपूर्वकम् ।।
आचार्यों वेदिकाकुण्डे जुष्याच्च नवाहुती ॥ १२॥ यजमानःसपत्नीका
सहामात्येश्च गोत्रजै ॥ प्रदक्षिणां प्रकुर्वीत चतस्रो विष्णुना सह ॥१३॥
पठेयुः शातिकाध्यायं तथा घेणवसंस्तवान् ॥ गायन्तु मंगल नार्यों
मेरितूर्यादिनि स्वने ||१४|| तां पीठ घतथा शय्यामाचार्याय निवेदयेत्॥
कत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्यात्सदन्नै मोजयेद् द्विजान्।१५/एव प्रतिष्ठितां देवीं
विष्णवे यः समर्पयेत्॥ आजन्मादर्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशय ॥१६॥

·३४८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका करिष्ये ॥ इति संम्ल्प्य तत्रादौ न्यासान कुर्यात् ॥ यथा-नं पादाभ्यां नमः । मों जानुभ्यां । भं कटिभ्यां । गं नाम्यैः । वं हृदयाय० वाहुभ्यां 1वां कंठायासुं मुखाय० । दें नेत्राभ्यां वा ललाटाय०। यं भूने।। एवं न्यासान्कृत्वा श्रीमहाविष्णुदामोदरं च श्रीदेवी तुलसीमावाहयामि । इत्यावाद्य ॥ " श्रीमहाविष्णवे दामोदराय श्रीतुलस्यै देव्यै च नमः" इति मूलमंत्रेण आसनमित्यादि स्नानान्ते मंगलवाद्यैः सुगंधितैलहरिद्राभ्यां नागवल्लीदलगृहीताम्यामुष्णोदकेन च मंगलस्नानं विष्णवे तुलस्यै च सुवासिनीभिः कारयित्वा स्त्रयं वा दत्वा पंचामृतस्नानं समर्प्य शुद्धोदकेनाभिपिच्य वस्त्रयज्ञोपवीतचंदनं दत्वा ॥ तुलस्यै हरिद्राकुंकुमकंठसूत्राद्यलंकारान्दत्वा पुष्पादिमंत्रपुष्पा- जलिपर्यन्तं द्वयोः पूजनं कार्यम् ।। " अथ घंटादिवायघोपेण देवं भवो- धयेत् " ब्रह्मेन्द्ररुद्राग्निवरसूर्यसामादिीभवदित चंदनीय । बुध्यस्व देवेश जगन्निवास मंत्रप्रभावेण सुखेन देव ॥१॥ इयं च द्वादशी देव प्रबोधार्थे विनिर्मिता । त्वयैव सर्वलोकानां हितार्थे शेषशायिना॥२॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविंद त्यज निर्दी जगत्पते । त्वयि सुप्ते जगत्सुप्तमुत्यिते चोत्थितं जगत् ॥ ३ ॥ (एवमुत्याप्य)। गता मेघा वियच्चर निर्मल निर्मला दिशः । शारदानि च पुष्पाणि गृहाण मम केशव ॥ ४ ॥ इति मंत्रेण पुष्पांजाल दद्यात् ॥ इति ।। अथाचारातुलसीसंमुखां श्रीकृष्णप्रतिमा कृत्वा गोधूललगे मध्येऽन्तःपटं धृत्वा विवाहवन्मंगलाष्टरपधान पठित्वाऽन्तःपट निः- १ या दृष्टा निसिलाघसगशमनी स्पृष्टा वपुः पाविनी रोगाणाम- भिवदिता निरसनी सिक्ताऽन्तकमासिनी ॥ प्रत्यासक्तिविधायिनी भग- चत कृष्णेन संरोपितान्यस्ता त्वचरणे विमुकिफलदातस्यै तुलस्यै नम || ·तुलसीविवाहप्रयोग ३४९ सार्य अक्षतपक्षेपं कृत्वा सुप्रतिष्ठितमस्तु । ततो मधुपर्फे (पृ. ३९-४३) पूर्वोक्तरीत्या कुर्यात् ॥ अथ गोनोच्चारः।-व्याघ्रपादसगोत्रस्य व्याघ्रपादगर्गवशिष्ठति त्रिप्रवरस्य देवमीढवर्मणः प्रपौत्राय । व्याघपादस- गोत्रस्य व्याघ्र० त्रिप्र० देवशूरसेनवर्मणः पौत्राय । व्याघ्रपादस- गोत्रस्य व्याघ्र० त्रि०म० वासुदेववर्मणः पुत्राय वालकृष्णनाम्ने वराय ॥ आलंवायनस (वा जातुकर्ण्यस ) गोत्रस्य आलम्बायन- देवलगौतमेतित्रिप्रवरस्य विश्वकारचर्मणः मपौत्रीम् । आलंबायनसगो- त्रस्य आलम्वा० त्रिप० दक्षप्रजापतिवर्मणः पौत्रीम् । आलंवायनस- गोत्रस्य आलम्बा त्रिम ईश्वरवर्मणः पुत्रीं तुलसीनाम्नी कन्याम् ( वरमालामारोपयेत् ) ॥ ततः संकल्पः । श्रीमद्भगवतो. तिथौ मम समस्तपिता निरतिशयानंदब्रह्मलोकायाप्त्यादितुलसीवनकल्पोक्त- फलावाप्तये आत्मनः श्रेयसे यदुनाथवर्मणे वराय यदुवंशकुलतिलपाय ब्रह्मादिवंदितचरणकमलाय तुलसीनाम्नीमिमां सर्वलक्षणसंयुक्तां धर्मा- र्थकाममोक्षावाप्तिकामोऽहं मया संवर्धितां यथाशक्यलंकृतामिमा तुलसी देवी व्याघ्रपादसगोत्राय दामोदराय श्रीधराय वराय तुभ्यमह संप्रददे। इति देवपुरतः साक्षतं जलं क्षिपेत् ॥ ततः "श्रीमहाविष्णुः प्रीयताम्" इत्यरत्या इमां देवीं च गृह्णातु भवानिति वदेत् ।। तत उभयोः कंकणं बद्ध्वा तुलस्याः देवहस्तस्पर्श कृत्वा । ददातु पतिगृह्णात्विति अन्येन वाचयेत् ॥ यजमानः प्रार्थयेत्-देवी कनकसंपन्नो कनकाभर- गैर्युताम् । दास्यामि विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मलोकजिगीपया॥१॥ त्वं देवि मेऽग्रतो भूयास्तुलसि देवि पार्थतः ॥ देवि त्वं पृष्ठतो भूयास्त्वदाना- मोक्षमाप्नुयाम् ॥२॥ कृतैतहानमातिष्ठासिद्धयर्थमिमा दक्षिणां तुभ्यमई संमददे ॥ देवपुरतो दक्षिणामर्पयेत् ॥ इति तुलसीदानसंकल्पः॥

·प्रतोद्यापनद्रिका ततः कृतैतत्कर्मणः सांगतासिद्धयर्थ पुण्याहवाचनं करिष्ये इति संकल्प्य पूर्ववत् (पृ. १९-२७) पुण्याहवाचनं कुर्यात् ।। तत आचार्यः स्थंडिले पंचभूसंस्कारपूर्वकमान प्रतिष्ठाप्य । (पृ. १४९-१५२) दक्षिणतो ब्रह्मासनादिवहिपूजनान्तं कर्म (पृ. १५९-१६२) कृता प्रधानहामं कुर्यात् ॥ तत्रादौ आधारावाज्यभागौ हुत्वा पूर्वोक्ता नवाहुतीः (पृ.१७०-१७१) जुहुयात् ।। ततो वैष्णवहोम:-" ही विष्णवे नमः" इति मूलमंत्रेण “ ही नमोभगवते केशवाय नमः" इति त्रयोदशाक्षरमंत्रेण वा एककामाज्याहुविं दद्यात् ।। ततः केशवादिदेवानुदिश्यैकैकामाज्याहुतिं दद्यात् ।। तद्यथा- केशवाय० । नारायणाय माधवाय ! गोविंदाय त्रिविक्रमाय०। मधुसूदनाय० वामनाया श्रीपराया हपीकेशाय। पमनाभाय० । पद्महस्ताय०। जगद्वीजायक दामोदराय। उपेन्दायावामुदेवायला अनिरद्धाय० अच्युताय अनन्ताय गदिने० चक्रिणे। विष्वक्से- नाय वैकुण्ठायाननार्दनाय पुंडरीकाक्षाय० स्वयंभुवे मुकुन्दाय० अधोक्षजाय | नाथाय०। निरंजनाय निर्विकल्पाय| ज्योतिपे। निर्मलाय०विमलाय भुजंगशयनाय शेपाय शंखाय० चक्राय गदाय०। पद्माय० नंदाय० । गरुडाय० ॥४१॥ इतिवैष्णवहोमः ।। तत आज्येन "अग्नये म्बिष्टकृते नम इदमग्नये स्विष्टकृते न मम" इति प्रधानहोमः । ततः सपत्नीकः सगोत्रजः सामात्यो यजमानवतस्रः प्रदक्षिणाः कुर्वीत ॥" नमो देव्य महादेव्य शिवायै सततं नमः॥ नमः प्रकृत्ये भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ इति मंनेण सप्तपदी कृत्वा । शांतिमूक्तं पठित्वा । तूर्यादियोपपूर्वकं यथाविभवं १संक्षेपमा तुलतीविवाहपरवोहोयतोहोमन करयोएम धर्मसिधुमाछे "" ·तुलसीविवाहप्रयोगः विष्णुं तुलसी च संपूजयेत् ॥ तद्यथा-अयेत्यादि० तिथौ प्रा- रब्धस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थं महाविष्णुपूजां करिष्ये ।। तनादी पूर्ववत् न्यासान्कृत्वा । " श्रीमहाविष्णवे दामोदराय नमः" इति मंत्रेण ध्यानादिदक्षिणान्तं पूजनं कुर्यात् ।। अनया पूजया महा- विष्णुः प्रीयताम् ॥ ततः प्रारब्धस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थं तुलसी- पूर्जा करिप्ये ।। तत्रादौ तुलसीन्यासः-(मूले) ऋग्वेदाय (मध्ये) यजु- वेदाय (शाखापर्णेपु) सामवेदाय। (क्षमूले) ब्रह्मणे । (मध्ये) हरये। (शाखायां) रुद्राय०। (शाखाग्रे) इंद्राय० (त्वचायाँ) सूर्याय (नासिकयो)यमाय०(हदितत्त्वपनाय०(वामपा) वायवे (दक्षिण- पाश्चे) अश्विभ्यां०(सर्वांगेपु)शिवाय०(हृदि)आत्मने० प्राणागवाहित- देवेभ्यो नमः ॥ एवं न्यासं विधाय पूजनमारभेत ॥ध्यान-ध्यायामि तुलसी देवी श्यामां कमललोचनाम् ।। प्रसन्नां पद्मकल्हारवराभयच- तुर्भुजाम् ॥ १॥ किरीटहारकेयूरकुण्डलादिविभूपिताम् । धवलांशुक- संयुक्ता पद्मासननिपैदुपीम् ॥२॥ इति ध्यात्वा । भगवत्यै तुलस्यै० आवाहनं सम०॥ विष्णुवल्लभायै० आसनं सम० ॥ सर्वदेवमयायैः पाचं सम० ॥ सर्वतीर्थमयाय० अर्घ सम० ॥ दैत्यान्तकृत्प्रियायै। आचमनीयं सम० ॥ सर्वलोकहितायै० स्नानं समा महालक्ष्मीसहो- दरायै० वस्त्रं सम० ॥ महादेव्य० गंधं सम० ॥ रमावासाय० पुप्पं सम| वृन्दाय. सौभाग्यद्रव्याणि सम०॥ अभीष्टदाय० धूपं सम०॥ पापहारिण्यैः दीपं सम०॥ भगवत्य० नैवेद्यं सम० ॥ अमृतरूपिण्य० पूनासाफल्यार्य दक्षिणां सम० ॥ ततस्तुलसीयुताय विष्णवे महानी- राजनं कृत्वा मंत्रपुष्पांजलिं दत्वा ॥ अनया पूजया तुलसीदेवीसहित- महाविष्णुः प्रीयताम् ॥ कृतस्य तुलसीविवाहारयस्य कर्मणः सांग- ·३५२ व्रतोद्यापनचंद्रिका तासिद्धयर्थ गोनिष्क्रयीभूतं द्रव्यमाचार्याय तुभ्यमई संप्रददे ॥ कृतस्य तुलसी० अनडुनिकायीभूतं द्रव्यं ब्रह्मणे तुभ्यमई संपददे ॥ वृतेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां दद्यात् ॥ कृतस्य० यथासंख्याकान्ब्राह्मणान्सुवा- सिनीः कुमारिका वटुकान्मोजायिष्ये । तेभ्यो दक्षिणां दत्वा आशिपो गृहीत्वा मातृणामग्नेश्च विसर्जनं कुर्यात् ।। इति तुलसीविवाहविधिः॥ ॥ अथ वैकुण्ठेचतुर्दशीव्रतम् ॥ कार्तिकशुक्लचतुर्दश्या वैकुण्ठ चतुर्दशीव्रतम् ॥ सा च अरुणो- दयवती ग्राह्या ॥ उपवासस्तु पूर्वदिने ॥ मासे वै हेमलंबाख्ये मासे श्रीमति कार्तिके ॥ शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामरुणोदयसंभवे ॥ १॥ महा- देवतिथौ ब्राझे मुह मणिकर्णिके ।। स्नात्वा विश्वेश्वरो देव्या विश्वे- श्वरमपूजयत् ।।२।। संक्षेपं ज्योतिपस्तस्य प्रतिष्ठाख्यं तदाऽकरोत् ॥ स्वय- मेव तदात्मानं चरन्पाशुपतव्रतम् ॥ ३॥ ततः प्रभाते विमले कृत्वा पूजा महद्भूताम् ॥ दंडपाणेर्महानाम्नि वनेऽस्मिन् कृतपारणः ॥४॥ श्रीमद्भवा- 'नीसदनं प्रविश्येदमनुत्तममिति"॥५॥ अन्यच्च ।। 'पूर्वराने तु ते पूजा कर्तव्या सर्वजातिभिः ॥ उपवासं दिवा कुर्यात्सायंकाले तवा (शिवार्चनम् ॥१॥ पश्चान्ममा( विष्ण्य )र्चनं कार्यमन्यथा निष्फलं भवेत् ।। ग्राह्या तु हरिपूजायां रात्रिव्याप्ता चतुर्दशी ।।२।। अरुणोदय- वेलायां शिवपूजा समाचरेत् ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्या हरिहराबु- भौ ॥३॥ भाप्त कालियुगे घोरे शौचाचारविवर्जिते ।। सहस्रकमलैः कृष्णः कृत्तवान् शिवपूजनम् ॥४॥ एकन्पूने नेत्रपा समप्निं सुदर्शनम् ।।५।। ।। इति वैकुण्ठचतुर्दशीनतम् ॥ १विशेषो प्रतराजे द्रष्टव्य:

·कार्तिकमासोद्यापनम् ॥ अथ त्रिपुरोत्सवः॥ तत्रादौ-कार्तिक्या पौर्णिमायां तु कुर्यात् त्रिपुरमुत्सवम् ॥ दीपो देयोऽवश्यमेव सायंकाले शिवालये ॥ स च प्रदोपव्यापिन्या कार्यः । तस्मिन् दिने सर्वदेवैर्दीपा दत्ता हराय च ॥ सर्वथैव प्रदेयो- ऽस्यां दीपस्तु हरितुष्टये ॥ विंशतिसप्तशतकसंमिता (७२० दीवेट ) दीपवर्तयः ॥ दददीपं पौर्णमास्यां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ पर्णिमास्या तु संध्यायां कर्तव्यस्त्रिपुरोत्सवः ॥ दद्यादनेन मंत्रेण मदीपांश्च सुराल. ये ॥ दीपमंत्रः॥" कीटाः पतंगा मशकाच वृक्षा जले स्थले ये विचरन्ति जीवाः ॥ दृष्ट्वा प्रदीपं न च जन्मभागिनो भवन्ति नित्यं श्वपचा हि विप्राः" इति दीपमंत्रः ॥ कार्यस्तस्मात्पौर्णिमायां त्रिपु- रस्य महोत्सवः ॥ कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः कुर्यात्स्वामिदर्शनम् ।। सप्तजन्मभवेद्विमोधनाढ्यो वेदपारगः ॥ कार्तिक्यांतु पोत्सगं कृत्वा नक्तं समाचरेत् । शैवं पदमवाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् ।। इति त्रिपुरोत्सवः ।। ।। अथ कार्तिकमासोद्यापनम् ।। " अथोद्यापन विधि 11-अधोर्जवतिनः सम्यगुधापनमि- होच्यते ॥ कृते उद्यापने सांग व्रतं भवति निश्चितम् ।। ऊर्जशुक्ल- चतुर्दश्यां कुर्यादुधापनं व्रती । तुलस्या मूलदेशे तु सर्वतोभद्रमेवच ।। तस्योपरिष्ठात्कलशं पंचरत्नसमन्वितम् ॥ पूजयेत्तत्र देवेश सौवर्ण गुर्वनुज्ञया ॥ रात्री जागरणं कुर्याद्गीतवाद्यादिमंगलैः । ततस्तु पौर्ण- मास्यां वै सपत्नीकान् द्विजोत्तमान् ॥ विशन्मितानकं वा स्वश- व.चं.२३ ·३५४ ब्रतोधापनचंद्रिका स्या विनिमंत्रयेत् । अतो देवा इति द्वाभ्यां होमयेचिलपायसम् ।। ततो गां कपिला दद्यात् पूनयेद्विधिवद् गुरुम् ॥ एवमुद्यापनं कृत्वा सम्यग्नतफलं लभेत् ॥ परी तु पौर्णमास्यत्र यात्रायां पुष्करस्य च (इह लोके पुष्करस्य यानायां पौर्णमासी श्रेष्ठा )|| वरान् दत्त्वा (पर्णि- मास्यै ) यतो विष्णुमत्स्यरूपोऽभवत्ततः ॥ तस्यां दत्तं हुतं जप्तं तद- सय्यफलं स्मृतम् ।। कार्तिक्या पौर्णमास्यां तु विष्णुं नीराजयेत् सदा ॥ पदोपसमये राजन् न स दारिद्यमाप्नुयात् ॥ न कार्तिकसमो मासो विष्णुसंतुष्टिकारकः ॥ स्वल्पलेशर्विष्णुलोकप्राप्तिकृन्नापरो भवेत् ॥ इति कार्तिकमासोद्यापनम् ।। ।। इति कार्तिकमासकृत्यम् ॥ ॥ अथ मार्गशीर्षमासकृत्यम् ॥ अत्र धनुःसंक्रान्तौ पराः पोडश नाड्यः पुण्याः ॥ मार्गशीर्ष. शुक्लपंचम्या नागपूजा दाक्षिणात्याना प्रसिद्धा । इयं पष्ठीयुता ग्राह्ये- त्यादि ॥ मार्गशीर्षपष्ठी चंपाषष्ठी महाराष्टेषु मसिद्धा । इयमेव स्कंदपष्ठी सा पूर्वा ग्राद्या । अत्र तिथिथे यस्मिन्दिने रविवारभौमवारशततारका- वैधृतीनां मध्येऽधिकर्योगः सा पूर्वा परा वा मुहूर्तत्रयव्यापिनी ग्राह्या॥ दिनयेऽपि योगाभावे परैव त्रिमुहूर्ता ग्राह्या ।। विशेपम्तु व्रतराजे ॥ अथ सप्तम्यां सूर्यप्रतं तद्विधिः कौस्तुभे ॥ मार्गशुक्लत्रयोदश्याम् अनंगरयोदशीव्रतं तत्र अनगस्य पूजा कार्या ॥व्रतराजे विधिद्रष्टव्यः।। मार्गशीर्षपूर्णिमायो द्वात्रिंशीपूर्णिमावतम् । सा मध्याह्वव्यापिनी माझा । तत्र महादेवस्य पूजनं कार्यम् ॥ विधिस्तु व्रतराजे द्रष्टव्यः ।। मुगशीर्षयुत्तायां पौर्णमास्या लवणदानेन सुंदररूपताप्राप्तिः । - ·श्रीदत्तात्रेयपूजनावाधा ३५५ ॥ श्रीदत्तात्रेयपूजन विधिः॥ मार्गशीर्षपौणमास्यां दत्तात्रेयोत्पत्तिः । इयं प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या । तत्मयोगः प्रयोगरत्नकौस्तुभादौ विशेपेण ज्ञेयः ।। कृतनित्यक्रिया सपत्नीको यजमानः शुभासने प्राङ्मुख उदङ्मुखो वोपविश्य आचम्य प्राणानायम्य (हीं नमो भगवते दत्तात्रे- याय) इति त्रिः पठित्वा । या श्रीः स्वयं०। श्रीमन्महागणा०। सुमुख- श्रक० । इति शांतिपाठनपूर्वक देवब्राह्मणान् नमस्कृत्य हस्ते जलमा- दाय अद्येत्यादि० तिथौ ममाखिलपापपूर्वक धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विध- पुरुषार्थसिद्धयर्थं ( पुत्रपौत्रायनवच्छिन्नसंततिस्थिरलक्ष्मी कीर्ति- लाभशत्रुपराजयद्वारा सदभीएसिद्धयर्थं) योगीश्वरश्रीभगवदत्तात्रेय- प्रीत्यर्थ सकलफामनासंसिद्धयर्थं ज्ञानेश्वर्यमाप्त्यर्थ (श्रीदत्तात्रेयजन्मो- स्सवानिमित्तं श्रीगुरुदत्तात्रेयपूर्णिमायो) श्रीगुरुदत्तात्रेयपूजनमई करिष्ये।। पुनर्जलमादाय-तदङ्गत्वेन दिनक्षणं कलशार्चनं दीपपूजनं पुण्याह- वाचनम् ( मातृकापूजनं वसो(रामायुष्यमन्त्रजपं नान्दीश्राद्धम् ) आचार्यादिऋत्विग्वरणं सर्वतोभद्रमंडले अष्टदले वा देवतास्थापनं प्रधान- देवताश्रीदत्तात्रेयस्थापनं पूजनं च करिष्ये ।। इति संकल्प्य दिग्रक्षणा- याचार्यादिवरणान्तं कर्म (पृ.६.४५) कृत्वा सर्वतोभद्रमण्डलदेवता- स्थापनं (पृ.९९-१०१) कृत्वा तेषां पूजनं कृत्वा तदुपरि विश्वाधारासी- त्यादिना सुसंस्कृतं कलशं तदुपरि सौम वस्त्रं प्रसार्य तत्र चन्दनादिना (त्रिकोणपदकोणाटद्वादशात्रचतुर्दशासपोटशारभूमंदिर- विशिष्ट यन्त्र वा ) अष्टदलं विलिख्य तत्र यन्त्रदेवता आवाहयेत् ।। (पृ.३३०)मध्ये "श्रीदत्तात्रेयाय नम: दत्तात्रेयमावाहयामि स्थापयामि" ·३५६ प्रतोद्यापनचन्द्रिका इत्यादि वक्तव्यम्।। एवं यन्त्रदेवतास्थापन(३३०) दत्तात्रेयमृतेरन्युत्तार- णपूर्वकमाणप्रतिष्ठा (३३१-३२) कृत्वा मंडकादिपीठदेवता (पृ.३३२) आवाह्य पूजयेत् ।। ततः प्रधानदेवं श्रीदत्तात्रेय स्थापयेत् ।। तत्र प्राक् जलमादाय अद्येत्यादि० तियों मधानदेवतापूजनकर्मा- धिकारार्थ तिलकतुलसीपालाधारणपूर्वकं शंखघंगपूजन करिष्ये । इति संकल्प्य (पृ.१११-११३)तिलकादिधारण शंखघण्टार्चनं च कुर्यात्।। ततः केशवादिन्यासान् (पृ.३३५-३६) कुर्यात् ।। ततो भूशुद्धयादिन्यासादिसहितपात्रासादनं कर्तव्यं चेत् (पृ. ११४-१३६) कर्तव्यम् ॥ ततो राजोपचारपूजां कुर्यात् ॥ ॥राजोपचारपूजा ॥ दत्तात्रेयध्यानम् ।। विभुर्नित्यानंदः श्रुतिगणशिरोवेद्यमहिमा यतो जन्माघस्य प्रभवति स मायागुणवतः ।। सदाचारः सत्यो जयति पुरु- पार्थैकफलदः सदा दत्तात्रेयो पिहरति मुदा ज्ञानलहरिः॥१॥ अन्तर्यामिणमेकमव्ययमन ज्ञानप्रदं मुक्तिद भक्तेभ्योऽभयदं दिगंबरतनुं सर्वत्रगं निर्गुणम् ।। योगीशं भवसिंधुतारकमतिज्योतिःस्वरूपं पर ध्याये दत्तवरं सदत्रितनयं भक्त्या वरेण्यं विभुम् ।।१॥ ब्रह्मानन्द परमसुखद केवल ज्ञानमूर्ति द्वन्द्वातीत गगनसदृश तत्व मस्यादिलक्ष्यम् । एक नित्य विमलमचल सर्वधीसाक्षिभूत भावातीतनिगु. णरहित सद्गुरु त नमामि ॥१॥ आनन्दमानन्दकर प्रसन्न शानस्वरूप निजयोधरूपम् ।। योगीन्द्रमोड्य भवरोगवैद्य श्रीसहरु नित्यमहं नमामि ॥२नमो गुरुभ्यो गुरुपादुकाभ्यो नम परेभ्यो परपादुकाभ्य || आचार्य सिद्धेश्वरपादुकाभ्यो नमोऽस्तु लक्ष्मीपतिपादुकाभ्य ॥ ३ ।। १ यन्त्र न कृत चेद्यन्नदेवतावाहनपूजन न कर्तव्यम् ॥ २ अन दत्तात्रेयपूजाधिकारसिद्धयर्थम् इति वक्तव्यम् ॥ ३ दत्तात्रेयपूजन फरिष्ये।। दत्तात्रेयकलशपात्राधारायेत्यादि वक्तव्यम् ॥ ४ प्रन्यकाररचितेय पूजा ।।

·श्रीदत्तात्रेयपूजन विधि, इति ध्यात्वा पूजनादिकं कुर्यादिति । आवा०-तेजोमयं दिव्यवधरं ममुं ज्ञानामृतानन्दयुतं वरेण्यम् ॥ आवाहयाम्यत्र सुपूजनार्थ श्रीदत्तदेवं शिरसा प्रणम्प (सहस्र.)॥३॥ भगवते श्रीदत्तात्रेयाय नमः दत्तात्रेयम् आवाइयामि ।। आस०-योगस्थसिद्धासनपद्यमासनं कृत्वा परां सिदिमुपागताय ते ॥ सुशोभनं दत्तवराय दिव्यं दत्तं गृहाणासनमत्र देव (पुरुष)॥४॥ पायम् - सुनिर्मल शीतलवारियुक्तं ह्यष्णोदकं सर्वसुगन्धमिश्रितम् ॥ पादोदकं रौप्यसुपात्रसंस्थितं गृहाण भक्त्या परिकल्पितं ते(एतावा०)।५।। अर्घ्यम्-सुगन्धिपुष्पैः सुफलैश्च संयुतं हिरण्ययुक्त सजले मनोहरम् ।। सुवर्णपात्रस्थमिदं प्रभो मया दत्तं गृहाणामलौकिकं ते (त्रिपादू०)॥६॥ आच०–अनेकतीर्थेभ्य उत प्रयत्नादानीतमच्छं सुसुगन्धयुक्तम् ॥ सुस्वादु देवाचमनार्थमेतज्जलं च तेनाचमनं कुरुष्व (ततोषि०) ॥७॥ मधु०-मध्वाज्ययुक्तं रमणीयमेवं दना समेतं श्रमहारिणं च ।। समर्पितं ते मधुपर्कमेतं गृहाण तेन स्नपनं कुरुष्व (यन्मधु०) ॥ ८॥ पय०-श्रीकामधेनूद्भवमत्र शीतलं देवपिपिच्यादिसुतृप्तिकारकम् ॥ सुयज्ञहेतुः पय एतदेव स्नानार्थमङ्गीकुरु दत्तदेव (पया० ) ॥९॥ दधि०-पयःसमुद्भूतमहो शशिप्रभं सुस्वादु चाम्लं मधुरं सुवासितम् ॥ प्रेम्णामयाऽऽनीतमिदं दधिप्रभो! स्नानं गृहीत्वा कुरु देवदेव (दधिक्रा०) घृत०-सर्वमियं देवजनस्य भक्षणं यज्ञोपयोग्यं नवनीतजातकम् ॥ आज्यं पवित्र ननु दत्तदेव स्नानार्थमानीतमिदं गृहाण (घृतंमि०॥१२॥ मधु०--सर्वोपधीनां परतत्त्वयुक्तं सुधासमं दिव्यमनोहरं परम् ॥ भगवते दत्तात्रेयाय नमः आसनम्, पाद्यम्, समर्पयामि इत्यादिक सर्योपचारेषु वक्तव्यम् ॥ २ वेदोक्तमन्त्रै पूजा फर्तन्या चेत् ( सहस्र०) इत्यादिपुरपसूक्तमंत्रः पूजा कर्तव्या॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका मधु प्रभो स्वादुतरं गृहाण स्नानार्यमेतन्मनसा मयाऽर्पितम् (मधुन्वा०) शर्करा०--इशूद्भवां स्वादुतरां मनोहरां सुपुष्टिदात्री जनतातनूनाम् । सितां मया तेऽर्पितशर्करा प्रभो स्नानं गृहीत्वाकुरु दत्तदेव(अपा६०)१३ गन्धो०-गन्धोदकं शीतलमेतदेव मेम्णा मयाऽऽनीतमतिमकृष्टम् ॥ समर्पितं दत्तवराय तुभ्यं स्नान कुरुष्व त्वमनन देव (गन्धर्व० ॥१४॥ उद्वर्त०-सुचन्दनाक्तं सुसुगन्धयुक्तं सुगन्धितैलेन समन्वितं यत् ।। तदेतदुद्वर्तनमत्र देव दत्तं कुरु स्नानमनेन नाथ (अशु०) ॥ १५॥ ततः "नमो भगवते दत्तात्रेयाय" इति मन्त्रेण पंचोपचार: संपूज्य उत्तरे निर्माल्यं विसृज्य पुनः गन्धाक्षतपुष्पैर्देवं सपूज्य पुरुप- मूक्तन (पृ. ५६-५८) दुग्धमिश्रितजलेन जलधारां पातयनभिषेक कुर्यात् ॥ ततः शुद्धोदकस्नानम् । शुद्धो०-शुद्धोदक स्वच्छतरं पवित्र गंगादिकमार्यनया समाहृतम् ।। भल्या मयातेऽर्पितमेतदेव स्नानं कुरुष्व त्वमनेन देव (तस्माघ शुद्धवा०) वस्त्रो०--शुने स्फुरत्कातियुते वरिष्ठे वस्त्रोपवस्त्रे मनसा मयाऽर्पिते ।। पीताम्बरे ते परिधानयोग्ये दत्ते गृहीत्वा परिधेहि दत्त (तस्मात्र०)॥१७॥ यज्ञो०-वेदोक्तमन्त्रैस्तु सुनिर्मित विभो सुतन्तुभिर्व नवभिः समन्वितम् ।। ब्रह्मादिदेवप्रणवाद्याधिष्ठितं यज्ञोपवीतं परिधेहि दत्त ( तस्माद०)॥१८॥ अलं०--सुवर्णमाणिक्यसुरत्ननिर्मितैराभूपणैर्भूपय देव देहम् ।। मयार्पितर्दत्त गुरो कृपालो योगीश कल्याणमयो कुरुष्व ॥१९॥ माला-माणिक्यमुक्तारुणपद्मरागोरत्नवैडूर्यसुविद्वमैश्च ।। माणिप्रभाभिः समलंकृतां विभो गृहाण मालां गुरुदेवदत्त ।। २० ॥ गन्ध-काश्मीरपाटीरसुचन्दनाकं सौगन्धिकं मण्डनकारकं च ॥ गन्धं सुकर्पूरसमन्वितं प्रभो ज्ञानप्रद त्वं मनसा गृहाण (तंयन०)।२१ ॥

·श्रीदत्तात्रेयपूजन विधिः ३५९ कुंकुम-अनेकगन्धान्वितचारुकुंकुम रक्तं शुभं स्वस्तिकरं जनानाम् ॥ गृहाण चात्रेय सुचन्दनाथ मयाऽपितं ते जगदीश्वराय ॥२२॥ कञ्जलं-कान्त मनोहारि सुकज्जलं शुभं सुगंधसंयुक्तमिदं तु कृष्णम् ॥ गृहाण देवाधिपते त्वदयं नेत्राञ्जनार्थाय मया प्रदत्तम् ॥ २३ ॥ अक्ष-रक्ताततैश्चन्दनकुंकुमाक्तैः कल्याणकृद्भिः सततं जनानाम् ।। करोमि ते पूजनमत्र नाथ गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते (अक्षन)॥२४॥ पुष्पा-पुन्नागजातीचकूलाब्जपुष्पैल्विमवालस्तुलसीसमन्वितैः ॥ श्रीपारिजातादिसमुद्भवैश्च करोमि पूजां भगवन् यहाण (यत्पुरु०)॥२५॥ ॥ अथाङ्गपूजा ॥ वामहस्ते गंधपात्रं गृहीत्वा दक्षिणेनार्चयेत् ।। यथा-दत्तात्रेयाय नमः पादौ पूजयामि ॥१॥ अत्रिसुताय गुल्को पू० ॥२॥ योगिराजाय० जानुनी पू० ॥ ३॥ अनंतदृशे० नवे पू०॥४॥ जनार्दनाय० कटी पू०॥ ५॥ दयानिधये० मे पू० ॥ ६ ॥ कला- निधये नाभिं पू०॥७॥ खंब्रह्मस्वपात्मने० हृदयं पू० ||८|| अरण्य- वासकाय० कण्ठं पू० ॥ ९॥ सोमभ्रात्रे वाहू पू० ॥ १० ॥ कर्म- साक्षिणे० मुखं पू० ॥११॥ विश्वम्भराय० जिहां पू० ॥ १२ ॥. सनातनाय० दन्तान् पू० ॥ १३ ॥ ज्ञानिने नमः नेत्रे पू० ॥१४॥ त्रैलोक्यमोहनाय ललाटं पू०॥१५|| आनन्दमूर्तये०शिरः पू०॥१६॥ श्रीपादवल्लभाय० सर्वाङ्गं पू० ॥ १७ ॥ ततस्तुलसी (पृ. ६२) संपूज्य दत्तसहस्रनामभिर्विष्णुसहस्र- नामभिर्भगवतोऽष्टोत्तरनामभिर्वा (पृ. ८७-८८) तुलसीदलान्यर्पयेत् ॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥ श्रीदत्तात्रेयाष्टोत्तरशतनामानि ॥ नमः नम. नम नमः नमः १ श्रीअनसूयानन्दनाय नमः |२८ आधिन्याधिषिदारणाय नमः २ भक्तकामकल्पद्रुमाय नमः २९ दारिद्यणेविमोचनाय नमः ३ विधांबुधिशतभास्कराय नमः | ३० आनंदान्ध्युन्मजनाय ४ धूल्यविततनुधूसराय नमः/३१ जर्जरवन्यासुतप्रदाय ५ सुरनरमुनिकिन्नरनुताय नमः | ३२ दीनारा' शान्तिप्रदाय नमः ६ यज्ञयागजपतोपिताय नमः ३३ दाहमिश्चक्रीडनाय नमः ७ दण्डकमण्डलुशोभिताय नमः | ३४ नूतनभस्मविभूषिताय नमः ८ भुक्तिमुक्तिसौरयप्रदाय नमः | ३५ अवधूताभिधसंस्तुताय नमः ९ संसाराम्बुधिपारणाय नमः | ३६ निगमागमसारस्वताय नमः १० कलिकल्मषसुविदारणाय नमः | ३७ दयादानदमशिक्षकाय ११ भागीरथ्यवगाहनाय नमः | ३८ विश्वंभरसुदिगंबराय १२ कोल्हापुरभिक्षाटनाय नमः | ३९ लामालामसमप्रियाय १३ गिरिवरसानुकृतालयाय नमः ४० चेलकुचेलसमप्रियाय १४ मातापुरशयनालयाय नमः ४१ वालोन्मत्तपिशाचकाय नमः १५ सुरनरमुनियरदेशिकाय नमः ४२ रेवातीरपरिक्रमाय १६ सर्वधर्मविनायकाय नमः ४३ परमहंसपरिवाजकाय नमः १७ गीतरागनृत्यप्रियाय नमः | ४४ नग्नोन्मत्तक्षपणकाय १८ सर्वकर्मसाक्ष्यक्रियाय नमः४५ भात्मशास्त्रविशारदाय नमः १९ स्वधर्मपालनरतनुताय नमः | १६ माशापाशविनिर्गताय २० वाह्याडम्वरवर्जिताय नमः ४७ सदा सर्वदा निर्मलाय २१ भूतप्रेतविद्रावकाय नमः ४८ धूतचित्तनिरामयाय २२ नित्यसत्यप्रचारकाय नमः|४९ कर्मवाह्यकर्मप्रियाय २३ कर्पटकथाधारकाय नमः ५० धर्मबाह्यधर्मप्रियाय २४ विद्यावारिधिमौक्तिकाय नमः/५१ कर्माकर्मविवर्जिताय २५ जारणमारणमारणाय नमः ५२ धर्माधर्मविवर्जिताय २६ उच्चाटनविनाशनाय नमः ५३ मानामानाकम्पिताय २७ ग्रहपीडनविनिवारणाय नमः । ५४ रागद्वेपावञ्चिताय नमः नमः नमः नमः नमः नमः ·'नमः . नमः नमः नमः श्रीदत्तात्रेयपूजन विधिः ३६१ ५५ मेघाडम्बरश्यामलाय नमः | ८२ नानारूपविभूषिताय ५६ श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः ८३ आत्रेयानंदप्रदाय नमः ५७ दूरीकृतसुरपतिभपाय नमः ८४ मन्त्रतन्त्रविशारदाय ५८ गुरुशुधूपारतप्रियाय नमः ८५ वैदिकधर्मप्रचारकाय ५९ विष्णुशर्मद्विजनुताय ८६ नास्तिकवादविदूपकाय नमः ६० कार्तवीर्यमुक्तिप्रदाय नमः ८७ पादपद्मजितपङ्कजाय ६१ पिङ्गलनागसुपूजिताय नमः ८८ अनिलाश्वारूढानिजाय ६२ निर्मलनिश्चलनिक्रियाय नमः ८९ पञ्चमकारसुदूरगाय ६३ औदुम्परतल केतनाय ९० विध्वंसितसंपतिनगाय नमः ६४ शुद्धप्रेमसुवेतनाय ९१ वागर्थप्रतिपादुकाय नमः ६५ दांभिकनास्तिकनिदिताय नमः | ९२ सत्यार्थप्रवियोधकाय ६६ साधुन्दसुवन्दिताय नमः | ९३ पण्डितगुणिजनमण्डिताय नमः ६७ पापपुण्यविवर्जिताय नमः | ९४ दुर्जनदुर्मुखदण्डिताय ६८ नित्यानंदसमन्विताय नमः | ९५ विषयविदग्धविदूषिताय नमः ६९ मितमाधूकरभोजनाय ९६ सजनहरिजनसंस्तुताय नमः ७० वेदैकाक्षरकूजनाय ९७ नानातर्कप्रभञ्जनाय ७१ वादविवादतिरोहिताय ९८ निर्मल नित्यनिरञ्जनाय ७२ सुखसंवादप्रकाशिताय ९९ पाखण्डमियखण्डिताय नमः ७३ राजराजसुपूजिताय १०० सद्धर्माचरणावृताय ७४ हीनदीनसंपूजिताय १०१ खेचरभूचरमार्गदाय ७५ संन्यासाश्रमवहुमताय (१०२ ब्रह्मक्षत्रविद्दपाय ७६ नैष्ठिकयाडवयहुमताय १०३ ब्रह्मचारिगृहिवनस्थाय नमः ७७ सुरनरमुनिगणप्रार्थिताय नमः १०४ देशिकवरसंपूजिताय नमः ७८ बाहुपकसमन्विताय १०५ नारदतुंवरकीर्तिताय ७९ मुखशशिजितरजनीकराय नमः २०६ साघुवृन्दपरिनतिताय नमः ८० रविविधुतारकभास्कराय नमः | १०७ ब्रह्मानंदपरिप्लुताय ८१ न्यायुधमण्डितवरनुताय नमः | १०८ कैवल्यामृतपानदाय ॥ इति श्रीदचपादारविन्दमिलिन्दब्रह्मचारिपाण्डुरङ्ग (रङ्ग अवधूत ) महाराजविर चितं दत्ताष्टोत्तरशतनाम संपूर्णम् ॥ नमः नमः नमः नमः नमः नमः नमः नमः नमः नमः ·प्रतोद्यापनचंद्रिका एवं तुलसीदलानि समर्प घेतचूर्ण सामाग्यद्रव्यमर्पयेत् ।। सौभा०-श्रीधेतचूर्ण च सुरक्तचूर्ण सिंदूरसंयुक्तमयो मनोहरम् ।। हरिद्रया युक्तमिदंत्वदर्थं दचं प्रमो तस्वीकुरुष्व दच (अहिरि०) ॥२६॥ धूप-सौगन्धचूर्णेन समन्वितं परं देवादिकानामतिमोददं च ॥ आघापयाम्यत्र सुधूपमेतं गृहाण तं देववर प्रसीद (ब्राह्मणो० धूसि०) दीप:--सुवर्तियुक्तं ज्वलितं सुरम्यं तमोऽपहार प्रभया प्रकाशितम् ।। दीपं गृहाणेश जगन्निवास श्रीदत्तदेव भवराज्ययुक्तम् (चन्द्रमा अमि०) नैवे०-भक्ष्यं च भोज्यं च सुलह्यमेतच्चोष्यं च चातुर्विधमत्र देव ।। सुधासमंदत्तवर प्रमुड्व संगृह्य नैवेद्यमतिप्रशस्तम् (नाभ्या अन्नप०) पूर्वा०-सुशीतलं मीतिकरं सुनिर्मल सुजाहचीतीर्यसमाहृतं शुभम् ॥ कर्पूरसौगन्ध्यसमन्वितं मुदा ह्यपोशनं पूर्वमिदं गृहाण ॥ ३० ॥ नैवेयं गायत्री मंत्रेण संप्रोक्ष्य धेन्वाऽमृतीकृत्य ग्रासमुद्रया प्राणाय स्वाहा अपानाय स्वाहेति पश्चाहुतीर्दद्यात् ॥ ततो मध्येपानीयम् ॥ मध्ये--सुवर्णपात्रस्थिततोयमेतद् गंगादिकानां परमं त्वदर्यम् ॥ पानार्थमानीतमतिप्रशस्तं स्वीकृत्य देवेश पित्र प्रभो त्वम् ॥ ३१ ॥ उत्त-कर्पूरसौगन्ध्यसमन्वितं प्रभो! सुजाह्नवीतीर्यसमाहृतं मुदा ।। सुशीतलं प्रीतिकरं सुनिर्मलं ह्यपोशनं चोत्तरकं गृहाण ॥ ३२ ॥ करो०-उर्तनं ते सुजलैश्च शीतैः कर्पूरसौवीरसुगन्धयुक्तः ।। ददामि देवेश जगनिवास कुरुष्व तचे करयोः कृपालो ॥ ३३ ॥ तांबू. कस्तुरिकलाक्रमुकै बङ्गैः सुसंस्कृतं नाथ सुवर्णपत्रः ॥ तांबूलमेतन्मुखवासनार्थमङ्गीकुरु स्वं वरदेवदत्त (वत्पुरु० उतस्मा०) दक्षिणा०-सावर्णिका ते परिकल्पिता विभो सुदक्षिणादेव ययामति प्रभो। दत्तावधूत प्रवर प्रकृष्ट गृहाण भत्त्या तु मया समर्पिताम्(हिरण्य०)३५॥

·श्रीदत्तात्रेयपूजनविधिः
छन्त्रम्-प्रवालमुक्तामणिभिनिराजितं सुवर्णदण्डं शशिकान्तमद्भुतम् ।
छत्रं दयानाय तवार्पितं मया मूर्ध्नि मभो तत्कृपया गृहाण ॥३६॥
चाम-माणिक्यरत्नप्रभदण्डमण्डिते सुश्वेतवर्णे शशिकान्तिसन्निभे॥
श्रीचामरे द्वे च समर्पिते मभो ताभ्यामहं त्वां परिवीजयामि ॥३७॥
व्यज-चन्द्रादिशुभ्रं सुजलैः सुसिक्तं सुगन्धयुक्तं सुमनोहर प्रभो ।।
दत्तं मया ते व्यजनं च भक्त्या त्वां तेन दत्तेश्वर वीजयामि ॥३८॥
दर्प०-चैदूर्यमाणिक्यसुशोभितं मभी स्वच्छ मनो मनसा मयाऽर्पितम् ।।
सुदर्पणं ते करयोनिधापितं मुखावलोकं कुरु तत्र नाथ ॥ ३९ ॥
पादु०-श्रीदत्त देवोत्तम पादपद्मनिधापनार्थ मृदु पादुकाद्वयम् ॥
संस्थापितं ते पदयोः समीपे निधेहि तत्रान्जसुपादयुग्मम्।।४।।
आरा-सुदिव्यरूपं ज्वलितं प्रभान्वितं सुवर्तिकाभिर्युतमाज्पयुक्तम्।।
भक्तातिहन पुण्यतमं प्रकृष्टमारार्तिके ते परिकल्पयामि ॥ ४॥
॥ श्रीदत्तार्तिक्यम् ॥
जय जय जय गुरुदेव ।। वन्दे अत्रिकुमार त्रिभुवनभर्तारम् ।
जनिमृतिसंसृत्तिकालं तापत्रयहारम् ।। जय जय जय गुरुदेव ॥ध्रु.॥
करुणापारावारं योगिजनाधारम । कृतभवजलनिधिपार पड्दर्शनसा-
रम् ।। जय जय० ॥१॥ भोगापवर्गद्वारं कृतमोदासारम् । नतजनवर-
दातारं निगमागमसारम् ॥ जय जय० ॥ २॥ धृतगलमौक्तिकहारं
कीर्णजटाभारम् । धान्ना निर्जितमार पड्रिपुसंहारम् ॥ जय जय० ॥३॥
दुःशीलातिकराल भरमादितभालम् । शङ्खत्रिशूलभाजनस्रग्वादारिकरम्
॥ जय जय० ॥ ४ ॥ कलिपल्मपहन्तारं सुरनरमुनितारम् । वृत्तविन-
नैकविहारं ज्ञप्तिसुधाहारम् ॥ जय जय० ॥५॥ देवनयावतारं शांतिसु-
धागारम् । दूरीकृतनतभारं रङ्गारङ्गकरम् ॥ जय जय० ॥६॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥ इति श्रीदत्तपादारविन्दमिलिन्दब्रह्मचारिपाण्डुरङ्ग (रज-अवधूत) महाराजविरचितं दत्तार्तिक्यं संपूर्णम् ।। ("कर्पूरगौरम्" इत्यादिना चारार्तिकं कुर्याद ) प्रद०- प्रदक्षिणाकर्तृजनप्रचण्डपापौघनाशं नितरां च कुर्वतीम् ।। श्रीदत्तदेव प्रवरपद प्रभो प्रदक्षिणा ते प्रकरोमि देव (सप्तास्या०)॥४२॥ मंत्र--सुपद्मसंपूर्णनमः सुगन्धिकः संजातनानाविधपुप्पसचितः ।। पुष्पांजलिस्ते चरणाब्जयोर्मया प्रकल्पितः स्वीकुरु तं दयानिधे ॥४३॥ (बझेन राजाधि०अत्र मन्त्रान्तरैरपिपुष्पाञ्जलिःकर्तव्यश्चेत् कर्तव्यः ।। विशे०-गन्धाक्षतःसत्कुसुमैःसुवासिनः संमिश्रितं श्रीफलकेन शोभितम्।। विशेषमय जलसंयुतं विभौ गृहाण देवेश्वर दत्तदेव ॥ १४ ॥ नम०-मानमदं सद्गुरुरूपमद्भुतं योगीश्वरं दत्तवर वरेण्यम् ॥ वन्द शरण्यामयद प्रशान्तं मक्तातिनाशं भवभञ्जनार्थम् ॥४५॥ पार्य०--संसारतापासुतप्तदेहः संतप्तदारास्वजनाभिपक्तः ॥ मुक्तिमदं मोक्षसुखार्यमेव संप्रार्थये व गुरुदेवदच ॥ ४६ ॥ ॥ श्रीदचस्तवनम् ॥ दत्त दत्ताखिल श्रेष्ठ देहि मे दत्तमद्वयम् । अयाचिन्त्य मा देहि दरारिकर मे द्वयम् ॥ १॥ नमस्त्वग्रे पृष्ठे परित उत ते सर्वग नमो दिवानक्तं नक्तंचरदलन ते दादद नमः ॥ किमायाचे त्वां भी यतिवर तवास्तां मयि दया वदान्यस्त्वाहक का क इह बट मची वनिवशः ॥२॥ वने वनचतिं पुरघरे पुरंधीनुतं सन्तमनिशं मुदा शिशुपिशाचकोन्मचकम् ।।

·श्रीदत्तात्रेयपूजनविधिः उदुम्परतलस्थितं बुधवरावधूतं कदा सदा स्वजनशेवदं वररुचिं नु वीक्षे दृशा ॥३॥ वन्दे योगिवरं परात्परतरं वन्देऽनम्यात्रिनं वन्दे वालजडोपमं निरुपमं वन्देऽवधूतं नुतम् । वन्दे कञ्जपदं मदं हतगदं वन्दे निरस्तापदं वन्दे भक्तहृदम्बुजार्कममलं वन्दे व्यरिष्टानलम् ॥ ४॥ श्रीदत्तः शरणं ममेति गदत्तो दत्तं सदा ध्यायतो दत्तेनाहतचेतसः किमु भयं दत्ताय तुभ्य नमः । दत्ताज्जातमिदं चराचरमरं दत्तस्य दाम्नि स्थितं दत्ते चैव विलीयते सरभसं भो दत्त कस्त्वत्परः ॥५॥ श्रीदं धीदं सुदंत इतनततततं तारकं रम्यरम्यं नौमि श्रीमित्रमित्रं सुरनरवरदं देशिक सिद्धसिद्धम् । शाधि त्वं धिष्ण्यधिष्ण्यं हर दरमरसं मा त्यज त्यक्तत्यक्तं मां चालं वाह्यवाह्यं सुतमुत तत हे तारयो रङ्क 'रङ्गम् ॥६ ॥ इति श्रीदत्तपादारविन्दमिलिन्दग्रह्मचारिपाण्डुरङ्ग (रङ्ग-अवधूत) महाराजविरचितं दत्तस्तचनं संपूर्णम् ।।. अज्ञानात् गत पापम् । यदक्षर० कायेन वाचा०प्रमादात ॥ ततः " ही नमो भगवते दत्तात्रेयाय" इति मूलमंत्रेण यथाशक्ति जपं कुर्यात् ।। अनेन यथाशक्ति जपकृतेन कर्मणा भगवान् श्रीदत्तात्रेयः प्रीयताम् ।। पुनर्जलमादाय-अनेन यथामिलितोपचारः पूजनकृतेन भगवान श्रीदत्तात्रेयः प्रीयताम् ।। इति राजोपचारपूजा ॥ तत आचायादीनां पूननं कृत्वाऽऽशिर्वादं गृहीत्वा भजन- कीर्तनादिना रात्रि निनयेत् ॥ इति दत्तात्रेयग्रतपूजनमयोगः ।। .

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका . ॥ श्रीदत्तात्रेयव्रतोद्यापनम् ॥ द्वितीयेऽह्नि प्रातरुत्याय नित्यवत्स्नात्वा नित्यकर्म समाप्प स्वासने उपविश्य आचमनं प्राणायाम कृत्वा शांतिपाठपठनपूर्वक सुमुखश्चै० इत्यादि पठित्वा देवव्राह्मणान नमस्कृत्य हस्ते जलमादाय अद्येत्या. तिथौ कृतस्य दत्तपूर्णिमावतस्य साङ्गतासिद्धयर्थं श्री सग्रहमखं ययाविहितहवनास्य कर्म करिष्ये ॥ पुनजलमादाय-तदङ्ग- खेन दिनक्षणादिकं स्थापितदेवतानां पूजनं करिष्ये । इति संकलय दिक्षणादि कृत्वा गणपतिपूजनमारभ्य प्रधानश्रीदत्तपूजनान्तं कर्म कुर्यात् । अनेन पूजनेन श्रीभगवान दत्तात्रेयः मीयताम् । इति ॥ ततश्चतुरस्त्रं हस्तपरिमितं स्थडिलं विधाय तत्पश्चिमे उपविश्य दिग्रक्षणं पञ्चगव्यकरणं (१४७-४८) कृत्वा कर्मभूमि यज्ञसंभारांश्च संमोक्ष्य भूपिकूर्मानन्तदेवतानां पूजनं विधाय पुष्पैदेवागमनादिकं कृत्वा स्थढिले ब्राह्मणद्वारा पंचभूसंस्कारान् (पृ. १५०) विधायाग्नि- प्रतिष्ठापनं (१५०-५२) कुर्यात् ॥ ततो नवग्रहादीनां स्थापनं (१५३-१५८) पूजनं च कृत्वा कुशकण्डिको (१५९-६०) विधाय आधारावाज्यमागी (१६१) हुत्वाऽमिपूजनं (१६१) कृत्वा द्रव्यत्यागमंकल्पं कृत्वा वराहुति दत्त्वा ग्रहहोमान्तं कर्म (१६२-६४ ) कुर्यात् ।। ततः प्रधानहोमः-"ही नमो भगवते दचात्रेयाय" इति मंत्रण समितिलाज्यचरुणा पायसेन वा अयुतं (१००००)सहस्रम्(१०००) अष्टोत्तरशतम् वा ययाशक्ति जुहुयात् ॥ ततः यन्त्रदेवताभ्यः (३३०) मंडूकादिदेवताभ्यः (३४२) सर्वतोभद्रमंडलस्थब्रह्मादिदेवताभ्पश्च (१६४-६५) एकैकामाज्याहुति जुहुयात् ।। ततः फळहोम गुग्गुल- ·भीदचायपूजन विधिः सर्पपदोमं लक्ष्मीहोम (१६८) विधाय न्यूनातिरिक्तदोपपरिहारार्य अष्टोत्तरशतम् (१०८) अष्टाविंशतिसंख्यया (२८) या तिल- द्रव्येन " अग्निवायुसूर्येभ्यो नमः" इति मन्त्रेण व्याहृतिहोमं कुर्यात् ।। ततः स्थापितदेवतानां मृडाग्नेश्चोत्तरपूजनपूर्वकं प्रणीताविमोकान्तं ( १६६-८८) कर्म कृत्वा पूर्णपात्रादिदानं विधाय अग्नि ग्रहदेवताश्च विसृज्य प्रधानदेवतासमीपमागत्याचारात् आरातिकं कृत्वा पुप्पांजलि विधाय वृतेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां दत्वा तेभ्य आशिपो गृहीत्वा देवताः विसृज्य ब्राह्मणान् संभोज्य सपरिवारः सवान्धवः स्वयं भुञ्जीत ।। ।। इति श्रीदत्तात्रेयव्रतोद्यापनम् ॥ मार्गशीर्षे कृष्णतृतीयायां सौभाग्यसुंदरीव्रतम् । तच्च चतुर्थी- युतायो काय न द्वितीयाविद्धायाम् । तत्र पार्वत्याः पूजनं कार्यम् । विशेषस्तु व्रतराजे॥ मार्गशपिकृष्णाष्टम्यां भैरवाष्टमीवतम् । सा च रात्रिन्यापिनी ग्राह्या । तत्र भैरवपूजा कर्तव्या । विपिस्तु व्रतराने ॥ मार्गशीर्षकृष्णामार्या गौरीतपात्रतम् । अत्र मध्याहे शिवपार्व- त्योः पूजन कार्यम् । विशेषा व्रतराने ॥ मार्गशीपादि रविवारेषु काम्यं सौर (सूर्य ) व्रतमुक्तम् । (तत्र द्वादशमासेपु भक्षणीयपदायाः॥ मार्गशीर्षे तुलसीपत्रत्रयम् । पौषे पलत्रयं धुनम् ॥ माये तिलाना मुष्टित्रयम्। फाल्गुने त्रिपलं दधि । चैत्रै त्रिपल दुग्धम् । वैशाखे गोमयम् ।।ज्येष्ठे तोयांजलित्रयम्। आपाटे मरीचकत्रयम् ॥ श्रावणे त्रिपलीः सक्तवः ( सातवानो लोट) माद्रे गोमूत्रम् ॥ आश्विने शर्करा ॥ कार्तिक शुद्धहविः ॥ इति ॥)

·३६८ व्रतोद्यापनवन्दिका ॥ इति मार्गशीर्षमासकृत्यम् । ।। अथ पौषमासकृत्यम् ॥ पोपशुक्लाष्टम्यां घुधवारयुतायां स्नानजपहोमतर्पणब्राह्मण भोजनानि कार्याणि अस्यां भरणीयोगे महापुण्यत्वम् इत्येके। रोहिण्या द्रीयोगे इति परे । पौपशुवलत्रयोदश्यामनङ्गत्रयोदशीव्रतमप्युक्तम् ॥ इति पापमासकृत्यम् ॥ ॥ अथ माघमासकृत्यम् ॥ अत्र माघस्नान प्रोक्तम् । तत्र पीपस्य शुक्लैकादश्यां पूर्णिमाया- ममावास्यायां माघस्नानारंमः ॥ माघे द्वादशीपूर्णिमादौ वा मकरसंक्रमण- प्रभृतिकुंभसंक्रमणपर्यन्तं स्नानं कार्यम् ॥ इदं स्नानं महाफलदम् ॥ अरुणोदयमारभ्य मात:कालावधिः । उत्तमं तु सनक्षत्रं लुप्ततारं च मध्यमम् । सवितर्युदिते भूप ततो हीनं प्रकीर्तितम् ।।शामाघमासे रटत्यापः किंचिदम्युदिते रवी ॥ ब्रह्मघ्नं वा महापापं कंपतं तं पुनीमहे ॥२॥ अत्राधिकारिणः ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।। बालवृद्धयुवानश्च नरनारीनपुंसकाः।। इति॥३॥ जलतारतम्येन फलम् ॥ तप्तेन वारिणास्नानं यद्गृहे क्रियते नरैः ।। पडदफलदं तादि मकरस्ये दिवाकरे ॥४॥ वांयादी द्वादशादफलम् ।। तडाँगे तच्च द्विगुणम् ।। नाचतुर्गुणम् ॥ महानद्या शतगुणम् ॥ महानदीसंगपेतच्चतुर्गुणम् ॥ गंगायां सहस्रगुणम् ॥ गंगायमुनासंगमे एतस्ठतगुणमिति ॥ यत्र १ (माठ गुंजा (रती) नो एक माप || चालीस माषानो एक कप । चार कर्ष एक पल)॥२ वापविगेरे।३ तलाव।

·माघमासकृत्यम् कुत्रापि स्नाने प्रयागस्मरणं कार्यम् ।। इदं समुद्रेऽप्यतिप्रशस्तम् ॥ इति धर्मासंघौ ॥ स्नानविधिः । माघमासमिम पूर्ण स्नास्येऽहं देवमाधव ।। तीर्थस्यास्य जले नित्यमिति संकल्प्य चेतसि ॥१॥ दुःखदारिद्यनाशाय श्रीविष्णोस्तोषणायच||मातःस्नानं करोम्यद्य माघे पापविनाशनम्॥२॥ मकरस्थे रवी माघे गोविंदाच्युत माधच ॥ स्नाननानेन मे देव यथोक्त- फलदो भव ॥३॥ सूर्यायाध्यं दद्यात् ॥ सचित्रे प्रसवित्रे च परंघाम जले मम॥ त्वसेजसा परिभ्रष्टं पाप यातु सहस्रधा।।४।। भूमौ शयीत होतव्य. माज्यं तिलसमन्वितम् ।। हविष्यं ब्रह्मचर्य च माघमासे महाफलम् ॥५॥ अन्धनकंबलवस्त्रोपानचैलघृततुलपूर्णपटीसुवर्णान्नदानानि महाफला- नीति ॥ न वह्नि सेवयेत्स्नातो ह्यस्नातोऽपि वरानने । होमार्य सेवये- दहि शीतार्थे न कदाचन ॥ ६ ॥ इति ॥ कुंभसंक्रान्तौ पूर्वपोडशनाच्या पुण्याः॥माघे वेणीस्नानमाहिमा ।। सितासिते तु यत्स्नानं माघमासे युधिष्ठिर ॥ न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥१॥ इति । माघशुक्लचतुयां गौरीचतुर्थीव्रतम् । तत्र गौर्याः पूजा कर्तव्या । एवं तद्दिने वरदचतुर्थीव्रतमपि । तत्र गणपतेः पूना कार्या। विधिर्वतराज।। माघशुक्लपंचमी वसन्तपञ्चमी । सा मध्याह्वव्यापिनी ग्राया। दिनद्वये तद्वयाप्तावव्याप्ती वा पूर्वा । तत्र विष्णोः पूना कार्या माघशुक्लसप्तम्या रथसप्तमीव्रतम् । तच्चारुणोदयव्यापिन्यां कार्यम् । दिनद्वयेऽरुणोदयव्यापिन्या पूर्वैव ।। अत्र जले दीपदानं सूर्य- पूजनं च प्रधानम् । अस्यामेव तिथौ कर्तव्यतया विहितम् अचलासप्तमी व्रतं च पुत्रसप्तमीव्रतमप्युक्तम् । विधिस्तु व्रतराजे ॥ १ घडीओ। ॥ भ.चं.२४ ·३७० घतोद्यापनचन्द्रिका माघशुक्लचतुर्दश्यां (भाद्रपदे कार्तिके वैशाखे)क्दलीवतम्। सा पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या ।। तत्र रंभारोपणं कृत्वा वर्षमेकमुदकम्भेन सेचनमुक्तम् । तत्र च उमामहेश्वरयोः कदल्याच पूजनमुक्तम् । माघकृष्णतृतीयायां सौभाग्यसुंदरीव्रतम् । तचतुर्थीयताया कार्यम् । तत्र पार्वत्याः पूजनं कार्यम् ।। ॥ अथ संकष्टचतुर्थीव्रतविधिः ॥ माघकृष्णचतुभ्यां संकष्टचतुर्थीघ्रतम् ॥ तच्च चन्द्रोदयव्यापि- न्या कार्यम् ।। दिनद्वये तदव्याप्ती पूर्वव "मातृविद्धा गणेश्वरे " इति वच- नात् ।। दिनद्वये व्याप्ती परच ॥ चन्द्रोदयाभावे चतुर्थी निशि पद्घटि- काव्याप्तायां परैव व्रते॥ उभयदिने चन्द्रोदयव्याप्यभावे प्रदोपव्यापिनी ग्रामा ॥ अथ व्रतविधिः ॥ चतुथ्यां भातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् । ग्राह्यं व्रतमिद पुण्यं संकष्टतारकं शुभम् ॥ कर्तव्यमिति संकल्प्य व्रतेऽस्मिन् गणपं स्मरेत् ॥ स्वीकारमंत्रः ॥ निराहारोऽस्मि देवेश याव- चन्द्रोदयो भवेत् ॥ भोक्ष्यामि पूजयित्वाऽई संकष्टात्तारयस्त्र माम् ॥ इति संकल्प्य राजेन्द्र कृत्वा कृष्णतिलः शुभैः॥ आहिकं तु विधायैब पश्चात्पूज्यो गणाधिपः॥ शुभासने उपविश्य आचम्य ॥ सुमुखश्चै० इत्यादि पठित्वा ।। जलमादाय । अधेत्यादि० विद्याधनपुत्रपौत्रावभीष्टसिद्धयर्थं समस्त- रोगमुक्तिकाम: श्रीसंकष्टहरगणेश्वरमीत्यर्थं संकष्टचतुर्थीव्रतांगत्वेन संक- टरिगणपतेर्ययामिलितोपचारदव्यैः पूजनमहं करिष्ये ॥ तत्रादौ दिग्रक्षण कलशार्चनादीनि च करिष्ये । इति संकल्प्य दिग्रक्षणकळशाचनमा- सनादिशंखघण्टायर्चनं च पूर्वोक्तरीत्या(२४६)कृत्वा सौवर्णरौप्यताम्र- मृन्मयाद्यन्यतमगणपतिमूर्ति स्वाग्रे संस्थाप्य स्वदेहे न्यासांश्च कर्यात् ॥

·संकष्टचतुर्थीव्रतविधिः जलमादाय ॥ अस्य श्रीगणपतिमंत्रस्य शुक्लऋषिः श्रीसंकष्टगणपति- देवता अनुष्टुपुछदः श्रीसंकष्टहरगणपतिमीत्यर्थे न्यास विनि- योगः ॥ ही नमो हेरंब अंगुष्ठाभ्यां (हृदयाय) नमः ॥ मदमोहित तर्जनीभ्यां (शिरसे) नमः ॥ मम संकष्ट निवारय मध्यमाभ्यां (शिखायै) नमः ॥ निवारय अनामिकाभ्यां (कवचाय) नमः ॥हुंफट् कनिष्ठिकाभ्यां (नेत्रत्रयाय) नमः ॥ ही (स्वाहा) नमः करतलकर- पृष्ठाभ्यां (अस्त्राय) नमः । एवं देवे न्यस्य ततः पुरुषसूक्तेन देहन्यासं (पृ.५०) देवन्यासं च कृत्वा गणपतिं ध्यायेत् ।। ध्यानं० श्वेतांगं श्वेतवस्त्रंसितकुसुमगणः जितं श्वेतगंधः क्षीराब्धौ रत्न- द्वीपे सुरतरुविमले रत्नसिंहासनस्थम् ।।दोभिः पाशांकुशेष्टाभयधृतरुचिरं चन्द्रमौलि त्रिनेत्रं ध्यायेच्छान्त्यर्थमीशं गणपतिममलं श्रीसमेतं प्रसन्नम् ॥१॥ लम्बोदरं चतुर्बाहुँ त्रिनेत्रं रक्तवर्णकम् ।। नानारत्नैः सुवेपाढ्य प्रसन्नास्यं विचिन्तये ॥ २॥ ध्याये गजाननं देवं तप्तकांचनसुप्रभम् ।। चतुर्बाहुं महाकाय सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ३॥ श्रीसंकष्टहरगणपतये नमः ध्यागामि ॥१॥ आचा० ऐोहि विघ्नेश्वर विघ्नशान्त्यै पाशांकुशा- जान्वरदं दधानम् ॥ साक्षासूत्राचरमंदमूर्ते रक्षाध्वरनो भगवन्नमस्ते ।। ॥२॥ श्रीगजाननाय नमः आवा० स० ॥२॥ लंबोदरश्री सुरवंद्य देव सिंहारिवक्त्रारुणपद्मपीठे । सुवर्णरत्नोज्ज्वलदिव्यरूपे स्थिरो भव त्वं मम कर्मसिद्धये ॥३॥ विघ्नराजाय. आस० स०॥३॥ सुवर्णपात्रे कुसुमान्विते चगंगाजलेनाक्षतगंधयुक्तम् ॥ भच्यार्पितं देव गृहाण पाधं प्रसन्नविघ्नाधिपते नमोऽस्तु ॥ ४ ॥ लम्बोदराय०पाय स० ॥४॥ उमासुतेशात्मज देवदेव विघ्नेश विघ्नादिनिवारणाय । दत्तं मयाऽर्घ तव चात्मतुष्टथै गृहाण भूयो भगवन्नमस्ते ॥ ५ ॥ शंकरसूनचे अध्यं १ अथवा प्रत्युप्रचारेषु “संकष्टहरगणेशाय नमः" इतिवकय्यम् ।

·३७२
व्रतोद्यापनचन्द्रिका
स०॥ ५॥ सरिज्जलं माल्यसुवासितं च नानारसैः पूर्णकृतं तयैव ।
निवेदयाम्पध्वरविन्नशान्त्यै प्रसीद विघ्नाधिपते नमोऽस्तु ॥ ६॥
उमासुताय० आचम० स०॥६॥ तोयैश्च दुग्धदधिमाक्षिकसर्पिराद्यैः
सीतायुतैः कनककुंभधृतः समंत्रैः। कर्पूरकेसरसुगंधिभिरेकदन्त स्नानार्थ-
मर्पितमिदं विधिवद् गृहाण||७|| वक्रतुंडाय० पंचामृतस्नानं सम०॥७॥
शुद्धोदकस्नानं सम० ॥ पंचोपचारः संपूज्य उत्तरे निर्मात्यं विसृज्य
पुनर्गंधपुष्पैः संपूज्य ॥ (गणपत्यथर्वशीर्षण) पुरुषसूक्तन (५६-५७)
रुद्रसूक्तेन वाऽभिपेकं कुर्यात् ।। संकष्टहरगणेशाय अभि०स्ना०स०॥
गंगाकलिंगेपु सिता चरेवा तथा नदात्सप्तसमुद्रमध्यात्।आकृप्य
सारं च सुवासितं च स्नानं गणेशाय निवेदयामि ॥ ८॥ हरेम्बाय०
शुद्धोदकस्ना०स०॥८॥ रक्तांवरं रक्तमयं च रक्तं रक्तोत्तरीयं दृढपट्ट-
कूलम् । लंबोदरं यक्ष गृहाण भच्या प्रसीद विघ्नाधिपते नमोऽस्तु ॥
॥ ९॥ शूर्पकर्णाय नमः वस्त्रे स० ॥९॥ यज्ञोपवीतं त्रिगुणीकृतं
यत्सुवर्णसूत्रैस्तदुमासुताय । निवेदये ते सुखकारि देव नागेश सूत्रा-
न्धितदाममूर्ते ॥१०॥ कुन्जाय० यज्ञोपवीतं स०॥ १०॥ कर्पूरयुक्तं
शशिरोचनेन कस्तूरिकाचंदनलेपनाद्यैः॥ युक्तं तथा कुंकुमकैसराद्यगंध
गणेशाय निवेदयामि ॥११॥ गणेश्वरायगन्धं स०॥१॥त्रीहीसतं-
डूलमतीव शुद्ध सुगंधयुक्तं न तु छिन्नभिन्नम् ।। सकुंकुम स्वच्छमनो-
भिरामं शालीकृतं चाक्षतमर्पयेऽहम् ।।१२।। संकष्टहरगणेशाय० अक्षतान
स०॥१२||जात्यादिपुप्पग्रथितानि देव पुन्नागपुष्पाणि सुगंधितानि ।।
विनायकेशात्मन नागवत्र गृहाण माल्यानि मयाऽर्पितानि॥१३॥ विघ-
नाशिने० पुष्पाणि स०॥१३॥ दुर्गाकुरान्वै मनसा प्रदत्तांत्रिपंचपत्रैर्यु-
तकांच स्निग्धान् ।। गृहाण विघ्नेश्वर संख्यया वं हीनांश्च सर्वोपरि
वक्रतुंड ॥ १४ ॥ संकष्टहरगणेशाय दूर्वाद्दुरान् सः॥ १४ ॥

·संकप्टचतुर्थीग्रतविधिः ३७३ ॥ अथांगपूजा ॥ हस्ते गंधपात्रं गृहीत्वा दक्षिणेनार्चयेत् ।। गणेश्वरायः पादौ पूजयामि ॥ विघ्नराजाय० जानुनी पूज०|| आखुवाहनाय० उरू पूज०॥ हेरंबाय० कटी पूज० ॥ कामारिसूनवे नाभिं पूज० ॥ लंबोदराय. उदरं पूज०॥ गौरीसुताय० स्तनौ पूज०॥ गणनायकाय हृदयं पूज० ।। स्थूलकंठाय० कंठं पूज०॥ स्कन्दाग्रजाय० स्कन्धौ पूज०॥ पाशहस्ताय. हस्ता पूज०॥ गजवक्त्राय० वक्त्रं पूज० ॥ विघ्नहर्रे ललाट पूज०॥ सर्वेश्वराय शिरःपूज०॥ श्रीगणाधिपाय सांग पूजयामि ।। इति ॥ ॥ अथ दूर्वापूजनम् ॥ (ततो दूर्वांकुरौ शुद्धौ गृहीत्वा गंधसंयुतौ ॥ एफैकेनैव नाम्ना तु हो द्वौ दद्याच पूजयेत् ॥) गणाधिपाय० दूर्वांकुरयुग्मं सम०॥ उमा- पुत्राय० वाकुरयुग्मं०॥ अपनाशनाय० दूर्वा० स०॥ एकदन्ता दूर्वा० स०॥इभवक्त्राय दूर्वा०सापकबाहनाय दूर्वा०स०|विनायकाय. दूर्वा० स० ॥ ईशपुत्रायः दूर्वा० स० ॥ सर्वसिद्धिप्रदायकाय० दूर्वा० स०॥ कुमारगुरवे० दूर्वांकुरयग्म सम० ॥१०॥ गणाधेिप नमस्ते- स्तु उमापुत्राधनाशन ॥ एकदन्तेभवक्त्रोत तथा मूपकवाहन ॥१॥ विनायकशपुत्रेति सर्वसिद्धिमदायक ॥ कुमारगुरवे त्वं च पूजनीयः भयत्नतः॥२॥ संकष्टहरगणेशाय० दूर्वांकुरं सम० ॥ ततो एकविंश- तिनामभिः दूर्वाभिः पुष्पैर्वा पूजयेत् ॥ गजाननाय० । विघ्नराजाय०। लंबोदरायः शिवात्मजाय । चक्रतुंडाय० । शूर्पकर्णाय० । कुब्जा- य० । गणेशाय० । विघ्ननाशिने विकटाय० । वामदेवाय० । सर्व देवाय० । सर्वातिनाशिने । विघ्नहर्ने० । धूम्रायः । सर्वदेवाधिदे-

·३७४
बतोद्यापनचन्द्रिका
वाय० । उमापुत्राय० । कृष्णपिंगलाय० । भालचन्द्राय० । गणाधि-
पाय० । एकदन्ताय० ॥ २१ ॥ इति दूर्वापूजा ॥
॥ अथावरणपूजा ॥
"प्रथमावरणदेवता-हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा । गणाधि-
पाय०१११ उमापुत्राय०१२। अपनाशिने । हेरंबाय० ।। लंबोद-
राय०१५) गजवक्त्राय०।६। एकदन्ताय०७ धूम्रकेतवे ।सा प्रथमा.
वरणदेवताभ्यो नमः सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पाणि सम०॥ पुष्पांजलि
गृहीत्वा पठेत् । अभीष्टसिद्धिं में देहि शरणागतवत्सल | भक्त्या समर्पये
तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ॥१॥ इति पुष्पांजलिं समर्प्य। जलमादाय-
अनेन पूजनेन भयमावरणदेवताः मीयन्ताम् ॥ १ ॥
"द्वितीयावरणदेवता-विघ्नगणपतयेशवीरगणपतये।
शूर्पकर्णगणपतये ॥३॥ प्रसादगणपतये। वरदगणपतये०१५। इंद्र-
गणपतये०६। एकदन्तगणपतये०१७। लंबोदरगणपतये०८ क्षिप्रग
णपतय०।९।सिद्धि०१०। अभीष्टअनेन पू० द्वितीया० प्रीयन्ताम् ।२
"तृतीयावरणदेवता"-रामायाशरमेशायारापांकाय०१३
रतिप्रियाय०४। पुष्पवाणाय० ॥५॥ महेश्वराय० ॥६॥ वराहाय०१७॥
श्रीसदाशिवाय०८) अभीष्ट || अनेनपू० तृतीया० भीयन्ताम् ॥३॥
"चतुर्यावरणदेवता"-मर्याय०११ सोमाया। भौमाय०३।
बुधाय०१४। वृहस्पतये०१५। शुक्राय०६। शनैश्चराय०७ राहवे।
केतवे०९ सिद्धयै०१०। कान्त्यै०।१११ मदनरल्यै०।१२। मद्रा-
विण्य०।१३। वसुमत्यै०१४। वैनायक्य०१५। अभीष्ट ।। अनेन पू०
चतुर्या श्रीयन्ताम् ॥ ४॥

·संकष्टचतुर्थीव्रतविधिः ३७५ पंचमावरणदेवता "-इन्द्रायश अग्नयेा। यमाय० ॥३॥ निर्जतये०४। वरुणाय०५। वायवे०६। सोमाय०।७। ईशानायला ब्रह्मण०१९।अनन्ताय०१०|अभीष्ट० अनेन पू०पञ्चमा० प्रीय० ॥५॥ ॥ अथैकविंशतिपत्रपूजा ॥ गणाधिपाय० अश्वलपत्र समर्पयामि ॥१॥सुमुखाय भृगराज- पत्र॥२॥ उमापुत्राय०बिल्वपत्र॥३॥ गजवक्त्रायश्वेतदूर्वापत्रमा लंबोदरायः पदरीपत्र॥५॥ हरसूनवे० धत्तूरपत्रं॥६॥ गुहाग्रजाय० तुलसीपत्रं०॥७॥ गजकर्णाय० अपामार्गपत्र०॥८॥ एकदन्ताय० बृह- तीपत्रं०॥९॥ इभवक्त्राय० शमीपत्र०॥१०॥ मूषकवाहनाय० करवीर- पत्रं०॥११॥ विनायकाय० वेणुपत्रं०॥१२॥कपिलाय०अर्कपत्र०।१३ । भिन्नदन्ताय अर्जुनपत्रं०॥१४॥ पत्नीहिताय०विष्णुक्रान्तापत्रं०।१५।। वटवे० दाडिमीपत्र ॥१६॥ भालचंद्राय० देवदारुपत्र०॥१७॥ हेरें- वाय०मरूपत्र०॥१८॥ सिद्धिदाय०सिंदूवारपत्रं० ॥१९॥ सुराग्रजाय० जातीपत्रा२०विन्नराजाय नमः केतकीपटं समर्पयामि।२१।इतिपत्रपूजा। ॥ अथैकविंशतिपुष्पपूजा ॥ सुमुखाय जातीपुष्पं समर्पयामि। एकदन्ताय शतपत्रपुष्प कपिलाय० यूयिकापु० । गजकर्णाय० चंपकपुष्पं० । लंबोदराय. करहारपुष्पं० विकटाय० फेतकीपुष्पं० विघ्ननाशिने० यकुलपुष्पं० । विनायकाय० जपापुष्पं०॥धूम्रकेतबे० पुनागपुष्पं० गणाध्यक्षाय. धचरपुष्पं० । भालचंद्राय० मातुलिंगपुप्पं० । पत्नीहितायः विष्णुका ·३७६ व्रतोद्यापनचन्द्रिका न्तापुप्पं० । उमापुत्राय करवीरपुप्पं० गजाननाय. पारिजातपुप्पं०। ईशपुत्रायः बकुलपुष्पं० । सर्वसिद्धिप्रदाय० गोकर्णिकापुष्पं सम० । मूपकवाइनाय० कुमुदपुप्पं० । कुमारगुरवे० सगरपुष्पं०/दीर्घभुण्डाय० सुगंधिराजपुष्प० । इभवक्त्राय० अगस्तिपुष्पं । संकटनाशनाय० पाटलपुष्पं समर्पयामि ॥२॥ ततोऽटोचर शतनामभिः (पृ.२१०-२११) वा गणेशसहस्रनामभिर्दुवा अर्पयेत् ॥ यः पूजयेदनेनैव भक्त्या सिद्धिविनायकम् । दूर्वादलेविल्वदलैः पुप्पैर्चा चंदनाक्षतैः। सर्वान् कामानवाप्नोति सर्वापद्यः प्रमुच्यते॥१॥ सौभा०-भवाम्बरं रक्तगुलालचूर्ण सिंदूरचूर्णान्वितपीतचूर्णम् ।। अनन्यभावन समर्पितं ते गृहाण विवाधिपते नमोऽस्तु ते ॥१५॥ संकष्टहरगणपतये नमः सौभाग्यदन्यं समर्पयामि ॥१५॥ धूपः-दांगगुग्गूलयुतं सुगंधंमनोहरं चंदनदारुकायैः आज्येन युक्तं सुरकापिलेन गृहाण पूर्जा भगवन्नमस्ते ॥१६॥ दीप:-साज्यं त्रिभित्र- तिभिरग्नियुक्तं घोरान्धकारमशमं च देव । गृहाण दीपं सुरसिद्धसेव्यः क्षमस्व सेव्यैकवरप्रदान ॥१७॥ नैवे-लेह्यं च घोप्यं रसपटकयुक्त मनोहरं मोदकवासितं च । कर्पूरखंडैर्भगवन् गणेश गृहाण नैवेद्यमि- दं नमस्ते ॥१८॥ पूगी०-पूर्वीफल गलतादलश्च लवंगकर्पूरसुवा- सितं चा एलायत विघ्नहर प्रसीद गृहाण तांबूलपिदं नमस्ते ॥१९॥ दाक्षिक-हिरण्यगर्भस्थमिदं हिरण्यं ज्योतिःस्वरूपं सकलं सुरेश । गृहाण विघ्नेश मयाऽपितं च भन्या चलकर्ण तव प्रसीद ॥२०॥ नीरा०. शशांकमर्यानिसमप्रकाशं दीस सुदीपैः फमिरत्नाद्भिः। नीराजनं ते परितः स्वमूर्तेः मसीद विघ्नाधिपते नमोऽस्तु||२१||मद० अनेकजन्मा- जितपातकानि पदे पदे नाशयति भुवाणि । सतीर्थयागादिफलानि दचे ·संकष्टचतुर्थावतविधिः ৪৩ प्रदक्षिणा सा क्रियते मया ते ॥२२॥ पुष्पां०-सुराधीशवन्धं भवानी- शवन्ध कलाकोटियुक्तं गुणालीचमुक्तम् । महाराजमेकं परित्रातलोक स्फु- रच्चन्द्रखंडं भजे वक्त्रतुंडम् ॥२३॥ विशे०-पुष्पाक्षतैश्चंदननारिकेलं फलेन तानेण मनोरमाये । भक्त्या सुरेशाय च खजूरैकं फलं गणेशाय निवेदयामि ॥ २४ ॥ (एवं पूजा प्रकर्तच्या यथालाभोपचारकैः।। मोदकान् कारयेद्दे- वि होकविंशतिसंख्यया ॥१॥ तेषां मध्ये प्रदातव्या दशसंख्याश्च पार्व- ति ॥ देवाग्रे स्थापयेत्पंच पंच विप्राय कल्पयेत् ॥२॥ पूजयित्वा तु तं विमं भक्तिभावेन देववत् ॥ दक्षिणां च यथाशक्तया दत्वा घे पंचमो- दकान् ॥३॥ पूजयेन्निशि चंद्रं च ह्ययं दत्त्वा यथाविधि ॥४॥) एवं ब्राह्मणं सपूज्य दक्षिणां दत्वा एकविंशतिवारं मूलमंत्र जपेत् ॥ "ही नमो हेरंब मदमोहित मम संकष्ट निवारय निवारय (हुं फट् स्वाहा) नमः।।" ततो गणेशाय अर्घ दद्यात् ।। गणेशाय नमस्तुभ्यं सर्वसिद्धि- प्रदायक ॥ संकष्ट हर मे देव गृहाणा नमोऽस्तु ते ॥१॥ कृष्णपक्षे चतुथ्यां तु पूजितोसि विधूदये । सिमं प्रसादितो देव गृहाणाय नमोड- स्तु ते ॥२॥ एताभ्यां मंत्राभ्यां संकष्टहरगणेशाय इममधैं सम०॥ तियानामुत्तमे देवि गणेशप्रियवल्लभे ॥ सर्वसंकटनाशाय चतुर्थ्य नमोऽस्तु ते ॥१॥ चतुर्थं इममघ सम०॥ जलमादाय ।। अयेत्यादि० कृतस्यसंकष्टचतुर्थीग्रतांगभूतं रोहिणीसहितचन्द्रपूजनमर्घदानं च करिष्ये। "रोहिणीसहितचंद्रायः" इति मंत्रेण यथाशक्त्या संपूज्य शंखे ताम्रपात्रे चा जलगंधाक्षतफलानि निक्षिप्य अधैं गृहीत्वा ।। “क्षीरसागरसंभूत सुधारूप निशाकर ।। गृहाणाध्य मया दतं रोहिण्या सहिता शशिन॥१॥ ज्योतिष्मते नमस्तुभ्यं नमस्ते ज्योतिषां पते॥ नमस्ते रोहिणीकान्त गृहा- ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका णा नमोस्तु ते ॥२॥ एवं चंद्राय अर्थत्रयं दद्यात् ।। आचार्याय पूजन- पूर्वकं वायनदानं दद्यात् । तत्र मन्त्रः । “विमवर्य नमस्तुभ्य मोदकान् वै ददाम्यहम् ॥ मोदकान् सफलान पञ्च दक्षिणाभिः समन्वितान् । आपदुद्धारणाय गृहाण द्विजसत्तम ॥” इति वायनदानं कृत्वा गणेशं प्रार्ययेत् । अयुद्धमतिरिक्तं वा द्रव्यहीनं मया कृतम् ॥ तत्सर्वं पूर्णता यातु विमरूप गणेश्वर ॥१॥ इति संपार्थ्य ब्राह्मणभोजनसंकल्पं कृत्वा मौनेन ब्राह्मणैः सह मोदकान् भुखीत ॥ ततो विसर्जनं कुर्यात् । यथा- गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने त्वं गणेश्वर ॥व्रतेनानेन देवेश यथोक्त- फलदो भव ।। इति संकष्टचतुर्थीव्रतावधिः । ॥ अथ संकष्ट चतुर्थीव्रतोद्यापनम् ॥ तबादौ मंडपं कृत्वा तत्र मंडपमध्ये सर्वतोभद्रमंडलं प्रपूर्य शुभासने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य । शान्तिपाठपठनपूर्वक देववालणाम- मस्कृत्य ।। श्रीमन्महा० सुमुखश्चेत्यादि पठित्वा जलमादाय ॥ अद्ये. त्यादि० तिथौ ममात्मनः पुत्रपौत्राद्यनवच्छिन्नसन्ततिस्थिरलक्ष्मीकी- तिलाभशत्रपराजयद्वारा दीर्घायुरारोग्यश्वर्यादिसकलेप्रसिद्धयर्थं श्रीसं- कष्टहरगणपतिप्रीत्यर्थमाचरितस्य आचरिष्यमाणस्य संकष्टचतुर्थीयतस्य संपूर्णफलावाप्तये संकष्टचतुर्थीग्रतोद्यापनमई करिष्ये ।। नदंगभूतं दिन- क्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसो- ‘रामायुष्यमन्त्रजपं नांदीश्रादमाचार्यादिब्राह्मणवरणं सर्वतोभद्रमंडले देवतास्थापनादीनि करिष्ये ॥ इति संकल्प्य पूर्वाक्तरीत्या दिनक्षणादि ब्राह्मणवरणान्तं कर्म (६-४५)कृत्वा सर्वतोभद्रमंडळे ब्रह्मादिदेवताः ·संकष्टचतुर्थीवतोद्यापनम् ૩૭૬ (पत्र ९९-१०७) संस्थाप्य तन्मध्ये पूर्णपात्रान्तं कलशं प्रतिष्ठाप्य तदुपरि क्षोमवस्त्रं प्रसार्य तदुपरि चंदनादिना गणपतियंत्र विलिख्य मध्ये मंडूकादिपीठदेवता (पत्र १०८) आवाह्य यथाशक्त्या संपूज्य यंत्रावरणदेवता आवाहयेत ॥ तद्यथा ॥ गणाधिपाय० गणाधिपम् आ० स्था० ( एवं सर्वत्र) नाशिने । हेरंवाय० । लंबोदराय० । गजबकवाय० । एकदन्ताय० । धूम्रकेतवे० । भालचंद्रायः । ईश- पुत्राय० । इभवक्त्राय० । मूषकवाहनाय० । कुमारगुरवे० । संकष्टना- शिने ॥१॥ विघ्नगणपतये । वीरगणपतये । शूर्पकर्णगणपतये। प्रसादगणपतये । वरदगणपतये । इन्द्रगणपतये । एकदन्तगण- पतये० । लंबोदरगणपतये । क्षीप्रगणपतये। सिद्धिगणपतये ॥२ रामाय० । रमेशाय । वृषांकाय० । रतिप्रियाय० । पुप्पबाणाय० । महेश्वराय । वराहाय० । श्रीसदाशिवाय० ॥३॥ आदित्याय० । चंद्राय० । कुजाय० । बुधाय० । बृहस्पतय० । शुक्राय । शनैश्चराय० । राहवे । केतवे । सिद्धय० । समृद्धयै० । कान्त्यैः । मदनरत्न्यैः । मदद्राविण्य० 10 | वसुमत्यै० । वैनायक्य० ॥ ४॥ इंद्राय० । अग्नये । यमाय निर्वतये । बरुणाय । वायवे । सोमाय० । ईशानायक ॥५॥ इत्यावाह्य यथाशक्त्या पूजयेत् । ततो नूतनायां सौवण्या गण- पतिमतिमायाम् अग्न्युतारणप्राणप्रतिष्ठा च कृत्वा कलशोपरि संस्थाप्य ध्यायेत् ।। देवं नमामि गिरिजात्मजमेकदन्तं सिंदूरचर्चितवपुश्च विशाल- १ अशक्तथैकमन्नं च भुञ्जीत दधिसंयुतम् ॥ अथवा भोजन कार्यमेक चार हिमाद्रिजे ॥ प्रतिमासं नूतनमूर्तिकरणपक्षे-प्रतिमा गुरचे दद्यादाचा र्याय सदक्षिणाम् ॥वनकुम्भसमायुक्तामादी मन्त्रमिम जपेत् ॥"ही नमो हेरम्ब मदमोहित संकष्टानिवारय मिवारय ॥” इति मूलमन्त्रमेकविंश. तिवारं जपेत् ॥

·३८० प्रतोधापनचन्द्रिका तुंडम् ।। नागेन्द्रमंडिततनुं युवसिद्धिबुद्धिसेव्यं सदासुरगणः सकलार्थ- सिद्धय ।। इति ध्यात्वा । एोहि विनेश्वर विघ्नशान्त्य पाशाङ्कुशाम्जान् वरदं दघानम ॥ सर्पाक्षसूत्रावरमन्दमूर्ते गृहाण पूजा भगवन्नमस्ते ॥ संकष्टहरगणेशाय नमः संकष्टहरगणेशम् आ० स्था० ॥प्रतिष्ठा सर्व०॥ इति प्रतिष्ठाप्य "संकष्टहरगणेशाय नमः" इति मत्रण आसनादारभ्य अंगावरणसहितं पूर्वोक्तरीत्या पुष्पांजलिपर्यन्तं (पृ. ३७१-७७) पूजन कुर्यात् ॥ ततो गणपतये अर्थद्वयं चतुर्थं एकम पूर्वोक्तरीत्या(३७७) दत्वा चंद्रोदये जाते चन्द्रपूननम् अर्थदानंच (३७७-७८)पूर्ववत् कुर्यात्।। ॥ अथ होमविधिः॥ पंचम्यां वा तदिने होमं कुर्यात् ॥ गणपत्यादिपूजनान्तं पूर्ववत् कृत्वा स्थंडिले विधिना वझिं संस्थाप्य ग्रहस्थापनं पूजनं च कृत्वा कुशकंडिकां कृत्वा आधारावाज्यभागौ हुत्वा ग्रहहोमान्तं समाप्य (१५०-१५४) प्रधानहोमः ॥ गणपतिमंत्रेण वा "गणपतये नमः" इति मूलमंत्रण दूरिक्ताक्षताज्यमोदकपायसद्रव्यैः प्रतिद्रव्यमष्टोत्तर सहस्र अष्टोत्तरशतम् अष्टाविंशतिर्वा ययाशच्या जुहुयात्।।ततो सर्वतोभ- मंडलदेवतामहकादि(१६४-१६६)यंत्रावरणदेवताभ्यश्चकैकामाच्या- हुर्ति हुत्वा फलहोमादि प्रणीताविमाकान्तं (१६८-१८८) समाप्य ॥ एकविंशति ब्राह्मणान् एकविंशतिनामभिः वस्त्रादिना पूजयेत् । तद्यया ।। गणञ्जयः। गणपतिः । हेरंवः। घरणीधरः। महागणपतिः। यत्नेश्वरः । क्षिणप्रसादनः। अमोघसिद्धिः। अमृतः । मत्रः। चिन्तामणिः निधिः। सुमंगलः । वीजम् । आशापूरकः । वरदः। शिवः । काश्यपः । नंदनः । वाचासिद्धिदः । दिनायफः ।। २१ ।। इत्येकविंशतिब्राह्मणनामानि ।।

·शिवरात्रीव्रतोद्यापनविधिः तत आचार्याय शूर्पस्यैकविंशतिमोदकवायनं रक्तवस्रवेष्टितं दद्यात् ।। तत्र मंत्रः। विश्वर्य नमस्तुभ्यं मोदकान् ददाम्यहम् ।। आपदुद्धारणाय गृहाण द्विजसत्तम ॥ इति दत्त्वा गणपतिं प्रार्थयेत् । अवुद्धमतिरिक्तं वा द्रव्यहीनं मया कृतम्। तत्सर्वं पूर्णता यातु विघ्नराज नमोऽस्तु ते॥ तता गां सोपस्कर पीठं चाचार्याय दत्वा आशिपो गृहीत्वा ब्राह्मणान् भोज- यित्वा इष्टजनैः सह स्वयं भुंजीत ॥ इति संकष्टचतुर्थीव्रतोद्यापनम् ।। ॥ अथ शिवरात्रीव्रतोद्यापनविधिः ॥ माघकृष्णचतुर्दश्यां शिवरात्रीव्रतम् ॥ चतुर्दशवर्षात्मकं याव- जीवं वा । माये कृष्ण चतुर्दश्यां निशीथव्यापिन्यां वा कार्यम् । इति- स्कान्दे ॥ पूर्ववन्मंडपादिकं विधाय शुभासने उपविश्येत्यादि सुमुख- चै० इति पठित्वा ।। अयेत्यादि० ममात्मनः सर्वपापक्षयपूर्वकर्मक्षयभोग मोक्षमाप्त्यर्थं पुत्रपौत्राअनवच्छिन्नसंततिस्थिरलक्ष्मीर्कात्तिलाभशत्रुप- राजयद्वारा सदभीष्टसिद्धययमाचरितस्य आचरिष्यमाणस्य वा शिव- रात्रीवतस्य संपूर्णफलाबाप्तये एकरावाधिवासपक्षाश्रयेण शिवरात्रीत्र- तोद्यापनं करिष्ये ॥ तत्रादौ दिग्रक्षणं कलशार्चनं गणपतिपूजन स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसोद्धीरामायुष्यमन्त्रजपं नान्दी- श्रादम् आचार्यादिवरणं प्रधानमंहले देवतास्थापनं पजनं च करिष्ये। इति संकल्प्य दिग्रक्षणादि आचार्यादिवरणान्तं (६-४५) कर्म कृत्वा । द्वादशनालणः सह पूजामारभेत ।। " ततो द्वादशलिंगतोमद्रमंटले चतु- लिङ्गतोभद्रमंडले सर्वतोभद्रमंडले वा देवतास्थापनं कुर्यात् ॥

·૧૮૦ व्रतोद्यापनचन्द्रिका त्रिचत्वारिंशद् (४३) रेखात्मकहरिहरमण्डलस्थद्वादश- लिङ्गतोभद्रमण्डलदेवतास्थापनम् ।। इस्ते जलमादाय अद्येत्यादिपूर्वोच्चरितशुभपुण्यतिथी०पारीप्सित- कर्मणि हरिहरात्मकद्वादशलिङ्गतोभद्रमण्डलदेवताबाहनस्थापनपूजनानि करिष्ये ॥ (आदौ सर्वतोभद्रमण्डलदेवताः (९९-१०७) संस्थापयेत् ।। ततः हस्ते अमतान् गृहीत्वा-(ईशान्यादिक्रमेण प्रथम-द्वितीय-तृतीयपूर्व- लिने-)१ ॐ भूर्मुवः स्वः शिवाय नमः शिवमानाहयामि स्थापयामि । भो शिव इहागच्छ इइतिष्ठ ।। ( एव सर्वत्र )। २ ॐ भू० तत्पुरुषाय नमः तत्पुरुषम् आ० स्था०॥३ॐ भू० पशुपतये नमः पशुपतिम् आ० स्था० ॥ (प्रथम-द्वितीय-तृतीयदक्षिणलिङ्गे-) ॥ ४ ॐ भू० उग्राय नमः उग्रम् आ० स्था० ।। ५ ॐ भू० अघोराय नमः अघोरम् आ० स्था० ॥६ॐ भू० रुद्राय नमः रुद्रम् आ० स्था० ॥(प्रथम-द्वितीय- तृतीय-पश्चिमलिङ्गे-)॥ ७ ॐ भूः भवाय नमः भवम् आ० स्या० ॥ ८ ॐ भू० सद्योजाताय नमः सद्योजातम् आ० स्था० ॥९ भू० सर्वजाताय नमः सर्वजातम् आ० स्था०॥ (प्रथम-द्वितीय-तृतीयो- तरलिङ्गे) ॥१० ॐ भू० महालिङ्गाय नमः महालिंगम् आ० स्था० ॥११ भू० वामदेवाय नमः वामदेवम् आ० स्था० ॥ १२ ॐ भू० भीमाय नमः भीमम् आ० स्था० ॥ (पूर्वेशान्यादिक्रमेण पोटशवापीपु प्रत्येकै देवतास्थापनम् -) १३ अमिताभैरवाय०॥ १४ रुरुभैरवाय० ॥१५ चण्डभैरवाय० ॥१६ क्रोधभैरवाय० ॥१७ उन्मत्तभैरवायः॥ १८ कपालभैरवाय० ॥ १९ भीपणभैरवाय० ॥ २० संहारमैरवाय० ॥२१ भवाय० ॥ २२ शर्वाय० ॥ २३ ईशा- ·शिवरात्रीवतोद्यापन विधिः नाय० ॥ २४ पशुपतये ॥ २५ रुद्राय० ॥ २६ उग्रायः ॥ २७ भीमाय० ॥ २८ मइते ॥२९ (ईशानेन्द्रयोर्मध्ये भद्रे) शूलिने । ३० ( इन्द्राग्न्योर्मध्ये भद्रे ) चन्द्रमौलिने० ॥ ३१( अग्नियमयोमध्ये भ) चन्द्रमसे० ॥३२ ( यमनित्योर्मध्ये भद्रे) वृपभध्वजाय० ॥ ३३ (नितिवरुणयोर्मध्ये भद्रे) त्रिलोचनाय० ॥३४ (वरुणवा- वोर्मध्ये भद्रे ) शक्तिधराय० ॥ ३५ (वायुसोमयोर्मध्ये भद्रे) महेश्व- राय० ॥ ३६ (सोमेशानयोर्मध्ये भद्रे) शूलधारिणे ॥ (अयेशा. नीमारभ्येशानीपर्यंतमष्टवल्लीपु क्रमेणाष्टो देवताः स्थापयेत् ॥ ) ३७ अनन्ताय० ॥ ३८ तक्षकाय० ॥ ३९ कुलिशाय० ॥ ४० कर्कोट- काय०॥ ४१ शङ्खपाळाय०॥ ४२ कम्बलाय० ॥ ४३ अश्वतराय०॥ ४४ पृथिव्यै०॥(आग्नेयकोणे शृङ्खलादेवताः स्थापयेत् )। ४५ भूम्यै०॥ ४६ हैहयाय०॥४७ माल्यवते०॥४८ पारिजाताय०॥४९ दिक्पतये॥ ५० महादेवाय० ॥ ५१ विष्णवे ।। (नत्यकोणे शहलादेवताः स्थापयेत्।।)५२ माल्यवते०॥५३ महारुद्राय०॥५४ कालामिरुद्राय०।। ५५ द्वादशादित्येभ्यो०॥५६ महेश्वरायः॥ ५७ मृत्युरोगाभ्यां ॥ ५८ वैनायक्य० ॥ (वायव्यकोणे शृङ्खलादेवताः स्थापयेत्) ५९ शाकुन्तले. याय०॥६० भरताय०॥६१ नलाय०॥६२ रामाय०॥६३ सार्व- भौमाय० ॥६४ नैपधाय० ॥६५ विन्ध्याचलाय० ॥ (ईशानकोणे शृङ्खलादेवताः स्थापयेत् ) ६६ हेमकूटाय०॥६७ गन्धमादनाय० ॥६८ कुलाचलाय० ॥ ६९ हिमाचलाय० ॥ ७० पृथिव्य० ॥ ७१ अन- न्ताय० ॥ ७२ कमलासनाय० ॥ (चतुर्दिक्षु खण्डेन्दुपु देवताः स्थाप- येत्)७३ (ऐशाने) अश्विनीकुमाराभ्यां०॥७४ (आमेये) विश्वेभ्यो देवेभ्यो०॥७५ (नैर्ऋत्ये) पितृभ्यो०॥७६ (वायव्ये) नागेभ्यो।

·३८४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका (तद्धहिः सत्त्वरजस्तमापरिधिषु देवतास्थापनं पूर्वादिक्रमेण ।।) ७७ (सत्त्वपरिधा पूर्वे) इन्द्रायः॥७८ (आग्नेये) अग्नये॥७९ (दक्षिणे) यमाय० ॥ ८० (नैऋत्ये) निव॒तये ॥ ८१ (पश्चिम) वरुणाय० ॥ ८२ (वायव्ये) वायवे० ॥ ८३ (उत्तरे) कुबेरायः॥८४ (ऐशाने) ईशानाय० ॥ (तहिः रजःपरियौ आयुघावाहनम् ॥) ८५ (पूर्व) बजाय०॥८६ (आग्नेये) सक्तये ॥ ८७ (दक्षिणे) दण्डाय० ॥ ८८ (नैर्ऋत्ये) खगाय० ॥ ८९ (पश्चिम) पाशाय० ॥ ९० (वायव्ये) अशाय० ॥ ९१ (उत्तरे) गदायै० ॥ ९२ (ऐशाने) त्रिशूलाय०॥ (तद्वाहि तमःपरिघौ ऋपीन् स्थापयेत् ।। ९३ (पूर्व) कश्यपाय० ॥ ९४ (आग्नेये) अत्रये ॥ ९५ (दक्षिणे) भरद्वा- जाय० ॥ ९६ (नैर्ऋत्ये) विश्वामित्रायः ॥९७ (पश्चिम) गीत- माय० ॥९८ (वायव्ये) जमदग्नये० ॥ ९९ (उत्तरे) वसिष्ठाय० ।। १०० (ऐशाने) भृगवे नमः भृगुमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो भूगो इहागच्छ इह तिष्ठ।प्रतिष्ठापनम्-प्रतिष्ठा पट्पञ्चाशदुत्तरशतसंख्यका हरि- हरमण्डलदेवताः सुप्रतिष्ठाः वरदाः भवत।। "ब्रह्माद्यावाहितहरिहरमण्ड- लदेवताभ्यो नमः" इति मन्त्रेण पोडशोपचारः (वा अन्योपचारः) सम्पूज्य तेभ्यो पायसवलिं दद्यात् ।। पूननान्ते समर्पणम्-अनया पूजया हरिहरमण्डलदेवताः प्रीयन्ताम् ॥ ॥ इति त्रिचत्वारिंशदेखात्मकहरिहरमण्डलस्यद्वादशलिंगतोभद्रमण्डल- देवतास्थापनम् ॥ चतुर्विंशदेवात्मकं (३४) द्वादशलिंगतोभद्रमण्डलदेवतास्थापनम् ।। मण्डले (कर्णिकान्तराले मध्ये ईशानतः ईशानकोणे खंडेन्दौ।) १ ईशाने-ॐ गुरवे नमः। २ आग्नेय्याम्-गणपतये । ३ नेत्याम्- दुर्गायैः। 8 वायव्याम् - क्षेत्रपालाय०१५ (भद्रमध्ये) सदाशिवाय० ।

·शिवरात्रीवतोद्यापन विधिः (ततोऽष्टदले ) पूर्वस्याम् । ६ पूर्व-कालाग्निरद्राय० । ७ तत्रैव-कृर्माय०। ८ तत्रैव-मंडूकाय० ॥९ आग्नेय्याम्-वराहा०।१० तत्रैव-अनंताय० । ११ दक्षिणस्याम्-पृथिव्यैः । १२ तत्रैव-स्कंदाय० । १३ तत्रैव-सुधासिंध- ३०॥ १४ नै त्याम्-नलाय० । १५ तत्रैव-पद्माय० ॥ १६ पश्चिमायाम्- पत्रेभ्यो०।१७ तत्रैव-केसरेभ्यो०।१८ तत्रैव-कर्णिकायै०। १९ वायव्याम् -सिंहासनाय०१२० तचैव-पद्मासनायः॥२१ उत्तरस्याम्-धर्माय० । २२ तत्रैव-शानाय २३ तत्रैव-वैराग्यायः॥ २४ ईशान्याम्-ऐश्वर्याय० । २५ तत्रैव चिदाकाशाय । २६ पद्ममध्ये योगपीठाय० ॥ (ततः कर्णिकोपरि पूर्वतश्चतुर्दिक्षु) पृथिव्यैः । कपालाय० । सप्तसरियोः । सप्तसागरे- भ्यो० (३०) ॥ (कर्णिकासमीपे चत्वारि श्वेतभद्राणि सन्ति तेषु । पूर्वादिचतुर्दिक्षु) तत्पुरुषाया अघोराया सद्योजाताय०। वामदेवाय। (३४) । (तत्समीपेकृष्णान्यष्टभद्राणि सन्ति तेषु ईशान्याद्यष्टदिक्षु) भग- वत्यै० उमायैः शंकरप्रियायैः पार्वत्यैः गौय्य काल्यै० कौमार्यै विश्व- भय० (४२) ॥ (ततः कृष्णभद्राधःअष्टौ रक्तभद्राणि सन्ति तेषु ईशान्याद्य- दिक्षु ) नंदिने० महाकालाय महावृपभायः भृगकिरीटिने० स्कंदाय० उमापतये० चंडेश्वराय० योगसूत्राय० (५०) ॥ (चत्वारि लिंगोपरि श्वेतभ द्राणि सन्ति तेषु पूर्वादिचतुर्दिक्षु ) धात्रे० मिनायः यमायः रुद्रायः (५४)॥ (तत्समीपे लिंगोपरि अष्टौ पीतभद्राणि सन्ति तेषु ईशान्याद्य- एदिक्षु) वरणाय० सूर्याय भगाय विवस्वते० पुरपोत्तमाय सवित्रे त्वष्ट्रे विष्णवे० (६२)॥ (ततो द्वादशलिंगतोदेवतानां स्थापनम् ) (पूर्व) शिवाय तइक्षिणे-पकनेत्राय तद्दक्षिणे-एकरदाया(दक्षिणस्याम्) त्रिमूर्तये तत्पश्चिमे-श्रीकंठाय० तत्पश्चिमे-यामदेवाय॥ (पश्चिमायाम्) -ज्येष्ठाय० तदुत्तरे-श्रेष्ठाय तदुत्तरे रद्रायः ॥ (उत्तर)-कालाय. तत्पूर्वे-कलविकरणाय० तत्पूर्व बलविकरणाय० (७४) (ततो श्वेतपोडश. वापीपु प्रत्येक देवतास्थापनम्-)अणिमायै० महिमायै० लधिमाये० गरि- मायै प्राप्त्यैः प्राकाम्यै० ईशितायै० वशितायै० ब्राह्म० माहेश्यय० कौमार्य वैष्णव्यै० वारा]० इद्राण्यै० चामुण्डायै० चण्डिकायैः ॥ (९०) (ततो वापीसमीपे अष्टरक्तभद्राणि सन्ति तेषुईशान्याद्यष्टदिक्षु)-असितां- गभैरवाय रुरुभैरवाय. चंडभैरवाय० क्रोघभैरवाय उन्मत्तभैरवाय व, च.२५ ·३८६ प्रतोद्यापनचन्द्रिका फालभैरवाय० भीपणभैरवाय० संहारभैरवाय० (९८)। (ईशानाद्यष्ट- एदिक्षु वल्लीदेवतानां स्थापनम् -घृताच्यै० मेनकायैः रम्भायै० उदये० तिलोत्तमाये० सुकेशायै० मंजुधोपायै० अप्सरोभ्यो० (१०६)॥(ततो मण्डलमध्ये परिधिसमीपे गृङ्खलादेवताः स्थापयेत् )-( आग्नेय्याम् ) भवाय० शियायः रुद्राय० पशुपतये० उग्राय० भीमाय० महादेवाय. ईशानायक अनन्ताय वासुकये० (११६)-(नैर्ऋत्याम् ) तक्षकाय कुलीर- कायः कर्कोटकाय० शंखपालाय० कंवलाय० अश्वतराय० चैन्याय अगाय हैहयाय० अर्जुनाय० (१२६)-(वायव्याम् ) शाकुन्तलेयायः भरताय नलाय० रामाय० सार्वभौमाय० निपघाय० विध्याचलाय. माल्यवते. पारियात्राय० सहाय० (१३६)-(पेशान्याम् ) हेमकुटाया गंधमादनाय कुलाचलाय० हिमवते० रैवताय० देवगिरये मलयाच. लाय० कनकाचलाय. पृथिव्यैः अनंताय० (१४६) ॥ (आग्नेयादिचतु- दिक्षुसण्डेन्दुपु)-अग्निकुमाराभ्यां० विश्वेभ्यो देवेभ्यो पिदभ्यो नागे- भ्यो (१५० ) ॥(ततो मण्डलाद्वहिः सत्त्वपरिधौ पूर्वादिक्रमेण) इंद्रायः अग्नये यमाया नितये० घरणाय० पायवे० कुबेराय० ईशानायक ऊर्खायाम्-ब्रह्मणे० अधः-अनन्ताय० (१६०)॥ (ततो रक्तपरिधी पूर्वादिक्रमेण)- वज्राय० शक्तये० दण्डाय० खड्गायः पाशाय० अंकु. शाय गदायै० त्रिशूलाय० (ऊर्वायाम्) पद्माय० (अधः) चक्राय०(१७०)। (ततः कृष्णपरिधौ पूर्वादिक्रमेण)कश्यपाय अत्रये० भरद्धाजाय विश्यामि- पाय०गौतमाय जमदग्नये० वसिष्ठाय०अरुंधत्यै। (१७८)पूर्वे-ऋग्वेदाय दक्षिणे-यजुर्वेदाय । पश्चिमे-सामवेदाय० । उत्तरे-अथर्ववेदाय नमः॥ (१८२) ॥ इति (३४) चतुस्त्रिंशद्रेसात्मकद्वादशलिंगतोभद्रमण्डल- देवतास्थापनम् ॥ ॥ चतुर्लिङ्गतोभद्रमंडलदेवतास्थापनम् ।। अथ चतुर्लिंगतोभद्रमंडलदेवतास्थापनम् ।। (पूर्वलिङ्गेषु) वीरमद्राय नमः वीरममावाहयामि स्थापयामि ॥१॥ शंभवे नमः शंभुम् आ० स्था० ॥२॥ मजैकपदे नमः अजैकपदम् आ० स्था०॥३॥ (दक्षिणलिङ्गेषु) अहिर्बुध्याय नमः अहिर्बुध्न्यम् आ० स्था०॥४॥ पिनाकिने नमः पिना- ·शिवरात्रीयतो० (चतुर्लिंगतोभ देवतास्थापनम्) ३८७ किनम् आ० स्था०॥५॥ शूलपाणये नमः शूलपाणिम् आ० स्था०॥६॥ (पश्चिमलिङ्गेषु) भुवनाधीश्वराय नमः भुवनाधीश्वरम् आ० स्था० ॥७॥ कपालिने नमः कपालिनम् आ० स्था० ॥ ८॥ दिक्पतये नमः दिक्पतिम् आ० स्था० ॥ ९ ॥ (उत्तरलिङ्गेपु) रुद्राय नमः रुद्रम् आ० स्था० ॥१०॥ शिवाय नमः शिवम् आ० स्था० ॥ ११॥ महेश्वराय नमः महेश्वरम् आ० स्था० ॥ १२ ॥ (ततः पूर्वादिक्रमेण अष्टभैरवदेवताः) असिताङ्ग- भैरवाय असितागभैरवम् आ० ॥ १३ ॥ रुरभैरवाय० रुरभैरवम् आ० ॥ १४॥ चंडभैरवाय चंडभैरवम् आ० ॥१५॥ क्रोधभैरवाय क्रोधभैर- धम् मा० ॥१६॥ उन्मत्तभैरवाय० उन्मत्तभैरवम् आ० ॥ १७ ॥ कपाल. भैरवायः कपालभैरवम् आ० ॥ १८॥ भीषणभैरवाय० भीपणभैरवम् मा० ॥ १९ ॥ संहारभैरवाय० संहारभैरवम् आ० ॥२०॥ (ततः पूर्वादिक्रमेण चतुर्विशतिदेवताः) भवाय नमः भवम् आ० स्था० ॥२१॥ शर्वाय० शर्वम् आ० ॥ २२ ॥ रुद्राय० रदम् आ० ॥ २३ ॥ पशुपतये. पशुपतिम् आ० ॥२४॥ महते० महान्तम् आ०॥२५ । भीमाय० भीमम् आ० ॥२६॥ ईशानाय० ईशानम् आ० ॥२७॥ अनन्ताय० अनन्तम् आ० ॥२८॥ तक्षकाय तक्षकम् आ० ॥२९॥ वासुकये. वासुकिम् आ० ॥ ३० ॥ कुलिशाय० कुलिशम् आ० ॥ ३१ ॥ कर्कोटकाय० कर्कोटकम् आ० ॥३२॥ रापालाय० शवपालम् आ०॥ ३३ ॥ कम्बलाय. कम्बलम् आ० ॥३॥ अश्वतराय० अश्वतरम् आ० ॥ ३५॥ शूलिने० शूलिनम् ॥ ३६॥ चन्द्र- मौलये चन्द्रमौलिम् आ० ।। ३७ ।। चन्द्रमसे० चन्द्रमसम् आ० ॥३८॥ वृषभध्वजाय० वृषभध्वजम् आ० ॥ ३९ ॥ निलोचनाय त्रिलोचनम् आ० ॥४०॥ शक्तिधराय शक्तिधरम् मा० ॥४१॥ महेश्वराय० महेश्वरम् आ०॥ ४२ ॥शूलधारिणे० शूलधारिणम् आ०॥ ४३ ॥ स्थाणवे० स्थाणुम् आ०॥४४॥ ( मध्ये कर्णिकायाम् ) ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणम् आ० स्था० ॥१॥ (उत्तरे उत्तरलिङ्गस्याधः) सोमाय० सोमम् आ० ॥२॥ (ईशान्यां सण्डेन्दौ) ईशानाय० ईशानम् आ० ॥ ३॥ (पूर्वे पूर्वलिङ्गस्याधः) इन्द्राय इन्द्रम् आ० nen (आग्नेयेखण्डेन्दौ) अग्नये अग्निम् मा०॥५॥ (दक्षिणे दक्षिणलिङ्गस्याधः) यमाय० यमम् आ० ॥६॥ (नेत्यां ·३८८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका खण्डेन्दी) निमंतये निर्ऋतिम् आ० ॥॥ (पश्चिमे पश्चिमलिङ्गस्याधः) घरुणाय० घरुणम् मा० ॥८॥ (वायव्यां सण्डेन्दी) वायवे वायुम् आ० ॥९॥ (वायुसोमयोर्मध्ये भद्रे )अष्टवसुभ्यो०अष्टवस्म् आ०॥१०॥ (सोमेशानयोर्मध्ये भद्रे) एकादशरुद्रेभ्यो एकादशरुद्रान् आ० ॥११॥ (ईशानेन्द्रयोर्मध्ये भद्रे) द्वादशादित्येभ्यो द्वादशादित्यान् आ० ॥१२॥ (इन्द्राग्न्योमध्ये भद्रे) अश्विभ्यां नमःअश्विनौआO॥१३॥ (अग्नियमयोर्मध्ये भद्रे) विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वान देवान् आ॥ १४॥ (यमनिळन्यो. मध्ये भद्रे)सप्तय क्षेभ्यो० सप्तयक्षान् आ० ॥ १५ ॥ (नितिवरुणयो- मध्ये भद्रे) भूतनागेभ्यो० भूतनागान् आ० ॥१६॥ (वरुणवाय्योमध्ये भद्रे) गन्धर्वाप्सरोम्यो० गन्धर्वाप्सरस० आ० ॥ १७॥ (उत्तरलिङ्ग- स्याधः) स्कन्दाय० स्कन्दम् आ० ॥ १८॥ (तत्रैव) नन्दीश्वरायः नन्दीश्वरम् आ ॥१९॥ शूलमहाकालाभ्याम् शूलमहाकालौ आगा२०॥ (ब्रह्मेशानयोर्मध्ये शृङ्खलायाम् ) दक्षादिसप्तकाय० दक्षादिसप्तकम् आ० ॥ २१ ॥ (पूर्वलिङ्गस्याधः) दुर्गायै० दुर्गाम् मा० ॥ २२॥ (तत्रैव) विष्णवे० विष्णुम् आ०॥२३॥(ब्रह्माग्न्योर्मध्ये शृङ्खलायाम् स्वधायै स्वधाम् मा० ॥ २४ ॥ (दक्षिणलिङ्गस्याधः) मृत्युरोगाभ्यां० मृत्युरोगी आo ॥२५॥ (ब्रह्मनिबन्योर्मध्ये शृङ्खलायाम् ) गणपतये गणपतिम् आ० ॥ २६॥ (पश्चिमलिङ्गस्याधः) अद्यो० अपः आ० ॥२७॥ (ब्रह्मवाय्योमध्ये शृद्धलायाम्) मरुद्यो० मस्तः आ० ॥ २८ ॥ (ब्रह्मणः पादमूले कर्णिकायाम्) पृथिव्यैः पृथिवीम् आ० ॥२९॥ (तवैव) गङ्गादिनदीभ्यो गगादिनदी आ० ॥३०॥ (तत्रैव ) सप्तसागरेभ्यो० सप्तसागरान् आ० ॥ ३१ ॥ (ब्रह्मणो मस्तके कर्णिकोपरि) मेरवे० मेरम् आ०॥३२॥ (उदग्- लिङ्गे) सद्योजाताय० सद्योजातम् मा० ॥१॥ (प्राच्यां लिहे) वामदेवाय १ ध्रुवाय । अध्वराय । सोमाया अद्भय । अनिलाय। अनलाय । प्रत्यूपाय । प्रभासाया| २ वीरभद्राय । शंभवे । गिरिशाय । अजैकपादाय अहिर्बुध्याय। पिनाकिने । भुवनाघी- श्वराय । कपालिने । दिक्पतये ॥ स्थाणवे । सदाय ॥ ११॥ ३ भगाय । वरुणाय । सूर्याप । वेदाङ्गाय । भानवे । खये । गभस्तये । हिरण्यरेवसे । दिवाकराय । मित्राय यादित्याय । विष्णवे नमः ।। १२ ।।

·शिवरात्रीवतो (चतुर्लिङ्गतोभ०देवतास्थापनम्) ३८९
वामदेवम् आ० ॥२॥ (दक्षिणलिङ्गे) अधोराय० अघोरम् ॥ ३॥
(प्रतीचीलिङ्गे ) तत्पुरुषाय तत्पुरुषम् आ० ॥४॥ (कर्णिकायां मेरूपरि)
ईशानाय० ईशानम् आ० ॥५॥ (परिधौ) परिधये० परिधिम् आ०
॥६॥ (मेरोः परिधिसमंतात् लिङ्गानां स्कन्धे विंशतिकोठेपु) चतुः-
पुरीभ्यो० चतु.पुरीः आ० ॥७॥ (आग्नेयादिकोणेषु शृंखलाशिरसि
पदये) ऋग्वेदाय मग्वेदम् आ० ॥ ८ ॥ यजुर्वेदाय० यजुर्वेदम् आ०
॥९॥ सामवेदाय० सामवेदम् आ०॥१०॥ अथर्ववेदाय० अथर्ववेदम् आ०
॥११॥ (उत्तरलिङ्गस्य दक्षिणवापीमारभ्य वामवापीपर्यन्तास्वष्टवापीपु)
भवाय० भवम् आ० ।। १२ । शर्वाय० शर्वम् आ० ॥ १३ ॥ पशुपतये०
पशुपतिम् आ० ॥१४॥ ईशानाय० ईशानम् आ० ॥ १५ ॥ उग्राय० उग्रम्
आ० ।।१६ ॥ रद्राय० रुद्रम् आ०॥ १७ ॥ भीमाय० भीमम् आ०॥१८॥
महते० महान्तम् आ० ॥ १९ ॥ (तत्तद्वापीसमीपस्थकैकपदेपु क्रमतः)
भवान्यै० भवानीम् आ० ॥२०॥ शर्वाण्यैः शर्वाणीम् आ०॥ २१ ॥ पशु-
पत्यै० पशुपतीम् आ० ॥२२॥ ईशान्यै० ईशानीम् आ० ॥ २३ ॥ उग्रायै
उग्राम् आ० ॥ २४ ॥ रुद्राण्यै० रद्राणीम् आ० ॥ २५ ॥ भीमायैः भीमाम्
आ० ॥२६॥ महत्यै० महतीम् आ० ॥ २७॥ (बाह्यश्वेतपरिधौ उत्तरतः
सोममारभ्य वायुपर्यंतमायुधानि) गदायै० गदाम् आ० ॥३३॥ त्रिशूलाय
त्रिशूलम् आ० ॥ ३४॥ यज्राय० वज्रम् आ० ॥ ३५॥ शक्तये० शक्तिम्
आ०॥३६॥ दण्डाय० दण्डम् आ०॥३७॥खगाय० खगम् आ०॥३८॥
पाशाय० पाशम् आ० ॥३९॥ अङ्कुशाय० अङ्कुशम् आ० ॥४०॥ (तद्वा-
धे रक्तपरिचौ उत्तरत. क्रमेण) गौतमाय गौतमम् आ०॥४१॥ भर
द्वाजाय० भरद्वाजम् आ० ॥ ४२ ॥ विश्वामित्राय० विश्वामित्रम् आ०
॥४३॥ कश्यपाय कश्यपम् आ० ॥ ४४ ॥ जमदग्नये० जमदग्निम् आ०
॥४५॥ वशिष्ठाय० वशिष्ठम् आ० ॥ ४६॥ अत्रये० अत्रिम् आ०॥४७॥
अरुन्धत्यै० अरन्धतीम् आ० ॥४८॥ (तद्वाह्ये कृष्णपरिधौ उत्तरतः
क्रमेण) ऐन्यै० ऐन्द्रीम् आ० ॥४९॥ कौमार्य कौमारीम् आ० ॥५०॥
बाहयैः ब्राहीम् आ० ॥५१॥ वाराहो० वाराहीम् आ० ॥५२॥ चा.
मुण्डायै० चामुण्डाम् आ० ॥५३॥ वैष्णव्यै० पैष्णवीम् आ० ॥ ५४॥
माहेश्वर्य नमः माहेश्वरीम् आ० ॥५॥ वैनायक्यै० चनायफीम् आ०॥५६॥

·नतोद्यापनचन्द्रिका (१२७) इति चतुर्लिंगतोभद्रमंडलदेवता. ॥ प्रतिष्ठा सर्व० ॥ चतुलिंग तोभद्रमंडलदेवताः सुप्रतिष्टिता वरदा भरत ॥ ततः “ चतुर्लिङ्गतोभद्र- मंडलदेवताभ्यो नमः" इति मंत्रेण पूजनं कुर्यात् ॥ ततो द्वादशलिंगेपु द्वादशकलशान् परितो वा मध्ये एक विश्वाधारा- सीत्यादिना पूर्णपात्रान्तान् संस्थाप्य मभ्यकुंभीपरि क्षोमवस्त्रं प्रसार्य चंदनेनाष्टदलं विलिरय मंडूकादिपीठदेवता आवाह्य (१०८) संपूज्य ।। सौवणं सांबसदाशिव राजतं वृषभं च कृत्वान्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठं मध्य- कुंभे संस्थाप्य आवाहयेत् ।। एोहि गोरीश पिनाकपाणे शशांकमौले वृपभाधिरुढ ॥ देवाधिदेवेश महेश नित्यं गृहाण पूजा भगवन्नमस्ते ।। उमामहेश्वराभ्यां० उमामहेश्वरी आवा० ॥ पुरतो वृषभ इहा० वृषभाय० कृपभमावा० ॥ द्वादशब्राह्मणाः आचार्यों वा द्वादशलिंग- स्थकलशेपु द्वादशप्रतिमायां अक्षतपुंजेपु वा द्वादशनाममंदिशदेवान् आवाहयेत् ।। नत्र (प्राच्या) महेशाय० महेशमावा० । अघोरायः। पशुपतये० (दक्षिणस्याम) पंचवक्त्राय०। उग्राय | रुद्राय०(पश्चिमा- यां) भवाय० । शर्वाय० । शंभवे । (उत्तरस्यां) शिवाय० । भीमा- य० । भीमपराक्रमाय० ॥१२॥ इत्याबाह्य पूर्वादित इन्द्रादिलोकपालान् आवाहयेत् ।। यथा-इन्द्राय० । अग्नये । यमाय० । निक्रतये । वरुणाय । वायवे० । कुवेराय० । ईशानाय० । ब्रह्मणे० । अन- न्ताय० ॥१०॥ तत उमामहेश्वरायावाहितदेवताः सुप्रतिष्टिताः वरदा भवत ॥ इति प्रतिष्ठाप्य ।। यथाशक्ति " उमामहेश्वरायावाहितदेववाभ्यो नमः" इति मंत्रण पूननं कुर्यात् ।। इति ॥ ॥ अथ शिवपूजनम् ॥ तत्रादौ १ ध्यानम् ।। शान्ताकारं शिखरशयनं नीलकंठं सुरेश , ·शिवरात्रीवतो(शिवपूजनम् ) विश्वाधारं स्फटिकसदृशं शुभ्रवर्णं शुभांगम् ॥ गौरीकान्तं नितयनयनं योगिभियानगम्यं चंदे शंभु भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ १॥ आवा- हनम् ॥ गंधर्वकिन्नरमहर्पिसुरेन्द्रद्वंदैःसंसेव्यमानमनिशं पभावरूढम् ।। आवाहयामि गिरिजासहितं प्रसन्न भक्त्या सुखागतमहं शिरसा नमामि ॥२॥ आसनम् ।। सिंहासने कनकरत्नमाणप्रभास्वान् छत्रं ध्वजा- लासितचामरतोरणाढ्यम् ॥ बालार्ककोटिसदृशं कनकांवराढ्यं था- विश्वनाथ मनसैव मयाऽर्पितं ते॥३॥ पाद्यम् ।। दूर्वांकुरांबुजपनोहरपु- प्पयुक्तं शुद्धं जलं सुरभिचूर्णसमन्वितं च ॥ सौवर्णपात्रविलसत्पदयोर्वि- शुद्ध पाद्यं गृहाण जगदीश मयाऽर्पितं ते ॥४॥ अर्घ्यम् । दूर्वायचाक्षत- सुगंधिहिरण्यरत्नं दर्रवुज त्रिपथगाजलपुप्पयुक्तम् ॥ सौवर्णपात्ररचित फलयुक्तमध्यं त्वं स्वीकुरुष्व मनसार्पितमिन्दुमौले ॥५॥ आचमनम् ।। गंगाजलैरमृतमाधुरतामुपनरेलालविंगशुभगंधमनोभिरामम् ।। गौरीपते कनकपात्रधृतं मया ते भक्त्यार्पितं सुचिरमाचमनं गृहाण ॥६॥ पंचा- मृतस्नानम् ॥ शुद्धः पयोदधिमधुघृतशर्कराभिगंगाजलैः कनककुंभधृतः समन्त्रैः। कर्पूरकेसरसुगंधिभिरिन्दुमौले पंचामृतं त्वमुररीकुरु दीनवन्धो॥ उमामहेश्वराभ्यां० पंचामृतस्नानं सम०॥ वरुणस्नानम् सम० ॥ वरुण- स्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समः ॥ ७ ॥ ततः पंचोपचारैः पूजयेत् ।। ततः अष्टमूर्तिपूजनम् ॥ पूर्वमारभ्येशानपर्यन्तं वामावर्तेन पूजयेत् ।। शर्वाय क्षितिमूर्तये | भवाय जळमूर्तयेरुद्धाय तेजोमृर्चये। उग्राय वायुमूर्तये । भीमायआकाशमूर्तये । पशुपतये यजमानमूर्तये । ईशानाय सूर्यमूर्तये । महादेवाय सोममूर्तये ॥ इति संपूज्य ॥ उत्तरे निर्माल्यं विसृज्य पुनः गंधाक्षतपुष्पैः संपूज्य अभिपेफमारभेत ॥ ब्राह्मणाः " महिम्नः पारं ते" इति स्तोत्रेणाभिषेकं कारयेत् ।।

·३९२ प्रतोपापनचन्द्रिका ॥ महिम्नस्तोत्रम् ॥ महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिब्रह्मादीनामपि वद- वसनास्त्वयि गिरः । अयावान्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्म- माप्येप स्तोत्रे हर ! निरपवादः परिकरः ॥ १॥ अतीतः पन्यानं तव च महिमा चामनसयौरतयावृत्या यं चकितमभिदत्ते श्रुनिरपि । स कस्य स्तोतव्यः फतिविधगुणः कस्य विपयः पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः फस्य न वचः ॥२॥ मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतस्तव ब्रह्मन् किं वागपि मुरगुरोविंस्मयपदम् । मम त्वेतां वाणी गुणकयनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेऽस्मिन्पुरमयन युद्धिर्व्यव- सिता ॥३॥वैश्वर्य यचजगदुदयरक्षामलयकृश्यीपस्तव्यस्तं तिसपु गुणमिन्नासु तनुषु । अभव्यानामस्मिन्वरद रमणीयामरमणी विहन्तुं व्याकोशी विदधत उहके जडधियः ॥ ४ ॥ किमिटः किंकायः स सलु फिमुपायत्रिभुवनं कियाघारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतक्र्यश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्यो इतषियः कुत्त- कोऽयं कांचिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥५॥ अजन्मानो लोकाः फिमवयववन्तोऽपि जगतामधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति । अनीशो वा कुर्याद्भवनजनने कः परिकरो यतो पन्दास्त्वा प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६॥ त्रयी सांस्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति प्रभिन्ने मस्थाने परमिदमदः पथ्यामिति च । रुचीनां वैचित्र्याजुकुटिलनाना- पथजुषा नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७॥ महोतः खट्वाङ्गं परशुराजिनं भस्म फणिनः कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोप- करणम् । सुरास्तां तामद्धिं दधति तु भवद्भ्रमणिहिता न हि स्वात्मा- ·शिवराधीवतो०( शिवपूजनम् ) रामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८॥ ध्रुवं कश्चित्सर्वं सकलमपरस्त्वध्रु. वमिदं परो ध्रौव्याघ्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविपये । समस्तेऽप्येत- स्मिन्पुरमधन तैर्विस्मित इव स्तुवन्जिहेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥९॥ तवैश्वर्यं यत्नाद्यदुपरि विरश्चिहरिरधः परिच्छेत् यातायनलमन- लस्कन्धवपुपः । ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भयां गिरिश यत्स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमतुवृत्तिर्न फलति ॥१०॥अयत्नादापाद्य त्रिभुवन- मवरव्यतिकरं दशास्यो यद्राहूनभृत रणकण्डूपरवशान् । शिरःपद्मश्रेणी- रचितचरणाम्भोरुहवले: स्थिरायास्त्वद्भक्तस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ॥११॥ अमुष्य त्वत्सेवासमधिगतसारं भुजवनं वळाकैलासेऽपि त्वद- धिवसतौ विक्रमयतः । अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताद्गुष्ठाशरास प्रतिष्ठा त्वय्यासीद्धवमुपचितो मुह्यति खलः ॥१२॥ यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोचैरपि सतीमधश्चके वाणः परिजनविधेयस्त्रिभुवनः। न तचित्रं तस्मिन्वरिवसितरि त्वचरणयोन कस्या उन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्य- वनतिः ॥ १३ ॥ अकाण्डब्रह्माण्डक्षयचकितदेवासुरकृपाविधेयस्यासी- द्यस्त्रिनयन विपं संहृतवतः। स कल्मापः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४ ॥ आसिद्धार्या नैव कचिदपि सदेवासुरनरे निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः । स पश्यन्नीश त्वामितसुरसाधारणमभूत् स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥१५॥ मही पादाघाताजति सहसा संशयपद पदं विष्णोर्भ्राम्यद्धजपरिघरुग्णग्रहगणम् । मुहुद्यौस्थ्यि यात्यनिभृतजटाताडिततटा जगद्रक्षाय त्वं नटसि ननु वामैच विभुता ॥ १६ ॥ वियाव्यापी तारागणगुणितफेनोद्मरुचिः प्रवाहो वारां य: पृपतलघुदृष्टः शिरसि ते । जगवीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमित्यने.

·३५४ प्रतोधापनचन्द्रिया नैवोनेयं धृतमहिम दिन्यं तव वपुः ॥ १७ ॥ रथः क्षोणी यन्ता शत- धृतिरगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्राकौं रयचरणपाणिः शर इति । दिध- शोस्त कोऽयं त्रिपुरतृणपाडम्मरविधिविधेयः क्रीडन्त्यो न खलु पर- तन्त्राः प्रभुधियः॥१८॥ हरिस्ते साहसं कमलपलिमाधाय पदयोर्य- देकोने तस्मिन्निजमुदहरनेत्रकमलम् । गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसी चक्रापुपा त्रयाणां रसाय त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥ प्रती सुने जाग्रत्त्वमसि फलयोगे तुमता क कर्म मध्वस्त फलति पुरुषारा- धनमृते । अतस्त्वां संप्रेक्ष्य प्रतुपु फलदानप्रतिमुर्व श्रुती श्रद्धा बद्धा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥२०॥ क्रियादक्षा दक्षः ऋतुपतिरधीशस्त- नुभृतामृपीणामार्विज्यं शरणद सदस्याः सुरगणाः । ऋतुभ्रेपस्त्वत्तः ऋतुफलविधानव्यसनिनो ध्रुवं कर्तुः श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २१ ॥ प्रजानाथं नाय प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं गतं रोहिता रिरमयिपुमृप्यस्य वपुषा। धनुप्पाणेर्यातं दिवमपि सपनाकृतममुं नसतं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥ २२ ॥ वलावण्याशंसाध्व- धनुपमहाय तृणरत्पुरः प्लुष्टं दृटा पुरमथन पुष्पायुधमपि । यदि वर्ण देवी यमनिरत देहार्धघटनादवैति लामद्धा यत वरद मुग्धा युवतयः ।। २३ ।। स्मशानेवारीडा स्मरहर पिशाचाः सहचराश्चिताभस्मालेपः संगपि नृफरोटीपरिकरः । अमङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं तथापि स्मर्तृणां वरद परमं मङ्गलमसि ॥ २४ ॥ पनः प्रत्यचिचे सविधमवायात्तमरुतः प्रहष्यद्रोमाणः ममदसलिलोत्साङ्गतदशः । यदा- लोरयाह्लाद इद इव निमज्ज्यामृतपये दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिन- स्तकिल भवान् ॥ २५ ॥ त्वमस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह- स्त्वमापरत्वं व्योम समु धरणिरात्मा त्वमिति च । परिच्छिनामेवं त्वयि ·शिवरात्रीवतो०(शिवपूजनम् ) परिणता विभ्रतु गिरं न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत्वं न भवसि ॥२६॥ त्रयीं तिस्रो वृत्तीत्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरानकाराद्यैर्वत्रिभिरभिदध- तीर्णविकृति । तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः समस्त व्यस्त त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २७ ॥ भवः शर्वो रुद्रः पशुपति- रयोग्रः सहमहांस्तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् । अमुप्मिन्म- स्पेकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि प्रियायास्मै धान्ने प्रणिहितनमस्योऽस्मि भवते ॥ २८ ॥ नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः। नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो नमः सर्वस्पै ते तदिदमिति शर्वाय च नमः॥२९॥बहलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नम:|जनसुखकृते सच्चोदिक्तों मृडाय नमो नमः प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्य शिवाय नमो नमः ॥३०॥ कुशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क चेदं क च तब गुणसीमोल्लविनी शश्वदृद्धिः । इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद्वरद चरणयोस्ते चाक्यपुष्पोपहारम् ॥ ३१ ॥ असितगिरिसमं स्यात्कज्जलं सिंधुपात्र सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी। लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३२ ॥ असुरसुरमुनीन्द्ररर्चि- तस्येन्दुमौलेग्रेथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य । सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो रुचिरमलघुवृत्तः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३३ ॥ अहरहर- नवयं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत्पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान्यः । स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र प्रचुरतरघनाघुः पुत्रवान्कीर्तिमांच ॥ ३४॥ महेशानापरो देवो महिन्नो नापरा स्तुतिः । अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३५ ॥ दीक्षा दानं तपस्तीर्थ ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः। महिम्नस्तव पाठस्य कला नाईन्ति पोदशीम || ·मतोधापनचन्द्रिका ॥३६॥ कुसुमदशननामा सर्वगंधर्वराजः शिशुशशिधरमालेदेवदेवस्य दासः । स सलु निजमहिनो भ्रष्ट एवास्य रोपात्स्तवनमिदमकाी- दिव्पादिव्यं महिम्नः ॥ ३७॥ सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षकहेतुं पठति यदि मनुष्यः पाञ्जलिर्नान्यचेताः। ब्रजति शिवसमीपं किनरैः स्तूयमानः स्तवनामिदममोघं पुप्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३८॥ आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्वभापितम् । अनौपम्य मनोहारि शिवमीश्वरवर्णनम् ॥३९॥ तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर । यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः॥४०॥ एफकालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥४१॥ श्रीपुप्पदन्तमुखपङ्कजा निर्गतेन स्तोत्रण किल्लिपहरेण हरामियेण। कण्ठस्थितेन पठितेन समा- हितेन सुमीणितो भवति भूतपतिमहेशः ॥४२॥ इत्येपा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छंकरपादयोः। आर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥४३॥ ॥ इति महिम्नःस्तोत्रं समाप्तम् ।। एवम् अभिपेकं कृत्वा ततः शुद्धोदकमानं कारयेत् ।। शुद्धोदकस्तानम् ॥ श्रीजाह्ववीजलमयं सरसं सुधावच्चैलाळविं- गशुभगंधमनोभिरामम् ॥ गौरीपते कनकपात्रधृतं मया ते स्नानं गृहाण जगदीश मयाऽर्पितं ते ॥९॥ वस्त्रम् || कौशेयवस्त्र युगलं कनकर्विचित्रं चालार्ककोटिसदृशं चमनोभिरामम्।। भक्त्या मयार्पितमिदं परिघाय शंभो सिंहासने त्वमुपविश्य गृहाण पूजाम् ॥ १०॥यज्ञोपवीतम् ।। दत्तं मया सुमनसा वचसा करेण यद् ब्रह्मचर्यसमयं परमं पवित्रम् ॥ यद्धर्मक- मनिलयं परमायुपंच यज्ञोपवीतमुररीकुरु विश्वनाथ॥११॥गिंधायच्छेष्ठ- मस्ति मलयाचलचन्दनानां कर्पूरकेसरसुगंधिरसेन धृष्टम्।।आमोदमान- मनिशं मनसाधृतं च श्रीचन्दनं त्वमुररीकुरु दीनबंधो ॥१२॥ अक्षताः ।।

·शिवरात्रीवतो०(पंचवक्त्रपूजा) ३९७
श्वेतैरखंडितमनोहरशालिवीजैः संक्षालितैः शुचिजलैश्च सुगंधमिरैः॥
खामर्चयामि भगवन्मनसा महेशं गौरीपते माय निधेहि कृपाकटाक्षम्॥१३
पुष्पाणि ॥ सेवन्तिका वकुलचंपकपाटलाजैः पुन्नागजातिकरवीररसाल-
पुष्पैः । विल्वप्रवालतुलसीदलमालिकायैस्त्वां पूजयामि जगदीश्वर में
प्रसीद् ॥१४॥ बिल्वपत्रम् ।। मालूरक्षननितानि मनोहराणि भक्त्या
त्वदर्यमनिशं प्रतिपादितानि ॥ श्रीबिल्वपत्रसुदलानि समर्पितानि
गौरीपते परिगृहाण सुकोमलानि ॥ १५ ॥ इति ॥
॥ अथ पंचवक्त्रपूजा ॥
तत्रादौ पंचवक्त्रध्यानम् ॥ पंचवक्त्र वृपारूढ प्रतिवक्त्रत्रिलो.
चन ॥ कपालशूलखट्यागिन् चन्द्रमौले नमो नमः ॥ इति ध्यात्वा
पश्चिमवक्त्रं पूजयेत् ॥
१"पश्चिमवक्त्रपूजनम्"-जलमादाय। सद्योजातमिति मंत्रस्य ब्रह्माऋपिः
सद्योजातो देवता जगतीछंदः पश्चिमवक्त्रनमस्कारे पूजने च विनियोगः।।
सद्योजाताय श्वेतवर्णाय हंसवाहनाय पश्चिमवक्त्राय पृथिवीतत्वाय सृष्टि.
रूपात्मने शुभ्राभ्रशंखवर्णाभाय शोभमानाय गंगाहिमांश्वास्याय ऋद्रया-
द्यष्टकलासहिताय वेदाक्षमालाभयवरदकराय सद्योजाताभिधाय ब्रह्मणे
नमः॥हाँ इति प्रणम्य धनुर्वाणमुद्रामदर्शनम् ।। "पश्चिमवक्त्राय महास-
द्राय नमः" इति मनःशिलागधं श्वेताक्षतश्वेतपुष्पं गुगुलधूपं घृतदीपं
पायसनैवेद्यं समर्पयेत् ॥ ततः कलौः पूजयेत् ।। ऋद्धय० । सिद्धयैः ।
र वामस्य मध्यमानं तु तर्जन्यग्रे नियोजयेत्॥ अनामिकां कनिष्ठां च
तस्याड्छेन पीडयेत्॥१॥ दर्शयेद्दक्षिणे स्कन्धेधनुर्मुद्रेयमीरिता ॥ दक्षमु.
टिस्थतर्जन्या दीर्घया बाणमुदिका ॥२॥ २ श्वेताक्षतः श्वेतपुष्पैः पूजये,
सवाहनम् ॥ सिद्धयन्ति सर्वकार्याणि पूजनेन न संशयः ।। ३ ऋद्धिः
सिद्धिर्धतिर्लक्ष्मीर्मेधा कान्तिः स्वधा प्रभो ॥ सद्योजातकला होता अष्टी
च परिकीर्तिताः॥१॥

·मतोद्यापनचन्द्रिका
धृत्य० । लक्ष्म्य० । मेघाय० । कान्त्यैः स्वधाय० [प्रभाय० ॥८॥
इति संपूज्य ध्यायेत् ॥
ध्यानम्-भालेयामलविंदुकुंदधवलं गोक्षारफेनप्रभं भस्माभ्यंग-
मनंगदेवदमनं ज्यालावलीलोचनम् ॥ ब्रह्मेन्द्रादिमरुद्गणैः स्तुतिपरैर-
भ्यचितं योगिभिवदेऽहं सफलं कलंकरहितं स्थाणोर्मुखं पश्चिमम् ॥१॥
शुभं त्रिलोचनं नाम्ना सद्योजातं शिवमदम् ।। शुद्धस्फटिकसंकाशं
वन्देऽहं पश्चिम मुखम् ॥ २ ॥ इति ध्यात्वा || अनया पूजया सयो-
जातसंशका पश्चिमवक्त्रः सदाशिवो महारुद्रः मीयताम् ॥ इति पश्चिम-
वस्त्रपूजनम् ॥१॥
२"अथोत्तरवक्त्रपूजा' जलमादाय ।। वामदेवायेति मंत्रस्य
वामदेवशापिः रुद्रो देवता धृतिन्छंदः उत्तरवस्त्रनमस्कारे पूजने च विनि-
योगः॥ वामदेवाय उत्तरवक्ताय हेमवर्णाय गरुडवाहनाय आपस्तत्त्वाय
अमृतरूपात्मने कुंकुमलोहितवर्णाय सलक्षणाय कापिन्यायूर्वागसंयु-
ताय रजोरक्षादित्रयोदशकलासहिताय परमाक्षमालावरदकराय वाम-
। देवाय विष्णवे नमः॥ही इति प्रणम्य पद्ममुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ "उत्तरवक्त्राय
महारुद्राय नम:"इति हरिचंदनं तुलसीदलं कंकोलकर्पूरजातीफललवंगा-
नाधूपं घृतदीष वृतपक्वं गोधूमान्न नैवेधं समर्पयेत्ततः कलाः पूजयेत्।।
रैजसे रक्षाय०रत्या पाल्यायकामाय संजीवन्यैः प्रियायै।
१ करौ तु संहतो कृत्वा संमुखावुन्नताङ्गुली ॥ तलांतर्मिलिताङ्गुष्ठौ
कुर्यादेपानमुद्रिका ॥ २ तुलसीशतपत्रैश्च पूजयेद्गरडासनम् ॥ सर्व-
दोपविनाशेन प्रामोति शिवसंपदम् ॥ ३ रजो रक्षा रति. पाल्या कामा
संजीवनी मिया ॥ बुद्धिः क्रिया तथा धात्री भ्रामिणी मोहिनी ज्वरा ॥१॥
चामदेवकला होताः संप्रोकास्तु त्रयोदश ॥ २॥

·शिवरात्रीमतो०(पंचवक्त्रपूजा) बुद्धथै० क्रियायै धायै। भ्रामिण्यै०। मोहिन्यवरायै०॥१३॥ एता: संपूज्य ध्यायेत् ॥ ध्यानम्-गौरं कुंकुमपिंजरं सुतिलक व्यापांडुगंडस्थलं भ्रूविक्षे. पकटाक्षविक्षणलसत्संसक्तकर्णोत्पलम् ॥ स्निग्धं विवफलाधरं महसितं नीलालकालंकृतं वन्दे पूर्णशशांकमंडलनिभं वक्त्रं हरस्योत्तरम् ।। १ ।। वामदेवं सुवर्णाभं दिव्यास्त्रगणसेवितम् ॥अजन्मानमुमाकान्तं वन्देऽहमु- त्तरं मुखम् ।। २।। इति ध्यात्वा ।। अनया पूजया वामदेवसंज्ञक उत्तर- वक्त्रः सदाशिवो महारुद्रः प्रीयताम् ।। इति उत्तरवक्त्रपूजनम् ॥२॥ ३" अथ दक्षिणवक्त्रपूजा"|| जलमादाय ।। अघोरेभ्य इति मंत्रस्य अघोर ऋषिः रुद्रो देवता त्रिष्टुपछंद: दक्षिणवक्त्रनमस्कारे पूजने च विनियोगः ॥ अघोराय दक्षिणवक्त्राय कूर्मवाहनाय नीलवर्णाय तेजस्तस्त्राय तामसाधष्टकलासहिताय अक्षमालावेदपाशडमवंकुशखग- गदात्रिशूलकपालघराय अघोराभिधाय विश्वरूपात्मने कालानिरुद्राय नमः।। ही इति प्रणम्य ज्ञानमुद्राप्रदर्शनम् ॥ " दक्षिणवक्त्राय महारुद्राय नमा इति कृष्णागरुचंदनं नीलोत्पलकरवीरपुष्पाणि अगरधूपं धृतदीपं मापाननैवेद्यं समर्पयेत् ॥ ततः कलौः पूजयेत् ।। तामस्यैः । मोहायै० क्षमाय० । निन्द्रायै० । व्याधये । मृत्युरूपायै० । क्षुधायै। तृपाय ॥८॥ एताः संपूज्य ध्यायेत् ।। ध्यानम्-कालाभ्रनमराजनयुतिनिभं व्यावृत्तपिंगेक्षणं खंडेन्दुद्वय- मिश्रितांशुदशनं मोद्भिनदंष्ट्रांकुरम् ॥ सर्पमोतकपालशुक्तिसकलं व्या- १ तर्जन्यंगुष्ठको सक्कायग्रतो हृदि विन्यसेत् ॥ ज्ञानमुद्रा भवेदेषा कथिता तत्त्वदर्शिभिः॥ २ मीलोत्पलैः करवीरैः पूजयेत्कूर्मवाहनम् ॥ सर्वाबाधाविनाशाय ज्ञानमोक्षप्रसाधकम् ।।२॥ ३ तमो मोहा क्षमा निन्द्रा व्याधिर्मत्युः क्षुधा तपा। अघोरस्य कला होता अष्टौ च परिकीर्तिता ॥१॥ . .

·४००
प्रतोद्यापनचन्द्रिका
कीर्णसच्छेखरं वन्दे दक्षिणीश्वरस्य कुटिकं भ्रूभंगरीदं मुखम् ॥१॥
नीलाभ्रवर्णमोकारमघोरं घोरदंष्ट्रकम् ॥ दंष्ट्राकराल्मत्युग्रं वन्देऽई
दक्षिणं मुखम् ॥ १॥ इति ध्यात्वा । अनया पूजया अघोरसंज्ञकः
दक्षिणपत्रः सदाशिवो महारुद्रःमीयताम्।। इति दक्षिणपरमपूजनम्।।३।।
४" अथ पूर्ववकरपूना " | जलमादाय ॥ तत्पुरुषायति मंत्रस्य
तत्पुरुप ऋपिः रुद्रो देवता गायत्रीछंदः पूर्ववकानमस्कारे पूजने च विनि-
योगः ॥ तत्पुरुपाय पूर्ववनाय अश्ववाहनाय रक्तवर्णाय वायुतत्त्वाय
चैतन्यात्मने पद्मरागसमानाय जपारालार्कसन्निभाय वसुमियाय
स्निग्याय नित्यादिचतुकलासहिताय अभयकुठारवेदवरदकराय
तत्पुरुषाभिधाय आदित्याय नमः ।। है इति प्रणम्य कवचेमुद्रामदर्श-
नम् ॥"पूर्ववक्त्राय महारुद्राय नमः' इति आरक्तचंदनं दूर्गाकुरम् अर्क-
पुष्पं कृष्णागरुधूपं धृतदीपं मोदकनैवेद्यं समर्पयेत् ॥ ततः कलौ पूज-
येत् ॥ निटत्प० । प्रतिष्ठायैः । विद्यायै० । शान्त्य० ॥ ४ ॥ एता:
संपूज्य ध्यायेत् ।।
ध्यानम्-संवग्नितहित्मततकनकमस्पर्द्धि तेजोमयं गंभीरस्मितनिःसृतं
शुदशनं प्रोद्भासिताम्राधरम् ।। बालेन्दुद्युतिलोलपिंगलजटाभारमबद्धोरगं
चन्दे सिद्धसुरासुरेन्द्रनमित्तं पूर्व मुखं शूलिनः ॥१॥ वालार्कवर्णमारक्त
पुरुपं च तडित्प्रभम् ॥ दिव्यं पिङ्ग जटाधारं वन्देऽहं पूर्वदिमुखम् ॥२॥
इति ध्यात्वा । अनया पूजया तत्पुरुषसंज्ञका पूर्ववक्त्रः सदाशिवो
महारुद्रः प्रीयताम् ॥ इति ॥४॥
१ करद्वन्द्वाहलयो धर्मणि स्यु ॥ २ दूर्वांकुरैरकपुष्पै पूजयेदश्ववाहनम्॥
आयुष्यं पर्वते तस्य विशिष्टफलदायकम् ॥ १॥ ३ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा चे
विद्या शान्तिस्तथैव च। तत्पुरुषकला होता चतस्रस्ता न संशय ॥१॥

·शिवरात्रीवतो(शिवपूजनम् ) ४०१ ५" अथ अर्द्धवक्त्रपूजा "जळमादाय ॥ ईशानामति मंत्रस्य ईशानऋपिः शिवो देवता बृहतीच्छेदः ऊर्चवक्त्रनमस्कारे पूजने च विनि- योगः ॥ ईशानाय उप्रवक्त्राय पभवाहनाय पीतवर्णाय आकाशतत्याय अव्यक्ताय सर्वव्यापकात्मने शुद्धस्फटिकसंकाशाय निर्मलाय कुमुदेन्दु- समाभाय आनंदतत्ववोधाय शशिन्यादिपंचकलासहिताय वरदाक्षमाला- वेदडमरुपाशांकुशशिरःशूलखट्वांगाभयकराय ईशानाभिधाय नमः ।। हौं इति प्रणम्य ॥ महामुद्रोपदर्शनम् ॥ "ऊर्जवक्त्राय महारुद्राय नमः" इति यज्ञकर्दमचंदनं बिल्वपत्रं कनकपुष्प हरिचंदनधूपं घृतदीपं शर्करा- दथ्योदननैवेद्यं समर्पयेत् ॥ ततः कलाः पूजयेत् ॥ शशिन्यै०। अंगदायै०। ज्येष्ठायैः । मरीच्यैः । ज्ञानिन्यैः ॥ ५॥ एताः संपूज्य ध्यायेत् ॥ ध्यानम्-ध्यक्ताव्यक्त गुणोत्तरं सुवदन पत्रिंशतत्त्वाधिकं शुद्धान्त:- करणः सदाशिवपरैर्येयं सदायोगिभिः ॥ वन्दे तामसवर्णितेन मनप्ता सूक्ष्मातिसूक्ष्म परंशान्त पंचमपीश्वरस्य वदनं खंब्यापि तेजोमयम् ॥१॥ ईशानं सूक्ष्मपव्यक्तंतेजापुञ्जपरायणम् ।। अमनलावि चिद्रूपं वन्देऽई पञ्चमं मुखम् ॥ २॥ इति ध्यात्वा ॥ अनया पूजया ईशानसंज्ञक: उप्रवक्त्रः सदाशिवो महारुद्रः प्रीयताम् ॥ ३ ॥५॥ अथ पातालस्थशिवपूजनम् " हाटकेश्वराय सदाशिवाय नमः सर्वांगे ॥ ज्ञानमुद्रा प्रदर्शयेत् ॥ "भगवते महारुद्राय रक्तवर्णाय सर्प- वाहनाय सर्वतत्त्वात्मकाय अमृतादिपकलासहिताय भीमरूपाय हाटके- १ महामुद्रा व्यापकमुद्रा ॥ उत्तानो ताशावेव व्यापकालिक करो | तादृशौ संयुतावेव उत्तानो करौ व्यापकालिक नाम मुद्रा ॥१॥ २ यसकर्दमसंमिथैर्धतरैल्विपत्रकैः ॥ अन्यैर्ऋतूद्भवैः पुष्पैरर्चयेदृपया- हनम् ॥२॥३ शशिनी अंगदा ज्येष्ठा मरीची झानिनी तथापंचेशा- नकला होता ईशरूपधराः स्मरेत् ॥ १ ॥ मचं.२६ ·४०२ मतोधापनचन्द्रिका श्वराय महारुद्राय नमः" इति रक्तगंधं अपामार्गयुतकल्हारवकुल- पुष्पाणि धूपं दीपं पडूसनैवेद्यं समर्पयेत् । ततः कलाः पूजयेत् ॥ अमृतायै० । मानदायै० । कल्याण्य० । तपिन्यः । शोपिण्यैः । व्यंबकाय० ॥ ५॥ एताः संपूज्य ध्यायेत् ।। ध्यानम्-यं देवासुरपूजितारुणनिभैः सामर्थ्यतारागणैः पुन्नागा- बुजनागपुप्पविनिर्वागेश्वरीचर्चितम् ॥ नित्यं ध्यानसमस्तदीप्तिकरणं कालानिरुद्रोपमं पातालस्थशिवं नमामि शिरसा श्रीहाटकेश सदा॥१॥ इति ध्यात्वा । अनया पूजया पातालस्थशिवः प्रीयताम् ॥ "अथ देववामभागे शक्तिपूजनम्"-नमो भगवत्यै उमादेव्यै०। शंकरप्रियाय० । पार्वत्यैः । गौर्य । काल्यै० । कालिन्यै० कोट्य। विश्वधारिण्यैः शिवाय० ।। हॉ नमः। हीं नमः ॥ "भगवत्यै गङ्गादेव्यै नमः" इति संपूज्य ही गणपतये । कार्तिकेयाय० । पुष्पदन्ताय० । कपर्दिने । भैरवाय । शूलपाणये । ईश्वराय० । दण्डपाणये। नन्दिने । महाकालाय० इति संपूजयेत् ॥ ततः एकादशरुद्रान् पूज- येत् || अघोराय० । पशुपतये । शर्वाय० । विरूपाक्षाय० । विश्व. रूपाय० व्यंबकायाकपार्दने । भैरवाय०। शूलपाणये। ईशायः॥ महेशाय० ॥११॥ इति शक्यादिपूजनम् ।। ॥ अथ महारुद्रांगपूजनम् ॥ ईशानाय नमः पादौ पूजयामि । शंकराय जंघे० ॥ शिवाय० जानुनी पू०॥ शूलपाणये गुल्फॉ० पू०॥ शंभवे० कटी पूज० ॥ स्वयं- मुवे० गुह्यं पूज०महादेवाय० नाभि पूज० ॥ विश्वात्र उदरं पूज०॥ सर्वतोमुखाय पार्षे पूजा स्थाणवे० स्तनौ पूज०॥ नीलकंठाय० कंठे ·४०३ शिवरात्रीवतो०( शिवपूजनम् ) पूजाशिवात्मने० मुखं पूज०॥ त्रिनेत्राय नेत्रे पूजनानागभूपणायक शिरः पन० ॥ देवाधिदेवाय० सांगं पूजयामि ॥ इत्यंगपूजा ।। ॥अथावरणपूजा ॥ १. प्रथमावरणम् । अक्षतैः स्कान्दोक्तावरणदेवान् पूजयेत् । तद्यथा। मध्ये ही नमो भगवते महारुद्राय इति गन्धाक्षतपुष्पाणि सम० ॥ इति सर्वत्र ॥ (पूर्व ) सद्योजाताय । (दक्षिणे) वामदेवाय (पश्चिम) अयोराया (उत्तरे) तत्पुरुपाय। (मध्ये ) ईशानाय०। (पूर्वाद्यष्टप- पु) नन्दिने। महाकालायक गणेश्वराय । वृषभाय० भृगौरिटये । स्फन्दाय० । उमायैः । चण्डेश्वराय० ॥ ८॥ अंजलौ पुष्पाण्यादाय । दयाब्धे त्राहि संसारसपान्मां शरणागतम् ॥ भक्त्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ।। जलमादाय । अनेन प्रथपावरणार्चनेन श्री सदाशि- वो महारुद्रः प्रीयताम् ( एवं सर्वत्र )॥१॥ २. द्वितीयावरणम् (पोडशदले पागादिक्रमेण) अनन्ताय० सूक्ष्मा- य० । शिवाय० । एकपदे० एकरुद्राय त्रिमूर्तये । श्रीकंठाय० । वामदेवाय ज्येष्ठाय|श्रेष्ठाय रुद्राय कालायकलविकरणाय बलविकरणायक बलायबलप्रमथनाय०॥ १६ ॥ अंज. पुष्पा० । दयाब्धे० । अनेन द्वितीया० महारुद्रः पीयताम् ॥ २॥ ३. तृतीयावरणम् ( चतुर्विशतिदले मागादिक्रमेण ) अणिमाय० । महिमाय० । लघिमाय० । गरिमायै । प्राप्त्य० । प्राकाम्यैः । ईशित्वायै० ० । वशित्वायैः । ब्राम्य० । माहेश्वर्यैः । कौमार्य० । वैष्णव्यैः १० । वाराही० । इन्द्राण्य० । चामुंडायै० । चंडिकाय० । असि- तांगमरवाय० रुरुभैरवाय। चंडभैरवायक्रोधभरवाय उन्मत्त- ·४०४ घतोधापनचन्द्रिका भैरवाय कालभरवाया भीपणभैरवाय नमः ॥ संहारभैरवाय नमः ॥२४॥भंज० पुप्पा दयामधे अनेन तृतीया० महारुद्रः प्री०॥३॥ ४. चतुर्थावरणम् (द्वात्रिंशत्पनेषु प्रागादिक्रमेण) भवाय० । शर्या- य० । ईशानाय० । पशुपतये० । रुद्राय० । उग्राय० । भीमाय० । महते० । अनन्ताय० । वासुफये० ! तक्षकाय० । कुलीरकाय० । कर्कोटकाय/शंखपालाय० कंचलाय० । अश्वतराय० । न्याय । पृथवे । देहयाप० । अर्जुनाय० । शाकुन्तलेयाय० । भरताय । नलाय० । रामाय० । हिमवते । निपधाय० । विन्ध्यायः । माल्यवतेला पारियात्रायमलयाय हेमकूदाय गंधमादनाय॥३२ अंज० पुष्पा०। दया। अनेन चतुर्या० महारुद्रः प्रीयताम् ॥ ४॥ ५. पंत्रमावरणम् ( चत्वारिंशत्पत्रेषु प्रागादिक्रमेग) इंद्रायः । अग्नये । यमाय । निनये वरुणाय० । पायवे० । कुबेराय० । ईशानाय० । शच्य० । स्वाहायैः । वाराही० । खगिन्यै० । वारुण्य० । वायव्य० । कौवे० । ईशान्यैः । वज्ञाय० । शक्तये। दंडाय० । खगाय० । पाशाय० । अंकुशाय० ( गदायै०। त्रिशूलाय० । ऐरा- वताय० । मेपाय० । महिपाय प्रेताय० । मकराय० । मृगाय० । नरायः वृषभाय० ऐरावताय० पुंडरीकाय । वामनाय०। कुमुदाय अंजनाय० । पुष्पदन्ताय । सार्वभौमाय० । सुप्रतीकाय० ॥४॥ अंज. पुष्पा० । दयाब्धे। अनेन पञ्चमा० महारुद्रः मी० ॥५॥ ६. समस्तावरणम् (पंचपद्मद्वाहिश्चतुष्कोणे भूटहे प्रागादिपु) इंद्राय० ॥ अग्नये. ( यमाय० । निर्ऋतये । वरुणाय० । वायवे । सोमाय० । ईशानाय० (आग्नेय्याम् ) विरूपाक्षाय० (नैर्ऋत्याम् ) विश्वरूपाय (वायन्याम् ) पशुपतये० । (ऐशान्याम् ) ऊर्बलि- ·शिवरात्रीवतो०( शिवपूजनम् ) गाय नमः॥ (इति भूगृहमध्ये ।) (ततो भूगृहादहिः मागादिक्रमेण ।) विप्रपर्णाय श्वेतरूपाय सहस्रफणामंडलसंयुताय शेषाय० ॥१॥ वैश्यत्र- र्णाय नीलरूपाय पंचशतफणामडलसंयुताय उत्तुङ्गककायाय तक्षकाय. ॥२विप्रवर्णाय कुंकुमरूपाय सहस्रफणामंडलसंयुताय अनन्ताय०॥३॥ क्षत्रियवाय पीतरूपाय सप्तशतफणामंडलसंयुताय उत्तुङ्गकायाय वासुकये० ॥४॥ क्षत्रियवर्णाय पीतरूपाय सप्तशतफणामंडल- संयुताय शंखपालाय० ॥५॥ वैश्यवर्णाय नीलरूपाय पञ्चाशत्फणा- मंडलसंयुक्तायोत्तुङ्गकायाय महापद्माय० ॥६|| शूद्रवर्णाय कृष्णरूपाय त्रिंशत्फणामडलसंयुताय कम्वलाय० ॥७॥ शूद्रवर्णाय श्वेतरूपाय त्रिंशत्फणामंडलसंयुताय कर्कोटकाय नमः ॥८॥ अंजलौ पुष्पाण्यादाय। दयाब्धेत्राहि संसारसर्पान्मां शरणागतम्॥ भक्या समर्पये तुभ्यं समस्ता- वरणार्चनम् ॥१॥ इति पुष्पाणि देवोपरि समये । जलमादाय । अनेन समस्तावरणार्चनेन श्रीसदाशिवो महारुद्रःप्रीय० ॥ इति आवरणपूजा।। सौभाग्यद्रव्यम् ॥ श्वेताविरेण सहित शुभरक्तचूर्ण सिंदूरचूर्ण- विपुलान्वितपीतचूर्णम् ॥ कपूरकेसरसुगंधिसुवासितं च सौभाग्यचूर्ण- मुररीकुरु दीनवधो ॥१६|| धूपः ॥ कालागरोश्च घृतमिश्रितगुग्गुलस्य धूपोमया विरचितो भवतः पुरस्तात् ॥ आघ्रायतां शुचि मनोहरगंधपूर्ण तूर्ण विनाशय मद्देश्चर मोहजालम् ॥१४ा दीपः॥ पूर्णे घृतेन गिरिजेश सुवर्णपात्रे कौसुंभमूत्रदृढवर्तिविराजमानः ॥ दीपः पुरस्तव मया रचितो य एप शीघं विनाशयतु मे दुरितान्धकारम्।।१८॥ नैवेद्यम् ॥ जितासुधा कनकपात्रविराजमानं मंत्रादिकं मधुरशाकफलावलीढम् ।। पचामृतप्लुद- मनकविध रसांघसंकल्पितं त्वमुररीकुरु दीनबंघो॥१९॥ तोयूटम्॥पूर्णः ·४०६ चतोद्यापनचन्द्रिका सचूर्णखदिरैर्नवजातिपातीफलादिफलरिंगसमन्वितैयातालवीटक- मिदं मनसा धृतं यत् तत्स्वीकुरु ममयनाथ महेश शंभो ॥२०॥ दक्षिणा॥ विभावसो जमिदं हिरण्यं दिव्यं प्रकाशं विधिगर्भसंस्थम् ।। गृहाण भूता- धिपते मद्देश मुद्रार्पणं वै मनसापितं ते ।। २१ ।। नीराजनम् ।। ॥ शिवारार्तिकम् । ॐजय गंगाधर हरशिप जय गिरिजाधीश शिव जय गिरिजाधीश, स्यमांपालय नित्यं २,कृपयाजगदीश॥ॐहरहरहरमहादेव। केलासेगिरि शिखरे कल्पद्रुमविपिने शिष कर, गुमति मधुकरपुञ्ज २, फुआयने गहने।। कोकिल कूजति सेलति हंसायलिललिता शिर इंसार, रचयति फला कलापं २, नृत्यति मुदसहिता | ॐ हर ३ महादेव ॥ १॥ तस्मॅिललित सुदेशे शाला मणिरचिता शिव शाला०, तन्मध्ये हर निकटे २, गौरी मुदसहिता ॥ क्रीडां रवयति भूपां रजितनिजमीशं शिव रंजित इन्द्रादिफारसेवित २, प्रणमति ते शीर्षम् । ॐ हर हर हर महादेव ॥२॥ विजुधवधूर्थहु नृत्यति हदये मुदसहिता शिव दये, किन्नरगानं कुरुते २, सप्तस्वरसहितम् ॥ धिनकत ये थै धिनकत मृदंग वादयते शिव मृदंग०, कण कण ललिता वेणु २, मधुरं नादयते । ॐ हर ३ महादेव ॥३॥ रुण रुण चरणे रचयति नूपुरमुज्वलितं शिव नपुर०, चमावर्ते भ्रमयति २, कुरुते तां धिक् ताम् ।। तो तां लुप लुप चुप चुप तालं नाद- यते शिर तालं, अगुष्ठांगुलिमाद २, लास्यकता कुरुते । ॐ हर ३ महादेव ॥ ४॥ कर्पूरधतिगौरं पचाननसहित शिव पवाय, त्रिनयनशश घरमौले २, विषधरकठयुतम् ॥ सुन्दरजटाकलापं पायायुतभालं शिव पावक, डमरत्रिशूलपिनाक २, करधृतनुकपालम् ॥ ॐ हर ३ महादेव ॥५॥ शखनिनादं कृत्वा झलरीनादयते शिव झल्लरी०, नीराजयते ब्रह्मा नीराजयते विष्णुर्वेदऋचां पठते ॥ इति मृदुचरणसरोग हृदि कमले धृत्वा शिव हृदि, आलोकयति सुरेशम् ईशम् अमिनत्वा ॥ ॐ हर ३ महादेव ॥ ६॥ रुण्डे रचयति मालां पन्नगमुपवीतं शिव पन्नग , वाम विमागे गिरिजा २,रूपम् अतिललितम् ॥सकलशरीरे मनसिजकतमस्मा भरणं शिव कृत, इति वृपमध्यनरूपं (इति हरशङ्कररूप) तापत्रयह- ·४०७ शिवरात्रीवतो० (शिवपूजनम् ) रणम् ॥ ॐ हर ३ महादेव ॥ ७॥ ध्यानम् भारतिसमये हृदये इति कृत्वा शिर हृदये०, राम त्रिजटानाथ २, ईशम् अभिनत्वा ॥ एव प्रतिदिन गीतं पठनं य कुरुते शिव पठन०, शिरसायुज्य गच्छति २, भत्त्या य.ऋणुते, है हर ३ महादेव ॥८॥ जय गङ्गाधर हर शिव जयगिरि धीश शिव जय गिरिजाधीश, त्वं मां पालय नित्य त्वं मां पालय शम्भो कृपया जगदीश ॥ ॐ हर हर हर महादेव ॥ कर्पूरगौरं करुणावतारं० । कर्पूरपूरेण मनोहरेण । कर्पूरखंडपरि- कल्पितपंचदीपैरानम्रमौलिमुकुटद्यतिसमद्धि ।। नीराजित निजगदेक- गुरो मया ते पादांबुजं दिशतु वांछितकार्यसिद्धिम् ।। २२ ।। प्रदक्षिणा । पदे पदे या परिपूजकेभ्यः सद्योऽश्वमेधादिफलं ददाति ॥ तां सर्वपा- पक्षयहेतुभूतां प्रदक्षिणां ते परितः करोमि ॥१॥ यानि कानि च पापानि०॥२॥ पापानि मे बहुविधानि भयान्वितानि प्राक्कोटिजन्म- दुरितानि च यानि यानि ॥शंभो प्रदक्षिणपदेषु पदेपु नाथ शीघ्र विनाशय विनाशय तानि तानि ॥ २३ ॥ मंत्रपुष्पांजलिः ॥ जातीसुचंपदला- वितबिस्लप: पुन्नागपाटलरसालसुपुप्पयुक्त ॥ सेवन्तिकाबकुल- मालतीरक्तपः पुष्पाञ्जलिं सुमनसा हि समर्पयामि ॥ २४॥ विशेपार्थः। नारिंगरंभाफलपातलिंग दाडीमद्राक्षादिकनारिकेलम् || कूष्मांडजंबी- रफलान्वितं च गृहाण विश्वेश्वर दीनबंधो ॥ २५ ॥ मार्थना ॥ किं वानेन धनेन वाजिकरिभि . प्राप्तेन राज्येन किं किंवा पुनकलत्रमित्र पशुभिर्देहेन गेहेन किम् ।। ज्ञात्वैतत्क्षणभंगुरं सपदि रे त्याज्यं मनो दूरतः स्वात्मार्थं गुरुवाक्यतो भज भज श्रीपार्वतीवल्लभम् ॥ १ ॥ स्तुतिपाठ : ॥ आयुर्नश्यति पश्यतां प्रतिदिनं याति क्षयं यौवन प्रत्यायान्ति गताः पुनर्न दिवसा कालो जगद्भक्षमः ॥ लक्ष्मीस्तीय- तरंगभंगवपना विद्युचलं जीवितं तस्मान्मां शरणागतं शरणद त्वं ·४०८ प्रतोधापनचन्द्रिका रक्ष रक्षाधुना ॥ १ ॥ आवाहनं न जानामि ॥२॥ गतं पापं गतं दुःख०॥३॥ यदक्षरपदभ्रष्ट० ॥४॥ कायेन चाचा मनसेन्द्रिय सदाशिवायति समर्पयामि ॥ ५॥ ॥ २६ ॥ .4 १ श्री शिवमानसपूजा ॥ रत्नैः कल्पितमासने हिमालैः स्नानं च दिव्यांवर नानारत्नविभूषितं मृगमदामोदांक्तिं चन्दनम् ॥ जातीचंपकवि- ल्वपत्ररचितं पुष्पं च धूपं तथा दीपं देव दयानिधे पशुपते हृत्कल्पित गृह्यताम् ॥ १॥ सौपणे मणिरत्नखंडरचिते पाने घृतं पायसं, भक्ष्य पंचविध पयोदधियुतं रंभाफलं पायसम् ॥ शाकानामयुतं जलं रचिकर कर्पूरखंडोज्वलं तांबूलं मनसा मया विरचित भक्त्या प्रभो स्वीकुरु ।।२।। छत्र चामरयोर्युगं ध्यजनकं चादर्शकं निर्मलं, पीणामेरीमृदंगकाहलक्ला- गीतं च नृत्यं तथा । साष्टांग प्रणतिः स्तुतिर्वहुविधा ह्येतत्समस्तं मया संकल्पेन समर्पितं तव विभो पूजां गृहाण प्रभो ॥ ३॥ आत्मा त्वं गिरि- जामतिः सहचराः प्राणा शरीरं गृह, पूजा ते विषयोपभोगरचना निद्रा समाधिस्थितिः ।। संचार पदयो प्रदक्षिणविधिः स्तोत्राणि सर्वा गिरो, यद्यत्कर्म क्रोमि तत्तदखिलं शंभो तवाराधनम् ॥ ४॥ करचरणस्तं वाशायजं कर्मजं वा श्रवणनयन या मानसंवाऽपराधम्।।विहितमविहितं चा सर्वमेतत्क्षमस्व जय जय फरणाधे श्री महादेव शंभो ॥५॥ इति श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता मानसपूजा ।। ॥ इति संप्राय॥ नमस्कारः॥ नमः शिवाय साम्बाय पञ्चव- क्वाय शूलिने ।। नंदिभृङ्गिमहाकाळगणयुक्ताय शंभवे ॥१॥ शिवायै हरकान्तायै मकृत्यै सृष्टिदेतवे । नमस्ते ब्रह्मरूपिण्यै जगद्धात्र्यै नमो नमः ॥२॥ इति नमस्कृत्य जलमादाय ॥ अनया पूजया उमामहेश्वरी पीयेताम् ॥ ततो ब्राह्मणान् संपूज्य तेभ्यो आशिषो गृहीत्वा पुराणपठनादिना रात्रि निनयेत् ।। इत्यारंभदिनकृत्यम् ।।

·शिवरात्रीवतोद्यापनम् ( होमविधिः) ॥ अथ शिवरात्रीव्रताङ्गहोमविधिः ॥ ततो द्वितीयदिने प्रातनित्यकर्म समाप्य | जलमादाय ।। अद्येत्यादि० तिथौ. ममात्मनः शिवरात्रीव्रतोद्यापनांगभूतं ग्रहमख- सहित उक्तद्रव्यैर्विहितहोम करिष्ये ।। तत्रादौ दिनक्षणादिग्रहहोमान्तं कर्म करिष्ये इति संकल्प्य दिग्रक्षणकलशाराधनगणपतिपूजनादि स्थापितदेवताना पूजनं च कृत्वा विधिपुरःसरमग्निस्थापनं ग्रहस्थापनं च (१५०-५९) कृत्वा कुशकंडिकादिकं कृत्वाग्रहहोमान्तं (१५९-६४) पूर्वोक्तरीत्या कुर्यात् ।। ततः प्रधानहोमः ॥ पायसविल्वपत्रतिलदूर्वा- घृतद्रव्यः प्रत्येकमष्टोत्तरशतसंख्यया " ही उमामहेश्वराभ्यां नमः" इति मंत्रेण जुहुयात् ॥ द्वादशकलशस्थमहेशादिदेवता (३९०) अष्टाष्टसं- ख्यया तैरेव द्रव्यैर्जुहुयात् ।। ततो मंडूकादिपीठदेवता (१६६) ब्रह्मादि- देवता (१६४-५)चकैकामाज्याहुति जुहुयात्। ततः अग्निवायुसूर्येभ्यो नमः' मंत्रेण तिलद्रव्येण (१०८) व्याहृति जुहुयात्। ततो उत्तरपूजन- मारभ्य मणीताविमोकान्तं (१६९-१८८) कर्म समाप्य पूर्णपात्रदानादि अमिविसर्जन ग्रहविसर्जनं च कृत्वा ततः प्रधानदेवतासमीपं गत्वा तत्र पूजनपूर्वकं महानीराजनं कृत्वा तेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः पूजनपूर्वकं दक्षिणा दत्वा ततो द्वादशवाह्मणान् वस्त्रादिना संपूज्य तेभ्यो द्वादशकलशान् द्वादशवंशपात्राणि च दद्यात् ॥ तत्र मंत्रः ॥ शंभो प्रसीद देवेश सर्वलोकेश्वर प्रभो ।। तब रूपप्रदानेन मम सन्तु मनोरथा ॥१॥ ततो ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयं सकुटुंबो भुञ्जीत ॥ ३॥ ॥ इति शिवरात्रीव्रतोद्यापनम् ॥ १. अथ प्रकारान्तरेण लिंगपुराणोक्तप्रयोगः-भद्रमंडले उमामहे. श्वरं संपूज्य ॥ प्रात. पूर्वोक्तरीत्या तिलमीहियवैरप्टोतरशतं होमं कृत्वा ·४१० व्रतोद्यापनवन्द्रिका ॥ अथ फाल्गुनमासकृत्यम् ।। तत्र मीनसंक्रांती पराः पोडश नाड्या पुण्याः ॥ रात्रौ तु मा- गुक्तम् ॥ फारगुने गोत्रीहिवस्त्रदान गोविंदप्रीतये कार्यम् ॥ ॥अथ पयोव्रतविधिः॥ पयोवतविधिः ॥ फाल्गुनशुक्ल प्रतिपदमारभ्य द्वादशदिनपर्यन्त पयोत्रतं श्रीभागवते संघ ८ तमे अध्याय १६ तमे उक्तम् यथा ।। " फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाई पयोव्रतः ॥ अर्चयेदरविन्दाक्ष भत्या परमयाऽन्वितः ||१| सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात्क्रोड- विदीर्णया। यदि लम्पेत वै स्रोतस्येतं मंत्रमुदीरयेत् ॥ २॥ त्वं देव्यादिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता ॥ उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्म नं मे प्रणाशय ॥ ३ ॥ निर्वतितात्मनियमो देवमर्चेत्समा- हितः ॥ अर्चायां स्थंडिले सूर्ये जले वही गुरावपि ॥ ४ ॥ नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे ॥ सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ ५ ॥ नमोऽध्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च ।। चतुर्विशद्गुण- ज्ञाय गुणसंख्यानहेतवे ॥ ६ ॥ नमो द्विशीर्षे त्रिपदे चतुःशृंगाय तन्तये ॥ सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नमः ॥७॥ नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तिधराय च ॥ सर्व विद्याधिपतये भूतानां पतये नमः ॥८॥ नमो हिरण्यगर्भाय माणाय जगदात्मने ॥ योगेश्वर्यशरीराय चतुर्दशगह्मणांश्चतुर्दशनाममिः संपूज्य जलपूरितचतुर्दशकलशान चनदक्षिणासहितान् दद्यात् ॥ तानि चतुर्दशनामानि ॥ अजम्पादहि र्युन्यो भय शर्व उमापतिः ॥ रुद्रः पशुपतिः शंभुर्यरदः शिय ईश्वरः ॥ महादेवो हरोभीमो नामान्येव चतुर्दश ॥ पतहोमः प्रकर्तन्य कुमदानेऽपि तास्मरेत् ॥ अष्टाइतिसंख्याको विल्यपत्रहोंम ॥ अन्यत् समानम् ॥

·फाल्गुनमासकृत्यम् (पयोव्रतविधिः) ४११ नमस्ते योगहेतवे ॥ ९ ॥ नमस्ते आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नमः ।। नारायणाय ऋपये नराय हरये नमः ॥ १०॥ नमो मरकतश्याम- वपुपे विगतश्रिये ॥ केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ११॥ स्वं सर्ववरदः पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणु- मुपासते ॥ १२ ॥ अन्ववर्तन्त यं देवाः श्रीश्च यत्पादपायोः । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥ १३ ॥ इति ॥ एतैमत्रै पीकेशमावाहनपुरस्कृतम् ॥ अर्चयेद् श्रद्धया युक्तः पाद्योपस्पर्शनादिभिः ॥ १४ ॥ अर्चित्या गंधमाल्याद्यः पयसा स्नप- यद्विभुम् ।। वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनेस्ततः ॥१५॥ गंधधुपा- दिभिश्चाद् द्वादशाक्षरविद्यया ॥ श्रुतं पयसि नैवैद्य शाल्यन्नं विभवे सति ॥ १६ ॥ ससर्पिः सगुडं दत्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ निवेदित तद्भक्ताय दद्याद् मुंजीत वा स्वयम् ॥ १७ ॥ दवाऽऽचमनमर्थित्वा तांबूलं च निवेदयेत् ।। जपेदप्टोत्तरशतं स्तुपीत स्तुतिभिः प्रभुम्॥१८॥ कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेइंडवन्मुदा ॥ कृत्वा शिरसि तच्छेपं देव- मुद्रासयेत्ततः॥ १९ ॥ द्वयवरान भोजयेद्विमान पायसेन यथोचितम् ।। भुंजीत तैरनुज्ञातः शेष सेटः सभाजितः ॥ २० ॥ ब्रह्मचार्यय तद्राच्या श्वोभूते प्रथमऽहनि || स्नातः शुचिर्ययोक्तेन विधिना सुसमाहितः ।। २१ ॥ पयसा स्नापयित्वा च यावद् व्रतसमापनम् ॥ पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद्विष्णवर्चनाहतः ॥ २२॥ पूर्ववज्जुहुयादमिं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ एवं त्वहरहः कुर्याद् द्वादशाहं पयोनतः ॥२३॥ हरेराराधनं होममर्हणं द्विजवर्पणम् ॥ प्रतिपदिनमारभ्य यावच्छुरूत्र- योदशी ॥ २४ ॥ ब्रह्मचर्यमधास्वापं स्नानं विपवणं चरेत् ।। वर्जये- दसदालाएं भोगानुच्चावस्तिथा ॥२५॥ अहिंसः सर्वभूतानां ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका वासुदेवपरायणः ॥ त्रयोदश्यामथो विष्णोः स्नपनं पंचकर्षिभोः ॥ २६ ॥ कारयेच्छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदः । पूजा च महतीं कुर्याद्वित्तशाम्यविवर्जितः ॥ २७ ॥ चरं निरुप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ शृतेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहितः ॥ २८ ॥ नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ आचार्य ज्ञान- संपन्नं वस्त्राभरणधेनुभिः ।। २९ ॥ तोपयेद् ऋविनश्चैव तद्विद्धया- राधनं हरेः ॥ भोजयेत्तान गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते ॥ ३० ॥ अन्यांश्च ब्राह्मणान् शक्तया ये च तत्र समागताः ॥ दक्षिणां गुरवे दद्याद् ऋत्विग्भ्यश्च यथार्हतः ।। ३२ ॥ अन्नाघेनाश्वपाकाच प्रीणये. त्समुपागतान् ।। भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणेषु च ॥ ३३ ॥ विष्णोस्तत्मीणनं विद्वान भुंजीत सह बंधुभिः ॥ नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः ॥ ३४ ॥ कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजा भगव- तोऽन्वहम् ॥ एतत्पयोत्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् ॥ पितामद्देनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ३५ ॥ इति पयोव्रतविधिः।। ॥ अथ होलिकोत्सवः ॥ फाल्गुनी पौर्णमासी मन्वादिःसा पौलिकी । इयमेव होलिका ।। सा प्रदोषव्यापिनी भद्रारहिता ग्राह्या ॥ द्विनद्वये प्रदोषव्याप्तौ परदिने प्रदोपैकदेशव्याप्ती वा परव ॥ "प्रदोषव्यापिनीग्राह्या पूर्णिमा फाल्गुनी सदा।। तत्र भद्रामुखं त्यक्त्या दीपनीया प्रयत्नत" इति ज्योतिर्निवन्धे नारदवचनात् ।। "भद्रायां न कर्तव्ये फाल्गुनी श्रावणी तथा॥" इति निषेधवचनाच।। यदि प्रदोपव्यापिनी पूर्णिमान लभ्यते सायाहे च यदि पूर्णिमा लभ्यते तदा "सायादे होलिका कुर्यात् पूर्वाह क्रीटनं गवाम् ॥"

·होलिकोत्सवः ४१३ इति निर्णयामृतज्योतिर्निबन्धाभ्यां मदनरत्नेन च स्वीकृतनिरवकाश- पुराणसमुच्चयस्य वचनेन तथाच "सूर्यास्तकालावधिरेव पूर्णिमा ततोs- धिकोना फलया ततः कृते ॥ श्राद्ध च तत्र ज्वलिता हुताशनी नन्दा- तिथौ स्यादनउत्सवः श्रियै ।" इति ज्योतिर्विदाभरणे कालिदासवच- नस्य समन्वयेन च सामान्यतः दिनस्यान्तिमभागे पट्पटिकालाके सायाह्नकाले घटिकया न्यूनायामपि पूर्णिमायां सायाकाळ एव होलिकाज्वलनम् । नात्र "प्रतिपद्भूतभद्रासु याचिंता होलिका दिवा ।। संवत्सरं च तद्राष्टुं पुरंदहति०" इति नारवचनेन दिवानिषेधः सायाह्ने होलिका कुर्याद् ।। इति विधिवचनसामर्थ्यात् “ मूर्यास्तकालावधि- रेव०॥ इति विशेपविधिवचनसापाञ्च ॥ नथा च"विधिस्पृष्टे निषेधा- योगः" इति न्यायेन च सायंकालव्यतिरिक्तदिवाकालस्यैव निषेधस्य शास्त्रकारैः स्वीकारात् । अतः सायंकाळे पूर्णिमा लभ्यते चेत्तत्रैव होलिकाञ्चलनं कर्तव्यम् ॥ यदि पदोपव्यापिनी वा सायंकालिका पूर्णिमा न लभ्यते चेद् भद्रायुक्तपूर्णिमा भद्रामुखं त्यक्त्वा वा भद्रा- पुच्छे होलिका कर्तव्या ॥ परंतु भद्रामुखरहितपूर्णिमाकाललाभेऽपि यदि द्वितीयदिने सार्धत्रियामा ततोऽधिका वा पूर्णिमा तृतीयदिने प्रतिपद् वृद्धिगामिनी तदा पुरुषार्थचिंतामणिकारमतेन (घाटकान्यू- नेऽपि) प्रतिपदि नारदस्य पूर्वोक्तवचनेन निषेधात् सायंकाल एव होलिकाज्वलनं धर्मसिंधुकारमतेन द्वितीयदिवसे प्रदोपे मति- पदि च । यथारुचि कर्तव्यम् ।। निधीयोत्तरं भद्रासमाप्ती भद्रामुखं त्यक्त्वा भद्रायामेव ।। भदोपे भद्रामुखव्यासे भद्रोत्तरं प्रदोपोत्तरमेव ॥ विनद्वयपि पूर्णिमाया: प्रदोष- स्पर्शाभावे पूर्वदिने एव भद्रापुच्छे तदलामे भद्रायामेव पदोपोत्तर- ..

·. ११४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका मेव होलिका रात्रा पूर्वार्द्धभद्राया ग्राहात्वोक्तेः नतु पूर्वप्रदोपादी चतुर्दश्यां नवा परत सायाह्नादौ किन्तु सायाह्रान्ते तु कर्तव्यमेव "सायास होलिकां कुर्यात्"। मूर्यास्त कालावधिरेव० इति ममाणद्वय- रूपविधिवचनसामर्थ्यात् ।। दिवा होलिकादीपनं तु सर्पग्रंथविरुद्धम् इति धर्मसिंधुकारेणोक्तं परंतु सायंकालिकाविधिवचनद्वयसामर्थ्यात " विधिस्पृष्टे निषेधायोगः ॥ इति न्यायेन च सायंकालव्यतिरिक्त दिवाकाल एव निपेघ इति शास्त्रकारैः स्वीकृतत्वात् सर्वग्रन्यविरुद्धं न इति प्रतिभाति वा सायंकालव्यतिरिक्तमेव तन्मन्तव्यम् ॥ तया च होलिकाया द्वितीयदिने धूलिवन्दने “ पत्ते मधुमासे तु प्रतिपद्यु- दिवे रवी ॥ बन्दयेद्धोलिकाधलि सर्वदुःखोपशान्तये ॥” इति भविष्य- वचनानुसारेण धूलिवन्दने औदायिकीप्रतिपदामाप्तिर्यया भवेव तथा होलिकानिर्णयः कार्यः॥ इदै होलिकापूजन श्रवणकर्मादिवत् भुक्त्वापि कुर्वन्ति ॥ युक्त चैतत् ॥ केचिद् होलिकापूजनं कृत्वा भुंजते तेपा भोजनस्य पूजनस्य वा नियमेन शास्त्रविहितकाललामः ॥ इदं चंद्रग्रहसत्वे वेघमध्येपि कार्य इति धर्मसिंधी स्पष्टमुक्तम् ॥ विशेषस्तु पुरुषार्थचिन्तायण्यादिग्रन्थेषु द्रष्टव्यम् ॥ ग्रस्तोदये परदिने पदोपे पूर्णिमासवे ग्रहणमध्ये एव कार्यमन्यथा पूर्वदिने । भद्रामुखपुच्छलक्षणं तु ॥ पूर्णिमायां "भद्राया स्तृतीयपादान्ते घटीत्रयं पुग्छम् चतुर्यपादायघटीपंचकं मुखम्" इति लक्षणं तु मङ्गलकार्येप्वेवेति शास्त्रकारैर्मतमित्ति हेतोरस तु होलिशयां शास्त्रकारः भद्रायाः प्रारंभतः पञ्चयटिका मुखम् अन्ततो घटीत्रयं पुच्छम् इति स्वीकृतत्वादस्माभिरपि तथैव मन्तव्यम् ॥ इति ॥ ॥ इति होलिफानिर्णयः॥

·होलिकापूजाविधिः ४१५ " अथ होलिकापूजाविधिः" शुभासने प्राइमुख उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य ॥ सुमुखश्वेत्यादि पठित्वा ॥ अयेत्यादि० सकु- ढुवस्य मम ढूंदीराक्षसीमीत्यर्थं तत्पीडापरिहारार्थ होलिकापूजनमई करिष्ये ।। शुष्कानां काष्ठानां गोमयपिंडानां च राशि कृत्वा शास्त्रो- क्तसुविहितकाले बहिना प्रदीप्य ॥ अक्षतान् गृहीत्वा ॥ "अस्माभिर्भ- यसंत्रस्तैः कृत्वा त्वं होलि वालिशैः ॥ अतस्त्वां पूजयिष्यामि भूते भूतिप्रदा भव॥” इति ध्यात्वा" होलिकायै नमः होलिकामावा ॥" इत्यावाद्य ॥ " होलिकार्य नमः इति मंत्रेण यथाशक्ति होलिका संपूज्य पार्थयेत् ॥ " वंदतासि सुरेन्द्रेण ब्रह्मणा शंकरेण च । अतस्त्वं पाहि नो देवि भूते भूतिमदा भव ॥” इति संप्रार्थ्य ततः प्रदक्षिणात्रयं कुर्यात् ।। तमग्निं त्रिः परिक्रम्य गायन्तु च हसन्तु च ॥ जल्पन्तु स्वेच्छया लोका निःशंका यस्य यन्मतम् ।। इति प्रदक्षिणा. ज्योतिनिबंधे ॥ पंचमीप्रमुखास्तासु तिथयोऽनन्तपुण्यदा. ॥ दशा- स्युःशोमनास्तासु काष्ठस्तेयं विधीयते ॥ चांडालसूतिकागेहाच्छिशुहा. रितवहिना ॥ प्राप्तायां पूर्णिमायां तु फुर्यात्तत्काष्ठदीपनम् ॥ ग्रामाद्व- हिच मध्ये च तूर्यनादसमन्वितः ॥ स्नात्या राजा शुचिर्भूत्वा स्वस्तिवा चनतत्परम् ॥ दत्वा दानानि भूरीणि दीपपेद्धोलिकाचितिम् । ततोऽभ्युक्ष्य चिति सयाँ साज्येन पयसा सुधी. ॥ नारिकेरानि देयानि बीजपूरफ. लानि च ॥ गीतवाद्यैस्तथा नृत्यै रानि सा नीयते जनैः । तमनि त्रिः परिक्रम्य शब्दैर्लिंगभगांकितैः । तेन शम्देन सा पापा राक्षसी तृप्तिमाप्नु यात् ॥ परात्रौ होलिकोत्सनं कृत्वा प्रात प्रतिपदि । श्यपचं (चांडालं) स्पृष्ट्वा स्नाने फुर्यात् ।। स्नानं कृत्वा धूलिवंदनं च कुर्यात् ॥ न तस्य- दुष्कृतं किंचिन्नाधयो व्याधयोऽपिच ॥ कृत्वा चावश्यकार्याणि संतर्य पितृदेवताः ॥ यंदे तदोलिकाभूतिं सर्वदुष्टोपशान्तये । होलिका दिन करिसंज्ञर्फतदुत्तरदिन शुभेवय॑म् ॥एवं नृत्यगीतविनोदेमंदोत्सघंकुर्यात्॥

·४१६ व्रतोद्यापनचन्द्रिका वयं कृत्वा ।। अनया पूजया होलिका प्रीयताम् ।। ब्राह्मणं संपूज्य तस्मै दक्षिणा दत्वा तत आशिपो गृहीत्वा गृहमागत्य यथेष्टं भुंजीत ।। इति ।। अस्यां पूर्णिमायां गोविंद दोलागतं कृत्वा दर्शनं कुर्यात् ।। फाल्गुनकृष्णप्रतिपदि वसंतारंभोत्सवः ॥ सा च "प्रतिपद्यु- दिते रवी" इति वचनादौदियिकी ग्राह्या। दिनद्वये सत्वे पूर्वा ||अत्र तैलाभ्यंग उक्तः ।। अत्र प्रतिपदि चूतपुष्पप्राशनम् । यथा-गोपयोपलिसे गृहागणे शुक्लवस्त्रासने भामुख उपविष्टः सुवासिन्या कृतचंदन- तिलकनिराजनः सचंदनमानसुमं मानीयात् । तत्र मंत्र:-चूतमय वसंतस्य माद कुसुमं तवा| सचंदनं पिगम्यद्य सर्वकामार्थसिद्धये ॥ इति कृष्णद्वितीयायां देशग्रामाधिपतिर्वितते वितानादिशोभिते देशे रम्यासन उपविश्य पौरजानपदान् लोकान सिंदुरादिक्षोदेवदनादिभिः पट्टवासश्च विकीर्य तेभ्यस्ताम्बूलादि दत्वा नृत्यगीतविनोदमहोत्सव कुर्यात् ॥ इदानी माकृतजनास्तु कृष्णपंचमीपर्यंतमेतमुत्सब कुर्वन्ति ॥ ॥ इति फाल्गुनमासकृत्यम् ॥ ॥ अथ चैत्रमासकृत्यम् ॥ चैत्रशुलपतिपदि वत्सरारंभः ।। तदिने पंचाग शृणुयात् ॥ सरस्वत्यै नमः" इति मंत्रेण गंधपुष्पैः पंचांग संपूज्य ततो देव गंधपुष्प मंपूनयेत् ।। ततो दैवज्ञः संवत्सरफलं श्रावयेत् ।। इदं संव- त्सरफलं वत्सरादितिथौ शुभम् ॥ यः शृणोति नरो मक्तया स सुखी वत्सरं भवेत् ।। इति अस्यां चैत्रशुक्रप्रतिपदि प्रतिगृह ध्वजारो- पणं निवपत्राशनं वत्सरादिफलश्रवणं नवरात्रारंभो नवरात्रोत्सवादि- निमिताभ्यंगादिश्व कार्याणि ॥ अव दिने द्वादशमासिकम् आरोग्यम- ·चैत्रमासकृत्यम् तिपद्वतं तत्र सूर्यपूजा विहिता ॥ एतस्मिन्नेव दिने द्वादशवापिकं विद्यावतम् । तत्र ब्रह्मणः पूजनमुक्तम् ॥ अद्यैव तिलकवतम् । तत्र संवत्सरपूजनमुक्तम् ॥ अवशिष्टचन्दनस्य स्वभाले तिलक कर्तव्यम् ।। अत्रैवप्रपादानम् तत्र मंत्रः॥"प्रपेयं सर्वसामान्या भूतेभ्यः प्रतिपादिता॥ अस्याः प्रदानात्पितरस्तृप्यन्तु हि पितामहाः ॥" "अनिवार्य ततो देय जलं मासचतुष्टयम् ।।" मा दातुमशक्तेन मत्यहमुदकुंभो द्विजगृहे देयः।। तत्र मंत्रः ॥ "एष धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः ॥ अस्य प्रसा- दात्सकला मम सन्तु मनोरथाः॥" चैत्र शुक्लपतिपन्मत्स्यनयन्तीत्येक।। चैत्रे दधिक्षीरघृतमधुवर्जदंपत्तीपूजनात्मकं गौरीव्रतं कार्यम् ।। चैत्र- शुक्ल द्वितीयायो निशामुखे वालेन्दुपूजनाद्यात्मकं चंद्रवतम् ॥ अस्या- मेव दमनकेन गौरीशिवपूजनम् ।। चैत्रशुक्लतृतीयायां सौभाग्यशयन- व्रतम् ॥ तत्र शिवपार्वत्योः पूजनं कर्तव्यम् ॥ अस्यामेव तृतीयायां गौरी शिवयुतां संपूज्य आंदोलनव्रतं मासपर्यन्तं कार्यम् ।। अस्यामेव तृतीयायां मनोरयतृतीयात्रतम् । तत्र विशभुजां विश्वभु नां गौरी पूजयेत् ।। अत्र अरुंधतीव्रतमप्युक्तम् । तत्र अरुंधतीसहितस्य वशिष्ठस्य भुवस्य च पूजनमुक्तम् । एतेषां व्रतानाम् उद्यापनमपि विहितम् । विशेष प्रगो. १ परबमंडावधी। ९ चैत्रशुक्ल तृतीयायां अपराह्न मत्स्योत्पत्तिः॥ वैशासपूर्णिमायां सायं कोत्पत्तिः ॥ भाद्रशुक्लतृतीयायां अपराहे वराहोत्पत्तिः ॥ वैशाखशुद्ध- चतुर्दश्यां सायं नृसिंहावतारः॥ भाद्रपदशुक्लद्वादश्यांमध्याह्ने वामनमा. दुर्भावः । वैशाखशुक्लतृतीयाया मध्याह्ने परशुरामोद्भवः । प्रदोषे इति बहवः ॥ चैनशुक्लनवम्यां मध्याह्ने दाशरथिरामन्यक्तिः ॥धावण कृष्णा. प्टम्यां निशीथे श्रीकृष्णाविर्भावः॥ आश्विन शुक्लदशम्यां सायं युद्धोऽभूत् ॥ श्रावण शुक्लपष्ठयां सायं कल्किर्मविष्यति ।। म.च.२७ ·४१८ बतोचापनचन्द्रिका गस्तु व्रतराजे ॥ अस्यामेव तृतीयायां श्रीरामचंद्रस्य दोलोत्सवमारभ्य मासपर्यन्तं पूजापूर्वकांदोलनं कार्यम् ॥ एवं देवतान्तराणामपि॥इति।। ।। अय चैत्रशुक्लपंचमीअनन्तादिवतम् ।। उक्तं च इमाद्रौ मात्स्ये ॥"ब्रह्मणो या दिनस्यादिः कल्पादिः सा प्रकीर्तिता ॥ वैशाखस्य तृतीया या कृष्णाया फाल्गुनस्य च ।। पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्या तथा परा॥ तस्यैव चैत्रस्यैव परा कल्पा- दिरित्यर्थः । शुला त्रयोदशी माघे कार्तिकस्य तु सप्तमी || नवमी मार्गशीर्पस्य सप्तैताः संस्मराम्यहम् ॥ कल्पानामादयो ह्येता दत्तस्या- क्षयकारकाः ॥ अस्यां दोलोत्सवः कार्यः ॥ तदुक्तम् ॥ "चैत्रमासि सिते पक्षे पंचम्पा पूजयेदरिम् ॥ तत्र दोलोत्सवं कुर्यात्पुष्पधूपैश्च पूजयेत् ।। नारी नरो वा राजेन्द्र संतM पितृदेवताः । स्रक्चन्दन- समायुक्तान ब्राह्मणान्मोजयेत्ततः ॥इति ॥ अस्याम् अनन्तादिनागान् पूजयित्वा क्षीरसपिनवेद्यं दद्यात् ।। अस्यामेवपंचम्यां लक्ष्मीपूजनम् ।। अत्रैव चौच्चैःश्रवादिपूजनात्मकं इयव्रतमुक्तम् ।। इति ॥ चैत्रशुक्रा- म्यां भवान्यष्टमीवतम् । तत्र भवान्याः प्रादुर्भावः । अत्र भवान्याः पूजनम् ॥ इदमेवाष्टमी बुधवारेण युता चेद् बुधाष्टमीव्रतं कर्तव्यम् । तर बुधस्य पूना विहिता ॥ इति ॥ ॥ अथ रामनवमीव्रतम् ॥ चैत्रशुलनवम्या पुनर्वसुयुतायां मध्याहे कर्क लग्ने मेपस्थे सूर्ये उच्चस्थे ग्रहपंचके श्रीरामजन्मश्रवणात् रामनवमीनतम् ॥ अस्या मध्याहव्यापिन्या उपोषणं कार्यम् ॥ पूर्वथुरेव मध्यावे सत्वे सैव ग्राया। दिनद्वये मध्याहव्याप्तावन्याप्ती वा परा अष्टमीविद्धाया निषेधात् ।। अतः ·रामनवमीवतम् पूर्वेद्युः सकलमध्याह्वव्यापिनीमपि त्यक्त्वा मध्याह्नकदेशव्यापिन्यपि परैव ग्राह्या॥ केचिचष्टमीवि मध्याह्वव्यापिनी पुनर्वसुयुतामपि त्यच्या परेद्युत्रिमुहापि नवमी सर्वैरप्यपोप्या ॥ यदि तु दशम्या हासवशेन पारणादिने स्मार्तानामेकादशीव्रतप्राप्तिस्तदा स्मातरमीविद्धा उपोष्या ।। वैष्णवैर्मुहूर्तत्रययुता परैवोपोष्या ॥ शुद्धाया नवम्या अलाभे मुहूर्तत्रय- न्यूनत्ये चा सरप्यष्टमीविद्धवोपोप्येत्याहुः।। इदं व्रतं नित्यं काम्यं च ।। " अथ व्रतविधिः उपोषणसंकल्पार्थे फलपुष्पाक्षतसहित जलपूर्ण ताम्रपात्रं गृहीत्वा । "उपोष्य नवमी त्वद्य यामेष्वष्टसु राघव ।। तेन प्रीतो भव त्वं मे संसारात्त्राहि मां हरे॥" इति मंत्रेण पात्र स्थं जलं क्षिपेत् ।। इत्युपोषणं संकल्प्य ॥ आचम्य माणा० अयेत्यादि० तिथी ममात्मनः सकलपापक्षयकामः श्रीरामप्रीतये रामनवमीव्रतांगभूतां पोड- शोपचारः श्रीरामपूजा करिष्ये ॥ इति संकल्प्य "श्रीरामचंद्राय सांगाय सपरिवाराय नमः" इति मंत्रणासनादि पुष्पांजलिपर्यन्तं पूजनं कृत्वा तव प्रसादं स्वीकृत्य क्रियते पारणा मया ।। व्रतेनानेन संतुष्टो स्वामिन् भक्तिं प्रयच्छ मे " ॥इति संप्रार्थ्य ॥ नवम्यन्ते पारणां कुर्यात् ॥ इदं व्रतं मलमासे न कार्यम् । एवं जन्माष्टम्यादि व्रतमपि न कार्यम् ॥ ॥ अथ रामनवमीवतोद्यापनम् ॥ पूर्ववद् व्रतसंकल्प कृत्वा नद्यादौ स्नात्वा गृहमागत्य पूर्ववन्म- डपादिकं कृत्वा शुभासने चोपविश्य आवम्य माणानायम्य ॥ अधे- त्यादि. ममात्मनः पुत्रपौत्राधनवच्छिन्नसंततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभ. शत्रुपराजयद्वारा सदभीष्टसिद्धयर्थम् अखिलपापक्षयपूर्व चतुर्विधपु- रुपार्थसिद्धिद्वारा आवरितस्याचरिष्यमाणस्य रामनवमीव्रतस्य सांगता- सिद्धये एकरात्राधिवासपक्षाश्रयेण रामनवमीव्रतोद्यापनमहं करिष्ये ।।

·४२० व्रतोद्यापनचन्द्रिका तदंगभूतं दिग्रसगं कलशाराधनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसो रामायुष्यमंत्रजपं नांदीश्राद्धम् आचार्यादिब्राह्म- णवरणं सर्वतोभद्रमंडले ब्रह्मादिदेवतास्थापनादि कर्म करिष्ये इति संक ल्य दिनक्षणादि आचार्यवरणान्तं कर्म(पृ.६-४५)कृत्वासर्वतोभद्रमंडले ब्रह्मादिदेवतास्थापनं पूजन (पृ.९९-१०७) पूर्ववत् कुर्यात् ॥ ततः सर्वतोभद्रमंडले विधाघारासीत्यादिना पूर्णपात्रान्तं फलश संस्थाप्य तस्योपरि क्षोमं वस्त्रं प्रसार्य चंदनेन पट्कोणं पद्म विलिख्य ।। मध्ये मंडूकादिपीठदेवता आवाद्य (पृ. १०७) गंरादिना संपूज्य ॥मध्ये कृतान्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठा (५१) हेममयीं जानकीसहितराम- मूर्ति प्रतिष्ठाप्य ॥ शंखधंगद्यर्चनं न्याश्चि कृत्वा ।। श्रीरामरामरामाय नमः श्रीरामरामराममावाहयामि स्था० ॥ तद्वामतः जनकात्मजायै नमः ।। जनकात्मजाम् आवा० स्था० ॥ इति जानकीसहितराममावाह्य परितः पटकोणेषु क्रमेण दशरयादीन् आवाहयेत्।।यथा-दशरथाय०) कौशल्पा- य० । लक्ष्मणाय० । भरताय । शत्रुध्नाय० मारुतये ॥ इत्यापास। प्रतिष्ठा सर्व०॥ इति "श्रीरामचंद्रायावाहितदेवताभ्यो नमः" इति प्रति- ष्ठाप्य ध्यायेत् ।। कोमलाक्षं विशालाक्षमिन्द्रनीलसमप्रभम् । दक्षिणांगे दशरथं पुत्रावेक्षणतत्परम् ।। १ ।। पृष्ठनो लक्ष्मणं देवं सच्छवं कनक- प्रभम् ॥ पार्थे भरतशत्रुघ्नौ तालसन्तकरावुभौ ॥२॥ अग्रे व्यग्नं हनुमन्तं रामानुग्रहकाक्षिणम् । आवाहयामि विश्वेशं जानकीवल्लभ प्रभुम् ॥३॥ कौशल्यातनयं विष्णु श्रीरामं प्रकृतेः परमायरामो राज पणिः सदा विजयते राम रमेशं भने रामेगाभिहता निशाचरचम् रामाय तस्मै नमः। रामानास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहं रामे चितलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥ ५ ॥ इति ध्यात्वा ॥ श्रीरामागन्छ ·रामनवमीयतम् ४२१ ० भगवन् रघुवीर नपोत्तम। जानक्या सह राजेन्द्र सुस्थिरो भव सर्वदा॥१॥ रामचंद्र महेष्वास रावणान्तक राघव ॥ यावत्पूजासमाप्ति स्थानावत्वं संनिधो भव ॥ २ ॥ इति सन्निधापनम् ॥ रघुनायक राजर्षे नमो राजीवलोचन ॥ रघुनंदन मे देव श्रीरामाभिमुखो भव ॥३॥ इति सम्मुखीकरणम् ।। राजाधिराज राजेन्द्र रामचंद्र महीपते ।। रत्नसिंहा- सनं तुभ्यं दास्यामि स्वीकुरु प्रभो॥ सांगाय सपरि० श्रीरामचंद्राय आसनं सम० ॥ पाद्यं ॥ त्रैलोक्यपावनानन्त नमस्ते रघुनायक ॥ पाद्यं गृहाण राजर्षे नमो राजीवलोचन ।। साङ्गा० सपरि० श्रीराम पाचं सम०॥ अय॑म् ॥ परिपूर्णपरानंद नमो रामाय वेधसे | गृहाणाध्य मया दत्तं सच्चिदानंद विष्णवे ॥ सा० सपरि० श्रीराम० अध्यं स०॥ आचमनीयम् ।। नमः सत्याय शुद्धाय नित्याय ज्ञानरूपिणे । गृहाणा- चमनं नाथ सर्वलोकैकनायक ।। साङ्गाय सपरि० श्रीराम आच० स० ॥ पंचामृतस्नानम् ।। पयो दधि घृतं चैव मधुशर्करयान्वितम् ।। पंचामृतं मयाऽऽनीतं स्नानाय प्रतिगृह्यताम् । साङ्गगय० सपरि० श्रीरामचंद्राय पंचामृतस्ना० स० ॥ मधुपर्कः॥ नमः श्रीराघवेन्द्राय तचज्ञानस्वरूपिणे ॥ मधुपर्क गृहाणेदं जानकीपतये नमः ॥ सा० सपरि० श्रीराम० मधु० सम० ॥ ततः स्नानं गंधं पुष्पं धूपं दीपं नैवेद्यं मुखवा० तांबूलं सम० ॥ दक्षिणां स०॥ मन्त्रपु० समर्प० । उत्तरे निर्माल्यं विमृज्य। पुनः गन्धादिभिः संपूज्य पुरुपयुक्तेन (पत्र ५६-५८) लक्ष्मीसूक्तेन चाभिषेक कुर्यात्।। शुद्धोदकस्नानम् ॥ब्रह्मांडोदरमध्यस्थै- स्तीर्थंच रघुनंदन ॥ स्नापयिष्याम्यहं भक्त्या त्वं गृहाण जनार्दन ॥ सा० सप० श्रीराम० शुद्धोदकस्नानं सम० ॥ वस्त्रम् ॥ तप्तकांचन- १ आवाहनादिमुद्राः (१३२) पृष्ठे द्रष्टव्याः ·४२२ प्रतोद्यापनचन्द्रिका संकाशं पीतांवरमिदं हरे । संगृहाण जगन्नाथ रामचंद्र नमोऽस्तु ते ॥ सा० सपरिः श्रीराम० वस्त्रोप० स०॥ यज्ञोपवीतम् ।। श्रीरामाच्युत यज्ञेश श्रीधरानन्त रायव ।। ब्रह्मम् सोत्तरीयं गृहाण रघुनंदन ॥ सा० सप० श्रीराम० यज्ञोप० स० ॥ गंधः ॥ कुडमागरुकस्तूरीकपूर चन्दनं शुभम् ॥ तुभ्यं दास्यापि राजेन्द्र श्रीराम स्वीकुरु प्रभो ॥ सा० सप० श्रीराम गन्धं स०॥ अक्षताः॥ अक्षताच सुरश्रेष्ठ०॥ सा० सपरि० श्रीराम० अक्षतान् स० ॥ अलंकाराः ॥ कटिसूत्रांगुलीये च कुंडले मुकुटं तथा ॥ वनमालां कौस्तुभं च गृहाण जानकीपते ॥ सा० सप० श्रीराम० अलंकारान् स० ॥ पुप्पाणि || तुलसीकुन्दमन्दारजाती- पुन्नागवम्पकै ॥ कदम्बकरवीरैश्च कुसुमैः शतपत्रकैः ॥१॥ नीला- म्बुजविल्वपत्रैरर्चयेद्राघवं विभुम् ॥ पूजयामि त्वहं भक्तया संगृहाण जनार्दन ॥२॥ सा० सप० श्रीराम तुलसीस० पुष्पाणि सम० ॥ "अथांगपूजा"-श्रीरामचंद्रायः पादौ पूज०। राजीवलोचनाय. गुल्फो पूज०॥ रावणान्तकाय० जानुनी पूज० ॥ वाचस्पतये. ऊरू पूज० ॥ विश्वरूपाय० जंघे पूज० ॥ लक्ष्मणाग्रजाय० कटी पून० ॥ विश्वमूर्तये० मे, पूज०॥ विश्वामित्रमियाय० नामि पूज० ॥ परमात्मने हृदयं पूज० ॥ श्रीकंगय० कंठं पूज० ॥ सर्वावधारिणे. वाह पूज० ॥रघूद्वहाय० मुखं पूज० ॥ पद्मनाभाय० जिहां पून० ॥ दामोदराय दन्तान्पूज्य० ॥सीतापतये० ललाटं पूज०॥ज्ञानगम्याय० शिरः पूज० ॥ सर्वात्मने० सांग पूजयामि ॥ ततो यथावकाशेन रामस. हस्रनामभिः विष्णुसहस्रनामभिर्वा तुलसीद्रव्यं समर्पयेत् ।। सौभाग्य- द्रव्यम्॥ वेतचूर्ण० ॥ सा० सप० श्रीराम० सौभाग्य० स० ॥ धूपः ॥ वनस्पतिः 10 ॥ सा० सप० श्रीराम धूपमा०|| दीपः । ज्योतिषां पतये ·रामनवमीव्रतम् . तुभ्यं नमी रामाय वेधसे ।। गृहाण दीपकं चैव त्रैलोक्यतिमिरापहम् ।। सा० सप० श्रीराम० दीपं स० ॥ नैवेद्यम् । इदं दिव्यान्नममृतं रसैः पभिः समन्वितम् ॥ रामचंद्रेश सीतेश नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ।। सा० सप० श्रीराम० नैवेद्यं निवे०॥ धेन्वा अमृ० ग्रासमु० ही प्राणा० । अपा० । व्याना० । उदा० । समा० । आचमनं मध्ये० । उत्तरा० । हस्त० । मुख० । करोद० गन्धं स०॥ फलानि ॥ इदं फलं मया०॥ फलानि स०॥ ताम्बूलम् ॥ नागवल्लीदलयुक्तं पूगीफलसमन्वितम् ॥ ताम्बूलं गृह्यतां राम कर्पूरादिसमन्वितम् ॥ सा० सप० श्रीराम मुख० पूगीफलता० सम० ॥ हिरण्यगर्भ० ॥ सा० सप० श्रीराम हिरण्यद० स० ॥ नीराजनम् ।। नृत्यैर्गीतैश्च वाद्यैश्च पुराणपठना- दिभिः ।। पूजोपचारैरखिलैः संतुष्टो भव राघव ॥ मंगलार्थं महीपाल नीराजनमिदं हरे॥ संग्रहाण जगन्नाथ रामचंद्र नमोस्तु ते ॥ (अथवा वन्दे गोपालम्० इत्यनेन ।) सा० सप० श्रीराम नीराजनंस०॥ प्रदक्षिणा यानिकानि०॥सा० सप० श्रीराम० प्रदक्षिणां सम०॥ मंत्रपुष्पांजलिः।। नमो देवाधिदेवाय रघुनाथाय शाङ्गिणे॥ चिन्मयानन्तरूपाय सीतायाः पतये नमः ।। साङ्गा० सप० श्रीराम० मंत्रपु० स० ॥ विशेषार्घः॥ अशोककुसुमैयुक्तं रामाया निवेदयेत् ॥ दशाननवधार्थाय धर्मसंस्था- पनाय च ॥ परित्राणाय साधूनां जातो रामः स्वयं हरिः ॥ गृहा- णाध्यं मया दत्तं भ्रातृभिः सहितोऽनघ ।। सा० सप० श्रीराम विशेषा० सम्पा० ॥स्तुतिपाठः ॥ माता रामो मत्पिता रामचंद्राः स्वामी रामो मत्सखा रामचंद्रः ।। सर्वस्वं मे रामचंद्रो दयालुर्नान्यं जाने नैव जाने न जाने ॥ श्रीरामचंद्रचरणौ मनसा स्मरामि श्रीरामचंद्र- चरणौ वचसा गणामि ॥ श्रीरामचंद्रचरणौ शिरसा नमामि श्रीराम- ·६२४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका चंद्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ साङ्गा० सपरि० श्रीराम० नमः स्तुतिपाट स०॥ अनया पूज० श्रीरामचन्द्रः प्रीयताम् ।। इति । तत आचार्यादि- ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणा दत्वा आशिपो गृहीत्वा ॥ मया अद्याहि यत्कृतं तत्कालहीन क्रिया० तत् सर्व परि० अस्तु इति भव० ब्रुव० ॥ अस्तु परि० इति द्विजाः । तवः पुराणपठनादिना रात्रि निनयेत् ।।इति॥ ॥ अथ रामनवमीव्रतोद्यापनहोमविधिः ॥ द्वितीयदिने प्रातर्नित्यकर्म समाप्य || आचम्य प्राणानायम्य ।। जलमादाय अद्य० द्वितीयदिने रामनवमीव्रतोद्यापनकर्मणः सा०सि० आवाहितदेवतानां पूजनपूर्वकं सग्रहमख विहितहोमाख्यं कर्म करिष्ये ।। इति संकल्प्य दिग्रक्षणाद्यावाहितदेवताना पूजनं कृत्वा स्थंडिलं विरच्य पंचगव्यकरणं भूम्यादिपूजनं पंचभूसंस्कारपूर्वकमग्निस्थापनं ग्रहाणां स्थापनं पूजनं च कृत्वा कुशकंडिकां विधाय ग्रहहोमान्तं कर्म (१५०- १५४) कुर्यात् ।। ततः प्रधानहोमः ।। मधानं रामम् आज्यपायसद्रव्येण प्रत्येकमष्टोत्तरशतसंख्यया "श्रीरामाय नमः ॥१०८॥ इति जुहुयात् ॥ जानक्यादिसप्तदेवताभ्यश्च उक्तद्रव्येण अष्टाविंशतिसंख्यया जुहुयात् । तद्यया-जनकात्मजाय० ॥ २८ ॥ ॥ दशरथाय० ॥ २८ ॥ कौश ल्याय० ॥ २८ ॥ लक्ष्मणाय० ॥ २८ ॥ भरताय० ॥२८ ॥ शत्रुघ्नाय० ॥ २८ ॥ मारुतये ॥ २८ ।। ततो मंडूकादिपीठदेवता- भ्यश्च (१६६ पृष्ठे) ब्रह्मादिमंडलदेवताभ्यश्च (१६४-१६५ पृष्ठे) आज्येनैकैकामाहुति जहुयात् ॥ "न्यूनातिरिक्तदोपपरिहारार्थम् “अग्नि- वायुमर्येभ्यो०" इति तिलद्रव्येण २८ जुहुयात् ॥एवं होमं समाप्य उत्तर- पूजनादि प्रणीताविमोकान्तं कर्म (१६८-१८८) कृत्वा । ग्रहाननि च ·दमनकोत्सवः ४२५ विसज्य मंडलसमीपमागत्य स्थापितदेवतानां यथाशक्त्या पूजनं कृत्वा महानीराजनं कृत्वा मूर्तिकलशसहितपीठदानादिकमाचार्याय “ इमा स्वर्णमयीं राममतिमा समलंकृताम् ॥ श्रीरामप्रीतये दास्ये प्रीती भवतु राघवः ॥ इति मन्त्रेण दत्त्वा ब्राह्मणान संपूज्य दक्षिणादा- नपुरःसरम् आशिपी गृहीत्वा तान् भोजयित्वा स्वयं भुजीत ।। इति ।। ॥ इति रामनवमीव्रतोद्यापनम् ॥ ॥ अथ दमनकोत्सवः ॥ तनादौ चैत्रशुक्लैकादश्यां श्रीकृष्णस्यांदोलनोत्सवः ॥ "दोलारूढं प्रपश्यन्ति कृष्णं कलिमलापहम् ।। अपराधसहस्रस्तु मुक्तास्ते धूनने कृते । तावत्तिष्ठन्ति पापानि जन्मकोटिकृतान्यपि ।। क्रीडन्ते विष्णुना साधं वैकुंठं देवपूजिताः ॥ इत्यादिकस्तन्महिमा !) चैत्रशुक्लद्वादश्यां दमनोत्सवः ॥ स च “ पारणाहे न लभ्येत द्वादशी घटिकापि चेत् । तदा त्रयोदशी ग्राह्या ॥ शिवस्य तु चतुर्दश्यां कार्यः।। "अथ प्रयोगमा उपवासदिने नित्यपूजां कृत्वा दमनरू (डमरो) स्थान गत्वा क्रमेण तमादाय चंदनादिना संपूज्य "श्रीकृष्णपूजार्थं त्वां नेष्ये" इति प्रार्थ्यप्रणमेत् ॥ अन्यदेवतासु यथादैवतमूहः कार्यः॥ ततो दमनक गृहमानीय पंचगव्येन शुद्धोदकेन च प्रक्षाल्य देवाग्रे स्थापयित्वा तस्मिन् दमनके अशोककालवसन्तकामान् काममात्रं वा गंधादिभिः पूजयेत् ।। नमोऽस्तु पुष्पवाणाय जगदाल्हादकारिणे ॥ मन्मथाय जगन्नेत्रे रतिप्रीतिमियाय ते ॥" इति कामावाहनमंत्रः॥" कामभस्मस- मुद्भूतरतिवाष्पपरिप्लुत ॥ ऋपिगंधर्वदेवादिविमोहक नमोऽस्तु ते ॥ इति दमनकमुपस्थाय " ही कामाय नमः" इति मंत्रण कामरूपिणे ·४२६ वतोद्यापनचन्द्रिका दमनकाय गंधायुपचारान् दद्यात् ॥ ततो रात्री देवं संपूज्य अधिवासनं कुर्यात् ।। तघया । देवाग्रे सर्वतोभद्रं संपाद्य तत्र कलश संस्थाप्य तत्र घौतवस्वाच्छन्नं दमनकं वर्णवपटळे संस्थाप्य ॥ पूजार्थ देवदेवस्य विष्णोलक्ष्मीपतेः प्रभोः ॥ दमन त्वमिहागच्छ सान्निध्यं कुरु ते नमः ॥ इति दमनकदेवतामाबाह्य ॥ प्रागाद्यष्टदिक्षु ।। क्लीकाम- देवाय नमो ही रत्यै नमः ।। क्लीं भस्मशरीराय नमो हारत्यैः ॥ ली अनंगाय नमो ही रत्यैः ॥ली मन्मथाय० ही रत्यै० ॥ क्लीं वसन्त- सखाय० ही रत्पै०॥ क्लीं स्मराय हीरत्या क्लीं इक्षुचापाय हीरत्यै० क्लीं पुष्पवाणास्त्राय० ही रत्य०॥ इति संपूज्य ॥ही "तत्पुरुषाय विद्महे कामदेवाय धीमहि ॥ तन्नोऽनंगः प्रचोदयात् ॥' इति गायत्र्या दमन- कमष्टोत्तरशतमभिमंत्र्य गंधादिभिः संपूज्य मार्थयेत् ॥ क्षीरोदधिमहा- नागशय्यावस्थितविग्रह ॥ मातस्त्वां पूजयिष्यामि संनिधौ भव ते नमः ॥” इति संप्रार्थ्य ॥ तस्यामेकादश्यां रात्री जागरणं कुर्यात | पुनर्देवं संपूज्य ॥ दूर्वागंधाक्षतयुतां दमनकमंजरीमादाय मूलमंत्र पठित्वा ॥ "देवदेव जगन्नाथ वांछितार्थप्रदायक ॥ हृत्स्थान्पूरय मे विष्णो कामान् कामेश्वरीमिय ॥ इदं दमनकं देव गृहाण मदनुग्रहात् ।। इमा सवित्सरी पूजा भगवान्परिपूरय ।। " पुनर्मूलं जप्त्वा देवे दमनकमर्पयेत् ।। ततो यथाशोभं अंगदेवताभ्यो दमनकं समय भार्ययेत् ।। मणिविद्रुममालाभिर्मदारकुसुमादिभिः । इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज ॥ १ ॥ वनमाला यथादेव कौस्तुभं सततं हृदि ॥ तद्वद्दामनकीमालां पूजां च हृदये वह ||२|| जानताऽजानता वापि न कृतं यत्तवार्चनम् ।। तत्सर्वं पूर्णतां यातु त्वत्मसादाद्रमापते १वांसनी टोपली।

·वैशाखमासकृत्यम् ४२७ ॥ ३॥ जितन्ते पुंडरीकाक्ष० ॥ मंत्रहीन क्रियाहीनं० ।। इति संमार्य पंचोपचार: देवं संपूज्य नीराज्य ब्राह्मणेभ्यो दमनं दवा स्वयं शेष संधार्य सुहृद्युक्तः पारणां कुर्यात् ॥ मंत्रदीक्षारहितैर्नाम्नाड- पणीयम् ॥ अस्य गौणकालः श्रावणमासावधिः ॥ नेदं मलमासे भवति शुक्रास्तादौ तु कर्त्तव्यम् ॥ अस्यामेव द्वादश्यां " भारते " " अहोरात्रेण द्वादश्यां चैत्रे विष्णुरिति स्मरन् ॥ पुंडरीकमवाप्नोति देवलोकं च गच्छती"ति॥ चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामनंगपूजनत्रतम् ॥ अस्यामेव तिथौ शतभिषा नक्षत्रे सति " वारुणीयोगः" शनिवारे शतभिषा नक्षत्रे सति "महा- वारुणीयोगः" तथा च तस्यामेव तिथौ शनिवार शतभिषानक्षत्रं शुभयोगश्वेत्येतेषां योगे महामहावारुणीयोगः॥ एतेषु योगेपु गंगायां स्नाने कृतेऽनेकसूर्यग्रहणस्नानफलम् ॥ अस्यामेव त्रयोदश्याम् अशो- कवतम् ।। तत्र अशोकक्षस्य पूजा कार्या ॥ एतेषां व्रतानां विशेष- विधिस्तु व्रतराजे द्रष्टव्यः॥ चैत्रशुरूचतुर्दश्यां नृसिंहस्य दोलोत्सवः॥ रविचंदगुरुवारयुत- चैच्या (पूर्णिमाय) स्नानश्राद्धादिभिः अश्वमेघपुण्यं भवति ॥ इति ।। चैत्रशुक्लपूर्णिमायां हनुमजयन्ती । तद्दिने सूर्योदयसमय एच हनुमतः पूजनं कार्य पश्चाच हनुमतः रुद्रावतारत्वेन दिने तैळेन हनुमतः उपरि रुया लघुरुद्रेण वा अभिषेकः कार्यः । " हनुमते नमः" इति मूलमंत्र स्वीकृत्य पूजनादिकं कर्तव्यम् ।। ॥ अथ वैशाखमासकृत्यम् ॥ अत्र पभसंक्रमे पूर्वा पोडशनाड्यः पुण्यकालः ॥ ( रात्री च मागुक्तम् ॥) अत्र प्रात:स्नानं तिलैः पितृतर्पणं धर्मघटदानं च ·ર૮ व्रतोद्यापनचन्द्रिका कार्यम् । अत्र ब्राह्मणानां गंघमाल्यपानककदलीफलादिमिर्वसन्तपूजा कार्या ॥ वैशाखे ज्येष्ठे वा यत्र मासे उप्मवाहुल्यं तत्र भावर्नित्यपूर्णा कृत्वा गंधोदकपूर्णे पात्रे विष्णुं संस्थाप्य पंचो- पचारैः संपूज्य तत्रैव जले मूर्यास्तपर्यन्तमधिवास्य रात्री स्वस्थाने स्थापयित्वा पंचोपचारः पूजयेत्तेन तीर्योदकेन गृहदारादियुतम् आत्मानं च पावयेत् ॥ एतच्च द्वादश्यां दिवा न कार्यम् ॥ रात्री किंचित्कालं जलस्यं पूजयित्वा स्वस्थाने स्थापयेत् ॥ अत्र मासे कृष्णगौरास्य- ( श्वेत, श्याम ) तुलसीभिविष्णुं त्रिकालमर्चयेन्मुक्तिः फलम् ॥ प्रातः स्नात्वा बहुतोयेनाश्वत्यमूलं सिंचेत् प्रदक्षिणाव कुर्यात् अनेकुलतारणं फळम् । एवं गर्वा कंड्यनेऽपि॥ अत्र मासे एकभक्तं नक्तमयाचितं वा सर्वेप्सितफलदम् ।। अत्र मासे प्रपादानं देवे गलतिका (अभिपेकपात्र) वंधनं व्यजनं छत्रोपानच्चन्दनादिदानं महाफलदम् ॥ यदा वंशाग्यो मलमासो भवति तदा काम्यानां तत्र समाप्तिनिषेधान्मासद्यं वैशाख- स्नानहविष्याशनादयो नियमा अनुष्ठेयाः ॥ चान्द्रायणादिकं तु मलमासेऽपि समापनीयम् ।। वैशाखशुक्लतृतीया । इयमेव अक्षय्यसंज्ञका तृतीया ॥ अस्यां यकिंचिज्जपहोमपितृतर्पणदानादि क्रियते तत्सर्वमक्षयम् । इयं रोहिणी- युधयोगे महापुण्या । अत्र देवतोद्देशेन पित्रुद्देशेन च उदककुंभदान- मुक्तम् । तत्र श्रीपरमेश्वरमीतिद्वारा उदकुंभदानस्ल्पोक्तफलावाप्त्यर्थ ब्राह्मणायोदकुंभदानं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य गंधफलयवाद्युपेतं क्लर्श ब्राह्मणं च पंचोपचारैः संपूज्य " एप धर्मयटो दचो ब्रह्मविष्णुशि- वात्मकः॥ अस्य प्रदानात्सकला मम सन्तु मनोरयाः।" इति मंत्रण दद्यात् ॥ पित्रद्देशे तु " पितॄणामक्षयतृप्त्यर्थम् उदकुंभटानं करिष्ये" ·नृसिंहजयन्तीवतम् इति संकल्प्य पूर्ववत्कुंभब्राह्मणी संपूज्य उदकुंभे गंधतिलफलादिनिक्षि- प्य ॥ "गंधोदकतिलैमिधे सानं कुंभ फलान्वितम् ।। पितृभ्यः संमदा- स्यामि यक्षय्यमुपतिष्ठतु ।" इति मंत्रेण दद्यात् ।। युगादौ समुद्रस्नानं महाफलम् । इति कुंभदानविधिः ॥ वैशाखशुक्लतृतीयायां यवहोमो यवदानं च सर्वपापापहम् ।। यः करोति तृतीयायां कृष्णचंदनभूपितम् ।। वैशाखस्य सितेपक्षे स यात्यच्युतमंदिरम् ॥ इति । " इयमेव तृतीया परशुरामजयन्ती" इयं रात्रीप्रथमयाम- व्यापिनी ग्राह्या पूर्वे पुरेवप्रयमयामव्याप्तौ पूर्वा ॥ दिनद्वये रात्रिप्रथम- यामे साम्येन वैषम्येण वैकदेशव्याप्तौ परा ॥ अत्र प्रदोपे परशुराम संपूज्य अध्यं दद्यात् ।। तत्र मंत्रः॥ जमदमिसुतो वीर क्षत्रियान्तफर प्रभो ।। गृहाणाध्यं मया दत्तं कृपया परमेश्वर ॥ इति ॥ वैशाखशुक्ल सप्तम्यां गंगासप्तमीव्रतम् । अस्यां तिथौ गंगोत्पत्ति- स्तस्यां मध्याह्वव्यापिन्यां गंगापूजनं कार्यम् ॥ विष्णोः पूजनमपि वि- हितम् ॥ वैशाखशुक्लद्वादशी अत्र मधुसूदनपूजोक्ता ॥"वैशाखशुरूद्वा- दश्यां पूजयेत् मधुसूदनम् ॥ अग्निष्टोममवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति ॥ इति ॥ ॥ अथ नृसिंहजयन्तीव्रतम् ॥ वैशाखशुरूचतुर्दशी नृसिंहजयन्ती॥ सा सूर्यास्तकालव्यापिनी ग्राहा। दिनद्वयेतद्व्याप्नौ तदव्याप्ती वा परैव ॥ स्वातीनक्षत्रशनिवा- रादियोगे साऽतीव प्रशस्ता ॥ अथ व्रतप्रयोगः ॥ त्रयोदश्यां कृतकभक्तचतुर्दश्यां मध्याह्ने तिलामलक स्नात्वा व्रतसंकल्पं कुर्यात् ।। " उपोष्येदं नारसिंह भुक्ति- ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका मुक्तिफलप्रद ॥ शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि भक्तिं मे नहरे दिश" ।। इति मंत्रण व्रतं संकप्य आचार्य वृत्वा ॥ सायंकाले धान्यस्थोदकभे पूर्ण- पाने सौवर्णप्रतिमायां वा स्थापितप्रतिमायां वा पोटशोपचारैवं संपूज्य अयं दद्यात् ॥ तत्र मंत्रः॥"परित्राणाय साधूनां जातो विष्णुनृकेसरी ॥ गृहाणायं मया दत्तं सलक्ष्मीर्तृहरि स्वयम् ॥" रात्री जागरणं कृत्वा भातर्देवं संपूज्य विसृज्य आचार्याय धेनुयुतां मतिमां च दद्यात् ।। तत्र मंचः ॥ "नृसिंहाच्युत गोविंद लक्ष्मीकान्त जगत्पते ॥अनेनामिदानेन सफलाः स्युर्मनारथाः” इति दया प्रार्थयेत् ।। "मद्वशे ये नरा जाता ये जनिप्यन्ति चापरे ॥ तांस्त्वमुद्धर देवेश दुःसहाद्भवसागरात् ॥ पातका वमनस्य व्याधिदुःखांनुवारिधेः ॥ नीचैश्च परिभूतस्य महादुःखग- तस्य मे ॥ करावलंबनं देहि शेषशायिन् जगत्पते ॥ श्रीनृसिंह रमा- कान्त भक्तानां भयनाशन || क्षीराबुधिनिवास लं चक्रपाणे जनार्दन । व्रतेनानेन देवेश भुक्तिमुक्तिमदो भव॥" ततो ब्राह्मण: सह तिथ्यन्ते पारणं कार्यम्।यामत्रयोर्ध्वगामिन्यां चतुर्दश्यां तु पूर्वाले एव पारणम्।।इति ॥ अथ नृसिंहचतुर्दशीव्रतोद्यापनम् ।। शुभासने चोपविश्य आचम्य प्राणानायम्य ॥ जलमादाय ॥ अयेत्यादि० तिथौ अखिलपापक्षयपूर्वकं शत्रुपराजयसुखसाधनावा- प्तिद्वारा श्रीनृसिंहमीत्यर्थमाचरितस्य आचरिष्यमाणस्य श्रीनृसिंहजय- तीनतस्य एकरात्राधिवासपक्षाश्रयेण उद्यापनमहं करिष्ये ।। तदंगभूतं दिनक्षणं कलशार्चनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजन वसो‘रामायुप्यमंत्रजपं नान्दीश्राद्धमाचार्यादिवरण सर्वतोभद्रमंडले ब्रह्मादिदेवतानां स्थापनं प्रधानदेवतास्यापनं पूजनं च करिष्ये इति

·नृसिंहजयन्तीव्रतम्
४३१
संकल्प्य दिग्रक्षणादि सर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापनपूजनान्तं कम(६-१०७)
कृत्वरभद्रमंडले कलशं संस्थाप्य हैमें लक्ष्मीनसिंह " नृसिंहाय नमः"
इति मूलमंत्रेण गायच्या वा प्रतिष्ठाप्य यथाशक्या पूजनं कुर्यात् ।।इति।।
॥ अथ नृसिंहत्रिंशोपचारपूजा ॥
भ्यानं० सुरकदंबकैः प्रश्रयेण वै नियतसेवितं गोकुलोत्सवम् ।।
किरिटकुंडलं पीतजाम्बरं खलनिपूदनं चिन्तयाम्यहम् ॥ १॥
आवा० खगपवाहनं क्षीरजाप्रियं भवभयापहं भुक्तिमुक्तिदम् ।।
सुरपति जगन्नाथमीश्वरं कमलभासमावाहयाम्यहम् ॥ २॥
आस० विधिमुखामरैर्नम्रमूर्तिभिः प्रणयसंश्रितं दुर्धरादिमत् ।।
घरमणिप्रभाभासुरं नवं जनप गृह्यतां स्वर्णमासनम् ॥ ३ ॥
पाय० कुसुमवासितं गंधविस्तृतं मुनिनिपेवितं सादरेण वै ॥
ध्रुवपराशराभीष्टद प्रभो जनप गृह्यता पाधमुत्तमम् ॥ ४ ॥
अर्घ्य कनकसंपुटे स्थापितं बरं जलसुवर्णमुक्ताफलैर्युतम् ॥
करसरोरुहाभ्यां धृतं मया जनप गृह्यतामय॑मुत्तमम् ॥५॥
आच० तब रमायुजः सेवनाजना नृपतिसन्निभाः संभवन्ति हि॥
सुरतरगिणांशुद्धवारिभिर्जनप गृह्यतामाचमं शुभम् ॥ ६ ॥
पय सुरगबुद्भवं वीर्यवर्धक निखिलदेहिनो जीवनमदम् ।।
शशधरमभं फेनसंयुतं जनप गृह्यतामर्पितं पयः ॥ ७॥
दघि शुचिपपःसमुद्भूतमुत्सदं ब्रजनिवासिभिः स्वादितं शुभम् ।।
रजतसन्निभं शीततामयं जनप गृह्यतामर्पितं दधि ॥ ८ ॥
घृत० हुतवहप्रियं क्षीरजोद्भवं सकलदेहिनां सत्त्ववर्धकम् ।।
कुमुदसदृशं विष्णुदैवतं जनप गृह्यतामर्पित घृतम् ॥९॥

·४३२
व्रतोद्यापनचन्द्रिका
मधु० मधु लतोद्भवं स्वादुमंजुलं मधुपमाक्षिकाद्यैर्विनिर्मितम् ।।
मधुरतामयं गंधसंपदं जनप गृह्यतामर्पितं मधु ॥१०॥
शर्क०-मदनकार्मुकाद्यैर्विनिर्मिता मधुरतान्विता सर्वपापहा ।।
सरसतां गता तारकोपमा जनप गृह्यतां शुद्धशर्करा ।। ११ ।।
अभ्यं०-सुराभिकेतकापुष्पसंभवं मृगमदान्वितं यंत्रनिर्मितम् ।।
अनुपकारिणा भक्तितो मया जनप गृह्यतां तैलमार्पतम् ॥ १२ ॥
स्नानं०-हरिपदायुजानर्मदामहीसरयुचंद्रभागाभ्य आहृतम् ॥
जलजवासितं स्नानहेतवे जनप गृह्यतामार्पितं जलम् ।। १३ ॥
वस्व-विविधतंतुभिगुंफित नर्व सुतपनीयभं सोत्तरीयकम् ॥
मधुरिपो जगन्नाथ माधव जनप गृह्यतां वस्त्रमर्पितम् ॥ १४ ॥
यशो०-त्रिगुणितं सितैरर्कतंतुभिः कृतमिदं मया शुद्धचेतसा ॥
निगमसंमतं बंधमोचकं जनप गृह्यतामुपीतकम् ॥ १५ ॥
गंधः-मलयसंभवं पीतवर्णकं मृगमदादिभिर्वासितं वरम् ॥
मुदितपट्पदं कुंकुमान्वितं जनप गृह्यतां गंधमर्पितम् ॥१६॥
अक्ष०-फलमसंभवान् मौक्तिकोपर्मास्त्रिपथगोदर क्षालितान् शिवान् ।।
अगरुकुंकुममिश्रितान् वरान् जनप वै गृहाणार्पिताक्षतान् ॥ १७ ॥
पुप्पा०-तरुणमल्लिकाकुंदमालतीवकुलपंकजानां समुच्चयैः ।।
सततमूनितं हारमर्पितं जनप भक्तितो त्वं गृहाण वै ॥ १८ ॥
श्वेतक-सुरभिकेतकीटक्षसंभवं विविधसौख्यदं कांतिवर्धनम् ।।
सितारोपमं स्नेहसत्कृतं जनप गृह्यतां श्वेतचूर्णकम् ॥ १९ ॥
रक्त०-अमरपादिभिर्देवदकैः शिरसि वै धृतं प्रश्रयेण यत् ।।
तपनसदृशं दृष्टिमुकलं जनप गृह्यतां रक्तचूर्णकम् ॥ २० ॥
सिंदू०-गणपतिप्रियं चालमूर्यभं पवनमूनुना स्वीकृतं सदा ।
सुरभिवासितं मूक्ष्मचूर्णके जनप गृह्यतां नागसंभवम् ॥ २१ ॥

·नृसिंहजयन्तीवतम् ४३३ धूप- अगरुगुग्गुलाज्यादिमिश्रितस्तपनयोगजोद्भूतसौरभः ।। अमरन्दक स्नेहसत्कृतो जनप गृह्यतां धूप उत्तमः ॥ २२ ॥ दीप:-अनलतैलिनीगोघृतान्वितस्तिमिरनाशको दीप्ततंतुभिः ।। कनकभाजने स्थापितो मया जनप गृह्यतां दीप उत्तमः ॥ २३ ॥ नवे०-पनसदाडिमाम्रादिसत्फलं सुधृतमोदकापूपपायसम् ॥ रजतभाजने स्थापितं मया जनप गृह्यता खाद्यमुत्तमम् ॥ २४ ॥ आच०-जलधिगोद्भवं शीततामयं सकलप्राणिनां प्राणदायकम् ।। विधिसमर्पितं शद्धचेतसा जनप गृह्यतामाचमं शुभम् ॥ २५ ॥ ताम्बू०-खपरसंभवं पूगचूर्णयुङ् मृगमदेलुकावासितं वरम् ।। फणिलतादलैः क्लसबीडर जनप गृह्यतामास्यभूपणम् ।। २६ ॥ दक्षिक-निखिलयाचिनां श्रेष्ठभोगदा निगमसमता कर्मपूर्णदा ।। सकलभूजनैवाछिता सदा जनप गृह्यता हेमदक्षिणा ॥ २७ ॥ नीरा०-हुतवहप्रियमिश्रितं वरं जलधिजैर्युतं सर्वपापहम् ।। मुखविलोकनार्थाय सत्कृतं जनप गृह्यतामार्तिक शुभम् ॥ २८॥ प्रद०-वरदसंचितं पूर्वजन्मभिर्दहति किल्विपं त्वत्प्रदक्षिणा ॥ नरहरि मुदा शुद्धचेतसा सततमीश्वरं त्वां नमाम्यहम् ॥ २९ ॥ नम०-जय जय प्रभो सात्वतांपते शरणवत्सलाष्टिसाधक ॥ यदुपते जगन्नाथ सर्वदा शरणमागतं पाहि पाहि माम् ।। ३० ।। इति नृसिंह संपूज्य ब्राह्मणपूजनादिकं कृत्वा पुराणकथादिना रात्रि निनयेत् ॥ इति ।। ॥ अथ नृसिंहजयन्तीव्रतहोमविधिः ततो द्वितीयदिने प्रातर्नित्यकर्म समाप्य आचम्य माणानायम्य जलमादाय अद्य द्वितीयदिने नृसिंहचतुर्दशीव्रतोद्यापनकर्मणः सा- न,चं.२८ ·४३४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका गन्तासिद्धधर्यम् आवाहितदेवतानां पूजनपूर्वकं सग्रहमखं विहितहोम करिप्ये । इति संकल्प्य दिग्रक्षणाद्यावाहितदेवतानां पूजनं विधाय स्पंडिलं विरच्य पञ्चगव्यादि कृत्वा पंचभूसंस्कारपूर्वकम् अग्निस्थापन तथा च ग्रहाणां स्थापनं च पूजनं च (१४७-१५९) विधाय कुशकंडिका कृत्वा ग्रहहोमान्तं कर्म कुर्यात् ।। ततः प्रधानहोमः॥प्रधानं लक्ष्मीनसिंह मूलमंत्रेणाष्टोत्तरशतसंख्यया (१०८) "हीलक्ष्मीनृसिंहाभ्यां नमः " इति मंत्रेण तिळपायसाज्यद्रव्यैर्जुहुयात् ।। ततो मंडूकादिपीठदेवता (पृष्ठ १६२) ब्रह्मादिदेवता (पृष्ठ १६४-१६५) कैकाज्याहुति जुहुयात् ॥न्यूनातिरिक्तदोपपरिहारार्थ तिलद्रव्येन “ अनिवायुसूर्येभ्यो नमः" इति मंत्रेण अष्टाविंशतिसंख्यया (२८) जुहुयात् ।। तत उत्तरपूजनादि प्रणीताविमोकान्तं (पृष्ठ १६८-१८८) कृत्वा ग्रहामग्निं च विसृज्य मंडलसमीपमागत्य स्थापितदेवतानां यथाशक्तिपूजनं कृत्वा महानी- राजनं कृत्वा मूर्तिसहितपीठदानादिकं संकल्पपूर्वक्माचार्याय दत्त्वा ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणादानपुरःसरम् आशिपो गृहीत्वा तान् भोजयित्वा स्वयं भुञ्जीत ॥ इति नृसिंहजयन्तीव्रतोधापनविषिः ॥ ॥ अथ ज्येष्ठमासकृत्यम् ॥ मिथुनसंक्रान्तौ पराः पोडशनाड्यः पुण्यकालः ॥ ज्येष्ठमासे पिटेन ब्रह्ममूर्ति कृत्वा वस्त्रायः पूजयेत् तेन मूर्यलोकमाप्तिः । अत्र मासे जलधेनुदानमुक्तम् ॥ ज्येष्ठ शुक्लमतिपदि करवीरव्रतमुक्तम् ॥ ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायां रंभाव्रतमुक्तम् ।। तत्र पंचाग्नितपनपरा स्त्री पुमान वा भवानी स्वर्णप्रतिमार्या संपूज्य ययोक्तविधिहोमादि कृत्वा सपत्नी- काय गृहं सोपस्करं दद्यात् ॥ दांपत्यानि भोजयेत् ॥ विशेषविधिस्तु ·दशहराव्रतविधिः ४३५ व्रतग्रन्थेभ्यो ज्ञेयः॥चतुथ्या उमावतारः तत्र उमापूजनव्रतम् ।।अष्टम्या शुल्लादेवीपूजा ॥ नवम्यामुपोष्य देवी पूजयेत् ।। ॥ अथ दशहरावतविधिः॥ ज्येष्ठ शुक्लदशम्यां गंगावतारः ॥ इयं दशहरासंशिका ।। अत्र दशयोगा उक्ताः॥ ज्येष्ठे मासि (१) सिते पक्षे ( २) दशम्या (३) बुध (४) हस्तयोः (५) ॥ व्यतीपाते (६) गरीनंदै (७८) कन्याचंद्रे (९) पे रवौ (१०) ।। ज्येष्ठे मलमासे सति तत्रैव दशहरा कार्या ।। न तु शुद्धे ज्येष्ठे ।। अत्र काशीवासिभिर्दशाश्वमेधतीर्थे स्नात्वा गंगापू- जनादिकं कार्यम् ॥ अथ व्रतविधिः " आचम्य प्राणानायम्य । जलमादाय अयेत्यादि तियो ममैतजन्मजन्मान्तरसमुद्भूतत्रिविधकायिकचतुर्वि- धवाचिकत्रिविधमानसेतिस्कान्दोक्तं दशविधपापनिरासार्थ प्रयस्त्रिंश- च्छतपियुद्धारब्रह्मलोकवाप्त्यादिफलमाप्त्यर्थं दशभोगपर्वाण अस्यां महानद्यां स्नानं तीर्थपूजनं प्रतिमायां जाह्नवीपूर्जा तिलादिदानं मूलमंत्रजपम् आज्यहोमं च यथाशक्ति करिष्ये ॥ यथाविधिस्नानं दशवारं कृत्वा जले स्थितो दशवारं सकृदा वक्ष्यमाणं स्तोत्रं पठित्वा वास परिधानादिपितृतर्पणान्तं नित्यं विधाय तीर्थे पूनां विधाय सर्पिमिश्रान दशममृत्तिकृष्णतिलान् तीर्थे अंजलिना प्रक्षिप्य गुडमि- श्रान् सस्तुपिंडान दश मक्षिपेत् ॥ ततो गंगात ताने मृन्मये वा स्थापित कलशे सौवर्णादिप्रतिमायां गंगामावाहयेत् ॥ वत्र मंत्रः ।। नमो भगवत्यै दश पापहरायै गंगायै नारायण्यै रेवत्य शिवाय दक्षायै अमृतायै विश्वरूपिण्यै नंदिन्य ते नमो नमः ॥ ( अयं स्यादिसा- १गरकरणम् । बुधवारहस्तयोगे आनंदारयो योगः।।

·बतोद्यापनचन्द्रिका धारणः ॥ द्विजमात्रविपयो विंशत्यक्षरो यथा ॥)"ॐनमः शिवाय नारायण्य दशहराय गंगाय म्बाहा" इति । एवं गंगामावाह्य नारायणं रुद्रं ब्रह्माणं मूर्य भगीरथ हिमालयं च नाममंत्रेण तवाबाह्य उक्त- मूलमंत्रमुच्चार्य ॥ श्रीगंगाय नारायणरुद्रब्रह्ममूर्यभगीरयहिमवत्सहि. नाये आसनं समर्पयामीत्येवमासनाद्युपचारैः पूजयेत् ॥ दशविघ- पुष्पैः संपून्य दशांगं धूपं दवा ददाविधनैवेद्यान्ते तांबूलं दक्षिणां दत्त्वा दशफळान्यर्पयेत् ॥ दगदीपान्दत्वा पूजां समापयेत् ॥ दश- विमेभ्यः प्रत्येक पोडशमुष्टिमिवान् विलान् सदक्षिणान् दद्यात् ॥ एवं यवानपि ॥ ततो दा गाः एकां वा गां दद्यात् ॥ मत्स्यकच्छ- पमंडूकान सौवर्णान् राजतान् पिष्टमयान् वा संपूज्य तीर्थे क्षिपेत् ।। एवं दीपान् प्रवाहयेत ॥ जपहोमचिकीर्षायां पूर्वोक्तमूलमंत्रस्य पंचसह- ससंख्याजपो दशांशेन होमः॥ यथाशक्ति वा जपहोमी ॥ तत्र दशह- रावतांगत्वेन होमं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य स्थडिले अनि भतिष्ठाप्य अन्वाघाने चक्षुपी आज्येनेत्यन्ते श्रीगंगाममुकसरयमाज्येन नाराय- णादिषड्देवता एककयाज्याहुत्या शेपेण स्विष्टकृतमित्यादि प्रोक्षिण्यादि पट्पात्राण्यासायाज्यं संस्कृत्य ययान्वाधानं जुहुयात् ॥ दशब्राह्मणान् सुवासिनीश्च भोजयेत् ॥ प्रतिपदिनमारभ्य स्नानादिपूनान्तो विधि: कार्यः ॥इति केचित्।। केचित् दशदिनानि गंगाढिनदीपुगंगा पूजयन्ति।। ॥ अथ दशहरारयगंगास्तोत्रम् ॥ सान्दोक्त दशहराख्यगंगास्तोत्रम् ॥ तत्पाउमकारश्न ॥ चतु. भुना त्रिनेत्रां च सर्वावयवशोभिताम् ॥ रत्नकुंभसिताम्भोज. वरदाभयसत्कराम् ॥ १॥ श्ववनपरिधानां मुक्तामणिविभूपिताम् ।। एवं व्यायेत्सुसौम्या च चद्रायुतसमप्रभाम् ॥२॥ चामरैवज्यि- ·- है दशहरामतविधिः ४३७ मानां च श्वेतच्छनोपशोभिताम् ॥ सुप्रसन्नां च घरदो करुणाद्री निरन्तराम् ॥ ३॥ सुधाप्लावितभूपृष्ठां दिव्यगंधानुलेपनाम् ।। त्रैलोक्य- पूजितां गंगा सर्वदेवैरधिष्ठिताम् ॥४॥ दिव्यरत्नविभूपांच दिव्यमाल्या- नुलेपनाम् ।। ध्यात्वा जलेऽथ मंत्रेण कुर्यादचा च भक्तितः ॥ ॐनमो भंगवति लिहि लिहि मिलि मिलि गंगे मां पाययपावय स्वाहा ॥" अनेन मंत्रेणागमोक्तपंचोपचारान्पुप्पांजलिं च श्रीगंगायै निवेदयेत् ॥ एवं गंगाया ध्यानार्चने विधाय पश्चाज्जलमध्ये स्थित्वा ।। अग्रेत्यादि० ज्येष्ठमासे सिते पक्षे प्रतिपदमारभ्य दशमीपर्यन्तं प्रतिदिनं दशदशचार- मेकोत्तरवृद्धया या सर्वपापक्षयार्य गंगास्तोत्रजपमह फरिप्ये ॥ इति संकल्प्य स्तोत्रं पठेत् ।। "ईश्वर उवाच 11-ॐनमः शिवाय गंगायै शिवदायै नमो नमः ॥ नमस्ते विष्णुरूपिण्यै ब्रह्ममूत्यै नमोऽस्तु ते ॥१॥ नमस्ते रुद्रलापण्य शांकते नमो नमः ॥ सर्वदेवस्वरुपिण्यै नमो भेपजमूर्तय २॥ सर्वस्य सर्वव्याधीनां भिपक्श्रेष्ठथै नमोऽस्तु ते ॥ स्थास्तुजंग- मसंभूतविपहव्यै नमोऽस्तु ते॥३॥ संसारविपनाशिन्यै जीवनायै नमोऽ- स्तु ते ।। तापत्रितयसंहव्य प्राणेश्यै ते नमो नमः ॥४॥ शान्तिसन्ता- नकारिण्यै नमस्ते शुद्धमूर्तये ॥ सर्वसंशुद्धिकारिण्यै नमः पापारिमूर्तये 14|| भुक्तिमुक्तिप्रदापिन्य भद्रदायै नमो नमः ॥ भोगोपभोगदायिन्यै भोगवत्यै नमोऽस्तु ते॥६॥ मंदाकिन्यै नमस्तेऽस्तु स्वर्गदायै नमो नमः। नमखैलोक्यभूपाय त्रिपथायै नमो नमः ॥ ७॥ नमस्त्रिशुक्लसंस्थायै क्षमावत्यै नमो नमः।। त्रिहुताशनसंस्थायें तेजोवत्यै नमो नमः ।। नंदाय लिंगधारिण्यै सुधाधारात्मजे नमः ।। ॥ नमस्ते विश्वमुख्यायै रेवत्यै ते नमो नमः ॥ वृहत्यै च नमस्तेऽस्तु लोकधाव्यै नमो नमः॥९॥ नमस्ते ·४३८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका विश्वमित्रायै नंदिन्यै ते नमो नमः ॥ पृथ्व्यै शिवामृतायै च सुवृषायै नमो नमः ॥१०॥ परापरशताढवायै ताराय ते नमो नमः । पाशनाल- निकृन्तन्यै ह्यभिन्नाय नमोऽस्तु ते ॥११॥ शांतायै च वरिष्ठायै वरदायै नमो नमः । उखाये सुखजग्ध्यै च संजीविन्यै नमोऽस्तु ते॥१२॥ ब्रह्मि- टाय ब्रह्मदाय दुरितघ्न्यै नमो नमः॥ प्रणतार्तिप्रभंजिन्य जगन्मात्रे नमोऽस्तु ते ॥ १३ ॥ सर्वापत्मतिपक्षायै मंगलायै नमो नमः॥ शरणा- गतदीनार्तपरित्राणपरायणे ॥ १४ ॥ सर्वस्यातिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ निर्लेपाय दुर्गहंग्य दक्षायै ते नमो नमः||१५|| परापर- परायै च गंगे निर्वाणदायिनि। गंगे मामग्रतो भूया गंगे मे तिष्ठ पृष्ठतः ॥१६॥ गंगे मे पार्श्वयोरेघि त्वयि गंगेऽस्तु मे स्थितिः॥ आदी त्वमन्ते मध्ये च सर्व त्वं गां गते शिवे ॥ १७ ॥ त्वमेवमूलपकृतिस्त्वं पुमान्पर एव हि ॥ गंगे त्वं परमात्मा च शिवस्तुभ्यं नमः शिवे ॥१८॥ य इदं पठते स्तोत्रं शृणुयाच्छ्रद्धयाऽपि यः ॥ दशघा मुच्यते पापैः कायवाचितसंभवैः ॥ १९ ॥ रोगस्यो मुच्यते रोगाद्विपद्यश्च विप- द्युतः ॥ मुच्यते बंधनाद् बद्धो भीतो भीतेः प्रमुच्यते ॥ २० ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्य ब्रह्मणि लीयते ॥ दिव्यं विमानमारुह्य दिष्पस्त्रीपरिवीजितः ॥२१॥ इमं स्तवं गृहे यस्तु लेखयित्वा विनिक्षि- पेत् ॥ नाग्निचोरभयं तस्य पापेभ्यो हि भयं नहि ॥ २२ ॥ ज्येष्ठ- मासि सिते पक्षे दशमीहस्तसंयुता ॥ संहरेत् त्रिविधं पापं बुधवारेण संयुता ॥ २३ ॥ तस्यां दशम्यामेतच्च स्तोत्रं गंगाजले स्थितः ॥ यः पठेदशकृत्वस्तु दरिद्रो वापि चाक्षमः ॥ २४ ॥ सोपि तत्फळमा- प्नोति गंगा संपूज्य यत्नतः । पूर्वोक्तेन विधानेन यत्फलं संप्रीति- तम् ॥ २४ ॥ यथा गौरी तथा गंगा तस्माद्रौर्यास्तु पूजने ॥ विधियों ·दशहरामतविधिः ४३९ विहितः सम्यक् सोऽपि गंगामपूजने ॥ २६ ॥ यथा शिवस्तया विष्णुर्यथा लक्ष्मीस्तया उमायया उमा तथा गंगा चतुरूप नभिद्यते।।२७ विष्णुरुद्वान्तरं यच्च श्रीगौॉरन्तरं तथा ॥ गंगागौोरन्तरं च यो ब्रूते मूढधीस्तु सः ॥ २८ ॥ रौरवादिषु घोरेपु नरकेषु पतत्यधः ॥ अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः ॥ २९ ॥ परदारोपसेवा च कायिक त्रिविधं स्मृतम् । पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वतः ॥ ३० ॥ असंबंधमलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम् ॥ परद्र- पेप्वमिध्यानं मनसाऽनिष्टचिन्तनम् ॥ ३१ ॥ वितथाभिनिवेशश्च मानसं त्रिविधं स्मृतम् ॥ एतानि दशपापानि हर त्वमथ जाह्रवि ॥ ३२॥ दशपापहरा यस्मात्तस्माद्दशहरा स्मृता ॥ एतैर्दशविधैः पापैः कोटिजन्मसमुद्भवैः ॥ ३३ ॥ मुच्यते नात्र संदेहः सत्यं सत्यं गदाधर ॥ दशत्रींशच्छतान्सन्पितॄनध पितामहान् ॥ उद्धरत्येब संसारान्मंत्रेणानेन पूजिता ।। ३४ ॥ " ॐनमो भगवत्यै नारायण्यै दशपापहरायै शिवाय गंगायै विष्णुमुख्यायै क्षयायै रेवत्यै भागीरथ्दै नमो नमः। ॥ ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्या बुधहस्तयोः ॥ गरानंदे व्यतीपाते फन्याचंद्रे वृपै रवी । दशयोगे नरः स्नात्वा सर्वपापैः भमुच्यते ॥ ३५ ॥ सितमकरनिपण्णां शुभ्रवर्णा त्रिनेत्रा करधृतकल- शोद्यत्सोत्पळाभीत्यभीष्टम् ॥ विधिहरिहररूपां सेन्दुकोटीरजुष्टा कलितसित्तदुकूला जाह्नवीं तां नमामि ।। ३६ ।। आदावादिपितामहस्य नियमव्यापारपात्रे जलं पश्चात्पन्नगशायिनो भगवतः पादोदकं पावनम् ॥ भूयः शंभुजटाविभूषणमणिं जामहरियं कन्या कल्मप- नाशिनी भगवती भागीरथी दृश्यते ॥३७॥ इति काशीखंडे दशहरा स्तोत्रं संपूर्णम् ॥ गंगागंगेत्ति यो चूयायोजनानां शतैरपि । मुच्यते ·४० व्रतोद्यापनचन्द्रिका सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ इति स्तोत्रेण स्तुत्वा होमान्ते मतिमोत्तरपूनां कृत्वा विसृज्याचार्याय मूलमंत्रण प्रतिमादिकं दद्यात् ।। ॥ इति दशहराविधिः॥ च ॥ अथ निर्जलैकादशीव्रतम् ॥ ज्येष्ठशकादशी निर्जला ॥ अस्यां नित्याचमनादिव्यतिरि क्तजलपानवर्जननोपपासे कृते हादशैकादश्युपवासफलम् ।। द्वादश्यां निर्जलोपोपितकादशीनतोगत्वेन सहिरण्यसशर्करोदकुभदान करिष्ये ।। इति संकल्प्य | " देव देव हपीकेश संसारार्णवतारस ।। उदकुंभप्रदानेन यास्यामि परमां गतिम् ॥ इति मंण रायुत सहिरण्यम् उदकुभ दद्यात् ॥ ज्येष्ठमासि तदादश्यामहोरात्रं निविनम- पूजनाद् गवामयनाख्यऋतुफलसिद्धिः । ज्येष्ठपार्णमास्यां तिलदानाद- श्वमेधफलम् ॥ ज्येष्ठानक्षत्रयुतायां ज्यष्टयां (पूनम ) छत्रीपानहढा- नानराधिपत्यमाप्तिः ॥ इति निर्जलंकादशीव्रतम् ॥ ज्येप्टपूर्णिमायां विल्वत्रिरात्रव्रतमुक्तम् ॥ इयं परविद्धा ग्राह्या ।। इति ।। ॥ अथ वटसावित्रीव्रतविधिः ।। ज्येष्ठशुक्लपौर्णमास्याममायां वा वटसावित्रीपतमुक्तम् ।। अत्र पूर्णिमामावास्ये पूर्वविद्ध ग्राझे ॥ "भूतविद्धा न कर्तव्या अमावास्या च पौर्णिमावर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीनतमुत्तमम् ।" इति ब्रह्मवैवर्तात् ।। "ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पूर्णिमायां तथा नतम् ।। चणि नतं महाभच्या कथितं ते मयाऽनघ ।" इति स्कान्दभविष्ययोः॥दाक्षिणात्यायैतदेवा- ·घटसावित्रीवतविधिः ४४१ चरन्ति ।। पाश्चात्यादयस्तु अमावास्यायामाचरन्ति ॥ तच्चोक्तं निर्ण- यामृते भविष्य।।"अमायां च तथा ज्येष्ठ वटमुले महासतीम्(सावित्रीम)|| त्रिरात्रोपोपिता नारी विधिनाऽनेन पूजयेत् ।। अशक्ती तु त्रयोदश्य- नक्तं कुर्याजितेन्द्रिया । अयाचितं चतुर्दश्याममायां समुपोपणम् इति ।। हेमायादिमिस्तु भाद्रपदपौर्णमास्यामिटमुक्तं तत्तु नेदानी प्रचलति ।। पदा त्वष्टादशीटका चतुर्दशी तदा तु परैव ।। "पूर्वविद्धव सावित्रीवते पंचदशीतिथिः ॥ नाट्योऽएादश भूतस्य तन कुर्यात्परेऽहनि " इति माधवोक्तः वस्तुतस्तु भूतविद्धानिपेध एव ॥ भूताऽष्टादशनाडीभिरिति वास्यं नियमविषया प्रवर्तते लाघवात् ।। अन्यथा सावित्रीबतेऽष्टादश- नाहीवेघदोपकल्पनायां निपेधान्तरकल्पनागारवं स्यात् ।। अथ व्रतविधिभविष्ये ॥ "ज्येष्ठे मासि प्रयोदश्यां दन्तधावन- पूर्वकम् ।। दंतकाष्ठं समं शुभं जातीयं चतुरंगुलम् ॥ १॥ भक्षयेत् कायशुद्धचर्य व्रतविनविनाशनम् ॥ नित्यं स्नायान्महानद्या तहागे निझरेऽपि वा ॥ २ ॥ विशेषतः पौर्णमास्यां स्नानं सर्पपमृज्जलैः ।। तिलामलककल्केन केशान्संशोध्य यत्नतः ॥ ३ ॥ स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा घटं सिंचेदहूदकः ॥ सूत्रेण वेष्टयेद्भच्या गंधपुप्पाक्षतः शुभैः ॥ ४ ॥ नमो वैवस्वतायेति कुर्याचैव प्रदक्षिणम् ॥ दृद्धिक्षये सया रोगे प्रस्तुमत्यां तथैव च ॥ ५॥ कारयेद्विमहस्तेन सर्व संपद्यते शुभम् ॥६॥ इदं च त्रयोदशीमारभ्य पौर्णिमान्तं कर्तव्यम् । तथा च स्कंदभविष्ययोः ॥ ज्येष्ठमासे सिते पक्ष द्वादश्यां रजनीमुखे । व्रतं त्रिरानमुदिश्य तस्यां रात्रौ स्थिरा भवेत् ॥ ७॥" इत्युपक्रमान्ते उप- संहृतम् ।। "सधवा विधवा वापि सुपुत्रा पुत्रवर्जिता ।। भर्तुरायुर्विद्धयर्थ कुर्याद् व्रतमिदं शुभम् ।। ज्येष्ठे मासि तु समाप्ते पौर्णमास्यां पतिव्रता ·४४२ नवोद्यापनचन्द्रिका स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा नियमं कारयेचतः ।। ८॥ इति ॥ "अथ वटपूजाविधि-बटसमीपे गत्वा।। आचम्यमाणाना॥ अत्राय मासपक्षाधुलिख्य मम भर्तुः पुत्राणांधायुरारोग्यप्राप्तये जन्म- जन्मनि अवैधव्यमाप्तये च सावित्रीब्रतमहं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य "वटमूले स्थितो ब्रह्मा वटमध्ये जनार्दनः। वटाग्रे तु शिवो देवः सावित्री वटसरिता । वट सिंचामि ते मूलं सलिलरमृतोपमः ॥ मूत्रेण चेष्टये भक्या गंधपुप्पाक्षतः शुभैः ॥ नमो बटाय साविष्य भ्रामयेच प्रदक्षिणम् ॥सावित्रींच बटं सम्यगभिमत्रैः प्रपूजयेत् ॥ एवं विधिर्वहिः कृत्वा सम्यग् व गृहमागता ॥ हरिद्राचन्दनेनैव गृहमध्ये लिखेदम् ।। तत्रोपविश्य संकल्प्य पूना कार्या प्रयत्नतः ॥” इति वटं संपूज्य सावित्री च प्रपूज्य नियमग्रहणं कुर्यात् ।। तद्यथा ॥ अये. त्यादि० मम जन्मजन्मनि अवैधव्यमाप्तये भर्तुधिरायुरारोग्यसंपदादि- कामनया सावित्रीत्रतनियममहं करिष्ये ॥ इति संफल्य नियम कुर्यात् ॥ नियममंतः॥ "त्रिरात्रं लंघयित्वा तु चतुर्थे दिवसे त्वहम् ।। चंद्राया प्रदत्त्वा च पूजयित्वा च तां सतीम् ॥ मिष्टान्नानि यया- शच्या भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ भोक्ष्येऽहं तु जगद्धात्रि निर्विघ्नं कुरु मे शुमे ।।" इति नियममंत्रः॥ "अघ पूजनम्।"-तत्रादौ भूमि स्पृष्टा कळशं निघाय पंचपल्लवस- प्तमृत्तिकाहिरण्ययवान् कुंभे निक्षिप्य तदुपरि वंशपात्र निघाय तस्यो- परि सप्तधान्यानि पृथक् स्थाप्यानि ॥ तदुपरि वखं वखोपरि द्वात्रिंश- कपरिमिता सावित्र्याः वालुकाप्रतिमां ब्रह्मणा सह संस्थाप्य पूज- येत् ।। पद्मपत्रासनस्यश्च ब्रह्मा कार्यश्चतुर्मुखः ।। सावित्री तस्य कर्तव्या वामोत्संगगता तया ॥ आदित्यवर्णा धर्मज्ञा साक्षमालाकरा तया॥

·घटसावित्रीयतविधिः ४४३ ध्यानम् ॥ ब्रह्मणा सहितां देवीं सावित्री लोकमातरम् ।। सत्य. व्रतं च सावित्री यमं चावाहयाम्यहम् ॥ परिवारसहितब्रह्मसावित्रीभ्य- नपाध्यायामि॥१॥आसनम्।।ब्रह्मणासह सावित्रि सत्यवत्सहित पिये। हेमासनं गृह्यतां तु धर्मराज सुरेश्वर ॥ परिवारसहितब्रह्मसावित्रीभ्यां नमः आसनं समर्पयामि ॥२॥ पाधम् ॥ गंगाजलं समानीतं पाचार्य ब्रह्मणः मिये ।। भक्त्या दत्तं धर्मराज सावित्रि प्रतिगृह्यताम् ॥३॥ अय॑म् ।। भक्त्या समाहृतं तोयं फलपुष्पसमन्वितम् ॥ अध्यं गृहाण सावित्रि मम सत्यव्रतमिये ॥ ४॥ आचमनम् ।।सुगंधिसह कर्पूर सुरभि स्वादु शीतलम् ॥ ब्रह्मणा सह सावित्रि कुरुष्वाचमनीयकम् ॥५॥ पंचामृतम् ॥ पयो दार्थ घृतं चव शर्करामधुसंयुतम् ।। पंचामृतं मया दत्तं स्नानार्थ देवि गृह्यताम् ॥ ६ ॥ स्नानम् ॥ मंदाकिन्याः समानी- तमुदकं ब्रह्मणः प्रिये । सावित्रि धर्मराजेन्द्र स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम्॥७॥ वसम् ॥ सूक्ष्मतंतुमयं वस्त्रयुग्मं कार्पाससंभवम् ॥ सावित्रि सत्य- वत्कान्ते भच्या दत्तं प्रगृह्यताम् ।। ८॥ उपवीतम् ।। सावित्रि सत्यव- कान्ते धर्मराज सुरेश्वर ।। सावित्रि ब्रह्मणा सार्धमुपवीतं प्रगृह्यताम् ।।९ अलंकाराः ॥ भूपणानि च दिव्यानि मुक्ताहारयुतानि च ॥ त्वदर्थ- मुपक्लुप्तानि गृहाण शुभलोचने ॥ १० ॥ चंदनम् ॥ कुंकुमागरुकपूर कस्तूरीरोचनायुतम् ।। चंदुनं ते मया दत्तं सावित्रि प्रतिगृह्यताम्॥११॥ अक्षताः।। अक्षताश्च सुरश्रेष्ठे०॥ पुष्पाणि ॥ माल्यादीनि सुगंधीनिः ।। अथांगपूना | सावित्र्यैः पादा पूज० ॥ प्रसावित्र्य. जंघे० ०॥ कमळपत्राक्ष्यै० कटी० ॥ भूतधारिण्यै० उदरं० ॥ गायव्य. कंठं० ॥ ब्रह्मणः प्रियायै० मुखे०॥ सौभाग्यदायै० शिरः पूज- १ एवं प्रत्युपचारे वक्तव्यम् ।।

·४४४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका यामि ।। (अय ब्रह्मसत्यपूजा ॥) धात्रे० पादौ पूज० ॥ विधात्रे० जंघे० ॥ स्रष्ट्रे० अरू पूज०॥ प्रजापतये मेदूं० ।। परमेष्ठिने० कटी. ॥अग्निरूपाय नाभिः ॥ पद्मनाभाय० हृदयं० ॥ वेधसे० पाहू० ॥ विधये कंठं पूज०॥ हिरण्यगर्भाय० मुखं०॥ब्रह्मणे शिरः पूज०॥ विष्णवे. सर्वांग पूजयामि ॥ सौभाग्यद्रव्यम् ॥ हरिद्राकुंकुम चय सिंदूर कज्जलान्वितम् सौभाग्यद्रव्यसंयुक्त सावित्रि प्रतिगृह्यताम् ||१२|| धूपः॥ देवद्रुमरसो- द्भूतः कालागरुसमन्वितः ॥ आधेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्य- ताम् ॥ १३ ॥ दीपः ॥ चक्षुर्दै सर्वलोकानां तिमिरस्य निवारणम् ।। दीपं तु कल्पितं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि ॥ १४ ॥ नैवेद्यम् ॥ अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसै पछि समन्वितम् ॥ मया निवोदितं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि ॥१५॥ ही पाणाय स्वाहा॥ मध्येपागाउत्तरा०हस्तमः॥ मुखम०॥ करो० चन्द० स०॥ मुखवासार्थे पूगीफलताम्बूलम् ॥१६॥ तांबूलम् ।। पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् ॥ एलादिचूर्ण- संयुक्त ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥१७॥ दक्षिणा ॥ हिरण्यगर्भगर्भः ॥ ॥१८॥ आरार्तिक्यम्॥ कर्पूरगौरं करुणा० । कर्पूरपूरेण०॥१९॥ मंत्रपुष्पांजलिः ॥ सावित्रि च प्रसावित्रि सततं ब्रह्मणः प्रिये ।। जिता सिद्धिजः सर्वैः स्त्रीभिर्मुनिगणेस्तया ॥ त्रिसंध्यं देवि भूतानां वंदनीया सुशोभने || मया दत्तामिमा पूजां त्वं गृहाण नमोऽस्तु ते ॥ ततो अयंत्रयं दद्यात् ।।कारपूर्विक देवि सर्वदुःखनिवारिणि॥१९ वेदमातर्नमस्तुभ्यं सौभाग्यं च प्रयच्छ मे ॥ १॥ अध्यं समः ॥ पतिव्रत महाभागे ब्रह्माणि च शुचिस्मिते ॥ दृढयते दृढमते भर्तुश्च प्रियवादिनि ।। २ ॥ अध्यं सम०॥ अवैधव्यं च सौभाग्यं देहि त्वं मम ·भन्दसाध्य पटसावित्रीब्रतम् सुनते ॥ पुत्रान्पानांश्च सौख्यं च गृहाणान्यं नमोऽस्तु ते ॥३॥ अध्यं सम० ॥ मार्थना ॥ सावित्रि ब्राह्मगायत्रि सर्वदा प्रियभापिणि ।। तेन सत्येन मां पाहि दुःखसंसारसागरात् ॥ १ ॥ त्वं गौरी त्वं शची लक्ष्मीस्त्वं प्रभा चंद्रमंडले ।। त्वमेव च जगन्मातस्त्वमुद्धर वरा- नने ||२|| यन्मया दुप्फुतं सर्वं कृतं जन्मशतैरपि ।। भस्मीभवतु तत्सर्व- माधव्यं च देहि मे ||३|| अवियोगो यथा देवि सावित्र्या सहितस्य ते॥अवियोगस्तथाऽस्माकंभूयाजन्मनि जन्मनि ॥२०॥इति संमार्ययेत्।। सुवासिन्यस्ततः पूज्या दिवसे दिवसे गते । सिंदूरकुंकुम चैव तांबूलं च पवित्रकम् ॥ १॥ तथा दयाच शूर्पाणि भक्ष्यं भोज्या- दिकं सदा ।। माहात्म्यं चैव साविव्याः श्रोतव्यं मुनिसत्तम ॥२॥ पुराणश्रवणं कार्य सतीनां चरितं शुभम् ॥ ३॥ ततो व्रतपूजासांगता. सिद्धयर्थ ब्राह्मणाय वापनप्रदानमहं करिष्ये ।। इति संकल्प्य || फलं वस्वसमायुक्तं सौभाग्यद्रव्यसंयुतम् ॥ वंशपात्रे निधायादौ ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४ ॥ ॥ उपायनमिदं तुभ्यं प्रतसंपूतिये ॥ वायनं द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ॥” इति वायनदानं कुर्यात् ॥ [॥ अथाब्दसाध्यं वटसावित्रीव्रतम् ॥ उक्तं हेमाद्री स्कान्दे॥धर्मराजवरदानान्तरम् ।। सावित्र्युवाच॥ या मदीयं व्रतं देव भक्त्या नारी करिष्यति ॥ भर्ना सा सहिता साध्वी समस्तसुखभाग्भवेत् ॥ धर्मराज उवाच ॥ गौरी प्रमुग्धा मुग्धा वा अपुत्रा पतिवर्जिता ॥ सभर्तृका सपुत्रा वा कुर्याद् व्रतमिदं शुभम् ॥ ज्येष्ठमासे तु समाप्ते पौर्णमास्यां पतिव्रता ॥ स्नात्वा चेत्र शुचिर्भूत्वा वर्ट सिंच्य बहूदकैः ॥ सूत्रेण वेष्टयेद्भच्या गंधपुष्पाक्षतः ·४४६ प्रतोद्यापनचन्द्रिका शुभैः॥ नमो ववस्वतायेति भ्रामयन्ति प्रदक्षिणाम् || रात्रौ कुर्वीत नक्तं च ह्यब्दमेकं समाहितम् ।। तथैव वटष्टसं च पक्षे पक्षे प्रपूजयेत् ॥अनेनैव विधानेन कर्त्तव्यं व्रतमुत्तमम्।।सर्वान्मनोरयान्माप्य हन्ते रुद्रेण मोदते।] ॥ अथ वटसावित्रीव्रतोद्यापनम् ॥ संप्राप्ते तु पुनज्येष्ठ नक्तभुक् द्वादशी नयेत् ॥ दन्तघावनपूर्व च स्नात्वा नियममाचरेत् ।। १ ॥ त्रिरात्रं लंघयित्वा तु चतुर्थे दिवसे त्वहम् ।। चन्द्रायाध्य प्रदत्वा च पूजयित्वा तु तां सतीम् ॥ २ ॥ मिष्टान्नानि यथाशत्तया भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ भोक्ष्येऽहं तु जगद्धात्रि निर्विघ्नं कुरु मे शुभे ॥ ३॥ कृत्वा वंशमये पात्रे वालुका- प्रस्थमेव च ।। सप्तधान्ययुतं पात्रं मस्यैकेन द्विजोत्तम ॥ ४ ॥ वस्त्र- द्वय तु संस्थाप्य सावित्री ब्रह्मणा सह ।। हैपी कृत्वा तयोर्मूर्ती निरा- त्रव्रत ( उवासयेत् ) माचरेत् ॥ ५॥ न्यग्रोधस्य तल तिष्ठेद्याव- चैव दिनत्रयम् ।। सौवीं चैव सावित्री सत्येन सह कारयेत् ॥ ६ ॥ रौप्यपर्यंकमारोप्य रयोपरि निवेशयेत् ।। पलादूर्ध्व यथाश या रथ रौप्यमयं शुभम् ।।७॥ काष्ठमारं कुगरं च वटं चैव सुविस्तृतम् ॥ धर्मराज नारदं च तत्रैव परिकल्पयेत् ।। ८ ॥ वटमूले प्रकुर्वीत मंडलं गोमयेन तु ॥ संस्थाप्य तत्र सावित्री चतुष्कोपरिशोभनाम् ॥९॥ एवं च मिथुने कृत्वा पूजयेद् गतमत्सरा ॥ ततो रजतपात्रेण चाध्यं दद्यात् द्वयोरपि ॥१०॥(१७) त्रिसंध्यं देविभूतानां वंदनीयासि सुव्रते। मया दत्ता चपूजेयं त्वं गृहाण नमोस्तु ते॥११॥(३२)जागरं तत्र कुति गीतवादित्रमंगळेः । सुवासिन्यस्ततः पूज्या दिवसे दिवसे शुभाः॥१२॥ सिंदूरं कुंकुमं चैव तावूलं च सुपूगकम् ।। तथा दद्याच्च सूर्याणि भक्ष्यं .... ....

·४४७ पटसावित्रीमतोद्यापनम् सौभाग्यमष्टकम् ॥१३॥ संतिप्ठेच्च दिवारात्री कामक्रोधविवर्जिता।। दिनत्रयेऽपि फर्तव्यमेवमादिपूजनम् ॥ १४ ॥ ततश्चतुर्थदिवसे यत्कायं तच्छृणुष्व मे । मिथुनानि चतुर्विशत् पोडश द्वादशाष्ट वा ॥ १५॥ पूजयेदखगोदानभूपणाच्छादनासनैः ।। अपवा गुरुमेकं च तस्य विधिकारकम् ॥ १६ ॥ सपत्नीकं समभ्य- र्य वखालंकारवेएनः ।। शय्यां सोपस्करां दद्याद् गृदं चैवातिशोभनम् ॥ १७ ॥ अशक्तस्तु यथाशतमा स्तोकं च परिकल्पयेत् ॥ सौवर्णी भतिमा तत्र पतिना सह दापयेत् ॥ १८॥ दानमंत्र:-"सावित्रि त्वं यथा देवि चतुर्वशतायुषम् ।। सत्यवन्तं पति प्राप्ता मया दत्ता तथा कुरु ॥ सावित्री जगतां माता सावित्री जगतः पिता ।। मया दत्ता च सावित्री ब्राह्मण प्रतिगृह्यताम् ।। " प्रतिग्रहमंत्रः ।। " मया गृहीता सावित्री त्वया दत्ता सुशोभने । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च सह भो सुखी भव ।। गुरुं च गुरुपत्नी च ततो भस्था क्षमापयेत् ।। यन्मया कृत- वैकल्यं तेऽस्मिन् दुरधिष्ठितम् ॥ तत्सर्व पूर्णतां यातु युवयोरर्चनेन तु।। वटसेचनमंत्रः ॥ " धर्मराजो यमो धाता नीलः फालान्तकोऽव्ययः।। वैवस्ववचित्रगुप्तो दघ्नो मृत्यु. क्षयो वरः।"मासि मासि तथा होतामभिः सेचयटम् || न्यग्रोधोऽई वसाम्येव तस्माद्यत्नेन सेचयेत् ॥ इति ॥ ।। अथ सावित्रीव्रतहोमविधिः ॥ ततो द्वितीयदिने प्रातर्नित्यकर्म समाप्य आचम्य प्राणानायम्य जलमादाय-अनाथमहा० अद्य द्वितीयदिने वटसावित्रीव्रतोद्यापनक- मणःसाङ्गन्तासिद्धयर्थम् आवाहितदेवतानां पूजनपूर्वकं सग्रहमख विहित- होमं करिष्ये । इति संकल्प्य दिनक्षणायावाहितदेवतानां पूजनं विधाय स्थंडिलं विरच्य पञ्चगव्यादि कृत्वा पंचभूसंस्कारपूर्वकम् अग्निस्थापन ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका . तथाच ग्रहाणां स्थापनं च पूजनं च (१४७–१५९ ) विधाय कुशकंदिक कृत्वा ग्रहहोमान्तं कर्म कुर्याद ॥ ततः प्रधानहोमः ।। प्रधानं ब्रह्मसावित्र्योः ॥ "ब्रह्मसावित्रीभ्यां नमः" इति मूल- मंत्रणाष्टोत्तरशत (१०८) संरयया तिलपायसाज्यद्रव्यैर्जुहुयात् ।। ततो मंडूकादिपीठदेवता (पृष्ठ १६२) ब्रह्मादिदेवता (पृष्ठ १६४- १६५) श्ाज्याहुति जुहुयात् ।। न्यूनातिरिक्तदोपपरिहाराय तिल- द्रव्येण " अग्निवायुमूर्येभ्यो नमः" इति अष्टाविंशतिसंख्यया (२८) जुहुयात् ।। तत उत्तरपूजनादि मणीताविमोकान्तं (पृष्ठ १६८-१८८) कृत्वा ग्रहानानि च विमृज्य मंडलसमीपमागत्य स्थापितदेवतानां यथा- शक्तिपूजनं कृत्वा महानीराजन कृत्वा मूर्तिसहितपीठदानादिकं संकल्प पूर्वकमाचार्याय दचा ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणादानपुरःसरम् आशिषो गृहीत्वा तान् भोजयित्वा स्वयं भुञ्जीत || रात्री अरुन्धत्यै अघो- लिखितमन्त्रः अर्थत्रयं दद्यात् ॥ [१ न्यग्रोधस्य समीपेतु गृहे वा स्थंडिले पि वा ।। सावित्र्यार्थव मंत्रण धृतहोमं तु कारयेत् ॥ पायसं जुहुयादतिया घृतेन सह भार्माि ॥ व्याहत्या चैव मंत्रेण ( अग्निवायमूर्येभ्यो नमः ) तिलगीहियवा स्तथा ॥ होमान्ते दक्षिणां दद्यात् ऋत्विजश्च क्षमापयेत् ॥ भुंजी वासरान्ते तु नक्ते शान्ता तपस्विनी । अयं दद्यादरुंधत्यै द्रष्ट्या चैः प्रणम्य च ॥ (तनमन्त्रः) अरुन्धति नमस्तेऽस्तु वसिष्ठस्य प्रिये शुभे। सर्वदेव नमस्कार्यं पतिव्रते नमोऽस्तु ते ॥ अर्पमतन्मया दत्तं फलपुर प्पसमन्वितम् ।। पुत्रान् देहि सुखं देहि गृहाणाय नमोऽस्तु ते । सखिभित्राह्मणः सार्धं भुंजीत विजितेन्द्रिया॥ एवं करोति या नारी व्रतमेतदनुत्तमम् ॥ भ्रातरः पितरौ पुत्राः श्वशुरौ स्वजनास्तथा ॥

·आपादमासकृत्यम् ४४९ चिरायुपस्तथाऽरोगा भवति च न संशयः ॥ भ; च सहिता साध्वी ब्रह्मलोके महीयते ॥] ॥ इति सावित्रीब्रतोद्यापनम् ।। ॥ अथ आपाढमासकृत्यम् ॥ आपाढे दक्षिणायनं कर्कसंक्रान्तिः ॥ कर्कसंक्रान्तौ पूर्व- त्रिंशन्नाव्यः पुण्यकालः। तत्रापि संक्रान्तिसन्निहिता नाड्या पुण्यतमा कर्ककन्यापनुःकुभस्ये रवा केशकर्तनादिकं निपिद्धम् ॥ आपाढे मास एकभक्तवते बहुधनधान्यपुत्रप्राप्तिः। अत्र मासे उपानच्छत्रळव- णामलकानि वामनप्रीत्य देयानि ॥ आपाढशुक्ल द्वितीयायां पुष्यनक्ष- अयुतायां केवलायां वा श्रीरामस्प रथोत्सवः ।। अथैकादश्यां विष्णुश- यनोत्सवः । तत्र सोपस्करमंचके सुप्ता श्रीविष्णुमतिमा शंखादिचतु- रायुधां लक्ष्मीसंवाहितचरणां नानाविधोपचारैः संपूज्य ।। "सुप्ते त्वयि जगन्नाथे जगत्सुप्तं भवेदिदम् ॥ विबुद्धे त्वयि बुध्येत तत्सर्व सचराचरम् ॥ ॥ इति संमार्य || उपोप्य जागरं कृत्वा द्वादश्यां पुनः संपूज्य प्रयोदश्यां गीतनृत्यवाधादिकं निवेदयेत् ॥ एवमिदं त्रिदि- नसाध्यं व्रतम् । नेदं मलमासे कार्यमिति ॥ आपाढशुक्लद्वादश्यामनु- राधायोगरहितायां पारणं कार्यम् । तत्रापि प्रथमपादयोग एव वयः।। द्वादश्यां पारणोत्तरं सायं पूजा कृत्वा चातुर्मास्यव्रतसंकल्प कुर्यादिति कौस्तुभे । एकादश्यामेवेति निर्णयसिंधुः। चातुर्मास्यव्रतारंभो गुरुशु- क्रास्तादावाशौचादौ च भवत्येव ।। व्रतग्रहणप्रकारः ॥ भगवतो जातीपुष्पादिभिर्महापूजा कृत्वा ।। "सुप्ते त्वपि जगन्नाये जगत् सुन भवेदिदम्॥विबुद्ध त्वयि युध्येतमसनी मे भवाच्युत ॥" इति संमार्थ्य। अग्रे कृतांजलिः ॥ चतुरो वार्षिकान न. चं.२९ ·४५० व्रतोद्यापनचन्द्रिका मासान् देवस्योत्यापनावधि। श्रावणे वर्जयेत् शाकदधि भाद्रपदेतया॥ दुग्धमाश्वयुजे मासि कार्तिके द्विदलं तथा ॥ इमं करिष्ये नियम निर्विघ्नं कुरु मेऽच्युत ॥ इदं तं मया देव गृहीतं पुग्तस्तव ।। निर्विघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादाने रमापते ।। गृहीतेऽस्मिन्नते देव पंचत्वं यदि मे भवेत् ।। तदा भवतु संपूर्ण प्रसादाचे जनार्दन ॥" इति प्रार्थ्य ॥देवाय शंखनाध्य निवेदयेत ॥ हविष्यभक्षणादिवतांतरचिकीर्षायां तस्य ऊदः कार्यः ॥ निपिद्धमावर्जनेच्छायां " ताकादिनिपिद्धानि हरे सर्वाणि वर्जये" इति सकल्पः|| आपाढशुकद्वादश्यां वामनपूजनेन नरमेधफलम्।। पूर्वापाढायुतायां पौर्णमास्यां अन्नपानादिदानादक्षय्यान्नादिमाप्तिः ॥ अस्यामेव पौर्णमास्यांप्रदोपव्यापिन्यां श्रीशिवस्य शयनात्सवः। अत्र चा- तुर्मास्यनिमित्तकवयंपदार्थाः काम्यत्रतदिने च धर्मसिंध्वादिपुद्रष्टव्यम् ।। अथ व्यासपूजा अस्यां पौर्णमास्यां संन्यासिनो चातुर्मास्यवाससंकल्पांगत्वेन क्षौरव्यासपूजादिकं विहितम् || अत्र कर्मणि औदयिकी त्रिमुहर्ता पीर्ण- मासी ग्राह्या ।। "चातुर्मासस्य मध्ये तु चपनं वर्जयेथतिः ।। चातुर्मास द्विमासं वा सदैवैकत्र संवसेत् ॥ अथ विधिः। तत्रादौ क्षीरं विधाय द्वादशमृत्तिकास्नानानिमाणा- यामादिविधि च कृत्वा व्यासपूनां कुर्यात् ।। देशकाली संकीर्य चातुर्मास्यवाससंकल्पं कर्तुं श्रीकृष्णव्यासभाष्यफागणां सपरिवाराणां पूजनं करिष्ये ।। इति संकल्प्य मध्ये श्रीकृष्णं तत्पूर्वतः पादक्षिण्येन वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धमावाह्य श्रीकृष्णदक्षिणभागे व्यासं तत्पू- वतः प्रादक्षिण्येन सुमन्तुजैमिनिवैशंपायनपैलानीति व्यासपंचकमावाह्य ·अन्यशयनव्रतम् श्रीकृष्णादिवामे भाष्यकार श्रीशंकरं तत्पूर्वतः पादक्षिण्येन पद्मपाद- विश्वरूपत्रोटकहस्तामळकाचार्यानावाद्य श्रीकृष्णपंचके श्रीकृष्णपार्थ- योब्रह्मरुद्री पूर्वादिचतुर्दिक्षु सनकादीन ( सनक - सनंदन - सना. तन - सनत्कुमार इत्येतान ) श्रीकृष्णपंचकात् पुरतः गुरुपरमगुरु- परमेष्ठिगुरुन् ब्रह्मवसिष्ठशक्तिपराशरव्यासशुकगौडपादगोविंदपादर्श- कराचार्यान् ब्रह्मनिष्ठांचावाह्य पंचकत्रयस्याग्नेये गणेशं ईशान्ये क्षेत्र- पालं वायव्ये दुर्गा नेत्ये सरस्वती मागाद्यष्टदिक्षु इन्द्रादिलोकपाला- थावाह्य पूजयेत् ॥ तत्र नारायणाष्टाक्षरेण श्रीकृष्णपूजा अन्येषा प्रणवादिनमोन्तैस्तत्तनामभिः पूजा कार्या ॥ पूजान्ते असति प्रतिबंधे चतुरो वार्षिकान मासानिद वसामि । इति मनसा संकल्य ॥ "अहं तावन्निवत्स्यामि सर्वभूतहिताय वै ॥ प्रायेण प्रादृषि प्राणिसंकुलं वर्त्म दृश्यते ॥ १॥ अतस्तेपामहिंसार्य पक्षान् श्रुतिसंथवान || स्थास्या- मश्चतुगे मासानत्रैवासति वाधके ॥ २ ॥” इति वाचिकसंकल्प कुर्यात् ॥ ततो गृहस्थाः मतित्रयुः ॥ "निवसन्तु सुखेनात्र गमिष्यामः कृतार्थताम् ।। यथाशक्ति च शुश्रूषां करिष्यामो वयं मुदा ॥" ततो वृद्धानुक्रमेण यतीन् गृहस्थाः यतयश्चान्योन्यं नमस्र्युः ॥ एतद्विधिः पौर्णमास्यामसंभवे द्वादश्याम् ।। ॥ अथ अशून्यशयनव्रतम् ॥ आपाढकृष्णद्वितीयायां अशून्यशयननतम् ॥ अत्र लक्ष्मी- युतं विष्णुं पर्यके संपूज्य ॥ पत्नीभर्तुर्वियोगं च भाभार्यासमु- द्भवम् ॥ नाप्नुवन्ति यथा दुःखं दंपत्यानि तथा कुरु ॥ इत्यादिभि- दंपत्याभंगप्रार्थनार्थमः प्रार्थयेत् ॥ ततश्चन्द्राया दवा नक्तभोजन ·४५२ व्रतोद्यापनचंद्रिका कार्यम् । एवं मासचतुष्टये कृष्णद्वितीयासु लक्ष्मी विष्णुं च संपूज्य सपत्नीकाय शय्यादानं कृत्वा तां प्रतिमां च सोपस्करां दद्यात् ।। अस्मिन्नते अक्षय्यं दांपत्यसुखं पुत्रघनाद्यवियोगो गाईस्थ्यावियोगः सप्त जन्मनि भवति ॥ अत्र व्रते चंद्रोदयव्यापिनी तिथि द्या ॥ चंद्रोदये पूजाद्युक्तेः ।। दिनद्वये सत्वेऽसचे वा परैव ॥ ॥ अथ गोपद्मवतम् ॥ आपाढपौर्णमास्यां गोपद्मव्रतम् ।। आपाहपौर्णमास्यां वा तथाऽ- एम्यां हरदिने ॥ प्रारभेद् व्रतमेतच कार्तिकावधि तत्तियौ ॥ तिलाम- लककल्केन स्नानं नित्यं विधाय च ॥ नदीतीरेऽथवा गोष्ठे शिवागारे हरेहे ॥ वृंदावने वापि लिखेद्गोपद्मकपदं शुभम् ॥ त्रयस्त्रिंशत्तु पद्मानि कुर्याद्भक्या दिने दिने ॥ तत्संख्यया प्रकर्तव्या अर्घ्यमढ- क्षिणानतीः ॥ बालकृष्णं समुद्दिश्य लक्ष्म्या सह जगद्गुरुम् ॥ चतु- भुजं महाकाय जांयुनदसममभम् ।। शंखचक्रगदापद्मरमागरुडशोभितम् ।। सेवितं मुनिभिर्देवैयक्षगंधकिन्नरैः ॥ एवंविषं हरिं ध्यात्वा ततो यजनमारमेव ॥ एवं ध्यात्वा आवाहनाथुपचारैः संपूज्यं प्रार्ययेत् ।। देवदेव जगन्नाथ गोपालप्रतिपालक ।। गोपदैः कृतसंत्राण गृहाण कुमु- मांजलिम् ॥ इति पुष्पांजलि " समर्प्य संपार्थ्य तत्तदर्पोकवायनदा- नम् ।। परमानामदं दत्तं कांस्यपात्रेण संयुतम् ॥ त्वत्मसादादहं विम व्रतस्य फलपानुयाम् ।।" इति ।। १ गधाद्यैरुपवारैश्च यथाशक्त्या प्रपूजयेत् ॥ ब्राह्मणांस्तु ततः पूज्य पद्मसंरयानमुत्सृजेत् ॥ प्रथमान्देऽथे पटकैर्द्वितीयेऽपूपकैर्वती ॥ तृतीये शालिपिष्टात्रैश्चतुर्थे पूरिकादिमि ॥पञ्चमे परमान्नस्तु सम्यग् चै पूजयेद् व्रती।

·कोकिलावतम् ४५३ ॥ गोपद्मवतोद्यापनविधिः ॥ अयोयापनविधिः" पूर्णे तु पंचमे वर्षे व्रतस्योद्यापन पवेत् ।। श्रीकृष्णप्रतिमा कार्या सुवर्णस्य फ्लेन वै ॥ पुप्पमंडपिका कार्या चतुरसुशोभना ॥१॥ तन्मध्ये पूजयेद्भक्त्या रमया सहित हरिम् ।। यखिंशत्ततो विप्रान् कृत्वा होम समाचरेत् ॥ २॥ (अतो- वेति०) "कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने ॥ प्रणतक्लेशनाशाय गोविंदाय नमो नमः" मंत्रेण जुहुयातिलपायसम् ॥ रक्तवस्त्रपुता पेनुमाचार्याय निवेदयेत् ॥ ३ ॥ ब्राह्मणांश्च सपत्नीकान् भोजयेत्पू- येत्तया ॥ एवं यः कुरुते विभ तस्य श्रीरचला भवेत् ॥ ४॥ यं यं चेन्तयते काम तं तं प्राप्नोत्यसंशयम् || अन्ते विष्णुपदे गच्छेत्सर्वपा- विवर्जितः ।। इति ॥ भविष्योत्तरपुराणे उद्यापनविधिः ।। ॥ अथ कोकिलाबतम् ॥ आपादशुरूपौर्णमास्यां कोकिलावतम् ॥ यदा आपादाधि- मासस्तदा कोकिलावतानुष्ठानं कार्यम् ।। तद्विधिः ॥ आचम्य प्राणा- नायम्य ॥ हस्तेजळमादाय अग्रेत्यादि० ममेह जन्मजन्मान्तरस्य सर्व- पापक्षयार्थ पुत्रपौत्रलक्ष्मीविवृद्धये सौभाग्यवृद्धिद्वारा अवैधव्याय सपल्ली- नाशाय कोकिलारूपगौरीमीत्यर्थं कोकिलावतं करिष्ये ।। इति संकल्ल्य ॥ "आपाढपौर्णमास्यां तु संध्याकाले [पस्थिते ॥ संकल्पयन्मासमे। श्रावणे प्रत्यहं यहम् ॥ १॥ स्नानं करिष्ये नियमाब्रह्मचर्य स्थिता सती। मोक्ष्यामि नक्तं भूशय्यो करिष्ये प्राणिनां दयाम् ॥२॥इत्युक्त्तवा "स्नानं करोमि देवेशि कोकिले प्राप्तये तव ।। जलेऽस्मिन्पाचने पुण्ये सर्वदेव जलाशये ॥३॥ इति मंत्रेण तिलामलकपिष्टेन चाहौसर्वोपधि- ·४५४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका जलेन वचापिष्टेन चाष्टावष्टौ दिनानि प्रत्येक तिलामलकपिष्टेन सषिधियुक्तेन च पदिनान्येवं क्रमेण मासावधि स्नायात् ।। एवं प्रतिदिनं स्नात्वा रवि ध्यात्वा ॥ आदित्य भास्कर रखे अर्क सूर्य- दिवाकर || प्रभाकर नमस्तुभ्यं गृहाणाध्यं नमोऽस्तु ते ॥ ४ ॥ इति तस्मै अध्यं दत्वा ।। ततः स्वर्णवक्षा रौप्यपादां मौक्तिकनेत्रां प्रवालमुखी रत्नपृष्ठा चूतचंपकवृक्षस्था पक्षिरूपिणी कोकिलां कृत्वा ध्यायेत् ॥ स्वर्णपक्षा रक्तनेत्रां प्रवालमुखपंकजाम् ॥ कस्तूरीवर्णसंयुक्तामुत्पन्ना नंदने वने ॥ ५॥ चूतचंपकवृक्षस्यां पुष्टस्वरसमन्विताम् ॥ चिन्तये- पार्वती देवी कोकिलारूपधारिणीम् ।। इति ध्यात्वा आवाहनायु- पचारैः संपूज्य प्रार्ययेत् ।। कोकिलारूपधारिण्यै जगन्मात्रे नमोऽस्तु ते॥ शरणागतदीनाच त्राहि देवि सदाविक ॥७॥ इति संभार्थ्य अध्यं दद्यात् ॥ गंधपुप्पाक्षतैर्युक्तं तोयं हेमफलान्वितम् ।। अयं गृहाण देवेशि वांछितायें प्रयच्छ मे ॥८॥ आपाढस्य सिते पक्षे मेघवणे हरिप्रिये ॥ कोकिले त्वं जगन्मातर्गृहाणाध्यं नमोऽस्तु ते ॥४॥तिलस्नेहे तिलमुखे तिलसौख्ये तिलमिये ॥ सौभाग्यं धनपुत्रांश्च देहि मे कोकिले नमः||१०॥ बतान्ते हेमी तिलपिष्टां कोकिलां कृत्वा विमाय दापयेत् ।। विसर्जनम् ।। देवि चैत्ररयोत्पन्ने विन्स्यपर्वतवासिनि ॥ आर्चिता पूजि- • ताऽसि त्वं कोफिले हरवल्लभे ॥११॥ कोकिले कलकंठाऽसि माधवे मधुरस्वरे ॥ वसंते देवि गच्छ त्वं देवानां नंदने वने ॥१२॥ इति ।। ॥ अथ कोकिलावतोद्यापनविधिः ॥ श्रावणे पौर्णमास्यां तु शुलपक्षे विशेपतः । द्वितीयायामे- कभक्तं दंतधावनपूर्वकम् ।।१।। उपवासस्य नियमं कृत्वा प्रतपरायणा।। तृतीया पुण्यफलदा मध्याहे समुपोपिता ॥२॥ उपळिप्ये शुचौ देशे ·कोकिलायतोद्यापनविधिः मंडलें तत्र फारयेत् ।। अष्टदलं लिखेत्पद्म चतुष्कोणं च भद्रकम् ॥३॥ कलशं वारिपूर्ण च पंचरत्नसमन्वितम् ॥ तस्योपरि न्यसेत् पात्रं शुर्पधेकविंशति ॥४ प्रत्येक सप्तधान्यानां प्रस्थेनैकेन पूरयेत् ।। तदभावे तदर्थेन कुडवेनाय नारद ॥५॥ ऊर्णापट्टयुगं कृष्णवर्ण दघाव शक्तितः । तस्योपरि न्यसेदेवीं कोकिलाप्रतिमा तथा ॥६॥ अत्र गंधपदानं च धूपदीपमदानकम् ॥ नैवेद्यं मोदकान् दद्यात् पक्वान्नं घृतसंयुताम् ॥७॥ अध्यं चैव पदातव्यं तांबूलं फलमुत्तमम् ।। रात्री जागरण कार्य वायनृत्यप्रभूतकम् ।। ८॥ पूजयित्वैकचित्तेन फलं मामोति चाक्षयम् ॥ मभाते विमले तीर्थ स्नानं कृत्वा विधानतः॥९॥ पूजयेद्विधिवद् देवी होमं कुर्यात्तथा द्विज ।। तिलचंपकपुष्पैश्च तंडुलै- घृतपायसः॥१०॥ अष्टोत्तरशतं हुत्वा दुर्गामंत्रैश्च वादकैः॥ कोकिला- प्रीतये ब्रह्मन् व्याहृतीनां शतत्रयम् ॥११॥ ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् सपत्नीकांच पंच च) अशक्ती होकयुग्मं च भोजयेच तथा गुरुम् ।। १२॥ त्रिस्त्रीभ्यश्च प्रदातव्यं धारिकापंचकं तथा ॥ मोदकांश्च ससूत्रांश्च वंशपात्रसमन्वितान् ॥१३॥ कृष्णान्नेन समायुक्तान् पक्वा- बेन प्रपूरितान् ॥ सर्वोपस्करसंयुक्तांत्रिस्त्रीभ्यश्च प्रदापयेत् ॥ १४ ॥ आचार्य पूजयेद्भच्या गां कृष्णां च सवत्सकाम् ॥ उपानहौ तथा शय्यां चामरं छत्रमेव च ॥१५॥ मुद्रिका कर्णवेष्टे च चन्दनं कुसुमानि च ॥ सर्व दद्याद् द्विजेन्द्राय सपत्नीकाय नारद ॥ १६ ॥ ज्ञापयेद्विधिवत ब्राह्मणाय कुटुम्बिने॥व्रतोपदिष्टदानं च भोजनं च सदक्षिणम् ॥१७॥ भुञ्जीत नैवेद्यं पुत्रपौत्रसमन्विता ।। देवि चैत्ररथोत्पन्ने विन्ध्य- पर्वतवासिनि ॥ १८॥ कोकिले पूजिते गच्छ विधिवत्सर्वकामदे ॥ कारयेत् कोकिलां देवीं सौवणां सर्वकामदाम् ॥ १९॥ रौप्यचरण- ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका चंचूभिरवितां नेत्रमौक्तिकाम् ॥ पञ्चरत्नयुतां पृष्ठे चूतक्षसमाश्रि ताम् ॥ २०॥ एवं या कुरुते राजन् कोकिलाव्रतमुत्तमम् ॥ सर्व प्राप्नोति सौभाग्यं पुत्रधान्यधनानि च ।। महाफलमवामोति महामाया प्रसादतः ।। २१ ॥ इति कोकिलावतोद्यापनम् ।। अथ (मलमास ) पुरुषोत्तममासव्रतम् एतत् प्रथमदिवसे नित्यकर्म समाप्य शुचौ देशे उपलिप्य ॥ तत्राटदलं विरच्य शुभासने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य ॥सुमुख- श्वेत्यादि पठित्वा ।। जलमादाय । अयेत्यादि. आत्मनो दारिद्य- पापदुःखनाशपूर्वकं (पुत्रपौत्राद्यनबच्छिन्नसन्ततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभ- शनुपराजयाद्यभीष्टमाप्त्यतुलभोगसिद्धिद्वारा ) श्रीराधापुरुषोचमदेवता- भीत्यर्थमद्यदिवसमारभ्य अमावास्यापर्यन्तं पुरुपोचममास (मलमास) अतं करिष्ये ॥ तत्रादौ दिग्रक्षणं कलशार्चनं दीपपूजनं निर्विघ्नतासि. द्धयर्थं गणपतिपूजनं (स्मरणं वा) तया च (स्वस्तिपुण्याहवचनं) १मलमास वे प्रकारनो के एक “अधिकमास" अने वीजो "क्षयमास" ले मासमा सूर्यनी संक्रांतिन आगे "अधिकमासाने जे मासमां घेसंक्रातिआवेते "क्षयमास"समजवो.अधिकमास बहुधा ३२॥ मासे आवे छे क्षयमास तो एकसोएकतालीस वर्षे अथवा भोगणीस वर्षे थाय छे,अधिकमासनी पेठे थोडे थोडे वखते थवोनधी.शयमासथवो ते कार्तिक, मार्गशीर्ष भने पोप ए मासमांनो एक थाय छे. जे वर्षमा क्षय मास थाय छे ते वर्षमा क्षयमासथी प्रथम एक अने क्षयमास पडी एक परीते घे अधिकमास थाय छे, अधिकमास अने क्षयमासमां अनन्यग- तिक एटले (नीमेले समयेज करवानां) एवां नैमिचिक बने काम्य १ , + ·४५७ (मलमास) पुरुषोत्चममासयतम् कलशस्थापनं प्रधानदेवतास्थापनपूजनं च करिष्ये ॥ पूर्वीफले गणपति- मावाह्य संपूज्य ॥ अष्टदलोपरि विश्वधारासीत्यादिना पूर्णपात्रान्तं कलशं संस्थाप्य तदुपरि कृतारन्युत्तारणपूर्विको सुवर्णमयी राधिकासहितपुरु- पोचममूर्ति संस्थाप्य माणप्रतिष्ठां च कृत्वा तत्समीपे अखंड दीपं संस्थाप्य प्रज्वाल्य अक्षतान् गृहीत्वा ॥ भो दीप देवरूपस्त्वं कर्मसाक्षी विप्रकृत् ।। यावन्माससमाप्तिः स्यात्तावदत्र स्थिरो भव ॥ दीपस्य- देवता सुपष्ठिता वरदा भव।। ततो"दीपस्थदेवतायै नमः" इति गंधादिना संपूज्य || ततः प्रधानदेवता आवाहयेत् ।। आगच्छ देवदेवेश श्री कृष्ण पुरुषोत्तम ॥ राधया सहितश्चात्र गृहाण पूजनं मम॥श्रीराधिका- सहितपुरुपोचमाय नमः । श्रीराधिकासहितपुरुपोचममावाहयामि ।। इत्यावाह्य "प्रतिष्ठा सर्वदेवानां मित्रावरुणनिर्मिता ।। प्रतिष्ठां वः करो- म्यत्र मंडले दैवतैः सह इति प्रतिष्ठाप्य"राधिकासहितपुरुषोत्तमाय नम इति मंत्रेणासनादि (आसन-पाद्यम्-अयम्-आचमनीयं-स्नान-पंचा- मृतस्नानम्-पूर्वाराधनम्-अभिपेकं-शुद्धोदकस्नान-वस्खे-यज्ञोपवीतम्- चंदनम्--अक्षतान-पुष्पाणि-माला-सौभाग्यद्रव्यं-धूप-दीप-नैवेद्य-ता- म्यूल-दक्षिा-मदक्षिणाम्-आरार्तिकं) मंत्रपुष्पांजलिपर्यन्तं पूजन कृत्वा प्रार्थयेत् ।। "यहाँपोर्ड नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकार विभ्रद्वासः कनककपीशं वैजयन्ती च मालाम् ।। रन्ध्रान्वेणोरधरसुधया पूरयन् गोपटंदैवंदारण्यं स्वपदरमणं माविशद् गीतकीर्तिः ॥१॥" इति संपार्थ्य जलमादाय ।। अनया पूजया श्रीराधिकासहिनपुरुषोत्तमः प्रीयताम् ।। १ केटलाक लोको अधिक मासमा एकलो दीवो अखंड मूके छे, भने तेनी रोज पूजा करे छे. पण राधापुरुपोचमनुं स्थापन करता नथी, पण ते खोटें छे, राधापुरुषोत्तम स्थापन करी तेनी पासे दीवानुं स्थापन करएज योग्य छे.

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका ततो ब्राह्मणपूजनं कृत्वा तेभ्यः आशीर्वचनं गृह्णीयात् ॥ एवं प्रत्यहं मासपर्यन्तं कुर्यात् ॥ " नियमग्रहणम् "-हस्ते गंधाक्षतजलपुष्पपूगीफलानि सहिर ण्यानि गृहीत्वा । प्रतिपत्तिथिमारभ्य दश ( अमावास्या ) चैव समा- पयेत्॥ मासमेकं करिष्यामित्रतं श्रीपौरुपोत्तमम् ।। उपवासेन नक्तं वा एकभुक्तं तयैव च ।। दीपदानादविच्छिन्नात् मीयता पुरुषोत्तम ॥ स्नानं दानं जपं पूनां तर्पणं द्विजभोजनम् ॥ अस्मिन्मासे करिष्यामि तेन पाएं व्यपोहतु ॥ इति । ॥ अथ (मलमास) पुरुषोत्तममासवतोद्यापनप्रयोगः॥ मलमासोद्यापनं मल्मामस्य कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां त्रयोदश्यां वाटम्यां नवम्यां तृतीयायां वान्यतमतिथी कार्यम् । तत्रादौ पूर्वाहे नयादी भस्मगोमयमृत्तिकादि सामग्री संगृह्य तीर्थे गत्वा स्नानपुरःसरं पूर्वोक्तरीत्या देहशुद्धिमायचित्तं स्नानविधिं च नित्यकर्म समाप्य गृहमा- गत्य मध्याह्ने पूर्ववन्मंडपादिकं सर्वतोभद्रमंडलं च विरच्य ॥ शुभा- सने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य गुर्वादीनत्वा सुमुखश्चत्यादि पठित्वा । जलमादाय अग्रेत्यादि० ममात्मनो दारिद्यपापदुःखनाश - पूर्वकं धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थं पुत्रपौत्राद्यवच्छिन्न सततिस्थिरलक्ष्मीकीर्तिलाभशत्रुपराजयद्वारा सदभीष्टसिद्धययं श्रीपुरु- पोत्तमदेवतापीत्ययं मयाऽऽचरितस्याचरिष्यमाणस्य श्रीपुरुषो त्तममासवताख्यस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थ गोलोक्दाक्षिणपार्श्वस्थ वैउशिवपुरानिवासपूर्वकं श्रीपुरुषोत्तमपदगोलोकाधिपराधिकापुरुषो- तमपादाब्जसेवाद्यक्षय्यफलप्राप्त्यर्थम् एकरात्राधिवासपक्षाश्रयेण ·(मलमास) पुरुषोत्तममासमतोद्यापनम् देशकालायनुसारतो यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारदव्यैः श्रीपुरुषोचम- मासनतोद्यापनाख्यं कर्मा करिष्ये ॥ पुनर्नलमादाय तदंगभूतं दिग्रक्षण कलशाराधनं दीपपूजनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं (मातृकापूजनं बसो(रामायुष्य- मन्त्रना नांदीश्राद्धम् अर्यवंदनम् आचार्यादिसमस्तऋत्विा वरणं चरणथादं सर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापनं प्रधानदेवतास्थापनप्रतिष्ठापूजा- नादीनि च करिष्ये । इति संकल्प्य पूर्वोक्तपकारेण दिग्रक्षणादि अन्विग्धरणान्तं कर्म ( पत्र ६-४४ ) विधाय सर्वतोभद्रमंडले देवतास्थापनं च ( पत्र ९९ थी १०७) कृत्वा समन्चक " ब्रह्माद्या- वाहितदेवताभ्यो नमः" इति मूलमंत्रेण वा आवाहनादिमंत्रपुष्पांज- लिपर्यन्तं पूजनं कृत्वा मार्थयेत् ॥ यं ब्रह्मावरुणेन्द्ररुद्रमरुतः स्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवैवेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः । ध्यानाव- स्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मै नमः॥९॥ एहोहि विप्रेन्द्र पितामद्देश इंसाधिरूढ त्रिदशैकवंद्य। श्वेतोत्पलाभान्जकुशादिहस्त गृहाण पूना भगवन्नमस्ते ॥२॥ इति संमा- र्थ्य | जलमादाय-अनया पूजया ब्रह्माद्यावाहितदेवताः पीयन्ताम् । ततो मंडलमध्ये विश्वाधारासि०इत्यादिना प्रधानकलशं चतुर्दिक्षु चतुर्मू- इकलशांश्च संस्थाप्य ततः सर्वतोभद्रमंडलपरितः पूर्वादिक्रमेण त्रिंशत्- १ मंडलनी वचमा प्रधान फलश मूकी, तेनी चारे दिशामा चार ध्यूहकलश गोठववा तथा मडलनी चारे याजुए अक्षतपुज पर त्रिश कलश गोठवचा, अने ते दरेक कलशो पर पूर्णपात्र ढाकी तेनापर रेशमी वस्त्रो ढाकी तेना पर चन्दनथी अष्टदल करी अक्षतपुज तथा मूर्तिओ गोठववी.

·४६० व्रतोद्यापनचन्द्रिका भान स्थापयेत् ।। तदुपरि पूर्णपात्रं निधाय क्षौमवत्रं प्रसार्य चंदनादिना अष्टदलं विलिख्य तदुपरि कृताग्न्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठापूर्वकं ( पृष्ठ ५१- ५२) स्वर्णमयीः मूर्तीः स्थापयेत् ।। ततो मण्डूकादिदेवानावाहयेत् ।। ॥ अथ मंडूकादिदेवतास्थापनम् ॥ हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा । मंडूकाय० । कालानिरुद्राय मूळप्र- कृत्यै०। आधारशक्य०। कूर्माय०। अनन्ताय०। वराहाय । पृथिव्यैः । सुधार्णवाय क्षीरनिधये । सप्तद्वीपाय| सुवर्णपर्वताय० । नदनोद्या- नाय० । कल्पवाटिकायै० । करुणातीयपरिखायै। सुवर्णप्राकाराय० । चिन्तामणिमंडपाय० मणिमयमंडपाया रत्नखचितमंडपाय० । श्वेत- च्छत्राय० । रत्नसिंहासनाय० । कल्पवृक्षाय० । स्वर्णवेदिकाय० ॥ (अथासनपादेषु) (आग्नेय्याम् ) धर्माय०। (नैर्ऋत्ये) ज्ञानाय० । (वायव्ये ) वैराग्याय। ( ऐशान्याम् ) ऐश्वर्याय०॥ ( अथ गात्रेषु ) (पूर्वे) अधर्माय । (दक्षिणे) अज्ञानाय०। (पश्चिमे ) अवैराग्याय० । (उत्तरे) अनैश्वर्याय०॥ (पुनः कर्णिकायाम् ) अनन्ताय०। पनाय० । आनंदकंदाय० । संविन्नालाय । प्रकृतिमयपत्रेभ्यो विकारमयके- सरेभ्यो। पंचाशदवीजाध्यकर्णिकाय लिपिमयकर्णिकाय आ- द्वादशकलात्मनेमूर्यमंडलायलाईपोडशकलात्मने चंद्रमंडलायलाऊंदशक- लात्मने वह्निमंडलाय संसत्त्वायारं रजसे तं तमसेमा मायायै। विविद्यायै अनन्तायै० पद्माय आंआत्मने अन्तरात्मने। ज्ञांज्ञानात्मने ।परमात्मने । (पूर्वादिपत्रेषु) विमलाय० । उत्क- पिण्य० । ज्ञानाय० । क्रियायैः । योगायैः। प्रणवायै० । सत्यायै० । ईशानाय० ।( पुनः कर्णिकायाम्) अनुग्रहाय नमो भगवते विष्णवे ·(मलमास) पुरुषोत्तममासवतोधापनम् चासुदेवाय संयोगपीठात्मने नमः । इति पीठे पुष्पांजलिं दत्वा "पीठस्थ- देवताभ्यो नमः" इति यथाशक्तिपीठदेवताः पूजयेत् ।। इति ।। ॥ अथ प्रधानदेवतास्थापनम् ॥ ततः पूर्वस्थापितं राधासहितपुरुषोत्तममानीयात्र स्थापयेत् वा कृतारन्युत्तारणमाणप्रतिष्ठा नूतना सुवर्णनिर्मितां राधापुरुषोत्तममूर्ति कलशोपरि संस्थाप्य मूर्ती आवाहनादिकं कुर्यात् ॥ यथा हस्ते अक्षवान् गृहीत्वा ।। आगच्छ देवदेवेश श्रीकृष्ण पुरुपोत्तम । राधया सहित पात्र गृहाण पूजनं मम । श्रीराधिकासहितपुरुपोत्तममावाहयामि स्थापयामि । (ततश्चतुर्दिक्षु कलशेषु मूर्तेरभावे पूगीफलेषु आवाह- येत् ॥ (पूर्वे)॥१॥ वासुदेवाय नमः वासुदेवमावाहयामि स्थापयामि॥. (दक्षिणे) ॥२॥ हलधराय० हलधरम् आ० स्था० ॥ (पश्चिमे ) ॥३॥ प्रद्युम्नाय० प्रद्युम्नम् आ०स्था० ॥ (उत्तरे) ॥४॥ अनिरुद्धाय अनिरुद्धम् आ० स्था०॥ इति चतुर्वृहदेवता आवाह्य ॥ त्रिंशत्कलशेषु मूर्ति पूगीफलं वा नालिफेर निघाय पूर्वादिक्रमेण देवता आवाहयेत् । निष्णवे जिष्णुम् आ०स्था०॥१॥ विष्णवे विष्णुम् आ०स्था ॥२॥ महाविष्णवे० महाविष्णुम् आ०स्था०॥शहरये हरिम् आ०स्था०॥४॥ कृष्णाय० कृष्णम् आ० स्था० ॥५॥ अधोक्षजाय० अधोक्षजम् आ० स्था०॥६॥ केशवाय० केशवम् आ०स्था०॥७॥ माधवाय० माधवम् आ०स्या०॥८॥रामाय० रामम् आस्था०||९|| अच्युताय० अच्युतम् आ०स्था० ॥१०॥ पुरुषोत्तमाय० पुरुषोत्तमम् आ०स्या० ॥ ११ ॥ गोविंदाय गोविन्दम् आ०स्था०॥१२॥वामनाय वामनम् आ०स्था०। ॥१३॥ श्रीशाय० श्रीशम् आ० स्था० ॥१४॥ श्रीकंठाय० श्रीकण्ठम् आ० स्था० ॥१५॥ विश्वसाक्षिणे० विश्वसाक्षिणम् आ०स्था०॥१६॥ ० ·४६१ बतोद्यापनचन्द्रिका नारायणाय० नारायणम् आ० स्था० ॥१७॥ मधुरिपवे० मधुरिपुम् आ० स्या० ॥१८॥ अनिरुद्धाय० अनिरुद्धम् आ० स्था० ॥ १९ ।। त्रिविक्रमाय० त्रिविक्रमम् बा० स्था० ॥२०॥ वासुदेवाय. वासुदेवम् आ० स्था० ॥२१॥ जगद्योनये. जगद्योनिम् आ० स्था० ॥२२॥ शेपतल्पगताय० शेषतल्पगतम् आ० स्था० ॥ २३ ॥ संकर्षणायक संकर्षणम् आ०स्था० ॥२४॥ प्रद्युम्नाय० प्रद्युम्नम् आ०स्था ॥२५॥ दैत्यारये दैत्यारिम् आ० स्था० ॥२६॥ विश्वतोमुखाय० विश्वतो- मुखम् आ०स्था० ॥२७॥ जनार्दनाय० जनार्दनम् प्रा०स्था०॥२८॥ धराधराय०धराधरम् आ०स्था०॥२९॥श्रीधराय०श्रीधरम् आ०स्था० ॥३०॥एवं देवताआवाह्य प्रतिष्ठा सर्वदेवानां ॥श्रीराधिकासहितपुरुषो- तमायावादितदेवताः सुप्रतिष्ठिनाः वरदाः भक्त ॥ इदमत्र गंधं पुष्पं समर्प्य ध्यायेत् ॥ अन्तज्योतिरनन्तरत्नखचिते सिंहासने संस्थित वंसीनादविमोहितवजवधूवृन्दावने सुन्दरम् । ध्यायेद्राधिकया सुकौ- स्तुभमणिं प्रद्योतितोरस्थलं राजदत्नकिरीटकुंडलघरं मत्यग्रपीता- वरम् ॥ १॥ श्रीवत्सवक्षसं शान्तं नीलोत्पलदलच्छविम् ॥ त्रिभंग- ललितं ध्यायेत्सराधापुरुषोत्तमम् ॥ २॥ इति ध्यात्वा ।। गंधादि- पंचोपचारैः संपूज्य ॥ चतुर्दिक्षु चतुर्दूहकलशसमीपे घृतदीपान् संस्थाप्य ॥ पूर्वत्रताश्च ब्राह्मणा चतुर्ग्रहजपं विष्णुसहस्रनामपाठं तथा च पुरुषोत्तमसहस्रनामपाठादिकं कुर्यात् ।। इति ॥ ॥ अथ न्यासविधिः॥ तत्रादौ पूर्वोक्तरीत्या (पत्र १११-११३) श्रीपुरुषोत्तमपूजनकर्मा- धिकारार्य तिलस्तुलसीमालाधारणपूर्वकं शंखघंटापूजनं च कुर्यात् ।। ततो निजशरीरे न्यासांश्च कुर्यात् ।। लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः ·(मलमास) पुरुषोत्तममासमतोद्यापनम् ४६३ पादयोः ।। विशालाक्षीफेशवाभ्यां० जान्वोः ॥ सुनंदासंकर्षणाभ्यां० उर्वोः ॥ रुक्मिणीमाधवाभ्यां० कटयोः ॥वैष्णव्यच्युताभ्यां नामी ॥ नारायणीगोविंदाम्यां हृदि ॥, मित्रविदाहपीकेशाभ्यां० कंठे ॥ पद्माक्षीत्रिविक्रमाभ्यां० इस्तयोः ॥ नारसिंहीनृसिंहाभ्यां० वातोः ॥ सत्यावासुदेवाभ्यां० मुखे ॥ कालिंदीननार्दनाभ्यां नासिकयोः ॥ कमलावामनाभ्यां० अक्ष्णोः ।। सत्याश्रीकृष्णाभ्यां० ललाटे | जांबुव- तीश्रीधराभ्यां० मूनि ॥ लक्ष्मणाधोक्षजाभ्यां० शिखायाम् ॥ वाराहीपद्मनाभाभ्या० सांगे । इति महापातकहरन्यासः ॥ वासुदे- वाय० अंगुष्ठयोः। अनिरुद्धाय० तर्जन्योः । संकर्षणाय० मध्यमयोः । प्रद्युम्नाय० अनामिकयो। हपीकेशाय० कनिष्ठिकयोःगपुरुषोत्तमाय नमः करतलकरपृष्ठयोः। एवं हृदयादि।। यथा-वासुदेवाय नमः हृदयाय नमः। अनिरुद्धायः शिरसे० । संकर्षणाय० शिखायै० । प्रद्युम्नाय० कब- चाय० । हृषीकेशाय नेत्रत्रयाय०। पुरुषोत्तमाय० अस्त्रायः॥ (अथ देवन्यासः) हस्ते तुलसीदलं गृहीत्वा देवान् स्पृशेत् ॥ केशवाय० (देवस्य ) वामकरे ।। नारायणाय० (देवस्य ) दक्षिणकरे ॥ माध- वाय० (देवस्य ) वामपादे ॥ गोविंदाय० (देवस्य ) दक्षिणपादे ॥ विष्णवे (देवस्य ) वामजानुनि ॥ मधुसूदनाय० (देवस्य ) दक्षिण- जानुनि ॥ त्रिविक्रमाय० (देवस्य) वामकटयाम् ॥ वामनाय. (देवस्य ) दक्षिणकट्याम् ॥ श्रीधराय० (देवस्य) नाभौ ॥ हृषीके- शाय० ( देवस्य ) हृदये ॥ पद्मनाभाय० (देवस्य) कंठे । दामोद- दराय० ( देवस्य ) वामबाहुमूले ।। संकर्षणाय० (देवस्य) दक्षिण- वाहुमूले । वासुदेवाय० ( देवस्य ) मुखे ॥ प्रद्युम्नाय० (देवस्य ) नेत्रयोः ॥ अनिरुद्धाय० (देवस्य ) नासिकायाम् ॥ उरगाय० ·४६६ घतोयापनचन्द्रिका शुद्धो०-स्नानाय पानीयमिदं त्वदर्थे मयाऽपितं गांगजलैः समन्वितम्। गृहाण विष्णो करुणां कुरु वमनन्यदेवार्पितचित्तवृत्तिना ॥ १६ ॥ वस्त्रं०-सौवर्णतन्तुरचितानि विचित्रितानि सूक्ष्माणि देवतपनद्युतिस- निमानि ।। दिव्यानि नाथ विधिनाथ मयाऽर्पितानि नानाम्बराणि परिधेहि सुखं विधेहि ॥ १७॥ यज्ञा०-ॐकारतत्वमयततुपरीतमीश ब्रह्मात्मभिस्त्रिगुणितं विहितं सविच्या॥ यज्ञोपवीतमभिमनितमात्मशच्या देवाधिदेव विधिवत्कुर नाथ कंठे ॥१८॥ अलंग-माणिक्यमौक्तिकसु- विद्रुमपुष्परागहीरेन्द्रनीलमणिमेदककेतुरत्नैः॥ नानाप्रकारसुशुभाभर- णान देव भक्त्या समर्पितमिदं बहुमेमयुक्तम् ॥ १९ ।। गंधः-सामो- दमोदनयनानिलसुष्टुगंधः कपूरकुंकुमकुरंगमदावराढ्यम् ।। पुष्पोत्करा- करसमुल्लसितं हि विष्णो गंधं गृहाण सफलेष्टसुगंधबंधो ॥२०॥ अक्ष०-रक्ताक्षता गंधविमिश्रिताश्च ललाटपट्टे तिलकोपरि त्वम् ॥ गृहाण देवेश जगनिवास राधापते स्वीकुरु भालमागे ।। २१ ।। पुष्पा०-मंदारक- ल्पतरुजातिसमुद्भवैश्व मल्लीनपावकुलचंपकपारिजातः ।। राधापते रमण गोकुलनाय भक्पा पुष्पोत्तमविरचयामि तवांगशोभाम् ।। प्रेम्णा तुलस्या अतिकोमलानि मया त्वदर्थं प्रतिपादितानि ॥ गृहाण जन्मत्रयपापहारिन राधापते त्वं च दलानि विष्णो ॥ २२ ॥ ॥ अथांगपूजा ॥ हस्ते गंधपात्रं गृहीत्वा दक्षिणनार्चयेत् ॥ नंदात्मजाय नमः पादौ पूजयामि ।। यशोदातनयाय० गुल्फी पून०॥ कैशिसूदनाय० जानुनी पूज० ॥ भूभागेत्तारकाय० जंघे पून० ॥ अनन्ताय० कटी पूज० ॥ विष्णुरूपधृप० म, पूनः ॥ प्रद्युम्नाय० नामि पूज० ॥ अनिरुदाय.

·(मलमास) पुरुषोत्तममासनतोद्यापनम् ४६७ हृदयं पूज० ॥ श्रीकंठाय० कंठं पूनः ॥ सफलावधृने० बाहू पूज० ॥ वाचस्पतये० मुखं पूज०॥ केशवाय० नेत्रे पूज०॥ सर्वात्मने शिरः पूज० ॥ विश्वरूपणे० साँग पूज० ॥ इत्यंगपूजा ॥ ॥ अथावरणपूजा॥ हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा ।। पूर्वे हृदयाय नमः । दक्षिणे शिरसे । पश्चिमे शिखायैः । उत्तरे कवचाय । (पूर्वादितः) शंखायः । चक्राय० । गदाय० । पद्माय० ॥ अभीष्टसिद्धि मे देहि शरणागतव- त्सल ॥ भक्त्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ॥ प्रथमावरणदेव- ताभ्यो नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ जलमा- दाय ।। अनया पूनया प्रथमावरणदेवताः पीयन्ताम् (एवं सर्वत्र) ॥१॥ अथ द्वितीयावरणम् "-रुक्मिण्यै०। सत्यभामायै० । नानिकायैः । कालिय० । मित्रविदायै० । लक्ष्मणाय० । जांबूवत्यै० । चारुहा- सिन्यैः ॥ अभीष्ट । द्वितीया० सर्वो० गन्धा० स०॥ अनेन पू० द्वितीया० प्रीयन्ताम् ॥ २॥ अथ तृतीयावरणम् ।। वासुदेवाय । देवक्य० । नंदगोपतपे० । यशोदाय० । बलभद्राय० ॥ सुभद्रायै० । गोपभ्या० । गोपिकाभ्यो० ॥ अभीष्ट० | तृतीया० सर्वो० गन्धा० स०॥ अनेन पूज० तृतीया० प्रीयन्ताम् ॥३॥ चतुर्यावरणम् ॥ (पूर्व- दिदशदिक्षु ॥) इन्द्राय । अग्नये० । यमाय० । निलये। वरुणाय । वायवेला सोमाय०। ईशानाय० ब्रह्मणे० । अनन्तायः॥ अभीष्ट । चतुर्था० सर्वो० गन्धा० स० ॥ अनेन पू० चतुर्था०मीर्यन्ताम् ॥ ४ ॥ अथ पंचमावरणम् ।। विश्वका विष्णवे०। महाविष्णवे। गोविंदाय। वामनाय । श्रीशाय| विश्वसाक्षिणे। नारायणाय० । मधुरिपके । अनिरुद्धाय त्रिविक्रमाय जगधोनये शेपतल्पगाय० ॥ संकप- ·४६४ व्रतोद्यापनचंद्रिका (देवस्य ) ललाटे ॥ सर्वकामदाय० (देवस्य ) शिखायाम् ॥ सहस्रशीर्षाय० (देवस्य ) सर्वांगे ॥ ततः पूननमारमेत ॥ ॥ श्रीराघापुरुषोत्तमपूजनप्रयोगः ॥ पात्रासादनपूर्वकं पूजनं कर्तव्यं चेत् (पृ. १३०-१४६ ) रीत्या पूजनं कार्य वाऽधोलिखितमकारेण पूजा विधेया ॥ ध्यान-इदं जगत्वं जगतो जनिस्त्वं जगदहिस्त्वं जगदन्तरस्त्वम् ।। आवाहनायाचरणं कयं ते करोमि देवेश ततः प्रसीद ॥१॥ आवा० । विष्णो स्वकीयसदनात्सह सिंधुपुज्या साधं गणैः सुरगणः परितः स्तुवद्भिः ।। आवाहयामि हृदि पूजयितुं प्रभो त्वा तद्विश्वनाथ करुणावरुणालयहि ॥ २॥ आस-माणिक्यमौक्तिकसुविद्रुमपत्रपुष्पै- हीरेन्द्रनीलमणिभेदककेतुरत्नैः। आधारशक्तिकमलासनकर्ममूर्ते दिव्या- सनं विरचितं च गृहाण विष्णो ॥ ३ ॥ पायं०-कांतेन्दुकान्तमणि- मंडितकंठनालं श्रीकान्तकांचनकमंडलुकर्णपूरम् ॥ दूर्वादलोत्पलसुगं- घिमयामलं सत्पादोदकं मुररिपो पदयाहाण ॥ ४ ॥ अर्यम्- सिद्धार्यगंधकुसुमाक्षतपूगर्वातौयरलं तिलयवरभिपूर्णपात्रम् ।। आधार- मूर्धनि समर्पितमुक्तमंत्ररयं गृहाण जगदीश दयादृष्टे ॥५॥ आच०-कंकोळकुड्मलदलाकुशळेलविंगजातीफलामलसुगांधियतं मुरारे मंत्रण मंत्रितमिदं कलचौतद्रव्यमाचम्यतामुचितमाचमनीयमभः ॥६॥ मधु०-मिश्र दधिघृतमधुस्थितकास्यपात्रे पूणे सुगंधिसलिलरभिमंत्रपू- वम् ॥ हस्तं स्वहस्तकमलांजलिना मया ते दुवं गृहाण मधुपकमिदं मुरारे॥७॥ आव०-आनंदचिद्धन निरंजन देवदेव श्रीविश्वनाय करु. णार्णव दीनबंधो ॥ भक्त्या मयापितमनेकगुणाधिवास राधापते स्त्रीकुरु ह्याचमनीयममः ॥८॥ पय-दिव्यापपीदवमवं नवनीतपूर्ण ·(मलमास) पुरुषोत्तममासमतोद्यापनम् ४६५ दिव्यामृताधिकरसं परिकामदं च || स्वर्थेनुजं नगदीष्टमनोधिरूपं स्नानाय शुद्धमुररीकुरु देव दुग्धम् ॥ ९ ॥ पयास्नानं समर्पयामि ॥ दधिकरिकुन्दकुमुदेन्दुकरापदातं मल्लीमफुल्लकुसुमाकरकान्तिकान्तम्॥ स्नानाय शुद्धरसराज ययामलाचिस्निग्धं गृहाण दधि दीनजनको। घृतं०-तेजोमयेन तपनाविपावितेन गव्येन सर्वविधिनापरमंत्रितेनावली शतेन रचयामि रसावृतेन स्नानं घृतेन विधिना वसुधामृतेन ॥ ११ ॥ मधु०-नानाविधीपधिलतारससंभृतान्तमाधुर्य मिष्टममृतप्रतिम गुणेन ॥ माणिक्यपात्रसमपूरितमाक्तिपूर्वमंगीकुरुष्व मधु देव महावरिष्टम् ॥१२॥ शर्क० पूर्णेन्दुसागरसमुद्भवया प्रसन्नमुक्ताफलद्रवसुधाधिकपा महिम्ना। सर्वांगशोधन विधौ वरया मुरारे सुस्नाहि सिद्धवर शर्करया च विष्णो। अभ्यं०-सुगंधतैलं तिकर्ज मनोहरं सुवासितं चंपकजातिपंकजैः।। गृहाण कालोद्भवपुप्पसंयुतं लक्ष्मीपते बंगविलेपनार्थम् ॥ १४ ॥ स्नानं०-दिव्यद्रुमेन्धनसमिद्धहुताशतप्तः शुद्धोदकैः सुविमलैश्च समुद्ध- तैयागोविंदनाथ निधिनाय यथासुखेन स्नानं विधेहि विधिना विधिवत्म- दिष्टम् ॥१५॥ देवं पात्रान्तरे कृत्वा पंचोपचारः संपूज्य उत्तरे निर्माल्यं विसज्य पुनः संपूज्य घंटानादपुरःसरं देवस्योपरि अभिषेकं कुर्यात् ॥ ब्राह्मणाः पूर्वोक्तं ( पत्र ५६-५८) पुरुषसूक्तद्वयं पठेयुः ।। इति ।। " पेज नं. ४६४ नी ध्यानादिपरनी नोट "श्रीराधासहितपुरुषोत्तमाय नमः"ध्यानं समर्पयामि॥श्रीराधासहित पुरु० आवाहनं स०॥ एवं "श्रीराधासहितपुरुषोत्तमाय नम" इति सा. पचारेषु वक्तव्यम् ॥ आप्रमाणे "श्रीराधासहितपुरुषोत्तमाय नमः" । प्रत्येक पूजाना उपचारमा योलg. १ चादयेत् सुस्वरां घंटां वैनतेयविचिह्निताम् ॥ धूपे निराजने स्नाने पूजाकाले विलेपने ॥

·४६६ व्रतोद्यापनचन्द्रिका शुद्धो०-स्नानाय पानीयमिदं त्वदर्थ मयाऽर्पितं गांगजलैः समन्वितम् । गृहाण विष्णो करुणां कुरु स्वमनन्यदेवार्पितचित्तवृत्तिना ॥१६॥ वस्त्रं०-सौवर्णतन्तुरचितानि विचित्रितानि सूक्ष्माणि देवतपनद्युतिस- निमानि | दिव्यानि नाथ विधिनाथ मयाऽर्पितानि नानाम्बराणि परिधेहि सुखं विधेहि ॥ १७॥ यज्ञा०-ॐकारतवमयतंतुपरीतमीश ब्रह्मात्ममिस्त्रिगुणितं विहितं सर्विव्या॥ यज्ञोपवीतमभिमंत्रितमात्मशक्या देवाधिदेव विधिवत्कुरु नाथ कंठे ॥१८॥ अर्क०-माणिक्यमौक्तिकसु- विद्रुमपुष्परागहीरेन्द्रनीलमणिमेदककेतुरत्नैः ॥ नानाप्रकारसुशुभाभर- णाान देव भक्त्या समर्पितमिदं बहुभेमयुक्तम् ॥ १९ ॥ गधः-सामो- दमोदनयनानिलसुष्टुगंधः कपूरकुंकुमकुरंगमदावराव्यम् ॥ पुष्पोत्करा- स्करसमुल्लसितं हि विष्णो गंधं गृहाण सकलेटसुगंधबंधो ॥२०॥ अक्ष०-रक्ताक्षता गंधविमिश्रिताश्च ललाटपट्टे तिलकोपरि त्वम् ।। गृहाण देवेश जगन्निवास राधापते स्वीकुरु भालमागे ॥ २१॥ पुष्पा०-मंदारक- ल्पतरुजातिसमुद्भवैश्व मल्लीनपावकुलचंपकपारिजातैः ।। राधापते रमण गोकुलनाय भक्त्या पुष्पोत्तमविरचयामि तवांगशोभाम् ।। प्रेम्णा तुलस्या अतिकोमलानि मया त्वदर्थं प्रतिपादितानि ॥ गृहाण जन्मत्रयपापहारिन राधापते त्वं च दलानि विष्णो॥ २२॥ ॥ अथांगपूजा ॥ हस्ते गंधपात्रं गृहीत्वा दक्षिणनार्चयेत् ।। नंदात्मजाय नमः पादों पूजयामि ॥ यशोदातनयाय० गुल्फो पूज०॥ कशिसूदनाय० जानुनी पूज० ॥ भूभागेत्तारकाय० जंघे पून० ।। अनन्ताय० कटी पूज० ॥ विष्णुरूपधृप० मंद पूज०॥ मद्युम्नाय नामि पून० ॥ अनिरुद्धाय ।

·(मलमास) पुरुषोत्तममासवतोद्यापनम् ४६७ हृदयं पूज० ॥ श्रीकंठाय० कंठं पूज० ॥ सकलावधृते० वाहू पूज० ॥वाचस्पतये० मुखं पूज०॥ केशवाय० नेत्रे पूज०॥ सर्वात्मने शिरः पूज० ॥ विश्वरूपिणे० सांग पूज० ॥ इत्यंगपूना ।। ॥ अथावरणपूजा ।।। हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा । पूर्वे हृदयाय नमः। दक्षिणे शिरसे। पश्चिमे शिखायै० । उत्तरे कवचाय० । (पूर्वादितः ) शंखाय । चक्राय० । गदायै० । पद्माय० ॥ अभीष्टसिद्धि मे देहि शरणागतव- त्सल ॥ भक्त्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ॥ प्रथमावरणदेव- ताभ्यो नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। जलमा- दाय ।। अनया पूजया प्रथमावरणदेवताः प्रीयन्ताम् (एवं सर्वत्र)॥१॥ अथ द्वितीयावरणम् "-रुक्मिण्यै। सत्यभामायैः । नानिकायैः । कालिंद्यैः । मित्रविदायैः । लक्ष्मणायै० | जांबूवत्यै० । चारुहा- सिन्यैः ॥ अभीष्ट । द्वितीया० सर्वो० गन्धा० स० ।। अनेन पू० द्वितीया० श्रीयन्ताम् ॥ २॥ अथ तृतीयावरणम् ॥ वासुदेगय० । देवक्य० । नंदगोपतये । यशोदाय० । बलभद्रायः ॥ सुभद्रायैः । गोपभ्यो । गोपिकाभ्यो० ॥ अभीष्टः । तृतीया० सर्वो० गन्धा० स०॥ अनेन पूज० तृतीया० प्रीयन्ताम् ॥३॥ चतुर्यावरणम् ॥ (पूर्वा दिदशदिक्षु ।।) इन्द्राय० । अग्नये। यमाय | निनये। वरुणाय । वायवे। सोमाय०। ईशानाय०) ब्रह्मणे । अनन्ताय०॥ अभीष्ट। चतुर्था० सर्वो० गन्धा० स० ॥ अमेन पू० चतुर्था भीर्यन्ताम् ॥ ४॥ अयपंचमावरणम् । विश्वस्मै०। विष्णवे महाविष्णवे गोविंदाय वामनाय । श्रीशाय० ॥ विश्वसाक्षिणे० । नारायणाय० । मधुरिपवे । अनिरुद्धाय त्रिविक्रमाय० जगधोनये। शेपतल्पगाय० । संकप-

·४६८
व्रतोद्यापनचंद्रिका
णाय। प्रद्युम्नाय दैत्यारये० । विश्वतोमुखाय । जनार्दनायः ।
धराधराया श्रीधराय०|| अभीष्ट पञ्चमा० सर्वो० गन्या. सम०॥
अनेन पू० पञ्चमा० भीयन्ताम् ॥ ५॥ अथ पष्ठावरणम् ॥ वज्रायः ।
शक्तये । दंडाय० । खगाय । पाशाय० । अंकुशाय० । गदायै०।
त्रिशूलाय | चक्राय० । पनाय० ॥ अभीष्टसिद्धिं० । षष्ठा० सर्वो०
गन्धा० सम० ॥ अनेन पू० पठा० प्रीयन्ताम् । इत्यावरणपूजा ॥
॥ अथ पुप्पपूजा ॥
श्रीवल्लभाय० मुचकुंदपुप्पं सम० ॥ गोविंदाय० विष्णुका-
न्तापुष्पं० ।। मुकुंदाय० केतकीपुष्पं० ॥ हरये० पारिजातकपुष्पं० ॥
कंसारये० करवीरपुष्पं० ॥दामोदराय० दाडीमपुष्पं० ॥ अच्युताय०
अशोकपुष्पं० ॥ जनार्दनाय० बकुलपुष्पं० ॥ वासुदेवाय. चंपक-
पुष्पं०॥ भूभारोत्तारकाय० शतपत्रपुष्पं० ॥ यदुवंशविवर्धनाय.
पद्मपुष्पं० ॥ श्रीकृष्णाय नानाविधपुष्पं० ॥ पुनः केशवादिचतुर्वि-
शतिनामभिः पुष्पाण्यर्पयेत् ॥ केशवाय नमः । नारायणाय० ।
माधवाय० । गोविन्दाय० । विष्णवे० । मधुसूदनाय० । त्रिविक्र-
माय० । वामनाय० । श्रीधराय । हुपीकेशाय० । पद्मनाभाय ।
दामोदराय० । संकर्षणाय० । वासुदेवाय । प्रद्युम्नाय | अनिरु-
द्भाय । पुरुषोत्तमाय | अधोक्षजाय० । नारसिंहाय । अच्यु-
ताय० । जनार्दनाय० । उपेन्द्राय० । हरये०। श्रीकृष्णाय नमः ॥२४॥
ततः पुरुषोत्तमसहस्रनामभिः तुलसीदलैः पुष्पैरसतैर्वा पूजनं कुर्याद् ।।
सौभा०-घेतं च रक्तं हाविलं गुलालं वर्ण विभासं वसनातिशोभम् ।।
ऋतौ वसन्ते प्रिय ते प्रदत्तं गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥२३॥

·(मलमास) पुरुषोत्तममासवतोद्यापनम् ४६९ धूपः-घृतेन युक्तं परमं रमेश सुगंधित्तं चंदनदारुकाद्यः॥ गृहाण दामोदर विश्वकाय धूपं मनोहारिदशागयुक्तम् ॥२४॥ दीपा-घृताक्तवर्तित्रयनिर्मितं शुमं चन्द्रोज्वळं कांचनपात्रदीपितम् ।। वाह्यान्तराज्ञानतमासुहारकं राधापते दीपमभीप्सित कुरु ॥ २५ ॥ नैवे०-आज्येन युक्तं रसपट्युतं च लेह्यं च पेयं मधुरं मनोज्ञम् ।। गृहाण नैवेद्यमतिप्रियं ते श्रिया सहैवात्र जनार्दनाच्युत ॥ २६ ॥ आच०-गंगादितीर्थाबुलवंगवासितं सुधाकरवीधवलं करेऽर्पितम् ।। प्रभाकर ह्याचमनं पवित्रितं मृहाण राधारमणार्पितं प्रभो ॥२७॥ जलं०-शीतलं मधुरमुत्तमोत्तम वासितं बहुविधैः सुगंधिभिः॥ स्वीकुरुष्व करुणानिधे प्रभो गांगमंबु कमलालया सह ॥ २८॥ वोवू०-जातीफलेन्दुमृगनामिसुगंधियुक्तमेलालविंगखदिरारुणपूर्णचूर्णम् तांबूलवीटकमनेकरसं सुरेश संकल्पितं स्ववदनांबुरुहे गृहाण ॥२९॥ दक्षि०-न्यूनातिरिक्तपरिपूजनपूर्तिकामाकामप्रदाय कमलापतये च भक्क्या नाथाय सर्वजगता सुरवंदिताय मुद्रार्पणं भगवते परिकल्पयामि ॥३०॥ नीरा-सुवर्णपात्रे निहितैः मदीप्तै सवर्तिकर्पूरिघृतैः प्रपूरितैः ।। राधापते मोज्ज्वलितः प्रदीपकैः करोमि चारार्तिकमेव विष्णो ॥३१॥ लक्ष्मीविलासकमलासननाकनायरामृष्टमौलिमणिदीधिविधोरणीभिः । नीराजितं त्रिजगदेकगुरोनमामि राधापते सहचरस्य पदारविंदम् ॥३२॥ (पृ. ९१) बन्दे गोपालम् कर्पूरपूरेण इत्यादिना नीराजनं कुर्यात् ।। पद०-नश्यन्तु सर्वदुरितानि मया कृतानि जन्मान्तरे गुरुलघुन्ययवेह यानि ॥ प्रादक्षिणेन तु समुद्धर मो दयालो योगीश पूर्णकृपया सुभवाब्धिमध्यात् ॥३३॥ पुष्पो०-तव निजजनसाधै संगमो मे मदीश भवतु विषयवंघच्छेदने तक्षिणखङ्गः ॥ तव चरणसरोजे स्थानदान- ·8७० प्रतोद्यापनचद्रिका कहेतुर्जनुपि जनुपि भक्तिं देहि पादारविंदे ॥३४॥ स्तुतिः-अन्त- ज्योतिरनन्तरत्नरचिते सिंहासने संस्थितं वंशीनादविमाहितब्रजवधू- वृन्दावने सुन्दरम् ॥ ध्यायेद्राधिकया सकौस्तुभमणिप्रद्योततोरसस्थळ राजद्रत्नकिरीटकुण्डलघरं प्रत्यग्नपीताम्बरम।। नम-नौमि नवधनश्याम पीतवाससमच्युतम् ॥ श्रीवत्सभासितोरस राधिकासहितं हरिम् ॥ ॥ ३५ ॥ विशे०-श्रीफलं श्रीपदं मोक्तं श्रीफलं सुखवर्धनम् ॥ श्रीफलार्धमदानेन प्रसीद पुरुषोत्तम ॥ ३६ ॥ यथाशक्त्या जपं कृत्वा देवाय समर्प जलं गृहीत्वा-अयेत्यादि० आचार्यादीन् अयाहि भोज- यिप्ये भूयसी च दास्ये ॥ स्वस्त्यस्तु ते इत्याशीर्वादः। चरणोदक प्रसादं च गृहीत्वा ।। जलं गृहीत्वा अनेन पूजनेन श्रीराधिकासहित- पुरुषोतमाद्यावाहितदेवताः पीयन्ताम् ॥ गीताशास्त्रपुराणकथाश्रवणा- दिना रात्रि निनयेव ॥ इति ॥ ॥ अथ द्वितीयदिवसकृत्यम् ॥ द्वितीयेऽह्नि प्रातरुत्थाय नित्यवत् स्नात्वा नित्यकर्म समाप्य स्वासने उपविश्य ॥ आचमनमाणायामान् कृत्वा शांतिपाठपठनपूर्वकं सुमुखथैति पठित्वा हस्ते जलमादाय अद्येत्यादि० कृतस्य (मल) पुरुषोत्तम- मासव्रतोद्यापनाख्यकर्मणः सांगतासिद्धधयं स्थापितदेवतानां यथोक्त- द्रव्यैः सग्रहमख हवनाख्यं कर्माहं करिष्ये ॥ तदङ्गत्वेनाथ द्वितीयदिने दिग्रक्षणादि स्थापितदेवतानां च ययामिलितोपचारैः पूजनमहं करिष्ये । इति संकल्प्य दिग्रक्षणादि कृत्वा गणपतिपूजनमारभ्य प्रधान- देवतान्तं पूजनं कुर्यात् । अनेन पूजनेन राधासहितपुरुपोचमा मीय- ताम् ।। इति संकल्पयेत् । ततचतुरस्रं इस्तपरिमितं स्थडिलं विधाय तत्पचिपे उपविश्य दिनक्षणं पञ्चगव्यं कृत्वा (पर १४७-४८) कर्मभूमि ।

·(मलमास) पुरुषोत्तममासवतोद्यापनम् ४७१ यज्ञसंभाराच संमोक्ष्य भूमिकूर्मानन्तदेवतानापूजनं पुष्पैर्देवागमनादिकं च विधाय स्थडिले ब्राह्मणद्वारा पञ्चभूसंस्कारान(१५०) कृत्वा अग्नि- प्रतिष्ठापनं कुर्यात्र(१५०-५१)ततो नवग्रहादीनां स्थापन(१५३-१५९) पूजनं च कृत्वा कुशकंडिकां (१५९-१६० ) विधाय आधारावाज्य- भागी हुत्वाऽग्निपूजनं विधाय (१६१) द्रव्यत्यागसंकल्पं कृत्वा वराहुति दत्वा ग्रहहोमान्तं कर्म कुर्यात् ॥ ततः प्रधानहोमः ॥ "ही श्रीराधासहितपुरुषोत्तमाय नमः ॥ ॥ इति मंत्रेण समित्तिलाज्यच- रुभिः वा पायसेन अयुतं (१००००) वा सहस्रम् (१०००) आहुती- र्जुहुयात् ॥ ततः चतुर्ग्रहदेवान् आज्येन २८ अष्टाविंशतिसंख्यया परिवारादिकान् एकैकामाज्याहुति जुहुयात् ।। तद्यथा वासुदेवाय० ॥२८॥ हलधराय नमः ॥२८॥ प्रद्युम्नाय० ॥ २८ ॥ अनिरुद्धाय ॥ २८ ॥ एता (४) न्यूहदेवताः ॥ जिष्णवे०॥१॥ विष्णवे.॥ महाविष्णवे० । हरये । कृष्णाय० । अधोक्षजाय० ! केशवाय० । माधवाय । रामाय० । अच्युताय० । पुरुषोत्तपाय० ॥ गोविंदाय० । वामनाय० श्रीशाय० । श्रीकंठाय० । विश्वसाक्षिणे० । नारायणाय० । मधुरिपवे० अनिरुद्धाय० । निविक्रमाय । वासुदेवाय जगद्योनये शेषतल्पगताय० । संकर्षणाय० । प्रद्युम्नाय० । दैत्यारये० विश्वतो. मुखाय० । जनार्दनाय० । धराधराय । श्रीधराय० । एताः परिवार- देवताः॥ततो मंहकादिदेवताभ्यः(पत्र १६३) आज्येन एकैकाहुतिं जुहु- यात्॥ ततो ब्रह्मादिदेवताभ्यः (पत्र१६४)आज्यनैकैकामाहुति जुहुयात्।। ततः फलहोमं गुग्गुलसर्पपहामं लक्ष्मीहोम (१६८) च विधाय न्यूनातिरि- क्तदोपपरिहारार्थमष्टोतरशत(१०८) मष्टाविंशतिर्वा (२८) संख्यया तिल- द्रव्येण " अग्निवायुमर्येभ्यो नमः" इति मंत्रेण व्याहृतिहोमं समाप्य .

·४७२ मतोद्यापनचन्द्रिका स्थापितदेवताना मृडाग्रेश्वोत्तरपूजनपूर्वकं ( १६९-१८८)प्रणीतावि- मोकान्तं कर्म कृत्वा पूर्णपात्रदानादिकं तेम्यो दाक्षिणा दत्वा तेभ्य आशिषो गृहीत्वा अनि ग्रहदेवताच विसृज्य ययाकुलाचारं कुर्यादिति ।। ॥ अथ अपूपवायनदानविधिः ॥ ततः भद्रमंडलसमीपमागत्य आचम्य स्थापितदेवतानां गंधा- ग्रुपचारे पूजनपूर्वकं महानीराजनं कृत्वा पुष्पांजलि समये ॥ जलमादाय ।। अधेत्यादि० कृतस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थं ताम्र- पात्रं तिलपूरित रुद्रदैवतं कांस्यपात्रं घृतपूरित सूर्यदैवतं ताम्रकलश जलपूरितं वरुणदेवतं तथाच उमामाहेश्वरवस्त्राणि गंधपुष्पायचिंतानि तयाच पददानं छत्रोपानटकमंडलुइस्तमुद्रिकाकुडलादिकसहितं गंध- पुष्पाचर्चितं तया च सुखशय्यादानं तथा च प्रत्यक्षगोदानं सवत्स सर्वोपस्कारसहित तथा च सुवर्णदानं शास्त्रोक्तपुण्यफलमाप्त्यर्थम् आचार्याय दास्ये ॥ पुनर्जलपादाय || अयेत्यादि इदं सर्वतोभद्र- मंडलं दास्यमानोपस्करसहितं यजमानोपस्करसहितं गंघपुष्पाद्यर्चितं श्रीराधिकापुरुषोत्तमपदप्राप्तये आचार्याय दास्ये ॥ तदुपरि दक्षिणां दद्यात् ॥ अपूपवायनदानम् ॥घृताहिरण्यसहितान् त्रयस्त्रिंश(३३)दपूपान (मालपूडा ) कांस्यपात्रे निघाय दद्यात् ।। अयेत्यादि० पुरुषोत्तम- (मक)मासवतसांगतासिद्धयर्थं श्रीराघापुरुपोचमदेवतापीत्यर्थमपूपवाय- नदानं करिष्ये ।। तदंगभूतं ब्राह्मणपूजनं करिष्ये ।। नमोस्त्वनन्ताय० नरूपिणे ब्राह्मणाय इदमासनं पाचं अय॑म् आचमनं गंधाः पान्त्वित्यादिना संपूज्य वायनं हस्ते गृहीत्वा ॥ "अधिमासे तु समाप्त श्रीजनार्दनतुष्टये । नरकोचारणार्याय मया दानं प्रदीयते ॥ १॥ त्रयस्त्रिंशदपूपांश्व शर्करावृतसंयुतान् ॥ सदाक्षिणानहं तुभ्यं कांस्यपात्रे ·व्यतीपातयोगव्रतम् ४७३ निधाय च ॥ २॥ दास्ये जनार्दनप्रीत्यै गृहाण त्वं द्विजोत्तम ॥ मल- मासस्तु मासानां मलिनः पापसंभवः ॥ तत्पापस्य विशुद्धयर्थ वायनं संपदाम्यहम् ।। ३ ॥ इदं त्रयस्त्रिंशत्संख्यकापूपवायनदानं कांस्यपा- त्रस्थितं सदक्षिणाघृतांबूलसहितं सद्वस्त्रवेष्टितं तुभ्यमई संमददे ॥ प्रतिगृह्यताम्। 'प्रतिगृह्णामि' इति विप्रो वदेत् । एवं त्रयस्त्रिंशत्कुंभान वंशपात्रीसहितान् नानानामगोत्रेभ्यो सपत्नीकेभ्यो विभज्य विभज्य दास्ये । इति दद्यात् ॥ यस्य स्मृत्या च०इति क्षमाप्य देवताश्च विसृज्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा सपरिवारः स्वयं भुजीयात् ॥ ।। इति पुरुषोत्तम (मल)मासव्रतोद्यापनविधिः ॥ ॥ अथ व्यतीपातयोगव्रतम् ॥ मार्गशीर्षादिशुममासे यदाव्यतीपातयोगस्तदिने नद्यादौ स्नात्वा प्रात:कर्म विधाय शुभासने चोपविश्य आचम्य प्राणानायम्याजिलमादाय अद्येत्यादि० तिथौ ममात्मनोनिरतिशयैहिकसुखमाप्तिद्वारा सकलपापक्ष- यपूर्वकं दिव्यविमानारूढो गीतनृत्यविलास्यप्सरोगणै:ज्यमानः सक- लभोगयुतकल्पकोटिसूर्यलोकनिवासोत्तरं पुत्रपौत्रादिसकलसंपत्सहित- महेश्वर्यादिगुणयुक्तराजराजत्वकामोऽमुककामो वा व्यतीपातयोगवत करिष्ये ॥ पुनर्जलमादाय-तदंगभूतं गणपतिपूजनं करिष्ये ॥ इति १ विधान व्यतिपातस्य शृणु राजन्प्रयत्नतः ॥ द्वाविंशति- (२२) समुत्पत्ती भ्रमणं चैकविंशतिः (२१)॥ पतने दशनाड्यस्तु (१०) पतिते सप्तनाडिका (७) ।। यत्फलं लक्षमुत्पत्तौ भ्रमणे कोटिरच्यते॥ पतने दशकोट्यस्तु पतिते दत्तमक्षयम् ॥ आकृतिमूर्छना काष्ठा शैलतुल्याश्च नाडिकाः । लक्षकोट्यवुदगुणमनन्तं स्याद्यथाक्रमम् ॥ व्यतीपातविभागेषु दानमुक्तं नृपोत्तमम् ॥ इति वाराहे॥

·४७४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका संकल्य पूर्ववत् गणपति संपूज्य। शुद्धभूमौ पचरंगोपेतकमले विश्वाधा- रासीत्यादिना शर्करापूरित ताम्रकलशं प्रतिष्ठाप्य तत्र ताम्रपये पूर्ण- पात्रे कांचनाम्जे अष्टादशभुज कांचन व्यतीपातविग्रह नाममंत्रण प्रतिष्ठाप्य यथालाभोपचारेः संपूजयेत् ।। तत पंचरत्नान्वितपुष्पांजलि दद्यात् ।। तर मंत्रः ॥ नमस्तेऽस्तु व्यतीपात सोमसूर्यसुत प्रभो ।। यहानादिवतं किंचित्तदनन्तमिहास्तु मे || पुष्पांजलिं दत्वा || यथाशक्ति सुवर्णादि दत्वा पुराणपठनादिना रानि निनयेत् ॥ तदिन उपवासः ।। भातदेवं संपूज्य सपत्नीकं द्विजं च संपूज्य तत्पीठं सुवर्णसहिन तस्मै दत्वा ब्राह्मणभाजनपुरःसरं स्वय भुंजीत ॥ " कुर्यादेवं मासे मासि व्यतीपातास्त्रयोदश ।। चतुर्दशे व्यतीपाते कुर्यादुद्यापन शुभम् गा इति । ॥ अथ व्यतीपातव्रतोद्योपनविधिः ॥ तत्रादौ नद्यादौ गत्वा स्नात्वादेशुद्धिमायश्चित्रं कृत्वा सानं वि- धाय गृहमागत्य भावःकर्म समाप्य शुभासने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य जलमादाय अधेत्यादि० तियो ममात्मनोनिरतिशयैदिक- सुखप्राप्तिद्वारा सकलपापक्षयपूर्वकं दिव्यविमानारुटो गीतनृत्यविलास्य- सरोगणीज्यमानः सफलभोगयुतकल्पकोटिसूर्यलोकनिवासोत्तरं पुष- पौगादिसकलसंपत्साहितमहैश्वर्यादिगुणयुक्तराजराजत्वकामोऽमुककामो वाऽहं मया आचरितस्य आचरिष्यमाणस्य व्यतीपातनतस्य सांगता- सिद्धये तदुद्यापनाख्यं कर्म करिष्ये ।। पुनर्जलमादाय-तदगभूत दिनक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं स्वतिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसोरा- मायुष्यमन्त्रजपं नान्दीश्राद्धम् आचार्यादिवरणं सर्वतोभद्रमंडले देवता- 'नारदपुराणमा व्यतीपानना उद्यापनमा प्रधानदेवनी जग्याए रस्मीनारायणनु स्थापतपूजन लरयु छे" 7- ·४७५ व्यतीपातयोगवतम् ॥ स्थापनादीनि च करिष्ये ॥ इति संकल्प्य दिनक्षणादिब्राह्मणवरणान्तं कर्म(६-४९) कृत्वा ।। सर्वतोभद्रमंडले देवतानां स्थापन (९९-१०७) पूजनं कृत्वा ।।मध्ये शर्करापूरितं ताम्रकलशं संस्थाप्य तदुपरि क्षोमवस्त्रं प्रसार्य तत्र सुवर्णपद्म निधाय वा चंदनेन पद्म विलिख्य मंडूकादिपी- ठदेवता आवाह्य (१०७-१०८) संपूज्य ।। ततः कृताग्न्युत्तारणपाण- प्रतिष्ठम् अष्टादशभुज सुवर्णमयं व्यतीपातविग्रह पने संस्थाप्य ध्यायेत् ॥ शंखवणं मलंबोष्ठं लंबभ्रदीर्घनासिकम् ।। अष्टनेत्रं चतुर्वक्त्रं भुजैरष्टादशैर्युतम् ॥ १ ॥ इति ध्यात्वा शतयोजनविस्तीर्णं सोमसूर्य- सुवं ध्रुवम् ॥ इहागत्य गृहाणाचा सोमसूर्यसुत प्रभो ॥ २॥ इति आवाय प्रतिष्ठाप्य ॥" हीव्यतीपाताय नमः" इति मूलमंत्रेण आस- नादिमंत्रपुष्पांजलिपर्यन्तं पूजन कार्यम् ॥ ततः स्तुतिपाठः ॥ वंदे व्यतीपातमहं महान्तं रवीन्दुमूनुं सकलेप्टसिद्धथै ॥ समस्तपापस्य मम क्षयोऽस्तु पुण्यस्य वृद्धिर्मम सर्वदाऽस्तु ॥ इति स्तुतिपाठं पठित्वा ॥ विशेषार्थः ॥ व्यतीपात दिने देव तब सर्व समर्पितम् ॥ भवत्वनन्त- फलदं मम जन्मनि जन्ममि || व्यतीपाताय नमः विशेपार्य सम० ॥ नमस्तेऽस्तु व्यतीपात सोमसूर्यसुत प्रभो ॥ यदानादिवतं किंचिचदन- न्तमिहास्तु में ।। व्यतीपाताय० प्रार्थनापूर्वक नमस्कार सम०॥अनेन पूजनेन व्यतीपातः प्रीयताम् न मम॥ तत आचार्य संपूज्य भूयसींच दत्त्वा आशिपो गृह्णीयात् ॥ ततः पुराणपउनादिनारात्रि निनयेत् ॥इति॥ ॥ अथ द्वितीयदिवसकृत्यम् ॥ द्वितीयदिने प्रातर्नित्यकर्म समाप्य गणपत्यादिपूननं कृत्वा स्थंडिलं कृत्वा दिनक्षणं पञ्चगव्यकरणं प्रोक्षणं भूभ्यादिपूननं देवतागमनादि कृत्वा पञ्चभसंस्कारपर्वकम अग्निस्थापनं कुर्यात | ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका (१४७-१६१) अग्निं संस्थाप्य ग्रहाणां स्थापनं पूजन (१५३-१६०) कुशकंडिका विधाय अधारावाज्यभागी दुत्वा ग्रहहोमान्तं कर्म कृत्वा प्रधानहोम कुर्यात् ।। अत्र प्रघानं देवं व्यतीपातं क्षीरससमिदान्य- पयःफलम् इति द्रव्यचतुष्टयेन प्रत्येकमष्टोचरशतसरयया "हीव्यतीपा- ताय नमः" इति मूलमंत्रेण जुहुयात् ॥ ततो मंडूकादिदेवताभ्यो (६१) ब्रह्मादिदेवताभ्य (६६) कैकाच्याहुति जुहुयात् ।। ततः "अग्निवायुमर्येभ्यो नमः इत्यष्टोचरसंख्यया विलद्रव्यैणच्याहति- होमं समाप्य स्थापितदेवतानां मृडाग्नेश्वोचरपूजनं विधाय ( १६९- १८८) प्रणीताविमोकान्तं कर्म कुर्यात् ॥ पूर्णपात्रदानादिकं च कृत्वा पूर्ववदाचार्य संपूज्य तस्मै सोपस्करं पीठं दत्वा वृतम्यो दक्षिणादिकं च दत्त्वा तेभ्यः आशिपो गृहीत्वा ब्राह्मणान् संभोज्य स्वयं मुंजीत ।। ॥ इति व्यतीपातव्रतोद्यापनम् ॥ ॥ अथ सोमवतीव्रतम् ॥ अय सोमवतीव्रतविधिः। शुमासने उपविश्य आचम्य प्राणा- नायम्य ॥ अघेत्यादि० तियो मम अस्यां सोमवत्यमायां सकलपा- पक्षयार्य पुत्रपौत्रायभिदध जन्मजन्मनि अवैधव्यसन्ततिचिरंजी- वितपरमसौभाग्यप्राप्तिकामा अश्वत्यमूले लक्ष्मीसहितब्रह्मशिवसहिता- श्वत्यनारायणप्रीत्यर्थ विष्णुपूजा तदंगतया कलशपूजनं च करिष्ये ॥ शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनामं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवणं शुभांगं लक्ष्मीकान्तं कमळनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वंदे विष्णु भवभ- यहरं सर्वलोकनायम् ॥ १ ॥ इति ध्यात्वा || अक्षतान् गृहीत्वा ।। १ आकडानी समिघ । र सोमवारवाळी अमावास्या ·४७७ अमासोमपूजा विश्वव्यापकविश्वेश कृपया दीनवत्सल ॥ मयोपपादितां पूनां गृहाणेमा हि माधव ॥ लक्ष्मीसहितब्रह्मशिवसहिताश्वत्थनारायणाय० आवाहन सम० ॥ व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे ॥ आदिमध्यान्त- हीनाय विष्टरश्रवसे नमः ॥ मूलतो ब्रह्मरूपाय मध्यतो विष्णुरूपिणे । अग्रतः शिवरूपाय अश्वत्थाय नमो नमः ॥ इति मंत्राभ्यां वा नाममंत्रण आसनादिपुष्पांजलिपर्यन्तं पूजनं कृत्वा चतस्रः प्रदक्षिणाः कार्याः ।। ॥ अथ अमासोमपूजा ॥ अमायै च नमस्तुभ्यं सोमाय च नमोनमः॥ उभयोः संगमे विष्णु- पूजाफलमवाप्नुयात् ।। अनेन मंत्रेण वा सोमवत्यमायै नमः” इति मूलमं- त्रेण यथालाभोपचारैः अश्वत्थोपरि पूजनं कुर्यात् ।। ततो ब्राह्मणं संपूज्य ततो अश्वत्थस्य अष्टोत्तरशतं १०८ प्रदक्षिणाः कार्याः ॥ तत्र मंत्रः ।। "मूलतो ब्रह्मरूपाय मध्यतो विष्णुरूपिणे।। अग्रतः शिवरूपाय अश्वत्थाय नमो नमः ॥ इति मंत्रेण अश्वत्थं (पीपलो) प्रदक्षिणीकुर्यात् ।। ततो वायनदानम् ॥ अमासोमव्रतस्यास्य संपूर्णफलहेतवे । वायनं द्विज- वर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ।। इति फलादिवस्तूनां दानम् ॥ ततः “यन्मया मनसा वाचा नियमात् पूजनं कृतम् ॥ सर्व संपूर्णतां यातु तद्विष्णोश्च प्रसादतः" ॥ इति संमागे ॥ पुनरश्वत्थे विष्णुं गंधादिना पूजयेत् ॥ ब्राह्मणपूजनपूर्वकं दक्षिणां दत्वा आशिपो गृह्णीयात् ।। अनेन कर्मणा श्रीलक्ष्मीसहितब्रह्मविष्णुशिवसहितः अश्वत्यनारायणः भीयताम् ।। इति सोमवत्यमावास्यावतम् ।। सोमवती अमावास्याने दिवसे पीपळानीज प्रदक्षिणा करवी. केटलांक तुलसीनी पण करे छे.

·४७८ घ्रतोद्यापनचन्द्रिका ।। अथ अझैदयपर्वविधिः॥ पौषामावास्यायां अोदययोगः।। अमाऽर्कपातश्रवणैर्युक्ता चेत्प. पमाघयोः ॥ अर्होदयः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्रहः समः ॥ १। किंचिन्यूनं महोदय इति चतुर्थपदं वेचित्पठन्ति ॥ पोपमाघयोर्मध्य- वर्तिनीत्यर्थ इत्येके ।। दिवैव योगः शस्तोऽयं न तु रात्री कदाचन । अद्धोदये तु संपाप्ते सर्व गंगासमं जलम् ॥ २ ॥ शुद्धात्मनो द्विजाः सर्वे भवेयुब्रह्मसन्निभाः। यत्किंचिद् दीयते दानं नहानं मेरुसन्निभम् ॥ ॥ इति अझैदयपर्वयोगः॥ ॥ अथ मकरसंक्रान्तिविधिः ॥ दिवा मकरसंक्रमणे मकरसंक्रान्त्यनन्तरं चत्वारिंशनाड्य: पुण्याघटिकाथल्पदिनशेपे मकरसंक्रन्तौ संक्रान्त्यासन्नपूर्वकाले दिवैव स्नानश्राद्धदानभोजनानि कायाणि ॥ रात्रौ श्राद्धदानादनिषेधात्स्व- ल्पदिनभागे स्नानश्राद्धभोजनादेः कर्नुपशम्यवाद्वात्रो भोजननिषेधा- पुत्रवद्गृहिण उपवासनिषेधाच । तस्मादीदृशे विपये परपुण्यकाल वायित्वा मकरसंक्रान्तः पूर्वमाग एव पुण्यत्वं क्षयम् ॥ रात्रौ पूर्वभागे परभागे निशीथे वा मकरसंक्रमे उत्तरदिनं पुण्यम् तत्राप्युत्तदिनपूर्वाद पुण्यतरम् ।। तत्रापि सूर्योदयोत्तर पंचनाड्यः पुण्यत्तमाः ।। अत्र कृत्यम् ॥ गविसंक्रमणे प्राप्ते न स्नाग्रावस्तु मानवः ।। सप्तजन्मनि रोगी स्यानिनिश्चेव जायते ॥ इति वचनान्मनुष्यमात्रस्य स्नानमावश्यकम् ।। एवं श्राद्धमप्यधिकारिणो निन्यम् ॥ तच्च अपिण्ड- कम् ।। अयनसंकान्तौ त्रिदिनमुपवासाअयमुपवासासापत्यगृहस्येन न ·ग्रहणविषयकनिर्णयः ४७२ कार्यमाघेर्नुतिलमयी राजन् दद्याञ्चयोत्तरायणे।। तिलतैलेनदीपाश्च देयाः शिवगृहे शुभाः॥सतिलैस्तंडुलैश्चैव पूजयेद्विधिवच्छिवम् ।। तस्यां कृष्ण- तिले स्नानं कार्य चोद्वर्तनं तिलैः॥ तिला देयाश्च होतच्या भक्ष्याश्चै- वोत्तरायणे ।। शुक्लतिलदेंचतर्पणम् ।। कृष्णतिले पितृतर्पणम् ।। अस्मि- न्दिने शिवोपरि घृताभिपेके महाफलम् । अत्र सुवर्णयुतं तिलताम्रपात्रं देयम् । अत्र शिवपूनाव्रतम् ॥ पूर्वदिने उपोष्य संक्रांतिदिने तिलोद्वर्त- नतिलस्नानतिलतर्पणानि कृत्वा शिवं गव्येनाज्येन मर्दयित्वा शुद्धोदकेन प्रक्षाल्य वस्त्राद्युपचाः पूजयित्वा सुवर्णहीरकनीलपद्मरागमौक्तिकर्मि- ति पंचरत्नानि कपर्धितः सुवर्ण समये तिलदीपैः ससुवर्णैर्वा साक्षस्ति- लैः संपूज्य घृतकम्बलं दत्वा वितानचामरे समर्प्य विप्रेभ्यः ससुवर्ण- तिलान् दत्वा तिलान् हुत्वा विमान्यतींश्च संभोज्य दक्षिणां दत्वा सतिलं पश्चगव्यं पीत्वा पारणं कुर्यात् ।। अत्र वस्त्रदाने महाफलम् ।। दधिमंथन- दानमप्युक्तम् । विशेपो व्रतराजे॥ तिलपूर्वमनड्वाईदत्वारोगैः प्रमुच्यते ।। अत्र क्षीरेण भास्करं स्नापयेत् सूर्यलोकमाप्तिः ॥ अयनदिनं तत्परं करिसंज्ञकं च दिन शुभेपु वय॑मित्युक्तम् ।। तत्रार्द्धरात्रादगियन- संक्रान्तौ तद्दिनं तत्परदिनं च वय॑म् ॥ इति मकरसंक्रमणविधिः।। ॥अथ ग्रहणविषयकनिर्णयः॥ चन्द्रमूर्यग्रहणं यावच्चाक्षुपदर्शनयोग्यं तावत्पुण्यकालः ॥ मेघादि- प्रतिबंधेन चाक्षुषदर्शनासमवे शास्त्रादिना स्पर्शमोक्षकालो ज्ञात्वा स्नान- दानाद्याचरत् ।। रविवारे सूर्यग्रहणं चंद्रनारे चंद्रग्रहणं चूडामणिसंज्ञकंतदा दानादिकनानन्तफलम्।। अत्र गोभूहिरण्यधान्यादिदानं महाफलदम् ।। तपोविद्योभययुक्तं मुख्यं दानपात्रम् ।। सत्पात्रे दानात्पुण्यातिशयः ।।

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका सर्व गंगासमं तोयं सर्वे व्याससमा द्विजाः ।। सर्व भूमिसमं दानं ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ चद्रसूर्योपरागे च स्नात्वा पूर्वमुपोषितः ।। स्पर्शा- दिमोक्षपर्यन्तं जपेन्मंत्रं समाहितः ॥ ग्रहणे विधिः-स्पर्शकालात्पूर्वं स्नात्वा अग्रेत्यादि०-अमुकगोनः अमुकोई राहुग्रस्ते दिवाकरे (निशाकरे वा ) अमुकदेवताया अमुक- मंत्रसिद्धिकामो ग्रासादिमुक्तिपर्यन्तम् अमुकर्मनस्य जपरूपं पुरश्चरणं करिष्ये ।। आसनबंधनन्यासादिकं च स्पर्शात्पूर्वमेव विधाय स्पर्शा- दिमोक्षपर्यन्त मूलमंत्रजपं कुर्यात् ॥ पुरश्चरणमकुर्वद्भिरपि गुरूपदिष्टः स्वस्वेष्टदेवतामन्त्रजपः कार्यः॥ ग्रहणकाले शयने कृते रोगोद्भवः ।। मूत्र दारिद्यम् । पुरीपे कृमिः ।। मैधुने ग्रामसूकरजन्ममाप्तिा अभ्यंगे कुष्ठी।। भोजनकृते तु नरके वासः ॥ पूर्व पकानं ग्रहणोत्तरं त्याज्यम् ॥ एव ग्रहणकालस्थित जलपाने पादकृच्छाभिधानात् जलमपि त्याज्यम् ।। काजिक सक्र घृततैलपाचितमन्नं क्षीरं च पूर्वसिद्धं ग्रहणोचरं ग्राह्यम् ।। घृते संघिते गोरसेपु ग्रहणकाले कुशान्तरायं कुर्यात् ॥ अय ग्रहणवेधाविचारः ।। सूर्यग्रहे ग्रहणप्रहरादर्वाक् यामचतुष्टयम् वैधः॥ चंद्रग्रहे तु प्रहरत्रयम् ॥ वालटदातुराविपये तु सार्द्धमहरात्पको मुहूर्तत्रयात्मको वा वेधः ।। शक्तस्य वेधकाले भोजने निदिनमुपापणं प्रायश्चित्तम् ॥ जन्मराशेः सकाशात् फलम् ॥ त्रिपदशायोपगतं नराणां शुभमदं स्याद् ग्रहणं रवीन्दोः ॥ द्विसप्तनंदेषु च मध्यमं स्यात् शेषेष्वनिष्ट मुनयो वदन्ति ।। पक्षान्तरे ।। ग्रासात्तृवीयोटमगश्चतुर्थस्त- याऽऽयसंस्थः शुभदः स्वराशी ॥ ग्रासादविः पंचनवर्तुमध्यस्ततो- धमोऽन्यो विबुधैः प्रदिष्टः॥ इति फलम् ॥ यस्य जन्मराशौ जन्मनक्षत्र वा प्रहणं तस्य विशेषतोऽनिष्टपदम् । तेन गर्गायुक्ता शान्तिः कार्या।

·૪૮૬ गंगापूजनम् अथवा बिम्बदानं कार्यम् । यथा-चन्द्रग्रहे रजतमयं विम्ब सुवर्णमयं नागविम्ब च कृत्वा सूर्यग्रहे सौवर्ण सूर्यबिम्बं च कृत्वा घृतपूर्णे तान- पाने कांस्यपात्रे वा निधाय तिलवस्त्रदक्षिणासाहित्यं संपाद्य अद्ये० मम जन्मराशिजन्मनक्षत्रास्थितामुकग्रहसूचितसानिष्टप्रशांतिपूर्वकमेकादश- स्थानस्थितग्रहसूचितशुभफलावाप्तये ग्रहणनिमित्तं विम्बदानमहं करि- प्य।।इति संकल्प्य सूर्यचन्द्रं राहुं वा ध्यात्वा नमस्कृत्य। तमोमयमहाकाय सोमसूर्यविमर्दन ॥ हेमतारमदानेन मम शांतिपदो भव ॥ विधुन्तुद नमस्तुभ्यं सिंहिकानन्दनाच्युत ॥ दानेनानेन नागस्य रक्ष मां वेध- जादयात् ॥ इति मन्त्रमुच्चार्य इदं सौवर्णं राहुविम्ब नागं सौवर्ण रविधिम्बं राजतं चन्द्रषिम्यं च घृतपूर्ण(तान)कांस्यपात्रनिहित यथाशक्ति तिलवस्त्रदक्षिणासहितं ग्रहणसूचितारिष्टविनाशार्थं शुभफल- प्राप्त्यर्थं च तुभ्यमह संमददे । इति पूजितब्राह्मणाय दद्यात् ॥ एवं चतुर्थाद्यनिष्टस्थानेष्वपि दानं देयम् ॥ खंडग्रहणे तु चतुर्दश्यादि दिनत्रयं वय॑म् ॥ प्रस्तास्ते पूंच दिनत्रयं वय॑म् ॥ ग्रस्तोदये परं दिनत्रयं वय॑म् ॥ पूर्वसंकल्पितस्य द्रव्यस्य ग्रहणोत्तरं दाने तद् द्विगुणं देयं भवति ॥ इति ग्रहणनिर्णयः॥ ॥ अथ गंगापूजनम् ॥ कृतनित्यक्रियः सपत्नीको यजमानः श्रीपर्णादिदारुनिर्मितपी- ठोपरि उपविश्य ॥ आचम्य प्राणानायम्य ॥ शान्तिपाठपाठनपूर्वक देवगुरुवाह्मणान्नमस्कृत्य सुमुखश्चेत्यादि पठित्वा ॥ जळमादाय ।। अधेत्यादि० तिथौ ममात्मनः कायिफायखिलपापनिरासायं तथा च करिष्यमाणगंगापूजनकर्मण्याधिकारायं त्रीन् संख्याकान् प्राजापत्यान ३१ ·व्रतोधापनचंद्रिका प्रतिगोव्यक्तिपादकन्छुपरिमितद्रव्येण रजतप्रत्याम्नायद्वारा वा व्यावहा- रिकद्रव्येणाहमाचरिष्ये ॥ तेन करिष्यमाणकर्मण्यधिकारसिद्धिरस्तु ॥ पुनर्जलमादाय ॥ अयेत्यादि. तिथौ अस्मिन्पुण्याई हीतत्सत्परमेश्वर- प्रीत्यथ ममात्मनः पुराणोक्तफलमाप्त्यर्थ कायिकाधखिलपापशमन- पूर्वकं पितृमातृतश्च दशपूर्वान दशापरान् आत्मना सह एकविंशतिपुरुषा- नुदतुं चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थं च [श्रीवेणीमाधवीर्यराजश्रीगया- क्षेत्रस्थ-दाधर-श्रीविष्णुपदादिश्रीविरजाक्षेत्रस्थ-श्रीरत्नाकरस्नानादि- पूर्वकश्रीजगदीशपूजनकाशीक्षेत्रस्यश्रीपरमेश्वरमाणिकर्णिकादिसंभाविता- बनेकतीर्थ-अयोध्यादि-चित्रकूटस्थ-श्रीरामचंद्रक्षेत्रकृतमदक्षिणादेव- पूजनपूर्वकमार्गान्तर्गतश्रीमधुपूर्वाद्यखिलभूमिपर्यटनश्रीगोवर्धनश्रीयमु- नान्तर्गतश्रीराधाकृष्णरुंदावननिवासपूर्वकश्रीमहाकाल-ओंकार-अमले. वरवृद्धगोदा-त्र्यंबकेश्वर-रामक्षेत्रादि] तीर्थदेवताप्रीत्यर्थ सकुटुंबपरि- वारसहितः अस्माभिः कृताया महायात्रायाः संपूर्णफलावाप्त्ययं गृहीत- गंगादीनां यथामिलितोपचारैव्यैः गंगापूजनास्य कर्म करिष्ये। तदंग- भूतं दिनक्षणं कलशारापनं गणपति पूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृका- पूजनं वसोद्धारामायुष्यमन्त्रजप नांदीश्राद्धं ब्राह्मणवरणंच करिष्ये इति संकल्प्य दिनक्षणादि ब्राह्मणवरणान्तं (६-४५) कर्म कुर्यात् ।। ततः पीठोपरि श्वेतवस्त्रं प्रसार्य तदुपरि श्वेताततैरष्टदलं विरच्य ।। तदुपरिगंगा- जलकलशं संस्थाप्य हस्ते पुष्पं गृहीत्वा ध्यायेत् ।। विश्वेशं माधवं ईंडिं दंडपाणि च भैरवम् ॥ वैदे काशी गुहां गंगा भवानीमाणिकर्णिकाम्॥१॥ सितमकरनिपण्णां शुभवस्त्रां निनेनों करघृतकलशां तो सोत्पला- १ केवल स्त्रीपक्षे मातृकापूजन नांदीधाद न कर अने पंचवाक्य .. पुण्याहवाचन क ·गंगापूजनम् ४८३ मत्यभीष्टाम् ॥ विधिहरिहररूपा सेन्दुकोटीरजुष्टां कलितसितदुकूळा जाह्नवीं त्वां नमामि ।। २ नमामि गंगे तव पादपंकजं सुरासुरैर्वदित- दिव्यरूपम् ॥ भुक्तिं च मुक्तिं च ददासि नित्यं भावानुसारेण सदा नराणाम् ॥ ३ ॥ त्रिपथगामिन्यै गंगायै नमः ध्यायामि ॥ इति ॥१॥ ॥ अथ गंगादितीर्थानामावाहनम् ॥ तत्रादौ गंगाजलकलशं समीपे संस्थाप्य तत्र तीर्थान्यो- वाहयेत् ॥ एसोहि गंगे दुरितीघनाशिनि झपाधिरूढे उदकुंभहस्ते ।। १. काशी कुशस्थली मायाऽवन्त्ययोध्या मधोःपुरी ॥ शालीयामंच गोकर्ण नर्मदाचसरस्वती ॥१॥झपारूढा सरोजाक्षी पद्महस्ता शशिप्रभा। आगच्छन्तु सरिज्जेष्ठा गंगा पापप्रणाशिनी ॥२॥ नीलोत्पलदलश्यामप- महस्तांबुजेक्षणा॥आयान्तु यमुना देवी कूर्मयानस्थिता सदा ॥॥ प्राची सरस्वती पुण्या पयोष्णी गौतमी तथा ॥ उर्मिला चन्द्रभागा च सरयू- गैडकी तथा ॥ ४ ॥ जंबुका च शतद्रुश्च कलिका सुप्रभा तथा ॥ वितस्ती च विपाशा च शर्मदा च पुनः पुनः ॥ ५॥ गोदावरी महावर्ता शर्करा- वर्तमार्जुनी ॥ कावेरी कौशिकी चैव तृतीया च महानदी ॥ ६ ॥ विटंका प्रतिकूला च सोमनंदा च विधुता ॥ करतोया क्षेत्रवती देविका वेणुका च या ॥७॥ आत्रेयगंगा वैतरणी काश्मिराल्हादिनी तथा ॥ प्लावनी च शमनासा कल्मापा संशिनी तथा ॥८॥ वशिष्टा च ह्यपान्या च सिंधुवत्यारुणी तथा।। ताम्रा चैव त्रिसंध्या च तथा मंदाकिनी परा ॥९॥ तैलिका हि च पारा च दुंदुमा नकुली तथा ! नीलगंधा च पोधा च पूर्ण- चंद्रा शशिप्रभा ॥ १०॥ अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा ।। आषादि दुढिभारत्नं भारभूत चलाकुलम् ॥११॥ हरिश्चंद्र परं गुह्यम- भ्यमंकेश्वर तथा ॥ श्रीपर्वतं समाख्यातं ज्वालेश्वरमतःपरम् ॥ १२ ॥ आनातकेश्वरं चैव महाकालेश्वरं तथा ।। केदारमुत्तमं गुह्यं महा- भैरवमेव च ॥१३॥ कुरुक्षेत्रं गया चैव गुह्यक नसलं तथा। विमलं चंद्रहासं च माहेन्द्र भीममष्टमम् ॥ १४ ॥ वस्ताद रुद्रकोटिं च ·४८४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका श्रीविष्णुपादावुजसंभवे त्वं पूजां गृहीतुं शुभदे नमस्ते ॥ श्रीत्रिपथगा- मिन्य गंगाय० आवाहनं समः ॥२॥ सिंहांकितस्वर्णपीठं नानारत्नो- पशोभितम् ।। अनेकशक्तिसंयुक्तमासनं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीत्रिपथगा. गं० आसनं स०॥३॥ पाद्यम् ।। पाटलोशीरकपूरसुरभिस्वादु शीतलम्॥ तोयमेतत् सुखस्पर्श पायार्थ प्रतिगृह्यताम्॥श्रीत्रिपय० गं० पायं० स०॥ ॥४॥अर्घ्यम् ॥ अध्यं गृहाण देवेशि गंधपुष्पाक्षतैः सह ।। पुण्यदं शंख- तोयाक्तं मया तुभ्यं निवेदितम् ॥ श्रीत्रिपय० गं० अर्घ्य स०॥५॥ आच- मनम् ॥ गंगादिसर्वतीर्थेभ्यो मया मार्थनया हृतम् ॥ तोयमाचमनीयार्थ देवेशिप्रतिगृह्यताम् ।। श्रीत्रिपय०० आच०स०॥६॥ स्नानं० गंगा च गोदा सरयूश्च सिंधुः सरस्वती सूर्यसुता च रेवा॥ कालिंदिका स्नान- विधौ समस्ता आयान्तु पुण्याः सरिता प्रवाहाः ।। गंगा च यमुना चैव नर्मदा च सरस्वती ॥ तापी पयोष्णी ताभ्यश्च जलं स्नानार्थमाहतम् ।। ॥२॥ श्रीत्रिपथ गं० स्नानं सा[पंचामृतस्नानम् ॥ कामधेनु । पयः स्ना० स०॥१॥ पयसस्तु० दधिस्ना० स० ॥२॥ नवनी- तस०। घृतस्ना० स०॥३॥ तरुपुष्प० । मधुस्ना० स०॥४॥ इक्षुसार० । शर्करास्ना० स० ॥५॥] पयोदघि घृतं चैव मधुशर्करया- न्वितम् ॥ पंचामृतेन देवशि स्वीकुरु स्नानमुत्तमम् ।। श्रीत्रिपथ० गं० पंचामृतस्ना० स०॥८॥ मधुपर्फरना। दधिक्षीरं घृतं चैव मधुखण्डविनि- अविमुक्त महालयम् ॥ गोकर्ण भद्रकणे च माहेशं स्थानमुत्तमम् ॥ १५॥ छागलाद्रं द्विरंडं च कोटं मंडलेश्वरम् ॥ कालंजरवनं चैव देवदारुवनं तथा ॥ १६ ॥ शकुकर्ण तथैरेह स्थलेश्वरमतः परम् ॥ पता नद्यश्च तीर्थानि गुह्यक्षेत्राणि सर्पश.॥ वीर्थान्येतानि कुंमेऽस्मिन् विशन्तु ब्रह्मशासनात् ॥ १७॥ इति ।

·गंगापूजनम् मितम् ॥ तृप्त्यर्थं तब देवेशि मधुपर्क ददाम्यहम् ॥ श्रीत्रिपथ० गं० मधुप० स्ना० स०॥९॥ अभ्यंगस्नानम् || अभ्यंगार्थं च हे गंगे तैलं पुष्पादिसंभवम् ।। सुगंधद्रव्यसमिश्नं संगृहाण महेश्वरि॥श्रीत्रिपथगं. अभ्यंगस्ना०स०॥१०॥उद्व०स्ना०-अंगोद्वर्तनकं देवि कस्तूर्यादिविमि- श्रितम् ॥लेपनायं गृहाणेदं हरिद्राकुंकुमैर्युतम् ।।श्रीत्रिपथ गंगायै० अंगो- द्वर्तनस्नानं समा१शततः पंचोपचारैः संपूज्य ।उत्तरे निर्माल्य विसृज्य पुनः संपूज्य "महिम्नः पारं ते." (पृ.३९२) इति स्तोत्रेण एकादशार- क्या महाभिषेक कुर्यात् ।। शुद्धोदकस्नानम् ॥ सर्वतीर्यात्समुद्धत्य गंध- तोयं कुशोदकम् ।। स्नानार्थ ते मया दत्तं गृहाण परमेश्वरि ॥ श्रीत्रिपथ. गं० शुद्धो० स्ना०स० ॥१२॥ वस्त्रे ।।क्ष्मतंतुमयं वस्त्र कार्यासेन विनि- मितम्॥मयोपपादितं तुभ्यं चासोयुग्मं प्रगृह्यताम्।।श्रीत्रिपथगं०वस्त्रयु. स०१३आभरणानि।।अनेकरत्नखचितं सर्वाभरणभूषितम्।यहाण भूपणं देवि इष्टसिद्धिं च देहि मे।।श्रीत्रिपथगं० आभ०स०॥गंधः-गोरोचनं चंदनेदेवदारुकर्पूरकृष्णागरुनागराक्तःकस्तूरिकाकेसरमिश्रगंधो ययो- चितं देवि मयाऽर्पितस्ते ॥ श्रीत्रिपय० गं० गन्धं स० ॥१४॥ अक्षताः ।। अक्षताश्च० श्रीत्रिपथ गं० अक्षतान् स०॥१५॥ पुष्पाणि । करवीरैर्जा- तीकुसुमैश्चपर्वकुलैः शुभैः ॥ शतपत्रैश्च कल्हारैरर्चयेत्परमेश्वरीम् ।। श्रीत्रिपथ० गं० पुष्पाणि स०॥ १६ ।। "अथांगपूना" चन्द्रिकायैः पादौ पूजयामि ॥ चन्द्रकान्तायै. जंघे पूजः ॥ चंचलायै• कटी पूज० ॥ चलद्युत्यै० नाभिं पूज०॥ चिन्मयाय० हृदयं पूज० ॥ चित्तिरूपिण्यै० स्तनों पूज० ॥ चंद्रायुत- शताननायै० मुजौ पूज०॥ कमलपाण्यै० हस्तौ पूज० ॥ कंधुग्री- वायै० कंठं पूज० ॥ भवान्यै० मुखं पूजा चांपेयलोचनायै नेत्रे ·૪૮૬ व्रतोद्यापनवन्द्रिका पून० ॥ चावंगिन्य० कर्णौ पूज०॥ चारुगामिन्यै० नासिका पूज० ॥ आर्यायिन्यै० ललाट पूजः॥ चारिसनिलयायै शिरः पूज।। गंगाय० सांग पूजयामि ।। अयावरणपूजा (पूर्वादिदिक्षु)नंदिन्यै नलिन्यै० सिताये। मालत्यै० मळापईध्यैः । विष्णुपादाब्जसंभूत्यैः । गंगाय० । त्रिप- थगामिन्यैः भागीरथ्यै० भगवत्यै। जाहव्यैः त्रिदशेश्वर्या हस्ते पुष्पांजलिं गृहीत्वा। अभीष्टसिद्धिं मे देहिनाअनेन पूज०आदेमीयः॥ यथावकाशेन गंगासहस्रनामभिः बिल्वदलार्पणं कुर्यात् ॥ ततः श्वेतचूर्णाश्रीत्रिप० गं० सौ० स०॥१७॥ वनस्पतिलाश्रीत्रिपथगं० धूपमा०॥१८॥ साज्यं च० श्रीत्रिपय० गंदीपं द० ॥१९॥ शर्करा श्रीत्रिप० गं० नैवै० निवे०॥ प्राणा० स्वाहा इत्यादिकं कुर्यात् ।।२०।। पूगीफलं० श्रीत्रिप० गं० पू०ता०स०॥२१॥हिरण्यगर्भः। श्रीत्रिप० ० हिरण्यद० स० ॥२२॥ ततो महानीराजनं कुर्यात् ।। निराजनदीपं मज्वाल्य संपूजयेत् ॥ जयदेवि जयदेवि जयमोहिनिरूपे (२) मामिह जननि समुद्धर (२) पतितं भवकूपे ॥ जय० ध्रुव ॥ प्रवरातीरनिवासिनि निगम- प्रतिपाद्ये (२) पारावारविहारिणि (२)नारायणि हुये। मपंचसारे जग- दाधारे श्रीविधे (२)मपन्नपाल्ननिरते (२) मुनिदाराध्ये ॥ जयदेवि० ॥१॥दिव्यसुधाफरवदने कुंदोज्वळरदने (२) पदनखनिर्जितमदने (२)मधुकैटभकदन। विकसितपंकजनयने पन्नगपतिशयने(२)खगपति- वहने गहने (२) संकटवनदहने । जय देवि० ॥२॥ मंजीरांफितचरणे मणिमुक्ताभरणे (२) कञ्चुकिवस्त्राभरणे (२) वाम्बुजघरणे ॥शका- - मयभयहरणे भूसुरसुखकरणे (२) करुणां कुरु मे शरणे (२) ·. रविवारव्रतम् गजनकोद्धरणे।। जय देवि०॥३॥ छित्वा राहुग्रीवा पासि त्वं विषुधान् (२) ददासि मृत्यु ह्यरये (२) देवेभ्यस्तु सुधाम् ॥ विहरसि दानवक्रुत् समरे संसिद्धा (२) मध्वमुनीश्वरवरदे (२)पालय संसिद्धाम्।।जयदेवि ॥४॥ कर्पूरगौरं० ॥ कर्पूरपूरैण० ॥ त्रिपथगामिन्यै गगाय० नीराजनं सम०॥२३॥ पुष्पांजलिः । पुष्पांजलिमिमा देवि नानापुष्पमनोहराम्।। प्रसीदानेन देवेशि तुष्टा भव महेश्वरि ॥ श्रीत्रिप० गं० मन्त्रपु० स०॥ ॥२४॥ विशेपार्घः।। गांगं वारि मनोहारि मुरारिचरणच्युतम् ।। त्रिपुरा- रिशिरश्चारिपापहारि पुनातु माम् ॥ इदं फलं० श्रीत्रिप०गं विशे०स०॥ ॥ २५॥ नमस्कारः ॥ नमामि गंगे तब पादपंकजं सुरासुरैवदित- दिव्यरूपम् ॥ भुक्तिं च मुक्तिं च ददासि नित्यं भावानुसारेण सदा नराणाम्॥२६॥स्तुतिपाठमा पापापहारि दुरितारि तरंगधारि शैलपचारि गिरिराजगुहाविदारि ।। झंकारकारि हरिपादरजोपहारि गांगं पुनातु सततं शुभकारि वारि ॥ श्रीत्रिप०गं० स्तुतिपाठं स०॥२७॥आवाहन न जानामि०॥ भावहीनं भक्तिहीनं०॥ इति संप्रार्थ्य तिलपात्रादि- दानानि दत्वा आचार्यादिब्राह्मणान् संपूज्य तेभ्यो दक्षिणां दत्वा तेभ्यः माशिपो गृहीत्वा ब्राह्मणभोजनादि संकल्प्य तान् भोजयित्वा स्वयं वजीत ।। इति ॥ ॥ इति गंगापूजनम् ॥ ॥ अथ रविवारव्रतम् ॥ आचम्य प्राणानायम्य । हस्ते जलमादाय-मम समस्तरोगनिरासा- थमायुरारोग्यवृद्धयादिसकलकामनासिद्धयर्थं श्रीसूर्यनारायणप्रीत्यर्थ १ रविवारेऽनुप्ठेयमिदं मतं मदनरत्ने सौरघमें लिखितम् ।। अस्मिन् व्रते प्रतिमासे सूर्यपूजने विशेषोऽयं ज्ञेयः ॥ मार्गशीर्षे

·नतोद्यापनचन्द्रिका
श्रीसूर्यव्रतं करिष्ये ॥ तदङ्गत्वेन दिग्रक्षणं कलशार्चन दीपपूजनं
गणपतिपूजनं (स्मरणं वा) सूर्यपूजनं च करिष्ये ॥ इति संकलय विश्वा-
धारासि इति कलशं संस्थाय वत्र ताम्रपात्रे रक्तचंदनेनाप्टदलं कृत्वा तत्र
अग्न्युत्तारणपूर्वकं सूर्यमूर्ति संस्थाप्य पूजयेत् ॥ ययाध्यानम्- तेजोरूपं
यजेन्मित्रं नारिकेलार्यमुत्तमम् I नैवेद्ये तंडुला देयाः साज्याश्च गुस-
युताः॥१॥ पत्रत्रयं तुलस्यास्तु प्राय तिष्ठेजितेन्द्रियः॥ दद्याद्विमाय
भोज्यं तु दक्षिणासहित नृप ।।शापौषे विष्णुं समभ्यर्च्य नैवेद्य कसरं तथा
चीजपूरेण चैवार्य धृतं प्राश्यं पलनयम् ॥ ३ ॥ दद्याद् घृतं तु विप्राय
भोजनेन समन्वितम्।। माधेवरुणनामानं संपूज्यसतिलं गुडम्॥॥ भोजन
दक्षिणां दद्यान्नैवेधं कदलीफलम् ॥ अध्ये तेनैव दत्त्वा तु माझ्यामुष्टिवयंति-
लाः॥५॥फाल्गुने सूर्यमभ्यर्च्य नैवेद्य सघृतं दधि॥अध्यजंगरसहितं दधि
प्राश्यं पलत्रयम् ॥शा दधितंडुलदानं च भोजने समुदाहतम्।।चैत्रे मार्नु च
संपूज्य नैवेये घृतपूरिकामा दाडिमीफलमये च प्राश्यं दुग्धपलनयम्।।
विप्राय मोजनं दद्याद् मिष्टान्न तु सदक्षिणम् ॥ वैशासे तपनः प्रोको
मापान सघृतं स्मृतम् ॥ भये दद्यात द्राक्षाभिः प्राशने गोमयं स्मृतम्
॥९॥ कुर्यान्मापानदानं च सघृतं वै सदक्षिणम् ।। इन्हें ज्येष्ठे यजेद्राजन्
नैवेद्ये तु करम्भकम्॥ १० ॥ अध्यं च सहकारेण प्राइयं जलांजलित्रयम् ॥
ध्योदनसमायुक्त भोजनं ब्राह्मणस्य वै॥१शा आपाढे रविमभ्यय॑ जाती
चिपिटकं तथा ।। विप्राय भोजन दद्यात् प्राशयेन्मरिचत्रयम् ॥१२॥ गम-
स्ति धावणेऽभ्यर्च्य नैवेधे सतपूरिकाः ॥ अर्घ्यदाने चहि प्रोक्तंत्रपुतीफल-
मेव च ॥ १३ ॥ मुष्टिवयं च सक्तूनां प्राशनेसमुदाहृतम् ॥ विप्राय भोजनं
दद्यात् दक्षिणासहितं नृप ॥१४॥ यमो माद्रपदे पूज्या कूष्मांडं साज्यमो.
दनम् ॥ गोमूत्र प्राशने युक्तं ब्राह्मणान्मोजयेत्तथा॥१५॥ हिरण्यरेता
आश्विने च नैवेद्ये शर्करा स्मृता । दाडिमेनार्घ्यदानं तु प्राइयं खंडपलत्रय-
म्॥१६॥ विप्राय परया भत्या भोजनं शालिशर्कराः॥दिवाकर का-
तिके च रम्माया फलमेवच ॥१७॥ पायसं चैव नैवेद्ये पायसं प्राशने स्मृ.
तम् ।। पायसभोजयेद्विमान् दद्यानांवलदक्षिणे । एवं व्रतं समाप्यतत्त-
त उद्यापनं चरेत् ॥ १८॥

·रविवारव्रतम् सहस्रांशुं सप्ताश्वरथर्ग वरम् ।। द्विभुजं वरदं पद्मलांछनं सर्वकामदम् । भगवते श्रीसूर्यनारायणाय नमः ध्यायामि ॥१॥ आवाहनम्-आगच्छ भगवन् सूर्यमंडले च स्थिरो भव ॥ यावत्पूजा समाप्येत तावत्वं सन्निधौ भव ॥ भगवते श्रीसूर्यनारायणाय नमः आवाहयामि ॥२॥ आसनम्- हेमासन महादिव्यं नानारत्नविभूपितम् ।। दत्वं मे गृह्या देव दिवा- कर नमोऽस्तु ते॥भगवते सूर्यना० नमः आसन सम०॥ ३ ॥ पायम्- गंगाजलं समानीतं परम पावनं महत् ।। पाद्यं गृहाण देवेश धामरूप नमोऽस्तु ते ॥ ४॥ अर्घ्यम्- भोभो सूर्य महाभूत ब्रह्मविष्णुस्वरू- पिणे ।। अयमंजलिना दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥ ५॥ आचमनीयम्- गंगादितीर्थनं तोयं जातीपुष्पैश्व वासितम् ॥ ताम्रपाने स्थितं दिव्यं गृहाणाचमनीयकम् ॥ ६ ॥ मलापकर्पस्नानम्-जाह्नवीजलमत्यन्तं पवित्रकरणं परम् ।। स्नानाथं च मयाऽऽनीतं स्नानं कुरु जगत्पते ॥७॥ पंचामृतस्नानम्-पयोदधिधृतेश्चैव शर्करामधुसंयतः ॥ कृतं मया च स्नपनं प्रीयता परमेश्वरः ॥ ८ ॥ ततः पंचोपचारैः संपूज्य उत्तरे निर्माल्यं विसृज्य पुनः गंधाक्षतैः संपूज्य आदित्यहृदयेन वा सूर्यस्तो- त्रेणामिपिच्य शुद्धोदकस्नानं कारयेत् ॥ स्नानम्- गंगा गोदावरी चैव यमुनाच सरस्वती ॥ नर्मदा सिंधुः कावेरी ताभ्यः स्नानार्थमाहृतम्।।९।। वस्त्रस्- रक्तपटयुगं देव सूक्ष्मतंतुविनिर्मितम् ।। शुद्धं चैव मया दत्तं गृहाण कमलाकर ॥१०॥ उपवीतम्- नमः कमलहस्ताय विश्व- रूपाय ते नमः ॥ उपवीतं मया दत्तं तद् गृहाण दिवाकर ॥११॥ गंधः- कुंकुमागरुकस्तुरीसुगंधेश्चंदनादिभिः ॥ रक्तचंदनयुक्त तु गंध गृह प्रभाकर ॥ १२ ॥ अक्षताः- रक्तचंदनसंमिश्रा अक्षताश्च "भगवते श्रीसूर्यनारायणाय नमः ।।" इति प्रत्युपचारं यकन्यम् ।।

·व्रतोद्याएनचन्द्रिका सुशोभनाः ॥ मया दत्ता गृहाण वं वरदो भव भास्कर ॥ १३ ॥ पुष्पाणि- जपाकदम्बकुसुमरतोत्पलयुतानि च। पुष्पाणि देव गृह्यन्ता सर्वकामप्रदो भव ॥ १४ ॥ ततो रक्ताक्षतैः अङ्गपूजां कुर्यात् ।। मित्राय नमः पादौ पूजयामि ।। रवये न पू० ॥ सूर्याय० जानुनी पूगा खगाय ऊरू पू० ॥ पूष्णे गुह्यं पू० ॥ हिरण्यगर्भाय कटी पू० ॥ मरीचये० नाभिं पू०॥ आदित्याय० जठरं पू० ॥ सवित्रे० हृदयं पू० ॥ अर्काय० स्तनौ पूछ । भास्कराय० कंठं पू० ॥ अर्यम्गे० स्कन्धौ पू०॥ प्रभाकरायः इस्तौ पू०॥ अहस्कराय० मुर्ख पू०॥ अध्नाय० नासिका पू०॥ जगदेकचक्षुपे० नेत्रे पू० ॥ सवित्रे. कणों पू०॥त्रिगुणात्मधारिणे ललाट पू०॥ विरिचिनारायणशंकरा- स्मने शिरः पू० ॥ तिमिरनाशिन० सर्वाङ्गं पूजयामि ॥ धूपः-दशाङ्गने गुग्गुलोद्भूतः कालागरुसमन्वितः॥ आग्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। १५ ॥ दीप:-कार्पासवर्तिसंयुक्त गोघृतेन समन्वितम् ॥ दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यविमिरापह ॥१६॥ नैवेद्यम्-पायसं घृतसंयुक्तं नानापक्वान्नसंयुतम् ॥ नैवेद्यं च मया दत्तं शांतिं कुरु जगत्पते ॥ १७ ॥ प्राणाय स्वाहा । अपानायक इत्यादि॥मध्येपानीयं समर्पयामि ॥ उत्तरापोशानम्-कर्पूरवासितं तोयं मंदाकिन्याः समाहृतम् ।। आचम्यतां जगन्नाथ मया दत्तं हि भक्तित:१८ करोद्वर्तनम्-मलयाचलसंभूतं कर्पूरेण समन्वितम् ॥ करोद्वर्तनकं चारु गृह्यता जगतः पते ॥ १९ ॥ तांबूलम्-एलालवंगकरखदिरैश्च सपू. गः ॥ नागवल्लीदलैर्युक्तं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ २० ॥ दक्षिणा- दक्षिणां काञ्चनी देव स्थापितां च तवाग्रतः॥ गृहाण सुमुखो भूत्वा प्रभाकर नमोऽस्तु ते ॥२१॥ नीराजनम्-पञ्चवर्तिसमायुक्तं सर्वमंग- ·रविवारव्रतम् लदायकम् ॥ नीराजनं गृहाणेदं सर्वसौख्यकरो भव ॥ कर्पूरगौरं ॥ कर्पूरपूरेण ० ॥ २२॥ प्रदक्षिणा-यानि कानि च पापानि जन्मान्तर- कृतानि च ॥ विलयं यान्ति तानीह प्रदक्षिण पदे पदे ॥ २३ ॥ विशेपार्घः-इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव ॥ तेन मे सफलावा- तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ २४ ।। नमस्कार:-नमः पंकजहस्ताय नमः पंकजमालिने । नमः पंकजनेनाय भास्कराय नमो नमः ॥ २५ ॥ मार्थना-उदयगिरिमुपेतं० विश्ववन्द्यम् ॥ यस्योदये स्याज्जगतः प्रबोधो यः कर्मसाक्षी भुवनस्य गोप्ता । कुष्ठादिकव्याधिविनाशको यः स भा- स्करो मे दुरितं विहन्यात् ॥ २६ ॥ हस्ते जलमादाय-अनेन पूजनेन भगवान सूर्यनारायणः प्रीयताम् न मम ॥ ततो ब्राह्मणाय वायनं दद्यात् ।। तत्र मंत्र:-तंडुलैः पूरित पात्रं हिरण्येन समन्वितम् ॥ रक्त- वस्त्रयुगं चैव भूसुर त्वं गृहाण मे ॥ (ब्राह्मणाय निवेदयेत् ) ॥ इति ब्राह्मणाय दत्वा-अनेन वायनदानेन भगवान् सविता मूर्यनारायणः प्रीयताम् ॥ इति रविवारयतपूजाविधिः॥ ॥ रविवारव्रतोद्यापनविधिः ॥ प्रातः समुत्थाय दन्तधावनादिकं कृत्वा नद्यादौ विमले जले स्नात्वा देवपितन संतl गृहमागत्य शुचौ देशे उपलिप्य रक्ताक्षतैः सकर्णिकं द्वादशारं पद्मं विलिखेत् । (वा सर्वतोभद्रमंडलं विरच्य ) तत्र कलशं संस्थाप्य तस्योपरि तंडुलपूरितं पानं निधाय तत्र क्षौम वस्त्रं मसार्य तत्र रौप्यमये रथे सुवर्णनिर्मित संज्ञासहितसूर्य पूजयेत् ॥ तत्र प्राक् शुभासने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य । या श्रीस्वयं० इति भद्रमुक्तं सुमुखश्चति पठित्वा जलमादाय-अत्राय०तियो ·४९२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका ममात्मनः सर्वव्याधिविनाशायं आयुरारोग्यैश्वर्यादिमाप्त्यर्थं श्रीसूर्य- नारायणप्रीत्ययं मया कृतस्य श्रीसूर्यनारायणवतस्योद्यापनाख्यं कर्माहं करिष्ये । तदङ्गत्वेन दिग्रक्षणं कलशार्चनं दीपपूजनं गणपति- पूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजन वसो रामायुप्यमन्त्रजप नान्दीश्राद्धमाचार्यादिवरणं च करिष्ये इति संकल्प्य दिग्रक्षणादि आचा- र्यवरणान्तं कर्म (६-४५) कुर्यात। ततः रक्ते द्वादशारेपी (वा सर्वतो- भदमंडलोपरि सर्वतोभद्रमंडलब्रह्मादिदेवानाबाह्य संपूज्य (९६-१०७) तत्र ) कलशं संस्थाप्य रक्तक्षौमवत्रेणाच्छाद्य चंदनेन तंडुलैर्वा द्वादशपत्रं पद्ममालिख्य तत्र पत्रेषु, मित्राय नमः मित्रम् आवा०स्थापया० इति ।। मित्रं विष्णुं वरुणं सूर्य भानु तपनं इन्द्रं रवि गभस्ति शमनं हिरण्यरेतसं दिनकृत मंडूकादिपीठदेवताथाबाह्य संपूज्य मध्ये संज्ञा- सहितसूर्यस्य मूर्तेः अग्न्युत्तारपूर्वकमाणप्रतिष्ठांकृत्वा "संज्ञासहितसहस्र- फिरणाय नमः" इति मंत्रेण ययोपचारैः पूजनं कार्यम् ॥ ततः सहस्रकिरण सर्वव्याधिविनाशन | गृहाणाध्यं मया दचं संज्ञयासहितो हरे" इति मंत्रेण नारिकेलादिना अध्यं दत्वासंमार्य तेभ्यो ब्राह्मणे- भ्यो दक्षिणां दत्वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा कीर्तनादिना रात्रि निनयेत्।। ॥ अथ रविवारव्रतहोमविधिः ॥ ततो द्वितीयदिने प्रातनित्यकर्म समाप्य आचम्य प्राणानायम्य जलमादाय अघ द्वितीयदिने रविवारस्वतोद्यापनकर्मणः साङ्गतासि- धर्यम् आवाहितदेवतानां पूजनपूर्वकं सग्रहमखं विहितहोम करिष्ये । इति संकल्प्य दिग्रक्षणाद्यावादितदेवतानां पूननं विधाय स्यांडलं विरच्य पञ्चगव्यादि कृत्वा पंचभूसंस्कारपूर्वकम् अग्निस्थापनं तया च 'ग्रहाणां स्थापनं च पूजनं च (१४७-१५९) विधाय कुशकंडिका ·४९३ आशादित्यव्रतम् कृत्वा ग्रहहोमान्तं कर्म कुर्यात् ॥ ततः प्रधानहोमः ॥प्रधान संज्ञासहित. -सहस्रकिरणं " ही संज्ञासहितसहस्रकिरणाय नमः" इति मूलमंत्र- णाष्टोत्तरशतसंख्यया ( १०८ ) तिलपायसाज्यद्रव्यैर्जुहुयात् ॥ ( ततो मंडूकादिपीठदेवता ( पृष्ठ १६२) ब्रह्मादिदेववा (पृष्ठ १६४-१६५) मित्रादिदेवांश्चकैकाज्याहुतिं जुहुयात् ॥ न्यूनातिरि- क्तदोपपरिहारार्थ तिलद्रव्येन “ अनिवायुसूर्येभ्यो नमः" इति मनेण अष्टाविंशतिसंख्यया (२८) जुहुयात् ॥ तत उत्तरपूजनादि प्रणीता- 'विमोकान्तं (पृष्ठ १६८-१८८) कृत्वा ग्रहानग्निं च विसृज्य मंडल समीपमागत्य स्थापितदेवतानां यथाशक्तिपूजनं कृत्वा महानीराजनं कृत्वा मूर्तिसहितपीठदानादिकं संकल्पपूर्वकमाचार्याय दत्त्वा ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणादानपुरःसरम् आशिपो गृहीत्वा तान् भोजयित्वा स्वयं भुञ्जीत ॥ इति रविवारंव्रतोद्यापनविधिः ॥ ॥ अथ ओशादित्यव्रतम् ॥ आश्विनादिरविवारेषु आशादित्यव्रतं कार्यम् ॥ प्रातः स्नात्वा नित्यकर्म विधाय आचम्य प्राणानायम्य । अत्राय तिथी ममसमस्तरो- गनिरासार्थम् आयुर्वृद्ध यादिसकलकामनासिद्धयर्थं द्वादशवात्मकं चर्पा- त्मकं वा आशादित्यव्रतं करिष्ये । इति संकल्प्य तदङ्गत्वेन दिनक्षणादिकं ये। इति संकल्प्य दिग्रक्षणं कलशाराधनं दीपपूजनं गणपतिपूजनं स्मरणं वा विधाय ताम्रमयपीठे रजतमयरथे सौवर्ण सूर्य पूजयेत् तत्र पूर्ववत्सूर्यपूजन विधाने अयं विशेषाः ॥ १ इदं व्रत द्वादशवार्पिकं वार्षिक वा कार्यम् ।।

·४९४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका असमाप्ती उद्यापन कार्यम् । तत्र "यथाशा विमलाः सर्वा मूर्य- भास्करमानुभिः ॥ तथाशाः सफला महां कुरु नित्यं ममाध्यतः ॥ इति अर्थमंत्रः॥ उद्यापने गोमयलिप्तायां भूमी रक्तचंदनरेखाभिः कुंकु- मेन विशेषेण मंडलं चिलिख्य तत्र सकर्णिकम् द्वादशारं पद्म विलिरुय दलेषु सिंदूरं पूरयित्वा जपाकुसुमैः शोभनं कृत्वा तन्मध्ये प्रवााकुर- युतं शाळितंडुलसंपूर्ण शर्कराचन्दनयुक्तं कलशं संस्थाप्य तस्योपरि ताम्रपात्रं निधाय रक्तवस्त्रयुग्मवेष्टितं कृत्वा तत्र पद्महस्तं सौवर्णं सूर्य यथाविधि ध्यानादिना पूर्ववत् पूजयेत् ।। अङ्गपूजायां विशेषः ॥ सूर्याय नमः पादौ पूजयामि ॥ वरुणायक जडे प०॥ माधवाय० जानुनी पू०॥ धात्रै० अरू प० । हरये की पू०॥ भगाय० गुह्यं पू० ॥ सुवर्णरेतसे नमः नाभिं पू० ॥ अथणे. जठरं पू०॥ दिवाकराय० हृदयं पू०॥ तपनाय० कण्ठं पू०|| भानवे० स्कन्धौ पू०॥ हंसाय हस्ती पू०॥ मित्राय मुखं पू०॥ रवये नासिका पू० ॥ खगाय० नेत्रे पू० ॥ पूष्णे०कर्णी० पू० ॥ हिरण्यगर्भायः ललाट पू०॥ आदित्याय शिरः पू० ॥ भास्कराय० सर्वाङ्ग पू० ॥ एवं संपूज्य "नमो नमः पापविनाशनाय विश्वात्मने सप्ततुरंग- माय॥सामर्यजुर्धामनिधे विधातर्भवाब्धिपोताय नमः सवित्रे ।।" इति प्रार्य पूजनं समाप्य रात्रि कथाकीर्तनादिना निनयेत् ॥ द्वितीयदिने पूर्ववत् पूजनं होमादिकं च कृत्वा ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणाप्रदानादिकं विधायाचार्यपूजनं कृत्वा पीठादिक दवा तेम्य आशियो गृहीत्वा तान् संमोज्य सकुटुम्बः स्वयं मुञ्जीत ॥ ॥ इत्याशादित्यवतम् ॥ .

·सोमवारव्रतविधि ४९५ ॥ अथ सोमवारव्रतविधिः॥ स्कान्दे व्रतग्रहणविधिः ॥"श्रावणे चैत्रवैशाखे ज्येष्ठ वा मार्गशी- पके "॥ एतेषामन्यतमे मासि शुक्लपक्षेन्दुवारयुतायाम् अष्टम्यां व्रत ग्राह्यम् अथवा प्रथमसोमवारे च ।। यावज्जीवमष्टवर्षपर्यन्तं वा कार्यम् ।। पातर्नयादी स्नात्वा ॥ अयेत्यादि० अमुककामनया सोमवारव्रतं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य प्रदोपे पीठे देवं वक्ष्यमाणप्रकारेण पूजयेत् ॥ आचम्य प्राणानायम्य ॥ तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम।। भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञा दातुमर्हसि ॥ इति भैरवस्यानुज्ञा गृहीत्वा सुमुखश्चेत्यादि पठित्वा ॥ अयेत्यादि०मम सकुटुंबस्य क्षेमस्थैर्यविजयायु- रारोग्यैश्वर्याभिवृद्धये उमामहेश्वरप्रीत्यर्थं चतुर्दशवर्षपर्यन्तं ( यावजीवं वा) सोमवारप्रतं करिष्ये ।। तदङ्गत्वेनादौ दिनक्षणं कलशाराधनं गण- पतिपूजनं शंखघंटार्चनं पोडशोपचारैः उमामहेश्वरपूजनमहं करिष्ये । इति संकल्प्य दिनक्षणादि घंटाद्यर्चनान्तं कृत्वा महेश्वरपूजनं कुर्यात् ।। यथा। व्यायेन्नित्यं महेशं इति शंकरंध्यात्वा" ही सदाशिवाय नमः इति मंत्रेण यथाशक्या पोडशोपचार पूजनं कुर्यात् ।। इति व्रतविधिः। ॥ अथ सोमवारव्रतोद्यापनम् ॥ पूर्वन्मण्डपादिकं कृत्वा शुभासने उपविश्याचम्य ॥ अद्येत्यादि. अशेपपापक्षयपूर्वकं सत्पुत्रमाप्तिधनधान्यैश्वर्यादिवृद्धि द्वारा ऽमुककाम- नया आचरितस्य आचरिष्यमाणस्य सोमवारव्रतस्य साङ्गतासिद्धयर्थम् (एकरात्राधिवासपक्षाश्रयेण ) सोमवारव्रतोद्यापनं करिष्ये ॥ तदंगतया दिनक्षणं कलशार्चनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजन वसो रामायुष्यमन्त्रजपं नान्दीश्राद्धं आचार्यादिवरणं देवतास्थापनादि ·४९६ व्रतोद्यापनचंद्रिका च करिष्ये।। इति संकल्प्य दिप्रक्षणादि ब्राह्मणवरणान्तं कर्म (६-४५) पूर्वोक्तरीत्या कुर्यात् ॥ तत आचार्यः चतुरोपशोभित मंडपान्तः अष्टा- दशांगुलोत्सेषां वितस्तिद्वयविस्तृता समचतुरस्रां मृदा वेदिंविधाय तत्र शुक्लतंदुलैः पोडशारं कमलं विरच्य॥अथवा पंचरंगशोभितं सर्वतोभद्र- मंडलं लिंगतोभद्रमंडळं वा विरच्य । तस्मिन् मंडले ब्रह्माद्यावाहितदे- चान्नावाह्य संपूज्य (९९-१०७)। तदुपर्यक्षतपुंजेषु मध्ये एक श्वेत- वस्त्रयुग्मोपेतं कलशं परितश्च मंडले पोडशकलशानन्यांश्च विश्वाधारासी- त्यादिना पूर्णपात्रान्तान् संस्थाप्य ॥ मध्यकलशोपरि क्षौमवत्रं प्रसार्य चंदनेनाटदलंबिलिख्य मध्ये मंडूकादिदेवता आवाह्य गंधादिभिः संपूजयेत् (१०७) ॥ ततः कृताग्न्युत्चारणमाणप्रतिष्ठा सौवर्णमयों शिवगौरीपतिमा च पुरतो रजतनिर्मितां वृपभमतिमा संस्थाप्य आवा- हयेत् ॥ यथा-गंधर्वकिन्नरमहर्पिसुरेन्द्रमन्दः संसेव्यते च मनसा दृपभावरूढम् ।। आवाहयामि गिरिजासहितं प्रसन्नं श्रीचन्द्रशेखरमहं शिरसा नमामि ॥१॥ महारुद्र इहागच्छ इह तिष्ठ महारुदाय० महारु- द्रमावा० स्था०॥ गौरि इहा० गौर्यै० गौरीमावा० पुरतः) वृपभाय. उपममावा०॥ पुरतः पूर्वादिक्रमेण ।। अनन्ताय अनन्तम् आ स्या॥ मुक्ष्माय० मूक्ष्मम् आ०॥ शिवाय शिवम् आ० स्थाo|| उत्तमाय० उत्तमम् आ० स्था०॥ त्रिमूर्तये० निमूर्तिम् आस्था०॥ रुद्राय रुद्रम् आस्था०॥ श्रीकंठाय० श्रीकण्ठम् आ०स्था०॥ शिखंडिनेशिखण्डि- नम् आ०स्या०८॥ पुनरान्धेयादिविदिक्षु॥ गणेशाय०गणेशम् आ० स्था०॥ मातृभ्यो० मातृः आ० स्या०॥दुर्गाय० दुर्गाम् आ० स्याः । क्षेत्रपालाय क्षेत्रपालम् आ० स्या० । पुनः पूर्वादिदशदिक्षु इन्द्रादीन आवाहयेत् । यया-इन्द्रायः इन्द्रम् आ० स्था०॥ अग्नये. अभिम् ·सोमवारव्रतविधिः . - आ० स्था० ॥ यमाय० यमम् आ० स्था०॥ नितये निक्रतिम् आ० स्था० ॥ वरुणाय० वरुणम् आ० स्था० ॥ वायवे० वायुम् आ० स्था० ॥ कुवेराय० कुवेरम् आ० स्था० ॥ ईशानाय ईशानम् आ० स्था० ॥ ब्रह्मणे० ब्रह्माणम् आ० स्था० ॥ अनन्ता- यः अनन्तम् आ० स्था० १० ॥ ततो मंडलात्परितः पोडशकुं- भोपरि पूगीफलेषु ॥ सोमेश्वराय० सोमेश्वरम् आ० स्था० ॥ ईशानाय० ईशानम् आ० स्था० ॥ शंकराय० शंकरम् आ० स्था० ॥ गिरिजाधवाय० गिरिजाधवम् आ०स्था० ॥ महेशाय० महेशम्० आ० स्था० ॥ सर्वभूतेशाय० सर्वभूतेशम् आ० स्था० ॥ रये० स्मरारिम् आ० स्था० ।। त्रिपुरान्तकाय० त्रिपुरान्तकम् आ० स्था० ॥ शिवाय० शिवम् आ० स्था० ॥ पशुपतये० पशुपतिम् आ० स्था० ॥ शंभवे० शंभुम् आ० स्था० ॥ व्यंवकाय० त्र्यम्बकम् आ० स्था० ॥ चन्द्रशेखराय० चन्द्रशेखरम् आ० स्था०॥ गंगाधरा- य० गङ्गाधरम् आ० स्था० ॥ महादेवाय० महादेवम् आ० स्था० ॥ वामदेवाय० वामदेवम् आ० स्था० ॥१६॥ इत्यावाह्य प्रतिष्ठा सर्व०॥ महादेवाद्यावाहितदेवाः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवत ॥ इति प्रतिष्ठाप्य ।। "महारुद्राद्याहितदेवताभ्यो नमः" इति मूलमंत्रण वा संपूज्य ॥ अये० तिथी मम सकुटुंबस्याशेषपापक्षयपूर्वकं पुत्रपौत्राद्यविच्छिन्नसंततिः ।। श्रीमहारुद्रपूजनमहं करिष्ये ॥ तत्रादौ न्यासः ॥ ही न अङ्गुष्ठाभ्यां नमः। म तर्जनीभ्यां०॥ शिं मध्यमाभ्यां०॥ वा अनामिकाभ्यां ॥ यं कनिष्ठिकाभ्या०॥ शिवाय० करतलकरपृष्ठाभ्यां०॥ एवं हृदयादि ।। अथ ध्यानम् ॥ पञ्चवक्त्रं दशभुजं सर्वाभरणभूषितम् ॥ चन्द्रकोटी- प्रतीकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् ॥ आगच्छ भगवन् शंभो स्थाने चात्र म. च.३२ ·४२८ प्रतोद्यापनचन्द्रिका स्थिरो भव ॥ यावत्पूनां करिष्येऽहं तावत्त्वं सन्निधो भव ॥ २॥ उमामहेश्वराभ्यां नमःन्यायामि ॥ गणपतिं संपूज्य दृपभं संपूज्य आवा- इनादि पुष्पान्तं पूर्ववत संपूज्य ततः (पृ. ३९७-शिवरात्रितोद्यापनवत्) पूर्वोक्तरीत्या पञ्चवक्त्रपूजनं कृत्वा सौभाग्यद्रव्यादिमार्धनान्तं पूजन कुर्यात् ।। ततः आचार्यादीन संपून्य आशिपो गृहीत्वा पुराणस्यादिना रात्रि निनयेत् ।। इति ॥ ॥ अथ सोमवारव्रतहोमविधिः ॥ द्वितीयदिने मातनित्यकर्म समाप्य ॥ अयेत्यादि० सोमवारनतो- द्यापनस्य संपूर्णतासिद्ध्यर्थ ग्रहमखसहित विहितहोमं करिष्ये ।। तत्रादौ गणपतिपूजनादिग्रहहोमान्त पूर्ववत् विधाय ॥प्रधानहोमः॥"रुद्राय नम इति मत्रेण पलाशसमिद्भिरष्टोत्तरसरयया जुहुयात् ॥ ततः सोमेश्वरादि- देवेभ्यः सोमेश्वराय नमः इत्यादिम.पृपदाज्य(दधिघृतचंदनपुप्पजल) यवत्रीहिपायसतिलाज्यद्रव्यैः प्रत्येकमष्टोत्तरशतसंख्यया जुहुयात् ।। "गार्य नमः इति मंत्रण त्रिमध्वाक्तदूर्वाभिरष्टोत्तरशतसरयया जुहुयात् ।। परिवारदेवतामहमादिदेवताब्रह्मादिदेवताभ्यामाज्याहुतिं दद्याद !" अमिवायुसूर्येभ्यो नमः" इति मंत्रण तिलद्रव्येण (२८) व्याह- तिहोमः ॥ उत्तरपूजनादिमणीताविमोकान्त पूर्ववत् ॥ ततो मंडपसमीपं गत्वा प्रधानदेवतायाः पूजनपूर्वकं महानीराजनं कृत्वा नमस्कृत्य ।। पोडशब्राह्मणान् संपूज्य पोडशजुभान् तैरत नामभिस्तेभ्यो दद्यात् ।। अथा-भवाय नमः । शर्वायलरुद्राय०] पशुपतये। उगाय० महते। भीमाय | ईशानाय० । सयोजानाय० । वासुदेवाय० । अघोरायः । तत्पुरपाय० । ईशानाय० । इति त्रयोदशकुंभपक्षे त्रयोदशब्राह्मणान् त्रयोदशनामाभिः संपूज्य फलपक्यानरभावे तडुला पूरितान् घटान ·प्रदोषवतविधिः ४९९ दक्षिणासहितान् वंशपात्रीसंयुतान दद्यात् ॥ ततस्तेभ्य आशिपो गृहीत्वा तान् भोजयित्वा स्वयं भुंजीत ॥ इति सोमवारव्रतोद्यापनविधिः ।। ॥ अथ प्रदोषव्रतविधिः॥ कार्तिकादिमासेपु त्रयोदश्यां प्रदोपत्रतम् । वर्षात्मकं यावजीवं वा शनियोगे महाफलम् । भौमयोगे ऋणमोचनम् ॥ "एकवत्सरपर्यन्तं प्रतिपक्षे त्रयोदशी। प्रदोषे शिवमभ्यर्च्य नक्तं भोक्ष्यामि शंकर ॥" तत्र चोक्तेन मंत्रेण व्रतसंकल्पमाचरेत् ॥ स्नात्वा तु लोहिते भाना नद्यादौ नियमी व्रती । शिवालये ततो गत्वा प्रदोपे शिवमर्चयेत् ॥२॥ ॥ अथीयापनम् ॥ शुभासने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य हस्ते जलं गृहीत्वा अधेत्यादि० तिथौ ममात्मनः अखिलपापक्षयशत्रुपराजयपूर्वकमायुरा- रोग्यश्वर्यपुत्रपौत्राद्यभिवृद्धिद्वारा श्रीउमामहेश्वरमीत्यर्थम् आचरितस्य आचरिष्यमाणस्य प्रदोपत्रतस्य संपूर्णफलावाप्तये एकरात्राधिवास- पक्षाश्रयेण प्रदोपत्रतोद्यापनं करिष्ये ॥ तदंगभूतं दिनक्षणं कलशारा- धनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसोर्द्धारामा- युप्यमन्त्रजपं नांदीश्राद्धं ब्राह्मणवरणं देवतास्थापनं च करिष्ये इति संकल्प्य दिग्रक्षणादिब्राह्मणवरणान्तं (६-४५) कम कृत्वा लिंगतोभद्र- मंडळे ब्रह्मादिदेवता(९९)लिङ्गतोभद्रदेवतास्थापनपूजन (३८२)विधा- १ हरिहरात्मकद्वादशलिङ्गतोभद्रमंडले सति (९९-१०१) पृष्ठस्थ- श्लोक (३८७) पृष्ठस्थब्रह्मादीनां नाममंः सर्वतोभद्रमंडलदेवतानां स्थापनं कृत्वा लिङ्गतोभद्मंडलदेवता. (३८२) स्थापयेत् ॥ चतुस्त्रि- शदेवात्मके लिङ्गतोभद्रमंडले या चतुर्लिङ्गतो भद्रमंडले च सति (३८४-३८८) तनोकदेवान् स्थापयेत् ।।

·५०० व्रतोद्यापनचन्द्रिका यामध्ये विश्वापारासीत्यादिना पूर्णपात्रान्त कलश स्थापयित्वा तदुपरि सामवस्त्रं प्रसार्य चंदनेनाष्टदलं विलिख्य मध्ये मंडूकादिपीठदेवता आवाह्य (पृ. १०७) गंधादिना संपूज्य ॥ तदुपरि कृताग्न्युत्तारण- माणप्रतिष्ठां सौवर्णमयी उमामहेश्वरमृति संस्थाप्य तत्पुरतः राजतं वृषभं च संस्थाप्य आवाहयेत् ॥ मंदारमालाकुलतालकायै कपालमा- लांकितशेखराय ॥ दिव्यांवरायै च दिगंबरायै नमः शिवाय च नमः शिवाय ॥ उमामहेश्वरी आवा|परितः असिांगभैरवाय रुरुमैरवा- याचंडभैरवाया उन्मत्तभैरवायाभीपणमैरवाय संहारभैरवाया कपालभैरवाय० । कालभैरवाय० ॥ इत्याबाह्य । प्रतिष्ठा इति भति- छाप्य “उमामहेश्वराद्यावाहितदेवताभ्यो नमः" इति मंत्रेण यथाशक्त्या पूजनं कुर्यात् ॥ पुनर्नाममंत्रणाष्ट (८) प्रदक्षिणा नमस्कारांश्च कुर्यात् ।। भवाय० । महादेवाय० । रुद्राय० । नीलकंगय० । शशिमौलिने। उग्राय० । भीमाय० । ईशानाय० । ततो रजतादिपात्रे धीरकुशदाय- तंडुलसिद्धार्यगंधपुष्पसमन्वितं अयं गृहीत्वा ।। "भयरोगादिदारिध्यपा- पादपमृत्यवः ॥ ऋणशोकमनस्तापा मम नश्यन्तु सर्वदा ॥" इति विरघं दद्यात् ।। ततः प्रार्थयेत् । “प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । प्रसीद सोम सर्वज्ञ प्रसीद करुणाकर। उमामहेश्वराम्यां नमःमाना० नमस्कारान सम०॥ इति नमस्कृत्य ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणापुर:सरं आशिपो गृहीत्वा तान संतर्य पुराणकथादिना राति निनयेत् ॥ इति ॥ अथ होमविधिः ।।-द्वितीयदिने मातनित्यकर्म समाप्य आचम्य प्राणायाममात्मनः०प्रदोषव्रतोद्यापनाङ्गभूतं ग्रहमखसहित विहितहोमं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य । तदत्वेन दिग्रक्षणादीनि करिष्ये इति च संकल्प्य दिग्रक्षणकलशारापनगणपतिपूजनादि ग्रहहोमान्तं ·मोमवारव्रतविधिः ५०१ कृत्वा ।। प्रधानं उमामहेश्वरं पलाशसमिधबिल्वपत्रपायसाज्यद्रव्यैः प्रत्येकमष्टोत्तरशतसंख्यया “उमामहेश्वराभ्यां नमः ॥१०८॥ इति मन्त्रेण जुहुयात॥ महकादिपाठदेवताब्रह्मादिदेवताभ्यश्चैककामाज्याहुति जुहुयात् ।। ततः"अग्निवायुसूर्येभ्यो नमः" इति व्याहृतिहोमादि प्रणीता- विमोकान्त कर्म समाप्य।। मंडलसमीपमागत्य प्रधानदेवतापूजनं महानी- राजनं च कृत्वा दानादिकं दत्वा ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणापुरःसरंतान संतोष्य भोजयित्वा च स्वयं मुंजीत ॥ इति प्रदोषव्रतविधिः ॥ ॥ अथ भौमवारव्रतविधिः॥ अथ पूजाप्रकारः॥ मार्गशीर्षमाधवैशाखेषु शुभे मासे वा शुक्ल- पक्षे चंद्रानुकूल्ये भौमवासरे अरुणोदयकाले अपामार्गकाप्ठेन दंत- धावन मौनन कृत्वा आचम्य तिलामलकचूर्णेन अंगोद्वर्तनं कृत्वा नद्यादौ गृहे चा स्नात्वा धोतं रक्तं वस्त्रमुत्तरीयं धृत्वा संध्यादिक कर्म विधाय ॥रक्तचंदनरक्ताक्षतैः रक्तपुष्पैश्च ताम्रपात्रस्थजलेन अंगारक- गायच्या ( अनिर्मू० इति मंत्रेण वा ) एकविंशतिवारमंगारकाय अर्थ १॥ यंत्रप्रकारः। उक्तं च भविष्ये-"त्रिकोण पूर्वमुद्धृत्य पचधा विभजेत्ततः॥ तृतीयरेखाचिताभ्यां लांछयेत्समभागतः ॥१॥ आद्य- रेखानयुगलं तृतीयाचिह्नयोन्यसेत् ।। तृतीयरेखामध्ये तु चिह्नपेत्सम- भागत ॥२॥ तुर्या विह्नद्वयेनाथ त्रिमिश्चितैस्तु पंचमीम् ॥ तृतीया प्रकु. ति पंचम्यामध्यचिह्नगम्॥शातुर्याने योजयेत्सम्यक् पंचम्याचिह्नयोयोः। युक्त्या मम द्वये दद्यात् त्रिकोणे विशतिर्भवेत् ॥ ४॥ तृतीयतुर्ययोमध्ये त्रिकोणे तु समर्चयेत् ॥ एच तदनतो मंत्रान् त्रिकोणे दक्षिणक्रमात् ॥५॥ मंगलादास्तारपूर्वान्नमोन्तानेकविंशतिम् ॥ एकविंशतिकोप्ठेषु नाममत्रान् समालिपेत् ॥६॥ ततः पूजा प्रकर्तव्या पुत्रसंपत्तिहेतवे ॥णा इति यंत्रम् ॥ ९"अङ्गारकाय विद्महे भूमिपुत्राय धीमहि तन्नो भौमः प्रचोदयात्॥

·५०२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका दत्त्वा ततो गृहमागत्य भूमिपतितेन गोमूत्रेण सुरभिगोमयेन हस्तमात्रों भूमि विलिप्य तदुपरि साग्रं त्रिकोणं मंडलं रक्तचन्दनेन संविलिख्य तत्र प्रस्थपरिमितगोधूमराशिं कृत्वा तत्र ताम्रमयं रक्तं मुन्मयं वा कलश संस्थाप्य तदुपरि ताम्रमयं पूर्णपानं निधाय ॥ तत्र रक्तचन्दनेन त्रिकोणं मंडलं विधाय || तन्न ताम्रमयं भूर्जपत्रमयं वा त्रिकोणमेकविंशति- कोष्टकात्मकमेकविंशतिनामयुतं यंत्र संस्थाप्य जासामग्री संपाद्य संकल्पं कुर्यात् ॥ तपथा॥ शुद्धासने उपविश्य आचम्य प्राणाना० । श्रीमन्महा० सुमुखश्च ० इति पठित्वा हस्ते जलमादाय ॥ अद्येत्यादि० तिथौ मम आत्मनः पूजोपकरणपूर्वकधनधान्यपुत्रपौत्राद्यभिष्टमनोरथसिद्धयर्थ मंगलवतसंपूर्णफलावाप्तये भीमपूजनं च करिष्ये ॥ तदनभूतं दिनक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं च करिष्ये ॥ इति संकल्प्य दिनक्षणादि पुण्याहवाचनान्तं ( ६-२७) कृत्वा भौमपूजनं कुर्यात् ॥ तगादौ प्रार्थयेत् ।। “अथ देवेश ते भक्त्या करिष्ये व्रतमुत्तमम् ।। ऋण- दुःखादिनाशाय पुत्रसन्तानहेतवे ।। अभीयान्मम देवेश कुरु पूर्णमनो- रथान् ॥” इति संमार्थ्य ॥ ततो विश्वाधारासीति पूर्णपात्रान्तं कलश संस्थाप्य तदुपरि कृतान्युत्तारणमाणमतिष्ठं भौमयन संस्थाप्य ॥ वतो भूतशुद्धयादिन्यासान् (११५-१२६पृष्ठे) कृत्वा विशेपन्यासान कुर्यात्।। विशेपन्यासाः॥ ही मंगलाय शिखायाम् || भूमिपुत्राय मूनि। ऋणहत्रे० ललाटे | धनप्रदाय० चक्षुपोः ॥ स्थिरासनायकर्णयोः ॥ महाकायाय नासिकयोः ॥ सर्वकर्मावरोधकाय मुखे ॥ लोहिताय. हनी। लोहितासाय० कंठे| सामगानां कृपाकरायव्स्कंधयोः ॥ धरात्म- जाय० वादोः ॥ कुजाय० करयोः ॥ भौमाय हृदये ॥ भूतिदाय० ·मोमबारव्रतविधि: ५०३ मंत्रेण वा " उदरे ॥ भूमिनंदाय नाभौ ॥ अंगारकाय० कट्याम् ॥ यमाय० ऊर्वोः ।। सर्वरोगापहारकाय० जान्वोः ॥ दृष्टिकरें. जलयोः ॥ वृष्टिहनें. गुल्फयोः ॥ सर्वकामफलप्रदाय० पादयोः ॥ ततः पदंगन्यासः ॥ मां हृदयाय० । मी शिरसे० । म शिखाय० । मैं कवचाय० । माँ नेत्रत्रयाय० । मः अस्त्राय० ॥ ततः स्ववामे कलशाराधनं पूर्ववत् कृत्वा तत्पश्चिमतः स्ववामभागे षट्कोणं वृत्तं चतुरस्रात्मक मंडलं विरच्य तदुपरि साधारमय॑पात्रं निधाय । जलेनापूर्य गंधाक्षतपुष्पादि तत्र प्रक्षिप्य “ ही मंगलाय नमः" इति अंगारकाय विद्महे भूमिपुत्राय धीमहि । तन्नो भौमः प्रचोदयात् ॥” इति गायच्या चाटवारमभिमंत्रयेत् ॥ तदक्षिणे त्रिको- णमंडले साधारं सजलं प्रोक्षणीपात्रं संस्थाप्य ॥ गंधपुष्पाक्षतादि प्रक्षिप्य मूलेनाप्टवारमभिमंत्र्य तज्जलं किंचिदर्यपात्रे निक्षिप्य धेनु- मुद्रा प्रदर्य ॥ भोक्षणीपात्रजलेन आत्मानं दक्षिणस्थपूजाद्रव्याणि च प्रोक्ष्य ॥ पात्रान्तरे स्थापितं यंत्ररूपं देवं ध्यायेत् ॥ पिंगाक्षं रक्त- वर्णं सुरतरुदलभं रक्तवस्त्रेण युक्तं मेपारूलं ग्रहेन्द्र ह्यभिलपितजनैः पूजितं सुप्रसन्नम् ।। ध्यायेदेतान्दधानं वरदकरयुतं शूलशक्तिं गदां च भौमं चैश्वर्यसिद्धिं निखिलनिधिविभुं मंगलं चिन्तयामि ॥१॥ एहोहि भगवन्भौम स्थाने चात्र स्थिरो भव ॥ त्वयि सर्वमिदं प्रोतं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥२॥उज्जयिन्यां समुद्भूत शूलशक्तिगदाधर ।। भरद्वाज- कुलोत्पन्न स्कन्दप्रिय तडित्मभ ॥ ३॥ यावत्पूना समाप्येत तावत्र सन्निधो भव ॥४ा (" ही मंगलाय नमः" इति मूलमंत्रमा अङ्गार- काय विद्महे भूमिपुत्राय धीमहि तन्नो भौमः प्रचोदयात् ॥' इति गायत्री "अग्निमूर्दा०" इति वैदिको मंत्रः॥) मंगलं सांग सपरिवारम् आवा०॥

·५०४ . व्रतोद्यापनचन्द्रिका परितः पूर्वादि क्रमेण परिवारदेवताः स्थापयेत् ॥ पूर्वे-शक्तये। आग्नेय्या-शूलाय । दक्षिणे-धनुपे० । नम्रत्ये-शराय । पश्चिमे- गदायै ० | वायव्यां वरदाय० । उत्तरे-पडाननाय ऐशान्यां धरायै० इत्यावाह्य । प्रतिष्ठा सर्व० इति प्रतिष्ठाप्य-हीं सपरि० भूमि- पुत्राय आसनं समधनप्रदाय०पाधं समास्थिरासनाय अपसमा मंगलाय. आचमनं समा महाकायाय० पंचामृतस्नानं समः। ऋणहर्ने स्नानं सम० ॥ गन्धादि पंचोपचारैः संपूज्य (पृष्ठ ५६-५८) पुरुपमूक्तेनाभिपेकः ।। सर्वकर्मावरोधकाय० शुद्धोदकस्नानं सम० । लोहिताय० वस्त्रं सम० लोहिताक्षाय. उपवीतं सम | सामगाना कृपाकराय० गंधं० । धरात्मजाय० पुष्पं सम० ॥ अर्थांगपूजा ।। मंगलाय. पादौ पूज० ।। भूमिपुत्राय गुल्फी पूज०॥ऋणहर्के०जये पूज०॥धनप्रदाय०जानुनी पूज०॥स्थिरासनाय० ऊरू पूज० ॥ महाकायाय० कटी पूज०॥ सर्वकर्मावरोधकाय नाभि पूज०॥ लोहिताय उदरं पूज०॥ लोहिताक्षाय० हृदयं पूज० सामगानां कृपाकराय० करौ पूज० ॥ धरात्मनाय० वाहू पूज० ॥ कुजाय० ॥ स्कंघी पूज० ॥ भीमाय० कंठं पूज० ॥ भूतिप्रदाय० हनुं पून० ॥ 'भूमिनंदनाय मुखं पूजा अंगारकाय० नासिकां पूजयमाय कौँ पूज० ॥सर्वरोगापहारकाय० चक्षुपी पूज०॥ दृष्टिकडे ललाटं पूज०॥ दृष्टिह. शिरः पूजा सर्वकामफलमदाय सांग पूज०। इत्यंगपूना ।। " अथावरणपूजा-अथैकविंशतिकोष्टकेषु अंगानि एकविंशति- नामभिः पूजयेत् ॥ यथा-मङ्गालाय नमःधा भूमिपुत्रा०॥ ऋणहत्रे ॥ धनप्रदा०॥स्थिरासना०महाकायासर्वकर्मविरोधकायलोहिता०॥ छोहिताक्षा०॥ सामगानां कृपाकरा०॥ धरात्मजा०॥ कुजागा भौमा०॥

·भौमवारव्रतविधिः भूतिदाय० ॥ भूतिनंदनाय० ॥ अङ्गारकाय० ॥ यमा० ।। सर्वरोगाप- हारका० ॥ दृष्टिकर्ने० ॥ दृष्टिहजे० ॥ सर्वकामफलप्रदा० । अनेनावर- णपूजनेन भौमः प्रीयताम् ।। भौमाय नमः सौभाग्यद्रव्यं सम०। कुजाय० धूपं स०॥ भौमाय० दीपं स० ॥ भूतिदाय० गुडमिश्रगोधूमान- नैवेद्यं स|| प्राणाय० मध्ये उत्त०] हस्तप्र०) मुखम० करो० गं०॥ भूमिनंदनाय० तांबूलं स० ॥ यमाय० दक्षिणां स० ॥ सर्वरोगा- पहारकाय० निराजनं स० ॥ वृष्टिकā० पुष्पांजलि सम० ।। दृष्टिहप्रदक्षिणां सम० ॥ सर्वकामफलमदाय० नमस्कारं सम० ॥ तत एकविंशत्यर्घ दद्यात् ।। "भूमिपुत्र महातेजः स्वेदोद्भव पिनाकिनः॥ धनार्थी त्वां प्रपन्नोऽस्मि गृहाणाघ नमोऽस्तु ते ॥" रक्तपुष्पाक्षतयुतेन ताम्रपात्रस्थजलेन मंगलाय नमः इदम समर्प०॥ एवमेकविंशत्य दद्यात् ॥ तद्यथा । मंगलाय. इदमध्ये स० । भूमिपुत्रायः इद० ॥ १(श्रीफलं) श्रीफलं च मया देव स्थापितं पुरतस्तव ॥ तेन मे सफलावासिमवेजन्मनि जन्मनि ॥१॥ (उत्तती-खारेक) वृत्तीनां सुखदो नित्यं दुखदारिद्रनाशन || सन्तानसुखदो नित्यमुत्तत्यर्थे प्रकल्पये ॥२॥ (कूष्मांड ॥ ) रूपं देहि जयं देहि भाग्यं भगवन् देहि मे ॥ कुष्मांडार्य- प्रदानेन प्रसीद व्रतनायक ॥३॥ ( वीजोरु ॥) मातुलिंग मनोहारि महास्वादु रसान्वितम् ॥ प्रमोदार्घः पुरस्तेऽयं कल्पितः व्रतराण्मया (जंबीर-जमरुख) फलमध्येषु सर्वेषु जंबीरं सुमनोहरम् ॥ एतत्फलायं- दानेन व्रतराट् प्रीयतामिति ॥५॥ (नारिंग-नारिंगी) उद्यन्मार्तडसशं नारिंगं सुमनोहरम् ।। एतत्फलार्घ्यदानेन प्रतराट् प्रीयतां मम ॥ ६ ॥ (दाडिम-दाडम) मुक्ताफलसमं कान्त्या वीजगर्मितसंग्रहम् ॥ फलं दाडिमसंभूतं गृहाण परमेश्वर ॥ ७॥ (कदलीफलम् ॥) नारायण नमस्तेऽस्तु नरकार्णवतारक।अर्घ गृहाण देवेशमम सौख्यं विवर्द्धय ॥८॥ (चीभई ॥) उर्धालुकफलं रम्यं वीजर्भितविग्रहम् ॥ उर्दालुफलदानेन ·५०६ वतोद्यापनचन्द्रिका ऋणह.० इद०॥ धनप्रदाय० इद० ॥ स्थिरासनाय० इद० ।। महाकायाय० इद०॥ सर्वकर्मावरोधकाय० इद०॥ लोहिताय० इद० ॥ लोहिताक्षाय० इद०॥ सामगानां कृपाकराय० इद०॥ घरात्मजाय० इद० ॥ कुनाय० इद० ॥ भौमायः इद० ॥ भूतिप्रदाय० इद० ॥ भूमिनंदनाय० इद० ॥ अंगारकाय० इद० ॥ यमाय० इद० ॥ सर्व- रोगापहारकाय० इद०॥ वृष्टिकटें० इद० ॥ वृष्टिह: इद० ॥ सर्वकामफलमदाय० इद० ॥ २१ ॥ इत्ययं दत्वा जपं कुर्यात् ॥ अतराज नमोऽस्तु ते ॥९।। (खडबुचु ॥) कौशांतके फलं रम्यं नाना- कोटिविराजितम् ॥ कौशांतक्यर्घदानेन प्रसीद प्रतनायक ॥ १०॥ (जांबु ॥) जावु फलमिदं रम्यं कंठमाधुर्यवृद्धिदम् ॥ जांवुफलार्घदानेन प्रसीद परमेश्वर ॥११॥ (आम्रफलं-केरी) फलमात्रेषु सर्वेषु थेष्ठमान- फलं नवम् ।। आम्रफलार्घ्यदानेन प्रसीद बतनायक ॥ १२॥ (फणस) फनसं बहु वीजाढच कंबुकाच्छन्नविग्रहम् ॥ फनसार्थप्रदानेन प्रसीद 'परमेश्वर ॥१३॥ (जातिफलं-जायफल) महास्वादकर चार स्निग्धं नित्य मुखप्रियम् ॥ जातिफलादानेन प्रीयतां कमलापतिः ।। १४ ।। (पलची) 'पाबैलाफलमाशीतं मुखस्वादुकरं परम् ॥ मन्त्या मे कल्पितं तेऽद्य सुस- लौभाग्यदायकम् ॥१५॥ ( असरोड)अक्षोडार्घमिदं रम्य स्थापितं पुरत- स्तव ।। अक्षोडार्घप्रदानेन मम सौरयं विषय ॥ १६॥ (दाक्षा ॥ ) पक्यं द्वाक्षफलं रम्यं मुपस्वादकरं परम् ॥ द्राक्षाफलार्घदानेन बताधीश प्रसीद मे ॥ १७ ॥ ( वंशपानम् - करंडीयो) अपसौभाग्यसंयुकं वंशवृद्धिकरं 'परम् ।। वंशपानमिदं देव कल्पितं गृह्यतां विमो ॥ १८॥ (पूगीफलं ) पूगीफलं महद्दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् । ददामि तेन ते घर्घ मद्गलः प्रीय- तामिति ॥ १९ ॥ (पद्मवीजं-कमरकाकडी) पद्मनीजमिदं रम्यं भूतिदं क्रमलाप्रियम् ।। भौमाय ते ददाम्यय प्रसीद भूमिनंदन ॥२०॥ लवई तु सुगन्धाढचं पुष्टिदं तुष्टिकारकम् ॥ तेन दत्तमिमं चाईं गृहाणाङ्गारक प्रमो॥ २१ ॥ इति ॥

·५०७ भौमवारव्रतविधिः, अस्य श्रीमंगलमंत्रस्य ब्रह्मा ऋपिः त्रिष्टुप् छंदः मंगलो देवता में वीज माहेश्वरो भूमिपुत्र इति शक्तिः मम ऋणविमोचनावभीष्टसिद्धयर्थमेक- शताधिकद्विसहस्र (२१००) परिमित (यथाशक्ति वा) जपं करिष्ये ।। इति संकल्प्य मां मी मूं मैं मौ मः इत्यनेन पडंगानि न्यस्य मूलमंत्र ( २१०० ) जप्त्वा अन्ते पुनः षडंग न्यस्य कवचं जपेत् ।। इति ॥ अथ जपदशांशहोमः" अयेत्यादि० मंगलबतांगभूतं कृतजपदांशेन इवनं करिष्ये ॥ देवस्याग्रे मृत्तिकया त्रिकोणं स्थंडिलं कृत्वा ॥ अग्निं प्रतिष्ठाप्य अत्र खादिर (खेर) समिदत्र प्रधान मंगलं गुडाज्यमिश्रिततिलद्रव्येण मूलमंत्रेण कृतजपदशांशेन जुहुयात् ॥ खर्जूरीफळेनात्र पूर्णाहुति हुत्वा होमशेपं समापयेत् ।। तनो गायत्री पठित्वा " मंगलं तर्पया- मि" इति गोदुग्धेन होमदशांशेनकविंशतिनामभिः तर्पणं कुर्यात् ॥ ततो वायनदानम् ॥ ब्राह्मणं संपूज्य तांबूलदक्षिणासहितान एकविं- शतिसंख्याकान गुडमिश्रातिलचूर्णलड्डकान् तस्मै श्रद्धया दद्यात् ।। तत्र १. शिखायां मंगलः पातु भूमिपुत्रस्तु मूर्द्धनि ॥ ललाटे ऋणहर्ता च चक्षुपोश्च धनप्रदः ॥ १॥ स्थिरासनः श्रवणयोमहाकायस्तु नासिके । आस्यजिलोष्ठदन्तेषु सर्वकर्मावरोधकः ॥२॥ हनौ मां लोहितः पातु कंठं लोहितलोचनः ॥ स्कंधयोरुभयो रक्षेत्सामगानां कृपाकरः ॥३॥ धरात्मजो मुजौ पातु कुजो रक्षेत्करद्वयम् ॥ भौमो मां हृदये पातु भूमिजस्तु तथोत्तरे ॥ ४॥ भूननोऽथ नाभौ च कट्यामंगारकोऽवतु ।। सक्थिनी मंगलो रक्षेन्जान्यो रोगापहारकः ॥ ५॥ जंघयोवृष्टिात्ती च वृष्टिहर्ता च गुल्फयोः ।। पादांगुष्ठौ च पादौ च सर्वकर्मफलप्रदः ॥६॥ शक्तिमै पूर्वतो रक्षेच्छूलं रक्षतु दक्षिणे ॥ पश्चिमे मां धनू रक्षेदुत्तरे च शरस्तथा ॥७॥ ऊर्य पडाननः पातु अधस्तात्पृथिवी तथा ॥ एवं हि कवचं जप्त्या पश्चाद्धोम समाचरेत् ॥ ८॥ इति भीमकवचम् ॥

·५०८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका मंत्रः ॥ " मंगलाय नमस्तुभ्यं सर्वमंगलकारक || वायनेन च संतुष्टो मम कामान् प्रपूरय ॥" अनेन वायनदानेन मणमोचनभौमः प्रीय- ताम् ॥ ततः खादिराज्ञारकेन (१खेरना लाकडानो वळतो अगारो) "ऋणसंज्ञकरेखात्रयं कृत्वा वामपादतलेन मार्जयेत् ॥ तत्र मंत्रः॥ दुःखदार्भाग्यनाशाय धनसंतानहेतवे ॥ मार्जयाम्यसिता रेखा- स्तिस्रो जन्मत्रयोद्भवाः ततो मंगलस्तोत्रपाठक श्च ब्राह्मणस्य पूजन कृत्वा मंगलस्तोत्रं श्रुत्वा ॥ "यान्तु देवगणा०" इति उत्याप्य पूजा- स्थाने संस्थाप्य वा विसर्जयेत् ॥ कयां श्रुत्वा ब्राह्मणभोजनपुरःसरं सगुडगोधूमान्न मौनी जीत ॥ एवंप्रकारेण प्रतिभौमवासरे एकविंशति- भौमवारपर्यन्तं कृत्वा द्वाविंशतितमे भीमवासरे व्रतोद्यापनं कुर्यात् ।।इति।। ॥ अथ भौमवारव्रतोद्यापनम् ॥ पूर्ववन्मण्डपादिकं विधाय आचम्य माणानायम्य ॥ अद्येत्यादि० ममाभीष्टकामनासियथम् आचरितं यद्भौमवारव्रतं तत्संपूर्णफलावाप्तये तदुद्यापन करिष्ये ॥ तदंगभूतं दिग्रक्षणं कलशाराधनं गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजन वसो रामायुप्यमन्त्रजपं नांदीश्राद्ध ब्राह्मणवरणं सर्वतोभद्रमडले देवतास्थापनादिकं च करिष्ये इति संकल्प दिग्रक्षणादि भद्रमंडळे ब्रह्मादिदेवतास्थापनपूजनान्तं ( ६-९९) कर्म पूर्ववत् कृत्वा ॥ मध्ये विश्वापारासीत्यादि पूर्णपात्रान्तं कलशं संस्थाप्य १“अथ भौमस्तोत्रम् " मगलो भूमिपुनश्च ऋणहर्चा धनप्रद ॥ स्थिरासनो महाकाय सर्वकर्मावरोधक ॥१॥ लोहितो लोहितानश्च सामगाना रुपाकर ॥ घरात्मज पुजो भौमो भूतिदो भूमिनदन ॥२॥ अगाएको यमश्चैव सर्वरोगापहारक ॥ वृटे क पहर्ता च सर्वकामफल- प्रदः ॥३॥ एतानि पुजनामानि नित्य य प्रयत पठेत् ॥ ऋणं न जायते तस्य धन शीघ्रमवाप्नुयात् ॥ ४॥ इति ·भौमवारव्रतोद्यापनम् ५०९ तदुपरि रक्तं क्षोमवस्त्रं प्रसार्य चंदनेन त्रिकोणमंडळ विलिख्य मंडूका- दिदेवता (१०७) आवाह्य संपूज्य ॥ ततः परितः एकविंशतिकुंभान् संस्थाप्य "मंगलाय नमः" (इत्यादि एकविंशति नामभिः संपूज्य) ततो हैम मंगलमुक्तपूजाविधिना संपूज्य सुवर्णपुष्पैविशेपपूजां कृत्वा ॥ आचार्यपूजनपूर्वक ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणादिभिस्तान् संतोप्य तेभ्य आशिपो गृहीत्वा पुराणपठनादिना रात्रि निनयेत् ॥ इति । अय होमविधिः ।-द्वितीयादने प्रातर्नित्यकर्म समाप्य आचम्य प्राणा० । अयेत्यादि० भौमत्रताधापनस्य संपूर्णफलाबाप्तये ग्रहमखसहितं विहितहोम करिष्ये ॥ तत्रादौ दिग्रक्षणाद्यावाहितदेवताना पूजनम् अग्निप्रतिष्ठापनं ग्रहस्थापनं पूजनं च करिष्ये ॥ इति संकल्प्य दिग्रक्षणाद्यावाहितदेवतानां पूजनं विधाय स्थंडिळ विरच्य पञ्चगव्यादि- कृत्वा पंचभूसंस्कारपूर्वकम् अग्नि प्रतिष्ठाप्य संपूज्य ग्रहाणां स्थापन पूजनं च विधाय कुशकंडिकां कृत्वा ग्रहहोमान्तं कर्म कुर्यात् ।। ततः प्रधानहोमः ॥ अत्र प्रधान मंगलं गुडाज्यमिश्रिततिलद्रव्येणाष्टोत्तर- सहस्राष्टोत्तरशतसंख्यया वा " ही भौमाय नमः" इति मूलमंत्रण जुहुयात् ॥ एकविंशतिपरिवारदेवतास्तेनैव द्रव्येण अष्टाष्टसंख्यया जुहुयात् ॥ ततो ब्रह्मादिदेवता (१६४--१६५) मंडूकादिदेवताभ्य- (१६६ ) चैककामाज्याहुतिं दद्यात् ॥ मंगलो भूमिपुत्रश्चे- त्याकविंशतिदेवतास्तासां नाममंत्रेण (पृ० ५०४) आज्याहुति दद्यात् ॥ ततो न्यूनातिरिक्तदोपपरिहाराय अष्टाविंशतिसंख्यया " अग्निवायुसूर्येभ्यो नमः" इति मंत्रेण व्याहृतीर्जुहुयात् ॥ एवं होम समाप्य ततः स्थापितदेवतानामुत्तरपूजनादिप्रणीताविमोकान्तं (पृष्ठ- १६८-१८८) कृत्वा ग्रहानग्नि च विराज्य ॥ मंडलसमीपमागत्य ·प्रतोधापनचन्द्रिका (यथाशक्ति स्थापितदेवतापूननं हत्वा) मदानीराननं कुर्यात् ।। ततो बामणान् संपूज्प तेभ्यो दक्षिणाटिए दद्यान् ॥ दानम् ॥ पूक्तिरे- पविशतिद्विमान संपून्य तेभ्यो रक्तचन्दनचर्चितान् गुटमिश्रितनिल. पूर्णपूरितान् रक्तप्रदक्षिणासहितान् फरमान् यशपानीसहितान् दद्यात् ।। तन मंः ॥ " मगलः प्रतिरक्षाति मंगलो ददाति च ।। मंगरस्तारोमाभ्यां मगलाय नमो नमः ॥" इति दत्ता आशिपो गृहीत्वा तान् मोजयित्वा वयं भुमीन ।। इति मङ्गलमतोधापनविधिः।। ॥ अथ चान्द्रायणादिव्रतानि ।। तर निशत् कच्छात्मको अन्दः।। कृन्छस्तु द्वादशदिनसाध्यः॥ तयाहि-प्रयमदिने मध्याहे हविष्यस्यैवभक्तस्य पइविंशतिसाः भो- क्तव्याः। द्वितीयेऽहनि नक्त द्वाविंशतिसाः । तृतीये अयाचितस्य चतुर्विशतिर्मासाः। चतुर्थे निरशनम् अय पादच्छ्र. ॥ कयाचित् त्रिगु- गीकृतोऽय माजापत्यः कृष्ट्रः ॥ एक्भक्तनक्तायाचितद्वयोपवासइयर- प्रकृच्छ्रः ॥ यदा ज्यहमचित व्यहमुपवास इत्यर्धकृच्छः ॥ येषु नदिनेषु भोजनप्राप्तिस्तत्र ग्रासनियमं त्यक्त्या पाणिपूरानभोजने अति कृच्छः ॥ एक ग्रासपर्याप्तस्य माणधारणपर्याप्तस्य वा दुग्धस्य एक- विंशतिदिनेषु भक्षणे कृच्छातिकृच्छः ॥ एकदिने सकुशोदकमिश्र पच- गव्याशनम् एक उपास इति द्वैरानिक सांतपनकृच्छ् ।। पंचगव्य- शोटकानाममिश्राणामेकैकस्यैकैरदिने अशनमेक उपवास इति सप्ताह- सायो महासातपनः ॥ यह मिश्रितपंचगव्याशने यतिसातपनम् ॥ तमाना दुग्धघृतजलानामेकैकस्य त्रिदिने पानमुपवासनय चेति तप्त कृच्छुः ॥ शीतानां पाने शीतकृच्छः॥ यद्वा तप्तानां धृतादीनामेकैकदिने - ·चान्द्रायणादियतानि अशनं चतुर्थदिने उपवास इति दिनचतुष्टयसाध्यस्तप्तकृच्छः ॥ द्वाद- शाहोपवासेन पराकृच्छः ॥ शुरूपक्षे प्रतिपदादितिथिषु मयूरांकसमान- कैकग्रासान्वर्धयन्पूर्णिमायां पंचदशनासाः क्षये चतुर्दश वृद्धौ पोडशसं- पद्यते कृष्णपक्षे एकैकग्रासन्हासेनामायामुपवास इति माससाध्यं यवमध्यसंज्ञं चान्द्रायणम् ॥ कृष्णपक्षे प्रतिपदि चतुर्दशग्रासान् भुक्त्वा एकैकग्रासहासेन दशैं अनशनं शुक्ले वृद्धिरिति कृष्णादि शुक्लान्ते ते पिपीलिकामध्यचान्द्रायणम् ।। ( अब्दगणना तु प्राजापत्यकृच्छरेव ।।) अथ प्रत्याम्नायाः॥ तत्र प्राजापत्यमत्याम्नायाः दशसहस्रगायत्री- जपागायच्या सहस्रं तिलहोमकवित्सहस्रं व्याहत्या तिलहोम उक्तः।। शतद्वयं प्राणायामा।। द्वादशबाह्मणभोजनम्।। यावत्केशशोषणं विरम्य तीर्थ द्वादशस्नानानि।।वेदसंहितापारायणम्।। योजनयात्रा।। द्वादशसहस्रं नमस्काराः ॥ द्वात्रिंशदुत्तरशतं प्राणायामान कृत्वा अहोरात्रमुपोपितः प्राङ्मुखास्तिप्ठेत् ॥गोमूत्रेण यावकभक्षणे ऐकाहिककृच्छ्रम् ।। कश्चित् रुद्रकादशिनीजपास्कृच्छ्रमाह ॥ पावकेष्टिः पवमानेष्टिः पडुपवासाः प्राजा. पत्यात्याम्नायाः॥ एकविप्रभोजनमुपवासस्य अत्यशक्ती सहस्रगाय- बीजपो द्वादशप्राणायामा वेति स्मृत्यर्थसारे।। "माजापत्येप्वशक्तस्तु धेनुं दद्यात्पपस्विनीम्।। धेनोरमावे निष्कं स्याचदधं पादमेय वा॥" अशीति गुंजात्मकः कर्प।। चत्वारः कर्पा निष्कम् ॥ निष्फनिष्कानिष्कपादा- न्यतमप्रमाणं हेमरूप्यं वा धेनुमूल्यं देयम् ||अत्यशक्तेन निष्कपादार्थ- रजतं तत्सम धान्यादि वा देयम् ॥ अतिकृच्छे गोद्वयं सांतपने गोद्वयं पराके तप्तकृच्छ्रे च गोत्रयं कृच्छातिकृच्छ्रे गोचतुष्टयं गोत्रयं वा चांद्रा- यणे अष्टौ पंच चतस्त्रस्तिस्रो वा गावः ।। मासं पयोते यावश्यते मासोपवासे च पंचगावः मासं गोमूत्रयायकत्रते पट् गावः ॥ इति ।।

·५२ प्रतोचापनचन्द्रिका ॥ अथ तांबूलदानोधापनम् ॥ सर्वेपामेव दानानां तावूलं चोत्तमं स्मृतम् ॥ आनंदो दीर्घमायुप्पं सामनस्यं च पुष्टितः॥सौभाग्यं च धनादिभ्यो विद्यालामस्तथैव च ॥ एतत्तु पंचकं राजन् ताबूलालम्पते नरैः ॥ द्वात्रिंशत्पत्रकर्युक्तं पूगी- फळसमन्वितम् ॥ एलालवंगकर्पूरयुक्तं ताबूलमुच्यते ॥ ययालाभं भवे- द्वापि देयं द्विजवराय च ।। द्विनाभावे सुवासिन्पै तदमावे कुमारिकाम् ।। उद्यापन प्रकर्तव्यं ययाविभवसारतः। शुमेहि मासे कर्त्तव्यमृक्षे वैवाहिके ततः ॥ पंच सप्त च सद्विपान सपत्नीकान्मपूजयेत् । पूर्वरात्रों च संपूज्य लक्ष्मीनारायणावुभौ ॥ उमामहेपरी पूज्पी सावित्री ब्रह्मणा सहारति च पंचवाणं च पूनयेच्च ययाविधि | ऋद्धि सिदि विघ्नरानं लोकपालाश्व पूजयेत् ।। तावूलोपस्करांस्तत्र देवतोचरतो न्यसेत् ।। पुरुषोत्तमाय०। शाईपाणये गरुडध्वजाय अनन्ताय०। यज्ञपुरुपाय० पुंडरीकाक्षा- यानित्यायवेदगर्भाय गोवर्धनाय सुब्रह्मण्याय० शौरिणे०ईश्व- रायः। एतानि द्वादशनामानि पूजने हवने तया। घृतं वा पायसं वापि पंचामृततिलौदनम् । तत्तन्यत्रैश्च होतव्यमष्टाविंशतिसंख्यया।पर्णस्था- पनपात्रं च चूर्णपात्रं तथैव च ॥ स्वर्ण रौप्यमयं वापि पैत्तलं सीस- । संभवम् ॥ सर्वशोमासमायुक्ता लोहना पूगभाजिका(सुडी)॥ तेषां पूजा प्रकर्तव्या गंधपुष्पादिभिस्तथा।।पूर्णाहुति ततः कुर्याद् ब्राह्मणान्भोजये. चतः ॥ तांबूलं सुष्ठु यो दद्यात् ब्राह्मणेभ्योऽतिभक्तितः ।। मेधावी सुभगः प्राज्ञो दर्शनीयश्च जायते ॥ फलेन तृप्यते ब्रह्मा पत्रेण भग- वान हरिः ॥ चूर्णमीश्वरतृप्त्यर्य खदिरः कामतृप्तये ॥ कर्पूरेलालविंगा- दिनातीपत्रफलस्तथा ॥ इन्द्राया लोकपालाश्च संतुष्टाश्य भवन्ति हि ॥ वारिदः सुखमानोति राज्यं प्रामोति चान्नदः ॥ दीपदश्चक्षुराप्नोति वयं तांबूलदानतः॥ इति तावूलदानोद्यापनम् ।।

·+ मौनयतोद्यापनम् ॥ अथ मौनव्रतोद्यापनम् ॥ चातुर्मास्ये व्रतं कुर्यात्मौनाख्यं मुनिसत्तम ॥ यस्याचरणमात्रेण गम्यते विष्णुमंदिरम्॥ व्रतमध्ये व्रतस्यान्ते व्रतादौ वा यथाविधि।उद्या- पनं प्रकुर्वीत व्रतसंपूर्तिहेतवे ॥ स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा कुर्यात्संकल्प- मादृतः॥ सर्वतोभद्रमालिख्य तत्र विष्णुं प्रपूजयेत्॥ लक्ष्म्या युतं तु देवेश ब्रह्माद्या देवतास्तथा ॥ द्वारदेशे तु संपूज्यौ पुण्यशीलसुशीलको ।। जयं च विजयं चैव गदादीन्यायुधानि च ॥ मंडपं तोरणैर्युक्तं पट्टवस्त्रेण शोभितम्॥ सुवर्णप्रतिमां कृत्वा घंटा गरुडलांछिताम् ।। उपचारैः पोडश- भिरर्चयित्वा रमापतिम्।। रात्री जागरणं कुर्याद्गीतवाद्यादिमंगलैगाते- नाष्टोत्तरशतं पावके हवनं चरेत् ।। अतोदेवेति मंत्रेण ब्राह्मणान् भोज- येत्ततः॥ पीठदानं ततः कुर्याद् घंटादानं तथैव च ।। दीपदानं ततः कुर्यात् व्रतसंपूर्तिहेतवे । य इदं कुरुते वत्स स साक्षान्मामकी तनुः ।। इति ॥ मौनव्रते विशेपः भाद्रशुक्लपतिपदि प्रातरुत्थाय वाग्यतः॥ संपादयेत्प्रयत्नेन पूजासंभारमादृतः ॥ १॥ नानाफलानि लड्डकान् पोडशातिमनोह- रान् ॥ दधिभक्तं च धूपादीन दूर्वादींश्च प्रकल्पयेत् ॥ २॥ ततो गृहीत्वा तत्सर्वं मौनी द्विजपुरःसरः ।। गत्वा नदी तहागं च स्नायान्मू- स्नानपूर्वकम् ॥३॥ काँडैः षोडशभियुक्तां दूर्वामादाय कन्यके । सूत्रेण पोटशग्रन्थियुक्तेन सहिता तु ताम् ॥ ४ ॥ करे बद्धा स्थावरे वा मृन्मये वाऽपि भक्तितः ॥ लिङ्गे संपूजयेद्रुद्रमुपचारैमनोरमः॥५॥ दूर्वाः पोडश संगृह्य शिवलिङ्गेऽर्पयेत्ततः ॥ पक्वान्नफललड्डूक- दधिभक्तानि चार्पयेत् ॥६॥ ततः पूनी समाप्याय ब्राह्मणान् म.चं.३३ ·५२४ मतोद्यापनचन्द्रिका पूजयेचतः ॥ दधिभक्तं जले क्षिप्त्वा गृहीत्वा फललड्डुकान् ॥ ७॥ गृहं गत्वा ब्राह्मणांव भोजयेत तदक्षिया ॥ स्वयं भुञ्जीत हि ततो धृतं मीनं विसर्जयेत ॥ ८ ॥ एवं पोटश चाणि विधायोद्यापन चरेत् ॥ एवं कृत्वा व्रत सम्यग्वाछित फलमामुयात् ॥९॥ पुत्रपौ- समायुक्तो धनधान्यसमृद्धिमान् ॥ इहलोके सुखं भुस्वा कैलासे रमतेऽनिशम् ॥१०॥ इति (व.पु.च) भविष्यपुराणे मौनव्रतोद्यापनम् ॥ ॥ अथ धारणापारणावतम् ॥ आपाढशुक्लैकादशीमारभ्य कार्तिक शुक्लकादशीपर्यंत व्रतं कार्यम् ॥ एकस्मिन् दिवसे उपवासः द्वितीयदिवसे पारणमिति आपाड़े कार्तिके वा चातुर्मास्यपर्यंत कार्यम् । पारणादिने " ही नमो नारा- यणाय " इत्यष्टाक्षरमंत्रेण विष्णुमुद्दिश्याष्टोत्तरशतमय॑मदान कार्यम् ।। आरम्भदिने गणेशपूजनं पुण्याहवाचनं कारयित्वा सकल्प्य व्रतारंभ कार्यः॥ एवं व्रतं कृत्वोद्यापन कार्यम् ॥चातुर्मास्यत्रते प्रतिमासमुद्या. पनम् ।। उपवासदिने दिनक्षणादिनाविवरणान्तं कर्म कृत्वा कलशो. परि लक्ष्मीनारायणमूर्तेः प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा पूजनं कार्यम् ॥ द्वितीयदिवसे आवाहितदेवान् संपूज्य लक्ष्मीनारायणपूजनं च विधाय अग्नि प्रतिष्ठाप्य ग्रहस्थापनपूजनं विधाय होम कृत्वा "श्रीलक्ष्मीनारा- यणाभ्यां नमः" इति मंत्रेण तिलौदनाहुतीर्घतीदनेन (१०८) आहुतीह- त्वा "ही नमो नारायणाय" इति मन्त्रेण (१०८) पायसाहुती हुयात् ।। पश्चात्पूर्णाहुतिं कृत्वा होम समाप्यारार्तिक कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणा दत्त्वा संभोज्य स्वयं भुञ्जीत ॥ इति धारणापारणाव्रतम् ॥ १आ व्रतथी अनेक जातनां पापोनो नाश थाय छे. तेथी संकल्पमा देनो उद्द करवो ·लक्षपद्मविधिः ॥ अथ प्रपादानविधिः॥ माघकृष्णचतुर्दश्यां यत्र मार्गादिपु जनैर्जलमपेक्ष्यते तत्र द्वार- युक्तं मंडपं विरच्य तत्र स्वस्तिवाचनादिकं कारयित्वा ताम्रस्य मृत्ति- काया वा पात्रेषु जलं प्रपूर्य जनानां जलपानार्थं प्रपादानं कर्तव्यं (परव मंडाववी)। यदि शक्तिः स्याचेतकं लवणं भोज्यपदार्थादिकमापि स्थापनीयं नोचेत्केवलं जलमेव । इदं प्रपादानं यावद्वाऋतुस्तावत्करणी-- यम् ।। पश्चात्तस्योद्यापनं कृत्वा पात्रादिकं ब्राह्मणेभ्यो दत्वा ब्राह्मण- भोजनं कारयितव्यं तेन महाफलम् । पितृनिमित्ते सति तेषां समुद्धारमा ॥ इति प्रपादानविधिः॥ ॥ अथ लक्षपद्मविधिः॥ स्त्रीभिः स्वकामनापरिपूर्णाथ गुरुशुक्रास्तादिदोपरहिते मासे शुभे दिने आरभ्य प्रतिदिनं पवित्रस्थले विविधवर्णैः श्वेतैस्तण्डुलैर्चा कमलानि कर्तव्यानि च भगवतः सूर्यस्य पूजनं कर्तव्यम् ॥ लक्षकमळ- संपूर्ती तस्योद्यापनं कर्तव्यम् । तत्र गणपतिपूजनादिकं कृत्वा ततो वेदी विधाय तत्र कमलं विरच्य तत्र विश्वाधारासीत्यादिना कळशं संस्थाप्य सूर्यमूर्तेः पूजनं कार्यम् । सुवर्णकमळं सूर्याय समर्पयेत् ॥ "सूर्यनारायणाय नमः " इति मंत्रेण अथवा सूर्यमंत्रेण तळघृतपायसैरष्टोत्तरसहस्रं वाऽष्टोत्तरशतमाहुतीर्जुहुयात् ॥ सूर्यप्रीत्यर्थ गोपदानं कुर्यात् ॥ आचार्याय सर्व दत्त्वा १०८ ब्राह्मणभोजनं यथा- शक्ति वा कारयितव्यम् ॥ (इदं व्रत सौरपुराणेऽभिहितम् ) ।। ॥ इति लक्षपद्मविधिः॥

·प्रतोयापनवन्दिया ॥ अथ लक्षदीपप्रदानविधिः ॥ वर्षयपर्यंत वर्षमेकं पण्मासावधि वा महादेवस्य समीपं पति- दिनमेकादशसंख्याकं प्रज्वलितदीपस्थापनं कर्तव्यम् । वा कार्तिफमासे लक्षद्वयमेऊलक्षार्धळक्षसंख्या दीपत्रयं प्रज्वाल्य दीपमालायर्या शिवलोकमाप्तिः ।। कौसुम्भलेनातसीतलेन वा दीपमालायामेकविंश- तिपुरुषैः सहस्त्रोद्धारकर्तुं समयों भवति कैलासे निवसति॥'रेण शि- वालये आरातिकं कुर्वाणास्तलेन या दीपकर्तारोऽपि भाग्यवन्तो भवन्ति ।। एर्च ते कृते दीपसंख्यासमातावुद्यापनं कर्तव्यम् । तर पूर्व- दिवसे उपवासं कृत्वा गणपतिपूजनं स्वस्तिवाचनादिकं कृत्वा कमलं विरच्य तत्र शंकरपार्वतीमूर्ति सावर्णी कृत्वा सविधि संस्थाप्य संपूज्य कथादिकं श्रुत्वा रात्रि निनयेत् ॥ द्वितीयदिने स्थापितदेवतानां पूजन विधायाग्नि प्रतिष्ठाप्य ग्रहान् संस्थाप्य संपूज्य ग्रहहोम विधाय प्रधानदेवतायै "उमामहेश्वराभ्यां नमः॥ इति मंत्रण तिलघृतयवचरुभिस्तथा च सघृतबिल्वपत्र (१०८) रष्टोतरशतमाहुतीर्जुहुयात् ।। ततो होम समाप्याचार्य संपूज्य मूर्त्यादिक दत्या ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयं भुञ्जीत । अनेन व्रतेन पापविनाशो भोगैश्वर्यादिमाप्तिरुत्तमलोकावाप्तिश्च भवति ।। ॥ लक्षदूर्वापूजनप्रकारश्वोद्यापनम् ।। श्रावणमासस्य भौमवारयुक्तचतुर्थीमारभ्य वा शुभदिनमारभ्य लक्षपूर्वापूननारंभः कार्यः ॥ आचम्य माणानायम्य संकल्प कृत्वा गणेश संपूज्य प्रतिदिनमेकक्रमेणैव यावल्लक्षदुर्वासमासिः स्यात् तावद् नतं कृत्वा तत उद्यापनं कर्तव्यम् ।।

·शिवलक्षप्रदक्षिणोद्यापनम् माधकार्तिकभाद्रपदापाढश्रावणमासेषु शुभे वाऽन्यस्मिन्मासे उद्यापन कार्यम् ॥ देवगृहे देवालये वा गोमयेन मृत्तिकया वा भूमि- मुपलिप्य पश्चबाह्मणानां वरणं कृत्वा स्वस्तिवाचनादिकं कर्तव्यम्।। देशकालादिकमुच्चार्य संकल्पं विधाय सर्वतोभद्रमंडले ब्रह्मादीन संपूज्य तत्र कलशं संस्थाप्य ताम्रमयं पूर्णपात्रं निधाय तत्र सुवर्णदूर्वामास- नार्थे संस्थाप्य तत्र सौवर्णी गणेशमूर्ति संस्थाप्य चंदनाक्षतरक्त- पुष्पैः शमीपत्रादिभिश्च पूजनं यथाविधि कर्तव्यम् ॥ चंदनयुक्तसह- सर्वाः शतसंख्यका वा दूर्वा गणेशायार्पयेत्।। मोदकैनैवेद्यं कर्तव्यम्॥ द्वितीयदिने गणेशं स्थापितदेवांश्च संपूज्यैकविंशतिब्राह्मणानां वरणं कृत्वा आग्निं प्रतिष्ठाप्य ग्रहस्थापनपूजनं ग्रहहोम ब विधाय प्रधानहोमे द्विजैर्गणानावेतिमंत्रेणान्यैश्च ॥ त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि बंदि- ताऽसि सुरासुरैः। सौभाग्यं संतति देहि सर्वकार्यकरी भव ॥१॥ यथा शाखाप्रशाखाभिर्विस्तृतासि महीतले।। तथा ममापि संतानं देहि त्वमजरा- मरम्॥ २ ॥ इति दूर्वामंत्रर्दशसहस्रातिभिर्जुहुयात् । गणेशसहस्रना- माभिरपि होमें कुर्यात् ।। तत्र मधुसंयुक्ततिलै जितलाजाभिरिक्षुदंडे- मोदकैः पायसेन घृतेन च होमः कार्यः॥ ततो देवताभ्यो वलिं समर्य पूर्णाहुतिं कृत्वा होमं समाप्य महानीराजनादिकं विधाय ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणां दत्वा भोजयित्वा स्वयं स्वजनैर्भुञ्जीत ।। ॥ शिवलक्षप्रदक्षिणोद्यापनम् ॥ कर्ता यमनियमसंयुतः श्रावणे वैशाखे कार्तिके माघे वा मासे विधिपुरःसरं शिवलिङ्गप्रदक्षिणाः कुर्यात् ॥ प्रदक्षिणाका निन्दादिक प्रतिग्रहादिकं च न कर्तव्यम् ॥ लक्षमदक्षिणासंपूर्तावृद्यापन कार्यम् ।।

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका मातः स्नानादिकं विधाय संकल्पं कृत्वा पवित्रस्यले देवालये वा मंडपं विरच्य गणेशपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनादिकं कृत्वाऽ5- चार्यमेकादविजश्व वृत्वा लिमतोमद्रमंडळदेवताः संस्थाप्य संपूज्य तत्र सविधिकलशं संस्थाप्य तत्र सुपस्थितशिवपार्वतीमूर्ति संस्थाप- येत् ।। दक्षिणपाचे ग्रह्मसावित्र्योर्वामभागे विष्णुलक्ष्म्योश्च स्थापन कर्तव्यम् ।। ततस्तेषां विधिपुरःसरं पूजनं कार्यम् ॥ तस्मिन् दिवसे व्रतकोंपवास: कार्यः ॥ रात्रि जागरणं कृत्वा कयादिना निनयेत् ।। द्वितीयदिने स्थापितदेवताना पूजनं विधाय वेद्यामनिप्रतिष्ठापन कृत्वा ग्रहादीनां स्थापनपूजनं च कृत्वा होमं विधाय प्रधानहोम स्वशाखामंत्रेण शंकरमंत्रेण " ही नमःशिवाय ॥ इति मूलमंत्रण शिव- गायच्या शिवसहस्रनाम्ना वा पलाशसभिद्भिःलाजावलयवघृतेश्च मदक्षि- णासंख्याममाणेन फुर्यात् । एवं दशांशहोम तद्दशाशतर्पणं तदशांशमार्जन शतांशेन ब्रह्मभोजनं चेति कर्तव्यम् । ततः विष्टकतादिकं पूर्णाहुति च कृत्वा होम समाप्य सपत्नीकमाचार्य संपूज्य पीठदानदिकं कर्व- व्यम् । व्रतेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा ब्रह्मभोजनं कारयित्वा स्वजनैः सह स्वयं भुञ्जीत ॥ अनेन व्रतेनानेकजन्मार्जितघोर- पापक्षयो मनकामनासंपूर्तिः ।। इति शिवलसप्रदक्षिणोद्यापनम् ।। ॥ विष्णोर्लक्षप्रदक्षिणाविधिः ॥ आपाढशुक्लकादश्यां वा द्वादश्यां चतुर्दश्यां पूर्णिमायां वा नद्या स्नात्वा व्रतारंभः कार्यः॥ "अनन्ताव्यय विष्णो श्रीलक्ष्मीनारायण प्रमो।। जगदीश नमस्तुभ्यं प्रदक्षिणपदे पदे ।" अनेनमंत्रण प्रदक्षिणाः कार्याश्च प्रतिदिन पोडशोपचारैर्विष्णोः पूजन कार्यम् ॥ कार्तिक- ·पिप्पलप्रदक्षिणाविधिरुधापनं च शुक्लकादश्यां लक्षपदाक्षणासमाप्तिः कार्या ।। तत उद्यापनं कर्तव्यम् ।। तत्र पूर्ववत् भद्रसूक्ताधाचार्यादिऋत्विग्वरणान्तं कर्म कृत्वा गरुड- स्थितविष्णोः सोवणी मूर्ति स्थापयित्वा पूजयित्वा तदिने उपवासं कुर्यात् । द्वितीयदिवसे स्थापितदेवतानां पूजनं विधाय अग्निमतिष्ठापना- दिकं कृत्वा ग्रहहोमं समाप्य विष्णुगायत्रीमंत्रेण " नारायणाय विद्महे । वासुदेवाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्” इति मन्त्रेण विष्णवे नमः॥ इति मंत्रण वा तिलघृतपायसर्दशसहस्राहुतीर्जुहुयात् ॥ ततः कासिलवणदान तथा च दुग्धवती गां प्रदद्यात् ॥ मूर्त्यादिकमाचार्याय दत्वा ऋत्विजः संपूज्य दक्षिणां दत्वाऽऽशिपो गृहीत्वा पंचविंशतिब्राह्मणान संभोज्य सकुटुंब स्वयं भुञ्जीत ॥ ॥ पिप्पलप्रदक्षिणाविधिरुद्यापनं च ॥ प्रातः स्नात्वा नित्यकर्म विधाय पिप्पलसमीपे गत्वा गोमयेनो- पलिप्य पिप्पलं कापायवर्णेन रञ्जयित्वा तं सूत्रेण वेष्टयेत् ।। ततः ऋत्विजो वरयित्वा गणेशपूजनं पुण्याहवाचनं कृत्वा विष्णुं च संपूज्य ततो विष्णुरूपं पिप्पलं श्वेतचन्दनादिना विधिपुरःसरं पूजयेत् ।। पश्चात्तत्र लक्ष्मीसहितं विष्णु पुरुषसूक्तेन ध्यात्वा हुत्वा तपयित्वा नमस्कृत्य पिप्पलं "आराने अनिरस्त्वारात्परशुरस्तु ते सदा॥निवाते त्वभिवर्पन्तु स्वस्ति तेऽस्तु वनस्पते ॥ १ ॥ अक्षिस्पदं भुजस्पदं दुःस्वमं दुर्विचि- न्तितम् ।। शत्रूणां च समुत्पन्नमश्वत्थ शमयस्व मे ॥ २ ॥ इति मंत्र. १ पृथ्व्यादिपु सजातोत्पातविनाशार्थे शत्रुभय-देशविप्लव-दु. स्वम-दुष्टशकुन-युद्धभय-विचिकाधुपद्रव-कुष्ठप्रमेहादिरोग-ग्रहपीडा दिसर्वप्रशमनार्थ पुत्रपौत्राधभिवृद्धयर्थ चेदं व्रतं कर्तव्यम् ॥

·प्रतोपापनवन्द्रिका येनामिमन्वयेत् ।। ततः प्रदक्षिणाः कुर्यात् ।। [स्वकार्यानुसारेण लक्षादिद्वादशलक्षान्ताः प्रदक्षिणा प्रतिनी कार्याः ] प्रदक्षिणासपूतों शुभे दिने उद्यापन कार्यम् ।। तत्र प्रात:स्नात्वा नित्यकर्म समाप्य देवालये पिप्पलसमीपे वा मंडप विधाय पुप्पैर्वसंध सुशोभनं कृत्वा तत्र देवतानमस्कारादि कृत्वा संकल्प विधाय सर्वतोभद्रमंडलदेवताः संस्थाप्य संपूज्य तत्र सविधि कलशं संस्थाय तत्र तानस्य वंशस्य मृचिकायाः पूर्णपात्रं निधाय तत्र लक्ष्मी- नारायणस्य पिप्पलस्य च सौवणी मूर्ति संस्थाप्य विविधसाहित्येन ययाविधि पूजयेत् ॥ तस्मिन् दिने नती उपवास रात्रौ च जागरणं कत्वा कयादिकं शृणुयात् ।। द्वितीयदिने नित्यकर्म समाप्यावाहितदेवतानां पूजनं कृत्वा पौड- शब्राह्मणान् वरयित्वा स्थहिलेऽग्निं प्रतिष्ठाप्य ग्रहादीनां स्थापनं पूजनं होमं च विधाय समिद्भिस्तिलेघृतेन पायसेन च प्रदक्षिणासंख्याम- माणेन होम कुर्यात्।। (तद्दशाशन तर्पणं तदशांशेन ब्राह्मणांश्च भोजयेत्।।) एवं होम समाप्य रौप्यादिपट्टोपरि हर्घद्रोणपरिमितं तिलराशि कृत्वा तत्र पिपलपूजनं कुर्यात् ।। ततोदीनं ब्राह्मणमुचराभिमुखं कृत्वा सुवर्णपिप्प- 1 लस्य दानं कर्तव्यम्।।तत आचार्याय पीठादिकं सुवर्णपिप्पलं च गोमदानं दयात् ॥ पिप्पल्दाने मंत्रः । "पिप्पलो वृक्षराजेन्द्र ह्याग्निगर्भस्त्वमेव हि ॥ प्रभुवनस्पतीनां च पूर्वजन्माने मत्कृतम् ॥१॥ अघोघं नाशयः क्षिप्रं तवरूपप्रदानतः। अमुं तरं गृहाण त्वं विष्णुरूप द्विजोत्तम ॥२॥ १ प्रती जितेन्द्रियो हविष्यानसेवी, भूशायी, मौनीभूत्वा प्रदक्षिणा कुर्यात् ।। तस्मिन् दिने स्तुतौ पुरुषसूक्त विष्णुसहस्रनाम वाऽन्यानि विष्णुस्तोत्राणियथाशक्ति पठेत्॥स्वस्थाशक्यान्यद्वारापीदव्रत भवति।।

·सप्तमीस्नपनव्रतम् स्वीकृत्य दुष्करं घोरं क्षिप्रं शान्ति प्रयच्छ मे ॥३॥ ततो ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणों दत्वा भोजयित्वा सस्वजनः स्वयं भुञ्जीत ॥ इति ।। ॥ अथ सप्तमीनपनव्रतम् ॥ नारद उयाच ॥ किमुद्वेगाद्भुते कृत्यमलक्ष्मीः केन हन्यते । मृतवत्साभिषेकादिकार्येषु च किमिष्यते ॥१॥ श्रीभगवानुवाच ॥ पुरा कृतानि पापानि फलन्त्यस्मिस्तपोधन । रोगदौर्गत्यरूपेण तथैवेष्टवर्धन च ॥२॥ तद्विधाताय वक्ष्यामि सदा कल्याणकारकम् । सप्तमीस्लपनं नाम जनपीडाविनाशनम् ॥ ३॥ बालानां मरणं यत्र क्षीरपानां प्रदृश्य- ते । तयुद्धतराणाश्च यौवने चापि वर्तताम् ॥ ४॥ शान्तये तत्र वक्ष्यामि मृतवत्साभिपेचनम् । एतदेवाद्भुतोद्वैगचित्तभ्रमविनाशनम् ॥५॥ भविष्यति च वाराहो यत्र कल्पस्तपोधन ! । वैवस्वतश्च तत्रापि यदा तु मनुरुत्तमः ॥ ६ ॥ कृतवीर्येण वै पृष्टं इदं वक्ष्यति भास्करः । अशेपदुष्टशमनं सदा कल्मपनाशनम् ॥७॥ सूर्य उवाच ।। अलं क्लेशेन महता पुत्रस्तव नराधिप । भविष्यति चिरञ्जीवो किन्तु कल्मपनाशनम् ||८|| सप्तमी स्वपनं वक्ष्ये सर्वलोकहिताय वै । जातस्य मृतवत्सायाः सप्तमे मासि नारद । ॥ ९ ॥ अथवा शुक्लससम्यामेतत् सर्व प्रशस्यते ।। ग्रहतारावलं लब्ध्वा कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ॥१०॥ बालस्य जन्मनक्षत्रं वर्जयेत्तां तिथि बुधः। तद्धितराणाञ्च कृत्यं- स्यादितरेषु च ॥ ११ ॥ गोमयेनानुलिप्तायां भूमावेकानिवत्तदा । तण्डुलै रक्तशालीयैश्चरु गोक्षीरसंयुतम्॥१२॥निर्वपेत् मर्यरुद्राभ्यां तन्म- न्त्राभ्यां विधानतः ॥ कीर्तयेत् सूर्यदैवत्यं समचिं च घृताहुतीः ।। १३ ॥

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका जुहुयादुद्रसूक्तेन तद्वद्रुद्राय नारद! ॥ होतव्याः समिधश्चात्र तथैवार्कपलाशयोः॥१४॥ यवकृष्णतिलहॉमः फर्चव्योऽएशतं पुनः ।। व्याहुतीभिस्तथाज्येन तथैवाटशतं पुनः॥१५॥ त्वा मानश्च कर्त्तव्यं मङ्गलं येन धीमता || विप्रेण वेदविदुपा विधिवदर्भपाणिना ॥१६॥ स्थापयित्वा तु चतुर: कुम्भान्कोणेषु शोभनान ॥ पञ्चमश्च पुनर्मध्ये दध्यक्षतविभूषितम् ॥१७॥ स्थापयेदनणं कुम्भं सप्तर्चेनाभिमन्त्रितम् ।। सरिण तीर्थतीयेन पूर्ण रत्नसमन्वितम् । सर्वान्सर्वोपधैर्युतान् पश्च- गव्यसमन्वितान् ॥१८॥ पञ्चरत्नफलैः पुष्पै सोभिः परिवेष्टयेत् । गजाश्वरथ्यावल्मीकात्सङ्गमाद्धदगोकुलात् ॥ १९ ॥ संशुद्धां मृदमा- नीय सर्वेष्वेव विनिक्षिपेत् ॥ चतुर्वपि च कुम्भेषु रत्नगर्भेपु मध्यमम्।। ॥ २० ॥ गृहीत्वा ब्राह्मणस्तर सौरान्मन्त्रानुदीरयेत् ॥ नारीभिः सप्तसंख्यामिरव्यङ्गाङ्गीभिरन च ॥ २१ ॥ पूजिताभिर्ययाशक्या माल्यवस्खविभूपणः।। सविमाभिश्च कर्त्तव्यं मृतवत्साभिपेचनम् ।।२२।। दीर्घायुरस्तु पालोऽयं जीवत्पुत्रा च भामिनी । आदित्यश्चन्द्रमा साद्धं ग्रहनक्षत्रमण्डलैः ||२३|| सशत्रा लोकपाला वै ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । एते चान्ये च देवाघाः सदा पान्तु कुमारकम् ॥२४॥ मित्रः शनिर्वा हुतभुक् ये च वालग्रहाः कचित् । पीडां कुर्वन्तु बालस्य वा मातुर्जनकस्य वै ॥२५॥ ततः शुलाम्बरधरा कुमारपतिसंयुता । सप्तरं पूजयेद्भज्या स्त्रीणामथ गुरुं पुनः ॥ २६ ॥ काञ्चनीञ्च ततः कुर्यात् ताम्रपात्रोपरि स्थिताम् । प्रतिमा धर्मराजस्य गुरवे विनिवेदयेत् ॥२७॥ वस्त्रकाञ्चनरलोधैर्भक्ष्यः सघृतपायसै पूजयेद् ब्राह्मणांस्तद्वद्वित्तशाठ्यविवर्जितः॥२८॥ भुक्त्वाच गुरुणा यमुचार्या मन्त्रसन्ततिः । दीर्घायुरस्तु बालोऽयं यावर्षशतं सुखी ।।२९।। यत् किश्चिदस्य दुरितं तत् क्षिप्तं वडवानले। ब्रह्मा रुद्रो ·पादपोधापनविधिः वसुः स्कन्दो विष्णुः शक्रो हुताशनः॥३०॥ रक्षन्तु सर्वे दुष्टेभ्यो घरदाः सन्तु सर्वदा । एवमादीनि वाक्यानि वदन्तं पूजयेद् गुरुम् ॥ ३१ ॥ शक्तितः कपिला दद्यात् प्रणम्य च विसर्जयेत् । चरुश्च पुत्रसहिता प्रणम्य रविशङ्करी ॥ ३२॥ हुतशेष तदाश्नीयादादित्याय नमोऽ- स्त्विति । इदमेवाद्भुतोदेगदुःस्वप्नेषु प्रशस्यते ॥३३॥ कर्तुर्जन्मदिनश्चि त्यत्वा संपूजयेत् सदा । शान्त्यर्थं शुक्ल सप्तम्यामेतत्कुर्वन्न सीदति ।। ॥ ३४ ॥ सदाऽनेन विधानेन दीर्घायुरभवन्नरः । संवत्सराणां मयुतं शशास पृथिवीमिमाम् ॥३५॥ पुण्यं पवित्रमायुष्यं सप्तमीस्लपनं रविः । कथयित्वा द्विजश्रेष्ठ ! तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३६ ॥ एतत् सर्वं समा- ख्यात सप्तमीलानमुत्तमम् ।। सर्वदुष्टोपशमनं चालानां परमं हितम्॥३७॥ आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनमिच्छेद्भुताशनात् । ईश्वराज्ज्ञानमिच्छेच्च मोक्षमिच्छेजनार्दनात् ।। ३८ ॥ एतन्महापातकनाशनं स्यात्परं हितं बालविवर्द्धनञ्च । शृणोति यश्चैनमनन्यचेतास्तस्यापि सिद्धि मुनयो वदन्ति ॥ ३९ ॥ इति श्रीमत्स्यपुराणे सप्तमीस्नपनव्रतकयनं नाम सप्तपष्टितमोऽध्यायः ॥ अथ पादपोद्यापनविधिः ॥ ऋपय ऊचुः। पादपानां विधि सूत! यथावद्विस्तरावद । विधिना केन कर्तव्यं पादपोद्यापनं बुधैः।। ये च लोकाः स्मृतास्तेषान्तानिदानी वदस्व नः॥१॥ सूत उवाच पादपाना विधि वक्ष्ये तथैवोधानभूमिपु । तडागविधिवत् सर्वमासाथ ·५२४ मतोद्यापनचन्द्रिया जगदीश्वर । ॥२॥ ऋत्विटवण्डपसम्भारवाचार्यश्चैव तद्विधः । पूजयेत् ब्राह्मणांस्तव मवस्त्रानुलेपनैः॥३॥ सर्वोपध्युदफैः सिक्तान पिष्टातकवि. भूपितान् । क्षान्माल्यैरलश्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् ॥ ४॥ मूच्या सौवर्णया कार्य सर्वेपा कर्णबंधनम् । अञ्जनश्चापि दातव्यं तद्वद्धेमश- लाफया ॥ ५॥ फलानि सप्त चाष्टौ वा कालधौतानि कारयेत् । मत्येकं सर्ववृक्षाणां वेद्यान्तान्यधिवासयेत् ॥ ६ ॥ धूपोऽत्र गुग्गुल: श्रेष्ठस्ताम्रपानरधिष्ठितान् । सन्धिान्यस्थितान कृत्वा वनगन्धानुले. पनैः ॥ ७॥ कुम्मान सर्वेषु इसेषु स्थापयित्वा नरेश्वर! । सहिरण्या- नयेपास्तान कृत्वा पलिनिवेदनम् ॥८॥ यथास्वं लोकपालानामिन्द्रा- दीनां विशेषतः । वनस्पतेश्च विद्वन्द्रिोमः कार्यों द्विजातिमिः ॥९॥ ततः शुक्लाम्बरधरां सौवर्णकृतभूषणाम् । सकोस्यदोहा सौवर्णमृङ्गा- भ्यामतिशालिनीम्॥१०॥पयस्विनी वृक्षपध्यादुत्सृजेत् गामुदमुखीम्।। ततोऽभिपेकमन्त्रण वाघमङ्गलगीतकः ॥ ११ ॥ ऋग्यजुःसाममन्नश्च वारुणरमितस्तथा ॥ तैरेव कुम्मैः सपनं कुर्यात् ब्राह्मणपुङ्गवः ॥१२॥ स्नातः शुक्लाम्बरस्तद्वयजमानोऽभिपूजयेत् । गोभिर्विभवतः सर्वान् ऋ- त्विजस्तान् समाहितः ॥ १३ ॥ हेमसूत्रः सकटकैरगुलीयपवित्रकैः । वासोभिः शयनीयश्च तयोपस्करपादुकैः ॥१४॥ सीरेण भोजनं दधा- द्यावद्दिनचतुष्टयम् ॥ हामश्च सप्पैः कार्यों यवैः कृष्णतिलैस्तथा।।१५।। पलाशसमिधः शस्ताश्चतुर्थेऽह्नि तयोत्सवः ॥ दक्षिणा च पुनस्तदेया तत्रापि शक्तितः ॥ १६ ॥ यद्यदिष्टतम किश्चित् तत्तद् दद्यादमत्सरी। आचार्य द्विगुणं दद्यात्मणिपत्य विसर्जयेत् ॥ १७ ॥ अनेन विधिना यस्तु कुर्यात् वृक्षोन्मयं बुधः ॥ सर्वान् कामानवामोति फलञ्चानन्त्यम- शुते ॥ १८ ॥ यश्चैकमपि राजेन्द्र ! वृक्षं संस्थापयेभरः । सोऽपि- ·सत्यनारायणवतम् स्वर्गे वसेद्राजन् ! यावदिन्द्रायुतत्रयम् ॥ १९॥ भूतान् भव्यांश्च मनुजांस्तारयेद् द्रुमसंमितान् । परमां सिदिमामोति पुनरावृत्तिदुर्ल- भाम् ॥ २०॥ य इदं शृणुयानित्यं श्रावयेद्वापि मानवः । सोऽपि संपूजितो देवैर्ब्रह्मलोके महीयते ॥ २१ ॥ इति श्रीमत्स्यपुराणे पाद- पोद्यापनविधिवर्णनं नामोनपष्टितमोऽध्यायः । ॥ अथ सत्यनारायणव्रतम् ॥ स्नात्वाधौते वाससी परिधाय पल्या सह उपविशेत् ॥ यजमानमाले तिलकं कुर्यात् ॥ उदकस्पर्शः ॥ सुमुखश्चेत्यादि पठित्वा ॥ साक्षत- जलमादाय ॥ अयेत्यादि तिथौ समस्तदुरितोपशान्त्यथम् अलक्ष्मीपरि- हारपूर्वक लक्ष्मीमाप्त्यादिमनोभिलपितकामनासिद्धिद्वारा इहामुत्र च सकलभोगादिचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धयर्थं श्रीसत्यनारायणपूजनं च तदुक्तं कथाश्रवणाख्यं कर्म करिष्ये॥ तत्रादौ दिग्रक्षणं कलशाराधनं दीपपूजनं गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं च करिष्ये इति संकल्प्य दिनक्षणं कलशारा- धनं गणपतिपूजनं पुण्याहवाचनं च (६-२१) पूर्वोक्तरीत्या कुर्यात् ।। अत्र केचित् नवग्रहाणां स्थापनं पूजनं च कुर्वन्ति तत्तु यथावारं कर्तव्यम् । तदा जपाकुसुम० इति सूर्यम् । दधिशंख० इति चन्द्रम- सम् । घरणीगर्भ० इति भौमम् । मियगुकलिका० इति बुधम् । देवानां च ऋपी० इति बृहस्पतिम् । हिमकुन्द० इति शुक्रम् । नीला- जनसमा० इति शनैश्चरम् । अर्धकायं महा० इति राहुम् । पलाश- पुष्प० इति केतुश्च संस्थाप्य पूजयेत् ॥ जलमादाय ॥ अयेत्यादि. तिथौ० रुक्मिण्याधष्टपट्टराज्ञीनां पंचोपचारैः पूजनं करिष्ये ॥ अक्ष- तान गृहीत्वा ।। रुक्मिण्यै० रुक्मिणीम् आ० स्था० । सत्यभामाय. सत्यभामाम् आ० स्था० ॥ जांववत्यै० जाम्बवतीम् आ० स्था० ।।

·- प्रतोपापनचन्द्रिका सत्यापै० सत्याम् आ० स्था० ॥ कालिंये. पालिन्दीम् आ० स्था० ॥ मित्रदायै० मिन्दाम् आ० स्था० ॥ लक्ष्मणाय० लक्ष्मणाम् आ० स्या० ॥ चारहासिन्य चारुहासिनीम् आ० स्या० ॥ इत्यावाह्य रुक्मिण्यायष्टशक्तिभ्यो० गधं पुप्पं धूपं दीपं नैवेद्यादि समर्पयेत् ॥ ततः परिवारदेवता आवाइयेत् ।। महकाय 1 कालानि- रुद्राय० । आधारशक्तये० । कूर्माय० । वराहाय० । अनन्ताय० । पृथिव्य० । रत्नद्वीपाय० । मणिमंटपाय । कल्पतरवे० । वेदि- काये १०। मंचकाय० । (तत्पादचतुप्फे) धर्माय० । ज्ञानाय० । वैराग्याय० । ऐश्वर्याय० । अधर्माय० । अज्ञानाय० । अवैराग्याय० । अनैश्चर्याय० । (मध्ये ) आनंदकंदाय० । संविन्नालाय० प्रकृति- पयपत्रेभ्यो। विकारमयकेसरेभ्यो० ॥ पंचागदीजादपकर्णिकायें । सूर्यमंडलाय० । चंद्रमंडलाय० । वह्निमंडलाय० । सत्ताय० । रजसे० । तमसे० । आत्मने । अन्तरात्मने । परमात्मने । ज्ञानात्मने । मायातवाय० । फलातचाय० । विद्यातवाय० । पर- तत्त्वाय० । ( पश्चात् दशदिक्षु मागादितः ) तीनाय० । ज्वालिन्यैः । नंदाय० । भोगदायै । फापरूपिण्यै० । उग्रायै। तेजोवत्यैः । सत्याय ० । पद्मवासिन्यैः । पीठशक्य० । (वामे ) हसर्वशक्ति- कमलासनाय० । (दक्षिणे ) पराशक्तिरुद्राय० । ( अष्टदलमध्यात्प- श्चिमे उदकसंस्था) गणपतये । गौय० । वरुणाय । ब्रह्मणे । विष्णवे रुद्राय (अपदलसंध्यग्रे वादिः) सूर्यायाचंद्रमसे। भौमाय० । बुधाय । बृहस्पतये । शुक्रायः । शनैश्चराय । राहवे० । केतवे०। ( अष्टदलेषु) इन्द्राय० । अग्नये० ] यमाय ! निर्मतये । वरुणाय । वायवे० । सोमाय० । ईशानाय ।

·चतुर्विंशतिगायत्र्यः (चतुर्दलेषु) गणपतये | दुर्गायै । क्षेत्रपालाय । वास्तोप्पतये। इत्यावाह्य मंडूकादिपरिवारदेवताभ्यो गंधं पुष्पं धूपं दीपं नैवेद्यादि समर्पयेत् ॥ ततो मध्ये ताम्रकलशोपरि लक्ष्मीसहितसत्यनारायणस्य मूर्ति कृतान्युत्तारणप्रतिष्ठा संस्थाप्य ॥ लक्ष्मीसहितसत्यनारायणं पोडशोपचारः पूजयेत् ॥ ततः पूजनान्ते विष्णुसहस्रनामभिः अष्टोत्त- रशतनामभिर्वा तुलसीदलान्यर्पयेत् ॥ ततः पुस्तकपूजनं व्यासपूजनं च कृत्वा एकाग्रत्त्या कथाश्रवणं कुर्यात् ॥ इति ॥ ततः उत्तर- पूजनं कृत्वा महाप्रसादं धृत्वा महादक्षिणां दत्त्वा महानीराजनं कुर्यात् ॥ पुप्पाञ्जलिं समर्प्य पूजन समाप्य आचार्यपूजनं कृत्वा दक्षिणां दद्यात् ।। तत आचार्येण स्वजनैश्च साकं भुञ्जीत ॥ ॥ इति सत्यनारायणपूजनविधिः ॥ ॥ चतुर्विंशतिगायत्र्यः॥ ब्रह्मगायत्री-ॐतत्सवितु० ॥१॥ विष्णु०-ॐ नारायणाय विद्म- है। वासुदेवाय धीमहि ॥ तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ।। २॥ शिव०-ॐ तत्पुरुषाय विद्महे | महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥३॥ राम०-ॐ दाशरथाय विद्महे । सीतावराय धीमहि ॥ तन्नो रामः प्रचोद- यात् ॥ ४॥ लक्ष्मण०-ॐ दाशरयाय विद्महे । उर्मिलेशाय धीमहि । तन्नो लक्ष्मणः प्रचोदयात् ॥५॥ कृष्ण०-ॐ देवकीनन्दनाय विद्महे । वासुदेवाय धीमहि ॥ तन्नः कृष्णः प्रचोदयात् ॥ ६॥ नृसिंह०-ॐ नृसिंहाय विद्महे । वज्रदंताय धीमहि ॥ तन्नो नृसिंहः प्रचोदयात् ॥७॥ जळ०-ॐ जलविवाय विद्महे । नीलपुरुषाय धीमहि ॥ तमोऽम्यु प्रचोदयात् ॥ ८॥ सूर्य०-ॐ भास्कराय विद्महे । दिवाकराय धीमहि।

·प्रतोपापनचन्द्रिका
तन्नः मूर्यः प्रचोदयात् ॥ ९॥ अग्नि०-ॐ महाज्वालाय विद्महे ।
अग्निमग्राय धीमहि ॥ तमो अग्निः प्रचोदयात् ॥१०॥ पृथ्वी० ॐ
पृथ्वीदेव्यै च विद्महे । धरामूर्तये धीमहि । तन्नः पृथ्वी प्रचोदयात्
॥११॥ नारायण-ॐ नारायणाय विद्महे । शेषशायिने धीमहि ॥
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ १२॥ हनुपद्गा०-ॐ अंजनीजाप विद्महे ।
स्वर्णपुत्राय धीमहि ॥ तन्नो वीरः प्रचोदयात् ॥ १३ ॥ गरुडगा०
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे । स्वर्णपक्षाय धीमहि ।। तन्नो गरुडः प्रचोदयात्
॥ १४ ॥ देवी०-ॐ देव्यै ब्रह्माण्य विद्महे । महाशक्य च धीमहि ।।
तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥ १५ ॥ गोपालगा०-ॐ गोपीप्रियाय विद्महे ।
वासुदेवाय धीमहि । तन्नो गोपः प्रचोदयात् ।। १६ ।। परशुराम-
ॐ जामदग्न्याय विद्महे । महावीराय धीमहि ।। तन्नो विप्रः प्रचोदयाद
।। १७ ।। तुलसी०-ॐ तुलसीपत्राय विद्महे । विष्णुप्रियाय धीमहि ।।
तन्नो टन्दा प्रचोदयात् ।। १८ ।। गुरु०-ॐ परब्रह्मणे विद्महे । गुरु-
देवाय धीमहि ॥ तन्नो गुरुः प्रचोदयात् ॥ १९ ॥ आकाश०-ॐ
आकाशाय विद्महे । नमोदेवाय धीमहि ॥ तन्नो खंहि प्रचोदयात् ॥२०॥
चन्द्र०-ॐ क्षीरपुत्राय विद्महे । अमृतत्वाय धीमहि ॥ तमश्चंद्रः प्रचो-
दयात् ॥ २१॥ इंस०-ॐ परमहंसाय विद्महे । महत्तचाय धीमहि ।।
। तन्नो हंसः प्रचोदयात् ॥२२॥ लक्ष्मी०-ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे ।
विष्णुप्रियायै धीमहि । तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात् ।। २३ ॥ गंगा०-ॐ
भागीरथ्य च विद्महे । विष्णुपद्यै च धीमहि ॥ तन्नो गंगा प्रचोदयात् ॥
॥२४॥ इति चतुर्विशतिगाययः ।।
वेदाधिकाररहिताना गायत्रीमंत्रः॥ दी यो देवः सविताऽस्मा
मनामाणेन्द्रियक्रियाः ॥ प्रचोदयति तद् भर्गो वरेण्यं समुपास्महे ॥१॥

·॥ परिशिष्टप्रकरणम् ॥ ॥ श्रीनवचण्डीशतचण्ड्यादिप्रयोगः ॥ श्रीगणेशं शिवं दुर्गा विष्णुं सूर्य च शारदाम् ॥ मातापितृगुरुन् नत्वा कुर्वे ग्रन्थामिमं लघुम् ॥ २ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ पूर्वविहितप्रायश्चित्तः कृतमंगळस्लानो यज- मानः सपत्नीको धौते वाससी परिधाय तिलकं कृत्वा नित्यकर्म संविधाय पूजोपयोगिसंभारान् गृहीत्वा शुभे काले शुभासने प्रामुख उदड्मुखो वोपविश्य ब्राह्मणद्वारा शांतिसूक्तं पठेत् ॥ शान्तिसूक्तम्-या श्रीः स्वयं सुकृतिना भवनेष्वलक्ष्मी पापात्मना कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः। श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तो वो नताः स्म परिपालय देवि विश्वम् ॥ १॥ [ किं वर्णयाम तव रूपमचिन्त्यमेतत्किं चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि। किं चाहवेपु चरितानि तवातियानि सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादि- केषु ॥ २॥हेतु समस्तजगतां त्रिगुणाऽपि दोषैर्न शायसे हरिहरादिमिर- प्यपारा सर्वाश्रयाऽखिलमिदं जगदशभूतमव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्व. माद्या ॥ ३ ॥ यस्याः समस्तसुरतासमुदीरणेन तृप्ति प्रयान्ति सकलेपु मसेपु देवी ॥ स्वाहाऽसिधै पितृगणस्य च तृप्तिहेतुरुच्चार्यसे त्वमत पव जनै स्वधा च ॥४॥] शान्तिः शान्तिः सुशान्तिर्भवतु ॥ तत आचार्यों यजमानभाले तिलकं कुर्यात् ।। स्वस्तिस्तु याऽबि- नाशाख्या धर्मकल्याणदृद्धिदा । विनायकामिया नित्यं ताश्च स्वस्ति- ब्रुवन्तु नः ॥१॥ नारदाद्या ऋषिगणा ये चान्ये च तपोधनाः। भवन्तु यजमानस्य ह्याशीर्वादपरायणाः ॥२॥ ततो यजमानो हस्ते दाक्षणा- सहित साक्षतं साबूलं फलं गृहीत्वा गुरुपादाभिवन्दनं कुर्यात् ।। प्र.च.३४ ·५३० प्रतोद्यापनचन्द्रिका गुरुपादाभिवन्दनम्-ब्रह्मानंदं परमसुखदं फेवलं ज्ञानमृति द्वन्दातीतं गगनसदृशं तत्वमस्यादिलक्ष्यम् ॥ एक नित्यं विमलमचलं सर्वधीसातिभूतं भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरुं तं नमामि ॥ १॥ आनन्दमानन्दकरं प्रसनं शानस्वरूपं निजमावयुक्तम् ॥ योगीन्द्रमीयं भयरोगवैधं श्रीमद्गुरुं नित्यमदं नमामि ॥२॥ समस्तसंपत्समवासिहेतपः समुत्थितापत्कुलधूमकेतयः ॥ अपारसंसारसमुद्रसेतयः पुनन्तु मां प्रामणपादपांसयः ॥ ३ ॥ मापदनभ्यान्तसहस्रमानयासमीहितार्पण- कामधेनवः ॥ समस्ततीर्थाम्युपचित्रपाणयः पुनन्तु मां ग्राह्मणपादपांसवः ॥४॥ नमो गुरुभ्यो गुरुपादुकाभ्यो नमः परेभ्यापरपादुकाभ्यः । आचा- यंसिद्धेश्वरपादुकाभ्यो नमोऽस्तु वै विप्रपदाम्युजेभ्यः ॥ ५॥ इति ।। आचमनम्--ही केशवाय नमः । ही नारायणाय नमः । हाँ माधवाय नमः । ही गोविन्दाय नमः । इति हस्तं प्रक्षालयेत् ।। प्राणायामः-ह्रीं नमो भगवते वासुदेवाय ॥एवं पूरककुम्भकरेचकन- मेण निवारं कुर्यात् वा पठेत् ।। ततो देवतानमस्कारान् फुर्यात् ॥ देवतानमस्काराः-सुमुहूर्तमस्तु ।।माङ्गल्यमस्तु ॥श्रीमन्महागणाधि- पतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । स्थानदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः ! वाणीहिरण्य- गर्माभ्यां नमः । श्रीलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । उमामहेश्वराभ्यां नमः शचीपुरन्दराभ्यां नमः। मातापितृचरणकमळेभ्यो नमः।सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः। सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । एतत्कर्मप्रधानदेवताभ्यो नमः। पुण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्त्विति भवन्तो अवन्तु । "पुण्यं पुण्याई दीर्घमा- पुरस्तु" (इत्याचार्यों वदेव) ॥ सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः।। लंबोदरच विकटो विननाशो विनायकः ।। धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भाल- चन्द्रो गजाननः ॥ द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि । विद्या- ·श्रीनववण्डीशतचण्ड्यादिप्रयोगः (प्रधा० सं०) रंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । सझामे सङ्कटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥ शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ।। अभीप्सितार्थसिद्धयर्थं पूजितो यः सुरा- सुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः । सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेपाममङ्गलम् । येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनो हरिः। तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽयियुगं स्मरामि ॥ लाभस्तेपा जयस्तैपां कुतस्तेषां पराजयः। येपामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जना. र्दनः ।। यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीविजयो भृतिर्बुवा नीतिमतिर्मम ॥ सर्वेष्वारब्धकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ।। विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्म- विष्णुमहेश्वरान् । सरस्वती प्रणौम्यादी सर्वकार्यार्थसिद्धये ।। प्रधानसङ्कल्पा-(यजमानः साक्षतं जलमादाय) विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः। स्वस्ति श्रीसच्चिदानन्दरूपस्य ब्रह्मणोऽनिर्वाच्यमायया यथाशक्तिवि- भिताविद्यायोगात्कालकर्मस्वभावाविर्भूतमहत्तत्त्वोदिताहंकारत्रयोद्भू- तवियदादिपञ्चकेन्द्रियदेवतानिर्मिताण्डकटाहे चतुर्दशलोकात्मके लीलया तन्मभ्यवर्तिभगवतःश्रीनारायणस्य नाभिकमलोद्भुतसकललोकस्य पिता- महस्य ब्रह्मणः मृर्षि कुर्वतस्तदुद्धारणाय च प्रजापतिप्रार्थितस्य महापुरु- पस्य श्वेतवाराहावतारेण ध्रियमाणायामस्यां धरियां भूलोकसंशितायां सप्तद्वीपमंडितायां क्षीरोदादिसमुद्रतद्द्वीपवलयीकृतलक्षयोजनविस्तीर्णे जम्बूद्वीपे स्वर्गस्थितामरादिसेवितगंगादिसरिद्भिः पाविते निखिलजन- पावनकर्तुशौनकादिमहामुनिनियासभूते नैमिपारण्यादियुक्त मोक्षसाध- नभूते विविधतपाकर्तृमहातपस्थिभिः पविनितभूमिप्रदेशे मारते वर्षे ·ब्रतोधापनचंद्रिका श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराक्षया प्रवर्तमानस्य अब बामणो द्वितीये पराऐं धीघेतवाराहकल्पे सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे फलिपुगे फलिप्रथमचरणे भूलोंके भारतवर्षे भारतखण्हे जम्बूद्वीपे (रामक्षेने परशुरामाश्रमे दण्डकारण्ये श्रीगोदावर्याः अमुफदिग्भागे श्रीमल्लरणाब्धेः अमुके तटे) आर्यावर्तान्तर्गतमावर्तकदेशे अमुके श्रीशालिवाहनो अमुकनामसंवत्सरे तया च अमुके श्रीविक्रमवर्षे अमुकनामसंवत्सरे अमुकायने अमुक अमुकमासे अमुरुपक्षे अमुक- तिथा अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकयोगे अमुरुकरणे अमुकराशि- स्थिते चन्द्रे अमुफराशिस्थिते श्रीसूर्ये अमुकराशिस्थिते देवगुरौ शेपेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं गुणविशेषेण विशिष्टायाँ शुभपुण्यतिथा मम अमुकगोत्रोत्पन्नस्य अमुकदासस्य सपरिवारस्य आत्मनः शास्त्रोक्तपुराणोक्तपुण्यफलावाप्त्यर्थं मप ऐश्वर्याभिवृद्धधर्यम् अमाप्तलक्ष्मीप्राप्त्यर्थ प्राप्तलक्ष्म्याश्चिरकालसंरक्षणार्थ सफलमनईप्सित- कामनाससिद्धयर्थं लोके या सभायां राजद्वारे या सर्वन यशोविजय- लामादिप्राप्त्यर्थ [ तथा च मम सभार्यस्य सपुत्रस्य अखिलकुटुंब सहितस्य सपः समस्तभयच्याधिजरापीडामृत्युपरिहारद्वारा आयुरा- रोग्यश्वर्याभिटद्धयर्थ तथा च मम जन्मराशेरखिलकुटुम्बस्य वाजन्मराशेः सकाशाचे फेचिद्विरुद्धचतुर्याप्टमादिस्थानस्थिताः क्रूरग्रहास्तैः सूचित सूचयिष्यमाणश्च यत्सर्वारिष्टं तद्विनाशद्वारा सर्वदा तृतीयैकादशस्थान- स्थितवच्छुभफलमाप्त्यर्थ पुत्रपौत्रादिसन्ततेरविच्छिन्नवृद्धधर्थम् इन्द्रादि- दिक्पालमसन्नतासिद्धयर्थम् आधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकत्रिविध- तापोपशमनार्थ धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधफलावाप्त्यर्थम् ] श्रीमहाकाली- १शकादिमासादिकवकन्यम् ॥-शकविगेरे ने मास विगेरे बोलवा ॥

·श्रीनवचण्डीशतचण्ड्यादिप्रयोगः [वर्धिनी० पू०] ५३३ महालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपिणी-त्रिगुणात्मिका-जगदम्बिकाप्रीत्यर्थं कवचार्गलाकीलकनवार्णमंत्ररात्रिसक्तपठनपूर्वकस्य देवीसूक्तनवार्णमंत्र- रहस्यत्रयपठनान्तस्य श्रीमाकंडेयपुराणान्तर्गतस्य "श्रीमाकंडेय उवाच इत्यारभ्य सावर्णिभविता मनुः" इत्यन्तस्य श्रीचण्डीसप्तशतीपाठस्य नवावृत्या शतात्या सहस्त्रादृत्या वा (सप्तशत्याः मतिमन्त्रम् अमुक- मन्त्रेण संपुटित) पाठाख्यं कर्म (ब्राह्मणद्वारा ) करिष्ये । तथा च श्री. जगदम्बिकाप्रीतिकामस्तद्दाशेन सप्तशत्याः प्रतिमंत्रं पायसादिद्रव्यैः सग्रहमखं हवनाख्यं कर्म ( तद्दशांशेन तर्पणादीनि च ) करिष्ये ।। पुनःसंकल्पः--तदङ्गत्वेन दिग्रक्षणं कलाशार्चनं शंखघण्टापूजनं दीप- पूजनञ्च निर्विवतासिद्धये गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृका- पूजनमायुष्यमंत्रजपं नान्दीश्राद्धमाचार्यावृत्विग्वरणं [ मंडपप्रवेशादीनि] च करिष्ये ॥ ततो दिनक्षणादि आचार्यवरणान्तं कर्म(पृष्ठ ६-४५) कुर्यात् ॥ [ततो मंडपे सति मंडपप्रवेशार्थवर्धिनीकलशपूजनं कुर्यात् ।। ।। अथ वर्धिनीकलशपूजनम् ॥ जलमादाय ॥ अघेत्यादि० तिथौ "मण्डपप्रवेशाख्य" कर्मनिमित्त चर्धिनीकलशस्थापनपूर्वक पूजन करिष्ये । हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा ।। वर्धिन्यै० वर्धिनीमावा ॥ ततः कलशे ॥ ब्रह्मणे० विष्णवे. मातृभ्यो सागयय० महीनदीभ्यो० तीधेभ्यो गायत्र्यै० ऋग्वेदाय० यजुर्वेदायक सामवेदाय० अथर्ववेदाय० अग्नये० आदित्याय० रुद्राय मरद्भयो० गंध. य० ऋषये० वरुणायक वायवे० धनदाय० यमाय० धर्मायः शिवाय यज्ञाय० विश्वेभ्यो देवेभ्यो० ॥ इत्यावाघ । प्रतिष्ठाः सर्व०॥ वर्धिन्याद्या- वाहितदेवताः सुप्रतिष्ठिताः वरदा भवत ॥ "वर्धिन्याधावाहितदेवताभ्यो नम"इति मूलमंत्रेण पंचोपचार.संपूज्यवर्धिनीकलशंगृहीत्वा सपत्नीको यजमानः सपरिवारः सालंकृतो मंत्रनिघोपसुवासिनीगीतवाद्यनि स्वनैमें गलसूकानि पठन मंडपं प्रदक्षिणीकृत्य पधिममद्वारसमीपे तिठेत् ।।

·५३४ प्रतोद्यापनचंद्रिका ॥ अथ मंडपप्रवेशः॥ पपं ग्रामणपुरासरः शुकमाल्यानुलेपनस्तादशपुत्रपौत्रादिसमेतः सुशफुनसूचिताभ्युदयः सपत्नीको यजमानो र्यापलयनालिकेरादि- युत जलपूर्ण कलशं गृहील्या मंडपं प्रदक्षिणात्य पशिमद्वारे स्थित्या द्वारशाखां पूजयेत् ॥ अधे० मम सफलेष्टसिद्धयर्थ मंडपप्रशांगभूर्त द्वारशाग्वाधिष्ठातॄणां पूजनमहं करिष्ये ॥ तद्यथा ॥ देहल्यप्रतः कुंयुमा- दिना त्रिकोणं शत्वा तदुपरि वृत्तं तदुपरि चतुरस्र मंडलं कृत्वा । तत्र "असुरान्तकचक्राय नम" इति मंत्रेण प्रक्षालितं ताम्रादिपाय स्थापयित्या कृष्णाय० हृदयाय० इति जलं पूरयेत् ॥ गंगे च यमु० इति मंण अकुर- शमुद्रया तीर्थान्यावाघ पुष्पादि निक्षिपेत् ॥ "असुरान्तकचकाय०" इति द्वारमभ्युक्ष्य ।। हस्ते अक्षतान् । ऊर्य द्वारश्रियै ।। द्वारपीठस्य मध्ये देहल्या पास्तुपुरुषाय। दक्षिणशाखायां गंगायै । यामशासायां यमुनाया दक्षिणे शंसनिधये चामे पननिधये। (द्वारस्य चतुष्कोणेषु भामेयायधि. कमेण १) आमेयां गणपतये नसत्यां दुर्गायै० पायथ्यां सरस्वत्यै ऐशान्यां क्षेत्रपालाय "द्वारथियापायाहितदेवेभ्यो नमः" सक्षीरजलेन स्नानं सम०॥ द्वारश्रि० गंध-पुष्प-धूप-दीपं-नैवेद्यान्तं संपू ज्य ॥ पश्चिमद्वारे जयाय विजयाय सुमीमतोरणाय नमः गंध पुष्प स०] इति संपूज्या यजमाना मूलमंत्र मनसा जयन् दिवं दष्टा उधस्तालय छत्वा घामपाणिना निभिर्घातर्भूमि ताडयेत् ॥ सर्पपान गृहीत्वा ।। अपसर्प० इत्यादिना विघ्नानुत्सार्य शान्तिसूक्तादिपठन्द्रिाह्मणैः सह शनैरंग संकोचयन स्वदक्षिणांशेन द्वारवामांश स्पर्शयित्वा स्वदक्षिण पादपुर-सरं देहलि स्पृशन् प्रयिशेत् ॥ पत्नीहस्तधृतवर्धिनीकुंभमैशा- न्यामाग्नेय्यां या अक्षताटदलोपरि प्रार्थनापूर्वकं स्थापयेत् ॥ मृन्मयी त्वं महाभागा सदा तिथोंदकान्विता॥ वर्धिनि त्वं जगन्माता भव त्वं कुल- चर्धिनी ॥ तब तोयेन कलशान्पूजार्थे पूरयाम्यहम् ॥ इति ॥ तत आचार्यः पंचगव्य रुत्या (पृ.१४८)पंचगव्येन मंडपं अपवि०॥ इति मंत्रेण प्रोक्षयेत् ॥ इति मंडपप्रवेशः ॥

·नव० शत० प्रयोग [ वास्तुदेवतास्थापनम् ] ५३५ ॥ अथ वास्तुदेवतास्थापनम् ॥ तत्रादौ मंडपस्याग्नेय्यां पीठोपरि गणपति संस्थाप्य पंचोपचारः पूजयेत् ॥ ततो मंडपस्य नैर्ऋत्यभागे हस्तमात्रविस्तृत चतुरंगुलोच्छ्राय वास्तुपीठ कृत्वा तस्य आग्नेयादिचतुर्यु कोणेषु चतुरः शकून रोपयेत् ॥ मंत्र॥ विशन्तु भूतले नागा लोकपालाश्च सर्वतः ॥ मडपे चात्र तिष्ठन्तु आयुर्वलकराः सदा ॥ १ ॥ प्रतिशंकु अस्यैव मंत्रस्यावृत्तिः ॥४॥ ततो रोपणक्रमेण पंचोपचार संपूज्य मापभक्तवलिं दद्यात्॥ मत्रा । अग्नि-यो- प्यथ सभ्यो ये चान्ये तत्समाश्रिता ॥ बलिं तेभ्यः प्रयच्छामि पुण्य- मोदनमुत्तमम्॥शानैत्याधिपतिश्चैव नैत्यां ये च राक्षसा ॥ बलि तेभ्य प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुत्तमम् ॥२॥ नमो वै वायुरक्षोभ्यो ये चान्ये तत्समाश्रिता ॥ बलिं ते॥शारुदेभ्यश्चैव सर्वेभ्यो ये चान्ये तत्सालि। ॥४॥ शकुदेवताभ्यो० मापभकवलीन्स० ॥ इति ॥ अथ पीठस्योपरि सुवर्णरजतादिशलाकया पश्चादारम्भा. प्रागन्ता: उदक्संस्था चतुष्टि पदमडलाथै नवरेखा कुर्यात्।।लक्ष्म्ये० यशोवत्यै० कांतायै० सुप्रियायै० विमलायै० शिवायै० सुभगायै० सुमत्यै० ईडायै०॥१॥ ततो दक्षिणारभा. उदगन्ता प्रक्सिंस्थाश्व नवरेखा कुर्यात्।। धन्यायै०प्राणायै विशालायै० स्थिराय० भद्राये०जयायै निशायै विरजाय०विभवायै॥२॥रेखादेवता भ्यो नम ०॥ इति पचोपचार पूजयेत्।। ततस्तस्योपरि श्वेतवस्नमाच्छाद्य पचवर्णकैस्तंडुलै स्वस्तिकं कृत्वा तदुपरि रक्तवस्नमाच्छाय तस्योपरि शुक्लतडुलैर्यथोक्त मडल कृत्वा ॥] जलमादाय ॥ अद्ये० अस्मिन् वास्तुपीठे देवतास्थापन करिष्ये ॥ यथोक्तस्थानेषु ॥ (१) शिखिने० शिखिन- मावाग(२)पर्जन्याय० पर्जन्यमा०(३)जयन्ताय जयन्तमा०। (४) इद्रायः इद्रमा० । (५) सूर्याय० सूर्यमा०। (६) सत्याय० सत्यमा० । (७) भृशायः भृशमा०। (८) अतरिक्षाय० अतरिक्षमा०। (९) वाय. वायुमा० । (१०) पूष्णे पूषणमा० ॥ (११) वितधायक वितधमा०। (१०) गृहक्षताय गृहक्षतमा०1(१३) यमाय-यममा०। (१४) गंधर्वाय गधर्ममा०। (१५) भृगराजाय० मुंगराजमा० ।(१६) मृगाय० मृगमा० १ दक्षिणत ।। २ पश्चिमत ॥

·- प्रतोद्यापनचन्द्रिका (१७) पितृभ्यो० पिसना०। (१८) दीयारिकायः दीपारिकमा० । (१९)मुप्रीवाय मुश्रीवमा । (२०) पुष्पदंताय पुष्पदंतमा० । (२१) पराणाय० यगणमा०। (२९) असुरायः असुरमा०1(२३) शेपाय० शेपमा०1 (२४) पापाय० पापमा० ।(२५)रोगायक रोगमा० । (२६) नागाय० नागमा० । (२७) मुण्याय० मुरयमा० (२८) मलाटायः भलादमा० । (२९) सोमाय० सोममा० । (३०) उरगाय० उरगमा० (३१) अदितये० अदितिमा०। (३२) दितये दितिमा०। (३३) भयोअप मावा० (३४) आपयत्साय आपयत्समा० । (३५) अर्यम्णे० अर्यमणमा०। (३६) सावित्राय सावित्रमा०1(३७) सवि० सवि- तारमा १(३८) विवस्वते नमः यियस्वन्तमा० स्थाप०। ( ३९ ) विबुधाधिपाय पियुधाधिपमा० । (४) जयन्ताय० जयन्तमा० । (४१) मित्राय० मित्रमा०। (४२) राजयक्ष्मणे० राजयक्ष्माणमा (४३) रुद्राय० सम्मा०1 (४४) पृथ्वीधराय० पृथ्वीधरमा०। (४५) ग्रहणे० प्राणमा०॥(मंडलाइहिः) ईशानादिपु चरक्यादीनाचाहयेत् ॥ (४६) चरक्य०। (४७) विदार्य। (४८) पूतनायै०। (४९) पाप राक्षस्यै० ।। (पूदिदिक्षुस्कंदादी ) (५०) स्कन्दाय० (५१) अर्यम्णे०। (५२) जृभकाय०। (५३ ) पिलिपिच्छाय०॥ (मागादि दिक्ष इंद्रादीन) (५३) इंद्रायः। (५५) अग्नये०। (५६) यमाय । (५७) नितये०1 (५८) वरुणाय। (५९ ) पाय०। (६०) फुबे. राय। (६१) ईशानाय०। (६१) ब्रह्मणे० । (६३) अनंताय० ॥ इत्यायाह । प्रतिष्ठा० इति प्रतिष्ठां कृत्वा (गंधादिभिः संपूज्य ॥)मध्ये ) ताम्रकलशं स्थापयेत् ॥ फलशपूजनं पूर्ववत् ।। तदुपरि कृतान्युत्तार- णादि सुवर्णाविमयीं वास्तुधुवमूर्ति च स्थापयेत् ॥ मत्रः ॥ पास्तोप्पति महादेवं सर्वसिद्धिविधायकम्।।शान्तिकर्तारमीशानं तं वास्तुं प्रणतोऽस्म्य- हम् ॥१॥ (आवाहनम् ) नमो भगवते वास्तुपुरुषाय महायलपराम- माय सर्वाधियासशरीराय प्रलपुनाय सकलग्राह्माण्डधारिणे भूभारार्पि तमस्तकाय पुरपचनप्रासादगृहवापीसर कूपादे. सनिवेशसान्निध्यक- राय सर्वसिद्धिप्रदाय प्रसन्नवदनाय विश्वभराय परमपुरुषाय शक्रवरदाय वास्तोपते नमस्ते नमस्ते ॥ इत्यावाध ॥ अथ ध्यानम् ॥ भगवन् देव.

·नव० शत० प्रयोगः [चतुःपष्टियोगिनीस्थापनम् ] ५३७ देवेश ब्रह्मादिदेवतात्मक तव पूजां करिष्यामि प्रसादं कुरु मे प्रभो॥१॥ "हीं शिख्यादिवास्तुमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपाय नमः।" इति मंत्रेण वास्तुपुरुषस्य पोडशोपचारैः पूजनं कृत्वा ॥ मंडपाहिः बलिं दद्यात् ॥ यथा-"शिखिने नमः पायसबलिं समर्पयामि" । इत्यादि ॥ यज्ञभागं प्रती- क्षस्व पूजां चैव वलिं मम ॥ नमो नमस्ते देवेश मम स्वस्तिकरो भव॥१॥ एहि वास्तोपते इमं मयोपनीतं बलिं गृहाण मम यज्ञमच्छिदं कुरु सर्वदुष्टेभ्यो मां रक्ष रक्ष ॥ इति बलिदानम् ॥ प्रार्थना ॥ यथा मेरगिरेः शृंगे देवानामालयं सदा ॥ तथा शिख्यादिदेवानामत्र भूमौ स्थिरो भव ॥१॥ अनेन स्थापनपूजनेन शिस्यादिवास्तुमंडलदेवतासहितवास्तु- पुरुपः प्रीयताम् ॥ इति वास्तुदेवतास्थापनम् ॥] ॥ अथ चतुःपष्ट्रियोगिनीस्थापनम् ॥ आग्नेयकोणे पाठोपरि रक्तवस्त्रं प्रसार्य तदुपरि तंदुलेश्चतुःपष्टिपदं त्रिकोणात्मकं समचतुरस्र वा मंडळं निर्माय तस्योपरि शारदातिल- कोक्ताः चतुःपष्टियोगिनीदेवताः पंक्तिरूपेण स्थापयेत् ॥ जलमादाय ॥ अधेत्यादि० तिथौ चतुःपष्टियोगिनीनां स्थापनप्रतिष्ठापूजनमहं करिष्ये ।। [अन्यत्र॥श्रीमहाकाल्यै नम श्रीमहालक्ष्यै नम श्रीमहासरस्वत्यैनम इति तत ही विश्वदुर्गायै विश्वदुर्गामावा० स्था०(एवं सर्वत्र)उद्योतन्यै०माला- धर्य महामायायै० मायावत्यै. शुभायै० यशस्विन्यै० त्रिनेत्रायः लोलजिह्वायै० शखिन्य यमघंटाय०कालिकायै चर्चिकायै० यक्षिण्यै० सरस्वत्यै० चंडिकायै चित्रघंटायै० सुगंधायै० कामाक्ष्यै भद्रकाल्यै० पराये०कान्तराक्ष्यै० कोटराक्ष्यै नीलकायै०सर्वमंगलायललितायै० त्वरितायै० भुवनेश्वर्यैः खड्गपाण्य० शूलिन्यै० दंडिन्पै० अंविकाय. शूलेश्व० वाणवत्यै० धनुर्धय० महोल्लासाय विशालाक्ष्य रिपु- रायः भगमालिन्यै० दीर्घकेश्य० घोरघोणायै. वाराही. महोदय ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका कामेश्वर्य० गुपय० भूतनाथाय० महारवाय. ज्योतिष्मत्यै कृत्ति- वासाय० मुंदिन्यै० शववाहिन्यैः शिवांकायै० लिंगहस्ताय० भगव- मायै० गगनाय० मेघवाहनाय० मेयघोपाय नारसिंब० कालिन्यैः श्रीध० तेजस्यै० श्यामाय० मातंग्य० नरवाइनाय० ॥६४ ॥ (मंडलावहिः ।। इन्द्राण्य० दुर्गायै० जयाय० विजयायै० अजितायै० विश्वमंगळाय० भद्ररूपिण्यैः भुवनेश्वर्य० श्रीराजराजेश्वर्य० ॥९॥) अक्षतान गृहीत्वा ॥ प्रतिष्ठा सर्व० ॥ १॥ विश्वदुर्गाद्यावाहितदेवताः सुमतिष्ठिता वरदा भवत | "श्रीविश्वदुर्गाघावाहितदेवताभ्यो नमः" इति मूलमंत्रण ययालाभोपचारैः संपूज्य जलमादाय । अनया पूजया विश्वदुर्गाद्यावाहितदेवताः प्रीयन्तां नमम ॥ इति योगिनीस्थापनम् ॥ ॥अथ चतुःपष्टिभैरवस्थापनम् ॥ ततो देव्या दक्षिणपीठे रक्तवस्त्रोपरि तडुलश्चतुःपष्टिपदं समचतुर- समंडलं कृत्वा पंक्तिरूपाः भैरवाः स्थापनीयाः ।। अधेत्यादि० तिथौ चतुःपष्टिभैरवानां स्थापनप्रतिष्ठापूजनमहं करिष्ये ॥ श्रीमद्धैरवाय नमः श्रीमद्भरवमाबाहयामि स्थापयामि ( एवं सर्वत्र) शंभुभैर नीलकंठभैर० विशालभैर० मार्तण्डभैर० मनुमभभैरवाय स्वच्छन्दभैरवाय. असि- तांगभैरवाय खेचर०संहार० विरूप विरूपाक्षम्नानारूपधर० वराह० रुरुकुंदवर्ण० सुगाव उन्मत्त० मेघनाद० मनोवेग क्षेत्रपाल०विषा- पहार० निर्भय विजीत मेत० लोकपाल• गदाधर० वजहस्तः १ मडपाभावे देव्या वामभागे योगिनीना दक्षिणभागे च मरैयाणा स्थापन कर्त भ्यम् ।। मडपे सति वायवीयपीठे अजरादिक्षेत्रपालस्थापन कर्तव्यम् देन्या दक्षिणे भैरवस्थापन न कर्तव्यम् ॥

·नव० शत० प्रयोगः [क्षेत्रपालस्थापनम् ] महाकाल. प्रचंड० अजेय. अन्तक. भ्रामक० संहार० कुलपाल. चंडपाल १० प्रजापाल. रक्तांग० वेगावीक्षण. अरुण. धरापाल. कुंडलनेत्र. मंत्रनाथ० रुद्रपितामह विष्णु० बटुकनाथ० भूतनाथ वैताळ० त्रिनेत्र त्रिपुरान्तक० बरद० पर्वतवास०शशिसकलभूपण. सर्वभूतहृदय० घोरसायक० भयंकर भुक्तिमुक्तिमदकालाग्नि० महा- रुद्र० भयानक० दक्षिणमुख० भीषण. क्रोध० सुखसंपत्तिदायक- भैरवाय० ॥६४ ॥ प्रतिष्ठा सर्व० इति प्रतिष्ठां कृत्वा ॥ " श्रीमद्भ- खाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः" इति मंत्रेण यथाशक्त्या पूजयेत् ॥मार्थना।। कौलिरे चित्रकूटे हिमगिरिविवरे शस्त्रजालान्धकारे सौराष्ट्रे सिंधुदेशे मगधपुरवरे कौसले वा कलिंगे ॥ कर्णाटे कोकणे वा भृगुसुतनगरे कान्यकुब्जस्थिते वा सर्वस्मात्सर्वदा वा ह्यपमृतिभयतः पातु नः क्षेत्रपालः ॥१॥ यं यं यं यक्षरूपं दशदिशिवदनं भूमिकपायमानं सं सं संहारमूर्ति शिरसि धृतजटाशेखरं चद्रबिंवम् । दंदं दं दीर्घ- कायं कृतनरवपुपं अर्ध्वरेखाकरालं प पंपं पापनाशं प्रणमत सततं भैरवं क्षेत्रपालम् ॥२॥ इति चतुःपष्टिभैरवस्थापनम् ।। [॥ अथ क्षेत्रपालस्थापनम् ॥ तत क्षेत्रपालीयपीठदेवता स्थापयेत् ।। प्रारीप्सितकर्मण साङ्गता सिद्धयर्थ वायव्या क्षेत्रपालपीठे अजरादिक्षेत्रपालस्थापन करिष्ये इति संकल्प्य स्थापयेत् ॥ अजराय नम अजरम् आस्था ॥ (एव सर्वत्र) इन्द्रचोराय व्यापकाय इद्रमूर्तये उक्षाय कूप्माडाय० वरुणाय० वटुका यविमुक्ताय लिप्तकाय० लीलाकाय० एकदष्ट्रायः औषधीनाय० बध- नाय ऐरावताय० दीव्यकाय कवलाय० क्षोभणाय० गवयाय कालायक बलधराय० अणवे. चद्रवारणायक फटाटोपाय जटिलायक ·प्रतोयापनचन्द्रिका ऋत. घंटेभ्यरायः विकटाय० मणिमानाय० गुणधायक डामरायः ठंउपफणाय० स्थविराय० दंतुराय० धनदाय नागकर्णाय० फेत्का- राय महायलाय० चीरकाया सिंहाय० मृगाय० यक्षाय मेधवाहनाय० तीक्ष्णोधाय० अनलाय० मुमतये सुधालापाय० पकाय० याताय० याप: नाय० ॥५०॥ एवं पंचाशत्क्षेत्रपालासंस्थाप्य प्राणप्रतिष्ठितक्षेत्रपालमूर्ति मंस्थाप्य प्रतिष्ठाइति प्रतिष्ठाप्य "अजराधायाहितक्षेप्रपालदेवताभ्यो नमः ॥" इति आसनायुपचारः संपूज्य "हां हीं नमः" इति घटु- फाय प्रभूतालिं दद्यात् ॥ मंत्राः ॥ योगिन्यः क्षेत्रपालाच स यन समा. गता नगरे याथ ग्रामे चा भटव्यांसरितस्तथा ॥१॥ ते सर्वं चैव संतुष्टा पलिं गृहन्तु मे सदा॥शरणागतोऽस्म्याई पां सर्वे ते मम सुप्रदा।२।। बलिदानेन संतुष्टाः प्रयच्छन्तु ममेप्सितम् ॥सर्वकार्याणि कुर्वन्तु दोपश्चि मन्तु मे सदा॥शाइति पलि समर्य-प्रणमेत्॥ इति क्षेत्रपालस्थापनम्।] ततः प्रधानदेवतास्थापनार्य पूर्व सर्वतोभद्रमंडले ब्रह्मादिदेवताना स्थापनं पूजनं च कुर्यात् (पृ. ९९-१०७ द्रष्टव्यम् ) ततो मंडलमध्ये धान्यराशिं कृत्वा तदुपरि पूर्णपात्रान्तं कलशं संस्थाप्य तदुपरि क्षोमं वस्त्रं प्रसार्य तस्योपरि " मध्ये विन्दु त्रिकोण पट्कोणं तदुपरि वृत्तमष्टो दलानि तदुपरि वृत्तं तदुपरि चतुर्विंशति- पत्राणि तद्वाह्य चतुरं चतुरस्रत्रयम् इति यंत्रं विलिखेत् ॥ अथ पीठपूजा ॥ हस्ते अक्षतान गृहीत्वा-ॐ पूर्वपीठाय नमः । ॐ पं पूर्णपीठाय नमः । के कापपीठाय० । प्राच्यां दिशि-ॐ उं उड्यानपीठगय०। आग्नेय्या-मां मातृपीठाय० । दक्षिणे-जं जालंधर- पोगयानैऋत्ये-के कोल्दापुरोपपीठाया पश्चिमे-पूं पूर्णगिरिपीगय. वाया-सौं सौहारोपपीगय० । उत्तरे-कं कोल्दागिरिपठिाय० । ऐशान्या-कं कामरूपीठाय०॥१॥ इति पीठं सम्पूज्य नमस्कार:- दक्षिणे-गुरवे०। परमगुरवे०। परमेष्ठिगुरवे० । गुरुपंक्तये । मातापि- - ·नव० शत० प्रयोगः [ यंत्रदेवतास्थापनम् ] ५४१ तृभ्यां ० । उपमन्युनारदसनकव्यासादिभ्यो० ॥६॥ वामे गं गण- पतये० । दुं दुर्गायै० । सं सरस्वत्यैः । क्षेत्रपालाय० ॥४॥ इति नत्वा ।। पीठदेवताः स्थापयेत्-पीठमध्ये-मं मण्डूकाय० । आं आधारशक्त्यैः । मूं मूलप्रकृत्य० । का कालाग्निरुद्रायः । तदुपरि- आं आदिकूर्माय० । अं अनन्ताय० । आं आदिवराहाय० । पं पृथिव्यैः । तदुपरि-अं अमृतार्णवाय० । रं रत्नद्वीपाय । है हेम- गिरये० ।। नं नन्दनोद्यानाय० । कं कल्पवृक्षाय० । मं मणिभूत- लाय० । दं दिव्यमण्डपाय० । सं स्वर्णवेदिकायै० । रं रत्नसिंहास- नाय० । धं धर्माय० । ज्ञा ज्ञानाय०।– वैराग्याय० । ऐं ऐश्वर्यायः । इति सम्पूज्य ॥ पूर्वे-अं अनैश्वर्याय० । पुनर्मध्ये-सं सत्वाय । 4 प्रवोधात्मने । रजसे०। मं प्रकृत्यात्मने । तं तमसे०। म मोहा- त्मने। सों सोममण्डलाय०। सूर्यमण्डलाय०। वं वद्विमण्डलाय में मायातवाय०। वि विद्यातत्त्वायाशं शिवतत्त्वाय | ब्रह्मणे। मं महे- श्वरायाआं आत्मनेअं अन्तरात्मने |पं परमात्मने जिजीवात्मने। झंज्ञानात्मने । के कन्दाय० । नं नीलाय० । पं पद्माय० । में महापद्माय० । रं रत्नेभ्यो । के केसरेभ्यो । के कर्णिकाय० ॥४॥ अथ नवशक्तीः स्थापयेत् ॥ तद्यथा-पूर्वाधष्टसु दिक्षु॥ नन्दाय० । भगवत्यै ० । रक्तदन्तिकायै० । शाकम्भर्ये । दुर्गायै । भीमायैः । कालिकायै० । भ्रामर्यैः । मध्ये शिवदूत्यै० ॥९॥ इति संस्थाप्य यथाशक्त्या "शक्तिसहितपीठदेवताभ्यो नमः" इति पूजयेत् ।। इति ।। अथ यंदेवतास्थापनम्-हस्ते अक्षतान गृहीत्वा ॥ बिंदुमध्ये "ऍहीक्लीं चामुंडायै विच्चे" श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरू- पिणीश्रीत्रिगुणात्मिकादुर्गादेवतायै नमः श्रीमहाकाली० दुर्गादेवता.

·५४२ प्रतोद्यापनचन्द्रिका मावा० स्था० (विंदो परितो गुरुचतुष्टयमावादयेत् ।। गुरवेापरात्पर- गुरवे०। परमेष्ठिगुरवे०। गुरुपंक्तये॥ (पहंगम् ) ॥ऐं हृदयाय नमः । ही शिरसे लीं शिखाय। चामुंडाय कवचाय विच नेत्रत्रयाय। मूलेनै अस्त्राय० ॥ ( अप त्रिकोणे स्वाग्रादिभादक्षिण्येन मेण ॥) स्वरया सह विधाने० । श्रिया सह विष्णवे० । उमया सह शिवाय। दक्षिणे हुँ सिंदाय० । वामे हुँ महिपाय० । पदकोणे (अग्नीशामुर- वायव्ये मध्ये दिक्षु च )॥ ऐ नन्दनायैः । ही रक्तदन्तिकार्य० । कीं शाकंभय० । दुं दुर्गाय० । हु भीमाय० । हो भ्रामय० ॥६॥ (ततो अष्टपने स्वाग्रादिपादक्षिण्यक्रमेण ।) ऐं ब्राह्मयै०। ही माहेश्वः । श्रीं कौमार्य० । ही वैष्णव्या हुं चाराही ।क्ष्यों नारसिंदौल ऐन्य। स्कं चामुण्डायै०॥८॥(ततश्चतुर्विंशतिदले ॥)वि विष्णुमायायै० । चेतनायै । बुद्धथै० ।नि निन्दायै ।क्षु क्षुघायै छो छायायै । शं शक्य० । र तृष्णायक क्षान्त्यमा जात्यै०लं लजाय० । शां शान्त्यैः । श्रद्धायै० । कां कान्त्य० । लं लक्ष्म्य० । धृ घृत्यैः । वृत्यैः ॥ध्रुश्रुत्यै० स्स्मृत्यैः।दं दयायै०।तुं तुष्टयै०।पृष्टधैः । मा मातृभ्यो ।भ्रां भ्रान्त्य० ॥२४॥ (भूपुरे कोणचतुष्टये आग्नेयादि- कोणे) गं गणपतये। संक्षेत्रपाळायगवं वटुकाया या योगिन्यैः । (पूर्वादिदिक्षु) इन्द्राय। अग्नये यमाय० । निर्मतये । वरुणाय० । वायवे । सोमाय० । ईशानाय० । ब्रह्मणे० । अनन्ताय० ॥ तद्वहि:- वनायक शक्तये । दंडाय० । खगाय०१ पाशाय० । अंकुशायः। गदायै। त्रिशूलायै पद्माय० । चक्राय० ॥१०॥ तद्वहिः॥ वजह- - १एँ ही क्लीं चामुडायै विधे ॥ इति मूलमन ।

·नव० शत० प्रयोग [अन्युत्ता० प्राणप्रतिष्ठा] स्ताय गजारूढाय कादंवरीदेव्यैः । शक्तिहस्ताय अजवाहनायै उल्का- देव्यै० । दंडहस्तायै महिपारूढाय करालीदेव्यै० । खड्गहस्तायै शव- वाहनाय रक्ताक्षीदेव्यैः । पाशहस्तायै मकरवाहनायै श्वेताक्षीदेव्यैः । अंकुशहस्तायै मृगवाहनाय हरिताक्षीदेव्य० । गदाहस्तायै सिंहारूढार्य यक्षिणीदेव्यैः । शूलहस्तायै वृषभवाहनाय कालीदेव्यैः । पद्महस्तायै हंसवाहनाय सुरज्येष्ठादेव्यैः । चक्रहस्ताये सर्पवाहनाय सर्पराज्ञी- देव्यै नमः ॥१०॥ इत्यावाह्य " यत्रस्थदेवताभ्यो नमः" इति मूलमंत्रण यथाशक्या पूजनं कुर्यात् ॥ इति यन्त्रदेवतास्थापनम् ।। ततो देव्या मूर्तेः अग्न्युत्तारणपूर्वकमाणप्रतिष्ठा कुर्यात् । ॥ अथान्युत्तारणपूर्वकप्राणप्रतिष्ठा ॥ तत्रादौ सुवर्णमयमूर्तीनां ताम्रपाने स्थापनं कृत्वा ॥ जलमादाय ॥ अघेत्यादि० आसां मृीनामंगप्रत्यंगसंघिसमुत्पन्नटकाराद्यातपानिज- नितदोपपरिहारार्थमग्न्युत्तारणपूर्वकं ब्राह्मणद्वारा प्राणप्रतिष्ठा करिष्ये ॥ मूर्तीः घृतेनाभ्यज्य उपरि जलधारां कुर्यात् ॥ आमिर्वैश्वानरो वह्निवी- तिहोनो धनंजयः । अग्न्युत्तारणार्थाय मूर्तीनां शुद्धिहेतवे ॥१॥ एवं त्रिवारं पठित्वा ।। प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् ॥ अस्य श्रीमाणप्रतिष्ठा- मंत्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋषयः मग्यजुः सामाणिछंदांसि जगत्स- टिकारिणी प्राणशक्तिर्देवता आवनिं हीशक्तिः क्रौं कीलकम् आस मूर्तीना प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः ॥ मूर्तिपु इस्तं निघाय पठेत् ॥ ओ ही क्रौं यं रं वं शं प सं ई सः सोऽहम् भासा मूर्तीनां माणा इह प्राणाः ॥ पुनः आं ही क्रौं य र ल व श प सं हं स:-सोऽहम् । १ अस्या भू अनयोर्मूल्यों आसां मूर्तीनाम् इति एकद्विबहुमूर्तिविषये वक्तव्यम्।।

·५४४ प्रतोयापनचन्द्रिका आसा मूर्तीनी जीवा इइ स्थिताः॥ पुनः आं ह्रीं क्रौं बरं लंचं शं पंसंह सः-सोऽहम् । आसा मूर्तीनां सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्चक्षुःश्रोत्र. जिवाघाणपाणिपादपायूपस्थानि इहवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु नमः ।। ततो गर्भाधानादि पोटसंस्कारसिद्धयर्थं पोडशमणवात्तिं करिष्ये ॥ ही इति पोडशवारमुच्चरेत्।। अनेन पोडसंस्काराः संपद्यन्ताम् ।। तन्मूर्ति- पात्रं फलशोपरि संस्थाप्य पूर्मा कुर्यात् ।। इति । तत्रादौ हृदिस्था ज्योतिर्मयीं सपरियारी महालक्ष्मीं ध्यायेत् ॥ अथवा देवीध्यानम्-विद्युद्दामसममा मृगपतिस्कंधस्थिता भीपणां कन्याभिः फरवालखेटविलसद्धस्ताभिरासेविताम् ॥ हस्तश्चकदरालिखेटविशिखा- थापं गुणं तर्जनीं विभ्राणामनलात्मिका शशिधरां दुर्गा त्रिनेत्रां मने ॥ १॥ इति ध्यात्वा । इस्ते पुप्पाण्यादाय-आगच्छ वरदे देवि दैत्य- दर्पनिपूदिनि ।। पूजां गृहाण सुमुखि नमस्ते शङ्करमिये ॥१॥ सर्व- तीर्यमयं वारि सर्वदेवसमन्विता।। इमं घटं समागच्छ तिष्ठ देवगणैः सह ॥२॥ दुर्गे देवि समागच्छ सान्निध्यमिह कल्पय ॥ बलिपूजा गृहाण त्वमष्टाभिः शक्तिभिः सहा३शकल्याणजननी सत्यां कामदा करुणाक- राम् ।। अनन्तशक्तिसंपन्नां दुर्गामावाहयाम्यहम् ॥४॥ साङ्गा सपरिवार्ग सावरणां सायुधां दुर्गामाघाइयामि ।। महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्व- तीस्वरूपिणीदुर्गे देवते आवाहिता भव ॥ स्थापिता भव ।। सन्निहिता भव ।। सनिरुद्धा भव ।। संमुखीकृता भव ॥ पडङ्गेन सकलीकृता भव ॥ अवगुण्ठिता भव ॥ अमृतीकृता भव ॥ परमीकृता भव ॥ इत्यावाहनादि मुद्राः प्रदर्य । प्रतिष्ठा सर्वदेवा० (ॐ मनौजूति० ) १ आवाइनादिमुद्राः (पृ. १३२) द्रष्टव्याः ।

·अथैकादशन्यासाः श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपिणि (दुर्गे देवते ) सुपति- प्ठिता वरदा भव ॥ ततः श्रीमूक्तेन देवीन्यासं कृत्वा यथाशक्ति श्रीसू- केन वा जयन्ती मङ्गला० मूलेन वा पोडशोपचारः पूजयेत् ॥ अनावसरे "जापकाः जपत पाठकाः पठत" इति सर्वे विप्राः यजमा- नेन सप्तशतीपाठपूजनं कारयित्वा ततः कृताङ्गन्यासाः कवचार्गला. कीलकानि पठित्वाऽष्टोत्तरशतनवार्णमंत्र जप्त्वा सप्तशती ( संपुटितां) जप्त्वाऽन्तेऽष्टोत्तरशतनवार्णमंत्र जप्त्वा रहस्यत्रयं पठेयुः । एकस्मि- न्दिनेऽनेकावृत्तौ तु प्रत्यावृत्ति न कवचादीनामावृत्तिः ॥ नवार्ण- जपकीरी नवार्णमंत्रस्य जपं कुर्युः ।। ततो यथावकाश देवीरामोपचार पूजनं कुर्यात् ।। अथ देवीपूजाप्रयोगः ॥ मूलेनाचम्य माणानायम्य ॥ शिखाबन्ध- नम् ।। अये० अमुक नाम्नो मम चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धचर्य श्रीमहा- कालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीत्रिगुणात्मिकाजगदम्बिकादेवताप्रीत्यर्थ पा. त्रासादनपूर्वकं श्रीत्रिगुणात्मिकाया जगदम्बिकाया ययामिलितोपचार- द्रव्येण पूजनमई करिष्ये ॥ तदङ्गतया पूजनाधिकारार्थ भूतशुद्धयादि. न्यासानेकादशन्यासांश्च करिष्ये ॥ इति संकल्प्य पूर्ववत् भूशुदिभूतशु- दयादिन्यासान(पृ.११४-१२६)कुर्यात्।।तत एकादशन्यासान कुर्यात्।। ॥ अथैकादशन्यासाः॥ ही अस्य श्री नवार्णमन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुरुद्राऋपयः गायत्र्युष्णिग- नुष्टुप्छन्दांसि श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वत्यो देवताः नन्दा- शाकम्भरीभीमा शक्तयः रक्तदन्तिकादुर्गाभ्रामों बीजानि अग्निवा- न.चं.३५ ·मतोयापनचन्द्रिका पुसूर्यास्तस्यानि सर्वाभीष्टसिद्धययं श्रीनगदम्बिकापूनाङ्गत्वेन म्यासे विनियोगः।। प्यादिन्यास:-हीं ग्रामविष्णुरुद्रनापिभ्यो नमः शिरसि।। गायत्र्युप्णिगनुष्टुप्छन्दोभ्यो नमः मुखे ॥ श्रीमहामालीमहालक्ष्मी- महासरस्वतीदेवताभ्यो नमः हृदि ।। मंदाशाकम्भरीमीमाशक्तिभ्यो नमो दक्षिणरतने ॥ रक्तदन्तिरादुर्गाभ्रामरीबीजेभ्यो नमो वामस्तने । अग्निवायुमर्येभ्यस्तत्वेभ्यो नमः नाभी ।। इति प्यादिन्यासः || मूलेन (ऐं न्हीं क्लीं चामुंडायै विचे ) इति करौ संशोधयेत् ॥ अथैकादशन्यासा: दुर्गापासनारल्पम्याः॥ (१)(प्रथमो मातृका- न्यासो देवसारूप्यदः स्मृतः ॥ स च अङ्गुष्टानामिकामेलनरूपया तमुद्रया सत्र न्यसेत् ॥ सवादी प्रणोच्चार:) ही अनमो मूर्ध्नि । आं नमो ललाटे । ई नमो दक्षिणनेत्रे । ई नमो वामने । नमो दक्षिणकपोले ! ॐ नमो वामपोले । नमो दक्षिणकर्णे। नमो वामकर्णे। लं नमो दक्षनासापुटे । लुं नमो वामनासापुटे । ए नमः ऊर्बोष्ठे । ऐं नमः अधरोप्ठे । ओं नमः ऊर्ध्वदन्तपढौ । औं नमः अधोदन्तपङ्घौ । अं नमः जितायाम् | अ: नमस्तालुनि । कं नमो दक्षिणबाहुमूले । खं नमो दक्षिणकपरे । गं नमो दक्षिणमणिबन्धे । घं नमो दक्षिणामुलिमूले । डं नमो दक्षिणानुल्यग्रे । चं नमो चाम- बाहुमूले । छ नमो वामपरे । जं नमो वाममणिधन्धे । झं नमो वामाङ्गुलिमूले | अं नमो वामाइगुल्यग्रे । टं नमो दक्षिणपादमूले । ८ नमो दक्षिणजानुनि । ई नमो दक्षिणपादगुल्फे। हूँ नमो दक्षिणपादाहुलिमूले । णं नमो दक्षिणपादाङ्गुल्यने । तं नमो वामपादमूले । यं नमो वामनानुनि । दं नमो वामपादगुल्फे । नमो वामपादाङ्गुलिमूले । नं नमो वामपादाङ्गुल्यने । पं नमो ·अथैकादशन्यासा दक्षिणावें । नमो वामपार्थे । वं नमो पृष्ठे। भं नमो नाभी । मनमः उदरे । यं नमस्त्वचि । २ नमः असृजि । लं नमो मांस.। चं नमः स्नायुपु | शं नमः अस्थिनि । पं नमः मज्जायाम् । सं नमः मेदसि । हं नमः शुक्रे । शं नमः सर्वत्र । ( इति मातृकान्यासः प्रथमः येन मांत्रिका सामवेदसमो भाति) ||१|| (२) (द्वितीयः सारस्वतो न्यासः)। हीं ऐं ह्रीं क्लीं कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ही ऐं ह्रीं क्लीं अनामि- काभ्यो नमः । हीं ऐं ही क्लीं मध्यमाभ्यां नमः । हीं ऐं ही क्लों तर्जनीभ्यां नमः । हीं ऐं ही क्लीं भङ्गुष्ठाभ्यां नमः । हीं ऐं ही क्लीं फरतलाभ्यां नमः । ही ऐं ह्रीं क्लीं करपृष्ठाभ्यां नमः। ही ऐं ही क्लीं कूपराभ्यां नमः । हीं ऐं हीं क्लीं मणिबन्धाभ्यां नमः । ही ऐं ही क्लीं हृदयाय नमः। हीं ऐं ही क्लीं शिरसे नमः। ही ऐं ही की शिखायै नमः । हीं ऐं ही क्ली कवचाय नमः । न्हीं ऐं ही क्लीं नेत्रद्वयाय नम ही ऐं न्हीं क्लीं अस्त्राय नमः।-हीं ऐं हों क्लीं पूर्वाय नमः।न्हीं ऐं ही क्लीं अग्नये नमः। हीं ऐं ही क्लों दक्षिणायै नमः। हीं ऐं ही क्लीनिर्मनये नमः।-हीं ऐं ही क्लीं पश्चिमायै नमः। हों ऐं ही क्लीं वायवे नमः।हीं ऐं ही क्लों उत्तरायै नमः।हीं ऐं ही क्लीं ईशानाय नमः । हीं ऐं हीं क्लीं अवीय नमः। हीं ऐं ही क्लीं अघस्ता- नमः। (इति द्वितीयः सारस्वतो न्यासः येन दुरितं जाड्यं वाक्पापस- चयश्च विलयं याति ) ॥२॥ (३ ) (तृतीयो मातृगणन्यासः ॥) ब्रह्माणी मां पूर्वतः पातु । माहेश्वरी माम् आग्नेय्यां पातु | कौमारी मां क्षिणे पातु । वैष्णवी मां नेत्यां पातु । वाराही मा पश्चिमे पातु । नारसिंही मां वायव्यां पातु । इन्द्राणी माम् उत्तरे पातु । चामुण्डा साम् ईशान्यां पातु । व्योमेश्वरी माम् ऊव पातु । सप्तद्वीपेश्वरी माँ ·मतोयापनचन्द्रिका अधि पातु । नागेश्वरी माम् अवः पातु ॥ (इति तृतीयो मातृगणन्यासः येन कर्ता त्रिषु लोकेषु निर्भया सन्सर्वदेवप्रियो भवति)॥३॥(४) (चतुर्थः जरामृत्युनाश को न्यास)कमलादाशमण्डिता नन्दजा पूर्वाङ्ग मे पातु । खड्गपात्रधरा रक्तदन्तिका दक्षिगाङ्गमे पातु । पुषपल्लवमू- लादिहस्ता शाकम्भरी पश्चिपाङ्ग मे पातु । धनुर्माणधरा दुईतिहारिणी दुर्गा वामाझं मे पातु । शिरमानकरा भीमा मस्तकाच्चरणावधि मा पातु । चिकान्तिभृद्भामरी चरणान्मस्तकावधि मां पातु ( इति चतुर्थः जरामृत्युनाशको न्यासः येन कर्ता अग्निवारिभ्यां निर्भयो मला जरा- मरणार्जिनो भवति)॥४॥ (५)(पंचमो वशीकरणः अमेयो न्यासः ॥) ऐं पादादिनाभिपर्यन्तं ब्रह्मा मां पातु । श्री नाभेविशुद्धि- पर्यन्तं जनार्दनो मां पातु | ई सी विशुद्धः शिखापर्यन्वं त्रिलोचनो रुद्रो मां पातु । ऐ हंसो मे पदद्वन्दं पातु । श्री वैनतेयो मे करद्वन्द पातु । ईसौं पभः चक्षुषी में मातु । ही गजाननः सर्वाङ्गमे पातु । हीं आनन्दमयो हरिः परापरौ देहभागी मे पातु ॥(इति पंचमः वशीकरण: अभेयो न्यासः येन कर्ता महापापातिपापाभ्यां मुक्तो भवति ) ॥५॥ (६) (पष्ठः सद्गतिप्रापको न्यासः ॥) ही अष्टादशभुजा महालक्ष्मी मध्यमाङ्ग मे पातु । अष्टभुजासरस्वती ऊर्च मां पातु । क्लीं शिल्लो. चना महाकाली अबो मो पातु । क्षौ सिंहो हस्तद्वयं मे पातु । ऐं परसोऽक्षिमण्डलं मे पातु । महिपारूदः प्रेतः पदद्वयं मे पातु । हंसौं महेशश्चण्डिकायुक्तः सर्वाङ्ग मे पातु॥( इति षष्ठः सद्गतिमापको न्यासः येन वैकुण्ठसुग्वं सर्वकष्टोपशान्तिश्च भवति) ॥ ६॥ (७) (सप्तमो रोगनाशको न्यासः ॥) ऐं नमो ब्रह्मरन्ध्र ॥ ही नमो दक्षिणनेत्रे | क्लीं नमा वामनेने। चां नमो दक्षिणकणे । मुं नमो वामकर्णे। नमो

·अथैकादशन्यासाः
दक्षिणनासापुटे । यै नमो वामनासापुटे । किं नमो मुखे । चे नमो
पायौ । (इति सप्तमो मूलाक्षरो रोगनाशको न्यासो येन सर्वरोगक्षयो
भवति )॥७॥ (८) (अष्टमः सर्वदुःखहरो न्यासः) च्चे नमः पायौ।।
वि नमो मुखे । यै नमो वापनासापुटे । डा नमो दक्षिणनासापुटे ।
मुं नमो वामकर्णे । च नमो दक्षिणकर्णे । की नमो वामनेत्रे । ही नमो
दक्षिणनेत्रे । ऐं नमो ब्रह्मरन्ध्रे ।। (इति अष्टमो विलोमाक्षरः सर्वदुःख-
हरो न्यासो येन सर्वदुःखं विनश्यति ) ॥ ८॥ (९) । ( नवपो
देवताप्राप्तिकन्न्यासः) ॥ मूलमुच्चार्य । मस्तकाचरणांतं चरणान्मस्त-
कान्तम् अष्टवारं व्यापकं कुर्यात् यथा-प्रथमं पुरतो मूलेन मस्तका-
चरणावधि ॥ ततश्चरणान्मस्तकावधि मूलोचारेण व्यापकम् ॥ एवं
दक्षिणतः पश्चाद्वामभागे चेति प्रतिदिग्भागेऽनुलोमविलोमतया द्विदि.
रिति ।। (इति नवमो मूलव्यापको देवतामाप्तिकृन्न्यासो येन सापको
देववद्भवेत् ) ॥१॥ (१०) दशमस्त्रलोक्यवशकृन्न्यासः।) मूलमुच्चार्य
हृदयाय नमः । शिरसे स्वाहा । शिखायै वषट् । कवचाय हुम् । नेत्रत्रयाय
वौषट् । अखाय फट । इति एवं मूलमुच्चार्य पडंगेषु न्यसेत् । (इति
दशमस्त्रैलोक्यवशकृन्न्यासो येन साधको यद्वदति तदेव भवति यदृष्ट्या
पश्यति तत्तयैव भवति)॥१०॥ (११) (एकादशः सर्वरक्षाकरो न्यासो
दशन्याससमफलदायका॥) खङ्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी
तथा ॥ शहिनी चापिनी बाणभुशुण्डीपरिघायुधा ॥१॥ सौम्या
सौम्यतराऽशेषसौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी ॥ परापराणां परमा त्वमेव परमे-
धरी॥२॥ यञ्च किश्चित्कचिद्वस्तु सदसदाखिलात्मिके।। तस्य सर्वस्य
या शक्तिः सा त्वं किं स्तूयसे मया ॥३॥ यया त्वया जगत्स्रष्टा जग-
त्पात्यत्ति यो जगत् ।। सोपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः ॥४॥

·मतोयापनचन्द्रिका विष्णुः शरीग्ग्रहणमहमीशान एव च ॥कारितास्ते यतोऽतस्त्वां का स्तोतुं शक्तिमान्भवेत् ।। ५॥ आय वाग्वीज ऐं श्यामरणं ध्यात्या सर्वाङ्गे विन्यसेत् ॥१॥शूलेन पाहि नो देवि पाहि खङ्गेन चाम्बिके । घण्टास्व- नेन नः पाहि चापज्यानि:स्वनेन च ॥ १॥ प्राध्यां रक्ष प्रतीच्या च चण्डिके रक्ष दक्षिणे ।। भ्रापणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरी ॥२॥ सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते ॥ यानि चात्यन्त- घोराणि तैरक्षास्मास्तथा भुवम् ॥ ३॥ खगशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिके ॥ करपल्लरसङ्गीनि तेरस्मात्रक्ष सर्वतः ॥ ४ ॥ द्वितीयं मायानीजही वालार्फवणं ध्यात्वा साँट्ने विन्यसेत् ॥२॥ सर्व- सरूपे सर्वेशे सर्वशक्तिसमन्विते ।। भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते॥१॥एतत्ते वदनं सौम्यं लोचनत्रयभूपितम्।। पातु नः सर्व- भूनेभ्य कात्यायनि नमोऽस्तु ते ॥२॥ ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुर- सूदनम् ॥ त्रिशूलं पातु नो भीतर्भद्रकाल नमोऽस्तु ते ॥३॥ हिनस्ति दैत्यतेजासि स्वनेनापूर्य या जगत् ।। सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्योऽ- नः सुतानिव ||४|| असुरासम्बसापडूचर्चितस्ते करोज्ज्वलः । शुभाय खङ्गो भवतु चण्डिके त्वां नता वयम् ॥ ५ ॥ तृतीयं कामवीजं क्लीं स्फटिकामासं ध्यात्वा सर्वाङ्गे विन्यसेत् ॥३॥ इति सर्वानिष्टहरः सर्वा- भारदः सर्वरक्षाकरश्वकादशो न्यासः ॥ ११ ॥ इत्येकादशन्यासाः ॥ ॥ इत्येकादशन्यासाः॥ एवमेकादशन्यासान कृत्वा देवीकलामातृकान्यासं कुर्यात् ।।

·देवीकलामातृकान्यासः ५५१ ० ॥ अथ देवीकलामातृकान्यासः ॥ जळमादाय। अस्प श्रीदेवीकलामातृकान्यासस्य मजापतिमपिः गायत्रीछंदः श्रीमातृकाशारदादेवता हलो वीजानि स्वराः शक्तयः सप्त- शतीपाठनपादा (होमादौ च) मातृकान्यासे विनियोगःप्रजापतिरुपये शिरसि | गायत्रीछंदसे० मुखे । शारदादेवतायै० हृदि । हलबीजेभ्यो. गुह्ये ॥ स्वरशक्तये० पादयोः। विनियोगाय सांगे ॥ अंआं हृदयाय० । इंई शिरसे ऊं शिखायै० ।एं ऐं कवचाय०। ओ औ नेत्रत्रयाय अं अः अस्त्राय०॥एवं करांगन्यासं कृत्वा ध्यायेत्।। शंखचक्रानपरशुक- पालाक्षकमालिकाः ॥ पुस्तकातनुकुंभौ च त्रिशूलं दधतीं करैः ॥१॥ सितपीतसित वैतरक्तवर्णेत्रिलोचनैः ॥ पंचास्यसंयुतां चंद्रसकान्ति शारदां भजे ||२|| इति ध्यात्वा मातृका न्यसेत् ॥ ही अंनिवृत्त्यैः ललाटे । आ प्रतिष्ठायै० मुखवृत्ते । ई विद्यायै० दक्षनेत्रे । ई शान्त्यै० वामनेत्र । धराय०दक्षकणे ॥ ऊं दीपिकायै० वामणे । रेचि. कार्य० दक्षनासापुटे । । * मोचिकायै० वामनासापुटे । लं परायै० दक्षकपोले ।। लं मूक्ष्मायै० वामकपोले । एं सूक्ष्मामृतायै० ऊचोंष्ठे। ऐं ज्ञानामृतायै० अधरोष्ठ ॥ ओं आप्यायिन्यैः ऊर्बदन्तपंक्तौ ॥ औ व्यापिन्य० अधोदन्तपंक्तौ ॥ अं व्योमरूपायै० जिह्वायाम् । अ अनन्तायै० कंठे ।। कं सृष्टयै० दक्षबाहुमूले । खं ऋद्ध्यै० दक्षपरे। गं स्मृत्यै० दक्षमणिबंधे। घं मेधायै० दक्षहस्तांगुलिमूले । डं श्रियै ।। दक्षहस्तांगुल्यो। चं लक्ष्म्य० चामपाहुमूले । छ धुत्यै नमः वामकूपरे । जं स्थिरायै० वाममणिबंधे ॥ झं स्थित्यै० वामहस्तांगु- लिमूले ॥ यं सिद्ध० वामहस्तांगुल्यग्रे ॥ ट जरायै० दक्षपादमूले। ठं पालिन्यै दक्षजानुनि । ईक्षान्त्यै दक्षगुल्फे । द ईश्वर्यै० दक्षपाद गुलि- ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका मूले ॥णं रत्यै० दक्षपादांगुल्यने ।। तं कामिकायै० वामपादमूले । र्य वरदायै वापजानुनि ॥ दं आल्हादिन्यै० वामगुल्फे। भीत्यै० वाम- पादांगुलिमूले ॥ नं दीर्घायै० वामपादांगुल्यग्रे ॥ पं तीक्ष्णायक दक्षपाचे || फ रौद्य० वामपा ।। चं भयाय० पृष्ठे ॥ भनिद्रायः नाभौ ॥ मं तद्रिकायै० जठरे ।॥ यं क्षुधायै० हृदि ॥ र क्रोधिन्यैः दक्षांसे । लं क्रियायै० ककृदि ।। वं उत्कायै० वामांसे || शं मृत्यु- कायै० हृदयादिदक्षहस्तान्तम्॥पं पीताय० हृदयादिवामहस्तान्तम् ॥ सं श्वेताय० हृदयादिदक्षपाटान्नम् ॥ ई अरुणायैः हृदयादिवामपा- दान्तम् ॥ सं असितायै० मू‘दिपादान्तम् ॥ ज्ञं अनन्तायैः पादादि- मूर्दान्तम् ॥ इति ।। ।। इति देवीकलामातृकान्यासः ॥ एवं देवीकलामातृकान्यासं कृत्वा गणपति स्मृत्वा देन्या दक्षिणे घृतदीपं तन्मध्ये पिन्दुत्रिकोणं पदकोणं देव्या वामे तैलदीपं तन्मध्ये विन्दुत्रिकोणपदकोणात्मक यन्त्र विलिख्य सपूज्य दीप प्रज्वा- ल्य सम्पूज्य माधयेत् ।। भो दीप देवीरूपस्त्वं कर्मसाक्षी विनकृत् ॥ यावत्कर्मसमाप्ति: स्यात्तावत्वं सुस्थिरो भव ॥ १ ॥ इति दीपं संस्थाप्य शरीरशुद्धयर्थं मूलमन्त्रेण - ऐं ह्रीं क्लीं चामुंडायै विचे हृदयाय नमः ।। ऐं ह्रीं क्लीं चामुडायै विच्चे शिरसे नमः ।। ऐं ही क्ली चामंडायै विच्चे शिखाय नमः ।। ऐं ह्रीं क्लीं चामुंडायै विच्चे कवचाय नमः ॥ ऐं ही क्लीं चामुंडाय विचे नेत्रत्रयाय नमः ॥ ऐं ही क्ली चामुडायै विच्चे अस्त्राय नमः ॥ इति पडङ्गन्यासं कला कलशे वरुणं संपूज्य शङ्ख घण्टा च सम्पूज्य कलशजलेन सर्वत्र प्रोक्षयेत् । अपरिधः पवित्रो वा सर्वावस्या गतोपि वा ॥ यः स्मरेत् पुंडरीमाक्षं सवाद्याभ्यंतरः मुचि ॥ इति । उत्त: पात्रासादनं कुर्यात् ॥

·पाप्रासादनप्रयोगः
॥ अथ पात्रासादनप्रयोगः ।।
॥फलहा॥
सामान्यार्ष।
॥विशेषा..
अपायमानम्॥
॥अर्यपात्रम्॥
आचमनीयपात्रम्
॥मधुपर्क ॥
मोक्षणीपात्रम्॥
'अथ पात्रस्थापनम्"-तत्रादौ (१) कलशः ॥ स्ववाम विदुत्रिको-
णषट्कोणवृत्तचतुरस्रात्मकं यंत्रं विलिख्य अक्षतः पूजयेत् ॥ मध्ये
मूलम्-ऐं ह्रीं क्लीं चामुंडायै विच्चे नम । त्रिकोणे त्रिपदैः-ऐं ही क्लीं।
चामुंडायै । विचे नमः ॥ एवं द्विरावृत्त्या षट्कोणे ।। मातृकया वृत्तम्-
अं आई ई उ ऊ ऋ लं लं ए ऐ ओ औ अं अः ॥ के

·पावासादनप्रयोगः वारा आवाहनादिदशमुद्राः प्रदर्शपेत् || यथा ॥ मूलेन-आवाहिता भव ।। स्थापिता भव ।। संनिहिता भव ॥ सन्निरुद्धा भव ।। संमुखी. कृता भव ।। मूळं हृदयायेत्यादि पडंगेन सकलीकृता भव । अवगुंठिता भा॥ अमृतीकृता भव || परमीकृता भा ॥ योनिमुद्रा प्रदर्य ॥१०॥ मूलेन संपूज्य । मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाय । मूलेनाष्टवारमभिमन्य ॥ धेनुं योनि च प्रदर्शयेत् ॥ इति कलेशः ॥ १ ॥ '. अय (२) सामान्याधः-विंदुनिकोणवृत्तवतुरस्रं यंत्रं विलिरुप । अक्षतैः पूजयेत् || मध्ये मूलम् | ऐं ह्रीं क्लीं चामुंडायै विच्चे नमः । त्रिकोणे पिदैः-ऐं ही क्लीं। चामुंडायै । विच्चे नमः ॥ मातृपया वत्तम्-अं आई ई उ ऊ ऋ केलं लं ए ऐ ओ औ अं अः॥ के खं गंधं च छ ज झ ट ठ ड ढं तं थ द ध न प फ ब भ म यं रंलं वं शं पं स ह ळ क्षं इति ॥ चतुरस्र पडंगानि-(आमेये) ऐं हृदयाय नमः । (ऐशाने) ही शिरसे० । (नम्रत्ये) क्लीं शिखायैः । (वायव्ये) चामुंडायै कवचाय० । (मध्ये) विश्च नेत्रत्रयाय (चतुर्दिक्षु) मूलं अस्त्राय० ॥ इति यंत्रं संपूज्य ॥ हुँ फडिति आधारं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । मं वद्विमंडलाय दशमहात्मने श्रीत्रिगुणात्मिकादुर्गा- देवतासामान्यापात्राधाराय नमः इति आधारं संपूज्य । हुँ फड् इति पात्रं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । सूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने श्री. १ आवाहनादिमुद्राः (पृ. १३२) दृष्ट याः॥ २कामनापरत्वेन कलशमध्ये निक्षेपदार्या. मंत्रमहार्णवे निर्दिष्टा.॥ धनकामो न्यसेदेम घान्य कामस्तु मौक्तिकम् ।। श्रीकामः कमलं न्यस्य कामार्थी दमनं न्यसेत् ॥ मोकामो पसेट्रलं जयकामोऽपराजिताम् ॥ उच्चाटनाथ हिंगुलं वश्यार्थ शिखिमूल- कम् ॥ मारणाय मरीचं च केतकी मोहनाय च || आकर्षणार्थ धतूर प्रक्षिपेत्कलशोपरि।

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका मूलेन संस्थाप्य ! ही में बट्विमंडलाय दशफलात्मने श्रीत्रिगुणात्मिकादु- गोदेवताकलशपात्राधाराय नमः। इतिआवारं संपूज्य तत्र दशकलाः पूज- येत् ॥ यं धूम्रार्चिपे नमः। रंऊप्माय नमः। लंज्वलिन्यै नमः। वं ज्वा- लिन्पै नमः शं विस्फुलिंगिन्यै नमः।पं सुश्रियै नमः । सं सुरूपायै नमः। है कपिलायै नमः हव्यवाहायै नमः। क्ष कन्यवाहायै नमः ॥१०॥ इति संपूज्य । हुं फट् इति पात्रं प्रक्षाल्य | मूलेन संस्थाप्य । सूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने श्रीत्रिगुणात्मिका दुर्गादेवता-कलशपात्राय नमः इति पात्रं संपूज्यातत्र द्वादशकलाःपूजयेत्॥ कंतपिन्यै नमःखं वं तापि- न्पै०॥ गंफंधूम्राय०। पं मरीच्यैः। ङ नं ज्वालिन्याचं ध रुयैः। छ द सुपुम्णाय० । जथं भोगदायैः । झं तं विश्वायै० । अंणं बोधिन्यैः । टंढं धारिण्यै ० । ठंड क्षमाय० ॥१२॥ इति संपूज्य ॥ तर विलोममातृकया शुद्धजलमापूरयेत् ।। तद्यथा ।। क्षं ळं हं सं पं शं वं लंरं यं में भं वं फंपं नं धंदं थं तंण ढं डं ठंट बं झं जं छ चं डं घं गं खं के अ अं औं ओं ऐं ए ल लं उं ई ई आं गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य ।। षोडशफलात्मने चंद्रमंडलाय श्रीत्रिगुणा- त्मिका-दुर्गादेवता-कलशामृताय नमः इति संपूज्य ॥ तत्र पोडशकला: पूजयेत्।। अंअमृतायै०/आमानदायै० ईपूपायै ।ई पुष्टयै० तुष्टयैः। ऊरत्यै० । धृत्यैः। शशिन्यै ।लं चंद्रिकायै ।लं कान्त्य० । एं ज्योत्स्नायैाऐं श्रियाओं मीत्य०ी अंगदाय।अंपूर्णायक अः पूर्णामृतायै०॥१६॥ इति संपूज्य ।। फरिति संरक्ष्प मूलन देवीमा. १ "ऐं नहीं लीं चामुण्डायै विच्चे" इति मूलमत्र सर्वत्र ज्ञेय ॥२ करद्वयादृष्टतर्जन्यम सयोगे गालिनी मुद्रा।

·५५१ पावासादनप्रयोगः वाद्य आवाहनादिदशमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ यथा ॥ मूलेन-ओवाहिता भव ।। स्थापिता भव ॥ संनिहिता भव ॥ सनिरुद्धा भव ॥ संमुखी. कृता भव ॥ मूलं हृदयायेत्यादि पडंगेन सफलीकृता भव । अवगुंठिता भः ॥ अमृतीकृता भव ॥ परमीकृता भर ।। योनिमुद्रा प्रदर्य ॥१०॥ मूलेन संपूज्य । मत्स्यमुद्रयाऽऽन्छाघ । मूलेनाष्टवारमभिमंत्र्य ।। धेनुं योनि च मदर्शयेत् ।। इति कलेशः ॥ १ ॥ • अथ (२) सामान्या:-विदुनिकोणवृत्तचतुरस्र यंत्र विलिरुप । अक्षतैः पूजयेत् ॥ मध्ये मूलम् । ऐं ह्रीं क्लीं चामुंडायै विचे नमः। त्रिकोणे पिदैः-, ही फ्लीं। चामुंडायै । विच्चे नमः ॥मातृकया वत्तम्-अं आ इ ई उ ऊंनं ल लं एं ऐं ओं औं अं अः॥ कं खं गं घ ङ च छ ज झ ट ठ ड ढंणं तं यं दधं नं पं फं वं भं भयं रंलं वं शं पं सं हं ळ क्ष इति ॥ चतुरस्र पडंगानि-(आगेये) ऐं दयाय नमः । (ऐशाने) ही शिरसे० । (नमत्ये) क्लीं शिखायैः । (वायव्ये) चामुंडाय कवचाय० । (मध्ये) विच नेत्रत्रयाय ० (चतुर्दिक्षु) मूलं अस्त्राय० ॥ इति यंत्रं संपूज्य ॥ हुं फडिति आधारं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । म बहिमंडलाय दशकलात्मने श्रीत्रिगुणात्मिकादुर्गा- देवतासामान्पापात्राधाराय नमः इति आधारं संपूज्य । हुँ फड् इति पानं मक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । सूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने श्री. १ आवाहनादिमुद्रा' (पृ. १३२) दृष्टभ्याः ॥ २ कामनापरत्वेन कलशमध्ये निक्षेपपदार्या. मत्रमहार्णवे निर्दिष्टा.॥ धनकामो न्यसेदेम धान्य कामस्तु मौक्तिकम् ॥ श्रीकामः कमल न्यस्य कामार्थी दमनं न्यसेत् ॥ मोशकामो न्यसेद्रलं जयकामोऽपराजिताम् ।। उचाटनाय हिंगुल वश्यार्थ शिसिमूल- कम् ।। मारणाय मरीचं च केतकी मोहनाय च ॥ आकर्षणार्थ पत्तर प्रक्षिपेकलशोपरि।।

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका त्रिगुणात्मिकादुर्गादेवतासामान्यायपात्राय नमः इति पात्रं संपूज्य तत्र मूलेन शुद्धजलमापूर्य | गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य | चंद्रमंडलाय पोडशफलात्पने श्रीदुर्गादेवतासामान्यापात्रामृताय नमः इति सम्पूज्य ।। मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाद्य | मूलेनाष्टधाऽभिमंत्र्य । धेनुमुद्रा योनिमुद्रां च मदर्शयेत् ॥ इति सामान्याः ॥ २ ॥ "अथ (३) विशेषार्थ:-स्ववामे विदुत्रिकोणषट्कोणरत्तचतुरस्रात्मक यंत्रं विलिख्य अक्षतः पूजयेत् ।। मध्ये मूलम्-ऐं ह्रीं क्लीं चामुडायै विच्चे नमः । त्रिकोणे त्रिपदा-ऐं ही क्यों । चामुडायै विच्चे नमः ।। एवं द्विरा- वृत्त्या पटुकोणे ।। मातृफया वृत्तम्-अं आ इ ई उ ऊ ऋ ऋलं लं एं ऐं ओं औं अं अः॥ ख ग घ ङ च छ ज झ ट दणं तं यं दं धं नं पं फवं भं में यंरलं वं शं पं संह के क्षं इति ॥ चतुरस्र पडंगानि-(आग्नेये)ऐहृदयाय नमः। (ऐशाने) ही शिरसे०(नैऋत्ये) क्लीं शिखायै०(वायव्ये) चामुंडायै कवचाय० (मध्ये) विच्चे नेत्रत्रयायः॥ (चतुर्दिक्ष) मूलं असाय०॥इति यंत्रं संपूज्य हुं फट् इति आधारं प्रक्षाल्य॥ मूळेन संस्थाप्य ॥ ही मंबहिमंडलाय दशकलात्मने श्रीत्रिगुणात्मिकादु- देवताविशेषापात्राधाराय नमः । इति आधारं संपूज्य तत्र दशकलाः पूजयेत् ।। य धूम्राचिपे नमः । रं ऊष्माय नमः । लं ज्वजिन्यै नमः। वं ज्वालिन्यै नमः । शं विस्फुलिंगिन्यै नमः। पं सुश्रियै नमः । सं सुरू- पायै नमः। कपिलायै नमः।ळं हव्यवाहायै नमः । शंकव्यवाहायै नमः ॥१०॥ इति संपूज्य । हुं फट् इति पात्रं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य मूर्य- टलाय द्वादशकलात्मनेश्रीत्रिगुणान्मिका-दुर्गादेवनाविशेषार्यपात्राय नमः इति पात्रं संपूज्य॥ तत्र द्वादशकलाः पूजयेत्।। ॐ कभ तपिन्यै नमः। खं वं तापिन्यै० । गफं धूम्राय० । पं मरीच्य० । ईनं ज्वालिन्य० । चं, ·५५७ पात्रासादनप्रयोगः रुच्य० । छंदं सुपुम्गायै०। जथं भोगदायै०। झं तं विश्वायै० वणं बोधिन्य० । टंडं धारिण्यैः । ड क्षमायै० ॥१२॥ इति संपूज्य ॥ तत्र विलोममातृकया शुद्धजलमापूरपेत् ॥ तद्यथा ॥ क्षं ळं हं सं पं शं वं लं रं यं में मं वं फंपंनं धं दं यं तं णं दंडं टं टं वं झंज छ चंडधं गंख के अंऔं ओं ऐंएं लंलं अं अंबंई ई आं॥ गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य ॥ पोडशकलात्मने चंद्रमंडलाय श्रीत्रिगुणा- त्मिका-दुर्गादेवता-विशेषा_मृताय नमः इति संपूज्य ॥ तत्र पोडशकलाः पूजयेत् ।। अं अमृताय० । 0 मानदायै० । ई पूपायैः । ई पुष्टय०। तुएथै० । ऊ रत्यै० । धृत्यैः । शशिन्यैः ।लं चंद्रिकायै । लं कान्त्य to गएं ज्योत्स्नाय० । ऐंटिपै० । ओं प्रीत्य० । औं अंगदायैः । अं पूर्णायै०। अपूर्णामृतायै०॥१६॥ इति संपूज्य ।। फडिति संरक्ष्य । मूलेन देवीमावाह्य आवाहनादिदशमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ यथा ॥ मूलेन- आवाहिता भव ॥ स्थापिता भव ।। संनिहिता भव ।। संनिरुद्धा भव ॥ संमुखीकृता भव ॥ मूलं हृदयायेत्यादिपडंगेन सकलीकृता भव । अवगुं. ठिता भव ॥ अमृतीकृता भव ।। परमीकृता भव ।। योनिमुद्री मदय॥१०॥ मूलेन संपूज्य । मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाद्य । मूळेनाप्टवारमभिमंत्र्य ॥ धेनुं योनि च प्रदर्शयेत् ॥ इति विशेपार्घः ॥ ३ ॥ अथ (४) पाद्यपात्रम्-विदुत्रिकोणवृत्तचतुरस्र यंत्र विलिख्य । अक्षतः पूजयेत् ॥ मध्ये मूळम् । ऐं ही क्लीं चामुंडायै विच्चे नमः । त्रिकोणे त्रिपदैः-ऐं ही क्ली । चामुंडायै। विच्चे नमः ।। मातृकया तम् । अं आ इ ई ऊं अंलं लं ए ऐ ओ औ अं अः॥ खं मंच उंचं छजझं बंटे ठंड ई त थ द ध न प फ ब भ म यं लं वं शं पं स ह ळ क्षं इति ॥ चतुरस्र पडङ्गानि-(आग्नेये) ऐं ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका हृदयाय नमा(ऐशाने) ही शिरसे। (नैमत्ये) क्लीं शिखायै । (वायव्ये) चामुंडाय कवचाय० । (मध्ये) विचे नेत्रत्रयाय०(चतुर्दिक्षु) मूलं अस्त्राय० ॥ इति यंत्रं संपूज्य ।। हुं फडिति आधारं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । मं वह्निमंडलाय दशकलात्मने श्रीत्रिगुणात्मिकादुर्गा- देवतापायपात्राधाराय नमः इति आभारं संपूज्य । हुं फट् इति पात्रं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । सूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने श्री. त्रिगुणात्मिकादुर्गादेवतापाद्यपात्राय नमः । इति पानं संपूज्य । तत्र मूळेन शुद्धनलमापूर्य । गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य | चंद्रमंडलाय पोडशकलात्मने श्रीदुर्गादेवतापायपारामृताय नमः । इति सम्पूज्य ॥ मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाध । मलेनाप्रधाऽभिमंत्र्य । धेनुमुद्रो योनिमुद्रां च प्रदर्शयेत् ।। इति पाद्यपात्रम् (४) " अथ (५) अर्घ्यपात्रम् - विदुत्रिकोणवृत्तचतुरस्र यंत्र विलिख्य । अक्षतैः पूजयेत् ॥ मध्ये मूलम् । ऐं ही क्लीं चामुंडायै विच्चे नमः । त्रिकोणे त्रिपदैः-ऐं ही क्लीं । चामुंडाय । विचे नमः ॥ मातृकया वृत्तम्-अं आ इ ई उ ऊ ऋ #लं ल ए ऐ ओ औ अं अः॥ खं गं डं च छ ज झ ट ठंडं दंणं तथं द ध न प फ ब भ म यं रं लं वं शं पं सं हसं इति ॥ चतुरस्र पड़गानि-(आग्नेये ) एं हृदयाय नमः । ( ऐशाने ) ही शिरसे० । (नत्य की शिसाय० । (वायव्ये) चामुंडाय कवचाय०। (मध्ये) विचे नेत्रत्रयाय (चतुर्दिक्षु) मुलं अखाय० ॥ इति यंत्रं संपूज्य ॥ हुँ फर्टिति आधार प्रक्षाल्प | मूलेन संस्थाप्य । मं वह्निमंडलाय दशकलात्मने श्रीत्रिगुणात्मका- देवतार्यपात्राधाराय नमः । इति आधारं संपूज्य । हु फट् इति पात्रं प्रक्षाल्प । मूलन संस्थाप्य । मूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने श्री- ·पात्रासादनप्रयोगः त्रिगुणात्मिकादुर्गादेवतार्घ्यपाबाय नमः इति पात्रं संपूज्य । तत्र मूलेन शुद्धजलमापूर्य । गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य । चंद्रमंदलाय पाडशकलात्मने श्रीदुर्गादेवताध्यपानामृताय नमः इति सम्पूज्य ॥ मत्स्यगुद्रयाऽऽन्छाय ! मूलेनाष्टधाऽभिमंत्र्य । धेनुमुद्रा योनिमुद्रां च प्रदर्शयेत् ।। इति अर्घ्यपात्रम् ॥ ५ ॥ "अथ (६) आचमनीयपात्रम्-पिंदुत्रिकोणवृत्तचतुरस्रं यंत्र विलिख्य । अक्षतैः पूजयेत् ।। मध्ये मूलम् । ऐं ह्रीं क्लीं चामुंडायै विये नमः । त्रिकोणे त्रिपदैः-, ही क्लीं । चामुंडाय । विच नमः।। मातृकया हराम्-अ आ इ ई उ ऊं लं लं ए ऐ ओ औ अं अः॥ के खं मंघ च छ ज झं नटं ठंडं दं ण त थ द ध नं पंफ भ म यं र ल व श प स ह ळ क्ष इति ॥ चतुरस्रे पडंगानि-(आग्रेये )एँ हृदयाय नमः । (ऐशाने) ही गिरसे० । (नैर्ऋत्य) क्लीं शिखाय । (वायव्ये) चामुंडाय कवचाय०। (मध्ये) विच्चे नेत्रत्रयाय०। (चतुर्दिक्ष) मलं अस्त्राय० ॥ इति यंत्रं संपूज्य ।। हुं फडिति आधार प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । मं वद्विमंडलाय दशकलात्मने श्रीत्रिगुणात्मिकादुर्गा- देवताऽऽचमनीयपात्राधाराय नमः इति आधारं संपूज्य । हुं फट् इति पानं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । सूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने श्री- त्रिगुणात्मिकादुर्गादेवताऽऽचमनीयपात्राय नमः इति पात्रं सपूज्य । तत्र मूलेन शुद्धजलमापूर्य । गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य | चंद्रमंडलाय पोडशकलात्मने श्रीदुर्गादेवताऽऽचमनीयपात्रामृताय नमः इति सम्पूज्य। मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाद्य । मूलेनाष्टधाऽभिमंत्र्य । धेनुमुद्रा योनिमुद्रों च प्रदर्शयेत् ।। इति आचमनीयपात्रम् ॥ ६॥ अथ (७) मधुपर्फः-विदुत्रिकोणत्तचतुरस्रं यंत्र विलिख्य ।

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका अक्षतैः पूजयेत् ॥ मध्ये मूलम् । ऐं ही क्लीं चामुंडायै विच्चे नमः ॥ त्रिकोणे त्रिपदैः-ऐं भी की। चामुंडाय | विच्चे नमः || मातृकया वृत्तम्-अं आ इ ई उ ऊ ऋ ए ऐ ओ औ अं अः॥के खं गं घं डं च छ ज झंजटणं तं थंदं धं नं ६ फवं भं में ये रं लं वं शं पं सं हं ळ क्ष इति ॥ चतुरस्त्रे पडंगानि-(आग्नेये) ऐं हृदयाय नमः । (ऐशाने) ही शिरसे । (नैऋत्ये) क्लीं शिखायै । (वायव्ये) चामुंडाय कवचाय०1 (मभ्ये) विचे नेत्रत्रयाय०1 (चतुर्दिक्षु) भूल अस्त्रायः ॥ इति यंत्रं संपूज्य ।। हुं फडिति आधारं प्रक्षाल्य । मूळेन संस्थाप्य । में वह्निमंडलाय दशकलात्मने श्रीत्रिगुणात्मिकादुर्गा- देवतामधुपर्फपात्राधाराय नमः इति आधारं संपूज्य । हुं फट् इति पात्रं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । सूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने श्री त्रिगुणात्मिका-दुर्गादेवतामधुपर्कपात्राय नमः । इति पात्रं संपूज्य । तत्र मलेन शुद्धजलमापूर्य । गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य । चंद्रमंडलाय पोडशकलात्मने श्रीदुर्गादेवतामधुपर्कपात्रामृताय नमः । इति संपूज्य) मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाध मूलेनाष्टाऽभिमंत्र्य घेनुमुद्रा योनिमुद्रा च प्रदर्शयेत् ॥ इति मधुपर्फः ॥ अथ(८) प्रोक्षणीपात्रम्-पिंदुत्रिकोणवृत्तचतुरसं यंत्रं विलिख्य । अक्षतैः पूजयेत् ॥ मध्ये मूलम् । ऐं ही क्लीं चामुदायै विच्चे नमः । त्रिकोणे त्रिपदैः-ऐं ही क्लीं । चामुंडायै । विच्चे नमः ।। मातृकया वृत्तम्-अं आई ई ऊ ऋ लं लं ए ऐ ओ औ अं अः॥ खं गंघंचं छजझं ठं हं ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म यं रं वं शं पं सं हं ळं क्षं इनि ॥ चतुरसे पडंगानि-(आग्नेय) ऐं हृदयाय नमः । (ऐशाने) -हीं शिरसे। (नैर्ऋत्ये) क्लो शिखाये । " ·नया शत० प्रयोग (पात्रासादनप्रयोग) (वायव्ये) चामुंडायै कवचाय०(मध्ये) विच्चे नेत्रत्रयाय० (चतुर्दिक्षु) मूलं अखाय० ॥ इति यंत्रं सपूज्य ॥ हुं फडिति आधारं प्रक्षाल्य । मूलेन संस्थाप्य । मं वहिमंडलाय दशकलात्मने श्रीविगुणात्मिकादुर्गा- देवताप्रोक्षणीपानाधाराय नमः इति आधारं सपूज्य । हुं फट् इति पानं मक्षाल्य । मुलेन संस्थाप्य । मूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने श्री- निगुणात्मिकादुर्गादेवताप्रोक्षणीपाराय नमः । इति पात्रं संपूज्य । तत्र मूलेन शुद्धजलमापूर्य । गालिनीमुद्रया निरीक्ष्य | चंद्रमंडलाय पोटशकलात्मने श्रीदुर्गादेवताप्रोक्षणीपात्रामृताय नमः । इति सम्पूज्य । मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाघ । मूलनारधाऽभिमंत्र्य । धेनुमुद्रा योनिमुद्रां च प्रदर्शयेत् ॥ इति प्रोक्षणीपात्रम् ॥८॥ पाधपात्रे श्यामाक (सामो) दुर्वाविष्णुक्रान्तादीनि प्रक्षिपेत् । अय- पाने सर्पपतिलदूर्वाङ्करप्रक्षेपः । आचमनीयपाने जातीफललालचंग- कंकोल (चिनकवाला) प्रक्षेपः । मधुपर्कपाने दधिमधुघृतानि प्रक्षिप्य विशेपार्यविन्दुं सर्वपापु प्रक्षिप्य मूलेन मोक्षणीपात्राजलं गृहीत्वा तजलेन पूजासामग्री मूलेन सम्मोक्ष्य आत्मानं प्रोक्षयेत् ।। ।। इति पात्रासादनप्रयोगः ॥ इत्यं पात्रासादनं कृत्वाअन्तर्यजन यथाधिकारं कुर्यात् ॥ यथा-स्वह- यस्यां महालक्ष्मी ध्यात्वा मानसोपचारैः संपूजयेत् ॥-लंपृथिव्यात्मकं गन्धं परिकल्पयामि ।।ह आकाशात्मक पुष्पं परिकल्पयामि । य वाय्वा- त्मक धूपं परिकल्पयामि । र तेज आत्मकं दीपं परिकल्पयामि । वं अमृतात्मकं नैवेद्यं परिकल्पयामि। सं सोमात्मकं ताम्बूलं परिकल्पयामि। त्रचामरमुकुरमुकुटपादुकाः परिकल्पयामि ॥ इति स्वात्मना सईक्यं नाच ३६ ·व्रतोद्यापनचान्द्रका भावयेत्।। तत आत्मपूजां कुर्यात् । यथा मं मंडूकाय आधारे। कालानि- रुद्राय स्वाधिष्ठानोकच्छपाय नाभौं।आधारशक्तिकूर्मानन्तपृथिवीसाग- ररत्नद्वीपमासादहेमपीठेभ्यो. हृदि । धर्माय. दक्षांसे । ज्ञानायक वामांसे । वैराग्याय० वामपार्थे । अवैराग्याय० नाभी । अनैश्वर्यायः दक्षिणपार्थे । अनन्ताय० हृदि । तत्त्वपळाय० । आनन्दमयकन्दाय० । संविनालाय। विकारमयफेसरेभ्यो । प्रकृतिमयपत्रेभ्यो पंचा- शर्णवीजाढ्यकर्णिकायै० । सूर्यमंडलाय० । चंद्रमंडलाय० । अग्निम- डलाय० इत्यन्तं हृदि न्यसेत् ।। (पीतायाः पीठक्तयः) पीतायैः । श्वेतायैः । अरुणायैः । कृष्णायै० । धूम्रायैः । तीबायैः । स्फुलिं- गिन्यैः । रुचिरायै० । ज्वालिन्यै० ॥ रं वयासनाय० । इति स्वदेहे पीठशक्तिं विन्यसेत् ॥ इति ॥ तत आत्मानं गन्धपुप्पैरभ्यर्च्य ।। मूळेन त्रिः स्वशिरसि पुष्पांजलि दत्वा मानसोपचारैः संपूज्य देवरूपः सन् मूलं जप्त्वा देव्यै जपं निवेद्य पुष्पमाघ्राय कुंभोदराय नमः" इति वामे क्षिप्त्वा इस्तं प्रक्षाल्य राजोपचारपूजां कुर्यात् ॥ ॥ प्रकारान्तरेणान्तर्यागमयोगः॥ [ तत्रादौ मंडूकादिपरतत्वान्तं पीठमंत्रान्तं च स्वदेहे गंपादिभिः संपूज्य स्वहाद देवान ध्यात्वा मूळाधारोत्थितां कुंडलिनी शिवेन संपूज्य तदुत्यितामृतधारया हद्गतदेवान् समाप्लाव्य मूलेन पडंग विधाय मानसोपचारैः संपूज्य स्वशिरसि पुष्पांजलि दवा आत्मानं गंघादिभिः समभ्यर्च्य स्वशिरसि दिव्यौचत्रयं स्वगुर्वादींश्च पूजना- दिना संतोप्य स्वहृदि ध्यानदेवतां संतोप्य ।। पूर्णश्वेत् स्वपादुका ·५६३ नय० शत प्रयोगः ( देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) ॥ अथदेवीराजोपचारपूजाप्रयोगः॥ तत्रादौ स्त्रवामे स्नानशाला विभाव्य देवी संस्थाप्य ध्यायेत् । ध्यानम्-राङ्ग चक्र०॥ अक्षत्रक०॥ घंटाशूल०॥ मूलम् ॥१॥ आवाहनम्-उपसि मागधमंगलगायनझटिति जागृहि जागृहि जागृहि । अतिकृपाकटाक्षनिरीक्षणैर्जगदिदं जगदंब सुखीकुरु ॥२॥ मूलम्-श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपिणीदुर्गायै नमः दुर्गाम् आवाहयामि ( एवं सर्वत्र उत्तवा उपचारान कुर्यात् ) कनकमयवितर्दिशोभमानं दिशि दिशि पूर्णसुवर्णकुंभयुक्तम् । मणिमयशुभमंडपं त्वमेहि माये कृपयेति समर्चनं गृहीतुम् ॥ ३ ॥ हेमरत्नवरणेन वेष्टितं विस्तृतारणवितानशोभितम् ।। सअसर्वपरिचारिकाजनं पश्य मन्जनगृहं मनोहरम् ॥ ४ ॥ आसनम्-कनकमयवितर्दिस्थापिते तूलिकाव्ये विविधकुसुमकी कोटि- मूलाधारे प्रतयं देहचतुष्टयशुद्धिं कृत्वा आचारा ब्रह्मरन्ध्रगां वीसतन्तु- तनीयसी विद्युत्कोटिभासुरी भशेषजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणीं पति- सूर्यसोममंडलाख्यस्थाननये भिन्नस्वरूपावस्थितां ऐक्यरूपेण विभाव्य आत्मानं कामकलासादृश्येन च विभाव्य यथाशक्ति मूलम् अक्षमालया प्रजप्य पुनः पडंग विन्यस्य जपं देव्यै निवेदयेदिति ॥ ततो गंध- पुष्पाभ्यां हस्तौ समर्थ पुष्पमानाय । ते सर्वे विलयं यान्तु ये मां हिंसन्ति हिंसका: ॥ मृत्युरोगभयक्लेशाः पतन्तु रिपुमस्तके ॥ १ ॥ इति संमंत्र्य "कुंभोदराय नमः" इति स्वबामे प्रक्षिप्य हस्तौ प्रक्षाल्य वहिर्यजनमारमेत ॥ इति ॥]

·५६४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका वालार्कवणें । भगवति रमणीये रत्नसिंहासनेऽस्मिन्नुपविश पदयुग्मं हेमपीठे निधेहि ॥५॥ पाद्यम्-र्वया सरसिजान्वितविष्णुक्रान्तया च सहित कुसुमाव्यम् । पद्मयुग्मसदृशे पदयुग्मे पाद्यमेतदुररीकुरु मातः ॥ ६ ॥ अर्घ्यम्-गंघपुष्पयवसर्पपदूळसंयुतं कुशतिलाक्षतमिश्रम् । हेमपात्रनिहितं सह रत्नरयमेतदुररीकुरु मातः ॥ ७ ॥ आचमनीयम्-जळजातिना करेण जातीफलकंकोललवंगगंधयुक्तः॥ अमृतैरमौरिवासितर्भगवत्याचमनं विधीयताम् ॥८॥ मधुपकी:-मधुनिहितं कनकस्य संपुटे पिहितं रत्नपियानकेन यत् ।। तदिदं भगवति करेऽर्पितं मधुपर्क जनानि प्रगृह्यताम् ॥ ९ ॥ आचमनीयम्-पाद्यं ते परिकल्पितं च पदयोरध्य तथा इस्तयो! साँघीभिर्मधुपर्कमंत्र मधुरं धाराभिरास्वादय ।। तोयेनाचमनं विद्यहि शुचिना गांगनमत्काल्पतं साष्टांग प्रणिपातमव कमले दृष्टया कृतार्थ कुरु।। फ्यास्नानम्-स्वर्षेनुजातं बलवीर्यवर्धनं दिव्यामृतात्यन्तरसमदं सितम्॥ श्रीचंडिके दुग्धसमुद्रसंभवे गृहाण दुग्धं मनसा मयाऽर्पितम् ॥११॥ दधिस्नानम्-क्षीरोद्भवं स्वादुसुधामयं च श्रीचंद्रकान्तिसदृशं सुशोभनम्।। श्रीचंडिके शुंभनिशुंभनाशिनि स्नानार्थमंगीकुरु तेऽर्पितं दधि ॥१२॥ धृतस्नानम्-श्रीक्षीरजोद्भुतमिदं मनोझं प्रदीप्तवविद्युतिपावितं च । श्रीचंडिके दैत्यविनाशदले हैयगवीनं परिगृह्यतां च ॥ १३ ॥ मधुस्नानम्-माधुर्यमिश्रं मधुमक्षिकागणशालिरम्ये मधुकानने चितम् ।। १(पाद्यपानात् ) पादयो पार्थ सं.।। २ (अपात्रात् ) हस्तयोरय स० ।। आचमनीयानात आवमनं स०॥ ४ मधुपर्काबाद मधुपर्क स०॥ ५ पान० मा० स० ॥ * श्रीनिगुणात्मिकाजगदम्बिकादुर्गादेव्यै नमः आसन सम• इत्यादि सर्वत्र कम्यम् । ३ ·नव० शत० प्रयोगः ( देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) थीचंटिक शंकरमाणवल्लभे स्नानाथ मंगीकुरु तेऽर्पितं मधु ॥१४॥ शर्करास्नानमू-पूर्णेक्षकांभोधिसमुद्भवामिमां माणिक्यमुक्ताफलदाम- मंजुलाम्।श्रीचंडिके चंडविनाशकारिणि स्नानार्थमंगीकुरु शर्करां शुभाम्।। सुगंला०-एतचंपतैलमंत्र विविधैः पुष्पैर्मुहुर्वासितं न्यस्त रत्नमये सुवर्णचपके भुंगभ्रमद्भिर्तृतम् ।। सानन्दं ब्रजसुंदरीभिरभितो इस्तैधृत चिन्मये फेशेषु भ्रमरमभेषु सकळेप्चंगेपु चालिप्यताम् ॥ १६ ॥ उद्वर्तनस्नानम्-मातः कुंकुमपंकनिर्मितमिदं देहे तबोदर्तनं भक्त्याऽई कलयामि हमरजसा संमिश्रितं फेसरैः। केशानामलकैविंशोध्य विशदा- न्कस्तुरिकार्चितैः स्नानं ते नवरत्नकुंभाविधिना संवासितोष्णोदकैः।। स्नानम्-एलाशीरसुवासितैः सुकुसुमैगंगादितीर्थोदकर्माणिक्यादिकमौ. क्तिकामृतयुते. स्वच्छ सुवर्णोदकैः। मंत्रान्वैदिकतान्त्रिकान्परिपठन्सा- नंदमत्यादरात् स्नानं ते परिकल्पयामि जननि स्नेहात्त्वमंगीकुरु ॥१८॥ " श्रीमहालक्ष्म्याधावाहितदेवताभ्यो नमः" इति मूलमंत्रेण वा पंचोपचारैः संपूज्य । उत्तरे निर्माल्यं विसृज्य पुनः गन्धाक्षतपुष्पैःसंपूज्य अभिपेकार्थं पाये जलगंधपुष्पदुग्धादीनि क्षिप्त्वा ॥ रात्रिमूक्तं (१८३) शकादयः (१८०) श्रीसूक्तम् इत्यादिस्तोत्रैश्याभिषः कुर्यात् ।। ॥ अथ श्रीसूक्तम् ॥ हरिः ॐ हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् ॥ चन्द्रो हिर- ण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो ममावह ॥१॥ तां म आवह जातवेदो लक्ष्मी- मनपगामिनीम् ॥ यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्च पुरुषानहम् ॥२॥ अश्वपूर्णा स्यमध्यां हस्तिनादप्रमोदिनीम् ॥ श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥ ३ ॥ कांसोस्मितां हिरण्यप्राकाशमाद्री ज्वलन्ती तृप्ता ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका तर्पयन्तीम् ॥ पद्मे स्थिता पद्मवणां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥४|| चन्द्रा प्रभासा यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् ॥ तां पद्मनेमि शरणमई प्रपद्ये अलक्ष्मी, नश्यतां त्वां रणोमि ॥५॥ आदित्यवणे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ चिल्वः ॥ तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाच बाह्या अलक्ष्मीः ॥ ६ ॥ उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह ॥ प्रादुर्भूतो सुराष्ट्रऽस्मि- कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ॥७॥ क्षुत्पिपासामला ज्येष्ठामलक्ष्मी नाशयाम्यहम् ॥ अभूतिमसमृद्धिं च सर्वान्निटुंद में यहाद ॥ ८॥ गंधद्वारा दुराधा नित्यपुष्टां करीपिणीम् ॥ ईश्वरी सर्व- भूतानां तामिहोपवये श्रियम् ॥ ९॥ मनसा काममाकूतिं वाचः सत्य. मशीमहि ॥ पशूना रूपमन्नस्य माये श्रीः श्रयतां यशः॥१०॥ कदमेन मजा भूता मयि संभ्रम कर्दम । श्रियं वासय मे कुले मातरं पममालिनीम् ॥ ११ ॥ आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिल्लीत वस मे गृहे ॥ नि च देवी मातरं श्रियं वासय मे कुले ॥ १२ ॥ आद्रा यः करिणीं यष्टिं सुवणां हेममालिनीम् ॥ सूर्या हिरण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो ममावह ॥१३॥ आद्रां पुष्करिणी पुष्टिं पिंगला पद्ममालिनीम् ॥ चन्द्रा हिरण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो ममावह ॥१४॥तम आवह जातवेदो लक्ष्मी- मनपगामिनीम् ॥ यस्यां हिरण्यं मभूतं गावो दास्योऽश्वान्विन्देयं पुरुपानहम् ॥ १५॥ यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् ॥ श्रियः पंचदशचंच श्रीकामः सततं जपेत् ॥ १६ ॥ इति श्रीसूक्तम् ॥ ॥ अथ लक्ष्मीसूक्तम् ॥ इन्द्रउवाच ॥ नमस्ते सर्वलोकानां जननी त्रिगुणात्मिका ।। श्रेयस्कृता च पद्माक्षी विष्णोर्वक्षःस्थले स्थिता ॥ १ ॥ त्वं सिद्धिस्त्वं ·नव० शत० प्रयोगः (देवीराजोपचारपूजाप्रयोग ) ५६७ स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनी ॥ संध्या रातिः प्रभा भूमिर्मेघा श्रद्धा सरस्वती ॥२॥ यज्ञविद्या महाविद्या गुहाविद्या सुशोभना || आत्म- विधा च देवि त्वं विमुक्तिः फलदायिनी ॥ ३॥ आन्विक्षिकी त्रयी वार्ता दंडनीतिस्त्वमेव च ।। सौम्यासाम्यैर्जगत्पूज्ये त्वयैतद्देवि पूरितम् ॥ ४ ॥ कान्त्या त्वया धृतं देवि सर्वयज्ञमयं वपुः ॥ अध्यास्ते देव- देवेशि योगचिन्त्यसदाभृता ॥ ५॥ त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयम् ।। निविष्टमायमभवत् त्वयेदानी समेधितम् ॥६॥ दाराः पुत्रा- स्तया गावःसुरधान्यं धनादिकम् ।। भवत्येवं महाभागे नित्यं त्वद्विक्षणा- न्नृणाम् ॥७॥ शरीरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयः सुखम् ॥देवि त्वदृष्टिदृष्टाना पुरुषाणां तु दुर्लभम् ।। ८॥ त्वं माता सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता ॥ त्वयैतद्विष्णुना चांव जगद्व्याप्तं चराचरम् ॥ ९॥ मा नः कोशं तथा कुप्यं मद्गृहं मत्परिच्छदम् ॥ मां शरीरं कलत्रं च त्यजेथाः सर्वपापनि ॥ १० ॥ मत्पुत्रान् मत्सुहृद्वगं मत्पशुन् मद्विभूपणम् ।। मा त्यजेथा हि देवस्य विष्णोर्वक्षःस्थलालये ॥११॥ सत्त्वेन सत्त्वशी. चाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः ॥ त्यज्यते ते नराः सद्यः संत्यक्ता ये त्वयाऽनघे ॥१२॥ त्वया विलोकिताः सद्यः शीलाधैरखिलैर्गुणैः ।। कुलश्वयैश्च वर्द्धन्ते पुरुषा निर्गुणा ह्यपि ॥१३।। स श्लाध्यः स गुणी धन्य स कुलीनः स बुद्धिमान् ॥ स शूरः स त्वविक्रान्तस्त्वया देवि विलोकितः ॥१४॥ सद्यो वैगुण्यमायान्ति शिलाद्याः सकला गुणाः ॥ पराङ्मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे ॥ १५॥ न ते वर्णयितुं शक्ता गुणा वासुकिजिह्वया ॥ प्रसीद देवि पद्माक्षि नास्माभिस्तु कदाचन ॥ १६ ॥ इतिलक्ष्मीसूक्तम् ॥

·५६८ पतोद्यापनचन्द्रिका शुद्धो स्ना०-उद्गंधरगरूद्भवः मुरमिणा कस्तूरियावारिणा स्फूर्ज- सौरभयक्षकर्दमनल काश्मीरनीलैरपि।। पुप्पाम्भोभिरशेपतीर्थसलिलो कर्पूरवासोभरेः स्नानं ते परिकल्पयामि कमले भक्त्या तदंगीकुरु १९॥ वखम्-चालाप्रतिदाडिमीयकुसुममस्पाधि सर्वोत्तम मातस्त्व परिधेदि दिव्यवसनं भक्त्या मया कल्पितम् । मुस्ताभिग्रंथितं च कंनुकमिदं स्वीकृत्य पीतम तप्तस्वर्णसमानवर्णमतुलं पावारमंगीकुरु ॥२०॥ आच०-भूपालदिक्पालकिरीटरत्नमचिनाराजितपादपीठे ।। देवः समाराधितपादपद्म श्रीचंडिके स्वाचमनं गृहाण ॥ २१ ॥ पादुके-नवरत्नयुते मयाऽपिते कमनीये तपनीयपादुके ।। सविलासमिदं पदद्वयं कृपया देचि तयोनिघीयताम् ॥ २२ ॥ केशपाशसंस्करणम्-बहुभिरगरुधूपैः सादर धूपयित्वा भगवति तब केशान् कतर्जियित्वा । सुरभिभिररविश्वपकैवार्चयित्वा झटिति फनकमूत्रर्जूटयन्वेष्टयामि ॥ २३ ॥ सौवीरांजनम्-(सुरमो) सौवीरांजनमिदमंव चक्षुपोस्तै विन्यस्तं कन- कशलाफया मया यत् ॥ तन्नून मलिनमपि त्वदक्षिसगाद ब्रह्मेन्द्राद्यभिलपणीयतामियाय ॥ २४ ॥ अलं-मजीरान्पदयोनिधाय रुचिरान्विन्यस्य कांची कटी मुक्ताहार मुरोनयोरनुपमा नक्षत्रमाला गले॥केयूराणि भुजेपु रत्नवळयश्रेणी: करेषु क्रमात ताटके तव कर्णयोविनिदधे शीर्षे च चूडामणिम् ॥२५॥ धम्मिल्ले तब देवि ईमकृसुमान्याधाय भालस्थले मुक्ताराजिविराजि हेमतिलफ नासापुटे मौक्तिकम् ।। मातर्मोक्तिकमालिकां च कुचयोः सांगुलीपूर्मिका:कव्यां कांचनकिंकिणीविनिदधे रत्नावतसौश्रुतौ।२६॥

·५६९ नय० शत प्रयोगः (देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) गंधः-प्रत्यंग परिमार्जयामि शुचिना वस्त्रेण संमोञ्छनं कुर्वे केशकला- पमायततरं धूपानमधूपितम् ॥ काश्मीरैरंगरुद्रवैर्मलयजः संघl संपादितं भक्तत्राणपरे श्रीकृष्णगृहिणि श्रीचंदनं गृह्यताम् ॥२७॥ कुंकुमम्-मातीलतले तवातिविमले काश्मीरकस्तूरिकास'रागसमिः करोमि तिलक देऽगरागं ततः॥ वक्षोजादिपु यक्षकर्दमरसं सिक्त्वा च पुप्पावृति पादौ कुंकुमलेपनादिभिरहा संपूजयामि क्रमात् ॥२८॥ कजलम्-चपियकर्पूरकचन्दनादिकर्नानाविधगंधचयः सुवासितम् ।। नेत्रजिनार्याय हरिन्मणिमभं श्रीचंडिके स्वीकुरु कज्जलं शुभम् ॥२९॥ अक्षताः-रत्नाक्षतस्त्वां परिपूजयामि मुक्ताफला रुचिरैरविद्धः॥ अखंडितदेवि यवादिभिर्वा काश्मीरपंकांकिततंदुर्वा ॥ ३० ॥ अत्तरम्-जननि चंपकतैलमिदं पुरो मृगमदोऽयमयं पटवासकः ॥ सुरभिगंधमिदं च चतुःसमं सपदि सर्वमिदं परिगृह्यताम् ॥३१॥ सिंदूरम्-सीमन्ते ते भगवति मया सादरं न्यस्तमेतत् सिंदूर ते हृदयक- मले हर्पवर्ष तनोतु ॥ वालादित्यद्युतिरिव सदा लोहिता यस्य कान्तिरन्तन्तिं हरतु सततं चेतसा चिन्तयामि ॥ ३२ ॥ पुष्पाणि-मंदारकुंदकरवीरलवंगपुष्पैस्त्वां देवि संततमहं परिपूजयामि । जातीजपाचकुलचंपककेतकादिनानाविधानि कुसुमानिच तेऽर्पयामि।। पुष्पमाला-पुष्पौर्योतयन्तैः सततपरिचलकान्तिकल्लोलजालैः कुर्वाणा मज्जदन्तःकरणविमलतां शोभितेव त्रिवेणी॥ मुक्ताभिः पद्मरागैर्मरक- तमणिभिनिर्मिता दीप्यमाननिय हारत्रयी त्वं भगवति कमले गृह्यता कंठमध्ये ।। त्रिगु० जग. दुर्गा० नमः पुष्पमाला स० ॥ ३४ ॥ अथांगपूजा ।। वामहस्ते गंधपात्रं गृहीत्वा दक्षिणेनार्चयेत् ॥ ही दुर्गाय ·५७० मतोद्यापनचन्द्रिका नमः पादौ पूजयामि ।। ही मंगलायै० गुल्फी पूज० ।। ह्रीं भगवत्यै. जंधे पूज० ॥ ही कौमार्य० जानुनी पूज० । ही वागीश्चर्य उरू पूज० ॥ ही वरदायै० कटी पूज० ॥ ही पद्माकरवासिन्यै० स्तनौ पूज०॥ ही महिपमर्दिन्यैः कं पूज० ॥ ही उमासुतायै० स्कंधों पूज० ॥ ही इन्द्राण्य० भुजौ पूज०॥ ही गौर्य० हस्ती पूज०॥ ही मोहवत्यै. मुखं पूज० ॥ ही शिवाय० कर्णी पूज०॥ी अन्नपूर्णाय नेत्र पूज० ॥ ही कमलायै० ललाटं पूज० ॥ ही महालक्ष्म्यै० सांग पूजयामि ।। देव्या दक्षिणे सिंह पूजयामि || वामे महिपं पूजयामि ।। ॥ अथावरणपूजा ॥ प्रथमावरणम्-वामेन तत्वमुद्रया तर्पणम् । दक्षिणेन ज्ञानमुद्रया पूजनम् ॥ मार्थना-संचिन्मयपरे देवि परामृतचरुपिये । अनुज्ञा देहि में मातः परिवारार्चनाय ते ॥ १॥ (यथा दक्षिणेनाक्षतपुष्पादिना पूजयामीति संपूज्य वामकरधृताखण्डेन विशेपार्घजलस्तर्पयाम्येचं सर्वत्र) ही ऐं ही क्लीं चामुण्डायै विच्चे साङ्गायै सपरिवारायै सावरणाय साघुघायै सशक्तिकायै श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वत्यै नमः श्री- महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि ॥ १ ॥ (हए ही. विचे साझा० सप०साव० सायु० सश० यै श्रीमहाकाल्यै नमः श्रीमहाकालीश्रीपा० ॥२॥ ही ऐही. विच्चे साङ्गा० सप० साव० सायु० सश०यै श्रीमहालक्ष्म्यै० श्रीमहालक्ष्मीश्रीपा० ॥३॥ ही ऐं हॉ० १ यदि पानासादन न कृत चेत् आवरणपूजायाँ केवल पूजयामि इत्युक्ला पूजनमेव कार्यम् ॥ २ देवतानामा से श्रीपादुका पूजयामि तर्पयामि इति सर्वत्र ववव्यम् ॥

·नव० शत प्रयोगः (देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) ५७१ विचे साङ्गा सप०साव०सायु० सशव्य श्रीमहासरस्वत्यै श्रीमहासर- स्वतीथीपा०॥४॥ (विन्दोः परितो गुरुचतुष्टयं पूजयेत्-)ही गुरवे नमः गुरुशक्तिश्रीपा० ॥५॥ ही परमगुरवे० परमगुरुशक्तिश्रीपा०॥६॥ ही परात्परगुरवे० परात्परगुरुशक्तिश्रीपा० ॥ ७ ॥ ही परमेष्ठिगुरवे० परमेष्ठिगुरुशक्तिश्रीपा० ॥८॥ (अथ पडङ्गं पूजयेत्-)हीं ऐंहृदयाय० हृदयशक्तिश्रीपा० ॥ ९॥ ही शिरसे नमः शिरःशक्तिश्रीपा० ॥१०॥ ही ली शिखाय. शिखाशक्तिश्रीपा० ॥१॥ ही चामुण्डायै कवचाय० कवचशक्तिश्रीपा०॥१२॥ ही विच्चे नेत्रत्रयाय नेत्रशक्तिश्रीपा॥१३॥ मूलेन अस्त्राय० अस्त्रशक्तिश्रीपा० ॥ १४ ॥ प्रथमावरणदेवताभ्यो. सर्वोपचारार्थे गन्धं पुष्पं स०॥ सामान्यार्घजलमादाय एताः प्रथमा- वरणदेवताः साङ्गाः सपरिवाराः सायुधाः सशक्तिकाः पूजितास्तर्पिता. सन्तु ॥ पुष्पाञ्जलिमादाय-अभीष्टसिद्धि मे देहि शरणागतवत्सले ॥ भक्या समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणार्चनम् ॥ १ ॥ पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा । अनेन प्रथमावरणदेवतापूजनेन त्रिगुणात्मिका श्रीदुर्गादेवता प्रीयताम् ।। योनिमुद्रया प्रणमेत् ।। इति प्रथमावरणम् ।। अथ द्वितीयावरणम्-(निकोणे स्वाग्रादिभादक्षिण्येन पूजयेत्-) नही सावित्र्या सह विधात्रे० विधातृशक्तिश्रीपा०॥१५॥ हींश्रिया सह विष्णवे. विष्णुशक्तिश्रीपा० ॥ १६ ॥हीं उमया सह शिवाय० शिवशक्तिश्रीपा० ॥ १७ ॥ ह्रीं हुं सिंहाय नमः सिंहशक्तिश्रीपा० ।। १८॥ ही हुँ महिषाय नम महिपशक्तिश्रीपा० ॥१९ ॥ द्विती- यावरणदेवताभ्यो० गंधं पु०स०॥ सामा० जलमादाय-द्वितीयावरण- देवताः सा०सप० सायु० सशक्ति० पू० त० सन्तु । पुष्पा० आदाय- ·૨ प्रतोद्यापनचन्द्रिका अभीष्ट शर० भक्त्या द्वितीया०॥२॥ पुष्पाञ्जलिं दत्वा । अनेन द्विती० त्रिगु० दुर्गा० मी०॥ योनिमुद्रया प्रणमेत् ।। इति द्वितीयावरणम् ॥ अथ तृतीयावरणम्-(पदकोणे अग्नीशासुरवायव्ये मध्ये दिक्षु च पूजयेत्--) ही ऐ नन्दनायै० नन्दजाशक्तिश्रीपादु० ॥२०॥ ही रक्तदन्तिकाय० रक्तदन्तिकाशक्तिश्रीपा० ॥ २१॥ ही क्लीं शाकम्भ० शाकम्भरीशक्तिश्रीपादु० ॥ २२ ॥ ही ९ दुर्गायै० दुर्गाशक्तिश्रीपादु० ॥ २३ ॥ ही हुँ भीमायै० भीमाशक्तिश्रीपादु० ॥ २४ ॥ ही भ्रामय० भ्रामरीशक्तिथीपा० ॥२५॥ तृतीयावरणदेवताभ्यो० गंधं पु० स० || सामा० दाय-एतास्नीयावरणदेवता: सा०सप०सायु० सश० पू० त० सन्तु || पुष्पाञ्जलिमादाय-अभीष्ट० । भक्त्या० तृतीयावरणार्चनम् ॥ ३ ॥ पुप्पाञ्जलिं दत्वा । अनेन तृती० त्रिगु० दुर्गा पी० ॥ योनिमुद्रया प्रणमैत् ।। इति तृतीयावरणम् ॥ अथ चतुर्थावरणम्-(ततोऽष्टपत्रे स्वाग्रादिपादाक्षिण्येन पूजयेत-) ही ऐं ब्राहयै० ब्राह्मीशक्तिश्रीपा० ॥ २६ ॥ ही माहेश्वर्यै० माहे- श्वरीशक्तिश्रीपा० ॥२७॥ ही क्लीं कौमार्य० कौमारीशक्तिश्रीपा० ॥२८॥ ही वैष्णव्यैः वैष्णवशिक्तिश्रीपा० ॥ २९ ॥ ही लं वाराौ० वाराहीशक्तिश्रीपा० १० ॥३०॥ ही झरौं नारसिं ० नारसिंहीशक्तिश्रीपा० ॥३१॥ ही लं ऐंद्रथैः ऐंद्रीशक्तिश्रीपा० ॥३२॥ ही स्व्ये चामुण्डायै० चामुण्डाशक्तिश्रीपा० ॥ ३३ ॥ (मध्ये ) ही लक्ष्य० लक्ष्मीशक्ति- श्रीपा० ॥ ३४ ॥ चतुर्थावरणदेवताभ्यो० गंधं पु० स० ॥ सामा० जलमादाय-एताः चतुर्थावरणदेवताः सा० सप० सायु० सश० पू० त० सन्तु ।। पुप्पाञ्जलिमादाय-अभीष्ट० । भक्त्या० चतुर्थावरणार्च- ।

·नय० शत० प्रयोगः ( देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) ५७३ नम् ॥ ४॥ पुष्पाञ्जलिं दवा ॥ अनेन चतु० त्रिगु० दुर्गा प्री० ॥ योनिमुद्रया प्रणमेत् ॥ इति चतुर्यावरणम् ॥ अथ पञ्चमावरणम्-(ततश्चतुर्विशतिदले स्वाग्रादिमादक्षिण्येन-) ही वि विष्णुमायायै० विष्णुमायाशक्तिश्रीपा०॥३५॥ ही चें चेतनायै० चेतनाशक्तिश्रीपा० ॥३६॥ ही बुं बुद्धधै० युद्धिशक्तिश्रीपा० ॥३७॥ ही नि निद्रायै निद्राशक्तिश्रीपा० ॥ ३८ ॥ ही हूं क्षुधायै० क्षुधा- शक्तिश्रीपा० ॥३९॥ ही छो छायायै० छायाशक्तिश्रीपा० ॥४०॥ ही शं शक्य शक्तिशक्तिश्रीपा०॥४१॥ ही तूं तृष्णायै नृप्णाशक्ति- श्रीपा० ॥४२॥ ही क्षा क्षान्त्य० क्षान्तिशक्तिश्रीपा० ॥४३॥ ही जा जात्य० जातिशक्तिश्रीपा०॥४४॥ ही लं लज्जाय। लज्जाशक्तिश्रीपा० ॥४५॥ ही शां शान्त्यै० शान्तिशक्तिश्रीपा० ॥४६॥ ही अं श्रद्धायै० श्रद्धाशक्तिश्रीपा०॥४७॥ ही कां कात्य० कान्तिशक्तिश्रीपा० ॥४८॥ ही लं लक्ष्म्यै० लक्ष्मीशक्तिश्रीपा० ॥४९॥ ही धृ धृत्यै० धृति- शक्तिश्रीपा० ॥५०॥ ही , वृत्त्यै० वृत्तिशक्तिश्रीपा० ॥५१॥ ही झु श्रुत्यै० श्रुतिशक्तिश्रीपा०॥५२॥ ही स्मं स्मृत्यः स्मृतिशक्तिश्रीपा० ॥५३॥ ही दं दयायै० दयाशक्तिश्रीपा० ॥५४॥ही तुं तुष्टधै०तुष्टिशक्ति- श्रीपा० ॥ ५५ ॥ ही पुं पुष्टयै० पुष्टिशक्तिश्रीपा० ॥ ५६ ॥ ही मां मातृभ्यो० मातृशक्तिश्रीपा० ॥ ५७ ॥ ही भ्रां भ्रान्त्यै० भ्रान्तिश- क्तिश्रीपा० ॥५८॥ पञ्चमावरणदेवताभ्यो० गंधं पु० सम०॥ सामा० मादाय-एताः पञ्चमावरणदेवताः साङ्गाः स० सायु० सश० पू० त० सन्तु ॥ पुष्पाञ्जलिमादाय-अभीष्ट ० । भच्या० पञ्चमावरणार्च- नम् ॥५॥ पुष्पांजलिं दत्वा ॥ अनेन पञ्च० त्रिगु० दुर्गा० पी० ॥ योनिमुद्रया प्रणमेत् ॥ इति पञ्चमावरणम् ।।

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका अथ पछावरणम्-(भूपुरे कोणचतुष्टये आग्नेयादिकोणमारभ्य-) ही गं गणपतये गणपतिशक्तिश्रीपा० ॥ ५९ ॥ ह्रीं क्ष क्षेत्रपालाय. क्षेनपालशक्तिश्रीपा० ॥६०॥ ही वं वटुकाय० वदुकशक्तिश्रीपा० शाही यां योगिन्यै नमः योगिनीशक्तिश्रीपादुका०पू०तः ॥६२। पष्ठावरणदेवताभ्यो० गंधं पु० सम० ॥ सामा० मादाय-एताः पष्ठा वरणदेवताः सा० स० सायु० सश० पू० त० सन्तु ।। पुष्पाञ्जलिमादाय- अभीष्ट । भया० पष्टावरणार्चनम् ।।६।। पुष्पाञ्जलिं दत्वा । अनेन पष्ठा० विगु० दुर्गा० मी० ॥ योनिमुद्रया प्रणमेत् ।। इति पष्ठावरणम् ॥ अथ सप्तमावरणम्--(पूर्वादिदशदिक्षु-) हॉलं इन्द्राय० इन्द्र- शक्तिश्रीपा० ॥ ६३ ॥ ही रं अग्नये० अग्निशक्तिश्रीपा० ॥ ६४॥ ही यं यमाय० यमशक्तिश्रीपा० ॥६५॥ ही संनिये० निर्व- तिशक्तिश्रीपा० ॥६६॥ ही वं वरुणायः वरुणशक्तिश्रीपा०॥६७॥ ही यं वायवे० वायुशक्तिश्रीपा०॥ ६८॥ ही सं सोमाय० सोम- शक्तिश्रीपा० ॥६९॥ ही हं ईशानाय० ईशानशक्तिश्रीपा० ॥ ७० ॥ ही बं ब्रह्मणे० ब्रह्मशक्तिश्रीपा० ॥ ७१ ॥ ही अनन्ताय० अन- न्तशक्तिश्रीपा०॥७२॥ सप्तमावरणदेवताभ्यो गंध पु०स०॥ सामा० मादाय-एताः सप्तमावरणदेवताः सा० सप० सायु० सश० पू० त० सन्तु ॥ पुप्पाञ्जलिमादाय--अभीष्ट । भच्या० सप्तमावरणार्चनम् ॥७॥ पुष्पाञ्जलिं दत्वा || अनेन सप्ता० त्रिगु० दुर्गा० पी० ।। योनिमुद्रया प्रणमेत् ।। इति सप्तमावरणम् ॥ अथाटमावरणम्-(तद्भहिः पूर्वादिपु) ही वं वजाय० वज्रशक्तिश्रीपा० ||७३|| झी शं शक्त्यै०शक्तिश्रीपा०1७४ाही दंदण्डाय० दण्डशक्तिश्री- पा०॥ ७५ ॥ ही खं खङ्गाय० खङ्गशक्तिश्रीपा० ॥७६॥ ही पी ·नव० शत० प्रयोगः (देवीराजोपचारपूजामयोगः) पाशाय० पाशशक्तिश्रीपा० ॥७७॥ ही अं अङ्कशाय० अकुशशक्ति- श्रीपा० ॥ ७८॥ ही गं गदायै० गदाशक्तिश्रीपा० ॥ ७९ ॥ ही त्रि त्रिशूलाय० त्रिशुलशक्तिश्रीपा० ॥ ८०॥ ही पं पद्माय० पद्मशक्ति- श्रीपा० ८१ ॥ ही चं चक्राय० चक्रशक्तिश्रीपा० ॥ ८२ ॥ अष्ट- मावरणदेवताभ्यो गन्धं पु०स० ॥ सामा० मादाय-एता अप्टमावरण- देवताः सा० सप० सायु० सश० पू० त० सन्तु । पुष्पाञ्जलिमादाय अभीष्ट० । भक्या० अष्टमावरणार्चनम् ॥ ८॥ पुष्पाञ्जलिं दत्वा ।। अनेन अष्ट० त्रिगु० दुर्गा० प्री० ॥ योनिमुद्रया प्रणमेत् ॥ इति अष्टमावरणार्चनम् ॥ अथ नवमाधरणार्चनम् (फल शात्पूर्वादिदिक्ष ) ही वज्रहस्तायै गजारूढाय कादम्बरीदेव्यै० कादम्बरीदेवीशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि ॥ ८३ ॥ शक्तिहस्तायै अजवाहनाय उल्कादेव्यैः उल्कादेवीशक्तिश्रीपा० ॥८४ादण्डहस्तायै महिपारूढाय करालीदेव्यैः करालीदेवीशक्तिश्रीपा० ॥८५।। खड्गहस्तायै शववाहनाय रक्ताक्षी- देव्यै० रक्ताक्षीदेवीशक्तिश्रीपा० ॥ ८६ ॥ पाशहस्तायै मकरवादनायै वेवाक्षादेव्यै० श्वेताक्षीदेवीशक्तिश्रीपा० ॥ ८७ ॥ अङ्कुशहस्तायै मृगवाहनाय हरिताक्षीदेव्यै० हरिताक्षीदेवीशक्तिश्रीपा० ॥ ८८ ॥ गदाहस्ताय सिंहारूढायै यक्षिणीदेव्यै० यक्षिर्णादेवीशक्तिश्रीपा० ॥८९॥ यूलहस्तायै वृषभवाहनाय कालीदेव्यैः कालीदेवीशक्तिश्रीपा० ॥१०॥ पद्महस्ताय हंसवाहनाय सुरज्येष्ठादेव्यैः सुरज्येष्ठादेवीशक्तिश्रीपा० ॥११॥ चक्रहस्तायै सर्पवाहनाय सर्पराज्ञीदेव्यै० सर्पराज्ञीदेवीशक्ति- श्रीपा० ॥१२॥ नवमावरणदेवताभ्यो० गंधं पुष्पं सम० ॥ सामान्या० मादाय-एता नवमावरणदेवता साङ्गा० सप० सायु० सश० पू० त० ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका सन्तु ।। पुप्पावलिपादाय-अभीष्ट० वत्सले ॥ भक्ष्या० नवमा- वरणार्चनम् ॥ ९॥ पुष्पाञ्जलिं दत्वा ।। अनेन नवमा० त्रिगु० दुर्गा०पी०गायोनिमुद्रयामणमेत् ॥ इति नवमावरणम् । इत्यावरणपूना ।। ततो देवीसहस्त्रनामभियों यथाशन्यष्टोत्तरशतनाममियथासमवमि- लितविल्यपस्तुलसीदूळपुष्पाक्षतादिमिर्वाऽर्चयेत् ।। अथाष्टोत्तरशतनामानि ।। माहेश्वर्यं नम । महादेव्यैः । जयत्यैः । सर्वमगलायै० । लजाय० । भगवत्यः । यथाय० । भवान्ये । पापनाशिन्यैः । चडिकायै० । फालरान्य० । भद्रकाल्यैः । अपराजित ताये। महाविद्यायै । महामेधायै० । महामायायै० । महायलाये। कात्यायन्यै । जयायै० । दुर्गायै०। मदारवनवासिन्यै० । आर्याय। गिरिसुताये । धाव्ये महिषासुरघातिन्यैः । सिद्धिदाये। युद्धिदाय० । नित्यायः वरदाये०॥वरवर्णिन्यैः । अधिकाये । सुखदाय० । सौम्यायै। जगन्मात्रे शिवप्रियायै० । भकसतापसहयः। सर्वकामप्रपूरिण्य० । जगत्का जगद्धाव्ये जगत्पालनतत्परायैकाअ यतायेण व्यकरूपाये। T 7. दैत्यदर्पनिपूदिन्यैः । बुद्धये । कात्य० । क्षमाये । शात्यैः । पुष्टयः । तुष्टय० । धृत्ये । मर्त्य० । वरायुधधरायै० । धीरायै० । गौर्यः । शाक- भर्ये। शिवाये। अष्टसिद्धिप्रदायैः । वामायै०। शिवयामागवासिन्यै। धर्मदाय० । धनदायै । श्रीदायै । कामदायैः । मोक्षदायै० अपरायैः । चित्स्वरूपायैः। चिदानन्दायै । जयधियै । जयदायिन्ये० । सर्वमग लमागल्याये । जगत्रयहितैपिण्यैः । शर्वाण्ये । पार्वत्यै० । धन्याय० । स्कदमा। अखिलेश्वर्य० । प्रपन्नार्तिहरायैः । देव्यैः । सुभगायैः । कामरूपिण्ये० । निराकाराये । साकारायै । महाकाल्यै। सुरेश्वबैंक शाये। श्रद्धायैा ध्रुवाय० । कृत्याय० । मृडान्ये । भक्तवत्सलायैः । (सर्वशक्तिसमायुक्ताये1) शरण्याप० । सर्चकामदाये० ॥ इति ।। ॥ इत्यष्टोत्तरशतनामानि ॥ ।

·॥श्री ॥ ॥ अथ देवीसहस्रनामावलिमारंभः ।। थीगणेशाय नमः ॥ भवाय शुभपुण्यतिथी अमुकनानो मम ( सयुटुरस्य ) सकलपापनिवृत्तिपूर्वकदीर्घायु पुत्रपौत्रावच्छिन्नस- ततिवृद्धिस्थिरलक्ष्म्यैहिफामुमिसकलयामनासिद्धिद्वारा धर्माथाम- मोक्षफलायातये धीत्रिगुणात्मिकाजगदम्बिका दुर्गादेवताप्रीत्यर्थं प्रारि- प्सितकर्मण साहतासिद्धयर्थं श्रीदुर्गादेवतायै देवीसहस्रनामभि अमुक द्रव्य समर्पयिष्ये । अस्य श्रीदेवीसहस्रनामस्तोत्रमंरस्य भगवान महा- देव ऋषि भाद्याशक्तिः जगदम्बिका दुर्गादेवता अनुष्टुप् छन्द अमुकद्र- व्यसमर्पणे विनियोगः ॥ ध्यानम् ॥ या ह्यया मधुकैटभप्रमथिनी यामाहि. पोन्मूलिनी या धूप्रेक्षणचंडमुंडदलिनी या रक्तवीजाशिनी ॥ शक्ति शुंभनिशुभदैत्यदलिनी या सिद्धलक्ष्मीः परासा चडी नवकोटिमूर्तिसहिता मां पातु विश्वेश्वरी ॥ १ ॥ उद्यदादित्यसकाशां ध्यक्षा स्मेरमुखी भजे ॥ पाशांकुशाभयवरान् दधतीं जगदम्बिकाम् ॥ २ ॥ १ व्हीं महविद्यायै नमः । जगन्मात्रेगमहालक्ष्म्ये। शिवप्रियायः । विष्णुमायायै० । शुभायै । शान्तायै० । सिद्धायैः । सिद्धसरस्वत्यः । १० क्षमायै०। फांत्ये। प्रभायैः । ज्योत्स्नायै० । पार्वत्यै। सर्वमगलाये। हिंगुलाय० । चंडिकायै। दांतायैः। पाय०। २० लक्ष्म्यै०॥ हरिप्रियायैः । त्रिपुरानंदिन्यैः । नंदायै। सुनदायै। सुरवदिताये 1 यज्ञविद्याये। महामायायै० । वेदमात्रे । सुधायैः । ३० धृत्ये॥ प्रीत्यैः । प्रियायैः । प्रसिद्धायैः । मृडान्यैः। विंध्यवासिन्यै। सिद्धविद्यायैः। महाशक्त्यैः । पृथ्व्यः । नारदसेवितायैः । ४० पुरहतप्रियायै० ॥ कात्य० । कामिन्य० । पद्मलोचनायै० । प्रहादिन्यै० । महामात्रे० । दुर्गायै० । दुर्गार्तिनाशिन्यैः । ज्यारामुरयै० । सुगोनायैः । ५० ज्योत्यै०॥ कुमुदवासिन्यैः । दुर्गाये. दुर्लभायै० । विद्यायै । स्वर्गत्य० । पुरवासिन्यै० । अपर्णायै। शाययः । मायायै ६० मदिरायैः॥ मृदुहासिन्यैः । नारायण्यैः। महानिद्रायैः । योगनिद्रायैः । प्रमावत्यै० । प्रज्ञायैः । अपरिमितायै । प्राशायै। * ·(५७७-२) प्रतोद्यापनचन्द्रिका ताराय० । ७ मधुमत्य० ।। मघवे । क्षीरार्णवसुताय । पालाय पालिकाय० । सिंहगामिन्य० भोकापये। सुधाकाराय० । चेतनायक कोपनाय०। ८०क्षित्य० ॥ अपिंदुधराये। घीराय० । विश्वमानेर फलावत्यैः । पावत्ये० । सुपरस्त्राय० । प्रवृक्षायैः । सरस्वत्यैः । जित मा० १९० जितेंद्राय० ॥ शारदायै०। इसबाहनाय० । पुडासनाये० जगद्धात्र्यै। युद्धमा बनेश्वर्य० । राज्यलक्ष्म्यै। वपटकारायः सुधाकाराय० । १०० सुधात्मिकायै ॥ राजनित्यः। प्रथीयायिक दडनीत्य० 1०1मियावृत्य० सद्भूत्यैः । तारिण्यैः । श्रद्धायै । सदत्यैः सत्परायणाय० । ११० सिंधये ॥ मदाकिन्यै०। गगाये। यमुनाये। सरस्वत्यैः । गोदावर्य० । विपाशायै० पाय० । शतहदाय । शर०। १२०१ चद्रभागायै०॥ फौशिफ्य० । गइपय० । शिवायै नर्मदायैः । कर्मनाशायै01 चर्मण्वत्यै० वेदिकायै। वेत्रवत्यै० । चितस्तायै०। १३० चरदाय० ॥ परयाहनाया सत्यै०। पतियताय साध्य० । सुचभुपे । कुडवासिन्यै० । एकचक्षुपे० । सहस्राक्ष्य० । सुथोप्ये । १४० भगमा लिय० ॥ सेनाश्रेण्यः । पताकाये। सव्यूहाय० । युद्धकाक्षिण्यैः । पताविन्य० । दयायै० । रमाये० विपच्या पचमप्रियायै०।१५० पराया परफलाये । फान्ताये । निशक्त्यै० । मोक्षदायिन्यैः । ऐ० । माहेश्वर्य० । ग्राहय० । कौमार्य० । कमलासनाय । १६० इच्छायैः ॥ भगवत्यै । घेन्यैः । कामधेन्वैः । कृपावत्यै० । वज्रायुधायै । यन हस्तायै। बड्ये चडपराकमाये । गौर्यै० । १७० सुवर्णवर्णायै०॥ स्थितिसंहारकारिण्ये एकाये।भनेकाये। महेज्याये शतयाहये। महाभुजाये । भुजगभूषणायै० ! भूपायैः । पयप्रक्रमवासिन्ये । १८० पट्चम मेदि सुस्मिताय० । सुर १९० बहुवर्णाये श्यामायणायै । पीताये। कराये क्षुधायै० १२०० तृष्णायेगा जराय० । वृद्धायै । तरुण्य० । करणाल्याये । फलायै० । काठाये । मुहूर्ताये। निमेपाय० । कालरूपिण्यैः । २१० सुवर्णाय० ॥ रसनायैः। नासाये चक्षुषेला स्पर्शवत्या रसाये गयप्रियायै। सुगधायै सुस्प ·देवीसहस्रनामावलि (५७७-३) शयि० । मनोगत्ये०।२२० मृगनाभ्येा मृगाक्ष्ये । कर्पूरामोदधारिण्यै। पायो य० । मुरेश्यैः । सुलिंगाय० । भगरूपिण्यैः । योनिमुद्रायै० ॥ मदामुदायसेच०।३० स्वर्गगामिन्य०॥ मधुधिये। माधवीवल्रये । मधुमत्तायै०। मदोरतायै० । मातग्य० । गुफहस्तायैः । पुप्पयाणार्य० । इभुचापिण्यैः। रताम्मरधराक्ष्यैः । २४० रक्तपुष्पावतसिन्यै० ॥ शुभ्रायर- घराय० । आधाराय० । महाश्वेताय० । वसुप्रियाय० । सुवेण्य० । पाहस्ताये० । मुक्ताहारविभूपणायै० । फरामोदिन्यै । भ्यासाये। २०० पद्मिन्य० ॥ पद्ममदिराय० । सशिन्य० । चमहस्तायै० । भृगुडी परियायुधाय० । धापिन्यैः । पाशहस्तायै० । त्रिशूलवरधारिण्यैः । सुयाणायै। शनि हस्तायै० । २६० मयूरवरवाहनायेावरायुधधरायै० । धीराय० । धीरपानमदोत्कटाय० । वसुधाये । वसुधारायै । जयाय० । शाकभय० । शिवाय० । विजयाय० । २७० जयत्यै० ॥ सुस्तन्ये । शगुनाशिन्यैः । कूर्माये।। सुपर्याये । पामाइये । फामवदिताये। जालपरवराय० । अनताये । कामम्पनिवसिन्ये । २८० अतर्वन्ये०॥ देयशपत्ये० । वरदायै० । घरधारिण्यैः । शीतलाये। सुशीलाय० । पालग्रहविनाशिन्यै कामवीजयत्यैः । सत्यायै० सत्यधर्मपरायणाये। २९० स्थूलमार्गस्थिताय० ॥ सूक्ष्माये । सूक्ष्म युद्धये । प्रयोधिन्य पट्कोणाय० । त्रिकोणायै० । ऽयक्षाये । त्रिपुरसुदर्य० । वृषप्रियायै० । वृषारूढाये । ३०० महिपासुरघातिन्यैः ॥ शभुदर्पहराय० । तायः । दीप्तपावसनिभाय० । कपालभूषणाये०। कारये० । कपाल्वरधारिण्यः। कपालयुडलाये० । दीर्घाये । शिवदूत्ये० 1 ३१० धनस्वन्ये०॥ सिद्धिदाये । बुद्धिदायक । नित्याये । सत्यमार्गप्रोधिन्ये । मूलाधा राये। निराकाराये। वह्निकुडताश्रयाये० । वायुकुडासनासिन्ये । निराधाराये० । ३० निराश्रयायैः ॥ कबुग्रीवाय । चसुमत्ये० । छायारतालयायै० कुडलिन्यैः। जगद्गर्भाय०। भुजगाकारशायिन्यैः। मोलसत्सप्तपद्मायेनाभिनालमृणालिकाय० । पलिततुसमुत्थानाय० । ३३० पसास्वादलोलुपायै०॥श्वासोच्लासगतयेाजिहाग्राहिण्यै०वनस श्रयाये। तपस्विन्यै०। तप सिद्धाये तपस्यैः। तप प्रियायै० । तपोनि ष्ठायै० तपोयुक्तायै०३४० तपस सिद्धिदायिन्येकासप्तधातुमयीमूत्येासत ·(५७७-४) प्रतोद्यापनचन्द्रिका धात्वंतराश्रयायै। देहपुष्टयै मनस्तुष्टच०। रत्नपुष्टचै० । बलोद्धताय० । ओषध्य० । वैद्यमा० । द्रव्यशक्त्यै३५० प्रभाविन्य० ॥ वैद्यविद्यायै। चिकित्साये । सुपथ्यायै० । रोगनाशिन्यै० । मृगयायैः । मृगमां- सादाय० । मृगत्ववे० । मृगलोचनायै० । यागुरायै० । ३६० वैधरूपायै०॥ पथरूपायैः । वधोद्यताये। बंदिन्यैः । बंदिस्तुताकाराय० । काराबंध विमोचिकायै शृंखलाये। कलहायै विद्यायै । ढबंधविमोक्षिण्यै० । ३७० अविकायै०॥ अंशालिकायै । अयायै ! स्वस्थाय० । साधुजना. चिंतायै० । कौलिक्य० । कुलविद्याये । सुकुलायै० । फुलपूजितायै० । कालचक्रनमाय० । ३८० भ्रांतायै० ॥ विम्रमाये । भ्रमनाशिन्यै० । वात्यान्ये० । मेघमालायै० । सुवृष्टयै० । सस्यवर्धिन्ये । अकारायै० । इकाराय० । उकाराय० । ३२० एकाररूपिण्ये॥ ह्रींकारबीजरूपायै० । क्लींकारांवररूपिण्य० । सर्वाभरमयीशरत्ये० । अक्षरार्णवमालिन्यैः । सिंदूरायै० । अरणवर्णाये । सिंदूरतिलकप्रियायै० 1 वश्याये । वश्यबी- जाये । ४०० लोकयश्यविमाविन्य० ॥ नृपयश्याय० । नृपसेव्याये॥ नृपयश्यकय० । प्रियाये महिप्य० । नृपमान्याय० । नृपाज्ञायै० । नृप- नंदिन्यैः । नुपधर्ममय्यै० । ४१० धन्यायैः ।। धनधान्यविवर्धिन्यै० । चातुर्वर्ण्यमबैक नीत्य० । चतुर्वण पूजितायैः । सर्वधर्ममयीशक्त्यैक। चतुराश्रमवासिन्यै० ब्राह्मण्य० । क्षत्रियायै० वैश्यायै० । १२० मूदायका आचारवरवर्णजाये । वेदमार्गरताये । यज्ञाये । वेदविश्वविभाविन्य। अनशस्त्रमयीविद्याय० । परशस्त्रास्त्रधारिण्यै० । सुमेधाय० । सत्य- मेधाये । भद्रकाल्यै०। ४३० अपराजिताये ॥ गायत्र्य । सुकृत्यै। संध्याये। सावित्यै त्रिपदाश्रयायै० त्रिसंध्यायै० । त्रिपदायी धान्ये) सुस्वराये । ४४० सामगायिन्यै०॥ पांचाल्यै० । कालिकायै । यालाय बालक्रीडायै० । सनातन्ये । गर्भाधाराय० । घराय। शून्याय० । गर्भाशयनियासिन्यै० १ ३५० सुरारिघातिन्य० ॥ कृत्यायै० । पूतनाये। तिलोत्तमाय० । लज्जाय० । रसवत्यः । नंदायै० । भवान्य० । पाप. नाशिन्ये । पटांपरधराय० । १६० गीतायै। सुगीत्य० । गानगोचरायण सप्तस्वरमयीतन्य० । पड्जमध्यमधेवतायै । मूछनाग्रामसंस्थाये। स्वस्थाना० । स्वस्थानयासिन्यैः । शत्रुमार्गायै । महादेव्यै० १४७० ·देवीसहस्रनामावलि (५७७.५) वैष्ण य०॥ फुलपुधिफाय० । अट्टाहासिन्यैः । प्रेताय० । प्रेतासननिया- सिन्यै० । गीतनृत्यप्रियाय० । फामाय० । तुटिदाय० । पुष्टिदाय० । क्षमायै०1४८० निष्टाय० ॥ सत्यप्रियायै० । प्रशाय० । लोकेशाय० । सुरोत्तमा० । सपिपाये । ज्यालिन्यै० । ज्गलाय० । विषमोहार्ति नाशिन्ये पिपाय०१४९० नागदमन्याकुरकरपाये । अमृतोद्भवाये। भूतभीतिहरायै० रक्षाये। भूनावेशनिवासिन्यैः । रक्षोध्य० । राक्षम्य० । राज्य०। दीर्धनिद्राय० । ५०० दिवागत्य०॥ चद्रिकायै० । चद्रकात्ये० । सूर्यफाय० । निशाच । डाकिन्यैः । शाकिन्य० । शिक्षाये । हाकिन्य० । चप्रचातेन्यैः । ५१० शिवाय०॥ शिवप्रियाये । स्वागाये। सक्लाय० । घनदेवताय० । गुम्स्पधरायै० । गु० । मृत्युमार्य० । विशारदायै। महामार्य०। ५२० विनिद्रायै॥ तद्राये। मृत्युविनाशिन्यैः। चद्रमडलसफाशाय० । चद्रमडल्यनिये । णिमादिगुणोपेताये। सुस्पहाय० । कामरूपिण्ये । अष्टसिद्धिप्रदायैः । प्रौढायैः । ५३० दुपदानवघातिन्य० ॥ अनादिनिधनायैः । पुष्टयः । चतुर्याहवे । चतुर्मुरयैः । चतु समुद्रयसनाय० । चतुर्वर्गफलप्रदायै० । काशपुप्पप्रती काशायैः। शरत्कमुदलोचनाये। भूतभयभविप्यायै०। ५४० शैलजाये॥ शैल्वासिन्यै० । वाममार्गरतायै । चामायै । शिववामागवासिन्यैः । चामाचारप्रियायै० । तुष्टये० । लोपामुद्रायैः । पयोधिन्ये । भूनात्मने । ५५० परमात्मने । भूतभावविभाविन्यैः । मगलाय० । सुशीलाय० । परमार्गमयोधिन्यैः। दक्षाये। दक्षिणामूत्यै० । सुदक्षायै०। हरिप्रियायै योगिन्यै०। ५६० योगनिद्राये॥ योगागध्यानशालिन्या योगपट्टधराये मुक्तायै० । मुत्तानापरमागतये । नारसिंही । सुजन्मने । निवर्गफल- दायिन्यै। धर्मदाये। धनदायै०। ५७० कामदाये॥ मोक्षदाय०। धुतये। साक्षिण्या क्षणायै० । आकाक्षाये० । दक्षजाय० । कोटिरूपिण्ये । पनवे० । कात्यायन्यै०१५८० स्वस्थाय० ॥ स्वछन्दायै। कविप्रियाये। सत्यागमायै । यहि स्थाये काव्यशक्त्ये। कवित्वदायै मेनापु य०। सत्य० ।साध्यै०। ५९० मैनाकभगिन्यै० ॥ तडिते। सौदामि ये। सुधामाय० । सुधामन्ये । धामशालिन्ये । सौभाग्यदायिन्यैः । दिवे सुभगायै०। यतिवधिन्य० । ६०० श्रिये०॥ हिये। हत्तियसनायै । कृत्तिकाय० । कालनाशिन्यै० । रक्तवीजयधोयुक्ताय० । सुततवे। - ·। (५७७-६) प्रतोद्यापनचन्द्रिका वीजसंतत्ये 01 जगजीवाय० । जगदीजाय० । ६१० जगत्त्रयहिव. पिण्ये०|| चामीकराये। चंदाय० । साक्षात्पोडशीकलाये । यत्तत्पदानु बंधायै । यक्षिये । घनदार्चिताये। चित्रिण्ये । चित्रमा विचिनायै० १ ६२० भुवनेश्वर्य० ॥ चामुंडायै० । मुंडहस्ताये। चंडायो द्यताये । अष्टम्ये० । एकादये० । पूर्णायै ! नवम्ये । चतुर्ददय० । उमाये । ६३० कलशहस्ताये० ॥ पूर्णकुभधरायै। धराये। अभीरवे। भैरव्ये । भीरबे० भीमाये । त्रिपुरभैरव्य० । महाचंडायैारीद्रायैः। ६०० महाभैरवपूजिताय० ॥ निर्मुण्डायै । हस्तिन्ये । चंडाग० । करालदशनाननाय० । करालायै० । विकरालाये। घोरघर्घरनादिन्यै० । रक्तदन्ताये । ऊर्धकेश्य० । ६५० बन्धूककुसुमारणाये० ॥ कादयः । पलाशाय० । काश्मीर कुंकुमप्रियायैः । क्षां० । बहुसुवर्णाय० । रत्ये। बहुवर्णदायै । मातगिन्य० । वरारोहाय० । ६६० मत्तमातंगगामिन्य०॥ हसाये । हंसगत्यै। हस्ये । हंसोज्ज्वलशिरोरुहाये० पूर्णचन्द्रप्रतीका- शाय०। स्मितास्यायै। सुकुडलाये ! मप्यै० । लेसन्ये ६७० लेखाये। मुलेसाय० । लेसकप्रियायैः । शखिन्ये । शंखहस्ताये । जलस्थाय० । जलदेवतायै० । कुरुक्षेगये । धन्ये। काइय० । ६८० मथुराये० ।। कांच्ये। अतिकायै । अयोध्यायै०। द्वारकायै० मायायेतीर्थायै० तीर्थकर्य० । प्रियायै० 1 त्रिपुराये० । ६२० अप्रमेयायैः ॥ कोशस्थाये । कोशवासिन्यै० कौशिया कुशावर्ताये। कोशांगायै । कोशर्मिन्य। कोशदाये। पद्मकोशाक्ष्ये । कुसुंभकुसुमप्रियायै० । ७२० तोतुलाये० ॥ चतुलायैः । कोश्ये० । कोटस्थाय० । कोटराप्रयायै। स्वयभुवे । स्वरूपायै० । सुरूपायै रूपवर्धिग्यः । तेजस्विन्यैः १७१० सुदीक्षाये। चलदाय० । बलदायिन्यै । महाकोशाय । महागाये। बुद्धये। सदसदात्मिकाये। महाग्रहहराये । सौम्याये। विशोकायै०। ७२० लोकनाशिन्यै मात्त्विकाये । सत्तसंस्थाये । राजस्यै०रजोत्तमाये तामस्यैः । तमोयुक्ताये। गुणत्रयविभाविन्ये 1 अन्यसाय० । व्यत रूपाये। ७३० वेदविद्याय० ॥ शांभन्यैः । कल्याण्य० । शकर्य० । कन्याये। मनासारपसतत्यैः । सर्वलोकमयीशक्त्यै। समिणगो चराये। सर्वमानपत्ये । यन्छिाय०। ७४० सर्वतत्वप्रशेधिन्य० ॥ जाय ये सुपुप्त्ये० । स्त्रमावस्थाये। तुरीयकाय० । स्वराय० । मदग ।

·देवीसहस्रनामावलिः (५७७-७) तये०। मदायक मदिरामोदमोदिन्यैपानभूम्य० । ७५० पानपानाय॥ पानदानकरोद्यताये आघूर्णाये। अणनेवाये। किचिदव्यक्तमापिण्ये आशापूराये।दीक्षाये। दीक्षादीक्षितपूजिताय । नागवत्यैः । नागक न्याय०७६० भोगिन्यै॥ भोगवलभायैः। सर्वशास्त्रमय्ये । सुस्मृत्य० । धर्मवादिन्यः ० । श्रुतिस्मृतिधरायैः । ज्येष्ठाय० । श्रेष्ठायै० । पातालया सिन्यै० मीमांसाये०।७० तर्कविद्यायै। सुभक्त्ये० भक्तवत्सलाये। सुनाभ्यः। यातनाये। यात्यै० / गंभीरायै० । अभाववर्जितायै० । नागपा- शधरामूर्त्य० । अगाधाय० ॥ ४८० नागफुडलायेगा सुचक्रायै०। चमध्य- स्थाय० चक्रकोणनिवासिन्यैः । सर्वमंत्रमय्या विद्यायैः । सर्वमनाक्ष रायैः । मधुधवसे । सयन्त्यैः । भ्रामय०। भ्रमरालयाये । ७९० मातृम- डलमध्यस्थायै ॥ मातृमंडलवासिन्यैः । कुमारजनन्यैः । करायः । सुमुरये । ज्वरनाशिन्ये ! अतीतायै । विद्यमानाये। भाविन्यैः । प्रीतिमजय० । ८०० सर्वसौग्यवतीशक्त्यै० ॥ आहारपरिणासिन्यैः । पचभूतनिदानायैः । भवसागरतारिण्यै ! अकराय० । ग्रहवत्यैः । विन हाये। महर्जिताये० । रोहिणीभूमिगर्भाय । कालभुवे० । ८१० काल वर्तिन्ये ॥ फलकरहिताये। नार्य चतु पष्टयभिधायिन्यै जीर्णाये । जीर्णवस्त्राये। नूतनायैः । नववल्लभायै० । अजरायै० । रतिप्रीत्य० । ८२० अतिरागविवर्धिन्येकापचयातगतिमिन्नायैपचलेप्माशयाधराये। पचवित्तवतीशक्त्यैः ॥ पंचस्थानयिभाविन्यैः । उदक्याय० । धूपस्यत्ये। यह प्रनविण्ये० । रज गुग्धराशत्ये। जरायुर्गर्भधारिण्य०। ८३० त्रिकालज्ञायै० ॥ निलिंगायला निमूर्तिपुरवासिन्यैः । अगाराये । शिवत. स्वायै। कामतत्यायै० । रागिण्ये। प्राच्य० । अपाच्य० । प्रतीच्य। ८४० उदीच्य ॥ विदिशे० । दिशाये। अहंकृत्यैः । अहकाराय० । धालमायायैः । वलिप्रियायै० सुचे। वायै। सामिधेन्ये०१८५० सुश्र- द्धाय० ॥शाखदेवताये । मान्ने । मातामह ० । तृप्त्यै । पितुमान । पितामह । स्तुपायै० । दौहिनिण्यै । पुष्यैः । ८६० पौत्र्यै० ॥ नत्र्यैः । स्वस्ने। प्रियाय० । स्तनदाय० । स्तनधारायै। विश्वयोन्य। स्तन धम्यैः । शिशूरसंगधरायैः । दोलायै० १८७० दोलाकीडाय० ॥ अभिन दिन्यैः । उर्वश्ये । कदल्ये । केकाये। विशिखायै० । शिखिवर्तिन्यैः । । 1 ·(५७७-८) मतोद्यापनचन्द्रिका खदयागधारिण्यैः । सङ्गयाणपुखानुवर्तिन्यैः । लक्षपातिकरायैः । ८८० लक्ष्यैः ॥ सुलक्षाय० । शुभलक्षणायै वर्तिन्ये० । सुपथाचाराये । परि साय० । स्वनिवृत्य० । प्राकारवलयायै० । वेलायै० । मर्यादायै०। ८९० महोदध्ये० ॥ पोपण्ये । शोपणीशक्त्यैः । दीर्घश्य० । सुलोमशाय० । ललिताये। मासाये । तन्ये । वेदवेदागधारिण्य० । नगसफ्पानम त्तायै० १९०० नरमुडास्थिभूपणाये। अक्षक्रीडारत्येक साये। सारिका शुकभापिग्य० । शाय० गान्डीविद्याये। वारण्य०। वरणार्चिताये। वाराह्य० । तुडहस्ताये० । ९१० दष्ट्रोद्धृतवसुधराग० ॥ मीनमूत्यै० । धरामूत्य० । वदान्याय० । प्रतिमाश्रयाये० । अमूत्यैः । निधिरूपायैः । शालग्रामशिलाया शुचये स्मृतिसस्काररूपाये। ९२० सुसस्काराय। समृत्य० । प्रारनाय० । वेदभापाये । गाथाये। गीत्ये। प्रहेलिकाये। इडाये। पिंगलायैः । पिंगाये० १९३० सुपुम्नायैः। सूर्यवाहिन्यैः । शशिवाये । तालुस्थाय० । काकिन्यै० । मृतजीचिन्ये । अणुरूपायै । धृहद्रुपाये। लघुरूपाय०।गुरुस्थिरायै०१९५० स्थायये। जगमायदेव्यः । कृतकर्मफलप्रदाय० । विपयाये । कातदेहायै० निम्पिाये। जितेंद्रि याये। चित्स्वरूपायैः । चिदानदायै० । परब्रह्माववोधिन्ये०। ९५० निर्विकाराय०॥ निराय० । रत्यै० । सत्यायै । अधिवर्तिन्य० । पुरुषाय० । अशान भिन्नायै० । क्षात्ये० । केवल्यदायिन्यै । विविक्त सेविन्यैः । ९६० प्राज्ञाये । जनितायै । बहुश्रुतायै० । निगहारायैः । समस्तेकायैः । सवलोकसेवितायै० । सेव्यसेव्याय० । प्रियाये । सेव्याय० । सेवाफ लविवर्धिन्ये । ९७० कलौकल्किाप्रियायै० ।। शीलाये । दुग्लेच्छवि नाशिन्य । प्रयचाय० । धनुपे० । यश्च० । खड्गधराय० । धरारथाय० । अश्वप्लुताये बरगाये० १९८० सृण्य० ॥ मत्तवारणायै० ॥ चीरसुवे। वेदमा० । वीरश्रिये० । वीरनदिन्ये । जयथिये। जयदीक्षाय० । जयदायै० । जयवर्धिन्यैः । ९९० क्षेमकय०॥ सिद्धिरूपायै० । साकीत्यै। पथिदेवतायै। सौभाग्याय० । शुभाकारायै० । सर्वसौभाग्यदायिन्य० । सर्वतीर्थमयीमून्य० । सर्वदेवमयीमभायै० । सर्वसिद्धिप्रदायेशन्यैः । १००० सर्वमगलसहिताये॥ ।। इति देवीसहस्रनामावाल: समाप्ता ॥

·नव० शत० प्रयोगः (देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) एवं, तुलस्यादिभिः संपूज्य श्वेतचूर्णादिकं समर्पयेत् । यया- श्वेतचूर्णम्-मंदारमल्लीकरवीरसंभवं कर्पूरपाटीरसुवासितं सितम् । श्रीधेतचूर्ण विधिना समर्पितं मीत्या त्वमंगीकृरु विष्णुवल्लभे ॥३५॥ रक्तचू०-प्रत्यूपकालार्कमयूखसनिभं जातिफलैलागरुणासुवासितम्।। श्रीरक्तचूर्ण मनसामयाऽर्पित भीत्या त्वमंगीकुरु विष्णुवल्लभे ॥३६॥ सिंदूरम्-मध्यासचंडार्कमरीचिसन्निभं विशेश्वरश्रीहनुमदहुप्रियम् ।। सिंदूरचूर्णं मनसा मयाऽपितं प्रीत्या त्वमंगीकुरु विष्णुवल्लभे॥३७॥ हरिद्रा-हरिद्रुमोत्थामतिपीतवर्णा सुवासितां चंदनपारिजातः ।। अनन्यभावेन समर्पिता ते मातईरिद्रामुररीकुरुष्व ॥ ३८ ॥ धूपः लाक्षासंमिलितः सिताभ्रसहितैः श्रीवाससंमिश्रितैः कर्पराकलितः सितामधुयुतैर्गोसर्पिपाऽऽलोटितैः॥ श्रीखंडागरुगुग्गुलमभृतिभिर्ना- नाविधैर्वस्तुभिप्रूपं ते परिकल्पयामि जननि त्वं घूपमंगीकुरु ॥३९॥ दीप-रत्नालंकृतहेमपात्रनिहिबगोसर्पिपा दीपितीपैतरान्धकारभि- दुरै लार्ककोटिप्रभैः ।। आताम्रज्वलदुज्ज्वलद्गगनवद्रत्नप्रदीपैः सदा मातस्त्वामहमादरादनुदिनं नीराजयाम्युच्चकैः॥ ४०॥ नैवे. नैवेद्यानिवेदनविधिः ॥ तगादौ देव्या अग्रे दक्षिणतो वा जलेन १ फडिति धूपपानं संप्रोक्ष्य मूलेन नमः इति सपूज्य पुरतो निधाय (1) इति वहियीजेन भनि सस्याप्य तदुपरि मूलेन दाग धूपं दत्वा "हो जय जय ध्वनिमंनमातः स्वाहा" इति घटा सपूज्य बामहस्तेन घंटा पादयन् दक्षिणहस्तेन शखस्थजलं गृहीत्वा घूपमापठनपाठपुर सरं शंखस्पजलं भूमौ क्षिप्त्वा देवीवामभागे धूपपान निधाय तर्जनीमूल- योरपुष्टयोगामिका धूपमुद्रा प्रदर्शयेदिति ॥ २ दीपपा गोघृतेनापूर्य मत्राक्षरततुभिर्वात निक्षिप्य मूलेन प्रज्वाल्य घटा वादयन् नेत्रादिपादपर्यन्तं दीपं प्रदर्शयेत् ॥ मनपाटपठनपुर:- सरं देवीदक्षिणभागे दीप निधाय शखजलमुत्सृज्य मध्यमे भगुष्टमूललमे कृत्वा दीपमुद्रा प्रदर्शयेदिति ॥ व.चं. ३७ ·५७८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका चतुरखं मंडलं कृत्वा । स्वर्णादिनिर्मित भोजनपात्रं संस्थाप्य । तन्मध्ये पसोपेतं विविधप्रकारकं वानैवेद्यं निधाय " ही नमः" इत्यर्यनलेन संमोक्ष्य मूलेन संवीक्ष्य । अधोमुखदक्षिणहस्तोपरि तादृशं वामहस्त निधाय । नवेद्यमाच्छाद्य (यं) इति वायुवनिं पोडशधासंजप्य वायुना तद्भूतदोपान् संशोध्य ततो दक्षिणकरतले तत्पृष्ठलग्नवामकरतलं कृत्वा नैवेद्यं मदर्य (1) इति वह्निवीनं पोडशवारं संजप्य तदुत्पन्नामिना तदोपं दग्ध्वा ततो वामकरतले (व) इति अमृतबीज विचिन्त्य तत्पृष्ठ- लग्नं दक्षिणकरतल कृत्वा नवेयं प्रदर्य (4) इति सुधावीज पोडशवारं संजप्य तदुत्यामृतधारया पावितं विभाव्य मूलेन संमोक्ष्य घेनुमुद्रा मदर्य मूलेनाष्टवारमभिमन्य गंधपुष्पाभ्यां संपूज्य देव्या हृद्गतं तेजा स्मृत्वा । वामांगुष्ठेन नैवेद्यपात्रं स्पृष्टा दक्षिणकरण जलं गृहीत्वा ।। चतुर्विधान सघृतं सुवर्णपात्रे मया देवि समर्पितं तत् ।। संवीज्यमानाs- मरन्दकैस्त्वं जुषस्व मावर्दययाऽवलोकय ॥४१॥ श्रीमन्महाकाली- महालक्ष्मीमहासरस्वतीदे०भ्यो नमानैवेद्य निवे।इति भूतले देवीदक्षिणे जलं क्षिप्त्वा वामहस्तन अनामामूलयोरंगुष्ठयोगेन नैवेद्यमुद्रां मदर्य सपुष्पकराभ्यां पात्रमुद्धरन । " भगवति! निवेदितानि हवींप जुपाण"। इति पठन् ग्रासमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ वामहस्तेन पद्माभा प्राणायां दक्षिणेन तु ॥ यथा ॥ ( कनिष्ठिकानामिकांगुष्ठः) ही प्राणाय नमः ।। (तर्जनीमध्यमांगुष्ठः) ही अपानाय नमः। (तर्जन्यनामामध्य- मांगुण्ठः) ही व्यानाय नमः ॥ (अनामामध्यमांगुष्टैः) ही उदानाय नमः ॥ (साँगुलिभिः) ही समानाय नमः ॥ एवं प्राणादिमुद्राः समर्प्य देवी भुंजानां ध्यात्वा जलं दद्यात् ॥ नमस्ते देवदेवेशि सर्वतृप्तिकरं परम् ।। अखंडानंदसंपूर्णे गृहाण जलमुत्तमम् ॥ ४२ ॥ ॥

·नव० शत प्रयोगः (देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) श्रीमन्महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीदे०भ्यो नमः जलं सम०॥ इति स्वर्णादिपात्रस्थं कर्पूरादिसुवासितं जलं निवेध जनन्या तज्जलं पाशित- मिति भावयन् अन्तःपटं धृत्वा पठेत् ॥ ब्रह्मेशायः सरसमभितः सूप- विष्टः समन्तात् , सिजद्धालव्यजननिकरै-ज्यमाना सखीभिः । नर्म- क्रीडाप्रहसनपरान् पंक्तिभोक्तृन् हसन्ती, शुद्ध पात्र कनकघटिते पसान् मुंश्व देवि ॥४३॥ शालीभक्तं सुपकं शिशिरफरसितं पायसापूपसूपं, लेख पेयं च चोप्यं सितममृतफलं घारिकाधं सुखाद्यम् ।। आज्यं प्राज्य सुभोज्यं नयनरुचिकर राजिकैलामरीचैः, स्वादीयं शाकराजीपरिकर- ममताहारजोपं जुषस्व ॥४४॥ इति अंतःपटं दत्वा आचमनीयपात्रा. दाचमनं दद्यात् ॥ आचमनीयम्-गंगोत्तरीवेगसमुद्भवेन मुशीतलेनातिमनोहरेण ॥ वं पद्मपत्राक्षि मयाऽपितेन शंखोदकेनाचमनं कुरुष्व ॥४५॥ पूर्वा०-क्षीरमेतदिदमुत्तमोत्तम प्राज्यमाध्यमिदमुज्वलं मधु ।। मातरेतदमृतोपमं त्वया संप्रमेण परिपीयतां मुहुः ॥ ४६॥ जलम्-अतिशीतमुशीरवासितं तपनीयोपवने निवेदितम् ।। पटपूतमिदं जितामृतं शुचि गंगामृतमंच पीयताम् ।। जलं स० ॥४७॥ ततो मूलमंत्रं सप्तवारं पठेत् ।। जवनिकामपाकृत्य । श्रीमहाकाली० मध्ये पानीयं सम० ॥ ततो झुंजानां देवीं ध्यावा नैवेद्यनिवे- दनार्थमन्ये मंत्रा वक्तव्याः ॥ मातस्त्वां दधिदुग्धपायसमहाशाल्पन्नसं- तालिकास्पापूपसिताघृतैः सवटकैः सक्षौद्ररंभाफले । एलाजीरक- हिंगुनागरनिशाकौस्तुंवरैः संस्कृतैः शाकैः शाकयुतैः सुधाधिकरसैः संतर्पयाम्यर्पितः॥४८॥ सापूपसूपदधिदुग्धसिताधृतानि सुस्वादुभक्ष्य- परमानपुरःसराणि || शाकोल्लसन्मरिचजीरकबालिकानि भक्ष्याणि

·TA
प्रतोद्यापनचन्द्रिका
मक्ष जगदंव मयाऽर्पितानि ॥ १९॥
ययाशक्ति मूलमंत्रं प्रजप्य देवी दक्षिणहस्ते जपं समर्पयेत् ॥
उत्तरा-नीहारहारं वनसारसारं प्रकल्पितानेकसुगंधिभारम् ।।
शीतायु जंबूनदपात्रवर्चि पीत्वा हि दुर्गेश्वरि प्रीयतां तत् ।। ५०॥
करो०-उप्णोदकै पाणियुगं मुखं च प्रक्षाल्य मातः कलधौतपाने ।
कर्पूरमिश्रेण सकुंकुमेन हस्तौ समुर्तय चन्दनेन ॥ करो गन्धं स० ॥
तांबूलम्-कर्पूरेण युतलवंगसाहितः कंकोलचूर्णान्वितः सुस्वादक्रमुकैः
सगारसविरैः सुस्निग्धजातिफलः ॥ माता केतकपत्रफेन्दुरुचिभि-
स्तवूिलबल्लीदलैः सानंद मुखमंडनीयमतुलं तांबूळमंगीकुरु ॥५२॥
एलालविंगादिसमन्वितानि कंकोलक'रसुमिश्रितानि ।।
तांबूलवल्लीदलसंयुतानि पुगानि ते देवि समर्पयामि ॥ ५३ ।।
दक्षिणा-अय बहुमणिपिनमोक्तिकस्वां विकार्य त्रिभुवनकमनीये पूज-
यित्वा च वस्तः॥ मिलितविविधमुक्तैर्दिव्यलावण्ययुक्तां जनाने
कनकदृष्टिं दक्षिणां तेऽर्पयामि ॥ श्रीमहा० दक्षिणां स० ।। ५४ ॥
प्रदक्षिणा-पदे पदे या परिपूजकेभ्यः सद्योऽश्वमेधादिफलं ददाति ।।
तो सर्वपापक्षपहेतुभूतो प्रदक्षिणा ते परितः करोमि ॥५५॥
फलानि:-कलिंगकोशातकसंयुतानि वीरनारिंगसमन्वितानि ।।
मुनारिकेलानि सदाडिमानि फलानि ते देवि समर्पयामि ।। ५६ ॥
छनम्-मातः कांचनदंडमंडितमिदं पूर्णेन्दुविधप्रभं नानारत्नविशोभि हे.
मतिलक लोकत्रयाह्लादकम् ॥मावन्पौक्तिकजालिकापरिवृतं मीत्याss-
त्महस्ते धृतंछते परिकल्पयामि जननि त्वष्ट्रा स्वयं निर्मितम् ॥ ५७॥
चामरम्-शरदिन्दुमरीचिगौरवणे मणिमुक्ताविलसत्सुवर्णदेवः॥
जगदंर विचित्रचामरस्त्वामहमानन्दभरण वीजयामि ॥ ५८ ॥

·नय० शत० प्रयोग (देवीराजोपचारपूजाप्रयोग ) ५८१ व्यजनम्-शतपरयुतैः स्वभावशीतैरतिसौरभ्ययुतैः परागपीतैः ।। भ्रमरीमुखरीकृतैरनन्तर्व्यजनस्वां जगदंब वीजयामि ॥ ५९॥ आदर्श:-मार्तडमंडळनिभी जगदंव योऽयं भक्या मया मणिमयो मुकु- रोऽर्पितस्ते ॥ पूर्णेन्दुतिरुचिरं वदनं स्वकीयमस्मिन्विलोकय विलोलविलोचने त्वम् । श्रीमहा० आदर्श दर्शयामि ॥ ६० ॥ तुरंग:-मियगतिरतितुंगो रत्नपल्याणयुक्तः कनकमविभूषः स्निग्धगं- भीरघोपः ।। भगवति कलितोऽयं वाहनार्थे मया ते तुरगशतसमेतो वायुवेगस्तुरंग ॥ श्रीमहा० तुरंगमर्पयामि ॥ ६१ ॥ मातंग-मधुकरमतकुंभो न्यस्तसिंदूररेणुः कनककलितघंटाकिंकणी- सोभिकता। श्रवणयुगलचचामरो मेषतुल्यो जननि तव सुदे स्तान्मत्तमातंग एपः ॥ श्रीमहा० मातंगमर्पयामि ॥ ६२ ॥ रयः-द्रुततरतुरगविराजमानं मणिमयचक्रचतुष्टयेन युक्तम् ।। कनकमयमई वितानयुक्तं भगवति ते हि रथ समर्पयामि ॥ ६३ ॥ सैन्यम्-हयगजरयपत्तिशरेममान दिशि दिशि दुदुभिमेघनादयुक्तम् ॥ अपिनहुचतुरंगसैन्यमतेद्भगवति भक्तिभरण तेऽर्पयामि ॥ ६४ ॥ प्राकार:-परिघीकृतसप्तसागर बहुसपत्सहितं मयाऽम्बिके । विपुल धरणीतलाभिध प्रबलं दुर्गममंव तेऽर्पितम् ॥ ६५ ॥ नृत्यम्-भ्रमविलुलितकुन्तलोलतालिविगलितमाल्यविकीर्णरंगभूमिः । इयमिति रुचिरानना नटन्ती तव हृदये मुदमातनोतु मातः ।। डमरुहिंडिमझझरझल्लरीमृदुरवाईघटाघटादयः।। झारितिझंकृतिभिर्जगदविके मृदुरवा हृदयं सुखयन्तु ते ॥ ६७ ॥ ताम्रपात्रे दपिलवणसर्पपदूर्वाक्षताः निक्षिप्य देव्या दृष्टिमुत्तारयेत् ।।

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका दृष्टया प्रदृष्टया खलु दृष्टदोपान सहर्तुमारात्मथितप्रकाशा ॥ जनो भवेदिन्द्रपदाय योग्यस्तस्यै तवेदं लवणाक्षिदोपहम् ॥६८॥ ॥ अथ देवीपूजांगहोमविधिः ॥ जलमादाय देशकाला संकीर्त्य ॥ अधेत्यादि० तियों श्रीमहा- कालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीत्रिगुणात्मिकादुर्गाप्रीतये पूजांगहोम करि- प्यतिवादी देवीदक्षिणे इस्तमात्रस्थंडिले कुंडे चा संस्कारचतुष्टयं कुर्यात्।। तद्यथा ॥ मूलेनेक्षणम् । फहिति प्रोक्षणम् ।। फडिति दभैधतुर्मिस्ता. डनम् ॥ हुँ इति मुष्टिना अप आसिंच्य ॥ अग्निपात्रमादाय हुं इत्युवाथ्य नैर्ऋत्ये फदिति क्रव्यादशि परित्यज्य । पुनः अग्नेः संस्कारचतुष्टयं कुर्यात् ॥ तद्यया ॥ मूलेनेक्षणम् ॥ फडिति प्रोक्षणम् ॥ फडिति द:- चतुर्भिस्ताडनम् । हुँ इति मुष्टिना अप आसिंच्य ॥ परमात्मानलेनाथ जाठरेणापि वह्निना । ऐक्यं स्मरन् चतन्यं योजयेत् ॥ ही इत्यभि- मंत्र्य । वमिति धेनुमुद्रया अमृतीकृत्य ॥ फडिति संरक्ष्य । कवचेना- वगुंठ्य । त्रिवार प्रणवं पठन् । कुंडोपरि वा स्थंडिलोपरि वाह भ्राम- पित्ता। "ही वह्निचैतन्याय नमः" इति स्थापयेत् ।। "वैश्वानरजातवेद उहावह लोहिताक्ष सर्वकर्माणि साघय नमः" इत्यनिपभ्यर्च्य । मूलेन निर्वाणमुद्रया प्रधानपीठगदग्नी देवीमावाद्य ॥ आवाहनादिमुद्राः भदर्श- येत्॥ (पृ.१३२)। आवाहिता भव ।। स्थापिता भव ! सन्निहिता भव । सन्निरुद्धा भव ।। संमुखीकृता भव ।। पडंगेन सकलीकृता भव ।। अवगुंठिता भव | अमृतीकृता भव । परमीकृता भव ॥ योनिमुद्रया प्रणमेत् ।। अग्निं संपूज्य । घृताहुतीर्जुहुयात् ॥ अग्नये स्वाहा। वायवे. सूर्याय । प्रजापतये ॥ ४॥ मूलेन पंचविंशत्याहुतीर्जुहुयात् ।। ऐं ·नव० शत प्रयोग. ( देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) हॉली चामुंडायै विच० ॥२५॥ पहंगमंत्रैश्च पडाहुतिः ।। मूलं हृद- याय स्वाहा । शिरसे स्वाहा । शिखायै स्वाहा । कवचाय स्वाहा नेत्रत्रयाय स्वाहा । अस्त्राय स्वाहा ।। इति ॥ ६॥ पुनः । अग्नये ।। वायवे० । सूर्याय० । प्रजापतये ॥ ४ ॥ ब्रह्मार्पणमोणकामाहुति घृतेन जुहुयात् ।। इतः पूर्व प्राणवुद्धिदेहधर्माधिकारतो जाग्रत्स्वमसुपु- त्यवस्थासु मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भयामुदरेण शिश्नेन यत्कृतं. यदुक्तं यत्स्मृतं तत्सर्व ब्रह्मार्पणं भवतु नमः स्वाहा ॥ संहारमुद्रया देवी स्वस्थाने संस्थाप्य योनिमुद्रया प्रणमेत् ॥ गच्छ गच्छेत्यग्निं, विसर्जयेत् ॥१॥ जलमादाय- अनेन नित्यहोमाख्येन कर्मणा: श्रीमहा० निगुणा० जगदम्बिका भीयताम् ।। ॥ अथ देवीपूजांगवलिदानविधिः ॥ १ "वटुकवलिः" देव्या ईशानभागे विदुत्रिकोणत्तचतुरस्र मंडळ कृत्वा "मंडलाय नमः" इति संपूज्य आधारपात्रं निधाय बलिं पूरयित्वा" नैवेद्यात् किंचित् बलिमध्ये निक्षिप्य"बलिद्रव्याय नमः" इति संपूज्य ।' हीचटुमाय एह्योहि देवीपुत्र बटुकनाथ कपिलजटाभारभासुर पिंगलत्रिनेत्र' ज्वालामुख सर्वविधान्नाशाय नाशय ॥ सर्वोपचारसहितमिम वलिं: गृह गृह नमः । वामांगुष्ठानामिकाभ्यां बलिपानामृतेन धारारूपेण जलमुत्सृजेत् ॥ पुष्पांजलिं गृहीत्वा ॥ बलिदानेन संतुष्टो बटुकः १ उक्त च कुलार्णवे ॥ ऐशाने बटुक देवमाग्नेये योगिनीवलिम् ॥ नैत्ये क्षेत्रपाल च वायव्ये गणनायकम् ॥ १॥ उत्तरे सर्वभूतेभ्यो मध्ये च मुरयदेवताम् ।। अदत्त्वा यटुकादीना य पूजयति चंडिकाम् ॥ पूजा च विफला तस्य देवीशाप प्रजायते ॥२॥ .

·प्रतोद्यापनचन्द्रिका सर्वसिद्धिदः॥ शान्ति करोतु मे नित्यं भूतवैवालसेवितः ॥१॥ इति ध्यात्वा पुष्पाणि प्रक्षिप्य ॥ एप वलिपटुकाय नमम ॥ योनिमुद्रय प्रणमेत् ॥ इति ॥ २" अयाग्नेये योगिनीवलिः-पूर्ववत मंडलं कृत्वा "मंडलाय नमः" इति संपूज्य आघारपात्रं निधाय तत्र वलि पूरयित्वा" यां योगिनी- वलिद्रव्याय नमः इति संपूज्य ॥जलमादाय ॥ ऊर्च ब्रह्मांडतो वा दिवि गगनतले भूतले निस्तले वा पाताले वा तले वा सलिलपवनयोर्यत्र कुत्र स्थिता वा ।। क्षेत्रे पीठोपपीगदिषु च कृतपदा धूपदीपादिकेन पीता देव्यः सदा नः शुभवलिविधिना पातु वीरेन्द्रवन्याः॥१॥ शुक्लवर्णे त्रिशूलहमरुपाशासिघरे सर्वालंकारभूपिते ससैन्ये सौम्ये चतुःप- ठियोगिनीसहिते एहोहि एटोहि आगच्छ आगच्छ सर्वयोगिनीभ्यः सर्वभूतेभ्यः सर्वभूताधिपतिम्यो डाकिनीभ्यः शाकिनीम्यसैलोक्यनि- वासिनीभ्यः इमं वलिं गृहीत ममेप्सितं कार्य कुरुत कुरुत नमः ।। वामांगुष्ठमध्यमानामिकांगुलिभिर्जलमुत्सृजेत् । पुष्पं गृहीत्वा ।। योगि- न्यो याश्च का रौद्राः सौम्या घोरतराः पराः ॥ खेचरीभृचरीब्योमचर्यः प्रीवास्तु मे सदा ॥१॥ पुप्पं निक्षिप्य ॥ एप " वलियोगिनीभ्यो नमम" | योनिमुद्रया प्रणमेत् ।। इति ।। ३" अय नैर्ऋत्ये क्षेत्रपालबलि-मंडलं पूर्ववत् कृत्वा ॥ मंडलं संपूज्य तदुपरि आधारेवलिं निघाय ॥"सं क्षेत्रपालबलिद्रव्याय नमः" इति संपूज्य ॥ क्षा भी झुं स क्षा क्षः पोहि देवीपुत्र उच्छिष्टहारिन् मुहुर्मुह रक्ष रक्ष क्ष क्षेत्रपाल सर्वविघ्नान्नाशय नाशय सर्वोपचारसहि वमिमं बलिं गृह गृह नमः॥ वामांगुष्ठतर्जनीभ्यां जलमुत्सृजेत् ।। पुष्ट गृहीत्वा ।। यं यं यं यक्षरूप दशदिशिवदनं भूमिकंपायमानं संसं संहारमूर्ति ·४ नव० शत प्रयोग (देवीराजोपचार पूजाप्रयोगः) शिरसि धृतजटाशेखरं चंद्रबिंयम् ॥ दं दं दं दीर्घकायं कृतनरवपुषे ऊर्ध्वरेखाकराल पंप पापनाशं मणमत सततं भैरवं क्षेत्रपालम् ॥१॥ यो यस्मिन् क्षेत्रवासी च क्षेत्रपालः सकिंकरः॥मीतोऽसौ बलिदानेन सर्वरक्षा करोतु मे ॥२॥ पुप्पं निक्षिप्य ॥ "एप वलिः क्षेत्रपालाय नमम ॥ ॥ योनिमुद्रया प्रणमेव ॥ अथ वायव्ये गणपतिवलिः"-मंडलं पूर्ववत् कृत्वा ।। मंडलं संपूज्य तदुपरि आधारे वलिं निघाय॥"गणेशबलिद्रव्याय नमः" इति संपूज्य॥गों गीगू गौं गः श्री ही की ग्लौं गं गणपतये वर वरद सर्वजन में वशमानय इमं बलिं गृह गृह नमः । वाममध्यमया वक्रया जलमुत्सृजेत् ।। पुप्पं गृहीत्वा ॥ सर्वदा सर्वकार्याणि निर्विघ्नं साध- याम्पहम् ॥ शान्ति करोतु मे नित्यं विघ्नराज सदा क्रियाम् ॥१॥ पुष्पं निक्षिप्य ।। "एप पलिगणपतये नमम ।। योनिमुद्रयामणमेत् ॥४॥ अथ उत्तरे सर्वभूतबलिः " मंडलादि पूर्ववत् कृत्वा। मंडलं संपूज्य तदुपरि आधारे वलिं निधाय ।। "बलिद्रव्याय नमः" इति संपूज्य ।। ही सर्वविघ्नकदयः सर्वभूतेभ्यो हुं फट् इमं बलिं गृह्णात गृहीत नमः ॥ वामकरसर्वांगुलिभिजलमुत्सृजेत् ।। पुष्पं गृहीत्वा ॥ भूता ये विविधाकारा दिव्यभूम्यन्तरिक्षगाः॥ पातालतलसंस्थाच शिवयोगेन भाविताः ।। १।। क्रूराद्याः शतसंख्याकाः पाखंडाद्या व्यवस्थिताः ।। तृप्यन्तु प्रीतमनसो भूता गृह्णन्त्विमं बलिम् ।। २॥ नानावर्णकृतैः- नौनाभूपावरायुधैः । नानाभूतगणेथसर्वभूतेश्वरं भजेत् ॥ ३ ॥ पुष्पं निक्षिप्य ॥"एप बलिः सर्वभूतभ्यो नमम ॥ योनिमुद्रया भणमे" ||५|| अथ देव्यग्रे मुख्यवलिः " पूर्ववत् मंडलं कृत्वा संपूज्य आधार संस्थाप्य तदुपरि बलिं निधाय ।।" बलिद्रव्याय नमः इति १ ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका संपूज्य || मूलं-सांगायै सपरिवारायै श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहा- सरस्वतीस्वरूपिणीश्रीत्रिगुणात्मिकादुर्गादेवतायै नम इमं सदीपवलि गृह्ण गृह नमः।। देवतीर्थेन जलमुत्सृजेत् ॥ मूलेन पुष्पांजलिं दद्यात् ॥ एप वलिः श्रीत्रिगुणात्मिकाय दुर्गादेवतायै नमः" ॥ योनिमुद्रया अणमेन् । इस्ती पादौ प्रक्षाल्याचमेत् ॥ "अय प्रार्थना"-सर्वपीठोपपीठेपु द्वारोपस्तरणेऽपि च ।। क्षेत्रे क्षेने हि संदेहे सर्वे दिग्भागसस्थिताः ॥१॥योगिनीयोगवीरेन्द्राः सर्व यंत्रसमागताः ॥ नगरे वाय वा ग्राम हटव्यां सरितस्तटे ॥२॥ चापीकूपेषु वृक्षेषु श्मशानेषु चतुष्पथे ॥ नानारूपधरा ये च बहुरूप- धराश्च ये ॥ ३ ॥ ते सर्वे चैव संतुष्टा वलिं गृह्णन्तु मे सदा ॥ शरणा- गतोऽस्म्यहं तेषां ते सर्वे मे वसुमदाः ॥ ४ ॥ बलिदानेन संतुष्टाः अयच्छन्तु ममेप्सितम् ॥ सर्वे कार्याणि कुर्वन्तु दोपांच घ्नन्तु मे सदा ॥ ५ ॥ इति संप्रार्थ्य ॥ पुष्पांजलिं गृहीत्वा पठेत् ॥ भूतानि यानीह बसन्ति भूतले बलिं गृहीत्वा विधिवत्मयुक्तम् ।। तानि क्षम- न्तामिह वा रमन्तां गच्छन्तु चान्यत्र नमोऽस्तु तेभ्यः॥१॥ इति पुष्पां- जलिं समर्प नाराचमुद्रया भूतानि विसृजेत् ॥ तत्र मंत्राः ॥ बलि गृहन्त्विमे देवा आदित्या वसवस्तया । मरुतथाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहा ॥१॥ असुरा यातुधानाच पिशाचोरगराक्षसाः ।। डाकिन्यो यक्षवैताला योगिन्यः पूतनाः शिवाः ॥२॥जुभकाः सिद्ध- गंधर्वा माला विद्याधरा नगाः।। दिक्पाला लोकपालाश्च येच विधविना. यकाः ॥३।। जगतां शान्तिकारो ब्रह्मायाश्च महर्षयः ॥माविघ्नं मा च मे पाप मा सन्तु परिपंथिनः सौम्या भवन्तु इसाच भूत- ·नव० शत० प्रयोगः ( देवीरामोपचारपूजाप्रयोगः) ५८७ प्रेताः सुखावहाः ॥ ५॥ इति पठित्वा नाराचमुद्रया भूतानि विसृज्य ।। मूलमंत्रेण शुद्धजलेनात्मानमभ्युक्ष्याचामेत् ।। इति ॥ ।। इति देवीपूजाङ्ग बलिदानविधिः॥ ॥ नीराजनम् ॥ नीराजनी प्रज्वाल्य " नीराजन्य नमः" "ही श्री ही स्लू प्लू ग्लू मलूं ह्रीं श्रीं" इति संपूज्य ॥धेनुमुद्रा योनिमुद्रां च भदर्य ॥घंटावादन- पूर्व समुत्थाय देवीमस्तकादिपादान्तं भ्रामयेत् ।। इन्द्रादयो नतिनतर्मुकुटमदीपैराजयन्ति सततं तव पादपीठम् ।। तस्मादहं तव शरीरमशेपमेतन्नीराजयामि जगदंब सहस्रदीपैः॥६९॥ अथ देवीनीराजनम् ॥ (१) जय देवि जय देवि जयमातत्रिपुरे भक्त्यानुग्रहकारिणि दासानुग्रहकारिणि ईश्वरि सुरवरदे ।। ध्रु०॥ दुर्गे दुर्गतिनाशिनि भवसागरतारे । मृगेन्द्रवाइनगिरिजे दानवसंहारे ।। अष्टादशभुजमूर्ते कंठारूढमाले । सप्तशृंगनिवासिनि रुद्रात्मकशक्त ॥ जय देवि०॥ १॥ बालार्कारुणशोभितबंधककुसुमा । कुंकुमशोभित- देहे दाडिमकुसुमाभे ।। पादाइतमहिषासुरदेवासुरसर्गे। नानादानवमर्दिनि अलिकुलरिपुवर्गे ॥ जय देवि० ॥२॥ जय त्रिपुरासुरमर्दिनि मर्दय मम दोपान् । तारय तारय मातर्भवनलकूपस्थान् ॥ कामक्रोधादीन्मारय देहस्यात् । करुणादृष्टया माता रक्ष सुनिजभक्तान ॥ जय देवि०॥३॥ मूले वाधिष्ठाने मणिपूरे चक्रे । हृदयेनाहतचके पोडशदलपमे ॥आज्ञा- चने वालय बालय कृतवलये। ब्रह्मस्थाने विहरासि मात: शिवसहिते ॥ जय देवि०॥४॥ विधिहरिशंकरवंधे पंडितजनवंद्ये ।सनकादिकमुनि- चंये यक्षासुरवंद्ये ॥ नारदतुंचुरुकिन्नरगीते सुरवंद्ये । अघनाशिनि भव- ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका शोपिणि मात: सुखसहित ॥ जय देवि०॥ इति ।। (२)आरातिक्यम्-[भवरातीरनिवासिनि निगमप्रतिपाये (२), पारावारविहारिणि (२), नारायणि हृद्ये । जय देवि जय देवि ॥१॥ जय देवि जय देवि जय मोहिनीरूपे (२), मामिह जननि समुद्धर (२), पतितं भवकूपे । जय देवि जय देवि ॥१॥ प्रपञ्चसारे जगदाधारे श्रीविद्ये (२), प्रपन्नपालननिरते (२), मुनिन्दाराध्ये । जय देवि जय देवि ॥२॥ दिव्यसुधाकरवदने कुन्दोज्ज्वलरदने (२), पदनखनिर्जितमदने (२), मधुकैटभकदने । जय देव जय देवि ॥३॥ विकसितपङ्कजनयने पन्नगपतिशयने (२), खगपतित्रहने गहने (२), सङ्कटवनदहने । जयदेवि जयदेवि ॥ ४ ॥ मञ्जोराङ्कित. चरणे मणिमुक्ताभरणे (२), कञ्चकीवस्त्रावरणे (२), वक्त्राम्युज- धरणे । जय देवि जय देवि ॥५॥शकामयभयहरणे भूसुरमुखकरणे (२), करुणां कुरु मे शरणे (२), गजनक्रोद्धरणे । जय देवि जय देवि ॥ ६॥ छित्वा राहुग्रीवां पासि त्वं वियुधान् (२) दवा सुधामभीष्टां (२), संहरसे दैत्यान् । जय देवि जय देवि ॥ ७ ॥ विहरसि दानवसिद्ध समरे संक्रुद्धा (२), मध्यमुनीश्वरवरदे (२), पालय संसिद्धान् । जय देवि जय देवि ॥ ८॥] कर्पूरगौरं करुणावतार संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् । सदा वसन्तं हृद- यारविन्दे मवं भवानीसहितं नमामि || कर्पूरपूरेण मनोहरेण सुवर्णपा- त्रान्तरसंस्थितेन । प्रदीप्तमासा सह सङ्गतेन नीराजनं ते जगदम्ब कुर्वे ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ इति नीराजनं कृत्वा ॥७२॥ मूलम्-हों ऐं। श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीम्यो नमः नीराजनं १० ॥

·नव०शत० प्रयोगः (देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः) जलेन मदक्षिणां कुर्यात् ।। पुष्पैर्देवताभिवन्दनम्। आत्माभिवन्दनम् । हस्तं प्रक्षाल्प मन्त्रपुष्पाञ्जलिः-विद्युद्दामसम०॥ ही मूलम् । श्रीमहाकाली- महालक्ष्मीमहासरस्वतीभ्यो नमः मन्त्रपुष्पाञ्जलिं स०॥ [प्रदक्षिणा-पदे पदे या परि० । यानि कानि च पा० ! श्रीमहा- कालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीभ्यो नमः मदक्षिणां स०॥] विशेपार्घः-फलिङ्गकोशातफसंयुतानि जंबीरनारिङ्गसमन्वितानि ।। सुनारिकेलानि सदाडिमानि फलानि ते देवि समर्पयामि ॥ ७३ ॥ ॥ स्तुतिः ॥ अयि गिरिनंदिनि नंदितमेदिनि विश्वविनोदिनि नंदनुते गिरिवर- विन्ध्यशिरोधिनिवासिनि विष्णुविलासिनि जिष्णुनुते ॥ भगवति हे शितिकंउकुटुंपिनि भूरिकृटुविनि भूरिकृते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥ ७४ ॥ अयि मयि दीनदयालुतपा कृपयैव तया भवितव्यमुमे अयि जगतो जननि कृपयासि ययासि तथाऽनुमि- तासि रते ॥ यदुचितमत्र भवत्युररीकुरुतादुरुतापमपाकुरुते जय जय हे महिपासुरमर्दिनि रम्पकपर्दिनि शैलसुते ।। ७५ ॥ इति ।। नम-रक्तोत्पलारक्ततलमभाभ्यां ध्वजोर्ध्वरेखाकृलिशांफिताभ्याम् ॥ अशेपवृन्दारकवंदिताभ्यां नमो भवानीपदपंकजाभ्याम् ॥ ७६ ॥ वासगृ०-अथ मणिमयमंचकाभिरामे धुतिमति पुष्पवितानराजमाने ।। असरद्गुरुधूपधूपितेऽस्मिन्भगवतिवासगृहेऽस्तु ते निवासः॥४७॥ गंडपजा-अथ मातरुशीरवासितं निजताचूलरसेन रंजितम् ॥ तपनीयमये पतद्गृहे मुखगडूपजलं निधीयताम् ॥ ७८ ॥ पर्यंक:-एतस्मिन्माणिखचित सुवर्णपात्रे त्रेलोक्याभयदौ निधाय पादौ॥

·५२० प्रतोद्यापनचन्द्रिका विस्तीर्णे मृदुलतरोत्तरच्छदेऽस्मिन् पर्यके कनकमये निपीद मातः ॥ ७९ ॥ अलक्तक:-तब देवि सरोजचिह्नयोः पदसनिर्मितपद्मरागयोः।। अतिरक्ततररलक्तकैः पुनरुक्तां रचयामि रक्तताम् ॥ ८॥ सुखशग्या-क्षणपथ जगदंब मंचकेऽस्मिन् मृदुतरतुलिफया विराजमाने। अतिरहसि मुदा शिवेन साधं सुखशयनं कुरु यां हृदि स्मरन्ती॥८॥ प्रार्थना-एपा भात्या तब विरचिता या मया देवि पूना स्वीकृत्यना सपदि सकलान्मेऽपराधान्क्षमस्व । नूनं यत्तत्तव करुणया पूर्णतामेतु सधः सानन्दं मे हृदयकमले तेऽस्तु नित्यं निवासः ।। ८२ ॥ श्रीमहाका० महाल• महास० देवताभ्यो नमः मार्यनापूर्वकनमस्का- रान्समर्पयामि ।। जपः-ही ऐं ही क्लीं चामुण्डायै विच ॥ इति मन्त्रेण यथाशक्ति पं कर्यात् ॥ गुह्यातिः । इति देव्यै जपं निवेदयेत् ॥ ॥ श्रीदेव्यपराधक्षमापनस्तोत्रम् ॥ न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो न चाहानं ध्यान पि च न जाने स्तुतिकयाः ॥ न जाने मुद्रास्ते सदपि च न जाने 11लपनं परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम् ॥ १॥ विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूव ॥ तदेवक्षन्तव्यं जननि सकलोदारिणि शिवे कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥२॥ पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि वहवः सन्ति सरलाः परं तेषां मध्ये विरलवरलोऽहं तव सुतः । मदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तब शिवे कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न ·नव० शत० प्रयोग (देवीराजोपचारपूजाप्रयोग) ५९१ भवति ॥ ३॥ जगन्मातर्मातस्तव चरणसेवा न रचिता न वा दत्तं देवि द्रविणमपि भूयस्तव मया । तथापि त्व स्नेहं मयि निरुपमं यत् प्रकुरुपे कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥ ४ ॥ परित्य. क्त्वा देवान् विविधविषसेवाकुलतया मया पञ्चाशीतैरधिकमपनीते तु वयसि ।। इदानी चेन्मातस्तव यदि कृपा नापि भविता निरालम्यो लम्बोदरजननि कं यामि शरणम् ।। ५ ।। श्वपाको जल्पाको भवति मधुपाकोपमगिरा निरातड्डो रङ्को विहरति चिरं कोटिकनकैः ।। तवापणे कर्णे विशति मनुवर्णे फलमिदं जनः को जानीते जननि जपनीय जपविधौ ॥ ६॥ चिताभस्मालेपो गरलमशनं दिक्पटधरो जटाधारी कण्ठे भुजगपतिहारी पशुपतिः ।। कपाली भूतेशो भजति जगदीशैकपदवीं भवानि त्वत्पाणिग्रहणपरिपाटीफलमिदम् ॥७॥ न मोलस्याकाला न च विभववान्छाऽपि च न मे न विज्ञानापेक्षा शशिमुखि सुखेच्छाऽपि न पुनः ।। अतस्त्वां सयाचे जननि जननं यातु मम वै मृडानी रुद्राणी शिव शिव भवानीति जपतः ॥ ८॥ नारापिताऽसि विधिना विविधोपचारैः किं रुक्षचिन्तनपरैर्न कृतं वचोभिः ॥ श्यामे त्वमेव यदि किंचन मय्यनाथे धत्से कृपामुचितमम्ब परं तवैव ॥ ९॥ आपत्सु मग्नः स्मरण त्वदीयं करोमि दुर्गे करुणार्ण वेशि ॥ तच्छठत्वं मम भावयेथाः क्षुघातृ पार्ता जननी स्मरन्ति ॥१०॥ जगदम्ब विचित्रमन किं परिपूर्णा करुणाऽस्ति चेन्मयि ॥ अपराध- परंपरावृतं नहि माता समुपेक्षते सुतम् ॥ ११ ॥ मत्समः पातकी नास्ति पापघ्नी त्वत्समा नहि ॥ एवं ज्ञात्वा महादेवि यथायोग्यं तथा कुरु॥१२॥ ॥ इति श्रीदेव्यपराधक्षमापनस्तोत्र सपूर्णम् ॥

·५९२ F व्रतोद्यापनचन्द्रिका देव्यपराधक्षमापनम्-अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ।। दासोऽयमिति मां वा क्षमस्व परमेश्वरि ॥१॥ आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ॥ पूर्जा चैवन जानामि क्षम्यतां परमेश्वरि ॥२॥ मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वरि ।। यत्पूजितं मया देवि परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ ३॥ अपराधशतं कृत्वा जगदम्बेति चोचरेत् ।। यो गति समवाप्नोति न तो ब्रह्मादयः सुराः ॥४॥ सापराधोऽस्मि शरणं प्राप्तस्त्वां जगदम्बिके । इदानीमनुकंप्योऽहं यथेच्छंसि तथा कुरु ॥५॥ अज्ञानाद्विस्मृतीत्या यन्यूनमधिकं कृतम् । तत्सर्वं क्षम्यतां देवि प्रसीद परमेश्वरि ॥ ६॥ गतं पापं गतं दुखं गतं दारिद्यमेव च ।। आगता सुखसंपत्तिः पुण्याञ्च तव दर्शनात् ॥ ७ ॥ मंत्रहीनं० ॥ त्वं हि दात्री च भोक्त्री च देवीरूपमिदं जगत् ॥ देवीं जपति सर्वत्र या देवी सोऽहमेव हि ॥ ९ ॥ क्षमस्व देवदेवेशि क्षम्यतां परमेश्वरि । तव पादांबुजे नित्यं निश्चला भक्तिरस्तु मे ॥ १०॥ इति सम्मार्थ्य अर्पणम्-अनेनावाहनासनपाद्यार्थ्याचमनीयस्नानवस्त्रोपवीतगन्धाक्षत- पुष्पधूपदीपनवेद्यताम्बूलदक्षिणाप्रदक्षिणामन्त्रपुष्परूपै राजोपचारैरन्यो- पचारैश्च यथाज्ञानेन यथापिलितोपचारद्रव्यैः कृतेन पात्रासादनपूजन- पूर्वकविशेषकर्मणा श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीदेवतास्वरूपिणी त्रिगुणात्मिका जगदम्बिका मीयतांनममाॐ तत्सहायस्यस्मृत्या०॥ ततः कुमारीपूजा ।।देशकालो संकीर्त्य अत्राय नवचंडी (शतचंडी)- कांगत्वेन कुमारीपूजां करिष्ये ॥ इति संकल्प्य मूलेन पहंगं कृत्वा मूलमंत्रमुच्चार्य । मंत्राक्षरमयी देवी मातॄणां रूपधारिणीम् ॥ नवदुर्गा- मिका साक्षात्कन्यामावाहयाम्यहम् ।। इति कुमारीमावाह्य यथासंभवं पूजयेत् ।। कुमार्यश्च प्रत्यहं शतं नव एका वा यथाशक्ति वा पूज्याः॥

·५९३ नय० शत प्रयोगः (होमविधिः) प्रत्यहमेकद्धया वा पूजयेत्।। कुमाएँ यथाशक्ति वस्त्रदक्षिणादिकं दद्यात्।। ततो ब्राह्मणसुवासिनीपूजा ।। एवं देवीकुमार्यादिपूजां प्रत्यहं कुर्यात् ।। ॥ इति देवीराजोपचारपूजाप्रयोगः ॥ ततः पूर्व न कृतं चेत् सर्वे विमाः कृतांगन्यासा: कपचार्गलाकी- लकानि शतं नवार्णमंत्रं रात्रिसूक्तं च जप्त्वा सप्तशती जप्त्वांऽते देवीमूक्तं नवार्णशत रहस्यानि च जपेयुः।। एफस्मिन्दिने ऽनेकावृत्तीतु कवचादीना प्रत्यात्ति नावृत्तिः ॥ एवमृत्विनः प्रथमदिने एकं द्वितीये द्वे तृतीये त्रीणि चतुर्थे चत्वारि रूपाणीत्येवं सप्तशतीजपं कुर्युः ।। ऋत्विा यजमानस्य च प्रत्यहं क्षीरमानाशनम् अशक्तौ इविष्याशनं वा। प्रत्यहं सहस्रं शतं दश वा वालणान् भोजयेत् ॥ पंचमेऽह्नि होमः ।। नवरात्रे तु नवम्यामेव होमः। फेचित्तु अपम्यामारभ्य नवम्या होमं समापयन्ति । ॥ अथ होमविधिः॥ अथ होमः ॥ हस्ते जलमादाय । देशकालौ संकीर्त्य भया ब्राह्मण- द्वारा कृतस्य नवचंडी (शतचंडी )जपकर्मणः संपूर्णतासिदधर्य जपद- शशिन तिलादिमिश्रपायसद्रव्येण सग्रहमखं होममहं करिष्ये । इति ।। ततः सग्रहमखनवचंडीजपदशांशहोमं कर्तुं स्थटिलादि करिष्ये । इति संबल्य होमनमाणेन स्पंडिकं कुण्डं का विधाप तत्र दिनक्षणादि पञ्च- भूसंस्कारादिकं (१४७-१५०) कृत्वा कुण्डे सति(पृ. १४९-१५१) १ दशांशहोमविवार:-जपान्ते प्रत्यहं मन्त्री होमयेत्तद्दशांशतः॥ तर्पणं चाभिषेक च विप्रभोजनमाचरेत् ॥ अथवा सर्वपूर्ती च होमादि- काधाचरेत् ॥ (होमाद्यशक्तौ)-पद्यदंग भवेद्भग्नं तत्संख्याद्विगुणो जपः। च..३८ ·५९४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका टिप्पणीस्यकुंटपूजन विधिना कुण्डपूजनं कुर्यात् ॥ ततः सत्र शत- मंगलनामानममि प्रतिष्ठाप्य (१५०-१५२) समिध्य ध्यायेत् ।। तत ईशान्यां दिशि नवग्रहस्थापनं पूजनं च (१५३-१५९) कृत्वा कुशकंडिकां च (१५९-१६१) कुर्यात् । [ततः अग्निसमीपमागत्यान्वाधान कुर्यात् ॥ यथा-समिवयमादाय । क्रियमाणे नवचंदी ( शतचंडी) जपांगहोमे देवतापरिग्रहार्यमन्त्राधानं करिष्ये । अस्मिन्नन्वाहितेऽमावित्यादिचक्षुपीआज्येनेत्यंतमुक्ता । आ- दित्यादिनवग्रहान् प्रतिद्रव्यमष्टाविंशतिभिरष्टाभिर्वा संख्यामाभिः समि- चरुतिकाज्याहुतिभिः अधिदेवताः प्रत्यधिदेवताच तैरेव द्रव्यैः चतु:सं- ख्याकामिराहुतिभिः विनायकाचा सप्तदेवता इंद्रादिदश लोकपालाश्च तैरेव द्रव्यैः द्वाभ्यां द्वाभ्यामाहुतिभ्यां यक्ष्ये । श्रीमहाकालीमहालक्ष्मी- महासरस्वतीः मूलमंत्रेण शतवारं सप्तशतीमंत्रः जपदर्शाशसंख्यया पायसतिळाज्यपलाशपुष्पसर्पपपूगीफललाजादूर्वांकुरयवबिल्वफळरक्त- चंदनगुग्गुलद्रव्यैर्यथालाभद्रव्यैर्वा तिकमिश्रपायसेन वा पुनर्मूलमंत्रेण शतवारं च तैरेच द्रव्यैः आधारशच्यादिपीठदेवताः महाकाल्याचावरण. देवताश्च एकैकयाऽऽहुत्या पायसाज्येन ब्रह्मादि-वास्तु योगिनीभैरव- क्षेत्रपाल-देवतावाज्येनैकैकयाऽऽहुत्या यक्ष्ये ॥ शेषेण स्विष्टकृतमिति॥ तत आज्यभागात (१६१) कृत्वा शतमंगवनामानमामि संपूज्य । द्रव्यत्यागसंकल्पं कुर्यात् ॥ यया-इदं हवनीयद्रव्यं या या यक्ष्यमाणदे- वतास्ताभ्यस्ताभ्यो मया परित्यक्तं नमम । यथादैवतमस्तु ।। ततः "हीं गणपतये नमः स्वाहा इदं गणपतये नमम (त्यागः)" १प्रणयविचार -तारो द्विजानां (ॐ) वसुधा (लं) चरामा तथा विशा (श्री) सलु यीजमेयम् ॥ २दस्य माया (ही) युवतेजिङ्गः (फ्ली) पंवप्रकाशा. प्रणवा भवन्ति ॥

·नव० शत प्रयोगः (नवमहादीनां होमा) इति वराहुतिं दत्वा नवग्रहादिभ्यः सपिचरुतिलाऽपैर्जुहुयात् ।। (१६४- १६६) अथवा निम्नप्रकारेण ग्रहहोम कुर्यात् ॥ ॥ नवग्रहादीनां होमा || नवग्रहाणामष्टाहुतयः ॥ (८) ॥ १ जपाकुसुमासूर्याय नमः स्वाहा । ६ हिमकुन्दमृ० शुक्राय नमः स्वाहा २ दधिशंखा चन्द्राय नमः स्वाहा ७ नीलांजन। शनैश्चराय नमः। ३धरणीगर्भभौमाय नमःस्वाहा ४ प्रियंगुक०। बुधाय नमः स्वाहा ॥ ८ अर्धकार्य० । राहवे नमः स्वाहा ५ देवानामा वृहस्पतये नमः॥९ पलाशपुप्प० । केतवे नमःस्थाहा ॥ अधिदेवताहोमः॥ १ईश्वराय नमः स्वाहा (४)॥ ६ इन्द्राय नमः स्याहा (४)। २ उमायै नमः स्वाहा (४)॥ ७ यमाय नमः स्वाहा (४)॥ २स्कन्दाय नमः स्वाहा (४)॥ ४ विष्णवे नमः स्वाहा (४)॥ ८ कालाय नमः स्वाहा (४)॥ ५ब्रह्मणे नमः स्वाहा (४)॥ ९ चित्रगुप्ताय नमः स्वाहा (४)॥ ।। प्रत्यधिदेवताहोमः॥ १ अमये नमः स्वाहा (४)॥ ६ इन्द्राण्यै नमः स्वाहा (४)॥ २ अद्भ्यो नमः स्वाहा (४)॥ ७ प्रजापतये नमः स्वाहा (४)। धरायै नमः स्वाहा (४) ॥ ८ सर्पेभ्यो नमः स्वाहा (४)॥ ४ नारायणाय नमः स्वाहा (४)। ५ इन्द्राय नमः स्वाहा (४)। ९ ब्रह्मणे नमः स्वाहा (४)॥ ॥ पञ्चलोकपालादिहोमः ॥ १ गणपतये नमः स्वाहा (२)॥ ५ अश्विभ्यां नमः स्वाहा (२)॥ २ दुर्गाय नमः स्वाहा (२)॥ ६ वास्तोप्पतये नमः स्वाहा (२) ।। ३ चायवे नमः स्वाहा (२)। ४ आकाशाय नमः स्वाहा (२) ७क्षेत्रपालाय नमः स्वाहा (२) १ही इति सर्वत्र वक्तव्यम् ।।

·५९६ प्रतोद्यापनचन्द्रिका ।। दशदिवपालहोमः॥ १ इन्द्राय नमः स्वाहा (२) ६ यायये नमः स्वाहा (२)॥ २ अग्नये नमः स्वाहा (२)॥ ७ कुवेराय नमः स्वाहा (२) ३ यमाय नमः स्वाहा (१)॥ ८ ईशानाय नमः स्वाहा (२)॥ ४नितये नमः स्वाहा (२) ९ ब्रह्मणे नमः स्वाहा (२)॥ ५ वरुणाय नमः स्वाहा (२)॥ १० अनन्ताय नमः स्वाहा (२)॥ ॥ अथ प्रधानहोमः॥ यया-जलमादाय । अद्येत्यादि. तिथौ मया ब्राह्मणद्वारा कृतस्य नवचंडी (शतचंडी) जपस्य संपूर्णतासिद्धधर्य जपर्दशांशेन तिलादि- मिश्रपायसद्रव्येण होममहं करिष्ये ॥ तत्रादौ पुस्तकं संपूज्य । कवचार्ग- लाकीलकं पठित्वा रात्रिसूक्तं नवार्णन्यासं कृत्वा अष्टोत्तरश्वतं नवार्णमंत्रण तिलाज्यपायसद्रव्येण जुहुयात् ।। ततो प्रथमचरित्रस्येत्यादिन्यासान कृत्वा सनमर्थहिकाय। मार्कंडेय उवाच ॥ सावर्णिःसूर्यतनयो इत्यारभ्य प्रतिमंत्रेण (अमुकमंत्रसंपुटितेन) सप्तशत (७००) संख्याहोमं कुर्यात् ।। मध्ये अध्यायसमाप्तौ(उवाचस्थले च) पत्रपुष्पफलैर्नवार्णयुक्तेन नमो देव्यै महादेव्यै० इति मंत्रेण महाहुति जुहुयात् ।। "शूलेन पाहि० " इत्यादि श्लोकंचतुष्टयं " महालक्ष्म्यै स्वाहा इति मंत्रेण देयम् ॥ पाठसमाप्ती खङ्गिनीत्यादिन्यासान् कुर्यात् ॥ ततो नवार्णमंत्रेणाष्टोत्तरशताहुतीर्जु- हुयात् ॥ तदनन्तरं देवीमूक्तं रहस्यत्रयं च पठेत् ॥ ततो नवार्णजपद- शशिं जुहुयात् ।। इति प्रधानहोमः ।। १ उक्तद्रव्याणि मूलमंत्रेण शतधारं हुत्वा सप्तशतीमत्रैर्जपदांशेन हुत्वा पुनर्मुलमंत्रेण शतवार जुहुयात् ।। मूलमंत्री नवार्णमंत्रानवामित्रस्य केवलाज्येनैव वा होमः॥अगाध्यायसमाप्तौ उवाचस्थले च पत्रपुष्पफों- माएवं प्रधानहोम कृत्वा पीठादिदेवताभ्यो नाममंत्रैराज्यं पायसं च जुहुयात्।। .

·" " नव० शत० प्रयोगः (पीठदेवताहोमः) ५९७ ॥ अथ पीठदेवताहोमः ॥ १ ही पूर्वपीठाय नमः स्वाहा २१ ही क्ष क्षेत्रपालाय नमः स्वाहा २॥ पूंपूर्णपीठाय २२, मं मंडूकाय ३ ,, कंकामपीठाय २३ , आ आधारशक्त्यै० ४. उउड्डानपीठाय , २४ मूं मूलमकृत्यै ५ ,, मां मातृयीठाय "" २५ ,, को कालाग्निरुद्राय०, ६, जंजालंधरपीठाय, २६ , आँ आदिकूर्माय । फं कोल्हापूरोपपीठाय० २७ अं अनन्ताय ८. पूर्णगिरिपीठाय, , २८, आदिवराहाय सौ सौहारोपपीठाय | २९,, पं पृथिव्यै के कोल्हागिरिपीठाय० ३०,, अं अमृतार्णवाय '१, कं कामरूपीठाय ३१, रं रत्नद्वीपाय २, गुरवे ३२, हं हेमगिरये ३॥ परमगुरखे ३३ ,,नं नंदनोद्यानाय, ४, परमेष्ठिगुरवे ३४ कं कल्पवृक्षाय ५,, गुरुपंक्तये ३५,, मं मणिभूतलाय ६, मातापितम्या ३६ ,, दं दिव्यमंडपाय "उपमन्युनारदसनक- व्यासादिभ्यो ३८ ,, रत्नसिंहासनाय,, , : गं गणपतये धं धर्मीय , दुर्गायै ज्ञा ज्ञानाय सं सरस्वत्यै ४१, बैं वैराग्याय ९ " " " " " " ७ ३७, सं स्वर्णवेदिकायै , , " ४० .. A ·सं सवाय " ५९८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका ४२ ही ऐं ऐश्वर्याय नमः स्वाहा ६१ ही जं जीवात्मने नमः स्वाहा अं अनैश्वर्याय ६२, झंज्ञानात्मने ६३, कन्दाय ४५, मं प्रबोधात्मने ६४,,नं नीलाय ४६,रं रजसे ६५,, पं पाय ४७,,पं प्रकृत्यात्मने ६६, म महापदाय ४८, तं तमसे ६७,,रं रत्नेभ्यो ४९ , मं मोहात्मने ६८१, के कैसरेभ्यो ५० ,, सों सोममंटलाय ६९,, के कर्णिकाये ५१, सूं सूर्यमण्डलाय नंदाय ५२, वं वह्निमण्डलाय ७१ ,, भगवत्यै ५३ , मं मायातवाय ७२ ,, रक्तदन्तिकायै वि विद्यातत्वाय ७३ ,, शाकम्भर्य ५५, शं शिवतत्वाय ७४ ,, दुर्गायै ५६, ब्रह्मणे ७५ ,, भीमाये ५७, मं महेश्वराय ७६, कालिकायै ५८, आ आत्मने भ्रामय ५९ ,, अं अन्तरात्मने ७८ , शिवदूत्यै पं परमात्मने ॥ इति पीठदेवताहोमः॥ ॥ अथ आवरणदेवताहोमः॥ १ ही श्रीमहाकाल्यै नमः स्वाहा ३ ही श्रीमहासरस्वत्यै २,, श्रीमहालक्ष्म्यै ४. गुरव " " " " "" " ७७ " ·" " " " " " " " " " " " दायै अस्त्राय " नय०शत० प्रयोगः (भावरणदेयताहोमा) ५ ही परमगुरवे नमः स्वाहा | २६ ही ही माहेश्वर्यै नमः स्वाहा ६ ,, परात्परगुरवे २७ पली कौमार्य ७,, परमेछिगुरवे २८ ही वैष्णव्यै ऐं हृदयाय २९ लं वाराही ९, ही शिरसे रौं नारसिंा १० क्लीं शिखायै ३१, ऐन्य ११ , चामुंदाय कवचाय, ३२ ,, स्व्ये चामुंडायै १२ ,, विचे नेत्रत्रयाय ३३ , ही लक्ष्म्यै १३ ,, ऐं ह्रीं क्लीं चामुं. ३४ , विं विष्णुमायायै, ३५,चें चेतनायै १४ , सावित्र्यासह |३६, बुद्ध्यै विधाने ३७,नि निद्रायै १५,,श्रियासह विष्णवे,,, ३८, झुं क्षुधायै १६ । उमयासह शिवाय, ३९, छां छायाये १७ ,,एं सिंहाय ४०, शं शक्य १८, हुं महिपाय ४१ ॥ र ष्णायै १९, ऐं नन्दनायै ४२ ,,क्षा क्षान्त्यै २०, ही रक्तदन्तिकाये,, , ४३, न जात्यै २१, क्लीं शाकम्भर्य ४४, लं लज्जाये २२ ,, ९ दुर्गायै ४५, शां शान्त्य २३, हुं भीमायै ४६, अं श्रद्धाय २४, ही भ्रामय को कान्त्य २५ ,, ऐं ब्राह्म्यै ४८,लं लक्ष्म्यै " " " " " " " " " " " ·६०० प्रतोद्यापनान्द्रका ४९ हो, घृत्यै ५०.ई दृत्यै ५१ श्रृं श्रुत्यै ५२, स्म स्मृत्यै ५३ , दं दयायें ५४ , तुं तुष्ट नमः स्वाहा/७१ ही अं अनन्ताय नमः स्वाहा ७२,, बजाय ७३..शं शक्य ७४,दं दण्डाप ७५,, खं खदाय ७६.पा पाशाय " " " " ७७ अं अहसाय " ७८ " ५६ ,, मां मातृभ्यो ५७ ,, भ्रो भ्रान्त्यै ५८, गं गणपतये ५९, क्ष क्षेत्रपालाय ८० " " " " घ घटुकाय " ६१ ,, यां योगिन्यै कं इन्द्राय ६३॥ई अग्नये गं गदायै ७९ , त्रिं त्रिशूलाय पं पाय ८१, चं चक्राय ८२, कादम्बरीदेव्य |८३ ,, उल्कादेव्यै ८४, करालीदेव्य |८५ ,, रक्ताक्षीदेव्यै |८६ ,, श्वेताक्षीदेव्यै ८७,, हरिताक्षीदव्य ८८, यक्षिणीदेव्यै ८९, कालीदेव्यै ९०, सुरज्येष्ठादेव्यै ९१, सर्पराज्ञीदेव्यै ॥ इति आवरणदेवताहोमः ।। " " " यं यमाय " सं निनये " चं वरुणाय " " यं वायवे सं सोमाय ई ईशानाय नं ब्रह्मणे " ७० " " ·नव० शत० प्रयोगः (प्रमादिस० भ० देवतानां होमः) ६०१ ॥ ब्रह्मादिसर्वतोभद्रमण्डलदेवताना होमः ॥ १ ग्रह्मणे नमः स्वाहा ॥ २९ पृथियै नमः स्वाहा ।। २सोमाय नमः स्वाहा ॥ १० गंगादिनदीभ्यो नमः स्वाहा ।। ३ ईशानाय नमः स्वाहा ।। ३१ सप्तसागरेभ्यो नमः स्वाहा ।। ४ इन्द्राय नमः स्वाहा ॥ ३२ मेरवे नमः स्वाहा ।। ५ अग्नये नमः स्वाहा। ३३ गौतमाय नमः स्वाहा ॥ ६यमाय नमः स्वाहा।। ३४ भरद्वाजाय नमः स्वाहा ॥ ७निर्मतये नमः स्वाहा ।। ३५ विश्वमित्राय नमः स्वाहा ।। ८वरुणाय नमः स्वाहा ।। ३६ कश्यपाय नमः स्वाहा ।। ९घायवे नमः स्वाहा। ३७ जमदग्नये नमः स्वाहा ।। १० अष्टवसुभ्यो नमः स्वाहा । ३८ वशिष्ठाय नमः स्वाहा ॥ ११ एकादशरदेभ्यो नमः स्वाहा ॥ ३९ अपये नमः स्वाहा । १२ द्वादशादित्येभ्यो नमः स्वाहा ॥ 80 अरुन्धत्यै नमः स्वाहा ॥ १३ अश्विभ्यां नमः स्वाहा ॥ ४१ गदायै नमः स्वाहा ॥ २४ सपैतृकविश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ४२ त्रिशूलाय नमः स्वाहा ॥ स्वाहा॥ ४३ बजाय नमः स्वाहा।। १५ सप्तयक्षेभ्यो नमः स्वाहा ।। ४४ शक्तये नमः स्वाहा ॥ १६ भूतनागेभ्यो नमः स्वाहा ॥ १७ गन्धर्याप्सरोभ्यो नमः स्वाहा।। ४५ दंडाय नम स्वाहा ।। ४६ खगाय नमः स्वाहा ।। १८ स्कन्दाय नमः स्वाहा ।। १९ नंदीश्वराय नमः स्वाहा ॥ ४७ पाशायनम स्वाहा ।। २० शुलमहाकालाभ्यां नमः स्वाहा॥ ४८ अंकुशाय नमः स्वाहा । २१ सप्तप्रजापतिभ्यो नमः स्वाहा ॥ ४९ ऐन्यै नमः स्वाहा ।। २२विष्णये नमः स्वाहा ।। ५० कोमाय नमः स्वाहा ॥ २३ दुर्गायै नमः स्वाहा ॥ ५१ वाइम्यै नम स्वाहा ॥ २४ स्वधासहितपितृभ्यो नमः ॥ ५२ वाराधे नमः स्वाहा ॥ २५ मृत्युरोगाभ्यां नमः स्वाहा ।। ५३ चामुण्डायै नमः स्वाहा ।। २६ गणपतये नमः स्वाहा ।। ५४ वैष्णव्यै नमः स्वाहा ।। २७ अद्भयो नमः स्वाहा ॥ ५५ माहेश्यय नम स्वाहा ॥ २८ मरुद्भयो नमः स्वाहा ॥ ५६ वैनायस्यै नमः स्वाहा । .

·" " " " " " " " " " " " " - " " " " ૨૨ व्रतोपापनचन्द्रिका [॥ अथ वास्तुमंडलदेवताहोमः ॥ १ ही शिखिने नमः स्याहा ॥ २९ ही सोमाय नम स्वाहा २, पर्जन्याय उरगाय जयंताय ३१ , अदितये ४ " इद्राय ३२, दितये सूर्याय ३३ ,, अद्भयो ६ सत्याय ३४ आपरत्साय " भृशाय ३५ अर्यम्णे अन्तरिक्षाय० ३६ , सावित्राय ९ पाय सवित्रे पूणे ३८, विवस्वते वितधाय ३९ चिबुधाधिपाय १२, गृहक्षताय" ४० जयन्ताय यमाय ४१ मित्राय १५ ,, गंधर्वाय ક૨ राजयक्ष्मणे १५ , भंगराजाय ४३ स्वाय १६, मृगाय ४४ , पृथ्वीधराय पितृभ्यो ब्रह्मणे १८, दौवारिकाप० ४६ चरक्यै १९ , सुग्रीराय ४७ विदार्य २० , पुष्पदंताय ४८ पूतनायै २१" घरुणाय पापराक्षस्यै २२ , असुराय " ५० स्कदाय शेषाय अर्यम्णे पापाय ५२ " जमकाय रोगाय ५३ ,, पिलिपिच्छाय २६ नागाय इंद्राय २७ " मुख्याय अग्नये ८, भल्लाटाय, यमाय " " " " " " " " " " " " " . " " " " " " " " " " " " " " " " " " २४" " " " " " " " " " " " " " " ·नव० शत प्रयोगः (चतुष्पष्टियोगिनीदेवताहोमः) ६०३ " " " " "" ५७ ही निर्कतये नमः स्वाहा | ६१ ही ईशानाय नमः स्वाहा ५८ वरुणाय ब्रह्मणे यायवे ६० कुमेराय अनंताय इति "पास्तुमंडलदेवतानां होमः"] [ततः "वास्तुपुरुषाय नमः" "ही धुवाय नमः ही अघोराय- नमः" इति मन्त्राणामष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिमष्टो वाऽऽहुतीर्जुहुयात् ।। " "" " " " " " " " " " ॥ अथचतुप्पष्टियोगिनीदेवताहोमः ॥ १ ही विश्वदुर्गायै नमा स्वाहा | १६ ही चंडिकायै नमः स्वाहा २ उद्योतिन्ये १७,, चित्रघंटायै मालापर्यं १८, सुगन्धायै ४ महामायायै १९, कामाक्ष्य ५, मायावत्यै २०, भद्रकाल्यै शुभाये २१, पराय ७,, यशस्विन्यै २२, कान्तराक्ष्य त्रिनेत्रायै २३ , कोटराक्ष्यै ९, कोलजिह्वायै २४ ,, नीलकाय शंखिन्यै २५, सर्वमंगलाये ११ , यमघंटायै २६ । ललितायै १२,, कालिकायै २७, त्वरितायै १३ , चर्चिकाये २८, भुवनेश्वर्य १४, यक्षिण्यै २९ ,, खगपाण्यै १५, सरस्वत्यै ३०, शूलिन्यै ८ ·" " " "" " ४०" " " ६०४ प्रतोद्यापनचन्द्रिका ३१ ही दैहिन्य नमः स्वाहा | ५३ हो लिङ्गहस्तायै नमः स्वाहा ३२, अम्बिकाय ५४ ,, भगवक्त्राय ३३ शूलेश्वर्य ५५ ,, गगनायै ३४,, वाणवत्यै ५६ ,, मेघवाहनायै ३५ , धनुर्धर्य ५७ ,, मेघयोपार्य ३६,, महोल्लासाये ५८ ,, नारसिंह्य ३७,, विशालाक्ष्य ५९ , कालिन्य ३८,, त्रिपुरायै ६०, श्रीपर्यं ३९,, भगमालिन्य ६१ , तेजस्य दोर्वकेश्य ६२ , श्यामाय घोरघोणायै ६३ ,, मातत्य ४२,, वारा ६४, नरवाहनायै ४३. महोदय १, इन्द्राण्यै २, दुर्गायै ४४, कामेश्चर्य ३ ,, जयाय ४५॥ गुह्येश्वर्यै ४,, विजयायें ४६, भूतनायाय ५, अजितायै महारवाय ६ , विश्वमंगलाय ४८,,ज्योनिमत्यै ७, भद्ररूपिण्यै ४९,, कृत्तिवासाय ८। भुवनेश्वर्य मुंदिन्यै श्रीराजराजेश्वर्य ५१, शववाहिन्यै ।। इति चतुप्पष्टियोगिनीदेवता- ५२, शिवाड्डायै होमः॥ "" ४१ " "" " " " " " ९ " ·orm 2059 , विशालभै० " " ० " " ३०" | नय० शत० प्रयोगः (चतुप्पष्टिभैरवदेवताहोम.) ६०५ ॥ अथ चतुष्पष्टिभैरवदेवताहोमः ॥ १ ही श्रीमद्भवाय नमः स्वाहा | २३ ही निर्भयम० नमः स्वाहा २ " शंभुभैरवाय २४,, विजीतमै० ३ नीलकंठमे० २५, प्रेतभैरवाय २६, लोकपालभै० मातंह २७ , गदाधरभै० मनुमभभै० २८ , वज्रहस्तमै० " स्वच्छन्दभै० २९ ,, महाफालभै. असिताङ्गभ० प्रचंडभै० खेचरम ३१ ,, अजेय १० संहारभै० ३२ ,, अन्तक विरूपभै० भ्रामक० १२ विरूपाक्षमै० ३४ ,, संहारभै० १३, नानारूपधरभै ३५,, कुलपालभै. १४ वराहभै० ३६ ,, चंपालमै रुरुभैरवाय ३७, प्रजापालभै कुंदवर्णभै० ३८, रक्तांगभै० १७ सुगात्रभ० ३९ ,, वेगावीक्षणभै० १८ उन्मत्तभ० अरुणभै० मेघनाद:० ४१, धरापालभै० मनोगभै० ४२ ,, कुंडलनेनभ० २१, क्षेत्रपालमै ४३, मंत्रनाथ १२ विपापहारभै० ४४, रुद्रपितामहम ० ३३॥ " . " . १५" " " " " " " ० " ·. प्रतोपापनचन्द्रिका ४५ हा विष्णुभरवाय नमः स्वाहा) ५५ ही घोरसायकभै नमः स्वाहा ४६ ,, बटुकनायक भयंकरभे० ४७ ,, भूतनायभ० (५७ ,, भुक्तिमुक्तिप्रदमै० ४८, वैतालमै ५८,, कालानिमः ४९, त्रिनेत्रभैः ५९ ,, महारुद्रमः ५० ,, त्रिपुरान्तक ६०, भयानकभै० वरदभै० ६१ ,, दक्षिणमुखभै० ५२ ,, पर्वतवास ६२ , भीषणभै० ५३ ,, शशिसकलभूषणभै० ६३ ,, क्रोधमैर० ५४ ,, सर्वभूतहृदयभ०, [६४, सुखसंपचिदायक ॥ इति चतुष्पष्टिभैरवदेवताहोमः ॥ . ५१॥ . " " " " " " " " " " " " [॥ अय क्षेत्रपालदेवताहोमः ॥ १अजराय नम स्वाहा ११३ औषधीमाय नमः स्वाहा • इन्द्रवोराय २४ घन्धनाय ३ व्यापकाय १५ ऐरावताय ४ इन्द्रमूर्तये १६ दीव्यकाय ५ उक्षाय १७ कम्बलाय ६ कूष्मांडाय १८क्षोमणाय ७घरुणाय १९ गग्याप ८ बटुकाय २० कालाय ९ विमुकाय २१ बलधराय १०लितकाय २२ अणवे ११ लीलाकाय ०३चद्रयारणाय १२ एक्दंष्ट्राय २८ फटाटोपाय " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " ·" " " ४१मृगाय " " . " " " " " " " " " " " " " " " " " नय० शत० प्रयोगः (क्षेत्रपालदेवताहोमः) ६०७ २५ जटिलाय नमः स्वाहा ३८ महावलाय नमः स्वाहा २६क्तचे ३९ चीरकाय २७ घंटेश्वराय ४० सिंहाय २८ चिकटाप २९ मणिमानाय ४२ यक्षाय ३० गुणवंधाय ४३ मेघवाहनाय ३१ डामराय ४४ तीक्ष्णोप्टाय ३२ ठंठपफणाय ४५अनलाय ३३ स्थविराय ४६ सुक्रतवे ३४ देतुराय ४७ सुधालापाय ३५धनदाय ४८यकाय ३६ नागफर्णाय ४९ याताय ३७ फेकाराय ५० यापनाय , एवं होमं विधाय बलिदानादिकं सर्व देवतासमीपे यथाक्रम संस्थाप्य उत्तरतन्ममारभेत ॥ तत्र भयममाचारात् (पृ. १६८-१६९) फलहोमं गुग्गुलहोम सर्पपहोमं लक्ष्मीहवनं च कुर्यात् ॥ तत उत्तरपूमनं कुर्यात् ।। स्थापितदेवतानामुत्तरपूमनं करिष्य इति संकल्प्य स्थापनक्रमेण उत्तरपूजनं कुर्यात् ॥ विघ्नेश्वराय । सिद्धिबुद्धिसहितमहागणपतये नमः ॥ उत्तरपूजनायें सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पणि समर्पयामि ।। मेघासि देवि०॥ वसोद्धारासमन्वितसगणेशगौर्यादिमातृभ्यो नमः॥ उत्त० पू० सर्वो० गन्धा समर्पयामि ॥ (नमस्ते वास्तुपुरुप०शिख्यादिवास्तुमंडलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः ॥ उत्त० पू० सर्वो० गंधा० समर्पयामि ॥] १ पूजा विष्ट नवाहुत्यो पलिः पूर्णाहुतिस्तथा । श्रेयासंपाद्य दान च खभिषेको विसर्जनम् ।।

·६०८ प्रतोद्यापनवन्द्रिका चतुःपष्टियोगिनीभ्यो नमः ! उत्त० पू. सर्वो० गन्धा० सम० ॥ चतुष्पष्टिभैरवदेवताभ्यो नमः । उत्त० पू० सो गन्या० सम०॥ [अजरादिक्षेत्रपालदेवताभ्यो नमः ।। उत्त०पू०सर्वोगन्या०सम०॥] यं ब्रह्मावरुणे । ब्रह्मादिसर्वतोभद्रमंडलदेवताभ्यो नमः ।। उत्त० पू० स० गन्या० सम०॥ पीठस्यदेवताभ्यो नमः ।। उत्त० पू० सर्वो० गन्धा० सम० ॥ विद्युद्दामसमप्रा० श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपिणी. त्रिगुणात्मिकाजगदम्बिकायै नमः ॥ उत्तरपू० सर्वो० गन्धा० सम०॥ ततः अग्नये नमः । ब्रह्मणे नमः ॥ ग्रहमंडलदेवताभ्यो नमः इति तेपाश्चोत्तरपूजनं (पृ. १७०) विधाय स्विष्टकद्धोमं नवाहुतीय (पृ. १७०-१७१) जुहुयात् ।। तत एकतत्रेण यथासमयं पृथक् पृथक् वा दिगोशेभ्यः स्थापित- देवताभ्यश्च बलिदानं प्रदद्यात् (१७१-१७९ विशेषेण च टिप्पण्याम् ) ततः कूष्मांडबलिदानं कर्तव्यं चेत् तत् कुर्यात् ।। ॥ अथ कूप्मांडबलिदानविधिः ॥ आचम्य माणानायम्य।जळमादाय ॥ अयेत्यादि० तियो मम सकुटुंबस्य सर्वारिष्टप्रशान्तिसर्वाभीष्टकामसिद्धिाल्पोक्तफलावाप्तिद्वारा श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीदेवताप्रीत्यर्थ कूप्मांडबलिदान करि- प्ये ॥ तदंगत्वेन पंचोपचार पूजन बलिपूजनं च करिष्ये ।। मूलमंत्रण मुरयटेवता पंचोपचारः संपूज्य तत्पुरः स्वयमुदङ्मुखो बलिं प्राइमुख १एतद्वलिदानं होमा तच्च होमोत्तरमेव । पूजाग वैकल्पिक तर च पायसवलिदानमवश्यमेवेति ॥ केचिद्वामान्ते चतुप्पथे पलिदान कुर्वन्ति ॥ यथावार कर्नन्यम् ।।

·नव० शत० प्रयोगः (कूप्माण्डपलि.) पीठे वस्त्रगुंठितं कमाई निधाय ॥ " ही कूप्माण्डबल्यै नमः" इति आवाहनादिवत्रगंधादिभिः संपूज्य अभिमंत्रयेत् ॥ पशुस्त्वं चलिरूपेण मम भाग्यादुपस्थितः ॥ प्रणमामि ततः सर्वरूपिणं बलिरूपिणम् ॥१॥ चंडिकामीतिदानेन दातुरापविनाशनम् ॥ चामुंदावलिरूपाय वले तुभ्यं नमोऽस्तु ते ॥२॥ यज्ञार्थं वलयः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा ।। अतस्त्वां पातयाम्यद्य यस्माद्यशे मनोऽवधः ॥ ६॥ इत्यभिमंत्र्य | ततः शस्त्रं गंधादिना संपूज्य अभिमंत्रयेत् ॥ ऐं ही श्रीं ॥ रसना त्वं चंडिकायाः सुरलोकमसाधकः ॥१॥ इत्यभिमंत्र्य ॥ "हां ही हूं आं हुं फट् " इति खङ्गं हस्ते गृहीत्या॥"ऐं ही की कालिकालिवजेश्वरि लोहदडायै नमः॥" इति पठन् बलिं छेदयेत् ।। छेदनावसरे वलिं न विलोकयेत् ॥ तन्मध्य- वर्तिनं किंचित्भागं पात्रमध्ये कृत्वा ॥ तदुपरि रक्तचूर्ण कुंकुम प्रक्षिप्य तरपात्रं देवीसमीपे सस्थाप्य ॥हीं ऐं क्लीं कौशिकी रुधिरेणाप्यायतामिति अर्द्धवलिं देव्यै निवेद्य ततोऽवशिष्टाद्ध क्षेत्रपालद्रव्येण साफ चतुष्पथे नीत्वा क्षेत्रपालबलिपूजनं कृत्वा । तत्रैव आनीतावशिष्टमर्द्धस्य चतुरः शकलान् कृत्वा चतुर्दिक्षु निःक्षिपेत् ॥ तद्यथा ॥ चरक्यै पलिभागं निवेदयामि ॥ विदायें बलिभागं निवेदयामि । पूतनायै० बलिभागं निवेदयामि । पापराक्षस्यै० पलिभागं निवेदयामि ॥ इति ॥ ततो कामनापरत्वे मापपिष्टपशुंशत्रु शस्त्रेण छित्वा स्कंदाय पश्वर्धं समइति समर्प्य शेष “ही स्फुर स्फुर फ्रीं हुं फटमर्द मर्द हुँ" इति मंत्रेण रक्षोभ्यो हरेत् ॥ तच्छेपं बहिर्दयात् ।। इति बलि समयॆ मार्थयेत् ॥ वाल गृहन्त्रिमे देवा आदित्या वसवस्तथा ।। मरुतश्वाश्विनी रुद्रा • सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः॥१॥असुरा यातुधानाश्च पिशाचोरगराक्षसाः ।। डाकिन्पो यक्षवेताला योगिन्यः पूतना शिवा ॥२॥ मुंभकाः सिद्ध- म.चं. ३९ ·६१० व्रतोधापनचान्द्रका गंधर्वाः साध्या विद्याधरा नगा। ॥ दिवपाला लोकपालाश्च ये च विघ्न- विनायकाः ॥ ६॥ जगतां शान्तिकारी ब्रह्माद्याश्च महर्षयः॥ मा विघ्नं मा च मे पापं मा सन्तु परिपयिनः ।। सौम्या भवन्तु तृप्तास्तेभूतमेताः सुखावहाः ॥ ४॥ भूतानि यानीह वसन्ति तानि वलि गृहीत्वा विधिव- लयुक्तम् ॥ अन्यत्र वासं परिकल्पयन्तु रक्षन्तु मा तानि सदैव चात्र ॥५॥ ततः स्नात्वा कृततिलको देवी प्रार्ययेत् ।। खगिनीशूलिनी। शूलेन पाहि नो नमो देव्यै महा०। रूपं देहि जयं देहि भाग्यं भगवति देहि मे ॥ पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वकामांश्च देहि मे ॥१॥ महिपनि महामाये चामुंडे मुंडमालिनि । आयुरारोग्यमवयं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ २ ॥ इति ।। ततः पूर्णाहुतिहोम कुर्यात् (पृ. १७९-१८८) ततः प्रणीताविमोकान्तं कर्म कुर्यात् (पृ. १८८) ततः कर्मशेपं समाप्य मूलमंत्रेण होमदशांशेन दुग्धेन जलेन घा तर्पणं कृत्वा तदशांशेन मार्जयेत् ॥ तत्र देवी जले आवाह्य संपूज्य नवार्णमंत्रेण " श्रीमहालक्ष्मी तर्पयामि" वा " श्रीचण्डिका तर्पयामि। इति होमदशिन तर्पणं कुर्यात् ।। एवं तर्पणदशांशेन यजमानमूर्तीि पृथिव्यां वा शुद्धजलेन "मार्जयामि " इति मार्जनं कुर्यात् ॥ अत्र नवार्णमंत्रेणैव " मार्नयामि " इति वदेत् ॥ ॥ अथ श्रेयोदानम् ॥ तत्रादौ यजमानो जलं गृहीत्वा ।। अयेत्यादि० कृतस्य कर्मणः सांगतासिययं ग्राह्मणेभ्यः योग्रहणमई करिष्ये ॥ आचार्य:- उदमुख उपविश्य ॥ जलमादाय || अधेत्यादि० यजमानाय श्रेयो- ·नव० शत० प्रयोगः (दानविधिः) दानं करिष्ये ॥ शिवा आपः सन्तु सन्तु शिवा आपः। सौमनस्यमस्तु अस्तु सौमनस्यम् । अक्षतं चारिष्टं चास्तु अस्त्वक्षतमारिष्टं च ॥ यत्पापं रोगमकल्याणं तदूरे प्रतिहतमस्तु ॥ हस्ते सनलं साक्षतं श्रीफलं फलं वा गृहीत्वा अधेत्यादि०मयाभवनियोगेनास्मिन सग्रहमखनव(शत). चंडीयागाख्ये कर्मणि यत्कृतमाचार्यत्वं यत्कृतं ब्रह्मत्वं तथा एभिब्राह्मणैः सह यः कृतो होमः यः कृतो जपस्तस्मादाचार्यत्वाद् ब्रह्मत्वाद्धोमाजपाय- दुत्पनं श्रेयस्तदमुना साक्षतेन सजलेन फलेन तुभ्यमहं संप्रददे ।। तेन श्रेयसा त्वं श्रेयस्वी भव ॥ भवामीति यजमानः ॥ ततः श्रेयोग्रहणसा- गतासिद्धयर्थम् आचार्यादीनां गंधवस्त्रालंकारादिभिर्यथाविभवैः पूजन कार्यम् ॥ अथ दक्षिणा ॥ कृतस्य कर्मणः सांगतासिद्धयर्थमिमा दक्षिणा तुभ्यमई संप्रददे ।। इति । ॥ अथ दानविधिः॥ स्वर्णगोभूतिलान्दद्यात्सर्वदोषापनुत्तये ॥ सवस्त्रं सहिरण्यं च पूजयेद् ब्रह्मणः सुतम् ।। तत्र स्वर्णदानमंत्रः॥ हिरण्यगर्भसंभूत सौवर्ण पीततेजसम् ।। तस्य दानेन देवेश सर्वदोपानिवारय। इदं यथाशक्ति स्वर्ण वा तनिष्क्रयीभूतं द्रव्यममुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमई संपददे ॥ ततो गोदानम् ।। अयेत्यादिकृतस्य "स०श्री नव (शत)चंडीयागाख्यस्य" कर्मणः सांगतासिद्धचर्थमिदं गोनिष्क्रीभूतं मनसोदिष्ट द्रव्यमाचार्याय तुभ्यमई संप्रददे ॥ अनहद्दानम्॥ अद्येत्यादिकृतस्य स० इदमनडदान- निष्क्रयीभूतं मनसोदिष्ट द्रव्यं ब्रह्मणे तुभ्यमई संप्रददै ।। ततस्ताम्रपात्र तिळपूरितं रुद्रदैवतं सदक्षिणाकं कस्मैचिबाह्मणाय तुभ्यमहं संपददे।। कांस्य पात्रं घृतपूरितं सूर्यदेवतं सदाक्षिणाकं कस्मैचिद् नाम० ॥ ततो ·: प्रतोद्यापनचन्द्रिका छायापानदानम् ॥ कांस्यपात्रे घृतं सहिरण्यं पूरयित्वा सपत्नीको यजमाना छायां निरक्षेत् ॥ तत्र मंत्रः ॥ आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं परम् ॥ आज्यं सुराणामाहार आज्ये लोकाः मतिष्ठिताः ॥ इति यंत्रेण छायाँ निरीक्ष्य |॥ इदं छायापात्रदान सर्वोपस्करसहितं गंधपुप्पा- धर्चितं सदक्षिणाकमाचार्याय दास्ये ॥ ततः कृतस्य कर्मणः सांगता- सिद्धयर्थमाचार्यादिसमस्तऋत्विग्भ्यः पूनापूर्वक यथोत्साई दक्षिणा संप्रददे ॥ ततः पीठदानम् ।। अयेत्यादि० कृतस्य "स० श्रीनव(शत)- चंडीयागाख्यस्प" कर्मणः सांगतासिद्धघमिमान गणपत्यादिदेवानां पाठानि सर्वोपस्करसहितानि गंधपुप्पार्चितान्याचार्याय तुभ्यमई संप्रददे ॥ इति दानविधिः॥ ॥ अथाभिषेकः ॥ तत्रादौ ग्रहकलशमधानदेवताकलशानामुदकमेकस्मिन्पात्रे एकी- कृत्य दूम्रपंचपल्लवैरुदङ्मुखा आचार्यादयास्तिष्ठन्तश्चत्वार ऋत्विजः सपत्नीक यजमान प्रामुखमुपविष्टमभिपिञ्चेयुः ॥ अभिषेके पत्नी वामतः ॥ तत्र मंत्राः ॥ 'सुरास्त्वा०' इति (पृ. २६)॥ अथ शुक्लमाल्यांवरधरो धृतमंगलतिळकः सपत्नीको यजमानः स्वासने उपविश्याचम्य ॥ अद्येत्यादि० कृतस्य कर्मणः सांगतासि- द्धयर्थं यथासंख्याकान् ब्राह्मणान् सुवासिनीXटुकान् कुमारिका यथा- न्नेनाद्याई वा यथाकाले भोजयिष्ये तेन कांगदेवताः पीयन्ताम् ॥ कृतस्य कर्मणा सांगतासिद्धयर्थं न्यूनातिरिक्तदोपपरिहारार्थ नानागो- त्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो ययाशक्ति भूयसी दास्ये ॥ इति ॥

·नव० शत० प्रयोग (जपप्रकार.)
॥ अथ जपप्रकारः॥
तबादी मालायाः संस्कारान् कुर्यात् ।। यथा ॥ कुशोदकस-
हितः पंचगव्याला प्रक्षाल्य ॥ अश्वत्थपननवकरचिते कमले स्थाप-
यित्वा । अकारादि क्षान्तानि मातृकाक्षराणि मूलमंत्रं च मालायां
विन्यस्य पुनः पंचगव्येन प्रोक्ष्य ॥ मूलमंत्रण शीतजलेन प्रक्षाल्य ।।
पुनः मूलमंत्रेणेव चंदनागरुकर्पूरादिसुगधद्रव्यैः संघl पुनः मूलमंत्रे-
गैव मालायां चंदनं लेपयेत् ॥ ततः अस्या मालायाः इति शब्द सयोज्य
पूर्वोक्तरीत्या प्राणमतियां कृत्वा ।। 'महामाले महामायः' इति मंत्रेण
दक्षिणहस्ते मालामादाय हृदये धारयन स्वेष्टदेवतां ध्यात्वा मध्यमांगुलि-
मध्यपर्वणि संस्थाप्य ज्येष्ठाग्रेण भ्रामयित्वा एकाग्रचित्तो मंत्राथं स्मरन
यथाशक्ति मूलमत्रं जपेत् ॥ नित्यमेव समानं जपं कुर्यान्न तु न्यूनाधि-
कम् ॥ ततो जपान्ते ॥ त्वं माले सर्वदेवानां प्रीतिदा शुभदा मम ॥ शुभं
कुरुष्व मे भद्रे यशो वीर्य च सर्वदा ॥१॥ तेन सत्येन सिद्धि मे
देहि मातर्नमोऽस्तु ते ॥ २ ॥ "ही सिद्धथै नमः" इति माला शिरसि
निधाय गौमुखीरहस्य स्थापयेत् ।। नाशुचिस्पर्शयेत् ॥ नान्यस्मै दद्यात् ॥
अशुचिस्थाने न निधापयेत् ॥ योनिवत गुप्ता कुर्यात् ॥ ततो मूलमं
प्रेण हृदयादिपहंगन्यासं कृत्वा पचोपचारैः सपूज्य पुष्पांजलिं च दत्त्वा
जपार्पण कुर्यात् ।। गुह्यात्तिगुह्यगोत्री त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम्।। सिद्धि-
र्भवतु मे देवि त्वत्प्रसादात् सुरेश्वरि ॥ इति देवीदक्षिणकरे जलसम
पणं कृत्वांजलिपूर्वकं क्षमापन पठेत् ।। इति ।
१ उक्त च महार्णवे ।। अप्रतिष्ठितमालाभिर्मन जपति यो नर ॥ सर्व
तद्वि फल विधात् कुद्धा भवति देवता ॥१॥

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ॥ दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वरि ॥१॥ आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ।। पूजां चैव न जानामि क्षम्यतां परमेश्वरि ॥२॥ मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वरि ॥ यत्पूजितं मया देवि परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ ३ ॥ अपराधशतं कृत्वा जगदंवेति चोच्चरेत् ।। यां गति समवा- प्नोति न तो ब्रह्मादयः सुराः ॥४॥ सापराधोऽस्मि शरणं प्राप्तस्त्वां जगदविके । इदानीमनुकंप्योऽई यथेच्छसि तथा कुरु ॥५॥ अज्ञाना- विस्मृतेन्त्या यन्यूनमधिकं कृतम् ॥ तत्सर्व क्षम्यतां देवि प्रसीद परमेश्वरि ॥ ६॥ कामेश्वरि जगन्मातः सच्चिदानंदविग्रहे । गृहाणा- _मिमा प्रीत्या मसीद परमेश्वरि ॥७॥ मातयोनिसहस्रेषु सहस्रेषु व्रजाम्यहम् ।। तेषु तेप्पचलाभक्तिरच्युताऽस्तु सदा त्वयि ॥८॥गतं पापं गतं दुःखं गतं दारिद्यमेव च ॥ आगता सुखसंपत्तिः पुण्याच तव दर्शनात् ॥ ९ ॥ त्वं हि दात्री च मोक्त्री च देवीरूपमिदं जगत् ।। देवीं जपति सर्वत्र या देवी साऽहमेव हि ॥ १० ॥ क्षमस्व देवदेवेशि क्षम्यतां परमेश्वरि ॥ तव पादावुने नित्यं निश्चला भक्तिरस्तु मे ॥११॥ इति संमार्य । जलमादाय ॥ यस्य स्मृत्या च नामोक्या०॥ अनेन पात्रासादनपूर्वकपूजनेन श्रीमहाकाली-महालक्ष्मी-महासरस्वतीस्वरूपि- णी त्रिगुणात्मिकाजगदम्बिका प्रीयताम् ॥ ततः शंखनलमुद्धृत्य देन्या उपरि भ्रामयित्वा ॥ शंखमध्ये स्थितं तोयं भ्रामितं ललितोपरि ॥ अंगलग्नं मनुष्याणां ब्रह्महत्या व्यपोहति ॥१॥न रोगा न च कूष्मांडा: पिशाचौरंगराक्षसाः ॥ दृष्ट्वा शंखोदकं मूर्ध्नि व्याधयो विलयं गताः ॥२॥ इति मंत्रेण देव्या दक्षिणकरे किंचिजल दत्वा प्राग्बदध देव्याः शिरसि दवा शंखं यथास्थाने निवेशयेत् ॥ ततोगतसारनैवेधं देव्या- .

·नय० शत०.प्रयोग (देवताविसर्जनम् ) ६१५ श्रोच्छिष्ट किंचिदुद्धत्य "विष्वक्सेनाय नमः" इति मूलमंत्रेण विष्वक्सेनं सपूज्य उच्छिष्टधारिणे ऐशान्यां दिशि दद्यात् ॥ तच्छेपनैवेय शिरसि धृत्वा नैवेद्यादिकं देवीभक्तेषु विभज्य स्वयं भुजीयात् || अय चरणो- दफग्रहणम् ॥ अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् ।। देव्याः पादो- दू पीत्वा शिरसा धारयाम्यहम् ।। इति पात्रान्तरेणैव नतु हस्तेन त्रिवार पिबेत् ॥ ततः किंचित् सामान्यापर्णोदकमादाय ॥ साधु वा साधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया ॥ सत्सवं कृपया देवि गृहाणाराधनं मम ॥१॥ इति मंत्रेण देवीवामहस्ते जलं समर्पयेत् ॥ ततः विशेपार्षोदकमादाय ।। इतः पूर्व प्राणबुदिदेहधर्माधिकारतो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुर्यावस्थासु मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां पद्भधामुदरेण शिश्ना यत्स्मृतं यदुक्तं यत्कृतं तत्स्वं देव्यै समर्पणमस्तु ॥ मा मदीयं च सकलं देव्यै समर्पये ॥ विशेपार्ध मूलमंत्रण समर्प । तेनैव देवी नीराज्य स्वस्थाने स्थाप- यित्वा ततः कलशं विसृजेत् ॥ हस्ते अक्षतान् गृहीत्वा ।। उत्तिष्ठ देवि चडेशि शुभ पूजा प्रगृह्य च ॥ कुरुष्व मम कल्याणमष्टाभिः शक्ति- भिः सह ॥ १॥ गच्छ गच्छ परं स्थानं स्वस्थाने गच्छ चडिके ।। दुर्गे दो जगन्मातः स्वस्थान गच्छ पूजिता ॥ २ ॥ इमां पूजा मया देवि यथाशक्योपपादिताम् ॥ रक्षार्थ त्वं समादाय व्रजस्व स्थानमुत्तमम्॥३॥ इत्यक्षतान्निक्षिप्य ॥ संहारमुद्रया पुष्पं शिरसि धृत्वा ।। गच्छ गच्छ परं स्थानं स्वस्थाने परमेश्वरि ।। यत्र ब्रह्मादयो देवा न विदुः परम पदम् ॥ १ ॥ इति संहारमुद्रया हृदयकमले हस्तं दत्वा देवीं स्वहृदये संस्थाप्य मानसोपचारः संपूज्य स्वात्मान देवीस्वरूप भावयन् यथासुखं विहरेत् ॥ अथ देवताविसर्जनम् ॥ यान्तु देवगणाः सर्वे स्वशच्या ·६१६ यतोयापनचन्द्रिका पूजिता मया ॥ इष्टकामसमृदयर्थं पुनरागमनाय च ।। १ ।। अयाग्नि- विसर्जनम् "-गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमेश्वर ॥ यत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र गच्छ हुताशन ॥१॥ गच्छ त्वं भगवन्नने स्वस्थानं कुंडमध्यतः॥ हव्यमादाय देवेभ्यः शीघ्रं देहि प्रसीद मे ॥ इति ।। ॥ आशिर्वादः॥ यावद्भूमंडलं धत्ते सशैलवनकाननम् । तावत्तिष्ठति मेदिन्या संततिः पुत्रपौत्रिकी ॥१॥ देहान्ते परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् ॥ पामोति पुरुषो नित्यं महामायाप्रसादः ॥ मनसा चिंतित कार्य तत्सर्व सफलं भवेत् ॥२॥ यावद्भागीरथीगंगा यावद्देवो महेश्वरः ॥ यावद्वेदाः प्रवनन्त तावत्वं विजयी भव ॥३॥ रिपत्रः संक्षयं यान्ति कल्याणं चोपपद्यते ॥ नंदते च कुलं पुसा माहात्म्यं मम शृण्वताम् ॥ ४ ॥ नाई वसामि वैकुंठे योगिनां हृदये रवा ॥ मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारद ।।५।। मंत्रार्थाः सफलाः सन्तु पूर्णाः सन्तु मनोरथाः॥ शत्रूणां घुद्धिनाशोऽस्तु मित्राणामुदयस्तव ॥ ६॥ स्वस्तिस्तु याs विनाशाख्या धर्मकल्याणवृद्धिदा ॥ विनायकप्रिया नित्यं तां च स्वस्ति ब्रुवन्तु नः ॥७॥ नारदादाद्या ऋषिगणा ये चान्ये च तपोधनाः ॥ भवतु यजमानस्य ह्याशिर्वादपरायणा ॥८॥ ॥ इति नव(शत)चण्डयादिप्रयोगः ।।

·न० श० प्र० (चतुप्पष्टियोगिनीकोटकम् )
॥ चतुष्पष्टियोगिनीकोष्टकम् ॥
॥ श्रीमहाकाली ॥ श्रीमहालक्ष्मी ॥ श्रीमहासरस्वती
पछा
VI
WWWW
VVV
VV
VVVVVV
VVVVV
V
VVVVVV
VVV
५७/

·६१८ व्रतोद्यापनचन्द्रिका ।। चतुष्पष्टिपदवास्तुमंडलकोप्टकम् ।। (शिल्यादिदेवतात्मकम् ) चनुषष्टिपदवास्तमंडलं पि •15 4A म प्रम मोमण किय १ रा साय. म २० गुरास पसरा पदाधर Inline दिवा स्तन नाम का अर्या दक्षिण मुख्य ५ गर्व 4 का अमर पण मा A मकर पभिम ·न० श० प्र० (चतुप्पष्टिपदवास्तुमंडलकोएकम् ) । चतुष्पष्टिपचास्तुमंडलकोष्टकम् ॥ ( ग्रह्मादिदेवतात्मकम् ) पू. अ० १ ईशानम्। ६२ वयाणा ४६ पाकीम् शिलिन १४ ५. स्कन्दम् । ५५ अभिम् । ५७ निदारीम्। आका २१ १५ पर्जन्यम् । १६ जयन्तम्। U Mytea २२ पूषणम्। आपर १३ सावि, IMa २ अर्यमणम् । 12 २४ वितपम् । I २५एक्षतम्। ६. कुबेरम् । ५३ पिलिपिच्छम्। १बायाणम् । सा५पृथ्वीधरम्। ३ विवखतम्। ५९ अर्यमणम्। ५६ पमम्। 192E318 २६ यमर। 18 Masyll "मित्रम्। . AAD २७ गन्धर्वम्। |DHYest २८माजम Ad ३४ वरणम्। ३५ असुरम। E ३३ पुष्पदन्तम् । ३२ मुग्रीवम् । वा दोवारिकम् R की | मृगम्। ab ४५पापराक्षसीम्। १८पूतनाम्। ५२जुम्भकम्। ५८ वरुणम्। ५९ वायुम् । ६३ अनन्तम्। ५७ मितिम्। प. मजायया ने ·० प्रतोधापनचन्द्रिका । क्षेत्रपालमंडलकोप्टकम् ।। (भजरादिदेवतात्मकम्) रानड व्यापक ६ 28 ॥ PAN पत १८ हाल " क्षेत्रालाय नमः क्षेत्रपालम M H 45 ela हामर पष्ट ११ २० . " 8 टे UE पदम गाजीपुरावाति ·नप० शत प्रयोग (जल्यानाप्रयोग.) ६२१ ॥ अथ जलयात्राप्रयोगः॥ तनादौ सपत्नीको यजमानोगीतवादित्रदिग्मंडलोमार्गे शान्तिमुक्तानि ब्राह्मणेभ्यः शृण्वन सन् सुवासिनीभिर्जीवनपुत्रकाभिः प्रतित्रताभिर्म- हादोपरहिताभिः सर्वव्राह्मणसुहृद्सहितः सन् तीर्थसमीपे गत्वा भूमौ स्थापितसंभारः प्राइमुख उपविश्य ॥ जल्मादाय ॥ अद्येत्यादि० तिथौ शतचंड्याख्यकर्मणः समाप्तिपरिपूर्तिद्वारा श्रीवरुणजलदेवता. मीत्यर्थ गणेशपूजनपूर्वकं जलजीवस्थलमातृसागरादिक्षेत्रपालवरुण पूजनमहं करिष्ये ॥ पट्टवस्त्रे गणेशाय० गणेशमावाह्य गंधाक्षतपुष्पैः पूजयेत् ॥ जलादिमातृपूजनम् ॥ ततः जलसमीपे पट्टवस्त्रे उत्तरसंस्थ- सप्ताक्षतपु पु पंक्तित्रयेषु जलजीवस्थलमातृपूजनं कुर्यात् ॥ यथा-- (मत्सी कूर्मी वराही च दर्दुरी मकरी तथा | जलूकी तंतूकी चैव सप्तैता जलमातुकाः ॥ १॥) मत्स्यै० मत्सीमावा० । ( एवं सर्वत्र ) कूम्पैं। वराहो। दय। मकाजलूक्यैः । ततूक्य० ॥७॥ "मत्स्यादिजल- मातृभ्यो नमः" इति यथाशक्या पूजयेत् ॥ "अयजीवमातृकापूजनम् ॥ तत्रैव तत्पुरतस्तथैवाक्षतसप्तपुंजेपु ॥(कुमारीधनदा नंदा विमला मंगलाड- - १ जलयात्रासाहित्यम् ॥ ताम्नमया नव कल्शा शोभार्थमन्ये च !| गोमूत्रम्, गोमयम् गोदधि, गोदुग्धम्, गोघृतम्, शर्करा , केशरिच दनम्, तण्डुला, पुष्पाणि, पूगीफलानि, धूपशलाका , दीपपात्रम् , तुळम्, घृतम् , सौभाग्यद्रव्याणि, नारङ्गादिफलानि, नागव ल्लीदलानि २५, दक्षिणार्थद्रव्यम् , दूर्वा, अश्वय-औदुम्बर-प्रक्ष आम्र-वटपत्राणि, एलालवङ्गानि, सप्तमृत्तिका , सर्वोपषिचूर्णम्, सपा, पञ्चरत्नपुटिका ९, रक्तसूत्रम्, यवा., बल्यर्थ पायसे माषाश्च, गुह.. यज्ञोपवीतानि, मधु, आचमनपात्रम् पञ्चपानम् , जलप्रक्षेपपात्रम्, अर्पपात्रम्, आमम् सि दूरम्, श्वेतचूर्णम् , रक्तचूर्णम् हरिद्राचूर्णम्, कम्, मातृकास्थापनार्थ वस्त्रम् श्वेत रक्त वा, ककोलजातीलचूर्णम्, सुत्रपात्रम् ।।

·६२२ व्रतोद्यापनचन्द्रिका चला।पमा चति सुविख्याताः सप्तैता जीवमातृकाः ॥ १॥) कुमा० कुमारीमावा० (पवं सर्वत्र) धनदायै०नंदायै विमलाय मंगलायै०। अचलाय० । पायै०॥७॥ इत्याबाह्य " कुमार्यादिजीवमातृभ्यो नमः" इति यथाशक्या पूजयेत्।। "अथ स्थलमातृकापूजनम्"-ततस्त- दग्रतः सप्ताक्षतपुंजेषु॥(ऊर्मी लक्ष्मीमहामाया पानदेवी तथैव च ॥वारुणी निर्मला गोधा सप्तताः स्थलमातृकाः ॥१॥) ऊW० ऊमीभावा० । (एवं सर्वत्र) लक्ष्म्यैः । महामायाय० । पानदेव्यैः । वारुण्यैः । निर्मलायै । गोपाय० ॥ ७॥ इत्पाबाह्य "कादिस्थलमातृभ्यो नमः" इति यथाशक्या पूजयेत् ॥ "अय चतुःपष्ठीयोगिनी पूजनम् ॥ चतुषष्ठीयोगिनीमावाह्य यथाशक्त्या पूजयेत् ॥ ततो वायव्यां दिशि कुंकुमेन पुरुषाकारं क्षेत्रपालमावाह्य ] "क्षेत्रपालाय नमः" इति पूजयेत् "अथ सागरादितीर्थपूजनम्" तत्रादौ मक्षालितपाणिपादः कृताचमनः साक्षतजलहस्तो अक्षतपुझेप वा जले क्षीरादिसप्तसागरान् मानसादि सरांसि पुष्करादितार्यानि नदीश्चावाइयेत् ॥ क्षीरादिसप्तसागरान् आवाद्य ॥ मानसादिसगेभ्यो० मानसादिसरांसि आवा० ॥ पुष्करादि. तीर्येभ्यो० पुष्करादितीर्थानि आवा० ॥ गंगादिनदीभ्यो० गंगादि- नदीरावा० ॥ इत्यावाह्य ॥ " क्षीरादिसप्तसागरेभ्यो मानसादिसरोभ्यो पुष्करादितीर्थेभ्यो गंगादिनदीभ्यो नमः" इति मूलमंत्रेण यथाशक्या बलिदानान्तं संपूज्य आचामेत् ॥ अय जलमध्ये वरुणपूजनम् ॥ अक्षतान् गृहीत्वा ।। दिशः प्रतीच्या अधिपं जलानां नायं लसत्पाशधरंसितांगम्।।सुहासवक्त्रं सितचारुहासं महाबलं तं वरुणं मवन्दे॥ वरुणाय० वरुणमावा०॥"वरुणाय नम:"

·नव० शत० प्रयोग (जलयात्राप्रयोगः) ६२३ इति मंत्रेण गंधादिवलिदानान्तं संपूज्य आचामेत् ।। अथ जले पंचामृत- प्रक्षेपः ॥ कामधेनुसमुद्भूतं० इत्यादिमत्रैले दुग्धं दधि घृतं मधु शर्करी प्रक्षिपेत् ॥ अथ जळमध्ये घृताहुतीर्जुहुयात् ॥ ही अद्भयो । वाभ्यो। उदकाय तिपन्दीभ्योग सवन्तीम्यो। स्यन्दमानाम्यो। कूप्याभ्यो। सूद्याभ्यो। धााभ्यो० अर्णवाय०। समुद्राय । सरी. रायणा (केचित्मतिमंत्यागमिच्छन्ति ।) हस्ते जलमादाय ॥ सर्वजला- धिपतये सपरिवाराय सायुधाय वरुणायेदं तेन वरुणः प्रीयताम् । इति जलं मक्षिपेत् । ततोऽर्घपाने जलं गृहीत्वा तत्र गंधपुष्पाणि प्रक्षिप्य ॥ उदारद्युते निर्मलोदारहारस्फुरत्पाशपाणे दिगीशादिवेधः॥ पते यादसा साईपीयूषदृष्टे नमस्ते नमस्तेऽम्बुनाथ प्रचेतः॥१॥ इति त्रियं दद्यात् ।। श्रीफलादीनि गृहीत्वा ॥ रूपं देहि० इति जलमध्ये क्षिपेत् ॥ ततो यथाशक्ति भूमिपूजनं कृत्वा " अथ कलशस्थापनम् "- ततस्तंडुलै कृतेषु नवकोष्टकेपु दिक्षु विदिक्षु चत्वारश्वत्वारो मध्ये एक इति नव विश्वाधारासीत्यादिना पूर्णपात्रान्तान कलशान संस्थाप्य गंधाक्षतपुष्पा- दिभिरभ्यर्च्य प्रार्थयेत् ।। समुद्राचमनं येन चक्रे येन च वृद्धिमान् ।। सूर्यमार्गस्य संरोद्धा विन्ध्याद्रिः स्ववशीकृतः ॥ १ ॥ तस्यागस्त्यस्य तातस्त्वं मंगलादिषु वन्दितः ॥ वरुणस्य परं स्थानं तुभ्यं कलश ते नमः ॥ २ ॥ इति संपार्छ । ततो गंधाक्षतैराचार्यादीन् सुवासिनीथ. हरिद्राकुंकुजिनकंकणायाभरणादिभिः पूजयेत् । तावूळचणकादिक दद्यादिति । ततः स्वासनादुत्थाय कलशान् सुवासिनीनां मस्तकोपरि धारयेत् ॥ ततो मंत्रवाधघोपपुरससरं प्रचलन् अर्घमार्गे तिष्ठेत् ॥ तत्र स्थाने स्वल्पभूमि खनेत् ॥ तन्त्र इंद्रादिदिक्पालान् गंधादिभिः संपूज्य ..

·व्रतोद्यापनचन्द्रिका क्षेत्रपालं पूजयेत् ॥ आवाहयामि देवेशं भैरवं क्षेत्रपालिनम् ।। दिव्यरूप महाकाय नानाभरणभूषितम् ॥ ऐक्षेत्रपालाय. क्षेत्रपालमावा० ॥ गंधादिभिः संपूज्य गंधपुष्पाक्षतमापभक्तकुंकुमाकृतिवलिं हस्ते गृहीत्वा प्रार्थयेत् ॥ यययं यक्षरूपं दशदिशिवदनं भूमिकंपायमानं संसं संहारमूर्ति शिरसि धृतजटाशेखरं चंद्रविनम् ॥ दंदद दीर्घकायं कृतनर- वपुपं ऊर्ध्वरेखाकरालं पं पापनाशं मणमत सततं भैरवं क्षेत्रपालम् ॥१॥ महारळपराक्रमाय सपरिवाराय वरकेशाय समस्तव्यापकाय चतुःपष्टिरूपाय ग्रामक्षेत्रवनव्यापिने सफलजगजिताय हो ही ई क्षेत्रपाल बलिं गृहाण भैरवरूपेण कुरु कुरु क्रू नूं फां फां ही ही डमरु डमरु कुरुत यमदंड हस्ते हूंहहूं रूपादि रूपादि किलकिलित क्षेत्रपालः नः पातु ॥ भो क्षेत्रपाल बलिं गृहाण गृहाण विनानिवारय निवारय ॥ इति वलिं दत्त्वा नमस्कारं कुर्यात् ॥ ततो यज्ञस्थलमागत्य पाणिपादं प्रक्षाल्याचम्य मंडपं मदक्षिणीकृत्य पश्चिमद्वारे स्थित्वा यज- मानं सुवासिन्यो नीराजयेयुगाततः तेनैव द्वारेण सर्वफलशाना मडपमध्ये प्रवेशनपूर्वकं कलशान् मंडपे वारुणमंडलोपरि स्थापयेत् ॥ ततः कलशास्थितं किंचित् जल पात्रान्तरे गृहीत्वा दूम्रिपल्लवैर्यजमानस्य मूर्ध्नि आचार्येण ऋत्विग्भिः सह अभिपेका कार्यः । ततः कलशेभ्यो नमस्कृत्य पठेत् ॥ सुराणामधिपे यज्ञे मंडपे स्थापितो मया ॥ तस्य यज्ञे महामंत्री त्वं सौख्यं मां च देहि मे ॥ इति नमस्कार कुर्यात् ।। ॥ इति जलयानामयोगः॥

·सर्वप्रायश्चिचप्रयोगा ६२५ ॥ अथ सर्वप्रायश्चिचप्रयोगः ॥ तत्रादौ सर्वकर्मण्यधिकारसिद्धये यजमानेन पडब्दचतुरन्दश्यन्द- द्वचन्दैकान्दसार्यान्दपंचदशकच्छाणामन्यतमं यथाशक्तिमायश्चित्तं यथा- विधि कर्त्तव्यम् || तद्यथा ॥ प्रातरुत्थाय वर्णाश्रमधर्मकर्मणि सर्वोप- हारान् गृहीत्वा नयादी तीर्ये गत्वा फर्मभूमि संशोध्य विधिवत् स्नात्वा वाससी परिचाय आसने उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य ॥ पात्र शुद्धोदकमापूर्य । जलमादाय ॥ अद्यत्यादि० ममात्मनः पुराणोक्त- फलमाप्त्यर्थं करिष्यमाण(अमुक)कर्मण्यधिकारायं यथाशक्ति देहशुद्धि- मायश्चितकमर्माहं फरिष्ये ॥ कर्ता चतुरस्त्रीनेकं वा आध्यात्मिक ब्राह्मणं पर्पलेनोपविश्य नम्रः सन् पर्पदं प्रदक्षिणीकृत्य हृदयेन दूयमा. नः साष्टांग प्रणमेत् ।। सभ्योः पृच्छन्ति ॥ किं ते कार्य वदास्माकं किंवा मृगयसे नर ॥ तच्चतो ब्रूहि तत्सर्वं सत्यं हि गतिरात्मनः ॥१॥ अस्माकं चैव सर्वेपी सत्यमेव परं बलम् ॥ यदि चेद्रक्ष्यते सत्यं शीघं त्वं भाप्स्यसे शुभम् ॥२॥ यद्यागतोऽस्यसत्येन न त्वं शुद्धयसि फाचित् ॥ एवं ते. समनुज्ञातः सर्व ब्रूयादशेषतः:॥३॥ इति विगैः " किं ते कार्यम् ? मिथ्या मा वादीः सत्यं वद" इति संपृष्टे प्रायश्चित्ती प्रत्येक १ प्रतोद्यापनस्य-अमुफयास्य-वा अमुकर्मणः एम जे जे कर्म निमित्ते प्रायश्चित्त करवानुं होय तेनुं नाम लेवू. २ उरसा शिरसा चैव मनसायचसा तथा॥ पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोऽष्टांग उच्यते ॥ ३ सर्वकर्मसु सर्वमा ब्राह्मणा:स्युः सुवर्चसः। आचार्य श्रुतसंपन्न वैष्णवं च कुटुंविनम् ॥१॥ ब्रह्मचारी भवेत् पात्र पात्रं वेदस्य पारग ॥ पात्राणा- मपि तत्पात्रंशदानं यस्य नोदरे ॥ २॥ पम्वन्धयधिरो मूको व्याधिनी पहताश्च ये॥ भर्तभ्यास्ते महाराज न तु देयः प्रतिग्रहः ॥शा न.चं.80 ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका प्रत्याम्नायत्वेन यथाशक्ति द्रव्यं पर्पत्पुरतो निधाय करिष्यमाणमायश्चि- चांगत्वेनेदं गोपनिष्क्रयद्रव्यं सभ्येभ्यो दातुमहमुत्सृजे नममेति दद्यात् । सम्याश्च तद् द्रव्य विभज्य गृह्णीय ॥ यजमानो ब्रूयात् ॥ अद्येत्यादि। अमुकगोत्रस्यामुकस्य मम जन्मप्रभृतिअद्यादिनपर्यन्त ज्ञाताज्ञातकामाका- मसकदसकृत्कायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुक्तामुक्तपी- तापीतसकलपातकातिपातकोपपातकगुरुलघुपातकसंकरीकरणमलिनी- करणापात्रीकरणजातिभ्रंशकरणमकीर्णपातकानां मध्ये संभावितानां महापातकव्यतिरिक्तानां पापानां निरासार्थमनुग्रहं कृत्वा प्रायश्चित्तम- पदिशन्तु भवन्तः । इत्युक्त्वा ब्राह्मणान् प्रार्थयेत् ।। "संभ्यमार्थना - आब्रह्मस्तंवपर्यन्तं भवद्वशमिदं जगत् ।। यक्षरक्षापिशाचादि सदेवासुरमानुपम् ॥२॥ सर्वे धर्मविवक्तारो गोप्तारः सफला द्विजाः ॥ मम देहस्य संशुद्धिं कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः ॥२॥ मया कृतं महाघोरं ज्ञातमज्ञातकिल्लिपम् ।। प्रसादः क्रियता मां शुभा- नुज्ञा प्रयच्उथ ॥ ३ ॥ पूज्यः कृतपवित्रोऽहं भवेयं द्विजसत्तमैः ॥ ४॥ एवं सभ्यान् संप्रार्थ्य " मामनुगृह्णन्तु भवन्तः" इति प्रणमेत् ।। ततस्ते प्रायश्चित्तस्वरूपं यत्र यथोचितं धर्मशास्त्रानुसारेण विचार्य तस्य शरीरद्रव्यादिशक्तिमुत्तममध्यमादिपक्षांश्च विचार्य अस्मिन्पोऽयं सशक्त इति निश्चित्य पुस्तकवाचनपूर्वकं कथयेयुः ॥ अनुवादकस्याने प्रत्या- म्नायांश्च कल्पयेयुः ।। अस्मिन्काले मायश्चिती चंदनपुप्पादिभिः पुस्तक- पूजा सभ्यानुवादकपूजा विधाय निघपूजागत्वेन यथाशक्तिद्रव्य निघाय कृतांजलिपुटो नम्रस्तिठेत् ।। अनुवादकाय च पापानुसारेण निष्करूपा ययाशक्ति दाक्षिणां दद्यात् ।। ततः अनुवादेकोऽमुकदासस्य श्याहुभ्योनप्रदेयानि गौह शयन स्त्रिय विमचदक्षिणाहता दातारता रयन्तिहिशपादयते वरदान रच्छा तिल्फाचनम्।पादहीने तुगामेका छन्छे गोमिथुनं स्मृतम् ॥२॥२ अनुवाद वस्तु ॥ ब्राह्मणो ब्राह्मणानां तु क्षत्रियाणा पुरोहित ॥ वैश्याना याजकधैव मायभित्त समादिशेत् ॥

·सर्वप्रायधित्तमयोगः तव जन्मप्रभृति अपदिनं यावत् माताशातकामाकामसकृदसकृत् कायि- कवाचिकमानसिकसांसर्गिकप्रकीर्णपातकानां मध्ये संभाविताना महापा. तकच्यतिरिक्ताना पातकाना क्षयोऽनेन पर्पदुपदिएनामुकाब्दमायश्चित्तेना मुरुप्रत्याम्नाय (रजतमत्याम्नाय) द्वारा माच्योदीच्यांगसहितेनाचिरेण तव शुदिर्भविष्यति ॥ तेन त्वं कृतार्थो भविष्यसि इति त्रिरुपदिशेत् ।। ततो निवेदितं प्रायश्चित्तं " भवदनुग्रहः वाढम्" इत्यंगीकृत्य सन्मा- नपूर्व प्रणम्य पर्षदं विसजेत् ॥ अस्मिन्नहनि शक्तेनोपवासः कार्यः इनरेण इविष्याशनम् ।। इति ।। ॥ अथ देहशुद्धिप्रायश्चित्तप्रयोगः॥ ततः कृतनित्यक्रिया गंगादितीर्थे गत्वा स्वासने उपविश्य आचम्य। प्राणा०|| जलमादाय॥ अयेत्यादि० तिथौ काश्यपगोत्रोत्पन्नस्यामुक- दासस्य मम जन्ममभृति अघदिनं यावत् ज्ञाताज्ञात-कामाकाम-सकृदस- कृत कायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिक-स्पृष्टास्पृष्ट-भुक्ताभुक्त-पीतापीत- सकलपातकातिपातकोपपातक-गुरुल घुपातक-संकरीकरण-मलिनी- फरणापात्रीकरण-जातिभ्रंशकरण-प्रकीर्णपातकानांमध्ये संभावितपा- पानां निरासार्थं करिष्यमाणकर्मण्यधिकारसिद्धयर्थ (पर्पदुपदिष्टममुका- ब्दप्रायश्चित्तममुझमत्याम्नायद्वारा पूर्वोत्तरांगसहित) देहशुद्धिमाय- श्चिचं यथाशक्ति करिष्ये ॥ [ आरब्धस्य मायश्चित्तस्य बपनादि १ प्रेतकृत्ये राजडे वपन केशपूर्वकम् ॥ अग्निहोत्रे च तीर्थं च वपन श्मश्रुपूर्वकम् ॥ तत क्षीरनिमित्तं शीतोदकेन स्नानमिति स्माोल्लासे ॥ आईयासास्तु यः कुर्याजपहोमप्रतिग्रहम् ॥ सर्व तद्राक्षसं विद्याद् यहि- र्जानु च यत्कृतम् ॥ बौधायन । कापायवाला कुरुते जपहोमप्रतिमहान् ॥

·६२८ प्रतोयापनचन्द्रिका पूर्वांगानि कुर्यात् ॥ यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च ।। केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात्केशान्वपाम्यहम् ।। इति मंत्रेण शिखा- कक्षोपरथवज नखरोमाणि वापयित्वा स्नात्वा स्नानाशक्ती मंत्रस्ना नम् । ततः जिहोल्लेखनपूर्वकं देतान संशोध्य द्वादशगंडूपान् कृत्वा स्नायात् ॥] वतः आचम्य स्नानांगतर्पणं कुर्यात् ।। ताम्रपात्र शुद्ध- जळं प्रपूर्य तस्मिन् यवतलतुलसीगंधाक्षतपुष्पाणि प्रक्षिप्य | कुशो. पग्रहः॥विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः उत्तिष्ठन्तु महाभूता ये भूता भूमिपालकाः।। भूतानामविरोधेन स्नानकर्म समारभे ॥ तीर्थदेवते एपतेऽर्थः ॥शा जाह्ववी सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यादिनाशिनी ॥ वाराणस्यां विशेपेण गंगा पापप्रणाशिनी ॥ गंगे एप तेऽधः ॥२॥ मन्जन्ति मुनयः सर्वे त्वमेकः किन्न मज्जास ।। मुक्तिस्तद्दर्शनादेवि न जाने स्नान फलम् ॥ नर्मदे एप तेऽर्थः॥३॥पुष्करादीनि वीर्यानि गंगाघाः सरितस्तथा। आगच्छ- न्तु पवित्राणि स्नानकाले सदा मम ॥ पुष्करदेवते एप तेऽर्थः ॥४॥ [इति स्नानांगतर्पणम् ॥ "अय विष्णुपूजनम्" अयेत्यादि तियो मम अस्मिन् करिष्यमाण- कर्मण्यधिकाराय विष्णोः पूजनाख्यं कर्म करिष्ये ॥ इति संकल्प्य । "विष्णवे नमः" इति मूलमंत्रेण पंचोपचारैर्वा पोटशोपचार श्रीविष्णुपूजनं कृत्वा प्रार्थयेत् ॥ सशंखचक्रं सकिरीटकुंडलं सपीतवस्त्रं सरसिरुहेत- णम्॥ सहारवक्षःस्थलकौस्तुभश्रियं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम् ।। इति संमार्य । अनया पूजया महाविष्णुः प्रीयताम् ॥ इति ।। तद्व्यर्थतां च भवति हव्यकव्यस्वधाहविः ॥ अन्यायोपगतं द्रव्यं गृहीत्या यो हपंडितः ॥ धर्माभिकांक्षी यजते न धर्मफलमनुते ॥ एवमन्यैश्च बहुमिरन्यायोपार्जितर्धनः।। मारम्मो यो क्रियायास्त पिशावास्तत्र देव- तिम ॥ इति स्कंदपुराणे ·सर्वमायश्चित्तप्रयोगः ६२९ ॥ अथ सत्येशस्थापनम् ॥ [तत्रादौ श्वेतवस्रोपरि तंडुलरष्टदलं कृत्वा तस्मिन् ईशानादिक्रमेण अष्टशक्तीना स्थापनम् ॥ अष्टदलमध्ये कर्णिकायां ताम्रमयकलशं विश्वाधारासि० इत्यादिना यथाविधि संस्थाप्य || तदुपरि सुवर्णादि- निर्मितां कृतान्युतारणप्राणप्रतिष्ठा सत्येशमूर्ति वा शालिग्राम संस्था- प्य ] जलमादाय ॥ अयेत्यादि० तियो मम सर्वपातकनिवृत्त्यय रुक्मिण्यादिसहितसत्पेशस्थापनप्रतिष्ठापूजनमहं करिष्ये ॥ अक्षतान गृहीत्वा ।। (ऐशान्ये) आवाहयामि देवेशी रुक्मिणी कृष्णवल्लभाम् ।। गदापनसमायुक्तां तां समावाहयाम्यहम् ।। १॥ रुक्मिण्यै० रुक्मिणी- मावा० ॥१॥ (पूर्व) सत्यभामा महाभागा सर्वसिद्धिपदायिनीम् ॥ नर्कासुरवधोपेतां सत्यभामा दयाम्यहम् ॥ २॥ सत्यभामायै० सत्यभामामावा० ॥२॥ ( आगेय्याम् ) जांबूवती महाभागा शुभांगी जननी शुभाम् ॥ कृष्णेन संस्थितां देवीं शश्वद्भया सदा- विकाम् ॥ ३ ॥ नाववत्यै० जावूवतीमावा० ॥ ३॥ (दक्षिणे ) सत्यासत्ये समायुक्ते त्रैलोक्यजननी पुरा ॥ धर्मार्थकामदां चैव सत्यामावाहयाम्यहम् ॥ ४ ॥ सत्यायै० सत्यामावा० ॥४॥ (नैत्याम् ) सत्यो कृष्णेन संयुक्तां देवासुरविराजिताम् ।। पुत्रदा धनदां चैव कालिंदी शुभदा सदा ॥ ५ ॥ कालिन्यै० कालिन्दी- मावा० ॥ ५ ॥ (पश्चिमे ।।) भद्रासनेन संयुक्तां सर्वाभरणभूपि. ताम् ॥ मानवानां च देवानां महाभयविनाशिनीम् ॥६॥ मित्रविन्दायै० मित्रविन्दामावा० ॥६|| ( वायव्याम् ) विष्णोर्भगवती भायां सर्ववि- प्रविनाशिनीम् ॥ हव्यं ददासि देवेभ्यः कन्यं पितृभ्य एव च ॥ ७॥ लक्ष्मणाय १० लक्ष्मणामावा०॥७॥ (उत्तरे ॥) चारुहाससमायुक्त ·व्रतोद्यापनचन्द्रिका चारुनेत्रसुशोभिते । चारुकेशवति देवि ह्यागच्छ चारुहासिनि ॥ ८॥ चारहासिन्यै० चारुहासिनीमावा० ॥८॥ (मध्ये कलशोपरि ।।) ऊयो क्षीरसमुद्रेऽस्मिन् शीतचंद्र सकणिक ॥ तत्र त्वं सत्यया साई सत्येश भव सन्निधी सत्येशाय सत्येशमाना०॥प्रतिष्ठा सर्वदेवाना०॥ अष्टशक्तिसहितसत्येश सुप्रतिष्ठितो वरदो भव ॥ ॥ अष्टशक्तिसहित- सत्येशाय नमः" इति मंत्रणासनादिमंत्रपुष्पांजलिपर्यन्तं पूजनं कुर्यात् ॥ ॥ अष्टशक्तिसहितसत्येशपोडशोपचार पूजनम् ॥ [हस्ते जलमादाय । अत्राद्य०तियों करिष्यमाणमायश्चित्तरङ्गित्वेन यथोपचारः अष्टशक्तिसहितसत्येशपूजनमहं करिष्ये ॥ध्यानम्- क्षीरसमुद्रेऽस्मिन् शीतचन्द्रेसकर्णिके । तत्र त्वं सत्यया साधं सत्येश भव सनिधी ॥१॥ आसनम्-सोमसूर्याग्निसंकाशं पद्ममष्टटलान्वितम् ॥ संग्रहाणासनं देव रैलोक्यस्थितिकारण ॥२॥ पाद्यम्-रत्नाभरणसर्वाङ्ग सर्वदेवनमस्कृत ।। पाद्यं गृहाण देवेश गन्धपुप्पासतैर्युतम्॥३॥ अर्घ्य:- सत्येश सुखभूयिष्ठ सत्येश मुक्तिदायक|सत्येश सत्यया युक्त गृहाणाध्य नमोऽस्तु ते ।।४|| आचमनम्-गंगाजलं समानीतं सुवर्णकलश स्थितम् ।। गृहाणाचमनं देव लोकस्यापि पावनम् ||५|| स्नानम्-क्षीरसागरफ- लोलैः स्वाहि पापनिपूदन ।। रक्ष मां भूतभव्येश दत्तेन जलबिन्दुना॥६ वस्त्रम् हरस्थ सर्वदुरितं येन त्वं वेष्टितो हरे।। यत्रेणानेन शुभ्रण सत्येश कुरु वाडितम् ॥ ७॥ यज्ञोपवीतम्-यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं पाप- नाशनम् ॥ यज्ञोपवीतदानेन कुरु मा सर्वपावनम् ॥ ८॥ गन्धः- सुगन्धि चन्दनं दिव्यं केशरागरुसंयुतम् ।। विलेपनं सुरश्रेष्ठ गृहाण परमेश्वर ॥९॥ पुष्पाणि-सत्येशाय नमस्तुभ्यं मू मूर्तस्वरूपिणे । १. अष्टशक्तिसहितसत्येशाय नमः" इति सर्वत्र यक यम् ।

·सर्वप्रायद्यित्तमयोगः ६३१ वासुदेवेश गृह्यन्तां पुष्पाणि पूजनाय ते ॥ १० ॥ धूपा-शक्तिहंदयुतो देव पूना धूपं मनोहरम् ॥ गृहाण सत्यया सार्दै रक्षमा परमेश्वरा॥११॥ दीपा-ज्योतीरूपमरूपं त्वा वदन्ति मुनिपुंगवाः । ज्योतिर्मध्ये स्थितो दीपं गृहाण त्वं नमोऽस्तु ते ॥ १२ ॥ नैवेद्यम्-त्राता त्वमेव सत्येश सत्यया सह चिन्त्यते || गृहाण देवदेवेश मम नैवेद्यमुत्तमम् ॥१३॥ तांबूलम्-पूगीफलं सारं तांबूलं सुमनोहरम् ॥ पवित्रीकरणं नित्यं सत्येश प्रतिगृह्यताम् ॥ १४॥ हिरण्यदाक्षिणा-हिरण्यगर्भ०॥ दक्षिणा स०॥ प्रदक्षिणा-नमस्ते देवदेवेश पुराण पुरुषोत्तम ।। पापोपशमनार्याय गृहाण त्वं प्रदक्षिणाम् ॥१५।। पुष्पांजलि:-नारायण नमस्तेऽस्तु वासु- देव नमोनमः ॥ त्रैलोक्यजगदाधार त्राहि मां मधुसूदन ॥१६॥ जलमादाय ।। अनया पूजया अष्टशक्तिसहितसत्येशः पीयताम् ।। ततः शक्तियेत् गोभूमितिलहिरण्याज्यवस्नधान्यगुडरौप्यलवणादीनि दशदानानि दद्यात् ॥ ॥ अथ प्रायश्चित्तपूर्वागतया विष्णुश्राद्धम् ॥ विष्णो एतत्ते पाद्यं पादावनेजनं पादप्रक्षालनम् ॥ इदमत्र चंदन- पुप्पम् | स्वपादी करो प्रक्षाल्याचम्य विष्णुमंत्रेण दिग्वधः ।।. अक्षतान गृहीत्वा ॥ नमस्ते देवदेवेश पुराण पुरुषोत्तम ॥ इदं श्राद्ध हृषीकेश रक्ष त्वं सर्वतो दिशि ॥ १॥ पूर्वे नारायणः पातु वारि- जाक्षस्तु दक्षिणे ॥ प्रद्युम्नः पश्चिमे पातु वासुदेवस्तथोत्तरे ॥ ऊर्च गोवर्धनो रक्षेदधस्ताच्च त्रिविक्रमः ॥ २ ॥ वैष्णवश्राद्धो- पहाराणां पवित्रताऽस्तु ॥ (जलमादाय ) अद्येत्यादि० तिथी पायाश्चत्तपूर्वागतया विहितं वैष्णवश्राद्धमहं करिष्ये ॥ विष्णवे नम इद- मासनम् ।। इदमत्र गंधं पुष्पं धूपं दीपं नैवेद्यं यथादत्तं नमम ॥ इदं वो ज्योतिः ॥ वैष्णवश्राद्धस्यार्चन विधेः परिपूर्णताऽस्तु ॥

·ग्रतोयापनचन्द्रिका आचम्य ॥ विष्णुप्रीत्यर्थ त्रिभ्योऽधिकान् युग्मान ब्राह्मणान् पूजापूर्वक भोजायप्ये भोजननिष्क्रयद्रव्यम् आमान चा दास्ये ॥ सुमोक्षि- तादिकरणम् ॥ वैष्णवादस्य सांगतासिद्धयर्थं यथाशक्तिदक्षिणां विष्णवे नमम ॥ अद्यपूर्वोचरित वैष्णवश्राद्धस्य परिपूर्णताऽस्तु ।। इति।। ॥ अथ पूर्वांगप्रायश्चित्तहोमः ॥ की स्थंडिलसमीपे उपविश्याचम्य || जलमादाय ।। अयेत्यादि० तिथौ प्रारीप्सितप्रायश्चित्तस्य पूर्वागतया विहितं महाव्याहातभिराज्ये- नाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिर्वा होम करिष्ये ॥इति संकल्प्य स्थहिले पंचभूसं- स्कारपूर्वकं लौफिकाग्नि ब्राह्मणद्वारा संस्थाप्य ब्रह्मोपवेशनाद्याज्यभा- गान्तं कृत्वा ॥ त्रासादने विशेषः।सुवर्णादिपात्रं पद्मपलाशादिपत्रं वा॥ यज्ञियकाष्ठम् ।। हरितानि सप्तकुशपत्राणि ॥ पंचगव्यं च गोमूत्रादि पृथक् पृथक् इति।ततः अष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिर्वाऽऽज्याहुतीनां व्यस्तस- मस्तामिाहतिभिहामः ॥ ही अग्नये नमः इदमनये नमम। ही वायवे नम इदं वायवे नमम ॥ ही सूर्याय नम इदं सूर्याय नमम ॥ ही अग्निवा- युसूर्येभ्यो नम इदम् अग्निवायुम्येभ्यो नमम | कैचिदत्र विष्णवे पापघ्ने इति त्यागं वदन्ति । एवं समवारं कृतेऽष्टाविंशतिराहुतयः ॥ सप्तविं. शतिवारं कृतेऽष्टोत्तरशताहुतयश्च भवन्ति ॥ ततः सुवर्णादिपात्रे तदभावे पापलाशादिपत्रे वा सति संभवे भिन्नभिन्नाया एकाया वा गो पञ्चगव्य- १ ताघ्रायाः कृष्णाया वा गोः पलमितं वाटमापमितं गोमूत्रं. च श्वेतायाः गोरंगुटाईमितं पोडशमापमितं धागोमयं च ताम्राया हेमवर्णाया था गोः सप्तपलं बादशमापमितं वा क्षीरं, च रकायाः कृष्णवर्णाया वा गोलिपलं दशमापपरिमितं या दधि, च कपिलाया नीलाया वा गोरेक- पलं पाएमापमितमाज्यं च ·सघप्रायश्चित्तप्रयोगः (पू. मा. हो.) ६२३ मेकीकृत्य मूलमंत्रेणालोदय यशियफाप्ठेन निर्मध्य मूलेनाभिमंत्र्य दशाहुवीर्जुहुयात् ॥ तद्यथा ॥ विष्णवे नम इदं विष्णवे नमम ॥१॥ पुनः विष्णवे नम इदं ॥२॥ आदित्याय नम इदं० ॥३॥ ब्रह्मणे नम इदं ब्राह्मणे॥४॥ अग्नये नम इदं० ॥५॥ सोमाय नम इदं० ॥६॥ सवित्रे नम इदं० ॥७॥ परमात्मने नम इदं०॥८॥अमिवायुसूर्येभ्यो नम इदं० ॥९॥ अग्नये स्विष्टकृते नम इदं०॥१०॥ ततो नवाहुतयः ॥अग्नये नमः इदमग्नये नमम ॥१॥ वायवे० इदं० ॥२॥ सूर्याय० इदं० ॥३॥ अग्निवरुणाभ्यां ०इदं०॥४॥अग्निवरुणाभ्यां०इदं०॥५॥अमये अयसे. इदं०॥६॥वरुणाय सवित्रे विष्णवे विधेभ्यो देवेभ्योमरुद्भयः स्वर्केभ्यश्व नमः इदं०॥७॥वरुणायादित्यायादितये च नमः इदं०॥८॥प्रजापतये० इदं० ॥ ९ ॥ ततः संस्रवप्राशनादि मणीताविमोकान्तं कृत्वा ब्रह्मणे पूर्णपात्रादिकं समाप्य समाप्तौ हुतशेषस्य पंचगैन्यस्य मूलमंत्रण प्राश- नम् ।। अशक्ती तु गोमूत्रादि स्वल्पं ग्राह्यं सर्वस्य पेयत्वादुर्वरितस्य त्यागायोगाच ।। अत्र व्रतं निशामुखे ग्राह्यम् ॥ एवं पंचगव्यप्राशन- रूपब्रह्मकूर्चीपवासः शक्तेन वाऽस्मिन्नहाने पार्योऽशक्तेन हविष्याश- नम् ॥ ततो गृह आगत्य विष्णुस्मरता मानिना निशाया अतिवाद- नम् ॥ इति । १ इति प्रयोगरत्ने ॥ २ पचगव्यमृचा पूतं जुहुयादग्निसन्निधौ । सप्तपत्रास्तु ये दर्भा अच्छिन्नाग्राः शुकत्यिपः ॥ एतैरवृत्य जुहुयात् पंच- गन्यं यथा विधि ॥ ईरावतीदं विष्णुर्मानस्तोकेति शंवती ।। एताभिश्चैव होतय हुतशेष पिबेद्विजः ॥ इति पराशरः ॥ भमये चैव सोमाय सावित्र्या च तथैव च ॥ प्रणवेन तथा हुत्वा स्विच तथैव च ।। इति प्रजापतिः (इदं वैदिकम्)1३ तारकोदये होमावशिष्टपंचगव्यप्राशन- रूपं व्रत ग्रामिति महार्णवे ॥ माधवे तु घतशब्देन प्रायश्चित्तसं.

·६३४ व्रतोद्यापनचन्द्रिका ॥ अथ गोब्राह्मणप्रार्थना ॥ तत्रादौ प्रायश्चित्ती गांवा सनालिकरं गोमिथुनद्रव्यं गृहीत्वा उत्थाय सत्येशस्य प्रदक्षिणां कृत्वा स (उपविष्टब्राह्मणान्नमस्कृत्य) प्रार्थयेत् ॥ अपराधसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च ॥ नश्यति तत्क्षणात्पापं सत्येश तव संनिधौ ॥ १॥ पुनः प्रदक्षिणा ॥ अनेकजन्मसंभूतं पातकं यन्म- याऽर्जितम् । तत्सर्वं नाशयेत्पापं सत्येश तव संनिधौ ॥ २॥ पुनः कल्पस्येवोकम् ।। पूर्वार्निशामुखे पर्पदुक्कप्रकारेण प्रायश्चित्तं संकल्प्या परेधुः प्रातोमाद्यंगसहित प्रायश्चित्तमारमेदित्याह ॥ तेनैतन्मतेन सायं कालेनापि होमान्ते पंचगव्यप्राशनम् || तथा स्त्रीशूद्राणां पंचगव्य- प्राशने विकल्प इति महार्णवे ॥ प्राशनपक्षे कपिलागव्यं शूद्रेण न पेयम् ॥ स्त्रीशूद्री तु विप्रैः कारयित्वात् ।। तूष्णीं पियत इति स्मृत्यर्थसारे । स्त्रीणामेव पंचगव्यस्य विहितप्रतिपिद्धत्वात् शूद्रस्य तु नित्यं भवत्येव पंचगव्यं न तु निपिक्षम् ॥ रागप्राप्तं तु शुद्रस्यापि निपिद्धमेति नवीना । तथा प्रायश्चिचांगभूतहोमः स्त्रीशूद्राणामपि शालानौ निषिद्धोऽपि लौकि- काशी पिप्रद्वारा भवत्येष | कृच्छप्रत्याग्नायभूतप्रधानभूतो होमो जपो या सर्वथा निषिद्ध एवेति नतानाह्मणद्वारा तयोरधिकार इति महार्णवे मदन- रत्ने चायनांगभूतस्य प्रधानभूतस्य जपहोमादे प्रत्यक्षविधिना विधान तना शको विप्रद्वारा प्रतिनिधिकरणे नाधिकारेऽपि प्रायश्चित्तप्रकारांगभूतस्य वाजपहोमादि।तस्मान्द्रं समासाद्य सदा धर्मपथे स्थितम् ॥प्रायश्चिनं प्रदातव्यं जपहोमविवर्जितमिति अगिरावचने विशेपेण निषेधादेवान धिकारे ब्राह्मणद्वारापि न कर्त्तव्यमिति मयूखमरादय । तथा च स्त्रीशद्र योहोमाधिकारपक्षे होमावशिष्टस्यैव तस्य तदेवताभ्यां प्राशन कार्यम् ॥ तदनधिकारपक्षे तु तुणी संपादितस्य होमावशिष्टस्यैव प्राशन मिति विशेषः ॥ यदा तु पूर्वांगहोमममी कृत्वा प्रायश्चित् कालान्तरे तीर्थयात्रादि प्रत्याम्नायेन स्वयमेयाचरन्ति तदा तदन्ते सति संभवे तमेवाग्नि धार- यित्वा तत्रघोत्तरांगहोम इत्युक्तं तथापि शिधास्तस्य धारणाशक्तरग्न्य- न्तरे उत्तरांगहोम कुर्वन्ति ।

·सर्यप्रायश्चित्तप्रयोगः (हे. स्ना. सं.) मदक्षिणा ।। पापोऽहं पापकर्माऽई पापात्मा पापसंभवः ॥ त्राहि मां पुंड- रीकाक्ष सर्वपापहरो हरिः ॥ ३ ॥ पुन:-यानि कानि च पापानि प्रह्महत्यासमानि च ॥तानि सर्वाणि नश्यन्ति प्रदक्षिणापदे पदे ॥४॥ ग्रा.पा.-आबास्तवपर्यंत भवदशमिदं जगत्यक्षरक्षःपिशाचादि सदेवा- सुरमानुपम् ॥ सर्वधर्मवियेक्तारो गोप्तारः सकला द्विजाः ॥ मम देहस्य संभद्धिं कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः॥ पूज्यैः कृतपवित्रोऽई भविष्याम्यनघस्तथा।। प्रसादः क्रियता मद्यं शुभानुज्ञा प्रयच्छय ॥ पुरा कृतं मया घोरं माताज्ञातं च किल्विपम् ।। जन्मतोऽद्यदिनं यावत्तस्मात्पापात्पुनातु माम्।। इति द्विजाग्रे समर्यानन्तरम् उपकल्पितं गोमिथुनद्रव्यं करिष्यमाणकर्मा- विकारार्थ सभ्येभ्यो दत्वा प्रणमेत् ॥अथ गोप्रार्थना॥गावो ममाग्रतः सन्तु गावो मे संतु पृष्ठतः ॥ गावो मे हृदये सन्तु गा मध्ये वसाम्यहम् ॥१॥ पंचगावः समुत्पन्ना मध्यमाने महोदधौ ॥ तासां मध्ये तु या नंदा तस्यै धेन्वै नमो नमः ॥२॥ अदितिर्देवमाता च वेदमाता च धीवरी ॥ धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ इति ।। अनन्तरमस्मिन् समये फेचित् हेमाद्रिसंकल्पं पठन्ति ॥ यथा- ॥ स्नानविधिः॥ अद्य पूर्वो. तिथौ मम कायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकचतु- विधपापक्षयार्य करिष्यमाणप्रायश्चित्तानसेन गृहे तीर्थे वा हेमाद्रिमयो- गश्रवणपूर्वकं दशविधनानसहितस्नानविधिना नानमहं करिष्ये ॥ अथ 'हेमाद्रिकृतः स्नानसकरुपः'-आचम्य प्राणानायम्य ॥ [श्रीमन्महागणाधिपतये नम । श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः। वेदाय नमः । वेदपुरुषाय नमः। इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः।

·६३६ वतोधापनचन्द्रिका स्थानदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । एतत्कर्मप्रधानदेवताभ्यो नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्म णेभ्यो नमो नम । अविनमस्तु । सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः । लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपताधूम्रकेतुर्गणाध्यक्षोभालचन्द्रो गजाननः। द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि॥ विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा। सल्मामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ।। शुक्ला म्वरघरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये॥ अभीप्सितार्थसिद्धयर्थ पूजितो यः सुरासुरैः सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधि पतये नमः ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटिसमप्रभ । अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ।। वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्था- नामुपक्रमे । य नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ गणनार्थ नमस्कृत्य नमस्कृत्य पितामहम् । विष्णुं रुद्रं श्रियं देवीं वन्दे भक्त्या सरस्वतीम् । स्थानं क्षेत्रं नमस्कृत्य दिननाथं निशाकरम् । धरणीगर्भ- सम्भूतं शशिपुनं वृहस्पतिम् ॥ दैत्याचार्य नमसत्य सूर्यपुत्र शनैधरम् । राहु केतुं नमस्कृत्य यक्षारम्भे विशेषत ॥ शमादिदेवते सर्वानृपश्चैव तपोधनान । गर्ग मुनि नमस्कृत्य नारदं पर्वतं तथा। वसिष्ठं मुनिशार्दूलं विश्वामित्र च गोभिलम् । अगस्त्य च पुलस्त्य च दक्षमित्रं पराशरम् । भरद्वाजं च माण्डव्य याज्ञवत्वयं च गालवम् ॥ अन्ये विप्रास्तपोयुक्ता घेदशास्त्रविचक्षणाः । तान्सर्वान् प्रणिपत्याहं शुभकर्म समारमे !] स्वस्ति श्रीमुकुन्दसच्चिदानन्दस्य ब्रह्मणोऽनिर्वाच्यमायाशक्तिविजृ- म्भिताविद्यायोगात् कालक्र्मस्वभावाविर्भूतमहत्तत्त्वोदिताहङ्कगरोद्भूतवि- यदादिपञ्चमहाभूतेन्द्रियदेवतानिर्मितेऽण्डकटाइ चतुर्दशलोकात्मके ली- ल्या तन्मध्यवर्तिभगवतः श्रीनारायणस्य नाभिकमलोद्भूतसकललोक- पितामहस्य ब्रह्मणः सृष्टिं कुर्वतस्तदुद्धरणाय प्रजापतिमार्थितस्य सम- स्तजगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणस्य जगद्रक्षाशिक्षाविचक्षणस्य प्रणतपा- रिजातस्य अच्युतानन्तवीर्यस्य श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य अचिन्त्या- ·सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः (हे. ना. सं.) ६३७ परिमितशच्या ध्रियमाणस्य महाजलौघमध्यपरिभ्रममाणानामनेककोटि- ब्रह्माण्डानामेकतमेऽव्यक्तमहदइङ्कारपृथिव्यप्तेजोवाग्याकाशाद्यावरणै- राहते अस्मिन्महति नामाण्डखण्ड आधारशक्तिश्रीमदादिवाराहदंष्ट्राग्र- विराजिते कर्मानन्तवासुकितक्षककुलिककर्कोटकपममहापद्मशहायष्टमहा- नागधियमाणे ऐरावतपुण्डरीकवामन कुमुदाञ्जनपुष्पदन्तसार्वभौमसुम- तीकाप्टदिग्गजप्रतिष्ठितानामतलवितलसुतलतलातलरसातलमहातलपा- ताललोकानामुपरिभागे भुलौंफभुवौकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोफतपो- लोकसत्यलोकाख्यसप्तलोकानामधोभागे चक्रवालशैलमहावलयना- गमध्यवर्तिनो महाकालमहाफणिराजशेषस्य सहस्रफणानां मणिमण्ड- लमण्डिते दिग्दन्तिशुण्डोत्तम्भिते इन्द्राग्नियमनिर्ऋतिवरुणवायुकुवेरे- शानादिवपालप्रतिष्ठिते वरवाधरसोमपामभजनानकमत्यूपप्रभासा- रयाटवसुभिर्विराजित हरध्यम्बकरुद्रमृगव्याधापराजितकपालिभैरवश- म्भुकपर्दिपाकपिबदुरूपाख्यैकादशरुद्रः संशोभिते रुद्रोपेन्द्रसवितृषात- त्वष्टर्यमेन्द्रशानभगमित्रविष्णुपूपाख्यद्वादशादित्यप्रकाशिते यमनियमास. नप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाध्यष्टाङ्गनिस्तवसिष्ठवालखिल्य- विश्वामित्रदक्षकात्यायनकौण्डिन्यगौतमागिरसपाराशर्यव्यासवाल्मीक- शुफशौनकभरद्वाजसनकसनन्दनसनातनसनत्कुमारनारदादिमुख्यमु- निभिः पवित्रिते लोकालोकाचलवलयिते कवणेक्षुरससुरासर्पिर्दधिक्षीरो- दकयुक्तसप्तार्णवपरिहत्ते जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्कराख्यस- सीपयुते इन्द्रकास्यताम्रगभस्तिनागसौम्यगन्धर्वचारणभारततिनव- खण्डमण्डिते सुवर्णगिरिकर्णिकोपेतमहासरोरुहाकारपश्चाशत्कोटियो नविस्तीर्णे भृमण्डले अयोध्यामथुरामायाकाशीकाश्यवन्तिकाद्वारावतीति सप्तपुरप्रितिष्ठिते महामुक्तिपदस्थले शालग्रामशम्भलनन्दिग्रामेतिग्राम- ·६३८ प्रतोद्यापनचन्द्रिका त्रयविराजिते चम्पकारण्यवदरिकारण्यदण्डकारण्यातूंदारण्यधर्मारण्यप- मारण्यगुह्यारण्यजम्युकारण्यविन्ध्यारण्यद्राक्षारण्य नहुपारण्यकाम्यका- रण्यद्वैतारण्यनैमिपारण्यादीनां मध्ये सुमेरुनिपधकूटशभ्रकूटश्रीकूटहेम- कूटरजतकूटचित्रकूटत्रिकूटकिफिन्धन्धेताद्रिकटहिमविन्ध्याचलानां हरि- वर्षकिम्पुरुपवर्पयोश्च दक्षिणे नवसहस्रयोजनविस्तीर्णे भरतखण्डे मलया- चलसह्याचलविन्ध्याचलानामुत्तरेण स्वर्णप्रस्थचण्टमस्थमृक्तिकावन्त- करमणकमहारमणकपाञ्चजन्यसिंहलकद्देतिनवखण्डोपद्वीपमाण्डतेऽशो- कवत्यलकावतीसिद्धवतीगान्धर्ववत्यादिपुण्यपुरीविराजितेदक्षिणावस्थि- तरेणुकाद्वयमूकरकाशीकाञ्चीकालिकालवटेश्वरकालञ्जरमहाकालेतिनधी- खरयुते द्वादशज्योतिलिङ्गगड़ा (भागीरथी) गोदावरी (गौतमी)- क्षिमायमुनासरस्वतीनर्मदातापीपयोप्णीचन्द्रभागाकावेरीमन्दाकिनीप्रव- राकृष्णावेण्याभीमरथीतुङ्गभद्रामलापहाकृतमालाताम्रपर्णीविशालाक्षीव. झुलाचर्पण्वतीवेत्रवतीभोगावतीविशोकाकौशिकीगण्डकीवामिष्ठीममदा- विश्वामित्रीफल्गुनीचित्रकाश्यपीसरयूसर्वपापहारिणीकरतोयामणीताव- जावक्रगामिनीसुवर्णरेखाशोणाभवनाशिनीशीघ्रगाकुशवर्तिनीब्रह्मान- न्दामहितनयेत्यनेकपुण्यनदीभिर्विलसिते ब्रह्मपुत्रसिन्धुनदादिपरमपवि- अनदविराजिते हिमवन्मेरुगोवर्धनकाञ्चचित्रकूटहेमटमहेन्द्रमलयसो- द्रकीलपारियात्राद्यनेकपर्वतसमन्विते मतङ्गमाल्यकिष्किन्धमप्यशृङ्गे- तिमहानगसमन्विते अवगलिगकाश्मीरकाम्बोजसौवीरसौराष्ट्रगुर्जर- राममहाराष्ट्रमगधनेपालकेरलचौरलपाञ्चालगोडमालवमलयसिंहलद्रविड- कीटक-ललाटकरहाटवरहाटपानाटपाण्ड्यनिषधमागधान्ध्रदशार्णवभो- जकुरुगान्धारविदर्भविदहवाहीकवरकैकेयकोसलविराटशूरसेनको- ड्रणकैकटमत्स्यमद्रपारसिकखजूरजालन्धरोतसिद्धवत्यन्यदेश-विशे- ·सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः (हे. स्ना से) पभापाभूमिपालविचित्रिते इलावृतकुरुभद्राश्वकेतुमालकिम्पुरुपरम- णकहिरण्मयादिनववर्षाणां मध्ये भरतखण्डे यकुल चम्पकपाटलाजपु- नागजातिकरवीररसालकलारकेतक्यादिनानाविधकुसुमस्तबकविराजि- ते कोकन्तहिरण्यशृङ्गाकुब्जाघुदमणिरुणीवटशालग्रामसूफरमधुरागया- निष्क्रमणलोहार्गलपोतस्वामिप्रभासबदरीतिचतुर्दशगुह्यविलसिते जम्बू- द्वीपे कुरुक्षेत्रादिसमभूमध्यरेखायाः पश्चिमदिग्भागे कुलमेरोदक्षिणदि- ग्भागे विन्धस्य दक्षिणे देशे श्रीशैलस्य वापव्यदेशे कृष्णावेण्योर्मध्य- देशे मत्स्यकूर्मवराइनृसिंहवामनपरशुरामरामकृष्णबुद्धकल्कीति दशा- वताराणां मध्ये बौद्धावतारै गङ्गादिसरिद्भिः पाविते एवं नवसहस्र- योजनविस्तीर्णभारतवर्षे निखिलजनपावनपरमभागवतोत्तमशौनका- दिनिवासिते नैमिपारण्ये आर्यावर्तान्तर्गतब्रह्मावतकदेशे सूर्यान्वयभू- भृत्मतिष्ठिते श्रीमन्नारायणनाभिकमलोद्भूतसकलजगत्स्रष्टुः परार्द्धद्वय- जीविनो ब्रह्मणो द्वितीयपरार्धे एकपञ्चाशत्तमे वर्षे प्रथममासे प्रथम- पक्षे प्रथमदिवसे अहो द्वितीये यामे तृतीये मुहूर्ते रथन्तरादिद्वात्रिंश- कल्पाना मध्ये अष्टमे श्वेतवाराहकल्पे स्वायम्भुवादिमन्वन्तराणां मध्ये सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे कृत्तत्रेताद्वापरकलिसंज्ञकानां चतुर्णा युगानां मध्ये वर्तमाने अष्टाविंशतितमे कलियुगे तत्पथमे विभागे (पादे) श्रीमन्नपविक्रमार्कात् श्रीमन्नृपशालीवाहनावा यथा अमुकनाम्नि संवत्सरे अमुकतों अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतियौ अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकयोगे अमुककरणेअमुकराशिस्थे चन्द्रेअमुकराशिस्थेसूर्येअमुफराशि- स्थिते देवगुरौ शेपेषु ग्रहेषु उपग्रहेषु यथायथास्थानस्थितेषु सत्सु एवं- गुणविशेषण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ अमुकशर्मणः(वर्मणः वैश्यस्य वा) मम इह जन्मान जन्मातरे वा बाल्ययौवनाद्धक्यावस्थासु वाक्पाणि- ·६४० व्रतोधापनचन्द्रिका पादपायूपस्थधाणरसनाचक्षुःस्पर्शनश्रोत्रमनोमिश्चरित- ज्ञाताज्ञातका. माकाममहापातकोपपातकादिसञ्चितानां पापानां ब्रह्मननसुरापानसु- वर्णस्तेयगुरुतल्पगमनतत्संसर्गरूपमहापातकानां घुद्धिपूर्वकाणां मनो- वाकायकृतानो बहुकालाभ्यस्तानाम् उपपातकानां च स्पृष्टास्पृएसडू- रीकरणमलिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशकरणविहिताकरणकर्मलोप- जनिताना रसविक्रयकन्याविक्रययविक्रयगोविक्रयखरोष्ट्रविक्रयदा- सीविक्रयाजादिपशुविक्रयस्वगृहविक्रयनीलीविक्रयाक्रेयविक्रयपण्य- विक्रयजलचरादिजन्तुविक्रयस्थलचरादिविक्रयखेचरादिविक्रयसम्भू- तानां निरर्थकवृक्षच्छेदनऋणानपाकरणब्रह्मस्वापहरणदेवस्वापहरणरा- जस्थापहरणपरद्रव्यापहरणतैलादिद्रव्यापहरणफलादिहरणलोहादिहर- णनानावस्तुहरणरूपाणां ब्राह्मणनिन्दागुरुनिन्दावेदनिन्दाशास्त्रनिन्दा- परनिन्दाऽभक्ष्यभक्षणाभोज्यभोजनाचोष्यचोपणालेह्यलेहनापेयपानास्पृ श्यस्पर्शनाश्राव्यश्रवणाहिंस्यहिंसनावन्धवन्दनाचिन्त्यचिन्तनायाध्यया जनापूज्यपूजनरूपाणां मातृपितृतिरस्कारस्त्रीपुरुपप्रीतिभेदन[परस्त्रीगमन विधवागमनवेश्यागमनदासागमनचाण्डालादिहीनजातिगमनगुदगमनर- ज-स्वलागमनपश्वादिगमन रूपाणांकूटसाक्षित्वपैशून्यवादनामिथ्यापवाद. म्लेच्छसम्भाषणब्रह्मदेपकरणब्रह्मवृत्तिहरणवृत्तिच्छेदनपरवृत्तिदरण- रूपाणां मिनवञ्चनगुरुवश्चनस्वामिवचनासत्यभाषणगर्भपातनपथिता- म्वूलचर्वणहीनजातिनिपेवणपरानमोजनगणान्नभोजनलशुनपलोडगृक्ष नभक्षणतालवृक्षफलभक्षणोच्छिटभक्षणमार्जारोछिटभक्षणपर्युपितान- भक्षणरूपाणां पङ्किभेदकरणभ्रूणहिंसापशुहिंसाबालहिंसाधने कहिंसी- द्भुतानांशौचत्यागस्तानत्यागसन्ध्यात्यागोपासनाग्नित्यागवैश्वदेव त्याग- रूपाणां निपिद्धाचरणकुग्रामवासब्रह्मद्रोहगुरुद्रोहपितृमातृद्रोहपरद्रो- ·सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः (हे. स्ना. से.) ६४१ इपरनिन्दात्म-स्तुतिदुष्टप्रतिग्रहदुर्जनसंसर्गरूपाणां गोयानवृपभयान- महिपीयानगर्दभयानोष्ट्रयानाजयानभृत्याभरणस्वग्रामत्यागगोत्रत्याग- कुलत्यागदूरस्थमन्त्रणविपाशाभेदनावन्दिताशीर्वादग्रहणपतितसम्भाप- णरूपाणां पतितजनपडिभोजनाहःसङ्गमवृथामनोरयादिपापानां तथा ॥ महापापोपपापाभ्यां नानायोनिषु यत्कृतम् । बालभावेन यत्पापं क्षुत्तृडर्थे च यत्कृतम् ॥ आत्माय चैव यत्पापं परार्थे चैव यत्कृतम् । तीर्थपु चैव यत्पापं गुर्ववज्ञाकृतं च यत् ।। रागद्वेपादिजनितं कामक्रोधेन यत्कृ. तम् ॥ हिंसानिद्रादिजं पापं भेददृष्टया च यन्मया ।। देहाभिमाननं पापं सर्वदा यन्मया कृतम् । भूतं भव्यं च यत्पापं भविष्यं चैव गौतमि ॥ शुष्कमाई च यत्पापं जानताजानता कृतम् । महल्लघु च यत्पापं तन्मे नाशय जाह्रवि ।। ब्रह्महा मद्यपः स्तेयी तथैव गुरुतल्पगः । महापा- पानि चत्वारि तत्संसर्गी तु पञ्चमः ॥ अतिपातकमन्यच्च तन्यूनमुपपा- तकम् । गोवधो व्रात्यता स्तेयमृणानां चानपक्रिया ॥ अनाहिता- निता पण्यविक्रयः परिवेदनम् । इन्धनार्थे द्रुमच्छेदः स्त्रीहिंसौपधि- जीवनम् ॥ हिंसायात्राविधानं च भृतकाध्यापन तथा । प्रथमाश्रममा- रभ्य यत्किञ्चित्किल्विपं कृतम् ।। कृमिकीटादिहननं यत्किञ्चित्माणि- हिंसनम् । मातापित्रोरशुश्रूषा तद्वाक्याफरणं तथा ॥अपूज्यपूननं चैव पूज्यानां च व्यतिक्रमः । अनाथमस्थताऽग्न्यादिदेवाशुश्रूपणं तया ।। परकार्यापहरण परद्रव्योपजीवनम् । ततोऽज्ञानकृतं चापि पायिक वाचिकं तथा ॥ मानसं प्रिविधं पापं प्रायश्चित्तरनाशितम् । तस्मादशे- पपापेभ्यस्त्राहि त्रैलोक्यपावनि ॥ निष्पापोऽस्म्यधुना देवि प्रसादात्तव नान्यथा ॥ इत्यादि प्रकीर्णपातकानां एतत्कालपर्यन्तं सचितानां लघुस्थूलमूक्ष्माणां च निःशेपपरिहाराय दशावरान् दशापरान् आत्मना न च ४१ ·६४२ वतोद्यापनचन्द्रिका सहितान् एकविंशतिपुरुषानुद्धतुं ब्रह्मलोकावधि पञ्चाशत्कोटियोजन- विस्तीर्णऽस्मिन्भूमण्डले सप्तर्पिमण्डलपर्यन्तं वालुकाभिः कृतराशे वर्ष- सहस्रावसाने एकैकवालुकापकर्पक्रमेण सर्वराश्यपकर्पसमितकालपर्यन्तं ब्रह्मलोके ब्रह्मसायुज्यतामाप्त्यर्थ तथा मम समस्तपितृणां आत्मनश्च विषण्वादिलोकमाप्तये ( सर्वस्य वेदस्य सवीर्यत्वसम्पादनद्वारा ययाव- रफलमाप्त्यर्थ)श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं देवव्राह्मणसवितृसूर्यनारायणसन्निधौ गगाभागीरथ्या अमुकतीर्थे वा गृहतार्थे प्रवाहाभिमुखं स्नानमई करिष्ये ॥ इति संकल्प्य गायत्रीमंत्रण दुर्वामार्जनम् अपामार्गेण मार्जनं च कुर्यात् ॥ ।। इति हेमादिकृतः संकल्पमयोगः ।। ॥ अथ संक्षिप्तदंपतीप्रायश्चित्तसंकल्पः ॥ हस्ते जलमादाय ॥ अयेत्यादि० तिथौ मम अनेकजन्मनीह जन्मनि वाजन्मतोऽद्यदिनं यावद्वालयौवनवार्धक्येपुजामत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्था बादमन काय तानां बुद्धिपूर्वकाणां सकदभ्यासविषयाणां हाताशात- कामाकाम-स्पृटास्पृष्ट-भुक्ताभुक्त-पीतापीत गुरुलघुपातकोपपातकमध्ये संभावितपापानां नाशार्थ प्रायश्चित्तमहं याचयिष्ये ॥ ब्रह्महा मद्यम स्तेयी गुरुतल्पगः इत्येतेषां संसर्गित्यन्, ॥ गोवध , पात्यता, स्तेयम्, ऋणानपनिया, अनाहिताग्निता, अपण्यचित्रयः, परिवेदन, भृतका. ध्ययनाध्यापने, स्त्रीशगविक्षत्रवधा, अशप्पगुमच्छेदन, निंदितार्थो पजीवनं, नास्तिफ्य, व्रतलोपः, सुतचिनय. धान्यपुप्पपशुस्तेयम्, अयाज्ययाजनं, पितमातसुतभार्यात्याग, तडागारामविन्या, हिंस- या चौपधेन जीवन, हिंसकमवर्तनं, द्युतादिव्यसनम्, विक्रयः, शूद्रप्रेप्यता, हीनयोनिनिपेवणम् अनाधमित्व, परान्नपुष्टता, अस- च्छानाभिगमनम् असत्यतिग्रहः, निंदितान्नादन, मिथ्याभिशंसन कोधो. त्पादन, गुरीमहाद्वेपः,अभक्ष्यभक्षणम् अलेहलेहनम्, अचौष्याचोपणम्, मखाद्यखादनम, अशक्तौशय्यायां स्थिति, औषधादीनां भक्षणम्, भम- आत्म- ·सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः (सं. दं. प्रा. सं.) ६४३ तिकुलयतादिकरणं,सहशयमासनभोजनसंपर्ककरणम्,एकादशाहनारा- यणयल्यादिजातकर्मादिसीमंतोन्नयनान्नभक्षण, धृतरहित कुत्सितान्नभो. जनं,प्रायश्चित्तान्नभोजनं, सूयोदयास्तसमयेभोजन, दीपरहितान्नभोजनं- स्नानरहितान्नभोजनं, वह्नौ पादप्रतापनं, गुरुदेवद्विजाभिमुखपादप्रसारणं, पितृमातृज्येष्ठभागुर्वादीनांवचनाकरणं,शरणागततापाहरणं,पतितगीता. श्रवण, देवव्राह्मणद्रव्यहरणं, गोवृपभताम्रतिलतुलसीदर्भादीनां पादस्प- र्शनं, साधुसाध्वीव्यथाकरणं; गोविक्रयमनुष्यविक्रयकन्याविक्रयजलदधि- दुग्धमधुघृतलवणादिरसविक्रय-हेमरजतादिधातुविक्रय-काष्ठतृणादिवि. क्रय-दिवामैथुनं, विश्वासघातकरणं,अगम्यागमनमगम्यगमनं, जलमध्ये- मुखदर्शनं, तर्जन्या दंतशोधन, विवाहितायाः पुनर्विवाहकरणं, मातापितृ- वाक्येन स्वीयस्त्रीत्यागकरणं,साधुसाध्वीपु द्वेषकरणं,माताशियोः वियो- गकरणं, गोवत्सयोः वियोगकरण,लशूनगूजनपलाण्डुनिषिद्धकुष्मांडादीनां भक्षणम्, अनाथविधवादीनां छलेन द्रव्यहरण, विधर्मिशालाप्रवेशः, वन शालाप्रवेशः, यतिम्लेच्छहीनजातिगृहप्रवेशः, विण्मूत्राद्यमेध्यवस्तु- स्पर्श मानाकरणम्,अवाच्यवाचन,ग्रामवनगृहतृणादिनानाविधजीवदाह- करणं, कठोरवाक्येन परहृदयदाहकरणम्, आत्मस्तुनिकरणं, हरिहरयो. वि मेदगणन, कन्यादेववेदस्मृतिवाझणपुराणतीर्थादिनिंदाकरणं,स्वेदजां- डजोद्भिजजरायुजनानाविधप्राणीनां हिंसाकरण, श्यानमाजीरादिमुखस्प- -गणगणिकाकुजसूतिका बलात्कारास्नेहगुडदधिमिश्रितानवेद्यशिव- निर्माल्य-रजस्वलायीक्षितासंकल्पितानामत्रितपतितान्नभक्षणं, स्यजन- मित्रद्रोहकरणं, कूटसाक्षिमापणे, सेतुदेवालयगृह-यात्रा-देवदर्शन-चातु पर्य-भंगकरणं, धर्म न्याय-ब्राह्मणमान-प्रतिमा-महाजलाशय-चाटिका- कूपवापी-खंडन,द्यूतकीडा-जलमध्ये ननक्रीडा-नमस्नानं, नग्नशयनकरणं ताम्रपानेपयःपानं पाखंडपैशुनभूतप्रेतपिशाचराक्षसयक्षिण्याद्युन्मतोपास- नम्, अनध्यायाध्ययनाध्यापनकरण, वेदविभैष्टिकाग्निश्रोतृश्रौतस्मातादि- कर्मवित्तपस्विब्रह्मचारिमस्करिनिंदाकरणं, रजक-नट-धर्वर-कैवर्तक- भिल्ल-मेह-म्लेच्छादीनां प्रतिग्रहकरणं, फार्पास-लवण-माप-लोहानां प्रतिमहकरणं, देवनतिमा-यज्ञोपवीत-कुश-रुद्राक्ष-तुलसीमाला-विद्या- ·६४४ मतोद्यापनचन्द्रिका सरस्वती-पुस्तकादीनां विक्रयकरणं, देवगुरुपूजाव्युत्क्रमणं, चरणेन चर णप्रक्षालन, कुग्रामवासः, असाक्षितांवूलमक्षण, एकादशीजन्माष्टमी- शिवरात्री-रामनवम्यादिपु अन्नतांबूलनकचंदनांगीकारः, अमावास्या प्रतिपदष्टमीव्यतिपातसंकात्यादिकालेपु तैलाभ्यंगकरण, पुत्रप्रसूतेः प्राक पुत्रीगृहे भोजनं, मासिकपाक्षिकपाण्मासिकोनमासिकादिनिषिद्धान्नमो. जनं. प्रेतस्थानासनभोजनं, सूतकेषु दशाहयन्त जनं, परपीडनं च कायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकोत्पन्नानां पापानां नाशार्थ नरकादिभ यनिवारणार्थमुपविष्टब्राह्मणानामनुष्चया सभ्योपविष्टेन यथाप्रत्याग्नायद्वा- रा प्रायश्चित्तमहमाचरिष्ये ॥ इति संक्षिप्तदंपतीप्रायश्चित्तसंकल्पः॥ अथ स्त्रीमायश्चित्तमयोगः ।। सुवर्णनालिकेरकुशतिलकयवाक्ष- तान गृहीत्वा स्त्री शृणुयात् ।। पाणिग्रहणमारभ्य स्वकर्मपरिपालनम् ॥ इंद्रियाभिरतिस्त्रीणां नानाजातिपु या भवेत् ॥ ९ ॥ क्रमिकीटादिदहनं पंक्तिभेदादिकं तथा । पतिसुश्रूपणाभावो रतिभेदादिकं तथा ॥२॥ स्पृष्टास्पृष्टमनाचारं मनसा दोषकल्पितम् ॥ तस्य सर्वस्य नाशार्थ प्राय- श्चित्त करोम्यहम् ॥ ३ ॥ पतिरेव गुरुत्रीणां दैवतं पतिरेवच ॥ पति- शुश्रूपणं तस्मात् त्रीणां धर्मः सनातनः ॥ ४॥ [ कुरूप-कच्छित- दुर्वृत्त-दुःस्वभाव-रोगान्वित-पिशाचग्रस्त-पद्यप-क्रोधवत्-वृद्ध- अविदग्ध-मूर्ख-बधिरांध-रौद्र-दरिद्रि-कंदर्प-ललनालंपटो भास्त्री भिर्न त्याज्यः किंतु तस्य भर्तुः शुश्रूपा कर्तव्या अतः] बालयौवनवार्द्धि- केपु स्वतंत्रकरणं भर्ताहकारक्रोधकरणं पतिमनास व्यथोत्पादनं पर- पुरुपनिरीक्षण-संभाषणादिसंसर्गादि-अंगदर्शन-नग्नदर्शनजनितहर्ष- संदरोमांचोद्भवोदयं गंधर्वादिपुरुषस्य सुखश्रवणं विदेशस्थ भर्तरि हरिद्राकुंकुमकज्जलसिंदूरकर्पासपुष्पाभरणकेशसंस्करणम् । स्वदेशस्थे ·) सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः ( दश० स्मा० ६४५ भर्तरि कुवस्त्रधारणतिलकांजनपर्यटनं च आलस्येन बहुशयनं निद्रा- कलहोच्चास्यकरणम् । अंगुष्ठस्य वस्त्राणां वेटनं च रजक्यादिदुर्भगायाः भर्तुद्वेपिण्याः उदायाः सह संवसनम् । असमार्जितचुल्यामग्निस्थापनम् असमार्जितपेपण्या पेपणम् असंशोधितपर्युपितजलेनान्नपचनम् । गुरु- ब्राह्मणपतिसन्निधौ उच्चासनोपवशेनं, भर्तुरननुज्ञया स्वबंधुभ्यः अन्नवस्त्रधनदान, तृपिते क्षुधिते भर्तरि जलान्नस्वीकरणं, क्षेत्रादागते भर्तरि प्रत्युत्थानासनोदकदानाकरणं, पतिपादोदकाग्रहणं, पतिसेवायाम् अनादरकरणं, बंधुभुवने चिरकालवसन, कुत्सितायाः मृतवत्सायाः रौद्रकथाश्रवणम्, गुर्वान्नाहारः, भर्तुः पूर्वशयनम् ॥[अथ विधवाविपये विशपः ॥ मृते भर्तरि सह गमनाकरणं केशसंरक्षणं कंचकीधरणं द्विवारभोजन परशय्यास्पर्शः शयनस्रक्चंदनतांबूलपारमलद्रव्यस्वी- करणं शरीरपोषणमालस्येन शय्यासनस्थ मोजनमारब्धव्रतानामनु- धापनम् ] इत्यादि ज्ञाताज्ञात-कामाकाम-मनोवाक्कायकृतानां सर्वेषा पापानां दोपपरिहारार्थं यथाशक्ति प्राजापत्यमायश्चित्तमत्यान्नायी- भूतमिदं गोमियुनीभूतं द्रव्यं गन्धपुष्पाद्यर्चित समोपविष्टग्राह्मणे- भ्योऽहं दास्ये ॥ ॥ इति स्त्रीप्रायश्चित्तमयोगः ॥ ८ ।। अथ दशविधस्तानम् ।। ॥ १-भस्मस्नानम् ॥ यथाग्निर्दहते भस्म तृणकाष्ठादिसंचयम् । तथा मे दहतां पापं कुरु भस्म शुचे शुचिम् ॥ ॥२-मृत्तिकास्नानम् ॥ अश्वकान्ते रथक्रान्ते विष्णुकान्ते वसुंधरे। शिरसा धारयिष्यामि रक्ष- स्व मां पदे पदे ]] उद्धृता सि चराहेण कृष्णेन शतयाहुना ॥ मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्। मृत्तिके ब्रह्मपूताऽसि काश्यपेनाभिवन्दिता ·६४६ व्रतोद्यापनचन्द्रिका मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥२॥ ३-गोमयमानम् ॥ गोमये वसते लंक्ष्मीः पवित्रा सर्वमङ्गला। मानार्थ संस्कृतं देवि पापं मे हर गोमय अप्रमग्रचरन्तीनामोपधीनां घने वने ॥तासामुपभपत्नीनां पचित्रं फायशोधनम् ॥ यन्मे रोगं च शोकं च तन्मे दहतु गोमय ॥॥३॥ ४-पञ्चगन्यस्नानम् ॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । सर्वपापविशुद्धयर्थ पञ्चगव्यं पुनातु माम् ॥ ४॥ ५-गोरजस्नानम् ।। गवां क्षुरेण निधूतं यद्रेणु गगने गतम् । शिरसा तेन संलेपो महा- पातफनाशनम् ॥ ५ ॥ ६-धान्यस्नानम् ॥ धान्यौपधी मनुष्याणां जीवन परमं स्मृतम् । तेन लानेन देवेश मम पापं व्यपोहतु ॥६॥ ७-फलस्नानम् ।। वनस्पतिरसो दिव्यः फलपुष्पवृतः सदा । तेन मानेन मे देव फलं लन्धमनन्तकम् ॥७॥८-सर्वोपधिनानम् ॥ औषध्यः सर्ववृक्षाणां तृणगुल्मलतोद्भवाः । सर्पपसंयुकाः सर्वोषध्यः पुनन्तु माम् ॥ ८॥९-कुशोदकस्नानम् ॥ कुशमूले स्थितो ब्रह्मा फुरामध्ये जना- र्दनः ॥ कुशाग्रे शंकरः प्रोक्तस्तेन नश्यतु पातकम् ॥९॥ हिरण्यत्रा- नम् ॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभावसोः अनन्तपुण्यफलदं मम पापं व्यपोहतु ॥१०॥ ततो 'गंगोदकस्नानम् ॥ विष्णुपादामसंभूते गरे त्रिपथगामिनि । धर्मवेति विख्याता पापं मे हर जाह्नवि॥ ततः शुद्धोदकेन स्नायात् ॥ ॥ इति दशविधस्नानम् ॥ ॥ अथोत्तरांगविष्णुश्राद्धप्रयोगः॥ तबादौ मायश्चित्तांगीभूतोऽष्टबाह्मणभोजनसंकल्पः ॥ अयेत्यादि० तिथी यथाकाले यथान्नेन अष्टौ ब्राह्मणान भोजयिष्ये ॥ "भायश्चितोत्तरांगव्याहृतिहोमः ॥घृतेन "अग्निवायुसूर्येभ्यो नमः" इति व्याहृतिभिः ५४ आहुतयः ॥ शेपं पूर्ववत् ॥ अथवा घृतं ब्राह्म- गाय दद्यात्।। यथा-व्याहृतिहोमसिद्धयर्थ मनःसंकल्पितं घृतम् अग्निवायु.

·सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः ( मुखाम्) ម सूर्यपीतये कस्मौचिद् ब्राह्मणायाई दास्ये तेन व्याहृतिहोमफलमाप्तिर- स्तु ॥ (जलमादाय) विष्णवे नम एतत्ते पाचं पादावनेनं पादप- शालनम् ॥ इदमत्र चंदनं च पुप्पम् ।। स्वपादौ करौ प्रक्षाल्याचम्य ।। अक्षतैदिग्बंधनं कुर्यात् ॥ सांग्ल्पेन विधिना वैष्णवश्राद्धोपहाराणां पवित्र- तास्तु ॥ अद्येत्यादि०-तिथौ उत्तरांगं विष्णुश्राद्धमहं करिष्ये ।। विष्णवे नमःइदमासनम्।इदमत्र चंदनपुप्पं धूपंदीप नैवेद्यं यथादत्तं नमम। इदं वो ज्योतिः॥ विष्णुश्राद्धस्यार्चन विधेः परिपूर्णताऽस्तु ॥आचम्य॥ विष्णुपीतये त्रिभ्योऽधिकान् ब्राह्मणान् पूजापूर्वकं भोजननिष्क्रयद्रव्य- दानद्वारा भोजयिष्ये वा आमानं दास्ये ॥ सुप्रीक्षितमस्तु ॥ शिवा आपः सन्तु सौमनस्यमस्तु ॥ शान्तिरस्तु पुष्टिरस्तु तुष्टिरस्तु ॥ दक्षिणासंकल्पः।।दास्यमानां दक्षिणां विष्णुश्राद्धनिमित्तां विष्णवे नमम ।। अधेत्यादि० तिथौ प्रायश्चिचविधेः परिपूर्णताऽस्त्विति ॥ यजमानो जलमादाय ॥ अनेन एतावत्कृतप्रायश्चित्तेन अमुकगोत्रो- त्पन्नः अमुकनामाऽहं निष्पापो भूयासम् ॥३॥ मम देहशादिरस्तु ॥३॥ अहमेतत्कर्मयोग्यो भूयासम् ॥ ३ ॥ ततो विप्रा बदेयुः ॥ त्वं निष्पापो भूयाः॥३॥ तव देहशुद्धिरस्तु ।। ३ ॥ त्वमेतत्कर्मयोग्यो भव ॥३॥ इति द्विजमुखाच्छ्रुत्वा सभोपविष्टब्राह्मणानां पादाभिवंदनं कुर्यात् ।। ॥ मुखावलोकनम् ॥ अत्राद्य० तियो कृतस्य प्रायश्चित्तकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थं मुखाव- लोकदानमहं करिष्ये । हस्ते मुखावलोकनपात्रं गृहीत्वा-"दिव्यान्त- ·प्रतोद्यापनचन्द्रिका रिक्षभूमौ वा यन्मे किल्विपमागतम् ॥ तत्सर्वमाज्यसंस्पर्शमणाशभु- पगच्छतु ॥१॥ अलक्ष्मीर्यच्च दौर्भाग्यं मम गाने व्यवस्थितम् ॥ तत्सर्वे शमयत्याज्यं लक्ष्मी पुष्टिं ददातु च ॥ २॥ आज्यं सुराणामाहार आज्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं परम् ।। इदं कांस्यपानं घृतपूरितं पंचरत्नदक्षिणासहितं छायादोपनित्यर्थम् आचार्याय वा यस्मै कस्मैचिद्राह्मणाया दास्ये ।। दानाशक्तौ सूर्यावेक्षणं कुर्यात् ॥ नानाविधगोत्रेभ्यो दक्षिणां दास्ये इति संकल्य दक्षिणां दद्यात् ॥ हस्ते पुष्पाक्षतान् गृहीत्वा अप- राधसहस्राणि लक्षकोटीशतानि च ।। नश्यन्ति तत्क्षणादेव सत्येश तव पूजनात् ॥" स्थापितदेवताभ्यो नमः" इति शक्तिसहितसत्येशाय समर्पयेत् ॥ ततो " यान्तुदेव०॥ इतिदेवताविसर्जनं कुर्यात् ॥ ततो यस्यस्मृत्या च नामोक्या० ॥ विष्णवे नमो विष्णवे नमो विष्णवे नमः ॥ इति ॥ ।। इति सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः ।। ।। इति सग्रहमखा नवचण्डीशतचण्डीमयोगसहिता व्रतोद्यापनचन्द्रिका समाप्ता ॥

·अशुद्धम् तंदुलपात्र पार्श्व नान्दीमुख्येम्य सतति भूम्यन्तरियेवेश्व फारणादीनि अक्रोपना घण्टार्चन । व्रतोद्यापनचन्द्रिकायाः ॥ ॥ शुद्धिपत्रम् ॥ पृधम् ३४ तण्डुलपात्र पावे ३५ २० नादीमुसभ्य ३६ १७ सतति ३८ भूम्यन्तरिक्षदेवैध ३९ करणादीनि अक्रोधना घण्टादीपार्चन " ९ " " " " " १८ ८ ७ कोटि-युग चिरान्धि आचम्याय प्रभावविते नम को टीयुग क्षीराब्धि आचामार्थ प्रभावविदे नम " ८३ ३२ " " ८४ १४ ९६ २० १५ १६ मम दव्या दता न्याशिर्वाद -वविछिन्न प्रणयामि दिन्यदेहे ज्योतिदीप्ति नीवारशुक २ नम देव्या वृता याशिर्वाद नवच्छिन्न प्रणमामि दिव्यदेह ज्योतिर्दीप्ति नीवाराशुक सुपुग्णामार्ग ककारे ऊभारम् उकारे सुषुम्णा मार्ग " ऊकारे० उकारम् च.४२ ·[२] पृष्ठम् पदिक २० मशुद्धम् भूमध्य संचित्य चक्षुनिहा मेदात्मने (ने) मोतिर्मय १३ ९ २१ १६ भ्रूमध्य- संचिन्य चक्षुःप्रोत्रनिहा 'मेदआत्मने (नेत्राये) ज्योतिर्मयं अखाय झंई मेदआत्मने फौस्तुम- १२० १२१ १२२ १२४ १२५ १२८ अस्ताय मेदात्मने फोरनुम २१ १२ -- ·[३] पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् मुत्सजेन् चरित्र क्षमकार समस्तदोष दृष्टिदेव हिंसीथाः शुद्धम् मुरहजेत् चामुंडा क्षेमार. समस्तदोषै १८१ १५ ८ ૨૮ १८२ हिंसेथा २२ १६ १२ १८४ १८६ १८८८ २ ९ १० ९ मीवरस्य पाहिन सानिध्य धन्तुरपन शोमवान् पलिसस्थिता. शीतलादेन्यो जगसष्टन- रथान्तरादि सर्वोषधी हत्यामाय हस्सायें त्रिवृस्यद् मौजा गृहणा फलसंयुत पजेय “दुद्यापममपि विधिनाऽनन वसोद्धारा २१ मीतस्तस्य पाहिनः सानिध्य उत्तरपत्र शोभनान् बिलसस्थिताः शीतलादेव्या जगत्सर्ज रथन्तरादि सौषधी इत्याघ्राय हस्ताचे त्रिवृधद् मौजा गृहाण फलसयुत पूजेय -दुद्यापनमपि विधिनाऽनेन यसोद्धारा २०२ २०६ २० २१२ २१५ २१९ २१९ २२६ २३३ २४८ २६१ २६९ २७० २७२ ૨૭૮ ९ २२ ६ १ ·[४] पदिर पृष्ठम् २८३ २९८ ॥ ४ १२ अगुदम् -स्फरसंयुताः पापना व्रतराज इमः पूर्वदिने च निराये मऽवसन -भ्यंगायत्सर विरोजन- दानकरणेऽक्षय्यं ३१२ ३२० २२२ १२३ ८ १६ " प्रीतिकर तत् शुद्धम् -पस्करसंयुताः प्रार्थना "प्रतराजे" कुंमः परदिने च नीलाये मेऽसनं -म्यगाद्युत्सव- विरोचन- दानं (करणेऽक्षय्यम्) प्रीतिकर तु तत् अक्टेन मतव- पापपूरुषः धावी यागाय० योगाया। अष्टवर्षाधिको दीपपूजनं गणपतिपूजन पुण्याहवाचन (पृ. ९९-१०७) टासदद्यार (मन्वसे) जैमिनये वशित्व- वरुणाय । वायवे। कुबे राय.1 पञ्चमावरणार्चनम् पञ्चमावरणपूजनेन न्नकुटेन प्रातर्युत- ३२५ पापपुरुष. ३२६ धान्यी योगाय. योगया। ३३४ अश्वपाधिको ३२८ दीपपूननं पुण्याहवाचनं ३२९ ८ २२ १० ४ २१ " ( १९-१०१) रासादार (मन्वने) जैमुनये वसित्व- वरुणाय । कुवेराय. " " सप्तमावरणाचनम् सप्तमावरणपूजनेनं ·[५] अशुद्धम् पृष्ठम् पट्टिः ३४२ ३४३ ३४८ ३४९ ३५९ २२ १८ २ ७ ९ संवत्सा प्रत्याशक्ति- पतिग्रहास्थिति निक्रयीभूतं शातिपाठनपूर्वक पापपूर्वक सुनिर्मल सपूज्य कान्त ९२ सत्यार्थ- माभाग्य- सावर्गिको -जनाधारम दचवर वन्द शरण्याभपद स्वाहक तुम्य ३६२ २२ शुद्धम् (पृ. १६४-६५) सवत्सा प्रत्यासत्ति- प्रतिरक्षाविति निष्क्रयीभूत शांतिपाठपठनपूर्वक -पापनिरसनपूर्वक सुनिर्मल सपूज्य कान्त ९२ सत्यार्थ- सौभाग्य- सौवर्णिका -जनाधारम् दत्तवर वन्दे शरण्यामयद स्वाहक तुम्य गत आचार्यादीना हवनाख्य पुनर्जलमादाय अग्नि कार्य मार्गशीर्ष- विशेषो पदार्था. ३६४ " २१ गत " २१ " आचायादीना हवनाख्य पुनजलमादाय अमि काय मार्गशीष- विशेषा पदापा १२ " " " ·[६] पृष्ठम् पहिः अशुभम् निरल मापस्नान पाप प्रतमिद ३६८ ८ २६९ १२ २० २१ " २४ ३७२ ७ पलसाचन- न्यास प्रयुप्रनारेष पुरसूक्तन हरेम्बाप रस्ता अधापन -दूर्वापत्र दादिमीरन मरूपन शतपत्रपुष्प धचरपुम सनीक सपूज्य मूलमत्र " सुद्धम् विरल मापम्नानं पाप प्रतमिदं दिमाग शार्चन- न्यासे मन्युश्वारे पुरुषसूक्तेन हेरम्बाय हस्तो अश्वापरत्रं दूर्वाग्न दादिमीपत्र मकरत्र शतपत्रपुष्पं छतरपुष्प खरकं सपूज्य मूलमंत्र संस्ष्टं गृहाणार्य शत्रुरराजन वृदसतये कार्य मन्त्रमिमं द्धानम् मंत्रण १२ १३ " २१ " २२ १५ ३७८ यहाणाव्य रामरराजय बृहस्पतय कार्य मन्त्रमिम दधानम मंत्रग २० २२ ३ ३८.

·[७] अशुद्धम् पृष्ठम् पद्धि २० २१ ३८१ शुद्धम् मंत्र दौदिनायकः वसोरा- पूजन (एव सर्वत्र महालिङ्गम् दक्षिणस्याम् प्रसन्न ३८२ ८ " ३९० ३९१ " ३९२ ३९६ ३९९ ૨૩ ૨૨ ददिनायक: वसोदीरा- पजन (एव सर्वत्र ) महालिङ्गम् दक्षिणमाम प्रसन्न भा ममिदचे यच्छे निन्द्रायै निन्द्रा शुदशन त्यमीष्टाम् विश्वका शिरः पजे. सौभाग्यद्रव्यम् पाप्मन लभ्यते पूर्णिमा -पटिकालगके सायाहक्वाल दीराक्षसी कृत्वा निराजनः देय দুলাখ मभित्ते यष्ठ निद्रायै निद्रा सुदशन त्यमीष्टा विश्वको " ४०० ४३९ ४०२ ४०३ ४०५ २ शिरः पूज० ४१२ २१ २२ ५ ४१३ सौभाग्यद्रन्यम् पाप्मान लभ्यते पूर्णिमा घटिकात्मके शायाह्नकाल दूदाराक्षसी कृता नीराजनः देयम् पूजार्य " ३ ६ ८ " ४१७ ४२६ ३ ·[८] अशुद्धम् ठम- गलतिका पृष्ठम् ४२८ वेनश्याम पित्रदेव सेकप्य पोडशोपचार- " ४३. " ४३१ ४३६ पद्विः गुदम् २ प्म- गतिका ८ श्यामश्वेत ૨૩ पियुद्देशे २ रोकहप्य ३ पोरशोपचारे- १ प्रवाहयेत् नदी २३ मुसौम्या रुद्ररूपिण्यै उसाथै १२ दशनिशा- १. तवादश्या- प्रगाहयेत " " मुसौम्या रुद्रसूपये ४ उन्नये ४३८ ४३९ ४४१ ३ २२ २ " જરે दशीध- तद्वादश्या तुफल- त्रयोदश्य- सुपुत्रा -सावित्रीय चव साविान पादा मुप रसे ववस्वतायेति " २० २२ प्रयोदश्यां सुपुत्रा साविधीम्या चैव साविति पादो मुख रसै वैवस्वतायेति द्वय हैम्पो ४४४ " हेमी " १२ यथारात्या वयागया " ·[९] पृष्ठम् पतिः ४४८ २ ४४९ २१ ४५२ १३ शुदम् कुशकंडिका पूजां विबुद्धे प्रतिबूयुः नांबूनद- स्वर्णपक्षा उपलिप्य धृतसंयुतम् दापयेत् यशोपवीतम् कपिथ थै -द्यविच्छिन्न संतति- २३ ७ १९ अशुद्धम् कुशकंडिक पूजा विबुद्ध प्रतिनयुः जांबुनद-. स्वर्गवक्षा उपलिप्ये धृतसंयुताम् शापयेत् यशेपवातम् कपीचं दश न्यवच्छिन्न सतति- पूजा- नदनोया- धर्माप सुरगणः सुगंपियतं निराजने विष्णुरूपधृष. प्रयोततोर:- द्वाविधति नृपोचमम् कायाणि पूर्वमागे पूर्व प्रीत्यथ ४५८ १७ १८ " ४६. ७ ४६४ ८ " ४६६ २३ २२ ३ नंदनोद्या- धर्माय सुरगणैः मुगंधियुतं नीरानने -विश्वरूप प्रद्योतितोरः- द्वाविंशतिः नृपोत्तम कार्याणि पूर्वमागे पूर्व प्रीत्यर्थ " २३ १२ ४७८ ४८१ ૪૮૨ ·[१०] पृष्ठम् पद्वितः गुदम् यसोरा- तद्ध मशुद्धम् बसोदारा- যরশ্ন चंदनेदवदारु निराजनदी गंगाप. मिटान रक्तचन्दनयुक्ततु गंधं गृह प्रभाकर भी स्वयं सुमुखश्थति दिनकृत मार्गशीषके " ४८३ ४८५ ४८६ ४८७ ४८८ ४८९ ४ चंदनदेवदारु- नीराजनदीपं गंगाय मिष्टान रक्तचन्दनयुग्गन्धं गृहाण २१-२२ त्वं प्रभाकर ४९१ २२ " ४९२ ३ ४ १२ ४९८ १९ भी: स्वयं सुमुखश्वेति दिनकृतं मार्गशीर्षके तंडुलैः सुरेन्द्रवृन्दैः महारुद्राद्यावाहित- रष्टोचरशतसंख्यया तान् प्रातनित्यकर्म नागभूत तुर्या पूजासामग्री द्यमीष्ट नीराजन दुःखदारिद्यनाथन उल्कि सुरेन्दमन्दैः महारुद्राद्याहित- रष्टोत्तरसंख्यया वान प्रातनित्यकर्म नागभूतं तुर्या जासामग्री यभिष्ट- निराजनं दुखदारिद्रनाथन उालुक " २२ १८ ६ ९ " ५०५ " २५ " " विवर्षय विवषय ५०६ ·[११] पृष्ठम् ५०८ ५१८ अशुद्धम् द्राक्षफलं स्तोत्रपाठकर्तुश्च सिद्धययम् पराकन्छ तलवृत दक्षिणपाये लाजातल ऋत्विजः सौवणी रमितः शानययम् सत्यमामाय .विष्णुप्रियाय तीयेभ्यो. भरैवाणा ५२० ५२४ ५२५ ५२८ पक्तिः शुद्धम् द्राक्षाफल स्तोत्रपाठकर्तुश्च १३ सिद्धयर्थम् पराककृच्छ: १८ तिलघृत दक्षिणपाचे लाजातिल ९ ऋविज ८ सौवर्णी रभित ९ शान्त्यर्थम् २२ सत्यमामायै १२ विष्णुप्रियायै वीर्यम्यो. २० भैरवाणा २३ क्लीं नमो आत्मश्रीचक्रमध्ये २५ शाकये कृपावत्यै मदोत्कटाये घयायै निवासिन्यै तापस्दै २ चन्द्रायै ८ चंडायै बलस्थाये अवाच्य २५ पितुर्मात्र क्लीं नमा ५४८ . ५७७ (१) (२) 9 " स्ववामे शामय कृपावत्य मदोत्कटाय जयाय निवसिन्यै तपस्यै चद्राय चंडाय मलस्थाय अपाच्यै पितुमात्र " " " " " " " २२ ·[१०] पृष्ठम् ४८३ ४८५ ४८६ ४८७ ४८८ ४८९ वसोसि- शतश्च चंदनदेवदार नीराजनदीप गंगायै० मिष्टान्न रक्तचन्दनयुग्गन्ध गृहाण स्व प्रभाकर २१-२२ ४९१ २२ श्री.स्वय " सुमुखश्चेति ४९२ अशुद्धम् यसोदारा- शतद्रश्च चदनेवदार निराजनदीप गगायक मिष्टान्न रक्तचन्दनयुक्त तु गं, गृह प्रभाकर श्री स्वय सुमुखश्चति दिनकृत मार्गशीषके तदुलै. सुरेन्दमन्दैः महारुद्राद्याहित- रष्टोत्तरसंख्यया तान प्रातनित्यकर्म नागभूतं तुर्या जासामग्री यभिष्ट- निराजन दुसदारिद्रनाथन उाटक 클 ४ ४९६ १२ ४९७ ४९८ दिनकृत मार्गशीर्ष के तडुलैः सुरेन्द्रवृन्दैः महारुदाद्यावाहित- रष्टोचरशवसंख्यया तान् प्रातनित्यकर्म नागभूत तुर्या पूजासामी चमीट नीराजनं दुखदारिद्यनाथन उद्धक २२ २८ ६ ९ ५०२ ७ २५ " विवषय १८ विवर्षय ·[११] . पृष्ठम् qoc ५१८ अशुद्धम् द्राक्षफलं स्तोत्रपाठकर्तुध सिद्धययम् पराकन्छः तलघृत दक्षिणपा लाजातल ऋविजा सौवर्णी रमितः शानययम् सत्यमामाय -विष्णुप्रियाय तीयेभ्यो भरैवाणा " ५२० ५२४ ५२५ पतिः शुद्धम् द्राक्षाफलं स्तोत्रपाठकर्तुश्च सिद्धयर्थम् २ पराककृच्छा १८ तिलवृत ५ दक्षिणपाः ११ लाजातिल ऋविज. ८ सौवण रभित. ९ शान्त्यर्थम् २२ सत्यभामायै १२ विष्णुप्रियायै तीर्थेभ्यो २० भैरवाणा २३ क्लीं नमो आत्मश्रीचक्रमध्ये शाक कृपावत्यै मदोत्कटाय ५२८ क्ली नमा ५४८ ५७७ (१) " " (३) " " स्त्रयायै स्ववामे शाक्य कृपावत्य मदोत्कटाय जयाय निवसिन्यै तपस्यै चद्राय चंडाय जलस्थाय अपाच्यै पितुमात्र " " २ ८ निवासिन्यै तापत्य चन्द्राय चंडायै जलस्थायै अवाच्य पितुर्मात्र " (७) २२ २५ ·[१२] पृष्ठम् ४ ६ " २१ २२ १३ अशुदम् पोपण्ये शिन घेनुमुद्रा निराजयाम हृदयेऽनाहत- गडूपजल सुवर्णपाने कर्यात कनक गृह्यता कठमध्ये पान कृतान्युतारण धुतादि अप्रतिकुल कुष्माण्ड कमि पतितुध्ध- प्रायश्चित्त सुद्धम् पोपण्यै शिक्षा धेनुमुद्रों निराजयामि हृदयेऽनाहत गइपजल सुवर्णपाने कुर्यात् कनके करमध्ये गृहाण पात्रे कृताग्न्युत्तारण यतादि अप्रतिकूल कूष्माण्ड कृमि पतिशुश्रूष- प्रायश्चिच २१-२२ ६२५ ६२९ ૬૨ १२ . " ग १४-१५ " अत्र विशेषेण मात्रानुस्वार इस्वदीर्घोकारादीना प्रोटनेनैव स्खलनानि वर्तन्ते। प्रकाशक : शास्त्री तुलजाशङ्कर धीरजराम पड्या, खाडीलकर रोड, कादावाडी, कल्याण विन्डौंग न १ मुबई ४. मुद्रकः के पल पन राय, मुबई वैभव प्रेस, गिरगाव, मुबई न ४