·ॐ
कालचक्रम
प्रणेता :-
लछमनसिंहः अग्रवालः

·© सर्वाधिकाराः सुरक्षिताः
*
प्रथमम् संस्करणम्
अक्तूबर १९८६
मूल्यम् :
दशरूप्यकानि

·S17 समर्पणम् कालचक्रे नामास्मिन् पद्यजाते कालशक्तेः प्रचण्डत्वं संस्था- पितम्। स्पष्टमेव विषयोऽयं नितरां प्राचीनः, पूर्वेषु च तेषु तेषु ग्रन्थेषु नाल्पतयोपन्यस्तः तथापि युगचित्ररणेन यथासम्भवं सरसतां नीतः इत्यनुभविष्यते । मम दृष्टिकोणः सर्वास्वेव कृतिषु मामिकासु राष्ट्र- परको जनतापरकश्च विद्यते, अत इयमपि रचना जनताये एव सपिता। वीतमृत्यु नाम द्वितीया कविता प्रागेव पद्यपुष्पवाटिकायां त्रिष्टुभि प्रकाशिता । अत्र सा शालिन्यां छन्दसि परिवतिता । अस्या हिन्दीभावानुवादोऽपि मदीयैव रचना । प्राशास्यते कविताद्वितय- मिदं सहृदयानामानन्दकरं सेत्स्यति । अत्र सन्धयो मुद्रणसौविध्यमा- लक्ष्य यत्र तत्र नादृता। लछमनसिंहः अग्रवाल ·ॐ कालचक्रम् अपारसंसृतिजलधिं तितोर्षवो, महाधियो यतनयनादिकेन्द्रियाः । व्रजन्ति यं शरणमनन्तवैभवः स केशवो हरतु ममातिमुल्वरणाम् ॥१॥ गुणव्यतिकरे लोके, तस्थुजङ्गमसङ्गमे। प्राप्यन्ते चित्रदृश्यानि, सनेत्रश्रवणर्जनैः॥२ चक्रं कालात्मनो विष्णोर्बलीयः सततं चलत् । नूतनयति संसारं प्रसवपरिवर्तयत् ॥३। विधुर्न पूषा न शनिर्न शुक्रो, गिरिनं सिन्धुन नदी न वृक्षः नरो न नेता न पशुर्न हिंस्रः प्रभुविहन्तु प्रशिषं तदीयाम् ।।४ ।।

·क्व ते गता मनुजवराः सुबुद्धयो, जितेन्द्रिया मृदुलकठोरचेतसः। सत्पथादसुविरहेऽप्युपस्थिते, व्यरंसिषुर्द्रविणहति विमृश्य वा ॥५॥ यवनाः कदाचिद्गमन् गरिष्ठता-, मुदिताः कदाचिदपि मिस्ररोमजाः । अवनीभृतः सुबहवो गतागता, नितरां हि कालविहृतिर्बलीयसी ॥६॥ क्षणे क्षणे जीर्यत एष जन्तु- द्रव्याणि सर्वारिग च विश्वजानि । वैधेय एषोऽस्ति विकत्थते छिनदिम कालं स हि विश्वसालः ॥ ७ ॥ यमस्य पुत्री मृतिनामधेया, ह्यटाट्यमाना भुवनानि भीमा । देवऋषि नियोगम्, भूतानि खादेति मुनिदिदेश ॥८॥ पप्रच्छ सा भूतानि सा खादति तस्य दिष्ट्या, ह्यतृप्तचण्डिष्ठतृषाशनाया। अलं न सा किन्तु विहन्तुमिच्छाम् कालाभिधानस्य भवाधिपस्य ॥१॥ 5 ·तदिङ्गितेनैव प्रभञ्जनौधौ * भूकम्पकुम्भीनसह्निमार्यः । युद्धानि विद्युत् गरलं स्वघात शूलो रिपुर्दस्युजना वृकाद्याः ॥ १० ॥ भूतेषु हन्तुं ददति प्रहारान्, क्षिपन्ति कृत्वा विघसानमुष्ये । एवं शवानेव मृतिः क्षुधार्ता, भुङ्क्ते वराकी कुरणपाशनी सा ॥ ११ ॥ क्षुध समालोकयता कदाचित्, तेनादसोयामविरामवेगाम । आपातयुक्तिः क्रियते विचित्रा या श्रूयमाणेव भयङ्करी नुः ॥१२॥ उपेक्षते स्वं करणीयकृत्यं, लोभप्रमादादिवशाद् यदा ना। भूपालपुर्यामिव जन्तुजालम्, मृतं वराकं कवलायतेऽस्याः ॥१३॥ अहंयवो जनाः, लोभपरायणा कुस्त्रापतेह्रियमाणचेतसः । * प्रेहविभाषा, इति न छन्दोभङ्गः 6 ·अजानतस्तान् कृतयात्रिपत्रको, कालो विमानेन यथा परत्रनुद् ॥ १४ ।। प्रभुज्यते । अयि निर्मम भारतेन तत्, कतमज्जन्मकृतं धिगिदं सुधियां स्वतंत्रताम् गुरुराष्ट्र द्विषतां समार्पयत् ॥ १५॥ अनेन सोढासु परम्परासु, सहस्रवर्षीषु सुखेतरारणाम् । का न घोरा निकृतिनिकृष्टा, मनस्विनां म्लानिकरी नृलोके ॥ १६ ॥ उच्चादर्शान भजत् त्वेनत्, क्षुण्णं क्षुल्लकलुब्धकैः । परिवृत्तं यतोऽनेन यथाकालं न र्धामणा।। १७॥ न नासन् वीरयोद्धारो द्विषां संरम्भरोधिनः । न नानेन जितं युत्सु मानवत्वाय दण्डितम् ॥ १८ ॥ प्रास्तां दूषणमन्येषां दौर्बल्यं निन्द्यतां स्वकम् । ऐक्यं नाम पदं भूतेस्तत्र मुह्यति भारतम् ॥ १६ ॥ राज्यं स्वीयं नाल्पशुल्केन लब्धम् , भेदाविष्टौयते दुर्भगत्वम् । 7 ·न्याय्यान्याय्यं मार्गमाश्रित्य मूले, कष्टं मातर्नेतृता हन्ति हैक्यम् * ॥ २० ॥ त्वचमेव रिपुर्हन्ति, मर्म हन्ति सुहृत्तमः । प्रहारा द्विषतां साध्या अन्येषां न प्रतिक्रिया ॥२१ :: क्रियते यैः कणेहत्य राष्ट्रक्यस्य विनाशनम् । शासकैस्ते विभूष्यन्ते देशभक्ताधुपाधिभिः ॥ २२ ॥ लिपिकः शुद्धचेता यः, स्वकर्तव्यपरायणः। लुब्धकान्मन्त्रिणः श्रेयान् गरीयान् मातृवत्सलः ॥ २३ ॥ कूटनीतिरथ दर्शनं यद्, गूढ़तत्त्वपटुनिर्णये क्षमम्, शर्मकृत्, स्याद् यथाऽनघ चरित्रवर्णनम् ॥ २४ ॥ प्राकृतस्य जनस्य . सच्चरित्रसुलभाः सुसंपदः, सर्वदा ननु परत्र अत्र ये न सुधियो दरिद्रति, तानहो न वृणते चेह च। न भूतयः ॥ २५॥ हा+ऐक्यम् 8 ·बुद्ध्या कश्चित् कोऽपि शारीरशक्त्या, वित्तेनान्यो विद्यया कोऽपि नीत्या राष्ट्र स्वोयं सेवते लोकयत्नाद्, भूति याता भारतं नैककार्यात् ॥ २६ ॥ सन्त्यद्यापि शुचिव्रता नरवराः सत्यश्च योषा भुवि, देशे भक्तियुता अलुब्धमनसः सेवापराः कर्मिणः । सन्तः प्राणभृतः परोपकृतये त्यागैकनिष्ठा बुधाः, कष्टं तच्चरितं प्रकाशनमलं वार्तासु नो गच्छति ॥ २७ ॥ अहो काल गुरो शक्तिर्दूषिणी ते बलीयसी। प्राविल्यन्ते ययोदात्ता भवता परम्पराः ॥२८॥ उपकृतं नृलोकस्य, महीयोभिरनेकधा। प्रतिबद्ध रतत्तुल्यैः, शिष्यः किं न विनाशितम् ॥ २६ ॥ मा नो देहि प्रभो बुद्धान्, यदि दत्सेऽमरान् कुरु । नो चेदियं हृद्या शनकैरूपरायते ॥ ३०॥ धरा सन्। साधारणो सुखमानलवातिरिक्तम्, किञ्चिज्जनो जगति वाञ्छति रक्षितः आकाशसम्मितत्रिषो बहुशिक्षिताख्याः, क्षिण्वन्ति पापचरितर्जनजीवन स्वैः ॥ ३१॥ 9 ·चिरं जीव क्षपे देवि ! विस्मर्तु या ददासि नः। देशदेशान्तरव्यापि शिक्षितलोकनर्तनम् ॥ ३२॥ एके जाति मेडयन्ते समग्राम, दस्यूनन्ये पालयन्ति प्रजाशान् । स्वार्थान् क्षुद्रान् दुर्नयः साध्नुवन्ति, कष्टं क्षेत्र ग्रस्यते क्षेत्रवृत्या ॥ ३३ ॥ प्रभवति विधिर्यस्मिन् दुर्बलेष्वेव शासने। बिभेति सबलेभ्यश्च, सता कि तेन वाऽसता ॥ ३४ ॥ सदाऽनघा॥ यशसा विश्ववन्धानां, परिष्वक्ता प्राच्छादयिष्यते भूमिः शीघ्र प्रेतसमाधिभिः ॥ ३५ ॥ भेदबीजं वपन् राष्ट्र नेता नामाभिधास्यसे। प्रतिमा लप्स्यसे मृत्वा मास्तु वा न जीवताम् ॥ ३६ ॥ स्मारकाणां विनिर्मारणे कि वृत्तेन प्रयोजनम् । कि यदि खण्डितं राष्ट्रं नृतन्त्रं तेन सेवितम् ॥ ३७ ।। . यस्य यत्र यदा यावत् साध्योभवति साधनम् । तत्र तदा तावदागन्ता व्यसनं ध्रुवम् ॥ ३८॥ तस्य 10 ·" यः स्वदेशे दुराचारः, परस्मिन् स्यात्स नैतिकः। कुर्वन् व्रोडे च तं तत्र, नूनमात्मा न वञ्च्यते ॥ ३९ ॥ गतासौ भारते जाते, गतासं विद्धि काश्यपीम् । सम्प्रदायविभक्त यमात्मघातं विधास्यते ।। ४०॥ रूसामेरिकयोयुद्धे, शीते यदि वोष्णके । वसुधा पिण्यते क्लीवा, कृषिः सरिभयोरिव ॥ ४१ ॥ किं वादः पठितस्तैस्तैः, प्राच्यपाश्चात्यसूत्रितैः । लोककल्याणमुद्दिश्य, शिवः पन्था यथार्हता * ।। ४२ ।। काव्यं शोधयिता लोकमिति चित्तानुरञ्जना। पात्रता नास्ति सर्वस्य साहित्य स्वदते यया ॥ ४३ ॥ यत्किञ्चिच्चेष्टमानस्य, यत्किचि द्वादिनो यदि । श्रेयो लोकस्य संसिध्येत् किमनागतचिन्तया ॥ ४४ ॥ समाजे बुद्धिदाः सर्वे, संजाते कार्यविप्लवे । मन्त्रकाले समस्तानां कुण्ठीभवति शेमुषी ॥ ४५ ।। था) व्यवहारः शिवः पन्थाः, इति भावः । 11 ·जितनानाभिमानोऽपि प्रसीदत्सत्त्वसाधकः । स्यादहोऽभिमानशौण्डता ।। ४६ ॥ निरभिमानमानी यातायातसुखाद्य देशतीर्थानि सर्वतः। *सेलागेहानि जातानि नष्टशान्तीनि यात्रितः ॥ ४७ ।। बाल कर्मशकैस्तुल्यैर्भूयःसंख्यैर्नवे कोलाहलेन क उद्वेगं न युगे। नीयते ॥ ४८॥ दंशेन, अन्नानि पानानि विषप्रदानि वायुश्च दोविविविषाक्तः । शब्दोऽपि मस्तिष्कबलं छिनत्ति, चण्डो जनः प्रारिणति का गतिर्वा ।। ४६ ।। अहो काली गतः श्रीमान् यदा प्रच्छायशीतला। भूमिः पदे पदे वृक्षवन्ध्येवाछ कथिता ॥ ५० ॥ पुत्रतुल्याः पुराऽभूवन्, पादपा वतिगेहिनाम् । वित्तबन्धोर्जनस्याद्य के पुत्राः के च तत्समाः ।। ५१ ।। जातरूपवपुर्दग्धा, नवोढ़ा शुल्कलुब्धकै:। द्युम्नदेवे जने जाते, किकिल्विषसंभवः ।। ५२॥ * सेल + अ + टाप् %- सेला, लोकभाषाणां सरशब्दः 12 ·- शुक्लानि गेहानि धनेश्वराणा- मशुक्लवित्तेन विनिमितानि। भोगकलक्ष्या : कलहायमानाः, परस्परं यत्र वसन्ति सभ्याः ।। ५३ ।। मदिरा परिवारशान्तिहा, सुमते हेयचरित्रलक्षरणम् । -- प्रगते परमद्य भारते, धिगियं सभ्यसमाजसम्मता ।। ५४ ।। युवा शक्तः समन्यनुभवति मर्त्यः प्रभुपदम्, प्रदाने चादाने चादाने प्रभवति तदीयं विधिवचः। वधूपुत्राकीणे पर इव वसन् याति निकृतिम्, न कि कालक्रीडा नयति मनुजं कश्मलमहो ।। ५५ ॥ सनातने कालसरित्प्रवाह, उन्मग्नमग्ना कियती न सृष्टि : । मूढधियः उदारवित्ताः सुमुखाः सुमुख्यः ॥ ५६ ॥ मनीषिणो कदर्या, सत्यो गृहिण्यः कुलटा रमण्यो, वृत्तेन रम्याः परतल्प जाराः। 13 ·मृगेन्द्र विक्रीडितवीरलोको, जीवन्मृता भीलुकलोकसंख्या ।। ५७ ॥ प्राखुद्वयं रात्रिदिनाभिधानम्, मूलं वयोभूमिरहस्य जन्तोः । अजानतः कृन्तति तीक्ष्णदन्तः, को वेद भूमि निपतेत् कदा सः।। ५८ ।। कादम्बरी मोहमयीं निपीय, प्रोन्मत्तवत् कार्यरतो नृलोकः । चक्रण घोरेण विमृद्यमानम्, नात्मानमालोच्य दरं बिभेति ॥ ५६ ॥ देहाभिमानी चलचित्रडिक्तम्, विलोकयन् याति मुदं प्रकामम् । तथा विबुद्धस्य जनस्य दृष्टे:, चित्रायते विश्वमिदं समेजत् ॥ ६०॥ उभे संध्ये शयानस्य पापं पूर्वैः प्रकल्पितम् । बालिशा धारणा सेयं कालक्रीडाप्रभावतः ॥ ६१॥ 14 ·हिरण्मयी रौप्यमयी सनातनी, वृष्टिर्नभस्तः पततीह वर्धनी। अभागिनो यान्ति विमोषमात्मना, कलिः शयानो भवतीति वाग्भ्रुवा ।। ६२ ॥ भानूदये याति विकासमब्जम्, कोको यथावद् भजते मुदम् वै । परं मनुष्यो न जहाति तल्पम्, दूरं विरूढ़ऽपि रवी महात्मा ॥६३ ॥ ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय ग्रामीणाः संचरिन्त वै। जुषमारणा हितानिलम् ।। ६४ अजानन्तो महाभागा प्रत्यूष उत्थाय पुरा मनुष्या : शौचं विधाय स्म हरि भजन्ति । अश्लीलगीतान्यधिशय्यमद्य, श्रृण्वन्ति चायं च पिबन्त्यशुद्धाः ।। ६५॥ आदाय पुस्तकभरं खरवाह्यमेके, बाला प्रपक्वमतयो द्रुतभुक्तपीताः। 15 ·यानं त्रिचक्रमयमप्यधिरुह्य यान्ति, केचिद् वजन्ति पदगा दरिता विलम्बात् ॥६६॥ सा। माता पाययति स्तन्यं, पुरा स्माद्यतनी न शिवं स्वस्य शिशोर्वा मण्डनप्रिया ॥६७ ।। अजानाना परेशः। करणैः सहस्रेण शृणोति दीनम, यो भक्तयाजावचनं स्तोतुं तमाकारयितुं विस्तारकाणां शरणेषु प्रयोगो, चित्रः ॥६८॥ यत्र सहोदरो सहोदरत्वम्, स्वसा स्वसृत्वं च सुतः सुतत्वम् । पिता पितृत्वं गृहिणी च सत्त्वम्, पतिः पतित्त्वं भजते गृहं तत् ॥ ६६ ।। सत्यन्यायपथाद् धीरा, न पदं विचलन्ति ये। त एव वृद्धशब्दाहीं न मृत्योरवशेषिताः ॥ ७० ॥ दीपावल्याः पुण्यवद्वासरेषु, घ्रात्वा श्रुत्वा पूतिगन्धं कुशब्दम् । 16 ·विस्फोटानां गन्धकस्यास्ति खेद :, पर्वास्माभिषितं स्वस्य मेध्यम् ॥७१ ॥ दूरस्थपल्लीष्वपि पश्चतिषु, सौविध्यलवस्य संस्थितिः । जन्मादि लब्ध्वा शिशवः समुन्नताः स्वमातृभूमेस्तिलकत्वमागता : ॥ ७२ ॥ स्वातन्त्र्यार्थे पुरा वाण्या जनता यैः प्रबोधिता। शतकृत्वो नमस्तेभ्यो धिक् तान् ये भेदसूरयः ॥७३ ।। युति कारणं लोके, युधामाचक्षते जनाः। वितथा धारणा तादृग्वासना तत्र कारणम् ॥ ७४ ॥ असत्यं सत्यवेशेऽद्य श्लक्षणे दुष्करभेदने । हिण्डमानं धरापृष्ठे सद्यो दंशति मर्मणि ॥७५ ॥ नाप्राप्तकाला च समैति अप्राप्तकाला व्यतियाति नापद्, समैति संपद् । सर्वकालं क्षरणं जलस्य, सर्वकालं दरदस्ति नृणाम् ॥ ७६ ॥ न 17 ·काले दत्ता राजते गल्हिकाs * पि, भ्रष्टः कालाद् हासजल्पो दुरुक्तिः। काले भुक्त कल्पते पोषणाय, काले कर्ता जायते श्रीनिवासः ॥ ७७ ॥ आकस्मिकोरपि दुर्घटनाभिरेष, जन्तुः प्रयाति निधनं सहसाऽनमोवः । अप्राप्तकालमृतमेनमिह ब्रुवन्ति, कालप्रभावविदुरा वितथा विदुर्गाम् ॥ ७८ ।। स्वस्थास्ते ये स्वास्थ्यवृत्तानभिज्ञा, वैधेयाग्र्या वित्तवन्तो मनुष्याः। घोराभावा रूपवत्यो रूपाभावा भुञ्जते भोगपुञ्जान् ॥७६ ॥ महेला, ** सुख सौविध्यसंसक्तः शीततापलवेना? पुरुषो विक्रोशति दुर्बलायितः। हतोहतः॥८०॥ * गाली, इत्यर्थः । ** महेलामहिलयोरभेद : 12 ·विज्ञानदत्तविणैर्धनिष्ठः, स्वयं दरिद्राति भृशं मनुष्यः । यन्त्रायितो यन्त्रचयानुरक्त्या, हिताहिते वेदितुमूनवीर्यः ॥५१॥ उद्योगशालासु वसुन्धरायाम्, सुसाधनैर्यन्त्रशतैरपूर्वैः । उत्पादनं नैकगुणं विधाय, भुङ्क्ते यथाप्राथितमिन्द्रियार्थान् ॥२॥ वातानुकलायतनेषु तस्य, धर्मो निदाघे न शरत्सु शैत्यम् । सर्वर्तुभोग्यानि समानि फलानि शीताशयरक्षितानि ॥५३॥ सन्ति, संचारनायैश्चलितान्तराय- रेकीकृतं विश्वमिदं विशालम् । चतुर्दिगावजितवृत्तवार्ताः, लोकप्रवृत्तीः कथयन्त्यजत्रम् ।।८४ ॥ 19 ·विहायसा गच्छति सद्विमानः, तरत्यकूपारममोघपोतः। उच्चैः समारोहति लब्धृकेण,* डोढ़ौक्यते रेलवहैर्जवेन ॥५॥ यदा कदा भूस्खलितं विमानम्, पोतः। मझ्यन्नुदन्वत्सलिले परस्पराघट्टितयानयुग्मम्, तैक्षण्यं परं शंसति कालशक्त्याः ॥ ८६ ।। कालं यथावाप्य फलन्ति वृक्षाः, तथा प्रसूनानि विकस्वराणि। यथा श्रमः पक्ववयाश्चकास्ति, तथैव पुण्यानि पुराकृतानि ।। ८७॥ कालं प्रतीक्षस्व कुरुष्व कर्म, मा भूरधीरः फलदर्शनाय। कालक्रमाद् दैववशाज्जगत्या- मुत्थानपातौ भवतस्त्यजाधीन् ॥८८ ।। * लिफ्टयानम् 20 ·काले हिमांशुः क्षयति प्रवर्धते, काले च राहुप्रेसतेऽस्य मण्डलम् । कालेऽत्र भानोरुपसर्गविच्युती, काले ग्रहाणामुदयास्तचंक्रमः ।। ८६ ॥ - विलासवत्यः प्रमदा मनोज्ञा, नता: युवत्वभारेण समन्तात् । दृप्ता वयं चेतसि साधु यूनाम्, यामो विकत्था किमियं स्वतन्त्रा ।। ६० ॥ सुरभिपुष्पसहस्रमनोरमः, सुभगसेव्यसमीर ऋतुः शुभः । किमपयाति किमैति निजेच्छया, प्रणयिनामुत वा रुचिमीक्षते ।। ६१ ॥ कालानुशिष्टो मघवाऽम्बुवाहान्, संक्लेदने शास्ति वसुन्धरायाः। भाभाति विद्युत् स्तनयित्नुपूर्वा, रटन्ति भेका जलपूरमत्ताः ॥१२॥ 21 ·रजांसि शान्तानि नभो विधौतम्, सशाद्वला भूरनवद्यशोभा। हृष्यन्ति रोमाणि चराचराणाम्, संस्पृश्य वातं हिमशीकरार्द्रम् ।। ६३॥ दिनात्यये गाढ़तमः विजित्य प्रकाशम्, नित्यं ग्रसते जगन्ति । जागति*कालस्य चेष्टा, रुणद्धि भुवं प्रशान्तां विदधद् विमूढाम् ।। ६४ ॥ समष्टिः। उड्डीयमाना निलयाय वीनाम्, पतत्रिमुख्यानुगता सुनेतृनीता पृतनेव दृशं समालोकयतां लघ्वी, दिनोति ॥५॥ संध्या ग्रामीणः पञ्चषैश्चत्वरस्थैः, गोष्ठीभिवृद्धधूमपाने विषक्तैः। हासः संलापै!यमाना सुखेन, शुश्रूषोः कृत्स्ना लोकशिक्षा विधत्ते ॥६६॥ , जागतिः जागृतिः, इति शिवरामः प्राप्टे । 22 ·एतेषां ज्ञानं राजनीतेरनूनम्, गाथाः शास्त्रीयाः कण्ठगाः सन्ति तेषाम् । नायं* बुध्यन्ते येन निर्वाचनानि, जोयेरन् सम्यग् ग्रामसभ्यो हरिहि ।। ६७ ॥ निर्वाचनानि सुखशान्तिमयानि तेषाम्, साधूनि नाम हृदयानि मलीमसानि । ईर्ष्यादिभिविदधतीह मलर्जघन्यः ग्रामा विनष्टिमुपयान्ति नयप्रभावात् ।।६८ ॥ तारावलीमण्डितकेशपाशा, श्यामा मनोज्ञा रमणी निशाख्या। जागति लोकेषु गतेषु निद्राम्, प्रतीक्षमाणेव सखायमिन्दुम् ॥ ६६ ॥ चन्द्रानना त्रियामेयं प्रसन्ना वरणिनी। रौप्यवासःपिनद्धाङ्गी, नानन्दकारिणी ॥ १०० ॥ नायः-उपायः 23 ·स्वप्नेऽपि नानाविधचिन्तनायाम्, प्रवर्तते नाम मनो नरस्य। भव्यं कदाचिच्च भवच्च भूतम्, पुराकृतं संस्मरति प्रवाहि ॥ १०१॥ वैरेषु सख्यं सुहृत्सु वैरम्, व्यालाग्निवात्यासलिलोरुभीतम् । अकिञ्चनं चापि समृद्धिमन्तम्, स्वप्ने नरो लक्षयते स्वजीवम् ॥१०२।। एवं गतागतैर्भानोर्जातं जातं विकारिसत् । जाने कुत्र व्रजत्यन्धं यात्रा सान्ताऽस्ति नाथवा ॥१३॥ भीतिमित्राद् भीतिः शत्रोः, भीतीराज्याद् भीतिदस्योः। भीतिः शिष्याद् भीतिः सूनो, वृत्तो भोतिर्लोकः ॥१०४॥ कृत्स्नो कालात्मनो विष्णोर्बलीयः सततं चलत् । नूतनयति संसारं प्रसह्यपरिवर्तयत् ॥ १०५ 24 ·निपीय, कादम्बरों मोहमयों प्रोन्मत्तवत् कार्यरतो नृलोकः । चक्रेणघोरेणविमृद्यमानम्, नात्मानमालोच्य दरं बिभेति ॥ १०६ ॥ भोः कालचक्र चपल त्वरिता गतिस्ते, द्वित्रान क्षणान् विरमतु स्थविरा कृपालो। संसार एष चरणौ चकितो नतस्ते, देहि क्लमापनयनाय निमेषमस्य ॥ १०७ ॥ परं चक्रमिदं शश्वत्संचरिष्णु स्वभावतः। विरस्यति कृते कस्य, शरणं गम्यतां हरिः॥१०८॥ पिपीलिकामपि शरणार्थिनीं न य, उपेक्षते निजजनभावमामिकः। सदीडितः दयितबन्धुरच्युतः, करोतु शं शमयतु वासनामलम् ॥ १० ॥ * 25 ·'वीतमृत्यु भूमिर्यस्य स्तुत्यभूमिः प्रकृत्या, स्निग्धः श्यामैर्वृक्षगुल्मैः प्रकीर्णा। रत्नदिव्यः पूरिता धातुभिश्च, वर्ष लोके वोतमृत्यु ॥१॥ भारतं पुण्यभू जिसकी प्रकृति से भू सदा, स्निग्ध श्यामल वृक्षगुल्मों से सजी, दिव्य रत्नों धातुओं से है भरी, विश्व में है अमर भारतवर्ष वह ।। यस्याजस्त्र पुण्यतोया वहन्ति, नद्यो गङ्गासूर्य जानर्मदाद्याः। उच्चा यत्काः सानुमन्तः पृथिव्याम्, वर्ष लोके वीतमृत्यु ॥ २ ॥ भारतं हैं पुण्यतोया सरित् जिसकी सदा, नर्मदा भागीरथी यमुना प्रभृति, लोक में हैं उच्चतम जिसके शिखर, विश्व में है अमर भारतवर्ष वह। 26 ·प्रार्या योगिनः संबभूवुः, यस्मिन् भूतं भव्यं वर्तमानं विदुः भद्र येभ्यस्तस्थुषां जङ्गमानाम्, भारतं वोतमृत्यु ॥ ३॥ वर्ष लोके जन्म कालत्रय जिसमें प्रार्य सन्तों ने लिया, का वृत्त जो थे जानते, हित चराचर का हुआ जिनसे सदा, विश्व में है अमर भारतवर्ष वह। यस्योत्सङ्ग कोडितं विश्ववंद्यः, प्रेक्षावद्भिर्मन्त्रकृद्धिः सुखेन । नवायामो लभ्यते यन्महिम्नो, वर्ष लोके भारतं वोतमृत्यु ॥४॥ गोद में जिसकी पले सुख से अहो, मन्त्रकृत् जगवन्ध ऋषिगण थे सुधी, महत्ता जिसकी अमित-पायाम विश्व में है अमर भारतवर्ष वह। Aid 27 ·जन्ये जन्ये येन विक्रान्तमुग्रम्, नागपाशेन शत्रोभूत्वा कण्ठे। नैवादेयं यस्य " किमि चत् सुहृद्भ्यो, लोके भारतं वीतमृत्यु ॥५॥ वर्ष उग्र विक्रम युद्ध में जिसने किया, गया अहिबन्ध जो रिपुकण्ठ में, मित्र को सर्वस्व जिसका देय है, विश्व में है अमर भारतवर्ष वह। नैका यस्मिन् सभ्यता: सम्मिलन्ति, धारा मन्ये संगताः स्युः सहस्रम् नानाशाखः सद्वटो नूनमेको, भारतं वीतमृत्यु ॥६॥ वर्ष लोके विपुल संस्कृति जिसमें हुआ, संगमन मिली नदियाँ अहो, ज्यों सहस्रों प्रा + विपुल विस्तृत एक बरगद भव्य जो, विश्व में है अमर भारतवर्ष वह। 28 ·एको देवः सर्वभूतेषु गूढ़ः, पूर्वैर्नूनं यस्य दृष्टः पुरस्तात् । बन्धुभूता सर्वतो यस्य धात्री, वर्ष लोके भारतं वीतमृत्यु ॥७॥ में रमा, ज्ञात था हुआ, एक हो है देव अग-जग जिसके पूर्वजों को धरा जिसके लिए परिवार ही, विश्व में है अमर भारतवर्ष वह । है + द्विडि भर्यका दण्डिता साधुतव, भेदावत सन्ततिर्यस्यमग्ना । सत्ता धात्रा रक्षिता किन्तु यस्य, वर्ष लोके भारतं वीतमृत्यु ॥८॥ मात्र प्रजा फँसी, जिसकी साधुता रिपु से डॅडी, भेदावर्त में जिसकी रख लिया जिसको विधाता ने स्वयं, विश्व में है अमर भारतवर्ष वह । 29