·No text on this page.

·NITI MANJARI
OF
DYA DVIVEDA
Edited
with an introduction, notes and appendices
by
SITARAM JAYARAM IJOSHI, M. A.,
sahityasastrācharya,
Professor, College of Oriental Learning:
Benares Hindu University.
With a foreword by
Principal A. B. DHRUVA M. A., LL. B.,
Pro-Vice-Chancellor, B. H. U.
Published by
SALIGRAM SHARMA,
Kri Har Mandal,
Kalbhairava,
Benares
City.
1933

·PRINTED BY K. B. PAWAGI
HITCHINTAK PRESS, RAMGHAT, Benares City.
PAGES 1 TO 80 ONLY PRINTED BY
JAYA KRISHNA DAS GUPTA, VIDYAVILAS Press,
GOPALMANDIR LANE, BENARES City.

·श्रीः
नीतिमजरी
सभाष्या
श्रीद्यादिवेदविरचिता
काशी-हिन्दूविश्वविद्यालयीयप्राच्यविद्याविभागे
साहित्यदर्शनेतिहासाध्यापकेन, एम्. ए.
साहित्यशास्त्राचार्योपाधिधारिणा
सीताराम जयराम जोशी
इत्येतेन
भूमिका-टिप्पणी-परिशिष्टादिभिः
संयोज्य सम्पादिता
सा च
काश्यां कालभैरवनिकटे
श्रीशालिग्रामशर्मणा
हरिहरमण्डलव्यवस्थापन प्रकाशिता ।
वि० सं० १९९०

·Price Rs. 4/8.
TO BE HAD OF:
GHANEKAR Bros., 19 HATHI GALI, BENARES City.

·श्री:
विश्वविद्यालयोल्लासो
विलासो वेदवेदिनाम् ।
प्रीयतां 'नीतिमञ्जर्या'
श्रीमन्मदनमोहनः

·No text on this page.

·Table of Contents. Page Foreword किमपि प्रास्ताविकम् Introduction i-xlviii नीतिमरीस्थसंज्ञाक्षरद्योत्यग्रन्थानां नामविवरणम् i-ii Text १-३४८ Appendices (परिशियानि )- १-२२ १. (नीतिमञ्जरीस्थपद्यानामकारादिवर्णानुक्रमेण सूची) १-३ २. (नीतिमञ्जरीस्थ ऋङ् मन्त्राणामकारादि- वर्णानुक्रमेण सूची) ३. (नीतिमञ्जरीस्थप्रधानमन्त्रसादृश्योपन्यस्त- निगमान्तराणामकारादिवर्णानुक्रमेण सूची) ८-१० ४. (नीतिमञ्जयों प्रमाणत्वेनोपन्यस्तग्रन्थग्रन्थकाराणा- मकारादिवर्णानुक्रमेण सूची) १०-१३ ५. ( नीतिमञ्जरीस्थसंहाशब्दानामकारादि वर्णानुक्रमेण सूची) १३-२२

1No text on this page.

·Foreword. After the detailed and exhaustive Introduction which the Editor has prefixed to the Sanskrit Text of the Niti-Mañari it is harilly necessary to write a Forewarl, and yet it must be written, if for nothing else, at least, for expressing my delight at the thoroughness with which the Editor, Pandit Sitaram Joshi M. A., has done his labour of love. All the quotations and references which occur in the body of the Text, have been carefully traced to their sources, and all questions relating to the author and the value of his york have been fully discussel. I will only add a few words on one or two aspects of the work which have particularly struck me. It is interesting to note that the author belongs to an age which is not remarkable as a period of Renaissance of Vedic learning, or even as that of Sanskrit learning in any of its other branches. And yet the author has made this valuable contribution to literature not only as an crudite Vedic scholar, but as one who knows how to utilize the Vedic legends of hoary antiquity for teaching every-lay morality in our life. Neither the carly Vedic Rşis nor any of the great thinkers of the Upanişadic age were didactic writers. Even the Mahābhārata and the Rämāyaṇa, like all other masterpieces of the world's greatest poets, are not intended to ·(2) serve as mere band-books of moral teaching. The Buddhist Jätakas are the first attempt in this direction, followed later by the well-known Pañcatantra and Hitopadest. But to none of the writers of these and similar works it occurred to draw upon the Veda for the purpose of composing a book of moral tales. The credit for doing this belonys to Dyä Dviveda, tho anthor of the Niti-Majari. I introduce this work with great pleasure to the attention of Sanskrit educationists and hope that its publication will be adequately appreciated. Bombay, A. B. Dhruva. Sept. 27, 33.

·श्रीः किमपि प्रास्ताविकम् अथास्माकमयं महाहर्षस्य विषयः खलु यद्वयं श्रीमया- द्विवेदाह्वयैः प्रणीतं नीतिमार्याख्यमनुपममपूर्व वैदिकलौकिकग्रन्थं मुद्रयित्वा पाठकानां विदुषां सादरावलोकनार्थ प्रकाशीकुर्मः । ग्रन्थस्यास्यानुपमेयतेयमेव यद् विद्यमानानां बहूनां सुभाषितग्रन्थाना- मेकोऽपि नैतादृशो दरीदृश्यते यादृगयम् यो वैदिकाख्यानजातस्य सुपरिचयाद्विनाऽवगन्तुं कथमपि न शक्यः । अपूर्वत्वमप्यस्य तदेव यदम्माभिरीकलुभाषितवचनद्वारा वेदार्थपरिचयं विदधानोऽन्यो ग्रन्थोऽद्यापि न दृष्टचरः । अतोऽस्माभिरस्य मुद्रणे परमादरो विहितः। सोऽयमस्मदुद्योगः स्वान्तं विदुषां सन्तोषयितुं सफलीभूया. दित्याशास्महे । ग्रन्थकदु धाद्विवेदो द्विवेदी द्यायो वा स्वचरित्रविषये नीति मञ्जर्या आदावन्ते चकिञ्चित्कारं वक्ति येन ज्ञायतेऽयं मुकुन्द द्विवेदस्य नता श्रीमदत्रेः पौत्रो लक्ष्मीलक्ष्मीधरयोः पुत्र इति । अयं मुकुन्द- द्विवेदो ग्रन्थकारस्य बहुमत आसीद् यत् स वेदवेदाङ्ग तत्त्वज्ञ इति स्मृतिसन्दीक्षित इति प्रभुरिति सम्बोधितो दृश्यते' । धाद्विवेदोऽपि ताद्वगेव विपश्चिदासीत् । अयमृगवेदी शाखायनशाखाध्यायी सूर्योपासकोऽत्रिगोत्रोत्पन्नो बभूवेति मङ्गलाचरणेन तथा ग्रन्थस्थवचन- रनुमीयते । यौवने एवानेनायं ग्रन्थो निर्मित इति स्वयमेव कथितम् । वेदवेदाङ्गशास्त्रेषु कृतभूरिपरिश्रमः एकादशप्रकारैः संहितापाठत. त्परः । वेदार्थान् वेदभाष्येभ्यो वेदपरिशिष्टग्रन्थेभ्यो ब्राह्मणसूत्रग्रन्थे. भ्यश्चावलोक्य विचार्य च स्मृतोतिहासग्रन्थांश्च परिशील्य नीतिधर्मो. पदेशद्वारा वेदपरिचायकमिमं बहुमूल्यं सुभाषितग्रन्थं प्रणीतवान् ग्रन्थकारः । अनेनानया वेदार्थप्रकाशिन्या स्वकृत्या स्थानुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । अर्थश इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानावधूतपाप्मा ॥ इति प्राचीनानामुक्तिः सार्थकीकृता । ग्रन्थोऽयमनेन विक्रमार्कस्य १ दिवाकरं प्रणम्यादौ मुकुन्दश्च द्विवेदिनम् । वेदवेदाङ्गतस्वज्ञं स्मृतिसन्दीक्षितं प्रभुम् ॥ इत्यादि पृ० ९ ·( २ ) बिन्दुपञ्चपञ्चैकाङ्कमिते (१५५० ) संवति दुन्दुभौ वत्सरे माघशुक्ल- प्रतिपदि समाप्तिं नीत इति ग्रन्थस्योपसंहारे कथितं समुपलभ्यते । अयमेव समयः समीचीनः सर्वैराधुनिकविपश्चिद्वर्यैरुररीकृतश्चति नास्य विषये कश्चिदपि सन्देहलेशस्यावकाशः । ग्रन्थारम्भे ग्रन्थकृतैवास्य ग्रन्थस्य लक्षणप्रयोजने उक्त। तद्यथा- एवं कर्तव्यमेवं नाकर्तव्यमित्यात्मको योधर्मःसा नीतिः। तस्याः मञ्जरी नीतिमञ्जरी इति लक्षणं प्रोच्य इमां ज्ञात्वा धर्मरतिरधर्म विरतिर्भवति । ऋगर्थञ्च सुखेनावगच्छामीति प्रयोजनमपि कथितम् । इत्ययं नीति- धर्मप्रधानग्रन्थोऽपरनीतिसुभाषितग्रन्थेभ्योऽतिविलक्षणः । अस्मत्- परिचितसुभाषितग्रन्थेषु इतिहासपुराणानामेव दृष्टान्ताः समुपन्यस्ता दृश्यन्ते । अत्र दृष्टान्तविषयस्तु वैदिकग्रन्थगतेतिहासाख्यानानि परामशतीति तेभ्योऽयं विशेषः खलु ग्रन्थस्यास्य । यद्यपि वेदेषु समुपलभ्यमानान्याख्यानान्येव पुराणेतिहासेषु प्रप- श्चितानि तथापि वहोः कालस्य व्यतीतत्वात् उभयोराख्यानान्यधुना शब्दशः समानानि न दृश्यन्ते । अतएव ते उभे पृथक्तयैव पठनीये भवतः। तयोकरप्रभवत्वादेवेतिहासपुराणानां पञ्चमवेदत्वमन्वर्थक जायते । इतिहासवेदस्योपवेदत्वमपि कारणादस्मात् स्वीकर्तव्यं भवति । धाद्विवेदैर्वेदार्थोपहनार्थानां वैदिकाख्यानानामुपयोगोऽत्र- ग्रन्थे सम्यग्विद्धद्भिः प्राचीनानामियमुक्तिः इतिहास पुराणाम्यां वेदं समुपबृहयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदा मामयं प्रहरिष्यति ॥ चरितार्था कृता स्वीयबहुश्रुतत्वमपि प्रदर्शितम् । वेदमन्त्राणां विशदग्रहणार्थमेव एकमेव सन्तं वेदं वेदव्यास- श्चतुर्धा विभक्तवान् । तेषामपि दुरूहत्वदूरीकरणाय संहितापदपाठा- दीनां योजना । तेषां व्याख्यानहेतोः ब्राह्मणसूत्रग्रन्थानां प्रणयनम् । वेदाङ्गानां च निर्मितिः । वेदाङ्गेभ्यश्च तथा वेदव्याख्यानग्रन्थेभ्यश्च सर्वशास्त्राणां प्रादुर्भावोऽत्र प्रायेण दृश्यते । परस्परं विवदमानानां ब्राह्मणारण्यवचनानां सङ्गतीकरणायैव श्रौतस्मार्तसूत्राणां तथा मीमां- सादर्शनस्य च प्रणयनमभवत् । मीमांसादर्शने वेदन्यायभागः तेषा. मेव प्रामाण्यविचारः काणादाक्षपाददर्शनयोर्निदानम् । ब्राह्मण- ग्रन्थानां चरमभागः आरण्यकोपनिषदो वेदान्तदर्शनमजीजनन् । साङ्ख्ययोगावपि अस्यैवोत्तरमीमांसायाः प्रपञ्चः। तत्रैव नास्तिकानां प्रादुर्भावात् सौगताहतभेदेन तेषां दर्शनविचारोऽपि सातः ।

·( ३ ) ये लौकिका देहवादिनः ते चार्वाका अभूवन् । ऋषिभिरनुभूयमानं परमानन्दमेव लक्ष्यीकृत्य भरतमुनिप्रभृतिभिर्लोके प्राकृतजनमनो- रजनाय नाट्यवेदो निरमायि यतोऽलङ्कारशास्त्रस्य लोके रूढिर्जाता । इत्थं वेदमन्त्रः निखिलविद्यानामादिकारणमित्यत्र न काऽपि विप्रति. पत्तिः। तदेव दर्शयितुं मन्ये श्रीमयाद्विवेदैरयं नीतिमार्याख्यो ग्रन्थो निरमायि । यद्यपि तैरयं हेतुर्न कुत्रापि स्पष्टतयोल्लेखितस्त- थापि यया सरगयाऽयं ग्रन्थो निर्मितो दृश्यते सा सरणिरेवेमं सिद्धान्तं प्रकटीकरोति । सोऽपि प्राचीनाचार्य परम्परामेवानुकरोति । प्राचीनवैदिकानां वेदशास्त्रज्ञानं सुसुखं कथमभवत् इति ज्ञातु- मीहाचेत् अयं ग्रन्थ एवात्र प्रमाणम् । इदानीमपि लोके शास्त्रपार- ङ्गमानां वेदग्रन्थेषु पदमर्पिपयिषूणामयं ग्रन्थः प्राथमिकप्रयोजन पूरयितुं समर्थ इति नास्त्यत्रास्माकं लेशतोऽपि शङ्का । ग्रन्थेऽस्मिन् नीतिविधायकाः सिद्धान्ता एकशतोत्तरपट्पष्टि- संख्यकाः परस्परं नातिसम्बद्धाः । किन्तु तत्सम्बद्धवैदिकदृष्टान्ताः ऋक्संहिताया मन्त्रक्रमानुगाः । अत एवास्य ग्रन्थस्यापि त एव विभागा ये ऋक्संहिताया दृश्यन्ते । प्रतिनयस्तु प्रारम्भेऽवतरणि. कारूपेणोक्तः स एव पद्ये आनुष्टुभे श्लोकस्य पूर्वार्धे ग्रथितः । ततश्च ऋग्दृष्टान्तेन श्लोकस्यापराधं ऋग्दृष्टान्तेन निबद्ध्य सुभाषित- श्लोकपूर्तिः कृता । अधुना, यथा रामायणमहाभारतपुराणानां कथा आबालवृद्धानामवगताः तथंव वैदिककथानामपि पठनपाठनं सा. त्रिकमभविष्यच्चेत्तेषां विशदीकरणाथं ग्रन्थकारस्य व्याख्यानपरि- श्रमः पुनरुक्तभूतोऽभविष्यत् । किन्तु ग्रन्थकारस्तु इदं सम्यग व्यजा- नात् लोकेऽधुना वेदपठनपरिपाटी लुप्तप्राया दृश्यते, अतः वैदिककथा- नां वैशद्यागमः वेदग्रन्थेभ्यः सर्वत उद्धृत्य कथावर्णनं विना सामान्य- विदुषां न घटयेदिति । ततश्च वैदिकमन्त्राणां व्याख्यानमपि तथैवा. वश्यकीभूतम् । यद्यपि श्लोका ऋज्वर्था एवासंबलास्तथापि वैदिक- दृष्टान्तावगमाय तद्भाष्यलेखनमपि तथैवावश्यकमवत् । इत्थमत्र ग्रन्थ- कारेण श्लोकमुक्त्वा तद्भाष्यं लिखितम । ततश्च दृष्टान्तरूपेण वर्तमाना- मृचं कथां वा स्पष्टीकतुं तामेवर्चमुदाहृत्य तस्या ऋषिदेवतछन्दोयो. गानां परिचयं कारयित्वा वेदभाप्यमनुसृत्य तामृचं व्याख्यातुं प्रथम- माख्यानं कथारूपेण वर्णयित्वा भाष्यमनुसृत्य व्याख्यातवान् । तत्रापि भाष्यगतात्रुटीः दूरीकृत्यैवानेन व्याख्यातमिति बहुमानविशेषोऽयं ग्रन्थकारस्य । तथा क्रियमाणे ग्रन्थकारेण स्वीयप्रगाढवैदिकविद्या.

·( ४ ) परिचयो दत्तः । स्वशाखामेवाधिकृत्यैता ऋची ग्रन्थकारण व्या- ख्याताः । तत्र प्रमाणमपि स्वशाखायामधीयमानानामेव ग्रन्थानां दत्तम् । कौषीतकिब्राह्मणरण्यकोपनिषद्ग्रन्था तथा शालायनश्रौत. स्मार्तसूत्राणां प्रमाणं वेदभाष्येऽदृश्यमानं मन्त्रस्वातन्त्र्येणोपन्यस्तम् । तथा प्रतिशाख्यनियमास्तत्र तत्र प्रदर्शिता। ऋग्विधानं सर्वानुक्रम मनुसृत्य विनियोगोऽयुक्तः । इत्थं वैदिकसाहित्यपिपठिषूणायमयं ग्रन्थः परमोपयोगीति प्रार्थये सर्वविपश्चिदपश्चिमान् लुप्यमानवेदा- ध्ययनं पुनरपि सुलभीकर्तुमनेनग्रन्थस्यपठनपाठेनेनेति । अस्य ग्रन्थस्य सम्पादने बहुभिरहमुपकृतोऽस्मि । आदौ ये च माननीयाः सज्जनाः स्वसकाशे विद्यमानहस्तलिखितग्रन्थानां वितरणेनास्मान् चिरस्योपकृतिभारनम्रान् कृतवन्तस्तेभ्योऽहं शतशो धन्यवादान् समर्पये । तेषु सन्ति प्राधान्येन धन्यवादार्हाः पं० विद्याधरगौडमहोदयाः पं. वेतालोपाह्वानन्तरामशास्त्रिणो जडे इत्युपाह्व वाबूदीक्षिताः पं० सरस्वती प्रसाद चतुर्वेदिनः श्रेष्ठिवर्य जयकृष्णदासगुप्त प्रभृतयः। अस्मदाचार्यः काशीविश्वविद्यालयोप- कुलपतिभिः विद्वदग्रेसरैरानन्दशङ्करध्रुवमहोदयः प्रवर्तनसमुचितो- पदेशप्रदानादिभिः सविशेष समुत्साह्य कार्येऽस्मिन्नपि भृशमुप. कृतोऽस्मीति कृतज्ञताभरविनम्रण हृदयेन तान् पुनः पुनः सस. मादरं स्मरामि । अस्मत्पूज्याध्यापकैः पं० वटुकनाथशर्मभिः बल. देवोपाध्यायैश्च कार्येऽस्मिन् यत्साहाय्यं वितीर्ण तद्भारभुग्नोऽहं कथ- मपि तेषामनृणीभवितुं न पारय । पूज्यपण्डितबटुकनाथैस्तु न केवल- मुपदेशप्रदानेनैव कित्वार्थिककष्टं दूरीकुर्वद्भिः स्वेषाममूल्यसमय- वितरणेन पुस्तकसंशोधने च शारीरिकपरिश्रममगणयद्भिर्यदहं भृशमुपकृतोऽस्मि तदेषामभिनन्दनं कैरपि शब्दैः कर्तुं न पारये । अन्ते स्वान्ते भावयामि भगवतो विश्वनाथस्य पादारविन्दं यदनुग्रहादेव पश्याम्यवसानं प्रारब्धस्यास्य कार्यभारस्य ।

·Introduction. Preliminary. Ilerewith we beg to present the text of Dya Dviveda's Nitimanjari to the votaries of Sanskrit Learning. No apology is indeed needed for the publication of this work, which, with its unique and varied importance, will speak for itself. It is a wonder that, though its MSS. were noticed in many catalogues and its importance recognised by some eminent orientalists, it could not so lony attract an editor and see light anywhere. The author, Dya Dviveda, brought to bear upon his Nitim:anjari his stupendous scholarship and made it what it is. Ile was well-versed in almost all branches of Vedic Literature and was at the same time quite conversant with many departments of Sanskrit Literature as well. Primarily Nitimanjari is a beautiful bunch of ynomic and didactic verses like those which are found in the Carucaryā of Ksemendra or in the Upadesá sataka of Gumani. But there is a striking difference between these and the Nitimanjari, The moral maxims contained in the Carncarya and Upadesasutaka are supported by Pauranic illustrations but Nitimanjari has all illustrations drawn from the Vedic legends, with references to the reas of Rgveda alluding to them. In the commentaries which follow, we find full descriptions of those legends quoted from old authoritative works. Taken together, they form a good collection of Vedic legends and are thus of very great use to all students ·of Vedic mythology. The reas are in themselves a very happy and helpful selection of Ryvedic mantras both from mythological as well as exegetical points of view. If they are properly studied with the help of the comments and notes supplied by the author they form surely a very good introduction to the study of Vedic literature in general and Roveda in particular. 3 It has been realised by scholars, ancient and modern, that none can safely sail through the ocean of the Vedas without equipping oneself properly with an exact knowledge of a number of sciences and lores. Among these, the knowledge of legends connected with rsis, devatas etc. is imperatively essential. But such a specialised knowledge can be had only after years of patient labour and under proper guidance. Here in Nitimanjari, we find Dya Dviveda imparting that knowledge to us in an easy and attractive manner and thus preparing is for further studies of deep and diversified nature. Nitimanjari is thus intended for and is in fact useful to both a specialist as well as to a lay man. It is equally 1. इतिहास पुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरेदिति ॥ म० भा० १।१।२६७ अविदिस्वा ऋषि छन्दो दैवतं योगमेव च । stipria harru aratarhrà g#: V. D. 1. 2. उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणायेम ग्रन्थं समानासिषुः वेदं च azkia | Nir. I. 20. 2. Cf. Whitney's remarks, on the need of systematic commentary on the Rigveda, in editorial preface p. XXXVII. to Whitney's Atharvaveda ( H. (. S. Vol. 7.)

·(iii) of interest to a Sanskritist as well as to a Vaidika. It is scholarly by providing materials for Vedic studies and makes a special contribution to the study of comparative mythology in general and Vedic mythology in particular. It is at the same time popular owing to the moral maxims of intrinsic value and instructive by the teaching of proverbial wisdom, making a direct appeal to the heart by apt illustrations of ancient sayes and gods. It abounds in materials of rare combination, opening up new lines of study and research, quite competent to pay amply the labours of genuine scholars. The Pauranic legends are as well known as Vedic ones are little known and so any attempt to elucidate the latter, as is actually done by the anthor of Nitimanjari, cannot but be welcome to all lovers of Sanskrit Learning ·The Text. General Account of the MSS. For the purpose of editing this work I have had access to many MSS of which three are complete and others fragmentary. Leaving aside the description of the fragmentary MSS, I have made the basis, for the present work, three MSS which are complete. The description of these three MSS is in brief, as follows: 1. The MS named here as consists of 103 leaves of paper, each 9 in. x 4 in. in size, each page containing 10 lines on the average, It is written in legible Devanagari characters. It is slated as Samvat 1727, i. e. 1781 A. D. It consists of all the parts. 2. This MS cited liere as a consists of 183 leaves, each measuring 10 in. x 5 in. having on each leaf, 9 lines on the average. It is written in bold but slightly illegible Devanagari Characters. The text does not very much differ from that of the previous one. It is undated but consists of all the parts. 3. This is another complete MS, called 'T'. This consists of 87 leaves of thick paper, cach 12 in. x 5 in. in size, containing average 13 lines on cach leaf. This is also not dated. It totally differs from the other two MSS in not containing comments upon the Slokas or verses of moral maxims and in containing very brief comments on the Vedic Rcas. It does however possess some extraneous matter here and there, un- ·( v ) Otlier Materials utilised. doubtedly, of some interest but not necessarily bearing upon the text of the Nītimanjari. Besides the MSS mentioned above, I have had to utilise much other material for determining the readings and some other matter in the text of the Nitimanjari. The following deserve a special mention:- 1. The colophons of the MSS described in the India Office Catalogne bearing Nos. 4022 and 4023, 2. Rajendra Lal Mitra's catalogue Vol. 10, p. 283, No. 4183 Catalogue of Alwar MSS, p. 2, No. 37 Nitinanjari 1. Catalogue of Sanskrit and Prakrit MSS for C. P. and Berar, No. 2658. 5. Catalogue of Sanskrit MSS Govt. Collection A. S. B. Vedic MSS Vol. V, L. No. 1938, MS. No. 186, by Hara Prasada Shastri, 6. Dr. A. B. Keith's article on the Nītimanjarī, published in J. R. A., S. 1900, P. 127. 7. Dr. F. Kielhorn's article in the journal of Indian Antiquany for 1876 A. D., Vol. V, p. 116. 8. The description of the various MSS of the Nitimanjari yiven by Dr. A. A. Macdonell in the Introduction to his edition of the Brhaddevata Vol. I. 9. The readings of the Nītimanjari on the Brhaddevata given by Dr. Macdonell in his volume of the translation to the Brhadilevata. 2 ·(vi) All the original texts from which the passages are quoted, have also been useful in correcting their readings in the Nītimanjari; of these the chief are the following: - 1. Sāyanacarya's commentary of the R. V. Samhita. 2. The text of the Brhaddevată edited by A. A. Macdonell, 3. The text of Katyāyana's Sarvänukramani and Saulgurusisya’s Vedarthadipikā as edited by A. A. Macdonell. 4. Rgvidhani at the begining of the Rgvediya Brahmakarma. 5. The Tandya-mahā-brahmana ( the Bibliotheca Indica Series. ) 6. The Sāmkhayana Sranta Sutra by II. Hillebrandt. 7. The Kausitaki Brahmana and the Aranyaka of the Anandasrama Series, 8. The R. V. Pratisakhya of the Chaukhamba Series as well as of the Indian Press. 9. The Kausitaki Grhya Sutra of the Chaukhambat Series. 10. The Samhita and Pada-texts of the Rgveda. 11. Nighantu' with Yāska's Nirukta. All these MSS and the texts have been of very great service in correcting the MSS and determining the readings. 1. The other texts may be learnt from the Appendix 3 of the book. VER ·(vii) Method of In the course of editing this work editing. from the above mentioned three MSS, particular care has been taken to give preference to the most suitable reading, the other readings having always been relegated to the columns of foot-notes. The readings of the verses have been sometimes found to be best in the ' MS where no commentary upon them exists. In that case I have been compelled to retain them in the foot-notes only, as it was necessary for me to adopt the recitation of the verses in the manner in which they are commented upon, excepting this much, it will be scen that the preference is always given to the superior and suitable readings only. The subject-matter of this work, as shown later on, splits itself into its four component parts:- 1. Moral verses; 2. The Commentary to the moral verses; Vedic Rcas; 4. The exegesis of these Reas. The moral verses always begin with some ethical maxim. These introductory words with the commentary on the verses is printed in simple small type from which the verses themselves are distinguished by printing them in simple large type. The Vedic verses with their Samhita and Pada texts can always be seen printed in dark bold type and their explanation following them in dark small type. The accretion made in the form of foot-notes to the matter of the MSS is relegated to a quite different type to distinguish it from all these. The author of the Nitimanjari, while quoting a great number of texts, both Vedic and classical, as evidence or 3.

·( vii ) anthority for the elucidation of his theme, nowhere makes particular references to them, though he has taken care to quote them with general references such as, factairat- ब्राह्मण, or some name of the Brahmanu such as, कौषीतकी, शतपथ etc., यास्क, निरुक्त, बृहद्देवता, मनु, याज्ञवल्क्य, चारुचर्या etc. I have thought it proper to make these general references as exact as possible by tracing them out in their particular texts. Although every ethical maxim versificd, commented upon and elucidated by the explanation of the Vedie passages, is quite independent of another, the Vedic references embedded in them follow the order of the divisional system of the Rk Samhita which is noted on the margin of each page. This order, once or twice has been reversed in the texts of the MSS, which has been set aright here. On the top of cach page both the divisional system of the Rk Samhita is maintaineel; thus on the right the division into Mandalas, hymns and Reas are noted and on the left the division of Astakas, Adhyayas and Vargas are marked. To maintain the symmetry of the work the remarks such as, '#15T2T:', 'get a arcar etc. are inserted where they were wanting in the original, just in the manner in which the author himself has inserted them elsewhere. In many places it is found that the passages cited from the texts such as the Brhaddevata, Vedārthadīpika etc, are very corrupt, incorrect and sometimes insufficient too; these have been duly restored from their original texts, now available in print. Sometimes the readings of the 'T' MS. have proved superior to even those of the printed texts.? 1. The important texts of this kind have briefly been reffered to on pp. V-VI ·(ix) The author of the Nitimanjarī, ont of Vedabhāsya, has selected generally the only one, viz. the Aitihasika interpretation of Sayana wherever he gives two; many times in ascertaining the word-meaning Dya Dviveda has had direct recourse to the Nighantu and Yaska's Nirukta, thus differing totally from Sayana; Pānini's rules are briefly explained. But all this sometimes leads to slight indistinctness of the meaning or explanation. To remove this drawback, ifiterer besuch, I have taken care to supplement them with extracts from the Vodablāsya of Sayana in the form of copious foot-notes. Many a time small particles and the words left have been restored in the boily of the work itself by enclosing them in the brackets. Sometimes one MS quotes a legend from the Vedalhasya and another from the Brhaddevatii or Verdärthadipika; in such cases I have brought both of them together always with due remarks as regards their source. This method is not my own. The author himself cites many times tho legends from Sayana's commentary and the Brhaddevata both together; not only this much, sometimes a third version of the legend from Sadgurusisya's Vedarthadīpikā also has been added. Sometimes the legends of the Brhaddevatā are begun abruptly without any mention of its name only with words such as 34TETTH'. There the due reference to the Brhaddovatā is marked by the introductory words such as 'तथा च बृहदेवता' etc.

·(r) ale in a rea The Summary The work is a collection of some of the contents 166 ethical maxims which of the Nitinanjari always quoted at the beginning few words such as 'सोमसुत् धन्य इत्याह' or पुंसां दाता og FT Stiri etc. This maxin) is then put in a verse the second half being intended or reserved for the elucidation of it by adducing some reference to the or its legend. Thus these verses also amount to the same number, viz. 166. Then follows the author's own commentary, where the worils are always explained with due references to Panini's sutras, rules of Patanjali's Mahabhasya, Niyhantı, Nirukta etc. Sometimes the author in his own commentary even adduces passages from the axcillary texts of the Vedas such as the Brahmanas, hranyakas and the Upanisads with the Srauta and Grhya Sutras and some times the parallel texts of the Sambita itself are quoted, which fact betrays profound knowledge of the Vedic texts on the part of the author. In cach of these verses there is generally only onc Vedic reference but sometimes there are two, the same verse being repeated twice in their respective places. Sometimes under the same maxim, a number of Vedic verses are quoted', thus leading to the increase of the total number of verses which go to amount to 188. It has been already told that these Vedic verses are quoted and arranged according to the order in the Rk Samhita, thus being divided into 8 Astakas corresponding to those of the samhita. The 1. Vide p. 2330 where no less than seven consecutive rcas are quoted and explained; cf also 289. 2. This order has been slightly reversed in the MSS which has been marked on pp. 51 and 287 of this book.

·(xi) passages from One first Astaka has 50 verses and 55 rcas; the second 14 and 15; the third 15 and 17; the fourth 21 and 20; the fifth 18 and 21; the sixth 19 and 26; the seventh 9 and 10; the eighth 20 and 24. The auther after quoting the rca, proceeds to cite the isi, motre, deity, ridhana and application of the Vedio verse by adducing the their corresponding texts and then to explain the roa. on the model of Sayana. To be more correct, we may say that he has borrowed the whole of the explanation from him, only exercisiny the discrimination in removing the irrelevent passilyes from it, accepting always only explanation when there are two or more, and some times rejecting Sayana's interpretation in the light of the Nighantu and Yaska's Nirukta. This Veclic exegesis is always preceded by some legend either from the Vedabhasya itself or where there is no legend in the Verabhasya, it is sought for from the other tests such as the Brhaddevată or Vedārthaulīpikā. Sometines the legends quoted in the Vetlabhāsya at the head of some other rcas are sought for for this purpose elsewhere. The originality of the author lies in quoting or adducing the passages from the various ancillary texts of the Vedas for the support of of his statement. These texts are quite different from those quoted by Sayanācarya. For the application or viniyoga of the reas, Sayanacārya always quotes Asvalāyana Sranta sutral whereas author has invariably quoted 1. Asvalayana Srauta and Crhya sutras are quoted only once by our author where Sāyana is silent. Cf. appendix 3. Our ·( xii) Samkhāyana Srauta Sutra. Another such text, not at all quoted by Sayana, is the Rk Pratisákhya which is used by our author in pointing out peculiarities of the Samhita and Pada toxts. Ouranthor has always adduced passages from the Kausitaki, fandya and Satapatha Brahmanas where Sayanacarya passes on silently, thus manifesting his acquaintance with these texts. Our author's pertect knowledge of the Nighantı anıl the Nirukta is also quite manifest from the copions adducement of the passages from these works. In the end the anthorhas many a time shown his close familiarity with the Rk Samhita itselt hy adducing rcas parallel to those ntilised in Nītimanjari. Besides the citation of these principal and ancillary texts of the Vedas, our author has often had a recourse to the number of classical works bearing the same topic, the chief of them being, Mam Smriti, Yajnavalkya Smriti, Mahābhārata, Bhagawadgita, Kxemendra's Carucarya and Ilitopadesa etc. The author thus has taken much pains in making his book as learned, interesting and useful as he could. After perusing the book, ono but be reminded of the words of Dr. Whitney on tho need of the systematic commentary upon the Rgveda That scholar has remarked:- “ That commentary should be as much better and as much wider in its scope as it can be made by the next generation of scholars; for it will certainly not be the work of any one man alone; it is a multifarious work for which many elaborate preparations 1. Vide Whitney Atharveda Vol. 7 (II.O. S.), preface p. cannot XXXVII.

·( xiii ) need yet to be made. Thus the parallel passages from the Roveda and the other texts must be noted with completeness on the margin of the Rk. Sarhitā opposite the pādas concerned; thus again, Brāhmaṇa, Srauta and Gșhya and other texts appurtenant to the the Rgveda together with Epic and later texts, should all be systematically read by scholars familiar with Vedic themes and diction, and with an eye open to covert allusion and reference, and should be completely excerpted with the Rk Samhita in hand, and with constant references made opposite the Rk verses to the ancillary or illustrative passages which bear прon them". This remark of Whitney appropriately applies itself to the number of Rcas explained in the Nitimaſjari by our author. 3 ·The Author. His personal Our knowledge of the author's personal History history is only from whatever he has told in his Nitimaſijari. The introductory verses of the miss ' and 'tell us much about this. Besides, the colophon at the end of one ms. in Rijendra Lal Mitra's catalogue gives us definite information about the date of our author, us The introcluctory verse in the commentary of this book has a better reading in the catalogue which somehow or other could not be included here. The verse reads as follows - श्रीमुकुन्दाद्विजातोऽत्रिरत्रेर्लक्ष्मीधरो महान् । तस्य लक्ष्मीर्महादेवी धाद्विवेदमजीजनत् ॥ From this it is quite clear that Dyai Dvivedla's parents were Lakşmi and Lakşmidhara, his grand-father was Atri, and his great-grand - father, Mukunda. In the introductory verse of the book itself Dyä Dviveda has told us the same thing. Mukunda Drivedla must, have been a very learned man as Dyü Dviveda rereres him above his father and grand- father. His family deity seems to be the Sun-yod who is mentioned as freed from Rahu by the Atris, This leads 115 to infer that Dyá Dviveda might have belonged to the Atri gotra. The verses at the beginning of the 'y' ms, tell us something more about our author. It is told there that this Mukunda Dvivedla was the realiser of the essential truth of the Vedas with their angas!. He was conse- 1. दिवाकर प्रणम्यादौ मुकुन्दञ्च द्विवेदिनम् । वेदवेदाङ्गतत्वशं स्मृतिसन्दीक्षितं प्रभुम् ।।

·( x ) crated according to the rules of the Smộtis, and was authority on. In tho next verse the author speaks of himself as young, consecrated in the sacrificial session, anilowing to his young age, less-talented, and was always engaged in reciting the Samhitä-text in eleven ways!. Further ho speaks of his abode as the prosperous Ananda' inhabited by the gods and the earthly gods, viz. the Brähmans. This work being composed by a young person is named as Yuvadipikä'. We are at a loss to make out whether the 'T' ms. was written first by him without the commentary, which must have afterwards been elaborated by him in the form of because he says in the next verse that this ( Yuvadipiki ) is composed of Slokas or verses full of dutiful instructions, making its leaders intelligent, by having recourse to the ancient legends embedded in the Sarihitä-text of the Rgreda.' Then he calls himself meagre-talented and asks the more eflicient to correct and improve upon it'. He further apologises bimself for not having given the commentary on the verses by saying that they are too easy for the purpose. Moreover, this inference makes itself reasonable when we carefully mark the colophons at the end of each Aştaka of the mss. and for both; in the former except at end of the sixth Aştaka there there are are always at 1. तस्य नप्ता युवा यज्वा युवधर्मोऽल्पबुद्धिमान् । एकादशप्रकारैस्तु संहितापाठतत्परः ॥ 2. वसंश श्रीमदानन्दे सुरभृसुरमण्डिते । तेनेयं रचिता यस्मात्तनाम युवदीपिका ॥ 3. विलोक्य संहितामध्ये इतिहासान् पुरातनान् कृता वै धर्मसयुक्ता श्लोकैबडा सुबुद्धिदा ॥ 4. na kar staatitagfaft: a 5. aayi # FT: 11 ·( xvi ) the end the words 'tilgarfirfara afastar' whereas in the latter 'नीतिमञ्जर्याम्' only. 23 Unlike the '' ms, the author here quotes nowhere either his name or the name of the work. But both of these we can gather from the colophons at the end of each Aştaka of the 'T' ins. There he invariably quotes the name or title of the work as 'atlansztet:', and at the end of the second Aştaka he adds an adjunct and calls it the exposer of the meaning of the Rcaso? ( Fifgrat). At the beginning of the second and the third Astakas hequotes his own name as 'तत्त्वविद् द्यायः' or 'fanti TIFT:. So no doubt is left as to the name and identity of the anthor and the title of the book. The transcriber of the 'T' ms. on his own authority calls this work as ansatt'; but this must be due to the vedic subject-matter contained in it. More than once our author has quoted his father's name as matt, but at the end of the fifth Aştaka of them and 'E' miss, the author describes himself as the son of Puruşottama (DETAA). Puruşottama might be another name of Lakşhmidhara, as it may well be, the two being synonymous. If the Nitimañjarī itself is described in the 'it' ms, as 'ऋगर्थप्रकाशिनी', the 'नीतिमञ्जरीभाष्य' at the end of the 1. saatanaf 97910*: FATA: or aaturen: etc. 2. इति ऋगर्थप्रकाशिन्यां नीतिमञ्जयाँ द्वितीयाष्टकः समाप्तः ॥ 3. प्रथमे सेतिहासान् यो दशयित्वा सुभाषितान् । द्वितीयेऽष्टके आहाथ तत्वविदयाह्वय ऋचाम् ॥ 4. feato affariorat RETIFAT I तृतीयेऽष्टके पाहाथ द्विवेदी द्यायो महाम् ॥ 5. Cf. at the end of the first and seventh Astakas of this book. 6. Cf. pp. 253 of this book.

·( xvii ) third and the fourth Aştakas of the 'F' ms, is called the agregarg»?. It cannot be ascertained whether this title ataqxf2T is a mere imitation of the name of Sayaņācāra ya's commentary. The name Dyā Dviveda is seen written as Dyā Dvivedi also; Mukunda Dviveda is also written as afgafgan' in the first introductory verse of the T'ms. So we need not differentiate between the two and prefer Dyä Dviveda to the other, as Dr. Keith appears to suggest in his article on this work. At the beginning of the fourth Aştaka he is once described as मडोड कुलज which might be the corrupt form of मुकुन्दकुलज. Dyä Dviveda was no doubt a Rgvedin belonging to the Sankhayana Sāklā as is amply borne out by the texts of that Säkhä wlich he is always fond of adducing for the evidence in course of his commentary on both the verses and the Vedic ạcas. If Sayanacārya has always adduced the Āśvalayana Śranta Sūtra for the ritualistic application of the Vedic Rcas, our author invariably quotes Sarkhāyana Srauta Sūtra without naming it. Similarly he has often quoted the Brähmaņa, Aranyaka, Upanişad and even the Grhya-Sūtra of this Sākhā”. In doing so he has nowhere imitated Sāyaņācārya. Belonging to the Sāṁkhāyana Sakhā, it is place. most probable that our author Dyå Dviveda was an inhabitant of Anandapur which is situated in North Gujarat. From the passage of the Mahärņava we know that in North Gujarat there dwelt Bahvịcas i. e. Rgvedins who belonged to the Kauşitaki Brāhmaṇa of 1. Cf. pp. 178 and 218 of this book. 2. Cf. appendix 3. His native ·( xviii) the Sankhāyana Sakhā'. The Vedic commentator Uvvata also in the introduction of his Bhāsya to the Ķk Prātisāklıya names his native-place as Anandapur”. From this an inference is drawn by scholars that Dyä Dviveda also might belong to the same family to which Uvvata belonged and that the other Veda which Dyā Dviroda knew must have been the white Yajuh of the Väjasaneyi Säkha. Dyā Dviveda often quotes passages from the Satapatha Brāhmana, and thus he was evidently familiar with that Vedia. But that much evidence is not sufficient for making the definite conclusion of his belonging to that Sökhä. Dyā Dviveda shows more familiarity with the texts of the Samaveda than those of the Yajurveda. lle hasquotel the passages from the Tändya Maha-Brāhmana, the Grhya texts of that Vedla such as 'alaya or Tifanya', FIIIT, Tizatazz etc. 1. 'ai TA IST azt aga sfta i filatalmaana mrar susargat fetar II' This holds tre even now. The name Uvvata suggests that he must have belonged to Kashmir and thus Anandapur might be some other place in that region and there must not necessarily be any councction between Uvvata and our author. But it should be observed here that the custom of adopting fashionable names of another province is not unknowo at the present day. Vide the innumerable Bengali names adopted in Gujarat and other proviures. The same could be assumed in the time of Uvvata. even 3. In Keith's opinion the reference to Samagrhya on p. 119 of this book belongs to Gobhila Grhya III. 5. 3.

·( xix ) The date of same ms. As to the date of our author we are very the Author. fortunate in having its exact record in the The descriptive colophon of the ms. in Rajendra Lal Mitra's catalogue runs thus:--- "विन्दुपञ्चपञ्चैकाङ्कमिते संवति दुन्दुभौ वत्सरे माघशुक्लादाव करोया (१) तिथाविमाम् । अङ्कानां वामतो गतिरित्युक्तत्वात् संवत् १५५० दुन्दुभौ तिथौ प्रतिपदि द्याद्विवेद इमां नीतिमञ्जरी सभाष्यामकरोत् । इति श्रीमद्याद्विवेदकृते नीतिमञ्जर्याख्ये भाष्ये ऽष्टमाष्टकः समाप्तः॥ Dyā Dviveda completed his Nitimañjari on the first day of the waxing moon of the month of Māgha, in Samrat 1550, which corresponds to the year 1494 A D. When Dr, Keith wrote his article in 1900, he was not aware of this fact and he had to discuss it from the internal facts occurring in the Nitimaijari arriving at the conclusion that Dyā Dviveda must have flourished after Sāyanācārya and Sadgurusisya, i. c. between 1460 and 1600 A. D. Dr. Keith has now accepted this date of 1494 A D in his history of Sanskrit Literature of the Oxford Press'. The anthor of the Nītimanjari quotes ample excerpts from Sāyaṇācārya's Vedabhäşya ( 14th century ) and Sadgurusisya’s Vedārt hatipikä ( 1184 A. D.) His scholar In the days when our author flourished ship as evi. nced in the printing was unknown and there were Nitimanjarī, no index volumes of the Vedic texts as we now have them. The scholars generally trusted their memory in inviting or adducing evidence from the various texts. This inference can be amply borne 1. Cf. pp. 239, H. S. L. by A, B. Keith, 1928.

·(xx) 1?P first; out by the manner adopted by Sāyaṇācārya in writing his learned commentaries on the main texts of the several Verlas. It is a well known and fully recognised fact that Sāyana first of all wrote his commentaries on the texts of the Taittiriya Säkhā and the order followed there was firstly the Samhitā, then the Brāhmaṇa and the Aranyakas. Next when he undertook the task of commenting the Rgredic texts, the order followed was quite the reverse. There he first commented проп the Brāhmaṇa i. e, the Aitareya Brähmaņa and its Aranyaka and then on the Sanhitā. The reason of it was quite obrions, as himselt tells 115 that the commentaries on the Brābmanas and the Araṇyakas are useful for the clucidation of the Saviilitātext and therefore they are taken and excerpts from these are required in commenting upon the Samhitā text'. Now the question arises: "why did not Säyana feel the difficulty when he first commented upon the Taittiriya Samhitä text ?" The answer is plain; he knew the Brāhmaṇa and the Aranyaka of that Śākha by heart as he himself belonged to that Sākhā; but the case with the Rgveda was quite otherwise and therefore he has had recourse to the plan of the sort mentioned above. Throughout the great commentary of the Rgveda too we often find excerpts adduced as evidence from the Taittiriya texts which fact confirms the conclusion drawn loy us. Our anthor always adduces the texts of the Kauşitaki Säkhā for the confirmation of his elucidation, which undoubtedly points to the conclusion that he knew those texts completely by 1. HETTICH at uit Hiragreetracquifircare arata मारण्यकाण्डसहितं व्याख्यातम् अथ तत्र तत्र ब्राह्मणोदाहरणेन मन्त्रात्मकः संहिताग्रन्धो व्याख्यातव्यः ।

·( xxi ) heart and thus he belonged to that Śäkhă. Moreover he has quoted a number of parallel texts from the Rk- Sarihitä itself which are rarely found in Sāyaṇa's commentary. All this goes to bear out onr statement that he was a profound scholar of the Rgveda and as his Sākhā was Kausitaki, he knew fully all the texts of that Sakhā; his attributes such as '974rar, lantaa', 'एकादशप्रकारैस्तु संहितापाठतत्परः' ete go to show that he was a great Vedlic scholar of his days, and he not only kuew those texts by heart, but understood their meaning also and had performed many sacrifices to bear the title of '45*1. We have no authority to point out that he mastered the Mimārsă philosophy but it is highly probable that he knew it for his ritualistic purpose. He was a great ritualist no doubt and as such he knew and quoted many Brahmanas and Aranyakay of the other V'edasas well as of his own Veda too. He has quoted the Aitareya Brāhmaṇā with its Aranyaka and Upnixuds, Aśvalāyana Srauta and Gșhya Sūtra too once each. He has often quoted Tändya Maha Brāhmaṇa, the Satapatha Brāhmaṇa and the Grhya texts of the Sämaveda, Ile had studied fully the Sankhāyana Srauta and Cichya Sūtras as they belonged to his own Säkha; besides he knew the Sūtra texts of the Sākala or Aitareya Sakhā of the Rgveda and some Sūtra texts of the other Vedas also. He knew almost all the supplementary texts (qfefety-1921) of the Ryvedla. e. the Rk-Prätiśākhya, Rgvidhäna, Katyāyana's Sarvānukramaņi with its commentary Vedlūzthadipikā by Sadguruśişya, Bșhaddevatī, etc. He has shown his full familiarity with, the Vedic Angas, the 4 ·of a ( xxü ) chief of them being Panini and Yaska. His knowledge of Panini's grammar is not all borrowed from Sāyana as the scholars in their respective articles have tried to infer; we are struck with his originality when we see that he has composed some Dvandva compounds new style such as a trakafari? (p. 90), * Pagai" (p. 126 ) on the authority of the Ixtis or the rules particular to the lātañjali's Mähäbhāşya. He was a sound grammarian as will be seen by the manner in which he proceeds to prove the formation of the word 'Fat' (p. 138 ), which differs much from that of Sāyana's. It should not be imagined that Dyă Dviveda quoted Nirukta from Säyana's Bhäşya and made very few references to the Nighantu. This inference might be due to the ignorance that the Vedic scholars from the hoary times in the past until now, withont exception commit the texts of the Aşțădhyāyi of Pāṇini and the Nighantı with the Yäska's Nirukta on it, to memory, whether they understand them or not. Even now the ordinary Vaidikas of Benares can quote these texts by heart correct to a syllable, as is witnessed by me oftentimes; how could then a scholar like Dyá Dviveda, possessing deep knowledge of classical Sanskrit as is evident from his own composition, be lacking in first-hand knowledge of Yāska's Nirukta and should have borrowed wholesale from Sayaņa? One can find many a reference to Yaska's 1. These two being copulative compounds, naturally onght to have been as Erialaaraffa, and Erfarna: in plural. The author quotes the authority of the Isti 'rat goal fung omagafa' frym l'atanjali's Mahabhasya for his forms used in singulur number, ·( xxiii) Nirukta in the body of this book where Sāyaṇācārya is silent. As to the Nighantu, our author unlike Sāvana is very fond of quoting everywhere in both his own and the Vedic commentaries. No less than 25 references can be traced in the first Astaka only. We can very well see the author's mastery on the Nighantu if we turn onrselves to his composition of 4 Anuştubh verses on the pages 249-250 of this book. These are woven out of olscure words from the Nighantu, such as have taxed the energy of some German Orientalist»?. Our anthor being a first-rate vedic scholar, it will be it folly to think that he did not know phoneties (fgai ), the first of the six Vedangas. This anga of the Verla is even now recited by every ordinary student of the Vedat in India everywhere. Kalpa or rituals includes Kranta and Grhya Sūtras of which we have spokea already. Grammar and Nirukta too have been discussed. As to metre, our author's study seems to be even more comprehensive. His proliciency in this subject is especially witnessed in the eighth maydala of this book.' His knowledge of vedic metre is not only indebted to the Rk-Prätisakhya, Kätyāyana's Sarvănukramaņi and Sadguru isya's commentary on it, but also to the study of the Pingala Sutra with Hallyudha's commentary on it." As to Jyotişa or 1. Cf. Oerel JAOS 10, ce. XI; Weber: Indische Studien 9. 38 ct sca. 2. These six. Vedangas are n: mely fxrat ( Phonetics!, 44 (rituals ), Act ( Grammar ), farem ( etymological exegysis ), NET ( metre ), sulfan ( astronomy ). 3. Cf. pp. 256-58 et. seq. 4. He has quoted from Halayudha's commentary a gnomic and didactic verse as an example on p. 257 of this book. 1 .

·( xxiv ) astronomy direct evidence is not available to ascertain the author's knowledge in this subject, but the epithets such as FT etc. indicate that the knowledge of astronomy is unavoidable for sacrificial purposes. It is now an admitted fact that Dyä Dviveda for his commentary on the Vedic Rcas relied wholly on Sāyaṇācārya; yet the charge brought against him that *the borrowing from Sāyana is done carelessly, and that when we subtract from the total of quotations in the Nitimaſjarī those passages which are simply borrowed from Sāyaṇa's commentary, we have little left and this little is of no importance” has no justification. We have already marked his originality in quoting these texts of his Sākha of which Sāyaṇa has made no mention. Sāyanācārya was no doubt a thorough scholar of Vedic and Sanskrit grammar and Mimämsā; our author's knowledge of classical Sanskrit when compared with that of Sāyaṇācārya might have been much poorer; but as a Ryvedic scholar our author seems to have surpassed even the famous Sāyaṇācārya. Sāyaṇācārya has nowhere explained the peculiarities of the Samhita and Pada-päthas; he has always quoted the texts of the Taittiriya Veda simply for the reason that he belonged to it. Säyana has nowhere so often quoted Prātisakhya and Ryvidhäna etc. author has done. In quoting the parallel passages of the Rk Samhitā too our author has excelled Sāyaṇa greatly. Owing to his less proficiency in grammar and Mimāmsă particularly, and classical literature in general, he thought it wise to depend upon Sāyaṇa for his Vedic commentary; and there he as our ·( xxv ) has not been without his discrimination. He has given preference to only one meaning out of two or three which Sāyana is very fond of adducing. Sometimes our author has rejected Sāyaṇa's meaning on the strength of the evidence he could find in the Nirukta or Nighantı. lle could not have quoted Śāṁkhāyana Srauta Sūtra or others in such a masterly way unless he knew them fully well. The scholars who have laboured utmost in committing the Vedic texts to memory, can hardly he expected to be to the same extent conversant with the classical literature and philosophy. If it is not wholly impossible, it is nearly next to it. Nowhere there are signs to show that the great Vaidikas like Sāyaṇäcārya. mastered Navya Nyāya. Classical philosophers and first rate pandits of Navya Nyāya have never claimed proficiency in Vedic lore. If Sāyaṇācārya had been a great Vaidika, his brother Madhavácārya was a great philoso pher. One has fiulfilled the deficiency of the other. Taking this fact into consideration, our author should be excused for his less proficiency in the knowledge of general Sanskrit Literature. Yet he has shown sufficient, ingenuity in composing verses, he has knowledge of Smrti texts and Mahābhärata and Bhagavadgitā, and possesses mastery of using grammatically correct words with the full knowledge of their formation in his composition. This much knowledge of Sanskrit classics is much for such a great Vaidika. Therefore the remark - "if the vedic knowledge of the author was sufficiently small in quantity and quality, no better account be given of his classical literature". is not to be regarded as correct. can ·General estimate of Nitimanjari. (a) Niti as compared with that existing in other similar works. The cheit object which the author of this work entertained in his mind whilo composing it, is Very well told by himself in the very beginning of the work thus: "The author speaks on the group of ethical maxims already revealed to 11.5, by dwelling upon the significance contained in the texts of the Reas, the Brāhmaṇas and the Sūtras.” (aifaa gargaTTA alegraroniazi fari aitfassti aft). Further he continues by defining the terin 'tra: "TT FOTAQ a la firaTAFI TÀ: ar itfa: 1 DEUTS afast" -Niti is that law which bids us to act in a right way and forbids us to act in i wrong way. It consists of botlı injunctions and prohibitions. Where there is a collection of such laws it is termed affaastat. Then, what is the object of laying down such laws ? The reply is '#i trat yo mfatyi fatfavafa---if one knows this, one will take pleasure in performing his duty and will shun the opposite. Thus we shall see that in every verse there is embedded some ethical maxim or other which is afterwards illustrated by means of the instance quoted from the Rgveda. We know that according to the Shastras every human being should incessantly endeavour to attain the four-fold human acquisitions called gentefs., These four are nominated as धर्म, अर्थ, काम and मोक्ष; of these and 'IA' are the natural object to which each and every person born in this world is drawn by nature, ·(xxvii) They can be acquired by means of both sth and 377A", i.e. rightly as well as wrongly. To acquire them rightly is always commended and the otherwise censured. Our author has attempted to include all these three in this work, praising the good coming out of right means and threatening evil out of wrong means. The fourth acquisition, viz. HTFT, is simply binted at, and shown that it will come of itself when these three are duly practised. Thus we shall classify all the Niti verses of this book under three or four lroad heads. Leaving the first two or three introductory verses aside, all others tell us about the ethical maxims that fall either under the category of Dharma, Artha, or Käma. The following classification in a tabular form will enable the readers to form some concrete idea as to how the ethical principles are aimed at by the author. Name Total No. Under Artha. Kāma. Mokya. of Dharma. Astakas. Iof verses. II TIT IV I 50 3 | 17 11 19 Here three verses are introductory ones. II 14 3 7 4 I III 15 2 7 1 IV 21 5 12 4 18 6 6 6 VI 19 2 12 5 VII 9 2 5 2 VIII 20 4 8 8 166 3 41 68 53 1 ·( xxvii) This division is not to be taken as strictly logical, each one quite independent of the other; many of them are very likely to overlap one another. There can be a clifference of opinion whether a particular verse indi-. cates Dharma only, Artha taken singly, or Kāma, alone, or it indicates two or all of them taken together, For instance, the verse 131, AFIT: FETTET FT:' involves in fact, all the categories. To revere vipras or learned Brahmans is one's duty; but the benefit resulting ont of it is also mentioned by the word 'Faferrat: which involves Artha and Käma both. Naturally the question arises: which is the chief principle predominating in it; the Artha, i. e. fita is not at all prominently implied here; the bow also is not regarded as an unavoidable duty, but it is left to one's own will; and the cheristing of such a will is commended. So it has been classed by me under the third category nanied Käma. There is one verse which has the direct effect on the philosophy of salvation, viz. the verse numbered 76 in this book. There is another verse no. 87, which directs a path for the preparation of being fit to acquire the fourth category, namely, mokşa. The same is to be understood in each case. One thing which is remarkable about these verses is that they imply or assert the ethical maxims that are generally uinversal truths and the author's mind is not fixed upon making these verses ({irectly didactic as those of the Nīti- Śataka of Bhartſhari or others. ! The author in the course of his commentary has alludel to Kşemendra's Cărucaryā, which seems tohave been a model before him. The veres of the Cărilcarya generally contain illustrations from the Purāņas, Mahābhārata and Rāmāyaṇa, the popular mythology ·( xxix ) of his days. Our author has selected such illustrations from the stories related in the Vedic mythological texts such as Sāyaṇacārya's commentary, Brhadderată or Sadguruśişya's Vedārthadipikā and once or twice, the author has quoted Akhyānas which cannot be tracel in these three main works. In order to enable the readers to form an exact idea of the similarity between the verses of the Nitimaijari on the one hand, and Căriicaryā or some similar work on the other, the following extracts are given. There are 25 ślokasin which the first line of the verse in both the works in practically identical. I shall quote here all these with reference to their number in their respective works. On the page 286 of this book withont any reference to its source is found quoted a verse which is traced in printed Carucaryā as No. 47. 1. Pp. 141, 267 and 306; 2. Out of four extracts from this work in Nitimanjari only one on page 170 has been traced in the printed #ayf of Flouhat group I., the others being left untraccd.

·( xxx ) Nitimanjari. Cărucarya. No. Verses. No. Verses. 9. मातरं पितरं भक्त्या तोषये 96. मातरं पितरं भक्त्या तोषयेन द्यः स भात्युरु। प्रकोपयेत् । 13. हिंसाकरतराचारैर्न बजे-50. हिंसाकूरतराचारो न गच्छे- द्विश्वशत्रुताम् । द् विश्वशत्रुताम् । 29 श्रुतिस्मृत्युक्त आचारः कर्तव्योऽ 83. श्रुतिस्मृत्युक्तमाचारं न त्य- मृतिमिच्छता। जेत् साधुसेवितम् । 43. न सञ्चरणशीलः स्यानिशि- 9. न सञ्चरणशीलः स्यानिशि निःशङ्कमानसः। निःशङ्कमानसः। 50. विश्वासो नैव कर्तव्यो वल्ल. 10. न कुर्यात् परदारेच्छां विश्वास भाया अपि स्त्रियः।. स्त्रीषु वर्जयेत् । हतो दशा- स्यः सीतार्थे हतः पल्या विदूरथः॥ 62. क्षिपेद्वाक्यशरान् घोरान्न 29. क्षिपेद्वाक्पाशरांस्तीक्षणान्न पारुप्यविषप्लुतान् । वाक्पा पारुप्यव्युपप्लुताम् । वा- रुप्यरुषा चक्र इन्द्रो वर्चि- क्यारुप्यरुषा चक्रे भीमः कुलक्षयम्। कुरुकुलक्षयम्॥ 71. न त्यजेद्धर्ममर्यादामपि क्ले. 13. न त्यजेद्धर्ममर्यादामपि क्ले. शदशां गतः।. शदशां स्थितः । हरिश्चन्द्रो हि धर्मार्थी सेहे चण्डालदा- सताम् ॥ 78. अप्युनतपदारूढः पूज्यान्नैः 7. अत्युन्नतपदारूढः पूज्यानैवा- वापमानयेत् । इक्ष्वाकूणांetc. वमानयेत्।नाहुषःशक्रतामे- त्य च्युतोऽगस्त्यावमाननात् 64. गुणेष्वेवादरं कुर्यान्न जातो 36. गुणेष्वेवादरं कुर्यान जातो जातु तत्त्ववित् । शशीयसी० जातु तत्ववित् । द्रौणि- द्विजोऽभवच्छूद्रः शूद्रश्च विदुरःक्षमी 87. कृत्वान्ते सुकृतं प्राज्ञो न 95. जराशुभ्रषु केशेषु तपोवन- पुत्रस्त्रीरतोभवेत् । श्यावा रुचिर्भवेत् । अन्ते वनं श्वाय सुतां दत्त्वा रथवीति- ययु/राः कुरुपूर्वा महीभुजः वनं ययौ।

·( xxxi ) Nitimañjari. No. Verses. 92. बैरंकृत्वाऽरिभिर्धीमान निः- शङ्कः सुखी भवेत्। . 99. गुरुंसन्तोषयेद्भक्तथा विद्या- विनयतत्परम् । प्रस्तोकाय ददौ पायुःस्तुत्वा तुष्टोऽस्त्र. मण्डलम् । 101. स्वहस्तेन व्ययं कुर्याद् यशे विप्रः सुसम्पदः । आहा० Ciruearyi. No. Verses. 58. सन्धि विधाय रिपुणा न निःशङ्कः सुखी भवेत् । सन्धिं कृत्वाऽवधीदिन्द्रो वृत्रं निःशङ्कमानसः । 67. गुरुमाराधयेद्भत्त्या विद्या. विनयसाधनम् । रामाय प्रददौ तुष्टो विश्वामि- त्रोऽस्त्रमण्डलम् ॥ 93. कुर्याययं स्वहस्तेन प्रभूत- धनसम्पदाम् ।अगस्त्यभुक्त चातापो कोषस्यान्यैः कृतो व्ययः। 35. गुणस्तवेन कुर्वांत महतां मानवर्धनम् । हनूमानभवत् स्तुत्या रामकार्यभरक्षमः । 20. ब्राह्मणानावमन्येत ब्रह्मशा. पो हि दुःसहः । तक्षकाग्नौ ब्रह्मशापात् परीक्षिदगमत् क्षयम् ॥ 80.नपुत्रायत्तमैश्वयं कार्यमार्यैः कदाचन । पुत्रार्पितप्रभुत्वो- ऽभूद् धृतराष्ट्रस्तृणोपमः॥ 103. गुणप्रशंसया कार्य महतां मानवर्धनम् । शिष्टोऽन० 120. ब्राह्मणानावमन्येत ब्रह्मशा- पो हि दुस्तरः । भीतोऽदात् सौभरेः 123 न पुत्रायत्तमैश्वयं कुर्या. दार्यः कथञ्चन । पुत्रार्पित. प्रभुत्वे हि कनीतोऽभूत्तृणो. पमः। 130. सोमं सुत्वाऽत्र संसार सारं कुर्वीत तत्त्ववित् । यथासीत्० 136. परेषां क्लेशदं कुर्यान्न पैशुन्यं सुहत्प्रियम् । त्रिशिरसं० 89. परोपकारं संसारसारं कुर्वीत सत्ववान् । निदधे भगवान् बुद्धः सर्वसत्वो- द्धृतौ धियम् । 30. परेषां क्लेशदं कुर्यान्न पै. शुन्यं प्रभोः प्रियम् । पै- शुन्येन गतौ राहोश्चन्द्राको भक्षणीयताम् ।

·( xxxii) Nitimalijarj. No. Verses. 148. प्रभुप्रसादे विश्वासं न कुर्यात् स्वमसन्निभे । यतः० 153. न स्त्रीजितः प्रमूढः स्याद् गाढरागवशंगतः।राजोर्व श्या जितो मूढो दुःखमाप पुरूरवाः॥ 156. वक्रः क्रूरतरैलुब्धैर्न कुर्यात् प्रीतिसेवनम् । असुरैः० Cārucaryā. No. Verses. 55. प्रभुप्रसादे सत्याशां कुर्यात् स्वप्नसन्निभे। नन्देन मन्त्री निहतः शकटालो हि बन्धने ॥ 29. स्त्रीजितो न भवेद्धीमान् गाढरागवशीकृतः । पुत्र- शोकादशरथा जीवं जाया. जितोऽत्यजत् ॥ 38. वक्रः क्रूरतरेलुब्धैन कुर्यात् प्रीतिसङ्गतिम् । वसिष्ठस्या- हरद्धेनुं विश्वामित्रो निम- त्रितः॥ 75. नशीला त्यजेन्नारी राग- वृद्धिविधायिनीम् । चन्द्रो- च्छिष्टाधिकप्रीत्यै पत्नी नि- न्द्याऽप्यभूद्रोः॥ 7. अर्थिभुक्तावशिष्टं यत्तदश्नी- यान्महाशयः । श्वेतोऽथि. रहितं भुक्त्वा निजमांसा- सनोऽभवत् ॥ 158. शुद्धा भार्या परिग्राह्या त्या. ज्याऽशुद्धा नरैः सदा। 159. पितृदेवातिथिशेषान्नं योऽ. श्रीयात् सोऽमृतं द्विजः । मोघं शेषम० Similarly the verses 42 and 145 resemble the verses of the Hitopadeśa in their first line. This leads us to the conclusion that our author wanted to utilise as many moralmaxims as he could for his purpose of illustrating them with Vedic examples while reflecting on the morals to be deriveil from the rcas of the Samhitā of the Rgveda. It was his innocent object to enable the Vedic students to understand the meaning of the mantras they learnt and recited correctly to å syllable or accent. He wished in ·( xxxii) his heart of heart that they shonld realise what Yaska announced that “the Vedic Rcas recited without making out their signification is as ineffective as a dry fuel put into the fireless hearth?". Sāyaṇācārya's cominentary is a very learned one; an ordinary student can hardly follow it; so our authoris intention was to make important and useful mantras or īcas more interesting by joining them with the moral stories and explaining them with as many accessory Vedic and classical texts as he could. In so doing he has utilised and taken help from such popular works as Carncarya, Hitopadeśa etc. Therefore it is needless to examine these verses in the light of poetic composition. Our author has never claimed himself to be a poet. His study of mythology of the classical literature through the Mahäbhirata, the Bhagavata, and the Vişnupurīna was a vast one and it must have been that kind of reading which has tempted the author to extract similar verses from Vedic mythology, particularly for the Vedic students and in general for others. (b) Vedic Rcas and their Bhasya. The Vedic Rcas which have been elected for the purpose of Nitimañjāri are generally those which are familiar to the orthodox community even for ordinary ritualistic purposes such as Agnihotra Homa and household inaugurations ( TU FIATT). All of these Rcas are often ntilised in Srauta sacrifices such as stfagia, Filgta, ATE 71, seta etc. is clear from the reference made to the Samkhāyana Srauta Sūtra in each case. 1. Tregtarlama farmaata yona i garatfax 76** 7 a forafa ifaa 1 N. I. 19.

·(xxxiv) Besides they are connected with some legend or other which fact has led the author to draw morals from them and illustrate them by referring to a few words inserted into the verses indicating the summary of the story itself. Such Rcas are 188 in number. This number exceeds the number of the verses in Nītimañjari by 22; this is due to the fact that a few verses have been the subject of two stories--one described on the spot and the other after a few Ķcas are over, in their proper place following the order of the division in the Řk-Samhita'. Sometimes a number of Ķcas are quoted consecutively under the same verse as is witnessed on pp. 230, 290, and 328; Every Ķk bears a proper connection with the story and sheds much light on the connection of the preceding and following Rcas of the hymn to which it belongs. In the Sāyaṇacārya's bhäsya we see the story depicted generally at the beginning of the hymn, but our author is fond of selecting only one or two Rcas of that hymn in which the story is prominently hinted at. It is often found in the hymns that the Rcas contained in it stand independent of one another, But this is not the case everywhere and much less in the hymns from which the Rcas in the Nitimañjari taken, The author has not failed to select number of Ķcas from the same hymn if they liave served his purpose of giving out some moral bearing relation with some myth or other. He has quoted nearly the whole of the hymn of the Asvins, (argrta, Ho 8188€ ) every Řk in which refers to some peculiar feat of the Asvins which is described by means of a legend in the Vedabháşya or the Běhaddevatā. alle 1. Cf. verses 33, 39, 64, 124, 149; etc. 2. R. V. I. 116.

·(XXXV) As these Rcas always bear relation to some legend or other, they have not been found very difficult for the understanding of the general readers. Even the beginners of Vedic studies can easily follow them. The moral point bearing on them is first made clear by quoting a verse in general and this is further commented and made quite clear. After quoting the Rk the author describes first the legend connected with it and then its rclation in ritual and other auspicious purposes and further he proceeds to explain it; in explaining the Rcas, the author has taken care to select only the necessary explanation that is needed to understand the Rk in the light of the legend described. This method of the author has been blamed by some scholars by saying that “this borrowing from Sāyaṇa is done carelessly; alternative readings are usually omitted; difficult grammatical remarks are left out, or merely alluded to so briefly as to be unintelligible without Säyaņa's text; many of the passages quoted at length in Sāyaṇa are merely referred to by the first few words or reduced to simplicity by the easy process of omitting all that is difficult”. It must be borne in mind here that the author wanted to explain the cas only so far as to throw light on making their meaning clear to undersatnd the relation of it with the legends and the moral lessons to be derived from them. Therefore the author has omitted all that he thought irrelevant for his purpose. In doing this he has taken care to make his commentary symmetrical throughout. Säyaņacaryā’s Vedabhāşya is much detailed at the very beginning. It tries to jot down all the grammatical points in the first three mandalas of the Rgveda and especially in the first Aştaka of his commentary. If we turn to his commentary from the ·(xxxvi) 4th mandala onwards, we see that he hardly refers to the so-called important peculiarities of grammar except in the tenth mandala where he seems to have paid attention again to that subject. Had our author followed Sayaņācārya's commentary, the same thing would occur here too. If he has omitted all that is difficult in the begining, who was it that suggested points in explaining the Rcas of the family mandalas where Sāyaṇācārya is utterly silent'? Morcorer Sāyaṇācārya has never referred to the Rk -Prātisakhya in order to explain the peculiarities of the Samhita and Pada-texts; our author has done it throughout. Our anthor refers not only to Nirukta but many times to Nighamtu also which latter is hardly referred to by Sāyaṇācārya. We have already made mention of the fact that our author was highly conversant with the text of Nighantu, so much so, that at one place (on page 249-50) he has composed verses woven out of the words from Nighantu which are unfamiliar to the classical Sanskrit. Besides the author's originality lies in quoting the texts of the Brähmaņas, Araṇyakas, Upanişads, Þrauta and Grhya Sūtras which go to confirm the meaning implied in the Rcas. Here author's method is often quite independent of Sayaņa. Our author's passages referring to the Brahmaņa in general term ( gfa Gregor) always belong to the Kauşitaki; so also is the case with the Aranyaka and Upanişads. Sāyaṇācārya is fond of referring to the Taittiriya and Aitareya and hardly ever to Kausītaki. Thus our author has preferred to be as independent of Sāyaṇa as he could. Oftentimes our author prefers the words-meaning according to the Nirukta where Sāyaṇācārya tries to give his own meaning following 1. Ct. Any Rk from the mandala II to VII.

·(xxxvii) Paņioi's dhätupätha'. On page 202, it will be seen that the word 'सम्राट्' is explained by Sayana as राजसू. qarat, but our author quoting the authority of the Satapatha Brahmana explains the word as Tintaa. On page 245, the word aja is explained hy 'Sayaņa as titea; hut our author on the authority of the Nighantı, which is quoted immediately after, explains it as wall. These instances have been quoted here for the readers to have a glimpse at the minute ditterences that are marked in our author's commentary. Sometimes there are no legends in the Vedabhäsya at all; on such occasions our anthor's sources have been the Samhita, the Brhaddevata or Sugu'nšişya's Vedärthadipika”. In adjusting Jugends too he has nowhere followed Sayanācārya. Many legends are met with in Shyanabhāşya elsewhere", which our author has adapter them for luis purpose, where he has made Sayaracārya his guide. Our author has shown also inuch originality in quoting oftentimes the parallel passages of the Rk-Samhita itself, the indebtedness of which does not fall to the credit of Säyana. Thus our author, although following Sayana literally for commentary's sake, has struck a new path of explaining Rcas'. 1. Cf. pp. 183, 209, 222, 223, 225, 229, 21.5. 2. Cf. pp. 14, 15, 63, 733, 119 etc. 3. Cf. pp. 116, 120, 121, 180, 205, 20 etc. See Appendix 3 of this book. 4. Dr. W. D). Whitney's ideas about the systematic method of explaining Reas are somewhat similar to the method followed by our author. Vide pp. XII, XIII above. 6 ·(Xxxviii) (C) Works utilised, its indebtedness to thein. Next to the Vedabhāşya, the work widely utilised in the Nitimaijari hy the author is the Brhaddevatā. From the list of stories from this work it is clear that this legendary work, the index of the deities of the Roveda consists of 42 total number of stories. Out of these 42, our author utilises no less than 35 or 30; of there many are related along with the prose legend from the Sayanabhäsya and sometimes with the parallel legend described always with slight difference in the Verlärthadipika, the commentary on Katyāyana's Sarvänukramani. Sometimes the short, petty legends described in the Sarvänukramani itself have also been utilised. In utilising these legends the author has taken care to sift them and describe such portions of them as he thought necessary for his purpose. In so doing his attempt, though praizeworthy, has made the legend start abruptly and end with finishing the context of the story. The text quoted in this book by the author has been much useful for A. A. Macdonell in eliting his text of the Bğladdevata. That cholar, though utilising it for liis pupose, has left many places yet doubtful ome of which I have tried to make clear in my foot-notes. The roues quoted in the mss. ille rather uorrupt, and thus they cannot be fully relied upon. Next to the Brhäddevatä the anthor's extensivo anthority is Nighantu and its cominentary called Yaska's Nirukta. Many words explained by Sāyaṇa by the grammatical method have been rejected by the author and hitve been explained on the authority of the ·(xxxix) a chize Nighantu and Nirukta, our author thus being fully conversant with these two texts. Next the important authority which is our author's own selection is the Samkhayana Granta Sätra. This point has not been noted by the scholars who have written articles on the Nitimajari. Keith, without ('on vnicing himself, has asserted thathe has copied the passages of the Asvaläyana Sūtra yiven in the Sayaņabhasya which is wholly incorrect. It is these passages from this text which have supplied us with to the fact that our anthor belonged 10 the Sarikhāyana Sikh of the greda linew it liv heut and as he assuinie's the title of 901590, we can fairly say that he always utilised it in ritualistic performances, which fact is made clear by the manner in which he has quoted them in this look. Once or twice he quotes the Asvalayana text ako by name, and so does the va texts ot Asvalayana and Kauşitaki both. Katyāyana's Sarripukramani also is used by our intbor: widely. We need not suppose that he has borrowed this from Sayandcarya. Nay, be knew it loy heart and he has taken care to quote out of it only that much portion which he thought relevant in explaining the Vedic passage untler the topic. Another work our author independently made use of in explaining the Reas is the Kauşitaki Bräl. mana to which he always refers by the general term 'ब्राहाणम्' or 'ब्राह्मणे'. Sometimes by this term he has implied the Aranyaka text of this work. If Aitareyopanişad is named, the general term Upanişad indicates tarit always. 1. Cl. pp. 125, 137, 159 ctc.

·( XL ) Though Sadguruśişya's Vedārthadipikā is sometimes quoted along with the BỊhaddevatā, it often has served the purpose ot being a link in the chain of the stories related by our author. Thus Vedārthadipikā is quoted independently on pp. 21, 63, 199, 226, 333, where no legend either in the Vedabhăşya or in the Bșhadderatā appears. Some of them have been met with in the Vedabhäşya too; but one author's source for this should be regarded as the Vedärthadipikā and not. Sayaņācarya; because many times our author names it as 43 FIATT HIGUT? or T5 T6.1757* etc. Next our author's originality is shown in quoting the text of the Rk.- prāti ākhya which is his own invention, He has largely utilised this text, and we meet with its passages from generally all the patalus from the beginning to the end. The discussion on metre is very interesting and bears main relation to this text. Without the help of this work it is impossible to make out the variations occurring between the Samhita and the paca-texts of the Rgveda. From this work our author has quoted about 150 Sütras in all. Moreover, his indebtedness to Päņini, Kätyāyana and Patañjali is out of question. He twice refers to the Iştis of Patañjali and though his reterences to Panini are almost all included in the Sāyaṇabhāşya his orginality too has appeared here and there, thus confirning our view that he was a sound scholar of Grammar. The important Vedic texts which contribute to his wide knowledye of them belonging to the Śākhas other 1. Cf pp. 21. 2. Cf pp. 69, 120.

·( SLI) than his own are especially Tāņdya Mahäbrāhmaṇa of the Sāmaveda, the Satapatha Brāhmaṇa of the Vājasaneyi Sākha. 'The other minor texts of the Sämaveda referred to liy our author are the ETHIET ( most probably Gobhila Gșhya as Dr. Keith asserts ). and the Fahrget which are also the supplementary texts of the Sāmaveda. Another supplementary text which deserves mention in pointing out the anthor's orginality is the Rgvidhäna which is more than 23 times quoted. Siyanäcärya, on the other hand, is not particular in quoting this text so often. Its high use has been established and accepted among the orthodox Vedic scholars for the benefit arising from recitation of particular Vedic Kcas for magic purposes. As to the Taittiriya and Sätyāyana texts of the Vedas, it must be confessed that our author has followed Sayaņa. There are one or two legonds depicted in the Anusţubh metre on the pages 267 and 306, the source of which I have not yet been able to trace. It may lead to infer that our author, had at his disposal, some other traditional unknown works besides the Vedalhäşya, Vedärthadipik, and the Brhaddevatā. We are not in a position to say anything more on this topic at present. Besides the full knowledge of the Rk-Samhita these are the Vedic texts in particular which have been utilised by our author in our Nitimāñjari for various purposes. But the scholars looking at these texts from the modern point of view have not realised their importance, They say, “ So late a work can of course ·( I ) interest students of Sanskrit Literature and mythology only in so far as it preserves ancient material which has otherwise not been handed down or afford; assistance in finding the text of the extant works,” I shall now ask the readers themselves to judge the remark made on our author “ If the Vedie knowledge of the author was sufficiently small in quantity and quality, no better account can be given of the knowledge of classical literature, The works of classical culture utilised by our author in his Nitima mjari, ay have been already pointel out ar? those of the Mahabharata, Vinnupuräna, Bhagvadgit:i, Manu and Yajia valkyat Smrti, and verses, gnomic and didactic, as they appear in Crucarya, Hitopadesa etc. Once Atmayrtti is also quoted for the philosophical point. Many verses of gnomic and didactic character have been left untraced. (d) Its contribuion to Verlic Mythology. The Vedic deities that have been referred to in the course of the arrangement of the Reas are comparatively few in number. They are, in brief, 3758, , . qarta, afaat, afwAT, HTT, 777, E., Aka:, #teatát, aat, TA, EU3417: and some abstract deities such as the war-weapons, the knowledge etc. As the Nitimañjari is a book based on legends, it is very likely that it should contain many dānastutis of kings, such as those of *990 H19457, a7*oto. The Rcas presided by the deities fa and atop the list. Some 26 Rcas describe Agni, those praising Indra number about 60; then come the Rcas praising the celestial physicians amount- 1. A. B. Keith in his article on the Nitimanjuri in JRAS. 1900, PP 127.

·( XLIII) ing to 21 in a single hymn namely 116th of the first mandala; one or two independent Reas also may be found relating to this deity. The Rcas praising Rbhus aro 4 or 5, of maruts some 5 or 6, of algat, HT, 77 and time do not exceed the number 2 iu cach case. The Reas in eulogy of the Rivers are 4, one Rk praixes waters, 3719:) and two praise directly Sarasvati. Two Roas refer to the deity Yama, in the famous ARTaz, and seven refer to Varuna in the seventh manclala of Vasiştha. The famous Rk ( R. I. 24 ) under which the story of Sunalisepa is described belongs to the deity 'or Prajapati. Others are in praise of the donations received by various pisix or singers of the Reas. In many Reas of Indra the usurer's viz. Panis are censured, because they never spient their wealth in sacrifices and pleasing the god Indra ly extracting Soma juice. Others bear upon the domestic knowledge of the householders. It is needless to seek in the works of such a type as Vitimijari some new knowledge contributing to that of the Vedic mythology that is already met with in the Samlita texts, especially in that of the Pgrida. The main object of the book is to draw morals from the (xisting information of that mythology. Thus it the Sitimañjari does not in it way add anything new to our knowledge of the Vedic mythology, it does make it more interesting by describing it under the gub of various interesting legends which are not described as they stand, but we are toll how they are to be looked pion by us as illustrations to teach certain lessons from them. Thus the Various weak traits of human, nay divine nature are shown even in the two highest and most revered deities such as Ayni and ·( XLIV) Indra. We are told that Agni always bestows upon us wealth but that depends upon our good deeds in the past; Indra was so fond of Soma juice', that for that purpose he is not ashamed of begging, and going anywhere and even becoming a ram. He can slow partiality to those who worship him by performing Soma Sucrifices and punish those that hoard wealth for their own purpose. Similarly we are told of the Rbhus and Akrins that they even attaining to the divine status, lo not give np their fornier profession of architects and physicians. Our anthor seems to have paid particular attention to the description of Dänastutis i. e. eulogies of royal donations; this may perhaps be owing to the motive he entertained that the kinys should learn lessons fom these and be ready to promote ritualistic causes, in the same manner as the Ryvedic kings did. Many legends throw light on practical wisdom which cinbolorought under the catogory of economies andl the domestie science. The film- OUS Thtaran tells us about the close relation of brother and sister, pointing out at the same time the rexoluteness as well as weakness in the nature of both. Similarly we are tolil how to draw morals from the dialogue of the Aila king Purwavāh and the celestial nymph, Urvasi, Brhaddevatä or Sävaņācarya's basya or Sadgurukişya's Vedärthadipikä relate stories in the form of legends and leave is to interpret them in any light we like. But the author of the Nītimanjari has brought home his own view-point ly telling is in an interesting manner how these legends can throw a bright light on C1, the verse in the beginning as well as the verses 102, 103 in the end. 1.

·( XLV ) our moral feature, and how they contribute to the betterment of our practical and moral life in the world, Its purpose is not only to give us the knowledge of the Verlic mythology by mere description of the deities regarding their form, look, nature or conveyance, but to impress upon our mind the importance of their ration to the human beings and the good which a human being can derive from them. For our practical purpose this view-point is very important. But it isso only for those who are concerned in learling their practical life in the manner described therein ; for ophers who are not concerned with this practical view-point, it is likely that this work will fail in its attempt, 10 nuko itself more useful. To K, for the orthodox com. munity and the Vedic students in general, it is il most interesting book for introducing us into the vast tone of the knowledge of Vedic mythology in particular and the Vedas in general. (e) Its contribution to the study of Verlic and classical Literature. The contribution which is made by the Nitimajari to the Vedic literature is not of the kind which throws somo light on the ancient material bitherto unknown to the scholarly workil such idi would be by the citing of the extracts from the Satyayana or Bhallavi Brahmanas which are not known to us clsswhore, nor is it by itself a pura Vedio work falling under the category of either the Samhita, Brahmana, Aranyaka, Upanişads or any supplementary work to any Veda. Yet it does contribute something to that literature. If the modern works such as the varions translations and notes on the various Vedic texts, the 7 ·( xlvi) St. Petersburg Dictionary, Bloomfield's Vedic Concordance or Vedic hymns published in the voluines of the Sacred Books of the East are to be regarded as contributions in this line, this work also does fall under that category. What is Nītima înjari after all? It is a book of morals which the author has derived by brooding over the meanings of the Mantras, Brähmanas and the Sūtras. It is not a mere quoting of the passages from these texts irrelevantly; the anthor has shown his ingenuity in suggesting the best precepts and truths to be learnt from these texts in case we rightly try to understand them. Thus it is a unique work of its kind not yet come across by the scholarly world in Vedic literature. It is an admitted fact that it has afforded much assistance in fixing the text of the Brhaddevatil, and it does afford assistance similarly for the revision of the Samkhāyāna Srauta Sütra, the Rk-Prätisakhya, the kgvidhāna, and the Kätyāyana's Sarvänukramaņi not of course to the same extent as in the case of the Brhadderată. Its originality lies in the manner in which the gnomic verses have been composed bearing instances of the Rk-Sämbitā, to explain which the author has collected as many Vedic texts as he could; and at the same time he has made the book, not clull but interesting by means of interesting legends. Some modern scholars are of opinion that the systematic explanation of the Rgveda should be made by having recourse to all the parallel accessory vedic texts; and if it is true, our author has the first credit to his share in being their guide in this line. This work serves as a key note in understanding the construction of the whole of the Rk-Samhitā in brief.

·( XLVII) Its division is based on the division of the Samhitä text and the Ķcas quoted are in the order of the hymnns occurring in that text. In short, it tries to throw light according to the precept enjoined by Kītyäyana in his Sarvänukramaņi and that precept is:- अविदत्वा ऋषि छन्दो दैवतं योगमेव च । योऽध्यापयेद् जपेद्वापि पापीया जायते तु सः ॥ ( In order to understand the full significance of the Vedic Rcas, one should be deeply familiar with its Seer, Metre, Deity and the ritual application ); here comes forward a book which gives us a brief but comprehensive idea of these things while explaining the meaning of the Rcas ; thus the author in an interesting manner makes is fully acquainted with all the hymns and construction of the Vedic Rcas quoted there in particular and of the whole Samhita in general. For this purpose the author has quoted all the supplementary Vedic texts for the confirmation of his assertion and thus makes us convinced in the saying of Väska: -ACHTETTİH TEİ ARHIfagaz agistra a'! It keeps before us a model how a typical Vedic scholar ought to be; he must not be a blind reciter of the Vedic texts but he should know to make their use for the practical purposes which the works on precepts in classical literature serve; he should assure is that all learning of post Vedic literature is a bye-product of the ancient lore. It assures us that a Vedic scholar cannot be a victim to the saying of the classical scholars who generally seem to have been habituated to call him 'वेदाभ्यास- E'. In this case the Rcas 58 and 59, as well as 174- ·(XLVIII) 75 and their verses 52 and 153 take us to the wordly knowledge which the Rhetoricians or Alarkārikas profess to have the monopoly. Thus it is for the Vedic students, who are yet beginners, a unique guide, interesting and reliable at the same time to enter into the vast mass of Vedio literature. To a student of the classical literature also it serves the same purpose as the witty verses of the Carucarya, Mahābhärata, Hitopadeśa, etc. do. But the verses of the Nitimañjari difter from them in their quoting instances which mere classical scholars cannot easily understand. Nitimaſjari thus indirectly helps all the non-relic scholars in making themselves acquainted, to some extent at least, of the vedic literature, to study which was once maintained to be the first and foremost duty of every Drija.

·नीतिमञ्जरीस्थसंज्ञाक्षरद्योत्यग्रन्थानां नामविवरणम् । अ० को अमरकोषः। आ० गृ० सू० आ. श्री० सू० ऋ.० प्रा० ऋ० वि० ऐ० आ० ऐ० उ० ऐ० ब्रा० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् आश्वलायनश्रौतसूत्रम् । ऋक प्रातिशाख्यम् । ऋग्विधानम् । ऐतरेयारण्यकम् । ऐतरेयोपनिषद् । ऐतरेयब्राह्मणम् । कात्यायनसर्वानुक्रमणी। कौषीतकिआरण्यकम् । कौपीतक्युपनिषत् । कौषीतकिगृह्यसूत्रम् । कौषीतकिब्राह्मणम् । का० स० को. आ कौ० उ० कौ० गृ. सू० को ० ब्रा० ता० ब्रा ताण्ड्यबाह्मणम् । ता. म. ब्रा० ताण्ड्यमहाब्राह्मणम् । ता० ते० सं० नि० नी० श. पा० ताण्ड्यम् । तैत्तिरीयसंहिता। निरुक्तम् ( यास्क)। नीतिशतकम् । अष्टाध्यायी ( पाणिनि)। कात्यायनवासिकम् । बृह देवता। भगवद्गीता (श्रीमद्भगवद्गीता) वा । महाभारतम् । मनुस्मृतिः । पा० वा. वृ० दे० भ० गी. म० भा० म. स्मृ० ·( ii ) महा० मा या० स्मृ० वि. पु० पतञ्जलिमहाभाष्यम् । याज्ञवल्क्यस्मृतिः। विष्णुपुराणम् । वेदार्थदीपिका (पड़गुरुशिष्य) अथवा अनुक्रम गी. विवृतिः । सायणाचार्यविरचितऋग्वेदभाष्यम् । वे. दी. वे. भा० शा. आ. शाहायनआरण्यकम् । शा. बा. सां० आ० सां. गृ० सू० सां० प्रा० सि. कौ० शावायन ब्राह्मणम् । साहायनआरण्यकम्, शाड्वायन आरण्यक था। सांडायन (शावायन) गृह्यसूत्रम् । साडायन (कौषीतकि) हाहाणम् । सिद्धान्तकौमुदी।

·श्रीगणेशाय नमः प्रथ सभाष्या नीतिमञ्जरी प्रारभ्यते । श्रीमुकुन्दद्विवेदस्य नप्ताऽऽनभ्यात्रिमोचितम् । सूर्यं विचार्य वेदार्थान्वक्ति द्या नीतिमञ्जरीम् ॥ १ ॥ द्वौ वेदौ यस्यासौ द्विवेदः । श्रिया युक्तो मुकुन्दः श्रीमुकुन्दः। स चासौ द्विवेदश्च स तथा । तस्य नप्ता प्रपौत्रः । द्यानामा चतुर्थः । नीति- मञ्जरी वक्ति । नपाच्छब्दो नप्तृपर्यायो यास्केन चतुर्थो व्याख्यातः । “न- पादित्यनन्तरायाः प्रजाया नामधेयमिति । गौरत्र तनूरुच्यते । तता अस्यां भोगाः। तस्याः पयो जायते पयस आज्यं जायते” आज्यादमिश्चतुर्थों यथा । ( नि० ८।५) एवं द्यायो मुकुन्दद्विवेदाच्चतुर्थो भवति । कुतः । श्रीमुकुन्दद्विजजातोऽत्रिसूर्लक्ष्मीधरो महान् । तस्य लक्ष्मीर्महादेवी द्याद्विवेदमजीजनत्' ॥ इति नप्तृत्वम् । किं कृत्वा । वेदार्थान्विचार्येति । नीतिसहितानृगर्थानन्यान्ब्राह्मणसूत्र- गतार्थान्विचार्य नीतिमञ्जरी वक्ति । एवं कर्तव्यमेवं न कर्त्तव्यमित्यात्मको यो धर्मः सा नीतिः । तस्याः मञ्जरी नीतिमञ्जरी । इमां ज्ञात्वा धर्मे रतिरधर्मे वि- रतिभवति । ऋगर्थं च सुखेनावगच्छति । एतदर्थं वक्ति । पुनः किं कृत्वा । सूर्य सर्वप्रेरकमानम्य । पू प्रेरणे । राजसूयसूर्यमृषोद्य० (पा० ३।१।११४) ·२ वाद्विवेदकृता [ मङ्गलाचरणे इत्यादिना क्यबन्तो निपातः(१) । ननु इन्द्रादीन् सर्वान्देवांस्त्यक्त्वा सूर्य एव कुतो ग्रन्थकृता नमस्कृतः । उच्यते । सूर्य नमस्कृते सर्वे देवा नम स्कृता भवन्तीति हेतोः । अनुक्रमण्यां हि ( का० स० १४।१५ सूत्र ) सूर्यस्य सर्वदेवतात्वमुक्तम् । एकैव वा महानात्मा देवता । स सूर्य इत्याचक्षते(२) । इति तद्विभूतयोऽन्या देवता ( का० स० १८ ) इति चैतदैतरेयोपनिषदि- 'स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासखादित्य एकमेतदिति विद्यादि- ति' । कीदशं सूर्य अत्रिमोचितम् । सूर्यः पूर्व स्वर्भानुनाऽसुरेण यत्रस्त आसीत् तमन्ये ऋषयः मोचयितुं न शक्ताः । ततोऽत्रिभिर्मोचितः। तथा ब्राह्मणे(३)-स्वर्भानुर्ह आसुर आदित्यं तमसाविध्यत तस्यात्रयस्तमोऽजिघांसत इति । आस्मिन्नर्थे ऋक् (ऋ०५. ४०. ५.)- यत्त्वा सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुरः ।। यत् । त्वा । सूर्य । स्वाऽभानुः। तमसा। अविध्यत्। - आसुरः॥ अत्रयस्तमन्वविन्दन् । न ह्यन्येऽशक्नुवन् । यं सूर्य स्वर्भानुः आसुरः असुरपुत्रः तमसाऽन्धकारेण अविध्यत् विव्याध । अत्रयः अत्रिगोत्रोत्पन्ना ऋषयः । इतश्चानिनः (पा० ४. १. १२२) इति ढकि कृते 'अत्रिभृगुकुत्स० (पा० २. ४. ६५) इति बहुत्वे लुक् । तं सूर्यमन्वविन्दन् अनुजशुः । नहि अन्ये ऋषयः अशक्नुवन् । तं ज्ञातुं ज्ञात्वा मोचयितुं न शेकुः । स्वर्भानुरिति । ऋकाररेफपकारा० (ऋ० प्रा० ५. ४०) इति (१) "सरत्याकाशे सूर्यः । कर्तरि क्यप् । निपातनादुत्वम् । यद्वा प्रेरणे तुदादिः । सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति । क्यपो रुद्" इति सिद्धान्तकौमुदी (२) कात्यायनस्य सर्वानुक्रमणी ( MacDonell's Edition) (३) हारिद्रयके (सायणवेदभाष्य ऋ० ५. ४०. ५.)

·इष्टदेवतानमनम् ] समाध्या नीतिमञ्जरी णत्वे प्राप्ते 'भानुशब्दे हिनोमिचेति (ऋ० प्रा० ५. ४८) निषेधान्न । एवं सूर्य अत्रिभिर्मोचित इति सिद्धम् । मम त्वं कवषस्येव प्रसन्ना भव शारदे । बिभयानि द्विजक्रोधाद्धोता देवव्यथेरिव ॥ २ ॥ ग्रन्थकृत् प्रथमेन श्लोकेन सूर्य नमस्कृत्य द्वितीयेनैकाभीष्टां सरस्वती ययाचे । ममत्वमिति-हे शारदे सरस्वति मम सेवकस्य प्रसन्ना भव । क- स्येव कवषस्येव । यथा कवषस्य पूर्व माध्यमानां सत्रे प्रसन्ना जाता तथेति । तदर्शनायेतिहासः- "ऋषयो हि सरस्वत्यां चक्रुः सत्राणि माध्यमाः । ससाद कवषो मध्ये प्रोचुस्ते तस्य चाप्रियम् ॥१॥ दासीपुत्रेति नास्माकं सोमपानं त्वया सह । दुद्राव स द्रवन्क्रुद्धः प्रेति (ऋ०१०.३०.१) चास्तौत् सरस्वतीम् ॥२॥ तेन स्तुता प्रसन्ना तमन्वेयाय सरस्वती । माध्यमास्तं नमस्कृत्य विनिन्युः क्रोधमादरात् ॥ ३॥ तथा कौषीतकि. १)ब्राह्मणे माध्यमाः सरस्वत्यां सत्रमासतेत्यादि कवषस्य प्रसन्नत्वं सम्यगुक्तम् । हे शारदे त्वयि प्रसन्नायां सत्यां इयन्तमर्थ देहीत्या- शास्ते। अहं हि द्विज क्रोधात्सदा बिभयानि । भीतो भूयासम् । क इव । होतेव । यथा होता प्रातरनुवाकवक्ता । देवव्यथेः । देवक्रोधादीतः सन् प्रतिपदं नैकदेवत्यामकृत । तदर्थमितिहासः-- अनुवाकप्रयोक्तारं प्रातर्होतारमृत्विजम् । (१) तथा चैतरेयब्राह्मणम्-अ० ८. १९ । ऋषयो वै सरस्वत्यां सत्रमासत । ते कवषमैलूषं सोमादनयन् दास्याः पुत्रः कितवोऽब्राह्मणः कथं नो मध्येदीक्षिष्टेति । ते बहिर्धन्वोदवहन्नत्रैव पिपासा हन्तु । सरस्व त्या उदकं मा पादिति । सबहिर्धन्वोदूह्रः पिपासया वित्त एतदपोनप्त्री- यमपश्यत्प्रदेवत्रा (ऋ. १०. ३०, १) इति । तेनापां प्रियं धामोपाग- च्छत्तमापोऽनूदायस्त सरस्वती समन्तं पर्यधावत् ॥ .

·। द्याद्विवेदकृता [ अ०१. अ०१. व०१ महासत्रेऽनुवक्ष्यन्तं देवता अमितस्थिरे ॥ १ ॥ मयामयेति पश्यन्त्यः प्रथमं प्रतिपत्स्यते । ततो भीतेन देवेभ्यः प्रतिपन्नैकदेवता ॥२॥ कृततोषाय सर्वासां यथा आपो रेवती रिति । 'आपो वै देवताः' सर्वाः सश्चिन्त्येति कृता मया ॥ तथा ब्राह्मणम्- “अथ सर्वा ह देवता होतारमिति" । होतुर्देवक्रोधभयं निगदितम् । इत्थं सरस्वतीमभीष्टं प्रार्थ्य आद्ययार्चा अनि नमस्करोति । हविषा यो हरिं पुष्येत्तं वन्देऽग्निं पुरोहितम् । यज्ञदेवं मधुच्छन्दा यं चास्तौच्छन्दसो मुखे ॥ ३॥ अहं तममि वन्दे नमस्करोमि तम् कम् योऽमिः हविषा सोमचरुपु- रोडाशादिना हरिं पापहरं देवं पुष्येत् तोषयेत् । अमिः अत्रत्यानि चरु- पुरोडाशसोमादीनि हवींषि गृहीत्वा हरितोषणं कुर्यादित्यर्थः । उक्तं च हरिणा- परिहाय निज कर्म कृष्णकृष्णेति वादिनः । मद्रोहिणोऽपि ते ज्ञेया यतः कर्ममयो ह्यहम ॥ इति । तथा- वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥ इति । तथा ऋग्विधाने । अप्स्वग्नौ हृदये सूर्ये मण्डले प्रतिमासु चेति षट्सु हरेरायतनमुक्त्वा अग्नौ क्रियावतां देवो दिवि देवो मनीषिणाम् । प्रतिमास्वल्पबुद्धीनां योगिनां हृदये हरिः ॥ इति क्रियावान् वेदाध्ययनतत्परः । श्रौतस्मातक्रियापरः । तस्यामौ देवो हरिस्तं त्यक्त्वा अमौ केन पूजनेन पूजयेदित्यर्थ आह । हविषामाविति । तस्माद्धविषा यो हरिमिति सिद्धं च । अपरं यममिं मधुच्छन्दा ऋषिः छ- ·०१. सू०१. ऋ०१) सभाष्या नीतिमञ्जरी ५ न्दसो वेदस्य मुखे 'पुरोहितं यज्ञस्य देव' इति विशेष्य अस्तीत् । तुष्टावेति तं वन्दे । इत्यन्वयः । अत्र मधुच्छन्दा अग्नेः प्राधान्यं दर्शयन् गायत्रेण छन्दसा अ- ग्निं तुष्टाव । अग्निमीळे मधुच्छन्दा अग्निर्गायत्री । यस्य वाक्यं स ऋषिः । ऋषिर्दर्शनादेति यास्कः (नि. २. ११.) । तेन वाक्येन या देवतोच्यते सा देवता । यत्काम ऋषिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमि- च्छन् स्तुतिं प्रयुक्ते तद्देवतः स मन्त्रो भवतीति (नि०७.१.) । देवो दानादिति (नि० ७. १५.) यास्कः । यदक्षरपरिमाणं सच्छन्दः । छन्दांसि छादनादिति यास्कः (नि० ७. १२. ) तथानुक्रमणी । अग्निं नव मधुच्छन्दा वैश्वामित्र इति । म- ण्डलादिष्वाग्नेयमैन्द्रादिति । अग्निदेवता । आदौ गायत्रं प्राग्घिर- ण्यस्तूपादिति गायत्रीछन्दः । अष्टाक्षरास्त्रयः पादाश्चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्रीति लक्षणम् । तर्हि पादे पादेऽवसानं कुतो न भवति । उच्यते । शौनकेन ऋग्लक्षणे द्वाभ्यामवस्योत्रिपदासु पूर्वपादेन पश्चादित्यु- क्तत्वात् । अथ विनियोगः । प्रातरनुवाके आग्नेये क्रतौ । आग्नेयं गायत्रं क्रतुमुपप्रयन्तो अध्वरमग्निमीळे पुरोहितमिति सूत्रम् । तथा अग्निष्टु- ति-अग्निमीळे पुरोहितमित्युनीयमानेभ्य इति । उपाकर्मणि होमे चाथ ह स्माह कौषीतकिरग्निमीळेपुरोहितमित्येकेतिगृह्य-शौनके- नोक्तमृग्विधाने । आग्नेयं सूक्तमाद्यं तु मुख्यं ब्रह्मर्पिसम्मितम् । तथा-ऋष्यादिज्ञाने फलं सामगानाम् । ऋषीणां विषयेज्ञा यः शरीरादिति । देवताफलं बृहद्देवतायाम्- वेदितव्यं दैवतं हि मन्त्रेमन्त्रे प्रयत्नतः । दैवतज्ञो हि मन्त्राणां तदर्थमवगच्छतीति ॥ बृहद्दे० १२ ॥ छन्दसां चैव सायुज्यं छन्दोज्ञानादवाप्नुयादिति । - ·or द्याद्विवेदकृता [अ०१. अ०१. २०१ -- छन्दोज्ञाने फलम् । अज्ञाने प्रत्यवायः । अनेवंविदो यातया- मानि छन्दांसि भवन्तीत्यनुक्रमणीकारोक्तेः । अविदित्वा ऋषि छन्दो दैवतं योगमेवच । योऽध्यापयेजपेद्वापि पापीयाञ्जायते तु सः ।। इति । वेदी०१।२ प्राग्यजुषामार्प इति आर्षी गायत्री-एवं चतुर्भिश्चतुर्भिर्वर्धमा- ना आयुष्णिहादयः । तत्र प्रथमेऽनुवाके त्रीणि मुक्तानि । अग्नि- मीळे त्रिसूक्तस्तु सुरूपेन्द्रचतुः सूक्तौ इत्यनुवाकानुक्रमणी ॥ तत्र ऋक् (ऋ. १. १.१.)- अमिमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ अग्निम् । ईळे । पुरःऽहितम् । यज्ञस्य । देवम् । ऋ- त्विजम् । होतारम् । रत्नधातमम् ॥१॥ अस्या ऋचोर्थः। अहं अग्निं देवमीडे स्तौमि । याचामि । ईलिरध्येषणाकर्मेति यास्कः । (नि० ७. १५) । यद्यप्यस्मच्छब्दोऽ- प्रयुक्तस्तथाप्यस्मयुत्तम इत्युत्तमपुरुषप्रयोगाज्ज्ञेयः । उत्तमपुरुषयो- गाद् अहमिति चैतेन सर्वनाम्नेति यास्केन स्पष्टमुक्तम् । ईडे स्तु- त्यर्थो धातुः । डकारस्य लत्वं वैदिकलक्षणे शौनकेनोक्तम् । द्वयो- चास्य स्वरयोर्मध्यमेत्य सम्पद्यते स डकारो लकार इति । (ऋ० प्रा० १. ६६) अनयोः स्वरयोर्मध्यत्वात् त्वम् । ईड्य इत्यमध्य- त्वान्न । कीदृशमग्निं पुरोहितं देवानां पौरोहित्ये वर्तमानम् । यथा राज्ञः पुरोहितो राज्ञोऽभीष्टं साधयति । तथा अग्निरपि देवानामभीष्टं हो- मं साधयति । पुनः किंभूतम् । यज्ञस्य देवं दीपकं द्योतकं वा । अ. निं विना यज्ञो न द्योतते । अतो यज्ञस्य देवम् । पुनः कीदृशम्। हो- तारं ऋत्विजं देवानां यज्ञेषु होतनामक ऋत्विगग्निरेव । तथा श्रू- यते-अग्नि देवानां होतेति । (तै० सं० २।५।९) ·मं०१. सू०१. ऋ०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी ७ तथा निगमाः। अग्निर्होता नो अध्वरे ( ऋ. ४ । १५ । १)। अग्निहॊता पुरोहितः (ऋ. ३. ११. १.)। अग्निमें दैवो होता। तथा ब्राह्मणे प्रतर्दनप्रश्ने कौषीतकिप्रकथने । 'सर्व तदग्नि होताऽ- नुल्बणमित्यादिभिरग्नेरेव होतृत्वं प्रसिद्धम् । पुनः किंभूतम् । रत्नधा- तमम् । रमणीयानां धनानां धारयितारं दातृतममिति वा । अथ सर्वाणि पदानि यास्केन व्याख्यातानि तदाह-नि० ७।१५] अग्निः कस्मादग्रणीभवत्यग्रं यज्ञेषु प्रणीयते । ईलिरध्येष- णाकर्मा पूजाकर्मा वा पुरोहितः पुर एनं दधतीति । यज्ञः कस्मात् प्रख्यातं यजतीति । देवो दानाद्वेति । ऋत्विक् कस्मादीरण ऋग्य- था भवतीति । होतारं व्हातारं रत्नधातमं रमणीयानां धनानां दा- तृतममिति च । नन्वग्रेः पुरोहितत्वं आत्विज्यं रत्नदातृत्वं च कथं सम्भवति । अविग्रहत्वात् । कर्माणि तु विग्रहवतां सम्भवन्ति । उच्यते । देवता विग्रहवत्यविग्रहवती च यास्केनोक्ता (नि० ७।२।९)। विग्रह- वतीपक्षे सर्व सम्भवति पुरुषाङ्गवद्यथेन्द्रस्तुतिः । ऋष्वात इन्द्र स्थविरस्य बाहू ( ऋ० ६४.७८)। इतीन्द्रस्य बाहुमत्त्वं यष्टिमत्त्वं च सञ्जातम् । इन्द्रस्य पुरुषद्रव्य- वत्स्तुतिः । आद्वाभ्यां हरिभ्यां० ( ऋः २. १८. ४) कल्याणीर्जायासुरणं गृहेते० ( ऋ० ३. ५३. ६) इतीन्द्रस्याश्वजायावत्वं सञ्जातम् । अद्धीन्द्रपिबं च (ऋ० १०. ११६. ७) इत्यदनं पानं च । आश्रुत्कर्णेति (ऋः १. १०. ९) श्रोत्रवत्वम् । - -- ·८ द्याद्विवेदकृता [अ०१. अ०१.व०२ एवमनेविग्रहवतः पुरोहितत्वादि युक्तम् । तत्राग्निमित्यत्र स्व- रानुस्वरोपहिता द्विरुच्यते संयोगादिरिति गकारस्य द्वित्वम् । स्प- र्शायमानाननुनासिकान् स्वरान् परेषु स्पर्शेष्वनुनासिकेषु इति । नासिक्यान्नासिक्येति नकारस्य द्वित्वम् । रत्नधातमं तथा । उक्तं- च-अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो ह्यन्त्यश्चेत्परतो यदि । तत्र मध्ये यमस्ति- ठेदिति यमस्थानं सम्यगुक्तम् । ईळ इत्येतस्मिन् 'तिङतिङ' (पा० ८. १. २८.) इत्यनेन सर्वानुदात्ते परे अग्निशब्देन द्विती- यान्तेनान्तोदात्तेन सन्धौ क्रियमाणे उदात्तपूर्व नियतं विवृत्त्या व्य- अनेन वा (ऋ०प्रा०३. १७.)इति स्वरितत्वम्-ळे इत्यस्य प्रचयत्वं स्वरितादनुदात्तानामित्येकारस्योदात्तश्रुतिः । अग्निमीनिं याचा- मोति निरुक्तं (नि. ७. १५.) द्रष्टव्यम् । पूर्व हरितोषकरममिमभिवन्द्य उत्तरेणानेर्गुणानाह अग्निर्ददाति भद्राणि पितृवद्यज्वने धनम् । अमृतत्वं मृतायैव तं त्यक्त्वा कमुपास्महे ॥ ४ ॥ विधिना तोपितोऽग्निः यज्वने यजमानाय भद्राणि कल्याणानि ददाति । अत्रार्थे ऋक् (ऋ. १. १. ६)। यदङ्गदाशुषे त्वमग्ने भद्रं करिष्यसि। तवेत्तत्सत्यमगिरः। यत् । अङ्गः । दाशुषे । त्वम् । अग्ने । भद्रम् । करि- ष्यसि । तव । इत् । तत् । सत्यम् । अङ्गिरः ॥२॥ मधुच्छन्दाः गायत्र्याऽग्निं तुष्टाव । अङ्गेत्यामिमुखीकरणे । अङ्ग हे अग्ने त्वं दाशुषे हविःप्रदात्रे यजमानाय यद्भद्रं-वित्तगृह- प्रजापशुरूपं कल्याणं करिष्यसि तत्तवेत् तवैव सुखहेतुः । हे अङ्गिरः अङ्गारेष्वङ्गिर इति (नि. ३।१७।) यास्कोक्तेरगिरः शब्दोग्निपर्या- यः । हे अग्ने एतच सत्यम् । नत्वत्र विसंवादोऽस्ति । अतः यजमा- -- ·मं०१. सू०१. ऋ०९] सभाष्या नीतिमञ्जरी नस्य वित्तादिसंपत्तौ सत्यां उत्तरत्र क्रत्वनुष्ठानेऽग्नेरेव सुखं भवति । भद्रशब्दार्थ शाट्यायनिनः समामनन्ति । “यद्वै पुरुषस्य वित्त तद्भद्रं प्रजा भद्रं पशवो भद्रम्" इति । करिष्यसीति-तिङतिङः (पा० ८।१।२८) इति अनुदात्तत्वे प्राप्ते यच्छब्दानिघाताभावः। अग्निः : पुनः किं किं ददातीति श्लोकशेषणाह-पितृवद्यजते धनं ददा- ति । यथा पिता पुत्राय धनं दद्यात् । तथा पितृस्थानीयोऽमिः पुत्रस्थानी- ययजमानाय धनाद्याभिलषितं दद्यात् । मृताय मरणं प्राप्ताय तस्मै अमृतत्वं दद्यात् । तमेवंगुणोपेतमग्निं त्यक्त्वा के देवं तुच्छं वयमुपास्महे परिचरामः । अत्रार्थे ऋक् (ऋ. १.१.९.)- स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव। सचखा नः स्वस्तये ॥॥ सः। नः। पिताऽइव । सूनवे । अग्ने । सुऽउपायनः। भव । सचस्व । नः । स्वस्तये ॥३॥ पूर्ववत् सर्वम् । हे अग्ने सः त्वं नः अस्मभ्यं अस्मदर्थ सूपायनः शोभनमुपायनं यस्य सः शोभनधनादिप्राप्तियुक्तो भव । क इव । पि- ता सूनवे इव । यथा पिता पुत्राय सूपायनो भवति तद्वत् । नः अ- स्माकं स्वस्तये अविनाशाय सचस्व सेवस्व । सिषक्तु सचत इति सेवमानस्य (नि. ३ । २१)। सेवस्व नः स्वस्तये इति यास्कः । त्वं तमने अ० (ऋ.१. ३१. ७.) इति निगमान्तरम् । अथ यत्स्वैरग्नि- भिर्यजमान संस्थापयन्तीति यजमानस्याग्नेः सकाशादमृतत्वमुक्तम् । अग्ने इत्यामन्त्रितत्वेन सर्वानुदात्तत्वे प्राप्ते पादादित्वान्न (पा० ८.१.१९) । स न इत्येतत्तदोरिति सुलोपः ( पा० ६.१.३२ )। मुनवेऽग्ने इति पादादित्वादेकीभवति । पादादिरकार (ऋ.प्रा. २ नीति० ·१० धाद्विवेदकृता [अ०१. १०१. व०८ २।३३) इत्येकीभावः । सचस्वा नः स्वस्तय इति (ऋ.प्रा०८.५४) स्वस्तये ग्रहणादीर्घः। एवमग्नेर्माहात्म्यमुक्त्वा बहुप्रजस्यापत्यस्य दारियं सूचयति ॥ बहुप्रजस्य पुत्रस्य सुवाचोपि सदा विपत् । सीदन्निन्द्रं मधुच्छन्दा वस्वयाचदृचोत नः ॥५॥ बव्यः प्रजा यस्यासौ बहुप्रजः । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येत्युपसर्जनहख- त्वम् (पा० १. २. ४८) । तस्य पुत्रस्य सुवाचोपि शोभनवेदशास्त्राध्य यनयुक्तस्यापि सदा सर्वदा विपद् दारिद्यं भवति । पितुर्दायादानां बहुत्त्वात् । यथा विश्वामित्रस्य 'यबहुप्रजस्य हैकशतं पुत्रा आसु' रित्युक्तस्य तत्पुत्रस्य मधुच्छन्दसः दारिद्यमभूत् । मधुरं वेदो छन्दो यस्यासौ मधुच्छन्दा इति सुवाक् । सोपि सीदन् अतीव धनेच्छया इन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तम् । इदि परमै- श्वर्य इतिधातुः । ऋ. १.४.६. "उत नः सुभगाँ अरिर्वोचयुर्दस्म कृष्टयः । स्यामेदिन्द्रस्य शमणि उत । नः। सुऽभगान् । अरिः । वोचेयुः। दस्म । कृष्टयः । स्याम । इत् । इन्द्रस्य । शमणि ॥४॥ इत्यनयर्चा वसु धनमयाचत । मधुच्छन्दा गायत्र्या इन्द्रं स्तौति । षष्ठेऽहनि ब्राह्मणाच्छंसिनोऽनुरूपस्य तृतीया सुत्रिता । सुरूपकृत्नुमिति (२०१।४।१) स्तोत्रियानुरूपाविति । अयमर्थः। हे दस्म शत्रूणामुपक्षपयितर् इन्द्र-दसु उपक्षये । त्वत्प्रसादात् अरिरुत-अरयोपि-वचनव्यत्ययः । उतशब्दोऽप्यर्थे । अप्येक इति चेत् । नः अस्मान् सुभगान् शोभनधनोपेतान् वोचेयुः उच्यासुः । भग इति धननाम (निघण्टु २.१०.)। यद्यप्यरयोप्येवं वदन्ति त- - - ३ ·मं०१. सू०४. ऋ०६. ) समाज्या नीतिमञ्जरी हिं कृष्टयः अस्मिन् मित्रभूता मनुष्याः । कृष्टयः इति मनुष्यनाम (निघण्टु २.३) । अस्मान् ऋद्धान् इति वदन्ति तत्र किं वक्तव्यम् । ततो धनसम्पन्ना वयं इन्द्रस्य शर्मणि इन्द्रप्रसादल- ब्धे सुखे स्याम भवेम। धनं सर्वोऽपि याचते परंतु अयमत्यन्तं विलपति । तस्मात्सी- दनिन्द्र इति सिद्धम् । नः इति युष्मदस्मदोः षष्ठीति निघातः (पा०८.१.२०) । वोचेयुः स्यामेति पादादित्वानिधाताभावः ( तिङतिङः, पा० ८।१।२८ इति सूत्रस्य प्राप्तिन)। दस्मेत्यामन्त्रितत्वानिघातः । ( पा० ८.१. १९)। सुभगाँ अरिः-नकार आकारोपधः० ( ऋ० प्रा० ४.६४) इति नलोपे कृते, 'नकारस्यलोपरेफोष्मभावे० (ऋ० प्रा० ४. ७९) इत्युपधानुनासिकत्वम् ॥४॥ याचकानां धैर्य कुत इत्यर्थ आह- याचकानां कुतो धैर्य यत्त(१)त्याज पुरन्दरः । अभूत्सोममना सानौ दृष्ट्वर्षिमिध्ममानसम् ॥ ६॥ याचकानां याचकवृत्तीनां धैर्य साहस्यं कुतो भवति । यद्धैर्य पुरन्द- रः इन्द्रोपि याचकत्वमापन्नः सन् तत्याज त्यक्तवान् । तत्कुत इत्याह-सा- नौ पर्वतशिखरे कश्चिदृषिम् इध्मं मानसे यस्य तं दृष्ट्वा स एव सोममनाः सोमे अभिषवार्थवल्लीरूपे मनो यस्य सः एवंविधमना अभूत् । (१) 'तत्याज मघवापि हि' इत्यपि पाठः । 'ग'पुस्तकेतऊर्ध्वमेव- मपि दृश्यते- याचकानां कुतो धैर्य देवा धैर्य हि तत्यजुः । उचतुश्चाधरं शक्र मधुच्छन्दाश्च गौतमः॥ २ ॥ कस्मिन्मन्त्रे मधुच्छन्दसा कस्मिश्च वामदेवेन शक्रोऽधर उक्तस्तदा- ह...'यत्सानोरिति ।

·१२ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०१. २०१९ तत्रेतिहासपूर्विका ऋक्---( ऋ० १. १०.२ ) यत्सानोः सानुमाढूहद्भर्यस्पष्ट कर्वम् । तदिन्द्रो अर्थ चेतति यूथेन वृष्णिरेजति ॥ यत् । सानोः । सानुम् । आ । अहत् । भूरि । अ- स्पष्ट । कत्वम् । तत् । इन्द्रः। अर्थम् । चेतति । यूथेन । वृ- ष्णिः। एजति ॥५॥ इन्धनार्थमृषिः कश्चिनिर्जगाम वनाद्वहिः । पर्वतभ्रमणं (१)कुर्वन् सानो सानुमारुहत् ॥ १॥ अचेती(२)दर्थमिन्द्रस्तं सोमार्थ भ्रमति ह्ययम् । इति सञ्चिन्त्य सुत्रामा देवयूथेन (३)चाचलत् ।। २ ।। मधुच्छन्दा इन्द्रो गायत्री महदुक्थे तृचं विनियुक्तम् । इन्द्रं वृत्राय हन्तवे (ऋ० ३.३७.५ ) गायन्ति त्वा गायत्रिणः (ऋ०१.१०.१.) ॥ ऋचोऽयमर्थः । यत् यदा सानोः सानुमारुहत् यजमानः समिदा- द्याहरणाय एकस्मात् पर्वतशिखराद् अपरं पर्वतशिखरम् आरूढवा- न् तदा इन्द्रः अयं भूरि महत् प्रभूतं वा कवं ज्योतिष्टोमादिकं कर्म कर्तुं करिष्यति इति अस्पष्ट स्पृष्टवान् उपक्रान्तवान् । तत्तदानी- मिन्द्रः अर्थ प्रयोजनम् एतदेव चेतति-अचेतीत् । ज्ञात्वा च युथेन देवयूथेन स ह वृष्णिः कामानां वर्षिता सन् एजति चकम्पे । एज कम्पने । स्वस्ववाहनादियुक्तो यज्ञभूमिमागन्तुं चलचित्तोऽभूदि- त्यर्थः । एवमार्थित्वं प्राप्य इन्द्रेणापि धैर्य त्यक्तमिति तात्पर्यार्थः । आरुहत्-निपातैर्यद्यदिहन्तेति (पा०८.१.३०) निघाताभावः। चेतति-तिङतिङः ( पा० ८. १. २८] इति निघातः । (१) 'चक्रे' इत्यपि पाठः। (२) 'अर्थ चेतति शक्रस्तम्' इत्यपि पाठः । (३) 'एजति' इत्यपि पाठः ।

·मं०१. सू०११. ऋ०५) सभाष्या नीतिमञ्जरी १३ R- - एजतीति तद्वत् । निन्दावादचौर्यान्निवृत्तिः कार्येत्यर्थ आह- निन्दावादरतो न स्यात्परेषां नैव तस्करः । निन्दावादाद्धि गोहर्ता शक्रेणाभिहतो वलः ॥ ७ ॥ कोविदो जनः परेषां निन्दावादरतो न स्यात् । नैव च तस्करः स्यात् । तदृगर्थेन दृढयति । यस्मात् पूर्व निन्दावादाद्वलासुरः गोहत्" गवां चोरः शक्रेणाभिहतः तस्मादेतद्वयं न कुर्यादित्यर्थः । अत्रार्थे ऋक् (ऋ. १.११.५. ) त्वं वलस्य गोमतोपावरद्रिवा बिलम् । त्वां देवा अविभ्युषस्तुज्यमानास आविषुः ।। त्वम् । वलस्यं । गोऽमतः। अर्प । अवः। अद्रिवः विलम् । त्वाम् । देवाः । अविभ्युषः । तुज्यमानासः। आविषुः ॥६॥ मधुच्छन्दा गायव्येन्द्रं तुष्टाव । स्वरसाम्नि निष्केवल्ये विनियुक्त- म् । इन्द्रो विश्वा अवीवृध ( ऋ० १.११.१ ) नित्यानुष्टभम् निष्के- वल्यमित्युक्तम् । अयमर्थः । पुरा वलनामकः कश्चिदसुरः परनिन्दापवादनिरतः देवसम्बन्धिनीः गाः अपहृत्य कस्मिंश्चित्पर्वतबिले गोपितवान् । तदानीमिन्द्रः तद्रिलं स्वसैन्येन समावृत्य बृहस्पतिना सह त. स्माद्विलानिःसारयामास । इन्द्रो वलस्य बिलभपौर्णोदिति ब्राह्मणे [तै.सं.२.५.१.] प्रसिद्धम् ।। अद्रिरस्यास्तीत्यद्रिवः । हे वज्रयुक्त इन्द्र । त्वं वलस्य वलनामकस्यासुरस्य सम्बन्धि गोमतः गोभि- युक्तस्य पर्वतस्य विलं अपावः स्वसैन्यमुखेनापावृतवानसि । तदा- नी देवास्त्वामाविषुः त्वां प्राप्तवन्तः । तुज्यमानासः बलेन हिंस्य- ·१४ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०१. २०३४ - मानाः । तुजि हिंसार्थः । पुनः कीदृशाः अबिभ्युषः त्वया रक्षिता वलादभीताः । तथेन्द्रेषु बार्हस्पत्येषु निगमाः । इन्द्रो यदर्भिनद्वलम् । (ऋ. ८.१४.७ ) इन्द्रो वलं रक्षितारम् (ऋ. १०.६७.६)। यो गा उदाजत्( ऋ. २.१२.३ ) । इत्येवमादयः अवः वरवरावरिति (ऋ.प्रा.१.१३)। रेफः। अमुना प्रकारेण निन्दावादावलो हत इति ॥ 'सोमसुत् धन्य' इत्यर्थ आह "कुयोनिजोऽपि सर्वेभ्यो धन्यो भवति सोमसुत् । ऐच्छन्मेधातिथिः साम्यमुशिक्पुत्रस्य सुन्वतः ॥ ८ ॥ कुयोनिजोपि कुत्सितयोनिजातोऽपि यः सोमसुत् । सोमं सुतवान् इति सोमसुत् । सोमे सुञः (पा०३।२।९०)इति क्विप् । हस्वस्य पिति कृति तुक (पा०६.१.७१) इति तुक् । सर्वेभ्यः सुन्वद्भयो द्विजवर्येभ्यः धन्यः प्रशस्यो भवति । तत्कुतः । यतो मेधातिथिः मेधानां यज्ञानां अतिथिः । यज्ञः मेधः वेनः इति तन्नामसुपाठात् (निघण्टु३।१७) । सोप्युशिक्पुत्रस्य-उशिगिति दास्या आख्या-तस्याः पुत्रस्य कक्षीवतः सुन्वतः सोमानमित्यनयचर्चा सा म्यं सादृश्यमैच्छत् । तदर्थेयमृक्-(ऋ. १.१८.१ ) सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कभीवन्तं य औशिजः॥ सोमानम् । स्वरणम् । कृणुहि । ब्रह्मणः। पते । कक्षीवन्तम् । यः। औशिजः॥७॥ कक्षीवत उशिक्-पुत्रत्वं वदामः । अङ्गराजः कस्मिंश्चिदिवसे स्वकीयाभियोपद्भिः सह गङ्गायां जलकीडां चक्रे । तस्मिन्दिवसे - ·मं०१. सू०१८. ऋ०१ ] सभाध्या नीतिमञ्जरी १५ दीर्घतमा नाम ऋषिः स्वभार्यापुत्रभृत्यादिभिश्च दुर्बलच्चात् किम- पि कुर्वन शक्नोतीति द्वेषेण गङ्गामध्ये प्रचिक्षिपे। स च ऋषिः केनचित्प्लवेन अङ्गराजस्य क्रीडादेशं प्रति समाजगाम । स च राजा सर्वज्ञं तमृषिमवगम्य प्लवादवतायैवमवोचत् । हे भगवन् मम पुत्रो नास्तीति । एषा महिषी । अस्यां कंचित्पुत्रमुत्पादयेति । स तथेत्य- ब्रवीत् । सा महिषी राजानं प्रति तथेत्युक्त्वा अयं वृद्धतरः, जुगु- प्सितो मम योग्यो न भवतीति बुद्ध्या स्वकीयां उशिक्संज्ञिको दासी प्राहैपीत् । तेन सर्वज्ञेन ऋषिणा मन्त्रपूतेन वारिणा अभ्यु- क्षिता सती सैव ऋषिपत्नी बभूव । तस्यामुत्पन्नः कक्षीवान नाम ऋषिः स एव राज्ञः पुत्रोऽभूत् । तथा च बृहदेवता (४.२१-२५);- जीर्ण तु दीर्घतमसं खिन्ना स्तत्परिचारकाः दासा (१)बद्ध्वा नदीतोये दृष्टिहीनमवादधुः ॥ २१ ॥ तत्रै[२]कस्त्रैतनो नाम शस्त्रेणैनमपाहनत् । शिरश्वांसावुरश्चैव स्वयमेव न्यकृन्तत ॥ २२ ॥ हत्वा दीर्घतमास्तन्तु पापेन महता वृतम् ॥ [२]अङ्गराजसमीपे तु तं नद्यः समुदक्षिपन् ॥ २३ ॥ आत्माङ्गान्यनुदच्चैव तत्रोदोन्मोहितो भृशम् ।। अङ्गराजगृहे [४]दासीमुशिजं पुत्रकाम्यया ॥ २४ ॥ [५]राज्ञा च प्रहितां ज्ञात्वा शुद्धां कृत्वारमन्मुनिः । सा च कक्षीवतं जज्ञे ॥ २५ ॥ इति कथा । (१) 'अग्नौ' इत्यपि पाठः । (२)२२।२३द्वावेतौ श्लोको बृहद्देवताया उद्धृतौ नीतिमार्या नस्तः। (३) 'अङ्गदेशसमीपे, इत्यपि पाठः । (४) 'युक्तामुशिजम् इत्यपि पाठः । (५) राज्ञा च प्रहितां दासी भक्तां मत्त्वा महातपाः। जनयामास चोत्थाय कक्षीवत्प्रमुखानृषीन् ॥ २५ ॥ इति बृहद्देवतायाम्।

·१६ धाद्विवेदकृता [ अ०१. अ०१.व०३४ इति कक्षीवत उशिक्-पुत्रत्वमुक्तम् । मेधातिथिब्रह्मणस्पति गायच्या स्तौति । सोमानमिति पञ्च ब्राह्मणस्पत्या इत्यनुक्रमणी। अयमर्थः । हे ब्रह्मणस्पते एतन्नामक देव । सोमानं सोमानामभि- पवस्य कर्तारं अनुष्ठातारं स्वरणं देवेषु प्रकाशनवन्तं कृणुहि कुरु- कमिव-औशिजः उशिवपुत्रः कक्षीवान् सोमाभिषवकर्ता तमिव । लुप्तोपमानभेतन् । कक्षीवतोऽनुष्ठातृषु मुनिप्रसिद्धिः । कक्षीवते वृचयामिन्द्र सुन्वते । (ऋ० १. ५१.१३.) कक्षीवन्तं स्तोतारं० । [ ऋ० १.११२.११ ] अहं कक्षीवाँ ऋषिः[ऋ० ४.२६.१.] इत्यादि । कक्षीवानुशिक्पुत्रोपि यदि सोमसुत् ज्यायान् । यः कुलीनोपि यदि सुन्वानः स द्विजपरिवृढो ज्ञेयः इत्युक्तमृग्दृष्टान्तेन । "सोमानं सोतारं प्रकाशनवन्तं कुरु ब्रह्मणस्पते कक्षीवन्तमिव य औशिजः कक्षीवान् कक्ष्यावानौशिज उशिजः पुत्रः । उशिग्वष्टेः कान्तिकर्मणः ॥ अपि त्वयं मनुष्यकक्ष एवभिप्रेतः स्यात्तं सोमानां सोतारं मां प्रकाशनवन्तं कुरु ब्रह्मणस्पते"। इति यास्कः । (नि० ६-१० )। ब्रह्मणस्पते-पतिशब्दे यक्षरे०(३०मा०४।४२)इत्युपाचरितसन्धिः। सुबामन्त्रित (पा०२।१।२) इति पराङ्गवद्भावात् पदद्वयस्य निघातः । पित्रभिक्तिपरेण भाव्यमिति ऋग्दष्टान्तेनाह । मातरं पितरं भक्त्या तोषयेद्यः सभात्युरु । पितरावृभवश्चक्रुरुरुभासो नवावतः ॥ ९ ॥ यः पुत्रः मातरं च पितरं च भक्त्या आदेशकरणादिना तोषयेत् सन्तोषयेत् स ऋभुदेववत् उरु अत्यर्थं भाति शोभते । यथा ऋभवो देवाः पितरौ मातापितरौ । पितामात्रा (पा०१.२.७०) इत्येकशेषः । जीर्णो सन्तौ न- वौ युवानौ चक्रुः । अतः कारणादुरुभासः बहुकान्तियुक्ता आसन् । त- ·मं०१. सू०२०. ऋ०४ ] सभाण्या नीतिमञ्जरी १७ - - - - मर्थ 'ऋभव उरु भान्तीति यास्केनोक्तम् । (नि० ११-१६) पित्रोयुवदर्शनी ऋक्- ( ऋ०१.२०.४) युवाना पितरा पुनः सत्यमन्त्रा ऋजूयवः । ऋभवो विष्टयक्रत । युवाना । पितरी । पुनरितिं । सत्यमन्त्राः । ऋजु- ऽयवः । ऋभवः। विष्टी । अक्रत ॥ ८ मेधातिथिः ऋभून गायत्र्या स्तीति । द्वितीये छन्दोमे वैश्वदेवे विनियुक्तं तचम् । महीयो० [ ऋ०१.२२.१३ ] युवानापितरेति तृचाविति ऋभव एतनामका देवाः । पितरौ स्वकीयौ मातापितरौ । पू. वृद्धावपि युवाना पुनः तरुणौ अक्रत कृतवन्तः । कीदृशाः । स- त्यमन्त्राः । सत्या यथार्था मन्त्रा येषां ते तथोक्ताः । तस्माजीर्ण- योः पित्रोर्युवत्वं सम्पादयितुं समर्थाः । पुनः कीदृशाः । ऋजयवः ऋजुत्वमात्मन इच्छन्ति तथोक्ताः । छलरहिता इत्यर्थः । पुन: कीदृशाः । विष्टीः विष्टयो व्याप्तियुक्ताः-विष्ल व्याप्तौ- युवाना पितरेति-सुपां सुलुगित्यादिना (पा० ७.१.३९) द्विवचनस्याकारः पुनः-वारपुनःपुन (१० प्रा० १.११७ )रिति रेफः । ऋयवः पृशनाजिरविति (ऋ. प्रा०९-१५) यकार- परत्वादीर्घः तथा निगमाः। जिवी यत्सन्ता पितरा० (ऋ. ४ ३६.३) पुनर्ये चक्रुः पितरा (ऋ० ४. ३३.३) तक्षपितृभ्यामृभवो० (ऋ०१. १११. ११) इत्येवमादयः। ३ नीति - - - 4415 ·१८ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०२. व०२ - कृतसंविभागो. भुङ्क्त इत्याह- विभज्य भुञ्जते सन्तो भक्ष्यं प्राप्य सहाग्निना । चतुरश्चमसान्कृत्वा तं सोममृभवः पपुः॥ १० ॥ सन्तः सत्पुरुषाः तद् भक्ष्यं प्राप्य सुखादिष्टं सुखभाक्षकान्नादिकं प्राप्य विभज्य भागं कृत्वा तु देववद् भुञ्जते । भुजोऽनवने (पा० १.३. ६६ ) इत्यात्मनेपदम्। यथा ऋभवो देवास्त्वष्ट्रा निष्पादितम् एकं चमसं चतुरश्चमसान् चतुर्धा कृत्वा चतुर्थांशमग्नये दत्वा शेषं समं त्रयो भ्रातरः पपुः । तत्र ऋक् [ ऋ० १.२०.६ ] उत त्यञ्चमसं नवं त्वष्टुंर्देवस्य निष्कृतम् । अकर्त चतुरः पुनः॥ उत । त्यम् । चमसम् । नवम् । त्वष्टुः । देवस्य । निकृतम् । अत । चतुरः। पुनरिति ॥९॥ तत्र बृहद्देवता-[अ० ३ श्लो० ८३-९०] ; सुधन्वन आङ्गिरसस्यासन्पुत्रास्त्रयः पुरा । ऋभु विभ्वा च वाजश्च शिष्यास्त्वष्टुश्च तेऽभवन् ।। ८३ ।। शिक्षयामास तांस्त्वष्टा त्याष्ट्रं यत्कर्म किञ्चन । परिनिष्ठितकर्माणो विश्वे देवा उपाह्वयन् ॥ ८४ ॥ विश्वेषां ते ततश्चकु र्वाहनान्यायुधानि तु । धेनुं सबघां चक्रुरमृतं सबरुच्यते ॥ ८५ ॥ बृहस्पतेरथाश्विभ्यां रथं दिव्यं त्रिबन्धुरम् । इन्द्राय च हरी देवप्रहितेनाग्निनापि यत् ।। ८६ ॥ एकं चमस (ऋ०१.१६१.२) मित्युक्ते ज्येष्ठ आहे ( ऋ.४. ३३.५) त्यथो दिवि । उक्त्वा ततक्षुश्चमसान् यथोक्तं तेन हर्षिताः ।। ८७ ।। त्वष्टा च सविता चैव देवदेवः प्रजापतिः ।

·मं०१. सू०२०. ऋ०६. ] सभाष्या नीतिमञ्जरी सर्वान् देवान् समामन्त्र्य अमृतत्वं ददुश्च ते ॥८८॥ तेषामाद्यन्त्ययो नाम्ना दृश्यते बहुवत्स्तवः तृतीयसवने तेषां तैस्तु भागः प्रकल्पितः ॥ ८९ ॥ अपिबत्सोममिन्द्रश्च तैस्तत्र सवने सह । तेषां स्तुतिरिदं सूक्तं त्वयमित्यष्टक(ऋ०१.२०)परम्।।९०॥इति । वेदभाष्येऽपि ( ऋ० १. १६५. १)-ऋभवो नाम सुधन्वन आङ्गिरसस्य त्रयः पुत्राः ऋभुर्विभ्वा वाज इति ते च मनुष्याः सन्तः ( सुकर्मणा ) देवत्वं प्राप्यं कदाचित्कर्मकाले सोमपानाय प्रवृत्ताः तान्प्रति देवैः परितोऽग्निः परस्परं समानरूपान्दृष्ट्वा स्वयमपि तदा- कारं देहं धृत्वा तेषुमध्ये स्वयमपि चतुर्थः सन् पातुं प्रवृत्तः ते च ऋभवः आगतं तं समानरूपमवलोक्य विवेक्तुमसमर्थाः परस्परमेवं सन्देहं कृत्वा ज्येष्ठ आहेत्युक्तं (ऋ० १. १६१.१-५.) संवादं कृत्वा त्वष्ट्रा निर्मितं एकं चमसं चतुर्दा कृत्वा तं सोममग्निना सह पपुः। इति । ऋष्यादि पूर्ववत् । अयमर्थः । उतापि च त्वष्टुः एतन्नामकस्य देवस्य सम्बन्धलक्षणव्यापारः त्यं तं नवं नूतनं चमसं सोमधारण- क्षम काष्टपात्रविशेपं निष्कृतं निःशेपेण सम्पादितम् अकरोद् इति शेषः । लक्षणव्यापारः कुशलस्य तस्य त्वष्टुः शिष्याः ऋभवः तेन निर्मितं एक चमसं सन्तं पुनरपि चतुरः कर्ता ज्येष्ठ आहेत्युक्तं संवादं कृत्वा चतुर्धा विभक्तान् चमसान् कृतवन्तः । चमसस्य च संस्तवेन बहूनि दाशतयीपु मूक्तानि भवन्तीति निरु- क्तम् । तत्र निरुक्तम् ( ११. १६.)-'ऋभुर्विभ्वा वाज इति सुधन्वन आङ्गिरसस्य त्रयः पुत्रा बभूवुस्तेषां प्रथमोत्तमाभ्यां बहुवनिगमा भवन्ति न मध्यमेन । तदेतदृभोश्च बहुवचनेन चमसस्य च संस्तवेन बहूनि दाशतयीषु सूक्तानि भवन्ति । इति । तथा निगमाः। एक चमसं चतुरः कृणोतन ( १. १६१. २.)।

·२० धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०२. २०१३ - - - यदा वाख्यच्चमसाश्चतुरः कृतान् । (ऋ० १.१६१.४)। एकं वि चक्र चमसं चतुर्वयं ( ऋ० ४. ३६. ४)। व्यंकृणात चमसं चतुर्द्धा (ऋ० ४. ३५. ३) इत्येवमादयः। एकं भक्ष्यं प्राप्य दवा ऋभूणामिव भक्षयेदिति फलितम् । पितरौ वन्द्यौ इत्याह- - पितरौ हि सदा वन्द्यौ न त्यजेदपराधिनौ । पित्रा (१)बद्धः शुनःशेपो ययाचे पितृदर्शनम्॥११॥ पितरौ मातापितरौ । पितामात्रेत्येकशेषः (पा० १. २. ७० )। अपराधिनौ कृतापराधावपि न त्यजेत् । हि यस्मात् सदा सर्वदा वन्द्यौ वन्दनीयौ । शुनःशेपदृष्टान्तेन दृढयति । यथा शुनःशेपः पित्रा अजी. गर्नेन गवां शतं गृहीत्वा विक्रीतः, गवां शतं गृहीत्वा यूपे बद्धः, गवां शतं गृहीत्वा विशसनाय शासो गृहीतः, तथापि पितृदर्शनपूर्वकं देवान्मोक्षणं ययाचे कस्येत्यादिभिर्ऋग्भिः ( ऋ० १. २४.)। तत्र ऋक् ( ऋ० १. २४. १) कस्य नूनं कतमस्यामृानां मनामहे चार देवस्य नाम । को नो मह्या अदितये पुन र्दात् पितरं च दृशेयं मातरं च । कस्य । नूनम् । कतमस्य । अमृतानाम्। मनामहे । चार। देवस्य । नाम । कः। नः । मयै । अदितये । पुनः। दात् । पितरम् । च । दृशयम् । मातरम् । च ॥ १० ॥ इमं षष्ठमनुवाकं यूपे बद्धः शुनः शेपो बन्धमोक्षार्थ ददर्श । तस्य 'कस्येति' प्रथमं सूक्तं वारुणं त्रैष्टुभं पश्चदशर्चम् । आदौ का- व्यानेय्यौ। (१) 'यूपबद्धः शुनः शेपो बभूव पितृलालसः' इति पाठभेदः । - ·मं०१. सू०२४. ऋ०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी २१. - तत्रानुक्रमणी-'कस्य पञ्चोनाजीगतिः शुनाशेपः स कृत्रिमो वै- श्वामित्रो देवरातो वारुणं तु त्रैष्टुभमादौ काय्याग्नेय्यौ सावित्रस्तृचो गायत्रोऽस्यान्त्या भागी वा' । इति । ऋग्विधानोक्तविनियोगः । शुनःशेपमृषि बद्धः स निरुद्धो- ऽथवा जपेद् । इति । तथा सूत्रम्-शुनाशेपं प्रथमम् । यथा शुनः शेप आजीगतिः यूपे नियुक्तो मुमुचे प्रथमे च सूक्ते निगदेदिति । शुनः शेपः पित्रा यूपे बद्ध इत्यर्थे कथा 'हरिश्चन्द्रो ह वैधस' (. ऐ० ब्रा० ७.३ ) इत्यध्यायार्थोक्ता-अनुक्रमणीभाष्यकारे- णोक्ता- ततिहासः श्रुत्युक्तः सम्यगेव प्रवर्ण्यते । हरिश्चन्द्रो ह वैधस इत्यादिब्राह्मणेरितः । राजसूये क्रतावेष शौनः शेप इति श्रुतः॥१॥ शतभार्यो हरिश्चन्द्र ऐक्ष्वाकः पुत्रकाम्यया । नारदोक्ताद्धि पुत्रार्थे वरुणात् सुतमाप्तवान् ॥२॥ जाते पुत्रे ह्यने(१)न त्वां यक्ष्येऽहमिति चोक्तवान् । वरुणस्तनये जाते निर्दशे जातदन्तके ॥ ३॥ च्युतदन्ते पुनर्जातदन्ते व(२)मचरे तथा । मेध्यस्थे तदवस्थोऽसाविति राज्ञा प्रतारितः॥ ४ ॥ निर्वध्य स नृपं प्रोचे पुत्रेणाद्यैव मा यज । इत्युक्तो वरुणेनोचे स्वपुत्रं रोहितं नृपः ॥ ५॥ एनं यक्ष्ये त्वयायेति नेति सोम्यद्रवदनम् । वनस्थो रोहितः श्रुत्वा नृपं जातमहोदरम् ॥ ६ ॥ दिक्षुः पञ्चवर्षेषु विप्ररूपेन्द्रवारितः । षष्ठेऽजीगर्तनामानं त्रिपुत्रं बाधितं क्षुधा ॥ ७ ॥ (१) 'त्यामनेन' इत्यपि पाठः। (२) 'वर्मभरे इत्यपि पाठ:

·२२ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०२. २०१३ आसाद्यास्य शुनः शेपं मध्यमं जगृहे सुतम् । गवां शतेन पितरं पुरःस्थं दष्टवान् सुतः ॥ ८॥ मया कार्यमनेन त्वं कुरु तातेऽति चाब्रवीत् । वरुणोपि नृपेणोक्तः शुनःशेपपशुं क्रतुम् ॥ ९॥ राजसूयं सोऽनुमेने तेनायष्ट च भूमिपः । तदाभिषेचनीयेऽह्नि शुनाशेपनियोजने ॥ १० ॥ अन्याभावाद्गोशतार्थी त्वजीगौं युयोज तम् । पुनर्विशसनं कर्तुं पिता जग्राह गोशतम् ॥ ११ ॥ यूपे बद्धः शुनः शेपो जिघांसुं पितरं ततः । ह(१)ष्ट्वा चाहाहमेवान्या उपधावामि देवताः ॥१२॥ अस्तीत्कर्मादावग्निं च सवितारं भगं त(२)था । वरुणं पुनरग्निं विश्वान्देवानथो खलु । इ(३)न्द्रं च पूर्वव्यापारसम्प्राप्तस्तुतिसुप्रियम् । हिरण्मयरथस्यापि स्वस्मै दातारमेव च ॥ १५ ॥ अश्विना उपसं चापि तृचाभ्यामन्ततस्तदा । अतिप्रीतियुतै देवै स्तै यूपान्मोचितस्तदा ॥ १५ ॥ ऋत्विग्गणैः प्रार्थितो ऽसावञ्जःसवमकारपत् । गतरोगो हरिश्चन्द्र यत्र ग्रावे (अ० १.२८)ति भूक्ततः॥१८॥ अज्जासवो राजसूये प्रयोगः पश्विष्टिदिव्यादिविहीन एकः । यतोऽञ्जसाभिष्टुवतेऽत्र साम्ना यचाञ्जसा देवतास्तं लभन्ते१०॥ स पित्रा प्रार्थित स्त्यक्त्वा तातं गाधिसुतं गतः । पुत्रत्वेन गृहीतश्च विश्वामित्रेण धीमता ॥ १८ ॥ देवरात इति प्रोक्तो देवैर्दत्तो यतः स्वयम् । (१) 'ऊचे तिष्ठाहमेवान्या इत्यपि पाठः । (२)'च सः' इत्यपि पाठः । (३) अतः परमेते श्लोकाः सर्वानुक्रमणीत उद्धृत्य लिखिता नीतिमार्या न सन्ति ।

·भ०१. सू०२४. ऋ०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी २३ दत्तपुत्रविधे योगाद्वैश्वामित्रः स कृत्रिमः ॥ १९ ॥ आनुक्रमेण चोक्तं कस्य नूनं शुनः शेपः । आजीगर्तिः कृत्रिमस्तु वैश्वामित्रो देवरातः ॥ २० ॥ इति कृत्रिमपुत्रत्वं देवरातत्वमेव च । अजीगतसुतत्वं च वैश्वामित्रत्वमेव च ॥ २१ ॥ शुनः शेपमहर्षस्तु सम्यगत्र प्रवर्णितम् । बन्धक्षयकरी पाशमोचनीया कथेरिता ॥ २२ ॥ राजसूयेऽमिषेचनीयेऽहनि एषोऽनुवाक आख्यातव्यः । तथा- हाश्वलायनसूत्रे (आ० श्री० सू० उत्तरषट्के ३. ३.)- 'संस्थिते मरुत्वतीये दक्षिणत आहवनीयस्य हिरण्यकशिपा- वासीनोऽभिपिक्ताय पुत्रामात्यपरिवृताय राज्ञे शौनाशेपमाचक्षीतेति'। ब्राह्मणम् ( ऐ० ब्रा० ७. १८) 'एवैतच्छौनःशेपमाख्यानं नहास्मिन्नल्पं च नैनः परिशिष्यते । इति । शुनः शेपो यूपे बद्धः प्रजापति त्रिष्टमां स्तौति । तथाऽम्नातम् स प्रजापतिमेव प्रथममिति (ऐ० ब्रा० ७. १६.)। अयमर्थः । वयं शुनःशेपनामकाः अमृतानां देवानां मध्ये कतमस्य किंजातीयस्य देवस्य चारु मनोहरं नाम मनामहे उच्चार- यामः । को देवः नः अस्मान मुमूर्षन् मी महत्यै अदितये पृथिव्यै पुनर्दात् दद्यात् । अदितिः इळेति तन्नामसु पाठात् ( निघण्टु,० १. १) तेन दानेनाहममृतः सन् पितरं मातरं च दृशेयं पश्येयम् । मनामहे इति पादादित्वानिधाताभावः । दृशेयमिति मातरं चेत्यत्र 'च' शद्राद् दृशेयमित्यनुषज्यते अतस्तदपेक्षया एषा तिङ्विभक्तिः प्रथमा 'चवायोगे प्रथम (पा० ८१५९ )ति न निहन्यते । पुनर्दादिति वारपुनः पुनरिति रेफः । (ऋ० प्रा० १-११७) ·२४ द्याद्विषेदकृता [अ०१. अ०२.२०३१ -- देवानामपि स्तुतिः प्रियेत्याह-- "ऐश्वर्यपरि(१)पूर्णोपि दद्यात्स्तुत्यापि चेप्सितम् । शुनः शेपाय सौवर्णं रथमिन्द्रः स्तुतो ददौ ॥१२॥ यः ऐश्वर्येण परिपूर्णः सोपि स्तुत्यैव तुष्टः सन् दद्यात्-ईप्सितं इष्टं तस्यापि स्तुति रेव इन्द्रवप्रिया । देवेन्द्रः परमैश्वर्यसम्पूर्णोऽपि शुनः शेपेन यञ्चिद्धि-सत्येचेति सूक्ताभ्यां ( ऋ० १. २५, २८) यलेन स्तु. तः स ईप्सितं सौवर्ण सुवर्णमयं रथं तस्मै शुनः शेपाय ददौ दत्तवान् । तथा सर्वोपि स्तुतिप्रियो भवतीत्यर्थः । शुन इव शेपो यस्येति समासे 'शेपपुच्छलाङ्गुलेषु संज्ञायाम् (पा०वा ६।३।२१) इति षष्ठथा अलुक् । तथा बृहद्देवता-( अ० ३ श्लो० १०३ ) स्तूयमानः शश्वदिति प्रतिस्तु मनसा ददौ । शुनः शेपाय दिव्यं तु रथं सर्वं हिरण्मयम् ॥ १०३ ॥ तत्प्रकारः यूपे बद्धः शुनः शेषः कस्येत्यनुवाकेन क्रमेण एकया प्रजापति एकयाग्निं तृचेन सवितारं एकत्रिंशता वरुणं पुनाविंशत्या अमिम् एकया विश्वान् देवान् द्वाविंशत्येन्द्रं च स्तुत्वा त्रयोविंशत्या 'शश्वदिन्द्र' इत्यनया तुष्टाव इन्द्रश्च सौवर्ण रथं प्रादादित्युच्यते । तत्र ऋक्-[ ऋ० १. ३०. १६:] शश्वदिन्द्रः पोर्पथद्भिर्जिगाय नानंदाद्भः शाश्वसद्भि र्धनानि । (१) अत्र 'ग' पुस्तके पाठस्त्वेवम्-'सर्वेषां स्तुतिरेव वल्लभा इत्यवतरणिका । श्लोकस्तु- स्तुतिर्नराणां देवानां प्रिया धर्ममृणश्चयः । बभ्रवे देवराताय शको रौक्मं रथं ददौ ॥१५॥ ऋणयो राजा बनवे ऋषये धर्म सौवर्ण महावीरपात्रं ददौ । इन्द्रः शुनाशेपाय रथं ददौ इत्यर्थः ।

·मं०१. सू०३०. ऋ०१६] सभाष्या नीतिमञ्जरी २५ स नो हिरण्यरथं दंसनावान्त्सनः सनिता सनये स नोऽदात्॥ शश्वत् । इन्द्रः। पोपुथभिः। जिगाय । नान- दभिः । शाश्वसभिः। धनानि । सः। नः। हिर- ण्यरथम् । दंसनाऽवान् । सः । नः । सनिता । सनये । सः। नः। अदात् ॥ ११ ॥ शुनः शेप इन्द्रं त्रिष्टुभा स्तौति । इन्द्रः शश्वनिरन्तरम् एवं धनानि वैरिसम्बन्धीनि जिगाय जितवान् । कैः अश्वैरिति शेषः। कीदृशैः । पोपुथद्भिः घासभक्षणानन्तरभाविनम् ओष्ठशब्दं कुर्वद्भिः। पुनः कीदृशैः । नानदद्भिः नादं आस्यगतं हेपादिशब्दं कुर्वद्भिः। पुनः कीदृशैः । शाश्वसद्भिः पुनःपुनर् भृशं वा श्वसद्भिः। सनिता दाता। पणु दाने। स इन्द्रः नः अस्माकं सनये संभजनार्थ हिरण्यरथं सुवर्णेन निर्मितं रथमदात् दत्तवान् । किं लक्षणः । दंसनावान् कर्मवान् । स नोऽदादिति अदादवों० ( ऋ० प्रा० २. ३९) इत्य. भिनिहितसन्धिः । स नो द्विरुक्तिरादरार्था । 'अभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्त' इति यारकः । बहुभिः स्पर्धा न कार्येत्याह- हिंसाकूरतराचारै नै बजेद्विश्वशत्रुताम् । विश्वशत्रुर्हतो वृत्र इन्द्रेणापां निरोधकः ॥ १३ ॥ हिंसा च क्रूरतराश्च ते आचाराश्च तैर्विश्वशत्रुतां विश्वानिष्टतां प्रा- झा न व्रजेत् । तत्र वृत्रदृष्टान्तेन दृढयति--यथा वृत्रो विश्वावरकः विश्व शत्रुः हिंसया कुत्सिताचारैः अपां उदकानां निरोधको यद्येवं विधोऽभूत् तर्हि इन्द्रेण जगन्मित्रेण निहतः तस्माद्विश्वशत्रुतां न बजेदित्यर्थः । ४ नीति० ·२६ धाद्विवेदकृता । अ०१. अ०२. व०३८ - - -- एतदर्थप्रतिपादनार्थमृक्-( ऋ० १.३२.११;) दासपनीरहिंगोपा अतिष्ठन्निरुद्धा आपः पणिनेव गावः। अपां बिलमपिहितं यदासीद्वृत्रं जघन्वाँ अप तद्रूवार । दासऽपत्नीः । अहिऽगोपाः । अतिष्ठन् । निरुद्धाः । आपः। पणिनाऽइव । गावः । अपाम् । बिलम् । अपिंड- हितम् । यत् । आसीत् । वृत्रम् । जघन्वान् । अपं । तत्। ववार॥ १२ ॥ हिरण्यस्तूप इन्द्रं स्तौति त्रिष्टुभा-अथापि स्तुतिरेव भवति नाशीर्वादः 'इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचम्' इति यास्केन स्तुतिरुक्ता (नि० ७।२ ) । ज्योतिष्टोमे नि केवल्ये विनियुक्तं महाव्रते च । इन्द्रस्य नु वीर्याणीति (ऋ० १. ३२) रथन्तरपृष्ठ इति मूत्रितम् । अयमर्थः । दासः विश्वोपक्षयहेतुः वृत्रः पतिः स्वामी यासां ताः। दसु उपक्षये । अहिगोपाः अहिर्गोपाः वृत्रो रक्षको यासां ताः। गोपनं नाम यथा स्वच्छन्देन न प्रविशन्ति तथा निरोधनम् । एवं- विधा आपः निरुद्धा अतिष्ठन् स्थिताः । केनेव । पणिना गाव इव । यथा पणिना असुरेण पूर्व गा अपहृत्य बिले स्थापयित्वा बिल- द्वारं निरुद्धं तथाऽनेनापां द्वारं निरुद्धमित्यर्थः । यत् यदा अपां यद्विलं प्रवहणद्वारं अपिहितं वृत्रेण निरुद्धं आसीत् तदा इन्द्रः वृत्रं विश्वशत्रु जघन्वान् । हत्त्वा अपववार अपवृतमकरोत् । वृत्र- कृतमपां निरोधं परिहृतवान् । 'विवृद्धया शरीरस्य स्रोतांसि निवारयाञ्चकार । तस्मिन्हते प्रसस्यन्दिर आप' इति । 'दासपत्नीर्दासाधिपत्न्यः' इति यास्क: (नि० २.१७)। जघन्वाँ-नकार आकारोपध० ( ऋ० प्रा० ४. ६४ ) इति नलोपः ।

·मं०१. सू०३३. ऋ०५. ] समाज्या नीतिमञ्जरी २७ - इन्द्रस्य वृत्रवधो बहुधा प्रपश्चित:- अहन्वृत्रं वृत्रतरं०-[ ऋ. १. ३२. ५. ] वृत्रं जघानाशन्येव वृक्षम्-[ ऋ. २. १४. २. ] जधान वृत्रं स्वर्धिति वनेव-[ऋ. १०. ८९.७.] इत्येवमादयः। यज्वनां ये स्पर्धिनस्तेषामिन्द्र एव शास्ता इत्याह यज्वभि नास्तिको भूत्त्वा स्पद्धां कुर्यान्न बुद्धिमान् । स्पर्धमाना अयज्वानो हता वृत्रेण ते सह ॥ १४ ॥ बुद्धिमान्नरः नास्तिको भूत्वा यज्वभिः यज्ञकर्तृभिः सह स्पर्द्धा तेषां निन्दां च न कुर्यात् । तन्निवारणार्थ वेदमूलेन दृढयति । यो वै दीक्षितानां पापं कीर्तयति तृतीयम् एषां पाप्मनो हरतीति सामवेदे दृष्टत्वात् । पूर्व ये अयज्वानः स्वयमयष्टारो यज्ञद्विषः पणयस्ते याज्ञिकैस्सहस्पर्धमाना इन्द्रेण हताः । तस्माद्यज्वनिन्दाऽनिष्टकरी भवति । तदर्थेयमृक्-( ऋ० १. ३३. ५. ) पराचिच्छीर्षा जुस्त इन्द्रा यज्वानो यज्व॑भिः स्पर्धमानाः। प्रयदिवो हरिवः स्थातरुन निरव्रताँ अधमो रोदस्योः॥ परी । चित् । शीर्षा । ववृजुः । ते। इन्द्र । अयंज्वानः। यज्वभिः। स्पर्धमानाः। प्र। यत् । दिवः । हरिऽवः । स्थातः । उग्र । निः। अव्रतान् । अधमः।रोदस्योः॥१३॥ हिरण्यस्तूपस्त्रिष्टुभा इन्द्रं स्तौति । आभिप्लविके पञ्चमे विनि- युक्तम् । एतायामोपगव्यं ता इन्द्रमिति । ( ऋ० १. ३३.) नि- केवल्यमिति । हे हरिवः हरिनामकाश्वयुक्तेन्द्र । हे स्थातः स्थितियुक्त युद्धे पलायनरहित उग्र शौर्ययुक्त यत् यदा दिवोऽन्तरिक्षात् रोदस्योः --- -- ·२८ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०३. ३०७ द्यावापृथिव्योः सकाशाच्च अवतान् व्रतमिति ज्योतिष्टोमादिकं कर्म तद्रहितान् निः प्राधमः निः शेषेण धमनं वधं कृतवान् असि । धम- तीति वधकर्माणः (निघण्टु२।१९)। तदानीं ते अयज्वानः स्वयं याग- रहिताः प्रत्युत यज्वभिः सह यागानुष्ठानकर्तृभिः सह स्पर्धमानाः शीर्षा शीर्षाणि स्वकीयानि शिरांसि पराववृजुः तत्यजुः । वृजी वर्जने असंयोगाल्लिट् कित् (पा० १।२।५) इति कित्त्वाद् गुणाभावः । त्वया हताः सन्तः शीर्षाणि त्यत्तत्वा मृता इत्यर्थः । अतो यज्वनो निन्दां न कुर्यादिति प्रसिद्धम् । शीर्षा-बहुवचनस्य डादेशः (पा० ७. १. ३९)। ववृजुस्ते इति विसर्जनीयस्य षत्वे प्राप्ते 'त्वात इत्यनुदात्तयो' ( ऋ० प्रा० ५. ३२ ) रित्यनुदात्तत्वाभावान्न । स्थातः-स्थातर्जरितरिति रेफः । ( ऋ० प्रा० १. ११५) देवतापि कृतं कर्म भुक्त(१) इत्याह-- शुभाशुभं कृतं कर्म भुञ्जते देवता अपि । सविता हेमहस्तोऽभूद्भगोऽन्धः पूषकोऽद्विजः ॥१५॥ यत्कृतं कर्म शुभाशुभं वा देवा अपि भुञ्जते यदि-तर्हि मनुष्याणां किमाश्चर्यम् । देवैर्भुक्तानि शुभाशुभानि कर्माणि तदाह--सविता देवो यज्ञे छिन्नहस्तः हेमहस्तोऽभूत् । हेममयौ हस्तौ यस्य स हेमहस्तः । भगो देवोऽन्धोऽभूत्-पूषकः पूषा अद्विजः अदन्तकोऽभूत् । तयोरशुभकर्मणः । तत्प्रदर्शनार्था इतिहासपूर्विका ऋक्-( ऋ० १. ३५. ९ ) हिरण्यपाणिः सविता विचर्षणिरुभे द्यावा पृथिवी अन्तरीयते अपामीवां बाधते वेति सूर्यमभि कृष्णेन रजसा द्यामृणोति।। (१) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिका त्वेवं दृश्यते । भाग्यं विना किमपि नास्तीत्यर्थ आह- देवत्वेऽपि सुखं नास्ति भाग्यं यदि न विद्यते । सविताऽभूदयःपाणिरजाश्वो गतदन्तकः॥१॥ इति । - - - ·मं०१. सू०३५. ऋ०९] सभाष्या नीतिमञ्जरी २९ - हिरण्यऽपाणिः। सविता । विचर्षणिः। उभे इति। द्यावापृथिवी इति । अन्तः। ईयते । अप । अमीवाम् बाधते । वेति । सूर्यम् । अभि । कृष्णने । रजसा । द्याम् । ऋणोति ॥१४॥ अत्राख्यानम् । देवकर्तृकत्वे यागे सविता ब्रह्मत्वेनावस्थितः । तदानीं कस्याश्चिदिष्टौ अध्वर्यवः तस्मै सवित्रे ब्रह्मणे प्राशित्रेण कर्मपुरोडाशभागं दत्तवन्तः। तच्च प्राशित्रं हस्ते सवित्रा अमन्त्रेण गृहीतं सत् तदीयं पाणिं प्रचिच्छेद । ततः प्राशित्रस्य दातारोऽध्व- येवः सुवर्णमयं पाणिं निर्माय प्रक्षिप्तवन्तः । तद्भगाय दत्तवन्तः । तस्याक्षिणी निर्जघान । ईक्षणाभावाद्भगोऽन्धोऽभूत् । तत्पूष्णे द- त्तवन्तः। तस्य दन्तलग्नाद् दन्तान्परोऽवाप । तस्मादाहुरदन्तकः पूपति । तत्र कौपीतकिब्राह्मणम् । 'अथ यत्र ह तद्देवा यज्ञमतन्वत त- त्सवित्रे प्राशित्रं परिजहम् तस्य पाणी प्रचिच्छेद तस्मै हिरण्मयौ प्रतिदधु स्तस्माद्धिरण्यपाणिरिति स्तुतः" । इति । यथाह यास्कः । 'अन्धो भग इत्याहुरनुत्सृप्त' इति (नि०१२.१३) अदन्तकः पूषेति च ब्राह्मणमिति' (नि० ६. ३१ )। अतो देवैः शुभाशुभानि कर्माणि भुक्तानि इति दर्शितम् । हिरण्यस्तूपः सवितारं जगत्या तुष्टाव । अयमर्थः- हिरण्यपाणिः सुवर्णमयहस्तः । यद्वा यजमानेभ्यो दातुं हिरण्यं हस्ते धृतवान् । सविता सर्वस्य प्रसविता देवः । विचर्षणिः वि- विधदर्शनयुक्तः । विश्वचर्षणिरिति ( निघण्टु० ३. ११ ) तन्नामसु पाठात् सविता देवः पश्यतीत्यर्थः। उभे धावापृथिवी अन्तः उभयो लोकयो मध्ये ईयते गच्छति । अमीवां रोगादिबाधाम् अपबाधते स- म्यङ् निराकरोति । तथा वेति सूर्य सूर्य गच्छति । वी गतौ । यद्यपि सवितृसूर्ययोरेकदेवतात्वं तथापि मूर्तिभेदेन गन्तृगन्तव्यभावः ।

·३० धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०३. व०३१ कृष्णेन तमसः कर्षकेन निवर्तकेन रजसा | ज्योती रज उच्यते (नि० ४.१९ ) । द्यामाकाशं अभ्यृणोति । ऋणु गतौ । तनादि- स्वादुः । सर्वतो व्याप्नोति । द्योश्च पृथिवी च द्यावापृथिवी । दिवसश्च पृथिव्याम् ( पा० ६. ३. ३०) इति चशब्दाद् द्यावादेशः । द्यावापृथिवी अन्तः-षष्ठयादयश्च द्विवचोन्तभाज: ( ऋ० प्रा० १. ८६ ) इति प्रकृतिभावः । अन्तोदात्तमन्त इति ( ऋ० प्रा० १.१३. ) अन्तः शब्दाद्रिफितः। एवं सवितु-र्भाग्यवत्वं सिद्धम् । कया प्रजया प्रजावान् भवतीति प्रश्न आह- अन्य इच्छन्ति यत्साम्यं प्रजावान् प्रजया तया । ब्रह्मा स्वसूनुसाम्येष्टेः काण्वस्यातः प्रजापतिः ॥१६॥ यस्याः प्रजायाः साम्यं यत्साम्यं अन्ये जना इच्छन्ति तया प्रजावान् भवति । नान्यया । ब्रह्मप्रजादृष्टान्तेन दृढयति । ब्रह्मा अतः प्रजापति बभूव । कुतः काण्वस्य कण्वपुत्रस्य प्रस्कण्वस्य स्वसूनोः साम्येष्टौ । अग्नौ प्रस्कण्वः ब्रह्मपुत्रसाम्यमैच्छत् । तदर्थेयमृक्-( ऋ. १. ४५. ३;) प्रियमेधवदंत्रिवज्जातवेदो विरूपवत् । अङ्गिरस्वन महिवत प्रस्कण्वस्य श्रुधी हव॑म् ।। प्रियमेधऽवत् । अत्रिऽवत् । जातऽवेदः । विरूपऽवत् । अङ्गिरस्वत् । महिऽवत । प्रस्कण्वस्य । श्रुधि । हव॑म् ॥१५॥ तृतीयेऽसि आज्ये विनियुक्तम् त्वमग्ने वसूनिति (ऋ० १.४५) समूहळ इति सूत्रे । प्रस्कण्वोऽनुष्टुभानिं तुष्टाव । हे महिव्रत प्रभूतकर्मन्। हे जातवेदः अग्ने प्रस्कण्वस्य कण्वपुत्रस्य मम हवं आह्वानं श्रुधि शृणु । श्रुशृणुपृकृवृभ्य० ( पा० ६. ४. १०३) इति हेर्षिः ।

·मं०१. सू०५१. ऋ०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी ३१ तत्र चत्वारो दृष्टान्ताः । प्रियमेधात्रिविरूपाङ्गिरोनामका ब्रह्मपुत्राः एतेषामाह्वानं यथा श्रृणोति । तद्वन् मम श्रृणु इत्यन्वयः। प्रियमेधाः । प्रिया अस्य मेधा इति यास्कः ( नि० ३.१७)। श्रुधी हवं-“षष्ठं चाष्टाक्षरे०" (ऋ० प्रा० ८. ३९) इति दीर्घः । याच्ञा रूपहानिकरी भवतीत्याह- प्रभोरपि धिर्थित्वं रूपहानि करोति यत् । मेधातिथिं यदाऽयाचदिन्द्रो मेषोऽभवत्ततः ॥ १७ ॥ प्रभोरपि अर्थित्वं धिक् । कुतः । यदर्थित्वं रूपहानि करोति । इन्द्र- दृष्टान्तेन दृढयति । यथा इन्द्रस्यापि अर्थित्वं रूपहानिकरं बभूवति । तथा इन्द्रसदृशस्यापि पुंसः अर्थित्वं रूपहानिकरं भवतीति । इन्द्ररूप हानिकरत्वं दर्शयति । यदा इन्दो मेधातिथिं सोममयाचत् ययाचे । ततो- ऽनन्तरं ऐश्वर्यरूपं त्यक्त्वा मेषो भूत्वा मेधातिथिसम्बन्धिसोमं पपौ। ततः इन्द्रो मेषोऽभवदिति । तदर्थेयमृक्-( ऋ० १. ५१. १.) अभित्यमेषपुरुहूतमग्मियमिन्द्रगीभिर्मदतावस्वोअर्णवम्। यस्य द्यावो न विचरन्ति मानुषा भुजे मंहिष्ठमभि विमर्चत अभि। त्यम् । मेषम् । पुरुऽहूतम् । ऋग्मियम् । इन्द्रम् । गीभिः । मदत । वस्वः। अर्णवम् । यस्य । द्यावः । न । विचरन्ति । मानुषा । भुजे । मंहिष्टम् । अभि । विप्रंम् । अर्चत ॥१६॥ सव्यो जगत्या इन्द्रं तुष्टाव(१)। प्रथमे होतुः पर्याये विनि- युक्तम् । अभित्यं मेषमिति ( ऋ० १. ५१) जागतमिति सूत्रम् । (१) ऋचमेनामधिकृत्यावतरणिका 'ग' पुस्तके त्वेवं दृश्यते धनस्त्रीजीवितव्याहारेषु कस्यापि धैर्य नास्तीत्यर्थे श्लोकानाह... धनस्त्रीजीवितव्येष्वाहारेषु ऋषिदेवताः । यद्यतृप्ता बभूवुस्ते मनुष्याणां कुतो धृतिः ॥१॥ - - --- ·૩૨ धाद्विवेदकृता [ अ०१. अ०४.३०९ ऋचोऽयमर्थः । त्यं तं प्रसिद्धं इन्द्रम् । त्यच्छब्दश्छन्द- सि तदर्थः । उद्वहन्ति तमितिवत् । हे ऋत्विजः । गीर्भिः स्तु- तिभिः मदत हर्ष प्रापयत । मदी हर्षे । कीदृशम् । मेष(१) । मेधा- तिमषम् । कण्वपुत्र मेधातिाथम् ऋषि इन्द्र आगत्य एवमवोचत् मह्यं देहीति सोमं । त्वं मेषरूपं यदि करोषि तर्हि सोमं दद्यामिति । ततो मेषरूपमास्थाय इन्द्रस्तदीयं सोमं पपौ । स ऋषिस्तं मेष इत्य वोचत् । अत इदानीमपि मेष इन्द्रोऽभिधीयते । मेधातिथेर्मेष इति सुब्रह्मण्यायाम् । मेधातिथिं हि काण्वायनिं मेषो भूत्वा जहाति मेष- त्वं बहुभिः प्रतिपादितम् । पुनः कीदृशम् । पुरुहूतं बहुभिर्यज- मानै राहूतम् । पुनः कीदृशम् । ऋग्मियम्(२) । ऋग्भिर्मीयते(३) विश्वाामत्रो धनं हत्वा नदीस्तुष्टाव सादरम् । कक्षीवान्वृचयां वत्रे दशभार्यो हि शकजाम् ॥२॥ च्यवनोऽश्विनौ तुष्टाव यौवनाय जराङ्गतः । मेधातिथेः पपौ सोमं मेपो भूत्वा पुरन्दरः ॥३॥ विश्वामित्रः सुदासो धनं हत्वा पश्चान्नदीस्तुष्टाव तत्प्रपर्वताना- मिति (ऋ० ३. ३३. १.) नदीस्तुतौ कथयिष्यामः । च्यवनो जीवितव्ये- प्यतृप्तो बभूवतत् 'जुजुरुष० (क्र. ४.११६.१०.) इत्यस्यामृचि वक्ष्यामः। अत्र तु स्त्रीष्वाहारेषु च कक्षीवानिन्द्रश्चातृप्ती वभूवतुः । तत्प्रतिपाद्यते। 'अमित्यं मेषमिति (ऋ. १. ५१. १.)। तत्रेतिहासः-अङ्गिरा इन्द्रतुल्यं पुत्रम् आत्मनः कामयमानो देवता उपासाञ्चके । तस्य सव्याख्येन पुत्रे- णेन्द्र एव स्वयं जज्ञे जगति मत्तुल्यो मा भूदिति । स सव्य ऋषि ज- गत्या इन्द्रं तुष्टाव । अभित्यम् इति । (१) मेषम्-शत्रुभिः स्पर्धमानम् इति वेदभाष्ये । मिष स्पीयां 'इगु- पधलक्षणे के' प्राप्ते 'देवसेनमेषादयः पवादिषु द्रष्टव्या' इति वचनाद् (२) ऋग्मियम्-ऋग्भिर्विक्रियमाणं स्तूयमानमित्यर्थः । स्तुत्या- हि देवता विक्रियते । तस्य विकार इत्यर्थे एकाचो नित्यं मयटमिच्छन्ती- ति मयद प्रत्ययः । अकारस्येकारश्चान्दसः । प्रत्ययस्वरः । (३) माङ माने शब्दे च । ऋग्भिर्मीयते इति ऋग्मीः । क्विपि वलिलोपात्पूर्वमेव परत्वात् घुमास्थेतीत्वम् अचिश्नुधातीवत्यादिने- यडादेशः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अच्प्रत्ययः।

·मं०१. सू०५१. ऋ०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी ३३ शब्द्यत इति ऋग्मीः । अचिश्नुधातुभ्रुवां० ( पा० ६. ४. ७७.) इतीयङ् । पुनः कीदृशम् । वस्वो अर्णवम् । वस्वो धनस्य अर्णवं वासभूत- म् । यस्य इन्द्रस्य कर्माणि मानुषा मनुष्याणां हितानि भुजे भोगाय विचरन्ति विशेषेण प्रवर्तन्ते । तत्र दृष्टान्तः । द्यावो न । अयं न उपमार्थीयः । उपमार्थीय उपरिष्टादुपचारस्तस्येति यास्का (नि० १. ४. १०.), अश्व न त्वेतिवत् । यथा धावः सूर्यस्य रश्मयः सर्वेषां हितकरा भवन्ति । तं मंहिष्ठम् अतिशयेन मंहिता मंहिष्ठः तम् । तुश्छन्दसीति ( पा० ५. ३, ५९.) इष्ठन् प्रत्ययः। विप्रं मेधा- विनम् । विप्रः विग्रः(निघण्टु ३. १५) इति तन्नाम । अर्चत पूज- यत हे ऋत्विजः(१) । अर्च पूजायाम् । मदत-दधिममदत [ ऋ०प्रा० ८. १५. ] इति दीर्घः । निस्पृहदानदातारं स्तुवन्नाह(२)- स इन्द्रादधिको दानं यो दद्यान्निस्पृहः पुमान् । इन्द्रोऽदाāचयां पुत्री सुन्वते सोमवल्लभः ॥ १८ ॥ यः पुमान् पुरुषः निःस्पृहः निर्गता स्पृहा यस्यासौ निःस्पृहः । गो- (१) 'अनेनेन्द्रो ऽप्याहारेऽतृप्तो वभूवेत्युक्तम्' इति 'ग' पुस्तके । (२) अस्यावतरणिका 'ग' पुस्तके त्वेवम्-कक्षीवानृषिर्दशभा- र्योऽपि स्त्र्यतृप्तः सन् वृचयाख्यां शक्रजाम् इन्द्रपुत्रीं ववे । अत्र श्लोकः- "सुरेन्द्रादधिको दाता यो दद्यानिःस्पृहः पुमान् । इन्द्रो ददौ तु वृचयां सुन्वते सोमवल्लभः ॥ १ ॥ पूर्व कक्षीयते स्वनयेन राज्ञा दशभार्या दशरथसहिता वध्वर्थ दत्ताः। तदने 'अमन्दान् (ऋ० १. १२६.) इत्यस्मिन्सूक्ते वक्ष्यते । 'वधूमन्तो दशरथासो अस्थुः' (ऋ० १. १२६. ३३) इति । ताभिस्तृ- प्तिर्न जातेत्युक्तम् । एकादशीन्द्रेण दत्ता। तत्राख्यानपूर्विका ऋक् । अददा अर्भा० (ऋ० १. ५१. १३) इति । 'अङ्गराजः कस्मिंश्चिदिवसे०' इत्यादि उक्तमेव पूर्व सोमानं स्वरणं (ऋ० १. १८. १ ) इत्यस्या ऋचो व्याख्याने। ५ नीति ·३४ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०४. २०११ - - -- - -- - स्त्रियो रुपसर्जनस्येति (पा० १।२।४८) स्पृहाया हस्वत्वम् । स्पृहां त्यक्त्वा दानं दद्यात् । स एष इन्द्रादधिको ज्ञेयः । इन्दोपि वृचयां कन्यां ददौ । तदाह (ऋ० १. ५१. १३ )- अदंदा अभी महते वचस्यवे कक्षीवते वृचयामिन्द्र सुन्वते । मेनाऽभवो वृषणश्वस्य सुक्रतो विश्वेत्ता ते सवनेषु प्रवाच्यां। अददाः । अभीम् । महते। वचस्यवे । क- क्षीवते । वृचयाम् । इन्द्र । सुन्वते । मेना । अभवः । वृषणश्वस्य । सुक्रतो इति सुक्रतो । विश्वा । इत् । ता। ते । सर्वनेषु । प्रऽवाच्या ॥ १७ ॥ इन्द्रः वृचयां पुत्रीं आत्मजां सोमाकाङ्क्षया सुन्वते सोमाभि- पवं कुर्वते (१)कक्षीवते ऋषये वृचयाख्यामाम् अल्पाम् । दभ्रमर्भक- मित्यल्पस्येति यास्कः (निघण्टु ३. २) : युवतिमित्यर्थः । एवंविधां पुत्रीमददाः अदाः। तथा । सुक्रतो सुकर्मन् सुप्रज्ञ वा । क्रतुः कर्मनामसु पठितः ( निघण्टु २. १ )। प्रज्ञानामसु वा ( निघण्टु ३. ९) । त्वं वृषणश्वस्य राज्ञो मेनाऽभवः । मेना नाम कन्याऽभूः । तथा शाट्यायनिभिः सुब्रह्मण्यायां मन्त्रैकदेशे ब्राह्मणमेवमा- म्नायते 'वृषणश्वस्य मेन' इति । 'वृषणश्वस्य मेना भृत्वा मघवा कुलमुवासेति तां च प्राप्तयौवनां स्वयमेवेन्द्रश्चकम' इति । 'वृषणश्वस्य मेना दुहिताऽऽस तामिन्द्रश्चकम' इति ताण्डये स्पष्ट- मुक्तम् । अत उक्तानि कर्माणि ते त्वदीयानि तानि विश्वेत् सर्वाण्येव स- वनेषु यज्ञेषु प्रवाच्या प्रकर्षेण वक्तव्यानि। स्तुतिभिर्वक्तव्यानीत्यर्थः। (१) महते वचस्यवे इति द्वे विशेषणे नीतिमार्या व्याख्यातुं विस्मृते दृश्यते । तयो ाख्यानं वेदभाष्ये त्वेवम्-महते प्रवृद्धाय वच- स्यवे त्वदीयस्तोत्रलक्षणं वच आत्मनः इच्छते । सुप आत्मनः क्यच (पा० ३११३८) क्याच्छन्दसि (पा० ३।२।१७०) इत्युप्रत्ययः ।

·मं०१. सू०५३. ऋ०१. ) समाध्या नीतिमञ्जरी ३५ नृणां धनदो धन्यो (१)महानित्याह- "नृषु यो धनदो धन्य इन्द्रतुल्यैः प्रशस्यते । सुष्टुत्या द्रविणोदःसु सव्यो नाहेति दुष्टुतिः ॥ १९ ॥ नृषु मध्ये यो धनदः धनं ददातीति धनदो दाता स एव धन्यः प्रशस्यः । कुतः । इन्द्रतुल्यैः इन्द्रसदृशैः पुंभिः प्रशस्यते । कया । सुष्टुत्या इन्द्रतुल्यः सव्यऋषिः न्यूष्वित्यनया ऋचा प्रत्याह-इति । किम् । द्रवि- णोदःसु 'धनं द्रविणमुच्यते तस्य दाता द्रविणोदाः' इति भाष्यकारेणोक्तः (नि० ८।१) । तेषु धनदातृषु न दुष्टुतिः शस्यते । धनदः सर्वदा पुरुषेण .. स्तुत्य इत्यर्थः । ---- तत्र ऋक्-( ऋ०१.५३.१. ) न्यूषु वाचं महे भरामहे गिर इन्द्राय सदने विवस्वतः। चिद्धि रत्नं ससतामिवाविदन्न दुष्टुतिर्द्रविणोदेपं शस्यते नि । ऊम् इति । सु । वाचम् । प्र । महे । भरामहे गिरः। इन्द्राय । सर्दने । विवस्वतः । नु । चित् । हि । रत्नम् । ससताम्ऽइव । अविदत् । न । दुःऽस्तुतिः । द्रविणःऽदेषु । शस्यते ॥१८॥ सन्यो जगत्या इन्द्रं तुष्टाव । ब्राह्मणाच्छंसिनः प्रथमे पर्याये विनियुक्तम् । वयमुत्वा तदिदा इति खण्डे न्यूषु वाचमिति जाग- तमिति सूत्रितम् [ सां० श्री० सू० ९।९।४] । प्रथमं सव्यस्य इन्द्रतुल्यत्वं प्रतिपाद्यते। अंगिरा इन्द्रतुल्यं ( १ ) अस्यावतरणिका 'ग' पुस्तके त्वेवम्-सर्वेषां प्रियं ब्रयादि- त्यर्थ आह-- सर्वेषामेव जन्तूनां प्रियं ब्रूयाद्विचक्षणः । धनदानां विशेषेण सव्यस्तुष्टाव वासवम् ॥१॥ सव्यो जगत्या इन्द्रं स्तौति 'न्यू ३षु' (ऋ० १. ५३. १) इति ।

·धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०४. व०१५ पुत्रमात्मनः कामयमानो देवता उपासाञ्चक्रे तस्य सव्याख्य इन्द्ररूपः स्वयं जज्ञे, जगति मत्तुल्यो मा भूदिति बुद्ध्या । तथा चानुक्रमणी-"अङ्गिरा इन्द्रतुल्यं पुत्रमिच्छन्नभ्यध्यायदि"ति- अयमर्थः-महे महते इन्द्राय सुवाचं शोभनां स्तुतिं नि प्रभरामहे नितरां प्रयुज्महे(१)। यतः विवस्वतः(२) परिचरतो यजमा- नस्य सदने यज्ञगृहे इन्द्राय गिरः स्तुतयः क्रियन्ते इति शेषः । हि यस्मात्स इन्द्रः नूचित् क्षिप्रमेव पुराण नवं च । रत्नं रमणीयं धनं असुराणामविदत्-विन्दति । तत्र दृष्टान्तः । ससतामिव(३) यथा स्वपतां पुरुषाणां चोरः धनं लभते तद्वत् । अतोऽस्मभ्यं धनं दातुं शक्त इति भावः । द्रविणोदेषु धनदातृषु पुरुषेषु दुष्टुतिरस- मीचीना स्तुतिः न शस्यते नाभिधीयते । अतः सुवाचं प्रभरामहे । न्यूईयु इति । इकारयोश्च प्रश्लेषे क्षेत्रातिक्षप्रसन्धित्वात् (ऋ० प्रा० ३-१३) स्वरितं कृत्वा 'जात्योऽभिनिहतः ( ऋ० प्रा० ३. ३४ ) इति कम्पः । उकारो वजस्य सुधा इति उकारस्य दीघे स्वबह्व- क्षरेणेति ( ऋ० प्रा० ५.५) षत्वम् । नूचिदिति अद्यादित्वात्पादादौ दीर्घः (ऋ० प्रा० ७. ३३) । 'नूचिदिति निपातः पुराणनवयो चेति च' इति यास्कः (नि० ४.१७)। न दुष्टुतिः-अन्यपूर्वैरिति षत्वम् ( ऋ० प्रा० ५. २१ ) । (१) उः पादपूरणः । 'मिताक्षेरठवनर्थकाः कमीमिद्विति यारकः नि००९) इति 'ग' पुस्तके । २) विवासतिः परिचर्यायाम् (निघण्टु १५)। विवस्वतः परि- चरणवतः । ३) 'सुप्तानाम्' इति 'ग' पुस्तके । षस स्वप्ने । अस्माच्छत्रन्ता- दन्तोदात्तात्परस्याविभक्तेः शतुरनुमो० ( पा०६।१।१७३ ) इत्युदात्तत्वम् इवेन विभक्त्यलोपः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं चेति समासः।

·मं०१. सू०५४. २०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी ३७ - - -- विमलेन मनसा भाव्यमित्याह- देवा रक्षन्ति तं नित्यं यस्य स्याद्विमलं मनः । ररक्षेन्द्रोऽमलाञ्छोणतुर्वीतियदुतुर्वशान् ॥ २० ॥ यस्य पुंसः विमलं निर्मलं मनः स्यात् तं देवाः निरन्तरमेव रक्षन्ति । यथा इन्द्रः । इन्द्र उपलक्षणार्थः । इन्द्रादयोऽपि देवा इत्यर्थः । एतान् विमलान् ररक्षुः । कान् श्रोणतुर्वीतियदुतुर्वशानमलान् । तदर्थेयमृक् । ( ऋ० १.५४.६.)- त्वमाविथ नये तुर्वशं यदुं त्वं तुकृति वय्यं शतक्रतो । त्वं रथमेतशं कृत्व्ये धने त्वं पुरो नवतिं दंभयो नव ॥ त्वम् । आविथ । नर्यम् । तुर्वशम् । यदुम् । त्वम् । तुर्वीतिम् । वय्य॑म् । शतक्रतो इति शतक्रतो। त्वम् । रथम् । एतशम् । कृत्व्ये । धनें । त्वम् । पुरः। नवतिम् । दंभयः। नवं ॥१९॥ सव्यो जगत्या इन्द्रं तुष्टाव । अच्छावाकस्य प्रथमे पर्याये विनियुक्तम् । इन्द्राय मद्वन इति खण्डे मानो अस्मिन्निति ( ऋ० १. ५४. १) जागतमिति सूत्रम् [ सां० श्री० सू० ९।१०।३] । अयमर्थः । हे इन्द्र त्वं नर्यं नरहितं त्वं तुर्वशं यदु-वय्यकुलजं- तु:तिम् आविथ । ररक्षिथ । तथा नर्यादीनां चतुर्णा राज्ञां रथं एतशं अश्वं-एतग्वः एतश इति अश्वनाम (निघण्टु१।१४)। कृत्व्ये कर्तव्ये इति वर्णविकारः । पृषोदरादित्वात् (पा० ६।३।१०९ ) । धने सङ्कामे आविथ-हे शतक्रतो बहुकर्मन्-तथा शंबरस्य नवति नवोत्तरनवतिं नव पुरो नवतिं चेति उक्तसंख्याकाः पुरः पुराणि दम्भयः हिंसितवान् । दन्नोतीति वधकर्मसु पाठात् (निघण्टु० २।१९)।

·- ३८ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०४. व०१८ एतेषां सर्वदैव स्तुतौ फलमुक्तम्- अग्निर्ना तुर्वशं यदु० ( ऋ० १.३६.१८) इति अग्नि स्तुतौ । याभिः कुत्सं श्रुतर्य० ( ऋ० १.११२.९), याभिः कुत्समार्जुनेयं० (ऋ० १.११२.२३ ), इति अश्विनोः स्तुतौ तुर्वीतिरक्षणमुक्तम् । प्रेमन्धः ख्यन्निःश्रोणो भूत् ( ऋ० ८.७९.२) इति सोमस्तुतौवन्धश्रोणरक्षणमुक्तम् । सवैर्देवैरेते निर्मलाः पालिताः इति, देवा रक्षन्तीत्युक्तम् । द्विजो रक्ष्य इत्याह- इन्द्रः स्याद्वजहीनोऽपि द्विजरक्षां करोति यः। पुरेन्द्रः सूर्यसङ्ग्रामे ररक्ष ह्येतशं द्विजम् ॥ २१ ॥ यो भयात्-द्विजरक्षां द्विजरक्षणं करोति सविना वजूमपि इन्द्र एव ज्ञेयः । इन्द्रदृष्टान्तेन दृढयति । पुरा सूर्यसङ्ग्रामे सूर्यस्य भयाद् एतशं एतशनामानं द्विजं ब्राह्मणम् इन्द्र आगत्य ररक्ष । तस्माद्यो ब्राह्मणं रक्षति स इन्द्रः स्यात् । तदर्थेयमृक् ( ऋ० १.६१.१५.) अस्मा इदु त्यदनु दाय्येषामेको यद्वग्ने भूरेरीशानः। प्रेतशं सूर्य पस्पृधानं सौवश्व्ये सुष्विमावदिन्द्रः॥ अस्मै । इत् । ऊम् इति । त्यत् । अनु। दायि । एषाम् । एकः। यत् । वन्ने । भूरैः। ईशानः।प्र । एतशम् । सूर्ये । पस्पृधानम् । सौवश्व्ये । सुस्विम् । आवत्। - - इन्द्रः॥ २०॥ नोधास्त्रिष्टुमा इन्द्रं तुष्टाव । उत्तमे छन्दोमे निष्केवल्ये ·मं०१. सू०६१. ऋ०१५ ] समाध्या नीतिमञ्जरी ३९ विनियुक्तम् । अष्टाचत्वारिंशदिति खण्डे सूत्रितम्-आसत्यो यातु० ( ऋ० ४. १६) अस्मादु इत्यद् ( ऋ० १.६१) इति [ सां० श्री० सू० १०।११।७] । अथोत्तरार्द्धर्चस्येतिहासः । स्वश्वो नाम कश्चिद्राजा । स च पुत्रकामः सूर्यमुपासाञ्चक्रे । तस्य स सूर्यः पुत्ररूपी स्वयमेव तत्रो- त्पन्नः सन्न् एतशेन महर्षिणा सार्द्ध युद्ध चकार । तदानीं स ऋषिः युद्धे जयार्थमिन्द्रं तुष्टाव । स इन्द्रम् तेन स्तूयमानः शश्वत् पुत्रस्य सूर्यसम्बन्धिनः संग्राम एनम् एतशम् अपालयदिति । अयमर्थः । यइन्द्रः एक एव सन् भरे बहुविधस्य धनस्येशानः स्वामी एषां स्तोतॄणां सम्बन्धि यत् स्तोत्रं वन्ने ययाचे । वनु याच- ने । इत्येतत् प्रसिद्धं स्तोत्रमस्मै इन्द्राय अस्माभिरनुदायि अकारी- त्यर्थः । बहुलं छन्दस्यमा० ( पा० ६।४।७५ ) इति अडभावः । अयमिन्द्रः मूर्ये (१)पस्पृधानं स्पर्धायमानं (२)सुध्धि सोमानाभिषोता- रम् । षुञ् अभिषवे । किकिनावुत्सर्गश्छन्दसि सदादिम्यो दर्शनाद् इति वार्तिकेन किन् ( पा० ३-२-१७१ वा० ) । एतशम् ऋषि प्रावत् प्रारक्षत् । कीदशे सूर्ये सौवश्व्ये(३) स्वश्वपुत्रे । सुष्विम्-युग्मान्तस्था दन्तमूलीयपूर्वैरिति ( ऋ०या०५.२० ) दन्तमूलीयपूर्वत्वात्वत्वम् । (१) पस्पृधानम्-स्पर्ध सङ्घर्षे । अस्माल्लिटः कानच् (पा० ३।२। १०६) द्विवचने (पा० ६।१।१७) शपूर्वाः खयः (पा० ७४।६१ ) इति यकार:शिष्यते । धात्वकारस्य लोपे रेफस्य सम्प्रसारणम् पृषोदरादि- त्वात् (पा० ६।३।१०९) । चित्वादन्तोदात्तत्वम् (पा० ६१११६३ ) (२) सुध्विम्-षुञ् अभिषवे । उत्सर्गश्छन्दसि (पाल्वा०३।२।१७१) इति किन् । लिड्वद्भावाविर्भावः। यणादेशः । उवङादेशाभावश्चान्दसः । (३) सौवश्व्ये-स्वश्व इति जनपदशन्दः क्षत्रिये संज्ञात्वेन वर्तते । वा नामधेयस्य वृद्धसंक्षा० (पा० वा० १११।७५) वृद्ध कोशला (पा० ४।१।१७१ ) इति अपत्यार्थे यप्रत्ययः । नय्वाभ्यां पदा० (पा० ७।३।३) इति वृद्धिप्रतिषेधः ऐजागमश्च नित्वादु(पा०६।१।१९७) आधुदात्तत्वम् ।

·याद्विवेदकृता [अ०१. अ०५.व०१ तत्त्वविदपि(१) संसारान्न मुच्यत इत्याह- तत्त्वविदपि संसारे मूढो भवति लोभतः । तत्त्वज्ञा सरमाऽयाचदिन्द्रमन्नं गवां ग्रहे ॥ २२ ॥ तत्वं वेत्तीति तत्त्ववित्. संसारे संसरणे मूढो भवति लोभतः । मायया बध्यत इत्यर्थः । तत्र सरमादष्टान्तेन दढयति । यथा सरमा देवशुनी गवां ग्रहे इन्द्रस्य पणिभिः गावो गृहीताः तासां दर्शनाय इन्द्रेण सरमा प्रेषिता तत्किमिच्छन्तीति ( ऋ० १०.१०८.१) अग्रे स्पष्टं दर्शयिष्यति। तस्मिन्नगवां प्रहे तत्त्वज्ञा अपि बह्यज्ञा अपि-अस्या ब्रह्मज्ञत्वं गोधा घोषेति प्रतिपादितम् । सापि मायया बाधिता सती इन्द्रं स्वतनयार्थमन्नं ययाचे । अन्योऽज्ञोपि गास्त्रातुमुद्यमं करोति । सा तत्त्वज्ञापि लोभमूढाऽभूदित्युक्तम् । तत्रेतिहासः । सरमानाम देवशुनी । पणिभिर्गोष्वपहृतासु तद्वेषणाय तां सरमा इन्द्रः प्राहैषीत् । यथा लोके व्याधो वनान्तर्गतमृगान्वेषणाय श्वानं विसृजति तद्वत् । सा सरमा एवमवोचत् । हे इन्द्र अस्मादीयाय शिंशवे तद्गवां सम्बन्धि यदि क्षीराद्यन्नं प्रयच्छसि तर्हि गमिष्यामीति । स तथेत्यब्रवीत् । तथा शाट्यायने-'अन्नादां ते प्रजां करोमीति यदि नो गा अन्वविन्द' इति । ततो गत्त्वा गवां स्थानमज्ञासीत् । ज्ञात्वा च तस्मै निवेदयति । अथ निवेदितासु गोषु तानसुरान्हत्त्वा गाः स इन्द्रो लभतेति । तदर्थेयमृक् ( ऋ० १. ६२. ३ ) इन्द्रस्याङ्गिरसां चेष्टौ विदत् सरमा तनयाय धासिम् । बृहस्पतिर्भिनदद्रिं विदद्गाः समुस्रियाभिर्वावशन्त नरः ।। (१) अवतरणिकेयमेवमपि 'ग' पुस्तके दृश्यते-- संसारे मायया सर्व पीडन्यत इत्यर्थ आह- "संसारे गहने सर्व मायया बाध्यते जगत् । तुजे शुने ययाचेऽन्नं सरमा ब्रह्मवादिनी ॥ तुजे अपत्याय । इत्यादि- - ·मं०१. सू०६२. ऋ०३] सभाज्या नीतिमञ्जरी इन्द्रस्य । अङ्गिरसाम् । च । इष्टौ । विदत् । सरमा तनयाय । धासिम् । बृहस्पतिः। भिनत् । अद्रिम् । विदत्। गा। सम् । उनियाभिः । वावशन्त । नरः ॥२१॥ किमिच्छन्ती(१)ति सूक्त (ऋ० १०.१०८.) प्रोक्तः सरमासम्ब- न्धीतिहासो वृहद्देवतायामेवं वर्णितोस्ति- (वृहदेवता-अ० ८, श्लो० २४-३६ )- असुराः पणयो नाम रसापारनिवासिनः । गास्तेऽपजहुरिन्द्रस्य न्यूगृहंश्च प्रयत्नतः ॥२४॥ बृहस्पतिस्तथाऽपश्यद् दृष्ट्वेन्द्राय शशंस च । प्राहिणोत्तत्र दूत्येऽथ सरमां पाकशासनः ॥२५॥ किमित्यत्रायुजाभिस्तां पप्रच्छुः पणयोऽसुराः । कुतः कस्यासि कल्याणि किं वा कार्यमिहास्ति ते ॥ २६ ॥ अथाब्रवीत्तान्सरमा दूत्यैन्द्री विचराम्यहम् । यशान्त्रज चान्विष्यन्ती गाश्चैवेन्द्रस्य पृच्छतः ॥ २७ ॥ विदित्वेन्द्रस्य दृतीं तामसुराः पापचेतसः । ऊचुर्मा सरमे गास्त्वम् इहास्माकं स्वसा भव ॥ २८ ॥ विभजामो गवां भागं माहिता ह ततः पुनः । सूक्तस्यास्यान्त्यया चर्चा युग्माभिस्त्वेव सर्वशः ॥ २९ ॥ साऽब्रवीनाहमिच्छामि स्वसृत्वं वा धनानि वा । पिबेयं तु पयस्तासां गवां यास्ता निगृहथ ॥ ३० ॥ असुरास्तां तथेत्युक्त्वा तदाजहुः पयस्ततः । सा स्वभावाच लोल्याच पीत्वा तत्पय आसुरम् ॥ ३१ ॥ परं संवननं हृद्यं बलपुष्टिकरं ततः। शतयोजनविस्तारामतरतां रसां पुनः ॥ ३२ ॥ (१) इतिहासोऽयं लिखितपुस्तकेषु नोद्धृतो दृश्यते । कथाभेद एव तत्र कारणं स्यात् । ६ नीति ·धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०५. व०१ यस्याः पारे परे तेषां पुरमासीत्सुदुर्जयम् । पप्रच्छन्द्रश्च सरमां कचिद्गा दृष्टवत्यसि ॥ ३३ ॥ सा नेति प्रत्युवाचेन्द्रं प्रभावादसुरस्य तु । तां जघान पदा क्रुद्ध उहिरन्ती पयस्ततः ॥ ३४॥ जगाम सा भयोद्विग्ना पुनरेव पीन्मति । पदानुसारिपद्धत्या रथेन हरिवाहनः ॥ ३५ ॥ गत्वा जघान च पणीन् गाश्च ताः पुनराहरद् ॥ इति । नोधा इन्द्रं तुष्टाव । वाचस्तोमे विनियोगः । ऋचोऽयमर्थः । इन्द्रस्याङ्गिरसाम् ऋषीणां च इष्टौ प्रेषणे सति सरभा देवशुनी तनयाय स्वपुत्राय । तोकं तनयः- ( निघण्टु २।२) अपत्यनामसु पाठात् । धासिम् अनं-क्षुत् धा- सिः [निघण्टु २१७ ] अन्ननामसु पाठात् । विदत् अवि- न्दत् । विद्ल लाभे-लूदित्वाल्लुङि अङ् ( पा० ३१५) बहुलं छन्दस्यमा० [पा० ६४७] इति अडभावः। बृहस्पतिः तया गासु निवेदितासु (१)अद्रि पर्वतं भिनत् अभिन्दत्-भित्त्वा गाः विदत अविन्दत् । ततो नरो नेतारो देवाः उस्त्रि(२)याभिः । उस्रियेति गो- नामेति यास्कः [निघण्टु २।११] । आभिः समं सह वावशन्त भृशं हर्षशब्दमकुर्वन् । वाथ शब्दे ।(३) बृहस्पतिः तद्वृहतोः० (पा० वा० ६।१।१५७) इति सुट् । उभे वनस्पत्यादिषु युगपदिति (पा० ६।२।१४० ) प्रकृतिस्वरत्वम् । (१) अद्रिम्-'अत्तारमसुरम्' इति 'ग' पुस्तके वेदभाष्ये च । (२) उनियाभिः--निवसत्यस्यां क्षीरादिकमिति उना गौः । वस निवासे इत्यस्मात् । स्फायितश्चि० ( उ० सृ० १७८ ) इत्यादिनाऽ- धिकरणे रक्प्रत्ययः । वाचस्वपि० (पा० ६।१।१५) इत्यादिना सम्प्रसा- रणम् । उम्राशब्दात्स्वार्थे पृषोदरादित्वेन घप्रत्यय इति निघण्टुभाग्यम् । घस्येयादेशः (पा० ७।१।२) प्रत्ययस्वरः (३) यद्वा गोभिः साधनभूताभिस्तदीयं क्षीरादिकमकामयन्त समगच्छन्तेत्यर्थः । वे० भा० ·मं०१. सु०८४. १०१३. ] समाज्या नीतिमञ्जरी - महान्मृतोप्युपकरोतीत्या(१)ह- महान्पतितकायोऽपि करोति सुखिनं परम् । दधीचोऽश्वशिरोऽस्नेन्द्रो हत्त्वा वृत्राण्यभूत्सुखी॥२३॥ महान्नरः पतितकायोऽपि मृतोऽपि परं पुत्रपौत्रादिकम् अन्यं वा जनं सुखिनं सुखयुक्तं करोति । क इव । दध्यड्डिव । यथा दध्यङ् इन्दं सुखि- नमकरोत् । कुतः । दधीचऋषेम॒तस्य अश्वशिरः अश्वसंबन्धि यच्छिरः तस्यास्थ्ना वृत्राणि पापरूपाणि हत्त्वा सुखी अभूदिन्द्रः । तत्र ऋक्-[ १. ८४. १३.] इन्द्रो दधीचो अस्थभं व॒त्राण्यप्रतिष्कुतः । जघान नवतीन। इन्द्रः । दधीचः। अस्थऽभिः। वृत्राणि । अप्रतिऽ- स्कुतः । जघानं । नवतीः । नवं ।। २२॥ तत्रेतिहासः(२) आथर्वणस्य दधीचो जीवतो दर्शनेन असुराः परिबभूवुः(३) । अथ तस्मिन्स्वर्गते असुरैः परिपूर्णा(४) पृथिव्यभ- वत् । अथेन्द्रः तैरसुरैः सह योद्धमशक्नुवंस्तमृषिमन्विच्छन् स्वर्ग गत इति शुश्राव । अथ तत्रत्यान् पप्रच्छ नेह किमस्य कि- श्चित्परिशिष्टमङ्गमस्तीति । तस्मै अवोचद् अस्त्येतदाश्वं शीर्ष-येन शिरसा अश्विभ्यां मधुविद्यां प्राब्रवीत् । तत्तु न विद्मो यत्राभवदिति। पुनरिन्द्रोऽब्रवीत् तदन्विच्छतेति । तद्धान्वैषिषुः तच्छर्यणावत्यनुवि- (१) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिकेयन्त्वेवम्- सर्वदा गुरुः पूजनीय इत्याह-- श्लोकश्च--उपकुर्वन्ति गुरवे सच्छिम्या अपमानिताः। इन्द्रो जघान वृत्राणि दधीचिशिरसोऽस्थिभिः॥ इति । (२) 'अत्र शाट-यायनिन इतिहासमाचक्षते' इति वेदभाष्ये । (३) 'परा बभूवुः' इति वेदभाष्ये । (४) भसुरैः पूर्णा' इति वे० भा० ।

·- ४४ याद्विवेदकृता [अ०१. अ०६. २०७ घाजहुः (१)। शर्यणावद्ध वै नाम कुरुक्षेत्रस्य जधनार्धे सरः स्यन्दते तस्य शिरसोऽस्थिभिरिन्द्रोऽसुराञ्जधानेति इयमर्थमनयोत्तरया च ऋचाऽऽह- गोतमो गायत्र्येन्द्रं स्तौति । षोडश्यां विनियोगः । षोडशिन इति खण्डे 'इन्द्रो दधीच' इति सत्रितम् । (सां०ौ०० ९।६।११) अस्या ऋचोऽयमर्थः। अस्थभिः । छन्दस्यपि दृश्यते- (पा० ७।१।७६ ) इति अनजादावप्यस्थिशब्दस्यानडादेशः । स चोदात्तः । दधीचो अश्वशिरसः । इन्द्रः । अप्रतिष्कुतः परैरप्रतिशब्दितः प्रतिकूलशब्दरहितः । (२)नवतीनव । नवसंख्याका नवतीः । दशोत्तराष्टशतसंख्याकाः । वृत्रा- ण्यावरकाणि असुरजातानि । जघान हतवान् । अप्रतिष्कुत इति अन्यपूर्वैरिति ( ऋ० प्रा० ५।२१ ) षत्वम् । एषाऽपरा-( ऋ० १. ८४.१४ ) इच्छन्नश्वस्य यच्छिरः पर्वतेष्वपश्रितम् । तद्विदच्छर्यणावति॥ इच्छन् । अश्वस्य । यत् । शिरः । पर्वतेषु। अपऽश्रि- तम् । तत् । विदत् । शर्यणाऽवति ॥ २३ ॥ गायत्री छन्दः । दधीच ऋषिः । इन्द्रो देवता । पर्वतेषु पर्व- (१) 'जहुः' इति वे० भा। (२) अस्य पदस्य व्याख्यानं 'ग' पुस्तके तथा वेदभाष्येऽप्येवम्- तथाहि लोकत्रयवर्त्तिनो देवाओतुमादावासुरी माया त्रिधा सम्पद्यते । त्रिविधा अतीतानागतवर्तमानकालभेदेन तत्कालवर्तिनो देवाओतुं पुनरपि प्रत्येकं त्रिगुणिता भवति । एवं नव सम्पद्यते । पुनरपि उत्सा- हादिशक्तित्रयरूपेण त्रैगुण्ये सति सप्तविंशतिः सम्पद्यते । पुनः सात्त्वि कादिगुणत्रयभेदेन भैगुण्ये सति एकोत्तरा अशीतिः सम्पद्यते । एवं चतुर्भिस्त्रिकै गुणिताया मायायाः दशसु दिक्षु प्रत्येकमवस्थाने सति भवनवतयः सम्पद्यन्ते । एवं विधानि मायारूपाणि । इति ।

·म०१. सू०८४. ऋ०१४] सभाण्या नीतिमञ्जरी ४५ वत्सु गिरिषु अपश्रितं अपगत्य स्थितम् । अश्वस्य अश्वसम्बन्धि यच्छिरः दधीचः इच्छन् इन्द्रः वर्तते । इष इच्छायां तुदादित्वा- च्छः (पा० ३१७७ )। शर्यणावति एतत्संज्ञके सरसि तच्छिरोऽ- विदत् अविन्दन(१)। इत्यमुना मृतेनापि दधीचा इन्द्रः सुखीकृत इत्यर्थः । शर्यणावति-शर्यणा नाम देशाः तेषामदूरभवं सरः शर्य णावत् । मध्वादिषु शर्यणाशब्दस्य पाठात् । मध्वादिभ्यश्च ( पा० ४।२।८६) इति चातुरर्थिको मतुप् । संज्ञायामिति (पा० ८।२।११) मतुपो वत्वम् । मतौ बव्हचानजरादीनाम् ( पा० ६।३।११९) इति दीर्घः। सतामुपकाराय(२) यः श्रमस्तत्सुखमित्याह- सतां परतृषां हन्तुं यः श्रमस्तत्सुखं भवेत् । मरुतः कूपमुत्क्षिप्य गोतमायाम्बु शं ददुः ॥ २३ ॥ सतां सुखं किम् । परतृषां परपीडां हन्तुं य एव श्रमः तदेव सतां सत्पुरुषाणां सुखम् । अन्यथा मरुतः सन्तो गोतमाय ऋषये अम्बु उदकं (१) अतऊर्ध्व 'ग' पुस्तके तथा भाष्ये त्वेवं दृश्यते-अविदत् अज्ञासीत् । शात्वा च तदाहृत्य तदीयै रस्थिभित्राणि जघानेति पूर्व- णान्वयः । इति । (२) अस्यावतरणिका 'ग' पुस्तके त्वेवं दृश्यते-'जलदानात्परं नास्तीत्यर्थमाह-- - प्लोको च। यतः परतृषां हन्तुं यः श्रमस्तत्सुखं भवेत्। मरुतः कूपमुत्क्षिप्य गोतमायाम्बु सन्ददुः॥१॥ सर्वेषामेव दानानां जलदानं विशिष्यते । आश्विनौ मरुतः कूपागोतमाय जलं ददुः ॥२॥ आश्विभ्यां यहत्तं तत् 'परावतं नासत्या० (ऋ० १. ११६. ९) इत्यत्र कथ्यते । अत्र मरुतां जलदानमास्यानपूर्वकं वदामः । 'ऊर्व नुनु।' इत्यादि ।

·धाद्विवेदकृता [ अ०१. अ०६. २०१० ददुः । किं कृत्वा-शं सुखेन कूपम् अन्यदेशस्थम् उत्क्षिप्य-एतदुक्तं भवति । मरुतां कूपोद्धरणे यः श्रम स्तदेव सुखं बभूवेति । अस्मिन्नर्थेयमृक्-( ऋ० १. ८५. १०) ऊर्ध्वं नुनुद्रेऽवतंत ओजसा दाहाणं चिद्विभिदुर्वि पर्वतम्। धम॑न्तो वाणं मरुतः सुदानवो मदे सोमस्य रण्यानि चक्रिरे। ऊर्ध्वम् । नुनुद्रे । अवतम्।ते। ओज॑सा । ददृहाणम् । चित्। बिभिदुः। वि। पर्वतम् । धर्मन्तः।वाणम्। मरुतः । सुदानवः । मदे । सोमस्य । रण्यानि । चक्रिरे ॥ २४ ॥ गोतमस्त्रिष्टुभा मरुतं तुष्टाव । चतुर्थेऽहन्याग्निमारुते विनियुक्तम् । होताऽजनिष्टेत्याज्यं० इति खण्डे सूत्रितम् । प्र ये शुम्भन्ते(ऋ०११८५) जनस्य गोपा ( ऋ० ५।११ ) इति । (सां० श्री०म० ११।७।२ । तत्रेतिहासः-गोतम ऋषिः पिपासया पीडितः सन् मरुतः उदकं ययाचे । तदनन्तरं मरुतो दूरस्थं कूपमुद्धृत्य यत्र स गोतम ऋषि- स्तिष्ठति तां दिशं नीत्वा ऋषिसमीप ( समीपे कूप ) मवस्थाप्य तत्पावें आहावं च कृत्वा तस्मिन्नाहावे कूपमुत्सिच्य तमृर्षि तेनो- दकेन तर्पयाञ्चक्रुः । अयमर्थोऽनया उत्तरया च प्रतिपाद्यते। अयमर्थः । हे मरुतः । अवतं कूपम् । अ(१)वत इति कूपनाम (निघण्टु० ३२२३) । ओजसा बलेन ऊर्ध्वम् उपरि नुनुद्रे प्रेरितवन्तः। णुद प्रेरणे । इरयो रे ( पा० ६।४।७६ ) इति रे आदेशः । उत्खा- तवन्तः। एवं कूपमुत्खाय ऋषेराश्रमं प्रति नयन्तो मरुतः मार्गमध्ये दहाणं प्रवृद्धं प्रवृद्धगतिनिरोधकम् । दृह दृहि वृद्धौ-लिटा कानच् । (पा० ३।२।१०६) । (२)पर्वतं शिलोच्चयं चिद् अपि विविभिदुः। विशे. पेण बभज्जुः । छन्दसि परेपीति (पा० १।४।८१) परप्रयोगः । तथा १) अवस्तात्ततो भवतीति अवतः पः। (वे० भा०) (२) पर्ववन्तम्।

·मं०१. सू०८५. ऋ०११ ] समाज्या नीतिमञ्जरी १७ सुदानवः शोभनदानास्ते मरुतः । वाणम् । वाणः पविः शब्दनाम (निघण्टु १।११) । (१)शततन्त्रीभियुक्तं वीणाविशेष धमन्तो वादय- न्तः। सोमस्य मदे सोमपानेन हर्षे सति रण्यानि रमणीयानि स्तु- त्यानि धनानि चक्रिरे स्तोतृभ्यः कुर्वन्ति । नुनुद्रेऽवतम्-यकाराद्यक्षरं परं वकाराद्यपि वा (ऋ० प्रा० २।३४) इत्यभिहितसन्धिः। दाहाणम्-श्रावयादित्वादीर्घः ( ऋ० प्रा० ९।३० )। एषाऽपरा-(ऋ० १.८५. ११) जिमंनुनुद्रेऽवतं तया दिशा सिञ्चन्नुत्संगोतमाय तृष्णजे। आगच्छन्तीमव॑सा चित्रभानवः कामं विप्रस्य तर्पयन्त धामभिः॥ जिह्यम् । नुनुद्रे । अवतम् । तया । दिशा । असि- श्चन् । उत्सम् । गोतमाय । तृष्णजे। आ । गच्छन्ति ईम् । अवसा। चित्रऽभानवः।कामम्। विप्रस्य । तर्पयन्त । धामऽभिः॥ २५॥ ऋष्यादि पूर्ववत् । ऋचोऽयमर्थः । मरुतोऽवतमुद्धृत्य तं कूपं यस्यां दिशि ऋषिर्वसति तया दिशा जिह्यं वक्रं तिर्यचं नुनुद्रे प्रेरितवन्तः । एवं कूपं नीत्वा ऋष्याश्रमेऽवस्थाप्य (२)तृष्णजे तृषिताय गोतमाय ऋषये तदर्थम् उत्सं जलप्रवाहं कृपादुद्धृत्य असिञ्चन् (१) 'शतसङ्ख्याभिस्तन्त्रीभिर्युक्तम्' ( वे० भा० )। (२) तृष्णजे-भितृषा पिपासायाम् । स्वपितृषोनजिङ् (पा.३।२।१७२) प्रत्ययाधुदात्तत्वम् । पदकारस्य शाकल्यस्य त्वयमभिप्रायः । अन्येष्वपि दृश्यते (पा० ३।२।१०१) इति अपि ग्रहणात् केवलादपि जनेर्डप्रत्ययः । तृष्णा जाताऽस्य सः तथोक्तः ड्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुलम् (पा० ६॥३॥३६) इति इस्वत्वम् । बहुब्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तथा सति तृष्णजे इतिसप्तम्यन्तं स्यात् । सायणोक्तमिदम चिन्त्यम् । - - ·- ४८ चाद्विवेदकृता [अ०१.१०७.०५ आहावे सेचनम(१)कुर्वन् । एवं कृत्वा ईमेनं स्तोतारम् ऋषि-चित्रमा- नवः विचित्रदीप्तयः ते मरुतः अवसा ईदृशेन रक्षणेन सह प्राग- च्छन्ति । तत्समीपं प्राप्नुवन्ति । प्राप्य च विप्रस्य मेधाविनो गोत- मस्य काममभिलाषं धामभिरायुषो धारकैः उदकैस्तर्पयन्त अतर्पयन् । साधव उपकर्तुम(२)कृत्यमपि कुर्वन्तीत्याह अकृत्यमपि कुर्वन्ति परकार्याय साधवः । दीर्घजिव्ही मनुष्येभ्यः कुत्सो हत्वा जयं ददौ॥२४॥ साधवः सत्पुरुषाः परकार्याय परोपकारार्थम् अकृत्यमपि निषिद्धाच- रणमपि कुर्वन्ति । कुत्सवत् । यथा कुत्सऋषिः 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानी' त्येवं धर्म परित्यज्य मनुष्येभ्योऽभयं ददौ । किं कृत्वा दीर्घजिव्हीं राक्षसीं हत्त्वा । इति कुत्सेन साधुना मनुष्यार्थ निषिद्धाचरणमपि कृतम् । कृत्वा च 'अप नः शोशुचदघम्' (ऋ० १. ९७) इत्यनेन पापं क्षालितम् । तत्रेतिहासः-दीर्घजिव्ही नाम राक्षसी सर्वान् यज्ञान् बबाधे । एतां हन्तुमिन्द्रो शक्तः सन् सर्वस्य मित्रभूतं कुत्समब्रवीत् । एषा हन्तव्येति । स चावधीत् । तं वागभ्यवदद् अनुचितं त्वयाऽऽचरितम् यस्त्वं सर्वेषां मित्र- भूतः सन् क्रूरमकार्षीरिति । स ऋषिः शोकं प्राप्नोत् स ऋषिः 'अप नः' ( ऋ० १. ९७.) इत्यनेन सूक्तेनाग्नि स्तुत्वा शोकमपागमयत् । सौमित्र(३) भवति दीर्घजिव्ही वा इदं रक्षो सर्वहा यज्ञभवलिहन्त्य- (१) 'अवानयन्' इति वे० भा०। (२) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिका त्वेवम्-साधूनां परकार्य प्रधानमित्याह । श्लोकश्च--अकृत्यमपि कुर्वन्ति परकार्येषु साधवः । कुत्सस्तुष्टाव शुच्यग्नि दीर्घजिव्या वधे कृते ॥ इति । (३) तथा च ताण्डकम्-दीर्घजिन्ही नाम राक्षसी यज्ञानवलिह- त्यचरत् । तामिन्द्रः कया च मायया हन्तुं नाशंसत । अथ ह सुमित्रः कुत्सः कल्याण आस तमब्रवीदिति । तस्मादेतत्मुक्तं शुगपनयनाय विनि- योज्यम् । अत एव हि सुत्रकारेण भारद्वाजेन दशमेऽहनि कर्तव्ये शान्ति- कर्मणि यजुर्वेदे पठितमेतत्सूक्तं विनियुज्यते--'नव च वाहुतरिप नः शोशुचयमिति' ॥ वे० भा० । (ऋ० १०९७) - ·मं०१.सू० ९७. २०१] समाज्या नीतिमञ्जरी ४९ चरतामिन्द्रः कयाचन मायया हन्तुं नाशंसतेत्यादि'-छान्दोग्यपञ्चविंशं ब्राझणम् (१३. ६. ९.) 'तथा ऋम्विधानम्'-अनेन सूक्तेन मध्याह्ने स्नात्वा शुचिकामो घृतं प्रत्यूचं जुहुयात् । अथवा अष्टौ समिधः प्रत्यूचं जुहुयात् । 'अप नः शोशुचदिति' स्नात्वा मध्यन्दिने रवौ । शुद्धिकामो (१)यताहारः प्रत्यूचं जुहुयाघृतमिति ।। (श्लो० ११९) कुत्सो गायत्र्याऽग्नि तुष्टाव । आप्रायण्यां धूमशातने विनियुक्तं महा- व्याहृताः सावित्री चोदाहृत्याप नः शोशुचदघमिति, एतेन सूक्तेनेति नृथे। तत्र ऋक्--(ऋ० १. ९७. १.) अप नः शोशुचघमग्ने शुशुरध्यारयिम् । अप नः शोशुचदधम्। अपं । नः। शोशुचत् । अघम् । अग्ने। शुशुग्धि । आ। रयिम् । अप : नः । शोशुचत् । अघम् ॥ २६ ॥ हे अग्ने नोऽस्माकम् अघं पापं अपशोशुचत्र(२) शोकस्तं सद्विनश्यतु । यद्वा अस्मदीयं शत्रु शोचयतु । अपि चास्माकं रयि- मासमन्ताच्छुशु(३)ग्धि प्रकाशितं (४)कुरु। शुच दीप्तौ-द्विरुक्ति- रादरातिशयद्योतनाय । इति कुत्सेन परार्थमकृत्यं कृतमिति दर्शितम् । (१) 'शुचिकामो जिताहारः' इत्यपि पाठः। (२) शोशुचदिति-शुच शोके । अस्माद्यङ्लुगन्तात् लेट्यडागमः (पा० ३. ४. ९४ ) अदादिवच्चेति वचनाच्छपो लुक् । 'अभ्यस्ताना- मादिः, (पा० ६. १. १८९ ) इति आधुदात्तत्वम् । 'अघं शोचुचच्च रयिं शुशुग्धि च' इति चार्थप्रतीतेः 'चादि लोपे विभाषा' (पा० ८.१.६३) इति निघातप्रतिषेधः । (३) शुशुग्धि शुच दीप्तौ लोटि बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः । 'हुझलभ्यो हेर्धिः (पा० ६.४.१०१) चोः कुः (पा० ८.२.३०)इति कुत्वम् । (४) उतार्थमपि वाक्यमादरातिशयद्योतनाय पुनः पठ्यते । अव- श्यमस्माकमघं विनश्यत्विति । वे०भा० नीतिक ·dos - ५० पाद्विवेदकृता [अ०१. अ०७. व०१३ उक्तं कर्तव्यमित्याह- उक्तं चैव प्रकर्तव्यं हिंसायुक्तं भवेद्यदि । पश्वादिहिंसनं कुत्स ऋषिराह तमध्वरम् ॥ २५ ॥ यदि हिंसायुक्तं वधयुक्तं भवेत्तर्हि यदुक्तं श्रुतिस्मृत्युक्तं तत्पुरुषेणा- वश्यमेव कर्तव्यम । 'सोम एवैष प्रत्यक्षं यत्पशुरुदकपेयमिव ह स्याद्यदेष आलभ्यतेति' (कौ० ब्रा० १२।६) यदुक्तं तत्कर्तव्यमेवेति । यस्मिन्यज्ञे पश्वादीनां पशुपलाशाश्वत्थवरणकादीनां हिंसनं भवति तथापि कुत्स ऋषिस्तं हिसायुक्तं यज्ञं-'यद्वा मरुत्वः' इत्यस्याम् अध्वरं ध्वरतिहिंसा तद्रहितमाह- तत्र ऋक्-( ऋ० १.१०१.८) यद्वा मरुत्वः परमे सधस्थे योऽवमे वृजने मादर्यासे । अत आयायध्वरं नो अच्छा त्वाया हविश्चकृमा सत्यराधः॥ यत् । वा । मरुत्वः । परमे । सधस्थे । यत् । वा। अवमे । वृजने । मादयासे । अंतः। आ । याहि । अध्व- रम्। नः। अच्छ। त्वाऽया। हविः।चकृम । सत्यराधः॥२७॥ कुत्सस्त्रिष्टुभा इन्द्रं तुष्टाव । उत्तमे छन्दोमे मरुत्वनीये विनि- युक्तम् । अष्टाचत्वारिंशत्खण्डे गायत्साम [ऋ० १. १७३ ] प्रमन्दिन । [ऋ० १. १०१] इति सत्रितम् ( सां० श्री० मू० १०.११.६)। ऋचोऽयमर्थः । हे मरुत्वः । मतुवसोरिति [ पा० ८.३.१ ] सम्बुद्धौ नस्य रुत्वम् । मरुद्भिर्युक्तेन्द्र परमे उत्कृष्टे सभस्थे सहस्थाने गृहे-सधमादस्थयोरिति [पा० ६.३.९६ ] सहस्य सघादेशः। यद्वा यदि वा अवमे अर्वाचीने नीचीने पूजने- वृज्यते रिक्तीक्रियते रिक्तीक्रियते धनमऽस्मिन्निति वृजनं गृहम् । तस्मिन्मादयासे तृप्तो(१) वर्त्तसे । मद तृप्तौ-अतोऽस्मादुभय- (१) मद तृप्तियोगे इति धातुपाठः ।

·मं०१. सु०१०१. ऋ०८. ] सभाष्या नीतिमञ्जरी ५१ विधात्स्थानात् नो ऽस्माकमध्वरं हिंसारहितं यज्ञम् । तथा यास्क:-'अध्वर इति यज्ञनाम ध्वरतिहिंसाकर्मा-तत्मतिषेध [नि० १.८] इति । तथा दीर्घतमाश्च व्यर्थहिंसाया अभावान् 'न वा उ एतन्नियसे'० [ ऋ० १.१६२.२१ ] इति जीवन्तमिव स्तौति । तस्मादध्वरं हिंसारहितं यज्ञं अछ आभिमुख्यन आयाहि आगच्छ । अच्छाभेराप्तुमिति शाकपूणे मैतम् [नि० ५. २८ ] हे सत्यराधः सत्यधन त्वाया त्वत्कामनया वयं हविश्वकम कृतवन्तः। चकुम दधिम मदतादित्वाद् [ ऋ० प्रा० ८.१५ ] दीर्घः । 'अथ सर्वा ह वै देवताः पशुमालभ्यमानं समुपगच्छन्ते मम नामेति' ( कौ० ब्रा० १०६ ) । 'अत्रैव पशवो हिंस्या' इत्यादि श्रुतिस्मृत्युदितं मारणमपि हिंसा नेति सिद्धम् । द्वेषदुष्टं मनो न (१)कार्यमित्याह- द्वेषदुष्टं मनः कार्य पुंसा नात्महितैषिणा । इन्द्रोऽवधीद्विषः पिघुकुयवशुष्णशम्बरान् ॥ २६ ॥ आत्महितमिच्छतीति आत्महितैषी तेन आत्महितैषिणा पुंसा द्वेषण दुष्ट मनो न कार्यम् । पिघुकुयवादीनां द्विषां दृष्टान्तेन दृढयति । यथा पिघुकुयवशुष्णशम्बरादीन् इन्द्रोऽवधीत्-हनो वध लिङि [पा० २.४.४२] 'लुकि च' पा० २.४.४३] इति वधादेशः । यतः एतान् द्विषः एतेषां केषामित्याह । ऋजिश्वनः पिपुर्द्विट्-कुयवशुष्णौ कुत्सस्य द्विषौ । शम्बरो दिवोदासस्यातिथिग्वस्य । यो दिवोदासः सोऽतिथिग्वः । त्वं पिनो नृमणः प्रारुजः पुरः [ ऋ०१.५१.५ ] त्वं पितुं मृगयं शुशुवांसमृजिश्वने [ऋ० १.१६.१३] (१) यद्यपीयमवतरणिका 'क' 'ख' पुस्तकयोर् 'अनुक्तं सुखक- पम्' इत्यास्यानन्तरं दत्तास्ति तथाप्यस्या ऋचः संहिताक्रमानुसा- रेण पूर्ववर्तित्वादियमेवाऽत्र प्रथमतया निर्दिष्टा ज्ञातव्या । 'ग' पुस्तके त्वियमवतरणिका नास्त्येव ।

·- - धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०७. व०१७ इति पिप्रो ट्वेि निगमौ । त्वं ह त्यदिन्द्र कुत्समावः ( ऋ० ७. १९. २२ ) स रन्धयत्सदिवः सारथये शुष्णमशुषं कुर्यवं कुत्साय ( ऋ० २. १९. ६) इति शुष्णस्य कुवयस्य द्विट्वे निगमौ । दिवोदासाय शम्बरम् ( ऋ० ९. ६१. २. ) अरन्धयोऽतिथिग्वाय शम्बरम् । ( ऋ० १.५१.६) इति शम्वरस्य द्विटत्वे निगमौ । अनुक्ता अन्ये बहवः । इन्द्र एतेभ्यो ऋजिश्वादिभ्यो एतान् पिवादीन् द्विषोऽवधीत् । तत्र ऋक् [ ऋ० १. १०३. ८ ] शुष्णं पितुं कुर्यवं वृत्रमिन्द्र यदाऽवधी र्वि पुरः शम्बरस्य तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिःसिन्धुःपृथिवी उत द्यौः शुष्णम् । पिपुम् । कुयवम्। वृत्रम् । इन्द्र । यदा । अवधीः। वि । पुरः । शम्बरस्य । तत् । नः । मित्रः। वरुणः। ममहन्ताम् । अदितिः। सिन्धुः । पृथिवी । उत। यौः॥ २९॥ कुत्सस्त्रिष्टुभा इन्द्रं स्तौति । उत्तमे छन्दोमे विनियुक्तम् । तत्त इन्द्रियम् ( ऋ० १.१०३ ) अहं भुवम् (ऋ० १०.४८ ) इति सूत्रम् । ( सां० श्री० सू० १०. ११.७ ) ऋचोयमर्थः। हे इन्द्र त्वं शुष्णादीन् चतुरो द्विषः असुरान् यदा ऽवधीः हतवानसि । तदानीं शम्बरस्यासुरस्य पुरः नगराणि विदारित(१)वानसि । यदनेन सूक्तेन उक्तं प्रार्थितं तन् नोऽस्माकं (१) 'असुराणां मुख्येषु हतेषु अन्यान्यपि मसुरपुराणि विदीर्णा- न्यासमित्यर्थः । इति वेदभाष्ये । - - - ·मं०१. सू०१०१. २०५] सभाष्या नीतिमञ्जरी मित्रादयो देवाः ममहन्तां पूजितं कुर्वन्तु । मामहन्ताम्-मह पूजायां । श्रावयादित्वादीर्घः(ऋ० प्रा०९.३१) इति इन्द्रेण द्विषो हतास्तस्माद्वेषो न कर्तव्य इत्युक्तम् । अनुक्तं(१) सुखरूपमपि हिंसेत्याह- अनुक्तं च न कर्त्तव्यं सुखरूपं भवेद्यदि । परस्त्रीणां हि संभोगात्कुत्स आहेति निष्षपी ॥ २७ ॥ यत्कर्म अनुक्तं श्रुतिस्मृत्योर्निषिद्धं तत्सुखरूपमपि यदि हिंसा न भवेत् तन्न कर्तव्यम् । कुतः । परस्त्रीणां सम्भोगाद्धि यस्मात्कुत्सः निष्पपी स अस्पृश्य इत्याह-- तत्र ऋक्-( ऋ० १. १०४. ५.) प्रति यत्स्यानीथाऽदर्शि दस्योरोको नाच्छासदनं जानतीगात् अर्ध स्मा नो मधवञ्चकृतादिन्मानो मघे निष्पपी परा दाः प्रति । यत् । स्या। नीथा । अदर्शि । दस्योः। ओकः। न । अच्छे । सदनम् । जानती। गात् । अर्ध । स्म । नः। मघऽवन् । चकृतात् । इत् । मा । नः। मघाइव । निष्षपी । परी । दाः ॥ २८ ॥ परस्मै सुखं दत्वा पुण्यवान् , परस्मै दुःखं दत्त्वा पापवान् इति यदुक्तं तदत्र विपरीतं भवति । उक्तत्वात् । यदुक्तमग्नीषोमीयं पशुमालभेत इत्यादिभि वाक्यै स्तद् दुःखरूपमपि स्वर्गसाधनं भ- वति । यद्यनिषिद्धं परस्त्रीसंभोगजनितसुखादि तत्सुखरूपमपि नरकाय भवति-इत्येतत्सम्यगुक्तम् । कुत्सस्त्रिष्टमा इन्द्रं तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः-- (१) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिका त्वेवम्- परस्त्रीपरं पापं नास्तीत्याह- अनुक्तं च न कर्त्तव्यं सुखरूपं भवेद्यदि । परस्त्रीणाश सम्भोगात्कुत्सः प्राह स निषपी ॥१॥ इतिः । - ·धाद्विवेदकता ! अ०१. १०७. व०१८ हे मघवन् धनवमिन्द्र । यत् यदा नीथा(१) नयनहेतुभूता स्था सा पदवी अस्माभिः प्रत्यदार्श दृष्टाऽभूत्-सा च. पदवी दस्योः उपक्षपयितुः कुयवस्य असुरस्य सदनं गृहं अछ अाभिमुख्येन (२)गात्-गता-प्राप्ता । तत्र दृष्टान्तः । जानती स्वकीयं वत्सम- भिजानती गौःोको न । ओकः निवासस्थानं स्वकीयं गोष्ठम् । ओ- (३)क इति निवासनाम (नि० ३३३ ) इति यास्कः। यथा प्रा- प्नोति तद्वन्मार्गोऽप्यसुरस्य गृहं प्राप्तः । अथानन्तरमेव चर्क- (४)तात् पुनः पुनस्तेनासुरेण कृतात् उपद्रवात् नोऽस्मान् रक्षेति शेपः । इत् पूरणार्थः । मिताक्षरेष्वनर्थकाः कमीमिद्वितीति (नि. १९)। रक्षयित्वा नोऽस्मभ्यं निष्पपी स्त्रीकामो भवति तस्य मधेच धनानि इव परा(५) दाः स निष्पपी अस्पृश्यो जारो भूत्वा धनानि विनाशयति । यथा अस्थाने परित्यजति तद्वत् । मा परा दाः-डुदा दाने-गातिस्थेति (पा०२।४ ) सिचो लुक् । वहुलं छन्दस्यमाङयोगेपि ( पा०६।४।७५ ) इत्यडभावः । (६)निष्पपी स्त्रीकामो भवति विनिर्गतसपः । सपः सपतेः (१) नीथा-णीभ प्रापणे । 'हनिकुषिनीरामिकाशिभ्यः क्थन् (उणादि सू० १६७ ) इति करणे क्थन् प्रत्ययः । (२) गात्--एते लुङि 'इणो गा लुङि' (पा० शा४५) इति गादेशः । 'गातिस्थाघुपा० (पा० २।४।७७ ) इति सिचो लुक् । 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेपि (पा० ६४।७५) इत्यडभावः । (३) 'अथ स ओकः पुनरेव तदेति यत आगतो भवति'। भोक इति निवासनामोच्यते । इति निरुक्तम् ॥ (४) चकृतात्--करोते र्यलुगन्तान् 'निष्ठा' (पा० ३।२।१२) इति 'क्त' प्रत्ययः। (५) परा दाः परित्याक्षीः। अस्माभिर्शातेन मार्गेण गत्वा अस्म- दुपद्रवकारिणमसुरं जहीति तात्पर्यार्थः । (६) निष्पपी-पप समवाये । सपति समवैति योन्या सगच्छत इति सपः शेपः । पचायच् (पा० ३।१।१३४ ) । निर्गतो नित्योधृतः सपः शेपो याम मीन्यसनी मिष्षपः । वर्णव्यापत्या ईकारः।

·मं०१. सू०१०५. ऋ०१७ ] सभाध्या नीतिमञ्जरी स्पृशतिकर्मणः । इति यास्कः ( नि० ५।१६ )। अछेति 'सुतायाहीति ( ऋ० प्रा० ७६ ) दीर्घः । स्म-दधिममदतेति ( ऋ० प्रा० ८.१५) दीर्घः । अनुक्तं सुखरूपमपि न कार्यमिति निष्पपीदृष्टान्तेन दर्शितम् । यदि(१) माता द्विट् स शत्रुरित्याह- अन्यः सुहृज्जनो भ्राता शत्रु ता सहोदरः । अश्विभ्यां तारितो भुज्युस्त्रितः कूपे निपातितः ॥२८॥ अन्यो यः सुहृज्जनः प्रतिकरः स एव भ्राता । सहोदरोऽपि समा. नोदरोपि यद्यप्रीतिकरः द्विट् स एव भ्राता शत्रुः । एतमर्थमुदाहरणतया दृढयति । यथाऽश्विभ्यां सुहृद्धयां प्रीतिकराभ्यां भुज्युस्तौम्यस्तारितः समु- द्रात् । भ्रातृत्वं कृतमित्यर्थः । तदने तुप्रो ह भुज्युमिति (ऋ०१।११६।३) दर्शयिष्यते । अत्र तु भ्रातृभ्यां सहोदराभ्यां द्वितैकताभ्यां त्रितः कनीयान् कूपे निपातितः शत्रुत्वं कृतं तद्वदामः । तत्र ऋक् ( ऋ० १.१०५.१७) त्रितः कूपेऽवहितो देवान्हवत ऊतये । तच्छुश्राव बृहस्पतिः कृण्वन्नहरणादुरु वित्तं में अस्य रोदसी त्रितः। कूपें । अवहितः । देवान् । हवते । (१) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिका त्वेवम्- भ्रातुः नास्तीत्याह- प्रलोकच- अन्यः सुहृज्जनो भ्राता शत्रुर्धाता सहोदरः । अश्विभ्यां तारितस्तौग्रयम् त्रितः कूपे निपातितः ॥१५॥ इति । तुप्रयपुत्रो भुज्युस्तारितः समुद्रात् तन्नासत्याभ्यां (ऋ० १. ११६ ) सूक्ते दर्शयिष्यते । अत्र तु त्रित आप्त्यः सहोदराभ्यां मातृभ्यां कूपे निपातित इत्युच्यते इति । परंशत्रु ·५६ धाद्विवेदकृता [अ०१.०७.२०२३ - अतये । तत् । शुश्राव । बृहस्पतिः। कृण्वन् । अहूरणात्। उरु । वित्तम् । मे । अस्य । रोदसी इति ॥ ३०॥ (उपरिष्टाद्वर्ण्यमान इतिहासो बृहद्देवतायां किश्चिद्भेदेन परिह- श्यते । अतएव नीतिमञ्जर्या हस्तलिखितपुस्तके नोल्लिखितः)। स यथा- वृहदेवता-( अ०३ श्लो० १३२-१३७) त्रितं गास्त्वनुगच्छन्तं शूराः सालाकीसुताः । कूपे प्रक्षिप्य गाः सर्वास्तत एवापजहिरे ॥ १३२ ॥ स तत्र सुषुवे सोमं मन्त्रविन्मन्त्रवित्तमः । देवांश्चावाहयत्सास्तच्छुश्राव बृहस्पतिः ॥ १३३ ॥ आगच्छतोऽथ तान् दृष्ट्वा क वसत्यस्य तत्त्वतः । सर्वक्त्वञ्च वरुणस्यार्यम्णश्चेत्युपालभत् ॥ १३४ ॥ कूपेष्टकाभि व्रणितान्यङ्गान्येवाभवन्मम । दृष्ट्वा सर्वानहं स्तौमि यद्यप्येको न पश्यति ॥ १३५ ॥ बृहस्पतिप्रचोदिता विश्वे देवगणास्त्रयः । जग्मुत्रितस्य तं यज्ञ भागांश्च जगृहुः सह ॥ १३६ ॥ बृहस्पति स्त्रितस्यैतज्ज्ञानं विज्ञानमेव च । तुचेनान्त्येन सूक्तस्य जगार्षिरसा (ऋ० १४१०५।१६-१८)विति ॥ १३७॥ तत्रे(१)तिहासः-एकतो द्वितस्त्रित इति पुरा त्रय ऋषयो भ्रातरो बभूवुः । ते कदाचिन्मरुभूमावरण्ये वर्तमाना पिपासासन्तप्तगात्राः सन्त एकं कूपमविन्दन् । तत्र त्रिताख्य एको जलपानाय कूपं प्रा- विशद । स्वयं पीत्वा इतरयोश्च पानाय कूपादु ( दकमु ) धृत्य प्रादात् । तौ तदुदकं पीत्वा त्रितं कूपे पातयित्वा तदीयं धनं सर्व- मपहृत्य कूपकं ( कूपञ्च ) रथचक्रेण पिधाय प्रास्थिषाताम् । ततः (१) 'अत्र शाट्यायनिनः इतिहासमाचक्षते, इति वेदभाये ।

·मं०१.सू. १०५. ऋ०१७] सभाज्या नीतिमञ्जरी ५७ कूपे पतितः सन् स त्रितः कूपादुत्तरीतुमशक्नुवन् सर्वे देवा मामुद्धर- न्त्विति मनसा सस्मार तत स्तेषां स्तावकमिदं सूक्तं ददर्श । तत्र रात्रौ कूपस्यान्तश्चन्द्रमसो रश्मीन् पश्यन् परिदेवयते । कुत्सः(१) त्रितो वाऽनेन सूक्तेन विश्वान्देवान् स्तौति तथा चानुक्रमणी-"चन्द्रमा एकोनाप्त्यस्त्रितो वा वैश्वदेवं हि पाङ्क्तमन्त्या त्रिष्टुबष्टमी महाबृहती यवमध्या" इति । तत्र यास्कः (नि० ४।६) “त्रितं कूपेऽवहितमेतत् सूक्तं प्रतिबभौ । तत्र ब्रह्मेतिहासमिश्रमृमिश्रं गाथामिश्रं भवति । त्रितस्तीर्णतमो मेधया बभूव अपि वा सङ्ख्यानामैवाभिप्रेतं स्यादेकतो द्वितस्त्रित इति त्रयो बभूवुः" इति । ऋचोऽयमर्थः । कूपे अवहितः पातितः त्रित एतत्संज्ञ ऋषिः ऊतये रक्षणाय देवान् हवते स्तुतिभिराकारयति । तदेतदा(२)ह्वान बृहस्पतिर्देवः शुश्राव श्रुतवान् । किं कर्तुं शुश्राव । अंहरणात् पापरूपादस्मात् कूपात् । अंहुरोंऽहस्वानंहरण(३)मित्यप्येतस्य भवति इति यास्कः ( नि० ६।२७)। उन्नीय उरु विस्तीर्ण शोभनं(४) (१) चन्द्रमा (ऋ० १. १०५) इत्येकोनविंशत्यूचं मुक्तं द्वादशम् अपां पुत्रस्य त्रितस्य कूपे पतितस्य कुत्सस्य वाऽऽर्षम्। तथा चोभयोः कूपनिपात आम्नायते । त्रितः कूपेऽवहितो० ( ऋ० १. १०५. १७) इति, काटे निवाह्न ऋषि- रहदूतये (ऋ० १.१०६.६ ) इति च । त्रितस्यापां पुत्रत्वं तैत्तिरीयाः स्पष्टमामनन्ति ( तै. ब्रा.३.२.८.) तत एकतोऽजायत । स द्वितीयमभ्यपातयत् । ततो द्वितोऽजायत । स तृतीयमभ्यपातयत् । ततस्त्रितोऽजायत। यदद्भ्योऽजायन्त तदा- प्यानामाप्यत्वमिति । तमेतमाप्यं 'त्रितस्तद्वेदाऽऽप्त्य इति तकारोपजनेन वयमधीमहे इति । वेदभाष्यम् । (२) तदेतत् त्रितस्याह्नानं बृहस्पति बृहतां महतां देवानां पतिः रक्षक एतत्संशको देवः शुश्राव श्रुतवान्' इति भाष्ये । (३) अन्धकूपः अंहूरणः इति दुर्गाचार्यकृतनिरुकवृत्ती । (४) 'विस्तीर्ण त्राणं कुर्वन् इति दुर्गः । नीति ·- ५८ धाद्विवेदकृता । अ०१. अ०७, २०३० कृण्वन्-कुर्वन्-रोदसी द्यावापृथिव्यौ मे मम अस्य कूपपतितस्य यदुःखं तद्वित्तं जानीतम् । कूपेऽवहितः-यकाराद्यक्षरं परं वकाराद्यपीति (ऋ० प्रा० २।१४ ) वपरत्वात् पूर्वरूपम् । इति भ्रातृभ्यां शत्रुत्वं कृतमित्युक्तम् । श्रुतिस्मृत्युक्ते कृते देवत्वं प्राप्नोतीत्याह- श्रुतिस्मृत्युक्त आचारः कर्तव्योऽमृतिमिच्छता । नरोऽमृतत्वमापन्ना ऋभवः कर्मणा तयोः ॥ २९ ॥ अमृतिम् अमरणं देवत्वमिच्छता पुंसा श्रुत्युक्तोऽग्निहोत्रादिः आचारः स्मृत्युक्तः शौचाचमनाद्याचारः कर्तव्यः ऋभुवत् । यथा ऋभवो नरो मनुष्याः सन्तः तयोः श्रुतिस्मृत्योः कर्मणा अमृतत्वं देवत्वमापन्नाः । तदर्थेयमृक् [ ऋ० १. ११०. ४ ] विष्ट्वी शमी तरणित्वेन वाघतो मासः सन्तो अमृतत्वमानशुः। सौधन्वना ऋभवः सूरचक्षसः संवत्सरे सर्मपृच्यन्त धीतिभिः ॥ विष्ट्वी। शमी । तरणिऽत्वेन । वाघतः। मर्तासः । सन्तः । अमृतऽत्वम् । अनशुः । सौधन्वनाः । ऋभवः । सूरऽचक्षसः।संवत्सरे।सम् । अपृच्यन्त। धीतिभिः॥३१॥ कुत्सस्त्रिष्टुभा ऋभूस् तुष्टाव । आभिप्लविके पश्चमेऽहनि वि- नियुक्तम् । आयुः पञ्चमिति खण्डे 'ततं मे अपस्तदु तायते पुन' ( ऋ० १. ११०. १ ) रित्यार्भवम् ( सां० श्री० सू० १५।४ )। ऋचोऽयमर्थः । वाघतः(१) ऋत्विग्रूपास्ते ऋभवः । तरणि- (१) 'वाघतः-ऋत्विङ नामैतत् । अत्र च सामर्थ्यात्तद्वन्तो वक्ष्य- न्ते । ऋत्विग्भिरुपेता ऋभवः' । इति वेदभाष्ये । --- - - - - - ·मं०१. स०११०. ऋ०४. ] समाध्या नीतिमञ्जरी त्वेन(१) क्षिप्रत्वेन (२)विष्ट्वी-(३)शमी ( निघण्टु २।१) एते कर्मनामनी । विष्ल व्याप्तौ-स्नात्व्यादयश्च (पा० ७।११४९) इति क्त्वा प्रत्ययस्य ईकारान्तादेशः । ते सर्वकर्माणि व्याप्य मर्तासः मनुष्याः सन्तः अमृतत्वं देवत्वम् आनशुः । कृतैः कर्मभिर्देवत्वमा- नशिरे । देवत्वं प्राप्य सौधन्वनाः सुधन्वन आङ्गिरसस्य त्रयः पुत्राः ऋभुर्विभ्वा वाज इति । एतेन ऋभवः सूरचक्षसः सूर्यस- मान(४)प्रकाशाः संवत्सरे-संवत्सरावयवभूते वसन्तादिकाले धी- तिभिरनुष्ठेयैर्कोतिष्टोमादिभिः कर्मभिः समपृच्यन्त । संपृक्ता अभ- वन् । देवैः सह यज्ञभागार्हा बभूवुरित्यर्थः । अत्र निरुक्तम् ( नि० ११।१६ ) "कृत्वा कर्माणि क्षिप्रत्वेन वोढारो मेधाविनो वा मासः सन्तो अमृतत्वमानशिरे सौधन्वना ऋभवः सूरख्याना वा, सूरप्रज्ञा वा, संवत्सरे समपृच्यन्त धीतिभिः कर्मभिः" इति । अथा देवेष्व॑मृतत्वमानश ( ऋ० ४.३६. ४) इति निगमः। ते शोभनकर्मकरणेन सुहस्ता उक्तास् तद्यथा- शं ने ऋभवः सुकृतः सुहस्ताः ( ऋ० ७. ३५. १२) गणं देवानाम्भवः सुहस्ताः ( ऋ० ४. ३५. ३)। - -- १) तरणित्वेन-तरणिरिति क्षिप्रनाम (निघण्टु २०१५)। क्षिप्र- त्वेन शैघ्रयेण । इति वेदभाष्यम् । (२) विष्टवी-यधप्येतत्कर्मनाम । तथाप्यत्र क्रियापरम् । व्याप्य कृत्वेत्यर्थः । एवं कर्माणि कृत्वा । वे० भा० । (३) शमी-कमर्नामैतत् । यागदानादीनि कर्माणि । अन्यान्यपि चमसं चतुरं कृणोतन (ऋ० १.१६१.२ ) इत्यादिना देवैरुक्तानि कर्माणि । वे० भा०। (४) 'सूर्यसरशहाना या' इति भाष्ये ।

·& o धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०७. व०३१ - - कर्मणा सुहस्ता निविशत्---इत्येवमादयः । तस्मादुक्तं देवत्वे हेतुरिति ॥ सन्त (१)उपकारनिरता इत्याह- सन्तः प्रभुत्वमापन्ना नोपकारं त्यजन्ति हि । ऋभवः प्राप्य देवत्वमृर्वत्समजीवयन् ॥३० ॥ त एव सन्तो नान्ये ये प्रभुत्वमापन्नाः महत्त्वं प्राप्य उपकारं सत्कार न त्यजन्ति । ऋभुवत् । यथा ऋभवो देवाः कर्मणा देवत्वं प्राप्य उप- कारं न तत्यजुः । कुतः । कस्यचिहषेर्वत्सं (२)मृतायाः अजीवयन् । तदाह-(ऋ० १.११०. ८ ) निश्चर्मण ऋभवोगामपिंशत संवत्सेना सृजतामातरं पुनः । सौधन्वनासः स्वपस्यया नरोजिनी युवाना पितरांऽकृणोतन। निः। चर्मणः । भवः । गाम् । अपिंशत । सम् । वत्सेन। असृजत । मातरम् ! पुनरिति । सौधन्वतासः। सुऽअपस्यया । नरः । जिवी इति । युवाना। पितरां । अकृणोतन ॥ ३२॥ तत्रेतिहासः । पुरा कस्यचिदृषेर्धेनुम॒ता । स ऋषिस्तस्या धेनो- वत्सं दीनं दृष्ट्वा ऋभूस्तुष्टाव । ऋभवस्तादृशीमन्यां धेनुं कृत्वा तदीयेन चर्मणा सं(३)वार्य तेन वत्सेन समयोजयन्निति । ऋष्यादि पूर्ववत् । (१) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिका त्वेवम्- सन्त उपकारं न त्यजन्तीत्याह-- श्लोकश्च- सन्तः प्रभुत्वमापन्ना नोपकारं त्यजन्ति ये। वत्सेन गां समं चक्रु भवः पितरौ नवौ ॥ इति । अत्राण्यानम्-पुरा०-इत्यादि । (२) अत्र 'कस्यचिषेम॒ताया धेनोर्वत्सम्' इत्यनेन भवितव्यम् । (३) 'संघीय' इति 'ग' पुस्तके तथा वेदमाये पाठः। - - - ·.. म०१. सू०११०. ऋ०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी ऋचोऽयमर्थः हे ऋभवः यूयं चर्मणः । तृतीयार्थे षष्ठी । चर्मणा त्वचा गां धेनुं निरपिशत । निःशेषेण (१)संयुक्तामकुरुत तदनन्तरं मातरं गां पुनर्वत्सेन समसृजता २)। संश्लिष्टामकुरुत । अपि च हे सौधन्वनासः सुधन्वनः पुत्राः नरः नेतारः स्वप- स्यया शोभनं अपः कर्म स्वपः तदिच्छा स्वपस्या(३) तया शोभन- कर्मेच्छया(४) । जि(५)वी जीर्णो वृद्धौ पितरा मातापितरौ युवाना पुनः यौवनोपेतौ अकृणो(६)तन । तप्तनप्तेति (पा० ७।१।४५) तनबादेशः । यूयमकृवम् । तथा निगमाः। निश्चर्मणो गामरिणीत धीतिभिः (ऋ० १.१६१.७)। यया धिया गामरिणीत चर्मणः ( ऋ० ३. ६०. २)। इत्येवमादयः। पुनर-चारपुनः पुनरिति (ऋ० प्रा० १२११७) रेफः। (१) 'निःशेषेणाश्लिष्टां संयुक्ताम्' इति वेदभाष्ये 'ग' पुस्तके च । (२) संमृष्टामकुरुत' इति 'ग' पुस्तके। समगमयतेति यावत्' हति 'ग' पुस्तके वेदभाष्ये च । (३) स्वपस्या-सुप आत्मनः क्यच (पा०३।१३८ )। 'अ प्रत्ययात्' पा० ३।३।१०२) इति भावे अकारप्रत्ययः । वे० भा० (४) 'यागदानाद्याचरणेनेति यावत्' इति 'ग' पुस्तके भाष्ये च । (५) जिवी जृष वयोहानौ । जृशसृजागृभ्यः क्विन् ( उ०सू०५०३) ति इद्धातोः (पा० ७।१।१०० ) इति इत्वम् । रेफवकारयोः स्थानविप- यः । बहुलवचनाद्धलि च' (पा०८।२।७७ ) इति दीर्घाभावः। नित्वात् पा० ६।१।१९७) आधुदात्तत्वम्। (६) अकृणोतन-कृवि हिंसाकरणयोश्च । इदित्वान् (पा०७१।५८) म् । धिन्वि कृण्व्योर च (पा० ३११८०) इत्युप्रत्ययः । तत्सन्नियोगेन कारस्य चाकारः । अतो लोपे (पा० ६४।४८) सति स्थानिवद्भावाल्ल- पधगुणाभावः ( पा० ११११५६) । लङ्मध्यमबहुवचनस्य 'त' शब्दस्य सनप्तनथनाश्च (पा०७१।४५) इति तनबादेशः, तस्य पित्वेन ङित्वा- विाद्गुणः । बे० भा०।

·धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०८. व०६ - - असृजता मातरम्-(ऋ०प्रा०८१३१) इति पूर्वपदान्तदीर्घः । इति ऋभुभिर्देवत्वेपि उपकारो न त्यक्त इत्युक्तम् । सन्तो लीलया उपकुर्वन्तीत्याह- दृष्ट्वा परव्यथां सन्त उपकुर्वन्ति लीलया । (१)दितेर्गर्भव्यथां हत्वा रुद्रोऽभून्मरुतां पिता ॥३१॥ सन्तः सत्पुरुषाः परव्यथां परपीडां दृष्ट्वा लीलया हेलया उपकुर्वन्ति । रुद्रस्य(२) यथा-रुद्रः ईश्वरः दितेर्मातुः गर्भव्यथां गर्भपीडां हत्त्वा तद्गर्भो मरुतः देवविशेषाः तेषां मरुतां पिता पालकोऽभूत् । तदर्थमियमृक्-( ऋ० १. ११४. ६ ) । इदं पित्रे मरुतामुच्यते वचः खादोः स्वादीयो रुद्राय वर्धनम् रास्वा च नो अमृत मर्तभोजनं त्मने तोकाय तनयाय मूळ ॥ इदम् । पित्रे । मरुताम् । उच्यते । वचः । स्वादोः । स्वादीयः। रुद्राय । वर्धनम् । राव । च । नः । अमृत मर्तऽभोजनम् । त्मने । तोकार्य । तनयाय । मृळ ॥३३॥ तत्र कथा -पुरा कदाचिदिन्द्रोऽसुराञ् जिगाय । तदानीं दितिरसुरमाता इन्द्रहननसमर्थं पुत्रं कामयमाना तपसा भर्तुः स- काशाद् गर्भ लेभे । इदं वृत्तान्तमवगच्छन्निन्द्रो वज्रहस्तः सन् सूक्ष्मरूपो भूत्वा तस्या उदरं प्रविश्य तं गर्भ सप्तधा बिभेद । पुन- रप्येकैकं सप्तखण्डमकरोत् । ते सर्वे गर्भेकदेशा योनेर्निगत्यारुदन् । एतस्मिनन्तरे (अवसरे) लीलार्थ गच्छन्तौ पार्वतीपरमेश्वरौ इमान् दशतुः । महेश्वरं प्रति पार्वती एवमवोचत् । इमे मांसखण्डा यथा (१) 'दीनां दृष्ठा दितिं रुद्रो गौ3 जा मरुतो ददौ ॥ जाः अपत्यानि । अाख्यानमाह---'पुरा कदाचित् इत्यादि । इति 'म' पुस्तके। (२) 'रुद्रो यथा' इत्येव साधु।

·मं०१. सू०११४. ऋ०६ ] समाज्या नीतिमञ्जरी प्रत्येकं तव पुत्राः सम्पद्यन्तां एवं त्वया कार्य मयि चेत्प्रीतिरस्ती- ति । स च महेश्वरस्तान्समानरूपान् समानवयसः समानालङ्कारान् पुत्रान्कृत्वा गौर्यै प्रददौ । तवेमे पुत्राः सन्त्विति । अतः सर्वेषु मारुतेषु सूक्तेषु मरुतो रुद्रपुत्रा इति स्तूयन्ते । रौद्रेषु च मरुतां पिता रुद्रः । इति । केचिच्(१) श्लोकैवर्णयन्ति- कथं ह्यभन्मरुतां वै पितृत्वं जगद्गुरोर्देवदेवस्य शम्भोः । यथा रुद्रो मरुतां वै पिताऽऽसीत्तथेतिहासः प्रदर्य(२)तेऽधुना ॥१॥ शतक्रतोरसुरावधार्थ दितिस्तु गर्भ लभते स्म भर्नुः। श्रुश्रूषमाणः किल तामथेन्द्रो मायाविदामग्रणी रन्ध्रदर्शी ॥२॥ - (१) षड्गुरुशिष्यविरचितकात्यायनसर्वानुक्रमणीवृत्तौ वेदार्थ- दीपिकायां ऋग्वेदीयद्वितीयमण्डलस्थत्रयस्त्रिंशसूक्तानुक्रमव्याख्याना- वसरे विंशतिः श्लोकाः कुत्रत्याः सगृहीता दृश्यन्ते । तेषामाद्यपदकं- विहायोत्तरचतुर्दशश्लोका अत्र नीतिमार्यामुद्धृताः । आद्याः षड् ये तत्र सन्ति ते यथा--- अन्नादिमोक्षान्तफलप्रसिद्ध यै तुष्टो मुनिगृत्समदाभिधानः । त्रिष्टुप्छन्दः पञ्चदशर्चकेन भिषक्तमं रुद्रमस्तौन्महात्मा ॥१॥ आ ते पितीयं (०२--३३) यदि रुद्रसूक्तं मरुद्गणः कीर्त्यते द्विाकिमत्र । त्रयोदश्यामाद्यमन्त्रे च रुद्रः सर्वत्र वा मारुते स्तूयते किम् ॥२॥ निपातभाजो मरुतो न चात्र प्रायेणैन्द्रे मरुतः सूत्रदृष्टेः । नैतद्रुद्रो मरुतां यत्पिताऽऽसीन्निपातभाजो मरुतस्ततोऽत्र ॥ ३॥ निपातभाङ् मारुते न तु रुद्रः प्रायेणैन्द्रेत्यादि सूत्रं च तत्र । इन्द्रेण सख्यतिशयादनुक्तं तेषां च तस्यापि च सख्यमेतत् ॥ ४ ॥ हनिष्यन्तं वृत्रमन्ये पुरेन्द्रं हित्वा जहुर्मरुतोऽवर्धयंस्तम् । प्रायेणैन्द्रेत्यादिसूत्रेऽपि वाच्यं रौद्रे चेति खलु किं तत्र नोक्तम् ॥५॥ प्रायग्रहो बहुलाथै यतोऽत्र तस्मादैन्द्रे बहुशो योग एषाम् । अनैन्द्रेषु त्वल्पशो योग एषामित्येषोऽर्थो वेदितव्यो हि तत्र ॥ ६॥ (२) 'प्रतिदर्यतेऽत्र' इति वे० दीपिका।..

·६४ धाद्विवेदकृता [अ०१.अ०८.१०६ प्रकीर्णकेशी च दितिं प्रसुप्तामवे(१)क्ष्य वजी ह्यणुमात्ररूपः। प्रविश्य कुक्षि प्रविभेद गर्भ मा रोद रोदेति वदंस्तु गर्भम् ॥३॥ भित्वा गर्ने निर्गते वै महेन्द्रे प्रबु(२)द्धा सा रोदिति स्मार्तरूपा। अत्रान्तरे त्वन्तरिक्षे तदासीजगन्जनित्री त्व(३)खिलेशपत्नी ॥४॥ वृषन्द्रमारुह्य गिरीन्द्रपुत्री सुरेन्द्रवृन्दरभिवन्द्यमाना । नद्याहृतैः पंकजकुण्डलाबैहारेण सम्भूषितसर्वदेहा ॥ ५॥ संसारवृक्षस्य कुठारकेण शशाङ्कचूडामणिमण्डितेन । देवेन सार्द्ध सुरसिद्धसङ्घः स(४)स्त्रीगणैश्वाप्यभिपूज्यमाना ॥ ६ ॥ गर्भस्य मातुश्च तदातनादं श्रुश्राव चाकाशगता यदृच्छया । सुराङ्गनानामवलोक्य वृन्दं कृपापरा साथ हरं ययाचे ॥ ७ ॥ वज्रेण रु(५)ग्णानि रुपातिदेव खण्डानि गर्भस्य तनूनि चापि । सप्तात्मके सप्तकभेदनेन बहूनि खण्डानि बहूनि चापि(६)॥ ८॥ एकैकमेषां लभतां शरीरं मदर्थमेतत् क्रियतां महेश । स्युश्चैव सर्वे तरुणाः सदैव स्वलतास्ते(७) मरुतस्तवैव ॥ ९॥ मारोद दाना(८)न्मृतियोगतो वा ख्यातास्तु लोके मरुत(९)स्तु नाम्ना। स(१०)ख्यं च तैरस्तु महेश्वरस्य सुरैश्च तुल्यं मरुतां महेश ॥ १०॥ न ज्येष्ठता नापि कनिष्ठेतेषां वेषो वयश्चैव समानमेषां । (घृणा(११)ब्धित्वं व्यक्तमेवं तव स्यान्मयि प्रीतिश्चातुला वैमहेश)॥११॥ पादादिकेशान्तमलङ्कृताच मवन्त्वेते सर्वमेतन् ममास्तु । तथेति देवः प्रतिपन्नवाक्यो देव्या यथोक्तं प्रचकार सर्वम् ॥१२॥ (१) प्रसुप्तामालक्ष्य' वे० दी। (२) 'प्रबुद्धय'। (३) 'ह्यखिलेशपत्नी'। (४) स्त्रीणां गणैश्चाभिः । ५) वज्रेण भिन्नानि तु यानि देवखण्डानि गर्भस्य तनूनि चापि इति वे० दी। ६) सन्ति । (७) 'स्वलकृतास्तव पुत्रा भवन्तु' । ८) वादान् । (९) मरुतश्च । (१०) 'सख्या तैरस्तु सुरेश्वरस्य सुरैरतुल्यं नियतं महेश'। (११) इयं पति नीतिमान इश्यते।

·मं०१.सू० ११४. ऋ०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी ६५ तथेति देवः प्रतिपन्नवाक्यो देव्या यथोक्तं प्रचकार सर्वम् ॥१२॥ इत्थन्तु सिद्धं मरुतां पितृत्वं जगद्गुरोर्देवदेवस्य शम्भोः । अथापरे वर्णयन्तीतिहासं यथा रुद्रो मरुतां वै पिताऽऽसीत् ॥१३॥ इमां हि गोरूपधरां तु पृश्नि वृषोऽथ भूत्वा रमयन् महेशः । अजीजनन्मरुतः पृश्निपुत्रा रुद्रस्य पुत्रा अपि ते बभूवुः॥१४॥ इति । पुरा कदाचिद्देवासुरसङ्ग्रामे अग्न्यात्मको रुद्रो देवैर्निक्षिप्त धनमपहृत्य निरगात् । असुराञ् जित्वा देवा एनमन्विष्य दृष्ट्वा धनं चापाहरन् । तदानीमरुदत् तस्माद्रुद्रस्य (१)रुद्रत्वम् । अत्र यास्कः (नि० १०६)-'रुद्रो रौतीति सतः। रोरू- यमाणो द्रवतीति वा रोदयते वा । 'यदरुदत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्' इति काठकम् ! 'यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्' इति हारिद्रविकम् इति । कुत्सस्तादृशं रुद्रं जगत्या स्तौति । शूलगवे पशौ उपस्थाने विनियुक्तम् । इदं पित्र [ऋ-१-११४-६] इति । 'भूपत' इति खण्डे (१) अत्र वेदभाष्ये रुद्रशब्दस्य व्याख्यानमेवमस्ति-(ऋ० १.११४.१) रोदयति सर्वमन्तकाले इति रुद्रः । यद्वा--रुत् संसाराख्यं दुःखं तद्रावयति अपगमयति विनाशय- तीति रुद्रः। यद्वा--रुतः शब्दरूपा उपनिषदः ताभिर्दूयते गम्यते प्रतिपाद्यते इति रुद्रः। यद्वा--रुत् शब्दात्मिका वाणी तत्प्रतिपाद्याऽऽत्मविद्या वा। ता मुपासकेभ्यो राति ददातीति रुद्रः। यद्वा--रुणद्धि आवृणोतीति सद् अन्धकारादिः। तं दृणाति वि- दारयतीति रुद्रः। यद्वा-कदाचिद्देवासुरसङ्ग्रामे अग्न्यात्मको रुद्रः देवैर्निक्षिप्तं धन- मपहृत्य निरगात् । असुराञ् जित्वा देवा एनमन्विष्य दृष्ट्वा धनमहरन् । तदानीमरुदत् । तस्माद्रुद्र इत्याख्यायते । तथा च तैत्तिरीयकम (तै० सं० १.५.१) 'सोऽरोदीद्यरोवीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्' इति । नीतिक ·६ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०८. व०६ सूत्रितं 'कबुद्राय [ऋ० १४३] इमा रुद्राय [ऋ० १-११४] इति । ( सां औ० मू० ४।२०।२) ऋचोऽयमर्थः । इदम् एवं स्तुतिलक्षणं वचः मरुतां एकोनप- ञ्चाशत्संख्याकानां देवविशेषाणां पित्रे जनकाय रुद्राय उच्यते उच्चार्यते । कीदृशम् । स्वादोः स्वादीयः रसवतो मधुघृतादेरपि स्वा- दुतरम् । अतिशयेन हर्षजनकमित्यर्थः । पुनः कीदृशम् । वर्धनम् स्तुत्यस्य प्रवर्धकम् । स्तोत्रेण हि देवता हृष्टा सती प्रवर्धते । अमृत मरणरहित रुद्र मर्तभोजन-मानां मनुष्याणां धनं यत्तन्नोऽस्मभ्यं रास्व प्रयच्छ । तथा त्मने आत्मने । मन्त्रेभ्वाङयादे० [पा० ६।४। १४१ ] इत्यालोपः। द्वितीयार्थे चतुर्थी-मां तोकाय तोकं पुत्रं तनयाय तनयं पौत्रं च मूळ सुखय । मृड सुखने । एतयोरपत्यना- मसु ( निघण्टु २।२ ) । पाठे सति 'मा नस्त्वं पुत्रेषु च पोत्रेषु च रीरिषः [नि० १०१७] । इति यास्केन विशेष उक्तः । रास्व-रास्वा चोरू न शग्धी नः [ ऋ० प्रा० ७-५१] इति दीर्घः। इत्येवं सतां लक्षणमुक्तम् । महता(१)मुदयः सुखकर इत्याह- महतामुदयो धन्यो येन विश्वं प्रकाश्यते । पूर्यते तेजसा विश्वमुदये जगदात्मनः ॥ ३२ ॥ महतां तेषाम् उदयो धन्यो भवति येनोदयेन विश्वं सर्वं जगत् प्रका- (१) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिका त्वेवम् । परमात्मा गहनो विद्यते इत्याह---- "न जन्नुः परमात्मानमृषयस्तपसाऽपि तम् । आत्मनि वामदेवस्तु कुत्सः सूर्ये ददर्श तम् ॥ १ ॥ वामदेव आत्मनि शरीरे तं परमात्मानं ददर्श । तदने 'गर्भ नु सभि'त्यस्याम् (ऋ०४. २७. १) ऋचि तृतीयेऽष्टके दर्शयिष्यते । अत्र कुत्सनिष्टुभा सूर्य स्तौति 'चित्रं देवानाम्' इति । - ·मं०१. सु०११.५. ०१.] सभाष्या नीतिमञ्जरी ६७ - - ar- । श्यते दीप्यते । काश दीप्तौ । जगदात्मवत् । यथा जगदात्मनः । सूर्योदये सति तेजसा विश्वं जगत् पूर्यते । सूर्यस्य जगदात्मत्वं-'चित्रं देवानाम् (ऋ० १-११५.१) इत्यस्यां प्रतिपादितम् । तत्र ऋक्-( ऋ० १-११५.१ ) चित्रं देवानामुदंगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आऽपा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च॥ चित्रम् । देवानाम् । उत् । अगात्। अनीकम् । चक्षुः। मित्रस्य । वरुणस्य । अग्नेः। आ । अप्राः । द्यावापृथिवी इति। अन्तरिक्षम् । सूर्यः। आत्मा । जगतः। तस्थुषः। च ॥ ३४॥ कुत्सस्त्रिष्टुभा मूर्य स्तौति । विषुवति सूर्यपद्के तथा स्तो- त्रियायाम् । एकविंशस्तोमं बृहत्पृष्ठमिति खण्डे चित्रं देवानामिति पुरोनुवाक्येति ( सां० श्री० मू० ११।१३।९ )। चित्रं देवाना- मिति स्तोत्रियः ( सां० श्री० मू० १२।९।१३)। सौर्ये क्रतौ उदु त्यं जातवेदसं [ऋ-१-५०-१] चित्रं देवानामिति [ऋ०१ ११५-१] इति ॥ ( सां० श्री० मू० ९।२०।२१,२२ ) । उत्सर्गे सूर्योपस्थाने चित्रं देवानां नमो मित्रस्य [ ऋ० १०. ३७.१] इति गृह्ये । तथा ऋग्विधानम्-चित्रमित्युपतिष्ठेत सूक्तेनानेन भास्कर(१) मिति ( श्लो० १३४ )। ऋचोऽयमर्थः । दे(२)वानां देवजनानां मध्ये अनीकं तेजः समूह- (१) अयं पूर्णश्लोक ऋग्विधानस्थ एवम्- "तिष्ठन्नुद्यन्तमादित्यं समित्पाणिः शुचिः सदा। चित्रमित्युपतिष्ठेत मुक्तनानेन भास्करम् ॥ इति । (२) दीव्यन्तीति देवा रश्मयः तेषाम् । देवजनानामेव वा । इति वेदभाष्ये 'ग' पुस्तके च।

·६८ धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०८. ३०८ रूपं चि(१)त्रं चायनीयं मूर्यमंडलम् उदगाद् उदयाचलं प्राप्तमासीत् । कीदृशम् । मित्रस्य वरुणस्याग्नेचोपलक्षणमेतत् । एतदुपलक्षितानां जगतां चक्षुः प्रकाशकम् । चक्षुरिन्द्रियस्थानीयं वा । उदयं प्राप्य द्यावापृथिवी । दिवं च पृथिवीं च अन्तरिक्षं च आणाः । स्वकीयेन तेजसा आसमन्तादपूपुरत् । इदृग्भूतमण्डलवर्ती सूर्यः जगतो जङ्गम- स्य तस्थुषो स्थावरस्य च आत्मा । इति सूर्यस्य जगदात्मत्वमुक्तम् । तत्र निरुक्तम्-[ नि० १२।१६] "चायनीयं देवानामुदगम- दनीकं ख्यानं मित्रस्य वरुणस्याग्नेश्वापूपुरद् द्यावापृथिव्यौ चा- न्तरिक्षं च महत्त्वेन तेन सूर्य आत्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य च"। इति । इति महतां विश्वप्रकाशकत्वं सूर्योपस्थानेनोक्तम् । उपकारात्समृद्धिं (२)सार्थकीकुर्यादित्याह- समृद्धिं सार्थकीकुर्यात्सूपकारेण सत्यवान् । वैमद्याज्जाहुषाजातं नासत्याऽनो हि सार्थकम् ॥३३॥ यः सत्यवान् तस्य या समृद्धिः तां समृद्धि सूपकारेण शोभनो य उपकारः तेन सार्थकी नासत्यवत्कुर्यात् । यथा नासत्याऽनः नासत्ययोः अनः रथः वैमद्याः विमदस्त्रियाः सकाशात् सार्थको जातः । जाहुषाच्च । हि यस्मात् नासत्यौ सत्यरूपौ। नासत्याभ्यां विमदीजाहुषयोः वहनेन स्वरथः सार्थकः कृतः इत्यर्थः । जाहुषवहनं अग्रे परिविष्टमित्यस्यां ( ऋ० १-११६-२० ) दर्शयिष्यते । इदानीं नासत्याभ्यां बहिरिवेति- [ ऋ० १-११६-१]-नासत्ययोः वैमदीवहनं वदामः । तत्र ऋक्-[ ऋ० १-११६-१] नासत्याभ्यां बर्हिरिव प्रवृळे स्तोमाँ इयर्म्यभ्रियेव वातः। यावभंगाय विमदाय जायां सेनाजुवा न्यूहतू रथेन ॥ (१) आश्चर्यकरं चायनीयं वा इति 'ग' पुस्तके । (२) 'सार्थकी' 'सार्थिकी, कुर्याद् इत्यपि पाठः। - ·मं०१. सू०११६. ऋ०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी ६९ -- नासत्याभ्याम् । बर्हिःऽइव । प्र । वृर्छ । स्तोमान् । इयमि। आभ्रियाऽइव । वातः । यौ । अभंगाय। विश्म- दार्य । जायाम् । सेनाऽजुवा । निऽऊहतुः। रथेन ॥ ३५ ॥ कक्षीवास् त्रिष्टुभा आश्विनौ स्तौति । प्रातरनुवाके आश्विने क्रतौ नासत्याभ्यामिति त्रीणि ॥ ( सां० श्री० सू० ६६६)। ऋचोऽयमर्थः । अहं नासत्याभ्यां सत्यरूपाभ्यां अश्विभ्यां स्तो- मान् स्तुतीः प्रेयम्मि सम्पादयामि । तत्र दृष्टान्तः। बर्हिरिव । यथा कश्चिद्यजमानो यागार्थ बर्हिः प्रवृञ्ज प्रकर्षेण यागार्थं दर्भमन्यू- (१)नानतिरिक्तं वृंक्ते छिनत्ति सम्पादयति तद्वत् । अभ्रियेव-यथा अभ्रियाणि अभ्रेषु मेघेषु अवस्थितान्युदकानि वातो वायुः बहुशः प्रेरणार्थ बहुशः प्रेरयति एवमहम् अश्विभ्यां स्तोत्राणि इयर्मि बहुशः प्रेरयामि । यौ अश्विनौ अर्भ(२)गाय तरुणाय विमदाय ऋषये जायां स्वकीयेन रथेन न्यूहतुः तदीयं गृहं प्रापयामासतुः । कीदृशेन रथेन । सेनाजुवा शत्रुसेनायाः प्रेरकेण- एवं वैमदीवहनेन नास(३)त्याभ्यां रथसमृद्धिः सार्थीकृतेत्याह । (१) 'अन्यूनानतिरिक्तं यागाय पर्याप्तम्' इति वेदभाष्ये । (२) अर्भगाय बालाय स्वयंवरलब्धभार्याय विमदाय एतत्सं- शाय राजर्षये मध्येमार्ग स्वयंवरार्थमागतस्तामलभमानै रन्यै नॅपैः सह योधुमशवतेऽपि तस्मै सेनाजुवा शत्रुसेनायाः प्रेरकेण शत्रुभिर्दु- पापेण रथेन यावश्विनौ जायां भार्या परैरनाक्रान्तां न्यूहतुः शत्रून्नि- हत्य तदीयं गृहं प्रापयामासतुः ताभ्यामित्यर्थः । ( वे० भा०) (३) नासत्याभ्याम्-सत्सु भवौ सत्यौ न सत्यौ असत्यौ न अ. सत्यौ नासत्यौ । नमाण नपादित्यादिना (पा० ६।३।७५) नञः प्रकृति- भावः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वृजे-बूजी वर्जने । आदादिकः । इदित्वान्नुम् (पा० ७१।५८) । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' (पा० ॥१॥४१ ) इति तलोपः । इयमि-मा-गतौ । जौहोत्यादिकः ।

·७० धाद्विवेदकता [अ०१.०८. व०८ -- - -- -- तथा निगमा:- युवं शचीभि विमदाय जायां० ( ऋ. १-११७-२० ) युवं रथेन विमदाय शुन्ध्युवं न्यूहथुः (ऋ. १०.३९.७) कमधुवं विमदायोहथुर्युवं (ऋ. १०.६५.१२) इत्येवमादयः। अन्यः सुहृज्जनो भ्राता इति पूर्वमुक्तम् (पृ० ५५) तत्प्रदर्शनायेति- हासपूर्विका ऋक् ( ऋ० १. ११६. ३ ) तुयो ह भुज्यु मश्विनोदमेघे रयिं न कश्चिन्ममृवाँ अवाहाः। तमूहथु नौभिरात्मन्वतीभिरन्तरिक्षम्रद्भिरपोदकाभिः॥ तुम्रः। ह । भुज्युम् । अश्विना । उदऽमेघे । रयिम् । न । कः । चित् । ममृऽवान् । अव । अहाः । तम् । ऊहथुः नौभिः । आत्मन्ऽवतीभिः । अन्तरिक्षभिः । अपंऽउदकाभिः॥ ३६॥ अतिपिपयोश्च (पा० ७।४।७७ ) इति अभ्यासस्यत्वम् । 'अभ्या- सस्यासवणे (पा०६४।७८) इतीयङ् । अभ्रियाऽइव-'समुद्राभ्राद्धः' (पा० ४।४।११८) इति भवार्थे घः। घस्य इयादेशः (पा० ७१२)। छन्दसि बहुलम् (पा० २।४/७३)। इति शेर्लोपः। अर्भगाय-अर्तिगृभ्यां भन् ( उ० सू० ४४० ) इति अर्तेमैन् । अर्भ एव अर्भकः । संज्ञायां कन् (पा० ४।३।१४७)। छान्दसो गकारः। अपर आह-अर्भमल्पं गायतीति अर्भगः । कै गै शब्दे । गापोष्टक् (पा० ३।२६८)। आतो लोप इटि च (पा० ६४।६४ ) इत्याकारलोपः। तदे- तत्पदकृतः शाकल्यस्याभिमतम् । सेनाजुवा-जु इति सौत्रो धातुर्गत्यर्थः । अस्मादन्त वितण्यर्थात् किब्वचिप्रच्छा० (पा० वा० ३।२।१७८) इत्यादिना क्विन् दी? तन्वादि त्वादुवङ ( पा० वा० ६४।८६) न्यूहतुः-वह प्रापणे। लिट्यतासि यजादित्वात् (पा० ३।१।१५) सम्प्रसारणम् यवृत्तानित्यम् । (पा०८।१।६६) इति निघातप्रतिषेधः । -- - - ·मं०१. सू०११६. ऋ०३ ] सभाष्या नीतिमञ्जरी तुग्रो नाम कश्चिदश्विनोः प्रियो राजर्षिः । स च द्वीपान्तर- वतिमिः शत्रुभिरत्यन्तमुपद्रुतः सन् तेषां जयाय स्वपुत्रं भुज्युं से- नया सह नावा पाहैपीत् । सा च नौमध्येसमुद्रमतिदूरं गत्वा (-ता) वायुवशेन भिन्नाऽऽसीत् । तदानीं स भुज्युः शीघ्रमश्विनौ तुष्टाव । स्तुतौ च तो सेनया सहितमात्मीयासु चतसृषु नौष्वारोप्य त्रिभी रथैः पळश्वैः शतपद्भिः सह पितुस्तुय्यस्य समीपं त्रि- भिरहोरात्रैः प्रापयामासतुरिति । अयमर्थः इदमादिकेन तृचेन [ऋ० १. ११६. ३-५ ] प्रति- पाद्यते । 'ह' शब्दः प्रसिद्धौ । तुग्रः खलु पूर्व शत्रुभिः पीडितः सन् तज्जपार्थ उद(१)मेघे उदकैर्मियते सिच्यत इति उदमेघः समुद्रः तस्मिन् समुद्रे भुज्युमेतत्संज्ञं प्रियं पुत्रं अ(२)वाहाः नावा गन्तुं पर्यत्याक्षीत् । तत्र दृष्टान्तः । (३)ममृवान् प्रियमाणः सन् धनलोभी कश्चिन्मनुष्यः रयिं न यथा धनं परित्यजति तद्वत् । हे अश्विनौ तं च भुज्यु मध्ये समुद्रं निमग्नं नौ(४)भिः पितृसमीपं ऊहथुः युवां प्रापितवन्तौ । (१) उमेघे-मिह सेचने । कर्मणि घन [पा० ३।३।१९] न्यङ्कादीनाञ्च (पा० ७।३।५३) इति कुत्वम् । उदकस्योदः संज्ञायाम् (पा० ६।३।५७) इति उदकस्योदादेशः। थाथादिना (पा० ६।२।१४४) उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । २) अवाहाः--अव-अहाः । ओहाक् त्यागे। लुङि तिपि च्लेः सिन् । आगमानुशासनस्यानित्यत्वात्सगिटौ न क्रियते । बहुलं छन्द- सीति (पा० २।४।३९) इति ईडभावः हलङयाभ्यो० इति तिलोपः। रुत्वविसर्गौ॥ यद्वा--मन्त्रे घसरणश० (पा० २।४।८०) इति च्लेलुक । च्लेलृप्त- त्वादिण न क्रियते। (३) ममृवान् --मृङ प्राणत्यागे । लिटः क्वसुः (पा० ३।२।१०७) क्रादिनियमप्राप्तस्येटो वस्वेकाजाद्धसाम् (पा० ७।२।६७) इति नियमा- दभावः। (४) नौमिः--'सावेकाचस्तृतीयायाम् (पा० ६१२१६८) इति विभक्तरुदात्तत्वम् ।

·७२ धाद्विवेदकृता [अ०१.अ०८.१०८ कीदृशीमिः आत्म(१)न्वतीभिः आत्मीयाभिः युवयोः स्वभूताभि- रित्यर्थः । यद्वा धृतिरात्मा धारणवतीभिरित्यर्थः । अन्तरिक्ष(२) पुद्भिः अतिस्वच्छत्वादन्तरिक्षे जलस्योपरिष्टादेव गन्त्रीभिः अपोद- काभिः सुश्लिष्टत्वादपगतोदकाभिः अप्रविष्टोदकाभिरित्यर्थः । ममृवान्-नकार आकारोपध० ( ऋ० प्रा० ४।६४ ) इति नलोपः। तथा निगमा:- अब विद्धं तौग्यमस्वरन्तर [ऋ० १.१८२.६ ] ता भुज्युं विभिरद्यः समुद्रात् [ ऋ० ६-६२-६ ], निष्टौरयं पारयथः समुद्रात्० • [ऋ० १-११८-६] इत्येवमादयः । यादृशः पिता तादृशः पुत्र इत्याह यादृशा(३)ज्जायते जन्तुर्नाम कास्य तादृशम् । अश्विनावश्वजावश्वं ददतुः पेदवे सितम् ॥ ३४॥ यादृशापितुः प्राणी जन्तुः जायते अस्य जन्तानीमाभिधानं कर्म च तादृशं भवति । यथा अश्वजौ अश्वाज्जातौ तस्मादश्विनौ नामतः पेदवे राजर्षये श्वेतम् अश्वं ददतुः ॥ कर्मापि तादृग् अश्वदानम् । (१) आत्मन्वतीभिः--आत्मनो मतुप् । मादुपधायाश्च मतोर० (पा० ८।२।९) इति वत्वम् । अतो नुड् (पा० ८।२।१६) इति नुद। नलोपः । ( पा० ८।२।७) । हस्वनुड्भ्यां मतुप ( पा० ६।१।१७६) इति मतुप उदात्तत्वम्। (२) अन्तरिक्षप्राद्भिः-प्रङ गतौ क्विप च (पा० ३१२१७६) इति क्विप (३) 'ग' पुस्तकेऽयं श्लोक एवं पठितः-- "यादशाज्जायते जन्तु म कर्मास्य तादृशम् । यथाश्विनौ पेदवे तु ददतुः श्वेतमश्वकम् ॥ १॥ इति । (अयमेव पाठः समीचीनो दृश्यते) ·मं०१.सू. ११६. ०६] समाज्या नीतिमञ्जरी - - - तदर्थेयमाख्यानपूर्विका ऋक्-( ऋ० १.११६.६ ) यमश्विना ददथुः श्वेतमश्वमघाश्वाय शश्वदित्स्वस्ति । तद्वा दात्रं महि कीर्तन्यं भूत्पैरो वाजी सदमिद्धव्यों अर्य। यम् । अश्विना । ददथुः । श्वेतम् । अश्वम् । अघऽअंश्वाय । शश्वत् । इत्। स्वस्ति। तत्।वाम्। दात्रम्। महिं । कीर्तेन्यम् । भूत् । पैदः। वाजी। सदम् । इत् । हव्यः । अर्यः ॥ ३७॥ पेदुर्नाम कश्चित्सोऽश्विनौ तुष्टाव । तस्मै प्रीतौ कंचित् श्वेत. ( वर्ण ) मश्वं दत्तवन्तौ । स चाश्वः प्रौढं जयं चकारेति एतदत्र प्रतिपाद्यते । अथाश्विनोरश्वादुत्पत्तिः। तत्र बृहद्दवता-अ०६ श्लो० १६२॥ १६३, तथा अ० ७ श्लो० १-७ । अभवन्मिथुनं त्वष्टुः सरण्यस्त्रि(१)शिराविह । स वै सरण्यूं प्रायच्छत्स्वयमेव विवस्वते ॥ (१६२) ततः सरण्य्वां जज्ञात यमयम्यौ विवस्वतः । तौ चाप्युभौ यमावेव ज्यायांस्ताभ्यां तु वै यमः॥ (१६३) (२) दृष्ट्वा भर्तुः परोक्षं तु सरण्यूः सदशी स्त्रियम् । निक्षिप्य मिथुनौ तस्यामश्वा भूत्वाऽपचक्रमे ॥ १॥ अविज्ञानाद्विवस्वान् हि ३) तस्यामजनयन्मनुम् । राजर्षि(४)रासीत्स मनुर्विवस्वानिव तेजसा ॥२॥ स विज्ञाय त्वपक्रान्तां सरण्यूमश्वरूपिणीम् । त्वाष्ट्री प्रतिजगामाशु वाजी भूत्वा सलक्षणः॥३॥ (१) 'त्रिशिराः सह' इत्यपि पाठः। (२) 'सृष्ट्वा' इत्यपि पार। (३) 'विवस्वांस्तु' इत्यपि । (४) 'राजर्षिरभवत्सोऽपि विव० इत्यपि पाठः। १० नीति ·धाद्विवेदकृता । अ०१. अ०८. ३०९ सरण्यू(१)स्तं विवस्वन्तं विज्ञाय हयरूपिणम् । मिथुनायोपचक्राम तां च तत्रारुरोह सः॥ ४ ॥ ततस्तयोस्तु वेगेन शुक्रं तदपतद् भुवि । उपाजिघ्रच्च सा त्वश्वा तच्छु– गर्भकाम्यया ॥५॥ आघातमात्राच्छुक्रात्तु कुमारौ संबभूवतुः । नासत्यश्चैव दस्रश्च यौ सुतावश्विनाविति ॥६॥ इतिहासमिदं यास्कः सरण्यूदेवते वृचे । विवस्वतश्च त्वष्टुश्च त्वष्टेति सह मन्यते ॥७॥ अथ यास्कः (नि० १२।१० )- "तत्रेतिहासमाचक्षते-(२)त्वाष्ट्री सरण्यर्विवस्वत आदि- त्याद्यमौ मिथुनौ जनयाञ्चकार । सा सवर्णामन्यां प्रतिनिधायाश्वं रूपं कृत्वा प्रदुद्राव, स विवस्वानादित्य आश्वमेव रूपं कृत्वा ता. मनुसृत्य सम्बभूव । ततोऽश्विनौ जज्ञाते सवर्णायां मनुः" ॥ इति । "अश्वैरश्विनावित्यौर्णवाभः" (नि० १२।१ ) इति च । इत्यश्विनोरश्वादुत्पत्तिः। ऋचोऽयमर्थः । हे (अश्विना) अश्विनौ युवाम् अघाश्वाय अह- न्तव्याश्वाय पेदुनाम्ने राजपये यं श्वेतं श्वेतवर्णम् अश्वं ददथुः दत्तवन्तौ सोऽश्वस्तस्मै स्वस्तिजयलक्षणं मङ्गलं शश्वदित् नित्यमेव चकार । वां युवयो स्तदा(३)त्रं दानं म(४)हि महद् अतिगम्भीरम् (१) 'सरण्यूश्च विवस्वन्तं विदित्वा हयरूपिणम्' इत्यपि। (२) हस्तलिखितपुस्तकेषु 'त्वाष्ट्री सरण्यूरित्यादि, इति प्रतीकनैव कथेयं मुचिता। (३) दात्रम्-ददातेर्भावे औणादिकस्त्रप्रत्ययः ( उ० सू० दादि- भ्यश्छन्दसि ६१९) (४) महि--मह पूजायाम् । 'इन् सर्वधातुभ्यः' ( उ० सू०५६७ ) इति इन्।

·मं०१.२०११६. ऋ०६.] सभाष्या नीतमञ्जरी ७५ - - अतएव कीर्ते(१)न्यं सर्वैः कीर्तनीयं प्रशस्यं भू(२)त् अभूत् । तस्मात् पै(३)द्वः पेदोः सम्बन्धी पतनशीलः शीघ्रगामी वा । अर्यः शत्रूणां प्रेरयिता युद्धे प्रेरयितव्यो वा वाजी वेजनवान् सोऽश्वः सदमित् सदैव ह(४)व्यः अस्माभिराह्वातव्यः । तथा निगमाः । 'युवं श्वेतं पेदवेऽश्विनाऽश्व० (ऋ० १०.३९.१० )। युवं पेदवे पूरुवारमश्विना० ( ऋ० १.११९.१०) । नि पेदवं ऊहथुराशुमश्वम्' ( ऋ० १.११७.९ )। इत्यादयः। इति यादृशाज्जायते जन्तुर्नाम कर्मास्य तादृशमिति सिद्धम् । विदुषां स्तुत्या वैदुष्यं भवतीत्याह- वैदुष्यमिच्छता कार्य विदुषां गुण[५] कीर्तनम् । अश्विनोविदुषोः कीर्त्या कक्षीवानभवत्सुधीः ॥३५॥ विद्वत्त्वमिच्छता पुंसा विद्वज्जनानां गुणकीर्तनं कक्षीवत्-कुर्यात् । यथा कक्षीवान् ऋषिः तिरोहितज्ञानः अश्विनोर्विदुषोः । अश्विनोविद्वत्त्वं मन्त्रान्तरे प्रतिपादितम्- ता विद्वांसा हवामहे वां० [ऋ० १-१२०-३] । (१) कीर्तेन्यम्--कृत संशब्दने । 'कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः (पा० ३।४।१४) इति केन्य प्रत्ययः । ऋत इद्घातोः (पा० ७।१।१००) इतीत्वम् । (२) भूत्-बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि (पा०६४७५) इत्यडभावः। (३) पैठः-तस्येदम् (पा० ४।३।१२० ) इत्यण् प्रत्ययः । छान्दसो - . वर्णलोपः। (४) हव्यः--द्वयतेरचो यत् (पा० ३३११९७ ) इति यत् । बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणम् । गुणः [पा० ७॥३॥८४ ] धातोस्तनिमित्त- स्यैव [ ६।११८० ] इत्यवादेशः। (५) 'गुणवर्णनम्' इत्यपि पाठः।

·धाद्विवेदकृता [अ०१. अ०८. ३०९ - विद्वांसा विद्दुरः पृच्छेद [-१-१२०-२] । यद्विद्वांसा निधिमिवापह० [ ऋ-१-११६-११] । इत्यादयः नासत्याभ्यामिति कीर्त्या [ ऋ० १.११६] सुधीः शोभन- बुद्धियुक्तोऽभवत् । तदर्थेयमाख्यानपूर्विका ऋक् ( ऋ० १-११६-७ )। युवं नरा स्तुवते पत्रियाय कक्षीवते अरदतं पुरन्धिम् । कारोतराच्छफादश्वस्य वृष्णः शतंकुंभाँ असिञ्चतं सुराया।। युवम्।नरा। स्तुवते । पज्रियाय। कक्षीयते । अरदतम्। पुरम् ऽधिम् । कारोतरात् । शफात् । अश्वस्य । वृष्णः । शतम् । कुम्भान् । असिश्चतम् । सुरायाः ॥३८॥ कक्षीवान् पुरा तमसा तिरोहितज्ञानः सन् ज्ञानार्थमश्विना- ऽऽजुहाव तस्मै अश्विनौ प्रभूतां धियं दत्तवन्तौ । तदाह । हे नरा ने- तारावश्विनौ युवं युवां स्तु(१)वते युवयोः स्तुतिं कुर्वते पत्रि(२) याय पजा इत्यङ्गिर(३)सामाख्या । तेषां कुले जाताय कक्षी(४)वते कक्ष्या रज्जुरश्वस्य तद्वते एतत्संज्ञाय पुरंधि प्रभूतां धियं बुद्धिम् पुरंधिर्वहुधारिति यास्कः [ नि० ६।१३ ] । अरदतं व्यलिखतम् । यथासर्वार्थगोचरा भवति तथा कृतवन्तावित्यर्थः । अपि च कारोत- रो नाम वैदलश्चर्मवेष्टितो भाजनविशेषः तस्मिन्सुरायाः स्रावणं १) स्तुवते-स्तोतेर्लटः शतृ । अदादित्वाच्छपो लुक् (पा० २।४। ७२.)। शतुरनुमो० ( पा० ६११७३) इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । (२) पजियाय पजशब्दात् शैषिको घन् । (३) तथा च शाट्यायनिभिरानातम् 'पजा वा अङ्गिरसः पशु- कामास्तपोऽतप्यन्त' इति वेदभाष्ये (ऋ० १. ५१. १४) (४) कक्षीवते-आसन्दीवदष्ठीवच्चक्रीवत्कक्षावद् (पा० ८।२।१२) इति निपातनात् 'कक्ष्य' शब्दस्य सम्प्रसारणं वत्वं च ।

·म०१. सू०११६. ऋ०८) समाच्या नीतिमञ्जरी ७७ 4 क्रियते लुप्तोपमानमेतत् । सुरायाः सावकाः कारोतरात् यथा सुरां स्रावयन्ति एवमेव युवां वृष्णः सेचनसमर्थस्य युष्मदीयस्याश्वस्य शफात् खुरात् सुरायाः शतकुम्भान असंख्यातान् सुराघटान् असिञ्चतम् अक्षार(१)यतम् । तदां नरा शंस्य पज्रियण० [ऋ० १-११७-६] । यया वाचा यजति पज्रियो वाम् [ऋ०१-१२०-५] । पत्रेषु स्तोमो दुर्यो न यूपः [ ऋ० १-५१-१४ ] । इति निगमान्तराणि । ब्राह्मणान्न पीडयेदित्याह- विप्रपीडाकरो दैत्यो विप्ररक्षाकरः सुरः। दैत्यैबंडस्तमस्यत्रिरश्विभ्यां मोचितो वधात् ॥ ३६ ॥ यो विप्रपीडाकरः स एव दैत्यः। यो विप्ररक्षाकरः स एव सुरो देवो भवति । यथा पूर्व ये दैत्यास्तैरत्रिविप्रस्तमसि ऋबीसे अपगतप्रकाशे बद्धः । ते पीडां चक्रुः । तस्मादिदानी यः पीडाकरः स दैत्यः । अश्विभ्यां देवाभ्यां स एवंविधादैत्यवधान्मोचितः । तस्माद् इदानीं यो ब्राह्मणं पीडितं रक्षति स देव इत्यर्थः । तदर्थेयमाख्यानपूर्विका ऋक् [ ऋ० १-११६-८ ] हिमेनाग्निं घंसमवारयेथां पितुमतीमूर्जमस्मा अधत्तम् । ऋषीसे अत्रिमश्विनावनीतमुन्निन्यथुः सर्वंगणं स्वस्ति ॥ हिमेने । अग्निम् । घंसम् । अवारयेथाम् । पितुऽम- तीम् । ऊर्जम् । अस्मै । अधत्तम् । ऋवीसे। अत्रिम् । (१) यद्वा सिञ्चतिः पूरणार्थः कारोतरस्थानीयात् युष्मदीयाश्व- खुराद्या सुरा प्रवहति तयाऽसंख्यातान् घटान् असिञ्चतम् अपूरयतम् ये जनाः सौत्रामण्यादिकर्मणि युष्मद्यागाय सुरां याचन्ते तेषामित्यर्थः- सायणमान्यम् । - - ·- ७८ याद्विवेदकता [अ०१. अ०८. व०९ अश्विना । अवनीतम् । उत् । निन्यथुः। सर्वऽगणम् । स्वस्ति ॥ ३१॥ अत्राख्यानम् । अत्रिम् ऋषिम् असुराः शत(१)द्वारपीडाय- न्त्रगृहे प्रवेश्य तुषाग्निना अबाधि(२)पत । तदानीं तेन ऋषिणा स्तुतावश्विनौ अग्निमुदकेनोपशमय्य तस्मात्पीडायन्त्रगृहाद् अविक- लेन्द्रियवर्ग सन्तं निरगमयतामिति । ऋचोऽयमर्थः-अश्विना हे अश्विनौ हिमेन हिमवच्छीतलेनोद- केन धंस दीप्यमानं अत्रेर्बन्ध[३]नार्थमसुरैः प्रक्षिप्तं तुषाग्निमवारये. थां युवां निवारितवन्तौ । शीतीकृतवन्ता(४)वित्यर्थः । अपि. चास्मै [असुरपीडाकार्य प्राप्ताय] अत्रये पितुमतीम् । पितुरित्यन्न- नाम [निघण्टु २।७] अन्न[५] युक्ताम् ऊर्ज बलप्रदं रसात्मकं क्षीरा- दिकमधत्तं पुष्टयर्थ प्रायच्छतम् । ऋबीसे अपगतप्रकाशे पीडायन्त्र- गृहे अवनीतं अवाङ्मुखतया असुरैः प्रापितम् अत्रिं सर्वगणं ( गणः समूहः सर्वेषां इन्द्रियाणां पुत्रादीनां वा गणेनोपेतं ) पुत्रादिगणोपेतं स्वस्ति अविनाशो यथा भवति तथा उन्निन्यथुः तस्माद्गृहादुद्ग मय्य युवा स्वगृहे प्रापितवन्तौ । यद्वा हिमेन शीतेन वृष्ट्युदकेन अग्निम् अग्निवचीक्ष्णम् । घंसं अहर्नामैतत् [ निघण्टु १२९] सामर्थ्यान्निदाघकालीनमहः अवार- येथां तस्याह्नस्तक्ष्ण्यं निवारितवन्तौ । अपि चास्मै अग्नये पितुमती- चरुपुरोडाशादिलक्षणानोपेतम् ऊर्ज बलकरं रसात्मकम् उपस्तरणा- भिधारणात्मकं घृतमधत्तम् । वृष्ट्युत्पादनेनाग्ने योगार्थ हवींषि निष्पा- दितवन्तावित्यर्थः । (६)ऋषीसे अपगततेजस्के पृथिवीद्रव्ये अवनी- (१) 'शरद्वारे इति 'ग' पुस्तके पाठः । (२) 'अबाधन्त, (३) 'बाधनार्थम्' (४) शान्तं कृतवन्तावित्यर्थः । (५) 'अन्नयुताम् । (६) ऋऽयीसे-ऋबीसमपगतभासम् , अपचितभासम् , अपहृत- भासम् अन्तर्हितभासम् , गतभासं वा इति यास्कः (नि०६३५) - ·मं०१. सू०११६. ऋ०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी (१)तम् ओषधीनामुत्पादनाय अवस्तानीतम् । पार्थिवाग्निना परिपका उदकेन क्लिन्ना ह्योषधिवनस्पतयो विरोहन्ति । (२)अत्रि हविषामत्तार ओषधिवनस्पत्यादीनां वा एवंविधम् अग्निं सर्वगणं ब्रीह्यादिओष- धिगणोपेतं हे अश्विनौ युवां स्व(३)स्ति अविनाशो यथा भवति तथा उन्निन्यथुः । ब्रीह्यादिओषधिवनस्पतिरूपेण भूमेरुपरिष्टान्नीत- वन्तौ । कारणात्मना पार्थिवाग्नौ वर्तमानं सर्वमोषधिवनस्पत्यादिकम् अश्विनौ प्रवर्षणेन व्यक्तीकृतवन्तावित्यर्थः । अयं पक्षो यास्केन हिमेनोदकेनेत्यादिनोक्तः(४) (नि०६।३६) पितुमतीम्-हस्वनुड्भ्यां मतुबिति (घ० ६।१।१७६ ) मतुप उदात्तवम् । तथा निगमा:- अत्रिर्यद्वामवरोहन्नबीसम्० ( ऋ० ५.७८.४.) । युवमृबीसमुत तप्तमत्रयः ( ऋ० १०.३९.९)। ऋबीसादत्रिं मुञ्चथो गणेन ( ऋ० १११७१३ )। इत्येवमादयः । एवं विप्रपीडाकरो दैत्य इत्युक्तं भवति । (१) अवनतिम्-'गतिरनन्तरः' (पा० ६।२।४९) इति गतेः प्रक तिस्वरत्वम् । (२) अत्रिम्-अद भक्षणे । अदेस्त्रिनिश्च ( उ० सु० ५१७) इति चात्रि । (३) स्वस्ति-अस भुवि । भावे क्तिन् । 'छन्दस्युभयथा' (पा०६॥ ४।८६) इति सार्वधातुकत्वादस्ते भावाभावः । (४) 'हिमेनोदकेन ग्रीष्मान्तेऽग्नि ध्रुसमहरवारयेथाम् अन्नवती चास्मा ऊर्जमधत्तमग्नये योऽयमृबीसे पृथिव्यामग्निरन्तरौषधिवनस्प- तिष्वप्सु तमुन्निन्यथुः सर्वगणं सर्वनामानभ् । गणो गणनाहुणश्च । यदृष्ट ओषधय उद्यन्ति प्राणिनश्च पृथिव्यां तदश्विनो रूपं तेनैतौ स्तौति । स्तौति । इति यास्कः (नि० ६३६) ·धाद्विवेदकृता [अ०१.०८.व०९ - योऽम्बुदः स सत्यवान् भवतीत्याह नासत्यं विद्यते तस्य योऽम्बु दद्यात् पिपासते । नासत्यौ ददतुः कूपाद्गोतमाय शराय वाः ॥ ३७ ॥ यः पुमान् पिपासते पातुमिच्छते जनाय अम्बु उदकं दद्यात् तस्य असत्यं न विद्यते । किन्तु असत्योऽपि उदकदानात्सत्यवान् भवतीत्यर्थः । यथा नासत्यौ सत्यरूपौ अश्विनौ कुपाद्गोतमाय ऋषये शराय च ऋषये वा उदकं ददतुः । तस्मान्नासत्यौ नामश्विनौ । शरस्योदकदानेन नासत्यत्वमग्रे शरस्य चिदार्चत्कस्येति ( क्र-१- ११६-२२ ) शयवे चिन्नासत्येति० (ऋ.१-११६-२२ ) दर्शयिष्यते । अत्र तु (ऋ-१-११६-९) परावतं नासत्या नुदेथामुच्चाबुघ्नं चक्रथुर्जिलबारम् । क्षरनापो न पायनाय राये सहस्राय तृष्यते गोतमस्य ॥ परी । अवतम् । नासत्या । अनुदेथाम् । उच्चाबु- धम् । चक्रथुः । जिह्मऽबारम् । क्षरन् । आपः। न । पायनाय । राये । सहस्राय । तृष्यते । गोतमस्य ॥४०॥ इति गोतमस्योदकदानमश्विनोर्वदामः । कदा(१)चिन्मरुभूमौ वर्तमानस्य स्तोतुर्गोतमस्य ऋषेः समीपं देशान्तरे वर्तमानं कूपमुत्खाय अश्विनौ प्रापयेतां प्रापय्य च कूपं स्नानपानादिसौक-य उपरिमूलमधोबिलमवस्थापयताम् । ऋचोऽयमर्थः हे नासत्यौ(२) सत्यस्य नेतारौ अश्विनौ युवां अव(३)तं कूपं गोतमस्य ऋषेः समीपं परानुदेथां प्रेरिषाथाम् । तदनन्तरं तं कूपम् उच्चाबुनम् उच्चै रुपरिष्टात् बुनं मूलं यस्य तम् । (१) 'अत्रेदमाख्यानम्' इति वेदभाष्ये । (२) 'हे नासत्या सत्यस्वभावौ वा एतत्संशावश्विनौ' इति वे०भा० (३) 'कूपनामैतत् ( निघण्टु ३२३) अवस्तात्ततम्' इति वे०भा० ·म०१.सू०११६.३०१०) सभाष्या नीतिमञ्जरी ८१ ( तथा च ) जिह्मबारं(१) जिह्ममधस्ताद्वर्तमानम् (तथा वक्रं) बारं द्वारं यस्य ( तथोक्तः) तम् एवंविधं(२) चक्रथुः युवामकृषा- थाम् । तस्मात्कूपात् तृष्यते पिपासतो गोतमस्य पायनाय(३) पानार्थम् आपो न आपः(४) सम्प्रति तदानीमेव क्षरन(५) ( प्रवाहरूपेण निरगमन् )। अयं नकारः सम्प्रत्यर्थः अस्त्युपमानस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग इति यास्कः । कीदृशस्य-राये षष्ठ्यर्थे चतुर्थी-हवींषि दत्तवतः । पुनः कीदृशस्य-सहस्राय सहनशीलाय । षह मर्षणे । रा दाने । अडिदमिति (पा० ६।१।१७१) विभक्तरुदात्तत्वम् । यद्वा सहस्रसंख्याय राये धनाय एतत्संख्यधनलाभार्थं च क्षरन् । एवं गोतमायाश्विभ्यां जलं दत्तमित्युक्तम् । जरया सर्व पीड्यत इत्याह- सर्वेषामेव जन्तूनां सर्वदुःखाधिका जरा । च्यवनोऽप्यश्विनौ स्तुत्वा ययातॊऽभूत्पुनर्युवा॥३८॥ सर्वेषामुत्तममध्यमाधमानां जरायुजां जन्तूनां प्राणिनां जरा सर्वदुःखा- धिका सर्वेभ्यो दुःखेभ्योऽधिका भवति च्यवनवत्-यथा च्यवन ऋषिरपि जरया आप्तः ( तः ) पीडितः सन् अश्विनौ देवौ स्तुत्वा पुनर्युवाऽभवत् । तत्राख्यानपूर्विका ऋक्-(ऋ. १. ११६. १०)- जुजुरुषों नासत्यात वत्रिं प्रामुञ्चतं द्रापिमिव च्यानात् प्रातिरतं जहितस्यायुर्दस्रादित्पर्तिमकृणुतं कनीनाम् ॥ (१) द्वारशब्दस्य पृषोदरादित्वाद् बारादेशः (२) 'एवं गुणविशिष्टम्' इति वे० भा०। (३) पायनाय-हेतुमति णिच् (पा० ३।०२६) शाच्छासाह्वा- व्यावे० ( पा० ७.३।३७ ) इति युक् । भावे ल्युट (पा० ३।३।१३५ ) (४) आपश्च । अयं 'न' शब्दश्चार्थे । इति वे०भा०। (५) क्षरन्-क्षर सञ्चलने । बहुलं छन्दस्यमाड्योगेऽपि (पा० ६।४।७५) इत्यडभावः। शपः पित्वादनुदात्तत्वम् (पा० ३१२४) तिङो लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वरः ( पा० ६१३१८८) - - ·- - धाद्विवेदकृता अ०१.अ०८.३०९ जुजुरुषः । नासत्या । उत । वबिम् ।प्र।अमुञ्चतम्। द्रापिम् ऽ इव । च्यवानात् । प्र । अतिरतम् । जहित्तस्य आयुः। दस्रा । आत् । इत् । पतिम् । अकृणुतम् । कनीनाम् ॥४१॥ अत्रेदमाख्यानम्-बलीपलितादिभिरुपेतो जीर्णाङ्गः पुत्रादिभिः परित्यक्तश्च्यवनाख्य ऋषिः अश्विनौ तुष्टाव (स्तु) तावश्विनौ तस्मै ऋषये जरामपगमय्य पुनयौवनमकुरुतामिति । तथा एतं भवति(१) (तां० ब्रा० १४।६।११)-"च्यवनोह वै. दाधीचोऽश्विनोः प्रिय आसीत् सोऽजरत्तं पुनर्युवानमकुरुताम्"। इति ऋष्यादिपूर्ववत् । ऋचोऽयमर्थः। नासत्यौ अश्विनौ जुजुरुषः(२) जीर्णात-ज्या वयोहानी च्यवानात् च्यवनाख्यस्य(३) ऋषेः सकाशाद् वत्रिं- वृञ् वरणे आगमहन० ( पा० ३।२।१७१ ) इति किप्रत्ययः । वविरिति रूपनाम वृणोतीति सतः इति यास्कः। (नि० २।९)-कृत्स्नं शरीर माश्रित्य ( आवृत्य वा ) स्थितां जरां प्रामुञ्चतम् प्रकर्षेण अमोचय- तम्-तत्र दृष्टान्तः- द्रापिमिव । द्रापिरिति कवचस्याख्या यथा कश्चित कवचं कृत्स्नशरीरव्यापकं धृत्वा पश्चात् शरीरात्पृथक्करोति तद्वत् । उत अपिच हे दस्रौ दर्शनीयौ। 'अन्नं दुहन्तौ मनुष्याय दर्श- (१) ताण्डयब्राह्मणे वचनमिदमेवं भवति (तां० ब्रा० १४।६।१०) "च्यवनो वे दाधीचोऽश्विनोः प्रिय श्रासीत् । सोऽजीर्यत्तमेतेन साम्नाऽप्सु व्यङ्कयताम् । तन्तु पुनर्युवानमकुरुतां तद्वाव तौ तहकाम- येताम्-" इति । (व्यङ्कयताम् = व्यचलयताम् ) (२) जुजुरुष:-जम् वयोहानौ । लिटः कसुः ( पा० ३।२। १०७) । बहुलं छन्दसीत्युत्वम् । द्विर्भावः ( पा० ६।१८)। पञ्च- म्येकवचने वसोः सम्प्रसारणम् (पा० ६४।१३१) इति सम्प्रसार- णम् । शासिवसिघसीनाञ्च ( पा० ३।६० ) इति षत्वम् । (३) 'च्यवनाख्याः सकाशात्' इति वे० भा० । ..

·मं० १.सू० ११६.ऋ० १०] सभाष्या नीतिमञ्जरी - - नीया' विति यास्कः (नि० ६।२६ ) । जहितस्य(१) पुत्रादिभिः परित्यक्तस्य ऋषेः। ओहाक्त्यागे-आयुर्जीवनं प्रातिरतम् प्रावर्धयतम्। प्रपूर्वस्तिरति(२)वर्धनार्थः । प्रवर्धय च न आयुरिति (नि० १०॥४०) यास्कदर्शनात् । आदिद् अनन्तरमेव युवानं सन्तं कनीना(३) कन्यानां पतिं भर्तारम् अकृणुतम् अकुरुतम् । जारः कनीनां जारयिता कन्यानामिति यास्कदर्शनाव ( नि० १०।२१ ) कनीनशब्दः कन्यावाची। तथा निगमा:- युवं च्यानं सनयं यथा रथं० (ऋ० १०॥३९।४ )। युवं च्यानमश्विना जरन्तं० (ऋ० १२११७।१३)। पुनश्चवानं चक्रथुमुवानम् । (ऋ० १११८०६) (१) जहितस्य-ओहाक् त्यागे । कर्मणि निष्ठा (पा० ३।४।७०) तस्य छन्दस्युभयथा (पा० ३।४।११७ ) इति सार्वधातुकत्वाद्यक् । तस्य बहुलं छन्दसि ( पा० २।४।७६) इति श्लुः । जहातेश्च (पा० ४।६।११६) इतीत्वम् । (२) 'प्र ण आयूंषि तारिषत्' ( ऋ० १०।१८६६१) 'प्रवर्द्धयतु च न आयुः' (नि० १०॥३५); । 'प्र चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः' ( ऋ० १०॥८५।१६) 'प्रवर्द्धयते चन्द्रमा दीर्घमायुः' (नि० ११६); 'प्र ण आयूंषि तारिषः' ( वा० सं० ३४८ ) 'प्रवर्द्ध य च न आयु: (नि० ११।३०);। 'प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः' ( ऋ० १०६५।१० ) 'अथोर्वशी प्रव- ई यते दीर्घमायुः (नि० ११॥३६); 'देवा न आयुः प्रतिरन्तु जीवसे' ( ऋ०१२) 'देवा न आयुः प्रवर्द्धयन्तु चिरञ्जीवनाय' (नि० १२।३६) 'सोम राजन्प्र ण आयूंषि तारी( ऋ० ८४८७) 'प्रवर्द्धय च न आयूंषि सोम राजन्' (नि०४७) इत्यादिषु। (३) कनीनाम्-रयेमतो बहुलम् ( पा० ६१३४) इति बहुल- वचनात् कन्याशब्दस्यात्र सम्प्रसारणम् ।

·८४ धाद्विवेदकृता [अ० १.अ०८.२०१० -- इत्येवमादयः। च्यवन ऋषिदे-"च्यवानमित्यप्यस्य निगमा भवन्ति" इति यास्कः(१) (नि० ४/१९)। दोषयुक्तस्याश्रयो न कर्त्तव्य(२) इत्याह- न दद्याद्दोषशीलानामाश्रयं (यः ?) क्रूरकर्मणाम् । दैत्या दत्ताश्रयाः कूपे प्राक्षिपन् रेभवन्दनौ ॥ ३९॥ दोषयुक्तानां क्रूरकर्मरतानां पुंसामाश्रयं नैव दद्यात् । कुतः । रभव- न्दनयोदृष्टान्तेन दृढयति । यथा रेभवन्दनौ दैत्याः कूपे प्राक्षिपन् । कीदृशाः दैत्याः दत्ताश्रयाः दत्तः आश्रयो येभ्यस्ते दत्ताश्रयाः ॥ पूर्व रेभवन्दनाभ्यां दैत्येभ्यो दोषशीलेभ्यः क्रूरकर्मभ्यो येभ्य आश्रयो दत्तः । तेस्तो कूपे निपाति- तावित्यर्थः । रेभश्च वन्दनश्च-अल्पान्तरमिति (पा० २।२।३४ ) रभस्य पूर्वनिपातः । पूर्व वन्दनः पातितः सोऽश्विभ्यामुद्धृतः । रेभोद्धरणं दशरात्री- रित्यग्रे ( ऋ० १।११६।२४ ) दर्शयिष्यते । अत्र तु वन्दनोद्धरणं वदामः । तत्रर्चमाह-( ऋ० १.११६.११) तही नरा शंस्यं राध्य चाभिष्टिमन्नासत्या वरूथम् । यद्विद्वांसा निधिमिवापंगूहळमुद्देर्शतादूपथुर्वन्दनाय ॥ तत् । वाम् । नरा । शंस्यम् । रायम् । च । अभि- ष्टिऽमत् । नासत्या । वरूथम् । यत् । विद्वांसा। निधिम् 5 इव । अप॑ ऽ गूहळम् । उत् । दर्शतात् । ऊपथुः । वन्दनाय ॥४२॥ (१)'च्यवन ऋषिर्भवति च्यावयिता स्तोमानां च्यवानमित्य- प्यस्य निगमा भवन्ति (नि०४११९) (२) 'ग' पुस्तकेऽत्ववतरणिकेयं त्वेवम्-दोषयुक्तस्याश्रयो न - -- दातव्य इत्याह- श्लोकञ्च-न दद्यादोषशीलानामाश्रयं क्रूरकर्मणाम् । दैत्या दत्ताश्रयौ कूपे प्राक्षिपन् रेभवन्दनौ ॥ इति ·मं० १.सू०११६.३० ११] सभाष्या नीतिमञ्जरी ८५ ( अत्रेदमाख्यानम् )-वन्दनो नाम कश्चिदृषिः दैत्याश्रमं गत्वा कंचित्कालं स्थितः। कस्मिंश्चिदिवसे तैः कूपे निपातितः उत्तरीतुमशक्नुवन् अश्विनावस्तीत् । तमश्विनौ कूपादुन्निन्यतुरिति- ऋष्यादिकं पूर्ववत्-ऋचोऽयमर्थः । हे नरा-सुपां मुलुगित्यौकारस्यात्वम् (पा० ॥१॥३९ )- आरोग्यस्य नेतारौ हे नासत्या अश्विनौ वां युवयोः तत्कर्म शंस्य- मस्माभिः(१) प्रशंसनीयम् राध्यम् आराधनीयं च अभिष्टिमत् (२) आभिमुख्येन प्राप्तव्यम् वरूथं(३) वरणीयं कामायितव्यं यत्कर्म (४) विद्वांसा जानन्तौ युवां निधिमिव निक्षिप्तधनमिव(५) अपगूहळम् (६) अरण्ये निर्जनदेशे कूपस्य मध्ये असुरैर्निगूढं वन्दनाय वन्दनमृषिम् (१) शंस्यम्-शंसु स्तुतौ । अस्मागण्यन्ताद् ‘अचो यत् ' (पा० ३।१।६७) इति यत् । 'यतोऽनावः' (पा० ६।१।२१३) इत्याधुदात्तत्वम् । (२) अभिष्टिमत्-अभ्येषणयुक्तम् । 'अभि ' पूर्वादिष गता- वित्यस्माद्भावे क्तिन् (पा० ३।३।६४) । 'मन्त्रे वृषेषपचमन० (पा० ३।३।४६) इत्यादिना क्तिन उदात्तत्वम् । कृदुत्तरपदप्रकृति- स्वरत्वेन स एव शिष्यते । शकन्ध्वादित्वात् (पा० १११।६४ वा०) पररूपम् । तादौ च निति० ( पा०६।२।५०) तु गतिस्वरस्य सर्व- विधीनां छन्दसि विकल्पितत्वादप्रवृत्तिः । ततो मतुप् (पा०५।२।६४) अन्तोदात्तादुत्तरस्य तस्य 'हस्वनुड्भ्याम् ' ( पा० ६।१।१७६ ) इति मतुप उदात्तत्वम् । (३) वरूथम्-जुवृभ्यामूथन् ( उ० सू० १७१ ) ऊधन्' इत्यपि पाठः। (४) 'किं पुनस्तत्कर्म ' इति वे० भा० (५) निक्षिप्तं धनमिव वे० भा० (६) अपगृहळम्-गुहू संवरणे । कर्मणि निष्ठा ( पा० ३।४७०) यस्य विभाषा (पा० ७।२।१५) इतीट् प्रतिषेधः । ढत्व (पा०८।२।३१) धत्व (पा० ८।२।४०) ष्टुत्व (पा० ८।४।४१) ढलोप (पा० ८।३।१३) ठूलोपदीर्घाः ( पा० ६।३।१११ ) । गतिरनन्तरः (पा०६।२४६) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ।

·[अ० १.०८.२०१० - धाद्विवेदकृता कर्मणः सम्पदानवाचतुर्थी । दर्शताद(१) अवगैः पिपामुभिः द्रष्टव्यात्कूपात उदुपथुः उदहाष्टम (एवं यदेतत्कूपादुद्धरणं तदित्यर्थः) तथा निगमाः शुभे रुक्मं न दर्शतं निखांतम् ( ऋ० ११११७१५)। युवं वन्दनं निर्ऋतं जरण्यया ( ऋ० १११९१७)। युवं वन्दनमृश्यदादुदूपथुः (ऋ० १०॥३९।८)। इत्येवमादयः। अपगूहळ्म्-हळ्कारतामेति स एव चास्य०(ऋ०मा० ११६७) इति ढकारस्य हळकारत्वम् । विद्या देयेत्याह- शीर्णोऽपि कर्त्तनं सह्यं विद्यां दातुं प्रबुद्धिभिः। दध्यङ् मधुप्रदानार्थ तत्याज शिरसो द्वयम् ॥४०॥ प्रकृष्टबुद्धिभिनेरै विद्यां दातुं शिरसोऽपि छेदनं सह्यम् दध्यङ्वत्-यथा दध्यङ् ऋषिः मधुप्रदानार्थ अश्विभ्यां मधुविद्यां दातुं शिरसो द्वयं तत्याज त्यक्तवान् । तदर्थेयमृक् ( ऋ० १.१ १६.१२) तद्वानरासनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुन वृष्टिम्। ध्यङ्हयन्मध्वाधर्वणो वामश्वस्य शीर्णाप्रयदीमुवाच॥ तत् । वाम् । नरा । सनये । दंसः । उग्रम् । आविः। कृणोमि । तन्यतुः। न । वृष्टिम् । ध्यङ् । ह । यत् । - - (१) दर्शतात् भृमृदशियजि० ( उ० सू० ३६७) इत्यादिना अतच । (२) ऊपथुः-टुव बीजतन्तुसन्ताने लिट्यथुसि (पा० ३।४।८२) यजादित्वात् ( पा० ६।१।१५ ) सम्प्रसारणम् । द्विवचनादि (पा०६।१।१७) ·८७ - म०१.सू० ११६.ऋ०१२] सभाष्या नीतिमञ्जरी मधु । आथर्वणः । वाम् । अश्वस्य । शीर्णा । प्र । यत् । ईम् । उवाच ॥ ४३ ॥ ऋष्यादि पूर्ववत् ( अत्राख्यानम् १), "इन्द्रो दधीचे प्रवर्यविद्यां मधुविद्यां चोपदिश्य यदीमामन्यस्मै वक्ष्यसि शिरस्ते छेत्स्यामीत्युवाच । ततोऽश्विनावश्वस्य शिर- शिछत्त्वा दधीचः शिरः (२)प्रच्छिद्यान्यत्र निधाय तत्राश्व्यं शिरः प्रत्यधनाम् । तेन च दध्यङ् ऋचः सामानि यजूंषि च प्रवर्य- विषयाणि मधुविद्यापतिपादकं ब्राह्मणं चाश्विनावध्यापयामास । तदिन्द्रो ज्ञात्वा वज्रेण तच्छिरोऽच्छिनत् । अथाश्विनौ ( तस्य ) स्वकीयं मानुषं शिरः प्रत्यधत्ताम् (३)इति । तथा च बृहद्देवता ( अ० ३-श्लो० १८-२४ ) पादादिन्द्रोऽ(४)पि सुप्रीतः मुताय (५) तदथर्वणः । [ सचाभवदृषिस्तेन ब्रह्मणा दीप्तिमत्तरः(६)] ॥ १८ ॥ तमृषि(७) निषिषेधेन्द्रो मेदं(८) वोचः क्वचिन्मधु । न हि प्रोक्ते मधुन्यस्मिञ् जीवन्तं त्वोत्सृजाम्यहम् ॥१९॥ तमृषि त्वश्विनौ देवौ विविक्ते(९) मध्वयाचताम् । स च ताभ्यां तन्नाचष्टे(१०) यदुवाच शचीपतिः ॥ २० ॥ (१) 'अत्रेयमाख्यायिका' इति वेदभाष्ये । (२) 'प्राच्छिद्य' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'इति शाट्यायनवाजसनेययोः प्रपञ्चेनोक्तम्' इति वे०भा०। (४) 'ब्रह्मापि' इति मुग्धानल ( Maclonell ) सं० बृह- देवतायाम् । (५) 'सुधत्तायमथर्वणः' इत्यपि पाठः 'क' 'ख' पुस्तकयोः। (६) इदं श्लोकाधं नीतिमार्या हस्तलिखितपुस्तके नास्ति । अतोऽत्र बृहदेवताया उद्धृतमस्ति । (७) 'सिषिधे चेन्द्रो' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (८) 'मैवम्' इति मु० बृ० पाठः । (8) 'भिषजौ' इत्यपि पाठः 'क' 'ख' पुस्तकयोः। (१०) 'तदाचष्टे, इति मुग्धानलपाठस्तु न सम्यक् ·८८ धाद्विवेदकृता [अ०१.अ०(व०१० तमब्रूतां तु नासत्यावाश्व्येन शिरसा भवान् ॥ मध्वाशु(१) ग्राहयत्वावां मेन्द्रश्च त्वावधीत्ततः ॥२१॥ आश्व्येन(२) शिरसा तौ तु दथ्यङ्ङाह यदश्विनौ । तदस्येन्द्रो(३) हरद्धन्यन्न्यधत्तामस्य यच्छिरः ॥२२॥ दधीचश्च(४) शिरश्चाश्व्यं कृत्तं वज्रेण वज्रिणा । पपात सरसो मध्ये पर्वते शर्यणावति ॥२३॥ ( तदद्यस्तु(५) समुत्थाय भूतेभ्यो विविधान्वरान् । पादाय युगपर्यन्तं तास्वेवाप्सु निमज्जति )॥२४॥ इति तथा शतपथे ( श० ब्रा० १४।४।५।१३ ) " इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत्" । इति । ऋचोऽयमर्थः । ( नरा) हे नरौ अश्विनौ वां युवयोः सम्बन्धि-युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थी० (पा. ८२॥१॥२० ) इति द्विवचनस्यानुदात्तो वामादेशः । उग्रम उद्गुण (अन्यैः दुःशकं) दंसः कर्म (कर्मनामैतत् निघण्टु २।१) युवाभ्यां पुरा कृतं ( तत् कर्म) सनये(६) लाभाय ( धनलाभार्थम् ) आविष्कृणोमि प्रकटी- (१) — अस्मासु ग्राहय त्वञ्च दध्यङ् मध्वब्रवीत्ततः । ॥ इत्यपि पाठः 'क' पुस्तके । (२) 'आश्वेन' इत्यपि पाठः 'क' पुस्तके । (३) अनेकेषु पाठेष्वयमेव मयादतः । तदस्येन्द्रोऽहरत्स्वन्त- दधातामस्य यच्छिरः' इति हस्तलिखित 'क' 'ख' पुस्तकयोः । 'तदस्येन्द्रोऽहरत् स्वं तन्( ? )न्यधत्तामस्य यच्छिरः' इति मुग्धानलविरचितबृहदेवतायाम् । (४) दधीचाऽश्वशिरश्चाश्वं छिन्नं वज्रेण वज्रिणा इति 'क' ख' पुस्तकयोः पाठः। (५) श्लोकश्चायं बृहद्देवताया अत्रोद्धृतोऽस्ति । (६) सनये-षणु दाने । खनिकष्यज्यसिवसिवनिसनियनिक (उ० सू० पृ8) इत्यादिना इप्रत्ययः सनिर्भक्तिर्दानश्च' इति सि० कौ० ।

·मं०१.सू० ११६.ऋ०१२] सभाष्या नीतिमारी करोमि । तत्र दृष्टान्तः । तन्यतु(१) नं यथा मेघस्थः शब्दो(२) वृष्टिं ( मेघान्तर्वर्तमानमुदकं प्रवर्षणेन ) सर्वत्र प्रकटयति तद्वत् । किं तत्कर्म आथर्वणः(३) अथर्वणः पुत्रो दध्यङ् । एतत्संज्ञ ऋषिः । अश्वस्य शीर्णा(४) युष्मत्सामर्थेन प्रतिहितेन शिरसा वां युवाभ्यां ई इमां मधुविद्यां यद्ध-यदा खलु प्रोवाच प्रोक्तवान् तदानीम् अश्वस्य शिरसः सन्धानलक्षणं पुनर्मानुषस्य शिरसः प्रतिसंधानलक्षणं च यद्भवदीयं कर्म तदाविष्कृणोपीत्यर्थः । एतेन दध्यङ् मधुविद्यापदानार्थ शिरसो द्वयं तत्याजेति सिद्धम् । आविष्कृणोमि-भाविहविज्योतिरिति ( ऋ० प्रा० ४।४६ ) षत्वम् । तथा निगमाः आथर्वणार्याश्विना दधीचे० ( ऋ० १॥११॥२२)। युवं दधीचो मन आविवासथो (ऋ० १११९।९)। अहमिन्द्रो रोधो वक्षो अर्थर्वणः० (ऋ० १०॥४८॥२)। इत्येवमादयः। (१) तन्यतुः-तनु विस्तारे । ऋतन्यजिवन्यज्यपि० ( उ० स० ४५० ) इत्यादिना तनोते यतुच् । तन्यतुर्वायू रात्रिश्च । यद्वा स्तन शब्दे वाहुलकाद्यतुच् । छान्दसः सलोपः । (२) वृष्टिम्-वृष्यते सिच्यते ऽनेनेति वृष्टिः । 'मन्त्रे वृषेषपच (पा० ३।३।१६) इत्यादिना क्तिन उदात्तत्वम् । (३) अथर्वणः-अपत्यार्थे अणि (पा०४।१।१२) 'अन्' (पा० ६।४।१६७ ) इति.प्रकृतिभावात् टिलोपो न । (४) शीर्णा-'शीर्षश्छन्दसि ( पा०६।१।६० ) इति शिरः शब्दपर्यायः शीर्षम् शब्दोऽन्तोदात्तो निपात्यते । अल्लोपे सति (पा० ६४।१३४ ) उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् । १२ ·- धाद्विवेदकृता [अ०१.अ०८.२०१० रूपादिपञ्चक(१) सत्कारार्थ भवतीत्याह- रूपईिकुलविद्यः सत्कारात्सार्थमश्विवत् । विश्वके वधिमत्यां यत् पुत्रदानात्स्वभूत्तयोः ॥४१॥ नरस्य रूपर्द्धिकुलविद्यतम् रूपश्च ऋद्धिश्च कुलञ्च विद्या च ऋतञ्च-सों द्वन्द्वो विभाषा एकवद्भवतीत्येकवद्भावः (म० भाष्य पा० १।२।६३) । यत्रैकत्त्वं तत्र नपुंसकामति नपुंसकत्वम् । एतद्रूपादिपञ्चकं सत्कारात्सार्थकं भवति। आश्विवत् । यथा अश्विनोर्यद्रूपादिपञ्चकम् । विश्वके विष्णाप्वपुत्रदानात् । वधिमत्यां हिरण्यहस्तपुत्रदानात् एवंविधात्सत्कारात् सुशोभनमभूत् । तथाऽन्यस्यापीत्युक्तम् । विश्वके पुत्रदानम् 'अवस्यते स्तुवते.' ( ऋ० १. ११६. २३ ) इत्यस्यां दयिष्यते । अत्र तु वधिमत्यां पुत्रदानरूपं सत्कारं वदामः । तत्र ऋक् (ऋ० १. ११६. १३) अजोहवीनासत्या करावा महे यामन्पुरुभुजा पुरन्धिः । श्रुतं तच्छासुरिव वधिमत्या हिरण्यहस्तमश्विनावदत्तम् ॥ अजोहवीत् । नासत्या । करा । वाम् । महे । याम॑न् । पुरु ऽ भुजा । पुरंम्ऽधिः । श्रुतम् । तत् । शासुः। इव । वधिऽमत्याः। हिरण्य ऽहस्तम् । अश्विनौ। अदत्तम् ॥४४॥ अत्रेदमाख्यानम्-वधिमती नाम (म्नी) कस्यचिद्राजर्षेः पुत्री सा नपुंसकभर्तृका पुत्रलाभायाश्विनावाजुहाव । तदाहानं श्रुत्वाऽश्वि. नावागत्य तस्यै हिरण्यहस्ताख्यं पुत्रं ददतुः । इति । ऋचोऽयमर्थः । ऋष्यादि पूर्ववत् । हे नासत्यौ करा करौ - -- (१) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिकेयं त्वेवम्-रूपादिपञ्चकं सत्कारा- सार्थकं भवतीत्याह- श्लोकश्व-रूपद्धिकुलविद्यतं सत्कारात्सार्थमश्विवत् । विश्वकेवधिमत्याञ्च पुत्रदामात्स्वभूत्तयोः ॥१॥ इति ।

·मं० १.सू०११६.ऋ०१३] सभाष्या नीतिमञ्जरी अभिमतकर्तारौ करोतेः पचाद्यच् (पा० ३।१३१३४ ) पुरुभुजा (१) बहुभुजौ महे महनीये पूजनीये यामन यामनि-याति गच्छतीति याम स्तोत्रं तस्मिन्सति । आतो मनिन्० ( पा० ३।२।७४) इति मनिन् । सुपां सुलुगिति (पा० ७.१॥३९) सप्तम्या लुक् । वा युवा पुरन्धिर्बहुधीः वधिमती (वधिः पुत्रोत्पादनाशक्तः पण्डकः तद्वती) एतत्संज्ञा राजपुत्री अजो(२)हवीत् पुनः पुनः स्तुन्या पुत्र- लाभार्थम् आहूतवती । युवां वधिमत्यास्तदाव्हानं श्रुतम् (३) आशृणुतम् । तत्र दृष्टान्तः शासुरिव(४) यथा शासुराचार्यस्य वचनं शिष्योऽवहितः सन ऐकाय्येण (एकाग्रमनाः)। शृणोति तद्वत श्रुत्वा च हे अश्विनौ तस्यै हिरण्यहस्तं सुवर्णमयपाणि(५)पुत्रम् अदत्तम् प्रायच्छतम्। हिरण्यहस्तमश्विना रराणा० (ऋ० ११११७५२४)। इति निगमान्तरम् । एवं वधिमत्यै पुत्रंदत्वाऽश्विभ्यां रूपादि सार्थ(६) कृतमित्यर्थः । साधवो निर्गुणेष्वपि दयां कुर्वन्तीत्याह- निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । अश्विभ्यां(५)मोचिता ग्रस्ता पक्षिणी वर्तिका शुभा ॥४२॥ ) (१) 'बहूनां पालकी प्रभूतहस्तौ वा' इति वे० भा० । (२) अजोहवीत्-व्हयतेर्यलुगन्ताल्लङ् । यङो वा (पा० ७३।१४) इति तिप ईडागमः । (३) श्रुतम्-बहुलं छन्दसीति (पा० २।४।७६) विकरणस्य लुक् । बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ( पा० ६४।७५) इत्यडभावः । (४) शासुः-शास्तुः । शासु अनुशिष्टौ । शंसिशसिशासि० इत्यादिना संज्ञायां वुन् । इडभावश्छान्दसस्तलोपश्च । (५) 'हितरमणीयं पाणिं वा, एतत्संज्ञम्' इति वेदभाष्ये । (६) 'सार्थकम्' इति 'ग' पुस्तके । (७) 'अश्विभ्यां मोचिता प्रस्ता पतिस्त्रीं वर्तिका शुना' इति 'ग' पुस्तके।

·धाद्विवेदकृता [अ०१.०८.२०१० साधवः सत्पुरुषाः निर्गुणेष्वपि गुणरहितेष्वपि सत्त्वेषु जीवेषु दया- मश्विवत् कुर्वन्त्येव । यथाऽश्विभ्यां साधुभ्यां पक्षिणी वर्तिका निर्गुणाऽपि अरण्ये वर्तमाना शुना प्रस्ता सती मोचिता । तदर्थेयमृक् ( ऋ० १. ११६. १४ ) आस्तो वृकस्य वर्तिकामभीकैयुवं नरानासत्याऽमुमुक्तम् । उतो कविं पुरुभुजा युवं ह कृपमाणकृणुतं विचः ॥ आनः । वृकस्य । वर्तिकाम् । अभीके। युवम् । नरा । नासत्या । अमुमुक्तम् । उतो इति । कविम् । पुरुऽ भुजा । युवम् । ह । कृपमाणम् । अकृणुतम् । विचः ॥४५॥ तत्राख्यानम्-वर्तिका चटकसदृशस्य पक्षिणः स्त्री ताम् अरण्ये वर्तमानेन शुना प्रस्ताम(१) अश्विनाव् अमोचयतम् । इति ॥ ऋचोऽयमर्थः । हे नरा नरौ(२) नासत्या अश्विनौ कस्य विकर्त्तकस्य शुनः आनः(३) आस्यात् युवं युवां अभीके अभिगते वृकवर्तिकयोः सङ्ग्रामे वर्तिकां चटकसदृशीं अमुमुक्तम(४) अमो- चयतम(५)। उतो अपि च कविमृषि हे पुरुभुजा बहुपालको (१) 'ग्रस्तां पुरा किल अश्विनौ' इति वे० भा० । (२) 'नेतारौ' इति वे० भा० । (३) आनः-पद्दन्नो० ( पा० ६।१।६३ ) इत्यादिना आस्यस्या- सन्नादेशः। अल्लोपोऽनः (पा० ६।४।१३४ ) इत्यकारलोपे उदात्तनि- वृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् । (४) अमुमुक्तम्- मुचेरन्त वितण्यर्थात् लङि बहुलं छन्दसि (पा० २२४७६) इति विकरणस्य श्लुः। (५) अतोऽनन्तरं वेदभाष्ये व्याख्यातम्-'यास्कस्त्वाह-(नि० ५२१) पुनः पुनर्वर्तते प्रतिदिवसमावर्तते इति वर्तिका उषाः । तां वृकेणावरकेण सर्वजगत्प्रकाशेनाच्छादयित्रा सूर्येण प्रस्ताम्' इति । घस्तुतस्तु भावार्थ एवायं निरुक्तस्थवचनस्य । अक्षरशस्तु 'आदि- ·म०१.सू०११६.३०१५] सभाष्या नीतिमञ्जरी ( युवं ह युवामेव ) युवं युवां कृपमाणं(?) स्तुत्यं (कृपमाणं सन्तं) विचक्षे(२) विविधं द्रष्टुं अकृणुतम् अकुरुतम् । तुमर्थे० ( पा० २४.९ ) इति सेन । (कृपमाणम्-कृषिः स्तुतिकर्मा तुदादिषु द्रष्टव्यः । कृपायति कृपण्यति अर्चतिकर्माणौ-निघण्टु ३३१४)। अजोहवीदश्विना वर्तिका वाम्० (ऋ० १११७११६)। वृकस्य चिरतिकामन्तरा स्या० ( ऋ० १०॥३९।१३)। याभिर्वतिकां ग्रसिताममुञ्चतम् (ऋ० ११११२१८) इत्येवमादयो निगमाः ॥ रात्रौ निःशङ्कमनसा न सञ्चरोदित्याह- न सञ्चरणशीलः स्यान्निशि निःशङ्कमानसः । विश्पला छिन्नपादाऽऽसीत् खेलस्याजौ यतो निशि॥४३॥ निशि रात्रौ निःशङ्कमानसः निःशङ्कं मनः कृत्वा विचक्षणः सञ्चरणशीलो न स्यात् । यदि सञ्चरत्तर्हि विश्पलाया इव विघ्नं जायते । यतः कारणात् विश्वला काचित् स्त्री खेलस्य राज्ञः आजौ सङ्ग्रामे रात्रौ मनसो निःशङ्कत्वात् । छिन्नपादाऽऽसीत् । तस्याः छिन्नपादायाः अश्विनौ आयसीं जंघां समधत्तम्- तत् ' चरित्रं हि ' इत्याख्यानपूर्विकयाऽऽह । तत्र ऋक् (ऋ० १.१ १६.१५ ) त्योऽपि वृक उच्यते यदावृत । 'अजोहवीदश्विना वर्तिका वामास्नो यत्सीममुञ्चतं वृकस्य' ( ऋ० १६११७४६ ) 'आह्वयदुषा अश्विनावा- दित्येनाभिग्रस्ता, तामश्विनौ प्रमुमुचतुरित्याख्यानम्' इति । (१) कृपमाणम्-कृपिः स्तुतिकर्मा । तुदादिषु द्रष्टव्यः । विक. रणस्वरे प्राप्ते 'वृषादीनाच' ( पा० ६।१।२०३) इत्याधुदात्तत्वम् । (२) विचक्षे-तुमर्थे सेसेनसेऽसे० (पा० ३४ाई) इति सेन्प्र- त्ययः। स्कोः संयोगाद्योरन्ते च ( पा० ८।२।२९) इति सलोपः । - ·- ९४ धाद्विवेदकृता [अ०१.०८.२०१० चरित्रं हि वेरिवाच्छेदि पर्णमाजाखेलस्य परितक्म्यायाम्। सद्यो जङ्घामायसी विश्पलायै धने हितेसतवे प्रत्यधत्तम्॥ चरित्रम् । हि । वेऽइव । अच्छेदि । पर्णम् । आजा । खेलस्य । परिऽतक्म्यायाम् । सद्यः । जवाम् । आयसीम् । विश्पलायै। धनै । हिते। सतवे । प्रति। अधत्तम् ॥४३॥ ( अत्राख्यानम् ) अगत्स्यपुरोहितः खेलो नाम राजा तस्य सम्बन्धिनी विश्पला नाम स्त्री सङ्ग्रामे शत्रुभिश्छिन्नपादाऽऽसीत् । पुरोहितेनागस्त्येन स्तुतावाश्विनौ रात्रावागत्य तस्या अयोमयं पादं समधत्ताम् । इति ऋष्यादि पूर्ववत् ऋचोऽयमर्थः । आजा (१) आजौ सङ्ग्रामे परितक्म्यायां(२) रात्रौ अगस्त्यपुरोहितस्य खेलस्य राज्ञः सम्बन्धि- न्याः विश्पलायाः चरित्रं चरणम्-अर्तिलूधूखनसहचर इत्रः (पा० ।२।१८४) इति करणे इत्रः। वेः पक्षिणः पर्ण प (त) त्रमिव अच्छेदि हि पुरा छिन्नमभूत् (खलु)। हे अश्विनौ युवां ( अगस्त्येन स्तुनी सन्तो) सद्यस्तदानीमेव हिते शत्रुषु निहिते धने जेतव्ये विषयभूते सति सतवे मर्तुं गन्तुं विश्पलायै आयसी(३) अयोमयीं जङ्घां जडोपलक्षिनं पादं प्रत्यधत्तम् सन्धानमेकीकरणं कृतवन्तावित्यर्थः । तथा निगमाः- अगस्त्ये ब्रह्मणा वावृधाना० ( ऋ० ११११७।११)। प्रतिजवी विश्पलाया अधत्तम्। (ऋ० ११११८१८)। (१) आजा-सुपां सुलुगिति (पा० ७।११३६) विभक्तेर्डादेशः। (२) परितक्म्यायाम् परितक्म्या रात्रिः। परित एनां तकतीति यास्का (नि० १४२५) । एतामुभयतः सूर्यो गच्छतीति तस्यार्थः इति वेदभाष्ये। (३) आयसीम् - अयःशब्दाद्विकारार्थे प्राणिरजतादिभ्योऽ (पा० ४।३।१५४) टिड्ढाणञ् ( पा०४।१।१५) इति जीप ।

·मं०१-सू०११६.ऋ०१६] सभाष्यां नीतिमञ्जरी - - . युवं सद्यो विश्पलामेतवे कृथा (ऋ० १०॥३९।८)। याभिर्विश्पली धनसामथर्व्य० । ऋ० १११२॥१० )। इत्येवमादयः। इत्येवं निःशङ्कमनसा रात्रौ गमनं विश्पलादृष्टान्तेन निषिद्धम्। हितकारी पितेत्याह- यो हितोऽन्यः पिता ज्ञेयो ह्यहितोऽपि पिताऽपिता । ऋजाश्वोऽन्धः कृतः पित्रा नासत्याभ्यां सुलोचनः॥४४॥ योऽन्यो हितः हितकारी स पिता ज्ञेयः । यः पिता अहितः अहितकारी सोऽपिता यथा ऋजाश्वः पित्रा वृषागिरा अहितेन अन्धः कृतः शापात् सोऽन्धत्वं प्राप्तः । नासत्याभ्यामश्विभ्यां पितृरूपाभ्यां हितकारिभ्यां सुलोचनः कृतः । तो पितरौ जानीयात् । तदाख्यानपूर्विकया शतंमेषानित्येतयाह-(ऋ० १.१ १६.१६) शतं मेषान्वृक्यै चक्षदानमृताश्वं तं पिताऽन्धं चकार । तस्मा अक्षी नासत्या विचक्षआर्धत्तं दस्राभिषजावनर्वन्॥ शतम् । मेषान् । वृक्यै । चक्षदानम् । ऋजू ऽ अश्वम् । तम् । पिता । अन्धम् । चकार । तस्मै । अक्षी इति । नासत्या।वि ऽ च: । आ। अधत्तम् । दस्रा। भिषजौ । अनर्वन् ॥४७॥ तत्राख्यानम्-वृषागिरः पुत्रो ऋजावो ( नाम ) राजर्षिः। तस्य समीपे अश्विनोर्वाहनभूनो रासभो की भूत्वाऽवतस्थे। स च तस्या आहारार्थम् एकोत्तरशतसंख्याकान् (२) मेषान शकलीकृत्य स्वभूतजनानां पौरजनानां प्रददौ । १) पौरजनानां स्वभूतान्मेषान्' इति वेदभाष्ये । - - - - .

·चाद्विवेदकृता [अ०१.०८.२०११ (ऋज्राश्वः शतमेकं च मेषान् (ऋ० ११११७११८)। इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् ) एवं पौराहिते(१) (पौराणामहिते) प्रवृत्तं पिता शापेन नेत्रहीनमकरोत् । तेन स्तूयमानावश्विनौ अस्मद्वा- इननिमित्तमस्यान्धता जातति जानन्तौ तस्मै अक्षिणी प्रायच्छतामिति। ऋचोऽयमर्थः । यःऋजाश्वः वृक्ये(२) प्रात्मना पोषितायै एक- स्त्रिय शतं शतसंख्याकान् मेषान् शकलीकृत्य प्रादात तं चक्षदानं(३) क्षदति ( रत्तिकर्मा) रत्र शकलीकरणार्थः । शकलीकृत्य दत्त- वन्तम् ऋज्राचं पिता शापेनान्धं दृष्टिहीनं चकार कृतवान् । हे नासत्या(४) नासत्यौ दसौ भिषजौ देववैद्यौ(५) सुपा मुत्नुगिति ( पा० ७१।३९) सर्वत्राकारः आमन्त्रितत्वात्सर्वानुदात्तत्वम् (पा० ८।२।१९ )। तस्मै ऋजावाय अक्षी(६) चक्षुषी विचक्षे(७) (१) पौरोहिते प्रवृत्तम्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः पाठः । (२) वृक्ये-वृकोऽरण्यश्वा तस्य स्त्री वृकी-'जातेरस्त्रीविषया. दयो' (पा०४।११६३) इति ङीष् । 'जसादिषु छन्दसि वा वचनम्' (पा० ७।३।१७। वा० ) इति चतुर्येकवचनस्याडभावे यणादेशे (पा० ६।१७७) 'उदात्तस्वरितयोर्यणः' (पा० ८।२।४) इति परस्यानु- दात्तस्य स्वरितत्वम् । (३) चक्षदानम्-क्षदेलिट् । कानच चित्स्वरः । (अन्तोदात्तः) (४) 'सत्यस्वभावौ, सत्यस्य नेतारौ वा' इति वेदभाष्ये । (५) 'अश्विनौ देवानां भिषजाविति श्रुतेः । (तै० सं० २।३।१।१) (६) अक्षी- ई च द्विवचने (पा० ७१७७) इति परत्वादक्ष- शब्दस्य ईकारान्तादेशः । स चोदात्तः । तस्मिन्कृते 'सकृद्गतौ विप्र- तिषेधः' इति परिभाषया पुनर्नुम् न भवति । (७) विचक्षे-वेदभाष्ये विशेषणमिदमक्षीशब्दस्य । ततस्त. स्थार्थः 'विविधं द्रष्टुं समर्थे । इति कृतः। शब्दसाधुत्वश्च-चक्षेः सम्पदादिलक्षणो भावे किए । वस्तुतस्तु चक्षेः 'तुमर्थे सेसेनसे० (पा०४ ) इत्यादिना सेन् प्रत्ययो विधातव्यः। तस्यार्थः यथाऽत्र 'विविधं द्रष्टु मित्येव । नित्वादाधुदात्तत्वञ्च ।

·मं०१.सू०११६.ऋ० १७] सभाष्या नीतिमञ्जरी .. - १ विविधं द्रष्टुं आधत्तं व्यधत्तमकुरुतम् । कीदृशे अक्षिणी-अनर्वन अनवणी ( द्रष्टव्यं प्रति )पितृशापाद्मनरहिते-ऋगतौ-अन्येभ्यः ( पा० ३।२।१७८ ) इति भावे वनिए । अब गमनं विषयं प्रति अनयोर्नास्तीति अनर्वन-सुपां मुलुगिति ( पा० ७।१।३९ ) द्विवचनस्य लुक् नलोपामावश्छान्दसः । बहुव्रीहौ नमुभ्याम् (पा० ६।२।१७२) इति उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । शतं मेषान्वृक्यै मामहानम् (ऋ० ११११७।१७) इति निगमान्तरम् । एतेन हि यो हितः स पितेति सिद्धम् । सत्येन जयतीत्याह- प्राप्नुयाहिजयं सत्यात्तस्मात्सत्यं समाचरेत्(१)। नासत्यावश्विनौ सूर्या देवेभ्यो जिग्यतुः पुरा ॥४५॥ पुमान् सत्यादेव विजयं प्राप्नुयात् । तस्मात्सत्यं समाचरेत् । नासत्य- वत् । यदि आश्विनौ देवी नासत्यौ सत्यरूपी असत्यमनृतभाषणं तद्रहिती नासत्यौ। सत्यावेव नासत्यावित्यौर्णवाभः । सत्यस्य प्रणेतारावित्याग्रायणः ( नि० ६।१३ ) तर्हि पुरा देवेभ्यः सर्वेभ्यः पुरा अग्रे सूर्या सूर्यपुत्री जिग्यतुः तस्मात्सत्यं समाचरेदित्युक्तम् । तदावां रथं दुहितेत्याख्यानपूर्विकयाह-(ऋ० १.१ १६.१७) आवां रथ दुहिता मूर्यस्य कामैवातिष्ठदर्वता जयन्ती। विश्वे देवाअन्वमन्यन्त हद्भिःसमु श्रिया नासत्या सचेथे। आ। वाम् । रथम् । दुहिता । सूर्यस्य । काम ऽ इव अतिष्ठत् । अवता। जयन्ती । विश्वे । देवाः । अनु । - - (१) 'समाश्रयेत्' इति 'ग' पुस्तके १३ ·९८ धाद्विवेदकृता [अ०१.०८.२०११ अमन्यन्त । हृत् । भिः। सम् । ऊम् इति । श्रिया। नासत्या । सचेथे इति ॥ ४८ ॥ सविता स्वदुहितरं सूर्याख्यां सोमाय राज्ञे प्रदातुमैच्छत् । तां सूर्या सर्वे देवा वरयामासुः । तेऽन्योन्यमूचुः । आदित्य- मवर्षि कृत्वाऽऽजि धावाम योऽस्माकं मध्ये उज्जेष्यति तस्ययं भविष्यतीति । तत्राश्विनावुदनयताम् । सा च सूर्या जितवतो- स्तयो रथमारुरोह । “अथ यत्र ह तत्सविता सूर्या पायच्छत्सोमाय राज्ञे” इत्यादि ब्राह्मणम्(१) ( कौ० ब्रा० १८११) ऋचोऽयमर्थः । हे अश्विनौ वां युवयोः रथं अवता (२) युष्म- दीयेनाश्वेन (३) जयन्ती जीयमाना सूर्यस्य सवितुः दुहिता अतिष्ठत आरूढवती। तत्र दृष्टान्तः । कार्मेव-कार्म शब्दः काष्ठवाची यथा काष्ठपाजियावनस्यावधितया निर्दिष्ट लक्ष्यं आशुगामी कश्चित् सर्वेभ्यो धावद्यः पूर्व तिष्ठति (४) पश्चाद्विश्वेदेवाः एत- दारोहणस्थानं हृद्भिः हृदयैः । पद्दन्निति (पा० ६।१।६३) हृदयस्य हृद्गाकः । अन्वमन्यन्त अन्वजानन् । तदानीं हे नासत्यावश्विनौ श्रिया सहस्रलाभरूपया ( सम्पदा ) कान्त्या वा युवां संसचेथे सङ्गच्छेथे । षच समवाये स्वरितेत्वादात्मनेपदम् (पा० ११३७२) जयन्ती-व्यत्ययेन कर्मणि शतृप्रत्ययः । युवो रथै दुहिता सूर्यस्य (ऋ० ११११७॥१३) इति निगमान्तरम् । (१) अथ प्रजापति सोमाय राने दुहितरं प्रायच्छदित्यादिकं ब्राह्मणमनुसन्धेयम् ( ऐ० ब्रा०४-७) । इदं चाख्यानं सूर्याविवाहस्य स्तावकेन सत्येनोत्तभिता भूमि (ऋ० १०-८५) रिति सूक्तेन स्पष्टयिप्यते इति वे० भा०। (२) शीघ्रमवधिं प्राप्नुवता । इति वे० भा० । (३) करणभूतेन युवाभ्यां । इति वे० भा० । (४) प्राप्नोति एवमेव सर्वेभ्यो देवेभ्यः पूर्वम् इति वे० भा० ।

·म० १.सू० १ १६.३०२०] सभाध्या नीतिमञ्जरी - - मु पूर्व ( पृ० ६८ ) वैमद्याजाहुषादश्विनो रथः सार्थको जात इत्युक्तम् तत्परिविष्टमियनया जाहुषदृष्टान्तेनाह(१)--. तत्र ऋक् ( ऋ० १. ११६. २० ) परिविष्ट जाहुषं विश्वतःसी मुगेभि नक्तमूहथू रजोभिः । विभिन्दुना नासत्या रथेन वि पर्वताँ अजरयू अयातम् ॥ परि : विष्टम् । जाहुषम् । विश्वतः । सीम् । ऽगेभिः । नक्तम् । ऊहथुः । रजः ऽ भिः । विs भिन्दुना । नासत्या । रथैन । वि । पर्वतान् । अजरयूइति। अयातम् ॥ ४९॥ ऋचोऽयमर्थः । हे नासत्यावश्विनौ जाहुषो नाम कश्चिद ( राजा ) तं विश्वतः सर्वतः परिविष्टं (२) शत्रुभिः परिवृतं राजानं नक्तं रात्रौ मुगेभिः(३) सुष्ठु गन्तुं शक्यैः रजोभिः रकै मार्गः विभिन्दुना(४) विशेषेण सर्वस्य भेदकेन आत्मीयेन रथेन ऊहथुः । तस्माच्छत्रुसमूहान्निरगमयतम् । सीमिति परिग्रहार्थीयो वा पद- पूरणो वा ( नि० ११७) इति पादपूरणाय । हे अजरयू-न जरा अजरा तां आत्मनः इच्छतः । सुप आत्मनः क्यच (५) (पा० -- (१) (पूर्व वैमद्या रथदानेन सार्थत्वमुक्तम् । अधुना जाहुषस्य रथदानेन सार्थत्वमुच्यते ) इति 'ग' पुस्तके । (२) परिविष्टम्-विश प्रवेशने । कर्मणि निष्ठा (पा० ३।४।७१ ) 'गतिरनन्तरः' (पा०६।२।४६) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । (३) सुगेभिः-सुदुरोरधिकरणे ( पा० ३।२।४८ वा०) इति गमेर्डः। (४) विभिन्दुना-भिदिर् विदारणे । औणादिक, उप्रत्ययो नुमागमश्च। (५) न छन्दस्यपुत्रस्य (पा० ४।३५) इतीत्वदीर्घयोनि- षेधः इति वे० भा० ·द्यादिवेदकृता [अ०१.०८.२०१२ - - ३।११८ ) क्याच्छन्दसि ( पा० ३।२।१७०) इति उः । ( जरा- रहितौ ) नित्यतरुणौ ( निर्गतेन ) तेन सह पर्वतान शत्रुभिरारोढुम- शक्यान शिलोच्चयान व्ययातं विशेषेणागच्छतम् । नि जाहुषं शिथिरे धातमन्तः (ऋ० ७७११५) इति निगमान्तरम् । एवं जाहुषानासत्ययो रथः सार्थो जात इत्युक्तम् । नासत्ययोर्गोतमजलदानं परावतं० (ऋ० ११११६।९ ) इत्यनयोक्तम्- शरजलदानमाह-शरस्य चिदनया ऋचा० (ऋ० १. ११६.२२) पौरुषे कारणं बीजमित्युच्यते '- पौरुषे कारणं बीजं योनिरेव न कारणम् ॥ अश्विभ्यां नासिकाजाभ्यां(१) दोग्ध्री कृता शयोर्हि गौः॥४६॥ पौरुषे पुरुषार्थे कर्तव्ये केवलं बीजमेव रेतः कारणम् । कुतः । यथा नासत्यौ आश्विनौ नासिकोत्पन्नौ । नासिकाप्रभवौ बभूवतुरिति (नि० ६. १३) नासिको- त्पत्तिः प्रमिद्धाऽश्विनोः तथापि विवस्त्रतो रेतसो यतो जातो तर्हि आश्विभ्यां नासिकालाभ्यामपि पौरुषं कृतम् । शयोः ऋषेः गौः यतः दोग्ध्री कृता दुग्धपूर्णा कृता । तत्र ऋक्-( ऋ० १. ११६. २२) शरस्य चिदार्चत्कस्यावतादा नीचादुच्चा चक्रथुः पातवेवाः। शय चिन्नासत्या शचीभिर्जसुरये स्तय पिप्यथुर्गाम् ॥ शरस्य । चित् । आर्चत्ऽकस्य । अवतात् । आ । नीचात् ।उच्चा । चक्रथुः । पातवे । वारितिवाः । शयवै। चित्।नासत्या । शचीभिः । जसुरये । स्तर्यम् । पिप्यथुः। गाम् ।।.५०॥ (१) 'नासत्याभ्यां नोजाताभ्याम्' इति 'ग' पुस्तके । - ·मं०१.सू०११६.३० २३] सभाष्या नीतिमारी ऋचोऽयमर्थः । हे नासत्या नासत्यौ सत्यरूपी नासिकाप्रभवौ। यां युवां आर्चत्कस्य ऋचकपुत्रस्य शरस्य चिद् एतत् संज्ञस्यापि ( स्तोतुः ) पिपासितस्य पातवे पानाय-पा पाने-तुमर्थे० ( पा० ३।४।९ ) इति तवेन । नीचाद् नीचीनाद् अवतात् कूपाद् उच्चा उच्चैः उपरिष्टाद् वाः उदकम् आचक्रथुः (आभिमुख्येन) कृतवन्तौ। तथा शचीभिः युष्पदीयैः कर्मभिः परिचरणैः जमुग्ये श्रान्ताय जसु हिंसायां। (१)शयवे चित् शयुनाम्ने ऋषये । स्तय निवृत्तपसवाम्- स्तीर्यते आच्छाद्यते प्रसवसामर्थ्याभावेनेति स्तरीः (२) ताम् गां पिप्यथुः अग्निहोत्रार्थ पयसो दोग्धी पयसाऽऽपूरितवन्तौ । ओप्यायी वृद्धौ(३) । लिड्यङोश्च (पा० ६।१।२९) इति पी भावः वाः-वारपुनर ( ऋ० प्रा० १११०३) इति रेफः। अधेनुं दस्रा स्तर्य । विषक्ताम० (ऋ० ११११७१२०) इति निगमः। एवं नासत्याभ्यां नासिकायोनिभ्यां विवस्वदीजाभ्यां शयौ पुरुषार्थमुक्त्वा पौरुषे कारणं बीजमित्युक्तम् । विश्वके पुत्रदानाद्रूपादिपञ्चकं सार्थपभूदित्युक्तं पूर्वम् (पृ०९०) तदाह-( ऋ० १. ११६. २३ ) अवस्यते स्तुवते कृष्णियाय ऋजूयते नासत्या शचीभिः। पशुं न नष्टमिव दर्शनाय विष्णाप्वं ददथुर्विश्वकाय ।। अवस्यते । स्तुवते । कृष्णियाय । ऋजुऽयते । नास- -- (१)जसुसहोरुरिन् ( उ० सू० २४० ) इति वे० भा०। (२) अवितृस्तृस्तृतन्त्रिभ्य ईः ( उ० सू० ४४६) इतीकारप्र- त्ययः । वा छन्दसि (पा० ३।४।८) इत्यमिपूर्वस्य विकल्पितत्वा. दभावे यणादेशः । उदात्तस्वरितयोर्यणः० ( पा० ८।२४) इति पर- स्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम् । (३) लिटि व्यत्ययेन परस्मैपदम् इति वे० भा० ।

·[अ० १.०८.२०१२ - १०२ धाद्विवेदकृता त्या । शचीभिः । पशुम् । न । नष्टम् इव । दर्शनाय । विष्णाप्वम् । ददथुः । विश्वकाय ॥५१॥ अवस्यते (१) अवनं रक्षणमात्मन इच्छते-मुप आत्मन: (पा० ३११८ ) इति क्यच । स्तुवते स्तुतिं कुर्वते कृष्णियाय कृष्णपुत्राय छान्दसोऽपत्यार्थे घः। ऋजूयते आर्जवमिच्छने विश्वकाय एतत्संज्ञकाय ऋषये हे नासत्यौ युवां शचीभिः आत्मीयैः कर्मभिः विष्णाचं विष्णाप्चनामानं पुत्रं (२) दर्शनाय दर्शनार्थ ददथुः दत्त- वन्तौ । तत्र दृष्टान्तः-पशुं न नष्टमिव (३) यथा कश्चिद्विनष्ट पशुं स्वामिनो दृष्टिपथं प्रापयति तद्वत् । ऋजूयते-पृशनाजिरविति (ऋ० प्रा० ९।१६ ) दीर्घः। युवं नरा स्तुवते कृष्णियाय विष्ण्वाप्पै ददथु विश्वकाय ( ऋ० ११११७७ ) इति निगमः । रेभ कूपोद्धरणमश्विनो(४)र्वदामः-- तत्रर्चमाह-( ऋ० १.११६.२४ ) दशरात्रीरशिवेना नव धनवनहं नथितमप्स्व ? न्तः । विपुतं रेभमुदनि प्रवृक्तमुन्निन्यथुः सोम॑मिव सुवेणं ॥ दर्श । रात्रीः । आर्शिवेन । नव । छन् ।अवऽनडम् । इनथितम् । अपूऽमु । अन्तरिति । विऽप्रुतम् । रेभम् । उदनि । प्रऽवृक्तम् । उत् । निन्यथुः । सोमम्ऽइव । स्तुवेर्ण ॥ ५२॥ (१) अवस्शब्दात्सुप आत्मनः क्यच (पा०३।११); शतुर नुमो० (पा०६।११७३) इति विभक्तरुदात्तत्वम् । (२) विष्णावं नाम विनष्टं पुत्रम् इति वे० भा० । (३) एक उपमार्थीयः अपरः पूरकः इति वे० भा० । (४) अश्विनोरुच्यते इति 'ग' पुस्तके । - - ·मं०१.सू०११६.३०२४] सभाष्या नीतिमञ्जरी १०३ पुरा खलु रेभमृर्षि पाशैर्बवा अमुराः कूपे कस्यचिदिवसस्य सायंकाले प्रचिक्षिपुः। स चाश्विनौ स्तुवन् दशरात्रीनवाहानि च कूप- मध्ये तयैवावतस्थे । दशमेऽहनि प्रातरश्विनौ तं कूपादुदतारयताम् । ऋचोऽयमर्थः । दशरात्री: दशसंख्याका निशाः । नव धून ना संख्याकान्यहानि अत्यन्तसंयोगे द्वितीया (पा० २।३१५)। एतावन्तं कालम् अशिवेन दुःखहेतुना दाम्ना अवनद्धं बद्धं-णह बन्धने (१) श्नथितं शत्रुभिस्ताडितम् (२) इनथ ताडने (३) श्नथ- तिर्वधकर्मा (निघण्टु २।१९)। अप्ठ (कूपान्तर्वर्तमानासु) अन्तर्मध्ये असुरैः पातितं अत एव उदनि उदके-पद्दन्नोमा० (पा० ६॥१॥६३) इत्युदकस्योदादेशः । विप्रुतं (४) विप्लुतं व्याक्षिप्तसर्वाङ्गम प्रक्तं लुप्तोपमानमेतत-प्रअनेन सन्तप्तं धर्ममिव व्यथया सन्तप्यमानम् एवं- भूतं रेभं हे अश्विनौ युवां उन्निन्यथुः । तस्मात्कूषाद उत्तीर्ण ( उन्नीतं ) कृतवन्तौ । तत्र दृष्टान्तः-यथा सोममिव यथा अग्नि- होत्रहोमार्थम् अभिषुतं सोमरसं कूपसदृशे अग्निहोत्रस्थालीमध्ये वर्तमानं सुवेणाध्वर्युरुन्नयति तद्वत् । अशिवनति एकादशिद्वाद- शिनोलघावष्टममक्षरमिति ( ऋ० प्रा० ८. ३६) दीर्घः । युवं रेभं परिघूते रुरुष्यथो० ( १।११९।६ ) इति निगमान्तरम् । (१) कर्मणि निष्ठा ( पा० ३।४।७१ ) नहो धः ( पा० ८।२।३४) झषस्तथो?ऽधः ( पा० ८।२।४०) इति निष्ठा तकारस्य धत्वम् । गतिरनन्तरः ( पा०६२।४४ ) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । (२) हिंसितम् इति वे० भा० । (३) श्रथ हिंसार्थः । निष्ठा ( पा० २।२।३६ ) (४) पुङ् गतौ । अवनद्धवत् प्रत्ययस्वरौ । कपिलकादित्वा- लत्वविकल्पः।

·धाद्विवेदकृता [अ०१.०८.२०१४ मनस्विनां लक्षणमाह- - , स्वीयपीडामपि नन्ति कृत्वाऽकार्य मनस्विनः । चक्रतुः सुभगां घोषां प्रविश्य भगमश्विनौ ॥४७॥ मनस्विनः अस्मायामेधा०(पा० ५।१।१२१) इति विनिः । महान्तः अकार्यमपि निषिद्धाचरणमपि कृत्वा स्त्रीयपीडां स्वकीयाः स्त्रीयाः स्वीयानां पीडा स्वीयपीडा तां घ्नन्ति । आश्विवत् । यथा घोषाया भगं प्रविश्य अश्विनौ तां स्त्रीयां मुभगां सौभाग्यवती चक्रतुः । रोगमुक्तायै तस्यै भर्तारं ददतुः । पुरा कक्षीवानश्चिनोः प्रियः जीर्ण आसीत् । सोऽश्विभ्यां नवः कृतः। तत्- कक्षीवन्तं यदी पुना रथं न कृणुथो नवम् (ऋ० १०।१४३३१) इति अत्रिणोक्तम् ( संख्यपुत्रेण ) । तस्य कक्षोवता दुहिता योषा स्वीया। तदर्थेयमाख्यानपूर्विका ऋक्-( ऋ० १.११७.७ ) युवं नरा स्तुवते कृष्णियाय विष्णावं ददथुर्विश्वकाय । घोषायै चित्पितृषदेदुरोणे पतिं यन्त्या अश्विनावदत्तम्॥ युवम् । नरा । स्तुवते । कृष्णियाय । विष्णाप्वम् । ददथुः । विश्वकाय । घोषायै । चित् । पितृऽसदै । दुरोणे। पतिम् । जूयन्त्यै । अश्विनौ । अदत्तम् ॥ ५३ ॥ अत्राख्यानम् । घोषा नाम ब्रह्मवादिनी कक्षीवतो दुहिता सा कुष्ठिनी सती कस्मैचिद्वराय अदत्ता पितृगृहे निषण्णा जी. र्णाऽऽसीत् । माऽश्विनोरनुग्रहानष्टकुष्ठा सती पतिं लेभे । तथा बृहद्देवता-( अ० ७ श्लो० ४२-४८) - - ·मं०१.सू०११७.ऋ०७] सभाष्या नीतिमारी १०५ आसीत्काक्षीवती घोषा पापरोगेण दुर्भगा । उवास षष्टिवर्षाणि(१) पितुरेव गृहे पुरा ॥ ४२ ॥ आतस्थे महती चिन्ता न पुत्रो न पतिर्मम । जरां प्राप्ता मुधा तस्मात् प्रपद्ये शुभस्पती ॥ ४३ ॥ यथैती मामकस्तात आगध्यावाप यौवनम् । (आयुरारोग्यमैश्वर्यं सर्वभूतहने विषम् (२))॥ ४४ ॥ रूपवत्तां च सौभाग्यमहं तस्य सुता यदि । ममापि मन्त्राः सिद्धाः(३) स्युयस्तोष्येते मयाश्विनौ ॥४५॥ चिन्तयन्तीति सूक्ते द्वे यो वां परि (ऋ० १०॥३९-४०) ददर्श सा। स्तुतौ तावश्विनौ देवौ प्रीतौ तस्या भगान्तरम् ॥ ४६ ॥ प्रविश्य विजरारोगां मुभगां चक्रतुश्च तौ । भर्तारं ददतुस्तस्यै सुहस्त्यं च सुतं मुनेः (४)॥ ४७ ॥ ऋचोऽयमर्थः । हे नरा नेतारावश्विनौ युवं युवां स्तुवते स्तोत्रं कुर्वते कृष्णियाय कृष्णाख्यस्य पुत्राय विश्वकाय विष्णावं ददथुः । विष्णाप्वनामानं विनष्टं पुत्रं दत्तवन्तौ । हे अश्विनी पितृषदे (५) पित्रा सम्बद्धे दुरोणे स्वकीये जनकगृहे कुष्ठरोगेण भारमप्राप्य पितृषदे पितृसमीपे निषण्णायै । जूर्यन्त्यै (६) जरां (१) षष्टिं वर्षाणि इति 'ग' मुग्धानलपुस्तकयोः । (२) इयं पङ्क्तिहस्तलिखितपुस्तकेषु न दृश्यते । (३) 'प्रादुः' इति मुग्धानलपुस्तके । (४) 'मनोः' इति 'ग' पुस्तके । 'मुनिम्' इति मुग्धानलपुस्तके । (५) पितृषदे-षद्लु विशरणगत्यवसादनेषु । क्विप् च (पा० ३।२।७६) इति क्वि (६) जूर्यन्त्यै-जूष वयोहानौ । लटः शतृ० ( पा० ३।२।१२४ ) दिवादित्वात् श्यन् (पा० ३।१२६) बहुलं छन्दसि (पा० ३.८) इत्युत्वम् । हलि च (पा० ८।२।७७) इति दीर्घः। अदुपदेशालसार्व. धातुकानुदात्तत्वे श्यनो नित्वाद् आधुदात्तत्वम् ( पा०६।१।१९७)। १४ ...

·- धाद्विवेदकता [अ०१.०८.२०१४ प्राप्नुवत्यै घोषायै चिद् एतत्संज्ञायै ब्रह्मवादिन्यै अपि रोगो. पशमनन पतिं भर्तारम् अदत्तम् युवां दत्तवन्तौ । पितृषदे इति अन्यपूर्वै० (ऋ० प्रा० ५-२१) इति षत्वम् । एवमकार्यमपि कृत्वा स्वीयपीडाऽश्विभ्यां दूरीकृतेत्युक्तम् । कुलधर्मो न त्याज्य इत्याह- कुलक्रमागतो (१) धर्मो न त्याज्यः प्रभुभिः सदा(२)। कण्वोऽश्विभ्यां भिषग्भ्यां हि सुत्वक् सुश्रुत् कृतः सुदृक्॥४८॥ कुलक्रमेण आगतो यो धर्मः स विगुणो गुणी वा प्रभुभिर्महद्भिः अश्विवन्न त्याज्यः कदापि । 'श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात्' । इति भगवतोक्तत्त्रात् ( गी० ३।३५ ) । यथाश्विभ्यां भिषग्भ्यां भिषग्विद्या देवत्वेपि न त्यक्ता । कथम् । हि यस्मात् कण्व ऋषिः कुष्ठरोगात् मुत्वक कृतः स बधिरः सुश्रुत कृतः । तस्माद्वैषज्यं न त्यक्तम् । तदर्थेयमृक्-( ऋ० १.१ १७. ८) युवं श्यावाय रुशतीमदत्तं महः क्षोणस्याश्चिना कण्वाय। प्रवाच्यं तदृषणा कृतं वां यन्नार्षदाय श्रवो अध्यधत्तम् ॥ युवम् । श्यावाय । रुशतीम् । अदत्तम् । महः । क्षोणस्य । अश्विना । कण्वाय । प्र 5 वाच्यम् । तत् । वृषणा। कृतम् । वाम् । यत् । नार्सदाय । श्रवः । अधिs- अधत्तम् ॥ ५४॥ हे अश्विनी युवं युवां कण्वाय श्यावाय कुष्ठरोगेण श्याम- वर्णाय ऋषये रुशतीं दीप्तित्वम् [ दीप्तत्वचम् (३) ] अदत्तं प्राय: १ - - - - -- - (१) 'कुलक्रमगतो०' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (२) 'सह' इति च 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (३) 'दीप्तत्वचं त्रियम्। इति वेदभाष्ये ।

·१०७ मं० १.सू०११५.ऋ०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी च्छतम् । अपि च तस्मै कण्वाय क्षोणस्य (१) क्षोणाय-चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । क्षि निवासे । पृषोदरादित्वात्क्षोणभावः । दृष्टिमाहित्येन गन्तुमशक्तस्सन् एकस्मिन्नेव स्थाने निवसते निवासकाय इत्यर्थः । [ऋषये ] महः (२) तेजः तैजसं चक्षुरिन्द्रियम् अदत्तमिति शेषः । [ तथा ] हे वृषणा कामानां वर्षितारौ वां युवयोः तत्कृतं कर्म अस्माभिः प्रवाच्यं [ प्रकर्षण ] वाचनीयं शंसनीयम् । नार्षदाय नृपदपुत्राय कण्वाय ऋषये [ बधिराय ] ऋष्यन्धक. [ पा० ४॥२॥११४) इत्यण्- उत कण्वं नृषदः पुत्रमाहु॰ [ ऋ० १०. ३१. ११] इति मन्त्रान्तरे उक्तम् । तस्मै श्रवः श्रवणेन्द्रियं यदध्यधत्तं दत्तवन्तौ स्थ ( इति यत् तादित्यर्थः)। अपर (३) आह-ब्राह्मणस्य परीक्षार्थम् असुराः कण्वमृर्षि गूढे तमसि निदधुः अत्रैव स्थितः सन व्युष्टामुषसं विजानीहि यदि त्वं ब्राह्मणोसीति । तमश्विनावागत्योचतुः व्युष्टायां हर्म्यस्योपरि वीणां वादयन्तावावामागमिष्यावः । तं शब्दं श्रुत्वा व्युष्टामुषसं बहि तदेतत्प्रतिपाद्यते । हे वृषणा कामानां वर्षितागै अश्विनौ वां युवयाः तत्कृतं कर्म प्रवाच्यं प्रशंसनीयं यत् नार्षदाय नृषदपुत्राय कण्वाय क्षोणस्य क्षेोणः शब्दकारी वीणाविशेषः महो महतः क्षोणस्य श्रयः शब्दम् अध्यधत्तम् उषसो विज्ञानार्थमाधिकमकुरुतम् । इति । - (१) क्षोणस्य-क्षि निवासगत्योः । कृत्यल्युटो बहुलम् ( पा० ३।३।११३ ) इति कर्तरि ल्युट । पृषोदरादित्वात् (पा० ६।३।१०६) क्षोणभावः । तदुक्तं यास्केन-'क्षोणस्य क्षयणस्य' (नि०६।६) इति । पक्षान्तरे तु ( टुक्षु) शब्दे इत्यस्मादौणादिको नप्रत्ययः । (२) महः-मह पूजायाम् । अस्मादौणादिकोऽसिप्रत्ययः। पक्षा- न्तरे तु महच्छब्दात् षष्ठये कवचने छान्दसो अश्लोपः । बृहन्महतोरुप. संख्यानम् इति विभक्तरुदात्तत्वम् । यद्वा क्यिबन्तात्षष्ठय कवचनम् । (३) अत्र वेदभाष्ये पाख्यानमिदं दृश्यते 'अपर माह' इति ।

·-- धाद्विवेदकृता [अ०१.अ०८.२०१२ गोष्ठादिवगोषतमा० [ ऋ० प्रा० ५. ३०] इति निपातनानार्ष- दायेति षत्वम् । श्रवो अधि-अयेऽयोऽवे. [ ऋ० प्रा० २१३७] इति अभिहिते प्राप्त श्रवो आधि सार्भयो० [ ऋ० प्रा० २०४९ ] इति निषेधान। युवं कण्वायापिरिप्ताय चक्षुः० [ ऋ० १. ११८. ७ ] इति निगमः। एवमश्विनोः कर्माणि सङ्कीर्त्य ग्रन्थकृद् अश्विनौ अभीष्टमयाचत ये दानेषु प्रसत्कारा उक्ताः कक्षीवताश्विनोः । नासत्याभ्याश्च सूक्तैस्तैर्भवेम सुखिनो वयम् ॥४९॥ अश्विनोर्ये प्रकृष्टाः सत्कारा दानेषु (१) विभदभुज्युपेद्वादीनां (२) नासत्याभ्यां ( ऋ० १.११६-१२० ) सूक्तैः पञ्चभिः उक्ताः कक्षीवता ऋषिणा सत्कारैः कृत्वा तयोः प्रसादाद वयं सुखिनो भवेम भूयास्म । कक्षीवानपि अश्विनोः कर्मान्ते आशिषमाशास्ते तथा वयमपि तत्र ऋक् (ऋ० १.११६.२५) प्रवां दंसांस्यश्विनाववोचमस्य पतिः स्यांसुगवः सुवीरः। उत पश्यन्नश्नुवन्दीर्घमायुरस्तमिवेज्जरिमाण जगम्याम् ॥ प्र । वाम् । दंसांसि । अश्विनौ । अवोचम् । अस्य । पतिः। स्याम् । सु ऽ गवः । मु ऽ वीरः । उत । पश्यन् । अश्नुवन् । दीर्घम् । आयुः । अस्तम् 5 इव । इत् । जरि- माणम् । जगम्याम् ॥ ५५ ॥ - (१) 'दीनेषु' इत्यपि पाठः। (२.) पैदादि इत्येव । ।

·मं० १.सू० ११६.ऋ०२५] सभाष्या नीतिमञ्जरी ऋचोऽयमर्थः । हे अश्विनौ वां युवयोः दंसांसि पुरा कृतानि कर्माणि दंसः वेशः (१) (निघटु० २।१) इति तन्नामानि प्रावोचं कक्षीवानहमुक्तवानस्मि । मुगवः शोभनगोयुक्तः सुवीरः शोभ- नवीरो भूत्वा अस्य (२)धनादेः पतिः स्याम् (३)। उतापि च पश्यन् अक्षिभ्यां पश्यन् । उपलक्षणमेतत् । सर्वैरिन्द्रियैः स्वस्वविषयदर्शन- समर्थैः दीर्घ वर्षशतरूपेणायतं आयुर्जीवितञ्चाश्नुवन् (४) प्राप्नु- वन्नहम् अस्तमिवेत् यथा गृहं स्वामी निष्कण्टकं प्रविशति एवं निःशङ्केन जरिमाणं (५) जरा जगम्यां (६) ( कण्टकराहित्येन प्राप्नुयाम् ) वृद्धः सन् चिरकालं निवसेयमित्यर्थः । पतिः स्यामिति ‘पदादयश्च स्थिति०' (ऋ० प्रा० ५।६) इति षत्वे प्राप्ते, पतिः स्यां दित्ससि० ( ऋ० प्रा० ५।१९) इति निषेधान्न । इति द्विवेदश्रीलक्ष्मीधरसूनुना सत्रयज्वना द्याद्विवेदेन विरचिते नातिमञ्जरीभाष्ये प्रथमाष्टके नीतिवाक्यानि समाप्तानि । श्रीरस्तु । इति प्रथमाष्टकः समाप्तः ॥ (१) 'वेषः' इति निरुक्त। (२) 'अस्य राष्ट्रस्य पतिरधिपतिः स्यां भवेयम्' इति वे० भा०। (३) स्याम्-अस्तेः प्रार्थनायां लिङ् (पा० ३।३।६१ ) यासुद ( पा० ३।४।१०३ ) श्वसोरल्लोपः (पा०६।४।१११ ) इत्यकारलोपः। (४) अश्नुवन्-अशू व्याप्तौ । व्यत्ययेन शतृ । (५) जरिमाणम्-जष् वयोहानौ । अस्मादौणादिक इमनिघु प्रत्ययः। (६) जगम्याम्-गमेः प्रार्थनायां लिङि ( पा० ३।३।६१) बहुलं छन्दसि (पा० २।४७६) इति विकरणस्य श्लुः ।

·|| श्रीः ॥ अथ द्वितीयाष्टकः ॥ सरस्वतीमहं वन्दे सभाष्या नीतिमञ्जरी । द्याद्विवेदस्य चाज्ञस्य मुखे स्थित्वा कृता यया ॥ १ ॥ प्रथमे सेतिहासान्यो दर्शयित्वा सुभाषितान् ।। द्वितीयेऽष्टक आहाथ तत्त्वविद् द्याह्वय (१) ऋचाम् ॥ स्त्रीषु विश्वामो (२) न कार्य इत्याह--- विश्वासो नैव कर्तव्यो वल्लभाया अपि स्त्रियाः। महिष्याः प्राप विश्वासादासीपुत्रं कलिङ्गजः ॥५०॥ पुंसा वल्लभाया इष्टाया अपि स्त्रियाः भार्यायाः विश्वासो नैव कार्यः । अङ्गराजदृष्टान्तेन दृढयति यथा अङ्गराजः कलिङ्गाधिपतिः माहिष्याः पट्टराइयाः विश्वासादासीपुत्रम् औशिजं कक्षीवन्तं प्राप प्राप्तवान् । तत्राख्यानपूर्विका ऋक् ( ऋ० १.१२२.५ ) आ वो झवण्युमौशिजो हुवध्यै घोषेव शंसमर्जुनस्य नशे। प्र वः पूष्णे दावन आँ अच्छा वोचेय वसुातिमग्नेः ॥ आ। वः । रुवण्युम् । औशिजः । हुवध्यै। घोषाऽ इव । शंसम् । अर्जुनस्य । नशे। प्र । वः। पूष्णे । दावनै आ। अच्छे । वोचेय । वमु ऽ तांतिम् । अग्नेः ॥५६ ॥ कक्षीवान विरारूपया एकादशिनस्त्रयोष्टकश्चेत्येवंलक्ष (क्ष्य) लक्षणया (का० स० परिभाषा द्वादशकाण्डी ९।६) ऋचा विश्वान देवांस्तुष्टाव । (१) 'द्याह्वयम्' 'चाह्वया' इत्यपि पाठभेदौ । (२) 'स्त्रीषु विश्वासं न कुर्यादित्याह-' इति 'ग' पुस्तके ।

·मं०१.सू०१२२.ऋ०५] सभाष्या नीतिमञ्जरी १११ कक्षीवानित्यन्वर्थसंज्ञा । कक्षीवान् कक्ष्यावानिति (नि. ६।१०)। कक्ष्या रज्जुरवस्येति यास्केनोक्ता (नि० २०२) अत्राक्षेपः । नन्वश्वबन्धनं राज्ञ एवोचितम् । कक्षीवानिति राज्ञो नाम । अतोऽस्य राजत्वात प्रातारत्नीयोक्तः (ऋ० १३१२५) प्रतिग्रहो नोपपद्यते । कुतः । 'याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहा' इत्युक्तम् । (तत्र ) ब्राह्मणस्यैवाधिकारो न क्षत्रियस्यति । नैष दोषोऽस्य । यद्यप्यसौ कलिङ्गाख्यस्य राज्ञः पुत्रस्तत्कथं कलि- ङ्गनेन स्वयं दृद्धत्वादपत्योत्पादनाय सामर्थ्यमलभमानेन तदु. त्पादनाय याचितो दीर्घतमा ऋषिः अपत्योत्पादनाय प्रेषितया राजमहिष्याऽतिजरठेन महर्षिणा सह रन्तुं लज्जमानया स्ववस्त्रा- भरणैरलङ्कृत्य स्वप्रतिनिधित्वेन प्रेषितामुशिङ्नामिकां योषितं दासीमित्यवगत्य ऋषिणा स्वमन्त्रपूतेन जलेनाभिषिच्य ऋषिपुत्रीं कृत्वा तया सहरेमे । एतदुत्पन्नः कक्षीवान राज्ञः पुत्रोऽभूत्।दासीपुत्रः औशिजः कक्षीवान कलिङ्गस्य पुत्रोऽभूदिति तात्पर्यार्थः (१) । तथा बृहदेवता-(अ० ४ श्लो० २४।२५ ) अङ्गराजगृहे दासीमुशिजं पुत्रकाम्यया ॥ २४ ॥ राज्ञा च पहितां मत्वा शुद्धां कृत्वाऽऽरमन्मुनिः ॥ इति ।। व्यापरिम्यो रमः ( पा० २।३।८३) इति रमतेरापर्वत्वा- स्परस्मैपदम् । ऋचोऽयमर्थः । हे अश्विनौ औशिनः उशिक्पुत्र: कक्षीवानहम् । आहुवध्यै युष्मदाव्हानाय । वः युष्मत्सम्बन्धिनं रुवण्यु रवणीयं शब्दनीयं शंसं स्तोत्रम् अच्छ आभिमुख्येनाप्तुं वोचेय ब्रवीमि। बहुवचनं पूनार्थम् । लिङ्याशिष्यङ (पा०३।१८६) इति अङ् । वच उम् (पा०७४।२०) इति वचेरुम् । केव (१) अतोऽस्य क्षत्रियसम्बन्धात् कक्षीवानिति नामोपपन्नम् । दीर्घतमसः परमर्षेरुत्पन्नत्वेन ब्राह्मणत्वात्प्रतिग्रहोऽप्युपपन्न एव । वे० भा० ।

·११२ धाद्विवेदकृता [अ०२.अ०१.व०१ घोषेव-यथा घोषा अस्मत्पुत्री ब्रह्मवादिनी सा यथा अर्जुनस्य श्वेतवर्णस्य शरीरगतत्वग्रोगस्य नंशे नाशनाय युवयोः शंसं स्तोत्रमकार्षीत तद्वदहमपीत्यर्थः । हे देवाः वो युष्मतसम्बन्धिने दावनेऽभीष्टदात्रे पूष्णे पोषकाय एतनामकाय अच्छामि प्राप्तुं शंसं वोचेय स्तौमि । किञ्च अग्नेर्वमुतातिं तत्सम्बन्धि वसुदानमपि वोचेय स्तौमि । दावन आँ अच्छेति 'एकारान्तं मित्रयोर०' (ऋ० प्रा० २६१) इति सचादित्वाद् (ऋ० प्रा० २।६७) प्रकृतिभावानुनासिकोपधात्वम् । आङोऽनुनासिकश्छन्दसीति (पा० ६।१।१२६ ) सुतायाहीत्यन्यत्वात (ऋ० प्रा० ७६ ) अच्छेति सामवशसन्धिः। अदाता दुःखी भवतीत्याह--- दाता सुख्यजरः सूरि१ःख्यदाता सदाऽस्तु हि । मा पृणन्त इति प्राह कक्षीवान् स्वनयस्तुतौ ॥ ५१ ॥ कक्षीवान् स्वनयस्य राज्ञः स्तुतौ प्रातारत्नं सप्त स्वनयस्य दानस्तुतिरित्युक्तायाम् ( का० स० ऋ० १-१२५ ) मा पृणन्नो दुरितमेन ( प्रा० ऋ० १११२५१७ ) एतहगर्थश्लोकार्थमाह- दाता सदा सर्वदा सुखी दानादस्तु । सूरिविद्वानजरो युवा सदाऽस्तु | अदाता जनः दुःखी शोकवानस्तु हि निश्चयेन । स्वनयस्य दानस्तुत्युत्पत्तये इतिहास:- दीर्घतमसः पुत्रः कक्षीवानाम ऋषिः ब्रह्मचर्य (१) चरन वेदा- भ्यासाय गुरुकुले बहुतरकालं स्थित्वा वेदान्सम्यगधीत्य व्रतानि (च) चरिता तेनानुज्ञातः स्वगृहं प्रति (प्र) यास्यन् मध्ये- मार्गे (२) रात्री विश्रान्तः ( सुष्वाप)। प्रभाते भावयव्यस्य पुत्रः स्वनयो नाम राजा सानुचरः (३) सङ्क्रीडमाण: अकस्मात- (१) 'चरिष्यन्' इति 'ग' पुस्तके वेदभाष्ये च । (२) 'मध्येमार्गम्' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'अनुचरैः सह क्रीडमानः' इति वे० भा०।

·(११)विनयं किल' इति मु००। म०१.सू०१२५.ऋ०७] सभाष्या नीतिमञ्जरी कक्षीवतोऽन्तिकमागतः । स चरभसात (१) प्रतिबुद्धः सहसोत्तस्थौ । तं च राजा पाणौ(२)गृहीत्वा स्वकीयपासन(३)मुपवेश्यास्य सौन्दर्य- मवगत्य स्वकन्याप्रदानमनाः पप्रच्छ । भगवन् कस्य पुत्रः किन्नामा त्वमिति । स च पृष्टो मातरं पितरं स्वदृत्तान्तं च आचष्टे स्म (४) । ( स च ) राजा संभाव्य इति अवगत्य मुदितमनाः स्वगृह प्रापय्य (६) तस्मै मधुपर्कमाचरिष्यन् (६) वस्त्रमाल्यादिभिः पूजयित्वा सरथा दश कन्या निष्कशतमश्वशतं पुंगवानां शतं (७) गवां षष्ट्युत्तरसहस्रं पुनरेकादश रथांश्च प्रादात् । स च सर्वमनुक्रमेण प्रतिगृह्य दीर्घतमसोऽन्तिकमागत्य तस्मै प्रादर्शयत् । दर्शयित्वा (८) परोक्ष प्रातारत्नमिति ( ऋ० ११२५) अनेन प्रशंसति राजानं स्वनयम् । तथा बृहद्देवता ( अ० ३ श्लोक० १४०-१५० )- ऋषिर्दानं तु भाव्यस्य प्रातरित्यत्र ( ऋ० ११२५ ) शंसति ॥ १४० ॥ [ काक्षीवतं (९) कदित्त्थेति ( ऋ० १।१२१ ) यदैन्द्रमुपदिश्यते । परोक्षं वैश्वदेवं तत् प्रदिष्टं स्वरसामसु (१०)] ॥ १४१ ॥ अधिगम्य गुरोविद्यां गच्छन् स्वं निलयं प्रति (११) । कक्षीवानध्वनि श्रान्तः सुष्वापारण्यगोचरः ॥ १४२ ॥ (१) 'रभसा प्रतिबुद्धः' इत्यपि 'ग' पुस्तके वेदभाष्ये च पाठः । (२) 'पाणिं गृहीत्वा' इति 'ग' पुस्तके वेदभाष्ये च पाठः । (३) 'स्वकीये आसने' इति 'ग' पुस्तके । (४) 'आचख्यौ' इति 'ग' पुस्तके । 'प्राचचक्षे' इति वे० भा० । (५)'प्राप्य' इति (वे. भा०) (६) 'आरचय्य' इति 'ग' पुस्तके वे० भाष्ये च । (७) 'शतं निष्कान्' इत्यपि 'ग' पुस्तके । ( 2 ) 'दर्शयित्वाच कक्षीवांस्त्रिष्टुभा स्तौति स्म' इति 'ग' पुस्तके। (8) अयं श्लोकोऽत्राप्रकृत इति नोतिमञ्जर्या हस्तलिखित- पुस्तकेषु नोद्धृतः सन्दर्भद्योतनायात्रास्माभिः क्रोडीकृत्वैव दत्तः । (१०)(कौ० प्रा० २४४)। १५ ·११४ याद्विवेदकृता [अ०.२.अ०१.२०१६ तं रामा स्वनयो नाम भावयव्यसुतो (१) व्रजन् । क्रीडाथै सानुगोऽपश्यत् सभार्यः सपुरोहितः ।। १४३ ।। अथैनं(२) रूपसम्पन्नं दृष्ट्वा देवसुतोपमम् । कन्यादाने मतिं चके वर्णगोत्राविरोधतः (३) ॥ १४४ ॥ सम्बोध्यैनं स पप्रच्छ वर्णगोत्रादिकं तथा (४)। राजन्नाङ्गिरसोऽस्मीति कुमारः प्रत्युवाच तम् ॥ १४५ ।। पुत्रोऽहं दीर्घतमस औचथ्यस्य ऋषेप । अथास्मै स ददौ कन्या दशाभरणभूषिताः (५) ॥१४६॥ तावतश्च (६) रथान् श्यावान् वीड्वङ्गान्वै चतुर्युजः । वधूनां वाहनार्थाय (७) धनकुप्यमजाविकम् (८) ॥१४७॥ निष्काणां(९) वृषभाणां च शतं शतमदात्पुनः । एतत्तदुत्तरे सूक्ते(१०) शतमित्यादिषूच्यते (ऋ० १।१२६।२)॥१४८॥ शतमश्वाञ्छतं निष्कान् रथान् दश वधूमतः । चतुर्युजो गवां चैव सहस्रं षष्टयथाधिकम् (११) ॥१४९॥ स्वनयाद्भावयव्याद्यः कक्षावान्प्रत्यपद्यत । प्रतिगृह्य च तुष्टाव ततः(१२) पित्रे शशंस च ॥१५०॥ इति । (१) 'भावयव्यस्ततो व्रजन्' इति का 'ख' पुस्तकयोः । (२) 'माहेनं' इति 'क' पुस्तके । (३) 'गोत्रावरोधतः' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (४) 'ततः' इति मु००। (५) दशभारविभूषिताः इति 'क' पुस्तके । (६)'तावतश्च रथांश्चास्यद्वीपिनोऽश्वैश्चतुर्युज इत्यपि'क'पुस्तकं । (७) 'वहनार्थाय' इति 'क' पुस्तके । () 'धनं कुप्यम्' इत्यपि 'क' पुस्तके । (६) 'निष्काणां शतमश्वानां' इति 'क' पुस्तके । (१०) 'शतमित्यादिनोदितम्' इत्यपि मु० वृ० । (११) षष्ट्युपाधिकम्' इति मुग्धानलपुस्तके । (१२) प्रातः इति मुग्धानलः ।

·म.१.सू०१२५.३०७] सभाष्या नीतिमञ्जरी ११५ तथा सूत्रम् (१) ( सा० श्री० सू० १६।११।४-६)- "कक्षीवन्तं द्वितीयं कक्षीवानौशिजः स्वनये भावयव्ये सनि संसानोत्तमे सूक्ते नाराशंसे निगदेद्" । इति । " येन नराः प्रशस्यन्ते तत्सूक्तं नाराशंसम् । येन नराः प्रशसन्ते स नाराशंसो मन्त्रः " इति यास्कः (नि० ९/९)। नाराशंसानि भवन्तीति सूक्तम् । कक्षीवांस्त्रिष्टुभा स्वनयं स्तौति । तत्र ऋक् ( ऋ० १.१२५.७)- मा पृणन्तो दुरितमेन आरन्मा जारिषुः मूरयःसुव्रतासः। अन्यस्तेषां परिधिरस्तु कश्चिदर्पणन्तमभिसंयन्तु शोकाः॥ मा। पृणन्तः । दुःऽइतम् । एनः । आ । अरन् । मा। जारिषुः। मूरयः। मुऽवतासः । अन्यः । तेषाम् । परिऽधिः । अस्तु । कः । चित् । अपृणन्तम् । आभ। मम् । यन्तु । शोकाः ॥ ५७ ॥ पृणन्तः(२) () यच्छन्तः दातारो जनाः दुरितं दुःखम् एन: पापं (च) मारन् मा प्राप्नुवन । ये सूरयः विद्वांसः सुव्रतास:(३) देवानां याजकाः मा जारिषुः जम्या जीर्णा मा भवेयुः। तर्हि एनो- भाजनः क उच्यते । तेषां दातॄणां सूरीणां चान्यः तेभ्यः अदाता असूरिः कश्चित्तरिधिः पापानां परितो धारकोऽस्तु(४) । अपृणन्त- (१) सूत्रग्रन्थोक्तसूत्राणि यथा-'काक्षीवतं द्वितीयम् ॥ ४॥ 'यथा कक्षीवानौशिजः स्वनये भावयव्ये सनि ससान' ॥५॥ 'उत्तमे च सूक्ते निगदेत् ॥ ६॥ S. S. S. by Hillebrandt, P. 205 (२) देवादीन्हविरादिना प्रीणयन्तः सन्तः-वे० भा० । (३) शोभनकच्छचान्द्रायणादिनियमवन्तोऽपि-वे. भा० । (४) यद्वा अन्यः कश्चन पापदेवः तेषां परिधिः परिधिस्थानीयो व्यवधायकोऽस्तु । यथाऽग्नेः परिधिः स्वयं रक्षःप्रभृतिभिर्वाभ्यमानः स्वान्तहितमग्निं रक्षति तद् अथवा अन्यो धर्मविशेषस्तेषां परिधिः परिधानमस्तु कवचस्थानीयोऽस्तु-इति वे भा० ।

·::, धाद्विवेदकता [अ०२.०१.२०११ मदातारम् । पृणाक्ष पृणाति इति दानकर्मसु पाठात् (निघण्टु २२०) देवादीनाम् (१) अपृणन्तं शोकाः दुःखानि आभ आभिमुख्येन संयन्तु सम्यक् प्राप्नुवन्तु । इति दाता मुखी मूरिरजर इति सिद्धम्। अप्राप्तयौवनया सह सङ्गो न कार्य(२) इत्याह- सहारोमिकया(३) सङ्गो न कर्तव्यो नरैः स्त्रिया । भावयन्योऽभजद् ज्ञात्वा रोमशांप्राप्तरोमिकाम(४)॥१५॥ अरोमिकया अप्राप्तलोम्न्या स्त्रिया सह सङ्गः नरैन कर्त्तव्यः । भावयव्यदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा भावयव्यो राजा रोमशां स्त्रियं प्राप्तरोमिकां जातलोम्नी ज्ञात्वाऽभजद भेजे । आख्यानपूर्विके ऋचौ । आगधिता परिगधिता० ( ऋ० १. १२६. ६. ) उपोप मे परामृश० ( ऋ० १. १२६. ७.)। भावयव्यरोमशयोर्दम्पत्योः संवाद इत्यनुक्रमणी-( का० सर्वानुक्रमणी पृ० १० मु० पु०)। तथा बृहद्देवता-(अ० ३ श्लो० १५५-५६, अ० ४ श्लो० १-३) पञ्चामन्दान्भावयव्यस्य गीता जायापत्यो· ऋचौ सम्प्रवादः (१) ॥ [सम्प्रवादं (६) रोमशयेन्द्रराज्ञोरेते ऋचौ मन्यते शाकपूणिः ॥१५॥ इन्द्रेण जायापत्योश्चेतिहासं दृचेऽस्मिन्मन्यते शाकटायनः ] ॥ प्रादाच (७) तां रोमशां नाम साम्ना बृहस्पतिर्भावयव्याय राज्ञे ॥१५६॥ (१) 'देवादीनामप्रीणयन्तम्' इति वे०भा०ा देवादीनप्रीणयन्तम्' इति 'ग' पुस्तकें। (२) 'न कर्तव्य इत्याह' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'अरोमकया' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (४) 'प्राप्तरोमकाम्' इति 'क' पुस्तके । .. (५) 'सम्प्रवादो द्वचेन' इति मु० ० । (६) द्वाविमौ पादौ बृहहवतायाः सन्दर्भद्योतको नीतिमञ्ज. रीहस्तलिखतपुस्तकेषु नोक्तौ । (७)'प्रादास्सुतां रोमां. नाम नाम्बा' इति मु .।

·मं०१.सू० १२६.२०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी - ततस्तमर्थ (१) हरिवान् विदित्वा प्रियं सखायं स्वनयं दिदृक्षुः ।। अभ्याजगामाशु (२) शचीसहायः(३) प्रीत्याऽर्चयत्तं (४) विधिनैव राजा ॥१॥ अभ्याजगामाङ्गिरसी च तत्र हृष्टा (५) तयोः सा चरणौ ववन्दे ।। इन्द्रः सखित्वादथ तामुवाच रोमाणि ते सन्ति न सन्ति राज्ञि ॥ २ ॥ सा बालभावादथ तं (६) जगाद उपोप मे शक परामशेति ॥ ( तां पूर्वथा सान्त्व्य नृपः प्रहृष्टो अन्वबजत्साथ पतिं (७) पतिव्रता ) ||३|| संभोगाय प्रार्थितो भावयव्यः स्वभार्या रोमशाम अप्रौढां मत्वा परिहस- मनुष्टुभाह-( ऋ० १.१२६.६.) आगंधिता परिंगधिता या कशीकेव जगहे । ददाति मह्यं यादुरी याशूनां भोज्या शता ॥ आ ऽगधिता। परिऽ गधिता। या। कशीकाs इव । जङ्गहे । ददाति । मह्यम् । यादुरी । याशूनाम् । भोज्यां । शता ॥ ५८ ॥ अयमर्थः। भोज्या भोगयोग्या एषा आगधिताऽऽसमन्ता. दगृहीता स्वीकृता तथा परिगधिता परितो गृहीता । आदरार्थ पुनर्वचनम् । गध्यं गृह्णातेरिति यास्क: (नि० ५।१५।५१ )। यद्वा आगधिता आसमन्ताद्भावेन मिश्रयन्ती आन्तरं प्रजननेन बाह्य भुजादिभिरित्यर्थः । गध्यतिर्मिश्रीभावकोंत यास्कः ( नि० ५।१५।५२)। पूर्वपक्षे पुरुषस्य प्राधान्यम् उत्तरपक्षे योषित इति (१) 'तत्सव' इति 'क' पुस्तके । (२) 'अभ्याजगामाथ' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (३) शचीसमेतः इति 'क' पुस्तके । (४) 'प्रत्यर्चितस्तद्विधिनैव राक्षा' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः । (५) 'दृष्ट्वा' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (६) 'सञ्जगाद' इति 'क' पुस्तके । (७) अयं पादो हस्तलिखितपुस्तकेषु नास्ति । ܀ ·[अ०२.०१.२०११ - - - माद्विवेदकृता भेदः । कीदृशी सा या जङ्गहे अत्यर्थं गृह्णाति कदापि न मुञ्चति । अत्यागे दृष्टान्त:-कशीकेव कशीका नाम सूतवत्सा नकुली सा यथा पत्या सह चिरकालं क्रीडति न कदाचिदपि मुञ्चति तथा एषापि । किञ्चैषा भोग्या यादुरी यादुरित्युदकम् । रेतोलक्षणमुदकं राति (आ) ददाति यादुरी । बहुरेतोयुक्तेत्यर्थः । तादृशी सती याशूनां संभोगानां, याशु (वे० भा० यश ) इति प्रजनननाम । तत्सम्बन्धीनि कर्माणि याशूनि भोगाः । तेषां शता शतानि असंख्यातानि मह्यं ददातीति ॥ रोमशा नाम बृहस्पतेः (१) पुत्री परिहसन्तं स्वभर्तारं प्रत्याह- ( ऋ० १.१२६.७) उपोप मे परामृश मा में भ्राणि मन्यथाः । सर्वाहमस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका ।। उप 5 उप । मे। परा । मृश । मा । मे । भ्राणि । मन्यथाः । सर्वी । अहम् । अस्मि । रोमशा । गन्धारी- णाम् । इव । आविका ॥ ५९॥ भोः पते मे मां द्वितीयार्थे चतुर्थी । उपोप उपेत्यो( २ )पेत्य परामश सम्यक् ( ३ )स्पृश भोगयोग्यामवगच्छेत्यर्थः । मे ममा- ङ्गानि दभ्राणि अल्परोमाणि । दभ्रमर्भकमित्यल्पस्योति यास्क: (नि० २२०)। मा मन्यथाः मा बुध्यस्त्र । अदभ्रत्वं विशदयति- अहं सर्वा रोमशा बहुरोमयुक्ताऽस्मि । यतोऽहमीदृशी अतः सम्पूर्णा- वयवाऽस्मि । रोमशत्वे दृष्टान्तः। गन्धारीणामविकेव । गन्धारा (ये) (१) 'ब्रह्मवादिनी परिहसन्तं स्वपतिं प्रत्याह' इति 'ग' पुस्तके वे० भाष्ये च। (२) 'उपगम्योपश्लिष्य च' इति निरुक्तभाष्यवृत्तौ दुर्गाचार्याः 'द्वितीय उपशब्दः पादपूरणः' इति घे० भा० । (३) 'अत्यन्तमान्तरं स्पृश। परामर्शाभावशां निवारक, इति 'ग' पुस्तके, वेदभाष्ये च । - ·मं०१.सू०१४.७.ऋ० ३] सभाझ्या नीतिमञ्जरी - देशाः तेषां सम्बन्धिन्यविजातिरिव तदेशस्था अवयो.(१)मेषाः यथा रोमशाः तथाहमस्मि । यद्वा यथा गन्धारीणां गर्भधारिणीनां स्त्रीणाम् अविका अत्यर्थं तर्पयन्ती योनिरिव तासाम् आप्रसवं रोमादिविकर्त- नस्य शास्त्रनिषिद्धत्वात् । योनिः रोमशा भवति । यतोऽहमीदशी अतो माम् अप्रौढां मा बुध्यस्वेत्यर्थः । सामगृह्ये-'नाजातलोम्योपहासमिच्छेद्' । इति- तथा कर्मपदीपे-'प्रजातव्यञ्जनाऽलोम्नीन तया सह संविशेदु' । इति । अग्निराराध्य इत्यर्थ आह- धीमद्भिरग्निराराध्यो यं विना न सुखी भवेत् । मुक्तो दीर्घतमाः शापादग्निना हि बृहस्पतेः ॥५३॥ धीमद्भिः बुद्धिमाद्भः विप्रैः अग्निः आराध्यः यमग्निं विना विप्रो न सुखी भवेत् । ब्राह्मणस्याग्नेः सुखं भवतीत्यर्थः । हि यस्माद्दीर्घतमा ऋषिः बृहस्पतेः शापादाग्नना मोचितः । अग्नेः सुखी बभूवेत्यर्थः । तद्दर्शनायेतिहासः । उचथ्यबृहस्पतिनामानौ द्वावृषी आस्ताम् । तत्रो- चध्यस्य ममता नाम भार्या सा च गर्भिणी । तां बृहस्पतिहीत्वाऽरमयत् शुक्रनिर्गमनावसरे प्राप्ते गर्भस्थं रेतः प्रावादीत् । हे मुने रेतो मा त्याक्षीः । पूर्वमहं संतसामि रतः सङ्करं(२) मा कार्पोरिति । एवमुक्तो बृहस्पतिः बलात् प्रतिरुद्धरेतस्कः(३) सन् शशाप । हे गर्भ त्वं यतो रेतोरोधमकरो:(४) अतस्त्वं दीर्घ तमः प्राप्नुहि । जात्यन्धो भवेति । एवं शापतो (शप्तो) ममतायां दीर्घतमा अजायतेति । स चोत्पन्नस्तमोव्ययाय(५)अग्निमस्तोषीत । स च स्तुत्या प्रीतः आन्ध्यं पर्यहरदिति । (१) 'विशेषतो रोमशाः' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'रेतःसेकं मा कार्षीः' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'प्रतिरुद्धरेतस्त्वात्तं च शशाप' इति 'ग' पुस्तके । ४) रेतोनिरोधमकरोः' इति वे० भा० 'रेतोरोधनमकरोः' इति 'ग' पुस्तके । (५) 'तमोव्यथया' इति वे० भा० ।

·धाद्विवेदकृता [अ०२.१०२.२०१६ तथाऽनुक्रमणीवृत्तौ षड्गुरुशिष्यः (ऋ० ६, सूक्त ५२ )- (१) इति हासो हेतुभूतो विस्प ष्टार्थ (२) प्रवर्ण्यते ॥ १ ॥ प्रजापतेः पुत्र आसीदङ्गिरा नाम वै मुनिः । तस्य पुत्रास्त्रयस्त्वासंस्त्रेताग्निसमतेजसः ॥ २ ॥ उचथ्यो ज्येष्ठ इत्येव मध्यमस्तु बृहस्पतिः । संवर्तस्तु कनिष्ठोऽथ ज्येष्ठो गुणगणैर्विभुः (३) ॥ ३ ॥ ( यः संवर्तो मत (४) इति प्रथितो भारते भृशम् )। उचथ्यभार्या ममता नाम्नासीद् (५) वरवर्णिनी ॥ ४ ॥ उचथ्याहितगी तां चकमेऽथ बृहस्पतिः । उचथ्यपुत्रो ममतागर्भस्थोऽवोचदुत्तरम् ॥ ५ ॥ ज्येष्ठपत्नी मातृकल्पां (६) मैनां (७) गन्तुं मनः कृथाः । ( अहो कामस्य (८) दौरात्म्यं यदि मां त्वमिहागतः ॥ ६ ॥ किंचाहमत्र प्रविष्टः क्व ते गर्भो निधीयताम् )। अमोघरेतास्त्वं चासि न द्वयोरिह सम्भवः ॥ ७ ॥ ( द्वितीय (९) स्तात मा मैवमकार्य च कृथाः महत । इति गर्भवचः श्रुत्वा शशापैवं ( नं ) बृहस्पतिः ) ॥ ८ ॥ (१) अस्य पूर्वार्धन्तु ॥ 'सुहोत्रादिमहर्षीणां पौत्रत्वस्य विकल्प नात् । इति। ( २ ) 'विस्पटाय' इत्यपि 'क' पुस्तके । (३) 'भुवि' इत्यपि । (४) अयं पादोऽनुक्रमणीत उद्धृतः । (५) 'वंशवर्णिनी' इति 'क' पुस्तके । (६) 'मातृतुल्यां' इति वे० दी० । (७) 'नैना' इति 'क' पुस्तके । (1) अयं तथाऽनन्तरतनोऽपि सर्वानुक्रमणीत एवोद्धृतौ । (६) पङ्किरियं हस्तलिखितपुस्तकेषु नास्ति । अनुक्रमणीत उद्धृता।

·मं० १.सू०१४७.२०३] सभाष्या नीतिमञ्जरी १२१ दीर्घ तमस्त्वं प्रविश मद्वाक्यादन्ध एव च । ततो दीर्घतमा नाम ह्युचथ्यतनयो(१)ऽभवद ॥९॥ इति तथा बृहदेवता ( अ. ४, श्लो० ११-१५ )- द्वावुचथ्यबृहस्पती ऋषिपुत्रौ बभूवतुः । आसीदुचथ्यभार्या तु ममता नाम भार्गवी ॥ ११ ॥ तां कनीयान् (२) बृहस्पतिमैथुनायोपचक्रमे । शुक्रस्योत्सर्गकाले तु गर्भस्तं प्रत्यभाषत (३) ॥ १२ ॥ इहास्मि पूर्वसम्भूतो न कार्यः शुक्रसङ्करः । तं शुक्रप्रतिषेधं (४) तु न ममर्ष बृहस्पतिः (५) ॥१३॥ स व्याजहार गर्भ तं तमस्ते दीर्घमास्त्वति । स च दीर्घतमा नाम बभूवर्षिरुचथ्यजः ॥ १४ ॥ स जातोऽभ्यपतद्देवानकस्मादन्धतां गतः । ददुर्दैवास्तु तन्नेत्रे ततोऽनन्धो बभूव सः ।। १५ ॥ इति । आस्मिन्नर्थे ऋक् ( ऋ० १.१४७.३ )---- ये पायवौमामतेयन्तैअग्ने पश्यन्तो अन्धं दुरितादरक्षन। ररक्षतान्त्सुकृतौ विश्ववेदा दिप्सन्त इद्रिपवो नाह देभुः॥ ये । पायवः । मामतेयम् । ते । अग्ने । पश्यन्तः । अन्धम् । दुःऽइतात्। अरक्षन् । ररक्ष । तान् । मुऽकृतः। विश्वऽऽवेदाः । दिप्सन्तः । इत् । रिपर्वः । न । अहं । देभुः ॥ ६॥ (१) 'उचथ्यतनयो०' इति 'क' पुस्तके । पुराणेषु महाभारते चायं उचथ्यशब्द 'उतथ्य' इत्यपि पठ्यते । (२) 'तामब्रवीद् इति 'क' पुस्तके। (३)'प्रत्यषेधति' (प्रतिषेधति) इति 'क' पुस्तके । (४) 'शुक्रप्रतिघातं' इति 'क' पुस्तके। (५) 'वृहस्पतिरमर्षयत्' इति 'क' पुस्तके । १६ - - ·१२२ धाद्विवेदकृता [अ०२.०२.२०१६ दीर्घतमास् त्रिष्टुभा अग्नि तुष्टाव । अग्निष्टुति आग्निः अग्निमारुते याम्यतृचस्थाने "कथा ते अग्ने शुचयन्त आयोरिति तिम्रो यामीनाम्"। ( सां० श्री० सू०-१४-५७-१२) इति सूत्रे विनियोगः । ऋचोऽयमर्थः । हे अग्ने ते तव सम्बन्धिनो ये पायवः प्रसिद्धाः पालयितारो रश्मयः मामतेयं ममतायाः पुत्र दीर्घतमसम् अन्धं पश्यन्तः रक्षणीयोऽस्माभिरित्यवगच्छन्तः दुरिताद् दुःग्वादन्धत्ता- दरक्षन्(')।तान रश्मीन सुकृतः सुखकर्तृन विश्ववेदाः विश्वप्रज्ञोऽग्निः ररक्ष रक्षति । अस्मत्पालनायेति भावः । तैरस्मान् रक्षतीत्यर्थः(२)। एवं रक्षितानस्मान् दिप्सन्तः दम्भितुमिच्छन्तः रिपवः कामादयो नाह देभुः (३)। अहेति विनिग्रहार्थीयः (नि० ११५) न खलु दम्भितुं शक्नुवन्ति । तान्त्सुकतो-सकारोदययोः तकारमिति (ऋ० प्रा० ४. १७) नकारस्य पक्षे तकारागमः। एवं धीमद्भिर. निराराध्य इति सिद्धम् । उक्तं च- एकाहमपि कर्मस्थो योऽनिशुश्रूषणः शुचिः । नयत्यत्र तदेवास्य शताहं दिवि जायते ॥ इति । ब्रह्मद्वेषो न कर्तव्य इत्याह- स दासो दृष्टि चात्मानं यो दृष्टि ब्राह्मणान् स्वयम् । त्रैतनेन तदा स्वात्मा यदा दीर्घतमा हतः ॥५४॥ (१) 'रक्षन्ति स्म' इति 'ग' पुस्तके । (२) तैरस्मानपि रक्षिष्यतीत्यर्थः' इति वे० भा० । (३) देभुः- दम्भु दम्भे । श्रन्थिप्रन्थिदम्भिस्वलीनामिति ( पा० ६।४।२ वा० व्याकरणान्तरम् ) लिटः कित्वाद् अनिदिताम० (पा० ६।४।२४ ) इति नलोपः । तस्यासिद्धत्वादेवाभ्यासलोप- योरप्राप्तौ दम्भेश्च (पा० ६।४।२४ वा० ) इति वक्तव्यमिति तौ विधीयेते।

·मं० १.सू०१५८.ऋ०५] सभाष्या नीतिमारी १२३ यः कापुरुषो ब्राह्मणान् द्वेष्टि ब्रह्मद्वेषं करोति सदा स दासकर्मकर्ता स्वयमेवात्मानं दृष्टि । तत्र त्रैतनदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा त्रैतनेन दासेन यदा दीर्घतमा हतः तदा स्वयमेवात्मा हतः । अस्मिन्नर्थे आख्यानपूर्विका ऋक् । न मा गरनद्यो मातृतमा० ( ऋ० १. १५८. ५ ) इति । तत्राख्यानम्-जराजर्जरीत (१) गात्रं जात्यन्धं दीर्घतमसं मामतेयं वरीवसितुम्(२)अशक्नुवानाः स्वगृह(३) दासा अग्नौ दाहाय (४) प्रचिक्षिपुः । स प्रक्षिप्तोऽग्नौ(५)अश्विनावस्तावीत् । तो चैनमरक्षताम् । ततोप्यम्रिय- माणमुदकेषु (६) प्रापातयन् । तत्र निमग्नः पुनरश्विनी तुष्टाव । तुष्टी सन्तौ तौ जलादुदहाष्टीम् । एवमवध्यं तं त्रैतनो नाम कश्चिदासोऽस्य शिरोसौ वक्षश्चाविध्यत् । ततोप्यपालयताम् (७) । तथा बृहद्देवता ( अ० ४. श्लो० २१.२४ )- (८)जीर्ण तु दीर्घतमसं खिन्नास्तत्परिचारकाः । दासा अग्नौ नदीतोये दृष्टिहीनमवादधुः ॥ २१ ॥ तत्रैकस्यैतनो नाम शस्त्रेणैनमपाहनत् । शिरश्वांसावुरश्चैव स्वयमेव न्यकृन्तत ॥ २२ ॥ हत्वा दीर्घतमास्तं तु पापेन महता वृतम् । आत्माङ्गान्यनुदञ्चैव तत्रोदोन्मोहितो भृशम् ॥ २३ ॥ (१) 'जराजर्जरित०' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'वरिवसितुम्' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'स्वगर्भ' इति 'ग' पुस्तके वे० भाष्ये च । (४) प्रदाहाय इति वे० भा० । (५) 'तत्र क्षिप्तोऽग्नौ' इति 'ग' पुस्तके । (६) 'उदके' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः । (७) 'अपालयतम्' इति 'ग' पुस्तके । अपालयत' इति 'क'पुस्तके। ( 4 ) श्लोका इमे पूर्व (पृ० १५) 'सोमानं ( ऋ० १.१८११) इत्युचो व्याख्याने दत्ता अवलोकयितव्याः । अतोऽत्र पुनरपि पूर्वोक्ताः पाठभेदान प्रदर्शिताः।

·१२४ याद्विवेदकृता [अ०२.अ०३.२०१ - - -- अङ्गदेशसमीपे तु तं नद्यः समुदाक्षपन् ॥ इत्यादि । आततायिव्याघ्रभये ऋग्विधाने उक्तम् ( ऋग्वि० श्लो० १४१-४३)- आततायिनमायान्तं दृष्ट्वा व्याघ्रमथो वृकम् । न मा गरन्निति जस्तेभ्य एव प्रमुच्यते ॥ १४१ ॥ (१)त्रिरात्रोपोषितो रात्रौ जपेदासूर्यदर्शनात् । आप्लुत्य प्रयतः सूर्यमुपतिष्ठेद्दिवाकरम् ।।१४२॥ पश्यन्ति तस्करा नैनं तथान्ये पापबुद्धयः । एकः शतानि त्रायेत तस्करेभ्यश्चरन् पथि ।।१४३॥ इति । अत्रेयमृक् ( ऋ० १. १५८. ५.)- न मा गरन्नद्यो मातृतमा.दासा यदी सुसमुब्धमवाधुः । शिरोयदस्य त्रैतनो वितक्षत्स्वयं दास उरोअंसावपि ग्ध। न । मा । गरन् । नद्यः । मातृऽतमाः । दासाः यत् । ईम् । मुऽसमुन्धम् । अवऽअधुः । शिरः। यत् । अस्य । चैतनः । विऽतक्षत् । स्वयम् । दासः । उरः। अंसौ । अपि । ग्धेति ग्ध ॥ ६१॥ दीर्घतमा अश्विनौ त्रिष्टुमा तुष्टाव । नद्यो नदनशीलाः मातृ तमाः मातृवज्जगतां हितकारिण्यः आपः मा मां दीर्घतमसं न गरन् न गिरेयुः । निमग्नं मा कुर्युः । गृ निगरणे लेटि व्यत्यनेन शप् । गरणपाप्तिं दर्शयति । यत् यस्मात् (२) दासा अस्मदुपक्षपयितारो मदीयगर्भदासा(३) ई इमं दीर्घतमसं मां सुसमुन्धं (४) मुष्ठु संकु- चितसर्वाङ्गम् । अवाधुः अवाङ्मुखमपातयन् । किञ्च अस्य मम (१) द्वाविमौ श्लोको ऋग्विधानस्थौ वेदभाष्येऽपि वर्तेते। (२) 'यदा' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'मदीयदासाः' इति 'क' पुस्तके । (४) स्वती पूजायामिति प्रादिसमासे अव्ययपूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् इति वे०भा०। - ·मं० १.सू०१५८.ऋ०६] सभाष्या नीतिमारी १२५ शिरस्त्रैतनः एतन्नामको दासः अत्यन्त निघृणः सन् यत् यदा वितक्षत(१)। न केवलं शिर एव अपितु मदीयम् उरः वक्षःस्थलम् अंसौ च ग्ध हतवान् । विदारितवानित्यर्थः । हन्तेलङि छान्दसमेतद्रूपम् । ततः स्वकीयमुरः अंसावपि स्वशस्त्रेणैव तथा कृतवान् । तधुवयो- माहात्म्यमिति भावः । सुसमुन्धामिति अन्यपूर्व० (ऋ. प्रा० ५.२१) इति पदादित्वेन षत्वे प्राप्त संस्पृक् स्टस० ( ऋ० प्रा० ५.२४) इति निषेधान्न ॥ ५ ॥ धर्मपरस्यायुर्वर्धत इत्याह- यो वै धर्मपरो नित्यं परं पापान्निवर्तयेत् (२)। तस्यायुर्वर्धते नाऽऽपत्(३)तवयं मामतेयवत्॥५५॥ यो विप्रः नित्यं स्वयं धर्मपरो भवति यः परमिष्टं जनं पापानिवारयेत् । तस्य पुंसः आयुर्वर्धते । न आपद दुःखनाशनञ्च । तद द्वयं मामतेयवत् ममतायाः पुत्रवत् दीर्वतमस इव भवति । यथा दीर्घतमसा महाव्रताहः(४)कृतः । तस्माद यज्ञधर्मपरो जातः । तथा ब्राह्मणे-'तद्वैतदहरिन्द्रोऽङ्गिरसे' प्रोवाचाङ्गिरा दीर्वतमसे ( सां० आ० २।१७ ) इति । तेन बृहस्पतिः ज्येष्ठभ्रातृभार्या- संभोगनात् पापान्निवारितः । तस्मात्तस्य द्वयमभूत् । दीर्घायुष्ट्वं ब्राह्मणे उक्तम् ( सां० आ० २।१७ ) 'तत उत दीर्घतमा दशपुरुषायुषाणि जिजी- वेति'। न मा गरन्नित्यापन्मोक्षणं निगदितम् ( ऋ० १.१५८.५ ) तस्मा- द्धर्मपरस्य परपापनिवारकस्यापन्नाशो भवति दीर्घायुष्ट्वञ्च भवतीति सिद्धम् । आस्मिन्नर्थे ऋक् ( ऋ० १.१५८.६ ) दीर्घतमा मामतेयो जुजुर्वान्दशमे युगे अपामर्थं यतीनों ब्रह्मा भवति सारथिः॥ (१) विविधं तष्टवान् । तस्मात् स दासः स्वयं स्वकीयमेव शिरः तक्षतु इति 'ग' पुस्तके वेदभाष्ये च । (२) 'निवारयेत्' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'तावत्' इति 'क' पुस्तके । (४) रात्रालाहः पुंसि (पा० २।४।२६) इति पुंस्त्वम् ।

·१२६ धाद्विवेदकृता [अ०२.०३.२०१ दीर्घऽतमाः । मामतेयः । जुजुर्वान् । दशमे । युगे। अपाम् । अर्थम् । यतीनाम् । ब्रह्मा । भवति । सारथिः ॥ ६२॥ दीर्घतमास्स्वात्मानमनुष्टुभा ऽश्विनोर्महानुभावत्वं ब्रवीति । तथा ब्राह्मणम् । “तयेतदृषिराह दीर्घतमा मामतेयो जुजुर्वान् दशमे युगे इति तदेतदायुष्कामस्य शस्त्रमिति” । ( सां० आ० २०१७) अयमर्थः । दीर्घतमा एतन्नामा ऋषिः (१) स च मामतेयः ममतायाः पुत्रः । दशमे युगे दश(२)युगपर्यन्तं महानुभावयोरश्विनोः प्रसादात् पूर्वोक्ताद दुःखाद्विमुक्तः अत्यन्तं मुखी स्वपुत्रमार्यादिभिः सहितः जीवितवान् । दशमे युगेऽतीते सति जुजुर्वान जार्णः वलीपलितगात्रो बभूव । एवंभूतः सन् अपाम् अपसां कर्मणाम् अर्थ प्रयोजन यतीनां प्राप्नुवन्तीनां तासां प्रजानां (३) (ब्रह्मा ब्रह्मसदृशः परिढो(४) भवति) किञ्च सारथिस्तन्निर्वाहको भवति देवो भवतीत्यर्थः। साधूनां सम्पदुपकारायेत्याह-- उपकाराय साधूनामृभूणामिव सम्पदः । हरिस्यन्दनगोसम्पदिन्द्राश्विगुरुणेऽभवत् ॥५६॥ साधूनां सतां सम्पदः ऋभुर्विधावाजानां सुधन्वनस्त्रयाणां पुत्राणा- मिवोपकाराय भवति । यथा ऋभूणां हरिस्यन्दनगोसम्पत् हरी स्यन्दनं गौश्च हरिस्यन्दनगावः तासां सम्पद । इन्द्राश्विगुरुणे इन्द्रश्चाश्विनौ च गुरुश्च इन्द्रा- श्विगुरु तस्मै इन्द्राश्विगुरुणे । सर्वो द्वन्द्वो विभाषा एकवादिति एकवद्भावः (१) 'महर्षिः' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'दशमः इति 'ग' पुस्तके । (३) 'अर्थ पुरुषैरर्यमानं कर्मफलं स्वर्गादिकं यतीनां प्राप्नुव: न्तीनाम् अपाम् अप्कार्याणां प्रजानाम्' इति वे० भा०। (४) 'परिवृद्धः' इति 'क' पुस्तके ।

·मं०१.स.१६१.ऋ०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी १२७ . म० भाष्य पा० १।२।६३)। यत्रैकत्वं तत्र नपुंसकमिति नपुंसकत्वम् । इकोऽचि विभक्तौ (पा० ७।११७३ ) इति नुमागमः । ऋभुभिस्त्रिभ्यो देवेभ्यः स्वयं निष्पादितम् । हरी नामको अश्वौ इन्द्राय रथोऽश्विभ्यां विरूपा गोबृहस्पतये तस्मात् हरिस्यन्दनगोसम्पदिन्द्राश्विगुरुणेऽभवादति क्रमेण सिद्धम् । अस्मिन्नर्थे ऋक् (ऋ. १. १६१. ६)- इन्द्रो हरी युयुजे अश्विनारथं बृहस्पतिर्विश्वरूपामुपाजत । ऋभुर्विभ्वावाजो देवाँ अंगच्छत स्वप॑सो यज्ञिय भागमैतन॥ इन्द्रः । हरी इति । युयुजे । अश्विना । रर्थम् । बृहस्पतिः । विश्वरूपाम् । उपं । आजत । ऋभुः। विऽभ्वा । वाजः । देवान् । अगच्छत । मुऽअपसः । यज्ञियम् । भागम् । ऐतन ॥ ६३ ॥ दीर्घतमा जगत्या ऋभूस्तुष्टाव । षष्ठेऽहन्यग्निमारुते विनियु- क्तम् । अयं जायत इति खण्डे कतरा पूर्वा (ऋ० ११८५ ) किमु श्रेष्ठ (ऋ० १११६१) इति मूत्रितम् (सां० श्रौ० सू० १०८।१४)। ऋचोऽयमर्थः । इन्द्रो हरी एतन्नामकावश्वौ रथे युयुजे योजि- तवान् । हरी इन्द्रस्यति निघण्टुः (११४)। तथाऽश्विना अश्विनी रथं योजितवन्तौ । तथा बृहस्पतिः(१) एतनामको देवो विश्वरूपा नानारूपां गाम् उपाजत उपागमत् । स्वीकृतवानित्यर्थः । विश्व- रूपा बृहस्पतेः इति (नि० ॥४)। तत्र तस्मात् ऋभुर्विभ्वा वाजश्व यूयं (२) देवानिन्द्रादीनगच्छत । गत्वा च हे स्वपसः शोभनाश्व. रथादिकर्मवन्तः यूयं यज्ञियं यज्ञाहै भागं सोमरूपम् ऐतन प्राप्नुत । कर्मसामर्थेन हविर्भुनो भवतेत्यर्थः । - (१) बृहतो मन्त्रस्य पालयिता । इति वे० भा० (२) यो बन्धवः' इति 'ग' पुस्तके ।

·- १२८ बाद्रिवेदकृता •[अ०२.०३.१०८ ऋभूणाम् अश्वादिकरणे निगमा:- तक्षन रथै मुवृतं विद्मनापंसः (ऋ० १११११११) अश्वः कत्वों रथं उतेह कर्वः (ऋ० १११६१॥३) रथं ये चक्रुः मुवृत नरेष्ठां०(ऋ०४।३३।८) इत्येवमादयः। पशुयागफलं ब्रुवन्नाह- धन्यास्ते वैष्णवा देवान् यजन्ते पशुनाऽऽमिषम् । शमितुर्नखहस्तस्थं देवेष्टं मक्षिकाश्रितम्(१) ॥५४॥ त एव धन्या ये पशुना निरूढाग्नीषोमीयसवनीयशूलगवादिना देवान द्योतमानान् इन्द्रादीन् यजन्ते तर्पयन्ति । कुतः । त्रिभिर्ऋणैर्ऋणवान जायते देवेज्यया देवानामनृणा भवन्तीति धन्यत्वम् । ब्राह्मणे तथोक्तम् । 'तद्यदुपव- सथेऽग्नीषोमीय पशुमालभते । आत्मनिष्क्रयणो हैवास्यैष ते वात्मानं निष्क्रीणीया- नृणो भूत्राऽथ यजते' इत्यनृणत्वमुक्तम् ( कौ० ब्रा० १०।३ ) । त एव वैष्णवा विष्णुरूपेऽग्नौ जुबतीति वैष्णवाः । विष्णुरग्निरित्युक्तत्वात् । अत एव वैष्णवाः देवाः पशुना कथं हृष्टा भवन्तीत्याह-' अथ मनोतामन्वाह सर्वा ह वै देवताः पशुमालभमानमुपगच्छन्ते मम नाम ग्रहीष्यतीति ' ब्राह्मणमुक्तम् ( कौ० ब्रा० १०६ ) । एवं सति यदि शमितुः विशसनकर्तुः नखस्थं हस्तस्थञ्च मक्षिकाभिराश्रितं यदामिषञ्च तद्देवेष्टं भवति । तर्हि मुसंस्कृतामिषस्य का कथा | अस्मिन्नर्थे दैर्घतमसी अश्वस्तुतौ त्रिष्टुब् ऋक् । (ऋ.१.१६२.९.) यदश्वस्य ऋविषो मक्षिकाश यदा स्वरौ स्वधितौ रिप्तमस्ति। यद्धस्तयोः शमितुर्यन्नखेषु सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥ यत् । अश्वस्य । ऋविर्षः । मक्षिका । आश । यत् । (१) 'मक्षिकाशितम्' इति 'ग' पुस्तके । अयमेव पाठो मन्त्रमनुसरति ।

·मं०१.सू०१६२.०९] सभाष्या नीतिमञ्जरी १२९ वा । स्वरौ । स्वर्धितौ । रिप्तम् । अस्ति । यत् । हस्तयोः । शमितुः । यत् । नखेषु । सर्वी । ता । ते । अपि । देवेषु । अस्तु ॥ ६४॥ अश्वमेधे अधिगो शमीध्वपिति परिशिष्य 'मा नो मित्र' इति ( ऋ० १।१६२ ) विनियुक्तम् ( सां० श्री. सू० १६।३।२२ )। ऋचोऽयमर्थः। अश्वस्य तदवयवभूतस्य ऋविषः आपमांसस्य यदङ्गं मक्षिका आश अभक्षयत्। अश भोजने । यद्वा कर्मणि षष्ठी । अश्वस्य यन्मांस भक्षयति वा । अथवा स्वरौ पश्चअनकाले यद् रितं लिप्तं अस्ति । स्वरुणा पशुमनक्तीति श्रुतेः । तै० सं० ५।२।११) अथवा स्वधितौ छेदन काले (१) अवदानकाले यल्लिप्तमस्ति शमितुई स्तयोः यच्च विशप्सनकाले तस्य नखेषु लिप्तमस्ति ता सर्वा तानि सर्वाणि हे अश्व तव सम्बन्धीनि देवेष्वस्तु देवसन्तोषणार्थाय भवन्तु । अश्व उत्युपलक्षणम् । सर्वेषु पशुष्वेव सन्तोषाय ( २ ) भवन्तु इत्यर्थः । धर्मे विलम्बो न कर्त्तव्य इत्याह- विलम्ब नाचरेडर्मे चलं चित्तं विनश्यति । इन्द्रेणागस्त्यसंवाद एष धर्म उदाहृतः ॥५८॥ प्राज्ञः पुमान् धर्मे कर्तव्ये विलम्ब कालविलम्बं नाचरेत् न कुर्यात् । यस्माचलं चित्तं चलमस्थिरं निमेषाद्विनश्यति । तत्कथं ज्ञायते । इन्द्रदृष्टान्तेन द्रढयति । इन्द्रेण परभैश्वर्येणागस्त्यसंवादे सूक्तेन नूनमित्यस्मिन्नेष धर्म उदाहृतः । तत्रानुक्रमणी (ऋ० १.१७०) “न नूनं पश्चागस्त्यनेन्द्रे हविषि मरुतामुद्यत इन्द्रागस्त्ययोः संवाद ऐन्द्रस्तत्राद्या " इति । तथाह यास्कः-" अगस्त्य इन्द्राय हविनिरूप्य मरुद्भयः सम्प्रदित्सांचकार । स इन्द्र एत्य परिदेवयांवके इति (नि० १.५ ) परिदेवना नाम मन्युपूर्वको विलापः । (१) छेदकालेऽवदानकाले च इति 'क' पुस्तके। (२) 'सन्तोषार्थाय' इत्यपि । १७ ·धाद्विवेदकृता [अ०२.अ०४.२०१० तथा बृहद्देवता ( अ० ४-श्लो० ४९-५३ )- निरूप्य यद्धविश्चन्द्रं मरुद्भयो दातुमिच्छतः (१) ॥४९॥ विज्ञायावेक्ष्य तद्भावमिन्द्रो नेति तमब्रवीत् (२) । न श्वो नाद्यतनं ह्यस्ति वेद कस्तद्यदभुतम् ॥ ५० ॥ कस्यचित्त्वर्थसंचारे चित्तमेव विनश्यति । किं न इत्यब्रवीदिन्द्रमगस्त्यो भ्रातरस्तव ॥ ११ ॥ मरुद्भिः सम्प्रकल्पस्त्र वर्मा नः शतक्रतो । किं नो भ्रातरिति (३) त्वस्यामिन्द्रो मान्यमुपालभत् ॥ १२ ॥ अगस्त्यस्त्वरमित्यस्यां क्षुब्धमिन्द्रं प्रशामयत् (४)। प्रादात्संवननं कृत्वा तेभ्य एव च तद्धविः ।। ५३ ॥ इति बृहत्या इन्द्रोऽगस्त्यं तुष्टाव । तत्र ऋक् ( ऋ० १.१७०.१ )-- न नूनमस्ति नो श्वः कस्तद्वैद यदद्भुतम् । अन्यस्य॑ चित्तमभिसंचरेण्यमुताधीतं विनश्यति ॥ न । नूनम् । अस्ति । नो इति । श्वः। कः। तत् । वेद। यत् । अद्भुतम् । अन्यस्य । चित्तम् । अभि । सम्ऽ चरेण्यम् । उत । आऽधीतम् । वि । नश्यति ॥६५॥ परिदेवनाप्रकारः प्रतिपाद्यते । (इन्द्र आह) अद्यतनं (५) यदस्ति तन्नूनमय नास्ति । नूनमिति विचिकित्सा यः (नि० १५॥१.२ ) विचिकित्सा नाम विवेकपूर्वोऽवधारणाभिप्रायः । अत्रायेति यद्यपि नास्ति तथाप्युत्तरपदे श्वरिति निर्देशादद्येति गम्यते । तथा योऽपि नूनं नो श्वस्तनमपि नैवास्ति । अद्य यथा अस्मभ्यं (१) निरुप्तं तद्धविश्चैन्द्रं मरुद्भयो दातुमिच्छति इति मु० ० । (२) 'ततोऽब्रवीत्' इति 'क' पुस्तके। (३) किंनोभ्रातरित्येतस्यामिन्द्रोऽगस्त्यमुपालभत् इति'क'पुस्तके । (४) अगस्त्यस्त्वरमत्प्रीत्या क्रुद्धमिन्द्रं प्रसाधयन्।इति'क'पुस्तके । (५) अस्या ऋचो व्याख्यानं निरुक्ते (१२६) द्रष्टव्यम् ।

·मं०१.सू०१७९.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी निरुतपस्मदर्थं नास्ति किल श्वः कथं लप्स्यत इति भावः । यदद तम अन्यस्मै निरूप्य अन्यस्मै दत्तमिति यदस्ति वैपरीत्यं तत् को वेद । यद्वा यदद्भुनं अभूतं भाविकार्य यदस्ति तत को वेद । अनन श्वा लप्स्यत इत्याशा न कार्येत्युक्तं भवांत । तदेवाह- अभिसंचरेण्यं सर्वतः सञ्चारि अन्यस्य चित्तं मानसं को जानातीति शेषः । उतापिं च आधीत आध्यात चिरकालं चिन्तितमाप विनश्यांत किमु सकृत्स्मृतं नश्यतीति धर्मे विलम्बो न कर्तव्य इत्युक्तं भवति । तथोक्तमन्यत्र- श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापगह्निकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वा यदि वाऽकृतम् ॥ १॥ इदमद्य विदं श्वोऽपि नैतन्मय॑स्य युज्यते । अवश्यंभाविना श्वोऽपि (श्वो वा) नैतस्मिन्भविता भवान् ॥२॥ यस्य स्यान्मृत्युना सख्यं येन पीतमुतामृतम् । तेनेदं युज्यते वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति ॥ ३ ॥ आदानं च प्रदानं च कर्त्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ॥ ४॥ इत्यादि । कुलजापि भोगतो हीना निर्लजा भवेदित्यर्थ आह-- कुलजापि सती हीना निर्लज्जा भोगतो भवेत् । लोपामुद्राऽलपत्कान्तं भोगाय ब्रह्मचारिणम् ॥ ५९॥ या भोगतो हीना सा कुलजापि सती अपि निर्लजा भवेत् । लोपामुद्रव । यथा लोपामुद्रा कुलजा सती भोगतः निर्लज्जा भूत्वा कान्तं स्वपतिम् अगस्त्यं भोगायालपत् विललाप । कीदृशं पतिम् । ब्रह्मचारिणं ब्रह्मचर्यमास्थितम् । एतदर्थे ऋक्-(ऋ. १. १७९. १) पूर्वीरहं शरदः शश्रमाणा दोषावस्तौरुषसौ जरयन्तीः। मिनाति श्रिय जरिमा तनूनामप्यूनु पत्नीषणो जगम्युः॥ - - ·- धाद्विवेदकृता [अ०२.अ०४.२०२२ पूर्वीः । अहम् । शरदः । शश्रमाणा । दोषाः । वस्तोः। उषसः। जरयन्तीः। मिनाति। श्रियम् ।जरिमा। तनूनाम् । अपि । ॐ इति । नु । पत्नीः । वृषणः। जगम्युः ॥६६॥ पूर्वीरहमित्यनेनानयोर्दम्पत्योः भोगार्थ संवादः। तथानुक्रमणी (ऋ० १।१७९)-"पूर्वीः षड् जायापत्योर्लोपामुद्राया अगस्त्यस्य च दृचाभ्यां रत्यर्थं संवादं०” इति तथा बृहद्देवता ( अ० ४ श्लो० ५७-६०)- अगस्त्यस्य ऋषर्भार्या लोपामुद्रा यशस्विनी । (१) उपजल्पितुमारेभे रहः सम्भोगकाम्यया ॥ ५७ ॥ द्वाभ्यां सा त्वब्रवीदृग्भ्यां पूर्वीरिति चिकीर्षितम् । रिंमुस्तामथागस्त्य उत्तराभ्यामनोषयत् ॥ ५८ ॥ विदित्वा तपसा सर्व तयोर्भावं रिसतोः (२)। न त्वेनः (३) कृतवानस्मि ब्रह्मचार्युत्तमे जगौ ॥ ५९ ॥ प्रशस्य तं (४) परिष्वज्य गुरू मूर्व्यवजिघ्रतुः (५)। स्मित्वैनमाहतुश्चोभावनागा असि पुत्रक ॥ ६० ॥ इति । द्वाभ्यां पूर्व लोपामुद्रा ततो द्वाभ्यामगस्त्यः । ततो द्वाभ्यां ब्रह्मचार्यन्तवासी । एवं त्रय ऋषयः । सर्वत्र रतिर्देवता। त्रैष्टुभम् । उपान्त्या बृहती। (१) 'ऋतौ स्नातामृषिर्भार्या लोपामुद्रां यशस्विनीम्' इति मुग्धानलपुस्तके । 'अगस्त्यस्तामृषिर्भार्या लोपामुद्रां पयस्विनीम्। इति 'क' पुस्तके। (२) 'चिकीर्षतोः' इति 'ख' पुस्तके । (३) 'श्रुत्वैनः' इति मुग्धानलः । 'नत्वेतत्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः। (४) 'अशंसतां' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः । (५) 'अभिजिघ्रतुः' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः ।

·मं० १.सू०१८२.२०३] सभाष्या नीतिमञ्जरी लोपामुद्राऽऽह-ई अगस्त्य अहं लोपामुद्रा पूर्वीः शरदः पुरा- तनान् असंख्यातान संवत्सरान दोषाः रात्रीः वस्तोः अहानि उपस: उषःकालांश्च तथा देहे जरयन्तीः । सर्वत्रात्यन्तसंयोगे द्वितीया । अद्यतनकालपर्यन्तं बहुसंवत्सरं कात्न्येन त्वच्छुश्रूषया शश्रमाणा श्रान्ताऽभूवम् । इदानीं तु जरिमा जरा तनूनामङ्गानां श्रियं सौन्दर्य मिनाति हिनस्ति । एवमपि नानुगृह्णासीत्यर्थः । अप्यूनु । अपीति संभावनायाम् । उ इत्यवधारणे । नु इति वितर्के । इदानीमपि किं सम्भावनीयम् । लोके हि पत्नीः स्वपत्नीः वृषणः सेक्तारः पुरुषाः जगम्युः गच्छेयुः सम्भोगं कुर्युः । अतो मां किमित्यवमन्यसे इदा- नीमपि वा संभावयेत्यर्थः । संरुद्धप्रजननस्य ब्रह्मचारिण इत्यृषि- पुच्या विलपितं वेदयन्ते इति यास्कः (नि० ५।२) । अप्यूनु-नु वा प्लुतमिति दीर्घः (१) । एवं निर्लजा भोगतो हीना भवेदित्युक्तम् । पणिर्जीवन्मृत (२) इत्याह-- मृत आत्मम्भरिर्जीवन यः कश्चिदहविः पणिः । अगस्त्योक्तादभैषज्याबरतोऽस्याश्विनावसून् ॥६॥ यः कश्चिद अहविः न विद्यते यजनाय हविर्यस्यासौ अहविः । पाणिः वाणिक् वा षिकः । तत्कृत्वा देवेभ्योऽदत्त्वा आत्मभरिः केवलं स्वात्मानं भरति फलेग्रहिरात्मभरिश्च ( पा० ३. २. २६ ) इति निपातः । स जीवन् मृतो भवति । कुतः । अगस्त्योक्तत्वात् । अगस्त्येन ऋषिणा किमत्र दोत्य- श्विनौ देवभिषजावेवमुक्तौ । तस्मादगस्त्योक्तात्पणौ अभैषज्यं कृत्वा अस्य पणेः अश्विनौ प्राणान्हरतः । (१) ऋप्रातिशाख्ये प्लुतविधायकं सूत्रमत्रैवं दृश्यते 'सुन्धित्य- नर्यपरयोरुकारः पदम्' (ऋ० प्रा० ७।१७) इति । (२) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिकेयं त्वेवम्-'केवलमात्मम्भरि वन्नपि मृत एवेत्यकार्यमपि कृत्वा देयमत्रार्थे आह' इति ।

·- द्याद्विवेदकृता [अ०२.०४.२०२७ अस्मिन्नर्थे ऋक् ( ऋ० १. १८२. ३)- किमत्र दस्रा कृणुधः किमासाथेजनोयः कश्चिदहविर्महीयते। अतिक्रमिष्टं जुरत पणेरसुंज्योतिर्विप्राय कृणुतं वचस्यवै॥ किम् । अत्र । दस्रा । कृणुथः । किम् । आसाथे इति । जनः । यः। कः । चित् । अहविः। महीयते। अति । क्रमिष्टम् । जुरतम् । पणेः । असुम् । ज्योतिः। विप्राय । कृणुतम् । वचस्यवै ॥ ६७ ॥ अस्या जगत्या अयमर्थः । हे दस्रा दर्शनीयावश्विनौ । अन्नं दुहन्तौ मनुष्याय दर्शनीयाविति यास्कः (नि० ६।२६ )। युवा यः कश्चिजनः अहविः यज्ञार्थ हविर्यस्य नास्ति स । महीयते स्वात्मानं पूज्यते मह पूजायां (न युष्मान पूजयति ) स आत्मभरिः । ततः तं जनम् अतिक्रमिष्टं अतिक्रम्य (१) तिष्ठतम् । अत्रास्मिन्न- हविष्के जने युवां किं कृणुथः । किं कुरुथः । हविषामभावात्तत्रैव किमासाथे किमुपविशथः । तमतिक्रम्य तिष्ठतमिति । न केवलमति- क्रमणमात्रं किन्तु पर्वणिग्भूतस्य लुब्धकस्य अयष्टुरस्यासुं प्राणं जुरतं अहिंसिष्टम् । अनीनशतम् । मिनोति जूर्वति धमतीति पाठात् (निघण्टु ३११० तथा २११४ )। विप्राय मेधाविने । विप्रः विग्रः इति ( निघण्टु ३११६ ) तन्नामसु पाठात् । वचस्यवे य: युष्मत्- स्तुतिरूपं वचः आत्मनः इच्छति स वचस्युः तस्मै मा ज्योतिर्महत्तेजः कृणुतं कुरुतम् (२)। महीयते निपातैर्यद्यदीति निषेधात (पा. ८।२॥३०) महच्छब्दादनिघातः । जुरतमिति तिङ्परत्वाच्च न। (पा० ८1०२८ ) तथा भगवतोक्तम्- (१) 'पराभूयः इति वे०भा०। (२) 'युष्मजनविषयज्ञानं कुरुतम्' इति वे० भा० ।

·म०२.सू०१२.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी कम ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।। एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ म जीवति । (भ.गी. ३।१५-१६) इति पणिर्जीवन्मृत इति सिद्धम शूराणां कीर्तिरेवायुधामित्यर्थे आह-- कीर्तिरेव हि शूराणां शत्रौ भ्रमति चायुधम् । धुनिश्च चुमुरिः सुप्तौ शक्रस्य गुणकीर्तनात् ॥६॥ शूराणां सुभटानां कीर्तिः शौर्योत्पन्नं यश एवायुधं चक्रं शत्रौ वैरिणो मस्तके भ्रमति भ्रमणं करोति । दृष्टान्तमाह-यदा सजनीयेन सूक्तेन गृत्समदेन इन्द्रकीर्तिनिगदिता तां कीर्ति वज्रसमां श्रुत्वा धुनिचुमुरि- नामानी असुरौ इन्द्रवैरिणौ शक्रस्य गुणकीर्तनात् सुप्तौ सुषुपतुः । कीर्ति- रूपेण वज्रेण हतावित्यर्थः । तत्राख्यानपूर्विका ऋक् । यो जात एव प्रथमो मनस्वान् स जनास इन्द्रः (ऋ० २.१२.१ ) इति तत्र बृहदेवता-(अ० ४ श्लो० ६६-६९)। संयुज्य (१) तपसात्मानमैन्द्रं बिभ्रन्महद्वपुः । अदृश्यत मुहूर्तेन दिवि च व्योम्नि चेह च ॥६६॥ तमिन्द्र इति मत्वा द्वौ (२) दैत्यौ भीमपराक्रमौ । धुनिश्च चुमुरिश्चोभौ सायुधावभिपेततुः ॥६॥ विदित्वा स (३) तयोर्भावमृषिः पापं चिकीर्षतोः । यो जात (ऋ० २.१२) इति सूक्तेन कर्माण्यैन्द्राण्यकीर्तयत् ॥६८॥ (१) 'संयोज्य' इति 'ग' पुस्तके । (२) तौ इति 'ग' पुस्तके, 'तु' इति मु० ० । (३) 'तु' इति 'ग' पुस्तके ।

·धाद्विवेदकृता [अ०२.अ.६.व०७ उक्तेषु कर्मस्वैन्द्रेषु भीती सुषुपतुस्तदा (१) । इदमन्तरमिति ज्ञात्वा ताविन्द्रोऽथ न्यबर्हयत् (२)॥६९॥ अत्रार्थे मन्त्राः । सस्तो धुनी चुमुरी या ह सिष्वप् (ऋ०६.२०.१३)। त्वं नि दस्युं चुमुरि धुनिश्चा० ( ऋ० ७.१९.४ )। इन्द्रोधुनिञ्च चुमुरिञ्च दम्भयंञ्० (ऋ०१०.११३.९) स्वनैनाभ्युप्या चुमुरिंधुनिञ्च० ( ऋ० २.१५.९) इत्येवमादयः । अपरे आहुः-पुरा किल इन्द्रादयो वैन्ययज्ञं समाजग्मुः। गृत्समदोऽपि तत्रागत्य सदस्य आसीत्(३)। दैत्याश्चेन्द्रजिघांसया तत्र समागमन् । तान् दृष्ट्वा निर्जगामेन्द्रो यज्ञाद गृःसमदाकृतिः । स च गृत्समदो वैन्येन- पूजितो (४) यज्ञवाटानिरगच्छत् । निर्गच्छन्तं तं (५) दृष्ट्वा अयमेवेन्द्र इति मन्यमानास्तमसुराः परिवत्रुः । नाहमिन्द्रस्तुच्छ: किन्त्वेवंगुणोपेतः स इत्यनेन सूक्तेन तान्प्रत्युवाच ॥ अपरे त्वेवं कथयन्ति-गृत्समदस्य (६) यज्ञे प्रविष्टमेकाकिनमिन्द्रं ज्ञात्वा असुराः परिवत्रुः । स इन्द्र गृत्समदरूपेण यज्ञवाटान्निर्गत्य स्वर्ग जगाम | ततः असुरा इन्द्रो विलम्बित इत्यन्तः प्रविश्य गृत्समदं दृष्ट्वा पूर्वमेव गृत्समदो गतः अयं विन्द्रोऽस्मद्भयाद गृत्समदरूपेणास्त इति तं जगृहुः । स तानाह (७)अयमिन्द्रोऽयमिन्द्र इति एतेन सूक्तेन तुष्टाव । अयमेवार्थो महाभारते प्रपञ्चितः ( म० भा० अनु० पर्व ८१६९; ४९।१९ ॥) (१) भीस्तावाशु विवेश ह इति मु० बृ०। (२) इदमन्तरमित्युक्त्वा ताविन्द्रस्तु निबर्हयत् इति मु० ० । 'इतीदमन्तरमिति' इति 'ग' पुस्तके । 'न्यवर्तयत्' इति 'क' पुस्तके । (३) 'सदस्यासीद्' इति वे० भा० । (४) वैन्यपूजितोऽथ इति 'क' पुस्तके । (५) 'निर्गच्छन्तमृर्षि दृष्ट्वा इति 'क' पुस्तके । (६) 'गृत्समदयो प्रविष्टम्।। (७) 'स तान्नाहमिन्द्रोऽयमित्यनेन' इति वे० भा० ।

·मं०२.सू०१२.ऋ. १] सभाष्या नीतिमञ्जरी तस्मादेतत्सूक्तमिन्द्रशरीररूपं तृतीयेऽहनि ब्राह्मणे विनियुक्तम् । को ० ब्रा० २२।४ ) “यो जात एव प्रथमो मनस्वानित्येतस्मिंस्त्रैष्टुभे निविदं दधाति तदेतदिन्द्रतनूः सूक्तम्” (१) इति । 'अहं भुवं यो जात इति निष्केवल्यम्' ( सां० श्रौ० सू० १०।४।११ ) ब्राह्मणसूत्रयोर्महाव्रते । 'या त ऊतीयं च सजनीयञ्च' इति ( सां० आ० २।१६) (२) तथा ( सां० श्री० सू० १८।१९।३-४ ) । ऋग्विधाने-यो जात इति सक्त तु ऋषि गृत्समदं स्मरन्निति (३) (श्लो० १५९ ) गृत्समदस्त्रिष्टुभा असुरान्प्रति अस्तौदिन्द्रम् । तत्र ऋक् (ऋ०२.१२.१)- यो जातएव प्रथमोमनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्यभूषत् । यस्य शुष्माद्रोदसीअभ्यसेतांनृम्णस्य महा सर्जनास इन्द्रः॥ यः । जातः । एव । प्रथमः । मनस्वान् । देवः । देवान् । क्रतुना । परिऽअभूषत् । यस्य । शुष्मात् । रोदसी इति । अभ्यसेताम् । नृम्णस्य । मह्ना । सः । जनासः । इन्द्रः ॥ ६८ ॥ -- (१) अग्रे च-“एतस्मिन् ह गृत्समदो बाभ्रवो निविदं दधदिन्द्र- स्य प्रियं धामोपजगाम०" इत्यादि । (२) शाखायनारण्यके त्वेवं प्रोक्त मिदम्-'या त ऊतीयं च बार्हतराथन्तरवृहद्रथन्तरे हि पुरस्तात्कृते भवतः सजनीयं च' इत्यादि ( २।१६)। (३ ) यो जात इति सूक्तेन ऋषि गृत्समदं स्मरन् । शतकृत्वो जपेदिन्द्रमिन्द्र श्रेष्ठानि चान्ततः ॥ १५६ ।। प्रियो भवति चेन्द्रस्य प्रियं धाम स गच्छति ॥ रिपुनं दस्युशमनं रायस्पोषकरं परम् ॥ १६२ ॥ इति ।

·धाद्विवेदकृता [अ०२.अ०६.३०७ जनासः जनाः आजसेग्मुक (पा० ७५०)। (हे ) अमुराः य इन्द्रः जात एव जायमान एव सन् प्रथमः देवानां प्रधान- भूतः । प्रथम इति मुख्य नाम (१) इति यास्कः (नि० २।२२)। मनस्वान् मनस्विनामग्रणीः (२) अस्मायामेधा० (पा० ५।२।१२१) इति विनि प्राप्ते बहुलं छन्दसीति (पा० ५।११२२ ) वतुः । देवः बोतमानः सन क्रतुना वृत्रवधादिलक्षणेन स्वकीयेन कर्मणा देवान अग्न्यादीन सर्वान पर्यभूपत् । भूष अलङ्कारे भूवादि (३) लडि रूपम्। धातूनामनेकार्थत्वात् । यास्केनानकार्था उक्ताः (नि० १०॥१० ) रक्ष्यत्वेन पर्यग्रहीत् (४) । यस्येन्द्रस्य शुष्पाच्छरीरबलाद् गेदसी द्यावापृथिव्यौ अभ्यसेताम् अविभीताम् भ्यस भये (५)। भ्यसते रेजत इति भयवेपनयोरिति यास्कः (नि० ३।२१ ) । तथा नृम्णस्य मह्ना सेनालक्षणस्य बलस्य महत्त्वेन युक्तः । स इन्द्रो नाहम् इति । अत्र निरुक्तम् (नि० १०॥१० )-यो जायमान एवं प्रथमो मनस्वी देवो देवान् ऋतुना कर्मणा पर्यभवत् पर्यगृह्णात् पर्यग्क्षद अत्यकामदिति वा । यस्य बलाद् द्यावापृथिव्यावपि अबिभीतां नृम्णस्य मह्ना बलस्य महत्त्वेन स जनास इन्द्र (क)इति । स जनासः-ऊष्मा परिलुप्यते त्रयाणां० (ऋ० प्रा० २।११) इत्यूष्मलोपः। (१) 'प्रथम इति मुख्यनाम प्रतमो भवति' । इति । (२) 'अग्रगण्यः' इति वे० भा० (३) 'भौवादिः' इति वे० भा० । ( ४ ) यद्वा-सर्वानन्यान्देवान् पर्यभूषत् पर्यभवत् अत्यकामत् । अस्मिन्पले भवतेयंत्यनेन क्सः। युकः किति ( पा०७४।११) इतीट- प्रतिषेधः । इति वे० भा०। 'ग' पुस्तके तु 'रक्षकत्वेन पर्यग्रहीत्' इति । (५) अनुदात्तत् । अभ्यसेताम् अवेपेताम् वा । तथा च मन्त्रा- न्तरम्-'इमे चित्तव मन्यवे वेपेते भियसा मही' ( ऋ० १८०११) इति। वे० भा०। (६) ऋषेर्दृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवत्याख्यानसंयुक्तति वे० भा०।

·- मं०२.सू०१४.ऋ०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी पारुष्यं न वक्तव्यमित्यर्थ आह- क्षिपेद्वाक्यशरान् घोरान्न पारुष्यविषप्लुतान् । वाक्पारुष्यरुषा चक्र इन्द्रो वर्चिकुलक्षयम् ॥६२॥ पारुष्यमेव विषं तेन प्लुतान् प्लावितान् कृत्या वाक्यान्येव शरास्तान् घोरान् क्रूरान् परेषु न निक्षिपेत् । परेषां पारुष्यं न वक्तव्यामित्यर्थः । वर्चि- दृष्टान्तेन द्रढयति । वर्चिनोऽसुरस्येन्द्रः कुलक्षयं चक्रे कृतवान् । केन । वाचो वचनस्य पारुष्यादुत्पन्नरुषा रोषेण । वर्ची कश्चिदसुरः सोऽनिशं पारुष्यवचनै- रिन्द्रस्योद्वेगं चकार । एकदा स इन्द्रः तं पुत्रभृत्यादिसहितं जघानेति । अस्मिन्नर्थे ऋक् ( ऋ. २. १४. ६ )- अध्वर्यवो यः शतं शम्बरस्य पुरौ बिभेदाश्मनेव पूर्वीः । यो वर्चिनः शतमिन्द्रः सहस्रमपार्वपद्भरता सोममस्मै । अध्वर्यवः । यः । शतम् । शम्बरस्य । पुरः । बिभेद । अश्म॑नाऽइव । पूर्वीः । यः । वर्चिनः । शतम् । इन्द्रः । सहस्रम् । अपऽअर्वपत् । भरत । सोमम् । अस्मै ॥६९ ॥ गृत्समदोऽध्वर्यु प्रति त्रिष्टुभा इन्द्रं तुष्टाव । या त ऊतीय ( च बार्हतगथन्तरबृहद्रथन्तरे हि पुरस्तात्कृते भवतः सजनीयं ) चावयवी भरतेन्द्राय सोममिति " चेति महाव्रते विनियोगः (सां० आ० २।१६)। हे अध्वर्यवः यः इन्द्रः शम्बरस्य मायाविनः असुरस्य पूर्वीः पुरातनीः शतं पुरः पुराः अश्मनेव अश्मसदृशेन वज्रेण विभेद हतवान् । यश्चेन्द्रो वर्चिनः (१) असुरस्यानिष्टवक्तुः शतं सहस्रं एतत्संख्याकान अपरिमितान पुत्रभृत्यादिवीरान अपा- वपत् युगपदेव भूम्यामपातयत् । अस्मै इन्द्राय सोमं भरत हरत । हृग्रहोमश्छन्दसि (पा० ३।१ । ८४ । वा०) इति भत्वम् । (१) वर्च दीप्तौ गमेरिनिरिति विधीयमान इनिर्बहुलवचना. दस्माद्भवति इति वे० भा०।

·१४० धाद्विवेदकृता [अ०२.०६.२०१३ - - तथा निगमाः । उत दासस्य वर्चिनः सहस्राणिशतावधीः।(ऋ०४.३०.१५)। : सहस्र च साकम् ( ऋ० ७. ९९.५ )। (१) अहन्दासा वृषभो वस्नयन्तोदबजे वर्चिनं शम्बरञ्च ( ऋ० ६.४७. २१) इत्येवमादयः। भरता सोममिति मृळयदभ्यां वसुवित्तमं० (३० प्रा०७-१९) इति प्लुतिः। यो द्विजमपणं करोति स नषु राजा इयथे आह- जानीयात् सत्सु राजानं यतोऽपर्णो भवेद द्विजः । अभूत्कूर्मः पिता वाद(२)अपर्णो राजतः सताम्॥६३॥ सत्सु सत्पुरुषेषु मध्ये तं राजानम् ईश्वरं जानीयात् । तं कम् यतो यस्मात् सतः सत्पुरुषात् द्विजः ब्राह्मणः अपर्णो भवेत् । अपगतऋणः स्यात् । यथा पूर्व “कूर्मो गार्समदो हि वा" ( का. स. ऋ. २. २७ ) इत्युक्तत्वात् अस्य पिता वा गृत्समदः ऋणैर्बद्रः सताम् उदकानां राजतो वरुणतः अपर्णः अपगतऋणोऽभूत् । सत्पूर्णम् ( निघण्टु १. १२ ) इत्युदक नामेति । तस्मादिदानी यो द्विजमपणे करोति तं सत्सु राजानं जानीयात् । अस्मिन्नर्थे ऋक् ( ऋ. २. २८. ९)- पर ऋणासावीरधमत्कृतानि माहंराजन्नन्यकृतेन भोजम् । अव्युष्टा इन्नु भूय॑सीरुषास आनो जीवावरुण तासुंशाधि परी । ऋणा । सावीः । अर्ध । मत्ऽकृतानि । मा। अहम् । राजन् । अन्यऽकृतेन । भोजम् । अविऽउष्टाः। - (१) अयं तृतीयनिगमोऽप्यनेष्यत एव । (२) वर्णात् =वा ऋणात् इति पदच्छेदः ।

·मं०२.सू०२८.३०९] सभाष्या नीतिमञ्जरी - इत् । नु । भूयसीः । उषसः । आ । नः । जीवान् । वरुण । तामु । शाधि ॥ ७० ॥ - कूर्म ऋषिः तस्य पिता वा गृत्समदः ऋणविवंसकं वरुणं त्रिष्टुभा तुष्टाव । तथा (१) चोक्तम्- इदमेकादशचन्तु वारुणं भयपापनुत् । ऋणदारिदुःस्वप्ननाशनं चेति शुश्रुम ॥ इति विनियुक्तम् । हे वरुण राजन ऋणाऋणानि छान्दसोडादेशः(पा०७॥३९)। अस्माभिर्देयानि । पूर्व पित्रादिभिः कृतानि । परासावीः परासुब (पराचीनं प्रेरय) । षू पेरणे । छान्दसोलुङ्। आइत्यर्वागर्थे। प्र परेति प्रतिलोमार्थ उक्तत्वात् (नि० १।३।७८)।पराङ्मुखानि कुर्वित्यर्थः। दुरे प्रेरय । अध अथ ( अधुना ) मत्कृतानि मया निष्पादितानि च परासावीः परा कुरु । नाशयति यावत् । एकस्यैव परापदस्य तत्रादिवृत्त्या कर्मक्रिययोरन्वयः । अपि च हे राजन् स्वामिन् ऋणान्यपाकृत्य पश्चाद् अहं अन्यकृतेन अन्यैरजितेन धनेन मा भोज भोगमालभेय । न माङ्योगे ( पा०६४/७४) इत्यडभावः । किं कारणमिति चेदुच्यते । भूयसीः भूयस्यो बहुतगः। बहोर्लोपो० ( पा० ६।४।१५८ ) इति भूरादेशः । उपासः उपसः उषःकालाः ( प्रातःकालाः ) व्युष्टाः सन्तः नु सत्येन अव्युष्टा इत् अव्युष्टा एव । अपररात्रेषूत्यायोत्थाय ऋगानि चिन्तयतो जाग्रतो मम व्युष्टा अपि अव्युष्टकल्पा आसन् । हे वरुण तासु उषःसु नः अस्मत् सम्बन्धिनो जीवान् प्राणिनः आ शाधि आसमन्तादनुशिष्टान्कुरु । शामु अनुशिष्टौ । ऋणान्यपहृत्य भोगपर्याप्त धनं प्रयच्छेत्यर्थः । एवं वरुणेनापर्णः कृतः । तस्मादिष्टमुक्ता परा ऋणेति ऋक् । (१) 'अत्र केचिदाहुः इति ० भा० ।

·१४२ धाद्विवेदकृता [अ०१.०८.२०१० पर ऋणा-ऋकार उदये कण्ठयावकारं० (ऋ० प्रा०२३३२) इत्यकारः । सावीरिति तिङ्त्वानिघातः (पा० ८।०२८)। उपासः इत्यत्र पादस्यैकादशिनो० ( ऋ० प्रा० ९।४२ )। इति प्लुतिः । उषःशब्देन रात्र्येकदेशवाचकेन रात्रयो लक्ष्यन्ते । तेन तादृश्यो रात्रयो बोद्धव्याः। (१) इति धाद्विवेदविरचिते नीतिमञ्जरीभाष्ये द्वितीयाष्टके नीतिवाक्यानि समाप्तानि | श्रीरस्तु॥ इति द्वितीयाष्टकः समाप्तः ।। (१) 'ग' पुस्तके तु ' इति ऋगर्थप्रकाशिन्यां नीतिमञ्जर्याम्' इत्युपसंहारः।

·॥ श्रीः॥ अथ तृतीयाष्टकः । द्वितीये नीतिवाक्यानि ऋग्दृष्टान्तात्प्रदर्य च । तृतीयेऽष्टक आहाथ द्विवेदी (१) द्याह्वयो महान् ।। १ ॥ उत्तमाधनयोः कार्ययोः उत्तमाधमौ दूतावित्यर्थ आह- उत्तमे चाधमे कार्ये दूतः स्यादुत्तमोधमः । देवदूतो बभूवाग्निर्दृतीह(२) सरमा पणीन् ॥६॥ उत्तमे उत्कृष्ट कार्ये कर्मणि यः उत्तमः उत्कृष्टः स दूतः स्यात् । अधमे निकृष्ट कार्येऽधमः निकृष्टो दूतः स्यात् । तत्र वेदोदाहरणेन द्रढयति । यथा पूर्व देवदूतः देवेषु दूतः यज्ञादावुत्तमे कार्ये कर्मणि अग्निर्बभूव । अधमे कार्ये पणिभिरिन्द्रस्य गावो हृतास्तेषां वधार्थं तान् प्रति सरमा देवशुनी दूती बभूव । (३) उत्तमस्याग्ने तत्वायेयमृक् (ऋ० ३.१७.४ )- अग्नि मुदीतिं सुदर्श गृणन्तो नमस्यामस्त्वेडथै जातवेदः। त्वां दूतमरति हव्यवाहं देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् ।। अग्निम् । मुऽदीतिम् । मुऽदृशम् । गृणन्तः । नमस्यामः । त्वा । ईडयम् । जातऽवेदः । त्वाम् । दूतम् । अरतिम् । हव्यऽवाहम् । देवाः । अकृण्वन् । अमृतस्य । नाभिम् ॥ ७१॥ - (१) 'द्विवेदीत्याह्वयो महान्' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'दूतो हि' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'तत्रोत्तमस्याग्ने तत्वं दर्शयति' इति 'ग' पुस्तके ।

·१४४ धाद्विवेदकृता [अ०३.०१.२०१७ कतो ( वैश्वामित्रः) त्रिष्टुभाग्नि तुष्टाव । पशुपुरोळाशस्य(१) स्विष्टकृतो याज्या नियुक्ता । "अग्नि मुदीतिम्" इति याज्येति ( सां० श्री. सू० ५।१९।११) ऋचोऽयपर्थ:-हे जातवेदः(२)। जातं सर्व वेत्तीति जात- वेदाः । जातानि वेदति यास्कः (नि. ७-२०)। हे अग्ने त्वां गृणन्तः (३) त्वद्विषयां स्तुति कुर्वाणाः वयमग्नि अङ्गनादि- गुणोपेतं मुदीति (४) शोभनदीप्तिं अत एव सुदृशं (५) सर्वैर्दर्श- नीयम् ईड्यं स्तुत्यं एवं विधं त्वा त्वां नमस्यामः (६) हविभिः पूजयामः । किञ्च देवाः ( अस्माभिर्यजनीयाः ) इन्द्रादयो देवाः अरति (७) न विद्यते रतिर्विषयेषु प्रीतर्यस्यासावरतिः । नमुभ्याम् ( पा० ६।२।१७२ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । दीतिमिति च विषयेष्वप्यसक्तम् । अमृतस्य देवानभूतायाः सुधायाः (१) वेदभाष्ये तु-वाजपेये बार्हस्पत्य चरावग्निं सुदीतिमिति स्विष्टकृतो याज्या वाजपेयेनेत्यादि खण्डे सूत्रितम् अग्निं सुदीति सुदशं गृणन्त इति संयाज्ये इति (आ० श्री० सू० उत्तरषटके ३।६) अयमाश्वलायनश्रौतसूत्रनिदेशः सर्वत्र वेदभाष्ये दृश्यते । (२) जातस्य सर्वस्य वेदितः । इति वे० भा० । (३) गृणातिरर्चतिकर्मा (निघण्टु ३.१४) 'गृणातेः स्तुति- कर्मणः' इति यास्कः (नि०३१५)। (४) सुदीतिम्-दीङ क्षये । दीयते विनाश्यते आभिस्तम इति करणे तिन् ( पा० ३।३।६४ ) । दी तयो दोशयः । बहुवीही नसु. भ्याम् (पा०६।२।१७२ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । (५) सुद्रशम् दृशिर प्रेक्षणे । तस्माच्छक्याथै खल (पा० ३।३।१२६ ) संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति गुणाभावः । लिति ( पा० ६।१।१६३ ) इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम् । (६) नमस्यामः-नमस् पूजायाम् । नमो वरिवश्चित्रङः क्यच (पा०३।१ । १६) इति क्यच् । तदन्ताल्लटि रूपम् पादादित्वाद- निधातः। (७) अरतिम्-रमु क्रीडायाम् । भावे तिन् ।

·म०३.सू०३१.२०६] सभाष्या नीतिमारी नाभिं नाभिस्थानं त्वां हव्यवाई हविषां वोढारं दृतं (१) देवानां दतमकृण्वन् (२) अकुर्वन् । दुतो द्विविधः वार्ताहारी कार्यकारी चेति । तत्र त्वां कार्यकारिणं दुतमकाधुरिति भावः ।. तथा निगमाः- अग्नि दूतं वृणीमहे ० ( ऋ० १.१२.१ ) अग्नि दूतं प्रति यदब्रवीतन० (ऋ० १.१६१.३)। अग्नि दूतं पुरो दंधे० ( ऋ० ८.४४.३ )। त्वं दूतो अमर्त्यः० (ऋ० ६.१६.६ ) । दूतं वो विश्ववेदसं० ( ऋ० ४.८.१ )। इत्यादयः। सरमादूतीत्वं दर्शयति- तत्र ऋक् ( ऋ० ३.३१.६) विदयदी सरमा रुग्णमद्रेमहि पार्थः पूर्व्य सध्यकः । अग्रे नयत्सुपद्यक्षराणामच्छा रवं प्रथमा जानती गात् ॥ विदत् । यदि। सरमा । रुग्णम् । अद्रेः। महि । पार्थः । पूर्व्यम् । सध्यक् । करिति कः । अग्रम् । नयत् । मुऽपदी । अक्षराणाम् । अच्छ। रवम् । प्रथमा । जानती। गात् ॥७२॥ (१) दूतम्-टुदु उपतापे । दुतनिभ्यां दीर्घश्च ( उ० सू० २७७) इति क्तः । तत्सन्नियोगेन धातोर्दीर्घः । दूतः इतस्ततः सञ्चारीत्यर्थः । प्रत्ययस्वरः । (२) अकृण्वन्-कृवि हिंसाकरणयोरित्यस्य लङिधिन्विकरब्योर च (पा० ३३१०) इत्युप्रत्ययः । अकारश्चान्तादेशः निघातः ।

·धाद्विवेदकृता [अ०३.१०२.१०६ पुरा किलाङ्गिरसां गावः पणिनामकैरसुरैपहृत्य निगुढे कस्मिंश्चित्पर्वते स्थापिताः । ते चाङ्गिरसस्तत्माप्त्यर्थम् इन्द्रं तुष्टुवुः । तुष्टः स इन्द्रः गवामन्वेषणाय देवशुनी सरमां प्राहिणोत् । सा च गवामन्वेषणपरा सती तत्स्थानमलभत । तया विज्ञापित इन्द्रः ताः गाः आनीयाङ्गिरोभ्यः प्रादादिति । 'सरमा देवशुनीन्द्रेण पहिता पणिभिरसुरैः समूदे' इति यास्कः (नि० ११.२५)। यदि सरमा सरणशीला । सरमा सरणादिति यास्कः (नि० ११.२५)। इन्द्रेण गवामन्वेषणार्थ प्रेषिता देवशुनी अद्रेः पर्वतस्य रुग्णं भग्न द्वारं विदंत अलभत । विदल लाभे । 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि' (पा० ६।४७५ ) इत्यडभावः । तदानीमिन्द्रो महि महत् पूयं पूर्व प्रेषणकाले 'अन्नादिनी ते प्रजा करिष्यामि' इति यत्प्रतिज्ञातम् । सध्यूक् इतरैरपि भोज्यैः सह पाथो गव्यादिलक्षणमन्नम् कः। 'सहस्य सध्रिः' (पा०६।३।९५ ) इति सध्यादेशः । अन्नमपि पाथ उच्यते पानादेवेति यास्कः (नि०६.७)। गव्यादिलक्षणमन्नमकार्षीरित्यर्थः । तस्यै दत्तवानित्यर्थः । ततः मुपदी शोभनपादयुक्ता मा सरमा अक्षराणां क्षयरहितानां गवाम् अग्रं प्रान्तं नयत् प्राप्नोत् । कुत इत्यत आह । यतः रवं तासां हम्मारवं प्रथमा प्रथमं जानती सती अच्छ आभिमुख्येन प्राप्तुं गात् जगाम । (१) अच्छाभेराप्तुमिति यास्कः (नि० ५.२८)। यदी सरमा-यदीति कथो मनसः कवीनां० (ऋ० प्रा० ८.८) इति दीर्घः । क:-करनुदात्तम् ( ऋ० प्रा० १. ८४ ) इति रेफः। अच्छा रवम्-मुतायाहीत्यन्यत्वादच्छति प्लुतिः (ऋ०मा०७.६ ) तथा निगमाः। ऋतं यती सरमा गा अविन्दविश्वानि (ऋ० ५.४५.७)। (१) निरुक्ते तु 'अच्छामेरातुमिति शाकपूणिः' इति प्रोक्तम् । - - ·मं०३.सू०३३.ऋ० १] सभाष्या नीतिमञ्जरी १४७ ऋतस्य पथा सरमा विद्गाः (ऋ० ५. ४५.८)। इत्यादयः। - बहुप्रजः सीदत्येवेत्यर्थ आह- राजपुत्रो जगन्मित्रो राजमान्यो बहुप्रजः । सीदत्येव सुदासो हि विश्वामित्रोऽहरद्धनम् ॥६५॥ यदि राज्ञः पुत्रो जगन्मित्रं यस्यासौ जगन्मित्रः । राज्ञां मान्यः । एवं- विधैर्लक्षणैर्युक्तोऽपि यदि बहुप्रजः बढी प्रजा यस्यासौ बहुप्रजः । गोस्त्रियो० ( पा० १. २. ४८ ) इति ह्रस्वत्वम् । तर्हि सीदत्येव । विश्वामित्रदृष्टान्तेन द्रद्वयति । यथा विश्वामित्र ऋषिः राज्ञो गाधिनः पुत्र इति राजपुत्रः विश्वं मित्रं यस्येति जगन्मित्रः । मित्रे चर्षों ( पा० ६. ३. १३०) इति पूर्वपददीर्घः । मुद्रासः पैजवनस्य पुरोहितो बभूवेति (नि० २।२४ ) राजमान्यः सोऽपि एवंविधलक्षणः सन् बहुप्रनोऽभूत् । तस्य हैकशतं पुत्रा आसुः ( सां० श्री. सू० १५।२६) इति बहुप्रजत्वादसीदत् । कथम् । हि यस्मात्सुदासो राज्ञो धनमहरत् । हृञ् हरणे । अचूचुरदित्यर्थः । तदर्शनायेतिहासपूर्विका ऋक् ( ऋ० ३. ३३. १)- प्र पर्वतानामुशती उपस्थादश्च इव विषिते हासमाने । गावैव शुभ्रे मातरा रिहाणे विाछुतुद्री पयसा जवेते॥ प्र । पर्वतानाम् । उशती इति । उपऽस्थात् । अश्वे इत्यश्वेऽइव। विसिते इति विऽसिंते। हासमाने इति । गावाऽइव । शुभ्रे इति । मातरा। रिहाणे इति। विऽपाद । शुतुद्री । पय॑सा । जवेते इति ॥ ७३ ॥ पुरा किल विश्वामित्रः पैजवनस्य सुदासो राज्ञः पुरोहितो ·: धाद्विवेदकृता [अ०३.१०२.२०१२ बभूव । स च पौरोहित्येन लब्धधनः अन्यद्धनं (१) हृत्वा विपाट्- शुतुयोः संभेदमाययौ । अनुययुरितरे। अथोत्तितीर्घविश्वामित्रोऽ- गाधनले ते नद्यौ दृष्ट्वोत्तारणार्थ नदीस्तुष्टाव । तथाऽऽह यास्क:-"विश्वामित्र ऋषिः सुदासः पैजवनस्य पुरोहितो बभूव । विश्वामित्रः सर्वमित्रः । सर्व संसृतम् । मुदाः कल्याणदानः । पैजवनः पिजवनस्य पुत्रः । पिजवनः पुनः स्पर्धनीय नवो वा अमिश्रीभावगतिर्वा । स वित्तं गृहीत्वा विपाट्छुतुट्रोः सम्भेदमाययौ । (नि. २०२४) तथानुक्रमणी-का. स. ३३३३ "प्रपर्वतानां सप्तोना संवादो नदीभिर्विश्वामित्रस्योत्तितीरिति"। तथा बृहद्देवता (४ । १०५-१०६)- सूक्ते प्रेति तु नद्यश्च विश्वामित्रः समूदिरे ॥१०॥ पुरोहितं सन्निज्यार्थं सुदासः सोऽहरद्धनम् (२) ॥ इति विश्वामित्र त्रिष्टुभा नद्यौ तुष्टाव । " विश्वामित्रस्य संवादं नद्यतिक्रमणे जपेद् " (३) इति विनियुक्तमृग्विधाने (श्लो० १७७ )। ऋचोऽयमर्थः । पर्वताना शैलानाम् उपस्थाद उत्सङ्गाद निर्गस्य उशती समुद्रगमनं कामयमाने विषिते बन्धाद्विमुक्ते (४)। षिञ् बन्धने । हासमाने अन्योन्यजवे स्पर्धमाने (६) हृष्यन्त्यौ वा। हासतिः स्पर्दायां हर्षमाणे वेति यास्कः (नि० ९।३९)। (१) 'सर्व धनमादाय' इति वे० भा०। (२) 'सुदासा सह यनृषिः' इति मुग्धानलपुस्तके । (३) अपराधंतु-'आप्लुत्याचम्य विधिवदुदकस्याञ्जलिं क्षिपेत् । (४) “गमने दृष्टान्तः । अश्वे इव वडवे यथा विषिते मन्दुरातो विमुक्ते” इति वे० भा० (५) 'अन्योन्यं जवेन स्पर्धमाने' इति वे० भा० ।

·म० ३.सू०३३.३.१] सभाष्या नीतिमअरी १४९ अश्वे इव वडवे (१) इव तथा गावेव शुभ्रे यथा द्वे गावौ शोभमाने वर्त्तते तद्वत् शुभ्रे शोभमाने । किञ्च मातरा मातरौ धेनू रिहाणे । लिहू आस्वादने शानच् । लस्य रेफश्छान्दसः (२)। वत्सं जिव्हया लेटुमिच्छन्त्यौ शीघ्रं गच्छतः (३)। तद्वत् विषाट् शुतुद्री एतन्नामके नद्यौ प्रजवते समुद्रं प्रति शीघ्रं गच्छतः । [ अत्र निरुक्तम् (४) पर्वतानामुपस्थात् उपस्थानात् उशत्यौ (९) कामयमाने अश्व इव (विषिते) (६) विमुक्ते इति वा । विषण्णे इति वा । हासमाने (७) हासतिः स्पर्द्धयां हर्षमाणे वा गावाविव शुभ्रे शोभमाने मातरा संरिहाणे (८) विपाट (९)- (१) 'त्वरया गच्छन्त्यौ परस्परं हृष्यन्त्यौ' इति वे० भा० । (२) अन्तीतसनर्थो लिहिः इति वे०भा०। (३) “तद्वत् समुद्रं गन्तुजवाद्गच्छन्त्यो पयसा संयुक्ते । विपाद् कूलविपाटनात् विपाशनाच्छतपुत्रमरणोद्भूततमोवृतेर्मुमूर्षोर्वसिष्ठस्य पाशा अस्यां व्यपास्यन्त विमोचनाद्वा विपाद । शुतुद्री शु क्षिप्रं तुन्ना तुन्नेव द्रवति गच्छतीति शुतुद्री" इति वे० भा० । ( ४ ) इदमत्र वेदभाप्याद् दत्तं मूले नास्ति । (५) उशती-वश कान्तौ । अस्य शतुर्डित्त्वाद् अहिज्या० (पा० ६।१।१६) इत्यादिना सम्प्रसारणम् । (६) विषिते षिञ् बन्धने इत्यस्य कर्मणि निष्ठा (पा० ३।४७०) संहितायां 'परिनिविभ्यः सेव० ( पा० ८।३।७०) इत्यादिना षत्वम् । गतिरनन्तरः (पा०६।२।४६) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । (७) हासमाने-हासतिः स्पर्धाकर्मा हसे हसने वा शानच् । तस्य लसार्वधातुकस्वरे कृते धातुस्वरः । ( 3 ) रिहाणे-लिह आस्वादने । स्वरितेत्वाद् ( पा० ११३।७२ ) उभयपदी शानच । अदादित्वात् (पा० २।४।७२)शपो लुक् । लका. रस्य रेफश्छान्दसः । रेफमवलम्ब्य णत्वम् (पा० ८।४।१) चित्वा- दन्तोदात्तः (पा०६११६३)। (8) विघाट-पट गतौ । पश बाधनस्पर्शनयोरिति वा । गयन्तावेतौ विपूर्वी । शकारस्य व्रश्चभ्रस्ज० ( पा० ८।२।३६) इत्यादिना षत्वम् ।

·१५० धाद्विवेदकृता [अ०३.१०२.२०१२ छुतुट्रो (१) पयसा प्रजवेते (२) (नि० ९।३९ )] जवेते-तिङतिङः ( पा० ८।१।२८ ) इति निघातः। उशती-षष्ठादयश्च द्विवचोन्त० (ऋ० प्रा० १. ७१) इति प्रकृतिभावः । विषिते-अन्यपूर्वे० ( ऋ० प्रा० ५. २१) इति (३) षत्वम् । अवश्यं ब्राह्मणेन सोमपा भवितव्यमित्यर्थ आह- सोमपानं विना नृणां ब्राह्मणत्वं न विद्यते । यदर्थ गाधिजो यष्टुं धनं हत्वाऽ वदन्नदीः ॥६६॥. नृणां विप्राणां यज्ञकारिणां सोमपानं सोमयागं विना ऋते ब्राह्मणत्वं न विद्यते । ब्राह्मतेजो न भवति । यतो यदर्थ ब्राह्मणत्वाय गाधिजो विश्वामित्रः पूर्व राजर्षिर्जातः । यष्टुं यज्ञार्थ सुदासो धनं हृत्वा नदीः प्रति उत्तारणायैवमत्रदत् । अहं कुटुम्बभरणादतिरिक्तेन धनेन सोमं सम्पाद- यिष्यामीति । अस्मिन्नर्थे ऋक् ( ऋ० ३.३३.५ )-- रमध्वं मे वर्चसे सोम्याय शतावरीरुप मुहूर्तमेवैः । प्रसिन्धुमच्छा बृहती मनीषाऽवस्युर॑ह्वे कुशिकस्य॑ मूनुः॥ रमध्वम् । मे। वचसे । सोम्यायं । ऋतंऽवरीः। उप । मुहूर्तम् । एवैः । प्र। सिन्धुम् । अच्छं । बृहती। मनीषा। अवस्युः । अह्वे । कुशिकस्य । मूनुः ॥ ७४ ॥ विश्वामित्रास्त्रष्टुभा नदीस्तुष्टाव । अथैतद्वहुवदिति बहीनदीः । (१) शुतुद्री-छान्दसी रूपसिद्धिः। (२) जवेते-जुङ् गतौ भौवादिः । ङित्वादात्मनेपदम् (पा० १।३।७२ ) आतो ङितः ( पा० ७।२।८१) निघातः । (३) 'द्रष्टव्यम्' इति मूले।

·मं०३.सू० ३३.२०५] सभाष्या नीतिमारी १५१ पूर्णा तितीर्घः सरितं रमध्वमिति संस्मरेत् । इति ऋविधाने ( श्लो० १८० ) विनियुक्ता । ऋतावरीः ऋतम् उदकं तद्वत्यः हे नद्यः यूयं मे मम विश्वामित्रस्य सोम्याय उत्तीर्याहं सोमं सम्पादयामीत्येवं सोमसम्पादिने वचसे । तदर्थम् एवैः पञ्चम्यर्थे तृतीया । शीघ्रगमनेभ्यो मुहूर्त मुहूर्त्तमात्रं उपरमश्वम् (१)। क्षणमात्रं शीघ्रगमनादुपरताः भवत (२)। सामान्येन नदीषूच्यमानासु समीहितं प्रयोजनमकुर्वतीषु पुरोवर्तिनी शुतुद्री प्रति ब्रूते । कुशिकस्य राजर्षेः मनुर्विश्वामित्रोऽहं बृहती (३) बृहत्या महत्या मनीषा (३) मनीषया स्तुत्या अवस्यु (४) रात्मनो रक्षण- मिच्छन् सन्-अव रक्षणे । "मुप आत्मनः क्यच्” (पा० ३।१८) 'क्याच्छन्दसि' इति (पा० ३।२।१७०) सिन्धुं शुतुद्रीत्वामच्छाभि- मुख्येन प्राहे (५) प्रकर्षेणाह्वयामि । उपरमध्वम्-छन्दसि परेऽपि ( पा० ११४८१ ) इत्युपसर्ग- संज्ञा । अत्र निरुक्तं रमध्वमित्यादि (नि० २२५)[उपरमध्वं मे वचसे सोम्याय सोमसम्पादिने ऋतावरीः (६) ऋतवत्यः ऋतमित्युदकनाम (१) रमध्वम्-रमु उपरमे । उप पूर्वाद्रमतेः 'विभाषाऽकर्म कात्' (पा० १३.८५ ) इत्यात्मनेपदम् । (२) उपपूर्वो रमिरुपसंहारे वर्त्तते (३) बृहती मनीषा-उभयत्र तृतीयायोः पूर्वसवर्णदीर्घः । ( पा० ७११३६)। (४) अवस्युः-अवः रक्षणम् इच्छन् । सुपः (पा० ३.१८) इति क्यच् । नः क्ये ( पा० १।४।१५ ) इति नकारान्तस्य पदसंज्ञाया नियमितत्वादत्र सकारस्य रुन भवति । (५) अह्व-व्हयतेलुङि सिव 'आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्' (पा० ३।११५४ ) इति अङादेशः । गुणः । निधातः । (६) ऋतावरी:-तशब्दान्मत्वर्थे छन्दसीवनिपौ० ( पा० ५।२।१२२ वा० ) इति वनिए । वनो र च (पा० ४.१७) इति ङीप् रेफश्चान्तादेशः । वा छन्दसि (पा० ३।४।८८ ) इति सवर्णदीर्घः आमन्त्रितस्य च पादादित्वात् षाष्ठिकमाधुदात्तत्वम (पा०६।१।१६८) ·२५२ धाद्विवेदकृता [अ०३.१०२.२०१३ प्रत्यूतं भवति मुहूर्तमेवै (१) रयनैरवनैर्वा प्रामिहयापि । सिन्धु बृहत्या महत्या मनीषया मनस ईषया स्तुत्या प्रज्ञया वा अवनाय। कुशिकस्य सूनुः कुशिको राजा बभूति ] रमध्वामिति विभाषाऽ कर्म कात् (पा० १॥३॥८५) इत्यात्मनेपदम् । सोम्याय-ऋकार उदये कण्ठ्यावकारं० (ऋ० प्रा०२।३२) इत्यकारः।ऋतावरी:-सुनर्ता- रातीत्युदये कारे० (ऋ० प्रा० ९।११) इति दीर्घः । मनीषा- वस्यू रणया इह० (ऋ० प्रा० २१७४) इति श्रद्धादेः प्रकृतिभावो न । श्रद्धासम्राज्ञी० ( ऋ० प्रा० २।५९ ) इत्यस्यापवादः । एवं विश्वामित्रो यया भूत्वा ब्राह्मणतुल्योऽभूदित्युक्तम् । सर्वैरुपायैः फलं (२) साध्यमित्यर्थ आह--- नीचैर्नीचतरैर्भूत्वा कार्य साध्यं विचक्षणैः । गाधिजः कारुतां प्राप्य प्रभुरप्यतरन्नदीः ॥६७॥ विचक्षणैः पुम्भिः नीचैः नीचतरैरतिशयेन नीचैर्भूत्वा कार्य साध- नीयम् । विश्वामित्रवत् । यथा गाधिजो विश्वामित्रः प्रभुरपि महानपि कारुतां नीचतरत्वं प्राप्य नदीरतरत् । तेन नदीतरणरूपफलं साधितम् । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ३.३३.१० )- आ ते कारो शृणवामा वाँसि ययार्थ दूरादनसा रथैन । नि ते नसै पीप्यानेव योषा मायेव कन्या शश्वचैते ॥ आ। ते । कारो इति । शृणवाम | वासि । ययार्थ । दूरात् । अनसा । रथेन । नि। ते । नसै । पीप्यानाऽइव । योषा । मयीयऽइव । कन्या । शश्वचै । त इति ते ॥७॥ - - - (१) एवैः-इण गतौ । इणशीभ्यां धन् ( उ० सू० १५८ ) आध- धातुकलक्षणो गुणः ( पा०७३।४) नित्स्वरः ( पा० ६।१।१७ )। (२) 'फलमेव' इति 'ग' पुस्तके ।

·म०३.२०३३०ऋ० १०] सभाष्या नीतिमारी नद्यो विश्वामित्रं प्रत्यब्रुवंत्रिष्टुभा । तत आशुश्रुवुः । हे कारो स्तुतिकर्तः विश्वामित्रेति कारुत्वं नदीभिरुक्तम् । ते तव वचांसि इमानि वाक्यानि आशृणवाम कात्स्न्येन शृणुमः । श्रु श्रवणे लोटि आडुत्तमस्य पिञ्च ( पा० ३।४।९२) इत्याडागमः । पित्वाद् गुणः । तिङ्वाभिघातः (पा० ८।१।२८)। तव समीहितं प्रयोजनं कुर्म इत्यर्थः । अनसा शकटेन रथेन च सह ययाथ (१) याहि यतस्त्वं (२) दुरादागतोऽसि वयं च ते त्वदर्थ नि नसै (३) नीचैर्नमाम । णमु प्रत्वे शब्दे च । प्रत्येकत्वविवक्षयैकवचनम् । रथेन गन्तुं गाधोदका भवामेत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः । पीप्यानेव (४) योषा । पीङ् पाने । पुत्रं स्तनं पाययन्ती योषा (५) माता यथा प्रतीभवति तद्वत् । वृषादीनां च (पा० ६।१।२०३) इति योषाऽऽद्युदात्तः । पुनदृष्टान्तान्तरम् । यथा कन्या युवतिर्मर्यायेव मनुष्याय (६) भर्ने शश्वचै परिष्वजनाय नम्रीभवति तद्वत् ते (७) त्वदर्थ प्रही भवामः । शश्वचै-व्वा परिष्वङ्गे इत्यस्मात्संप- दादिलक्षणे भावे किए (पा० ३।३।९४ वा० ) पृषोदरादित्वाद (पा० ६।३।१०९) इष्टरूपसिद्धिः (८)। (१) ययाथ-या प्रापणे इत्यस्य भूतमात्रे लिटि थलि एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् (पा० ७२।१०) इतीट्प्रतिषेधः । लित्स्वरः ( पा०६१।२६३) (२) 'यतो दूरादागतोऽसि' इति वे० भा० । (३) नंसै-रणमु प्रह्वत्वे इत्यस्य लेटि उत्तमे लेटि सिब्बहुलम् (पा० ३।१।३४ ) इति सिप । वैतोऽन्यत्र ( पा० ३।४।६६) इति एकारादेशः। (४) पीप्यानेव-पीङ् पाने । इत्यस्यान्तर्भावितण्यर्थस्य लिटि कानचि रूपम् ( पा० ३।२।१०६ ) । चित्स्वरः ( पा० ६।१।१६३)। (५) योषा-यु मिश्रणे । वृतवदिहनि० (उ० सू० ३४६) इत्यादिना सप्रत्ययः । यौतीति योषा । वृषादित्वात् (पा०६।१।२०३) आधुदात्तः । (६) पित्रे म्रात्रे वा इति वे० भा० । (७) ते इति पुनरुक्तिरादरार्था । इति वे० भा० । (2) अन्तोदात्तश्च इति वे० भा० । निघातः।

·- १५४ धाद्विवेदकृता [अ०३.१०३.२०१९ आशृणवाम ते इति निरुक्तम् । [ “आशृणवाम ते कारो वचनानि याहि दुरादनसा च रथेन च नि नमाम ते पाययमानेव योषा पुत्रं मर्यायेव कन्या परिष्वजनाय नि नमा इति वा" (नि० २।२७)] शृणवाम-एकादशिद्वादशिनोः० (ऋ० मा० ८।३६) इत्यष्ट मत्वादीर्घः। यत्र जाया तद(१)गृहमित्यर्थ आह- न गृहं काष्ठपाषाणैर्दयिता यत्र तद् गृहम् । विश्वामित्रोऽब्रवीच्छक्रमेवं यज्ञेन तोषितम् ॥६८॥ काष्ठपाषाणैर्निर्मितं गृहं न भवति । किंतु दयिता वल्लभा भार्या यत्र वृक्षमूलेऽपि विद्यते तद्गृहं तन्मन्दिरं जानीयात् । एवममुना यज्ञेन तोषितं संतोपितं शक्रमिन्द्रं विश्वामित्रो हारियोजनकाले गृहं प्रति प्रयाणकाले एवमर्थमब्रवीत् । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ३. ५३. ४ )- जायेदस्त मघवन्त्सेदुयोनिस्तदित्वा युक्ता हर्रयो वहन्तु । यदा कदा च सुनवाम सोम॑मग्निष्ट्वा दूतो धन्वात्यच्छ ॥ जाया । इत् । अस्तम् । मघऽवन् । सा । इत् । ॐ इति । योनिः । तत् । इत् । त्वा । युक्ताः । हरयः । वहन्तु । यदा । कदा । च । मुनाम । सोमम् । अग्निः । त्वा । दूतः। धन्वाति । अच्छे ॥ ७६ ॥ अहर्गणे वैकल्पिकी मैत्रावरुणस्य हारियोजने पुरोनुवाक्या (२) 'परा याहि मघवन् ( ऋ० ३३५३।५ ) इत्यनूच्य जायेदस्तं (१) 'तत्र' इति 'ग' पुस्तके । (२) सूत्रमिदमेवं प्रोक्तम् “अननुवषट्कृत एवासम्प्रेषितो मैत्रा- वरुणः परा याहि मघवन्नित्यनूच्य जायेदस्तमिति वेह मद एव मघव- नित्यतिप्रैषमाह द्वितीयप्रभृतिषु" इति। (सां० श्रौ० सू० १०।१।११) ।

·मं० ३.सू०५३.१०४] सभाष्या नीतिमञ्जरी १५५ मघवन्' इति सूत्रे विश्वामित्रस्त्रिष्टुमा इन्द्रं तुष्टाव । सूक्तविनियोग ऋग्विधाने (श्लो० १८४)- इन्द्रापर्वतेति सूक्तमायुष्यं द्राविणं स्मृतम् ।। ऋचोऽयमर्थः । हे मघवन् धनवनिन्द्र । अस्तम् । असु क्षेपणे अस्यन्ते क्षिप्यन्ते पदार्था अत्रेत्यस्तं गृहम् । अस्तं पस्त्यं तन्नाममु पाठात् ( निघण्टु ३।४)। तद गृहं जायेत् जायैव । तथा सेत् सा जायैव योनिः पुरुषस्य मिश्रणस्थानम् । उ प्रसिध्द्यर्थः । सा योनिदम् । कृत्तिः योनिः इति तनामसु पाठाव (निघण्टु ३।४)। तथोक्तम् । न गृहं गृहमित्याहुहिणी गृहमुच्यते । वृक्षमूलेऽपि दयिता यत्र तिष्ठति तद् गृहम् ॥ प्रासादोपि तया हीनः कान्तारादतिरिच्यते । तस्मात् तदित् तत्र जायारूपे गृहे एव युक्ताः रथे योजिता हरयोऽश्वाः त्वा त्वां वहन्तु । जायां प्रापयन्तु । वयं तु यदा कदा च त्वदर्थं सोमं सुनवाम । सोमाभिषवं करवाम । षु अभिषवे लोट् । यद्वृत्तानिघाताभावः। तदस्माभिः प्रहितो दुतो अग्निः इन्द्र- मावहेति । त्वा त्वामच्छाऽऽभिमुख्येन धन्वाति गच्छेत् । धन्वतिर गत्यर्थः ( निघण्टुः २।१४ ) । अग्निष्ट्वेति विग्रहे तु त्वा त इत्यनुदा- त्तयोः ( ऋ० प्रा० ५।३२) इति षत्वम् । पणेर्धनमयज्ञियमित्यर्थ आह- कैकट्योऽयज्ञिया गावः पणेर्धनमयज्ञियम् । ययाचे कौशिकश्चन्द्रं देहि गास्ता हितद्धनम् ॥६९॥ कैकव्यो कीकटदेशे भवा गावः कीकटे यत्र देशे कुत्सिता लोकाः यज्ञक्रियाभिः किमिति वदन्ति तद्देशे गावोऽयज्ञिया भवन्ति । यथा कैकव्यो गायोऽयज्ञियाः तद्देशे तथा पर्वणिग्वृत्तेः “विप्रस्यायमेव लोकोऽस्ति न परः” इति ·१५६ धाद्विवेदकृता [अ०३.अ. ३.व.२० प्रेप्सो स्तिकस्य धनमयज्ञियं तस्य गृहे इति ज्ञात्वा यज्ञकामः कौशिको विश्वामित्रः कुशिकस्त्वषीरथिरिति तद्गोत्रः इन्द्रं परमेश्वरम् । इदि परमेश्वर्ये । तद्धनं तस्य पणेर्धनं ता गावः कीकटे भवाः ययाचे । अस्माभिर्गावो धनञ्च तत्रानुपयुक्तं तवोपयुक्तं क्रियत इति । तदर्शनायेयमृक् ( ऋ० ३. ५३. १४ )- किंते कृण्वन्ति कीकटेपुगावोनाशिर दुहे न तपन्ति धर्मम्। आ नो भर प्रमंगन्दस्य वेदो नैचाशाखं मघवन् रन्धया नः॥ किम् । ते । कृण्वन्ति । कोकटेषु । गावः । न । आशिरम् । दुहे । न । तपन्ति । धर्मम् । आ । नः। भर । प्रऽमंगन्दस्य । वेदः । नैचाऽशाखम् । मघवन् । रन्धय। नः ॥ ७७॥ यस्मानरा धनापेक्षा तत्समीपे जपेदिमाम् । किं ते कृण्वन्त्यूचं मन्त्री शतोत्तरसहस्रकम् ॥ १ ॥ स्वयमेव स सन्तुष्टस्तस्मै सर्व ददाति च । तद्धनं सहसा लब्ध्वा सुखी भवति निश्चयम् ॥२॥ विश्वामित्रस्त्रिष्टुमा इन्द्रं तुष्टाव । अदातारं सुपुष्टार्थः सर्वदाविष्टचेतनम् । हत्वा तद्धनमन्विच्छेत् किं ते कृण्वन्निति स्मरन् । इति ऋग्विधाने ( श्लो० १८३-८४)। ऋचोऽयमर्थः। हे इन्द्र कीकटेषु अनार्यनिवासेषु जनपदेषु (१) गावः ते तव किं कृण्वन्ति किं कुर्वन्ति । कचिन्नोपयोगं कुर्वन्तीत्यर्थः । (१) यद्वा कृताभिर्यागदानहोमलक्षणाभिः क्रियाभिः किं फलि. प्यतीत्यश्रद्धधानाः प्रत्युत पिबत खादतायमेव लोको न पर इति बदन्तो नास्तिका कीकटास्तेषु इति वे० भा०।

·म०३.सू०५३.२०१४] सभाष्या नीतिमञ्जरी १५७ अनुपयोगं दर्शयति । आशिरं(१) सोममिश्रणयोग्यम् । आशीराश्रय- णादिति निरुक्तम् (नि०६।८) । तत्पयः न दुहे (२) न दुहन्ति । चादिलोपे विभाषा (पा० ८।१।६३) इति निघाताभावः । गावस्ताः या इन्द्रायाशिरं दुहन्ति । इन्द्राय गाव आशिरमिति निदर्शनात (नि० ६७ )। किञ्च धर्म प्रवर्यकर्मोपयुक्तं महावीरपात्रं स्वपय:- प्रदानद्वारेण न तपन्ति न दीपयन्ति । एतेन सानाय्याद्यर्थमपि नोप- युज्यन्ते इति मूचितम् । एवं कचिदपि वैदिके कर्मणि अनुपयुक्तास्ता गाः नोऽस्मभ्यमाभर आहर-हृग्रहो ० (पा० ३।११८४ वा० ) इति भत्वम् । न केवलं ता एव किं तर्हि प्रमगन्दस्य । एतद्रव्यं द्विगुणी- भूत्वा मा गमिष्यतीति बुद्धया ददातीति मगन्दो (३) वाधुषिकः । तस्यापत्यं पुत्रादिः प्रमगन्दः । प्रेत्यपत्यार्थः । प्रस्कण्वादिवत् । पिवत खादतायमेव लोको न पर इति वदन् नास्तिकः प्रमगन्दः । तस्य (४) वेदो धनं रिक्थं-वेदः इति तन्नामसु पाठात् (निघण्टु २.९) । आहर। हे मघवन् धनवन्निन्द्र नैचाशाखं नीचा शाखाः शूद्रा- स्तत्सम्बन्धि (५) यद्वा नीचतया निष्प्रयोजनतया निष्प्रयोजनबुद्धया परित्यक्तऋगादिशाखा येन तत्सम्बन्धि धनं नोऽस्मभ्यं रन्धय साधय । रर्ण्यन्तस्य रधिजभो० (पा० ७११६१) इति नुमागमः। (१) आशिरम्-आपूर्वाच्छीणातेः क्विपि अपस्पृधेथाम्० (पा० ६।१।३६ ) इत्यादिना आशिर् इत्यादेशः । (२) दुहे-दुहेलिटि इरयो रे ( पा० ६।४।७६) इति रे आदेशः। द्विर्वचनस्य विकल्पितत्वाद्विवचनाभावः । चादिलोपे (पा० ८।१।६३) इति न निघातः। (३) द्वैगुण्यादिलक्षणपरिमाणं गतोऽर्थो मामेव गमिष्यतीति बुद्धया परेषां ददातीति मगन्दो वाधुषिकः । ( ४ ) तस्यात्यन्तकुसीदकुलस्य । (५) नीचासु शूद्रयोनिषु उत्पादिताः शाखाः पुत्रपौत्रादिरूप- परम्परा येन स नीचाशाखः । शूद्रापत्यैश्व केवलैः शुद्रावेदी पतत्यधः इति च पातकहेतुत्वेन स्मरणात् । तस्य सम्बन्धि धनं नैचाशाखम् इति वे० भा०॥

·१५८
धाद्विवेदकृता [अ०३.०५.२०१८
एतेषां यद्धनं तव नोपयुज्यते अस्मदायत्तं तु यद्धनं यागादिद्वारा
तवोपयुज्यते । तस्मात्तदस्मभ्यं प्रयच्छेति भावः ।
किं ते कुर्वन्तीति निरुक्तं द्रष्टव्यम् [ "किं ते कुर्वन्ति कीकटेषु
गावः । कोकटो नाम देशोऽनार्यनिवासः। कीकटाः किं कृताः। किं
क्रियाभिरिति प्रेप्सा वा । नैव चाशिरं दुहे न तपन्ति धर्म हर्म्यमाहर
नः प्रमगन्दस्य धनानि | मगन्दः कुसीदी माङ्गदो मामागमिष्यतीति
च ददाति तदपत्यं प्रमगन्दोऽत्यन्तकुसीदकुलीनः । प्रमदको वा
योऽयमेवास्ति लोको न पर इति प्रेप्मुः । पण्डको वा । पण्डकः
पण्डगः पार्दको वा प्रादयत्याण्डा वाण्डावाणी इव वीडयति तस्तम्भे।
नैचाशाखं नीचा शाखो नीचैः शाखः । शाखाः शक्नोतः। आणिरर-
णात। तन्नो मघवन रन्धयेति रध्यतिर्वशगमने” इति (नि०६।३२)]
रन्धया न:-दशमं चैतयोः० (ऋ० प्रा० ८।३८) इति दीर्घः ।
महतां सङ्गः कर्तव्य इत्यर्थ आह-
महद्भिः स्वीकृताः सख्ये महत्त्वं प्राप्नुवन्ति ते ।
इन्द्रेण स्वीकृतः कुत्स इन्द्रसादृश्यमाप्तवान् ॥७॥
सख्ये सख्यार्थ महद्भिः स्वीकृता अङ्गीकृतास्ते महत्त्वं प्राप्नुवन्ति ।
कुत्सवत् । यथा कुत्स ऋषिरिन्द्रेण स्वीकृतः सन्निन्द्रसादृश्यमाप्तवान् ।
तदर्शनायेतिहासपूर्विका ऋक् ( ऋ० ४. १६. १०)-
आदस्युना मनसा याह्यस्तं भुवत्ते कुत्सः सख्ये निकामः।
स्वे योनौ निषेदतं सरूपा वि वा चिकित्सहतचिद्ध नारी॥
आ। दस्युना । मनसा । याहि । अस्तंम् । भुव॑त् ।
ते । कुत्सः । सख्ये | निऽकामः । स्वे । योनौं । नि ।
सदतम् । सऽरूपा । वि । वाम् । चिकित्सत् । ऋतs-
चिद । ह । नारी ॥७८ ॥

·मं०४.सू०१६.२०१०] सभाष्या नीतिमञ्जरी अत्राख्यानम् (१) । रुरुनामा कश्चिद्राजर्षिः तस्य पुत्रः कुत्साख्य (२) ऋषिरासीत् । स च कदाचिच्छत्रुभिः सह युयुत्सुः सङ्ग्रामे स्वयमशक्तः सन् शत्रूणां हननार्थमिन्द्रस्याह्वानं चकार । स चेन्द्रः कुत्सस्य गृहमागत्य तस्य शत्रूअघान । तदन- न्तरमतिप्रीत्या तयोः सख्यमभवत् । सख्यानन्तरमिन्द्र एनं स्वकीयं गृहं प्रापयामास । तत्र शची इन्द्रं प्राप्तुमागता सती तो समानरूपी दृष्ट्वाऽ यमेवेन्द्रो ऽयं कुत्स इति विवेकाभावेन संशयं चकार इति । षष्ठेऽहनि मैत्रावरुणस्य विनियुक्तम् । आ सत्यो यातु मघवानृजीषीति० ( ऋ० ४।१६।१) सर्वमिति सूत्रम् (सां० औ० सू. १८।१९।७) । ब्राह्मणमहाव्रते वामदेव्यस्य शंसेद्वाम ह्येतद्देवानामिति ( सां० आ० २०१६) वामदेवस्त्रिष्टुमा इन्द्रं तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे इन्द्र दस्युन्ना दस्यूनां शत्रूणां हन्त्रा मनसा युक्तस्त्वं अस्तं कुत्सस्य गृहमायाहि । आगाः । लुङर्थे लोट् । कुत्सश्च ते तव सम्बन्धिनि सख्ये सखित्वाय निकाम: नितरां कामयमानः भुवत् अभवत् । ततस्तौ वा युवां स्वे योनौ स्वकीये गृहे निषदतं न्यसीदतम् । उपविष्टावभूताम् । ऋतचित् सत्यदर्शिनी नारी । चिदित्येषोऽनेक- कर्मेति यास्कः ( नि० ११११ ) । इन्द्रस्य भार्या शची सरूपा समानरूपी दृष्ट्वा । सुपां सुलुगित्याकारः (पा० ७।२।३९ )। वां युवां चिकित्सत संशयं चकार । विचिकित्सा तु संशय ( अमरको० ११५॥३) इत्युक्तम् । निषदतम्-दकारे चोत्तरे (ऋ० प्रा०५।१४) इति पूर्वात्षत्वम् । (१) 'अत्र काचिदाख्यायिका श्रूयत' इति वे० भा० । (२) 'कुत्साख्यो राजर्षिः । वे० भा० ।

·धाद्विवेदकृता [अ०३.१०१.२०२६ आपद्यपि धर्म न (१) त्यजोदत्यर्थ आह- न त्यजेद्धर्ममर्यादामपि क्लेशदशां गतः । वामदेवः शुनो धर्म पक्त्वाऽऽन्त्राणि चचार यत्॥७१॥ विद्वान् क्लेशदशां गतोऽपि प्राप्तोपि धर्ममर्यादां स्वकीयस्य पञ्चमहा- यज्ञषट्कर्मविहितस्य मर्यादां न त्यजेत् । वामदेववत् । यथा वामदेवः कष्टदशां गतः प्राप्तः शुनः शुनकस्य आन्त्राणि पुरीतन्ति पक्त्वा यद्यस्माद्धर्म कर्म चचार तदर्थेयमाख्यानपूर्विका ऋक् ( ऋ० ४.१८.१३)- अवा शुनै आन्त्राणि पेचे न देवेषु विविदे मर्डितारम्। अपश्यं जायाममहीयमानामा मे श्येनो मध्वाजभार ॥ अवा । शुनः । आन्त्राणि । पेचे । न । देवेषु । विविदे । मार्डितारम् । अपश्यम् । जायाम् । अमहीय- मानाम् । अध। मे। श्यनः । मधु । आ । जभार ॥७९॥ (२) गर्भस्थो ज्ञानसम्पन्नो वामदेवो महामुनिः । मति चक्रे न जायेयं योनिदेशात्तु मातृतः॥१॥ किन्तु पार्थादितश्चेति ज्ञात्वाऽस्य जननी त्विदम् । दध्यौ शान्त्यै शची देवीमदितिं चन्द्रमातरम् (३) ॥ २ ॥ अदितिश्चेन्द्रसहिता (४) गर्भिणीमभ्यगादने । अदितीन्द्रवामदेवाः संवादमथ चक्रिरे ॥ ३ ॥ (१) 'न धर्म त्यजेद्' इति 'ग' पुस्तके । (२) अस्मिन् सूक्ते इन्द्रादितिवामदेवसंवादरूपिणी काचिदा. ख्यायिका श्लोकरूपेण सूच्यते इति वे० भा० । (३) 'विन्द्रमातरम्' इति वे० दी० तथा वे० भा० । १४) 'अदितिस्त्विन्द्रसहिता' इति धे० दी० तथा वे० भा० । - - ·में ० ४.१० १८.२०१३] सभाष्या नीतिमञ्जरी १६१ संवाद इति सूत्रेण कथा सैषाऽत्र (१) सूच्यते । नोक्तो वस्तुविशेषोऽत्र छुपदेशेष्वनुक्तितः॥ अर्थतस्त्ववगन्तव्यो वक्तृभेद इति स्थितिः ॥ ४ ॥ इन्द्रोऽदितिर्ऋषिश्चास्मिन्मिथः मूक्ते समूदिरे (२)। गौ शयानं सुचिरं मातुर्गर्भादनिर्गतम् ॥५॥ वामदेवं प्रति ब्रूत आद्ययर्चा ( ऋ० ४.१८.१) शतक्रतुः । द्वितीयादिभिरर्ध.क्रषिरत्राह पञ्चभिः ॥ ६ ॥ न हीन्वस्येति सप्त स्युरर्धर्चा अदितेर्वचः। ममञ्च नत्वा युवतिरित्युचः पञ्च(ऋ०४.१८.७-१२)वै मुनेः॥७॥ दौर्गत्यशांतिमत्राह वामदेवस्तथान्त्यया (ऋ०४.१८.१.३)। एवमर्थाद्वक्तृभेद इति बढ्चशासनम् ॥८॥ अर्थो विवेकस्पष्टत्वादुपदेशेषु नेरितः । ऋषिदैवतसिद्धयर्थं विवेकादर्थ (३) ईरितः ।।९।। अयं पन्थाः सप्तोना संवाद इन्द्रादितिवामदेवानामित्यनु- क्रपणी (का० स० ऋ० ४.१८) तथा बृहद्देवता (४।१३०।१३१)- अअसा न जनिष्येहं ब्रुवाणं गर्भमेव तम् (४) ॥ १३० ।। अन्वगाददितिः (५) पुत्रमिन्द्रमात्महितैषिणी॥ (६)देवर्षिपितृपूजार्थं य आन्त्राण्यपचच्छुनः (७)॥ १३१ ।। (१) 'सैषा च' वे० भा० । (२) 'समूचिरे वे० भा० । (३) 'विवेके त्वऽर्थ ईरितः' इति वे० दी० । (४) 'गर्भमेव तु' इति मु० ० । (५) अन्वशाददितिः इति मु० ० । (६) इमे द्वे अर्धर्च मुग्धानलयहद्देयतापुस्तके १२६ श्लोकेन कथिते दृश्यते । (७)'पपाचान्त्राणि यच्छुनः' इति मु० बृ० ।

·१६२ धाद्विवेदकृता [अ० ३.१० .३० २६ (१) यस्य च श्येनरूपेण ह्याहरद् दृत्रहा मधु ॥ इति । वामदेव स्त्रिष्टुभा दौर्गत्यं प्रकाशयति । ऋचोऽयमर्थः । वामदेवोऽहं अवा अवृत्या जीवनोपायराहित्येन शुनः शुनक सम्बन्धीनि प्रान्त्राणि पुरीतन्ति पेचे अपचम् । देवेषु घोतमानेषु वन्यादिषु मध्ये इन्द्रादन्यं मर्दितारम् आत्मनः सुखयितारं न विदं न लेभे । यां जायां स्वकीयां भार्याम् अमहीयमानाम अश्लाघनीयाम् अपश्यम् अद्राक्षम् । अध अथानन्तरं श्येनवच्छीघ्र- गामीन्द्रः मे मह्यं मधु मधुरोपेतमुदकमाजमार आजहार । मधु । पुरीषमिति तन्नाम ( निघण्टु ।।१२) । इतीन्द्रस्योत्कर्षमाह । अधा मे इति-अद्य पुरु वह वर्धयेत्यद्यादित्वादीर्घः (ऋ० प्रा०७३३)। मर्डितारामिति-द्वयोः स्वरयोः मध्यमत्वाभावाद ळत्वामाव: (ऋ० प्रा० १५२ )। सत्पुरुषान् लोभान्न त्यजोदित्यर्थ आह- ये कुर्वन्ति दयां भाग्यात् सन्तो लोभात्त्यजेन्न तान् । दशभिर्धेनुभिर्नेन्द्रं वामदेवोऽत्यजच्चिरम् ॥७२॥ ये सन्तः सत्पुरुषाः भाग्यात् पूर्वजन्मसुकृतसञ्चयाद दयावात्सल्य कुर्वन्ति तान् विचक्षणः लोभात् कश्चित् लोभं प्रदर्य दापयति वामदेववत् । दयापरान् न त्यजेत् यथा वामदेवो दशसंख्याभिः धेनुभिः गोभिरिन्द्र चिरं चिरकालं नात्यजत् । न तत्याज । तदर्शनायेमे ऋचौ- भूयसा वस्नमंचरत्कनीयो० प्रवाणम् (ऋ०४.२४.९) क इमं दशभिर्मम पुनर्ददत् (ऋ० ४.२४.१०) इति। - (१) 'यस्य वै श्येनरूपेण आहरद् वृत्रहा मधु' इति मु० ० ।

·मं०४.सू०२४.ऋ०९] सभाष्या नीतिमञ्जरी तत्राद्या ऋक् ( ऋ० ४.२४.९ )- भूयसा वस्तमंचरत्कनीयोऽविक्रीतो अकानिषं पुनर्यन् । स भूयसा कनीयोनारिरेचीद्दीना दक्षा विदुहन्तिप्रवाणम्॥ भूयसा । वस्नम् । अचरत् । कनीयः । अविs क्रीतः । अकानिषम् । पुनः ! यन् । सः। भूयसा। कनीयः । न। अरिरेचीत् । दीनाः। दक्षाः। वि । दुहन्ति । प्र । वाणम् ।। ८० ॥ - -- (१) न्यायावद्भिर्ये श्लोकाः पठितास्ते लिख्यन्ते- अल्पं यः प्रतिगृह्णाति मूल्यं पण्येन (२) भूयसा । स क्रेतारं पुनर्गच्छन्नविक्रीतस्त्वयं (३) मया ॥१॥ इति ब्रुवन्कामयते पुनर्मूल्यस्य पूरणम् । स विक्रेता पुनर्मूल्यं भूयसा न प्रपूरयेत् ॥ २॥ हीनो न लभते केतुः(४) यदा विक्रीतवान्पुरा । यथासमयमेव स्यात्तयोन पुनरन्यथा ॥ ३ ॥ अयं विक्रय एवति समयश्च कुतो (५) भवेत् । अथ मूल्यार्थ(६)मेतत्स्याद्विचार्यैव तु निर्णयः ॥४॥ (१) 'अत्र ऋग्द्वये सम्प्रदायविद्भिः पूर्वाचार्यैः केचित् श्लोकाः पठ्यन्ते त एव लिख्यन्ते' इति वे० भा० । (२) 'पश्येन्न भूयसा' इति 'क' 'ख' 'ग' पुस्तकेषु । (३) 'स्वयं मया' इति हस्तलिखितपुस्तकेषु । (४) 'हीनं न लभते वस्नं' इति वे० भा० । (५) 'समयश्चेत्कृतो' इति वे० भा०' अयं विक्रय एवैते समयश्चेत्कुतो' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (६) 'अपमूल्यार्थ' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः ।

·[अ० ३.०६.२०१२ १६४ पादिवेदकृता इत्येवं समयो ऽकारि तदा मूल्यं प्रपूर्यते । तस्मादादौ मया कार्यः समयोऽत्रेति चिन्तयन् (१) ॥५॥ वामदेवो वशीकृत्य शक्र स्तोत्रेण भूयसा । विक्रीणन्समयं (२) चक्रे इन्द्र ‘क इमम्' इत्युचि ॥ ६ ॥ (३) अतश्च दृच एवार्थों भूयसा वस्नमित्ययम् ॥ इति । वामदेवस्त्रिष्टुभा इन्द्रं विक्रीणन्क्रेतारं वदति । ऋचोऽयमर्थः । कश्चिद्भूयसा भूना (४) पण्येन द्रव्येण कनीयोऽल्पतरं मूल्यं वस्नं वसु मूल्यं धनमचरत प्राप्तोति । पुनर्यन् क्रेतारं पुनर्गच्छन् स विक्रेता अयमों मयाऽविक्रीत इति ब्रुवन् अकानिषं मूल्यपूर्ति कामयते व्यत्ययेन कमेरुत्तमपुरुषः । स विक्रेता भूगसा धनेन कनी- योऽल्पतरं मूल्यं नारिरेचीत् । क्रेतुः सकाशान रिक्तीकरोति न लभत इत्यर्थः । दीना असमर्थाः दक्षाः समर्थाश्च वाणं वचनं । वाणं पविरिति तन्नाम ( निघण्टु १।११ ) । विप्रदुहन्ति यथोक्तं क्रयकाले तथैव लभन्ते इति । कनीयोऽविक्रीत:-'एकीभवति पादादिः० (ऋ० मा ० २।३४) इति अकारोऽभिनिधीयते । तत्र द्वितीया ऋक् ( ऋ० ४. २४. १०)- क इमं दशभिर्ममेन्द्र क्रीणाति धेनुभिः । यदा वृत्राणि जङ्घनदथैनं मे पुनर्ददत् ॥ कः । इमम् । दशभिः । मम । इन्द्रम् । क्रीणाति। (१) 'चिन्तयत्' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'विक्रीणत्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (३) 'अतश्च च एकार्थो' इति वे० भा० । 'अतश्चेदृच एकार्थो भूयसा वस्नमित्यृचम्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (५) 'भूयः' इति 'ग' पुस्तके ।

·॥ म० ४.१०२४.३०१०] सभाष्या नीतिमारी १६५ धेनुभिः । यदा । वृत्राणि । जङ्घनत् । अर्थ । एनम् । मे । पुनः । दत् ॥ ८१॥ वामदेवोऽनुष्टुभा इन्द्रं विक्रीणन समयं चक्रे । मम मदीयं स्वभूतं इममिन्द्रं दशभिर्दशसंख्याकाभिः धेनुभिः गोभिः कः क्रीणाति । क्रय कः करोति । तदानीं हे क्रेतार वो युष्माकं मध्ये एवमपि मया समयः क्रियते । यदायमिन्द्रो वृत्राणि त्वदीयान शत्रून् जङ्घनत हन्यात् अथानन्तरमेव एनमिन्द्रं पुनर्मां ददत दद्यात् । एवं दशभिर्धेनुभिरिन्द्रो वामदेवेन महान् त्यक्तः । सोमाभिषवं चिकीर्षोः फलमाह- तस्मै शर्म ददात्यग्निर्योक्च सूर्य (१) स पश्यति । सुनवं सोममित्याह वामदेव्यं वचो ब्रुवे ॥ ७३ ॥ यो द्विजः सोमं सुनव सोभाभिषवं करोमीति इति वाङ्मात्रं वदति तस्मै एवं चके । अग्निर्देवः शर्म सुखं ददाति । स एवं वक्ता ज्योक् चिरं सूर्य पश्यति । दीर्घायुभवतीत्यर्थः । आयुःकाभैर्ऋषिभिरेवमुक्तम् । ज्योक् पश्येम सूर्यमुच्चर॑न्तम् (ऋ० १०१५९।६ )। मो पुणः सोम मृत्यवे परा दाः पश्यैम नु मूर्यमुच्चरन्तम् ( ऋ० १०१५९।४ ) इत्यादिभिः । - तथा- - मा ते दृशन्तमूर्यमुच्चरन्तम् ( ऋ० १०४।२४ )। इति शापान्मनुष्यस्य सूर्यदर्शनं दीर्घायुष्ट्वायेति प्रतिपादितम् । वाम- देवेन 'तस्मा अग्निः' ( ऋ० ४. २५. ४ ) इत्यनयोक्तं यद्वचः तदहं द्याह्वयो ब्रुव इति । (१) 'ज्योक सूर्यश्च० इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः ।

·[अ० ३.०६.२०१३ धाद्विवेदकृता तत्र ऋक् ( ऋ० ४. २५.४ )- तस्मा अग्नि रतः शर्मयंसज्ज्योक् पश्यात्सूर्यमुच्चरन्तम्। य इन्द्राय सुनवामेत्याह नरे नयीय नृतमाय नृणाम् ॥ तस्मै । अग्निः । भारतः । शर्म । यसत् । ज्योक् । पश्यात् । मूर्यम् । उत्ऽचरन्तम् । यः । इन्द्राय । मुनाम । इति । आह । नरै । नयीय । नृऽतमाय । नृणाम् ॥ ८२ ॥ 'को अद्यति' (ऋ० ४।२५) सूक्तेन यो नित्यं शक्रमर्चति' । इत्य॒ग्विधाने(१)विनियोगः । वामदेवस्त्रिष्टुभा इन्द्रं तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । भारतः हविषो भर्ताऽग्निः । “अग्नि भरतः। सवै देवेभ्यो हव्यं भरतीति" कौषीतकिः ( कौ० ब्रा० ३।२)। (२) " प्राणो भूत्वा प्रजा अधारयात् " इति वाजसनेये (श. ब्रा० ११४।२।२) भारत इत्युक्तम् । तस्मै जनाय शर्म सुखं यसत् प्रयच्छेत् । तथा स यजमानः ज्योक् चिरकालम् उच्चरन्तमूर्ध्व चरन्तं सूर्य पश्यात् पश्येत् । यो जनः इन्द्राय सोमं सुनवामेति वाङ्मात्रेणाह । इन्द्रार्थं सोमाभिषवं कुर्यामिति ब्रवीति । कीदृशाय (१) अयं श्लोक ऋग्विधाने एवं दृश्यते- को अद्येति तु सूक्तेन यो नित्यं शक्तिमर्चति । जपेद्वाथ नमस्कारैः शक्तितो लभते धरान् ॥ २३ ॥ अत्र तु 'शकम्' 'शक्रतो' इत्येव पाठाभ्यां भवितव्यमिति भाति । (२) अत्र शतपथब्राह्मणम्-अग्ने महाँअसि ब्राह्मण भारतेति । ब्रह्म ह्यग्निस्तस्मादाह ब्राह्मणेति भारतेत्येष हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्माद्भरतोऽग्निरित्याहुरेष उ वा इमाः प्रजाः प्राणो भूत्वा विभर्ति तस्मादेवाह भारतेति । तथा ऋग्वेदे (ऋ० २. ७. १, ५, ऋ० ६. १६:१६) ऋचोऽपि द्रष्टव्याः ।

·- मं०४.सू०२५.ऋ०७] सभाष्या नीतिमारी १६७ इन्द्राय । नरे नेत्रे नृशब्दस्य चतुर्थी 'डे' आदेशः । नर्याय नृभ्यो हिताय नृणां मध्ये नृतमाय नेतृतमायेन्द्राय । तथा- वौचाम मा सुनातेति सोम॑म् ( ऋ० २।३०।७ ) इति गृत्समदेन प्रार्थितम् । तस्मा अग्रुधा उषसो व्युच्छान् य इन्द्राय मुनवामेत्याह ( ऋ० ५।३७१) इत्यत्रिणोक्तम् । तस्मात् सोमं सुनवम् हे लोका मुनोतेति वक्तव्यम् । सोमाय (१) यष्टुः पणेरिन्द्रोऽनिष्टं करोतीत्यर्थ आह.--. पणिर्भूत्वा धनं नावेत् सुन्वन् देवकराद् व्ययेत् । हृत्वेन्द्रोऽभूत्पणेवित्तं सुतपाः सुन्वतः सखा ॥७॥ ब्राह्मणः पणिधनं प्राप्य पणिर्वणिग्भवतीति (नि० २।१७) तद्भूत्वा धनं नावेत् न रक्षेत् । अव रक्षणे । तर्हि किं करोतीत्याह-सुन्वन् यज्ञकृद्भूत्वा देवकराद्देवेभ्यः करं दत्त्वा व्ययेत् व्ययं कुर्यात् । तथोक्तम्- देवानां करदा विप्रा विप्राणां करदा नृपाः । नृपाणां करदा लोका लोकानां करदा मही ।। तथा गृह्ये- देवताः पुरुषं गृह्याहरहहमेधिनाम् । भागार्थमुपसर्पन्ति ताभ्यो निर्वस्तुमर्हति ॥ इति चोक्तत्वाद्देवेभ्यः करं दत्त्वा व्ययेत् । अतः पणिनोऽनिष्टमिन्द्रः करोतीत्याह-यो धनं प्राप्य पणिर्भवति वित्तं तस्य धनादि इन्द्रो हरोति हत्या सुतपाः सुतमभिषुतं सोमं पिबतीति सुतपाः इन्द्रः सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वतः यजमानस्य सखा प्रियोऽभूत् । तस्माद्देवकराद् व्ययेदित्युक्तम् । (१) 'सोमायष्टुः' इत्येव साधु । सोमेन अयष्टा सोमायष्टा तस्य । 'ग' पुस्तके त्वियमवतरणिका 'पणेरिन्द्रोऽनिष्टं करोतीत्याह' इत्येव । 'सोमाय यष्टुः' इति तु लेखनकृदोषो भवेत् । - ·चाद्विवेदकृता [अ०३.अ०६.२०१४ तदर्थेयमृक् ( ऋ० ४. २५. ७ न रेवता पणिना सख्यमिन्द्रोऽसुन्वता मुतपाःसंगृणीते। आस्य वेदःखिदति हन्ति नग्नं विमुष्वये पक्तये केवलोभूत्। न । रेवता । पणिना । सख्यम् । इन्द्रः । अमुन्वता। मुतऽपाः । सम् । गृणीते । आ । अस्य । वेदः। खिदति। हन्ति । नग्नम् । वि । सुस्वये । पक्तये । केवलः । - - भूत् ।। ८३ ॥ वामदेवस्त्रिष्टुभा इन्द्रकृत्यं तुष्टाव । रेवता धनवताऽपि पणिना वणिजा वाधुषिकेण (१) असुन्वता सोमाभिषवम् अकुर्वता (२) सह इन्द्रः सख्यं सखित्वं न संगृणीते (३) नेच्छति । यतः सुतपाः मुतः सोमं पिरतीति तस्मादमुन्वता सख्यं नेच्छतीत्यर्थः । न केवलम- सख्यं किन्त्वस्य (४) पणेनग्नं निरर्थक वेदो धनं (५) आखि- दति उद्धरति । हन्ति हिनस्ति च । अपि च सुष्वये सोमं सुन्वते पक्तये हवींषि पचते यजमानाय केवलोऽसाधारणः सन् विभूत व्यभूत् (६) । मुन्वतः सखाऽभवदित्यर्थः। तस्मात्सुन्वन्देवकरा- द्वययेदित्युक्तम् । इन्द्रोऽसुन्वतेति-एकीभवति पादादिः (ऋ. प्रा० २।३४) इत्येकीभावः । मुष्वये-युग्मान्तस्था० (ऋ० प्रा० ५।२०) इति षत्वम् । (१) 'वाधुषिकेन' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः। 'वणिजा लुब्धेन' इति चे० भा०। (२) 'अकुर्वता अयजमानेन सह' इति वे० भा० । (३) 'न संस्तौति नानुमन्यते इत्यर्थः' इति वे० भा० । (४) 'अस्ययजमानस्य' इति वे० भा० । (५) 'धनं झानं वा' इति,०भा० । ६) 'वि भवति' इति वे० भा० ।।

·मं०४.सू०२६.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी - इदमोन्वादेशे० (पा० २।४।३२) इत्यन्वादेशत्वादस्योति सर्वानुदात्तत्वम् । तथा यास्क:-'अथानुदात्तम् । दीर्घायुरस्या' (१) इति (नि० ४।२५ )। आत्मनो गुणं स्वयं न वदेदित्यर्थ आह- न स्तुयात् स्वयमात्मानं गृहीत्वा वै निजान् गुणान् । स्तुवन्निन्द्रवदात्मानं वामदेवो ललज्ज वा ॥७५॥ निजगुणान् गृहीत्वाऽऽत्मानं स्वयमेव न स्तुयात् । कुतः । यतः वामदेव इन्द्रवदात्मानम् अहं मनुरभवामित्याद्याभिस्तिमृभिः ( ऋ० ४।२६। १-३) स्वयं स्तुवँललज । व्रीडायुक्तो बभूव । तत् कथं वेति विकल्पाज्ज्ञायते । 'अहं मनुः सप्ताद्याभिस्तिसृभिरिन्द्रामिवात्मानमृषिस्तुष्टावेन्द्रो वाऽऽत्मानम्' इत्युक्त- त्वात् ( का० स० ऋ० ४।२६) । अहमात्मानं स्वयं न स्तौमि इन्द्रो वाऽऽमानं स्तौति इति लजया विकल्पः कृतः । तत्र ऋक् ( ऋ० ४. २६. १)- अहंमनुरभवं मूर्यश्चाहं कक्षीवाँ ऋषिरस्मि विप्रः । अहं कुत्समार्जुनेयं न्यूओऽहं कविरुशना पश्यता मा ॥ अहम् । मर्नुः । अभवम् । मूर्यः । च । अहम् । कक्षीवान् । ऋषिः । अस्मि । विप्रः । अहम् । कुत्सम् । आर्जुनेयम् । नि । ऋजे । अहम् । कविः । उशना । पश्यंत । मा ॥ ८४॥ वामदेव इन्द्रो वाऽऽत्मानं तुष्टाव । अहं (२) वामदेवः इन्द्रो (१) 'अस्या इतिचास्येति चोदा प्रथमादेशेऽनुदात्तमन्यादेशे (नि०४।२५)। (२) "इदमादिमन्त्रत्रये अयं गर्भ वसन् वामदेव उत्पन्नतस्व. शानः सन् सार्वात्म्यं स्वानुभवं मन्वादिरूपेण प्रदर्शयन्नाह" इति वेदभाष्यम् । - - - २२ ·१७० धाद्विवेदकृता [अ०३.१०६.२०१५ वा मनुरभवम् । सर्वस्य मन्ता प्रजापतिरस्मि । अहमेव सूर्यः प्रेरकश्चास्मि (१)। विप्रः मेधावी । विप्रः विग्रः इति तन्नाम (निघण्टु ३२१५ )। कक्षीवान दीर्घतमसः पुत्रः (२) अहमेवास्मि । आर्जुनेयं अर्जुन्याः पुत्रं कुत्समहं (३) न्यूझे नितरां प्रसाधयामि । अतिः प्रसाधनकौत यास्कः (नि० ६।२१)। कविः क्रान्त. दी उशना एतदाख्य ऋषिरहमेवास्मि । उपलक्षणमुक्तम । पर- मार्थदृष्टया कृत्स्नमपि अहमेवास्मीत्यर्थः । हे जनाः मा मां सर्वात्मकं पश्यत । यूयमपि स्वस्वरूपमनुभवतेत्युक्तम् । इन्द्रस्य परमात्मत्वमुपनिषद्युक्तम् । ‘स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मेति' ( कौ० उप० २)। स्वात्मगुणौ माघे (४)- न सौख्यसौभाग्यकरा नृणां गुणाः स्वयं गृहीताः सुदृशां कुचा इव । परैगृहीता द्वितयं वितन्वते न तेन गृहन्ति निजं गुणं बुधाः ॥ तथा चारुचर्यायाम् ( श्लो० २७)- न स्वकीयस्तुतिपदैर् (५) ग्लानिं गुणगणं नयेत् । स्वगुणस्तुतिवादेन ययातिरपतदिवः ॥ कक्षीवाँ ऋषिः-नकार आकारोपधः (ऋ० प्रा० ४६५) इत्यनुनासिकोपधत्वम् । पश्यता मा इति 'दशमं चैतयोः०' ( ऋ० प्रा० ७३८) इति दीर्घः। (१) 'सर्वस्य प्रेरकश्चास्मि' इति 'ग' पुस्तके । 'सर्वस्य प्रेरक सविता चास्मि' इति वे० भा०। (२) एतत्संक्षक ऋषिरप्यहमस्मि इति ३० भा० । (३)'एतत्संज्ञकमृषिम्' इति वे० भा०। (४) अयं श्लोको मुद्रिते शिशुपालवधे न दृश्यते । T)'न स्वयं संस्तुतिपदैः' इति काव्यमालायां मुद्रितपुस्तके ।

·मं०४.सू०.२७.२०१] सभाष्या नीतिमारी १७१ देहादावात्मबुद्धिर्न कर्त्तव्येत्याह- आत्मबुद्धिर्न कर्तव्या देहादावात्मवेत्तृभिः । वामदेव इति प्राह भिन्नो नीडाच्छकुन्तवत् ॥७६॥ आत्मवेत्तृभिः ब्रह्मवेदिभिः देहादावात्मबुद्धिर्न कर्त्तव्या । तथोक्तम् - अनात्मभूते देहादावात्मबुद्धिस्तु देहिनाम् । साऽविद्या तत्कृतो बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते ॥ इत्यात्मवृत्तौ । तस्माद्देहाद व्यतिरिक्ते आत्मनि एतस्मिन्नर्थे वामदेवो गर्भे नु सन्नान्वित्यनया इति प्राह । किमिति । अयमात्मा नीडाच्छकुन्तवत् ( भिन्नः ) यंथा शकुन्तः पक्षी नीडात् स्थानाद्भिन्नः तथा देहात् पृथग्भवति । अस्मिन्नर्थे श्लोकपूर्वा ऋक् ( ऋ० ४.२७.१.)- गर्भ नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररक्षन्नध श्येनो जवसा निरदीयम् ॥ गर्ने । नु । सन् । अनु । एषाम् । अवेदम् । अहम् । देवानाम् । जनिमानि । विश्वा । शतम् । मा । पुरः। आयसीः । अरक्षन् । अर्ध । श्येनः । जवसा । निः। अदीयम् ॥ ८५॥ वामदेवः श्येनरूपमास्थाय निःसृतो विषण्णो ब्रह्म तुष्टाव । तथोक्तम्- श्येनरूपं (१) समास्थाय गर्भायोगेन निःसृतः । ऋषिर्गर्भे शयानः सन् ब्रूते गर्भे नु सन्निति ॥ ऋचोऽयमर्थः । गर्भ नु गर्भ एव सन् विद्यमानो वामदेवो अहमेषामिन्द्रादीनां देवानां विश्वा विश्वानि सर्वाणि जनिमानि - - - - (१) 'श्येनभावम्' इति वे० भा०।

·धाद्विवेदकृता [अ०३.अ०७.२०१८ जन्मानि अन्ववेदं अनुक्रमेण (१) अज्ञासिषम् । परमात्मनः (सकाशात् ) सर्वे देवा जाता इत्यर्थः (२) । इतः पूर्वं शतं बहूनि शतं सहस्रं तन्नाम (निघण्टु ३१) । आयसीः अयोमयानि अभेद्यानि -पुरः शरीराणि मा मामरक्षन् अपालयन् । यथा शरी- राद् व्यतिरिक्तमात्मानं न जानीयां तथा ( माम् ) अरक्षन्नित्यर्थः । अध अथ (अधुना) श्येनः श्येनवत् स्थितोऽहं जवसा वेगेन निरदीयं शरीरान्निरगमम् । अनावरणमात्मानं जाननिर्गतोऽस्मीत्यर्थः । 'गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाचेति' ब्राह्मणम् ३) (ऐ० आ० २।५।१)। अध श्येनेति दीर्घ प्राप्ते (ऋ० प्रा० ७।३३) संयोगपरत्वान्न। साधूनां दर्शनाद विपद्भङ्गो भवतीत्यर्थ आह- साधूना दर्शनात सद्यो विपद्भङ्गः प्रजायते । ऋषीणां पूजनाद्राज्ञी पुरुकुत्सान्यगात्सुतम् ॥७७॥ साधूनां साधुवृत्तीनां दर्शनात् दर्शनमात्रेण विपद आपदो भंगः प्रजायते । कुतः । यस्मात् पुरुकुत्सानी पुरुकुत्सस्य राज्ञः स्त्री । पुरुकुत्सस्येष्ट इत्यानुक् । सप्तर्षीन् दृष्ट्वा पूजनं पुत्रार्थ चकार । ऋषीणां दर्शनात् पूजनात् पुरुकुत्सानी सुतं त्रसदस्युनामानमगात् प्राप्नोत् । ऋषीणां दर्शनात्पूजनाञ्च दौर्गहे बध्यमाने विपद्भङ्गो जायते इत्युक्तम् । तदर्शनायेतिहासपूर्विका ऋक् ( ऋ० ४. ४२. ८)- अस्माकमत्र पितरस्त आसन्त्सप्त ऋषयो दौर्गहे बध्यमाने। त आऽयजन्त सदस्युमस्या इन्द्रं न वचतुरमर्धदेवम् ॥ . - (१) 'आनुपूयेण' इति वे० भा०। (२) 'सर्वे देवा जाता इत्यवेदिषम् इत्यर्थः' इति वे० भा० । (३) 'पुरुषेह वा अयमादितो गर्भे' इति खण्डे 'गर्भ एवैतच्छ- यानो वामदेव एवमुवाचेत्यादिना अयमर्थः सम्यक् प्रतिपादितः' इति भा०।

·मं०४.सू०४२.१०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी १७३ अस्माकम् । अन । पितरः । ते । आसन् । सप्त । ऋषयः । दौः ऽगहे । बध्यमाने । ते । आ । अयजन्त । सदस्युम् । अस्याः । इन्द्रम् । न । वृत्रऽतुरम् । अर्धs- देवम् ॥ ८६॥ पुरुकुत्सस्य महिषी दौर्गहे बन्धने स्थिते । पत्यावराजकं दष्ट्वा राष्ट्र पुत्रस्य लिप्सया ॥ यदृच्छया समायातान् सप्तर्षीन् पर्यपूजयत् । ते च प्रीताः पुनः प्रोचुर्यजेन्द्रावरुणौ भृशम् ॥ सा चेन्द्रावरुणाविष्ट्वा त्रसदस्युमजीजनत् । (2.) इतिहासमिमं जानन्नृषिव्रते द्वचाविह ।। त्रसदस्युरिन्द्रावरुणौ त्रिष्टुभा तुष्टाव । ( अथ ) अस्माक- मत्रास्पिनराजके देशेऽस्यां पृथिव्यां वा पितरः पालयितारः उत्पादकाः (ने) आसन्नभवन् । त एते सप्तर्षयः प्रसिद्धाः । दौर्गहे दुर्गहस्य पुत्रे पुरुकुत्से दृढं पाशैर्वध्यमाने सति ते ऋषयः यस्मा- दस्या अस्यै पुरुकुत्सान्य त्रसदस्युं मां आ अयजन्त प्रादुः (२) । यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु । इन्द्रावरुणयोरनुग्रहात । कीदृशं तम् । वृत्रतुरं वृत्रस्य शत्रोः तुरं इन्तारं अर्धदेवं देवानामधे समीपे वर्त्तमानम् । यद्वा । देवानामर्धभूतम् इन्द्रं न इन्द्रमिव स्थितं पुत्रं दत्तवन्तः । यत्सर्वेषां देवानामधू इन्द्रः तस्मादिन्द्रो देवानां (३) भूयिष्ठः इति (इ) तैत्तिरीयकम् (तै० सं० ५।४।८)। अमुना साधूनां दर्शनाद्विपद्भङ्गः प्रजात इत्युक्तम् ॥ ८६ ॥ (१) श्लोकार्थमिदं वेदभाष्ये अधिकं दृश्यते । (२) 'यजधातोर्दानार्थत्वात्' इति 'ग' पुस्तके। (३) देवतानाम्' इति वे० भा०।

·- १७४ धाद्विवेदकृता [अ. ३.अ०८.२०१५ पूज्यान्नाव (प) मानयेदित्यर्थ आह- अप्युन्नत (१) पदारूढः पूज्यान नैवापमानयेत् । (२) इक्ष्वाकूणां ननाशाग्नेस्तेजो वृशावमानतः ॥७८॥ उन्नतपदारूढोऽपि महत्त्वं प्राप्तोऽपि पूज्यान गुरुभागिनेयादीन् विद्वान् नैवापमानयेत । एषामपमानं न कुर्यात् । कुतः । यद्यस्मादिक्ष्वाकूणां राज्ञां वृशावमानतः वृशाख्यऋषिर्गुरुस्तस्यावमानतः इक्ष्वाकूणामग्नेस्तेजो ननाश । तदर्थेयमाख्यानपूर्विका ऋक्( ऋ० ५. २. ९)- विज्योतिषा बृहता भात्यग्निराविर्विश्वानि कृणुते महित्वा। प्राऽदेवीर्मायाःसंहते दुरेवाः शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे॥ वि । ज्योतिषा | बृहता । भाति । अग्निः । आविः । विश्वानि । कृणुते । महिऽत्वा । प्र । अदैवीः । मायाः । सहते । दुःऽएवाः । शिशीते । शृङ्गे इति । रक्षसे । विऽनिः ॥ ८७॥ (३) शाटयायनब्राह्मणोक्त इतिहास इहोच्यते । राजा वृष्ण ऐक्ष्वाकः (४) ध्यरुणोऽभवदस्य च ॥१॥ पुरोहितो दृशो जान (२) ऋषिरासीत्तदा खलु । संगृह्णन्ति स्थान राज्ञा (६) रक्षणाय पुरोहिताः ॥ २॥ ध्यरुणस्य (७) वृशो रश्मि संजग्राह पुरोहितः । कुमारो वर्त्मनि क्रीडन् रथचक्रेण घातितः ॥ ३ ॥ (१) 'अत्युनत०' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (२) 'वशावमानतस्तेजः इक्ष्वाक्वग्नेर्ननाश तत्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः। (३) इदं श्लोकाध हस्तलिखितपुस्तकेषु नास्ति । वेदभाष्या- दत्रोद्धृतम् । (४) 'इक्ष्वाकुः' इति वे० भा० । (५) 'वशो राजऋषिः' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (६) 'राशी' इति 'क' पुस्तके । १७) 'अरुणस्य यशो' इति 'ख' पुस्तके ।

·मं०५.सू०२.२०९] सभाष्या नीतिमञ्जरी १७५ छिन्नः कुमारश्चक्रेण ममाराथ पुरोहितः। त्वं हन्ताऽस्येति राजानं राजा वापि पुरोहितम् ॥ ४ ॥ त्वं हन्ताऽस्य कुमारस्य नाहमित्यब्रवीत्तदा । यतस्त्वं रथवेगस्य नियन्ताऽतस्त्वया हतः ॥५॥ रथस्वामी यतो राजन् तस्मात्त्वं तस्य घातकः। एवं विवदमानौ ताविक्ष्वाकून प्रष्टुमागतौ ॥ ६ ॥ तौ पप्रच्छतुरिक्ष्वाकून केनासौ निहतो द्विजः । तेऽब्रुवन् रथयन्तारं हन्तारं वृशसंज्ञकम् (१) ॥ ७ ॥ स दृशो वार्शसाम्ना तं कुमारं समजीवयत् । एवमाख्याय तत्रैव पुनरन्यदुदीरितम् ॥ ८ ॥ यत् तमिक्ष्वाकवो रागाद्धन्तारमृषिमब्रुवन् (२) । तस्मात्तेषां गृहेष्वग्नेस्तेजो (३) निर्गतमेषु च ॥९॥ गृहे पाकादयो नासन् तत्कारण(४)मचिन्तयन् । दृशं कुमारहन्तारं यदवोचाम तेन नः ॥ १० ॥ अपाकामद्धरो वढेराह्वयाम दृशं वयम् । इति निश्चित्य तमृषिमायामामु(५)रादरात् ॥ ११ ॥ स आगत्य ततः शीघ्रं तेषामग्नेहरो (६) भवेद । (६) इति वाहून साम्नाऽसावकामयत पूर्ववत् ॥ १२॥ एवं गायन स ऋषिब्रह्महत्यां भार्या जातां त्रसदस्योनृपस्य । पिशाचवेषां हर आदाय चाग्नेहान्नीत्वा कशिपोस्थापयन्तीम् । (१) 'वशसंज्ञकम्। 'कखयो। (२) 'गुरुमब्रुवन्' इति 'कखयोः । (३) 'निर्गतमस्तु च' इत्येव पाठः समीचीनः । 'अग्निस्तेजो, इति 'क' पुस्तके। (४) 'सत्कारण' इति 'क' पुस्तके । (५) 'हाययामासुः” इति 'क' पुस्तके । (६) इदमध हस्तलिखितपुस्तकेषु नास्ति । वेदभाण्या- दुद्धृतमत्र ।

·१७६ धाद्विवेदकृता [अ०३.अ०८.२०१५ (१)दृष्ट्वा सम्यक्तद्धरस्तोषयित्वा साम्ना पश्चाद्योजयामास चाग्निम् १३ ततः सतेजाः सञ्जातोऽभवत्पाकादि पूर्ववत् । एवं शाट्यायनेनोक्तं ताण्डकोक्तमथोच्यते ॥ १४ ॥ अथ तांब्ये- दृशः पुरोधा ह्यभवत् त्रसदस्योर्महीपतेः । स रथं धावयन राजा ब्राह्मणस्य कुमारकम् ॥ १५ ॥ चिच्छेद रथचक्रेण प्रमादात् सोऽब्रवीद् दृशम् । पुरोहिते वर्तमाने त्वयि हत्या समागता (२) ॥ १६ ॥ एषा त्वयाऽपनेतव्या दृशमित्यब्रवीन्नृपः । स ऋषिर्वार्शसाम्ना तं कुमारमुदजीवयत् ॥ १७ ॥ तथा बृहद्देवता ( ५।१४-२३)- ऐक्ष्वाकस्यरुणो राजा त्रैष्णो रथमास्थितः । स जग्राहाश्वरश्मीश्च (३) वृशो जानः (४) पुरोहितः ॥१४॥ स ब्राह्मणकुमारस्य रथो गच्छन् शिरोऽच्छिनत् । एनस्वीत्यब्रवीच्चैव (५) स राजा (6) तं पुरोहितम् ॥१५॥ सोऽथर्वाङ्गिरसान् मन्त्रान् दृष्ट्वा संजीव्य तं शिशुम् । क्रोधात् सन्त्यज्य राजानमन्यदेशं समाश्रितः ॥ १६ ॥ हरोप्यग्नेर्ननाशास्य तस्यापक्रमणाद् गुरोः (७)। अग्नी प्रास्तानि चाज्यानि(८)न जीर्यन्ते ह(९)कानिचित्॥१७॥ (१) इदमपि श्लोकाध वेदभाप्यादेवोद्धृतम् । (२) 'त्वयि मां हन्तिरागता' इति वे० भा० । (३) 'सजग्राह' इति मु००। (४) 'जातः' इति मु० वृ० । (५) 'चैनम्' इति 'क' 'ख' 'ग' पुस्तकेषु । (६) 'राजैनम् पुरो' इति मु० वृ० । (७)'ऋषेः' इति मु० वृ० । 2) 'हव्यानि' इति मु०६०। () 'न ह्यपच्यन्त इति मु००।

·मं०५.सू०२.१०९] सभाष्या नीतिमञ्जरी १७७ ततः प्रव्यथितो राजा सोऽभिगम्य प्रसाद्य तम् । आनीय तं वृशं जानं (१) पुनरेव पुरोदधे ॥ १८ ॥ स प्रसनो (२) वृशोऽन्विच्छन् (३) हरमग्नेपक्षये । अविन्दत पिशाची तां जायां तस्य च भूपतेः ।। १९ ।। निषण्णः (४) स तया सार्धमासन्यां कशिपावपि । तामुपामन्त्रयाञ्चके कमेतं त्वं युवेत्यूचा (ऋ० ५।२।२) ॥२०॥ हरः कुमाररूपेण ब्रुवंस्तामभ्यभाषत । विज्योतिषेति (ऋ०५।२।९) चोक्तायां सहसाग्निरुदज्ज्वलत् २१ (५) सहमान: समायान्तं प्रकाशं च प्रकाशयन् । पिशाचीमदहत् तां तु यत्र यत्र विवेश सा (६) ॥ २२ ॥ एष एव परामृष्टो भल्लविब्राह्मणे (७ दट्टचः । निदानसंज्ञके ग्रन्थे हन्दोगानामिति श्रुतिः (८) ॥२३॥ इति । अथ ताण्ड्ये ( ता० म० ब्रा० १३।३।१२ )- "वार्श भवति । शोव (रा) जानस्व्यरुणस्य(९)वैधात्वस्यैवा- कस्य पुरोहित आसीत् । स ऐक्ष्वाकोऽधावयत् (न् । ब्राह्मणकुमार (१) ' स वशं राजा' इति 'ख' 'ग' पुस्तकयोः । 'सदृशं यातं.' इति 'क' पुस्तके । (२) अप्रसन्नो हरो० इति 'क' पुस्तके । (३) 'अन्वैच्छद्' इति मु० वृ० । (४) 'निवासः' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः। (५) श्लोकार्थमिदं हस्तलिखितपुस्तकेषु नास्ति । मुग्धानल- सम्पादितवृहद्देवतायां दृश्यते तत् । (६) 'पिशाचीमदहत्तां स यत्र चोपविवेश सा' इति मु० बृ० । (७) 'भाल्लवि०' इति मु० बृ० । 'बहुविब्राह्मणे ' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः। (८)' • मियं स्तुतिः' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (8) क्रोडीकृतानि वर्णानि मुद्रितताण्डयमहाब्राह्मणपुस्तके न दृश्यन्ते । २३ ·१७८ धाद्विवेदकृता [अ० ३.अ० ८.३० १५ रथेन व्य (4)च्छिनत् । स पुरोहितमब्रवीत् । तव मा पुरोधाया- मिदमिद(१)मुपागादिति" । दृशोऽग्नि त्रिष्टुभा तुष्टाव । 'कं बीत्य- चोस्तु दृश एव' इत्यनुक्रमणी ( का० स० ऋ० ५।२)। वि ज्योतिषेति ज्वलयेद्यत्रेच्छेज्जातवेदसम् । तमग्निः सर्वतः पाति भद्रेण द्रविणेन च ॥ इति ऋग्विधाने (श्लो० २५२)। ऋचोऽयमर्थः । अयमग्निः ज्योतिषा तेजसा बृहता महता विभाति विशेषेण दीप्यते । ( अथ ) तथाभूतः सन् महित्वा स्वम- हत्त्वेन विश्वानि सर्वाणि पदार्थजातानि आविष्कृणुते प्रकटीकरोति । किञ्च एवं प्रद्धोऽग्निः (२) अदेवीः अदेवनशीलाः आसुरीमायाः दुरेवाः दुःखगमनाः प्रसहते अभिभवति । प्रपरेत्येतस्य प्रातिलो- म्यमिति यास्केनोक्तत्वात् (नि० १.३ ) । किञ्च । रक्षसे विनिक्षे षष्ठयर्थे चतुर्थी । रक्षसो विनाशाय शृङ्गे शृङ्गाणि । डादेशः (पा० ७॥१॥३९ ) । शृङ्गसदृशीबालाः (३) शिशीते तीक्ष्णी- करोतीत्यर्थः । निश्यति शृङ्गे रक्षसो विनिक्षणनाय रक्षो रक्षितव्य- मस्मादिति यास्कोक्तेः (नि० ४. १८)॥ इति श्रीद्याद्विवेदावराचते नीतिमञ्जरीभाष्ये वेदार्थप्रकाशे तृतीयाष्टके नीतिवाक्यानि समाप्तानि ।। शुभमस्तु ।। तृतीयाष्टकः समाप्तः ॥ (१) मिदमीद्वगुपागादिति' ता० म० प्रा० । (२) विवृद्धोऽग्निः इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (३) हिंसका ज्वालाः इति वे० भा० ।

·॥ श्रीः॥ - अथ चतुर्थाष्टकः। सरस्वतीमहं वन्दे सभाष्या नीतिमञ्जरी । द्याद्विवेदस्य चाज्ञस्य मुखे स्थित्वा कृता यया ॥ १ ॥ आख्यानपूर्विकान् धर्मान् (१) व्याख्याय व्याकृतिक्षमः । तृतीयेऽथ चतुर्थे (२) तु ब्रूते तान् लाघवादिह ॥ २ ॥ दातुर्दानदं मनः कर्कशं कर्तुं कः शक्नोतीत्याह- को यष्टुः कर्कशं कर्तुं शक्नुयाद् दानदं मनः । गा दत्त्वा बभ्रवेऽतृप्तो ददौ धर्ममृणञ्चयः ॥७९॥ यष्टुर्यज्ञपरस्य दानदं मनः दाने कोमलं मनः कर्कशं कठोरं कर्तुं कः शक्नुयात् । कः समर्थो भवति अपि तु न कोपीत्यर्थः । कुतः । ऋणञ्चयदृष्टान्तेन द्रढयति यथा ऋणञ्चयो यज्ञदानमनस्क: बभ्रवे ऋषये गवां चत्वारि सहस्राणि चत्वारि शतानि एतत्संख्याका गाः दत्तवान् । तथापि दानेनातृप्तः सन् तस्मै पुनर्घम सुवर्णमयं ( प्रवर्याख्यं कर्मोपयुक्त महावीरपात्रं ) ददौ दत्तवान् । एवंविधं दानदं मनः कर्कशं कर्तुं निवारयितुं कः शक्नोति । तदर्थेयमाख्यानपूर्वा ऋक् ( ऋ० ५.३०.१५ )- चतुः सहस्रं गव्यस्य पश्वः प्रत्यग्रभीष्म रुशमेष्वग्ने । धर्मश्चित्तप्तः प्रवृजे य आसीद्यस्मयस्तम्वादाम विप्राः॥ चतु:ऽसहस्रम् । गव्यस्य । पश्वः । प्रति । अग्र- - (१) 'साख्यानपूर्वकान् धर्मान्' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'चतुर्थे द्या मडोडकुलजोऽवदत्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयो ·- १८० द्यादिवेदकृता [अ०४,अ०१.२०२८ भीष्म । रुशमेषु । अग्ने । धर्मः । चित् । तप्तः । प्रऽवृजे। यः । आसीत् । अयस्मयः । तम् । ॐ इति । आदाम । विप्राः॥८८॥ 'क्व स्य बभ्रुर्ऋणंचयोऽप्यत्र राजा स्तुतः' इत्यनुक्रम- णिकाकारः (का० स० ऋ० ५।३० )। तथा बृहद्देवता ( ५१३३-३६)- अत्रेः सुतमृषि बभ्रमार्विज्याय ऋणञ्चयः । सहस्रदक्षिणे सोमे वत्रे तं सोऽप्ययाजयत् ॥३३॥ ददौ च रोशमो राजा सहस्राणि शतानि तु (१) । तस्मै चत्वारि चत्वारि महावीरं च काञ्चनम् ॥३४॥ प्रवर्येषु महावीराः सौवर्णास्तस्य चाभवन् । प्रतिगृह्य ऋषिर्गच्छन् मध्यमेनाग्निना पथि ॥३५॥ पृष्ट इन्द्रेण चाचख्यौ भद्रं चतसृभिश्च यत् (२) ॥ भद्रमिदं रुशमा इत्यादिभिः चतुःसहस्रमित्यन्ताभिः ( ऋ० ५.३०.१२-१५)। बभ्रुणञ्चयं त्रिष्टुभा तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे अग्ने वयं रुशमेषु एतत्संज्ञकेषु जनपदेषु (३) गव्यस्य गवात्मकस्य पश्वः पशोः पशूनां जातावेकवचनम् । चतुःसहस्रं चत्वारि सहस्त्राणि प्रत्यग्रभीष्म प्रतिग्रहीतवन्तः स्म । तथा प्रजे प्रञ्जनार्थ यस्तप्तः सन्तप्तः शोभनवर्णो धर्मश्चित (४) पूजनीयो महावीर आसीव । चिदयं पूजायाम् । आचार्यश्चिदिदमिति (१)'च' इति 'ग' पुस्तके तथा मु० वृ० । (२) 'तत्' इति मु० बृ० । (३) 'जनेषु' इति वे० भा० । (४) 'धर्मश्चित् महावीर इव' इति वे० भा० ·मं०५.सू०३४.ऋ० ३] सभाध्या नीतिमारी यास्कः (नि० १.४) । सोऽयस्मयः अयोमयः हिरण्मयः (१) तं विप्रा मेधाविनो वयं ( रुशमेषु ) आदाम आदत्तवन्तः ।। चतुः सहस्रामिति-सहस्रं सनिता० ( ऋ० प्रा० ५. २७ ) इति निषेधान्न षत्वम् । असुन्वन्तमिन्द्रस्त्यजेदित्याह- सोमसुत् द्योतते विप्रो धनं लब्ध्वाऽऽत्मपोषकः । अलङ्करिष्णुरात्मानं यस्तमिन्द्रः परित्यजेत् ॥८॥ यो द्विजः धनं लब्ध्वा सोमसुत् सोमं सुतवानिति सोमसुत् भवति । सोमे सुञः ( पा० ३।२।९० ) इति विप् | म लोकेषु द्योतते लोके तेजस्वी भवति । यो विप्रः धनं लब्ध्वा आत्मानं पुष्णाति आत्मानमलङ्करिष्णुः अलङ्कर्तुमिच्छति । अलंकृञ् निराकृञ् ( पा० ३.२.१३६ ) इति इष्णुच् । इन्द्रस्तं परियजेत् । तदर्थमियमृक् ( ऋ० ५.३४.३ )- यो अस्मै घंस उत वाय ऊधनिसोमै सुनोतिभवति द्यमाँ अहं अाप शक्रस्ततनुष्टिमूहति तनूशुभ्रं मघवायः कवासखः॥ यः । अस्मै । घंसे । उत । वा । यः । ऊधनि । सोम॑म् । मुनोति । भवति। द्यऽमान् । अहं । अपऽअप । शक्रः।ततनुष्टिम् । ऊहति । तनूऽशुभ्रम् । मघऽवा । यः। कवऽसखः ॥८९॥ संवरण इन्द्रं तुष्टाव जगत्या । अच्छावाकमध्यमपर्याये जागतं सूक्तम् । 'अजातशत्रुमिति जागतस्येति' सूत्रम् (सां० श्री० सू० ९।१४॥३) - (१) 'यः कलश आसीद् अभवत् तमु दोहनार्थ कलशं च' इति वे०भा०।

·१८२ धाद्विवेदकृता [अ०४.१०२.१०३ यो यजमानः अस्मै इन्द्राय घंसे अहनि(१) ऊधान रात्री(२) अहोरात्रयोरित्यर्थः । धंस इत्यहः (नि० ११९) रात्रिरप्यूध (नि० ११७ ) इति यास्कः । सोमं मुनोति सोमाभिषवं करोति स यजमानः धुमान् दीप्तिमान्भवति । अहेति विनिग्रहार्थीयः (नि० २।५।२ । किञ्च शक्रः समर्थोऽयमिन्द्रः (३) ततनुष्टिं (४) तितनिषु धर्मसन्तानादपेतम् तनूशुभ्रं शुभ्रा शोभनीया अलङ्कारा- दिभिः तनूः यस्य तं तादृशं स्वपोषकं अयज्यानम् । मघवा धनवानिन्द्रः यः कवासखः कुत्सितपुरुषसहायः तमपोहति परि- त्यजति । आदरार्थमभ्यासः (५) । कवासख इति कवर्दु धान्य मिथु० (ऋ० प्रा० ९.८ ) इति दीर्घः । यष्टा निर्धनोऽपि धनी भवति इत्यर्थ आह- धन्यपि(६) निर्धनोऽयष्टा यष्टाऽधनो धनी भवेत् । यतोऽयष्टुर्गृहे शक्रो यष्ट्रर्थ तस्करोऽभवत् ॥८१॥ अयष्टा स्वपोषको धनी अपि निर्धनो भवति । देवानां हविःप्रदा. नाभावात् । यष्टा देवेड् अधनः निर्धनोऽपि धनी ज्ञेयः । हविःप्रीता 'इष्टान् भोगान् हि (७) वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः' इति भगवतोक्तत्वात् । (१) अहर्नामैतत् । गृह्यन्तेऽस्मिन् रसा इति घंसः तस्मिन् इति वे० भा०। (२) अथवा यो यजमानः ऊधनि उद्धततरं भवति उन्नद्धमिति वा। ऊधो रात्रिः स्नेहप्रदानरसाभ्यामूधसि रात्रौ च समत्वाद् रात्रिरप्यूध उच्यते । अहनि रात्रौ च इति वे० भा० । (३)शक्तोऽयमिन्द्रः इति वे० भा०। (४) ततं धर्मसन्ततिं नुदति वष्टि कामयते कामानिति ततनुष्टिः तम् इति वे० भा०। (५) 'अपरोऽपशब्दः पूरणः' इति वे० भा०। (६) धनवान् इति 'ग' पुस्तके । ७) 'कामान्' इति 'क' पुस्तके ।

·- म०५.सू०३६.३०७] सभाष्या नीतिमारी (भ० गी० ३।११.) तं सुखिनं कुर्वन्तीति यष्टुर्धनित्वमुक्तम् । यतोऽयष्टुरय- ज्वनो धनिनो गृहे शक्रः समर्थ इन्द्रः तस्करः चोरोऽभवद् बभूव । किमर्थ यष्ट्र्थ यज्वनो दानाय । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ५.३४.७ )- समी पणेरैजति भोजनं मुषे विदाशुषे भजति मूनरं वसु। दुर्गेचन धियते विश्व आपुरुजनोयो अस्य तविषीमचुक्रुधत् सम् । ईम् । पणेः । अजति । भोजनम् । मुषे । वि। दाशुषे । भजति । मूनरम् । वसु । दुःऽगे। चन । धियते । विश्वः। आ । पुरु । जनः । यः। अस्य । तविषीम् । अचुक्रुधत् ॥ ९० ॥ संवरणो जगत्या इन्द्रं तुष्टाव । ईमयमिन्द्रः पणेः वणिजः ( इव ) लुब्धकस्यायजमानस्य (१) गृहे भोजनं धनम् । भोजनं तनेति तन्नाम ( निघण्टु २।१० ) । मुषे चोरयितुं समजति सम्य- ग्गच्छति । अज गतौ । गत्वा च तस्य (२) पणेर्धनमपहृत्य दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय वसु धनं सूनरं (३) शोभनैनरैरुपेतं विभ- जति विशेषेण ददाति । अयष्टुर्धनमाकृष्य यष्ट्रे प्रयच्छतीत्यर्थः(४)। योऽयष्टा जनः अस्येन्द्रस्य तविषीं बलं विहिताकरणादिनाऽचु धत् स विश्वः सर्वः अयष्टा जनः पुरु पुरूणि महति दुर्गे (५) (१) 'अदातुर्भोजनं धनमन्नं वा' इति वे० भा० । (२) 'गत्वा चादाय दाशुषे हविर्दात्रे यजमानाय विभजति' .. इति वे०भा०। (३) 'शोभनमनुष्यम्' इति वे० भा० । (४) 'न केवलं वणिग्धनप्रदानमात्रं किन्तु पुरु पुरूणि बहून्य- न्यान्यपि धनानि इति वे० भा० । (५) 'दुर्गे चन दुःखेन गन्तव्ये' इति वे०भा०। दुःखे अपाथेये इति 'ग' पुस्तके।

·[अ०.३.१०२.२०१२ १८४ चाद्विवेदकृता दुःखे आपद्यपि इन्द्रेणाधियते आस्थाप्यते (१)। चनेति पादपूरणः। तस्मादयष्टारं निर्धनं कृत्वा इन्द्रो यष्टारं धनिनं करोतीति भावः । पुंसां कीर्तिः रक्ष्येत्याह- काये पातिनि का रक्षा(२) रक्ष्या कीर्तिरपातिनी । (३)शत्रेः संवरणात्तिष्ठेत्कीर्तिः कायं न दानदम् ॥८२॥ विदुषा कीर्तिः यशः अपातिनी कदापि पतनशीला न भविष्यति सा यत्नतो रक्ष्या । परन्तु पातिनि पतनशीले क्षणध्वंसिनि काये सिरे यत्न कृत्वा का रक्षा । शत्रिदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा शत्रिः संवरणाय धनं दत्त्वा अपातिनी कीर्ति ररक्ष । तस्य शत्रेः आग्निवेशेः संवरणादृषः सहस्रसाम ( ऋ० १. ३४.९) इत्यनयोक्ता कीर्तिस्तिष्ठेत् । अत एवापातिनी । तस्य शरीरं दानदं कायं न तिष्ठेत् । अत एव पाति भवति । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ५. ३४. ९)- सहस्रसामाग्निवेशिं गृणीषे शत्रिमग्न उपमां केतुमर्यः । तस्मा आपः संयतः पीपयन्त तस्मिन्क्षत्तममवत्वेषमस्तु॥ सहस्रसाम् । आग्निऽवेशिम् । गृणीषे । शत्रिम् । अग्ने । उपऽमाम् । केतुम् । अर्यः । तस्मै । आपः। सम्ऽयतः। पीपयन्त । तस्मिन् । क्षत्रम् । अम॑ऽवत् । त्वेषम् । अस्तु ॥ ९१॥ - - (१) 'आपद्यपि विश्वः सर्वोऽपि दातृजनः प्राध्रियते आस्था- प्यते । यो जनः अस्येन्द्रस्य तविषीं बलमचुक्रुधत् विहिताकरणादिना तस्य पणेरजतीति पूर्वशेषः । यद्वा योऽस्य तविषीमचुक्रुधत् स सर्वोऽपि जनो दुर्गेचनाध्रियते । इन्द्रेण चनेत्येकपदमध्येतृसम्प्रदाय प्राप्तम् इति वे० भा० । (२) 'को रक्ष्यो' 'इति ग' पुस्तके । ३) शत्रःसंवरणात्कीतिःस्थिता कायो न दानदःइति'ग' पुस्तके।

·म०५.सू०६१.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी १८५ आग्निवेशिमुतं शत्रिममख्यातधनप्रदम् । आशास्त ऋषिरन्त्यर्चा प्रजापतिसुनः सुधीः ॥ संवरणस्त्रिष्टुभा शत्रिं तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे अग्ने (१) अर्यः अहं सहस्रसाम् अपरिमितधनप्रदम् आग्निवेशिम् अग्निवेशि- सुतं शत्रिम् एतन्नामकं राजर्षि गृणीपे गृणे स्तौमि । कीदृशं तम् । उपमा उपमानभूतं केतुं प्रज्ञापकम्। केतः केतुः तन्नाम (निघण्टु ३।९)। प्रख्यातम् (२) तस्मै शत्रये आप: संयतः सम्यग्गच्छन्त्यः पीपयन्त प्यायन्ताम् । तस्मिन् राज्ञि क्षत्रं धनम् । क्षत्रं भगः तन्नाम (निघण्टु २।१०) अमवत् बलसहितं तेषं दीप्तिमद्दीप्तियुक्तमस्तु । इति शत्रे कीर्तिस्तिष्ठदित्युक्तम् । उक्तञ्च- काये पातिनि का रक्षा यशो रक्ष्यमपाति यत् । नरः पतितकायोऽपि यशसा सोऽपि धार्यते ॥ पुंसां (३) दाता श्रेष्ठ इत्यर्थ आह- (४) दाता श्रेष्ठतमः पुंसामर्थिनां यो धनातिहत् । श्यावाश्व इति के ठेति तुष्टाव मरुतोऽर्थदान् ॥८३॥ पुंसां पुरुषाणां मध्ये यो दाता सोऽतिशयेन श्रेष्ठः । यो दाताऽर्थिनां याचकानां दारिद्रयपीडितानां धनार्तिहृत् धनातिहन्ता भवति । तस्मादन्यः कः श्रेष्ठतमो भवतीत्यस्मिन्नर्थे श्यावाश्व ऋषिः के प्ठेति के ष्ठा नरः ( ऋ० ९.६१.१-१९ ) इत्याभिर्ऋग्भिः अर्थदातॄन् मरुतः श्रेष्ठतमान् कृत्वा तुष्टाव अस्तीत् । (१) 'अङ्गनादिगुणविशिष्टेन्द्र' इति वे० भा०। (२) 'प्रख्यातम् इत्यर्थः' इति वे० भा० । (३) 'पुरुषाणां मध्ये दाता श्रेष्ठ इत्यर्थ श्राह' इति 'ग' पुस्तके । (४) अयं श्लोको 'ग' पुस्तके त्वेवम्- पुसां मध्ये त्वतिश्रेष्ठोऽर्थिनां दाता धनातिहत् । अस्तौच्छावाश्वोऽर्थदातॄन केष्ठेति मरुतो यथा ॥ २४ ·१८६ याद्विवेदकृता अ०४.० ३.१०२६ तद्दर्शनायेतिहास:- अत्राश्चर्य पुरावृत्तमाहुरागमपारगाः । अर्चनानाः पुराऽऽत्रेयो दाल्भ्येन रथवीतिना ॥१॥ आविज्याय वृतो यज्ञे वितते हौत्र आस्थितः । रथवीतिसुतां कन्यां ददर्श पितुरन्तिके ॥२॥ ययाचे स्वकुमाराय श्यावाश्वाय च तां सुताम् (१)। सम्प्रदानमना (२) भार्यामपृच्छत् किं प्रयच्छसि ॥३॥ इति पृष्टा पुनः प्राह कथमस्मै प्रदास्यसि । इतः पूर्व सुता दत्ता नासीदनृषये क्वचित् ॥ ४ ॥ तत्तथैवेति निश्चित्य प्रत्याचष्टार्चनानसम् । श्यावाश्वः संस्थिते यज्ञे तेन राज्ञा निराकृतः ॥ ५ ॥ तत्प्रत्याशान्वितो विप्रस्तपस्तेपे सुदारुणम् । ब्रह्मचर्यरतः शान्तो भिक्षार्थ पयर्टन् द्विजः ।।६।। तरन्तमहिषीं साध्वीं बिभिक्षेऽसौ शशीयसीम् । सा सम्प्राप्यान्तिकं पत्युः प्रोवाचागतवानृषिः ॥७॥ इत्युक्तो नृपतिर्भार्या प्रत्याहैनं प्रपूजय । साऽनुज्ञाता गवां यूथं प्रादादाभरणानि च ॥८॥ तरन्तोऽपि पुनस्तस्मै प्रादाद्धनमपेक्षितम् । दत्त्वा च पुरुमीळस्य स्वानुजस्यान्तिकं प्रति ॥९॥ प्रेषयामास (३) तमृर्षि सोऽपि त्वां मानयिष्यति ॥१०॥ तथेति राज्ञो वचनं निशम्य तद्भार्यया दर्शितसर्वमार्गः । गच्छन् शनैरर्धपथे मरुद्गणान् समानरूपांश्च(४)दिदृक्षयाऽऽगतान् ॥११॥ विलोक्य विप्रः सभयः प्रणम्य कृताञ्जाल: कण्टाकताङ्गसङ्घः । (१) 'श्यावावायाथ तं नृपम् इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (२) 'स प्रदानमनाः" इति वे० भा०। (३) प्रेरयामासाइति वे० भा० । (४) समानरूपान्स इति ०भा० ।

·म०५.सू०६१.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी १८७ तुष्टाव हृष्टान् (१) मरुतो विशिष्टैरथैर्वचोभिः परितुष्टचित्तः ॥ १२ ॥ सम्प्राप्य सर्व स्वमनीषितं तदा मरुद्गणेभ्यो मुदितात्मवद्भयः ॥१३॥ तदाऽभवदृषिः सूक्तद्रष्टा श्यावाश्वनामकः । पुरुमीळगृहं पश्चाद्गत्वा लब्ध्वा गवां शतम् (२) ॥१४॥ दाल्भ्यो (३) मन्त्रदृशे राज्ञा चोदितः स्वसुतां ददौ । पुरमीळस्तरन्तश्च तद्भार्या च शशीयसी ॥ १५ ॥ दाल्भ्यो यो रथवीत्याख्यः सप्त ये मरुतां गणाः । ते तस्मै यद्ददुस्तुष्टास्तत्केष्ठेत्यत्र वर्ण्यते ॥१६॥ इति । तथा च बृहदेवता ( ५।५०-८१ )- राजर्षिरभवदार्यो (४) रथवीतिरिति श्रुतः । स यक्ष्यमाणो राजर्षिरभिगम्य(५) प्रसाद्य च ॥५०॥ आत्मानं कार्यमर्थ च ख्यापयन् प्राञ्जलिः स्थितः । अवृणीतर्षिमात्रेयमाविज्यायार्चनानसम् ॥११॥ स सपुत्रो ऽभ्यगच्छत्तं राजानं यज्ञासिद्धये । श्यावाश्वश्चात्रिपुत्रस्य(६) पुत्रः खल्बर्चनानसः ॥५२॥ साङ्गोपाङ्गान् सर्ववेदान् यः पित्राध्यापितो मुदा । अर्चनानाः सपुत्रोऽथ गत्वा नृपमयाजयत् ॥५३॥ यज्ञे च (७) विततेऽपश्यद्राजपुत्रीं यशस्विनीम् । स्नुषा मे राजपुत्री स्यादिति तस्य मनोऽभवत् ॥५४॥ श्यावाश्वस्य च तस्यां वै सक्तमासीत्तदा मनः । संयुज्यस्व मया राजनिति याज्यं च सोऽब्रवीत् ॥५५॥ (१) 'दृष्टान्' इति वे० भा० । (२) 'पश्चात्युनर्गृहं गत्वा भूयो लब्ध्वा गवां शतम्। इतिवे०भा०। (३) 'दायो' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (४) 'दाल्भ्यो' इति वे० दी। (५) 'राजात्रिमभिगम्य' इति मु०० तथा वे० दी० च । (६) 'श्यावाश्वस्त्वत्रिपुत्रस्य' इति वे० दी। (७) 'यशेऽथ' इति वे० दी।

·हि दृष्टवान् । १८८ धाद्विवेदकृता [अ०४.१०३.३०२६ (१) श्यावाश्वाय सुतां दित्सुर्महिषीं स्वां नृपोऽब्रवीत् । किं ते मतमहं कन्यां श्यावाश्वाय ददामि हि ॥१६॥ अत्रिपौत्रो(२)ऽदुर्बलो हि जामाता त्वावयोरिति । राजानमब्रवीत्सापि नृपर्षिकुलजा ह्यहम् ॥५॥ नानृषिनौ तु जामाता नेष मन्त्रान् ऋषये दीयतां कन्या वेदस्याम्बा भवेत्तथा (३) ॥ ऋषि (४) मन्त्रदृशं वेदपितरं मन्यते यतः ॥१८॥ (५) प्रत्याचष्टे स तं राजा सह संमन्त्र्य भार्यया ॥ अनृषि! न (६) जामाता कश्चिद्भवितुमर्हति ॥१९॥ प्रत्याख्यात ऋषिस्तेन यज्ञे वृत्ते (७) न्यवर्तत ॥ श्यावाश्वस्य तु कन्यायां (८) मनो नैव न्यवर्तत ॥६॥ ततस्तु तो निवृत्येत (९) उभावेवाभिजग्मतुः ॥ (१०) शशीयसी तरन्तं च पुरुमीळं च पार्थिवम् ॥६१॥ तरन्तपुरुमीळौ तु राजानौ बैददश्व्यूपी । ताभ्यां तु चक्रतुः पूजामृषिभ्यां नृपती स्वयम् ॥६२।। (१) (५६-५८ ) सार्धश्लोकत्रयमिदं षड्गुरुशिष्यस्य वेदार्थ- दीपिकातो बृहद्देवतायां मुग्धानलेन तथा 'क' पुस्तकेऽपि ग्रन्थकारण गृहीतम् । (२) 'अत्रिपुत्रो' इति मु०१०। (३) 'भवेद्यथा' इति वे० दी। (४) 'ऋषिर' इति मु० ० तथा वे० दी० । (५) 'प्रावोचत्त्वथ०' इति 'क' पुस्तके । 'इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्याचष्ट मुनिं नृपः" इति वे० दी। (६) 'अनृषिर्नेव०' इति मु० बृ० तथा वे० दो० । (७) 'वृत्ते यजे' इति मु० बृ० तथा वे० दी० । (1) 'कन्याया' इति मु० बृ० । (8) 'ततस्तौ तु निवर्तेताम्' इति मु० ० । (१०) अत्र वेदार्थदीपिकायां श्लोकाः किञ्चिद्भेदेन वर्तन्ते । अतस्तेऽत्र पृथक्त्वेनोद्धृताः । ते यथा- .

·मं०५.सू०६१.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी १८९ (१) ऋषिपुत्रं महिष्याश्च दर्शयामास तं नृपः । तरन्तानुमता चैव (२) प्रादाद्बहुविधं वसु ॥६३॥ अजाविकं गवाश्वं च श्यावाश्वाय (३) शशीयसी। [ अत्रिं याज्यार्चितौ गत्वा पिता पुत्रौ स्वमाश्रमम् ॥६४॥ अभ्यवादयतामत्रिं महर्षि दीप्ततेजसम् । श्यावाश्वस्य मनस्यासीत् मन्त्रस्यादर्शनादहम् ॥६५॥ न लब्धवांस्तु तां कन्यां (४) हन्त सर्वाङ्गसुन्दरीम् (५)। अप्यहं मन्त्रदर्शी स्यां भवेद्वर्षो महान् मम ॥६६॥ इत्यरण्ये चिन्तयतः प्रादुरासीन्मरुद्गणः । ] (६) ददर्श संस्थितान् पार्श्वे तुल्यरूपान् महात्मनः ॥६॥ समानवयसश्चैव मरुतो रुक्मवक्षसः (७)। तांस्तुल्यवयप्तो दृष्ट्वा देवान्पुरुषविग्रहानं ॥ ६८ ॥ (८)श्यावाश्वो विस्मितोऽपृच्छत्कष्टेति (ऋ: ५।६१।१) मरुतस्तदा । ततस्तु(९) मरुतो देवान् रुद्रसूनून्(१०)अबुध्यत ॥६९॥ तेन स्वस्थो वसेत्युक्तो नृपोऽगान्मन्दिरं प्रति ॥१२॥ अर्चनानाः सपुत्रोऽथ याज्यावस्य नृपौ पथि । तरन्तपुरुमीहळाख्यौ प्राप्य पुत्रमदर्शयत् ॥१३॥ तौ चक्रतुस्तयोः पूजां विददश्वसुतौ नृपौ । तरन्तमहिषी तत्रनाम्ना ख्याता शशीयसी ॥१४॥ (१) 'तस्यै स दर्शयामास त्वृषिपुत्रं महातपाः' इति वे० दी। (२) 'सास्मै' इति दे दी। (३) 'महिषी सा' इति वे० दी० । (४)'. वानहं कन्यां' इति मु० बृ० । (५) 'सर्वाङ्गशोभनाम् । इति मु० ० । (६) अतः प्राक् श्लोकत्रयं नीतिमार्या हस्तलिखितपुस्तकेषु न दृश्यते तदत्र बृहदेवताया उद्धृतम् । (७) 'समानवयसो रुक्मवक्षसः पुरुषाकृतीन्' इति वे० दी। () 'श्यावाश्वो विस्मितोऽपश्यत्केष्ठानरचतुष्कतः' इतिवेदी। (8)'ततः सः इति वे० दी। (१०) 'रुद्रपुत्रान्' इति वे० दी।

·द्याद्विवेदकृता अ०४.अ०३.२०२६ य ई वहन्त (ऋ०५.६१.११) इत्याभि (१)र्बुवा तुष्टाव तानृषिः (२) अतिक्रमं हि तं मेने ऋषिर्विपुलमात्मनः ॥ ७० ॥ यच्च (३) दृष्ट्वैव तुष्टाव यच्च केष्ठेति पृष्टवान् । स्तुताः स्तुत्या तया प्रीता गच्छन्तः पृश्निमातरः ॥७॥ (४) अवमुच्य स्ववक्षोभ्यो रुक्मं तस्मै ददुस्तदा (५)। [ मरुत्सु तु प्रयातेषु श्यावाश्वः सुमहायशाः (६) ॥७२॥ रथवीते?हितरमगच्छन्मनसा तदा । स सद्य ऋषिरात्मानं (७) प्रवक्ष्यन् रथवीतये (८) ॥७३॥ एतं मे स्तोममित्याभ्यां(ऋ०५.६१.१७/१८)दौत्ये रात्री न्ययोजयत (९) (१०) रात्रावनिद्रां जानामि मम रात्रि महाद्युते । स्थवीतिमहिष्या मां मन्त्रयुक्तं निवेदय । रथवीतिमपश्यन्ती (११) सम्प्रेक्ष्यार्षेण चक्षुषा ॥७४॥ रम्ये हिमवतः पृष्ठे एप क्षेतीति (ऋ० ५.६१.१९) चाब्रवीत्(१२)। (१) य ई वहन्तेत्यादिभि० इति वे० दी० । (२) 'तांस्तथा' इति मु० ० । (३) 'यन्न' इति मु० ० । (४) अस्य श्लोकाधस्य स्थाने वेदार्थदीपिकायामयं श्लोकोदृश्यते। अथास्य मरुतो रुक्मान् स्ववक्षोभ्योऽवमुच्य ते । कराठे चासज्य त्रिदिवं प्रययुस्तस्य पश्यतः ॥ (५) इयं कथाऽत्रैव नीतिमञ्जर्या हस्तलिखितपुस्तकेषु समाता द्रश्यते । कथापरिसमाप्त्यर्थमानन्तरीयाःश्लोका बृहद्दवताया वेदार्थदीपिकायाश्च अत्रोद्धृत्य लिखिताः । (६) अतः परं वेदभाष्ये श्लोकार्थमिदं दृश्यते 'प्रादुर्भूतार्षमा- त्मानं ज्ञात्वाऽत्रिकुलनन्दनः' इति । (७) 'ससत्यमृषिमात्मानम्' इति वे० भा० । (0) ऋषित्वमात्मनस्तत्र विवष रथवीतये इति वेदी० (8 ' दूत्ये रात्रि न्यवेदयत् इति वे० दी । 'दौत्ये रात्रि न्यवे. दयत्' इति वे० भा०। (१०) श्लोकोऽयं वेदार्थदीपिकायामेव वर्तते । (११) 'मपश्यन्तं' इति वे० भा० तथा वे० दी। (१२) 'सोऽब्रवीत्' इति वे० भा०।

·मं०५.सु०६१.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी ऋषेनियोगमाज्ञाय देव्या रात्र्या प्रचोदितः ॥७॥ आदाय कन्यां तां (१) दार्म्य (२) उपेयायार्चनानसम् । पादौ तस्योपसंगृह्य स्थित्वा (३) प्रहः कृताअलिः ॥७६॥ स्थवीतिरहं दार्य (४) इति नाम शशंस च (५)। मया संगतिमिच्छन्तं (६) त्वां प्रत्याचक्षि यत्पुरा ॥७७॥ तत्क्षमस्व नमस्तेऽस्तु मा च मे भगवन्क्रुधः (७)। ऋषेः पुत्रः स्वयमृषिः पिताऽसि भगवन्नृषेः (८) ॥७८॥ हन्त प्रतिगृहाणमा स्नुषामित्येवमब्रवीत् (९)। (१०) पाद्याय॒मधुपश्च पूजयित्वा स्वयं नृपः ॥७९॥ (१) 'कन्यकां' इति वे० भा० । (२) 'दातुम्' इति वे० भा०, 'दाल्भ्य' इति वे० दी० । (३) 'स्थितः' इति वे० दी। (४) 'दाल्भ्य इति' वे० दी० । (५) 'इति नाम शशंस सः' इति वे०भा०। इति स्वं नाम चाब्रवीत् इति वे० दी। (६) 'संयोगमिच्छन्तं' इति वे० भा० । (७) 'मे मा स्म भगवन्धीः' इति वे० भा० । ( ) 'भगवानृषेः' इति वे भा० । (8) 'मित्येनमब्रवीत्' इति वे० भा० । (१०) एतत्सन्दर्भमाश्रित्य अतः परमपि पट श्लोका वेदार्थदी. पिकायां दृश्यन्ते । तेषां त्रय एवात्रोपरिटादुद्धताः । अपरे च सूक्तार्थ विशदीकुर्वन्तीति मूलत एव विद्वद्भिर्विलोकनीयाः । वेदभाष्ये तु- 'तस्मै ददावश्वशतं स राजा स्वलकृतां चापि सुतां स्नुषार्थम् । विवाहकालेऽपि ददौ नरेन्द्रः शतं हयानां दुहितुः सहस्रम् ॥ गवां सहस्रं वसु च प्रभूतं तनुं तपोऽन्तेऽथ वनं जगाम'। तथा चान्यत्र- कन्यां दत्वा कृतार्थ तं श्यावाश्वोऽथ वनं गतम् । रथवीतिमपश्यन्तं सप्रेक्ष्यार्षेन चक्षुषा । इत्यादि।

·धाद्विवेदकृता [अ०४.अ. ३.व०२६ शुक्लमश्वशत दत्त्वा अनुजज्ञे गृहान्प्रति । शशीयसी तरन्तं च पुरुमीळं च पार्थिवम् ।।८०॥ षड्भिः सनदिति (ऋ० ५.६१.५-१०) स्तुत्वा जगामर्षिरपि क्षयम् ॥ अत्र वेदार्थदीपिकायां षड्गुरुशिष्यः- पाद्यार्थ्ये मधुपर्क च शुक्लमश्वशतं तथा । पूर्व दत्त्वाऽत्रिपुत्राय श्यावाश्वाय ददौ सुताम् ॥३२॥ रुक्माभरणयुक्तं तु सोऽत्रिदृष्ट्वा स्वपौत्रकम् । महान्प्रसादो मरुतामिति हृष्टो बभूव ह ॥३३॥ अथात्रिः पुत्रमित्येव श्यावाश्वं बह्वमन्यत । श्यावाश्वः कृतदारोऽस्तोत् स्वोपकारकरान्बहून् ॥३४॥ ] (१) तथाऽनुक्रमणी-"केष्ठकोना गायत्रं श्यावाश्वोऽत्र बैददश्वी तरन्तपुर- मीळी दाल्भ्यं रथवीति मरुतश्च दानतुष्टः प्रशशंस । बुवा च तरन्तमहिषीं शशीयसी पञ्चम्यनुष्टुप् नवमी सतोबृहती" इति । (का० स० ऋ० ५।६१) तथा पुरुषमेधे नाराशंसमेतत्सूक्तं विनियुक्तम् । तथा सूत्रम् इयावाश्वं तृतीय यथा । श्यावाश्व अर्चनानसो बिददश्वौ सनि ससान । केष्ठा नर इति च सूक्तमिति च ( सां० श्री० सू० १६।११।७.९ )। येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्रः (नि० ९/९ ) इति यास्कवचनान्नाराशंससंज्ञा ज्ञेया । तत्र ऋक् ( ऋ० ५.६१.१ )- केष्ठां नरः श्रेष्ठतमा य एकएक आयय । परमस्याः परावतः॥ के । स्थ । नरः । श्रेष्ठऽतमाः । यः । एकः एकः । आऽयय । परमस्याः। पराऽवतः॥९२॥ - (१) इमां कथामधिकृत्यास्य सूक्तस्य (ऋ०५.६१) पञ्च ऋचोऽत्रोदाहताः । ताश्च १, ६, ८, १७, १६ संख्यका भवन्ति ता 'उपरिधाद् द्रष्टव्याः।

·मं०५.सू०६१.२०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी १९३ श्यावाश्वो गायच्या मरुतोऽपृच्छत् । ऋचोऽयमर्थः । हे नरः नेतारो मरुतः यूयं श्रेष्ठतमाः अत्यन्तश्रेष्ठाः केष्ठ के स्थ के भवथ । एवं स्वरूपनिश्चयात् सन्दिह्य ब्रवीति । ये यूयं एकएक: प्रत्येकं आयय आगच्छथ । कस्मादित्युच्यते । परमस्याः परावतः अत्यन्तदूरदेशादन्तरिक्षादित्यर्थः (१) । परावत इति दुर- स्येति निघण्टुः ( ३२६)। के ष्ठेति 'सिता सधस्थात्स्तनिहि०' (ऋ० प्रा० ५।१२) इति षत्वे प्राप्ते 'अन्यैरेकागत्' ( ऋ० प्रा० ५।१ ) इति निषिद्धे 'सूरिभिष्याम दिवि पंतु के ष्ठ० (ऋ० प्रा०५।१७) इति निपातनात् पत्वम् । दधिम मदतादित्वादीर्घः ( ऋ० प्रा० ८।१५ )। श्रेष्ठतमा इति दृष्ट्वा दातारं श्रेष्ठतममुक्तवान् । जाति परिहृत्य गुणेष्वादरं कुर्यादित्यर्थ आह (२)- गुणेष्वेवादरं कुर्यान नजाती जातु तत्त्ववित् । शशीयसी स्तुता पुंसः श्यावाश्वेन गरीयसी ॥८४॥ यस्तत्त्ववित् सगुणेष्वेव यत्र गुणास्तत्रादरं कुर्यात् । जातु कदाचित् जातौ प्रशस्यजातौ न कुर्यात् । श्यावाश्ववत् । यथा श्यावाश्वेन शशीयस्यां दानादिबहवो गुणा दृष्टाः । तान् गुणान् दृष्ट्वा साऽज्ञा स्त्र्यपि पुंसः अदातुः पुरुषादियं गरीयसी श्रेष्ठा इति स्तुता । तेन तस्याः स्त्रीत्वादप्रशस्तजातेर्गुण- बाहुल्याद गुणेष्वेवादरः कृत इत्यर्थः । तदर्थेयमृक्-( ऋ० ५. ६१. ६) उत त्वा स्त्री शशीयसी पुंसो भवति बस्यसी । अदेवत्रादराधसः। (१) 'आकाशात्' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'यत्र गुणास्तवादरं कुर्यात्' इति 'ख' पुस्तके । २५ ·१९४ धाद्विवेदकृता [अ०४.अ०३.व०२७ उत । त्वा । स्त्री । शशीयसी । पुंसः । भवति । वस्यसी । अदेवऽत्रात् । अराधसः ॥ ९३ ॥ श्यावाश्वो गायध्या शशीयसी तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । उतापि च त्वा एका शशीयसी (२) स्त्री।ल शब्द एकपर्यायः । अप्येकः पश्यन्निति यास्का (नि० १३१९ )। वसमसिमेत्यनुच्चानीति निघातः (२) । सा एव अदेवत्राव (३) देवान् यत्रायते स्तुत्यादिना स देवत्रः ततोऽन्योऽदेवत्रः तस्मात् । अराधसः (४) न विद्यते यजनयोग्यं राधो धनं यस्य सः अराधाः तस्मात्पुंसः पुरुषात् वस्यसी वसीयसी (५) श्रेष्ठा भवति । तस्माद्गुणेष्वेवादरं कुर्यादित्यर्थः । या भर्तुर देशवर्तिनी साऽर्धशरीरिणीत्यर्थ आह- आदेशवर्तिनी पत्युभवेत् साऽर्धशरीरिणी । कः शक्नोति स्तुति कर्तुं तरन्तस्येव तत्पतेः ॥८५॥ या स्त्री भर्तुः भरणशीलस्य पत्युः आदेशवर्तिनी भवति साऽर्धशरी- रिणी भवति । नान्या । तत्पतिः तस्याः पतिः तस्य आदेशवर्त्तिन्याः पत्युः । पतिः समास एव ( पा० १. ४. ८ ) इतिघिसंज्ञा । भाग्यत्वात् स्तुति कर्तु वक्तुं कः पुमान् शक्नोति । आदेशवर्त्तिन्याः पत्युः स्तुतिं वक्तुं समर्थः कोपि न भवतीत्यर्थः । कस्येव तरन्तस्येव । यथा शशीयस्या आदेशवर्तिन्याः पत्युः तरन्तस्य श्यावाश्व ऋषिः स्तुति वक्तुं न शशाक । (१) 'शशीयसीति एतन्महिष्या नाम' इति वे० भा० । (२) यद्वा उतेत्ययमेवकारार्थे । स्त्रीषु सैव प्रशस्येत्यर्थः । त्वसम- सिमनेमेत्यनुश्चानोति वचनात् 'त्वेति निघातः' इति वे० भा० । (३) 'देवा न येन त्रायन्ते स्तुत्यादिना स अदेवत्रः तस्माद्' इति वे० भा०। (४) 'राधोधनम् दानाहधनरहिताल्लुब्धकादित्यर्थः' इति वे०भा० (५) 'वरीयसी' इति 'ग' पुस्तके । * ·म०५.सू०६१.३०८] सभाष्या नीतिमारी १९५ - - - - तदर्थेयमृक्-( ऋ० ५. ६१. ८) उत घा नेमो अस्तुतः पुमाँ इति ब्रुवे पणिः । स वैरदेय इत्समः॥ उत । घ । नेमः । अस्तुतः । पुमान् । इति । ब्रुवे । पणिः । सः । वैर्रऽदेये । इत् । समः ॥१४॥ श्यावाश्वस्तरन्तं गायच्या तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः (१) पणिः स्तोता । पण स्तुतौ । नेमः शशी- यस्याः आदेशवर्त्तिन्याः अर्धभूतः । तरन्तः पुपान पुरुमनाः अस्तुतः । बहुधा स्तुतोऽपि अतिभाग्यत्वात् अस्तुत एव इति ब्रुवे । स्तुति वक्तुं न शक्नोमीति । वो नेम इत्यर्धवाचिनौ (नि० ३।२०)। जायापत्योर्मिलितयोकिकार्यकर्तृत्वादेक (२) एव । 'अर्दो ह वा एष आत्मनो यज्जायेति' शतपथे (श० ब्रा० ५।२।१।१०) तस्मान्नेय इत्युक्तम् । स तरन्नः वैग्दये (३) अमित्रान् वाग्यन्तीति वीरास्तैर्दातव्यं धनं वैग्देयं तस्मिन् धने सम सर्वेभ्यो दातेत्यर्थः (४)। प्रेरकात् कार्यसिद्धिर्भवतीत्यर्थ (५) आह- राजदर्शन(६)भिक्षायां कन्यासंवरणे तथा । प्रेरकात् कार्यसिद्धिः स्याच्छावाश्वस्य यथा पुरा॥८६॥ (१) उतघापि च । घेति पूरणः । नेमः-त्वो नेम इत्यर्धस्येति निरुक्तम् ( नि० ३।२०) इत्यत्राधिकं वे० भा० । (२) नेमः अर्धःजायाप योमिलित्वैककार्यकर्तृत्वादेक एव पदार्थः । अर्धशरीरस्य भार्येत्यादिस्मृतेः इति वे० भा० । (३) वीरा धनानां प्रेरयितारो दानशीलाः तैर्दातव्यं धनं वैर. देयम् इति वे० भा०। (४) 'इदिति पूरणः' इति वे० भा० । (५) 'कार्यसिद्धिरित्यर्थ श्राह, इति 'गापुस्तके । (६) 'राजसंसदि' इति 'क' पुस्तके ।

·धाद्विवेदकृता [अ०४.०३.२०२९ राज्ञो दर्शने भिक्षुकस्य भिक्षायां कन्यायाः संवरणे ग्रहणे श्यावाश्वस्य ऋषेर्यथा पुरा कार्यसिद्धिर्जाता । प्रेरकाच्छशीयस्याः राज्ञः तरन्तस्य दर्शनं पुरुमीळतो भिक्षा सञ्जाता तथान्येषामपि । एतेषु प्रेरकं विना कार्यसिद्धिन जायते । श्यावाश्वस्य प्रेरकात् कन्यासंवरणं जातम् । तदर्थेयमारव्यानपूर्वा ऋक् ( ऋ० ५. ६१. १७ )- एत मे स्तोमसूर्ये दााय परावह । गिरो देवि रथीरिव ॥ एतम् । मे । स्तोम॑म् । ऊर्थे । दााय परा । वह । गिरः। देवि । रथीःऽइव ॥ ९५ ॥ श्याश्वो गायच्या रात्रि विवाहदौत्ये प्रेरयति । सम्पन्नऋषिभावस्य श्यावाश्वस्यार्चनानसः । रथवीतिमुतायाश्च विवाहं शौनकोऽब्रवीत् ॥ १ ॥ मरुत्सु तु प्रयातेषु श्यावाश्वः सुमहायशाः प्रादुर्भूनार्षमात्मानं (१) ज्ञात्वाऽत्रिकुलनन्दनः ॥ २ ॥ रथवीतेदुहितरमगच्छन्मनसा तदा । स सत्यमृषिमात्मानं प्रवक्ष्यन् रथवीतये ॥ ३ ॥ एतं मे स्तोममित्याभ्यां दौत्ये रात्रि न्यवेदयत् । ऋषेनियोगमाज्ञाय देव्या राज्या प्रणोदितः ॥ ४ ॥ आदाय कन्यकां दातुमुपेयायार्चनानसम् । पादौ तस्योपसंगृह्य स्थित्वा प्रहः कृनाअलिः ॥ ५ ॥ रथवीतिरहं दाW इति नाम शशंस सः। मया संयोगमिच्छन्तं त्वां प्रत्याचक्षि यत्पुरा ॥ ६॥ तत्क्षमस्व नमस्तेऽस्तु मे मा स्म भगवन् क्रुधीः । ऋषेः पुत्रः स्वयमृतिः पितासि भगवन्नृषेः ॥ ७ ॥ (१) 'प्रादुर्भूतर्षिमात्मानम् इति 'क' पुस्तके ।

·मं०५.सू०६१.२०१९] सभाष्या नीतिमञ्जरी हन्त प्रतिगृहाणेमां स्नुषामित्येनमब्रवीत् ॥ ८ ॥ तस्मै ददावश्वशतं स राजा स्वलकृतां चापि मुतां स्नुषार्थम् । गवां सहस्रं वसु च प्रभूतं तप्तुं तपोऽन्तेऽथ वनं जगाम ॥९॥ अयमृचोऽर्थः । हे ऊर्ये रात्रि देवि । राज्यास्तन्नाम (२) ( निघण्टु १७)। मे मदीयम् एतं स्तोमं मरुभ्यः कृतं स्तोत्रम् अहं मन्त्रहरभूत्वा मरुदादीन स्तुतवानित्येवं परा मत्तः पराङ्मुखी दााभिमुखी (२) भूत्वा वह प्रापय । तत्र दृष्टान्तः । (३) हे देवि गिरः स्तुतीः मरुद्विषयाः रथेऽभिप्रेतं वस्तु रथीर्यथा स्थापयित्वा अभिमनप्रदेशं (४) प्रापयति तद्वत् । एवं प्रेरकात् कार्यसिद्धिर्जाता । वयसः परिणामे माया त्याज्येत्यर्थ (५) आह--- कृत्वान्ते सुकृतं प्राज्ञो न पुत्रस्त्रीरतो (६) भवेत् । श्यावाश्वाय सुतां दत्त्वा रथवीतिर्वनं ययौ ॥८७॥ प्राज्ञः पुमान् पूर्वेवयास सुकृतं यज्ञकन्यादानादिसुकृतसञ्चयं कृत्वा अन्ते वयसि मायया पुत्रस्त्रीरतो न भवेत् । किन्तु तपोवनरतो भवेत् । रथ- वीतिवत् । यथा रथवीतिः पूर्वे वयसि यज्ञादिसुकृतं कृत्वा श्यावाश्वाय कन्यां दत्त्वा अन्ते वयसि प्राप्ते वनं ययौ । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ५. ६१. १९)- एष क्षैति रथवीतिर्मघवा गोमतीरनु । पर्वतेष्वपश्रितः॥ (१) ऊर्येति रात्रिनाम इति वे० भा० । (२) 'दाायाभिमुखी इति 'ग' पुस्तके । दााय श्यावा- श्वाय' इति वे० भा०॥ (३) 'तदेवादरार्थ मुच्यते हे रात्रि देवि' इति वे० मा० । (४) 'अभिमतं देशम्' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः । (५) 'त्याज्येत्याह' इति 'ग' पुस्तके । (६) 'न पुनः स्त्रीरतो.' इति 'ग' पुस्तके ।

·- १९८ धाद्विवेदकृता [अ० ४.अ० ४.१० २० एषः । क्षेति । रथऽवीतिः । मघवा । गोऽमतीः अनु । पर्वतेषु । अपंऽश्रितः ॥ ९५ ॥ श्यावाश्वो गायच्या रथवीति तुष्टाव । कन्यां दत्वा कृतार्थ तं श्यावाश्वोऽथ वनं गतम् । रथवीति तपस्यन्तं सम्प्रेक्ष्यार्षेण चक्षुषा । रम्ये हिमवतः पृष्ठे एष क्षेतीति ( ऋ० ५।६।१९) सोऽब्रवीत् । ऋचोऽयमर्थः । एप रथवीतिः मघवा धनवान् गोमतीः उदक- वतीः नदीरनु अनुसृत्य पर्वतेषु हिमवत्मान्तेषु अपश्रितः आश्रितः सन् क्षेति निवसति । तत्रान्ते वयसि निवासमकरोदित्यर्थः । एष क्षेति-एष स्य स चेति ऊष्मा परिलुप्यते त्रयाणाम ( ऋ० प्रा० २।८।११ ) इत्यूष्मलोपः । काष्ठमपि स्तुतं सद विकासतं (१) भवतीत्याह- (२) अचेतनानि काष्ठानि विकसन्ति स्तुतान्यपि । स्तुत्या विकसिता वीति पेटिका सप्तवाघ्रिणा ॥ यद्यपि काष्ठानि अचेतनानि चेतनारहितानि भवन्ति तथापि स्तुतानि विकसन्ति विवृतानि भवन्ति । यथा सप्तवाध्रिणा ऋषिणा वीति विजहीति ( ऋ० ५. ७८. ५) स्तुत्या पेटिका काष्ठमयी विकसिता विवृता कृता । स्तुत्या सर्व विकाश्यते इति स्तुतिप्रशंसोक्ता । तदर्थेयमितिहासपूर्विका ऋक् ( ऋ० ५.७८.५ )- विजिहीष्व वनस्पते योनिः मूष्यन्त्या इव । श्रुतं मे अश्विना हवं सप्तवधिश्च मुश्चतम् ॥ - (१) 'विकसतीत्याह' इति 'ग' पुस्तके । (२) श्लोकोऽयं 'ग' पुस्तके त्वेवं दृश्यते- 'अचेतनान्यपि ततः स्तुतानि विकसन्ति हि । यत्सतवत्रिणा वीति पेटिकाऽपि विकासिता॥ इति ।

·म०५.सू०७८.३०५] सभाष्या नीतिमञ्जरी वि। जिहीष्व । वनस्पते । योनिः । मूष्यन्त्याःऽइव । श्रुतम् । मे । अश्विना । हव॑म् । सप्तऽवधिम् । च । मुञ्चतम् ॥ ९६ ॥ अत्र ब्रुवन्तीतिहासं सप्तवधेः पुराविदः । भ्रातृव्याः(१) पेटिकायां तमृर्षि प्रक्षिप्य यत्नतः ॥१॥ मुद्रां कृत्वा गृहे स्वीये (२) क्षियित्वा (३) न्यवेशयन् । न सङ्गच्छेत भार्या स्वां () यथा रात्री तथा कृतम् ॥२॥ पातः प्रातः समुद्घाट्य निर्मविष्यन्ति (6) तं मुनिम् । एवं स्थित्वा चिरं कालं पेटायां दुःखितः कृशः ॥३॥ उपायं चिन्तयामास निर्गपस्य चिरं मुनिः। हृदि निश्चित्य नासत्यावस्तौषीद हृष्टमानसः ॥४॥ तमश्विनौ समागत्य समुद्घाट्य च पेटिकाम् । उद्धृत्य तमृषि शीघ्रं तावदृष्टौ बभूवतुः ।।५।। स ऋषिर्भार्यया साध रमित्वाऽथ(७) पुनर्भयात् । प्रातरेत्य पुनः पेटां प्रविश्य प्रागिव स्थितः ॥६॥ पेटानिवाससमये दृष्टवानृग्द्रयं तथा (८)॥ ७ ॥ सप्तवधिरश्विनावनुष्टुभा तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे वनस्पते वनस्पतिविकाररूपे पेटिके विजिहीष्व विगच्छ विवृता भव । सूष्यन्त्याः प्रसोष्यमाणायाः स्त्रियाः (९) योनिरिव । प्रसव- (१) 'भ्रातृव्यम्' इति 'ग' पुस्तके, 'भ्रातृव्यः' इति 'क' पुस्तके। (२) 'स्वीयगृहे' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'रक्षां कृत्वा' इति 'ग' पुस्तके । (४) 'न्यवेशयत्' इति 'क' पुस्तके । (५) 'भायी स' इति 'ग' पुस्तके । (६) 'निर्गमिष्यन्ति तं' इति 'ग' पुस्तके । (७) 'रमयित्वा' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः । (८)'तदा इति वे० भा० । (६) 'स्त्रियः' इति 'ग' पुस्तके ।

·भवेति । घूङ २०० धाद्विवेदकता [अ०४.१०४.व.२० काले यथा स्त्रिया योनिर्विवृता भवति तथा प्राणिप्रसवे लुटि शतरि (१) रूपं तदर्थ हे अश्विना आश्विनौ मे मम हवं आह्वानं श्रुतं शृणुतम् । श्रुत्वा आगत्य च सप्तवधि मामृर्षि मुञ्चतं मोचयतम् । सथा ऋम्विधाने ( श्लो० २६०-२६१)- विजिहीष्व वनस्पते तदिदं च्यावनं स्मृतम् ॥२६०॥ । यं च्यावयितुकामः स्याच्यावयेत्तमिदं जपन (२)। भरद्वाजस्योत्पत्तिदर्शनायेतिहासः (३)- पुरुषेण प्रजोत्पत्तौ कर्तव्य आदरो यतः । अत्र्यादीनसृजत् सत्रं कृत्वाऽऽदरात्प्रजापतिः ॥८८॥ प्रजोत्पत्तौ प्रजोत्पत्त्यर्थे महानादरः पुरुषेण कर्त्तव्यः । येन केनाप्यु पायेन पुत्रस्य जननं चरेत् ' इत्युक्तत्वात् । प्रजापतिदृष्टान्तेन द्रढयति । प्रजापतिरपि ब्रह्मा प्रजाकामः सन् प्रजाप्रदं सत्रं कृत्वा 'त्रिसांवत्सरं प्रजापति- कामानाम्' ( सां० श्री० सू० १३।२८१४ ) इति दर्शनात् । आदरतो अत्र्यादीन् प्रजाः असृजत् ससर्ज । (१) 'शत्रन्तं रूपम् इति 'ग' पुस्तके । वेदभाष्ये तु लुटि शतरि रूपं, संज्ञापूर्वस्य विधेरनित्यत्वाद् गुणाभावः । प्रसवोन्मुख्याः स्त्रियाः योनिरिवेति । (२) अतः परमृग्विधानस्थश्लोका इमामेव चमधिकृत्य वर्तन्ते । ते यथा- 'द्विषन्तं वा पदाऽऽक्रम्य भूमौ पांसुमयीं कृतिम् ॥ २६१ ॥ निष्पेक्ष्यन्निव सङ्ग्रामाच्च्यवते नात्र संशयः ॥ स्त्रियं गर्भप्रमूढां वा पाययेदनुमन्त्रितम् ॥२६२॥ उदकं च्यावनेनैव गर्भोऽधश्च्यवते सुखम् ॥ (३) भरद्वाजस्थोत्पत्तिदर्शनाय सुभाषितार्थदर्शनाय चेति- हासः इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः ।

·मं०६.सू० ३.१०२] संभाष्या नीतिमारी २०१ अत्र बृहदेवता ( १९७-१०३)- त्रिसांवत्सरिकं सत्रं प्रजाकामः प्रजापतिः । आहरत् सहितैः साध्यैर्विश्वेदेवैः सहेति च (१) ॥९॥ तत्र वाग् दीक्षणीयायामाजगाम शरीरिणी । तां दृष्ट्वा युगपत् तत्र कस्याथ वरुणस्य च ॥ ९८ ॥ शुक्रं चस्कन्द तद्वायुरग्नी प्रास्यद् यदृच्छया (२)। ततोऽर्चिषो (३) भूगुर्नज्ञेऽङ्गारेभ्योऽङ्गिरा (४) ऋषिः ।। ९९ ।। प्रमापतिसुतौ (५) दृष्ट्वा तुष्टा (६) वागभ्यभाषत । आभ्यामृषिस्तृतीयोऽपि भवेदत्रैव (७) मे सुतः ॥ १० ॥ प्रजापतिस्तथेत्युक्तः प्रत्यभाषत भारतीम् (८)। ऋषिरत्रिस्ततो जज्ञे सूर्यानलसमद्युतिः ॥ १०१ ॥ योऽङ्गारेभ्य ऋषिर्जज्ञे तस्य पुत्रो बृहस्पतिः । बृहस्पतेर्भरद्वाजो विदथीति य उच्यते (९) ॥ १०२ ॥ तथाऽऽह यास्कः । अर्चिषि भृगुः सम्बभूवेत्यादि (नि० ३. १७.) बृहस्पतेर्भरद्वाजो जात इत्युक्तम् । . (१) 'विश्वैश्चैवेति नः श्रुतम्' इति वे० दी० । 'विश्वैर्देवैः सहेति च' इति मु०० । (२) 'तद्वाभ्यामग्नौ प्रास्तं यद्च्छया' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'ततोऽचिो' इति वे० दी०, मु० ० । (४) 'अङ्गारेष्वगिरा' इति वे० दी० मु००। (५) 'प्रजापति सुतौ इति वे० दी०, मु० बृ० । (६) 'दू (ह? ) ष्टा' इति मु० ० 'क' पुस्तके च । 'दृष्टवा' इति 'ग' पुस्तके। (७) 'भवत्वत्रैव' इति वे० दी। (८) प्रजापतिस्तथेत्याह भाषमाणां तु भारतीम् इति ० दो। (४) मतः परं बृहद्देवतायां छे पङ्क्ती दृश्येते । ते यथा- 'मरुत्स्वासीद् गुरुय॑श्च स एवाङ्गिरसो नपात् । : सपुत्रस्य तु तस्यैतन्मण्डलं षष्ठमुख्यते ॥ १०३ ॥ इति - ·द्याद्विवेदकृताः [अ०४.अ०५.००३ परदारपराङ्मुखः श्रेयानित्यर्थे बार्हस्पत्यभरद्वाजस्योत्पत्ति (१) दर्शयन्नाह--- स स्याद बृहस्पतेः श्रेयान् परदारपराङ्मुखः (२)। भरद्वाजस्तदा जातो भ्रातृस्त्रीगो बृहस्पतिः ॥८९॥ यः पुमान् फ्रदारपराङ्मुखो भवति स बृहस्पतेरपि श्रेयान् भवति । बृहस्पतिरपि परदारपराङ्मुखो नाऽभूत् । कुतः । भरद्वाजऋषिस्तदा तस्मिन् काले जातः । यदा बृहस्पतिः बृहतां पतिः । तदबृहतोः कर० (पा० ६. १. १५७ वा० ) इति सुट् । ज्येष्ठभ्रातृस्त्रीगोऽभूत् । ज्येष्ठभ्रातृस्त्रियं मम- तामभजत् । तदर्शयति । ममताया गर्भभूतं दीर्घतमसं शप्त्वा दीर्घतमस उत्पत्तिः पूर्वमुक्ता (पृ० ११९-१२१)। ततो बृहस्पति तृजायां ममतां चकमे । शप्त्वा चैनं (३) ममतया सम्बभूव बृहस्पतिः । (४) ततो बृहस्पतेर्गर्भो ममतायामभृत्तथा ॥ १० ॥ पूर्वगर्भो दीर्घतमास्तदथाय्यावयद् बलात् । 'स्वमातुरुदसद्गर्भः स्वयं च निरगात्ततः ॥ ११ ॥ बृहस्पतेः स पुत्रो वै भरद्वाज इति श्रुतः।] भरद्वाजं हि सा जज्ञे चेतसो हि (वै )बृहस्पतेः । अत्रान्तरे तु भरतो (५) दौष्यन्तिश्चक्रवर्त्यभूत् ॥ १२ ॥ सपुत्रेषु मृतेष्वात्तॊ (६) बृहस्पत्युपदेशतः । दत्तपुत्रविधानेन भरद्वाजं गृहीतवान् ॥ १३ ॥ (७) दौष्यन्तेर्भरतस्यासीद्भरद्वाजः सुतस्ततः । (१) 'उत्पत्तिस्थान' इति 'क' पुस्तके । (२) 'परदारापरा०' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (३) 'गर्भ' इति वे० दी० । (४) इमाः क्रोडाङ्किताः पङ्क्तयः वेदार्थदीपिकायामेव दृश्यन्ते । (५) 'दोषन्तिः' 'दौष्यन्तिः' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः।" (६) 'मृतेष्वास इति 'क' पुस्तके । (1७) लोकामिदं 'क' पुस्तके नास्ति ।

·मं०६.सू० ३.१०.२] सभाष्या नीतिमञ्जरी २०३ : स्वपत्न्यां पुष्करिण्यां च पञ्चपुत्रानजीजनत् ॥ १४ ॥ सुहोत्रं शुनहोत्रं च नरं गर्गमृजिश्विनम् । इति भरद्वाजस्य द्विपितृत्वं दर्शितम् । तथानुक्रमणी (का० स० ऋ०६।५२) महोत्रादयोऽनुक्तगोत्रा भारद्वाजाः पौत्रा बृहस्पतेयॊष्यन्तेर्वा भरतस्य चेति । एवं भरद्वाजस्योत्पत्ति प्रदर्य प्रातराहुतेः फलम् ऋग्दृष्टान्तेनाह- सर्वे यज्ञाः समृड्यन्ते विधिवत् प्रातराहुतेः । तीर्थावगाहः पुत्रश्च गर्वपापौ हि नश्यतः ॥९॥ वेदोक्तप्रकारेण प्रातराहुतेः सकाशात् सर्वे यज्ञा ज्योतिष्टोमादयः समृ- ध्यन्ते प्रातराहुत्या सर्वेषां यज्ञानां समृद्धिर्भवति । न केवलं तया यज्ञसमृद्धिः तीर्थावहगाहादिः सर्वक्लेशः कृतो भवति । तस्या दानात् पुत्रश्च जायते । गर्वपापौ हि तस्या दानान्नश्यतः नाशं प्राप्नुतः । तदर्थेयमृक्. ( ऋ. ६.३.२ )- ईजे यज्ञेभिः शशमे शर्माभिधंधारायाग्नये ददाश । एवा चन तं यशसामर्जुष्टि हो मर्त" नशते न प्रदृप्तिः।। ईजे । यज्ञेभिः । शशमे । शर्माभिः । ऋधत्ऽ- वाराय । अग्नये । ददाश । एव । चन । तम् । यशसाम् । अर्जुष्टिः। न । अंहः । मतम् । नशते । न । प्रऽदृप्तिः ॥१८॥ भरद्वाजस्त्रिष्टुभाऽग्नि तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । यो यजमान: द्वाराय ऋषव समृद्धं वारं वरणीयं धनं यस्यासौ ऋधद्वारो अग्निः तस्मै अग्नये ददाश प्रानगढत्यादिना निमित्तेन हवींषि ददाति स यजमानः यज्ञेभिः सर्वैज्योतिष्टोमादिभिः ईजे इष्टवान्भवति । यज्ञेभिरित्यत्र ' अतो भिस ऐस्' (पा० ७.१-९) न भवति । बहुलं छन्दसि' (पा०७-१-८.) इति वचनाद । तथा शमीभिः तीर्थकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः कर्मभिः शशमे शान्तो भवति । - - .

·धाद्विवेदकता [अ०४.अ०५.२०३ अग्निहोत्रहोमात सर्व(१) फलं भवतीत्यर्थः। (अपि च तं यजमानं) यशसां यशस्विनां पुत्राणां यशोयुक्तानां पुत्राणां वा अजुष्टिरमाप्तिन नशतेन प्राप्नोति । तं यजमानं नैव प्रामोति । स पुत्रवान भवतीत्यर्थः। तं मर्त्त मनुष्यं यजमान अंहः पापं तथा प्रहप्तिः (२) गर्वश्च न नशते न पामोति। एवाचन भनाराये०(०मा०८.३५) इति दीर्घः (३)। तथा च महाभारते- गजाश्वरथदानानि हेमभारशतानि च । गवां कोटिसहस्राण तुल्यानि प्रातराहुतेः ।।२।। यो दद्यात् काञ्चनं मेरुं पृथिवीं च ससागराम् । तत् सायंप्रातोमस्य तुला भवति वा न वा (४) ॥२॥ स य एवंविधं विराट्सम्पन्नमग्निहोत्रं जुहोति सर्वान् कामा- नामोतीति श्रुतेः ( कौ० ब्रा० २१३)। यत्र गुरुस्तुष्यति (५) तत्र देवाः साहाय्यं कुर्वन्तीत्यर्थ आह- देवाः कुर्वन्ति साहाय्यं गुरुयंत्र प्रणम्यते (६)। जघानेन्द्रसहायोऽरीनभ्यावर्ती गुरोर्नतेः ॥९॥ या गृहे गुरुः प्रणम्यते यः गुरुं दक्षिणाभोजनादिना सन्तोषयति तत्र देवा इन्द्रादयः साहाय्यं कुर्वन्ति । यथा अभ्यावर्ती राजा गुरोः नृपतेः नत्यादिना गुरुं तोषयेत् तुष्टो गुरुस्तस्याभ्यावर्तिनः साहाय्यार्थ इन्द्रं तुष्टाव । स्तुतः स एवागत्य तस्य साहाय्यं चकार । ततोऽभ्यावर्ती इन्द्रसहायः सन् अरीन वारशिखान् अघानेति । (१) 'माग्नेयेन योगेन सर्व फलं लभते' इत्यर्थः' इति वे० भा०। (२) अनर्थहेतुः प्रदर्पश्च' इति वे० भा० । (३) 'मधादित्वाद् (ऋ० प्रा० १३३) दीर्घः' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः। (४) श्लोकोऽयं 'ग' पुस्तके न दृश्यते । (५) तुष्यते इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (4) पत्र प्रणम्यते गुरु' इति कर पुस्तके ·मं०६.सू०२७.०४] समाष्या नीतिमनरी - - तदर्थमितिहासपूर्वा ऋक् (ऋ० ६.२७.४ )- एतत्यत्त इन्द्रियमचेति येनार्वधीवराखिस्य शेषः । वज्रस्य यत्ते निहतस्य शुष्मात्स्वनाचिदिन्द्र परमो ददार॥ एतत् । त्यत् । ते । इन्द्रियम् । अचेति । येन । अवधीः । वरऽशिखस्य । शेषः। वज्रस्य । यत् । ते । निऽहतस्य । शुष्मात् । स्वनात् । चित् । इन्द्र । परमः । - दार ॥ ९९ ॥ अत्र बृहद्देवता (५.१२४-१२८, १३६-१४०)- अभ्यावर्ती चायमानः प्रस्तोकश्चैव (2) सार्जयः । आजग्मतुर्भरद्वाजं जितौ वारशिखयुधि ॥१२॥ अभिगम्योचतुस्तौ तु प्रणम्याख्याय (२) नामनी । युधि वारशिखैर्ब्रह्मन्नावां विद्धि विनिर्जितौ ॥१२५॥ भवत्पुरोहितावावां क्षत्रबन्धून् जयेव हि । क्षत्रं तदेव (३) विज्ञयं ब्रह्म यत् पाति सर्वतः (४)॥१२६।। ऋषिः स्तुतस्तथेत्युक्त्वा पुत्रं पायुमभाषत (५)। अवर्षणीयौ शत्रूणां कुरुष्वैतौ नृपाविति ॥१२७॥ पितरं स तथेत्युक्त्वा युद्धोपकरणं तयोः । जीमूतस्येति सूक्तेन (ऋ०६.७५)पृथक्त्वेनान्वमन्त्रयत्।।१२८॥ (१) 'प्रस्तोकश्च हि' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (२) 'तौ तं प्रसाद्याख्याय' इति मु० वृ० । (३) 'क्षत्रं तदपि विशेयम् इति मु० बृ० । 'क्षत्रं तु तदपि अयम् इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (४) 'शाश्वतम्' इति मु००। (५) 'ऋषिस्तौ तु तथेत्युक्त्वा पायुं पुत्रममावत' इति मु. वृ०।

·२०६ धाद्विवेदकृता [अ.४.अ० ६.३० २३ सूक्तेनानेन तुष्टाव (१) सङ्ग्रामाङ्गान्युषिस्तयोः । ततः प्रस्थापयामास पुनर्वारशिखान प्रति ॥१३६॥ एतत्त्यत्ते(२)चतसभी राज्ञोः(३)साहाय्यकाम्यया । भरद्वाजोऽपि(४) तुष्टाव प्रीतस्तेन पुग्न्दरः ॥१३७।। अभ्यावर्तिनमभ्येत्य हयुपीयानदीतटे (५)। सहितश्चायमानेन जघाननान् शचीपतिः ॥१३८॥ तुष्ट इन्द्रोऽभ्यावर्तिना सहितोऽरीअघानेति एतदर्थ (६) भरद्वाजस्त्रिष्टुभेन्द्रं तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे इन्द्र येन वीर्यण वराशिखामुरस्य वरशिखा नाम कश्चिदसुरः। तस्य शेषः शेषांसि पुत्रान् शेष इत्यपत्यनामैतत् ( नि० २।२ )। अवधीः अहिंसी: ते त्वदीयम् एतत्त्यत् तदिदम् इन्द्रियं वीर्यम् अचेति अस्माभिरज्ञायि । चिती संज्ञाने । हे इन्द्र यद्यस्मात् शुष्मात् बलात् शुष्मं तन्नाम (निघण्टु २।९) । निहतस्य प्रेरितस्य त्वदीयस्य वज्रस्य स्वनात् (७) शब्दादेव परमः वरशिखस्य पुत्राणांमध्ये बलाबाधिक्येनोत्कृष्टः कश्चित्पुत्रो ददार (८) वज्रशब्दं श्रुत्वा स्वयमेव दीर्णोऽभवदित्यर्थः । स्वनः ऋक् तन्नाम ( नि- घण्टु १।११) एवं गुरोर्नतरिन्द्रेणाभ्यावर्तिनः साहाय्यं कृतम् । (१) 'सूक्तेनानेन तु स्तुत्या' इति मु० ० । (२) 'एतत्त्यत्तेति चतसृभी' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'राज्ञो साहाय्यकाम्यया' इति मु० वृ० पाठे विसर्गलोपो न समीचीनः । (४) 'भरद्वाजो हि तुष्टाव' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । 'भरद्वाजोऽ भितुष्टाव' इति मु० बृ० । (५) 'हर्युपीया०' इति मु० बृ० । (६) जघानेति भरद्वाजनिष्टभा तुष्टावेन्द्रम्' इति क' 'ख' पुस्तकयोः। (७) 'स्वनाश्चित् ध्वनेरेव' इति वे० भा० । ध्वनीन् । 'इति 'ग' पुस्तके। (B) अदीर्यत इति वे०.मा।.. - ·म०६.सू९२७.१०५.] सभाष्या नीतिमारी - . शत्रुविरं कृत्वा निःशङ्को न भवेदित्यर्थ आह- वैरं कृत्वाऽरिभिर्धीमान्न निःशङ्कः सुखी भवेत् । वृष्णाऽभ्यावर्तिनोऽशङ्का वाराशखारयो हताः॥९२॥ धीमांस्तु बुद्धिमान्नरः अरिभिः शत्रुभिः सह वैरं कृत्वा वैरमुत्पाद्य निःशङ्को भूत्वा सुखी न भवेत् । यदि भवेन्निःशङ्कस्तर्हि वारशिखाणामित्र विघ्नं जायते । यथा निःशङ्का अभ्यावर्तिनः अरयः शत्रवो वाराशखाः वृष्णा इन्द्रेण हताः । सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ' इत्यमरः ( १.१.४५) । अभ्यावर्तिप्रस्तोको अस्माभिर्जिताविति ज्ञात्वा सुखेन स्थितान् वारशिखानिन्द्रो जघानेति । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ६.२७.५ )- वधीदिन्द्रो वरशिंखस्य शेषोऽभ्यावर्तिने चायमानाय शिक्षन वृचीवतो यहरियूपीयायां हन्पूर्वे अर्धे भियसाऽपरो दर्त ॥ वधीत् । इन्द्रः। वरऽशिंखस्य । शेषः । अभिऽ- आवर्तिने । चायमानाय । शिक्षन् । वृचीवतः। यत् । हरिऽयूपीयायाम् । हन् । पूर्वं । अर्धे । भियसा । अपरः। दर्त ॥ १०॥ भरद्वाजस्त्रिष्टुभा इन्द्रं तुष्टाव । अयमिन्द्रः चायमानाय चय- मानस्य ( राज्ञः ) पुत्राय अभ्यावर्तिने ( एतन्नामकाय राज्ञे) शिक्षन् ईप्सितार्थान् (१) प्रयच्छन् वरशिखस्य ( असुरस्य ) शेषः पुत्रान वधीत् । २) अहिंसीत् । बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपी- त्यडभावः ( पा० ६.४.७५ ) । कथमवधीदित्युच्यते । यद - । (१) 'ईप्सितानान्। इति 'क' पुस्तके । 'ईप्सितानि वसूनि' इति वे० भा०॥ (२) 'अवधीत्' इति वे० भा० ।

·- २०८ पाद्विवेदकता [अ०४.०६.व०२४ यदा अयमिन्द्रः हरियूपीयायां(१) नद्या पूर्वे अर्धे प्राग्भागे स्थितान वृचीवतः चीवानाम वरशिखस्य कुलोत्पनः पूर्वजः तद्गोत्रजान् बरशिखस्य पुत्रान् हन अवधीत तदा अपरः अपरभागे स्थितो वरशिखस्य श्रेष्ठः पुत्रः भियसा भीत्या दर्द दीर्णोऽभूत् । शेषोऽ. भ्याव०-एकीभवति पादादिरकारः० ( ऋ० प्रा० २।३४) इत्येकीभावः। हरियूपीयायामित्यज्ञानां निवारणार्थम् 'उष्मान्तस्था.' इत्यनेन 'हरियोजनाय हरियूपीयायाम' (ऋ० प्रा० १४१४०) इति शौनकेन यत्नः कृतः। यः सम्राट् स मृतोऽपि जीवतीत्यर्थ आह- विद्यतेऽविद्यमानोपि सम्राट् ख्यातिं बिभर्ति यः । अभ्यावर्ती ददातेहि लट्वात(२)सम्राट् स जीवति॥९३॥ यो द्विजः वाजपेयेनेष्ट्वा सम्राडयं सम्राडयं इति ख्याति कीति बिभर्ति सः अविद्यमानोपि पृथिव्यां विद्यते एव । सम्राट्त्वेन यशसा धार्यत इति जीवति मृतोऽपि । हि यस्मात् अभ्यावर्ती यः सम्राट् स मृतोऽपि पृथिव्याम- विद्यमानोऽपि जीवति इति तत्कथं सम्राट् अभ्यावर्ती चायमानो ददातीति भरद्वानेन लट् प्रयुक्तः । परन्तु वर्तमाने लडिति लट् वर्तमानकाले भवतीति तस्माल्लट्त्वात् सोऽविद्यमानोपि जीवतीत्यवमन्तव्यम् । तदर्थेयं सेतिहासा ऋक् ( ऋ० ६.२७.८)- बयाँ अग्ने रथिनौ विंशतिंगा वधूमतोमघवामी सम्राट् । अभ्यावर्ती चायमानो ददाति दूणाशयं दक्षिणा पार्थवानाम्॥ हयान् । अग्ने । रथिनः । विंशतिम् । गाः । वधूऽ- मतः। मघवा । मह्यम् । सम्राट् । अभिऽआवर्ती । , (१)'हरियपीया नाम काचिनदी काचिनगरी वा तस्यां इति ०भा०। (२) 'लटूत इति 'ग' पुस्तके।

·म०६.सू०२७.ऋ०८] सभाष्या नीतिमारी चायमानः । ददाति । दुःऽना । इयम् । दक्षिणा । पार्थवानाम् ॥ १०१॥ वारशिखहननान्तरं यत्कृतं तदुच्यते । तत्र बृहदेवता ( ५।१३९, १४१ )- एवं (१) वारशिखालित्वा ततोऽभ्यावर्तिसाझयौ ।। भरद्वाजाय गुरवे ददतुर्विविधं वसु ।। १३९ ॥ ऋषिरप्यभितुष्टाव दानं तत्र च तस्य तु । ऋचैकया द्वयां अग्ने सम्राट् ख्याति जगौ तदा (२)॥१४१।। भरद्वाजो दानदमभ्यावर्तिनं सम्राजं त्रिष्टुभा अग्नये प्रकथ- यति (३) । किमस्यान्त्या चायमानस्याभ्यावर्तिनो दानस्तुतिरित्यनु. क्रमणी ( का० स० ऋ० ६।२७) (४)। ऋचोऽयमर्थः । हे अग्ने मघवा मघवान धनवान (प्रभूतदानो वा ) सम्राट् वाजपेययाजी (५) चायमानश्चयमानपुत्रः अभ्यावर्ती राजा (६) रथिनः रथस- हितान वधूमतः (७) स्त्रीसहितान् ( स्त्रीयुक्तान् ) द्वयान मिथुन- भूतान विंशतिं विंशतिसंख्याकान गाः पशून मह्यं ददाति (१) 'तौ तु' इति मु० ० । (२) 'दत्तं सङ्कीर्तयन् स्वयम्' इति मु० ० । (३) 'अधुना भरद्वाजः स्वस्मै अभ्यावर्तिना दत्तं धनजातमग्नये प्रकथयति' इत्यत्र वे० भा० । (४)द्वयाँ अग्ने रथिन इत्यष्टम्यां चायमाननाम्नो युद्धऽभिमुख- गमनात्प्राप्ताभ्यावर्तित्वगुणस्य चायमानस्य राशो दानं स्तौति । अभ्यावयुक्तिरभ्यावर्ती चायमानो ददातीति दर्शनात् प्रशंसार्था इति षड्गुरुशिष्यः। (५) राजसूययाजी इति वे० भा० । (६) एतदाहयो राजा इति वे० भा० । (७) सखियुक्तान् कन्यायुक्तान् इति 'ग' पुस्तके । २७ ·- २१० धाद्विवेदकृता [अ०४.०६.२०२४ प्रयच्छति (१) पार्थवानां पृथोवंशजस्याभ्यावर्तिनो राज्ञः सम्बन्धिनी इयं दक्षिणा दूणाशा दुर्दशा केनापि नाशयितुमशक्या भवति । पार्थ- वानामिति बहुत्वं पूजार्थम् । सम्राडिति 'रेफोष्मणो०' ( ऋ० प्रा० ४११५ ) इति परिपन्ने प्राप्ते 'सम्राट्शब्दः परिपन्नापवादः' ( ऋ० मा० ४।२३ ) इति न । दुणाशति 'दृढय दृणाश दूळभ० ( ऋ० प्रा० ५।५५ ) इति दीर्घणत्वौ । 'दूणाश उक्थशासश्च०' ( ऋ० प्रा० ९।३६, ३७) इति णकारस्य दीर्घः । 'अपरं वै राज्यं परं साम्राज्यम्' इति शातपथी श्रुतिः (२) । सीदन्नसाधोरपि गृह्णीयादित्यर्थ आह- असाधोरपि गृह्णीयात् सीदन् प्रतिग्रहं द्विजः । भरद्वाजो हि तक्ष्णः क्षुत्पीडितो जगृहे बृबोः ॥९४॥ सीदन् दारि पीडितः सन् द्विजः असाधोरपि 'अन्यत्र कुलटाषण्ढपति- तेभ्य' इति निषिद्धादपि आपद्गतः सन् प्रतिगृह्णनिति विहितत्वात् प्रतिग्रहं गृह्णीयाद्भरद्वाजवत् । हि यस्माद्भरद्वाजो महानपि क्षुत्पीडितः सन् बृबोस्तक्ष्णकः सकाशात् गवादिप्रतिग्रहं जगृहे गृहीतवान् । तदर्थेतिहासपूर्वा ऋक् ( ऋ० ६. ४५. ३१ )- अधि वृवुः पणीनां वर्षिष्ठे मूर्धन्नस्थात् । उरुः कक्षो न गाङ्गायः ॥ अधि । युः । पणीनाम् । वर्षिष्ठे । मूर्धन् । अस्थात् । उरुः । कक्षः। न । गाङ्गायः ॥ १०२॥ - (१) 'प्रायच्छत्' इति वे० भा०। (२) 'राजा वै राजसूयेनेष्ट्वा भवति सम्राड वाजपेयेनावरं हि राज्यं परं साम्राज्यं कामयेत वै राजा सम्रा भवितुमवरं हि राज्यं परं साम्राज्यंन सम्राट् कामयेत राजाभवितुमवरं हिराज्यं परंसाम्राज्यम्। स यो वाजपेयेनेष्ट्वा सम्राड् भवति' इत्यादि (श० ब्रा० ५-१-२-१३) ·मं०६.सू० ४५.ऋ०३१] सभाष्या नीतिमञ्जरी भरद्वाजोऽरण्ये पर्यटन क्षुधया पिपासया च पीडितः सन् महावने तक्षकर्म कुर्वाणं बृदुं ददर्श । तमुवाच । अतिथि मामुपागतमवगच्छति । सोऽभ्युत्थाय प्राञ्जलिर्भरद्वाजमुवाच । अहं तक्षा । तक्ष्णः पतितचाण्डालादिभ्य इव ब्राह्मणा न गृह्णन्तीति मया श्रुतम् । यदि तव धर्मो न पीड्यते तर्हि वद । तव दत्तं न प्रत्याख्यास्यामीति । बुबुस्तथेति वदन्तं तं प्रतिपद्यातिथिधर्मेणोप- चचार । स तमुवाच । अहं शूद्रो बहुपशुरमेध्यः । पदीया गावो न पितृदेवातिथीषूपयुज्यन्ते संस्थासु न । भगवता पूर्वमुक्तं तव दत्तं न प्रत्याख्यास्यामीति । तेनात्मानमुद्धरन् स्वर्गभाजः कर्तुमेताः गावः प्रतिगृह्यन्तामिति । एवमुक्त्वा तस्मै गवां सहस्रं ददी । तद्गरद्वाजः प्रतिजग्राह प्रतिगृह्य च पुत्राय भ्रात्रे शयवे चाचचक्षे । अथ शयुः प्रीतमनाः अधि बृबुरित्यनेन तृचेन । ( ऋ० ६॥४५॥ ३१-३३ ) गायत्रेण त्रिष्टुबन्तेन बृq तुष्टावेति । तृचोऽन्त्ये बुबु. स्तक्षा दैवतमित्यनुक्रमणी ( का० स० ऋ० ६४७ ) भारद्वाज चतुर्थं यथा भरद्वाजो बृवौ तक्ष्णि प्रस्ताके चेति ( सां० श्री. सू० १६॥११॥१०, ११) । पुरुषमेधे नाराशंसमेतत्तृचं विनियुक्तम् । ऋचोऽयमर्थः । (१) बृबुर्नाम पणीनां तक्षा । पणयो (२) वणिजः तेषां तक्षो बृबुः वर्षिष्ठे मूर्धन् मूर्धनि सर्वेषां दातृयजमानानां मध्ये मूर्धवदुच्छ्रितोऽस्थात् अधिष्ठितोऽभूत् । गाङ्गयः कक्षो न । कक्ष इव उन्नतः । यथा गङ्गायाः कूले उन्नते भवो वृक्ष इव (३) उरुः विस्तीर्णः सन् जातितो हीनोऽपि दातृत्वात् सर्वश्रेष्ठो भवतीत्यर्थः । तथा मनुः ( म० स्मृ० १०॥१०७)- (१) तत्सकाशालब्धधनो भरद्वाजः तदीयं दानमनेन तृचेना. स्तोत्' इत्यधिकं वे० भा० । (२) पणनात्पणयो वणिजः एतत्संज्ञाअसुरा वा इति वे० भा०। (३) कक्ष इव इति 'क' पुस्तके ।

·२१२ बाद्विवेदकता [अ० ४.१०७.३०३३ भरद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपुत्रो निर्जने (१) वने । बह्वीः प्रतिजग्राह न स पापेन लिप्यते (२)॥ यत्पूर्तिर्यच्च (३) कुणपं यच कीटपिपीलिकम् । सर्वं तदनिर्दहति देवत्वाच न हीयते ॥ एतेनैवोपमानेन यथा वैश्वानरस्तथा। ब्राह्मणः सर्ववर्णेभ्य आददानो न दुष्यति ।। आतिभङ्गं ये कुर्वन्ति ते सुरा इत्याह- आर्त्तानामातिभङ्गं ये कुर्वन्ति ते सुरैः समाः । मार्गाीय हि गर्गाय दर्शितोऽध्वा वने सुरैः॥९५॥ ये नरा आर्तानां जन्तूनां आतिभङ्गं कुर्वन्ति ते सुरैः देवैः समाः । देवरूपेण हि विचरन्ति । हि यस्मान्मार्गातय मार्गमूढाय गर्गाय ऋषये सुरैः देवैः मार्गो दर्शितः । यथा पूर्व देवैर्गर्गस्य मार्गार्तिभङ्गः कृतः तथेदानीं ये आतिभङ्ग कुर्वन्ति ते सुरा इति तात्पर्यार्थः । इयमाख्यानपूर्वा ऋक् ( ऋ० ६.४७.२० )- अगव्यूति क्षेत्रमार्गन्म देवा उर्वी सती भूमिरंहरणाऽभूत्। बृहस्पते प्रचिकित्सागर्विष्टावित्था सतेजरित्र इन्द्र पन्थाम अगव्यूति । क्षेत्रम् । आ । अगन्म । देवाः । उर्वी। सती । भूमिः । अंडूरणा । अभूत् । बृहस्पते । प्र । चिकित्स । गोऽइष्टौ । इत्था। सते। जरित्रे । इन्द्र । पन्थीम् ॥१०॥ (१) 'विजने' इति मुद्रिते म० स्मृ० पुस्तके । (२) 'बोस्तक्ष्णो महायशाः" इति वे० भा० । वृधोस्तक्ष्णो महा- तपाः' इति । मुद्रिते म० स्म० पुस्तके । (३) अयं श्लोको मुद्रिते म० स्मृ० पुस्तके न दृश्यते ।

·म०६.सू०४७.०२०] सभाष्या नीतिमञ्जरी अत्राख्यानम् (१)- अरण्ये निर्जने गों देवान भूमि बृहस्पतिम् । इन्द्रं चास्तीत स्वरक्षार्थमृचा मार्गच्युतोऽनया ॥१॥ अगव्यूतीत्यत्र पादे देवान्भूमि तथोत्तरे (२) । बृहस्पति तृतीये तु इन्द्र एवोत्तमे स्तुतः ॥२॥ अगव्यूत्यर्ध! लिङ्गोक्तदेवतः" इत्यनुक्रमणी (का० स० ऋ० ६/४७ ) । गर्ग स्त्रिष्टुभा देवांस्तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे देवाः अगम्यूति अगोचरं गोसंचाररहितं निर्जनं क्षेत्रं देशं आगन्म आगताः स्मः । अतो मां रक्षतेति (३)। उर्वी विस्तीर्णा सती भूमिश्च अंहरणा अंहवः आहन्तारो दस्यवः तेषां (रमणा ) रमयित्री अभूत भवति। यद्वा अहूंरणा अंहस्विनी अतिभययुक्ता अतः पापरूपाs- भूत् । अहुंरोहस्वानंहरणमित्यप्यस्य भवति (नि० ६।२७ ) इति यास्केन दर्शितार्थः । सा रम्या भूत्वाऽस्मान् रक्षतु (४)। हे बृहस्पते वं गविष्टौ गवान्वेषणे उपाये प्रचिकित्स प्रवेदय । इत्था इत्थमनेन प्रकारेण सते भवते दुःखमनुभवते जरित्रे स्तोत्रे मा पन्थां पन्थान मार्ग प्रचिकित्स प्रज्ञापय । 'चिकित्सा' इति एकादशिद्वादशिनोः ( ऋ० प्रा० ८१३६) इत्यष्टमोऽक्षरः प्लावितः । गविष्टाविति ओष्ठयोन्यो(ग्नमनोष्ठये० ( ऋ० प्रा० २।३१) इत्यादिना अनो- ध्यत्वाद्वकारागमः। आये सति व्ययं कुर्यादित्यर्थ आह- आयं दृष्ट्वा व्ययं कुर्यात् स एव चतुरो नृणाम् । प्रस्तोको गुरवे प्रादात कोशादि वसु शाम्बरम् ॥९६॥ (१) अत्रोक्तम्' इति वे० भा० । (२) 'देवान्पादे भूमिमथोत्तरे इति वे० भा० । 'देवान्पादे भूमि द्वितीयके इति 'ग' पुस्तके । (३)'इति शेषः' इति वे०भा०। (४) 'अस्मानतः साऽपि रक्षतु' इति वे० भा० ।

·धाद्विवेदकृता अ०४.०७.२०३४ - यः पुमान् आयं आयपदं दृष्ट्वा तस्मादायादल्पव्ययं कुर्यात् स नृणां पुंसां मध्ये चतुरो विचक्षणो ज्ञेयः । तत् प्रस्तोकदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा प्रस्तोको राजा शाम्बरं शम्बरासुरं हत्त्वा इन्द्रेण दत्तं तच्छांबरं वसु धनं कोशादिकमागतं दृष्ट्वा गुरवे गर्गाय ऋषये प्रादात् । तस्मादाये व्ययोऽ- नायव्ययकर्ता चेति निषेधात् । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ६. ४७. २२)- प्रस्तोक इन्नुराधसस्त इन्द्र दशकोशंयोर्दशवाजिनोऽदात्। दिवोदासादतिथिग्वस्य राधःशाम्बरं वसु प्रत्यंग्रभीष्म ॥ प्रऽस्तोकः । इत् । नु ! राधसः । ते । इन्द्र । दर्श। कोशयीः । दश । वाजिनः । अदात् । दिवःऽदासात् । अतिथिग्वस्य । राधः । शाम्बरम् । वसु । प्रति । अग्रभीष्म ॥ १०४॥ अत्राख्यानम् (१)- एवं वारशिखान्जित्वा प्रस्तोकः साङयो मृधे । भरद्वाजाय गुरवे विविधा दक्षिणा (२) ददौ ॥ १ ॥ ता (३) गृहीत्वा गृहान् गच्छन्निन्द्रं प्रति यदृच्छया । ददर्श ऽभितुष्टाव भरद्वाजः शतक्रतुम् ॥ २॥ ऋषेर्दृष्ट्वा विभूतिं स गर्ग पप्रच्छ वृत्रहा । युष्मभ्यं कतमो राजा धनमेतद्ददाविति ॥३॥ अथ विस्तरशो गर्गो यो यस्मै यद्ददौ धनम् । ऋग्भिश्चतसृभिः सर्व तदिन्द्राय न्यवेदयत् ।। ४॥ (१) इयं कथा पूर्व किश्चिद्भेदेन व्याँ अग्ने ( ०६।२७।८ ) इत्यस्या ऋचो व्याख्याने बृहदेवताश्लोकः (०५।१३६-१४१ ) वर्णिता द्रष्टव्या। (२) 'विविधां दक्षिणाम्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (३)'तां गृ०' इति 'क' पुस्तके । -- -

·मं०६.सू०४७.२०२२] सभाष्या नीतिमञ्जरी
प्रस्तोक इति त्रिष्टुबनुष्टुप् गायत्री द्विपदा सार्भयस्य प्रस्तो-
कस्य दानस्तुतिः० इत्यादि अनुक्रमणी (का०स०१०६।४७) 'अधि
बुबुः प्रस्तोक इति चतस्रः' इति सूत्रे (सां० श्री० सू० १६।११।१२) ।
ऋचोऽयमर्थः । (१) हे इन्द्र ते तव राधसः आराधयितुः
स्तोतुः । चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । त्वां स्तुवते मह्यं गर्गाय प्रस्तोको राजा
दश कोशयीः सुवर्णपूर्णान दशसंख्याकान् कोशान् । दश वाजि-
नोऽश्वांश्च नु क्षिप्रं अदात् प्रादात् (२) नु मक्षु तन्नाम (निघण्टु
२॥१५ ) इत् पूरणः । मिताक्षरेष्वनर्थका कमीमिद्वितीति यास्कः
(नि० ११९) । वयं च दिवोदासात् एतत्संज्ञात् प्रस्तोकात् । प्रस्तो-
कस्य नामचतुष्टयम् । तस्माद्वसु धनं प्रत्यग्रमीष्म प्रतिगृहीतवन्तः ।
कीदृशं वसु । अतिथिग्वस्य तस्यैव प्रस्तोकस्य स्वभूतं राधः राधकं
शाम्बरं शम्बरादसुरादागतं शम्बरं हत्वा त्वया प्रदत्तं तत्प्रत्यग्रभी-
प्मति । अश्वथेति चतुर्थनाम । कोशयीरित्यत्र शौनकेनान्यथाध्य-
यनेन यत्नः कृतः।
अकारस्य स्थान ऐकारमाहुलम्पन्ति च सयमीकारमुत्तरम् ।
बह्वक्षरं यक्षरतां नयन्ति यथोनयी नयीत्कोशयीरिति ।।
(ऋ० प्रा० १४।४३)।वाजिनोऽदाव-अदादवोंऽजनयन्ताव्यत्या.
( ऋ० प्रा० २।४० ) इत्यभिनिहितः ।
एतदेव हि पाण्डित्यमियमेव विदग्धता ।
अयमेव परो धर्मः स्वायादल्पतरो व्ययः(३) ॥१॥
इत्यत्राप्युक्तम् ।
(१) वेदभाष्ये-एतदाद्यासु चतसृषु सृञ्जयपुत्रस्य प्रस्तोकस्य
राज्ञो दानस्तुतिः । स एव दिवोदासः अश्वथः अतिथिग्व इतिचाख्या.
यते हे इन्द्र इति ।
(२)'प्रायच्छत्' इति वे० भा० ।
(३) अयमपरोऽपि श्लोकः 'क' पुस्तके दृश्यते-
इदमेव पर शानमिदमेव परं तपः।
अयमेव परो धर्मों यदायानाधिको व्ययः ॥२॥

·- धाद्विवेदकता [अ०४.०८.२०१४ देवयष्टा महत्त्वमाप्नोतीत्यर्थ आह--- देवेण्महत्वमाप्नोति यदि निन्देदसूयकः । अतियाजोऽतियाजत्वं प्राप निन्दत्य॒जिश्वनि ॥९॥ देवान्यजतीति देवेट् । स यदि कश्चिदसूयकः द्विट् स्पर्धी कृत्वा निन्देत् तर्हि तस्मिन् निन्दति सति अतियाजवत् महत्त्वं ज्ञातिश्रेष्ट्यम् आप्नोत्येव । यथा अतियाजः कश्चिदृषिः तस्य ऋजिवा द्विड् द्वेषी भूत्वा निन्दां चकार । तथापि ऋजिश्वनि निन्दति सति अतियाजत्वम् अतियजती- त्यतियाजः तस्य भावोऽतियाजत्वम् अयं आतयाजः इति नाम्ना ख्याति प्राप प्राप्तवान् । तदर्थेयमृक् ( अ० ६.५२.१ )- न तद्दिवा न पृथिव्याऽनुमन्ये न यज्ञेन नोत शर्माभिराभिः। उब्जन्तु तं मुभ्व : पर्वतासो निहीयतामतियाजस्य यष्टा॥ न । तत् । दिवा । न । पृथिव्या । अनु । मन्ये । न । यज्ञेन । न । उत । शमीभिः । आभिः । उब्जन्तु । तम् । सुऽभ्वः । पर्वतासः । नि । हीयताम् । अतिप्याजस्य । यष्टा ॥१०५॥ (१) उत्कृष्टः स्यामहं वेति बुद्धया देवानियाज ह (२)। ऋषिस्तदीयं यजनं निराचष्टाधया । न तदिवेति । ऋजिया त्रिष्टुभा विश्वान देवान् प्रति अतिया निन्दति । अतियाजस्य ऋषेस्तद्यजनं दिवा धुलोकेन तत्रत्येन देवगणेन युक्तमिति अहं नानुमन्ये नानु- मति करोमि । न च पृथिव्या पार्थिवेनापि देवगणेन युक्तमिति नानुमन्ये । न च यज्ञेन मयाऽनुष्ठितेन सदृशं तदपि नानुमन्ये । (१) 'अतियाजो नाम कश्चिदृषिरस्माजिश्वनः' इत्यत्राधिक बे०भा०। (९) 'यियक्षुरास' इति वे० भा०। - क- - - ·मं०.६सू०५३.२०३] सभाष्या नीतिमञ्जरी उतापि च भाभिः शमीभिः अन्यैरपि. मया कृतैः एभिः कर्मभिः सदृशमित्यपि नानुमन्ये । मया वशीकृता देवास्तदीयं यजनं नाङ्गीकुर्वन्ति स चानभिज्ञत्वाव सम्यग्यष्टुं न शक्रोतीति भावः । अपि च तमृषि सुभ्वः सुष्ठु भवन्तः (१) पर्वतासः पर्वताः इन्द्रेण पहिताः सन्तः उब्जन्तु हिंसन्तु । उब्जिहिंसाकर्मा । तस्यातियाजस्य ऋजिश्वनोऽप्यतिशयेन अहं देवान यजामीति बुद्धया युक्तस्यर्षेः यो यष्टा याजकः स निहीयताम् नितरां हीनो भवतु । इति देवेण्महत्त्वमाप्नोतीति सिद्धम् । पणेर्वणिजो (२) मनः कर्कशमित्यर्थ आह- कः पणेर्दानदं कर्तुं शक्नुयात् कर्कशं मनः । अशक्तोऽस्य भरद्वाजो ययाचे पूषणं धनम् ॥९८॥ पणेर्वणिजो लुब्धकस्य वार्धषिकस्य मनः मानसं कर्कशं कठोरम अदानदं मृदु कोमलं कृत्वा दाने मनः कर्तुं को जननीज तः शक्नुयात् । पणेमनो दानदं कर्तुं कोऽपि समर्थो न भवतीत्यर्थः । भरद्वाजवत् । यथा भरद्वाज ऋषिरस्य पणेर्वार्धषिकस्य मनो दानदं कर्तुमसमर्थः सन् तद्धनं पूषणं देवं ययाचे । अस्य मनो मृदु कृत्वा त्वं दापयति । आदित्सन्तामत्या- दिभित्रग्भिः । तत्र ऋक् ( ऋ० ६.५३. ३ )-- अदित्सन्तं चिदाघृणे पूषन् दानाय चोदय । पणेश्चिद्वि नंदा मनः॥ अदित्सन्तम् । चित् । आघृणे । पूषन् । दानाय । चोदय । पणेः । चित् । वि । म्रद । मनः ।। १०६ ॥ - (१) 'सुष्ठु भवाः' इति 'क' पुस्तके । (२) 'ग' पुस्तके पणेरिति पदं न दृश्यते ।

·चाद्विवेदकता [अ०४.०८.२०१७ - भरद्वाजो गायध्या पूषणं स्तुत्वा पणेर्धनं ययाचे । हे आघृणे आगतदीले । आधुणिरागतहृणिरिति यास्कः (नि० ५।९)। पुषन् अदित्सन्तं चित् दातुमनिच्छन्तमपि पुरुषं दानायास्महानार्थ चोदय प्रेरय । पश्चित वणिजो वाधुषिकस्य लुब्धकस्यापि मनः हृदयं वि म्रद दानार्थ मृदु कोमलं कुरु । म्रदा मनः इति षष्ठं चाष्टाक्षरेऽक्षरम् (ऋ० प्रा० ८१३९) इति दीर्घः । केन कारणेन वि म्रदति । एतदर्थप्रतिपादिनी द्वितीया ऋक्- ( ऋ० ६. ५३. ५)--- परि तृन्धि पणीनामारया हृदया कवे । अथेमस्मभ्य रन्धय ॥ परि । तृन्धि । पणीनाम् । आरया । हृदया । कवे । अर्थ । ईम् । अस्मभ्यम् । रन्धय ॥ १०७ ॥ हे कवे प्राज्ञ पूषन् पणीनां लुब्धकानां (१) वाधुषिकानां हृदया हृदयानि कठिनानि आरया सूक्ष्मलोहारो दंडः प्रतोद आरेति (२) तया परितृन्धि परिविध्य। हृदतं काठिन्यमपनयेत्यर्थः। अथानन्तरम् ईम् एनान् पणीन् अस्मभ्यं रन्धय वशीकुरु । रध्य- तिर्वशगमनेऽपि दृश्यत इति यास्क: (नि० ६.३२)। एवमादिभिर्बह्वीभिः ऋग्भिः भरद्वाजेन पणेर्मनः स्वयं गृही. तुमशक्तेन पूषा देवो याचितः इति । अतः कः .पणेमनो दानदं दाने वा कर्तुं प्रभवतीत्युक्तम् । इति द्याद्विवेदविरचिते नीतिमञ्जरीभाष्ये वेदार्थप्रकाशे चतुर्थाष्टके नीतिवाक्यानि व्याख्यातानि । श्रीरस्तु । इति चतुर्थाष्टकः समाप्तः। (१) 'वणिजां लुब्धानाम्' इति 'ग' पुस्तके घेदभाष्ये च । (२)'प्रतोद इत्यारेति चाख्यायते' इति वे०भा० ।

·॥ श्रीः॥
अथ पञ्चमाष्टकः।
तुरीये नातिवाक्यानि दर्शयित्वा यथामति ।
पञ्चमे नातिवाक्यानि लिख्यन्ते द्याद्विवेदिना ॥
गुरुं सन्तोषयेदित्यर्थ आह-
--
गुरुं सन्तोषयेद् भक्त्या विद्याविनयतत्परम् ।
प्रस्तोकाय ददौ पायुः स्तुत्वा तुष्टोऽस्त्रमण्डलम्॥९९॥
विद्यातत्परं विनयतत्परं गुरुं दक्षिणादिना समर्थः सन्तोषयेत् सन्तुष्टं
कुर्यात् । प्रस्तोकवत् । यथा प्रस्तोकेन । 'दशरथान् प्रष्टिमतः शतं गा
अर्थर्वभ्यः । अश्वथः पायवैऽदात्' ( ऋ० ६।४७१२४ ) इत्युक्तेन दानेन
तोषितो गुरुः पायुस्तुष्टः स जीमूतस्येति सूक्तेन ( ऋ० ६/७५ ) अस्त्र-
मण्डलं अस्त्रसमूहं वर्मादि स्तुत्वा सवीर्य कृत्वा प्रस्तोकाय ददौ । तस्माद-
गुरुं तोषयेदित्युक्तम् ।
तदर्थेयमृक् । ( ऋ० ६.७५.१)-
जीमूतस्येव भवति प्रतीकं यदी याति समदामुपस्थे ।
अनाविडया तन्वा जय त्वं सत्वा वर्मणो महिमा पिपर्तु॥
-
-
जीमूतस्याहव । भवति । प्रतीकम् । यत् । वर्मी।
याति । सऽमदाम् । उपऽस्थे । अनाविद्धया । तन्वा ।
जय । त्वम् । सः । त्वा । वर्मणः । महिमा ।
पिपर्तु ॥ १०८॥

·२२० धाद्विवेदकृता [अ०५.१०१.२०१९ अत्र बृहद्देवता ( ५।१२९-१३५)- प्रथमा त्वस्य सूक्तस्य योद्धारं स्तौति वर्मिणम् । धनुः स्तौति द्वितीया च(१)तृतीया ज्याभिमन्त्रिणी ॥१२९॥ स्तौति चाी चतुर्थी ऋक् (२) इषुधिं स्तौति पञ्चमी । अर्धेन सारथिः (थिं) षष्ठया रश्मयोऽर्धेन तुस्तुताः (३)॥१३०॥ अश्वांश्च (४) सप्तमी स्तोत्यायुधागारमष्टमी । नवमी स्थगोपांस्तु दशमी रणदेवताः ॥ १३१ ।। इषुमेकादशी (५) स्तौति द्वादशी कवचस्तुतिः । त्रयोदशी कशां स्तौति हस्तत्राणं चतुर्दशी ॥ १३२ ।। प्रथमे पञ्चदश्यास्तु पादे पुनरिषुः (१) स्तुतः । अयोमुखो(७)द्वितीये तु अर्द्धर्च वारुणं परम् (८)॥१३३॥ (९)षोडश्यां त्वस्य सूक्तस्य धनुर्मुक्त इषुः स्तुतः । सप्तदश्यां तु युद्धादेः कवचस्य तु बध्यतः ॥ १३४ ॥ स्तुतिरष्टादशी ज्ञेया युयुत्सोः स्तुतिरुत्तमा । आशास्ते चोत्तमे पादे ऋषिरात्मन आशिषः ॥ १३५॥ जीमूतस्येवैकोना पायुर्भारद्वाजः सङ्ग्रामाङ्गान्य॒क्शोऽभितुष्टावे- त्यनुक्रमणी ( का० स० ऋ० ६. ७५ )। तथा ऋविधाने ( श्लो० ३००)- (१) 'धनुषश्च द्वितीया तु' इति मु० ० । (२) 'स्तौत्यृगार्नी चतुर्थी तु' इति मु० ० । (३) 'संस्तुताः' इति मु० वृ० । (४) 'अश्वांस्तु' इति मु० ०। (५) 'इधुं चैकादशी' इति मु० वृ० । (६) 'दिग्ध इषु' इति मु. वृ० । (७) 'अयोमुखी' इति मु० ० । (0) अर्धेऽस्त्रं वारुणं परे इति मु००। 'अर्द्धस्तं वरुणं परम्' इति 'ग' पुस्तके। (६) इमावन्तिमौ द्वौ श्लोको बृहहेवताया उद्धृतौ मूले न स्तः ।

·म०७.सू० १.१०२३] समाध्या नीतिमारी २२१ सङ्ग्राममभ्युद्यताय (१) राज्ञे चैतत् प्रयोजयेत् । सर्वाण्यङ्गानि रथ्यांश्च सदश्वांश्चानुमन्त्रयेद् ॥ इति ।। आश्वलायनः ( आ० गृ० सू. ३।९।३-६ )-' जीमूतस्येव भवति प्रतीकमिति कवचं प्रयच्छेत् । उत्तरया धनुः उत्तरां वाच- येत् । स्वयं चतुर्थी जपेत् ।। पायुत्रिष्टुमा वर्म तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः समदां सङ्ग्रा. माणाम् उपस्थे उपस्थाने सति यद् यदाऽयं राजा वर्मी कवची याति तदा लोहमयेन वर्मणा सम्बद्धस्य राज्ञः प्रतीकं रूपं जीमूत- स्येव मेघस्येव भवति मेघस्य यादृशं कृष्णं रूपं तादृशमस्य भवती- त्यर्थः । हे राजन् अनाविद्धया शत्रुभिरबाधितया तन्वा शरीरेण शत्रून् जय । वर्मणः स तादृशो महिमा त्वा त्वां पिपतु पालयतु । म त्वा-'ऊष्मा परिलुप्यते त्रयाणाम् (ऋ० प्रा० २।११) इति ऊष्मलोपः । धन्वना गा ( ऋ० ६.७५.२) इत्यादिभिरस्त्रमण्डलं स्तुत्वा ददाविति । यो यज्ञियकर्मकर्ता स मनुष्यरूपेण देवो भवतीत्यर्थ आहे- न ते मनुष्यास्ते देवा यज्ञियं कर्म कुर्वते । याचकश्चैति यं पृष्ट्वा वसिष्ठः स्तौति देववत्॥१०॥ ये मनुष्याः यज्ञियं यज्ञसम्बन्धि ज्योतिष्टोमादि कर्म कुर्वते ते मनुष्याः न किन्तु मनुष्यरूपेण देवाः । अपरं च यं मनुष्यं याचकः क्षुत्पिपासा. पीडितः धनाद्यभिलाषी वा असौ उदारः किं करोति वास्ते इत्यापृच्छय एति आगच्छति सोऽपरो मनुष्यरूपेण देवः । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ७.१.२३)- म मर्तों अग्ने स्वनीक रेवानमत्यै य आजुहोति हव्यम् । स देवता वमुवनि दधाति यं मूरिरर्थी पृच्छान एति॥ (१) 'सङ्ग्राम तु प्रयातस्य राक्षश्चैतत्' इति ऋग्विधाने ।

·२२२ यादिवेदकता [अ०५.१०२.२०२७ सः । मतः । अग्ने । सुऽअनीक । रेवान् । अमत्ये। यः। आऽजुहोति । हव्यम् । सः । देवता । वमुऽवनिम्। दधाति । यम् । मूरिः । अर्थी । पृच्छमानः। एति ॥१०॥ वसिष्ठस्त्रिष्टुभाऽग्नि तुष्टाव । चतुर्थेऽहनि एकविंशस्तोम- खण्डे 'अग्नि नर' (ऋ० ७.१ ) 'इत्याज्यम्' ( सां० १० सू० ११।१५।२) । ऋग्विधाने (श्लो० ३०२ )-पुत्रानायुरथा- रोग्यमिति(१) । ऋचोऽयमर्थः । हे स्वनीक सुतेजस्क अग्ने स मनः मनुष्यः रेवान धनवान् भवति, निर्धनोऽपि यः अमत्ये अमनुष्ये देवात्मनि (२) त्वयि हव्यं हविः आजुहोति । न केवलं स रेवान स देवता । स एव मनुष्यः देवताभ्यः वसुवनिं धनसंभजनं (३) दधाति धारयति (४) यं मनुष्यं मूरिः प्राज्ञः (५) अर्थी याचकः(६)पृच्छ- मानः (७) 'असौ उदारः क्यास्ते असावुदारः किं करोति' इति पृच्छन्नति अभिगच्छति स एवापरो देवता । रेवान-नकार, आका- रोपध: ( ऋ० प्रा० ४.६५ ) इति नलोपे प्राप्ते पादान्तत्वान्न । यज्ञे विप्रो व्ययं स्वहस्तेन कुर्यादित्याह(८)- स्वहस्तेन व्ययं कुर्याद्यज्ञे विप्रः सुसंपदः । आहाश्रद्धावृधायज्ञान पणीनव्ययसम्पदः ॥१०॥ (१)ऋग्विधानस्थोऽयं श्लोक एवम्- 'पुत्रानायुरथारोग्यं य इच्छेदव्ययं सुखम् । सोऽग्नि नर (ऋ० ७।१) इति सूक्तेन जुहुयादाज्यमन्वहम्' इति । (२) 'देवतात्मनि' इति वे० भा० 'ग' पुस्तके च । (३) "धनपोषम्' इति वे० भा०। (४) 'यद्वा स देवताऽग्निः वसुवनिं यजमानं दधाति धारयति' इति वे०भा०। (५) अग्निपक्षे 'स्तोता' इति ० भा० । (६) अग्निपते तु 'प्रयोजनवान्' वे० भा० । (७) अग्निपक्षे कोऽसावग्निरिति वे० भा०। (८) 'कुर्यादित्यर्थ आह' इति 'ग' पुस्तके ।

·भं०७.सू०६.२०३] समाज्या नीतिमञ्जरी विप्रः स यो विप्रः सुसंपदः भिक्षादिकां सुसम्पदं प्राप्य तस्याः शोभ- नायाः सम्पदो ध्यायन् स्वहस्तेन यज्ञादौ सत्कर्मणि व्ययं कुर्यात् । यदि सुसंपदं प्राप्य पणयो भवन्ति तान् यज्ञेऽव्ययसम्पदः यज्ञे व्ययरहिताः सम्पदो येषां ते पणयों वार्धषिकास्तान् पणीन् । अश्रद्धान् न विद्यते यज्ञादी श्रद्धा येषां तान् अवृधान् स्तुतिभिर्देवानवर्धयतः अयज्ञान् यज्ञहीनान् वृथाकालस्य नेतॄन् वसिष्ठः 'न्यक्रतून्' ( ऋ० ७. ६. ३ ) इत्यनया तान् पणीन् एवं विधानाह । तस्मात्सुसंपदो (यो ) व्ययं स्वहस्तेन कुर्यात् स मेधावीत्युक्तम् । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ७. ६. ३)- न्यक्रतून्ग्रथिनो मृध्राचः पणीरश्रद्धाँ अवधाँ अयज्ञान् । प्रप्र तान् दस्यूँरग्निर्विवाय पूर्वश्चकारापरी अर्यज्यून् ॥ नि । अक्रतून् । ग्रथिनः । मृध्रऽवाचः । पीन् । अश्रद्धान् । अवृधान् । अयज्ञान् । प्रऽ । तान् । दस्यून् । अग्निः। विवाय।पूर्वः। चकार।अपरान् । अयज्यून् ॥११०॥ वसिष्ठस्त्रिष्टुभा वैश्वानराग्नि तुष्टाव । पञ्चमेऽहनि आग्नि- मारुते विनियोगः । प्रसम्राजः ( ऋ० ७६)कई व्यक्तति (ऋ० ७५६।१ ) सूत्रम् ( सां० श्रौ० सू० १०५।२४ ) । ऋचोऽयमर्थः । अक्रतून अप्रज्ञान् । केतः केतुः चेतः चित्तं क्रतुः ( निघण्टु ३१९) इति तन्नाम । ग्रथिनः (१) अल्पकान (२) तुच्छान् मृध्रवाचः हिंसितवचस्कान पणीन् पणिनामकान् वाधुषि- कान् अश्रद्धान् यज्ञादिषु श्रद्धारहितान् अधान स्तुत्या देवानव- यतः (३) । अयज्ञान यज्ञरहितान् (४) तान दस्यून देवतस्करान - - (१)'अयवान्' इति वे० भा०। (२) 'जल्पकान्' इति वे०भा०। (३) स्तुतिभिरग्निमवर्धयतः । (४) 'यशहीना। वे० भा०।

·३२४ धाद्विवेदकृता [अ०५.१०२.२०१४ (१) तथोक्तं भगवता 'तैर्दत्तानप्रदायभ्यो यो भुंक्ते स्तेन एव स' (भ० गीता ॥१२) इति । अग्निः प्रा अत्यन्तं निविवाय निवा. रयति । नितरां गमयति (२) तदेवाह-पूर्वः मुख्यः सन्नमिः अय. ज्यून अयजमानान् अपरान् जघन्यान् चकार करोति । पीर तथा दस्यूँ रनिः-'ईकारोकारोपहितो रेफमेछु । स्वरेषु च' (ऋ० पा० ४।६९,७० ) इति स्वरपरत्वान्नकारस्य रेफः । उपधानुना- सिकत्वम् 'नकारस्य लोप रेफ.' ( ऋ० प्रा० ४।८०) इति । यस्मिन्दिने देवा हविगृहन्ति तदेव सुदिनमित्याह-. गृह्णात्याग्निहविर्देवैर्यस्योपविश्य बर्हिषि । सुदिनं हि दिनं तस्य वसिष्ठोक्तं वचो ब्रुवे ॥१०२।। यस्य यजमानस्य विप्रस्य यज्ञादौ कणि बर्हिषि स्तीर्णे अग्निः देवैः सह उपविश्य हविः सोमपशुचरुपुरोडाशादीनि हवींषि गृह्णाति । क्रयादित्वात् श्ना (पा० ३.१८१ ) ग्रहि ज्या० (पा० ६।१।१६) इति सम्प्रसारणम् । स्वीकरोति तस्यैव यजमानस्य दिनं दिवसं सुदिनम् । यस्मिन्नग्न्यादय इज्यन्ते तत् सुदिनं भवति । 'शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धये- दकर्मणः' ( भ • गीता ३१८) इति भगवतोक्तत्वाद्देवा यस्मिन्नेज्यन्ते तद वृथा- दिनमित्युक्तं भवति । न द्यायोऽहं स्वबुद्धया ब्रुवे किन्तु वसिष्ठेन 'त्वामीळते. इत्यनया ' ( ऋ० ७.१ १.२ ) उक्तं वचो ब्रुवे । तत्र ऋक् ( ऋ० ७.११.२ )- त्वामीळते अजिरं दूाय हविष्म॑न्तःसदमिन्मानुषासः । यस्य देवैरासदो बर्हिरग्नेऽहान्यस्मै मुदिना भवन्ति । त्वाम् । ईळते । अजिरम् । दूत्यया॑य । हविष्म॑न्तः । सदम् । इत् । मानुषासः । यस्य । देवैः। आ । असदः । (१) 'वृथा कालस्य नेतृन्' इति वे० भा० । (२) 'नितरां गमयेत्' वे० भा०।

·-- - मं०७.सू०३२.१०२६] सभाष्या नीतिमञ्जरी बहिः । अग्ने । अहानि । अस्मै । मुऽदिना । भवन्ति ॥ १११॥ वसिष्ठस्त्रिष्टुभाऽग्नि तुष्टाव । प्रातरनुवाके (१) विनियुक्ता । हे अग्ने अजिरं क्षिप्रं, (२) अजिरं भुरण्युरिति तनाम (निघण्टु २।१५)। मानुषासः (३) मनुष्याः हविष्मन्तो यजमाना: सदमित् सदैव इत्याय दुतकर्मणि (णे ) हविर्वहनाय त्वामीळते स्तुवन्ति (४) । किमर्थमित्यत आह । यस्य हविष्मतः बर्हिः देवैः सार्धम् आसदः त्वं अधितिष्ठसि । अस्मै हविष्मते यजमानाय अहानि दिनानि मुदिना मुदिनानि शोभनदिनानि भवन्ति । सुपां मुलुक० ( पा० ७. १. ३९ ) इति डादेशः । अयष्टुस्तव्यतिरिक्तकर्म कुर्वतः सदा दुर्दिनं भवतीत्यवगन्तव्यम् । 'स्वामानं वाचः सुदिनत्वमहाम्' (ऋ० २. २१.६) इति । असदः इति यच्छब्दान्निघाताभाव इति (पा०८।२०३०) महान्तः सर्वदा स्तुत्या इत्याह- गुणप्रशंसया कार्य महता मानवर्धनम् । क्षिप्तोऽग्नावरिभिःशक्तिर्नेन्द्रप्रशंसया मृतः॥१०३॥ गुणानां प्रशंसा गुणप्रशंसा तया महतां गरीयसां पुंसां मानस्य वर्धनं प्राज्ञेन कार्यम् । महतां गुणप्रशंसया शक्तिवदापद्भङ्गो भवति । यथा पूर्व शक्तिर्वसिष्ठपुत्र ऋषिः अग्नौ ज्वाल्यमाने अरिभः शत्रुभिः सौदासर्दहनाय क्षिप्तः सन् इन्द्रक्रतुमित्यन्तेन प्रगाथा (३० ७. ३२. २६) अर्द्धर्चेनेन्द्र प्रशशंस शिष्टेन वसिष्ठश्च । तथा इन्द्रप्रशंसया शक्तिर्न मृतः । तस्मान्मान- वर्धनमभ्युदयाय भवति । (१) 'प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरुतोविनियोगः' इति वे० भा०। (२) 'क्षिप्रगामिनम्' इति वे० भा० । (३) 'मानुषाः' वे० भा० । (४) 'याचन्ते' इति वे०भा०।

·- - धाद्विवेदकता [अ०५.अ०३.व०२१ तदर्थमितिहासपूर्वा अक् (२० ७. ३२. २६ )- इन्द्र ऋतुं न आभर पिता पुत्रेभ्यो यथा । शिक्षाणो अस्मिन्पुरुहूत यामनि जीवा ज्योतिरशीमहि ॥ इन्द्र । ऋतुम् । नः । आ । भर । पिता । पुत्रेभ्यः । यथा । शिक्ष । नः। अस्मिन् । पुरुहूत ।यामनि। जीवाः। ज्योतिः। अशीमहि ॥११२॥ तत्राख्यानम् (१)- वसिष्ठस्य मुतः शक्तिः पुष्पाद्यर्थं वनं ययौ(२) । राज्ञः सुदासो दासास्तु वासिष्ठं ददृशुश्च तम् ॥२॥ विश्वामित्रप्रयुक्तैस्तु रक्षोभिर्वेष्टिताश्च ते(३) । वनाग्नौ पाक्षिपंश्चैनं देवभक्तोऽयमित्युत ॥२॥ आस्तिकोऽयं वसिष्ठस्य पुत्र इत्येव चाऽवदन (४)। प्रक्षिप्यमाणः सोऽपश्यदिन्द्र ऋतुमिति द्वचम् ॥३॥ अर्धर्चमुक्तवानाचं ततोऽदह्यत वह्निना (५)। चिरायमाणे पुत्रे तु पुत्रस्नेहपरिप्लुतः ॥४॥ मार्गविक्षिप्तनयनो वसिष्ठोऽभ्यागमनम् । दग्धं पुत्रमथ श्रुत्वा भूतेभ्यः शोककर्शितः(६) ॥५॥ दृष्ट्वा तु दग्धशेषं तु (७) शिक्षा णादि समापयत् । (१) वेदार्थदीपिकायामिदमाख्यानं 'पुरा किल' इत्यारब्धम् (२) 'ययौ वनम्' इति वे० दी०, 'ग' पुस्तके च । (३) 'तैः' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः । (४)'च क्रुधा' इति वे० दी० । (५) 'सोऽग्निना' इति वे० दी। (६) कर्षितः' इति 'ग' पुस्तके। (७)'शात्वा तु दृष्टशिष्टं तुः इति वे० दी।

·मं०७.सू० ३२.२०२६] समाष्या नीतिमनरी २२७ (१) अथार्चित्रयं शिष्टमवक्ष्यन(२) मम(३) वै मुतः ॥६॥ अजीविष्यदयं सम्यक् स मुखी (४) शरदां शतम् । इन्द्रक्रतुं द्रुचे शक्तिराधेऽर्धचे (५) विकल्पितः ॥७॥ ऋषिर्वसिष्ठः सूक्तस्य देवता विन्द्र एव हि । इत्युक्त्वा धृतिमालम्ब्य प्रययावाश्रमं पुनः ॥८॥ एवं तु शाट्यायनकं वदन्ति ब्राह्मणं किल । आद्यार्द्धर्चमेव शक्तिदृष्टवान् दग्ध एव सः॥९॥ दचं सर्व वसिष्ठस्तु दृष्टवानिति ताण्डकम् । [(६) इति ब्राह्मणवैमत्यं विकल्पाय प्रदर्शितम् ] ॥१०॥ 'सौदासैरग्नौ प्रक्षिप्यमाणः शक्तिरन्त्यं प्रगाथम(७)' इति सर्वानुक्रमणी ( का० स० ऋ० ७३२)। वसिष्ठोऽकामयत प्रजा. येय(८) प्रजया पशुभिरभिसौदासान भवेयमिति (को० ब्रा०४।८) आश्विने सौर्ये क्रतो 'उदित सौर्याणि ।' उदु त्यं जातवेदसमिति नव, (सां० श्री० सू०९।२०।२०-२१) तथा 'प्रगाथं शंसति' इति ब्राह्मणे (९) (कौ० ब्रा० १८१२) विनियोगः । (१) 'यद्य०' वे० दी। (२) 'मद्रक्ष्यन्' वे० दी। (३) 'मन्म' इति 'ग' पुस्तके। (४) 'सुखी च' इति वे० दी। (५) 'राद्याईर्चे' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः। (६) श्लोकामिदं वेदार्थदीपिकायामधिकम् । (७) आलेभे सोऽर्धर्च उक्तेऽदह्यत । तं पुत्रोक्तं वसिष्ठः समापयतेति शाट्यायनकं वसिष्ठस्यैव हतपुत्रस्यार्षमिति ताण्डकम्' इत्यवशिष्टो भागः। (८) हतपुत्रः प्रजायेय इति कौ० ब्रा० । (8) 'प्रगाथं शंसति पशवो वै प्रगाथः पशूनामेवाऽऽप्त्या' इति । अत्र पञ्चविंशं ब्राह्मणम् (४।७।२-३) इन्द्र क्रतुं न आभरेति प्रगाथो भवति । वसिष्ठो वा एतं पुत्रहतोऽपश्यत् स प्रजया पशुभिः पाजायत यदेष प्रगाथो भवति प्रजात्ये।।

·- २२८ धाद्विवेदकता [अ०५.०३.२०२२ ऋचोऽयमर्थः । हे इन्द्र न: अस्मभ्यं क्रतुं कर्म प्रज्ञानं वा आभर आहर । हग्रहोः (पा. ३-१-८४ वा० ) इति भत्वम् । अपि च यथा पिता पुत्रेभ्यो धनं प्रयच्छति तथा नः अस्मभ्यं शिक्ष धनं देहि । हे पुरुहूत बहुभिराहूत ( अस्मिन् ) यामनि यज्ञे जीवाः वयं ज्योतिः सौर्य (१) अशीमहि प्रतिदिनं प्राप्नुयाम । शिक्षा ण इत्यद्यादित्वाद् (ऋ० प्रा० ७।३३) दीर्घे कृते प्लुताकारान्तम् (ऋ० प्रा० ५।५८) इति णत्वम् । पुत्राणामन्यायः पितुर्हृदि न भवतीत्यर्थ आह- कृतापराधपुत्राणामन्यायो न पितुर्हदि । पाशद्युम्नस्य यज्ञस्य हन्तुंस्तुष्टाव वारुणिः ॥१०४॥ कृतोऽपराधो यस्ते कृतापराधाः कृतापराधाश्च ते पुत्राश्च कृता- पराधपुत्राः तेषां कृतापराधपुत्राणां पितुर्हृदि जनकस्य हृदयेऽन्यायो न भवति । मम पुत्रा अपराधिन इति न । वसिष्टपुत्रदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा वारुणिर्वसिष्ठः पाशद्युम्नस्य सम्बन्धिनो यज्ञस्य हन्तॄन पुत्रांस्तुष्टाव । तेषाम- पराधेनाऽपि प्रीतो वसिष्ठः स्वसुतान् 'दूरादिन्द्रम्' इत्यनया तुष्टाव | तत्र ऋक् ( ऋ० ७. ३३. २)- दूरादिन्द्रमनयन्नामुतेन तिरो वैशन्तमति पान्तमुग्रम् । पाशंद्युम्नस्य वायतस्य सोमात्सुतादिन्द्रोऽवृणीता वसिष्ठान् दूरात् । इन्द्रम् । अनयन् । आ । मुतेन । तिरः । वैशन्तम् । अति । पान्तम् । उग्रम् । पाशऽद्युम्नस्य । वायतस्य । सोमात् । सुतात् । इन्द्रः । अवृणीत । वर्सि- छान् ॥ ११३ ॥ - - (१) सूर्यम्। वे० भा०।

·म०७.सू०३३.३०२] सभाष्या नीतिमञ्जरी तत्राख्यानम् । यदा वसिष्ठपुत्राः सुदासं राजानम् प्रया. जयन् तदा (१) पाशद्युम्नाख्यो ( ऽपि ) राजा सोमान् यष्टु- मुद्यमं चकार । तदा ते वसिष्ठपुत्राः पाशद्युम्नं तिरस्कृत्य तदीय- यागे (२) सोमं पिबन्तम् इन्द्रं मन्त्रवलेन तस्मादाच्छिद्य सुदासो यज्ञे स्थापयामासुरिति (३) । 'श्वित्यञ्चः पळूना संस्तवो वसिष्ठस्य सपुत्र- स्य (४)' इत्यनुक्रमणी ( का० स० ऋ० ७।३३)। ऋचोऽयमर्थः । वैशन्तं(५)अत्र वेशन्तशब्देन सोमाधारश्चमसो लक्ष्यते । तत्रस्थं सोमं वैशन्तम् । वेशन्तहिमवद्यामण (पा० ४।४।११२) तत्र भव इत्यर्थे । पान्तं पिबन्तम् उग्रम् उद्गूर्णम् इन्द्रं सुतेन सुदासो यज्ञेऽभिषुतेन सोमेन हेतुना तिरः पाशद्युम्नं तिरस्कृत्य दुरादनयन वसिष्ठा मन्त्रबलेनानीतवन्तः । इन्द्रोऽपि वायतस्य वयतः पुत्रस्य पाशद्युम्नस्य । द्वितीयार्थे षष्ठी। वायतं पाशद्युम्नं अति अतिहाय सुदासो यज्ञेऽभिषुतात् सोमाद्धेतोः वसिष्ठान वसिष्ठ पुत्रान् । 'अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठ० (पा० २।४।६५ ) इति बहुत्वे अणो लुक् । अवृणीत पाशद्युम्नस्य यागे चमसस्थं सोमं पिबनिन्द्रस्तं पाशद्युम्नं तिरस्कृत्य मन्त्रसामर्थ्यबलेन सुदासो यज्ञे आवाहनकाले वसिष्ठानाजगामेत्यर्थः। अनयन्नासुतेन इत्यत्र ‘पदान्तीयो हस्वपूर्वो.' (ऋ० प्रा० ६.१५) इति नकारस्य द्वित्वम् । इन्द्रोऽवणीता इति 'यकाराद्यक्षरं परं वकाराद्यपि०' (ऋ० प्रा० २॥३५) इति (१) 'तदैव' वे० भा०। (२) 'तदीये यागे वे० भा० । (३) 'तदेतद्वृत्तान्तं कीर्तयन् वसिष्ठः स्वसुतान् अनेन मन्त्रेण स्तौति' इति वे० भा०। (४) 'इन्द्रेण वा संवाद' इत्यवशिष्टोंऽशः। (५) 'वेशन्तः पल्वलम्' इति वे० भा०।

·. धाद्विवेदकृता [अ०५.०३.२०२२ वकारपरत्वादभिनिहितः । 'एकादशिद्वादशिनो:०' (ऋ० प्रा० ८.३६) इति अष्टमत्वादीर्घः। कुटुम्बे सीदति (१) धर्मविदकृत्यमपि कुर्यादित्याह- कुटुम्बे पीड्यमाने तु धर्मान्नेक्षेत धर्मवित् । वसिष्ठः स्वापयामास यन्मुषे(२)वारुणं जनम्।।१०५॥ कुटुम्बे क्षुधा पीड्यमाने पोष्यवर्गे सीदति सति श्रुतिस्मृतिज्ञः धर्मान् तदुक्तान् शिलोञ्छादीन् नेक्षेत नावलोकयेत् । 'अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्यः' इत्युक्तत्वात् । वसिष्ठवदकृत्यमपि कृत्वा भूषणाच्छादनाशनैः कुटुम्बं तोषयेत् । यथा वसिष्ठो धर्मज्ञोऽपि पोष्यपोषणाय मुषे (३) चोरयितुं गतः । गत्वा तदर्थ वारुणं जनं वरुणसम्बन्धि मात्रादि कुटुम्बं यदर्जुनसारमेयेत्यादिभिः सप्तभिः ( ऋ० ७.५५. २.८ ) निद्रार्थ स्वापयामास । तदर्शनायेतिहास- पूर्वा ऋचः प्रस्तापिन्यः 'बृहत्यादयोऽनुष्टुभः प्रस्वापिन्यः ०' (४) इत्युक्तत्वात् ( का० स० ऋ० ७.५५ )। तत्रतिहासः- (५) वशिष्ठः कृशितो(६) ऽन्नार्थी त्रिरात्रालब्धभोजनः । चतुर्थरात्रौ चौर्याय (७) वारुणं गृहमेत्य तु (८) ॥१॥ (१) 'कुटुम्बे क्षुधा सीदति' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'यन्मुखे' इति 'क' पुस्तके । (३) 'मुखे' इति 'क' पुस्तके । (४) पूर्णोऽशस्तु-अमीवहाष्टौ वास्तोष्पत्याद्या गायत्री शेषास्युपरिष्टाद् वृहत्यादयोऽनुष्टुभः प्रस्वापिन्य उपनिषद् इति । (५) अत्रारम्भे षड्गुरुशिष्यः- 'आसां प्रस्वापिनीत्वं तु कथासु परिकल्प्यते इति । ६) तृषितो' इति वे० भा० वे० वी० च । (७) 'चौर्यार्थ वे० भा० ० दी० च । (2) नु' इति ० भा। - ·मं०७.सू०५५.१०२.८] सभाष्या नीतिमारी कोष्ठागारे प्रवेशाय (१) पालकश्वादिसुप्तये (२)। यदर्जुनति (३) सप्तर्च ददर्श च जजाप च ॥२॥ तथा बृहद्देवता ( ६।११-१४ )- वरुणस्य गृहान् रात्रौ वसिष्ठः स्वप्नमाचरन् (४) । प्रविवेशाऽथ(५) तं तत्र श्वा नदन्नभ्यवर्तत (६) ॥११॥ क्रन्दन्तं सारमेयं स धावन्तं दष्टुमुद्यतम् । यदर्जुनेति च त्रिभिः(७) सान्त्वयित्वा व्यसुष्वपत् (८) ॥१२॥ एवं (९) प्रस्वापयामास (१०) जनमन्यं च वारुणम् ।। तत: स (११) वरुणो राजा स्वान् पाशान् प्रत्यमुश्चत(१२) ॥१३॥ स बद्धः पितरं सूक्तैश्चतुर्भिरित उत्तरैः । अभितुष्टाव धीरा ० (ऋ० ७८६) इति मुमोचैनमथान्त्यया (१३)॥१४॥ तथा ऋग्विधाने ( श्लो० ३११ )- अमीवहेति सूक्तेन भूतानि स्वापयेन्निशि । न हि प्रस्वापनं किञ्चिदीदृशं विद्यते क्वचित् ॥ वसिष्ठस्त्र्युपरिष्टाद बृहत्यादिभिः त्र्यष्टकद्वादशकवतीभिः अनुष्टुभिः सारमेयं वारुणं च जनं तुष्टाव । (१) कोष्ठागारप्रवेशाय' इति वे० भा० वे० दी० च । (२) 'पालकत्वादि०' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः । (३) 'यदर्जुनादि' इति वे० दी। (४) 'स्वप्न आचरत्' इति मु० बृ० । (५) 'प्राविवेशाथ' इति मु० ० । (६) 'धावत' इति मु० बृ० । (७) 'द्वाभ्याम्' इति वे० भा० तथा मु० ० । (८) 'हसुष्वपत्' इति वे०भा० । 'व्यसूषुपत्' इति 'क' पुस्तके (8) 'स तं' इति मु० वृ०। १०) 'प्रस्थापयामास' इति वे० भा०। (११) 'ततस्तु' इति मु० वृ० । (१२) 'स्वैः पाशैः प्रत्यवध्यत' इति मु० ० । (१३) '०ततः पिता' इति मु००।

·धाद्विवेदकृता [अ०५.अ०४.२०२२ - तत्र ऋचः। (ऋ० ७.१५.२)- यदर्जुन सारमेय दतः पिशङ्ग यच्छसे । वीव भ्राजन्त ऋष्टय उप स्रक्केषु बप्सतो निषुस्वप । यत् । अर्जुन । सारमेय । दतः। पिशङ्ग । यच्छंसे। विऽइव । भ्राजन्ते । ऋष्टयः। उप। स्रकेषु । बप्सतः नि । सु। स्वप ।। ११४ ॥ हे अर्जुन श्वेतवर्ण (१) सारमेय सरमा ( नाम ) देवशुनी तस्याः पुत्र (२)। स्त्रीभ्यो ढक् (पा० ४।१।१२०) । हे पिशङ्ग केषुचिदङ्गेषु पिङ्गलवर्ण एवंभूत हे शुनक त्वं दतः दन्तान । पदन्नो० (पा० ६. १. ६३) इति दतादेशः । यत् यदा यच्छसे विणोषि अस्मान् दष्टुमित्यर्थः । तदा (३) वीव भ्राजन्त ऋषयः यथाऽऽयुधानि विशेषेण भासन्ते तथा । उप अस्मत्समीपे बसतो भक्षयतः तव दन्ताः स्रक्वेषु स्रक्वासु ओष्ठप्रदेशेषु भासन्ते । स्रक्वाशब्द ओष्ठप्रदेशवाची (४)। तथाभूतस्त्वमिदानी सु सुष्ठु निष्वप नितरां निद्रां कुरु । ( ऋ० ७.५५.३ )- स्तेनं राय सारमेय तस्करं वा पुनः सर । स्तोतृनिन्द्रस्य रायसि किमस्मान्दुच्छुनायसे नि षुस्वप ॥ स्तेनम् । राय । सारमेय । तस्करम् । वा। पुनःऽसर । स्तोतन् । इन्द्रस्य । रायसि । किम् । अस्मान् । दुच्छुनऽ यसे । नि ।सु । स्वप ॥ ११५ ॥ (१) 'श्वेत' इति वे० भा० । (२) 'कुलोद्भव' इति वे० भा० । (३) 'तदानीम्' इति वे० भा०। (४) ओष्ठप्रदेशविशेषवाची' इति वे० भा० । - ·मं०७.सू०५५.ऋ०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी हे पुनःसर गतमेव देशं पुनः सरतीति हे पुनःसर साह- ग्भूत हे सारमेय त्वं स्तेनं प्रच्छन्नधनापहारी स्तेनः तं तस्कर प्रत्यक्षधनापहारी तस्करः तं वा राय गच्छ। इन्द्रस्य स्तोतॄनस्मान किं रायसि गच्छसि । अस्मान् दुच्छुनायसे दुष्टशुनक इव किं धावसे (१) निषुस्वप अत्यन्तं निद्रां कुरु । (ऋ० ७.५५.४)- त्वं मूकरस्य दहि तव दर्दतु मूकरः । स्तोतृनिन्द्रस्य रायसि किमस्मान्दुच्छुनायसे नि षु स्वप। त्वम् । मूकरस्य॑ । दुईहि । तव । दर्दर्नु । मूकरः। स्तोतॄन् । इन्द्रस्य । रायसि । किम् । अस्मान् । दुच्छुनऽ यसे । नि । सु । स्वप ॥११६॥ हे सारमेय त्वं सूकरस्य वराहस्य । द्वितीयार्थे षष्ठी । दहि विदारय । दृ विदारणे । सूकरोऽपि तव दर्दतु विदारयतु । तयोः नित्यवैरत्वात् (२) । अस्मान मा दशेत्यर्थः ( स्तोतॄन् इत्यर्धर्चः पूर्वस्यामृचि व्याख्यातः) (ऋ० ७.५५.५)- सस्तु माता सस्तु पिता सस्तु श्वा सस्तु विश्पतिः। ससन्तु सर्वं ज्ञातयः सस्त्वयमभितो जनः ॥ सस्तुं । माता । सस्तु । पिता । सस्तु । श्वा । सस्तु । विश्पतिः। ससन्तु । सर्वे । ज्ञातयः। सस्तु । अयम् । अभितः । जनः॥११७ ॥ - - - (१) "कि बाधसे' इति वे० भा० । (२) 'युवयोनित्यवैरित्वात्' इति वे० भा० ।

·- - धाद्विवेदकृता [अ०५.अ०४.२०२२ हे वरुण (१) माता त्वदीया जननी सस्तु स्वपितु । पिता च सस्तु स्वपितु । अन्यो यः श्वा शुनकः सस्तु । विश्पतिः जामाता (२) सस्तु । सर्वे ज्ञातयः बान्धवाः ससन्तु स्वपन्तु । अभितः परितः स्थितोऽयमपि सर्वो जनः सस्तु स्वपितु । स्वपिति सस्तीति द्वौ स्वपितिकर्माणौ ( निघण्टु ३।२२)। (ऋ० ७.५५.६)- य आस्ते यश्च चरति यश्च पश्यति नो जनः। तेषां संहन्मो अक्षाणि यथेदं हर्म्य तथा ॥ यः। आस्ते । यः। च । चरति । यः । च । पश्यति । नः । जनः । तेषाम् । सम् । हन्मः । अक्षाणि । यथा । इदम् । हर्म्यम् । तथा ॥ ११८ ॥ यः जनः अस्मिन् प्रदेशे आस्ते उपविशति (३) यश्च चरति गच्छति । यः ( च ) जनः नोऽस्मान् पश्यति एवंभूतानां तेषां जनानाम् अक्षाणि अक्षीणि (४) संहन्मः संहनाम । संहतिनिमी- लनम् । निमीलयामेत्यर्थः । यथा इदं हयं प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानं प्रासादादिस्थावरात्मकं वस्तु (६) निश्चलं भवति तथेमे सर्वे निश्चला भवन्त्वित्यर्थः। (ऋ० ७.५५.७ )- सहस्रशृङ्गो वृषभो यः समुद्रादुदाचरत् । तेना सहस्यैना वयं नि जान्त्स्वापयामास ॥ (१) 'हे सारमेय' इति वे० भा० । (२) यद्वा विशां जनानां पालको गृही इति वे० भा० (३) 'तिष्ठति' इति वे० भा० । (४) 'इन्द्रियाणि' इति वे० भा० । ५) 'वस्तुजातम् इति वे० भा०।

·मं०७.सू०५५.३०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी २३५ सहस्रऽशृङ्गः । वृषभः । यः। समुद्रात् । उत्ऽआ- चरत् । तेन । सहस्येन । वयम् । नि। जनान् । स्वाप- यामासि ॥ ११९॥ सहस्रशृङ्गः सहस्रकिरणः वृषभः कामानां वर्षिता यः सूर्यः समुद्रादम्बुधेः सकाशात उदाचरत् उदागच्छति । तेन सहस्येन अभिभवित्रा सूर्येण वयं स्तोतारः जनान् सर्वान् स्वापयामसि (१) स्वापयामः । तेना इति 'सहस्येन मुश्रवसं०' (ऋ० प्रा० ७.३७) इति दीर्घः । सहस्येना इति 'षष्ठं चाष्टाक्षरेऽक्षरम्' ( ऋ० प्रा० ८.३९ ) इति दीर्घः । जनान्त्स्वाप० 'टकारनकारयोस्तु आहुः०' (ऋ० प्रा० ४।१७ ) इति तकारागमः। (ऋ० ७.५५.८.)- प्रोष्ठेशया वह्येशया नारीर्यास्तल्पशीवरीः । स्त्रियो याः पुण्यगन्धास्ताः सर्वाः स्वापयामसि । प्रोष्ठेऽशयाः। वोऽशयाः । नारीः। याः। तल्पs- शीवरीः । स्त्रियः । याः। पुण्यऽगन्धाः । ताः । सर्वाः । स्वापयामसि ॥ १२० ॥ - याः यादृश्यः नारीः स्त्रियः (२) प्रोष्ठेशयाः प्राङ्गणे (३) शयानाः याः वह्येशयाः वां वाहनं तस्मिञ् शयानाः याः तल्प- शीवरीः तल्पे शयानाः स्त्रियः याः पुण्यगन्धाः कर्पूरादिपवित्र- गन्धाः(४) ताः तादृशीः सर्वाः स्त्रीः स्वापयामसि वयं स्वापयाम: (१) निष्वापयामसि नितरां स्वापयामः इति धे० भा० । (२) 'नार्यः खियः' इति वे० भा० 'ग' पुस्तके च । (३)'प्राङ्कणे' इति वे० भा० । (४) मङ्गल्यगन्धा इति वे०भा० ।

·- धाद्विवेदकृता [अ०५.१०५.व०१९ निद्रा कारयामः । तस्माद्वसिष्ठः कुटुम्बार्थ तस्करो बभूवति सिद्धम् । तथा मनुः (म० स्मृ० १०॥१०४)- ब्राह्मणः सर्ववर्णेभ्य आददानो न दुष्यति । जीविका(१)त्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः ।। आकाशमिव पतेन न स पापेन लिप्यते ।। इति । पर्वतप्रायात् स्नेहात तिलमात्रं तु सौहृदं निश्चलमित्याह- बहुस्नेहात सुहृत्सख्यात् सुहृत्सख्यं स्थिरं भवेत् । नासत्यौ विन्दयामास यहसिष्ठो निमन्त्रणे॥१० ०६॥ सुहृच्छब्देनात्र मातामहपितामहकुलोत्पन्ना मातुलपितृव्यकादय उच्यन्ते । बहुस्नेहेन यत्सुहृत्सख्यम् । सख्युर्यः ( पा० ५.१.१२६ ) इति भावे यः । तस्माद्बहुस्नेहात् सुहृत्सख्यात् सुहृद्भिः सह यत्सख्यं तस्थिर भवेत् । तद्वसिष्ठोक्तेन द्रढयति । नासत्ययोः आश्विनोनिमन्त्रणे आमन्त्रणे आह्वाने यत्सौहृदं तद्वसिष्ठो विन्दयामास । तत्र ऋक् ( ऋ०७.७२.२ )- आ नो देवेभिरुपयातमर्वाक सजोषसा नासत्या रथेन । युवोहि नः सख्या पित्र्याणि समानो बन्धुरुत तस्य वित्तम् ॥ आ। नः । देवेभिः। उप । यातम् । अर्वाक् । सजोषसा । नासत्या । रथेन । युवोः । हि । नः । सख्या । पित्र्याणि । समानः । बन्धुः । उत । तस्य। वित्तम् ॥ १२१॥ वसिष्ठस्त्रिष्टुभाऽश्विनौ तुष्टाव । हे नासत्या नासत्यौ अश्विनी युवां देवेभिरितरैर्देवैः सह सजोषसा समानप्रीतौ परस्परं सन्तो नोऽस्माकमागभिमुखं रथेन उप समीपे आयातम् आगच्छतम् । (१) 'जीविता' इति मुद्रितायां मनुस्मृत्याम् । -- - ·मं०७.सू०९५.०२] सभाष्या नीतिमञ्जरी - आगमने बन्धुत्वातिशयमाह-युवोः युवयोः (१) नः अस्माकञ्च सख्या सख्यानि पित्र्याणि पितृतः प्राप्तानि । नेदानी स्तुत्या- युपाधिना प्राप्तानि भवन्तीत्यर्थः । तदेवाह-उतापि च युवयोर्मम च बन्धुर्वन्धकः पितामहः समानः एक एव । विवस्वान वरुणश्चो- भावपि कश्यपाददितेजातौ । विवस्वानश्चिनार्जनकः वरुणो वसिष्ठस्येति । एवं समानवन्धुत्वम् । अभवन्मिथुनमिति, यमश्विना ददथुः इत्यस्यां स्पष्टमुक्तम् (पृ. ७३ ) । तस्य वित्तम् तस्येति कर्मणि षष्ठी । तद्वन्धुत्वं (२) वित्तं जानीतम् । इति वसिष्ठेन मुहृत्सख्यं ज्ञापितं तस्मादेवमुक्तम् । महतां पुत्रो याचितो मनसोऽधिकं ददातीत्यर्थ आह- याच्यमानो महत्सूनुर् ददाति मनसोऽधिकम् । नाहुषायाम्बुकामाय ब्रह्मजाऽदाद् घृतं पयः॥ १०७ ॥ महत्सू महत्पुत्रो याच्यमानो याचकैः प्रार्थ्यमानः सन् मनसोऽप्यधिक मनसि कल्पितादधिकं सरस्वतीवद्ददाति । यथा ब्रह्मजा ब्रह्मणो जाता 'पञ्च- म्यामजातो' ( पा० ३. २. ९८ ) इति पञ्चम्यर्थे डः । महत्पुत्री सरस्वती अम्बुकामाय अम्बुनि कामो यस्यासौ अम्बुकामः तस्मै नाहुषाय वृतं पयश्च अदाइत्तवती । तदर्शनायेतिहासपूर्वा ऋक् ( ऋ० ७.९५. २)- एकाऽचेतत्सरस्वती नदीनांशुचिर्यती गिरिभ्य आसमुद्रात्। रायश्चैतन्ती भुवनस्य भूरेघृतं पयो दुदुहे नाहुषाय ॥ एका । अचेतत् । सरस्वती । नदीनाम् । शुचिः । यती । गिरिऽभ्यः। आ । समुद्रात् । रायः। चेतन्ती । भुवनस्य । भूरेः । घृतम् । पर्यः। दुदुहे। ना?षाय ॥१२२॥ - (१) 'युवोहि युवयोः खलु' इति वे० भा० । (२) 'तं बन्धुं तद्वन्धुत्वं वा' इति वे० भा० ।

·२३८ धाद्विवेदकृता [अ०५.०६.२०१९ तथा च (१) बृहद्देवता ( ६।२०-२४)- राजा वर्षसहस्राय दीक्षिष्यन्नाहुषः पुरा । चचारैकरथेनैतां (२) ब्रुवन् सर्वाः समुद्रगाः ॥ २० ॥ यक्ष्ये वहत मे भोगान् (३) द्वन्द्वशोऽप्यथवैकशः (४)। प्रत्युचुस्तं नृपं नद्यः (५) स्वल्पवीर्याः कथं वयम् ॥ २१ ॥ वहेम भोगान् (६) सर्वास्ते यज्ञे वर्षसहस्रके (७) । सरस्वतीं प्रपद्यस्व सा ते वक्ष्यति (८) नाहुष ।। २२॥ तथेत्त्युक्त्वा जगामाथ पावनीं स (९) सरस्वतीम् । सा चैनं प्रतिजग्राह दुदुहे च पयो घृतम् ॥ २३ ॥ एतदत्यद्भुतं कर्म सरस्वत्या नृपं प्रति । वारुणिः कीर्तयामास प्रथमस्य (१०) द्वितीयया (११) ॥२४॥ सहस्रसंवत्सरेण क्रतुना यक्ष्यमाणो नाहुषो नाम (१२) सर- स्वती नदी प्रार्थयामास । सा च तस्मै सहस्रसंवत्सरपर्याप्त पयो घृतञ्च प्रददौ ( अयमर्थोऽत्र प्रतिपाद्यते )। वसिष्ठस्त्रिष्टुमा सरस्वती तुष्टाव । नदीनामन्यासां मध्ये शुचिः पवित्रा (१३) गिरिभ्यः (१) 'अत्राख्यानम्' इति 'ग' पुस्तके । (२) ' रथेनैनाम्' इति 'क' पुस्तके । '० रथेनेमाम्' इति मु० बृ० । (३) 'भागान् में' इति मु० बृ० । (४) 'वाथवैकशः' इति मु० बृ० । (५) 'सद्यः' इति 'क' 'ख' 'ग' पुस्तकेषु । (६) 'भागान्' इति मु० ० । (७) 'सत्रे वार्षसहस्रिके' इति मु० बृ० । (८) 'वहति' इति 'ग' पुस्तके । (8) 'जगोमाशु आपगां स० इति मु० बृ० । (१०) 'सरस्वतीदेवताकयोद्धयोः सूक्तयोः ( ऋ० ७४५-६६) प्रथमसूक्तस्येत्यर्थः। (११) द्वितीयया ऋचेत्यर्थः । ( ऋ० ७६५।२)। (१२) 'नाहुषो नाम राजा' इति वे०भा०। (१३) 'शुद्धा' इति बे० भा० । ।

·मं०७.सू०१०३.०१०] सभाष्या नीतिमञ्जरी २३९ - सकाशाद आसमुद्रात समुद्रपर्यन्तं यती गच्छन्ती एका सरस्वती नदी अचेतत् नाहुषस्य प्रार्थनायामचेतीत् (१) चिती संज्ञाने । तथा भुवनस्य भूतजातस्य भूरेबहुलस्य रायो धनानि चेतन्ती प्रज्ञापयन्ती प्रयच्छन्ती नाहुषाय राज्ञे घृतं पयश्च सहस्रसंवत्सरपर्याप्तं (२) दुदुहे दुग्धवती दत्तवती । अत्र निरुक्तम् ( २।२३)-'तत्र सरस्वती- त्येतस्य नदीवदेवतावञ्च निगमा भवन्ति' इत्युक्तत्वादत्र सरस्वती नदीवत् स्तूयते ॥ गुणतो महत्त्वं धनतो नेत्याह- महत्त्वं धनतो नैव गुणतो वै महान् भवेत् । सीदन् ज्यायान् वसिष्ठोऽभूद मण्डूकाधनिनोऽल्पकाः॥१०८॥ धनेन यो महान् स महान् न । 'धनवृद्धान् गुणैीनान् धृतराष्ट्र विवर्ज- येद' (३) इत्युक्तत्वात् । यो विनयादिनिर्मलगुणैरुपेतः स वै महान् भवेत् । वासिष्ठवत् । यथा वसिष्ठेन दुर्गतेन मण्डूकान् स्तुत्वा गवादिधनं नीतं तथापि सीदन्नपि वासिष्ठो ज्यायान् ज्येष्ठो बभूव । ज्य च ( पा० ५. ३. ६१ ) इति ज्यादेशः । ज्यादादीयसः (पा० ६. ४. १६० ) इत्यात्वम् । मण्डूका दातारो धनिनोऽपि यदि निर्गुणाः तर्हि अल्पकाः क्षुद्रा अभूवन् । तत्र ऋक् ( ऋ० ७. १०३. १० )- गोऽमायुरदाद्जायुरदात्पृश्निरदाडरितो नो वमूनि । गवी मण्डूका दर्दतः शतानि सहस्रसावे प्रतिरन्त आयुः॥ गोऽमायुः । अदात् । अजऽमायुः । अदात्। पृश्निः। अदात् । हरितः । नः । वमूनि । गाम् । मण्डूकाः । दतः शतानि सहस्त्रऽसावे ।प्र । तिरन्ते। आयुः॥१२३॥ - - (१) 'प्रार्थनामशासीत्' इति 'ग' पुस्तके वे० भा० च । (२) 'सहस्रसंवत्सरक्रतो पर्याप्तम्' इति वे० भां०। (३) 'विसर्जयेद्' इति 'ग' पुस्तके ।

·धाद्विवेदकृता [अ०५.अ०७.३०७ वसिष्ठः पर्जन्यस्तुतिसंहृष्टान् मण्डूकांस्त्रिष्टुभा तुष्टाव । वसिष्ठो वर्षकामः पर्जन्यं तुष्टाव तं मण्डूका अन्वमोदन्तति यास्कः ( नि० ९।६ ) । दृष्टिकामेनैतत्सूक्तं जप्तव्यम् (१)। अयमर्थः । गोमायुः गोरिव मायुः शब्दो यस्य तादृशोऽयं मण्डुकः । वग्नुः उपब्दिः मायुः इति वाङ्नाम ( निघण्टु १।११) । नः अस्मभ्यं वसूनि धनानि अदाव(२) । तथा अजमायुः अजस्येव मायुर्यस्य सोप्यदात (२) । तथा पृश्निवर्णः अदात् (२)। हरितः हरिद्वर्णः अदात (२)। एते नोऽस्मभ्यं धनं दत्तवन्तः । तथा मण्डूका एते सर्वे गवां शतानि अपरिमिता गाः ददतः प्रयच्छन्तः मह्यं (३) सहस्रसावे सहस्र- संख्याका ओषधयः सूयन्त इति सहस्रसावो वर्षर्तुः तस्मिन्नायुर्जी- वनं प्रतिरन्ते प्रवर्द्धयन्तु । प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः (४) । अमुनीते मनो अस्मास्वित्यत्र यास्कदर्शनात् (नि० १०॥४० )। वृथापवादभङ्गाय प्रयत्नः कर्त्तव्य इत्यर्थ आह- मिथ्यापवादभङ्गाय प्रयतेत विचक्षणः । वसिष्ठः शपथं कृत्वा शापं दत्त्वाऽमलोऽभवत् ॥१०९॥ मिथ्याऽलीको योऽपवादः तद्भङ्गाय यः विचक्षणः स प्रयतेत । वसिष्ठवत् प्रयत्नं कुर्यात् । यती प्रयत्ने । यथा वसिष्ठो यातुधानापवाद- भङ्गार्थम् 'अद्या मुरीय' इत्यनया ( ऋ० ७.१ - ४.१५ ) शपथं कृत्वा अपवादवक्तुः शापं दत्त्वा अमलो निर्मलोऽभवत् । तस्मादषवादभङ्गार्थ यत्नः (१) ऋग्विधानस्थः श्लोकस्त्वेवम्- अननता तु जप्तव्यं वृष्टिकामेन यत्नतः । पञ्चराने व्यतीते तु महद्वर्षमवाप्नुयात् ॥ ३२७ ॥ (२) 'ददातु' इति वे० भा० । (३) 'अस्मभ्यं प्रयच्छन्तः' इति वे० भा०। (४) 'वर्द्धनाय' इति 'ग' पुस्तके । प्रपूर्वकस्य तिरतेरनेकशः प्रयोगा अस्माभिः पूर्व (पृ०३३) दत्ता द्रष्टव्याः।

·मं०७.सू० १०.४.१०१५] सभाष्या नीतिमञ्जरी २४.१ कर्तव्य इत्युक्तम् । 'इन्द्रासोमा पञ्चाधिकेन्द्रासौम राक्षोघ्नं शापाभिशापप्रायम्' इत्यनुक्रमणी (का० स० ऋ० ७१०४ ) अथाभिशपथाभिशापौ अद्या मुरीयेति यास्कः (१) (नि० ७/४ )। तत्र ऋक् (२० ७.१०४.१५ )- अद्या मुरीय यदि यातुधानो अस्मि यदि वायुस्ततपपूरुषस्य। अधा स वीरैर्दशभिर्विया यो मा मोघं यातुधानेत्याहे ॥ अथ । मुरीय । यदि । यातुऽधानः । अस्मि । यदि । वा । आयुः । तत५ । पुरुषस्य । अर्ध । सः। वीरैः। दशभिः। वि। यूयाः। यः । मा । मोघम् । यातुऽधान । इति । आहे ॥ १२४ ॥ 'ऋषिर्ददर्श गक्षोघ्नं पुत्रशोकपरिप्लुतः' (२) ।। इति बृहदेवता ( ६।२८)। 'इन्द्रासोमेति सूक्तं तु जपेच्छत्रुनिबर्हणम्' (३) इति ऋविधानम् (श्लो० ३२९ ) ऋचोऽयमर्थः । यद्यहं वसिष्ठो यातुधानो राक्षसोऽस्मि तर्हि अद्य अस्मिन्नेव दिने मुरीय म्रिये । वा अथवा यद्यहं राक्षसो भूत्वा आयुः पुरुषजीवनं ततप । तप सन्तापे । हिंसित- वानस्मि । तर्हि अद्य म्रिये । अध अथ एवं न स्यात् । तर्हि यो दुर्जनः मा मां मोघं निष्फलं यातुधान राक्षस इति सम्बोधन (१) निरुक्ते-अथापि शपथाभिशापौ ॥ 'अद्या मुरीय यदि यातुधानो अस्मि' । 'अधा स वीरैर्दशभिर्वियूया' इति । (२) अस्य द्वितीयार्धन्तु-'हते पुत्रशते तस्मिन् सौदासैर्दुःखि- तस्तदा । (३) 'जपेच्चैतच्छतावरम्' इति ऋग्विधाने । अस्यापरावं तु- 'किञ्चिद्याद् द्विजेभ्योऽन्ते स्तृणुते सर्वशात्रवान्' ॥ ३२६ ॥ .. ३१ ·पाद्विवेदकृता. भ०६.०७.१०८ कृत्वाऽऽह स दशभिः बारः पुत्रैः वियूयाः वियुक्तो भवतु । छान्दसो मध्यमपुरुषः । (१) पादादित्वादयति दीर्घः ( ऋ० मा. ७.३३) पूरुषस्येति 'अर्धर्चान्ते तु पूरुषः' (ऋ० प्रा० ९.३९ ) इति दीर्घः। 'मिथ्यापवादभङ्गेषु यत्नं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णोऽपि रत्नमानीय यदुवर्गेऽभवत् मुखी' ॥ इति (२) चारुचर्याप्रसङ्गादाह । दुर्जनस्वभावमाह (३)- दुर्जनाना स्वभावोऽयं भृशं निन्दन्ति यत् सतः । वसिष्ठस्य दुरात्मानो यातुधानेति येऽब्रुवन् ॥११॥ दुर्जनानां दुष्टानामयमेव स्वभावः एतत् सहजं यत् सतः सत्पुरुषान् भृशमत्यर्थ निन्दन्ति । वसिष्ठदृष्टान्तेन द्रढयति । तथा ये दुर्जना दुरात्मानो वसिष्ठस्य निर्मलस्य सतो यातुधान राक्षस इति सम्बोध्याऽब्रुवन् । किञ्च वसिष्ठस्य कुम्भो योनिः कुम्भाजात इति मन्त्रा वदन्ति । 'सत्रेह जाता विषिता०' इत्यादयः (१० ७.३३-१३)। तत्र वासिष्ठी ऋक् (ऋ० ७.१०४.१६)- यो मा ऽयातुं यातुधानेत्याह यो वा रक्षाःशुचिरस्मीत्याह। इन्द्रस्तं हन्तु महता वधेन विश्वस्य जन्तोरंधमस्पंदीष्ट ॥ यः। मा । अयातुम् । यातुऽधान । इति । आह । यः। वा । रक्षाः । शुचिः। अस्मि । इति । आह । इन्द्रः। (१) 'सार्धमद्यादिभिः प्लुतैः पादादौ व्यञ्जनोदयम् । इति प्रातिशाख्यसूत्रम् । (२) काव्यमालायां मुद्रितचारुचर्यापुस्तकेऽयं श्लोको नोप- लब्धः । (का०मा० गु०१) (३) 'ग' पुस्तकेऽवतरणिकेयं नास्ति । 'पसिष्ठत्रिष्टुभा यातुः धानत्वं परिहरति' इत्युक्त्या ऋचमाह ।

·मं०७.सू०१०४.२०१६] सभाण्या नीतिमञ्जरी तम् । हन्तु । महता । वधेन । विश्वस्य । जन्तोः । अधमः। पदीष्ट ॥ १२५ ॥ तत्र बृहद्देवता ( ५११४३-१५९)- प्राजापत्यो मरीचिर्हि मरीचेः कश्यपोऽभवत् (१) तस्य देव्योऽभवन जाया दाक्षायण्यस्त्रयोदश ।।१४३॥ अदितिर्दितिर्दनुष्ठीला (२) दनायुः सिंहिकाविगौ (३)। गोधा या वरिष्ठा (४) च मुराभिनिता तथा ॥१४४॥ कद्रूश्चैवेति दुहितः कश्यपाय ददौ स च । तासु देवासुराः सिद्धाः (५) गन्धर्वोरंगराक्षसाः ॥१४॥ वयांसि च पिशाचाश्च जज्ञिरेऽन्याश्च(६) जातयः। तत्रैका त्वदितिर्नाम (७) द्वादशाजनयत् मुतान् ॥१४६॥ (८) मित्रश्चैवार्यमांशश्च भगो वरुण एव च । धाता चैव विधाता च विवस्वाश्च महाद्युतिः ॥१४७॥ स्वष्टा पूषा तथोन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते । द्वन्द्वं तस्यास्तु जज्ञेऽथ (९) मित्रश्च वरुणश्च ह ॥१४॥ तयोरादित्ययोः सत्रे दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम् । रेतश्चस्कन्द तत्कुम्भे न्यपतद् (१०) वासतीवरे ॥१४९।। (१) 'भारीचः कश्यपो मुनिः' इति मु० वृ० । (२) 'दनुः काला' इति मु०१०। (३) 'सिंहिका मुनिः' इति मु० ० । (४) 'क्रोधा विश्वा वरिष्ठा०' इति मु० ० । (५) 'देवासुराश्चैवः' इति मु० ० । (६) 'जज्ञिरेऽस्याश्च०' इति 'क' पुस्तके । (७) 'त्वदितिर्देवी० इति मु०१०। () 'भगश्चैवार्यमांशश्च मित्रो वरुण पव व इति मु..। (६)'तजो' इति मु००। (१०) 'यपतद् इति 'क' पुस्तके ।

·द्यादिवेदकृता [अ०५.०७.१०८ तेनैव तु मुहूर्तेन वीर्यवन्तौ तपस्विनौ । अगस्त्यश्च वासिष्ठश्च तत्रर्षी सम्बभूवतुः ॥१५०॥ बहुधा पतिते शुक्रे कलशेऽथ जले स्थले । स्थले वसिष्ठश्च ऋषिः सम्बभूवर्षिसत्तमः (१) ॥१५१॥ कुम्भे त्वगस्त्यः सम्भूतो जले मत्स्ो महाद्युतिः (२)। उदियाय ततोऽगस्त्यो शम्यामात्रो महातपाः(३) ॥१५२॥ मानेन सम्मितो यस्मात् तस्मान्मान्य इहोच्यते । (४) यद्वा कुम्भाषिर्जातः कुम्भेनापि हि मीयते ॥१५३।। कुम्भ इत्यभिधानं तु परिमाणस्य लक्ष्यते । ततोऽमु गृह्यमाणासु वसिष्ठः पुष्करे स्थितः ॥१५॥ सर्वतः पुष्करं तच्च विश्वे देवा अधारयन् । उत्थाय सलिलात्तस्मात तेपेऽथ सुमहत्तपः (५) ॥१५॥ (६) नामास्य गुणतो जज्ञे वसतेः श्रेष्ठयकर्मणः । अदृश्यमृषिभिहीन्द्रं सोऽपश्यत्तपसा पुरा ॥१५६॥ सोमभागानथो तस्मै प्रोवाच हरिवाहनः । ऋषयो वा इन्द्रमिति ब्राह्मणात्तद्धि दृश्यते ॥१५७॥ वसिष्ठश्च वसिष्ठाश्च ब्राह्मणा ब्रह्मकर्मणि । सर्वकर्मसु यज्ञेषु दक्षिणीयतमास्तथा ॥ १५८ ॥ तस्माद्येऽद्यापि वासिष्ठाः सदस्याः स्युस्तु कहिचित् । अईयेदक्षिणाभिस्तान भाल्लवेयी श्रुतिस्त्वियम् ॥१५९॥ (१) 'वसिष्ठस्तु मुनिः सम्भूत ऋषिः' इति मु० ० । (२) 'महामुनिः' इति 'क' पुस्तके । (३) 'महायशाः' इति मु० बृ०॥ (४) इदमधं वृहद्देवतात उद्धृतमत्र । १५) अथ तेंपे महत्तपः' इति मु००। (६) अतः परं श्लोकचतुष्टयमुच्यमानं ( १५६-१५६) सन्दर्भ वैशद्याय बृहहेवतात उद्धृत्यांत्र दसम् ।

·मं०७.सू०१.०४.२०१६] सभाष्या नीतिमञ्जरी - ११)उर्वश्यप्सरा०' इत्यादि (नि० ५.१३ ) तस्या दर्शना- मित्रावरुणयो रेतश्चस्कन्द ( नि० ५।१४) इति यास्कः । 'मित्रा- वरुणयोर्दीक्षितयोर्वशीमप्सरसं दृष्ट्वा' (२) (का०स० ऋ०१.१६६) इत्यानुक्रमणी । एवं वसिष्ठस्य कुम्भयोनित्वम् । वसिष्ठः पूर्वोक्तया त्रिष्टुभा यातुधानत्वं परिहरति । ऋचोs- यमर्थः । यो दुर्जनः मा माम् अयातुम् अयातुधानम् अराक्षसं सन्तं हे यातुधान हे राक्षस इत्याह ब्रूते । वा अथवा यो दुष्टो रक्षाः सन् अहं वसिष्ठः शुचिरस्मि (३) इत्याह ब्रूते तम् (४) इन्द्रो देवः महता (५) वधेन वज्रेण । सकः कः वधः इति तन्नाम (निघण्टु-२।२०)। हन्तु हिनस्तु स च विश्वस्य सर्वस्य जन्तोः जनस्य अधमो निकृष्टः सन् पदीष्ट पततु । अधमस्पदीष्ट इति 'दिवस्पृथिव्या अधमस्पदीष्ट' (ऋ० प्रा० ४।५७) इति निपातनात् सत्वम् । तथा स्मृतिः- दह्यमानाः सुतीव्रण नीचाः परयशोऽग्निना। अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ॥ कनिष्ठाः पुत्रवत् पाल्या इत्यर्थ आह- कनिष्ठाः पुत्रवत् पाल्याः भ्रात्रा ज्येष्ठेन निर्मलाः । प्रगाथो निर्मलोभ्रातुःप्रागात् कण्वस्य पुत्रताम्॥१११॥ (१) 'उर्वश्यप्सरा उर्वभ्यश्नुत उरुभ्यामश्नुत उरुर्वा वशोऽस्याः। अप्सरा अप्सारिण्यपि वाऽप्स इति रूपनामाप्सातेरप्सानीयं भवत्यादर्शनीयं व्यापनीयं वा स्पष्टं दर्शनायेति शाकपूणिः । यदप्स इत्यभक्षस्य । अप्सो नामेति व्यापिनः । तद्रा भवति रूपवती तदन. यात्तमिति वा तदस्यै दत्तमिति वा' इति सम्पूर्ण निरुक्तवचनम् (नि० ५.१३)। (२) 'दृष्ट्वा वासतीवरे कुम्भे रेतोऽपतत्ततोऽगस्त्यवसिष्ठावजाये. ताम्' इत्यवशिष्टो भागः । (३) 'शुद्धो भवामि न राक्षसोऽस्मि' इति वे० भा०। (४) 'तमुभयविधं राक्षसं इति वे०भा०। (५) 'महता प्रौढेन वधेनायुधेन' इति वे० मा० --- १ ·धादिषेदकृता [अ०५.०७.२०१० ... ज्येष्ठेन भ्रात्रा 'वृद्धस्य च' (पा० ५।३।६२) इति ज्यादेशः । ये निर्मलाः प्रीतिकरास्ते कनिष्ठाः । 'युवास्पयोः कन्' (पा० ५।३।६४ ) इति कनादेशः । पुत्रवत् पुत्रतुल्याः पालनीयाः । प्रगाथदृष्टान्तेन द्रढयति । यदि प्रगाथः निर्मल: कुटिलो नाभूत्तर्हि कण्वस्य ज्येष्ठस्य भ्रातुः पुत्रता प्रागात् प्राप्तवान् । तत्प्रदर्शनायेतिहासः (१)- प्रगाथो घोरतनयः कण्वे ज्येष्ठे तु निर्गते । प्रविश्य तद्गृहं श्रान्तः(२) तत्पन्यके निषण्णवान् ॥१॥ सुष्वाप च ततः कण्वः क्षुधितोऽभ्यागतो वनात् । पत्नीमपृच्छत् क्रोधान्धस्त्वदङ्के कः स्वपित्ययम् ॥ २ ॥ सा त्ववोचत् कनिष्ठोऽयं (३) पुत्रवत् पालितो मया । युष्मजनन्यङ्क (४) इव विश्वस्त: स्वपिति प्रभो ॥ ३ ॥ जहि कोपं शाम्य मुने पुत्र एवावयोरिति । इति पत्न्या वचः श्रुत्वा गतक्रोध उवाच सः ॥४॥ अद्यप्रभृति न भ्राता मम पुत्रस्त्वयन्त्विति (५) । (६) इत्थं भ्रातुस्तु कण्वस्य प्रगाथः पुत्रतामगात् ॥५॥ तत्र बृहदेवता (६३५-३९)- कण्वश्चैव प्रगाथश्च घोरपुत्रौ बभूवतुः । गुरुणा तावनुज्ञातावूषतुः सहितौ वने ॥३५॥ वसतोस्तु तयोस्तत्र कण्वपल्याः शिरः (७) स्वपत् । (१) इतिहासोऽयं षड्गुरुशिष्येण स्वीयवेदार्थदीपिकायां कात्यायनसर्वानुक्रमणीविवृतावष्टममण्डलानुक्रमणीन्याख्यानारम्भे उद्धृतो द्रष्टव्यः । (२)'शान्तः' इति वे० दी० । (३) 'सोवाच त्वस्कनिष्ठाऽयंक' इति दी। (४) 'जनन्यमत्या' इति वे० दी। (५) पुत्रो भवत्विति इति वे० दी। (६) श्लोकार्धमिदं वेदार्थदीपिकात उद्धतम् । (७) 'पिरोऽस्वप' इति 'क पुस्तके ।

·मं०८.सू०१.१.१] सभाज्या नीतिमञ्जरी कृत्वा कनीयान् कण्वस्तु (१) उत्सङ्गे नान्वबुध्यत ॥ ३६ ॥ शप्तुकामस्तु (२) तं कण्वः क्रुद्धः पतितशङ्कया (३)। बोधपामास पादेन दिधक्षन्निव तेजसा || ३७ ।। विदित्वा तस्य तं भावं (४) प्रगाथः प्राअलि: स्थितः । मातृत्वे च पितृत्वे च वरयामास तावुभौ ॥ ३८ ॥ स घोरो वाऽथ काण्वो वा (५) वंशजैर्बहुभिः सह । ददर्शान्यैश्च सहित ऋषिर्मण्डलमष्टमम् ॥ ३९ ॥ आद्यं दृचं प्रगाथोऽपश्यत् स चौरः सन् भ्रातुः कण्वस्य पुत्रतामगात् इत्यनुक्रमणी ( का० स० ऋ० ८।१ ) इति काण्वस्य प्रगाथपुत्रत्वं निगदितम् । आपदि असाधोरपि प्रतिप्रहं कुर्यादित्यर्थ आह---- आपद्गतो हि गृह्णीयाद्राज्ञोऽसाधोरपि स्त्रियः । दानं मेधातिथिलेंभे राज्ञः स्त्रीत्वविपाकजम् ॥११२॥ 'दुर्गतो द्विजो न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्य' इति, दशवेश्यासमो नृपः' इति यदुक्तमनापदि तदापदि न । राजतोऽपि गृह्णीयादित्येवमुक्तम् । तथा-'असाधो- रपि गृह्णीयात् सीदन् प्रतिग्रहो द्विजः' इत्युक्तत्वात् । तथा स्त्रिया अपि-'अन्यत्र कुलटाषण्ढपतितेभ्य' इयनापदि ज्ञेयम् । 'अवीरा स्त्रीस्वर्णकार' इति स्त्रियों भोजनादिनिषिद्धं तदनापदि एतत् सर्व मेधातिथिदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा मेधातिथिः सीदन्नासङ्गाद्राज्ञः स्त्रीरूपादसाधोरपि स्त्रीत्वविपाकजं कर्मविपाकजं दानं लेभे जग्राह । तथानुक्रमणी ( का० स० ऋ० ८. १ ) प्लायोगिश्वासङ्गो यः स्त्री भूत्वा पुमानभूत् स मेधातिथये दानं दत्त्वेति । (१) 'करपस्य' इति मु०० । (२) 'हन्तुकामस्तु' इति 'क' पुस्तके । (३) 'पापाभिशङ्कया' इति मु०६०। (४) तद्भावम्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (५) मूले तु-'स घौरो वाऽथ कारवो वेति' इत्येव परिसमापि, तम् । पूर्णश्लोकस्तु सहदेवताया भत्र दत्तोऽस्ति ।

·२४८
धाद्विवेदकृता [अ०१.०१.२०१२
अग्निः पोष्य इत्यपरेण श्लोकेनाह-
नित्यं पूज्यतमं ह्यग्नि तोषयेन्नैव रोषयेत् ।
आसङ्गोऽग्निरुषः स्त्रीत्वं लब्ध्वाऽसुखं यदवाप्तवान्॥११३॥
अतिशयेन पूज्यः पूज्यतमः तं पूज्यतमं नित्यं निरन्तरं चरुपुरोडाशा-
दिना धीमान् सन्तोषयेत् । नैव रोषयेत् । नैव तं रोषयेत् हविःप्रदानाभा-
वाद रुष्टं न कुर्यात् । आसङ्गदृष्टान्तेन द्रढयति । यथाऽऽसङ्गो राजाऽग्नि
हविषामप्रदानेन अग्नेरपूजनात् स्त्रीत्वं लब्ध्वा यद्यस्मादसुखमाप्तवान् । तस्मा-
दग्नि प्रीणयेदित्युक्तम् ।
स्त्रीषु नारी का इति प्रश्न आह----
आर्ताऽऽ मुदिते प्रीता नायर्ये स्त्रीषु सा भवेत् ।
खिन्नेऽस्मिन् शश्वती खिन्ना प्रीते प्रीताऽऽप्तपुंस्त्वके॥११४॥
या नारी अर्ये स्वामिनि भर्तरि । अर्यः स्वामिवैश्ययोः ( पा० ३. १.
१०३ ) इति यत् । अर्यः स्वामी आतें दुःखिनि आर्ता दुःखिता तस्मिन्
मुदिते सति या प्रीता मुदिता सा स्त्री नारी भवेत् । 'यतश्च निर्धारणम्'
(पा० २. ३. ४१ ) इति सप्तमी । अन्या न । तत् शश्वतीदृष्टान्तेन
द्रढयति । यथा शश्वती नारी अस्मिन् भर्तरि खिन्ने गतपुंस्त्वे सति खिन्ना
दुःखिता आप्तपुंस्त्वके प्रीते सति प्रीता हृष्टा तस्मात् सा नारी सर्वत्र निगदिता ।
शश्वती नार्यभिचक्ष्यति ( ऋ० ८. १. ३४ ) यमी नारी च शश्वती चेति ।
पनी चास्याङ्गिरसी शश्वती पुंस्त्वमुपलभ्यैनं प्रीताऽन्त्यया तुष्टावेति ।
तत्र ऋक् (८. १. ३४ )-
अन्वस्य स्थूरं ददृशे पुरस्तादनस्थ जरुरेवरम्यमाणः ।
शश्वती नायभिचक्ष्याह सुभद्रमय भोजनं बिभर्षि ।
अर्नु । अस्य । स्थूरम् । ददृशे । पुरस्तात् । अनस्थः ।
अरुः । अवारम्बमाणः । शश्वती । नारी । अभिऽचक्ष्य ।
आह । सुभद्रम् । अर्य । भोजनम् । विभार्षि ॥ १२६ ॥

·मुं०८.सू०१.२०३४] सभाष्या नीतिमञ्जरी तत्रेतिहासः- निघण्टुतः समाहृत्य प्रयोगानेव वैदिकान् । दृष्ट्वेतिहासमस्पष्टं विस्पष्टः मूचितो मया ।। आसीत् प्लयोगजा वामो विष्णुराग्मे शतार्कदः । बेकनाट: स मेनाऽभूत् तविषीतक्महेलतः ।। यः प्लयोगस्य जाः पुत्रः वामः प्रशस्य आसीत् । कीदृशः। विष्णोर्यज्ञस्य शग्मे कर्मणि शतं बहु अर्कोऽन्नं ददातीति तादृशः पूर्व बहुयज्ञादिकं कृत्वाऽन्नं दत्वा पश्चाल्लोभेन वाणिज्यं चकार । तस्मात स बेकनाटः कुसीदी तविष्या तक्मस्य तक्मापत्यमिति । तक्म: शेषः अमः गयः जाः इति तन्नाम (निघण्टु० २।२)। तविषी- तक्मानिः तस्य हेलतः क्रोधतः । हेळ: हरः इति क्रोधनाम (निघण्टु २०१३ ) मेना स्त्री अभूत। अग्नेबलपुत्रत्वमोजसा बलेन मध्यमानो जायते (नि० ८१२) इति यास्कात् (१) । यदा वाणिज्यमाश्रितं तदाऽनिशापेन स्त्रीजातेत्यर्थः । कुविद्गर्म गृहीत्वति मेध्यातिथिर्वरं ददौ । अस्तूरुग्नामयो राष्ट्रिस्तूतुजित् प्राप्य वैतसम् ॥ ततो मेध्यातिथिरिति वरं ददौ । कुवित् बहु भर्म हिरण्यं गृहीत्वेति । किं हे राष्ट्रिन ईश्वर तब ये ग्नामयःस्त्रीमुखं ऊरु बहुल- मस्तु । किं कृत्वा । तूतुजित् क्षिप्रं वैतसं पुंस्त्वं प्राप्य स्तुहि स्तुहीति तुष्टाव ऋग्भिः चतसृभिः ( ऋ० ८११॥३०-३३ ) । सुमत् ततः मुमत स्वयं स्तुहि स्तुहीदेते. इति चतसृभिग्भिः ( ऋ० ८॥१॥ ३०-३३) आत्मानं तुष्टाव । अबचाकशदक्तौ सा शेपं नारी च शश्वती । हृष्टा तुष्टाव भर्तारमन्वस्य स्थूरमित्यया ( ऋ० ८१३३४) (१) 'यथो एतदाजसो जातमुतमन्य एनमिति चाहेत्ययमप्यग्नि- रोजसा बलेन मध्यमानो जायते तस्मादेनमाह सहसः पुत्रं सहसः सतुं सहसो यहुम्' इति ।

·धाद्विवेदकृता [अ०१.०७.२०१६ शश्वती नारी अक्तौ रात्रौ भर्तुः शेपं पुंस्त्वं अवचाकशत अपश्यत् दृष्ट्वा अन्वस्य स्थूरपित्यनया हृष्टा भर्तारं तुष्टाव तथाऽनुक्रमणीभाष्ये- 'प्लयोगनाम्नः पुत्रो राजाऽऽसङ्गाभिधानः अग्नेः शापात स्त्रीत्वमनुभूय पश्चान्मेध्यातिथेः प्रसादात पुमान बभूवेति' । तं प्राप्त- पुंस्त्वं रात्रावुपलक्ष्य प्रीता शश्वती अनया त्रिष्टुमा तमस्तोत् । तया बृहदेवता ( ६।४०-४१)- तुष्टावाङ्गिरसी (१) नारी क्षपायां (२) शश्वती पतिम् ॥४०॥ स्त्रियं सन्तं पुमांसं तं मासेन (३) कृतवानृषिः ॥ इति । 'मेधातिथि षष्ठं यथा प्लायोगिः स्त्री सती पुमान बभूव' (सां० औ० सू० १६।११।१७)। ऋचोऽयमर्थः । (४) अस्या सङ्गस्य पुरस्ताव पुरोभागे गुह्यप्रदेशे स्थूरं स्थूलम् । स्थूलः समाश्रितमात्रो महान् भवतीति यास्कोक्तत्वात् (नि० ६।२२)। स्थूरं वृद्धं पुंस्त्वं () अनु ददृशे अनुदृश्यते । अनस्थः अस्थिरहितः सर्वावयवः ऊरुः (६) विस्तीर्णः अवरम्बमाणः अतिदीर्घवेनावाङ्मुखं लम्बमानः। शश्वती नामाङ्गिरसः मुता नारी तस्यासङ्गस्य भार्या अभिवक्ष्य एवंभूत- मवयवं निशि दृष्ट्वा तं भरिमाह । हे अर्य स्वामिन भर्तः सुभद्रं शोभनं कल्याणरूपं भोजनं भोग भोगसाधनं वा बिभर्षि धारयः - (१) अतः पूर्व बृहद्देवतायां पङ्किरियं दृश्यते- 'माचिदैन्द्राणि चत्वारि अन्वस्य स्थूरमित्युचि' । इति । (२) 'वसन्ती' इति मु००। (३)'तमासङ्गं' इति मु००। (४) अत्र वेदभाष्ये प्लायोगेराख्यानमेवम्-अयमासङ्गो राजा कदाचिद्देवशापेन नपुंसको बभूव तस्य पत्नी शश्वती भर्तुर्नपुंसकत्वेन खिन्ना सती महत्तपस्तेपे । तेन च तपसा स च पुंस्त्वं प्राप । प्राप्त- पुंन्यजनं तं रात्रावुपलभ्य प्रीता शश्वती अनया तमस्तोत्' । (५) 'वृद्ध सत् पुंव्यञ्जनं' इति वे० भा०। (६) यद्वा ऊरुः सुपां सुलुक० (पा० ७१।३६) इति द्विवचनस्य मुः। ऊक प्रति अवलम्बमानो भवति ।

·मं०८.सू०२.०१९] सभाष्या नीतिमञ्जरी सीति । डुभृञ् धारणपोषणयोः । जुहोत्यादित्त्वाच्छ्लुः । (पा. २२४७५ )। श्लौ ( पा० ६।१।१०) इति द्वित्त्वम् । भृनामित . ( पा० ७.११७६ ) इत्यभ्यासस्येत । समं जीमाभरयः स्त्रीणां जीवनभोजन इत्युक्तत्वात तं दृष्ट्वा हृष्टा । आदरं दृष्ट्वा सद्भिर्निमन्त्रितर्गन्तव्यमित्याह- लजां त्यक्त्वैव गन्तव्यमादरेण निमन्त्रितैः । शक्रस्यामन्त्रणे प्रोक्तं युवजानेर्निदर्शनम् ॥ ११५ ॥ यत्र कुत्रचित् कश्चित्प्रियः आदरेण निमन्त्रयति तत्र सद्भिर्लज्जां त्यक्त्वैव पुनः पुनर्गन्तुं लजां परित्यज्य गन्तव्यम् । एतच्छकस्येन्द्रस्यामन्त्रणे आह्वाने युवजानेः युवतिर्जाया यस्याप्तौ युवजानिः । जायाया निङ्क (पा०५.४.१३४) इति निङ् । तस्य निदर्शनं कृत्वा मेधातिथिप्रियमेधाभ्यां प्रोक्तम् । तत्र ऋक् ( ऋ० ८. २. १९)- ओ षु प्र याहि वाजेभिर्मा हृणीथा अभ्यस्मान् । महाँ इव युवजानिः॥ ओ इति । मु। प्र। याहि । वाजेभिः । मा। हृणीथाः।अभि।अस्मान्। महान्ऽइव।युवऽजानिः॥१२७॥ महावते अशीत्यां विनियुक्ता(१) 'तृचानि इन्द्र इत्सोमपा एक इत्यष्टौ' ( सां० श्री० सू० १८७१४) इति । प्रियमेधप्रेधातिथौ गायच्या इन्द्रं तुष्टुवतुः । हे इन्द्र वं वाजेभिर्वाजः अस्मभ्यं दातव्यैरभैः साधु अस्मान् आभिमुख्येन सु मुष्टु प्रकारेण ओ आ उ याहि शीघ्रं आयाधेव आगच्छैव । आगच्छन् सन् मा हृणीथाः मा क्रुध्यस्व । हृणीयतिः क्रुध्यतिकर्मा (निघण्टु २।१२) (१) अत्र 'तृचानि' इति पदं मुद्रितश्रौतसूत्रप्रन्थे तृतीयसूत्रस्था. अभूतं यया 'तानि. पञ्चदश तुचानि ॥३॥ इन्द्र इत्सोमपा पर इत्यो इति। - - - ·- .. धाद्विवेदकता [सं०१.०३.२०२२ यद्वा लज्जा मा कृथाः। हृणीङ् (१) लज्जायां कण्ड्वादौ पठितः। तत्र दृष्टान्तः । महान् युवजानिरिव । यथा गुणैर्वयसाधिको युवत्याः भर्ता फलादि गृहीत्वा स्वभार्या प्रति लज्जां त्यक्त्वाऽऽगच्छति तद्वत्वं लज्जां त्यक्त्वाऽऽगच्छेत्यर्थः। 'भोजनं तु गतं जीर्णमादरं स्वजरामरम्' इत्युक्तत्वात् । ओषु-स्वबहक्षरेण (ऋ० प्रा० ५.५) इति षत्वम् । जामाता दुःसह इत्यर्थ आह- यद्वदन्तीति तत् सत्यं जामाता दशमो ग्रहः । ऊचे मेधातिथिहीन्द्रं प्रियमेधश्च तद्गुणान् ॥११६॥ लोका इति यद्वदन्ति तत् सत्यम् । इतीति किम् । जामाता भगिनी- दुहित्रादर्भ" यथा नव ग्रहाः पीडां कुर्वन्ति तथा जामाता दशमो ग्रहः पीडते । हि यस्मात्तद्गुणान् तस्य जामातुर्गुणान् इन्द्रस्यावाने इन्द्रं प्रति प्रियमेधः मेधातिथिश्च प्रोचाते । 'इदं वसो द्विचत्वारिंशन्मेधातिथिराङ्गिरसश्च प्रयमेधः०' इत्युक्तत्वात ( का० स० ऋ० ८।२) गायत्र्या इन्द्रं तुष्टुवतुः तत्र ऋक् (ऋ० ८.२.२०)- मो वद्य दुर्हांवान्त्सायं करदारे अस्मत् । अश्रीर इव जामाता। मो इति । सु । अद्य । दुःऽहनावान् । सायम् । रत् । आरे । अस्मत् । अश्रीरःऽइव । जामाता ॥१२८॥ अयमर्थः । दुईणावान् परैर्दुःसहं हननं दुईणं तद्वान इन्द्रः रद्य इदानी अस्मदारे अस्माकं समीपं आगच्छतु । मु मुष्ठ विशपेन आगच्छन् सायं दिवसस्यावसानकालं मा उ करत या (१०) की खजा' इति 'क' पुस्तके ।

·म०८.१०२.२०२०] सभाष्या नीतिमञ्जरी २५३ कार्षीत । करोतेर्माङि लुङि 'कृमृदृरुहिभ्यश्छन्दसि' (पा० ३.१.५९) इति च्लेरङ् । सायंकाल आगमने दृष्टान्तः । अश्रीरो जामातेव । जायत इति जाः अपत्यं तन्निर्माता दुहितुः पतिः जामाता। कीदृशः। अश्रीरः न श्रीः अश्रीः साऽस्यास्तीत्यश्रीरः । मत्वर्थीयो । गुणैर्विहीनः । कुत्सितो जामाता असकृत् स्यालादिभिराहूतोऽपि(१) आसायंकालं विलम्बेत तद्वत्त्वं कालविलम्ब मा कृथा इति तद्गु- णानचुरित्युक्तम् । ...- इति श्रीद्विवेदपुरुषोत्तमसनुना द्विवेदद्याव्हयेन विरचिते नीतिमञ्जरीभाष्ये पञ्चमाष्टके नीतिवाक्यानि । शुभमस्तु । इति पञ्चमाष्टकः समाप्तः ॥ (१) 'माहूयमानोऽपि वि.मा.

·॥ श्रीः॥ अथ षष्ठाष्टकः सरस्वतीमहं वन्दे सभाष्या नीतिमञ्जरी । धाद्विवेदस्य चाज्ञस्य मुखे स्थित्वा कृता यया ॥१॥ अधर्मे मतिं न कुर्यादित्यर्थ आह- तृणं वज्रायते नृणामधर्मे धीर्यदा भवेत् । फेनेनापि दृढं शक्रश्चिच्छेद नमुचेः शिरः॥११७॥ इयमाख्यायिका । पुरा किलेन्द्रोऽसुराञ्जित्वा नमुचिमसुरं ग्रहीतुं न शशाक । स च युद्भयमानस्तेनासुरेण जगृहे । स च गृहीत्वेन्द्रमेवम वोचत् त्वा विसृजामि रात्रावह्नि च शुष्काइँणायुधेन यदि मा न हिंसी- रिति (१) । स इन्द्रहस्तेन विसृष्टः सन्नहोरात्रयोः सन्धौ शुष्काईविलक्षणेन फेनेन तस्याधर्मरूपस्य शिरश्चिच्छेद । 'तेनेन्द्रो नमुचेरसुरस्य व्युष्टायां रात्री अनुदित आदित्ये न दिवा नक्तमिति शिर उदवासयत्' इति शतपथे ( श० ब्रा० १२।७३।२ ) हरिवर्ण भवतीन्द्रश्च वै नमुचिश्चासुरः समद- धाती न नौ नक्तमित्यादिपञ्चविंशतिप्रपाठके स्पष्टमुक्तम् । गोषूक्त्यश्वसूक्ति- नाविन्द्रं गायत्र्या तुष्टवतुः । 'यदिन्द्राहं यथा त्वम् । (ऋ० ८।१४ ) इति पञ्चदश इति महाव्रते ( ऐ० आ० ५।२।१)। अथ चतुःशतं गायत्री- रिति खण्डे ( सां० श्री० सू० १८।१३।५ ) विनियोगः । अथ तत्र ऋक् ( ऋ० ८.१४.१३)- अपां फेनैन नमुचे शिर इन्द्रोदवर्त्तयः । विश्वा यदजयः स्पृधः। (१०) 'ग' पुस्तके त्रैवान्यानमिदं समार।

·- - मं०८.सू०१४.२०१३] समाज्या नीतिमञ्जरी २५५ अपाम् । फेनैन । नमुचेः । शिरः । इन्द्र । उत् । अवर्तयः । विश्वाः। यत् । अजयः। स्पृधः ॥१२९॥ अयमर्थः । हे इन्द्र त्वम् (२) अपां फेनेन (२) वज्रीभूतेन नमुचेः असुरस्य शिरः उदवयः शरीरादुद्गतमवर्चयःअच्छेत्सी:(३) इत्यर्थः । कदेति चेत् । यद्यदा विश्वाः सर्वाः स्पृधः स्पर्धमानाः मासुरी: सेनाः अजयः जितवानसि । 'अत्रोदासस्य नमुचेः शिरो यदवर्तयो मनवे गातु- मिच्छन्, ( ऋ० ५।३०१७ ), 'युजं हि मामकृथा आदिदिन्द्र शिरो दासस्य नमु. चेमथायत्' (ऋ० ५।३०८)। इति निगमौ ॥ दुर्जन द्वयुं ब्रुवन्नाह- कार्य हन्ति परोक्षे वै प्रत्यक्षे च प्रियंवदः । इरिबिठिईयुं प्राह तं समश्नोतु (४) पातकम् ॥११८॥ यः दुर्जनः परोक्षे अक्ष्णां परः परोक्षः तस्मिन् परोक्षे दुष्कीर्तिकरो भूत्वा कार्य हन्ति । च अपरं प्रत्यक्षे समीपे प्रियंवदो भवति । प्रियवशे वदः खच् (पा० ३. २. ३८) इति खच् । खित्वान्नुम् (पा • ६. ६.६७)। -- (१) 'तेन विसृष्टस्त्वम्' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'अहोरात्रयोः सन्धौ शुष्काईविलक्षणेन अपां फेनेन' इति 'ग' पुस्तके। (३) असैत्सीरिति 'क' पुस्तके । 'अभैत्सीः' इति 'ग' पुस्तके । (४) 'स्वयमनोतु' इति 'ग' पुस्तके ।

·धाद्विवेदकता । [१६.अ० १.१२७ इरिबिठिक्रषिः तमुभयवक्तारं शत्रु द्वयुं पातकं सर्व समश्नोतु । सम्यम् व्याप्नोतु इति प्राह । तत्र ऋक् ( ऋ० ८. १८. १४ )- समित्तमघमश्नवद् दुःशंसं मत्यै रिपुम् । यो अस्मत्रा दुर्हणावाँ उप दयुः ॥ सम् । इत् । तम् । अघम् । अश्नवत् । दुःऽशंसम् मत्यम् । रिपुम् । यः । अस्मत्रा । दुःऽहनावान् । उप । दयुः ॥ १३० ॥ इरिम्बिठिरुष्णिहा आदित्यांस्तुष्टाव । 'पूर्वावष्टाक्षरौ पादौ तृतीयो द्वादशाक्षर' ( ऋ० मा० १६।२९ ) इति उष्णिहो लक्षणम्। हे आदित्याः दुःशंसं दुष्कीर्तिकरं रिपुं शत्रु सन्तं मयै मनुष्यं इत् एवम् अघं पापं समश्नवत् सम्यग्व्याप्नोतु । त कम् । यो मर्त्यः अस्मत्रा । देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्येभ्यो० (पा० ५।४।५६) इति त्रा । अस्मासु अस्मद्विषये (१) दुईणावान दुष्टहननवान् भूत्वा द्वयुः द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां युक्तो भवति । अयमर्थः । प्रत्यक्ष हितं वदति परोक्षे चाहितं तादृशः कपटो द्वयुरुच्यते । यश्चास्मद्विषये एवं- विधः कपटो भवति तं पापं (२) व्याप्नोत्वित्यर्थः । दुईणावान् 'ऋकाररेफषकारा०' ( ऋ० प्रा० ५।४० ) इति णवे प्राप्ते 'अहकारेषधिक' (ऋ० प्रा० ५।५३) इति निषिद्धे इकारत्वादत्र प्राप्तिः। (१) 'अस्मद्विषयाय' इति 'क' पुस्तके । (२) 'व्यामोतोत्यर्थः इति 'क' पुस्तके ।

·मं०८.सू०१९.१०५] सभाष्या नीतिमञ्जरी - : उक्तं च। परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्ष प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ।। पुरः साधुवद्वक्ति मिथ्याविनीतः परोक्षे करोत्यर्थनाशं हताशः। भुजङ्गप्रयातोपमं यस्य चित्तं त्यजेत्तादृशं दुश्चरित्रं कुमित्रम् ।। इति हलायुधे ॥ अग्निपरिचर्याप्रकारमाह- समिदाहुतिनत्याऽग्नि वेदैः परिचरेद द्विजः । पापान्मुच्येत सर्वस्मात् सोभयुक्तं वचो ब्रुवे ॥११९॥ समिधाग्निं दुवस्यत घृत/धयतातिथिम् । आस्मिन्हव्या जुहोतन । (ऋ० ८. ४४. १ )- इति ऋगुक्त्युक्तत्वात् 'पालाशं' (पालाशी) समिधमभ्यादधाति । सोमो पलाश इति ब्राह्मणे ( कौ० ब्रा० २।२ ) समिदाधानेन सोमहुतिफल- त्वात् यः समिदाधानं कृत्वा यथोक्ता आहुतीर्तुत्वा नमस्कृत्वा तमग्निं यथाशक्ति वेदमादित आरभ्य शक्तितोऽहरहर्जपेत् । स चार्वाक् तर्पणात् कार्यः । पश्चात् प्रातराहुतेरिति प्रातराहुत्यनन्तरं वेदाध्ययनम् । अहरहः स्वाध्यायमधीयीतति वेदैर्द्विजः परिचरेत् । स सर्वस्मात्पापात् प्रमुच्यते । तस्य न किमप्येन: परिशिष्यते । तत्कथम् । सौभरिणा 'यः समिधा य आहुती' (ऋ० ८।१९।५) इत्यादिभिर्यदुक्तं वचः तदहं द्याह्वयो ब्रुवे । सौभरिः काकुभेन प्रगाथेन छन्दसाऽग्नि स्तौति । मध्यमश्चेत् ककुप् (१) ( का० स० द्वा० ५० (१) 'द्वादशक इत्येव । द्वादशाक्षरको मध्ये त्वष्टकावभितो यदि । सोष्णिककुबिति प्रोक्ता 'वयमुवामपूर्व्य' (ऋ० ८।२१।१) इति षड्गुरुशिष्यः । ३३ ·२५८ चाद्विवेदकृता [अ०६.अ०१.२०३० ५३)। अयुजौ मागतो सतो बृहतीति काकुभः प्रगाथ: (१)। ( का. स० द्वा० ५० ११३) ककुप् चेत् पूर्वा काकुभ इत्यनुक्रमणी ( का. स० द्वादशकाण्डी ११॥३) । बार्हतो बृहतीपूर्वः ककुप्पूर्वस्तु काकुभ इति प्रातिशाख्ये (ऋ० प्रा० १८।१ )। तत्र ऋक् (ऋ० ८. १९. ५)- यः समिधा य आहुती यो वेदैन दाश मत्तौ अग्नये । यो नमसा स्वध्वरः। यः । सम्ऽइधो । यः । आऽहुती । यः । वेदैन । ददाश । मतः । अग्नये । यः । नम॑सा । सुऽअध्वरः ॥१३१॥ अयमर्थः । यो (२) मर्तो मनुष्यः स्वध्वरः शोभनेनाध्वरेण ज्योतिष्टोमादिना युक्तः सन् समिधा पालाशादिनेध्मेन यश्चाहुती आहुत्या आज्यसोमपुरोडाशादिसाध्यया । यश्च वेदेन ब्रह्मयज्ञादि- वेदाध्ययनेन नमसा नमस्कारेण अग्नये ददाश परिचरति तस्येद- वन्त इत्युत्तरत्र सम्बन्धः। तत्र ऋक् (ऋ० ८. १९. ६)- तस्येदवन्तो रहयन्त आशवस्तस्य थुनितमं यशः । न तमहो देवकृतं कुर्तश्चन न मयंकृतं नशत् ॥ तस्य । इत् । अवन्तः । रंहयन्ते । आशवः । तस्य । (१) 'वृहतीस्थाने ककुप चेत् काकुभः प्रगाथः । मध्यमश्चेत्क- कुबित्युक्तम् । उत्तरा सतोहत्येव पूर्ववत् । चतुर्था बृहती तृतीयो द्वादशकोऽयुजौ जागतौ सतोयहतीत्युक्ते' इति षड्गुरुशिष्यः । (२) इयं पाकयज्ञप्रशंसापरेति भगवताऽऽश्वलायनेन व्याख्याता (मा०.गृ० सू० ११४५) इत्यत्राधिकं वे० भा० ।

·मं०८.सू० १९.२०३६] सभाष्या नीतिमञ्जरी २५९ धुनिऽतमम् । यशः । न । तम् । अंहः । देवऽकृतम् । कुतः । चन । न । मय॑ऽकृतम् । नशत् ॥ १३२ ॥ तस्येत् तस्यैव आशवः शीघ्रगन्तारः (१) अवन्तः अश्वाः । आशु अर्वा वाजी तन्नाम (निघण्टु-१३१४ ) । रंहयन्ते वेगं कुर्वन्ति शत्रून् प्रसहन्ते इत्यर्थः । तस्यैव द्युम्नितमं दीप्तिमत्तमं यशः कीर्तिश्च भवति (२)। अपि च देवकृतं देवेषु विहिताकरणेन यत्कृतं अंहः पापं कुतश्चन कस्मादपि हेतोः न नशत् व्याप्नोति (३)। अशत् नशदिति तन्नाम (निघण्टु० २।१८)। न च मर्त्यकृतं (४) मनुष्येषु हिंसादि तन्न । इत्येवं पापक्षयकामेनाग्निशुश्रूषा कार्येत्युक्तं भवति । ब्राह्मणावमाननं न कार्यमित्यर्थ आह- ब्राह्मणान्नावमन्येत ब्रह्मशापो हि दुस्तरः । भीतोऽदात् सौरभेः शापाद्वधूः पञ्चाशतं नृपः ॥ १२० ॥ पूर्वार्ध स्पष्टमुक्तम् । तत्र ऋक् ( ऋ० ८. १९. ३६)- अदान्मे पौरुकुत्स्यः पञ्चाशतै सदस्युर्वधूनाम् । मंहिष्ठो अर्यः सत्पतिः। अदात् । मे । पौरुऽकुत्स्यः । पञ्चाशतम् । प्रस. दस्युः । वधूनाम् । मंहिष्ठः । अर्यः । सत्ऽपतिः॥१३॥ - (१) 'व्यापनशीला' इति वे० भा० । (२) घुम्ममिति धननाम धनवत्तम यशोऽन्नं च तस्य भवति इति वे० भा०। (३) 'प्रानोति' इति वे० भा०। (४) 'मनुष्यैः कृतम्' इति वे० भा० ।

·धाद्विवेदकृता [अ०६.अ०१.व०३५ तत्राख्यानम् । अभवत् सौभरिः काण्वः सर्वज्ञस्तत्त्ववित् पुरा । न च सोऽभिमति चक्रे संसारे क्लेशभाजने ॥ १॥ तपश्चरामि गङ्गायां मातापित्रोरनुज्ञया । पितृभ्यां समनुज्ञातो गङ्गां चैव विवेश सः॥ २॥ स एकदा जले गाङ्गे मात्स्यं दृष्ट्वा कुटुम्बकम् । मायामोहितचित्तोऽभून्न पुत्रो न प्रिया मम ॥ ३ ॥ इति सञ्चिन्त्य बहुधा त्रसदस्युं जगाम सः । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे कार्य च किमिहास्ति ते ॥ ४॥ कन्यादानमना भूत्वा आगतस्तेऽस्मि मन्दिरम् । भीतोऽवोचत् त्रसदस्युर्जीर्ण दृष्ट्वा तु सौभरिम् ॥ ५ ॥ समीपं गच्छ कन्यानाम् ऋषे त्वं दारकर्मणि । ततः पुनर्नवं काण्वं दृष्ट्वा कन्याः प्रमोदिताः ॥ ६॥ सर्वास्ता वत्रिरे पश्चात् सकामा अपि हि स्वयम् । कन्याः पञ्चशतं दत्त्वा तुतोष तं च सौभरिम् ॥ ७॥ तथा च बृहद्देवता (६५१-५७) आग्नेये स्तुती राजर्षेत्रसदस्योर अदादिति । पश्चाशतं वधूनाञ्च गवां तिस्रश्च सप्ततीः (१).॥५१॥ अश्वोष्ट्राणां तथैवासौ वासांसि विविधानि च । रत्नानि वृषभं श्यावं तासामग्रेसरं प्रति ॥ ५२॥ कृतदार ऋषि (२) गच्छन्निन्द्रायैतच्छशंस च । (१) 'सप्ततिः' इति 'क' पुस्तके । (२) 'कृत्वा दारानृषि इति मु०० ·मं०८.सू० १९.ऋ०३७] सभाष्या नीतिमञ्जरी २६१ वयं(ऋ०८.२१) सूक्तेन शक्रं च पीतस्तेन पुरन्दरः(१)॥५३॥ ऋषे वरं वृणीष्वेति प्रहस्तमृषिरब्रवीत् । काकुत्स्थकन्याः पञ्चाशयुगपद्रमये प्रभो ॥ ५४॥ कामतो बहुरूपत्वं यौवनञ्चाक्षयां रतिम् । शनिधि पद्मनिधि मद्गृहेष्वनपायिनम् ।। ५५ ।। प्रासादान् विश्वकर्मा तु सौवर्णास्त्वत्प्रसादतः। कुर्वीत पुष्पवाटीञ्च पृथक्तासां सुरद्रुमैः ॥ ५६ ॥ मा भूत सपत्नीस्पर्धाऽऽसा (२) सर्वमस्त्विति चाब्रवीत् । अन्त्ये ककुप्पङ्क्ती त्रसदस्योर्दानस्तुतिरित्यनुक्रमणिका ( का० स० ऋ० ८.१९ ) इति । प्रगाथेन पङ्क्त्यन्तः पांइन्क्त इत्युक्तेन सौभरिरिन्द्राय त्रसदस्योर्दानाद् (३) हृष्टः कथयति (४)। इदश्च मेऽदादिदञ्च मेऽदादित्य॒षिः प्रसंख्यायाहेति यास्कः (नि० ४।१५) अयमर्थः। पौरुकुत्स्यः पुरुकुत्सपुत्रः त्रसदस्युः मे मां वधूनां पञ्चाशतमदात दत्तवान् । मंहिष्ठः दातृतमः अर्यः () ईश्वरः राष्ट्री अर्यः इति तन्नाम ( निघण्टु २।२२)। सत्पतिः (६) सतां पाता। 'उत मे०' (ऋ० ८.१९.३७ ) इति इयं पङ्क्तिः। पङ्क्तिरष्टाक्षराः पञ्चेति (७) शौनकः ( ऋ० प्रा० १६.५४ ) । (१) 'शचीपतिः' इति मु० बृ०। (२) स्पर्धायां' इति 'क' पुस्तके । (३) 'दानम्' इति 'ग' पुस्तके । (४) 'इदमादिकेन प्रगाथेन सदस्योर्दानमृषिः प्रशंसति इति वे०भा०। (५) 'अभिगन्तव्यः स्वामो वा' इति वे० भा० । .. (६.) श्रेष्ठानां स्तोतृणां पालयिता' इति वे० भा० । (७) पञ्च पादा भवन्तीत्यर्थः ।

·२६२ धाद्विवेदकृता [अ०६.०१.२०३५ - तत्र ऋक् (ऋ० ८.१९.३७ )- उत में प्रयियोर्वयियोः मुवास्त्वा अधि तुग्वनि । तिमृणां सप्ततीनां श्यावः प्रणेता भुवद्धमुर्दियानां पतिः। उत । मे । प्रयियोः । वयियोः । मुऽवास्त्वाः। अधि । तुग्वनि । तिमृणाम् । सप्ततीनाम् । श्यावः। प्रऽनेता । भुवत् । वर्मुः । दियानाम् । पतिः ॥ १३४ ॥ अयमर्थः । मे मा उत अपि च प्रयियोः प्रयायते प्रगम्यते येन तत्मयियुः धनम् अश्वादि तस्य मुवास्त्वाः सुष्टु निवासायाः नद्याः तुग्वनि (१) तीर्थे अदात् । सुवास्तुः नदी तुग्वं तीर्थं भवतीति यास्कः ( नि० ४.१५)। ताभिः सह । तथा वयियोः ऊयते येन तद्वयियु वस्त्रादि तस्य बह्वदात् । तथा तिसृणां सप्ततीनां गवां प्रणेता प्रकर्षेण नेता अग्रतो गामी । श्यावः श्यामवर्णों वृषभः । कीदृशः दियानां दानार्हाणां गवां (२) पतिः । यो भुवत् अभवत् तेन सह बह्नदान कीदृशः । वसुः वासकः (३)। प्रणेतेति 'ऋकाररेफषकारा०'(ऋ० प्रा०९।४०) इति णत्वम् । (४) जात्या न महलं किन्तु दानादिनेत्याह- जातेः पुंसो न वृद्धत्वं सदा यदानतो भवेत् । अस्तौत सौभरिराख्वीशं चित्रं(५)सरस्वन्द्रिवत्॥१२१॥ (१) अधि तुग्वनि तीर्थेऽधि' इति वे० भा० । (२) 'ताश्च गा एतत्सङ्ख्यायुक्ताः एतद्गुणयुक्ताश्च' इति वे०भा०। (३) अतःपरंवेदभाष्ये कथितमस्ति अस्या ऋचोव्याख्यानं निरु- कटीकाया उद्धृतम्' इति।इयं टीका भगवदुर्गाचार्यविरचितैव नान्या। (४) अवतरणिकेयं 'क' पुस्तके न दृश्यते । (५) 'अस्तौत् सरस्वतीन्द्राभ्यां समं सौभरिराखुपम्। इति 'क' पुस्तकेऽधिकम् ।

·म०८.सू०२१.ऋ०१७] सभाष्या नीतिमञ्जरी २.६३ पूर्वार्द्ध स्पष्टम् । चित्रवत् । यथा चित्रो राजा आखोः ईशः तथापि सौभरिणा दातृत्वादिन्द्रो वा घेत्याभ्यां ( ऋ० ८. २१. १७-१८) सरस्वतीन्द्रवद् इन्द्रसरस्वतीभ्यां समं स्तुतः तमस्तोत् । तत्र कथा- - चित्रो नाम राजा सरस्वतीतीरे इन्द्रार्थ यागमकृत । तत्र सौभरिक्रषिः बहुलाभादू मह्यमेतावद्धनं को वा प्रायच्छदिति (१) विकल्पयते । तथा बृहद्देवता ( ६. ५०-६२ )- (२) काण्वस्य सौभरेश्चैव यजतो वंशजैः सह । कुरुक्षेत्रे यवान् यक्षु (३) हवींषि विविधानि च ॥ १८ ॥ आखवः सोऽभितुष्टाव इन्द्रं चित्रं सरस्वतीम् । इन्द्रो वेत्यनयर्चा स दानशक्तिं (४) प्रकाशयन् ॥ ५९ ॥ आखुराजोऽभिमानाञ्च (५) प्रहर्षितमनाः स्वयम् । संस्तुतो देववच्चित्रो यद्ददौ तवृचेन हि (६) ॥ ६० ॥ अयुतानां सहस्रं तु निर्जग्राह (७) स्तुवन्नृषिः । ऋषिः प्रोवाच हृष्टात्मा नाहमाम्यूपे (८) स्तुतिम् ॥ ६१ ॥ तिर्यग्योनी समुत्पन्नो देवताः स्तोतुमर्हसि (९)। तमन्त्यया पुनश्वास्तीत् ॥ ६२ ॥ ... (१) प्रवच्छेदिति 'क' पुस्तके । (२) बृहद्देवताया उद्धृतमिदं श्लोकार्धम् । (३) यवाञ् जक्षुर्० इति मु० वृ० । (४) 'सदा शक्तिं' इति 'क' पुस्तके । (५) 'अभिमानाय' इति 'क' पुस्तके । (६) 'चित्र ऋषये तु गवां ददौ' इति मु० १० । (७) 'सहस्रं वै निजग्राह' इति मु० ० । (८) 'म्युचि' इति 'क' पुस्तके । (8) 'समुद्भूतो देवताः स्तोतुमर्हति' इति 'क' पुस्तके ।

·धाद्विवेदकृता [अ०६.अ०२.००४ आखूत्करषु चरुणाऽयाजदेतेन (१). मूषकान् । चित्र इद्राजेत्यनया स्तुत्वा वाखुपति (२) सदा ।। इति ऋग्विधाने ( श्लो०.२४७ ) आखुराजत्वं दर्शितम् । अन्त्ये दृचे चित्रस्य दानस्तुतिरित्यनुक्रमणी (का० स० ऋ० ८।२१) तत्र ऋक् ( ऋ० ८. २१. १७)- इन्द्रो वा घेदियन्मघं सरस्वती वा मुभगा दुर्विमुं। त्वं वा चित्र दाशुषे ॥ इन्द्रः। वा । घ । इत् । इयत् । मघम् । सरस्वती। वा। मुऽभगो । ददिः। वसु । त्वम् । वा। चित्र । दाशुषे ॥ १३५ ॥ सौभरिः काकुभेन प्रगाथेन चित्रं तुष्टाव । दाशुषे हविर्दत्तवते मा इन्द्रो वा घेत् इन्द्र एव खलु इयत् एतावत मघं (मंहनीयं ) धनं ददिः किं प्रायच्छत् । वा अथवा सरस्वती मुभगा शोभनधना सौभाग्यवती वा वसु ददिः प्रायच्छन् अथवा हे चित्र एतनामक राजन् त्वं एतावद्धनं प्रादाः । इति । द्वितीया अन्त्या ऋक् (ऋ० ८. २१. १८)- चित्र इद्राजा राजका इदन्यके यके सरस्वतीमर्नु । पर्जन्य इव ततनद्धि वृष्टया सहस्रमयुता दत् । चित्रः। इत् । राजा । राजकाः । इत् । अन्यके। यके । सरस्वतीम् । अनु । पर्जन्यःऽइव । ततनत् । हि । वृष्टया । सहस्रम् । अयुता । ददत् ॥ १३६ ॥ (१) 'यजेदेतेन मूषकान्' इति ऋग्विधानपुस्तके । (२) चाखुपति' इति ० वि० ·मं०८.सू०३३.१० १९] सभाष्या नीतिमञ्जरी अनया चित्र एव प्रादादिति निश्चयमकार्षीत् । चित्र इत् चित्र एव राजा । अन्यके अन्ये यके (१) ये राजकाः राजानः । सर्वत्र कुत्सार्थः कः । यः चित्रः सरस्वतीमनुलक्षीकृत्य सहस्रं सहस्त्र- संख्याकं धनम् । अयुता अयुतानि धनानि च ददत् प्रयच्छन् । अस्मदादिसर्वान् याचकजनान् ततनत (२) परिपूर्णमनोरथान- कार्षीत् । ततेलुङिनो रूपम् । तत्र दृष्टान्तः । पर्जन्य इव दृष्टया । यथा पर्जन्यः (३) सर्वत्र वृष्टया सर्व परिपूर्णमनोरथं करोति तद्वत एवं चित्रो मूषकपतिः(४)दातृत्वान्महत्त्वं प्राप्त इत्युक्तं भवति । आपत्काले कोविदः स्याद इत्याह (५)- आपत्कालयुते रूपे मूढो न स्याद्विचक्षणः । स्त्रीरूपमूढ(६)मासङ्गं स्त्रीधर्म वज्रयशिक्षयत् ॥ १२२ ॥ यः विचक्षणः (सः) आपत्कालयुते रूपे मूढो मूर्यो न स्यात् । यां यामवस्थां प्राप्नोति तां तां सहेत ध्रुवमिति तामवस्थां चतुरो भूत्वा सहेते- त्यर्थः । तत्कुतः । तस्यामवस्थायां स्त्रीरूपयुक्तात् । रूपे चतुरः कृतः । तदधः पश्यस्वेत्यनयाह-'अधः पश्यस्त्र०' (क्र. ८.३३.१९ ) इत्यत्र कन्यां तां स्त्रीधर्म मघवाऽब्रवीत् । मेधातिथिः स्त्रीरूपं शिक्षयन्तमिन्द्रं तुष्टाव गायत्र्या (७) (ऋ. ८. ३३.१६-१९) (१) अल्प इत्यर्थे कः । 'अल्पा येऽन्ये राजका इत् राजान एव' इति वे० भा०। (२) 'धनैस्तनोति' । तनोतेर्लङि चङि रूपम् । 'चङयन्यतर- स्याम्' इति स्वरः इति वे० भा० । (३) 'पृथिवीं वृष्टया आतनोति प्रीणयति तथा चित्रः सर्वान् धनैः प्रीणयतीत्यर्थः' इति वे० भा० । (४) 'भूषकपतित्वात्' इति 'क' पुस्तके । (५) 'इत्यर्थ आह' इति 'क' पुस्तके । (६) 'गूढम्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः । (७) 'अनुष्टुभा' इति भवितव्यम् । 'इति अनुष्टुबन्तम्' इति सर्वानुक्रमणी।

·२६६ चाद्विवेदकृता [अ०६.०३.२०१२ - - - - तत्र क् ( . ८.३३.१९ )- अधः पश्यस्व मोपरि संतरां पादकौ हेर । मा ते कशप्लको दृशन् स्त्री हि ब्रह्मा बभूविथ । अधः । पश्यस्व । मा। उपरि । सम्ऽतराम् ।पादकौ। हर । मा। ते। कशऽप्लकौ । दृशन् । स्त्री। हि । ब्रह्मा। बभूविथ ॥१३७॥ (१) हे प्लायोगे त्वं स्त्री सती अधः पश्यस्व । एष स्त्रीणां धर्मः। उपरि मा पश्यस्व । उपरि दर्शनं स्त्रीणां धर्मो न भवति । पादको पादौ सन्तरां संश्लिष्टौ यथा भवतस्तथा हर । यथा पुरुषो विश्लिष्ट- पादनिधानो(२) भवति तथा त्वया स्त्रिया न कर्त्तव्यम् । अपि च कशप्लको कशश्च प्लकश्च कशप्लकौ । कशतिराहननकर्मा । उभे जङ्के (३) तव मा दृशन् । अन्ये पुरुषा मा पश्यन्तु । तयोरदर्शनं वाससः मुष्ठु परिधानेन भवति । अतः सुवाससा(४) परिधान कुरु । आगुल्फाद्वासः परिदध्यादित्युक्तं (५) हि यस्मात् त्वं ब्रह्मा सन् स्त्री बभूविथ । एवं स्त्रीरूपे चतुरः कृतः तस्मादेवमुक्तम् । पुत्राय प्रभुत्वं नार्पयेदित्यर्थ आह- न पुत्रायत्तमैश्वर्य कुर्यादार्यः (६) कथञ्चन । (७)पुत्रार्पितप्रभुत्वे कनीतोऽभूत्तृणोपमः ॥१२३॥ (१) अतः पूर्वं वेदभाष्ये--अन्तरिक्षादागच्छन् रथस्थ इन्द्रः त्रियं सन्तं स्वस्मात् पुंस्त्वमिच्छन्तं लायोगि यदुधाच तदाह । (२) 'विश्लिष्टपादो' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः। (३) 'कशालकावुभे अङ्ग इति वे० भा। (४) 'सुष्ठु वाससा' इति धे० भा० । (५) 'त्रियो धागुरुफादभिसंवीता भवन्ति' इति वे० भा०। (६) 'प्रकुर्वीत' इति 'ग' पुस्तके । (७.) 'यदि कुर्यात्तु कानीतराजेव तृणतामियात्' इति 'ग' पुस्तके ।

·म०८.सू०४६.ऋ०२४] सभाष्या नीतिमञ्जरी आर्यः विद्वान् ऐश्वर्य धनादिकं पुत्रायत्तं पुत्रस्वामित्वं न कुर्यात् । कथञ्चन कदाचिदपि कुर्यात्, तर्हि कनीतराजा इव तृणोपभो भवति । हि यस्मात् कनीतो राजा तृणोपमोऽभूत् । किंविशिष्टः पुत्राप्तिप्रभुत्वः । पुत्रेऽर्पित प्रभुत्वं राजकार्य येन सः । पुरा कनीतो राजा पुत्रं राज्येऽभिषिच्य स्वयं निर्ममो बभूव । ततः पुत्रो राज्यं प्राप्य वशाय अन्येभ्यो दानं दत्वा पृथुश्रवाः पृथुकीर्तिर्जातः । उक्तञ्च- कृत्वा पुत्रं तु रामानं स्वयं बभूव निर्ममः । कनीयान् वै कनीतोऽभूत् पुत्रो जातः पृथुश्रवाः ॥ इति । तथा च बृहद्देवता ( ६/७९ )- वशायाश्व्याय(१) यत्प्रादात् कानीतस्तु पृथुश्रवाः । तदत्र स्तूयते(२) दानम् 'आ स एतु' एवमादिभिः (३) ।। 'आ स (ऋ० ८।४६।२१) आदि कानीतस्य पृथुश्रवसो दानस्तुतिरित्य- नुक्रमणिका' । (का० स० ऋ० ८।४६)। वाशमष्टमम् । यथा वशोऽश्वाः(४) पृथुश्रवसि कानीते सनि ससान । (५) इति सूत्रम् ( सां० श्री० सू० १६।११। २२-२३)। तदर्थेयमृक् ( ऋ० ८.४६.२४.)- दानासः पृथुश्रवसः कानीतस्य मुराधसः । रथं हिरण्ययं ददन्मंहिष्ठः मूरिरभूदार्षिष्ठमकृत अचः ॥ दानासः । पृथुऽश्रव॑सः । कानीतस्य । मुराधसः । रथम् । हिरण्ययम् । ददत् । मंहिष्ठः । मूरिः । अभूत् । वर्षिष्ठम् । अकृत । श्रवः ॥ १३८ ॥ (१) 'वशाख्याय तु' इति 'क' पुस्तके । (२) 'संस्तुतम्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः, वे०वी० च । (३) 'आस इत्येवमादिभिः' इति मु० ० । (४) 'वशोऽश्व्यः' इति मुद्रितसूत्रग्रन्थे। (५) तदनन्तरं सूत्रन्तु 'आ स पतु य ईवदेति च सूक्तम्' इति ।

·२६८ बाद्विवेदकृता [अ०६.१०४.५०५ महदुक्थे विनियोगः। अथैतं वशमर्द्धर्चशः शंसति (सां० श्री० सू० १८।१४।१) इति सूत्रम् । 'अथ वशं शंसत्युदरं वै वशः' इति ब्राह्मणे ( सां० आ० २।११ ) । वशः पतया पृथुश्रवसं तुष्टाव(१)। पृथुश्रवसः कानीतस्य कनीतपुत्रस्य मुराधसः शोभन- दानधनस्य दानासः दानानि पूर्वोक्तानि रथं हिरण्ययं हिरण्मयं च ददत् प्रयच्छन् मंहिष्ठः अतिशयेन दाता सूरिः(२) देवस्य स्तोता । रुद्रः सूरिः इति तन्नाम (निघण्टु ॥१६) । अभूत् भवति भवतु वा । एवंगुणो भूत्वा वर्षिष्ठम् अतिशयेन प्रद्धं श्रवः कीर्ति अकृत करोति करोतु वा । तस्मात् पुत्रः पृथुश्रवा जातः पिता तृणोपमो जात इत्युक्तम् । दुष्टप्रतिग्रहेणापि वर्तेत, पणिवृत्त्या नैवेत्यर्थ आह- प्रतिग्रहेण जीवेत्तु(३) पणिवृत्त्या न वै द्विजः । पृषधो गर्दभग्राही निन्दकोऽभूत् कलिः पणेः(४)॥१२॥ द्विजः उञ्छशिलाद्यभावे प्रतिग्रहेण- अस्ति वाच्यद्विजैर्नीतं धनं दुष्टपरिग्रहे । अग्नितीर्थेषु पतितं सद्यो याति पवित्रताम् ॥ इत्युक्तत्वात् । दुष्टपरिग्रहेणापि वर्तेत । पोष्यपोषणं कुर्यात् । परन्तु पाणवृत्त्या न । 'न स्तेन: स्यान्न वाधुषी' इति याज्ञवल्क्ये । यथा पृषध्र ऋषि- गर्दभग्राह्यभूत् । पृषभ्रेण 'शतं मे गर्दभानाम्' (ऋ० ८.५६.३) इत्युक्तेन गर्दभप्रतिग्रहेण दुष्टेनापि पोष्यपाषणं कृतम् । कलिना ऋषिणा 'कदू मही.' इत्यनया ( ऋ० ८.६६-१० )च पणिर्वणिङ् निन्दितः । तदने दयिष्यते । अतस्तां वृत्तिं परिवर्जयेत् । (१) 'पूर्वमन्त्रैः प्रतिपादितानि धनानि बन्धूनां पितुर्वा पुरस्ता. निर्दिशन् भाशास्ते' इति वे० भा० । (२) 'सर्वस्य प्रेरकः, प्राशो वा' इति धे० भा० । (३) 'जीवेत' इति 'क' पुस्तके । (४) 'पणिः' इति 'क' पुस्तके ।

·म०८.मू०५६.२०३] सभाष्या नीतिमारी - - - - पृषध्रो गायत्र्या प्रस्कण्वं तुष्टाव । 'भूरीत् पञ्चकृशः प्रस्कण्वस्य दानस्तुतिर्गायत्रन्तु' ( का स० ऋ० ८५५) इत्यत्र द्वयमप्यनुपपन्नम् । परं गायत्रं प्राग्वत् स प्रेरित्युक्तत्वाद्गायत्रग्रहणं न घटते । अपरं त्वेतत् प्रस्कण्वस्य दानस्तुतिरिति सूत्रे विप्रतिपत्तिः । प्रास्कण्वं नवमं यथा । प्रस्कण्व इति प्रास्कण्वस्यार्षमुक्तम् । पृषध्रस्य देवतात्वञ्च प्रतिज्ञायते वालखिल्यानुक्रमणी दुर्बला अनुयोजिता वेति भगवान् वेदपुरुषः । तत्र ऋक् ( ऋ० ८.५६.३. वालखिल्ये )- शतं में गर्दभानौ शतमूणीवतीनाम् । शतं दासाँ अति सजः। शतम् । मे। गर्दभानाम् । शतम् । ऊर्जाऽवतीनाम् । शतम् । दासान् । अति । स्रजः ॥ १३९ ॥ अयमर्थः । अयं मे मा गर्दभानां शतं ऊर्णावतीनां आवि- कानां शतं दासान् परिचारकान् सजः कण्ठभूषणानि शतं शत- संख्याकान् अमंहतति पूर्वमन्त्रक्रियाध्याहारः । दत्तवान् । मंहते इति दानकर्मा ( नि० ११७; निघण्टु ३।२०) गर्दभानामित्य- नवगृह्यमाणत्वं न । इन्द्रस्य सख्युः फलातिशयमाह- यस्य स्याहज्रिणा सख्यं साग्निकः स धनी शुचिः । तपोऽस्य ब्रह्मचर्यादि भर्गेणोक्तं वचो ब्रुवे ॥ १२५ ॥ यस्य यज्वनः वज्रिणा इन्द्रेण सख्यं सख्युर्भावः सख्यम् । सख्युर्यः (पा० ५.१.१२६) इति यः । स निरग्निकोऽपि साग्निकः । स निनोऽपि धनी अशुचिरपि शुचिः । अस्य ब्रह्मचर्यादि तपो भवति । एतद्भर्गेणोक्तम् । न पापास' (ऋ० ८.६१.११) इत्यनया उक्तं वचो ब्रुवे ।

·धाद्विवेदकृता [अ०६.अ०४.२०२० तत्र ऋक् ( ऋ० ८.६१.११)- न पापासो मनामहे नारायासो न जहवः । यदि न्न्विन्द्रं वृषणं सा मुते सखायं कृणामहै ॥ न । पापासः । मनामहे । न । अरायासः । न । जहवः । यत् । इत् । नु। इन्द्रम् । वृषणम् । सचा। मुते । सायम् । कृणामहै ॥ १४ ॥ भर्गो बृहत्या इन्द्रं तुष्टाव । यत् यदा नु क्षिप्रं(१) इन्द्रं षणं कामवर्षकं मुते अभिषुते सोमे सति सखायं सचा सह कृणवामहै कुर्मः (२) । तदा पापासः अकृतपुण्याः। ब्रह्मचर्यत्रतादिरहिताः इति न मन्यामहे न मनामहे । तथा अरायासः अधनाः (३) न । जलवः । अज्वलना निरग्निका इति न मन्यामहे । कृतव्रता नियमादिपुण्यदानवन्तोऽग्निसहिता(४) इति मन्यामहे । तथा च यास्कः (नि० ६।२५)-न पापा मन्यामहे नाधना न ज्वलनेन होनाः । अस्त्यस्मासु ब्रह्मचर्यपध्ययनं तपोदानकर्म- स्यपिरब्रवीत । इन्द्रोऽसुन्वतोऽनिष्टकर्तेत्याह- सत्यं ब्रवीमि नासत्यमसुन्वतो महान् वधः । इन्द्रोऽभूत सुन्वतो ज्योतिःप्रगाथोक्तं वचो ब्रुवे ॥१२६॥ प्रगाथेन यदुक्तं 'सत्यमिद्वा' (ऋ० ८.६२.१२) इति तद्वचोऽहं ब्रुवे । किम् । असुन्वतो द्विजस्य इन्द्रः महान् वधः वधसदृशो भवति । सुन्वतः (१) 'इदानीं' इति वे० भा० । (२)'तस्मात् पापाविरहिताः मनामहे पापादिविशिष्टानामि- न्द्रसाहाय्याकरणासम्भवात्' इति वे० भा० । (३) अहविष्का वा' इति वे० भा० । (४) 'कृतव्रतनियमादिपुण्याः दानवन्तः' इति वे० भा० ।

·मं०८.सू०६२.ऋ०१२] समाज्या नीतिमञ्जरी - सोमाभिषवं कुर्वतो ज्योतिः बहुतेजस्कोऽभूत् । तदहं सत्यं यथार्थमेव ब्रवीमि नासत्यम् । तत्र ऋक् ( ऋ० ८.६२.१२)- सत्यमिदा उ तं वयमिन्द्र स्तवाम नानृतम् । महाँ असुन्वतो वधो भूरि ज्योतींषि मुन्वतो भद्रा इन्द्रस्य रातयः॥ सत्यम् । इत् । वै । ॐ इति । तम् । वयम् । इन्द्रम् । स्तवाम । न । अनृतम् । महान् । अमुन्वतः । वधः । भूरि।ज्योतीषि। मुन्वतः। भद्राः। इन्द्रस्य।रातयः॥१४१॥ प्रगाथः पतया एवमिन्द्रं तुष्टाव । वयं प्रगाथाः तमिन्द्रं सत्यामित सत्यमेवोक्त्वा स्तवाम । अनृतमुक्त्वा न(१) । अमुन्वतः अयष्टुः महान् प्रभूतः वधोऽस्ति । सुन्वतः अभिषवं कुर्वतः भूरि भूरीणि ज्योतींषि(२)ज्योतीरूपो भवति । एवंगुणस्येन्द्रस्य(३) रातयः दानानि भद्राः सम्भजनीयानि । इन्द्रस्य पणौ(४) निग्रहमाह- न शक्नोम्यप्रियं कर्तुमयष्टुंबलिनः पणेः । तं प्रताडयेन्द्र बाधस्व प्रगाथोक्तं वचो ब्रुवे ॥१२७॥ प्रगाथेनेन्द्रं प्रति यद्वचः ‘पदा पणीन्०' (ऋ० ८.६४.२ ) इत्यनयोक्तं तदहं द्याव्हयो ब्रुवे । किं तत्। हे इन्द्र वं पाणं वाणिजे यज्ञादि- (१) 'अस्माभिरुक्ता गुणाः सत्या एव सन्तु नानृता इत्यर्थः। इति वे०भा०। (२) 'बहून् सोमान् सुन्वतोऽभिषवं कुर्वतो यजमानस्येन्द्रकृतोऽ- नुग्रहो महान् भवतीत्यर्थः' इति बे०भा० । (३) एवंविधस्य' इति 'क' पुस्तके । (४) 'इन्द्रः पणे" इति 'क' पुस्तके ।

·२७२ धाद्विवेदकृता [अ०६.अ.१,२०३० रहितं तं प्रताडय प्रकर्षेण ताडयित्वा पादेन बाधस्व । तस्य पणेः वार्धषिकस्याप्रियं बाधनं कर्तु अहं न शक्नोमि । किंविशिष्टस्य अयष्टुः अयजनेन धनिनः अत एव बलिनः केवलं शरीरपोषेणन बलवतः । - तत्र ऋक् ( ऋ० ८.६४.२)- पदा पॉरराधसो नि बांधस्व महाँ असि । न हि त्वा कश्चन प्रति ॥ पदा । पणीन् । अराधसः । नि । बाधस्व । महान् । असि । नहि । त्वा । कः । चन । प्रति ॥ १४२ ॥ प्रगाथो गायच्या इन्द्रमेवमवोचत(१) । 'उ त्वा मदन्तु स्तोमा ० ( ऋ० ८.५३ ) इति द्वादशः' ( सां० श्रौ० सू० १.८॥ १३।६ ) इति बृहदुक्थे विनियुक्तम् । हे इन्द्र त्वं यतो महानसि भवास अतः पणीन् वणिजः(२) अराधसः न विद्यते यजनयोग्यं राधो धनं येषां ते तान् यष्टव्यधनरहितान केवलधनान पदा पादेन । पन्नोमास्० (पा० ६.१.६३ ) इति पदादेशः । ताड- यित्वा(३) नि बाधस्व । हि यतः त्वा त्वां प्रति कश्चन कश्चिदपि देवो मनुष्योऽसुरो वा न समर्थः(४)। पणारराधम इति 'ईकारोकारोपहिते रेफमेषु स्वरेषु च', (ऋ० प्रा० ४।६८.६९ ) इति इकारपूर्वत्वात् स्वरपरत्वात नस्य रेफः। 'नकारस्य लोपरेफोष्मभावे.' ( ऋ० प्रा० ४.८० ) इति उपधासानुनासिकत्वम् । (१) एवमगादीत्' इति 'क' पुस्तके। (२) 'लुब्धान्। इति वे० भा०। (३) 'अतिक्रम्य इति वे भा०। (४) प्रतिनिधिः सदृशो न हस्ति खलु इति वे० भा० ·.. मं०८.सू०६६.२०१०] सभाण्या नीतिमारी २७३ निन्दकोऽभूत्कलि: पणेरिति वदामः ( पृ० २६८)- प्रतिग्रहेण जीवेत्तु पणिवृत्त्या न वै द्विजः । पृषध्रो गर्दभग्राही निन्दकोऽभूत्कलिः पणेः ॥ इति पूर्व व्याख्यात एव । तत्र ऋक् (० ८.६६.१०)- कदू महीरधृष्टा अस्य तविषीः कटु वृत्रघ्नो अस्तृतम् । इन्द्रो विश्वान्बेकनाटाँ अहर्दश उत क्रत्वा पणीरभि ॥ कत् । ॐ इति । महीः । अधृष्टाः । अस्य तविषीः । कत् । ॐ इति । वृत्रऽघ्नः । अस्तृतम् । इन्द्रः । विश्वान् । बेकनाटान् । अहःऽदृशः । उत । क्रत्वा । पणीन् । अभि ॥ १४३ ॥ कलिनामा ऋषिः सतोबृहत्या(१) इन्द्रं प्रति पणेनिग्रहं ययाचे । अस्य इन्द्रस्य मही: महत्यः सेनाः अधृष्टाः परैरना- धृष्याः तविषीर्बलानि । अस्य वृत्रघ्नः वृत्रहन्तुः इन्द्रस्य कदु कदापि अस्तृतं हन्तव्यं नाभवत् । अतः इन्द्रः ईदृशेन द्विविधेन बलेन विश्वान् सर्वान् बेकनाटान(२) । बेकेन द्विशब्देन नाटयन्तीति बेकनाटाः । कुसीदिनो वाधुषिका उच्यन्ते । बेकनाटाः खलु कुसी- दिनो भवन्तीति यास्कः ( नि० ६।२६) । तानहर्दशः अहः तदुत्पादक आदित्योऽभिधेयो भवति । तं पश्यन्तीत्यादृशः । करोतीत्यन्वयः । ननु सर्वे सूर्य पश्यन्तीति कोऽतिशयः सूर्यदर्शने ? (१) 'हत्या' इत्येव 'क' पुस्तके। (२) 'अनेन कुसीदिनों वृद्धिजीविनो वाधुंषिका उच्यन्ते । कथं तद्व्युत्पत्तिः। इति अपभ्रंशो द्विशब्दार्थे । एकं कार्षापणमृणिकाय प्रयच्छन् छौ मह्यं दातब्यौ नयेन दर्शयति ततो द्विशब्देनैकशब्देन च नाट- यन्तीति बेकनाटाः सान्' इति वेदभाष्ये । 'विशब्देन' इति ' पुस्तके। - प ३५ ·२७४ धाद्विवेदकृता [अ०६.०४.व ०३३ उच्यते । इहैव सूर्यं पश्यन्ति न जन्मान्तरे । लुब्धका अयष्टारोऽन्धे तमसि मज्जन्तीति ते दृष्टप्रधानाः नास्तिका: (१)। कुसीदिनः पणीन् अन्यान् वणिजः (२)। क्रत्वा स्वकीयेन वाणिज्यकर्मणा (३) अभि अभिभवन्ति । तथा च स्मृतिः (४) ( म० स्मृ० ८१०२)। गोरक्षकानापणिकांस्तथा कारुकुसीदकान (५)। प्रेष्यान वाधुषिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत् ।। कदू महीर-'शुचिं पवित्रं तु महीनु' ( ऋ० प्रा० ८१) इति दीर्घः । अदृश:-'सस्वरहः सनुतः' (ऋ० प्रा० १।१०३) इति रेफः। पणीभि-ईकारपूर्वत्वात (ऋ० प्रा० ४।६८, ६९ ) नस्य रेफः। महान्तः प्रार्थिता निष्फला न भवन्तीत्यर्थ आह- तिरश्चामपि जीवानां याञा महत्सु नाफला । आदित्याः प्रार्थिता मत्स्यैर्जालगैस्तानुपागमन् ॥१२८॥ तिरश्चां तिर्यग्योनिजीवानां महत्सु महान्तेष्वपि यात्रा प्रार्थना नाफला भवति । यथा आदित्येषु देवेषु महत्सु मत्स्यानां तिर्यग्योनिजातानां प्रार्थना सफलाऽभवत्तदाह-मत्स्यैर्जालगैर्जालं प्राप्तैः मोक्षार्थे 'यान्नु क्षत्रियान् ०' (ऋ० ८. ६७.) इत्यनेन प्रार्थिताः सन्तो जालनद्वान् मत्स्यान् आदित्या उपागमन् समीपं गत्वा मोचिताः । (१) 'अथवा लौकिकान्येवाहानि पश्यन्ति पारलौकिकान्य- दृष्टानि दृष्टप्रधाना हि नास्तिकाः' इति वे० भा०। (२) 'पणिसदृशान् शूद्रकल्पान्' इति वे० भा० । (३) 'उत शब्द एवार्थे । क्रत्वोत कर्मणैव ताडनादिव्यापारण' इति वे० भा०॥ (४) अस्य श्लोकस्य पूर्वार्ड मनुस्मृत्यामेवं दृश्यते- गोरक्षकान् वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् । (५.) 'तथा कारु-कुशीलकान्' इति 'क' पुस्तके । . ।

·- - - - मं०८.सू०६७.२०५] सभाष्या नीतिमञ्जरी २७५ तदर्थेयमृक् ( ऋ० ८. ६७. ५)- जीवान्नौ अभिर्धेतनादित्यासः पुरा हात् । कई स्थ हवनश्रुतः॥ जीवान् । नः । अभि । धेतन । आदित्यासः । पुरा। हात् । कत् । ह । स्थ । हवनऽश्रुतः ॥ १४४ ॥ इदमाख्यानम् (बृहद्देवता ६८८-९० )- धीवराः सहसा मीनान दृष्ट्वा सारस्वते जले । जालं प्रक्षिप्य तान् बवा चाक्षिपस्ते (१) जलात्स्थलम।।८८॥ शरीरपातमीतास्ते(२) तुष्टुवुश्चादितेः सुतान् । मुमुचुस्तांस्ततस्ते च प्रसन्नास्तान समूदिरे ॥ ८९ ।। धीवराः क्षुद्यं मा वो भूत् स्वर्ग प्राप्स्यथेति च । 'बहवो वा मत्स्या जालनद्धा आदित्यानस्तुवन्' इत्यनुक्रमणी। ( का० स० ऋ० ८६७) 'मत्स्यानां जालमापन्नानामेतदार्ष वेदयन्ते' इति यास्कः ( नि० ६.२७)। (३) त्यान्वित्यादित्यदैवत्यं क्षिप्रं मुच्येत बन्धनात्' इति ऋग्विधाने ( श्लो० ३४९ )। मत्स्यो वा मान्यो वा मत्स्या वा आदित्यानस्तुवन् । अयमर्थः। आदित्यासः आदित्याः पुरा हथात् हननान्मृतेः पूर्व नो अस्मान् जीवान् जीवतः सतः अभिधेतन अभिधावत । अभिधावनं कुरुत । हे हवनश्रुतः आह्वानश्रोतारः(४) यूयं कद्ध क्व नु स्थ (१) 'तान् मत्स्यान् प्राक्षिपस्ते' इति मु० बृ० । (२) 'स्थातु शरीरं ते मत्स्याः' इति 'ग' पुस्तके । 'शरोरं पातुं ते मत्स्याः इति 'क' पुस्तके । (३) एतत्पूर्वार्धन्तु-'बद्धो वाप्यवरुद्धो वा वाग्यतः प्रयतो जपेत् । (४) 'आह्वानं श्रुत्वा शीघ्रमागच्छत' इति वे० भा०।

·॥ - २७६ द्यादिवेदकता [अ०६.१०५.२०३० भवथ । इत्युक्तैस्तैरागत्य मोचिता इत्यर्थः । स्थेति 'दधिम मदत.' ( ऋ० प्रा० ८.१५ ) इति दीर्घ प्राप्त 'काण्वायना निष्कृतीरेतयोः स्थ' । 'जाताः मुरथा हवनश्रुतश्च' (ऋ० प्रा० ८.२०.२१) इति निषेधान्न । क्षीरपाको वैष्णव इत्याह- क्षीरेण तर्पयेद्विप्रान् क्षीरपाको हि वैष्णवः । हते वराहे शक्रेण विष्णुजग्राह पायसम् ॥ १२९ ॥ हि यस्मात् क्षीरपाको वैष्णवो भवति । तस्मात् समृद्धयज्ञादिकर्मान्ते क्षारेण द्विजोत्तमांस्तर्पयेत् । क्षीरं वैष्णवं दर्शयति । शक्रेण इन्द्रेण वराहे वराहासुरे हते सति विष्णुः परमेश्वरः पायसं क्षीरं जग्राह स्वीकृतवान् । तदर्थेयमृक् ( ऋ० ८.७७.१० )- विश्वेत्ता विष्णुराभरदुरुक्रमस्त्वेषितः । शत महिषान् क्षीरपाकमोदनं वराहमिन्द्र एमुषम् ॥ विश्वा । इत् । ता । विष्णुः । आ । अभरत् । उरुऽक्रमः । त्वाऽईषितः । शतम् । महिषान् । क्षीर ऽपाकम् । ओदनम् । वराहम् । इन्द्रः। एमुषम् ॥ १४५ ॥ (२) कुरुसुतिबृहत्या इन्द्रं तुष्टाव । तथा चरकब्राह्मणम्- 'विष्णुर्यज्ञः स देवेभ्य आत्मानमन्तरधात् तमन्यदेवता नाविदन् । इन्द्रस्त्ववेत् । स इन्द्रमब्रवीत् को भवानिति । तमिन्द्रः प्रत्यब्रवीत् अहं दुर्गाणाममुराणां च हन्ता । भवांस्तु क इति । सोऽब्रवीत् अहं दुर्गादाहर्ता त्वं तु यदि दुर्गाणाममुराणां हन्ता (१) नीतिमञ्जरीभाष्ये मन्त्रोऽयमैतिहासिकमतभेदेनैव व्या ख्यातः । नरुक्तमतानुसारेण अस्यापर व्याख्यानं घेदभाष्ये द्रष्टव्यम् ।

·म०८.सू०७७.२०१०] सभाष्या नीतिमञ्जरी २७७ ततोऽयं वराहो (१) वाममुषः एकविंशत्याः पुरामश्ममयीनां पारे वसात तस्मिन्नसुराणां वसु वाममस्ति (२) तमिमं जहीति । तस्येन्द्रस्ताः (३) पुरो भित्त्वा हृदयमविध्यत् (४) । (५) अधि तत्र यदासीत्तद्विष्णुराहरदिति' । अयमर्थः । हे इन्द्र त्वेषितः त्वया प्रेरितो विष्णुर्यज्ञरूपी वेषितः त्वं दुर्गादाहर्ता किल तर्हि त्वं तस्य धनान्याहरेति त्वया प्रेषितः सन् उरुक्रमो भूत्वा विश्वेत्ता यानि त्वया हर्त्तव्यानि इत्युक्तानि यानि च तत्र स्थितानि सर्वाण्याभरत् आहरत(६)। हृग्रहो: (पा० शरा८४। वा०) इति भत्वम् । कानि तानीति । शतं महिषान् तेषां वाहनभूतान महिषान(७) क्षीरपाकं क्षीरेण पाचितमोदनं चाहरत(८) विध्यद्वराहमित्यत्रोक्तोऽर्थश्च चरमपादनोच्यते-इन्द्रस्तु वराहं वरा- हारं स्वीकृतासुरसर्वस्वं वराहरूपिणं वा एमुषं एमुषनामानं अथवा धनानामामोषकं वराहमसुरं हृदयेऽविध्यदिति शेषः । अस्येवु मातुः सर्वनेषु सद्यो० (ऋ० १६१७ ) इति । निगमान्तरम् (९)। (१) 'वराह एव मुषकः' इति 'क' पुस्तके । (२) 'असुराणाञ्च सुवासमस्ति' इति 'क' पुस्तके । (३) 'स्वाः' इति 'क' पुस्तके । (४) 'अविध्यत' इति 'क' पुस्तके । (५) 'तत्तत्तीरपाकमोदनादि यदासीत्' इति 'क' 'ख' पुस्तकयोः। (६) 'आभरतु' इति वे० भा० । (७) 'अपरिमितान् प्रशस्तान् पदार्थान् तेषां वाहनरूपान्महिषान् वा' इति वे० भा०। ( 2 ) 'पक्वमात्रमोदनं वाऽऽभरत्' इति वे० भा० । (६) अस्य मन्त्रस्य व्याख्याने वेदभाष्ये पूर्वमन्धव्याख्यानात् कोऽपि भेदो लक्ष्यते ।

·२७८ धाद्विवेदकृता [अ०६.अ०६.व ०१४ यज्ञेन संसारं सारं कुर्यादित्यर्थ आह- सोमं सुत्वाऽत्र (१) संसारं सारं कुर्वीत तत्त्ववित् । यथाऽऽसीत(२)सुत्वचाऽपाला दत्वेन्द्राय मुखच्युतम्॥१३०॥ अत्रास्मिन् संसारे सोमं सुत्वा सोमाभिषवं कृत्वा यस्तत्त्ववित सत्सूद्विषद्रुह ० ( पा० ३.२.६१) इत्यादिना स्विप । स संसारं सार्थक कुर्वीत । तदेव अपालादृष्टान्तेन द्रढयति । यथा अपाला ब्रह्मवादिनी यं सोम मुखच्युतम् इन्द्राय दत्त्वा संसारं सार्थकं कृतवती इत्यर्थः । तत्र 'कन्या वाः०' ( ऋ० ८.९१ ) इति सूक्ते एषोऽर्थः प्रति. पाद्यते । तथा चानुक्रान्तम्-'कन्या वाः सप्तात्रेय्यपालेतिहास ऐन्द्र आनुष्टुभं द्विपत्तयादि' ( का० स० ऋ० ८।९१ )। ततिहासः पुरा किलात्रिसुता अपाला ब्रह्मवादिनी केनचित् कारणेन त्वग्दोष. दुष्टा सती अत एव दुर्भगेति भ; परित्यक्ता पितुराश्रमे त्वग्दोषपरिहाराय चिरकालमिन्द्रमाधकृत्य तपस्तेपे । सा कदाचिदिन्द्रस्य सोमः प्रियकरो भवति तमिन्द्राय दास्यामीति बुद्धया नदीतीरं प्रत्यगमत् । सा तत्र स्नात्वा पथि सोममलभत | तमादाय गृहं प्रत्यागच्छन्ती मार्ग एवं तं चखाद | तद्भक्षणकाले दन्तघर्षणजातशब्दं प्राणां सोमाभिषवध्वनिरिति (३) तदानी- मेवेन्द्रः समागमत् । आगत्य तामुवाच किमत्र ग्रावाणोऽभिषुण्वन्तीति । सा प्रत्यूचे अत्रिकन्या स्नानार्थमागत्य सोमं दृष्ट्वा . तं भक्षयति । तद्भक्षणजो ध्वनिरेव न तु ग्राणां सोमाभिषवध्वनिरिति । तथा प्रत्युक्त इन्द्रः पराङावर्तत । यान्तमिन्द्रं सा पुनरब्रवीत् । किमर्थ निवर्तसे त्वं तु सोमपानाय गृहं गृहं प्रत्यागच्छसि । इदानीमत्रापि मम दंष्ट्राभ्यामभिषुतं सोमं पिब (१) 'सुत्वा च' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'यमासीत्' इति 'क' पुस्तके । (३) 'सोमाभिषवध्वनिमिति मत्वा' इति वे०भा० ·म०८.सू०९१.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी २७९ धानादींश्च भक्षयेति । सा एवमनाद्रियमाणा सतीन्द्रं पुनरप्याह । अत्रागतं वामिन्द्रं न जानामि त्वयि गृहमागते बहुमानं करिष्यामीत्युक्त्वाऽत्र समागत इन्द्र एव नान्य इति निश्चित्य स्वास्ये निहितं सोममाह-हे इन्दो त्वमागताये. न्द्राय पूर्व शनैः ततः शनकैः क्षिप्रं परिस्रवेति । तत इन्द्रस्तां कामयित्वा तस्या आस्ये एव दंष्ट्राभिषुतं सोममपात् । तत इन्द्रेण सोमे पीते सति त्वग्दोषा- दहं भर्ता परित्यक्ता इदानीमिन्द्रेण संगता इत्यपालायामुक्तायाम् इन्द्रस्तां व्याजहार । किं कामयसे तदहं करिष्यामीत्युक्ते सा वरमचीकमत । मम पितुः शिरो रोमवर्जितं तस्योपरं क्षेत्रं फलादिरहितं मम गुह्यस्थानमप्यरोमशम् । एतानि रोमफलादियुक्तानि कुरु इत्यपालायामुक्तायां तत्पितृशिरःस्थितां खलतिमप- हाय क्षेत्रश्च फलादियुक्तं कृत्वा तस्यास्त्वग्दोषपरिहाराय स्वकीये रथच्छिद्रे शकटस्य युगस्य च छिद्रे एतां तां त्रिवारं निश्चकर्ष । तस्याः पूर्वाभिहितायास्त्वक्(१)शल्यको द्वितीया गोधा तृतीया कृकलासोऽभूत् । तत इन्द्रस्तामप्यपालां सूर्यसदृशत्वचमकरोदिति (२) । (३) तथा बृहद्देवता ( ६।९९-१०६)- अपालाऽत्रिसुता त्वासीत् कन्या त्वग्दोषिणी पुरा । तामिन्द्रश्चकमे दृष्ट्वा विजने पितुराश्रमे ॥ ९९ ।। तपसा बुबुधे सा तु सर्वमिन्द्रचिकीर्षितम् । उदकुम्भं समादाय अपामर्थे जगाम सा (४) ॥ १० ॥ दृष्ट्वा सोममपामन्ते (५) तुष्टावर्चा वने तु तम् । कन्या वा(ऋ० ८।९१।१)इति चैतस्यामेषोऽर्थः(६)कथितस्ततः॥१०१॥ (१) 'पूर्वाभिहतायाः' इति वे० भा० । (२) 'इत्यैतिहासिकी कथा । एतच शाट्यायनब्राह्मणे स्पष्ट- मुक्तम् । तद्ब्राह्मणं तत्तद्व्याख्यानसमये दर्शयिप्यते। एषोऽर्थः कन्या- वारित्यादिषु ऋक्षु प्रतिपाद्यते' इति वेदभाष्ये । (३) अयं वृहदेवतोक्त इतिहासो 'ग' पुस्तके नास्ति । (४) 'पातु जगाम तेजसा' इति 'क' पुस्तके । (५) 'सोममपादास्येइति 'क' पुस्तके । (६) 'चैतस्मिन्नेषोऽर्थः' इति 'क' पुस्तके । .

·धाद्विवेदकृता [अ०६.अ०६.२०१४ सा सुषाव मुखे (१) सोमं सुत्वेन्द्रं चाजुहाव तम् । असौ य एषी (ऋ० ८।९१२)त्यनया अपालाऽदाच्च(२)तन्मुखात् १०२ अपूपांश्चैव सक्तूंश्च भक्षयित्वा शतक्रतुः(३) । ऋग्भिस्तुष्टाव सा (४) चैनं जगादैनं तृचेन तु(५)॥१०३॥ सुलोमामनवद्याङ्गीं कुरु मां शक्र सुत्वचम् । तस्यास्तद्ववचनं श्रुत्वा प्रीतस्तेन(६) पुरन्दरः ।।१०४॥ रथच्छिद्रेण तामिन्द्रः शकटस्य युगस्य च । प्रक्षिप्य निश्चकर्ष त्रिः सुत्वक् सा तु ततोऽभवत्(७) ॥१०॥ तस्यास्त्वाचे व्यपेतायां सर्वस्यां (८) शल्यकोऽभवत् । उत्तरा त्वभवद्गोधा कृकलासस्त्वगुत्तमा (९) ॥१०६॥ तदर्थेयमृक् ( ऋ० ८.९१.७.)-- खे रथस्य खेऽनसः खे युगस्य शतक्रतो । अपालामिन्द्र त्रिपूत्व्यकृणोः मूर्यत्वचम् ॥ खे । रथस्य । खे । अनसः। खे । युगस्य । शत- ऋतो इति शतक्रतो । अपालाम् । इन्द्र । त्रिः । पूत्वी। अकृणोः । सूर्यऽत्वचम् ॥ १४६ ॥ (१) 'तथा' इति 'क' पुस्तके । (२)'पपाविन्द्रश्च' इति मु० ० । (३) 'स तद्गृहात् इति मु० बृ० । (४) 'चैवैनं' इति 'क' पुस्तके। (५) 'कुरु तात चिकीर्षितम्' इति 'क' पुस्तके। (६) 'तस्यै' इति 'क' पुस्तके । (७) 'ततः सा सुत्वचाऽभवत्' इति 'क' पुस्तके । (८) 'तस्यास्वगपहता या पूर्वा सा' इति मु० वृ० । (8) इयमेव कथा षड्गुरुशिष्यस्य वेदार्थदीपिकायां (ऋ० ८. ११) तथा वेदभाष्योद्धृतशाट्यायनब्राह्मणतोऽवलोकनीया।

·मं०८.सू०११.२०७] सभाष्या नीतिमञ्जरी अपालाऽनुष्टुभा इन्द्रं तुष्टाव । कन्यावारिति सूक्तं सततं नियतो जपेत् ।। त्वग्दोषिणी तथाऽलोम्नी क्षियं तस्मात् प्रमोचयेत् । इति ऋग्विधाने (श्लो० ३५२-५३ ) तथा वधूगृहागमने रथशम्यागर्ते विनियुक्ता 'खे रथस्य खे इत्येतया फलवतो वृक्षस्य' इति गृह्ये ( सां० गृ० सू० १.१५)। ऋचोऽयमर्थ:-हे शतक्रतो बहुकर्मन् (१) इन्द्र रथस्य स्व- कीयस्य खे पृथुतरे छिद्रे तथा अनसः शकटस्य खे तदपेक्षया अल्पे छिद्रे युगस्य खे च अल्पतरे सूक्ष्मे छिद्रे रथशकटयुगानां छिद्रेषु त्वग्दोष- परिहाराय त्रिः त्रिवारं पूत्वी पूत्वा शोधयित्वा ततः अपालामेत- नामिकामत्रिसुतां ब्रह्मवादिनी सूर्यत्वचं सूर्यसमानत्वचमकृणोः अकरोः कल्याणतमरूपभाजमकरोरित्यर्थः । खेऽनस इति 'सन्तोऽवद्यानि खेऽनम:' (ऋ० प्रा० २.४५) इत्यभिनिहितः । त्रिपूत्वीति 'तपोष्पवित्रं त्रिष्पूत्वी.' ( ऋ० प्रा० ४.६३ ) इत्युपाचरितः ॥ विप्राः सदा नमस्या(२) इत्यर्थ आह- नमस्याः शिरसा विप्रा जनेन स्वहितैषिणा । विप्रेषु नत्या सजातः शुद्ध इन्द्रोऽभिषेचितः ॥१३॥ स्वस्मिन् हितमिच्छतीति स्वहितैषी तेन शिरसा भूमौ शिरो निपात्य विप्रा नमस्याः नमस्करणीयाः । इन्द्रदृष्टान्तेन विप्रनतिफलमाह । इन्द्रः पूर्वो वृत्राद्यसुरान् हत्वाऽशुद्धोऽभूत् ततो ब्राह्मणान् ननाम । ततो विप्रेषु नत्या नमस्कारेण शुद्धः सञ्जातः । ब्राह्मणैः ‘एतो न्विन्द्रम्' ० (ऋ० ८.९५.७-९) इत्यादिभिरभिषेचितः । (१) 'हे शतसंख्याकयज्ञ बहुविधप्रक्ष वा' इति वे० भा० (२) 'नम्या' इति 'क' पुस्तके । ३६ ·- २८२ धाद्विवेदकृता [अ०६.अ०६.व०३१ तदर्थेयमाख्यानपूर्वा ऋक् ( ऋ० ८.९५.७ )- एतो न्विद्रं स्तवाम शुद्धं शुद्धेन साना । शुद्धैरुक्थैवावृध्वांस शुद्ध आशीर्वान् ममत्तु । एतो इति । नु । इन्द्रम् । स्तोम । शुद्धम् । शुडेन । साम्ना । शुद्धैः । उक्थैः । ववृध्वांसम् । शुद्धः । आशी:ऽवान् । ममत्त ॥ १४७ ॥ पुरा किलेन्द्रो वृत्राादकानसुरान् हत्वा ब्रह्महत्यादिदोषणा- स्मानमपरिशुद्धं मन्यमानस्तदोषपरिहारायन्द्रः ऋषीनवोचत् । अपूर्त मां युष्मदीयेनाभिषेकेण साम्ना शुद्धं कुरुतति । ततस्ते शुध्युत्पादकेन साम्ना शस्त्रैश्च शुद्धमकार्षुः । पश्चात्पूतायेन्द्राय यागादिकर्मणि(१) सोमादीनि हवींषि प्रादुरिति । शाट्यायनब्राह्मणे(२)-'इन्द्रोऽसुरान(३) हत्वा पूत इवामेध्यो ऽमन्यत । सोऽकामयत । अशुद्धं मां (४) शुद्धेन साम्ना स्तुयुरिति'(५)। ताण्ड्ये (ता. म. ब्रा० १४.११.२८)-'शुद्धाशुद्धीयं भवति इन्द्रो घेतीन(६) सालारकेभ्यः (७) प्रायच्छन् तमश्लीला वागभ्य. १) 'कर्माणि' इति वे० भा० । (२) 'एषोऽर्थः शाट्यायनकब्राह्मणे प्रतिपादितः' इति वे० भा० । (३) 'वासुरान्' इति वे० भा० । (४) 'अशुद्धमेव मा सन्तं' इति वे० भा० । (५) अतः परं वेदभाष्ये-'स ऋषीनबवीत् स्तुत मेति । तत ऋषयः समापश्यन् तेनास्तुवन् पतो विन्द्रमिति । ततो वा इन्द्रः पूतः शुद्धो मेध्योऽभवदितिः। (६) 'यतीन्' इति मु० ता० ब्रा०। (७) 'सालावृकेयेभ्यः' इति मु० तां० ब्रा०।

·म०८.सू०९५.ऋ०७] सभाष्या नीतिमञ्जरी २८३ वदत् सोऽशुद्धोऽमन्यत स एव(१) तच्छुद्धाशुद्धीयमपश्यदिति' । 'शुद्धवत्योऽघमर्षणम्' इति ऋग्विधाने(२) ( श्लो० ५६ )। 'आ त्वा गिरो स्थीरिवेति सर्वम्' ( सां० औ० सू० १०॥ १८११३ ) इति महदुक्थः । तिरश्चीरनुष्टुभा इन्द्रं तुष्टाव । ऋषयः परस्परं वदन्ति (३) नु क्षिप्रम् । नु मंक्षु इति तन्नाम (निघण्टु० २.१५)। एतो एत आगच्छत(४) आगत्य च शुद्धन शुध्धुत्पादकेन साम्ना । तथा शुद्धैः शुद्धिहेतुभिरुक्थैः शस्त्रैश्चेन्द्रं शुद्धम् अपापिनं कृत्वा स्तवाम स्तुयाम (५) । ततः सामभिः शस्त्रैश्च वावृध्वांसं पापराहित्येन वर्धमानं तमिममिन्द्रं शुद्धः दशापवित्रेण (६) शोधितः आशीर्वान् गव्यादिभिराश्रयवान (७) 'छन्दसीरः' ( पा० ८.२.१५ ) इति मतुपो वत्वम् । तादृशः सोमो ममत्तु इन्द्रं मादयतु । मदेः (८) छान्दसः श्लुः । वावृध्वांसम्-श्रावयादित्वात् (ऋ० प्रा० ९.३१ ३२.) दीर्घः। सैन्यबलेन बलवता सह स्पर्धा न कुर्यादित्याह- न सैन्यबलमाश्रित्य स्पर्धा कुर्याद् बलीयसा । जघानांशुमतीतीरे शक्रः कृष्णं ससैनिकम् ॥१३२॥ (१) 'स एतत्' इति मु० त० ब्रा०। (२) ऋग्विधानस्थोऽयं श्लोक एवम्- सवासाः सशिरस्कोऽप्सु स्नात्वाऽभ्युक्ष्य जपेद् द्विजः । शुद्धवत्यस्तथाऽब्वन्त्यः पावमान्योऽघमर्षणम् ॥ (३) 'अवन्ति' इति 'ग' पुस्तके । (४) 'आगच्छतेव' इति वे०भा०। (५) 'स्तूयाम' इति 'ग' पुस्तके । (६) 'दर्शनाय विप्रेण' इति 'क' पुस्तके । (७) 'आशृणवान्' इति 'क' पुस्तके । 'पाश्रयणवान्' इति - - वे०भा०। (८) 'मादयतेः' इति वे० भा० ।

·२८४ धाद्विवेदकृता [अ०६.०६.२०३४ ६ - - - सेनायाः बलं सैन्यबलम् 'सेनायां वा' (पा० ४।४।४५ ) इति समवेत्यर्थे ण्यः । तदाश्रित्य बलीयसा बलिष्ठेन सह स्पर्धा न कुर्यात् । 'अजादी गुणवचनादेव' (पा० ५।३।५८) इति ईयसुन् । यदि कुर्यात्तर्हि कृष्णासुरदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा कृष्णं कृष्णासुरं ससैनिकं सेनाबलमा- श्रित्यागतं दशभिः सह तैर्योदृभिः सह अंशुमती नदी तस्यास्तोरे शक्रो बली तं जघान हतवान् । तदर्थे इतिहासपूर्विका ऋक् ( ऋ० ८.९६.१३ )- अवैद्रप्सोअंशुमतीमतिष्ठादियान कृष्णो दशभिःसहस्रैः। आवत्तमिन्द्रः शच्या धमन्तमप स्नेहितीनुमणा अधत्त ॥ अव । गुप्सः। अंशुऽमतीम् । अतिष्ठत् । इयानः । कृष्णः । दशऽभिः । सहस्रैः । आवत् । तम् । इन्द्रः। शच्या । धम॑न्तम् । अप॑ । स्नेहितीः । नृऽमनाः। अधत्त ॥१४८॥ किल कृष्णो नामामुरः दशसहरसुरैः परितः सन् अंशुमतीनदीतीरेऽतिष्ठत् । तत्र तं कृष्णमुदकमध्ये स्थितं इन्द्रो बृहस्पतिना सहाऽऽगच्छत् । आगत्य तं कृष्णं तस्यानुचरांश्च बृहस्पतिसहायो जघानेति । तथा बृहद्देवता (६।१०९-११५)- (२)सूक्ते द्वितीये एतेषामितिहासं प्रचक्षते । अपक्रम्य तु देवेभ्यः सोमो वृत्रभयादितः ॥१०९॥ (१) 'अत्रेतिहासमाचक्षते' इति वेदभाष्ये । (२) श्लोकस्येदं पूर्वार्धमत्र वृहदेवताया उद्धृतम् । अपराद्धं वेदभाष्य.एव दृश्यते ।

·म० ८.सू०९६.२०१३] सभाष्या नीतिमञ्जरी २८५ (१)नदीमंशुमती नानाऽभ्यतिष्ठत(२) कुरून प्रति । तं बृहस्पतिनैकेन सोऽभ्ययाद(३) वृत्रहा सह ।।११.०॥ [योत्स्यमानः सुसंहृष्टैर्मरुद्भिर्विविधायुधैः । दृष्ट्वा तानायतः सोमः स्वबलेन व्यवस्थितः ॥१११।। मन्वानो दृत्रमायान्तं जिघांसुमरिसेनया। व्यवस्थितं धनुष्मन्तं तमुवाच बृहस्पतिः ॥११२॥ मरुत्पतिरयं सोम प्रेहि देवान पुनर्विभो । श्रुत्वा देवगुरोर्वाक्यमनर्थ वृत्रशङ्कया ॥११३॥ सोऽब्रवीन्नेति तं शक्र ओजसैव (४) बलाबली । इयाय देवानादाय तं पपुर्विधिवत् सुराः ॥११४॥ जघ्नुः पीत्वा च दैत्यानां समरे नवतीनव । तदव द्रप्स इत्यस्मिंस्तृचे(५) सर्व निगद्यते ॥११५॥ अच्छावाकस्य षष्ठेऽहन्युक्थे दधिक्राव्णो अकारिषमिति खण्डे तृचं विनियुक्तम् । 'अव द्रप्स इति तृचानि षष्ठे' ( सां० औ० सू० १२।२५।२) तिरश्ची द्युतानो वा इन्द्रं त्रिष्टुमा तुष्टाव । अयमर्थः । द्रुतं सरति गच्छतीति द्रप्सः पृषोदरादिः । द्रुतं गच्छन् दशभिः सहस्रैः दशसहस्रसंख्याकैरसुरैः सह इयानः कृष्ण एतन्नामकोऽसुरः अंशु- मतीं नाम नदीमवातिष्ठत् अवतिष्ठते। 'समवपविभ्यः०'(पा०१-३-२२) इति आत्मनेपदे प्राप्ते छान्दसं परस्मैपदम् । ततः शच्या कर्मणा(६) (१) अयमेकः श्लोको 'क' पुस्तके दृश्यते । अन्ये बृहद्देवतातः सन्दर्भवैशद्यार्थमत्र क्रोडीकृत्य दत्ताः । (२) '०मती नामान्यतिष्ठत' इति 'क' पुस्तके । अभ्यः' इति वेदभाष्ये । (३) 'सोऽभ्यगाद्' इति 'क' पुस्तके । (४) 'शक्रः स्वर्ग एव' इति मु० ० । (५) 'तदेतदप्यवैतस्मिस्' इति मु० बृ० । (६) एतत्पदं 'क' पुस्तके न दृश्यते ।

·२८६ धाद्विवेदकृता [अ०६.अ०६.व०३४ प्रज्ञानेन वा धमन्तं उदकस्यान्तरुच्छ्वसन्तं यद्वा जगद्गीतिकरं शब्दं कुर्वन्तं तं कृष्णामुरमिन्द्रः मरुद्भिः सह(१)आवत प्राप्नोत् । पश्चात(२) नृमनाः नृषु मनो यस्य सः(३) स इन्द्रः स्नेहितीः स्नेहितिर्वधर्मसु पठितः (निघण्टु २-१९)। सर्वस्य हिंसित्रीः सेनाः अपाधत्त । अपधान हननम् कृतवान(४)। नृमणाः इति 'ऋकाररेफषकारा०' (ऋ० प्रा० ५.४०) इति णत्वम् । तथोक्तम्- शक्तिक्षये क्षमां कुर्यानाशक्तः शक्तमाक्षिपेत् । कार्तवीर्यः सुसंरब्धो बबन्ध दशकन्धरम् ॥ सुन्वतो दानम्(५) असुन्वतो धिकरणं ब्रुवन्नाह-- स्वं भागं सुन्वते देहि गवाश्वादिकमव्ययम् । धिक्कृत्येन्द्र पणिं दुष्टं रेभेणोक्तं वचो ब्रुवे ॥१३३॥ इन्द्र त्वं गवादिकमव्ययं भागं वृत्रादिकानसुरान् हत्वा तेषां धनं नीत्वा देवेभ्यो भागं विभरस्त्र । कं भागम् । अव्ययं व्ययरहितं सञ्चितं तं सुन्वते यज्वने देहि । किं कृत्वा । दुष्टं देवेभ्योऽदानान्निर्दयं पणि वणिज वाणिज्यकर्तारं धिकृत्य । 'या इन्द्र पञ्चोना रेभ.' (का० स० ऋ० ८।९७) इति रेभेणोक्तम् 'यमिन्द्र दधिषे०' ( ऋ० ८.९७.२ ) इत्युक्तं यद्वचस्तदह ब्रुवे | न स्वमत्या | khe (१) 'मरुद्भिः सह' इति 'क' पुस्तके नास्ति । (२) 'तं कृष्णासुरं तस्यानुचरांश्च हतवानित्याह' इति वे०भा०। (३) 'यद्वा कर्म नेतृषु ऋत्विक्षु एकविधं मनो यस्य सः तथोक्तः तादृशः सन्' इति वे०भा०। (४) 'अवधीदित्यर्थ अपस्नीहिति नृमणा अधद्राः' इति छन्दोगाः पठन्ति इति वे० भा०। (५) 'तोऽर्द्धदानं०' इति 'क' पुस्तके । 'अर्थदानम्' इत्यनेन भवितव्यमिति प्रतिभाति ।

·मं०८.सू०९७.२०२] सभाष्या नीतिमञ्जरी तत्र ऋक् ( ऋ० ८.९७.२ )- यमिन्द्र दधिषे त्वमश्वं गां भागमव्ययम् । यजमाने सुन्वति दक्षिणावति तस्मिन्तं धैहि मा पणौ ॥ यम् । इन्द्र । दधिषे । त्वम् । अश्वम् । गाम् । भागम् । अव्ययम् । यजमाने । मुन्वति । दक्षिणाऽवति। तस्मिन् । तम् । धेहि । मा। पणौ ॥१४९॥ रेभो बृहत्या इन्द्रं तुष्टाव । 'या इन्द्र भुन आभरः ( ऋ० ८.९७.५ ) इत्येतया बाईतम्' ( सां० श्री० सू० १८१८।१ ) इति महाव्रते विनियोगः । अयमर्थः- हे इन्द्र त्वं यमश्वं (१) गां अग्निहोत्रकर्मणि पयःप्रदाने. नोपकारिकां गाम अव्ययं व्ययरहितं अविनश्वरं गवाश्चादिकं भागं भजनीयं धनं (२) शत्रुभ्यः आहृत्य दधिषे धत्से बिभर्षि । तं सर्व सुन्वति सोमाभिषवं कुर्वति दक्षिणावति यज्ञे ऋत्विग्भ्यो दक्षिणादेयत्वेन तद्वति यजमाने यागं कुर्वाणे तस्मिन् वं धेहि । सर्वत्र धनादिदानं मा कुर्वित्याह । मा पणौ । पण व्यवहारे । द्रव्य- व्यवहारादयष्टा पणिः तस्मिन् तं सर्व मा धेहि (३)। तथोक्तं भगवता (भ० गी० ३११२)- इष्टान् भोगान हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । तैर्दत्तानप्रदायभ्यो यो भुंक्त स्तेन एव सः ॥ इत्युक्तत्वात् ।। (४)महत्कर्म स्वतन्त्रतो न कर्त्तव्यमित्यर्थ आह- महद्भिर्यन्महत्कर्म कार्य नैव स्वतन्त्रतः । ययाचे बलिनं विष्णुं वृत्रं हन्तुं हि वृत्रहा ॥१३४॥ (१) 'गमनसाधनान् हरोन्। इति वे० भा० । (२) 'सर्वत्रैकत्वमविवक्षितम्' इति वे० भा० । (३) 'देहि' इति वे० भा० । (४) अवतरणिकेयंग'पुस्तके श्रद्धयाहुतं०' इत्यस्यानन्तरं दृश्यते।

·૨૮૮ धाद्विवेदकृता [अ०६.१०७.१०५ महद्भिः पुरुषैर्यन्महत्कर्म तत्स्वतन्त्रतो न कार्यम् । वृत्रहननदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा वृत्रहा देवेन्द्रो वृत्रासुर हन्तुं हननाय बलिनम् । अत इनि ठनौ ( पा० ५.२.११५ ) इति इन् । विष्णुं व्यापकं ययाचे । वृत्रहननं स्वतन्त्रतो न कृतम् । - - तदर्थेयमाख्यानपूर्विका ऋक् ( ऋ० ८.१००.१२) सखे विष्णो वितरं विक्रमस्व द्यौदेहि लोकं वज्राय विष्कभै। हनांव वृत्रं रिणाव सिन्धूनिन्द्रस्य यन्तु प्रसवे विसृष्टाः ॥ सखे । विष्णो इति । वितरम् । वि । क्रमस्व । द्यौः । देहि । लोकम् । वज्राय । विऽस्कभै । हाव । वृत्रम् । रिणचाव । सिन्धून् । इन्द्रस्य । यन्तु । प्रऽसवे। विमुष्टाः ॥१५०॥ अत्राख्यानम् (बृहदेवता ६।१२१-१२४ )- त्रीन लोकानभित्त्यैतान्(१) त्रस्तस्थौ स्वया त्विषा॥१२॥ नाशकद्धन्तुमिन्द्रोऽपि(२) विष्णुमभ्येत्य सोऽब्रवीत् । वृत्रं हनिष्ये तिष्ठस्त्र विक्रमस्व ममान्तिकम् ३) ॥१२२॥ उद्यतस्य तु(४) वज्रस्य द्यौर्ददातु ममान्तरम् । तथेति विष्णुस्तच्चक्रे द्यौश्चास्य(५) विवरं ददौ ॥१२३॥ १ (१)'अभितप्येमान्' इति मु० वृ०। (२) ' तं नाशकद्धन्तुमिन्द्रो' इति वे० भा०, मु० ०, 'ग पुस्तके च । (३) 'विक्रम्याद्य ममान्तिके' इति वे० भा० मु० वृ० च । "विक्रमाध' ० इति'क' पुस्तके । (४) 'उद्यतस्यैव' इति मु० ० 'ग' पुस्तके च । (५) 'योश्चाथा इति 'ग' पुस्तके । - ·मं०८.सू०१०२.२०१९] समाष्या नीतिमनरी २८९ तदेतदखिलं प्रोक्तं सखे विष्णविति चि (१)। इतीन्द्रेण विष्णुना संवादः कृतः संवादकारिणमिन्द्र नेमस्त्रि- ष्टुभा तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे सखे विष्णो वितरमत्यन्तं त्वं विक्रमस्व विक्रमं कुरु । एवं विष्णुं प्रत्युक्त्वा दिवं प्रत्याह । हे द्यौः त्वं वज्राय वज्रस्य विष्कभे विष्कम्भनाय लोकम् अवकाशं देहि प्रयच्छ । हे विष्णो वं चाहं चोभौ आवां वृत्रं वृत्रासुरं हनाव हन्यः । हत्वा च सिन्धून वृत्रावष्टब्धाः नदीः रिणचाव मोचयाव । तेऽमी विसृष्टाः सिन्धवो नद्यः इन्द्रस्य प्रसवे प्रेरणे सति यन्तु स्वामिनं समुद्रं प्रति गच्छन्तु । 'अथाब्रवीमिन्द्रो हनिष्यन्त्सखे विष्णो वितरं विक्रमस्व' ( ऋ० ४.१८.११) इति निगमान्तरम् । विष्कभे-'अन्यपूर्वैरपि०' (ऋ० प्रा० ५.२१) इति षत्वम् । सिन्धून्-'ईकारोकारोपहितो रेफमेषु.' ( ऋ० प्रा० ४।६९) इति रेफेऽनुनासिके नकारस्य प्राप्ते पादान्तत्वान्न । विसृष्टाः-'अन्यपूर्वैरपि पद्यादि०' (ऋ०प्रा०५-२१) इति षत्वे प्राप्ते 'रेफर्कारारपरः प्रकृत्या' ( ऋ० प्रा० ५.२३ ) इति प्रकृतिभावः। श्रद्धया हुतं काष्ठमपि घृतवद्भवतीत्याह(२)- गवाद्ययं न दद्याच्चेत् तीक्ष्णं मेऽने न गौरयः । यच्छ्रद्धयोपदेह्याप्तदा दि घृतमस्तु ते (३)॥१३५॥ इममर्थ न हि मे अस्तीति तृचेन ( ऋ० ८. १०२-१९-२२ ) द्रयति (१) 'दृचि' इति 'ग' पुस्तके । 'हृचा' इति वे० भा०। (२) 'काष्ठादि घृतं भवती०' इति 'क' पुस्तके । (३) अस्य भाष्यं न दृश्यते ।

·२९० धाद्विवेदकृता [अ०६.०७.व०१२ - तत्र ऋचः-(ऋ० ८.१०२.१९ )-- न हि मे अस्त्यघ्न्या न स्वधितिर्वनन्वति । अर्थताहरभरामि ते। नहि । मे । अस्ति । अघ्न्या । न । स्वऽधितिः । वनन्ऽवति । अर्थ । एतादृक् । भरामि । ते ॥१५१॥ हे अग्ने मे मम भार्गवस्य प्रयोगस्य ऋषेः अध्न्या गौः। अध्म्या उस्रति गोनामनु पाठात् ( निघण्टु २.११)। न ह्यस्ति न विद्यते । यस्याः पयसा आज्येन च त्वां यजेय । किञ्च स्वधितिः. परशुः कुठारादिर्न । वनन्वति काष्ठानि हन्ति वृक्षवति वने । यः काष्ठैस्त्वां समिन्धीय । अथैतादृक् अग्निहोत्रार्थ पयसो दोग्धीं गां इन्धनसाधनानि काष्ठानि चैतत्सर्वं ते तुभ्यमहं भरामि हरामि । (ऋ० ८.१०२-२० )- यदग्ने कानि कानि चिदा ते दारूणि मार्स ॥ ता जुषस्व यविष्ठय । यत् । अग्ने । कानि । कानि । चित् । आ। ते। दारूणि । मर्सि । ता । जुषस्व । यविष्ट्य ॥१५२॥ पूर्वस्यामृचि उक्तार्थस्य विवरणमत्र । हे यविष्ठय युवतम अग्ने ते तुभ्यं यद्यदा कानि कानि चित् यानि कान्यपि दारूणि काष्ठानि आदध्मसि आदधामः(१) । तदा ता तानि अपरशुटणा- न्यपि जुषस्त्र(२) सेवस्व । (१) 'आधारयामि' वे०भा०। (२) 'तथा च यजुर्ब्राह्मणम् (ते.सं.५.६.१०)-नहस्म वै पुरा ग्निरपरशुवृक्णं दहति तदस्मै प्रयोग एव ऋषिरस्वदयद्यदग्ने यानि • कानि चेति समिधमादधात्यपरशुवृक्णमेवास्मै स्वदयति सर्वमस्मै स्वदता इति ०भा०। - - ·मं० ८.सू०१०२.ऋ०२२] सभाष्या नीतिमारी २९, - (ऋ० ८.१०२.२१ )- यदत्त्युपजिव्हिका यम्रो अतिसपैति । सर्व तदस्तु ते घृतम् ॥ यत् । अति । उपजिहिका । यत् । वम्रः । अतिऽसपैति । सर्वम् । तत् । अस्तु । घृतम् ॥ १५३ ॥ हे अग्ने यत्काष्ठादिकमुपजिव्हिका उपदेहिका(१) अत्ति भक्षयति । यच्च काष्ठादिकं वम्रः वमत्युदकमिति वम्रः । उपजिव्हि. कावम्रशब्दौ यद्यपि पर्यायौ तथापि पृथगुपादानाद् वम्रशब्दस्तद्विशेषे पर्यवस्यति । सोऽप्यतिसर्पति अतिगच्छति तत् सर्वं ते तव घृतं घृतसदृशमस्तु । यथा घृतं प्रियकरं भवति तथा पिय- करमस्त्वित्यर्थः। (ऋ० ८.१०२.२२)- अग्निमिन्धानो मनसा धिये सचेत मयः । अग्निीधे विवस्वभिः ॥ अग्निम् । इन्धानः । मनसा । धियम् । सचेत । मत्यैः । अग्निम् । ईधे । विवस्वऽभिः ॥ १५४ ॥ मयों मनुष्योऽग्निमिन्धानः काष्ठैः प्रज्वलन् मनसैव श्रद्धधानो घियं कर्म सचत काल भजत । विवस्वाभः ऋत्विाग्भश्चाग्निमेव ईधे प्रज्वलति ॥ १५६ ॥ इति नीतिमञ्जयों षष्ठाष्टके नीतिवाक्यानि ॥ श्रीरस्तु ।। षष्ठाष्टकः समाप्तः ॥ - - (१) उपजिघ्रतीत्युपजिव्हिकेति वेदभाष्ये ।

·श्रीः । अथ सप्तमाष्टकः प्रारभ्यते । द्याव्हयः श्रुतितत्त्वज्ञः षष्ठेऽष्टके बृहन्मतिः । दर्शयित्वेतिहासान् यः सप्तमे दर्शयत्यथ ॥ १ ॥ पैशुन्यं न कुर्यादित्यर्थ आह- परेषां क्लेशदं कुर्यान्न पैशुन्यं सुहृत्प्रियम् । त्रिशिरसं जघानेन्द्रः पैशुन्यान् मातुलप्रियात् ॥ १३६ ॥ सुहृदां मित्रादीनां यदि प्रियं पैशुन्यं तर्हि परेषां वैरिणामपि न कुर्यात् प्राज्ञः । कीदृशं क्लेशदम् 'पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः' ( नीतिशतक श्लो० ४४ ) इत्युक्तत्वात् पापरूपत्वात् क्लेशदम् । त्रिशिरोदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा त्रिशिरा ऋषिः मातुलाप्रियं पैशुन्यं चक्रे । तस्मान्मातुलप्रियात् पैशुन्यात् इन्द्रस्तं जघान हतवान् । तस्मात्तन्न कर्त्तव्यम् । तदर्थेयमाख्यानपूर्वा ऋक् ( ऋ० १०.८.८.)- स पित्र्याण्यायुधानि विद्वानिन्द्रेषित आप्त्यो अभ्ययुध्यत् । त्रिशीर्षाणसप्तरक्ष्मिजघन्वान्त्वाष्ट्रस्यचिन्निः ससृजेत्रितोगाः स । पित्र्याणि । आयुधानि।विद्वान्। इन्द्रऽइषितः। आप्त्यः । आभि । अयुध्यत् । त्रिऽशीर्षाणम् । सप्त sरश्मिम् । जघन्वान् । त्वाष्ट्रस्य । चित् । निः । समृजे । त्रितः । गाः॥ १५५॥ अत्राख्यानम् । (बृहद्देवता ६।१४९-१५३)- अभवत् स ह (१) देवानां पुरोधाः क्षयकाम्यया (२)। (१) स हि इति मु० वृ०। (२) प्रियकाम्यया'---इति----मुन्धानलपास्तु--- न ... समीचीन इति भाति ।

·म०१०.सू०८.३०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी २९३ असुराणां खमः (१) पुत्रः त्रिशिरा विश्वरूपधृक् (२) ॥ १४९ ॥ तमृर्षि प्रहितं विन्द्रो देवेषु विविदेऽमुरैः (३)। सोऽस्य(४) वज्रेण तान्याशु शीर्षाण्यवाच्छिदत प्रभुः (५)॥१५०॥ तस्य यत्सोमपानं तु मुखं सोऽभूत् कपिज्जलः । कलविङ्कः सुरापाणमन्नादं तित्तिरिस्त्वभूत् ॥ १५१ ॥ तं वागभ्यवदद् ब्राह्मी ब्रह्मासि शतक्रतो। प्रपन्नं हतवान् यस्माद्विश्वरूपं पराङ्मुखम् ॥ १५२ ॥ [तमभ्यसिञ्चत(६) सूक्तेन ऋषिराप (ऋ० १०.९) इति स्वयम् । सिन्धुद्रीपोऽपनुत्त्यर्थं तस्याश्लीलस्य पाप्मनः ।। १५३ ॥] 'इन्द्रो वै त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनत्' ( सां० श्रौ० सू० १४ ५०.१ ) इति सूत्रम् । यथोपनिषदि ( कौ० उ० ३.१.; सा. आ० ५.१)- प्रतर्दनेन्द्रयोः संवादे ब्रह्मकथने इन्द्रवचनम्-'मामेव विजा- नीहोतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यत् मा विजानीयात् त्रिशीर्षाणं लाष्ट्रमहंस्तमश्लीला वागभ्यवदत् सोऽग्निमुपधावत्' (७) इति । त्रिशीर्षा त्रिष्टुभा इन्द्रं तुष्टाव । ननु हतस्य त्रिशीर्णः कथ. मार्षम् । ईदृशम्भावि वस्तु स स्वप्नान्तेन तृचेन दृष्टवान(८)। तस्यां द्वितीया ऋक् ( ऋ० १०-८-८) तल्लिङ्गात् । ऋचोऽयमर्थः । आप्त्यः आप्त्यस्य पुत्रः अपां पुत्रो वा । (१) त्वष्टपुत्र' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'धृत्' इति 'ग' पुस्तके ! ३) 'बुबुधेऽसुरैः' इति मु० ० । (४) 'सौम्य' इति 'क' पुस्तके । (५) 'शीर्षाण्यच्छिदत्प्रभुः' इति 'क' पुस्तके। 'शिरांसि त्रीण्यथा- च्छिदत्' इति मु००। (६) अयं श्लोकोऽत्र वृहदेवताया उद्धृतः। (७) तमश्लीला वागित्यादि कौषीतक्युपनिषदि शाखा- यनारण्यके वा न दृश्यते । (2) विश्वरूपः स्वप्नान्ते अनेन तृचेन दृष्टवान्' इति वे० भा०।

·२९४ धाद्विवेदकृता [अ०७.१०६.३०५ तकारोपजनश्छान्दसः । स त्रितः पित्र्याणि स्वपितृसम्बन्धीन्यायु- धानि विद्वान जानन इन्द्रेषितः त्रिशिरसा मया सह युद्धार्थमिन्द्रेण प्रेरितः(१) सन् अभ्ययुध्यत आभिमुख्येन युद्धवान् । तदनन्तरं सप्तरश्मि सप्तरश्मिा सूर्यः तत्सदृशम् (२) । त्रिशीर्षाणं त्रिशिरस्कं मां जघन्वान् हतवान(३) । हत्वा च त्रितः स्वाष्ट्रस्य चित वाष्ट्रपुत्रस्य मम गाः निः ससृजे विसृष्टवान । अपहृत- वानित्यर्थः। विद्वान्-'नकार आकारोपधः पद्यान्तोऽपि.' ( ऋ० प्रा० ४.६५) इति नलोपे प्राप्ते पादान्तत्वान्न । एवं त्वाष्ट्रहननान्तरमिन्द्रकृत्यमाह तेजोहानिकरं यस्मात् सही रक्ष्यं यशोऽयशः। ऋषेर्लब्ध्वाऽभिषेकं यद् ररक्ष त्वाष्ट्रहा यशः ॥ १३७ ॥ सद्भिः सत्पुरुषैः 'नरः पतितकायोऽपि यशसा सोऽपि धार्यते' इत्युक्तत्वाद् यशो रक्ष्यम् । यस्मादयशः सतां तेजसा हानिकरं भवति । इन्द्रदृष्टान्तेन द्रढयति । यत् यस्मात् त्वाष्ट्रहा इन्द्रः । त्वाष्ट्रं त्रिशिरसं हन्तीति त्वाष्ट्रहा । विवप् चेति पा० ३।२।७६) साम्यात् विवप् । त्वाष्ट्रं हत्या शोभितः यशो ररक्ष । ऋषेः सिन्धुद्वीपादापोहिष्ठीयेनाभिषेकं लब्ध्वा यद्यपि इन्द्रस्य हननदोषो न भवति तथापि लोके ब्रह्महननशब्दपरिहाराय यश:- प्राप्तयेऽभिषिक्तवान् । इन्द्रस्येन्द्रविदुषो निर्मलत्वमुपनिषच्छ्रुतौ । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमि- त्यादि ( कौ० उ० ३.१ )-'तस्य मे तत्र न लोम च नामीयते स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयेत न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेपेन' इत्यादीन्द्रवचनम् । यस्यावधीत् पितरं यस्य मातरमिति संवरणः । (१)'प्रेषितः सन्। इति वे० भा०। २) 'यद्वा शत्रुनियमनार्थ सप्तप्रग्रहहस्तम्' इति वे० भा० । (३) मूच्छितं कृतवान् इत्यर्थः' इति वे भा० .

·मं० १०.सू०९.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी २९५ यस्मात् 'अपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना' इत्युक्तत्वात् अभिषेकः केवलं यशसे इन्द्रस्य । तत्र ऋक् ( ऋ० १०.९.१.)----- आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे॥ आपः । हि । स्थ । मयःऽभुवः । ताः । नः । ऊर्जे। दधातन । महे । रणाय । चक्षसे ॥ १५६ ॥ सिन्धुदीप आपो गायत्री । तथा तु विनियोगः । ब्रह्महा तु पुग शक्रस्त्वाष्ट्रं हत्वा ऋषि प्रभुम् । सिन्धुद्वीपस्तमेताभिरभिषिच्यावमोचयत् (१)। इति ऋविधाने (श्लो० ३८६) आग्निमारुते मार्जने । 'आपोहिष्ठीयास्ति' (सां० श्री० मू० ८।६।१२) इति गृह्य (२)। 'आपोहिष्ठीयाभिस्तिसृभिरद्भिः' इति विवाहे (सां गृ० मू० १.१४ ) 'आपोहिष्ठीयेनाभिषिञ्चति' ( सां० गृ० सू० ३.१) समावर्त्तने च सायं चर्तमित्येताभिर्ब्रह्महा च सुरापश्चेत्यासां मार्जन पापनादनं प्रसिद्धम् । ऋचोऽयमर्थः । हे आपः हि यस्मात् याः यूयं मयोभुवः मुखस्य भावायव्यः स्थ भवथ । ताः तादृश्यो यूयं नोऽस्मदीय- मिन्द्रम(३)ऊर्ने अन्नाय दधातन धत्त । अयशःपरिहारेण यजमानदत्त- पुरोडाशाद्यन्नप्राप्तियोग्यान कुरुतेत्यर्थः(४) । तथा महे महते रणाय (१) 'व्यमोचयत्' इति ऋग्विधानपुस्तके 'ग' पुस्तके च । सूक्तमिदमधिकृत्य ऋग्विधाने पञ्चदश (३७८-१२) श्लोकाः सन्ति । ते मूलत एवावलोकयितव्याः । (२) 'श्रौते' इति स्यात् । (३) 'अस्मान्' इति वे०भा० । (४) 'अन्नप्राप्तियोम्यानस्मान् कुरुत । अस्मभ्यमन्नं दत्तेत्यर्थः। इति बे०भा०।

·धाद्विवेदकृता. [अ०७,१०६.१०८ रमणीयाय चक्षसे दर्शनाय सम्यग्ज्ञानाय च धत्त । लोकापवाद. गूढज्ञानं प्रति योग्यान कुरुतेत्यर्थः (१)। भाप: :-पादादित्वादाम- त्रितस्य (पा. ८.१.१९ ) इति आष्टमिको निधातो न । स्थ-हि च' (पा० ८.१.३४ ) इति तद्वत् । 'सितां सघस्थात' ऋ० प्रा० ५.१२) इति षत्वे कृते 'तकारवर्गस्तु टकारवर्गम्' ( ऋ० प्रा० ५.११ ) इति थकारस्य ठत्वम् । 'पिपृत पृणत.' ( ऋ० प्रा० ८.१५) इति दीर्घः । 'आपो हि स्थ सुखभुवस्ता नोऽन्नाय धत्त महते च नो रणाय रमणीयाय च दर्शनाय' (नि० ९२७ ) इति यास्कः । महताऽपि पापं न कर्तव्यमित्याह- संसारेऽस्थिरतां दृष्ट्वा नैनः कुर्यान् महानपि । भगिनीभोगजं पापं यमो राजाऽपि नाकरोत् ॥ १३८ ॥ 'कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मरन्नित्यमनित्यताम्' इत्युक्तत्वात् अस्मिन् संसारेऽ स्थिरतां दृष्ट्वाऽदृढताञ्च बुवा महानपि राजाऽपि किञ्चिदपि एनः पापं न कुर्यात् । यमदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा यमो राजा यमोऽपि 'यमं राजानं हविषा दुवस्य' (ऋ० १०-१४-१४ ) इति राजा उक्तः । 'इह(२) प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः' इति पापिष्टानां शास्ताऽपि भगिनीभोगजं भगिन्या यम्या भोगाय प्रार्थितः यमस्तस्या भोगजं पापं नाकरोत् न चकार । तस्मादास्थरं संसार प्राप्य ज्यायसा बलीयसा पुण्यं कर्तव्यमित्युक्तम् यमदृष्टान्तेन । तदर्थमिति- हासपूर्विके ऋचौ ( ऋ० १०-१०-११,१२ ); तत्र ऋक् ( ऋ० १०.१०.११)- किंभ्राताऽसद्यनाथं भवातिकिमुस्वसायंनितिर्निगच्छति कामसूता बहेतद्रपामि तन्वा मे तन्वंसं पिग्धि ॥ (१) 'अस्मान् सम्यग्ज्ञानं प्रति योग्यान् कुरुतेत्यर्थ' इति वे० भा० । 'लोका यदमुढं ज्ञानं प्रतिक 'क' पुस्तके । (२०) 'अन्तःप्रच्छन्न' इति पाठान्तरम् । - ·- - म० १०.सू०१०.ऋ०११] सभाष्या नीतिमञ्जरी किम् । भ्राता । असत् । यत् । अनाथम् । भवाति। किम् । ॐ इति । स्वसा । यत् ।निःऽऋतिः। निगच्छात् । कामऽभूता । बहु । एतत् । रपामि । तन्वा । मे । तन्वम् । सम् । पिपग्धि ॥ १५७ ॥ - - अत्राख्यानम् । बृहद्देवता (६।१५४)- मैथुनार्थमभीप्सन्तीं प्रत्याचष्ट यमी यमः । तदोचिदिति (१) संवादो विवस्वत्सुतयोस्तयोः (२)॥१५॥ 'ओचित् षळूना वैवस्वतयोर्यमयम्योः संवादः षष्ठययुग्भि- यमी मिथुनार्थं यमं प्रोवाच' इत्यनुक्रमणी ( का० स० ऋ० १०-१०)। 'यमी यमं चकमे तां प्रत्याचचक्षेत्याख्यानम्' (नि० ११॥३४) इति यास्कः । यमी यमं त्रिष्टुभा आह । ऋचोऽयमर्थः । (३)यत् यस्मिन् भ्रातरि सति स्वस्रादिकम् अनाथं नाथरहितं भवाति भवति स भ्राता किमसत(४) किं भवति न भवतीत्यर्थः । किञ्च यत् यस्यां भगिन्यां सत्यां भ्रातरं नितिर्दुःखं निगच्छात नियमेन गच्छति प्राप्नोति सा स्वसा किमु किं भवति । भ्रातृभगिन्योश्च परस्परं येन केनचिदुपायेन प्रीतिः कार्येत्यभिप्रायः । साऽहं काममूता कामेन मूञ्छिता सती बहु नानाप्रकारं एतदीदृशमुक्तं वक्ष्यमाणञ्च रपामि प्रलपामि । एतज्ज्ञात्वा मे मम तन्वा शरीरेण तन्वं तव शरीरं संपिपृग्धि संपर्चय । संभोगेन संश्लेषय । (मां) सम्यग्भुझ्वेत्यर्थः। (१) 'ओचित् सखायं०' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'सुतयोरिति' 'ग' पुस्तके । (३) 'यमी यमेन प्रत्याख्याता पुनराह' इति वेदभाष्ये । (४.) 'किमु स्वित्' इति 'क' पुस्तके । ३६ ·२९८ धाद्विवेदकता [अ०७.०६.१०८ - - - - - पापभीतो यमो यमी त्रिष्टुभा प्रत्याह ( ऋ० १०.१०.१२ )- नवाउतेतन्वातन्वं संपपृच्यांपापमाहुर्यःस्वसारंनिगच्छात् अन्येन मत्प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे वष्ट्येतत् ॥ न । वै। ऊँ इति । ते । तन्वा । तन्वम् । सम् । पपृच्याम् । पापम् । आहुः । यः। स्वसारम् । निगच्छात्। अन्येन । मत् । प्रऽमुदः । कल्पयस्व । न । ते ।भ्राता । मुऽभगे । वष्टि । एतत् ॥ १५८ ॥ अयमर्थः । हे यमि ते तव तन्वा शरीरेण तन्वं मदीयं शरीरं न वै संपपृच्यां नैव संपर्चयामि । पृची संपर्के । नैव त्वां भोक्तु- मिच्छामीत्यर्थः। यो भ्राता स्वसारं भगिनी निगच्छाव नियमेनो. पगच्छति सम्भुङ्क्ते तं पापं पापिन(२) आहुः शिष्टाः वदन्ति । एतत् ज्ञात्वा हे सुभगे मुष्ठु भजनीये हे यमि त्वं मत् मत्तः अन्येन स्वद्योग्येन पुरुषेण सह प्रमुदः संभोगजनितान् (२) हर्मान् कल्पयस्व समर्थय । ते तव भ्राता यमः एतदीदृशं त्वया सह मैथुनं न वष्टि न कामयते नेच्छति । इति यमः पापागीत इत्युक्तम् । सुखामच्छता पुंसा (३) भार्यानुरोधेन स्थातव्यमित्यर्थ आह- भर्ना भार्यानुसारेण(४) स्थातव्यं सुखमिच्छता(५)। विवस्वान् हि तदाऽश्वोऽभूत् सरण्यूर्वडवा यदा ॥ १३९॥ 'अझै ह वा एष आत्मनो यजाया' इति शतपथे (श० ब्रा०५।२।१।१०) दृष्टत्वात् । 'यत्रानुकूल्यं दम्पत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्द्धते' (या० स्मृ० १।३।७४)इति (१) 'पापकारिणम्' इति वे० भा० । (२) 'सम्भोगलक्षणान्' इति वे० भा० । (३) पदमिदं 'ग' पुस्तके नास्ति । (४) 'भार्यानुरागण' इति 'ग' पुस्तके । (५) 'सौख्यमि०' 'ग' पुस्तके ।

·मं०१०.सू०१७.१०२] सभाष्या नीतिमारी - याज्ञवल्क्येनोक्तत्वाच्च । यः यशः शाश्वतिकं सुखमिच्छति तेन भर्ना भरणशीलेन भार्यानुसारेण भार्यानुरूपेण स्थातव्यम् । तत्र विवस्वतो दृष्टान्तेन द्रढयति । हि यस्माद्यदा सरण्यू: विवस्वद्भार्या वडवा अश्वरूपिणी जाता तदा विवस्वानपि अश्वरूपो भूत्वा सुखमिच्छन् भार्यानुरूपोऽभूत् । पश्चात् संभोगजं सुखं प्राप्तवान् । तदनुरूपत्वात्तदनुरूपेण भार्यासुखं प्राप्यत इति । तदर्थेयमृक् ( ऋ० १०.१७.२ )- अागूहन्नमृतां मत्येभ्यः कृत्वी सर्वमददुर्विवस्वते । उताश्विनावभरद्यत्तदासीदजहादु दा मिथुना संरण्यः । अपं । अगृहन् । अमृताम् । मत्येभ्यः । कृत्वी । सऽवर्णाम् । अददुः । विवस्वते । उत । अश्विनौ । अभरत् । यत् । तत् । आसीत् । अजहात् । ॐ इति । द्वा । मिथुना । सरण्यूः ॥ १५९ ॥ तत्रेतिहास:- त्वष्टनामकस्य देवस्य सरण्यूस्त्रिशिराश्चेति स्त्रीपुंसात्मकमपत्य- द्वयमभूत् । ततस्त्वष्टा सरण्यूनामिकां पुत्रीं विवस्वते प्रायच्छत् । ततस्तस्यां विवस्वतः सकाशाद्यमयम्यौ विजज्ञाते । ततः कदाचि. दात्मसदृश्या देवजनितायाः स्त्रियः समीपे तदपत्यद्वयं निधाय स्वयमाश्वं रूपं कृत्वा उत्तरान कुरून् प्रति जगाम । अथ विवखा- नेता स्त्रियं सरण्यूं मत्वा ताम(१) अरंसीत् । तस्यां मनुर्नाम राजर्षिरजायत । ततो विवस्वानेषा सरण्यून भवतीति विज्ञाय स्वयमप्यश्वो भूत्वा तामश्वरूपिणी प्रायासीत् । ततः संक्रीड- पानयोस्तयोः रेतः पृथिव्यां पपात । अथ सा गर्भकामा(२) (१) 'सरण्यूमिति मन्वानाम्' इति वे० भा० । (२) 'गर्भकामनया' इति ० भा०।

·धाद्विवेदकता [अ०७.०६.१०८ तत्पतितं रेतः आजघौ । ततस्तस्याः सकाशादश्विनौ(१) अजायेतामिति । तत्रेतिहासमाचक्षते ' त्वाष्ट्री सरण्यूर्विवस्वत आदित्याद्यमौ मिथुनौ जनयाञ्चकार । सा सवर्णामन्यां प्रतिनिधायाश्चं रूपं कृत्वा प्रदुद्राव । स विवस्वानादित्यः आश्वमेव रूपं कृत्वा तामनुसृत्य सम्बभूव । ततोऽश्विनौ जज्ञाते सवर्णायां मनुः' इति यास्केन सम्यगुक्तम् (नि० १२.१० )। 'अभवन्मिथुनं त्वष्टुः' इति बृहद्देवतोक्तं पूर्वमुक्तम् (पृ०७३ । देवश्रवाः सरण्यूं त्रिष्टुभा तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । अमृतां मरणधर्मरहिताम् एनां सरण्यूं देवा अपागूहन् अपगृहितवन्तः संवृतवन्तः(२)। किमर्थं मत्र्येभ्यः मनुष्येभ्यः तदुत्पत्यर्थम्(३)। किञ्च देवाः सवर्णी सरण्यूसदृशीमन्यां स्त्रियं (कृत्वी) कृत्वा तस्मै विवस्वते अददुः प्रायच्छन् । उतापि च यद्यदा सरण्यूः सरणशीला द्वा मिथुना द्वौ मिथुनौ यमयम्यौ तस्यां सवर्णायामजहात त्यक्तवती । त्यत्त्वा आश्वं रूपं कृत्वा गतवती तदा सा अवरूपिणी सरण्यूः अश्विना- भरत अहरत् । जायापतिभ्यां अश्वरूपाभ्याम् सम्भोगकाले यद्रेतः पतितमासीत् तदेवाश्विनौ जनयामासेत्यर्थः । (४)कथमन्यं महात्मानं युवोडतो न मन्यते । वसुक इन्द्रसाम्राज्ये स्वं तुष्टाव स गर्वितः ॥१४॥ (१) 'नासत्यो दनश्चेत्युभावश्विनौ' इति वे० भा० । (२) 'देवा उपनीतवन्त इत्यर्थः' इति वे० भा० । (३) एतत्पदं नीतिमञ्जरीहस्तलिखितपुस्तकेषु न दृश्यते । वेदभाष्यादुद्धृतमत्र । (४) 'क' पुस्तकेऽयं श्लोकोऽवतरणिकां विनैव पठितः । अस्य भाष्यमपि न दत्तम् ।

·मं० १०.सू०२७.२०१] समाष्या नीतिमारी - - - - तदर्थे सूक्तम् ( ऋ० १०. २७ ) असत्सु च तत्र ऋक् ( ऋ० १०.२७.१ )- असत्ममै जरितःसाभिवेगोयत्सुन्वते यजमानाय शिक्षम्। अनाशीर्दामहमस्मि प्रहन्ता सत्यध्वृतं वृजिनायन्तमा भुम् ॥ असत् । मु । मे । जरितरिति । सः। अभिऽवेगः । यत् । मुन्वते । यजमानाय । शिक्षम् । अनाशीःऽदाम् । अहम् । अस्मि।प्रऽहन्ता। सत्यऽध्वृतम् । वृजिनऽयन्तम् । आभुम् ॥१६०॥ ऋचोऽयमर्थः । (१) हे जरितः स्तोतः सः(२) अभिवेगः (३) असत् अस्ति(४) येनाभिवगेन मह्यं सुन्वते यजमानाय शिक्षम् शोभनं करोमि(५) । अनाशीर्दाम् अदातारम(६) अहं प्रहन्ता(७)। किंविशिष्टं सत्यतं सत्यकुटिलं (८) जिनायन्तं पापकारिणं आभुं महान्तम्(९)। (१) अत्र व्याख्यानारम्भे वेदभाष्यम्-वासुकेषु सूक्तेषु बाहुल्ये- नेन्द्रःस्तूयते इदानीमिन्द्रो वसुक्रं स्तोतुमुद्यतं पुत्रसम्बोध्य स्वसामर्थ्य कथयति । येन विज्ञातदेवतारूपः सन् सुखेन स्तोप्यतीति । यद्वा कार्यकारणयोरेकत्वोपचारात् ' आत्मा वै पुत्रनामासि' इति वचनात् इन्द्ररूपेणावस्थितो वसुक्र आत्मानं स्तौति क्वचित्क्वचिदिन्द्रश्चेति । (२) एतत्पूर्व मे मम सुशोभनः इति वे० भा० अधिकम् । सः तादृशः इति वे०भा०। (३) 'अभिगमनं मनसो वृत्तिविशेषः' इति वे० भा०। (४) 'विद्यते यत्' इति वे० भा० । (५) 'अभिलषितार्थ ददामि' इति वे० भा० । (६) 'श्राशीरित्यत्र प्रार्थना । इह सामर्थ्यात्प्रार्थ्यमानं हवि- रुच्यते । तत् मह्यम् अददतं जनम् । यद्वा आशीरिति सोमाश्रयणं दध्युच्यते तस्यादातारं असोमयाजिनमित्यर्थः' इति वे० भा० । (७) 'प्रकर्षण हिंसिता अस्मि भवामि' इति वे०. भा० । (2) सत्यस्य हिंसकं अनृतवादिनं चेत्यर्थः । (8) 'व्याप्तवन्तम्' इति वे०भा० । ।

·धाद्विवेदकता [अ०७.०७.२०१५ कुलस्त्रियः(१) स्तुवन्नाह- जाताः पुत्रा अपि व्यर्था येषां न स्युः कुलस्त्रियः। पुत्रेणानादृतं शक्रं स्नुषा(२) तुष्टाव सादरम्॥१४ १॥ येषां पुत्राणां कुलस्त्रियो न सन्ति कुलजाता भार्या न भवन्ति । 'वरं कुमारो न च दुष्कलत्रः' इत्युक्तत्वात् । तेषां पुत्रा उत्पन्ना अपि निरर्थका एव । इन्द्रस्नुषादृष्टान्तेन द्रढयति । यथा इन्द्रवधूः । यदि कुलस्त्री पुत्रेण तस्पानादृतं अवगणितं शक्रं 'विश्वो हि०' (ऋ० १०. २८. १) इत्यनया सादरम् अतिप्रीत्या सा तं श्वशुरं तुष्टाव । तया वध्वा इन्द्रस्य जातः पुत्रः सार्थकः कृतः इत्यर्थः । तदर्थेयमाख्यानयुक्ता ऋक् ( ऋ० १०. २८. १)- विश्वो ह्यन्यो अरिराजगाम ममेदहा श्वशुरोनाजंगाम। जक्षीयाडाना उत सोम पपीयात्स्वाशितःपुनरस्तजगायात् विश्वः । हि । अन्यः । अरिः। आऽजगाम । मम । इत् । अहं । श्वशुरः । न । आ । जगाम । जक्षीयात् । धानाः । उत । सोमम् । पपीयात् । मुऽआंशितः। पुनः। अस्तम् । जगायात् ॥ १६१ ॥ अत्राख्यानम् । बृहदेवता (७।२९-३२)- (३)विश्वो (४) हीत्यथ संवाद ऋषेः शक्रस्य चैव हि ॥२९॥ युग्माः शक्रस्य विज्ञेया वसुक्रत्येतरा ऋचः ।। स्नुषेन्द्रस्यागतान् देवान् दृष्ट्वा शक्रमनागतम् ॥ ३० ॥ - - - - (१) 'कुलस्त्रियं' इति 'क' पुस्तके । २) 'वधूः' इति 'क' पुस्तके। (३) श्लोकोऽयं 'ग' पुस्तके नास्ति । (४) 'विश्वो धन्यस्तु' इति मु०१० ·मं०१०.सू०२८.ऋ०१] सभाष्या नीतिमारी शक्रं (१) परोक्षवत् प्राह श्वशुरो नागतो मम । यद्यागच्छेद् भक्षयेत् स धानाः सोमं पिवेदपि (२) ॥ ३१ ॥ इति (३) वध्वा वचः श्रुत्वा क्षणादेवैत्य वज्रभृत् (४)। तिष्ठन् वेद्यामुत्तरस्यामुच्चैराह स रोरुवत् ॥ ३२ ॥ 'विश्वो हि द्वादशेन्द्रवमुक्रयोः संवाद ऐन्द्रः सूक्तस्य प्रथमया इन्द्रस्य स्नुषा परोक्षवदिन्द्रमाहेति' (का० स० ऋ० १०।२८) तथा भाष्ये (६)-'पुरा वमुके यज्ञं कुर्वाणे सति इन्द्रः प्रच्छन्नरूप आजगाम । तं वसुक्रपत्नीन्द्रागमनकाक्षिणी विप्रकृष्टामिवाद्यया त्रिष्टुभा इन्द्रमस्तोत्' इति । (६) 'विश्वो ह्यन्यो अरिराजगामेति एतस्य द्वितीयति' महदुक्थे ( सां० श्री० सू० १८१५।७ ) । ऋचोऽयमर्थः। अन्यः पच्छ्वशुराद व्यतिरिक्तः(७)अरिः अर्थः ईश्वरः विश्वो हि सर्व एव देवगणः आजगाम अस्मद्यज्ञं प्रत्याययौ । 'मिताक्षरेष्वनर्थकाः' (नि० १.९) इति यास्केनोक्तत्वात् इत् पूरणः (८) अहेत्यद्भुते (९)। सर्वदेवगणे आगते ममैव श्वशुरःइन्द्रः नाजगाम नामतः। सश्वशुरो(१०)यद्यागच्छेत्तर्हि धानाः भ्रष्टान यवान् जक्षीयात भक्षयेत् । उतापि च सोममभिषुतं सोमं पपीयात् पिबेत् । ततः स्वाशितः (१) 'यशं' इति मु००। (२) 'पिबेदिति' 'क' पुस्तके । (३) 'तस्या' इति मु०० । ४) 'वज्रधृक्' इति 'क' पुस्तके । 'तत्क्षणादेत्य वज्रधृक' इति मु० बृ०॥ (५) सायणाचार्यविरचितवेदभाष्यमेवेदम् । (६) सम्पूर्ण सूत्रमिदमेवम्-'विश्वो बन्यो अरिराजगामेति सूक्तं तत्पच्छस्तस्य द्वितीयामुद्धृत्य य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिति येतस्य द्वितीया तामिह द्वितीयां करोति' इति । (७) 'इन्द्रव्यतिरिक्तः' इति वे० भा० । (८) 'इदित्यवधारणे' इति वे० भा० । (8) 'महेत्यद्भुते खेदे' इति 'ग' पुस्तके । (१०) 'स इन्द्रः । इति 'क' पुस्तके तथा वे० भा०।

·३०४ चाद्विवेदकता [अ०७.अ०८.००२ मुभुक्तः (१) सन पुनर्भूयः अस्तं स्वगृहं प्रति जगायात् गच्छेत् ।। इति पुत्रेणानादृतं शक्रं वधूस्तुष्टावति । विप्राणां भिक्षावृत्तिायसीत्यर्थ आह-- सर्वासां विप्रवृत्तीनां भिक्षावृत्तिर्गरीयसी । पुत्रं(२) वाचं गतो वक्तुं प्रेते मित्रातिथावृषिः॥१४२॥ 'याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ' इति विप्रमुख्यास्तिस्रो वृत्तयो विहिताः । तासां 'सर्वासां विप्रवृचीनां प्रतिप्रहं श्रेष्ठतमं वदन्ति' इत्युक्तत्वात् या भिक्षावृत्तिः सा गरीयसी ज्येष्ठा भवति । 'प्रियस्थिरस्फिरोरु.' (पा० ६.४.१५७ ) इति गुरोर्गरादेशः । ऋषिदृष्टान्तेन द्रढयति । यथा . पूर्व कवष ऋषिः मित्रातिथौ राज्ञि प्रेते सति प्रेतोद्देशेन भिक्षार्थ दीनाय मह्यं दरिद्राय युष्मत्पितुर्विदिताय औलदोहके कर्मणि यद्देयमस्ति तद्देहीति वाचं वाणी वक्तुं शोकापनोदार्थ पुत्रगृहं गतः । तदर्थेयमितिहासपूर्वा ऋक् ( ऋ० १०.३३.७ )- अधि पुत्रोपमश्रवो नपान्मित्रातिथेरिहि । पितुष्टै अस्मि वन्दिता ॥ अधि । पुत्र । उपमऽश्रवः । नात् । मित्रऽअतिथेः। इहि । पितुः । ते । अस्मि । वन्दिता ॥१६२॥ अत्राख्यानम् । बृहदेवता (७३५-३६)- मृते मित्रातिथौ राज्ञि तन्नपातमृषिः (३) परैः ॥३५॥ उपमश्रवसं यस्य चतुर्भिः स(४) व्यशोकयत(६)॥ (१) 'सुष्ठु भुक्तः तृप्तः' इति वे० भा० । (२) 'दीनां' इति 'क' पुस्तके । (३) 'तत्र यातमृषिः' इति 'ग' पुस्तके । (४) 'पुत्रमस्य' इति 'ग' पुस्तके । (५) वेदार्थदीपिकायामयं श्लाकस्त्वेवम्- यस्येति सुक्त शेषेण मृते मित्रातिथौ नृपे। उपमश्रवसः स्नेहादृषिः शोकमपानुदत् ॥ - ·मं०१०.सू०३८.३०५] सभाष्या नीतिमञ्जरी 'पराभिम॒ते मित्रातिथौ राज्ञि तत्स्नेहाहषिरुपमश्रवसं पुत्रमस्य व्यशोकयदिति' (का० स० ऋ० १०॥३३)। मित्रातिथौ राशि मृते तत्पुत्रस्योपमश्रवसः समीपमागत्य कवषः स्नेहाद गायत्र्या शाके मा कुरुतामित्युक्त्वा शोकाविष्ट निवारयति । ऋचोऽयमर्थः । हे राजपुत्र उपमश्रवः मित्रातिर्नपात अपत्य । नपात् अपत्यनामैतत् (निघण्टु० २।२) । त्वम् एतत् अधीहि जानीहि(२) । एतत् किम् । ते तव पितुः मित्रातिथेः अहं वन्दिता वन्धः(२) सम्बन्धी अस्मि । एतज्ज्ञात्वा शोकं मा कुरु । यद्देयं द्रव्यमस्ति तत्सर्व मह्यं पूज्याय देहीति । पितुष्टे इत्यत्र 'विग्रहे तु वात इत्यनुदात्तयोः' (ऋ० प्रा० ५।३२) इति षत्वम् । साधूनां स्वभावं स्तुवन्नाह भृशं प्रपीडिता(३) भक्तः साधवो भक्तवत्सलाः । कुत्सेन बाधितः शक्रः कुत्सं जगाम वै(४)पुनः॥१४३॥ भक्तैः सेवकैः भृशम् अत्यर्थ प्रपीडिताः सन्तो भक्त- वत्सला भवन्ति । तेष्वपि भक्तेषु वात्सल्यवन्तो भवन्ति । स्नेहवन्तो भवन्ति । कुत्सदृष्टान्तेन द्रढयति । यत् स कुत्सेन भक्तेनातिसखिना । 'भुव॑त्ते कुत्सः सख्ये निकामः' ( ऋ० ४. १६. १०) इति सख्यमुक्तम् । बाधितः सन् कुत्सं भक्तं स्तुत्या पुनर्जगाम पुनरागतः । तदर्थेयमितिहासपूर्वा ऋकू ( ऋ० १०. ३८. ५)- स्ववृज हि त्वामहमिन्द्र शुश्रवानानुदं वृषभ रध्रचोद॑नम् । प्रमुश्चस्वपरिकुत्सादिहागहिकिमुत्वान्मुिष्कयोद्धआंसते साधवो महान्तः (१) 'मत्समीपमागच्छ' वे०भा० । (२) 'स्तोता' वे० भा० । ( ३) 'सम्पीडिताः' इति 'क' पुस्तके । (४) 'तं जगाम सवैः' इति 'क' पुस्तके । ३8 ·- धाद्विवेदकृता [अ०७.अ०८.व०१४ स्वऽवृजम् । हि । त्वाम् । अहम् । इन्द्र । शुश्रय । अननुऽदम् । वृषभ । रघऽचोद॑नम् । प्र । मुञ्चस्व । परि । कुत्सात् । इह । आ । गहि । किम् । ॐ इति । त्वाऽ- वान् । मुष्कयोः । बद्धः । आसते ॥ १६३ ॥ अत्राख्यानम् । (२)लुशकुत्सादृषी पूर्व यज्ञकामौ बभूवतुः । इन्द्रमाह्वयतो यज्ञ इन्द्र कुत्समुपागमत् ॥ शतेन वै स वाधीभिर्(२) अवध्नात मुष्कयोदृढम् । स्ववृज(३) हीति तं शक्रमागत्याभ्यवदल्लुशः ॥ निशम्य तद्वचो वाधीः सच्छिद्य प्राद्रवत् तदा । जगौ साम तदा कुत्सः कुत्सं जगाम पुनः॥ (४) तथा ताण्ड्यब्राह्मणम् ( ता० म० ब्रा० ९।२।२२)- 'कुत्सश्च लुशश्चन्द्रं व्यह्वयेतां स इन्द्रः कुत्समुपाधावत(५) तं शतेन वाधीभिरण्डयोरबध्नात् तं(६) लुशोऽभ्यवदत स्ववृजं हीति(७)। प्रमुञ्चस्व(८) परिकुत्सादिहागाह किमु त्वावानाण्डयोर्बद्ध आसत(९) वै (१) एते श्लोका वृहद्देवतायां वेदभाष्ये सर्वानुक्रमण्यां च नोपलभ्यन्ते । (२) स तु तं शतवाधीभिर्० इति 'ग' पुस्तके । (३) 'स्ववृज जहि' इति 'ग' पुस्तके । (४) वेदभाष्ये कथेयं 'तत्र शाट्यायनकम्' इति प्रस्तुत्य स्वल्पे- नैव शब्दभेदेन दत्ता साऽग्रे पाठभेदेन दर्शिता । (५) 'स कुत्सस्याहवमागच्छत्' इति वे० भा० । 'उपावर्त्तत' इति मुद्रितताण्ड्यमहाब्राह्मणे । (६) 'तं' इति पदं वेद भाष्ये न दृश्यते । (७) ऋगियं वेदभाष्ये सम्पूर्णोद्धृता । (८) 'प्रमुच्यस्व' इति मु० ता० ब्रा० । (8.) 'पासाता' इति मु० ता० प्रा० ।

·म०१०.सु०३८.३०५] सभाष्या नीतिमञ्जरी ( ऋ० १०॥३८१५ ) इति । ताः सच्छिद्य लुशं (१) प्राद्रवत स: (२) एतत् कुत्सः सामापश्यत् तेनैनमन्ववदत स उपावर्ततेति' (३)। अनुक्रमणीकाराभिप्रायेण 'मुष्कवानिन्द्रो जगत्या इन्द्रं तुष्टाव' इति । 'लुशो जगत्या इन्द्रं तुष्टाव' इति ताण्डयाभिप्रायः। ऋचोऽयमर्थ:-हे वृषभ कामानां वर्षकेन्द्र त्वां स्ववृज स्वयमेव छेत्तारं अननुदं अनु पश्चाददातीत्यनुदः तादृशो यस्य न भवतीत्य- ननुदः तं अनपेक्षितबलानुपदानं रध्रचोदनं राधकस्य राधसो वा प्रेरकम् अहं लुशः शुश्रव अौषम्।हि यस्मात् तस्मात् प्रमुञ्चस्व । कुत्सेन वधिशतेनाण्डयोवृद्धमात्मानं विमुञ्चस्व । अथ परि परितः सर्वतः परिवृतस्त्वं कुत्सात् कुत्साख्यादृषेः इहास्मयागे आगहि आगच्छ । किमु त्वावान वत्सदृशः कश्चिदन्यः मुष्कयोरण्ड- योद्धः सन् आसते । न कोऽपि एतादृशो निर्लज्जस्त्वत्तो नास्ती- त्यभिप्रायः। यज्वा स्वर्गीत्याह--- (४)ऐहिका नाव आरोढुं न शक्नुवन्ति यज्ञियाः । आरोहन्त्यास्तिकास्ताये(५)कृष्णस्तान् स्वर्गिणोऽब्रवीत १४४ ऐहिकाः पुरुषाः इह भवा ऐहिकाः 'अयमेव लोको न परः' इति येषां मतिरस्ति ते नास्तिकाः यज्ञियाः नावः यज्ञसम्बन्धिनीः । धनात् (१) 'लुशं' इति पदं मुद्रित ता० ब्रा० पुस्तके न दृश्यते । (२) ताः सर्वाः संलुप्य लुशमभिप्रादुद्रवदिति' वेदभाष्ये समापितम् । (३) वेदभाष्ये छन्दोगब्राह्मणमप्यत्रैवं प्रोक्तम्-'कुत्सश्च लुशश्च युगपदिन्द्रमाहूतवन्तौ । स्वं स्वं यज्ञ प्रत्यङ्गभावाय सखित्वादिन्द्रः कुत्सं प्रतिजगाम तं तु गतं वशित्वात् कुत्सो वनिशतेनाएडयोरब- धनाद्' इति । जैमिनीयब्राह्मणेऽपीयं कथा ( १।१२८ ) इत्यत्र द्रष्टव्या । (४) 'ऐहिकै व आरोदु न शक्यन्ते हि यशिया इति 'ग' पुस्तके । (५) 'ये ताः' इति 'ग' पुस्तके ।

·३०८ धाद्विवेदकृता [अ०७.०८.१०२७ आरोढुं आरोहणं कर्तुं न शक्नुवन्ति । ये ऐहिकाः आस्तिकाः भूत्वा ताः यज्ञियाः नावः आरोहन्ति । कृष्ण ऋषिः तान् स्वर्गिणः स्वर्ग एषामस्तीति 'नौहवा एषा स्वा यदग्निहोत्रम्' इत्युक्तत्वाद् अब्रवीत् ।। तत्र ऋक् ( ऋ० १०.४४.६.)- पृथक्प्रायन्प्रथमा देवहूतयोऽकृण्वत श्रवस्यानि दुष्ट।। न ये शेकुर्यज्ञियां नामारुहमीभैव तेन्यविशन्त केपयः॥ पृथक् । प्र । आयन् । प्रथमाः । देवऽहूतयः । अकृण्वत । श्रवस्यानि । दुस्तरी । न । ये । शेकुः । यज्ञियाम् । नाव॑म् । आऽरुहम् । ईर्मा । एव; ते । नि । अविशन्त । केपयः ॥ १६४ ॥ कृष्णो(१) जगत्या इन्द्रं तुष्टाव । हे इन्द्र त्वत्प्रसादात् यज्ञियां यज्ञसम्बन्धिनी यज्ञमयों नावम् आरुहं आरोढुं शेकुः शक्तास्ते यज्यानः धार्मिकाः देवहूतयः देवानामाव्हातारः(२) प्रथमा मुख्याः सन्तः(३) । प्रथम इति मुख्यनामेति यास्कः ( नि० २।२२)। पृथक्पायन पृथग्भूत्वा देवलोकमगच्छन् । किञ्चास्मिल्लोके अवस्यानि श्रवणीयानि यशांसि दुस्तरा अन्यैः दुस्तराणि अकृण्वत अकुर्वत । किञ्च ये त्वत्मसादरहिता जना यज्ञियां नावमारोढुं न शेकुः न शक्नुवन्ति ते केपयः कपूयाः कुत्सितपूयकर्माणः कुत्सितकर्मकर्त्तारो नास्तिकाः पापजनाः ईर्मा एव न्यविशन्त ऋणे (४) हैव ते न्यविशन्त नीचैराविशन्त । अधोगति प्राप्ता इत्यर्थः। (१) 'कृष्ण ऋषिः' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'आह्वानकर्तारः' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'पूर्वे मुख्या वा' इति वे० भा० । (४)"ऋणेनैव वे० भा० ।

·मं०१०.सू०४४.१०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी 'यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । भुञ्जते ते त्वचं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ।। इति भगवतोक्तेः ( भ० गी० ३।१३)। तथा(१) च यास्कः (नि० ५.२५ )-पृथक् प्रायन् । पृथक् प्रथतेः। प्रथमा देवहूतयो ये देवानाव्हयन्ताकुर्वत श्रवणीयानि यशांसि दुग्नुकराण्यन्यैर्येऽशक्नुवन् यज्ञियां नावमारोढुमथ ये नाशक्नुवन् यज्ञियां नावमारोदुमीमैव ते न्यविशन्तेहैव ते न्यविशन्त ऋणे हेच ते न्यविशन्तास्मिन्नेव लोके इति वा (२)। देवहुतयोऽकृण्वत 'एकीभवति पादादिरकार:०' ( ऋ० प्रा० २।३४ ) इति पादादित्वादभिनिहितः दुष्टरा-'युग्मान्तस्था- दन्तमूलीय०' (ऋ० प्रा० ५.२० ) इति षत्वम् । इति श्रीलक्ष्मीधरसूनुना द्याव्हयेन विरचिते नीतिमञ्जरीव्याख्याने सप्तमाष्टके नीतिवाक्यानि प्रदर्शितानि । श्रीरस्तु । श्रीविश्वेशो विजयतेतराम् ।। इनि नीतिमजयाँ सप्तमाष्टकः समाप्तः ॥ (१) वेदभाष्ये निरुक्तवचनमिदं सम्पूर्णमुद्धृतम् । मूले 'क' पुस्तके तु 'पृथक् प्रायन पृथक प्रथतेरिति यास्कोक्तं द्रष्टव्यम्' इत्येव । (२) 'क' पुस्तकेऽल्पाक्षरैः केनापि लेखकेन दुर्गाचार्यकृतव्या- ख्यानमस्य निरुक्तस्योद्धृत्य 'इति निरुक्तभाष्ये' इति कथितम् । तन्निरुक्तग्रन्थादेवावलोकयितव्यम् ।

·श्रीः अथाष्टमाष्टकः। नीचसङ्गो(१) न कर्तव्य इत्याह- असतां सङ्गदोषेण साधुर्यात्यपि विक्रियाम् । इन्द्रेण बाधिता देवाः साधुनाऽसुरसङ्गते: (२)॥ १४५ ॥ तदर्थेयमितिहासपूर्वा ऋक् ( ऋ० १०.४७.१ )- जगुम्भा ते दक्षिणमिन्द्रहस्तं वयवो वमुपते वसूनाम् विमा हिन्वागोप॑तिं शूर गोनामस्मभ्यं चित्रं वृषणं रयिंदाः जगृम्भ । ते । दक्षिणम् । इन्द्र । हस्तम् । वमुऽयवः। वमुऽपते । वमूनाम् । विद्म । हि । न्वा । गोऽपतिम् । शूर । गोनाम् । अस्मभ्यम् । चित्रम् । वृषणम् । रयिम् । दाः ॥ १६५॥ तत्रेतिहासः । विकुण्ठा नामासुरस्त्री सा चेन्द्रसदृशं पुत्रं कामयमाना कृच्छ्चान्द्रायणादिकं तपस्तेपे । मत्सदृशोऽन्यः कश्चिन्मा जनिष्टेति बुद्धया इन्द्र एव तस्याः पुत्रोऽजायतेति(३)। 'जगृम्भाष्टौ सप्तगुर्वैकुण्ठमिन्द्रं तुष्टाव । विकुण्ठा नामामुरी- न्द्रतुल्यं पुत्रमिच्छन्ती महत्तपस्तेपे । तस्याः स्वयमेवेन्द्रः पुत्रो जज्ञे। इत्यनुक्रमण्यां स्पष्टमुक्तम् ( का० स० ऋ० १०॥४७ )। - (१) 'संयोगो' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'असुरसङ्गतः' इति 'ग' पुस्तके । (३) 'जातः' इति वे०.भा० । इतिहासोऽयं बृहदेवतायां (७४४- ५६)द्रष्टव्यः।

·मं० १०.सू०४८.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी सप्तगुक्रषिवैकुण्ठामन्द्रं त्रिष्टुभा तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे इन्द्र वसूनां पते वमुपते बहूनां धनानां स्वामिन् । वसूयवो वसुकामाः नि० ६.५) वयं ते तव दक्षिणं हस्तं जगृम्भ गृह्णीमः । यथा बहुपदस्यार्थिनोऽस्मभ्यमदत्त्वा न गन्तव्यमिति हस्तं गृह्णन्ति तद्वत् । तथा हे शूर विक्रान्त इन्द्र वा त्वां गोनां पति गोपति विद्यः जानीमः । अत्र वृत्त्यत्तिभ्यां स्वामित्वं बहुत्वञ्च प्रतिपाद्यते । अतोऽस्मभ्यं चित्रं चायनीयं दृषणं वर्षणीय(१) रयिं धनं दाः देहि । तथा चारुचर्या(२)- असतां संगदोषेण साधवो यान्ति विक्रियाम् । दुर्योधनपसङ्गेन भीष्मो गोहरणं गतः ॥ अहङ्कारस्त्यक्तुमशक्य इत्याह- जडाः कुर्वन्त्यहङ्कारं किं चित्रं मघवा यदि । अहमिति त्रिभिर्गर्व(३)चकार ज्ञानवानपि ॥१४६॥ तदर्थेयमाख्यानपूर्वा ऋक् ( ऋ० १०.४८.१.)- अहं भुवं वसुनःपूर्व्यस्पतिरहं धनानि सञ्जयामि शश्वतः। मां हवन्तेपितरंनजन्तवोऽहं दाशुषेविभजामि भोजनम्॥ अहम् । भुवम् । वसुनः । पूर्व्यः । पतिः । अहम् । धनानि । सम् । जयामि । शश्वतः । माम् । हवन्ते । पितरम् । न । जन्तवः । अहम् । दाशुषे । वि । भजामि। भोजनम् ॥ १६२ ॥ - - (१)'वर्षकम्' इति वेदभाष्ये । (२) 'काव्यमालायाः प्रथमगुच्छके विद्यमानमुद्रितचारुचर्या- पुस्तके श्लोकोऽयं न दृश्यते । (३)'त्रिमिगैः' इति 'ग' पुस्तके ।

·धाद्विवेदकृता [अ०८.०१.२०१० वैकुण्ठ इन्द्रः स्वात्मानं जगत्या तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । अहम् इन्द्रः वसुनो धनस्य पूर्व्यः श्रेष्ठः मुख्यो वा असाधारणः पतिः स्वामी भुवं(१) अभवम् । तथा अहं शश्वतः । बहुनामैतत् भूरि शश्वत् विश्वमिति (निघण्टु० ३३१)। बहोः शत्रोः सम्ब- न्धीनि धनानि सञ्जयामि । 'समित्येकीभावम्' (नि० १२३३१५) इति यास्कः । मदीयैः धनैः सह एकीभावं करोमि । किञ्च मामेव जन्तवः प्राणिनो यजमानाः हवन्ते आह्वयन्ति । तत्र दृष्टान्तः । पितरं न पितरमिव पुत्राः । अहं दाशुषे हविषां प्रदात्रे यजमानाय भोजनं धनं (२) विभजामि ददामि । उत्कोच के न गृह्णन्तीत्यर्थ आह(३)- उत्कोचा न परित्यक्ता(४) देवैरपि समृद्धिदैः । ययाचेऽग्निहविर्वोढुं प्रयाजाननुयाजकान् ॥ १४७॥ उत्कोचाः लञ्चाः। (५)अत्राख्यानम्-वज्रभूतेन वषट्कारेण देवानां हविर्वहनेन च हतेषु भ्रातृषु कनिष्ठः सौचीको नामाग्निः वषट्कारहविर्वहनाभ्यां भीतो देवेभ्यो निर्गत्यापः प्राविशत् । स च मत्स्यैः प्रदर्शितः सन् अन्वेष्टुमागतैर्देवैः सहेद- मादिसूक्तत्रयेण संवादं कृतवान् । तस्मै वरमददुः स हैतं वरं वने प्रयाजान्मे अनुयाजांश्च केवलानिति । (१) भवतेर्लङि 'बहुलं छन्दसि' (पा० २।४।७३ ) इति शपो लुक् । 'अचि श्नु०' (पा०६४७७) इत्यादिना उवङादेशः । अडभावश्छान्दसः । (२) 'अन्नम्' इति वे० भा० । (३) 'उत्कोचं को न याचत इत्याह' इति 'क' पुस्तके । (४) 'उत्कोचो न परित्यक्तो' इति 'क' पुस्तके । (५) आख्यानमिदं 'ग' पुस्तके तथा वेदभाष्ये एव धर्तते । 4 ·म० १०.सू०५१.३०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी - - - ॥ तत्र ऋक् ( ऋ० १०. ५१.८)- प्रयाजान्मै अनुयाजांश्च केवलानूर्जस्वन्तं हविषो दत्त भागम् घृतं चापां पुरुषं चौषधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥ प्रऽयाजान् । । अनुऽयाजान् । च । केवलान् । ऊर्जस्वन्तम् । हविषः । दत्त । भागम् । घृतम् । च । अपाम् । पुरुषम् । च । ओषधीनाम् । अग्नेः । च । दीर्घम् । आयुः । अस्तु । देवाः ॥ १६७ ॥ (१)तत्र बृहद्देवता (७६१-६६, ७२-७७ )- वैश्वानरे गृहपतौ यविष्ठेऽग्नौ च पावके । वषदकारेण वृक्णेषु भ्रातृष्वग्नौ सहःमुते(२) ॥ ६१ ॥ अपचक्राम देवेभ्यः सौचीकोऽग्निरिति श्रुतिः। स प्राविशदपक्रम्य ऋतूनपो(३) वनस्पतीन् ॥ ६२ ।। ततोऽसुराः प्रादुरासमष्टेऽस्मिन् हव्यवाहने । तेऽग्निमेवान्ववैक्षन्त देवा हत्वाऽसुरान् मृधे (४) ॥ ६३ ॥ तं तु दूराद्यमश्चैव वरुणश्चान्वपश्यताम् । उभौ चैनं समादाय देवानेवाभिजग्मतुः ॥ ६४ ॥ दृष्ट्वा देवास्त्वैनमूचुरग्ने(५) हव्यानि नो वह । वरान गृहाण चास्मत्तश्चित्रभानो भजस्व नः । सम- (१) इदमाख्यानं 'ग' पुस्तके नास्ति । (२) 'वृक्णे तु भ्रातृवर्गस्थितैर्युते' इति 'क' पुस्तके । अत्र मुग्धानलमहाशयोऽनुक्रमणीपाठं पुरस्कृत्य निम्नलिखितपाठमेव र्थयति तद्रष्टव्यं तन्निर्मितवृहद्देवतानुवादपुस्तके (मु० बृ० भा० २ पृ० २६७ ) 'सहःसुते' तु 'सहसः सुते' इत्यस्य संक्षेपः। (३) 'ऋतूनापो' इति 'क' पुस्तकपाठस्तु न सम्यक् प्रतिभाति। (४) 'युधि' इति मु० वृ० । (५) 'देवाश्चैनम्' इति 'क' पुस्तके ।

·धाद्विवेदकृता [अ०८.अ०१.२०११ देवयानान सुगान् पथः कुरुष्व सुमनाः स्वयम् ॥ ६५ ॥ प्रत्युवाचाथ तानग्निर्विश्वे देवा यदृच माम् (१)। तत्करिष्ये जुषन्तान्तु होत्रं पञ्चजना(२) मम ॥ ६६ ॥ ये चान्ये पृथिवीजाता देवाश्चान्येऽथ यज्ञियाः ॥ ७२ ॥ आयुरस्तु च मे दीर्घ हवींषि विविधानि च । अरिष्टिः पूर्वजानाञ्च भ्रातृणामध्वरेऽध्वरे ।। ७३ ।। प्रयाजाश्चानुयाजाश्च घृतं(३) सोमे च यः पशुः । मदैवत्यानि वै सन्तु यज्ञो मदैवतोऽस्तु हि ॥ ७४ ॥ तवाग्ने यज्ञ (ऋ० १०॥५१॥९) इत्येव प्रत्यूचुः(४) स्विष्टकच्च सः । (५)यस्य त्रीणि सहस्राणि नव त्रीणि शतानि च ॥ ७५ ॥ त्रिंशच्चैव तु देवानां सर्वानेव वरान् ददुः। ततोऽग्निः सुमनाः प्रीतो विश्वैर्देवैः पुरस्कृतः(६) ॥ ७६ ॥ विधूयाङ्गानि यज्ञेषु चक्रे होत्रमतन्द्रितः । भ्रातृभिः सहितः प्रीतो दिव्यात्मा हव्यवाहनः ॥ ७७ ॥ तथा चानुक्रमणी ( का० स० ऋ० १०५१)-वषट्कारेण (१) 'प्रयच्छत' इति 'क' पुस्तके । (२) पञ्चजनव्याख्यानं बृहद्देवतातो ( मु. वृ०. ७६६-७२ ) अवलोकयितव्यम् । (३) 'प्रयाजांश्चानुयाजांश्च घृते' इति 'क' पुस्तके । (४) 'इत्येतत् प्रत्याधि' इति मु० बृ० । (५) अत्र ( ७६ ) श्लोकस्यापराधं ततोऽग्निः सुमनाः' इत्यादि उदाहृत्य समापितेयं कथा नीतिमञ्जरीमूलपुस्तके । सन्दर्भवैशवाय द्वौ श्लोको वृहद्देवतात उद्धृत्य दत्तौ। ' (६) 'च संस्तुतः' इति 'क' पुस्तके ·मं० १०.सू०५१.३०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी वृक्णेषु भ्रातृषु सौचीकोऽग्निरपः प्रविश्य देवैः समवददुत्तर- स्त्रिाभिः (१) इति । तत्र जलं प्रविष्टः साँचीकोऽग्निः उत्कोचार्य देवांस्त्रिष्टुभा तुष्टाव(२) । ऋचोऽयमर्थः । हे देवाः मे मह्यं प्रयाजान् प्रधानस्य मुखे यष्टव्यान(३) केवलान असाधारणान् । तथा अनुयाजान अनु यष्टव्यान(४) हविर्भागान दत्त प्रयच्छत । तथा ऊर्जस्वन्तं प्रत्यभिघारात् सारवन्तं हविषः सर्वस्यापि चरुपुरोडाशादर्भाग(५) दत्त(६)। किञ्च अपां सारभूतं ताभ्य उत्पन्न वा घृतं आज्यभा- गादिसाधनं ओषधीनां ओषधीभ्य उत्पन्नं पुरुषञ्च भागं दत्त । दत्त्वा चाग्नेर्मम दीर्घमायुरस्तु । वषट्कारकृत( वध )भयं मा भूयादित्यर्थः(७)। आस्मिन्नेवार्थेऽपरा ऋक् ( ऋ० १०.५१.९)- तर्वप्रयाजाअनुयाजाश्च केवल ऊर्जस्वन्तो हविषःसन्तुभागाः तवाग्ने यज्ञोश्यमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रः ॥ (१) वेदभाष्येऽत्र सूक्तत्रयोक्तार्थे तैत्तिरीयब्राह्मणम् (तै० स० २०६६)-अग्नेस्त्रयो ज्यायांसो भ्रातर आसन् । ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त । सोऽग्निरविभेदित्थं वावस्याआतिमारिष्यतीति । स नित्लायत । सोऽपः प्राविशत् । तं देवाः प्रैषमैच्छन्नित्यादि । (२) 'अनेनाग्निहविर्वहने दातव्यान्युत्कोचानि प्रतिजानाति' इति वे० भा०। (३) 'एतन्नामकान् हविर्भागान्' इति वे० भा० (४) 'अनुप्रधानान् पश्चाद्यष्टव्यानेतन्नामकान् इति वे० भा० । (५) 'स्विष्टकृदाख्यं भागम्' इति वे० भा० । (६) 'अथवोर्जस्वन्तं हविषो भागं प्रयाजानुयाजाख्यम्' इति वेदभाष्ये । (७) अत्र वेदभाष्ये अमुमितिहासं प्रस्तुत्य कौषीतकिब्राह्मणम् ( कौ० प्रा० ११२)-'तस्मादाग्नेयाः प्रयाजा आग्नेया अनुयाजा' आग्नेयमाज्यमाग्नेयः पुरोडाशः । इति । , ।

·- - - धाद्विवेदकृता [अ०८.अ०१.२०११ तव । प्रऽयाजाः । अनुऽयाजाः । च । केवले । ऊर्जस्वन्तः । हविषः । सन्तु । भागाः । तव । अग्ने । यज्ञः । अयम् । अस्तु । सर्वः । तुभ्यम् । नमन्ताम् । प्रदिशः । चतस्रः॥ १६८ ॥ (१) हे अग्ने तव प्रयाजाः अनुयाजाश्च केवले असाधारणाः ऊर्जस्वन्तोऽनवन्तो(२) हविषो भागाः सन्तु । अयं सर्वो यज्ञस्तव चास्तु । तथा प्रदिशः प्रकृष्टा मुख्याश्चतस्रो दिशस्तुभ्यं नम- न्ताम् । अत(३) एव हविर्वहेति । प्रभोः प्रसादे विश्वास(४) न कुर्यादित्यर्थ आह----- प्रभुप्रसादे विश्वासं न कुर्यात स्वप्नसन्निभे । यतस्तत्याज (५) बन्ध्वादीनसमातिः पुरोहितान् ॥१४८॥ (६) तथानुक्रमणी ( का० स० ऋ० १०५७ )-अथ हैवाको राजाऽसमातिरौपायनान् बन्ध्वादीन् पुरोहितांस्त्यक्त्त्वाऽन्यौ मायाविनौ श्रेष्ठतमौ मत्वा पुरोदधे(७) । तमितरे क्रुद्धा अभिचेरुः । अथ तौ मायाविनौ सुबन्धोः प्राणानाचिक्षिपतुरथ हास्य भ्रातरस्त्रयो मा प्रगामेति षट्कं गायत्रं (ऋ० १०.५७) स्वस्त्ययनं जप्त्वति । (१) 'एवमग्निना याच्यमाना देवाः प्रतिब्रुवते' इति वे० भा० । (२) 'बलवन्तो' इति वे०भा० । (३) 'अत एहि हविर्वहेति शेषः' इति वे० भा० ।' (४) 'प्रभोविश्वसनं०' इति 'क' पुस्तके । (५) 'अय्यांस्तत्याज' इति 'क' पुस्तके । (६) 'मुग्धानलमहाशयेनेयमनुक्रमणीकथा स्वीयसर्वानुक्रमण्यां ( ऋ० १०५६) पूर्वसूक्तान्तर्गतैव ग्रथिता। प्रमाद एवायं भवेत् । (७) 'क' पुस्तेकऽौवानुक्रमणीकथां परिसमाप्य वेदभाष्य- स्थाख्यानादेकमेव वाक्यमुद्धृत्य बृहेद्दवता कथितुमारब्धा । अतो- इस्माभिः संदर्भवैशवाय तिस्रः कथाः पृथकृत्य दत्ताः । वेदभाष्यग- ताख्यानं सम्पूर्ण 'ग' पुस्तके उद्धृतमस्ति ।

·म० १०.सू०५७.३०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी ३१७ - अत्राख्यानम् । ऐषाकोऽसमाति म राजा । तस्य बन्धुः सुबन्धुः श्रुतबन्धुः विप्रबन्धुश्चेति चत्वारः पुरोहिता आसन् । ते च गौपायनाः । स च राजा तांस्यक्त्वा अन्यौ मायाविनावृषी पुरोहितत्वेनावृणीत । ततो बन्ध्वादयः क्रुद्धाः सन्तः इमं राजानमभिचरितवन्तः । एतद ज्ञात्वा मायाविनौ पुरोहितौ एषामन्यतमं सुबन्धुं प्राणैर्वियोजितवन्तौ । मृतस्यास्य भ्रातरो बन्धुः श्रुतबन्धुः विप्रबन्धुरित्येते अविनाशप्राप्तिहेतुभूतमिदं दृष्ट्वा जपन्ति स्मेति । तथा च बृहद्देवता (७८४-८९)- सूक्तमाख्यानसंयुक्त वक्तुकामस्य मे शृणु । सम्मोहान्नष्टसंज्ञस्य शत्रुणाभिहतस्य तु ॥ ८४ ॥ जीवावृत्तिः सुबन्धोर्वा यदि वा मनसः स्तवः । राजाऽसमातिरेक्ष्वाको रथप्रोष्ठः पुरोहितान् ॥ ८५ ॥ व्युदस्य बन्धुप्रभृतीन द्वैपदा येऽत्रिमण्डले ।' ६० ५. २४ )। द्वौ किराताकुली नाम ततो मायाविनौ द्विजौ ॥ ८६ ॥ असमातिः पुरोऽवत्त वरिष्ठौ(१) तौ हि मन्यते(२) । तौ कपोतौ द्विजौ भूत्वा गत्वा(३) गौपायनानाभि ॥ ८७ ॥ मायाबलाच्च योगाच्च सुबन्धुमभिपेततुः । स दुःखादभिघाताच मुमोह च पपात च ॥ ८८ ॥ तौ ततोऽस्यासुमालुच्य राजानमभिजग्मतुः । (४)तत्र ऋक् ( ऋ० १०. ५७. १;)- मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः । मान्तः स्थुनों अरातयः॥ .. (१) 'वसिष्ठौ' इति 'क' पुस्तके । (२) 'ह्यमन्यत' इति 'क' पुस्तके । (३) 'तान्' इति 'क' पुस्तके । (४) 'अग्निसमीपाद्देशान्तरगमनसमये सूक्तमिदं जप्यम् । इति वे० भा।

·३१८ द्यादिवेदकृता [अ०८.१०१.२०१९ - मा । प्र । गाम । पथः । वयम् । मा। यज्ञात् । इन्द्र। सोमिनः । मा। अन्तरिति । स्थुः । नः । अर्रातयः ॥१६९॥ (१) तं सुबन्धोरसुमादातुं खाण्डवादसमातिं प्रतिगच्छन्तो गौपायना वदन्ति । ऋचोऽर्थः । हे इन्द्र वयं गौपायनाः पथः समीचीनान मार्गान मा प्रगाम मापगच्छाम(२) । तथा सोमिनः सोमवतो यज्ञाद्(३)मा प्रगाम । नो अस्माकम् अन्तः मार्गमध्ये अरातयः शत्रवः मा स्थुः मा तिष्ठन्तु । भ्राता महान् सुहृदित्यर्थ आह- भ्रात्रा समः सुहन्नास्ति भ्रातरः समजीवयन(४)। सुबन्धुं शन्तनुं(५) भ्राता नृपं कृत्वा वनं ययौ॥१४ ९॥ शन्तनुं भ्रातरं देवापिनृपं कृत्वा वनं गत इत्यग्रे 'बृहस्पते प्रतिम् ०' ( ऋ० १०.९८ ) इति सूक्ते दर्शयिष्यते । अत्र तु सुबन्धोर्जी- वनोपायं वदामः । तथा च बृहद्देवता (७१८९; ९६-१०१ )- ततः सुबन्धौ पतिते भ्रातरि(६) भ्रातरस्त्रयः । जेपुः(७)स्वस्त्ययनं सर्वे मेति (ऋ० १०-५७) गौपायनाः सह ॥८९॥ (१) अतः पूर्व वेदभाष्ये शाट्यायनोक्तमिदं सुबन्धोराख्यानं द्रष्टव्यं येन बृहद्देवता समनुवदति । (२)'मा परागच्छाम असमातिगृहमेव गच्छाम' इतिवे०भा०। (३) 'असमातेर्यज्ञात्' इति वे० भा० । (४) 'तमजीवयन्' इति 'क' पुस्तके । (५) 'सुबन्धुः शन्तनुः' इति 'क' पुस्तके । (६) 'गतासौ' इति मु०० । (७), 'ययुः" इति 'क' पुस्तके ।

·मं०१०.सू०६०.२०१२] सभाष्या नीतिमञ्जरी ३१९ त्रिभिः(१) सूक्तैः (ऋ० १०.५८-६०) यथान्यायं तुष्टुवुः सर्वदेवताः । अगस्त्यस्येति(२) (ऋ० १०.६०.६) माता च तेषां तुष्टाव तं नृपम् ॥१६॥ स्तुतोऽसमातिः संहृष्ट(३) स्तस्थौ गोपायनानभि । सूक्तेनाप्यस्तुवन्नग्नि(४) द्वैपदेन यथाऽत्रिषु(५) ॥ ९१ ॥ अथाग्निरब्रवीदेतानयमन्तः(६) परिध्यसुः(७)। सुबन्धोरस्य चैश्वाकोर्मया गुप्तो हितार्थिना ॥ ९२॥ सुबन्धवे प्रदायासुं जीवेत्युक्त्वा(८) च पावकः । स्तुतो गोपायनैः प्रीतो जगाम त्रिदिवं पुनः(९) ॥ ९३ ॥ अयं मातेति ( ऋ० १०-६०-७) हृष्टास्ते सुबन्धोरसुमाव्हयन्(१०)। शरीरमभिनिर्दिश्य(११) सुबन्धोः पतितं भुवि ॥ २४ ॥ सूक्तशेषं जगुश्चास्य चेतसो धारणाय लब्ध्वाऽसुं चायमित्यस्यां (१२) पृथक् पाणिभिरस्पृशन् ॥ ९५ ॥ ते (१) अस्यैव प्रपञ्चो बृहद्देवतायां (१०.६६) श्लोकषट्के कृतोऽत्र तात्पर्यरूपेण श्लोकार्थेनानेनोक्तः । (२) 'अगस्त्यस्य स्वसा माता' इति 'क' पुस्तके । (३) 'स राजा सवीळस्' इति मु० बृ० । 'स राजा सुप्रीतस्' इति वे० भा०। (४) 'नाथास्तुवन्न०' इति 'ग' पुस्तके । 'तेऽस्तुवन्' इति वे०भा०। (५) 'यदत्रिषु' इति 'क' पुस्तके । (६) 'श्लोकोऽयं 'क' पुस्तके न दृश्यते । (७) 'ऽब्रवीच्चैनानगं मत्तः परौ वसु' इति 'ग' पुस्तके' 'अग्निरप्यब्रवीदेतान् अयमन्तः परिध्यसुः' इति मु० बृ० । (८) 'प्रदायाशु जीवं त्यक्त्वा तु' इति 'क' 'ग' पुस्तकयोः । (8) 'प्रति' इति मु० बृ० वे० भा० च । (१०) 'शेषेण सुबन्धोर्जीवमा' इति 'ग' पुस्तके । (११) श्लोकार्थमिदं 'क' 'ग' पुस्तकयोर्न दृश्यते । (१२) 'लब्ध्वासुश्चायमित्युक्त्वा' इति 'ग' पुस्तके ।

·- - पाद्विवेदकृता [अ०८.०१.२०२५ (१)अत्रर्चमाह ( ऋ० १०.६०.१२)---- 'अयं मे हस्तो भगवानयं मे भगवत्तरः। अयं में विश्वभेषजोऽयं शिवाभिमर्शनः ॥ अयम् । मे । हस्तः । भगवान् । अयम् । मे। भगवत्तरः । अयम् । मे । विश्वऽभैषजः । अयम् । शिवअभिमर्शनः ॥ १७० ॥ अनया(२) बन्ध्वादयो लब्धजीवं सुबन्धुं पाणिभिरस्पृशन् । अयं मे हस्तो भगवान् भाग्यवान । यतो जीवन्तं(३) सुबन्धु स्पृशति । तथा च अयं मे हस्तो भगवत्तरः अतिशयेन भगवान् । तथायं मे मम हस्तो विश्वभेषजः जीवचिकित्स्यसाधनसर्वोषध वान (४) । (५)अयं शिवाभिमर्शनः मङ्गलस्पर्शन:(६) । सत्यं वदेदित्यर्थ आह- सत्यमेव सदा ब्रूयादापत्कालेऽप्युपस्थिते । यस्माजग्राह गाः सत्यान्नाभानेदिष्ठ ईश्वरात् ॥१५॥ (१) अत्र वेदभाष्ये ( ऋ० १०।६०७) शाट्यायनब्राह्मणोक्ता कथा वर्णिता तत्रैव द्रष्टव्या तथा चानुकान्तम् ( का० स० ऋ० १०।६०) 'षष्टयाऽगस्त्यस्य स्वसा मातैषां राजानमस्तोत् पराभिः सुबन्धोर्जीवमाह्वयंस्तमन्त्यया लब्धसंज्ञमस्पृशन्' इति । (२) 'ततो जीवितं भ्रातरं हस्तेन स्पृशन् हस्तं तुष्टाव 'अयं मे' त्यनया ऋचा' इति 'क' पुस्तके । (३) 'यस्मात् सजीवं' इति वे० भा० । (४) 'सबैभेषजः' इति 'क' पुस्तके । 'तत्स्थानीयं वा' इत्य- धिकं वे० भा० (५) 'कथंभूतो हस्तः' इति 'क' पुस्तके । (६) 'यतो जीवन्तं स्पृशति अत इत्यर्थः' इत्यधिक वे०भा० ।

·मं० १०.सू०६१.१०८] सभाष्या नीतिमञ्जरी ३२१ तदर्थेयमाख्यानपूर्वा ऋक्-तत्र(१) नाभानेदिष्ठो भ्रातृभिर्भागे(२) निराकृतः पितृसमीपमागत्य किं मह्यं भागं न कल्पितवानसीत्यपृच्छत् । स च किमनेन भागेन । आंगिरसः स्वर्गार्थ सत्रमासीनाः षष्टाहःपर्यन्तम् (३) अनुष्ठाय मुह्यन्ति (४) तानिदमित्थेति सूक्ते (ऋ० १०. ६१) संयच्छ (५)। ते स्वर्ग यन्तोऽवशिष्टाः सहस्रसंख्याका गाः दास्यन्तीति पित्रा प्रेरितोऽङ्गिरसां समीपमागत्य तेभ्यः सत्रपरिवषणं गोसहस्रमुत्कोचं परिकल्प्य तानेते सूक्ते षष्ठेऽहन्यशंसयत् त चैतत्सूक्तसामर्थ्याद्यज्ञं परं पारं प्रापय्य (६) स्वर्जिगमिष- वोऽस्मै गोसहस्रं प्रादुः । तं च तद्गोसहस्रं स्वीकुर्वाणं कश्चन कृष्णशवा नाम पुरुषः (७) उत्तरत उत्थाय भो ब्राह्मणास्मदीयं यज्ञशेषभागं मा स्वीकुर्वि- त्यब्रवीत् । स चाङ्गिरसो मह्यं प्रादुरित्यब्रवीत् । तर्हि ब्राह्मण तव पितरमेव पृच्छ । कस्मै भागः प्राप्नुयादित्युक्तः स पितृसमीपमागत्यापृच्छत् । ( पित्रा रुद्रायायं न्याय्य इति (८) तेनोक्तः ) तवैवायं भाग इति मम पिताऽब्रवी- दिति प्रत्युवाच । ततो यथार्थकथनेन तुष्टः पुरुषो नाभानेदिष्ठायैव स्वं भागं प्रादादिति (९)। (१) अत्र वेदभाष्ये नाभानेदिष्ठकथैतरेयब्राह्मणान्तर्गता (ऐ० ब्रा० ५।१४ ) प्रक्रान्ता सा मूलत एवावलोकयितव्या । 'क' पुस्तके कथेयं त्रुटिता दृश्यते। (२) 'अन्तर्भागे' इति 'क' पुस्तके । (३) 'सपर्यन्तम्। इति वे० भा० (४) 'अनुष्ठाय अनुष्ठायो पर्यनुष्ठाने ये मुह्यन्ति' इति 'क' पुस्तके। (५) 'संशयः' इति 'क' पुस्तके । अतः परं सत्रपरिवेषणपद- पर्यन्तभागः त्रुटितो दृश्यते 'क' पुस्तके । (६) 'प्रापयन्' इति 'क' पुस्तके । (७) 'कृष्णशवासी पुरुषः' इति वे० भा० । तदिदम् ऐतरेय ब्राह्मणोक्तं 'कृष्णशावास्युत्तरतः' इत्यादिनानुमितं स्यात् । कृष्णशवा' इत्येव साधु। (८) क्रोडीकृतोऽयं भागः 'क' पुस्तके न दृश्यते । (६) अत्र वेदभाष्यम् तथाऽध्वर्युग्रामणेऽपि ( तै० सं० ३।१।६) 'मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत् । स नाभानेदिष्ठं वै मानवमित्यादिना. यमर्थ उक्तः । तत्सर्वमत्रानुसन्धेयम्' इति ।

·- ३२२ धाद्विवेदकृता [अ०८.अ०१.व०२७ तत्र ऋक्-(ऋ० १०. ६१. ८)- स ई वृषा न फेनमस्यदाजौ स्मदा परैदप द्भचैताः । सरत्पदा न दक्षिणा परावृङ् न ता नु में पृशन्यो जगृभ्रे ॥ सः। ईम् । वृषा । न । फेनम् । अस्यत् । आजौ। स्मत् । आ । परा । ऐत् । अप । दुद्भऽचैताः । सरत् । पदा । न । दक्षिणा । पराऽवृक् । न । ताः । नु । मे। पृशन्यः । जगृधे ॥ १७१ ॥ अङ्गिरसां सत्रान्ते नाभानेदिष्ठो गोनिरोधायागच्छन्तं रुद्रं पुरतस्त्रिष्टुभा(१) तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः। स ई सोऽयं वृषा न वर्षक इन्द्र(२) इव । स यथा नमुचिवधार्थमाजौ सङ्ग्रामे फेनम- स्यत क्षिप्तवान् तद्वत् । प्रक्षेपमनाः ईश्वरः(३) इदानीं तवैवायं भागो युक्तः इति यथार्थकथनानन्तरं स्मत् अस्मत् अस्मत्तः अप- परैत अपपरागच्छति । स दभ्रचेताः अल्पमनस्कः दक्षिणा दक्षि- णार्थानां गवां पराक् परावर्जयिता सन पदा पदानि न सरत् न सरति । अस्मदभिमुखं नागच्छति । मे मम सम्बन्धिन्यस्ताः गाः अङ्गिरोभिर्दत्ताः पृशन्यः पथिकानामभिमर्शनकुशलो(४) रुद्रः न जगृभ्रे न जगृहे(५) । यथार्थकथनानन्तरं मह्यं दत्तवानित्यर्थः । तस्माद्यः सत्यमाश्रयेत् तस्य ईश्वरो दातेत्युक्तम् । तथा- 'सत्योक्त्याबहवो याताः स्वर्ग सर्वजनाता' इति चारुचर्या(६)। - (१) 'वास्तोष्पतिं पुरतः पश्यन्' इति वे० भा० । (२) 'वृषाऽनवर्षक इन्द्र इव' इति 'क' पुस्तके । (३) वास्तोष्पतिः इति वे० भा० । (४) 'अभिस्पर्शनकुशलः' इति वे० भा०, क-ख-पुस्तकयोरपि । (५) 'न गृह्णातीत्येवमाशास्ते' इति वे० भा० । (६) काव्यमालायांमुद्रितचारुचर्यापुस्तकेऽयं श्लोकोन लभ्यते ।

·मं० १०.सू०६२.२०१] सभाष्या नीतिमअरी ३२३ धनं प्राप्यव(१) दक्षिणां यज्ञे दद्यादित्याह- धनं दक्षिणया क्षीणं यज्ञे कुर्वन्ति ये द्विजाः । इन्द्रसख्यं(२) हि देवत्वं भद्रमङ्गिरसामिव ॥ १५ ॥ तत्र ऋक् ( ऋ० १०.६२.१.)- ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता इन्द्रस्य सख्यममृतत्वमानश । तेभ्यो भद्रमङ्गिरसोवो अस्तुप्रतिगृभ्णीत मानवंसुमेधसः॥ ये। यज्ञेन । दक्षिणया । सम्ऽअक्ताः । इन्द्रस्य । सख्यम् । अमृतऽत्वम् । आनश । तेभ्यः । भद्रम् । अङ्गिरसः । वः । अस्तु । प्रति । गृभ्णीत । मानवम् । मुऽमेधसः ॥ १७२ ॥ नाभानेदिष्ठः स्वपित्रा मनुनाभ्यनुज्ञातः सत्रमासीनानाङ्गि- रसो(३) जगत्या तुष्टाव(४)। तथा चास्या ऋचोऽयमर्थः । हे अङ्गिरसः ये यूयं यज्ञेन यजनीयेन हविषा दक्षिणया ऋत्विग्भ्यो देयया समक्ताः सङ्गताः सत्राणि(५) कुर्वन्तः इन्द्रस्य सख्यं सखित्वं अमृतत्वं देवत्वम् (१) 'प्राप्य' इति 'ग' पुस्तके । (२) 'इन्द्रसख्ये हि' इति 'ग' पुस्तके । (३)'अङ्गिरसोऽभ्येत्य मां प्रतिगृह्णीत युष्मभ्यं यज्ञं प्रज्ञापया- मीति वदन्' इति वे० भा० अधिकम् । (४) इतिहासस्तु इदमित्थेति (ऋ० १०-६१) पूर्वसूक्ते नाभाने- दिष्ठं शंसति 'नाभानेदिष्ठं वै मानवं ब्रह्मचर्य' (ऐ० प्रा० ५.१४) इति ब्राह्मणानुसारेण । तथा तैत्तिरीयसंहिताब्राह्मणे (तै. सं.३-१-६) मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत् । स नाभानेदिष्ठं वै मानवं इत्यादिना. यमर्थ उक्त इत्यधिकं वे० भा० । (५) 'ये अहीनकाहसहस्राणि कुर्वन्तः इति वेदभाष्मे । .

·३२४ धाद्विवेदकृता [अ०८.अ०१.३०३१ आनश(१) आनशिध्वे । हे अङ्गिरसः तेभ्यो वः युष्मभ्यं भद्रं भजनीयं कल्याणमस्तु भवतु । हे सुमेधसः शोभनप्रज्ञाः अङ्गिरसः ते यूयं इदानीमागतं मानवं मनोः पुत्रं मां प्रतिगृभ्णीत प्रतिगृह्णीत । मयि प्रतिगृहीते यज्ञं साधु करिष्यामीति । पिताऽपि स्तुतिवल्लभो भवतीत्यर्थ आह- पिता वापि स्तुतो दद्यात् पुत्रेणापि सुसम्पदः । (२) नाभानेदिष्ठपुत्राय सत्रे प्रीतो मनुर्ददौ ।। १५२ ॥ तत्र ऋक् (ऋ० १०.६२.११.)-- सहस्रदा ग्रामणीर्मा रिषन्मनुःमूर्यैणास्य यतमानतुदक्षिणा सावर्णेदेवाः प्रतिरन्त्वायुर्यस्मिन्नान्ता असनामवाजम् ॥ सहस्रऽदाः । ग्रामऽनीः । मा । रिषत् । मनुः । सूर्येण । अस्य । यतमाना । एतु । दक्षिणा । सावर्णेः । देवाः। प्र । तिरन्तु । आयुः । यस्मिन् । अश्रान्ताः। असनाम । वाजम् ॥ १७३ ॥ प्र नूनं जायतामिति ( ऋ० १०.६२.८-११) चतसृभि- ऋग्भिः स्तुतः प्रीतः पिता तस्मै नाभानेदिष्ठाय पुत्राय शोभनानि धनानि ददौ दत्तवान् । ततः नाभानेदिष्ठो मर्नु स्वपितरं दातारं तुष्टाव त्रिष्टुभा। ऋचोऽयमर्थः-सहस्रदाः गवादीनां सहस्रस्य दाता ग्रामणी: ग्रामाणां नेता(३) एवंविधो मनुः मा रिषत् न कैश्चिदपि रिष्टो • (१) अश्नोतलिटिमध्यमे व्यत्ययेन बहुवचनत्वम् । 'अश्नोतेश्च' (पा० ७४/७२ ) नुडागमः । यवृत्तयोगाद् (पा० ८।१।६६) अनिघातः। (२) 'स्तुतिकरें धनं नाभानेदिष्ठाय मनुर्ददौ इति 'ग' पुस्तके । (३):कर्ता जनपदानां' इति वे०भा० ।

·मं० १०.सू०९५.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी ३२५ हिंसितो भवतु(१) । तथास्य मनोः यतमाना गच्छन्ती दक्षिणा सूर्येण सहैतु सङ्गच्छताम् । त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा भवत्वित्यर्थः । तथास्य सावर्णेः सवर्णापुत्रस्य मनोः देवाः इन्द्रादयः आयुः जीवनं प्रतिरन्तु वर्धयन्तु । यास्पन्मनौ मत्पितरि अश्रान्ताः कर्मस्वनलसाः कर्म कुर्वन्तो वयं वाजं गोलक्षणमन्नम् । अन्धः वाजः इति तन्नाम (निघण्टुः २७)। असनाम संभजेमहि । नाभानेदिष्ठोऽहमलभे इत्याशास्ते । स्त्रीजितो न भवेदित्यर्थ आह- न स्त्रीजितः प्रमूढः स्याद् गाढरागवशं गतः । राजोर्वश्या जितो मूढो दुःखमाप पुरूरवाः ॥ १५३ ॥ (२)तथा. च वृहद्देवता ( ७।१४७-१५३.)- पुरूरवसि राजर्षावप्सरा उर्वशी(३) पुरा । न्यवसत् समयं(४) कृत्वा तस्मिन् धर्म चचार ह ॥ १४७ ॥ तया तस्य च संवासमनिच्छन्(५) पाकशासनः । पैतामहं चानुरागं इन्द्रवचापि तस्य तु ॥ १४८ ॥ स तयोविप्रयोगार्थ(६) पार्श्वस्थं वज्रमब्रवीत् । प्रीति भिन्द्धि तयोर्वा मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ १४९ ।। तथेत्युक्त्वा तयोर्वज्रः प्रीतिं बिभेद मायया(७) । (१) 'यद्वा कर्मनेतृनस्मान् मा हिनस्तु किन्तु धनादिदानेन पूजयतु' इति वेदभाष्ये । (२) इयं कथा 'क' पुस्तके नास्ति । (३) 'अप्सरास्तूर्वशी' इति मु० बृ० । (४) 'संविदं' इति मु००। (५) '०मसूयन्' इति मु००। (७) 'तयोस्तु वियोगार्थ इति मु० बृ० । ( 1 ) 'तयोः प्रीतिं वज्रोऽभिनत्स्वमायया इति मु०० ।

·३२६. धाद्विवेदकृता [अ० ८.अ०४.३०३२ ततस्तया विहीनः स(१) चचारोन्मत्तवन्नृपः ॥ १५० ॥ मानःसरास(२) सोऽपश्यदभिरूपामथोर्वशीम् (३)। (४)सखीभिश्चारुरूपाभिः वृता चतसृभिस्ततः ॥ १५१ ॥ तामुपाव्हयत प्रीत्या(५) दुःखात् सा त्वब्रवीन्नृपम् । अप्राप्याहं त्वयाद्येह(६) स्वर्गे प्राप्स्यसि मां नृप ॥ १५२ ॥ तथा षड्गुरुशिष्यः स्वीयवेदार्थदीपिकायां- (७)ऐलोवंशीतिहासोऽत्र वैशद्यार्थ प्रवर्ण्यते । मित्रश्च वरुणश्चोभी दीक्षितौ प्रेक्ष्य चोर्वशीम् ॥ १ ॥ चलचित्तौ ततश्चैतौ कुम्भे निहितशुक्रकौ(८)। तां शप्तवन्तौ मनुजभोग्या भूमौ भवेति तौ(९) ॥ २ ॥ अत्रान्तर इलो राजा मनुपुत्रैश्च(१०) संयुतः । मृगयां संचरन् साश्वो देव्याः क्रीडं(११) विवेश ह ॥ ३ ॥ यत्र देवं गिरिसुता सर्वैर्भावैरतोषयत् । अत्राविशन्(१२)पुमान् स्त्री स्यादित्युक्त्वा तत्र चाविशत् ॥ ४ ॥ (१) 'विहीनस्तु' मु० ० । (२) 'चरन्सरसि' मु० ० । (३) 'मिवोर्वशीम्' इति मु० ० । (४) 'सखीभिरभिरूपाभिः पञ्चभिः पार्वतोवृता' इति मु००। (५) 'तामाह पुनरेहीति' इति मु००। (६) 'नृपेहाद्य' इति 'क' पुस्तके । (७) वेदभाष्येऽपीमे श्लोकाः सर्वानुक्रमणीवेदार्थदीपिकात उद्धृता दृश्यन्ते । () 'रेतः सिषिचतु:सद्यस्तत्कुम्भे न्यदधुस्तदा' इति वे०भा०। 'रेतश्चस्कन्द तत्कुम्भे ह्यपतद् वासतीयरे' इति 'क' पुस्तके । (8) 'मनुष्यभोग्या भूम्यां वसेतिह' इति वे० दी। (१०) 'मनोः पुत्रैश्च' इति वे० भा० 'क' पुस्तके च । (११) 'देवीक्रीडं' इति वे भा० 'क' पुस्तके च । (१२) अत्रावेशी' इति 'क' पुस्तके ।

·मं०१०.सू०९५.२०१] समाष्या नीतिमञ्जरी ३२७ स्त्री भूत्वा वीडितः सोऽगाच्छरणं शिवमञ्जसा । इयं प्रसाद्यतां राजनित्युक्तः शम्भुना नृपः ॥ ५ ॥ जगाम शरणं देवीमात्मनः पुंस्त्वसिद्धये । अकरोत् सा नृपं देवी षण्मासात् प्राप्तपुंस्त्वकम् ॥ ६ ॥ ततः कदाचित् स्त्रीकाले बुधः सौन्दर्यमोहितः :। अप्सरोभ्यो विशिष्टां तां चकमे नृपयोषितम्(१) ॥ ७ ॥ तदेलायां(२) सोमपुत्राज्जातो राजा पुरूरवाः । उर्वशी चकमे तं तु प्रतिष्ठानपुरे स्थिता(३) ॥ ८ ॥ तल्पादन्यत्र नग्नं(४) त्वां दृष्ट्वा यामि यथागतम् । सुतावुरणको त्वं च समीपे कुरु मे द्रुतम् (५) ॥ ९ ॥ इति सा समयं कृत्वा रमयामास तं नृपम् । चतुरब्दे गते रात्री देवैरुरणकद्वयम् ॥ १० ॥ हृतं तस्य ध्वनि श्रुत्वा नग्न एव स भूपतिः । उत्थाय जित्वा तावागच्छेत्येवंजल्यको(६) नृपः ॥ ११ ॥ विद्युता दर्शितोऽस्यै स (७) नग्न एव पुरुरवाः । अथ सा नष्टसमया(८) ह्यवंशी तु दिवं ययौ ॥ १२ ॥ (१) 'इलो सङ्गतवान् मुदा' इति वे० भा०, 'क' पुस्तके च । (२) 'तलायां' इति वे० दी। (३) 'तमुर्वशी तु चकमे प्रतिष्ठानपुरे स्थितम्' इति वे० भा० वे०दी० च । (४) 'तदान्यत्र च' इति 'क' पुस्तके । (५) 'तत्र समीपे कुरु मे दृढम्' इति वे० दी। (६) 'जल्पकोऽन्यकः' इति 'क' पुस्तके । 'जित्वाऽऽगच्छेयमि- त्येवं तल्पतोऽन्यत्रा' इति वे० दी। (७) 'दर्शितोऽथास्यै' इति वे० दी। (3) 'दष्ट समया' इति वे० भा० ।

·३२८ धाद्विवेदकृता [अ०८.०५.१०३ तत उन्मत्तवद्राजा दिदृक्षुस्तामितस्ततः । कुर्वन्नन्वेषणं तारे सरसो मानसस्य ताम् ॥ १३ ॥ विहरन्तीम्('अप्सरोभिः सहापश्यत् पुरूरवाः । पुनः स चकमे भोक्तुमुर्वशी पूर्ववन्नृपः(२) ॥ १४ ॥ सा स्वशापस्य युक्तत्वात्प्रत्याचष्टे(३) बजेति तम् । (४)इत्युर्वश्यैलसंवादमिममेषोऽप्यसूचयत् (५) ॥ १५ ॥ तत्र ऋक् ( ऋ० १०.९५. १४;)- मुदेवो अद्य प्रपतेदनावृत्परावतं परमां गन्तवा उ । अधा शयीत नितेरुपस्थेऽधैनं वृका रभसासोअद्युः॥ मुऽदेवः । अद्य । प्रऽपतेत् । अनावृत् । पराऽवर्तम् । परमाम् । गन्तवै । ॐ इति । अर्ध । शीत । निःऽऋतेः । उपऽस्थे । अर्ध । एनम् । वृकाः । रभसासः। - - - - अगुः ॥ १७४॥ तत्र पुरूरवास्त्रिष्टुभा उर्वशी परिदुनो(६) वदति । सुदेवः त्वया सह मुक्रीडः पतिरद्य प्रपतेत् अत्रैव प्रपततु । अथवा अनावृत् (१) 'विचरन्तीम्' इति वे० दी। (२) 'शी च पुरुरवाः' इति वे० भा० 'क' पुस्तके च । (३) 'सानं साऽपश्यदुक्त्वा च प्रत्याचष्टे' इति वे० भा०।. (४) तामुपाह्वयत प्रीत्या दुःखात् सात्वब्रवीन्नृपम् । अप्राप्याहं नृपेहाध स्वर्ग प्राप्स्यसि मां नृप ॥ इति द्वौ बृहद्देवतापादौ 'क' पुस्तकेऽत्र दृश्येते । (५) इयमेव कथाऽस्य सुक्तस्यों व्याख्यानक्रमेण वाजसनेय- संहिता ब्राह्मणे (श० ब्रा० ११५।१।१.६) वर्णिता वेदभाष्येऽपि सायणाचार्यैर्दत्ता जिशासुभिरवलोकयितव्या । सोऽत्र विस्तर. भयान वयते। (६). प्रति दीनो वदति' इति 'क' पुस्तके । - ·मं०१०.सू०९५.२०१५] सभाष्या नीतिमञ्जरी अनावृतः सन परमां परावतं दुरादपि दुरदेशं गन्तवै गन्तुं महा- प्रस्थानगमनं (२) कुर्यात । अधाथवा यत्र कुत्रापि गन्तुमसमर्थः (२) सन निर्ऋतेः पृथिव्या उपस्थे शयीत शयनं कुर्यात् । यद्वा निर्ऋतिः पापदेवता तस्या उपस्थे उत्सङ्गे सन्निधौ म्रियतामित्यर्थः । अध अथवैन का अरण्यवानो रभसासः वेगवन्तः अधुः (३)भक्षयन्तु । उत्तरयोर्वशी पुरूरवसं त्रिष्टुभाऽऽह- तत्र ऋक् ( ऋ० १०.९५. १५ )-- पुरूरवोमा मृथामाप्रपंतोमा त्वा वृकासोअर्शिवास उक्षन्। न वै स्त्रानि सख्यानि सन्तिसालावृकाणां हृदयान्येता ॥ पुरूरवः । मा । मृथाः । मा । प्र । पप्तः । मा । त्वा । वृकांसः। आर्शिवासः । ॐ इति । क्षन् । न । वै स्त्रैणानि । सख्यानि । सन्ति । सालावृकाणाम् । हृद- यानि । एता ॥ १७५ ॥ अयमर्थः । हे पुरूरवः त्वं मा मृथाः(४) मृति मा प्राप्नुहि । तथा मा प्रपतः(५) अत्रैव प्रपतनं मा कार्षीः । तथा त्वा त्वां अशिवास: (१) 'महास्थानप्रस्थानम्' इति 'क' पुस्तके । (२) 'समर्थः' इति वे० भा० । (३) अ वाजसनेयकम् (श० ब्रा० १११५.१८)-'सुदेवोऽ. घोदा बीनीत प्रवा पतेत्तदेनं वृकाःश्वानो वाद्युरिति हैव तदुधाचेति'। यास्कोऽपि ( नि० ७३ )-अथापि परिदेवना कस्माश्चिद्भावात् 'सुदेवो अद्य प्रपतेदनावृत्' इति । अस्या ऋचो व्याख्यानं दुर्गाचार्य- कृतनिरुक्तवृत्तौ द्रष्टव्यम् । (४) म्रियतेलुंङि थासि 'हस्वादङ्गात्' (पा० ८।२।२७) इति सिचो लोपः। (५) पातेलुकि लुदित्वात् 'पुषादिद्युतालुदित( पा०, ३।११५५) इत्यादिना ब्लेर । 'पतः पुम्' (पा०७४।१६) इति पुम् ।

·धाद्विवेदकता [अ०८.अ०५.१०३ अशुभाः कासः टकाः मा उ क्षन् (५)। उ एवार्थः । मैवाभ्यवहार. यन्तु । किमित्येवम् अस्मदुपरि आग्रहं करोषि । मा कार्षीरित्यर्थः । अथ स्त्रीस्नेहस्यासारतामाह । स्त्रैणानि स्त्रीणां कृतानि सख्यानि सखित्वानि न वै सन्ति न सन्ति खलु। तत्कारणमाह-एता एतानि सख्यानि सालाकाणां हृदयानि यथा वत्सादीनां विश्वासापनानां घातुकानि तद्वत् (२)। शन्तनुं भ्रातरं नृपं कृत्वा वनं ययाविति पूर्वमुक्तं (श्लो० १४९ ) तद्वदामः- भ्रात्रा समः सुहृन्नास्ति भ्रातरस्तमजीवयन् । सुबन्धुं शन्तनुं भ्राता नृपं कृत्वा वनं ययौ ॥ तत्र तावत् सुबन्धोर्जीवनोपायस्तु प्राग् ( ऋ० १०.५७-६० ) चतुषु सूक्तेषु प्रतिपादितः 'भ्राता महान् सुहृदू' इत्यवतरणिकायाम् । अधुना यथा देवापिः शन्तनुं भ्रातरं नृपं कृत्वा वनं गतस्तथोच्यते । अत्रेति- हासं यास्क उक्तवान् (नि० २।१० ०)-"देवापिश्चार्टिषणः शन्तनुश्च कोव्यो भ्रातरौ बभूवतुः" इत्युपक्रम्य (३) (१) अदेलुङि 'लुङ् सनोर्घस्लु' ( पा० २।४।३७) इति घस्ला- देशः । 'मन्त्रे घसहर०' ( पा० २।४।८० ) इत्यादिना चलेर्लुक 'गमह- नजन' (पा० ६४८) इत्यादिनोपधालोपः। 'शासिवसिघसीनां च' (पा० ८।३।६०) इति षत्वम् । 'खरि च' ( पा० ४५५) इति चत्वम् । बाहुलकादडभावः । इति वे० भा० । (२)भत्र वाजसनेयकम् (श० ब्रा० १११५।१।४)-'मैतदाद्वथा न वै स्त्रैण सख्यमस्ति पुनर्ग्रहानेहीति हैवैनं तदुवाचेति' । 'शालावृकाः कपिक्रोष्टुश्वानः' इत्यमरः ( अ० को० ३।३।१३ ) (३) इयं कथा निरुक्तग्रन्थादेवावलोकयितव्या ।

·मं०१०.सू०९८.२०५] सभाष्या नीतिमञ्जरी - - - तदर्थेयमृक् ( ऋ० १०.९८.५ )- आर्टिषेणोहोत्रमृर्षिनिषदिन देवापिदैवमुमति चिकित्वान् म उत्तरस्माद्धरं समुद्रमपो दिव्या असृजद्वया अभि ॥ आर्टिषेणः । होत्रम् । ऋषिः । निऽसीदन् । देवs आपिः। देवऽमुमतिम् । चिकित्वान् । सः । उत्तरस्मात् । अधरम् । समुद्रम् । अपः । दिव्याः । असृजत् । वष्याः। अभि ॥१७६॥ तत्र बृहद्देवता (७.१५५-१५७ तथा ८।१-६ )- (१)आर्टिषेणस्तु देवापिः कौरव्यश्चैव शन्तनुः । भ्रातरौ धेतौ राजपुत्रौ बभूवतुः ॥१५॥ ज्येष्ठस्तयोस्तु देवापिः कनीयांश्चैव शन्तनुः । त्वग्दोषी राजपुत्रस्तु ऋष्टिषेणमुतोऽभवत् ॥१५॥ राज्येन छन्दयामासुः प्रजाः स्वर्ग गते गुरौ(२)। स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रजास्ताः प्रत्यभाषत ॥१५७॥ न राज्यमहमामि नृपतिर्वोऽस्तु शन्तनुः । ( तथेत्युक्त्वाभ्यसिञ्चस्ताः प्रजा राज्याय शन्तनुम् ॥२॥ ततोऽभिषिक्ते कौरव्ये वनं देवापिराविशत् )। न ववर्षाऽथ पर्जन्यो राज्ये द्वादश वै समाः ॥२॥ ततोऽभ्यगच्छद्देवापिं प्रजाभिः सह शन्तनुः । प्रसादयामास चैनं तस्मिन् धर्मव्यतिक्रमे ॥३॥ । -- (१) 'क' पुस्तके विद्यमानो भागोऽत्र कोडीकृतः । (२) 'पर्यवन्दन् प्रजास्तं तु ( राज्ये ? ) नवगुरौ मृते' इति , 'क' पुस्तके।

·३३२ चाद्विवेदकृता [अ०८.१०५.२०१२ शिशिक्ष चैनं राज्येन (१) प्रजाभिः सहितस्तदा । तमुवाचाथ देवापिः प्रहं तं(२) प्रालिस्थितम् ॥४॥ न राज्यमहमामि त्वग्दोषोपहतेन्द्रियः। यायिष्यामि ते राजन् दृष्टिकामेज्यया स्वयम् ॥५॥ ततस्तं तु पुरोऽधत्त चार्विज्याय स शन्तनुः(३)। स चास्य चक्रे कर्माणि वार्षिकाणि यथाविधि(४) ॥६॥ बृहस्पते प्रती त्य॒ग्भिरीजे चैव बृहस्पतिम् ।। तथा ऋविधानम् (श्लो० ५९७)- बृहस्पते प्रतीत्येति थाष्टिकामः प्रयोजयेत् । पर्जन्यं तु नमस्कृत्वा दृष्टिं विन्दति शोभनाम् ।। 'बृहस्पते द्वादशाष्टिषेणो देवापिर्टष्टिकामो देवांस्तुष्टाव' इत्यनु. क्रमण्याम् ( का० स० ऋ० १०१९८)। ऋचोऽयमर्थः। आर्टिषेणः ऋष्टिषेणस्य पुत्रो देवापिः (५) देवमुमति देवानां कल्याणी मतिं स्तुति चिकित्वान ज्ञातवान् जानन् वा होत्रं होतृकर्म कर्तुं निषीदन निषण्णो भवति । स उत्तर- स्माद् उपरि वर्तमानादन्तरिक्षात् समुद्रात । समुद्रः अध्वरः इति तन्नाम (निघण्टु १-३)। अधरम् अधो वर्तमानं पार्थिवं समुद्र दिव्याः दिवि भवाः अपः वर्ष्याः वर्षाभवाच अभ्यसृजत आभि- मुख्येन तं पार्थिवं समुद्रं प्रति ससर्ज (६)। (१) 'शिशिक्ष राज्यं चैवैनं' इति 'क' पुस्तके । (२) 'तु' इति मु० ० पुस्तके । (३) 'कौरवः' इति 'क' पुस्तके। (४) 'चकार सोऽस्य कर्माणि यथाविधि समाहितः' इति 'क' पुस्तके। (५) 'ऋषिः' इति वे० भा०। (६) मत्र 'आर्टिषेणः ऋष्टिषेणस्यः पुत्रः (नि० २०११) इत्यादि निरुक्तं द्रष्टव्यम् ।

·- म० १०.सू० १ ०२.१०९] सभाष्या नीतिमारी सत्त्ववान् जयतीत्यर्थ आह- सदा सत्त्वपरैर्भाव्यं सद्भिर्विजयकाइक्षिभिः । द्रुघणेनापि गा जिग्ये मुद्गलः सत्त्ववान् रणे(१)॥१५४॥ अत्राख्यानम्(२)---- मुद्गलस्य हृता गावश्चोरेस्त्यक्त्वा जरद्वम् । स शिष्टं(३) शकटे कृत्वा गत्वैक ऋजुराहवम्(४) ॥ १ ॥ द्रुघणं युयुजेऽन्यत्र(५) चौरमार्गानुसारकः(६) । द्रुघणं चाग्रतः क्षिप्वा(७) चौरेभ्यो जगृहे स्वगाः (८) ॥ २ ॥ तत्र ऋक् ( ऋ० १०.१०२.९)- इमंतं पश्य वृषभस्य युजं काष्ठाया मध्ये द्रुघणं शोनम् । येन जिगायं शतवत् सहस्रं गवां मुगलः पृतनाज्येषु ॥ इमम् । तम् । पश्य । वृषभस्य । युञ्जम् । काष्ठायाः । मध्य । गुऽधनम् । शानम् । येन । जिगाये। शतऽवत् । सहस्रम् । गाम् । मुगलः । पृतना- ज्यैषु ॥ १७७॥ (१) सङ्ग्रामे मुगलस्तद्वान् विजिग्ये घणेन गाः' इति'क'पुस्तके। (२) माख्यानमिदं षड्गुरुशिष्येण वेदार्थदीपिकायामुदाहृतं दृश्यते। (३) 'शिल्पं' इति 'ग' पुस्तके । (४) 'युक्त्वैकत्र जरद्रवम्' इति वे० दी। (५) 'ह्यत्र' इति 'ग' पुस्तके । (६) 'चौरमार्गानुसारतः' इति वे० दी। (७) 'कृत्वा इति धे० दी। ( C ) अत्र निरुक्तम् (नि० ॥२५ )-“द्रुघणो द्रुममयो धनः । ततिहासमाचक्षते मुगलो भाHश्व ऋषिर्वृषभं च द्रुघणश्च युक्त्वा समामे व्यवहत्याजिं जिगाय" इति । -- ·याद्विवेदकृता [अ०८.१०५.२०२१ कञ्चन सखायं सेनादिसहायाभावेन जयविषये उपहासं कुर्वाणं प्रति ब्रवीति(१) । मुद्गलत्रिष्टुभा द्रुघणं तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः-हे सखे तमिपं द्रुघणं पश्य । कीदृशम् । युजम् । युज्यते इति युक् तम् (२)। पुनः कीदृशम् । वृषभस्य सखायं सखिभूतम् । वृषभो यावन्तमर्थ साधयाति तावन्तमेव साधयन्तमित्यर्थः । पुनः कीदृशम् । काष्ठाया मध्ये शयानम् । 'आज्यन्तोऽपि काष्ठोच्यते । क्रान्त्वा स्थितो भवति' इति निरुक्तम् (नि० २।१५) आज्यन्तस्य । सङ्गामस्य मध्ये शयानामत्यर्थः । हन्तव्यान् सर्वान् हत्वा मुखेन स्वपन्तमित्यर्थः । निर्व्यापारण (३) वर्तमानम् ईदृशं द्रुममयं घनं पश्येत्यर्थः । येन द्रुघणेन शतवत् शतोपेतं गवां सहस्रं पृतनाज्येषु प्रधने सङ्ग्रामे वा जिगाय(४)। सत्त्ववानहमजैषम् तमिमं पश्यति समन्वयः(५)। यो दाता स मृतोऽप्यमृत इत्यर्थ आह---- मृतो योऽप्यमृतो रक्षेद् दक्षिणया गलद्धनम् । दक्षिणादं मृतं भोजं दिव्यस्तुष्टाव चामृतम् ॥ १५५ ॥ अस्मिन्नर्थे ऋक् ( ऋ० १०.१०७.८ )- न भोजा मम्रर्न न्यर्थमीयुन रिष्यन्ति नव्य॑यन्ते ह भोजाः। इदं यद्विश्वं भुवनं स्वश्चैतत्सर्व दक्षिणेभ्यो ददाति ॥ (१) 'अत्र वेदभाष्ये तु 'राजा द्रुघणेन वृषभेण चार्जि जिगा. येत्युक्तत्वात् पूर्व वृषभो वर्णितः। अत्र द्रुघणो वर्ण्यते' इति कथितम्। (२) 'युजेरसमासे ( पा० ७१।७१) इति नुम् । (३) 'अतिव्यापारत्वेन' इति 'क' पुस्तके । ' निर्व्यापारत्वेन' इति धे० भा०। (४) जिगाय-जयतेलिट् । सलिटोजें: ( पा० ७३ ५७ ) इत्यभ्यासादुत्तरस्य कुत्वम् । मिपो णल् (पा० ३।४।८२)। (५) अत्र निरुक्ते (नि० ॥२४)-"इमं तं पश्य" इत्यादि ऋचो व्याख्यानं द्रष्टव्यम् ।

·मं०१०.सू० १०७.०८] सभाण्या नीतिमञ्जरी - न । भोजाः । मम्रः । न । निऽअर्थम् । ईयुः । न । रिष्यन्ति । न । व्यथन्ते । ह । भोजाः । इदम् । यत् । विश्वम् । भुवनम् । स्व ? रिति स्वः। च । एतत् । सर्वम् । दक्षिणा । एभ्यः । ददाति ॥ १७८ ॥ दिव्य ऋषिर्दातॄन भोजांत्रिष्टुभा तुष्टाव(१)। ऋचोऽयमर्थः । भोजा भोजयितारः ( धनादिदानेन ) दातारः। 'भोज दातारमब्रवम् (ऋ० ८।३।२४ ) इत्युक्तत्वात् । न मनुः मृता अपि कीर्त्यादिभिर्न म्रियन्ते(२)। अत एव न्यर्थम्(३) निकृष्टोऽथों न्यर्थः । निकृष्टां गतिं नेयुः(४) न प्राप्नुवन्ति । तथा -- (१) तत्रानुक्रमणी ( का० स० ऋ० १०११०७) श्राविर्दिव्यो दक्षिणा वा प्राजापत्या दक्षिणां तदातॄन्वाऽस्तौञ्चतुर्थी जगती' इति । अत्रानुक्रमणीवृत्तिः-'दिव्यो नामाङ्गिरस ऋषिः । दक्षिणा नाम प्रजापतेः सुता वर्षिका । दक्षिणां यजमानैर्ऋत्विग्भ्यो दीयमानां तहातन् यजमानान् वाऽस्तौद्याजकादित्वात् । 'तृजकाभ्यां कर्तरि, (पा० २।२।१५) इति न षष्ठीसमासप्रतिषेधः' इति । तत्र बृहद्देवता-(अ०८ श्लो० २२-२३;) सुक्तेन तु परेणात्र स्वयमाविरभूदिति । आत्मानमेव तुष्टाव प्राजापत्याऽथ दक्षिणा ॥ २२ ॥ दातूनत्र स्तुतानेके दक्षिणानां वदन्ति तु । दातृत्वादक्षिणानाञ्च भोजाश्चतसृभिः स्तुताः ॥ २३ ॥ (२) 'देवत्वं भजन्त इत्यर्थः इति वे० भा०। (३) ऋगस्तौ-उषिकुषिगार्तिभ्यः स्थन् ( उ० १६१) इति स्थन् प्रत्ययः । थाथघक्ता० (पा०६।२।१४४) इत्यादिना समास थोथादिस्वरोऽन्तोदात्तः । (४) इण गतौ-लिटि 'दीर्घ इणः किति' (पा० ४।६९) इति दीर्घः।

·चाद्विवेदकृता [अ०८.०६.२०६ न रिष्यन्ति कैश्चिदपि हिसिता न भवन्ति । रुष रिष हिंसायाम(१)। अत एव भोजाः दातारः न व्यथन्ते(२) अरिभिरपि न पीड्यन्ते (ह प्रसिद्धौ) किञ्च इदं परिदृश्यमानं विश्वं सर्व यद् भुवनं यद् भूतजातमस्ति स्वश्च स्वर्गलोकश्च एतत सर्व दक्षिणा एभ्यो दातृभ्यो दानप्रभावाद ददाति प्रयच्छति । अत एव मृता अपि अमृता भवन्तीत्यर्थः। (३)आत्मनाम गुरोर्नाम नामातिकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्णीयाज्ज्येष्ठापत्यकलत्रयोः ।। असद्भिमैत्री न कुर्यादित्यर्थ आह- वकैः क्रूरतरैलुब्धैर्न कुर्यात् प्रीतिसेवनम् । असुरैः पणिभिःच्छन् मैत्री (४)हि सरमा पुरा॥१५६॥ तत्राख्यानम्-इन्द्रपुरोहितस्य बृहस्पतेर्गोषु वलनाम्नोऽसुरस्य भटैः पणिनामकैरसुरैरपहृत्य गुहायां निहितासु सतीषु बृहस्पतिप्रेरितेनेन्द्रण गक- मन्वेषणाय सरमा नाम देवशुनी प्रोषता । सा च ५) महती नदीं शतयो- मनविस्तीर्णामुत्तीर्य वलपुरं प्राप्य गुप्तस्थाने निहिता गा ददर्श । तस्मिन्नन्तरे पणयः इमं वृत्तान्तमवगच्छन्तः एनां मैत्री कर्तु (६) संवादमकुर्वत (७) इति । - (१) 'कर्मणि व्यत्ययेन परस्मैपदम्' इति वे० भा० । (२) 'परस्परं न भीता न बाधिता वा भवन्ति' इति वे० भा० । (३) श्लोकोऽयं 'क' पुस्तक एव दृश्यते । (४) पाणिभिर्नेदशैरैच्छन्' इति 'क' पुस्तके । (५) 'सा च रसां' इति 'ग' पुस्तके। (६) 'मित्रीकतुं' इति वे० भा० । 'मित्रं कर्तुं' इति 'ग' पुस्तके । -(७) वृहहेवतोक्तोऽयमितिहासः प्रागेव इन्द्रस्याङ्गिरसां चेति (पृ०११).ऋचो व्याख्यानसमये निरूपितः । स द्रष्टव्यः ।

·मं०१०.सू०१०८.ऋ०९] सभाष्या नीतिमञ्जरी तत्र ऋक् ( ऋ० १०.१०८. ९)- एवा च त्वं संरम आजगन्थ प्रबाधिता सहसा दैव्येन । स्वसारं त्वा कृणवैमा पुनर्गा अपंतेगा सुभगे भजाम ॥ एव । च । त्वम् । सरमे । आऽजगन्थ । प्रऽबा- धिता । सहसा । दैव्येन । स्वसारम् । त्वा । कृणवै । मा । पुनः । गाः । अपं । ते । गाम् । मुऽभगे। भजाम ॥ १७९॥ पणयस्ता मैत्रीमिच्छन्तः आहुत्रिष्टुभा । अयमर्थः । हे सरमे त्वं दैव्येन देवसम्बन्धिना सहसा बलेन प्रवाधिता यथा तथा वा वलपुरं प्राप्य तत्र स्थिता गा दृष्ट्वा पुनरागच्छति तेन प्रपीडिता वं एवा च एवं चेत् । 'च' शब्दश्चदर्थे । आजगन्थ(१) आगतवती असि । तर्हि त्वा त्वाम् अस्माकं गणे स्वसारं भगिनीं कृणवै करवै । ( समूहापेक्षयैकवचनम् ) त्वं तु मा पुनर्गाः । इन्द्रादीन मा गच्छ । अपि तर्हि हे सुभगे सौभाग्यवति सरमे । देवाश्रयत्वात्सौभाग्यम् । ते त्वदीयानां गवां समूहं पर्वतादपगमय्य भजाम त्वं च वयं च विभजाम । विभागं करवामेत्यर्थः । अनया त्रिष्टुभा मैत्रीमनिच्छन्ती सरमा पनि प्रत्याह- तत्र ऋक् (ऋ० १.०.१०८.१० )- नाहं वेद भ्रातृत्वं नो स्वमृत्वमिन्द्रो विदुरङ्गिरसश्च घोराः । गोकामा मे अच्छदयन् यदायमपात इत पणयो वरीयः ॥ (१) 'निपातैर्यद्यदिहन्त०' ( पा० ८।१।३० ) इति तिको निघा- ताभावः । गोलिटि थलि रूपम् । 'सह सुपा' ( पा० २।१।४) इत्यत्र सहेति योगविभागात् समासः । 'तिङि चोदात्तवति' (पा० ८१७१) इति गतिरनुदात्तः। 'लिति । (पा.६११६३) इति, लित्स्वरी प्रत्ययात्पूर्व उदात्तः ।

·- धाद्विवेदकृता [अ०८.१०६.५०६ न । अहम् । वेद । भ्रातृऽत्वम् । नो इति । स्वमृऽ त्वम् । इन्द्रः। विदुः। आङ्गिरसः।च। घोराः।गोऽकामाः। मे । अच्छदयन् । यत् । आयम् । अपं । अतः । इत । पणयः। वरीयः॥१८०॥ हे पणयः अहं भ्रातृत्वं न वेद न जानामि । तथा स्वस्मृत्वं च नो वेद नैव जानामि । तर्हि के जानन्ति तानाह । इन्द्रः घोराः शत्रूणां भयङ्कराः अङ्गिरसश्च विदुः जानन्ति । किञ्च अहं यद्यदा आयम् अस्मात स्थानाद्गत्वा इन्द्रादीन प्राप्नुयां तदा मे मदीयाः गोकामाः युष्माभिरपहृताः गाः कामयमानाः इन्द्रादयः अच्छदयन युष्मदीयं स्थानमाच्छादयन्ति । अतः कारणाद हे पणयः यूयं गवां वृन्दं परित्यज्य वरीयः उरुतरम् अतिरं देशमपेत अपगच्छत । वरीयः उरुशब्दादायमुनि 'प्रियस्थिरस्फिरोरु० ' (पा० ६।४।१५७) इत्यादिना वरादेशः। तथा-'आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण(१)' इति दुर्जनप्रीतिसेवनं निषिद्धम् । सत्सङ्गं स्तुवन्नाह- यस्य स्यात् सङ्गतं(२)सद्भिर्भवेत् सोऽल्पोऽपि(३)भाग्यवान्। देवशुनीन्द्रसङ्गत्या जित्वाऽभूत् सुभगा पणीन् ॥१५७॥ परि' दिवो अन्तान्त्सुभगे पतन्ती ( ऋ० १०. १०८. ५) अप ते गौ सुभगे भजाम ( ऋ० १०. १०८. ९) - (१) भर्तृहरेर्नीतिशतकस्थोऽयं श्लोकस्त्वेवम्- आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लध्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसजनानाम् ॥ (२) 'सङ्गतिः' इति 'क' पुस्तके । (३) स्वल्पोऽपि' इति 'क' पुस्तके ।

·- - मं० १०.सू०१०८.२०११] सभाष्या नीतिमञ्जरी इति इन्द्रप्रभावादेवं सम्बोधनमुक्त्वा ते तुष्टुवुरिति तस्मात् सुभगाऽ- भूदित्युक्तम् । तस्याः जये एषा ऋक् ( ऋ० १०.१.०८.११; )- दूरमित पणयो वरीय उद्गावो यन्तु मिनतीतेन । बृहस्पतिर्या अविन्दन्निगूहळाःसोमोग्रााणक्रयश्च विप्राः॥ दूरम् । इत । पणयः । वरीयः । उत् । गावः। यन्तु । मिनतीः । ऋतेन । बृहस्पतिः । याः। अविन्दत् । निs- गूहळाः। सोमः। ग्रावाणः । ऋषयः । च । विप्राः ॥१८१॥ सरमा त्रिष्टुभा जितान पणीन् हितमन्वशात् (१)। हे पणयः यूयं वरीयः उरुतरं दूरं देशम् इत गच्छत । 'वरीयो वरतरमुरुतरं वा' इति यास्कः (नि० ८९ )। युष्माभिरं गच्छाद्नेः पश्चाद्गावः युष्माभिरपहृताः इमाः ऋतेन नाम सत्येन मिनतीः मिनत्यः द्वारस्य पिधायकं पर्वतं हिंसत्यः विदारयन्त्यः उद्यन्तु तस्मात्पर्वतादुद्ग- च्छन्तु (२) । निगूहळाः निगूढाः नितरां स्थापिताः गाः याः बृहस्पतिः अविन्दत (३) लप्स्यते । तथा सोमः तदभिषवकारिणो ग्रावाणश्च विप्राः मेधाविन ऋषयोऽङ्गिरसो लप्स्यन्ते । तदा युष्माकं शरीरसन्देहो भविष्यतीति मद्वाक्यात्तेषामा गमनात् पूर्व गच्छतेति सरमया जिताः इन्द्रसङ्गादित्युक्तम् । (१) 'हि अभ्यवदत्' इति 'क' पुस्तके । (२) 'यद्वा-मिनतीः व्यत्ययेन कर्मणि शता । मीयमाना युष्मा. भिर्वाध्यमानाः ताः गावः । सुवव्यत्ययः । गाः ऋतेन स्तुतिभि- गन्तव्येनेन्द्रेण सहायेन वृहस्पत्यादय उद्यन्तु पर्वतादुद्गमयन्तु' इति वेदभाष्ये। (३) विद्लु लाभे तौदादिकः । तस्मात् 'छन्दसि लङ् लुङ लिटः ( पा० ३।४।६ ) इति भविष्यदर्थे लङ् । 'शे मुचादीनाम: (पा० ७१५६) इति नुमागमः ।

·- ३४० धाद्विवेदकृता [अ०८.०६.०७ अशुद्धा भार्या त्याज्यत्याह- शुद्धा भार्या परिग्राह्या त्याज्याऽशुद्धा नरैः सदा । ब्रह्मणाऽपि(१) जुहूं त्यक्तां शुद्धां देवादयो ददुः॥१५८॥ तत्राख्यानम् (२)--ब्रह्मणो जाया जुहूर्नाम बभूव । कदाचिदस्याः किल्बिपमस्या दौर्भाग्यरूपणासाञ्चके । अत एव स तां पर्यत्याक्षीत् । अन- न्तरमादित्यादयो देवा मिथो विचार्य एनामकिल्विषां कृत्वा पुनर्ब्रह्मणे प्रादुरिति । तत्र ऋक् ( ऋ० १०.१०९.६ )- पुनर्वे देवा अंददुः पुनर्मनुष्या उत । राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुर्नर्ददुः ॥ पुनः । वै । देवाः । अददुः । पुनः। मनुष्याः । उत । राजानः । सत्यम् । कृण्वानाः । ब्रह्मऽजायाम् । पुनः । ददुः ॥ १८२॥ जुहूर्नाम ब्रह्मवादिनी ऋषिः ब्रह्मपुत्र ऊर्धनाभा वाऽनुष्टु- भाऽऽह । ऋचोऽयमर्थः-देवाः इन्द्रादयः तां निष्किल्बिषां हूं ब्रह्मणे पुनरददुः अदुः(३) । उतापिच । उताप्यर्थे । मनुष्याः पुनरददुः । एवं देवमनुष्यैः कृतं दानं सत्यं यथार्थ कृण्वाना: कुर्वाणाः राजानोऽपि पुनस्तस्मै ददुः । एवमव्यवहार्यनिमित्तं पाप- मपि व्यनाशयनिति भावः । - (१)'ब्रह्मणाऽपि जुहूस्त्यक्ताऽशुद्धा देवादयो ददुः' इति 'ग' पुस्तके। (२) अत्रेतिहासमाचक्षते-जुहरिति वाङ्नाम । सा ब्रह्मणो जाया व बृहस्पतेर्वाचस्पतित्वाद् बृहस्पतेर्जुहूर्नाम भार्या बभूव । कदाचि. दित्यादि ० भा०।- (३) वै शब्दः प्रसिद्धवाची' इति वेदभाष्ये ।

·मं० १०.सू०११७.ऋ०६] सभाष्या नीतिमञ्जरी - - पितृदेवार्थिशेषान्नमश्नीयादित्याह(१)- पितृदेवार्थिशेषान्नं योऽश्नीयात् सोऽमृतं द्विजः। मोघं शेषमभुजानो भिक्षुणा गदितोऽधभुक् ॥ १५९ ॥ याज्ञवल्क्योऽपि ( या० स्मृ० १.५.१०५ )- बालस्ववासिनीवृद्धगर्भिण्यातुरकन्यकाः । सम्भोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम् ।। तत्र ऋक् ( ऋ० १०.११७.६ )--- मोघमन्नै विन्दते अप्रचेताःसत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य। नार्यमणं पुष्यति नो सायं केवलाघो भवति केवलादी॥ मोघम् । अन्नम् । विन्दते । अप्रेऽचेताः । सत्यम् । ब्रवीमि । वधः । इत् । सः । तस्य । न । अर्यमणम् । पुष्यति । नो इति । सखायम् । केवलऽअधः । भवति । केवलऽआदी ॥ १८३॥ भिक्षुक्रषिरदातारं त्रिष्टुभा निन्दति । अप्रचेताः अप्रकृष्टज्ञानः दाने चेतो मनो यस्य न भवति स । मोघं व्यर्थमेवानं विन्दते(२) लभते । इदं सत्यं यथार्थमेव ब्रवीमि । ऋषिरहं वदामि । न केवलं व्यर्थम् । किन्तु तस्य पुरुषस्य वध इत् वध एव । स निरर्थको वध एव यः पुरुषः अर्यमणम् । उपलक्षणमिदम् । अर्यमादीन् सर्वान् देवान न पुष्यति हविःप्रदानेन न पोषयति । नो नापि सखायं समानख्यानमभ्यागतमतिथि मित्रवर्ग च न पोषयति। (१) 'पितृदेवार्थिनां शेषमश्नीयादित्याह'-इति : क पुस्तकयोः। (२) विद्ल लाभे तौदादिकः । शे मुचादीनाम् (पा०७१।५६), इति नुमागमः। ख ·३४२ धाद्विवेदकृता [अ०८.अ०८.१०३ अत एव केवलादी(१) केवलमसाक्षिकमन्नं भुञ्जानः स केवलाघो भवति केवलपापवान् भवति । अघमेव केवलं तस्य शिष्यते नैहिकं नामुष्मिकापति । तस्माद्यथा कथञ्चिद्दातव्यमित्यभिप्रायः। सपत्नीजं दुःखं(२) दुःसहमित्याह--- सपत्नीजं सदा दुःखमिन्द्राण्या अपि दुःसहम् । साऽवोचदोषधीदुःखं पति मे केवलं कुरु(३) ॥ १६० ॥ तदर्थेयमृक् ( ऋ० १०.१.४५.२ )- उत्तानपणे सुभगे देवजूते सहस्वति । सपत्नी मे परा धम पति मे केवलं कुरु ॥ उत्तानऽपणे । सुभगे । देवऽजूते । सहस्वति । सऽपत्नीम् । मे । परा। धम । पतिम् । मे। केवलम् । कुरु ॥ १८४॥ इन्द्राण्यनुष्टुभा ओषधीस्तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे उत्तान- पणे उत्तानान्यूर्ध्वमुखानि पर्णानि पत्राणि यस्यास्तादृशि हे सुभगे सौभाग्यहेतुभूते हे देवजूते देवेन स्रष्ट्रा प्रेरिते हे सहस्वति अभिभवनवति ईदृशे हे पाठे मम सपत्नी परा धम(४) पराङ्मुखी जहि । धमतीति वधकर्मा (निघण्टु २।१९ ) । एवं तस्या वधं कृत्वा मे मम पति केवलमसाधारणं कुरु इति । (१) केवलादी-अदेः 'सुप्यजातौ णिनि' ( पा० ३।२।७८) इति णिनिः । अत उपधालक्षणा वृद्धिः (पा० ॥२।११६) इति वेदभाष्ये। (२) 'सपत्नीदुःखं' इति 'क' पुस्तके ! (३) 'दुःखात् केवलं कुरु मे पतिम्' इति 'ग' पुस्तके । (४) परागमय' इति वेदभाष्ये ।

·मं० १०.सू०१५५.२०१] सभाष्या नीतिमञ्जरी अथ ग्रन्थकर्तुः प्रार्थना । प्रथमम् -~-अलक्ष्मीर्दुःखमूला तस्याः परिहारं शिरिम्बठमयाचत (१)- यस्याः शिरिम्बठोऽलक्ष्म्या नाशं चकार यः पुरा । तमानम्येति वोचेऽहं तस्या नाशोऽस्तु मे कुले ॥ १६१ ॥ तथा ऋग्विधानम(२)- अलक्ष्मीनाशनार्थतु जपेन्नित्यं शिरिम्बिठिम् ( ६६७)। अलक्ष्मी नुदते देहादपि वर्षसहस्रकाम् ( ६६९ ) ॥ अरायोति ( ऋ० १०.१५५ ) शिरिम्बठोऽलक्ष्मीनाशं कृतवान् । तत्र ऋक् ( ऋ० १०.१५५.१ )- अरायि काणे विकटे गिरिङ्गच्छ सदान्वे । शिरिबिठस्य साभिस्तेभिष्ट्रवा चातयामास ॥ अरायि । काणे । विकटे । गिरिम् । गच्छ । सदान्वे । शिरिऽम्बिठस्य । सार्वभिः । तेभिः । त्वा । चातयामसि ॥ १८५॥ ऋचोऽयमर्थः। हे अरााय अदायिनि दानविरोधिनि अलक्ष्मि । - -- - - (१) 'शिरिम्बिठ आह' इति 'ग' पुस्तके । (२) अत्र ऋग्विधोनगतश्लोकानामाद्यान्त्यार्धावेवाह । पूर्ण- श्लोकास्त्वेवम्- अलक्ष्मीनाशनार्थ तु जपेन्नित्य शिरिम्बिठम् । अपामार्गमयीं शाखां सदी सवीरुधैः ॥ (६६७)॥ गृहीत्वाऽऽत्मानं पावयेदधश्चोर्ध्वञ्च नित्यशः । आज्यं वाऽनेन जुहुयात् सहस्रदशतीर्दश । व्यहेण नुदते देहादलक्ष्मी शतवार्षिकीम् ॥ ( ६६८) ॥ चान्द्रायणं चरन्नेतत् सूक्तं सिद्धिकरं जपेत् । अलक्ष्मीदते देहादपि वर्षसहस्रिकी ॥ (६६६)॥

·३४४ धाद्विवेदकृता [अ०८.०८.व०१४ हे काणे कुत्सितदर्शने(१) हे विकटे विकृतगमने(२) । सदान्वे सदा नोनुवे शब्दकारिके(३) दुर्भिक्षाधिदेवते गिरि पर्वतं निर्जन देशं गच्छ । अस्मान् मा बाधिष्ठाः । यदि न गच्छसि तर्हि शिरि- म्बिठस्य मेघस्य । बिठमन्तरिक्षम् । शीर्यते बिठेऽन्तरिक्षे इति शिरिम्बिठो मेघः । तस्य यानि सत्त्वानि उदकानि तेभिः तैः सत्त्वभिः(४) उदकैः त्वा त्वां चातयामास चातयामः विनाशयामः। चातयति शने । अपि च(५) शिरिम्बिठो भारद्वाजः भरद्वाजपुत्रः ऋषिः तस्य सत्त्वानि यानि ज्योतिष्टोमादीनि कर्माणि । तेभिः तैः कर्मभिः हे अलक्ष्मि त्वां विनाशयामः । तत्र निरुक्तम् (नि० ६।३० ) "अदायिनि काणे विकटे।" इत्यादि द्रष्टव्यम् । अथ 'धनमिच्छेद हुताशनात' इत्युक्तत्वादग्नि धनं याचते इत्यर्थ आह- बन्धुर्मेधा यशो ब्रह्म वेदो रत्नं भगो व्रतम् । धनं यस्याष्टौ तस्याऽग्नेर्याचे तः केतुवद्धनम् ॥१६२॥ तत्र ऋक-( ऋ० १०, १५६. १)- अग्निं हिन्वन्तु नो धियः सप्तिमाशुर्मिवाजिए । तेन जैष्म धनधनम् ॥ अग्निम् । हिन्वन्तु । नः । धियः। सप्तिम् । आशु- म्ऽइव । आजिषु । तेन । जेष्म । धनम्ऽधनम् ॥ १८६॥ केतुर्कषिर्गायच्याऽग्नि तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । नः अस्माकं - (१) 'कुत्सितशब्दकारिणि कुत्सितदर्शने वा' इति वे० भा० । (२) 'विकृतगमने विकृताङ्गि वा' इति वे० भा० । (३) आक्रोशकारिणि वे० भा० । (४) 'अन्तर्वर्तमानरुदकै वे भाव । (५) यद्वा' इति वे० भा०।

·मं०१०.सू० १९१.२०१] सभाष्या नीतिमअरी ३४५ धियः कर्माणि स्तुतयो वा अग्नि हिन्वन्तु प्रेरयन्तु यागार्यमुद्यो- जयन्तु प्रवर्द्धयन्तु वा । हि गतौ वृद्धौ च । तत्र दृष्टान्तः। आजिषु सङ्ग्रामेषु सप्तिम् अश्वं आशुमिव शीघ्रगामिनमिव । सप्तिः वह्निः तन्नाम (निघण्टु १।१४)। यथा योद्धारः सङ्ग्रामे शीघ्रगामिनमश्वं प्रेरयन्ति तद्वत् । तेनाग्निना धनंधनं सर्व धनं वयं जेष्म जयेम । वीप्सा आदरार्था। 'इन्द्रो जयेम त्वया धनंधनम्' ( ऋ० ९८५।८) इति । 'धनमूलामिदं जगद' इति वेदेऽपि दृष्ट्वा धनबन्ध्वादिगुणान् प्रदर्य, यदि धनं ददासि तर्हि एतदभिमतं कुर्वियग्नि प्रन्थकृत् प्रार्थयति- मा हर मा हरस्यर्य चेद् बन्ध्वादिगुणं वसु । अन्त्यसूक्तफलान् मा भृद् वियोगो नाविळापद ॥१६३॥ - हे अर्थ स्वामिन् अग्ने चेत् यदि बन्ध्वादयो गुणाः यस्मिंस्तद्वन्ध्वादि- गुणं वसु धनं याच्यमानः त्वं पूर्वजन्मनि अदत्तदानान्नाहरसि धनं न ददासि मा हर मा देहि । भाग्यं विना कथं त्वं ददासीति । मम तस्मिन् धने आग्रहो नास्ति । यत्राग्रहस्तत् प्रयत्नेन याचे । हे इळापद । इळा पृथिव्येव पदं स्थानं यस्य सः तथोक्तः । 'अग्निः पृथिवीस्थानः' (नि० ७. ५)। नौ आवयोः वियोगः विश्लेषः मा भूत् । एतन् मन्त्रान्तरेऽपि विरूपेण प्रार्थित दृष्टम्- यदग्ने स्यामहं त्वं त्वं० (ऋ० ८१४४।२३) इत्यनया । तस्मान् मयैतत् सम्यगुक्तम् । तदर्थेयमृक्-( ऋ० १०. १९१. १ )। संसमिझुवसे वृषन्नग्ने विश्वान्यर्य आ। इळस्पदे समिध्यसै स नो वमून्याभर ॥ - -- ·धाद्विवेदकृता [अ०८.०८.२०४९ सम्ऽसम् । इत् । युवसे । वृषन् ।अग्ने । विश्वानि । अर्यः : । आ। इळ: । पदे । सम् । इध्यसे । सः। नः । वसूनि । आ । भर ॥ १८७॥ संवननोऽनुष्टुभाऽग्नि तुष्टाव । ऋचोऽयमर्थः । हे वृषन् कामानां वर्षितर् अग्ने । अय:(१) ईश्वरस्त्वम् । विश्वानि सर्वाणि भूतनातानि संसमित् । प्रसमुपोदः पादपूरणे (२)। आ युवसे आसमन्तान मिश्रयसि । देवेषु मध्ये त्वमेव वैश्वानरात्मना सर्वाणि भूतानि व्याप्नोषि नान्य इत्यर्थः । किञ्च इळस्पदे इळायाः पृथिव्याः पदे स्थाने वेदिलक्षणे (३) समिध्यसे ऋत्विग्भिः सम्प्रदीप्यसे । तादृशस्त्वमस्माकं वसूनि धनानि आभर आहर । हृग्रहोरिति ( पा० ३।११८४ वा० ) भत्वम् । यदि नाहरसि नहि भ्रातृत्वं मा त्याक्षीः' इति । इळस्पदे-'इळाया गा नमसो देवयु हो० (ऋ० प्रा० ४।४९ ) इति विसर्गस्य सत्तम् । 'अग्ने भ्रातः सहस्कृत रोहिदश्व शुचिंव्रत' ( (ऋ० ८।४३।१६) इति विरूपेण ऋषिणाऽग्निर्धाता उक्तः । तस्माद् भ्राता सदा भवति । (१) अर्यः स्वामिवैश्ययोरिति (पा०३।१११०३) यत्प्रत्ययान्तो निपातितः । 'अर्यः स्वाभ्याख्यायाम्' इत्यन्तोदात्तत्वम् । (२) 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' इति समो विर्वचनम् । इच्छब्दो- ऽवधारणे। (३) उत्तरवेदिलक्षणे । 'एतद्वा इळायास्पदं यदुत्तरवेदी नाभि रिति ब्राह्मणम्' (ऐ० ब्रा० श२८) इति धे० भा० । .

·- मं० १०.सू० १९१.०४ ] सभाष्या नीतिमारी ३४७ आमिं(१) प्रार्थ्य संज्ञानं देवं प्रार्थयते- संज्ञानं(२) द्वेषनाशाय वन्दे देष्यपि मे न सः प्रकारैर्दशभिः सैकैर्ये मां कृत्वा ऋचः पठन् ॥१६॥ तत्र ऋक् ( ऋ० १०.५९१.४ )- समानीव आकूतिः समाना हृदयानि वः । समानमस्तु वो मनो या वः मुसहासंति ॥ समानी । वः। आऽकूतिः । समाना। हृदयानि । वः । समानम् । अस्तु । वः । मनः । यथा । वः । सुऽसह । असति ॥ १८८॥ संवनन ऋषिः संज्ञानं प्रार्थयते (२) । अयमर्थः । (३) हे जनाः भिन्नबुद्धयः वो युष्माकं आकूतिः सङ्कल्पो व्यवसायो (४) वा समानी एकविधा अस्तु । तथा वो युष्माकं हृदयानि भिन्नबुद्धि- - (१) अस्यावतरणिका 'ग' पुस्तके त्वेवम् । जनेभ्य आशिषं ददाति- समानीव आकूतिः० इत्यादि । (२) अत्र ऋग्विधानम्- 'सं समिधुवसे वृषन्' सौभ्रातृकरणं महत् । ज्ञातिभेदे प्रयुञ्जीत न भिद्यन्ते कदा चन ॥७१३॥ कृतभेदे तु संज्ञानमेतत् सन्धिकरं जपेत् । न तत्र भेदो भूयः स्याद् यत्रतत् सततं जपेत् ॥७१४॥ (३ ) 'हे ऋत्विग्यजमानाः' इति वेदभाष्ये। अस्या ऋचो व्याख्यानं 'का 'ख' पुस्तकयोन द्रश्यते । (४) 'अध्यवसायो वा' वे० भा० ।

·धाद्विवेदकृता [अ०८.अ०८.२०४९ युक्तानि समानानि एकविधानि सन्तु । तथा वो युष्माकं मनोऽन्तः- करणं ( प्रत्येकविवक्षयैकवचनम् ) तदपि समानमस्तु । यथा वा युष्माकं मुसह शोभनसाहित्यं असति भवति तथा समानमस्त्विति । असति-अस्तेर्लटि बहुलं छन्दसीति शपो लुगभावः । इति द्याद्विवेदकृते नीतिमञ्जरीभाष्येऽष्टमे नीतिवाक्यानि । इति समाप्तोऽयमष्टमाष्टकः । श्रीरामचन्द्रार्पणमस्तु ॥ श्रीरस्तु ।

·. ४८ १७४ ३० . . परिशिष्ट १ नीतिमञ्जरीस्थपद्यानामकारादिवर्णानुक्रमेण सूची । श्लोक पृष्ट श्लोक पृष्ट अकृत्यमपि कुर्व कुटुम्बे पीड़यमाने. २३० अनददाति० कुयोनिजोऽपि सर्वे० अचेतनानि का. कुलक्रमागतो धर्म अत्युचतपदा० कुलजाऽपि सती हीना० अनुक्तञ्च न क० कुनापराधपुत्राणां० २२८ अन्य इच्छन्ति० कृत्वाऽन्ते सुकृतं प्रा० १९७ अन्यः सुहृजनो. कैकट्योऽयज्ञिया गा० असतां सादोषेण को यष्टुः कर्कशं कर्तुं० असाधोरपि गृ० २१० क्षिपेद्वाक्यशरान्० १३९ आत्मबुद्धिन क्षीरेण तर्पयेद् विप्रान्० आदेशतिनी० गवाद्ययं न दद्याच्चे० २८९ आपत्कालयुते. २६५ गुणप्रशंसया कार्य २२५ आपद्तो हि गृ० २४७ गुणेष्वेवादरं कुर्या० १९३ आयं दृष्ट्वा व्ययं० २१३ गुरुं सन्तोषयेद्भक्त्या० २१९ आरौनामातिभङ्गं २१२ गृह्णात्यग्निहविदेवैः० आर्ताऽऽत्तें मुदिते. जडाः कुर्वन्त्यहङ्कार इन्द्रः स्याद् वज्र० जाता पुत्रा अपि व्य उक्तं चैव प्रकर्तव्यं जाते. पुंसो न वृद्धत्वम् २६२ उस्कोचा न परि० ३१२ जानीयात् सस्सु रा० उत्तमे चाधमे कार्य १४३ | तत्वविदपि संसारे उपकारायैव साधू० तस्मै शर्म ददात्यग्नि. ऐश्वर्यपरिपूर्णोऽप्ये २४ तिरश्चामपि जीवानां० २७४ ऐहिका नाव आरोढं० ३०७ | तृणं वज्रायते नणां० २५४ कथमन्यं महात्मानं. ३०० तेजोहानिकर य० दाता श्रेष्ठतमः पुंसां० १८५ का पर्दानदं कर्तुं० २१७ दाता सुख्यजरः सू० ११२ काये पातिनि का १८४ | दुर्जनानां स्वभावो. २४२ कार्य हन्ति परोक्षे० २५५ दृष्ट्वा परब्यथा सन्त. कीतिरेव हि शरा. १३५ देवाः कुर्वन्ति साहा. . २४८ . ० ० . कनिष्टाः पुत्रधत्० २४५ ६२ ·( २ ) ଫୁ ३९ . २५९ ३०५ . ३ २३९ २८७ श्लोक देवा रक्षन्ति तं नि० देवेण्महस्वमानो द्वेषदुष्टं मनः कार्य धनं दक्षिणया क्षीणं० धन्यपि निर्धनोऽय. धन्यासो वैष्णवाः० धीमद्भिरग्निराराध्यो न गृहं काष्ठपाषाणैः न ते मनुष्यास्ते देवाः० न त्यजेद्धर्ममर्यादा० न दद्यादोषशीला० न पुत्रायत्तमैश्वयं० नमस्याः शिरसा विप्राः० न शक्नोम्यप्रियं वक्त न सञ्चरणशीलः स्यात् न सैन्यबलमाश्रित्या न स्तुयात् स्वयमात्मानं. न स्त्रीजितः प्रमूढः स्या० नासत्यं विद्यते तस्य नित्यं पूज्यतमं ह्यग्निक निन्दावादरतो न स्यात् निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु० नीचर्नीचतरैर्भूस्वा० नृषु यो धनदो ध. पणि भूत्वा धनं नावेत्० परेषां क्लेशदं कुर्यान पितरौ हि सदा वन्द्यौ. पिता वापि स्तुतो द. पितृदेवाधिशेषान्नं. पुरुषेण प्रजोत्पत्ती पौरुषे कारणं बीजं. प्रतिग्रहेण जीवेत्तु० पृष्ठ श्लोक प्रभोरपि धिगर्थित्वं० प्राप्नुयाद् विजयं. बन्धुर्मेधो यशो ब्रह्म ३२३ बहुजस्य पुत्रस्य. १८२ बहुस्नेहात् सुहृत्स० १२८ ब्राह्मणानावमन्येत भर्ना भार्यानुसारेण. भृशं प्रपीडिता भक्तः० भ्रात्रा समः सुहृन्ना० मम त्वं कवषस्येव महतामुदयो धन्यो० ८४ महत्त्वं धनतो नैव महद्भियन् महत्कर्म २८१ महद्भिः स्वीकृता स० २७४ महान् पतितकायोऽपि मातरं पितरं भक्त्या० २८३ माहर माहरस्थय ३२५ मिथ्यापवादभङ्गा० मृत आत्मम्भरिर्जी. २४८ मृतो योऽप्यमृतो. यज्वभिर्नास्तिको यद्वदन्तीति तत्० यस्य स्यात् सङ्गतं. यस्य स्याद्वज्रिणा यस्याः शिरिबिठो २९२ याचकानां कुनो धैर्य याच्यमानो महत्सूनुः ३२४ याशाजायते जन्तुः० ये कुर्वन्ति दयां भा० २०० ये दानेषु प्रसस्काराः० यौ वै धर्मपरो नित्यं यो हितोऽन्यः पिता ३१६ राजदर्शनभिक्षायां० ० ३३४ . २५२ २६९ . १०८ १२५ प्रभुप्रसादे विश्वास १९५ ·( ३ ) पृष्ठ | श्लोक पृष्ठ १२२ ३४२ ० ३४७ २०३ श्लोक राजपुत्रो जगन्मित्रो० रूपर्द्धिकुलविद्यत लजां त्यक्त्वैव गन्त० वः करत रैलुब्धैः विद्यतविद्यामानो० विप्रपीडाकरो दैत्य विभज्य भुञ्जत सन्तः विलम्ब नाचरन्धर्म० विश्वासो नैव कर्त वैदुमिच्छना० वैरं कृत्वारि० शीर्णोऽपि कर्तनं० शुद्धा भार्या परिग्राह्या० शुभाशुभं कृतं. श्रीमुकुन्दद्विवे० श्रुतिस्मृत्युक्तः० स इन्द्रादधिको २० सतां परतृषां हन्तुं० सत्यमेव सदा पात्० सत्यं ब्रर्वामि नासत्यं० सदा सत्वपरैर्भाव्यं० स दासोष्टि चात्मानं० सन्तः प्रमुखमापन्ना० सपत्नीज सदा दु खं० ३३६ समिदाहुतिनत्यानि. २०८ समृद्धिं सार्थकीकुर्यात् संज्ञान द्वेषनाशाय. ससारेऽस्थिरतां दृष्ट्वा० १२९ सर्वासां विप्रवृतीनां० ११० सर्वे यज्ञा समृध्यन्ते सर्वेशमेव जन्तूनां० २०७ सहारोमिकया सलो. स स्याबृहस्पतः श्रेयान्० ३४० साधूनां दर्शनात् सद्यो० २८ सोमपानं विना नृणां० सोमसुत् द्योतत विनो. ५८ सोम सुत्वाऽत्र संसार स्वहस्तन व्ययं कुर्या० स्वं भागं सुन्वते दहि. ३२० स्वीयपीडामपि नन्तिक २७० हविषा यो हरिं पुष्ये. ३३३ हिंसाकरतराचा० २०२ . २२२ २८६ ·परिशिष्ट २ नीतिमञ्जरीस्थऋङ्मन्त्राणामकारादिवर्णानुक्रमेण सूची। ( कोष्टान्तर्गतानि तत्सदृशनिगमान्तराणि ) पृष्ठ ऋक पृष्ठ अगम्यूतिक्षेत्रमा० २१२ अग्निमिन्धानो २९१ अग्निमीळे पुरो० ६ (१.१० ९,२.१०.४,३.११. १:५३.६ ४.१५.१3५.४०. शुन आन्त्राणि ऋक अरायि काणे विकटेल अवा अवस्यते स्तुवते. (१.११७.७) अव द्रप्सों अंशुमती० . असत्सु मे जरितः १० ३०१ अस्मा इदु त्यदनु० (४.१६.१) अस्माकमत्र पितरः० अह भुवं वसुनः० अह मनुरभवः आगधिता परिगधिता० ३११ १६९ ११७ आ ते कारो शग. १५२ मे पौरकुरस्यः० २३६ अग्नि सुदीति सुदृशं० ५४३ (१.१२१,१६१ ३,४.८.१; ६.१६.६,८.४४.३) अग्नि हिन्वन्तु नो० अजोहवीनासत्या० (१.११७.२४) अददा अभी० ३४ अदान् २५९ अदित्सन्तं चिदाघृण. २१७ अद्या मुरीय यदि. २४१ अधः पश्यस्व मोपरि० २६६ भधिपुत्रोपमश्रवो० ३०४ अधि बृबुः पणीनां० मध्वयंवो यः शतं. अन्यस्य स्थूरं ददृशे० २४८ अपनः शोशुचदपं० अपागूहन्नमृतां० अपां फेनेन नमुचेः० (५३०.७,८) २९५ आ दस्युना मनसा० आनो देवेभिरुप आपोहिष्ठा मयो० आष्टिषेणो हो आ वां रथं दुहिता० (१.११७.१३) आ वां रुवण्युमौ० भास्नो वृकस्य वर्तिका (१.११२.८,११७.१६; १०.३९.१३) इच्छन्नश्वस्य यच्छिर इदं पित्रे मरुतामुच्यते. (१.४३.११.११४.१) इन्द्र क्रतुं न भाभर . ९२ ४९ ६२ अभियं मेषं पुरु० अयं मे हस्तो भग ·( ५ ) पृष्ठ पृष्ट किमत्र दस्रा कृणु १९५ 0 ऋक इन्द्रस्याङ्गिरसां चेष्टौ० किं भ्राताऽसद्य० (१०.१०८.१) इन्द्रो दधीचो अस्थ० के ष्ठा नरः श्रेष्ठतमाः० १९२ इन्द्रो वा घेदियन्० खे रथस्य खेऽनसः (४.३३ ८; १.१११.१; गर्भ नु सान्वेषां० १६१.३) गोमायुरदादजमा० २३९ इन्द्रो हरी युयुजे० चतु सहस्रं गव्यस्य. इमं तं पश्य वृष० ३३३ | चरित्र हि वेरिवा० ईजे यज्ञेभिः शशमे० २०३ (१.११७ ११,११८.८; उत घा नेमो अ० ११२.१०,१०.३९.८) (३६.४,१.१६१.१.२; चित्र इदाजा राजका० २६४ ४.३५३) चित्रं देवानामुदगाद० उत त्यं चमसं० (१.५०.१,१०.३७.१) उत त्या स्त्री शशी १९३ / जगृम्भाते दक्षि० उत नः सुभगाँ अरी० जायेदस्तं मघवन्से० (१.४.१) जिह्यं नुनद्रे उत मे प्रयियो २६२ | जीमूतस्येव भवनि. उत्तानपणे सुभगे. ३४२ (६.४७.२४) उपोप मे परामृश. ११८ जीवानो अभिधेतन ऊर्ध्व नुनुद्रे जुजुरुषो नासत्यो (१.८५.१,५.११..) (१.११७ १३,११८.१६; एका चेतत् सर० २३७ १०.३९ ४) एतत्यत्त इन्द्रिय २०५ तवां नरा शंस्य एतं मे स्तोममूर्ये० (१ ११७.५,११९. एतो विद्रं स्तवाम० २८२ ७,१०.३९.८) एवा च त्वं सरमा ३३७ तद्वां नरा सनये. एष क्षेति रथवीति (१.११७.२२,११९. ओषु प्रयाहि वा. २५१ ९,१०.४८.२) क इमं दशभिर्म मे० तव प्रयाजा अनु० ३१५ कदू महीरधृष्टा० २७३ तस्मा अग्निर्भारत कस्य नूनं कतम (२.३० ७५.३७.१७. किं ते कृण्वम्ति की० १०४.२४:१०.५९.४६) ४५ ० ·( ६ ) ऋक. ऋक . . २७२ पृष्ठ पृष्ठ तस्येदवन्तोरंह २५८ न हि मे अस्यधन्या० तुग्रो ह भुज्युम० नासत्याभ्यां बर्हिरिव० (१.११६.३.५:१.१८२.६; (१.११७.२०.१०.३९.७; १.११८.६.६.६२.६) ६५.१२) त्रितं कूपेऽवहितो. ५५ नाहं वेद भ्रातृत्वं० ३३७ (१.१०५.१६-१८) निश्चर्मण ऋभवो त्वमाविथ नयं तुर्व० (१.१६१.७;३.६०.२) (१.३६.१८,१.११२.९; न्यक्रतून प्रथिनो० २३३ २३;८.७९.२) न्यूइषु वाचं प्र महे० ३५ त्वं वलस्य गोमतो १३ पदा पीरराध (१.११.१;२.१२.३,८.४.७; पर ऋणासावी. १४० १०.६७.६:०सं०२.५.१) परा चिच्छीर्षा त्वं सूकरस्य दहि २३३ पगवतं नासत्या० स्वामीळते अजिरं. २२४ परि तृन्धि पणी० (२.२१.६) परिविष्ट जाहुपं० दशरात्रीरशिवना० (७.७१.५) (१.११९.६) पुनवं देवा अद. ३४१ दानासः पृथुश्रवसः० २६७ । पुरूरवो मा मृथा० ३२९ दासपत्नीरहिगोपा० (१.३२.५,२ १४.२,१०. पृयकवायन् प्रथ० प्रति यत् स्या नीथा० दीर्घतमा मामतेयो १२५ प्र पर्वतानामुशती० दूरमित पणयो० प्रयाजान् मे अनु० ३१३ दूरादिन्द्रमनयन्० ३३९ प्र वा दंसांस्यश्विना द्वयाँ अग्ने रथिनो० २०८ प्रस्तोक इन्नु राधसः० न तद्दिवा न पृथि० प्रियमेधवदत्रिवजा न नूनमस्ति न श्वो० १३० प्रोष्ठेशया वह्येशया . २३५ न पापासो मनामहे २७० भूयसा वस्नमचरत्० न भोजा मम्र नं० मा पृणन्तो दुरितमे লম খান १२४ मा प्रगाम पधो० न रेवता पणिना सख्य. मोघमन्नं विन्दते अप्र० ३४१ न वा उ ते तवा० २९८ मोवद्य दुर्हणावाँ २५२ पूर्वीरह शरदः० . . .

·( ७ ) . यमश्विना ददथुः ऋक पृष्ठ क पृष्ठ य आस्ते यश्च चरति० २३४ विजिहीष्व वनस्प० यः समिधा य आहुती० वि ज्योतिषा बृहता. यत्सानोः सानुमारुह १२ विदद्यदी सरमा रुग्ण. १४५ (१.१०१,३ ३७.५) (५.४५.७८) यदग्ने कानि कानि २९० विश्वेत्ता विष्णुराभर० यदङ्ग दाशुषे वं विश्वो ह्य १ न्यो अरि० ३०२ यदत्युपजिह्निका. विष्वी शमी तरणिवेन० यदर्जुन सारमेय० २३२ (१.११०.१;४.३५.३, ३६. यदश्वस्य ऋविषो ४७.३५.१२) यद्वा मरुत्वः परमे० शतं मे गर्दभानांक २६९ (१.१०१.१,१७३.१; शतं मेषान् वृक्ये० १.१६२.२१) (१११७.१७,१८;) शरस्य चिदार्चकस्य (१. ११७. ९, ११९. (१.११७.२०) १०,१०.३९.१०) शश्वदिन्द्रः पोथद्भिः० यमिन्द्र दधिषे० २८७ शुष्णं पिg कुयव० युवाना पितरा पुनः० (१.५१.५:६;२.१९ ६,४.१६. (१.२२ १३:१.१११ १३:७ १९.२२, ९. ११,४.२३३) १०.४८.१) युवं नरा स्तुवते कृ० युवं नरा स्तुवते ५० स ई वृषा न फेन ३२२ (१.५१.१४६११७.६,१२०.५) सखे विष्णो वितर० २८८ युवं श्यावाय रुश० १०६ सत्यमिद्वा उ त वय. ( १.११८ ७१० ३१.११) स नः पितेव सूनवे० ये पायवो मामतेय. १२१ (१.३१.७) ये यज्ञेन दक्षिणया० ३२३ स पित्र्याण्यायु० २९२ यो अस्मै धंस उत. स मर्ती अग्ने स्वनी० २२१ यो जात एव प्रथमो० समानी व आकूतिः. (२.१५.९:६.२०.१३६ समित्तमघमश्र० ७.१९ ४,१०.११३.९), समी पणेरजति० यो माऽयातुं यातुधा० २४२ सस्तु माता सस्तु पि० रमध्वं मे वचसे सौम्यायः सहस्रदा ग्रामणीर्मा० ३२४ वधीदिन्द्रो वरशि० २०७३ सहस्रशृङ्गो वृषभो० . १०४ .

·( 6 ) . ऋक पृष्ठ ऋक सहस्रसामाग्निवे० १८४ स्तेन राय सारमेय २३२ सुदेवो अद्य प्रपतेदः ३२८ स्ववृज हि त्वा यद. सोमानं स्वरणं कृणुहि हिमेनाग्नि घंसमवार० (१५१.१३,१.११२.११,४.२६.१;) (१.११७.३,५.७८.४:१०.३९.९) संसमिथवसे० ३४५ हिरण्यपाणिः सविता. . ७७ परिशिष्ट ३. नीतिमञ्जरीस्थप्रधानमन्त्रसादृश्योपन्यस्त- निगमान्तराणामकारादिवर्णानुक्रमेण सूची ऋक पृष्ठ ऋक पृष्ठ १४० " २७ ९४ | अस्येदु मातुः अहन् दासा० अहन् वृत्रम् अहमिन्द्रो० अहं कक्षीवाँ आथर्वणाया० आ द्वाभ्यां ३४६ / आश्रुत्कर्ण ७ अगस्त्ये ब्रह्म अग्निं दूतं. अग्नि दूतं पुरो अग्निं दूतं पु० अग्निना तु. अग्निहोता नो अग्नि)ता पु० अग्ने भ्रातः० अजोहवीद् अत्रादासस्य० अत्रियद्वाम० अथा देवेष्वमृ० अथाब्रवीद् अद्धीन्द्र० अधेनुं दस्रा० अरन्धयोतिथि " इदं पित्रे २५५ | इन्द्रो जयेम० इन्द्रो धुनिश्च इन्द्रो यदभि० इन्द्रो वलं. इन्द्रो विश्वा० इन्द्रं वृत्राय इमा रुद्रायः उत कण्वं. १२८ उत्तदासस्य १२ . अव विद्ध भधवः कस्वा० ·(8) पृष्ठ पृष्ठ अक् ६७ दूतं वो विश्व० नमो मित्रस्य नि जाहुष नि पेदवे० निश्चर्मणो गा निष्टौप्रयं० १९ पज्रषु स्तोमो० ७ पश्येम नु० पुनये चक्रुः पुनश्चयवान प्रतिजमां वि० प्रमन्दिन . प्रेमन्धः ख्यात् ३३५ ऋक उदु त्यं जात. ऋत्राश्वः शतं. ऋतस्य पथा ऋतं यती ऋबीसादत्रि० ऋष्वा त इन्द्र० एक चमसं० एक वि चक्र० कक्षीवते० कक्षीवन्तं. कक्षीवन्तं यदी कद्रुद्राय कमधुवं वि० कल्याणीर्जाया० गणं देवानां० गायत्सामा० गायन्ति स्वा० जघान वृत्रं० जिनी यत् सन्ता ज्योक पश्येम० तक्षन् पितृ ततं मे अपस० तद्वां नरां तस्मा अगृध्रा० ता भुज्यु ता विद्वांसा त्वं दूतो अम० त्वं नि दस्युं० त्वं पिप्र० त्वं पिप्रो० त्वं ह त्यदिन्द्र दिवोदासाय १२ २ भोज दातारम० मही धौल मह ते दशन्० मोपु णः० यत्वा सूर्य यदग्ने स्यामह यदा वाख्यच्च० यद्विद्वांसा० यया धिया यया वाचाय. याभिः कुत्समा० याभिः कुत्सं श्रु० याभिर्वतिकां० याभिर्विश्पला युजं हि माम० युवमृबीसं० . ३८ ७२ 0 १४५ १३६ ७ युवो रथं युवं कण्वाया. युवं च्यवानम० ८३ ·( १० ) पृष्ठ ऋक् युवं च्यवानं० युवं दधीचो. युवं नरा० युवं पेदवे. २७ युवं रथेन . ७. २० युवं रेभ. पृष्ठ ऋक विद्वांसाविद् वृकस्य चिद् वृत्रं जघान्य. वोचाम मा. व्यकृणोत. शतं मेषाम् वृ० ७६ शतं वचिनः शुभे रुक्मन० शं न भव: ७५ स रन्धयन्० सस्तो धुनी० ९५ स्वप्नेनाभ्युप्या० स्वाझानं वाचः १२८ हिरण्यहस्तम. युवं वन्दनमृ० युवं वन्दन युवं शचोभिः युवं श्वेत. ० युवं श्वेत. युवं सद्योग १४ २२५ यो गा उदाजनक रथं ये चक्र० नीतिमञ्जर्या प्रमा . परिशिष्ट ४. पन्यस्तग्रन्थग्रन्थकाराणा मकारादिवर्णानुक्रमेण सूची ( अत्राकाः पृष्ठद्योतकाः) ११,१४,१६,१७,२३,२५, २६, अनुक्रमणी-का० स० पश्यत २८,३०,३१,३३, ३६,३९,४४, अनुक्रमणीकारः १८०, ३०७ ४७,५१,५३ ५५,५८,६१,६२, अनुक्रमणीभाष्य-वेदार्थदीपिका पश्यत। ६६ ७२ ८६,८९,१०१,१०२, अनुवाकानुक्रमणी १०३,१०६,१०८,१०९,११२, अमरकोष १५९,२०७ १२२,१२५,१३३,१३८.५४०, अष्टाध्यायी (सवार्तिकी)-पाणिनिं पश्यत १४२,१४६,१५०, १,५२, १५४, आत्मवृत्ति १५५, १५९, १६२,१६१,१६८, भाश्वलायनगृह्यसुत्र २२१ १७०,१७२,१८१,१८२, १९३, आश्वलायनश्रौतसूत्र २३ १९८,२०४,२०८,२१०,२१३, -२,३,५,६,८,१०, २१५, २१८, २२१, २२४, २२८, .

·. - . -- , . (११) २२९, २३५, २४५, २५६, २५८, कौषीतकि गह्यसूत्र (को० गृ० सू०)- २६१,२६२,२७२, २७३,२७४, ५,६७,१६७,२८१,२९५ २७६,२८,२८३, २८६, २०१, चारुचर्या १७०,२४२,२८६,३११, २९४,२९६,३०९, ३१०,३४६ ३२२, ऋग्विधान ४, २१, ४९, ६७, १३७, छान्दोगाः १४८,१५१,१५५,१५६,१६६, ताण्डकम् २२७ १७८, २००,२२०, २२२, २३१, ताण्डय १०६,१७६,३०७ २४१, २६४, २७५,२८१, २८३, ताण्डयमहाब्राह्मणम् (तां० म० २९५, ३३२, ३४३, ३४७; ब्रा०)३४,४९,८२,१७७,२२७, ऐतरेय आरण्यक (ऐ० मा )२ २८२,३०६ १७२,२५४ तैत्तिरीयकम् १७३ ऐतरेय उपनिषद् ( ऐ० उ०) २ | तैत्तिरीयसंहिता ब्राह्मणसहिता ऐतरेय ब्राह्मण (ऐ० ब्रा०) २१, २३ (तै० सं०) ६,१३, १२९,१७३; कर्मप्रदीप द्याव्हयः १६५,२२४,२५७,२७१ कात्यायन (व्याकरण वार्तिककार) निघण्टु-१०,११,१४,२३,२८,२९,३३, पाणिनि पश्यत ३४,३७,४२,४६,४७,५९,६६, कात्यायनसर्वानुक्रम-मणिका-मणी वा ७८,८८,९३,११६,१२७,१३४, (का० स०)-२, ५, २१,३६,५७, १४०,१५५, १५७, १६२, १६४, ११०,११२,११६, १३२,१४०, १७०, १७२,१८३, १९३, १९७, १४८,१६१,१६९, १७८, १८०, २०६, २२५,२४०,२४५, २४९, १९२ २०३, २११,२१३, २२०, २५१,२५९,२६१,२६८,२६९, २२७,२२९, २३०, २४७, २५८, २८६,२९०,३०५,३३२, ३२५, २६१,२६४,२६७,२६१, २७५, ३३२, ३४२,३४५ २७८, २८६,२९७, ३०३, ३०५, निदानग्रन्थ ३१०,३१४,३३२, निरुक्त (नि०)-१,५,६,७,८,९,१६, कौषीतकि १७, १९,२६,२९,३०,३१,३३, कौषीतकि आरण्यक-सावायन ३५,३६,५१,५४, ५५, ५७,५९, आरण्यक पश्यत ६५, ६६,६८,७५,७६,७९,८२, कौषीतकि उपनिषद् (कौ० उ.) १७०, ८३, ८४,९७,१००,१११,११५, २९३, ९४; ११७, ११८, १२२, १२९, ३०, कौषीतकि ब्राह्मण (कौ० प्रा०)-२,३, १३३,१३४,१३८, १.४१,१४४, ७, २९,५०.५१,९८,१२८, १३७, १४६, १४७, १४८,१४९,१५१, १६६,२०४,२२७, २५७ १५४,१५७,१५५, १५९, १६९, १६९, . , . . - . - . . . , ·( १२ ) . - - . , . . . १७०,१७८,१८१,१८२,१९२, १७६, १८०,१८७, २०१, २०५, १९५,२०१,२०६, २१३, २१५, २०९,२२०, २३०, २४१, २४३, ११८,२३९, २४०,२४५, २५०, २४६,२५०,२६०,२६१,२६७, २६१,२६२,२६९, २७०,२७५, २७९,२८४,२८८, २९२,२९७, २९६,२९७, ३००,३०३, ३०८, ३०२,३०४,३१३,३१७,३१८, ३०९,३११,३१२,३३०,३३४, ३२५, ३३१%, ३४४,३४५ भगवद्गीता (श्रीमद्भगवद्गीता)- नीतिशतक ( भर्तहरि) २९२, ३३८ भ. गी०--१०६, १३५, १८२. पाणिनि (वार्तिककारेण सह) १, २, ८३, २२४, २८७, ३०९ ८, ९, १०, ११, १२, १४, १६, भल्लवि ( माल्लवि) ब्राह्मण : १७, १८, २०, २३, २४, २०, भाष्य (वेद) वे भा०-१९, ३०३ ३०, ३३,३४,३७,३९,४२,४४.. (नामत उक्तवा) ४५,४६, ५०, ५१, ५४,५९,६१, मनुस्मृति ( म० स्मृ.) २.१, ६६, ७९, ८१, ८२,८४, ८५, २३६, २७४ ८८,९१, ९३, ९४, ९६,९७, महाभारत (म. भा० )-१३६, ९८, ९९, १००, १०१, १०२, १५५, २०४ १०३,१०४,१०७,१११,११२, महाभाष्य (वैयाकरण)-९०, १२६ १२७, १३३, १३४, १३०, १३९, माघ १४१. १४२, १४४, १४६, १४७, याज्ञवल्क्यस्मृति (या० स्मृ०) २६८, १५०,१५१,१५२, १५३, १५७, २९८,३४१ १५९, १६९, १७८,१८१,१९४, यारक-निरुक्तं पश्यत । २०२,२०३ २०७,२२४,२२५, वाजसनेयक २२८, २२९, २३२, २३७, २३९ विष्णुपुराण २४८, २५१, २५५,२५६. २६९, वेदभाष्य १९, ३०३ २७२, २७७, २७८, २८३, २८४, वेदार्थदीपिका (षड़गुरुशिष्य-अनु. २८५,२८८,२९४, २९६,३०४, क्रमणी वृत्ति)-वे० दी० ५, २१, ३३८,३४६,३४८. ६३.६५, १२०, १६०, १८६, प्रातिशाख्य (ऋ० प्रा०)- ऋक १९९,२०२, २.६, २३०,२४६, प्रातिशाख्यं पश्यत । २६०,३२६, ३३३ पहदेवता (वृ० .) ५, १५, १८, वैयाकरण महाभाष्य महाभाष्यं पश्यत । २४,४१, ५६, ७३, ८७, १०४, शतपथ ब्राह्मग (श० प्रा०)-८८, १११,११३,११६,१२१, १२३, १६६, १९५, २१०,२५४,२९८ १३०, १३२, १३५,१४८,१६१, शाकटायन १७०. . . . .

·. ( १३ ) शाकपूणि १०, १२, १७, २१, २६, २७, शतपथी श्रतिः २१० ३१,३५,३७,३९,४४,४६,५०, शासायनश्रौतसूत्र-सालायनश्रौत्र- ५२, ५०, ६६, ६७, ६९, ११५, सूत्रं पश्यत । १२२, १२७, १२९, १३७, १४४, शाढायनगृह्यसूत्र कौपीतकिगृह्य मूत्रं १४७, १५९, १८१,१९२, २००, पश्यत। २११,२१५,२२३,२२७,२५०, शाट्यायन ब्राह्मण (शाव्यायनिनः)-९, २५१, २५४,२६७,२७२, २८३, ३४,४०, १७४, २२७, २८२ २८५, २८७,२९३, २९५३०३ शौनक ५, २०८, २१५, २६१ सामवेद षड्गुरुशिष्य १२०, १९२, ३२६ सामगृह्य ११९ साङ्खायन आरण्यक(सा० आ०) १२५, सुभाषितश्लोक १३९, १६३, १६७ १३७, १४९, १५९, २६८, २९३ २३५, २९६,३३६ साङ्खायनगृह्यसूत्र-कौषीतकिगृह्यसूत्रं स्मृति पश्यत हलायुध साङ्खायनश्रौतसूत्र (सां० श्री०सू०) ५, हितोपदेश अज्ञातमूलानि वचनानि १४१, १५६, १७०, १७१,१७३, १७६, १८५, २४५,२४७, २९६,३०६, ३३६ . . परिशिष्ट ५ नीतिमञ्जरीस्थसंज्ञाशब्दानामकारादिवर्णानु- क्रमेण सूची। अगस्त्य (खेल)९४ (इन्द्र) १२९ (वृश), २०१ (मित्रावरुणयो- (लोपामुद्रा) १३१, ३२ (अ. रेतस्स्कन्द), २०३,२०९ (भर श्विनौ) १३३.३४ (वसिष्ट)२४४ द्वाज ), २२१-२५ ( वसिष्ठ), अग्नि ४,६,८,९,१,८, (ऋभवः) २२ २५७-५८ ( सौभरि ), २९० (शुन शेप), २४, ४९ (कुत्स), (प्रयोग) ३१२.१३ (सौचीक) ६५ (रुद्र) ६७ (सूर्य), ११९ अग्निवेशि १८५ १२१ (दीर्घतमस), १४३.४५ अङ्गराज १४,१५,११०,१११ (देवदूत), १६५ ( वामदेव), अङ्ग देश १२४ १६६ ( भारत ), १७४७६ अङ्गिरस ८,३०,३३,३५,४०,७६, ४६ - ·२० ८७ आग्रायण ९७ अपाला ( १४ ) १२०,१२५,२०१ (जन्म) (सूर्या);९९.१०० (जाहुष);१००. अजीगत १०१(शर);१०१.१०२ (विश्वक); अतिथिग्व ५१ (दिवोदास); २१४ १०३ ४ ( रेभ ); १०४-५ (प्रस्तोक) (घोषा); १०६.७ (कण्व); अतियाज २१६ (ऋषिः) १२३ ( दीर्घतमस् ); १२७ भत्रि १ ( लक्ष्मीधरपिता). १,२ (भु); १३१ - ४ (स्त्य ); ( सूर्य ); ३०,३१,७७,७८,७९ १९८-९९ (ससध्रि ); २३६ (अश्विनौ); १०४ (संख्य पुत्र); ३७ ( वसिष्ठ); ३०० (सरण्यू) २०१ (जन्म) अश्व्य २६७ (वश) अध्यादयः असमाति ३१६ (ऐक्ष्वाक) अथर्वन् आग्निवेशि १८४ ( शत्रि) अदिति २०,२३,१६०,१६१,२४३ अद्रिवस् १३ आङ्गिरस १८, १९, १४६; २५२ २७८.२८१ ( इन्द्र) (प्रियमेध); ३२१ (नाभानेदिष्ट); अभ्यावर्ती २०४,२०५,२०७ ३३९ (सरमा) (वारशिख) आङ्गिरसी ११७ अर्चनानस् १८६,१८७,१९१, आजीगत्ति २१, २२, २३ (शुनःशेप) १९६.९७ आत्रेय (अर्चनानस) १८६ अर्जुनी आथर्वण ४३, ८६, ८८, ८९ (दध्यङ्) अर्यमा २४३,३४१ | आदित्य ९८, २५६ ( इरिम्बिठि); २१५ ( प्रस्तोक ); २१९ २७४.७५ (मत्स्य) (पायु) आप्तय २९३ अश्विनौ १८,२२ (शुनःशेप); ४३ आर्चक (शर) १०१ ( अश्विनौ ) ५५ (भुज्यु); ६८ ६९ (वैमदी); आर्जुनेय ( कुत्स ) १६९ (वामदेव) ७० (भुज्यु): ७२ (पेदु);७३ | आर्टिषेण ( देवापि)३३०,३३१,३३२ ७४ ( अश्वजस्व ); ७५.७६ आविक २४३ (पज्रिय ); ७७-७८ (अत्रि); आश्वलायन २३, २२१ ८० (गोतम); ८१.८४ (च्य आसङ्ग २४७ (मेधातिथि ); २४८ वन अथवा च्यवान); ८५ (व. (स्त्रीख); २५. (मेध्यातिथि); न्दन ); ८६.८९ (दध्यक); २६५-६७ ( वज्री) ९०.९१ (वधिमती); ९१-९२ इक्ष्वाकवः-१७४ (वृश); १७५; (वर्तिका); ९३.९५ (विश्पला); इन्द्र ७, १०, ११, (वृष्णि); १८. ९५ ९६ (ऋग्राश्व ); ९७.९८ १९ (ऋभु); २१ (रोहितः); . अश्वथ .

·( १५ ) २२ ( शुनःशेप ); २४, २५, २७३ (कलि);२७६ (वराह); २६, २७, (वृत्र); ३३ (मेष); २७८.८१ ( अपाला ); २८१ ३३ (वृचया); ३५ (सव्य); (शुद्धवत्यः);२८४.८५ (कृष्णा- ३७ (श्रोण, तुर्वीति आदि); सुर ); २८६-२८७ ( रेभ ); ३८.३९ ( एतश ); ४०.४१ २८७-८८ (विष्णु); २९२.९३ (सरमा); ४३.४४ (दध्यङ); (त्रिशिराः); ३००-३०१ (वसुक्र); ५१ (पिघु, कुयव, शुष्ण आ०); ३०२.३०३ (वसुक्रपत्नी)३०६. ५२ (कुत्स ); ५३ ( शुष्ण ०७ (लुशकुरसौ); ३१०-११ कुयव कुत्स); ६२.६४ (दिति); (विकुण्ठा ); ३२३ ( आङ्गिरस) ८७ (दध्यङ); ८९ (आथवंण); | इन्द्राणी ३४२ ११६ ( भावयव्य ); १२६ | इरिम्बिठि २५५ (द्वयु); २५६ (ऋभु); १२९.३० (अगस्त्य. ( आदित्य) संवाद ); १३५.३६ ( धुनि ईश्वर (रुद्र) ३२०,३२२ चुरि ); १३७-३८ (गृत्समद); उचथ्य ११९, १२०, १२१ १३९.४० ( वर्चि ); १५४ उपमश्रवस् ३०५ ( कवष) ( विश्वामित्र ); १५५-१५६ उर्वशी २४३ (मित्रावरुण); ३२५. ( कौशिक ); ३२९ ( पुरूरवाः) (प्रमगन्द); १५८.५९ (कुरस); उशना ( कवि ); १६९ (वामदेव) १६०-६१ ( इन्द्रादितिवामदेव, उशिज १४१५,१११ संवाद ); १६६ (सोम); १६७ उषस् २३ ( सोमायष्टः पणेः ); १६९ (वामदेवनिजगुणस्तवन); १७३ ऋजिश्वन ५१-५२ (पिघु); २०३ ( इन्द्रावरुणौ); १८० (बभ्रु); (भरद्वाजपुत्र);२१६ १८१ ( सोमसुत् ); ऋज्राश्व ९५.९६ ( अश्विनी) ( तस्कर ); २०४-२०६ ( अ. ऋणञ्चय १७९ (धर्मपात्र ) भ्यावर्ती); २१३ ( गर्गस्तुति ) ऋभु १६.१७ (पितरौ युवानी) १८, २२५.२८ (शक्ति); २४२.४३ १९ (सोमचमस); २० (चम ( वसिष्ठ ); २५१-५२ ( मेधा. सस्तव); ५८-६२ (अमृतत्व); तिथिप्रियमेधौ ); २५४.५५ ६० (ऋषिवत्स); १२६ (इन्द्रा- (नमुचि); २६०-६१ (सौभार); शिवगुरु), १४७ २६१.६४ ( चित्र, सरस्वती); ऋष्टिषेण ३३१ २६५.६६ ( आसङ्ग); २६९.७० एकत (मर्ग); २७१-७२ (प्रगाथ); एतश N ऋचत्क ·ऐषीरथि २ ( १६ ) ऐक्ष्वाक २१ ( हरिश्चन्द्र ); १७४ कानीत (पृथुश्रवस्) २६७-२६८ (त्रैवृष्ण ); १७६ (व्यरुण) कार्तवीर्य २८६ (दशकन्धर ) १५६ (कुशिक) कीकट (देश) १५५,१५६ औचथ्य कुस्स ३८ (आर्जनेय ); ४८ और्णवाभ ७४,९५ (दीर्घजिह्वी ); ४९ ( अग्नि ), औशिज १४,१६,११० ५० (मरुत्वत् ), ५१ (कुयव. अंश शुष्ण ); ५३ ( निष्पपी); ५७ अंशुमती २८३ ८५ (कृष्णासुर) (त्रित); ६५ ( रुद्र ); ६७ २०१ (रेतः स्कन्दन) (सूर्य); १५८ ( इन्द्र), १५९ कक्षीवत् १४,१५,१६(उशिकपुत्रत्व); (रुद्रपुत्र ); १६९ (वामदेव); ३३ (वृचया); ६९ ( अश्वि ३०५ ( शक्र) नौ); ७५ ७६ ( अश्विनौ ); कुयव ५१,५२ १०४-१०८ ( अश्विनौ); १०८ कुरवः २८५ ( अंशुमती) ११०.१११ (दासीपुत्र); ११२ कुरुक्षेत्र ४४,२६३ ( आखु) ११४ ( स्वनय भावयव्य ); कुरुसुति २७६,२७७ (इन्द्र) १६९-७० ( वामदेव) कुशिक १५०.५२ ( नदी ) १५६ २४५.४७ (प्रगाथ) (ऐषीरथि); कण्वास १०७-०८ (अश्विनी) कूर्म १४०,१४१ ( गार्समद); १४४ (वैश्वामित्र ) कृष्ण ४ (विष्णु); २४२ ( चारु- कटू चर्या); ३०७-३०८ ( इन्द्र) कनीत २६६.६८ कृष्णिय १०१,१०२,१०४ कलि २६८ (पणि); २७३ केतु ३४४ ( अग्नि) कलिज कौशिक १५५ १५६ (विश्वामित्र) कलिङ्गज कौपीतकि ५,७,२९:१६६ ३,४ (शारदा ); ३०४ खेल ९३.९४ (अगस्त्यपुरोहित ) ०५ (उपमश्रवस) गङ्गा १४.१५ ( दीर्घतमस् ); २११ कवि ( उशना); १६९ ( वामदेव) (बु); २६० ( सौभरि ) कश्यप २४३ गर्ग २०३ (भरद्वाजपुत्र); २१२ १३ काकुत्स्थ २६२ (कन्या) ( मार्गदर्शन ); २१४ (प्रस्तोक); काक्षीवती (घोषा) १०५ गाधिज १५०,१५२ (नदी) काण्व ३० (ब्रह्मपुत्रसाम्य); | गाधिन् २४७ ( प्रगाथ ); २६०.६२ | गाधिसुत २२ (सौभरि ) गारसमद १३९ (कर्म) कण्व कत कवष १४७ ·( १७ ) स्वष्ट च्यवन गृत्समद. १३६.३७ (इन्द्र); १३९, त्रित ५५.५६ (द्वितैकतो); ५७ १४०,१४१ ( कूर्म) ঝিযিয়: २९२,२९९ ( सरण्यू) गोतम ४४,४५.४७ ( मरुतः); १९ (ऋभवः); ७३.७४,२४३; ८७-८८ ( नासत्य) २९९ गोधा २५३ त्वाष्ट्र २९४,२९५ गोमती १९७ ( नदी) वाष्ट्रहा घोर २४६ ( प्रगाथ) दधीच घोषा १०४ १०५ ( अश्विनौ ); ११२ दध्यङ ४३,८६.८९ ( अश्विनौ) (ब्रह्मवादिनी कक्षोवत्पुत्री) दनायु धौर २४७ (प्रगाथ) दनु २४३ चायमान ( अभ्यावर्ती) २०५,२०७ दशकन्धर २८६ ( कार्तवीर्य ) २०८ २०९ ( भरद्वाजस्तुति ) ध्यरुण (ऐक्ष्वाक) चित्र २६२, २६३,२६४ ( आख्वीश) सदस्यु १७५ (ब्रह्महत्या ) चुमुरि १३५.१३६ दस्र ७४; ८० (च्यवान); ९५ (दस्रा); (च्यवान )८१,८२ ८३, १०१; १३३-१३४ ( अगस्त्य) ( अश्विनौ ) दाक्षायणी जान ( वृश ) १७४,१७५,१७६, | दार्य, दाल्भ्य (स्थवीति) १८६-१८९; १७७ ( त्रैवृष्ण पुरोहित ) १९०.१९२-१९६-९७ (वनगमनं) जाहुष ६८,९९-१०० (नासत्यान:) (दयावाश्व) ३४० (ब्रह्मा) | दाशतयो ठीला ३४३ | दिति ६२.६३ (रुद्र); २४३ तरन्त १८६.८९ (श्यावाश्व ); १९२; | दिवोदास ५१ ५२ ( शम्बर ); २१४ १९४,१९५ (प्रस्तोक) तरन्तमहिषी ( शशीयसी ) १८६- दिव्य ३३४ ८९,१९२ दीर्घजिह्वी ४८ ( कुस) तिरश्ची २८३ ( इन्द्र ); २८५-८६ । दीर्घतमस १५ (उशिक); ११२,११४, (कृष्णासुर) ११९.१२१ (शापमुक्ति ); १२१ ५५ (भुज्यु); ७०,७१; ( उचथ्यतनय ); १२२ (त्रैतन); तुर्वश ३७,३८ १२३ (अश्विनौ ); १२४ (त्रैतन); तुर्वीति १२५ ( आयुर्वर्धन ); १२६ तौप्रय ( भुज्यु ) ७२ ( आश्विनस्तुति ); १२७ ( ऋभु- असदस्यु १७२ (पौरुकुत्स्य ); १७३ स्तुति); १२८ ( अश्वस्तुति); (इन्द्रावरुणौ ) २०२ ( भरद्वाज) - ·, . १४८ धाता दौष्यन्ति २०२.२०३ (4 ( १८) दुर्योधन (वसिष्ठ);२६८ (कलि);२७१-७२ देवरात २१, २२, २३ (प्रगाथ); २७३(इन्द्र); २८६-८७ देवापि ३१८; ३३०-३१ ( शन्तनु ); (रेभ);३३६-३७ (सरमा); ३३८ परमेश्वर पाकशासन पायु २०५ ( भरद्वाजपुत्र); २१९ धाद्विवेद-१, १४३, १७९ २१९; २५४ ( प्रस्तोक); २२०, २२१ थाहय ११०,१४३,१६५,२२४,२९२ पार्वती ६२,६४ धुतान २८५ ( तिरश्ची) पाशद्युम्न २२८ ( वायत) दुषण ३३३-३३४ ( मुद्गल) पिजवन द्वित ५५ पिघु ५१, ५२ पुरन्दर ११; २६१ ( सौभरि ); २८० धुनि १३५, १३६ ( अपाला) नमुचि २५४.५५ (शक), ३२२ पुरुकुत्स १७२,१७३ नर २८३ ( भरद्वाजपुत्र) पुरुकुत्सानी १७२ ( सप्तर्षिपूजन) नाभानेदिष्ठ-३२०२३ (रुद्र); ३२४ पुरुमीहळ १८६, १८७ पुरुमीहळ १८६, १८७ ( तरन्तानुज ) (मनु) १८८, १८९ नारद २१ पुरूरवस ३२५, ३२९ ( उर्वशी) नासत्य ६८ ( भनस ); ७४ ८७ पूषन् २८, २९, २४३ ( गोतम ); ९५.९६ ( ऋज्राश्व ); पृश्नि १०० ( शर ); १०१ पृषध्र २६८.६९ (गर्दभग्राही); २७३ (विश्वक); १०८ ( काक्षीवत ) पेदु ७२, ७३,७४, ७५ नाहुष २३७ (सरस्वती); २३८, २३९; नार्षद १०७.१०८ ( कण्व ) पैड ७३, १०८ नीतिमञ्जरी ।,११०, १७९ (सभाष्या) पौरुकुत्स्य २५९.६१ ( सौभरि ) नेम प्रगाथ २४५, २४६, २४७ ( कण्व) 'नोधा ४२ २७०.२७१ (सोमसवन ) पत्राः प्रजापति २३, २४,२००-२०१ पत्रिय ७६, ७७ (सन्वान्ते प्रजोत्पत्ति) पणि २६, ४०, ४१, ४२, १४३, प्रतर्दन १४६, १५५, १६७ (सोमायष्टुः) प्रमगन्द १५६, १५७ १८३ (इन्द्रतस्कर); २१०,२११, प्रयोग २१७.१८ (भारद्वाज); २२२-२३ पैजवन १४७ ( सुदास) ३८, ७ प्रस्कपव ·- माघ , (१६) प्रस्तोक २०५ (साम्जय);२१४ (गर्ग); २५५ (नमुचि), २१९ (सवर्णा), २१९ (पायु) ३२३,३२४ ( नाभानेदिष्ठ) प्रियमेध ३०, ३१, २५१, २५२ मरीचि २४३ ( मेधातिथि मरुत. ४५,४६ ( गोतम ), ६२,६३, प्रस्कण्व २६९ (पृषध) ६४, १३०; १८५.१९३ ( श्या- प्लयोगज २४९ बेकनाट) বাহ ) प्लायोगि २४७ ( आसङ्ग); २५० ममता ( ११९, १२०, १२१ माता) ( मेधातिथि ); २६६ (स्त्रीधर्म) ( दीर्घतमस् ) २०२ भरद्वाज बन्धु महाभारत १३६ बनस्वादि ३१६, ३२० महेश्वर ६२,६४ बच १७९ ( ऋणञ्चये ) १८० ( अत्रिसुत) माध्यम ३४, (ऋषयः ) बृहस्पति १३, १४, १८ ( ऋभु ); मान्य (मस्य ) २७५ ( आदित्य ) ४०, ४१, ४२, ५५.५७ (त्रित) २४४ ( अगस्त्य) ११६, ११७ ( रोभशा ) ११९. मामतेय १२१,१२२,१२३,१२५ १२१ ( ममता !; १२५, १२७, ( जुर्वान् ) (ऋभवः ); २०१, २०२, २१३ मित्र ६७ (चक्षष ) २४२ (गर्गस्तुति ); २८४ ( कृष्णासुर ), मित्रातिथि ३०४ ३३६ (सरमा) मुकुन्द (द्विवेद) बृद्ध २१०, २११ ( तक्षन् ) ३३३.३३४ ( द्रुवण) बैददश्वी १८८, १९२ मेधातिथि १४ ( उशिवपुत्र ); ब्रह्मजा ३३७ ( नाहुष) १६,१७ (ऋभवः); ३१ (इन्द्र); ब्रह्मणस्पति १४, १६, १७ (भु) २४७ ( आसा); २५० (ला. बह्मा ३४० ( जुहू) योगि); २५१ ( इन्द्र ); २५२ २२,२८,२९ (जामाता); २६५.६६ ( आस- भरद्वाज २०६ २०९ (चायमान ); ङ्ग, इन्द्र) २१०-२११ ( बृबु ) २१२ मेध्यातिथि २४९ ( प्लायोगि); ( क्षुधातं ); २१७-१८ (पूषन् ) २५० मघवत् ३४,५३,१८०.२६५,३११ यदु ३७,३८ २७५ ( आदित्य ) २९६,२९७.२९८ ( यमी ) मधुच्छन्दस ४,५.८,१० ( इन्द्र ); ३१३ १२,१३,२१,२३ यमी २९७, २९८ ( यम) मनु ७३,१६९ ( वामदेव), २११, यास्क १,५,६,७,९,१६ (कक्षीवत्) .. भग मत्स्थ यम ·(२०) . . ( वश १७ (प्रभव , २५, २६ (धुम), ३७ २९ ( भग), ३१ ( प्रियमेध ), वरशिख २०५,२०७ ( शेष ), २०६ ३४ ( अभा), ४२ . उस्रिया), ( असुर) ४३ ( दधीच ), ५१ ( अध्वर ), वराह २७६.७७ ( इन्द्र, विष्णु) ५३ ( ओक ), ५७ (त्रित ), वरिष्टा ६६, ७४ ( सरण्य , ७६ वरुण २०,२१,२२,२४ ( वारुण); ( पुरन्धि ), ७९, ८२ ( वधि ), ६७ ( चक्षष् ) १४०,१४१, ८३, १२९ ( अगस्त्य ), १३४ १७३ ( इन्द्रावरुणा ), २०१ (दस्रा), १३८, १४६ (सरमा), (शुकस्वलन ); २३१ (वारुण) १४८ (नदी), १६९ अनुदात्त), २४३,३३१ १७०, १८२, २०१ (भृगु ), | वाचि १३९.१४० ( इन्द्र) २१८ ( आघृणि), २७० (भर्म) १३,१४,३३६-३३७ ( सरमा) रसा २६७ ( कानीत) रुद्र ६२ ( मरुतां पिता ), ६३,६५, वसिष्ठ २२१.२२५ (अग्नि); २२६:२७ ३२२ ( नामानेदिष्ट ) (शक्ति); २२८-२९ पाशाग्न); १५५ ( कुत्सपिता) २३०-३६ ( प्रस्वापिन्य ); २३६ रुशम (देश) १७९,१८० ( ऋण २३७(नासत्यौ); २३९ (मण्डूक); बय) २४०.४१ (अभिशाप); २४२-४३ रेभ १०२१०३ ( अश्विनौ ), २८६. (यातुधान); २४३.४४ (अगस्त्य) ८७ (पणि) वसुक्र ३००,३०२ (इन्द्र) रेभवन्दनौ १८,१९ (अभवः) ४ ( आपः) १२६,१२७. (ऋ भवः ) रोमशा ११६ ( भावयव्य) वानदेव १५९.१६० (शुन आन्त्र); रोहित २१ ( शुनः शेष) १६१.६२ ( इन्द्रदितिसंवाद ) रौशम (राजा) १८० (ऋणञ्चय ) १६२-६३ ( इन्दशधेनुविनि- लक्ष्मी मय); १६४ ( शक्र. ); १६५ लक्ष्मीधर ( अग्नि, सूर्य) १६५ (विक्रय- २०६ ( कुत्स) समय) १६८ (पणि); १६९ लोपामुद्रा १३१-३२ ( अगस्त्य ) ( स्वगुणस्तव ); १७१ (देह मारमा न) २६९ २७० ( भग) २२८ पाशयग्न) वधिमती ९०९१ ( अश्विनी) वायु २०१ ( अग्नौ प्रक्षेप) ८४,८५,८६ अश्विनी) वारशिख २०४,२७५,२०६,२०७ रेवती . १३३, वायत ·( २१ ) वारुण वारुणि विकुण्ठा विदथी विधाता विनता विपाट (जन ) २३० २३१ वृधा २४३, २३८ ( पाशशुम्म) वृश (सदर पुरोधा ) १७४, ३१० ( इन्द्र ) १७५,१७६ २०१ (भरद्वाज) वृषणश्व ३४ ( मेना) २४३ वृषागिर २४३ वैव वु.ण्ठ ३१०,३११,३१२ ( इन्द्र ) १४७-१४९ (शुतुदि) वैन्य विप्रबन्धु ३१७ वैमदी ६९,७०,१०८ / वैवस्वत् शक . विभ्वा १८,१९,१२६-१२७ (ऋभवः) | दैमध ६८,६९ ( अश्विनौ ) विमद विमदी ६८ ( नासित्य ) | वैश्वामित्र १४४ ( कत ) विरूप ३०,३१,३४६, १३ ( वल ); १३५,१०१, विवस्वत् ७३,७४,२४३ १८२ ( तस्कर ); २५१ (युव- २९८-२९९ ( सरण्यू) जानि ); २५४ (नमुचि ); २७६ विश्पला ९३.९५ अश्विनी) वराह ); २८३ ( कृष्णासुर) विश्वक ३०३,३०.. शक्ति विश्वामित्र १०,२२,१४७,१४८,१५० २२५-२२८ ( इन्द्र) शची ( नदी); १५१-१५२,१५३,१५४ शतक्रतु ( शक ); १५६ ( कौशिक ) शत्रि विश्वेदेव ५७ (कुत्स, प्रित )९७-९८ १८४ ( संवरण) २०१ (विसांवत्सरिकसत्र); २४३ शन्तनु ३१८,३३०.३३२ ( देवापि ) शम्बर ३७,५१,६५,१३९,१४०,२१४ ( वसिष्ठ ), ३१६ (ऋजिश्वन्) शम्भु विष्णाप्व ९०,१०१,१०२,१०४ शयु १००,१०१ विष्णु ४,२७६.७७ (इन्द्र, वराह) ८७,१००.१०१ ( अश्विना) २८७ ८८ (वृत्र) शर्यणावत् ४३,४४,८८ वृचया १६,३३ (कुस) शशीयसी १८६-८९,१९२,१९३, इचीवत् २०७२०८ (विरशिख १९४, ( श्यावाव) शश्वती २४८,२४९,२५० (आङ्गिरसी) वृत्र १२,२५,२६,२७,१६४,१६५, शाकटायन ११६ (वृत्राणि); १७३ (इन्द्र), शाकपूणि २८२ (इन्द्र) २८७-८८ (विष्णु) शारदा ३, (करण) ३४४ वृत्रज २७३ शाव्यायनिनः वृत्रहा १६२,२८५ (अंशुमती) शिरिस्बिठ' . शर पूर्वज) ·. सौदाप ( २२ ) शुतुदि१४. १४८ विपाट).१४९.१५१ सुदास १४७, १८ ( विश्वामित्र शुनः शेप २०, २१, २१-२३ (शौन: १५० (नदी) शेप आख्यान) २४, २५ सुधन्वन् १८,१९, १२६ शुनहोत्र २०३ ( भरद्वाजपुत्र ) सुबन्धु ३१६, ३१७, ३१८.१९ शुष्ण ५१, ५२ (असमाति); ३३० शौनक ५, ६, १९६, १९७ (श्यावाश्व) सुरभि २४३, २६१ ( पङ्क्ति) सुवास्तु २६२-६३ ( असदस्यु) श्रुतबन्धु ३१७ महोत्र २०३ ( भरद्वाजत्र). श्रुतयं ३८ (कुस) सूर्य १, २८, २९, ३८, ३९, ६७ ६८ श्रोण ३७, ३८ . (जगदारस्मत्व) ९७ ९८ (दुहिता) श्यावाश्व १८५.१९३ ( मरुतः ) १६५:१६६, १६९ ( वामदेव ) १९३-१९४ (शशीयसी); १९६ सोम ११, १२, १९, ९५, १६५ (पुरुमीहळ). १९४-९५ १९६ सोचीक ३१२, ३१५ ( अग्नि) (तरन्त '; १९८ ( रथवीति ) २२५, २२७ (शात्रि सप्तवध्रि १९४-१९९ (पेटिकाविकसन) सौधन्वन ५८ (कुरस) सुरमा ४०, १४३, १४५ ( दृती ); सौधन्वनासः ६०, ६१ १४६ ४७ ( गवान्वेषण) सौभरि २६२.२६३ (चित्र), २५७-१८ ३३६, ३३७, ३३८ ( पणि) (अग्नि ) २५९-६१ (पौरुकुत्स्या सरण्यू ७३ ७४ ( अश्विनोरुत्पत्तिः) सौवश्व्य २९८.९९ (विवस्वत् ) संख्य सरस्वती २३७.२३९ ( नाहुष ); संवनन ३४६, ३४७ ३६१-३६२ (इन्द); ३६४ (चित्र) संवरण १८१ (हन्द्र); १८३.८५ (शत्रि) सवर्णा ७४, ३२५ संवत' सविता २१, २२ (सावित्र), २४, २०, ११२ ११५, ११७ २९, ३०, ९८ स्वर्भानु २ ( सूर्य, अत्रि ) सव्य ३१, ३५ (द्रविणोदस), ३६ सामवेद साञ्जय २०५ (प्रस्तोक), २१४.१५ (भरद्वाज) हरिश्चन्द्र सिन्धुद्वीप २०६ (नदी) सिंहिका हलायुध २५. (भुजङ्गप्रयात सुत्रामा सुदास २२६(शक्ति);२२९ (वसिष्ठपुत्र) हिरण्यहस्त ९०, ९१ (पध्रिमती पुष) - स्वनय २७ २९३ हयुपीया १२ हिरण्यस्तूप • APATIN CTY NGAY:

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.