·No text on this page.

·इव्रीयभाषाता व्याकृतः
धर्मगन्थः।
तस्य तृतीयं खण्डं
यहा
आयूवस्य चरित्रपुस्तकं
गीतसंहिता
राज्ञा सुलेमना रचितानि काव्यानि च।
कलिकातानगरे
ग्रन्थोऽयं मुद्राङ्कितोऽभूत्।
शकान्दाः १७७८ १८५८

·- 出事了 作者中,1 = + 4)
情不
1
41 : ","lat .

·सूचीपचं।
एछ।
..
यायूवस्य चरित्रपुस्तक,
गीतसंहिता...
सुलेमनो हितोपदेशः,
उपदेषकः,
परमगीतं,
..
१
७३
२५३
३१२
३३३
..

·No text on this page.

·अशुद्धशोधनं। ३६ पल्यं मन्त्रयन्तेऽग्रगा दुरात्मनो लोका C م م عو पृष्ठ। पङ्को। अङ्क। वशुद्धं । शुद्धं। १८ २२ ६ वेत्स्यस्यपेक्षित ज्ञास्यम्युपेक्षित मानवा) विवादं स 'विवादं साईमीशन २८ ७ २१ साईमीपोन कुर्वतां । मानवार्थं करोतु सः। सूतुना सूनना ६७ १४ २३ पोल्यं ७३ २० मन्त्रयन्यग्रगा २७ पाये परमेश्वरं व्यायामि परेश्वरं। २ २७ लोका दुरात्मान २ २२ मानवा मां जिहिंसवः। मज्जिहिंसिघवो नराः। ६४ मकुर्वञ्च मकुवंश्च गाथा गीति २१८ २२ १३० ४ साधमानवान् साधुमानवान् मइन्ति महान्ति १५४ २० १६ १८४ २६ कोमहन्ति कोदृमहान्ति वेच्यते १८५ घेक्ष्यत ६ स तेभ्यः प्रार्थमानेभ्य तेभ्यः प्रार्थयमानेभ्य १६१ २२ है उत्तरं व्यतरत् स्वयं उत्तरं सोऽददात् खयं ॥ मदीश्वरः मदीश्वरं २३१ २६ ५ बोक्ष्यसे वीक्षिता २६१ २० वीक्षिता २५६ २६ ३ जहीतां जह्याता २५६ २६ लायसे लप्यते करलिशा करविषा पारितोषितं पारितोषिक २६४ २४ २६४ १६ मदाज्ञा मदाजाः २६४ २६ ह स्वगहस्थ खगेहस्थ ६ वीक्ष्यसे ०

·अशुद्ध।
पृष्ठे। पता। अङ्क।
२६७ ११ २४ निराः
२६७ १४ २६ निर्मितः
२६७ १६ २७
एके
२६७ ३१ ३५ रवानाति
२९६ २२
६ बाहुल्येन च मन्त्रीणां
३०६ १७
प्रपास्यते
३०६ २५ १३ मिलितो
ऽग्रहीहाथी
३०८ ३१ १७ तद् शावकै
f
निर्मिते
एथे
एवाप्नोति
मन्त्रिणाञ्च बहुत्वेन
प्रपाम्यते
मिलती
ऽग्रहोदायं
तच्छावकै
भक्ष्यैस्तप्तम
४
८ २२ भक्षस्तृप्तच

·आयूवस्य चरित्रपुस्तकं। ० यायवस्य विपतिः १ - १ प्रथमोऽध्यायः। १ चायूवस्य धनं धर्माश्च ४ तस्य पुत्त्राणां रौतिः द शैतानेन नयापवादकथनं १३ 1: २० तस्य धैर्यावलम्बनच। ऊघदेतो धार्मिकः सरल ईश्वरभक्तः कुकियात्यागी चैको जन याय- . वनामक शासीत् । तस्य सप्त पुत्रास्तिखः पुज्यश्च जज्ञिरे। तस्य सप्तस- १ इसाणि मेघास्त्रीणि सहसाणि महागाः पञ्चशतयुग्मानि वृषभाः पञ्च- शतानि गर्दभ्यो बहवः परिवाराश्चासन रतेन स पूर्वदेशनिवासिभ्यः सर्व लोकेभ्यो ऽधिकधनवान् यासीत् । ४ तदोयपुत्त्राणाम् एकैको निजनिजजन्मदिने निजनिजगेहे भोज्यं चकार दूतांच प्रहित्य खेन खेन साई भोजनयानाय तिसो भगिनी- । निमन्त्रयामास। अनन्तरं तेषां भाज्यदिनेषु गतेवायूवस्तानाइय पवि- त्रीचकार किञ्च प्रत्यूष उत्याय तेषां संख्यानुसारतो होमार्थक बलोन उत्मसर्ज, यस्माद् घायूवो जगाद को जानाति मम पुत्ला यदि पाया- चारं कृत्वा मनोभिरोश्वराय जलाइलिं दत्तवन्तः। प्रायूवः प्रतिवर्ष तत् छतवान् । एकदा परमेश्वरं साक्षात् कर्तुम् ईश्वरस्य सन्तानेषु समुपस्थितेषु तेषां मध्ये तानो ऽपि उपतस्यौ। तेन परमेश्वरस्तं पप्रच्छ त्वं कस्मादा- गतः? पोतानः परमेश्वरं प्रत्युवाच पृथिवीपर्य्यटनात् तस्याम् इतस्ततो ८ ममणाचागतोऽस्मि । तेन परमेश्वरः पोतानं पश्वान मम सेवकम् छायूवं प्रति किं तव मनोयोगो जातः? तस्य तुल्यो धार्मिकः सरल ईश्वर- भक्तः कुकर्मत्यागो च नरः एथिव्यां कोऽपि न विद्यते । शैतानः परमेश्वर १० प्रतिजगाद, व्यायवः किं विना लाभम् ईश्वर सेवते? त्वं तस्य तदीय- परिजनानां तदोयसवखस्य च चदुर्दिशः किं प्राचीरेण न वारितवान? तस्य हस्तगतानि कार्याणि किं सफलानि न कृतवान? एथिव्याच किं ११ तस्य सम्पत्ति न व्यान? किन्त त्वं यदि कर विस्तार्य तस्य सर्वस्वं १२ स्पस्तईि स किं तव साक्षात् तुभ्यं जलासलिं न दास्यति? तेन पीतानं 2500 Copies. an ·.. काशा . आयूवस्य चरित्रपुस्तकं । २ अध्यायः। परमेश्वरी बभाधे पश्य तस्य सवखं तव हस्तगतमास्ते, केवलं तस्य गात्रे हस्तार्पणं मा कार्षीः। तेन पौतानः परमेश्वरग्य समीपाद वहि जगाम। अपरं कस्मिंश्चिद् दिन यायूवम्य पुत्राः पुण्यश्च ज्येष्ठभ्रातु हे ऽभु- १९ नत द्राक्षारसच्चापिवन । तदानीम् वायूवम्य सन्निधिं दूत एक धागत्य १४ वामिमां जगाद, वृषभा हलानि वहन्ति गर्दभ्यस्तेषां पार्श्व चरन्ति चैतस्मिन्नन्तरे शिवायीयदस्यनिव ह याक्रम्य खड्गधारेण त्यान व्यापाद्य १५ सवान् पशून नीतवान् एको ऽहं रक्षां प्राप्य त्वां वाती वक्तुम् यागमं । स इति कथयति तन्मध्ये ऽपर एक आगत्य वामिमां गदितवान , बा. १६ ईश्वरामिः पतन सर्वमेघान मेवरक्षकांच दग्ध्वाग्रासीत , एको ऽहं रक्षा प्राप्य त्वां वाती बक्तमागमं । स वाती वक्ति तदानीम् अपर १० एक यागत्य वातामिमां बभाघे, कसदीयास्त्र यो दस्युनिव हा याक्रम्या- सिधारेण दाससमहं हत्वा सर्वान् महागान् नीतवन्त एकोऽहं रक्षा प्राप्य त्वां वाती वक्तुमागमं । स इति कथयति तदानीम् अपर एक १८ धागत्य वातामिमां जगाद, तव पुत्लाः पुन्यश्च ज्येछभ्रातु गैहे भुञ्जते द्राक्षारसं पिवन्ति च। तदानीम् अकस्मात् प्रान्तरमध्येन प्रबलझमा १८ समेत्य गेहस्य चतुरः कोणान् पर्यग्र हीत् तेन तेषां यूनाम परि रहस्य पतनात् ते प्राणान् सयजन् एको ऽहं रक्षां प्राप्य त्वां वाती वक्तम् ध्यागमं । तदानीम् धायू व उत्थाय वसनं छित्त्वा शिरो मुण्डयित्वा भूग्नि लग्न- २० शिराः प्रणम्यावदत्, यो ऽहं निर्गतवान् नम्रो जनन्या गर्भतः सो ऽहं पुनरितो नमः प्रतिगन्ता यथागतं ॥ परमेन प्रादाथि परेनापहारि च । तस्यैव परमेशस्य धन्यं भवतु नाम हि ॥ रतैः सङ्घरायू वः पापं न च कार, ईश्वरे दोघारापणञ्च न चकार । पुरा। २१ १ दितीयोऽध्यायः । शैतानम्य द्वितीयो ऽपवादः ७ घायूवाय पुन दुःखदानं ९ वायूवस्य स्व जायाया मन्त्रणाया धग्रहणं ११ यापूवं प्रबोधयितुं बन्धुवयागमनं । घनन्तरं पुनरे कदा परमेश्वरं साक्षात् कर्तुम् ईश्वरस्य सन्तानेधूप- १ 2 ·३ अध्यायः। वायूवस्य चरित्रयुस्तकं । . - M २ स्थितेषु शैतानो ऽपि परमेश्वरं साक्षात् कत्तुम् उपतस्थौ । तेन परमेश्वरः पौ तानं पप्रच्छ त्वं कस्माद् धागतो ऽसि ? शैतामः परमेश्वरं प्रत्युवाच १ एथिवीपर्यटनात् तस्याम् इतस्ततो भ्रमणाचाहमागतोऽस्मि । परमेश्वरः पोतानं एएवान् मम सेवकमायूवं प्रवि किं सव मनायोगो जातः? तम्य तुल्यो धार्मिकः सरल ईश्वरभक्तः कुकर्मत्यागी च नरः एथिव्यां को ऽपि न विद्यते । यद्यपि त्वमकारणं तं नाशयितुं मां प्रावत यस्तथापि स ४ इदानीमपि स्वधम् रक्षति । तेन पोतानः परमेश्वरं प्रत्य वदत् , चौथं चर्म जीवा) सर्वखञ्च त्यजेन्नरः । ५ किन्त्वधुना यदि त्वं करं विस्तार्य तस्यास्थिमांसे स्पषो तहि स तव सा- ६ क्षात् तुभ्यं जलाञ्जलिं दद्यात् । ततः शैतानं परमेश्वर उक्तवान पश्य स तव हस्तगतः किन्तु तस्य प्राणान् मा विनाशय । ततः पीतानः परमेश्वरस्य सम्मुखात् प्रस्थाय व्यावस्थापादमन्तकं ८ दुरावणान् जनयामास । तेन स कपालिकाम् आदाय भस्ममध्य उपविश्य सवाङ्गानि घर्षितुम् धारभे। पश्चात् तस्य जाया तमवादीत् त्वं किमधुनापि खधर्म रक्षसि ? ईश्वराय जलाञ्जलिं दत्त्वा प्रागान त्यज । ततः स तां प्रत्य वदत् त्वम. ज्ञानकेव कथां कथयसि । ईश्वरात शुभं रहीत्वा वयं किम् अशुभं ११ न ग्रहीयामः? एतेनापि खोमाभ्याम् अायू वः पापं न कृतवान् । र ताः सा विपद वायूवम् या चकमुरिति वार्ता यां तम्य त्रिभि बन्धुभिः श्रुतायां ते ऽर्थतस्तैमनीय इलीफ सः श्रूहीयो विल्ददो नामा- थायः सेोफरच खख स्थानाद यात्रां विधाय तेन सह शोचितुं तं सा- १२ नवयितुश्च तस्यान्तिकं गन्तुं मन्त्रितवन्तः। यदा ते दूरात चक्षान्मील्य तं परिचेतुं न शक्तास्तदा त उच्चैः क्रन्दितुं वस्त्राणि छत्तुं शिरसाम् ऊद्ध १३ गगनदिशि धूलो विकरितुश्च प्रारेभिरे। पश्चात् सप्त दिवारात्री साई तेन भूमावपविष्टा यतिछन को ऽपि लेन न समभावत यतस्ते तम् अतीव लेशाकुलं ददृशुः । . ३ टतीयोऽध्यायः। १ चाय वस्य म्वजन्मदिनाथ शापदाभं ११ खमृत्युप्रार्थनं २० जीव ने विरक्तिश्च । अनन्तरम् घायूवो वक्त्रं व्यादाय निजजन्मदिनं शतं प्रारभत । 3 ·४ खायूवस्य चरित्रपुस्तकं । ३ अध्यायः। ४ ८ खायूव उवाच। प्रणयेत् तद्दिनं यस्मिन् उत्पत्तिरभवन्मम । प्रणश्येत् सा निशा यस्यां पुत्लो जात इतीरितं ॥ स रव वासरो यायात् महान्धतमसं किल । मा तस्यान्वेषणं कुर्याद् उपरिस्थित ईश्वरः । तस्योपरि म चालोको दीपकत्वं प्रजायतां । तमश्च मरणच्छाया कलजस्तहिलिम्प तां । याच्छादयतु मेघस्तद् राजश्च परिभीषयेत् ॥ तमश्च तां हरेद्रात्रिं न योग्याब्द दिनेषु सा। सङ्ख्यामध्ये च मासानां न तस्या गणना भवेत् । बन्या भवतु सा रात्रिस्ततोल्लासो न वर्ततां ॥ वासरच स प्राप्तव्यो दिनाय शापदाटभिः। लिवियाथन नागस्य प्रबोधे कुशलैरपि ॥ तारास्तस्य प्रभातीया गच्छन्तु सान्धकारतां । दीप्तिं प्रतीक्षमाणञ्च नैराश्यं यातु तद्दिनं । अरुणस्योदयस्तेन दिनेन नहि दृश्यतां ॥ यतस्तन्मम मातुन गर्भदारमवारुणत् । नेत्राभ्याश्च मदीयाभ्यां तन्न दुःखमगोपयत् ॥ कुतो हतार हं गर्भ मरणं प्राप्तवान् नहि । जरायो निगतस्यैव प्राणा मे न गताः कुतः ॥ ऊरदयं जनन्याश्च मां प्रत्यक्षत वा कुतः । स्तन्यपानाय मे मातुः सम्प्रवृत्ती कुतः स्तनो तदभावे पायानो ऽहं व्यअमिष्यन्तु साम्प्रतं । निद्रागतस्य मे शान्तिरिदानोच्चाजनियत ॥ उत्पन्न वाटिकाः खेषां कृते यै निर्मिता पुरा। ते महीपतिभिः साई किंवा ते मन्त्रिभिः सह ॥ अध्यक्षः काञ्चनायै वा रौप्यपूर्मट है: सह ॥ अभविष्यमसन वाहं प्रच्छन्नगर्भपातवत । प्राप्तदीप्तिदृष्टीनां बालकानां समाऽपि च ॥ तस्मिन् लोके दुरात्मानो निवर्तन्त उपद्रवात्। प्राप्रवन्ति च विश्रामम् अवसन बला जनाः ॥ १० . ११ १२ २ १४ १५ १७ ·४ाध्यायः। अायूवस्य चरित्र पुस्तकं । . ." २१ १२ शान्तिं गच्छन्ति चैकत्र कारागारस्थमानवाः । न प्रजापीडकस्यापि रवस्तैः श्रयते पुनः ॥ महालोकच तुद्रम सल्स्थाने भवतां समो प्रभोरधीनतातो ऽपि मुक्ति दासस्य जायते । मानवायावसनाय कुतो दीप्तिः प्रदोयते कुतो दोनम नस्काय जीवितं वा प्रदीयते ॥ ये वाकाङ्क्षन्ति दुष्पाप्यं मरणं मनुजा वृथा । गवेषयन्ति ये लोकाः प्रच्छन्ननिधिवन्मृतिं ॥ देहत्यागस्थलं दृष्ट्वा रोमाञ्चकारिसन्मदः । उल्लासश्च भवेद् येषां तेभ्यो वा दीयते कुतः ॥ प्रच्छन्नमार्गगन्ले वा मिरडायवरेण च ॥ हाहाकारः प्रकर्त्तव्य याहारस्थागतो मया। प्रेर्य्यते च विलायो मे पानीयस्य प्रवाहवत् ॥ महाभयं यतो काफैं तदेव वर्तते मयि । येनाशकामकार्षञ्च तद्धि मय्युपतिष्ठते । प्राप्यते न मया शान्ति विश्रामो ऽपि न लभ्यते। न प्राप्नोमि श्रमच्छदं व्यथाक्रान्तः पुनः पुनः ॥ २२ . ४ चतुर्थोऽध्यायः। १ आयूवं प्रतोलीफसस्योत्तरं १२ तस्य स्वमदर्शन कथनञ्च । १ अनन्तरं तैमनीय इलीफसः प्रत्यब्रवीत्। अनु ज्ञातः किमालापः शस्ते वा भवेत् ततः । किन्तु केन भवेच्छक वचनेभ्यो निवर्तितुं । पश्य हितोपदेशं त्वं बभ्यः परिदत्तवान्। हस्ती च शिथिलोभूता त्वयैव सबलीकृतौ ॥ स्खलितो यो मनुष्यः स वाग्भिरत्यापितस्तव । यच्च जानु हयं भुमं तत् त्वयैव स्थिरीकृतं । उपस्थिते च दुःखे त्वां त्वं किम् उद्विजसे ऽधुना । क्लेशन खयं किम अवसीदसि ॥ त्वदीयेश्वरभक्तिः किं न तवाशास्थलं भवेत् । ४ ५ परिस्पृश्श्च 5 ·६ आयूवस्य चरित्रपुस्तकं । ४ अध्यायः। . ११ ॥ धर्माचारच ते किं न प्रत्याशावईकस्त व ॥ निष्पापः को विनयो ऽभूदेतत् संस्मर्यतां त्वया । क्क वा ते सर लाचाराः स्मृतं येषां विलोपनं ॥ घधर्मकर्षणं कृत्वा हिंसावी वन्ति ये। कृन्तन्ति ते तथा प्रास्यमेतदीक्षितवान इं। विनाशको जायते तेषां निश्वासाद ईश्वरम्य हि। नासिकायवनात् तस्य ते गच्छन्ति विलोपनं ॥ सिंहस्य रुध्यते नादो गेन्द्रस्यापि गर्जनं । वनराजकुमाराणां भज्यन्ते दन्तयतयः ॥ भक्षणीयस्य चाभावात् क्षयं गच्छति केशरी। सिंहीशावकवन्द श्च चतुर्दिक्षु विकीर्यते सुप्रच्छन्नं खरः कश्चिद् उपासर्पन्मदन्तिकं । उपांशु कथितं तस्माद एहोतं अवगणे न मे ॥ नप्रदर्शनजातानां भावनानाम उपस्थिती। यस्मिन् काले मनुष्येषु निद्रा चौरतरा पतेत् ॥ साध्वसं वेपथुश्चैव माम् उपाक्राम्यतां तदा । मदीयास्थीनि सर्वाणि प्रारमन्त च कम्पितु । एका छाया तदानीन्तु प्रासर्पत् सम्मुखेन मे। तेन रोमाञ्चितो जातो मामकीन कलेवरः ॥ तस्याः समस्थिताया न स्परं दृया मयाकृतिः अति यत् प्रतिम का हि मम लोचनयोः पुरः। पश्चान्मन्दरवा जातो वागि यच्च श्रुता मया ॥ ईश्वरस्य समक्षं किं मानवः पुण्यवान् भवेत् । अथवा किं पवित्रः स्यात् मत्यः खरूपरन्तिके यश्य स्वकीयदासेषु स विश्वास कराति न। निजखर्गीयदृतेषु चारोपयति महतां । तहि मत्पिण्डजातेषु गेहेषु प्रवसन्ति ये। धुलिनिर्मितमूर्तीस्तान् प्रति किं न करिष्यति । सब ते चूर्णयिष्यन्ते कोटेभ्यो ऽपि पराङ्मुखाः ॥ प्रभातसाययो मध्ये गमिष्यन्ति निपातनं । चिन्ता तब न कस्यापि ते नक्ष्यन्ति निरन्तरं । १४ १५ १७ १८ A २० 6 ·५ अध्यायः। वायूवस्य चरित्रयुस्तकं। सेवामुत्तमता किं न तैः सहापगमिष्यति । गन्तव्यः परलोकतैर ज्ञानत्वदशाकुलैः ॥ २१ १ or ४ ५ पञ्चमोऽध्यायः। १ चायवं प्रतीलोफसस्य धर्मकथनं मन्त्रणा च १७ परमेश्वरीयशास्ति फलस्य निर्णा यश्च । त्वयाहाने कृते कश्चित् किं त्वां प्रति वदिध्यति । मध्ये पुण्यवतां को वा यास्यते शरणं त्वया । कार्क, इन्ति निबाधम अज्ञस्तापेन नश्यति ॥ नरः कश्चिन्मया मूठ बद्धमूला विलोकितः । तत्क्षगादभिशप्तञ्च मया तस्य निकेतनं तिधन्ति तस्य सन्तानाः सुदूरे निर्भयस्थलात् । राजहारे च चूर्ण्यन्त को ऽपि निस्तार येन तान् ॥ तदीय क्षेत्र शस्यानि भुते क्षुत्पीडितो जनः । कण्टकानां वनग्यापि मध्यात् तान्याचिनोति सः। टघापीडितलो काश्च पिवन्ति तस्य वैभवं ॥ विपन्निाति नो धूले दुःखं नोत्पद्यते म्पदः । किन्तु व्यसनभोगाथं मानवः सम्प्रसूयते । उड्डीनत्वार्थम् अत्युच्चं जाता वहिकणा इव ॥ तस्मान्मतिरियं मे स्याद् ईपू आश्रीयतां त्वया। निवेद्यताच ते वाक्यम् ईश्वरम्यैव सनिधी साध्यन्ते ऽनुपलक्ष्याणि महाकाणि तेन हि। धमृतान्यपि कार्याणि सोऽसंख्यानि करोति च ॥ १० महीमण्डल एके स दृषिवारीणि सिञ्चति । क्षेत्राणाम् उपरिहाच तोयानि प्रहिणोति सः ॥ समुत्थाप्य स नीचस्यान अत्युच्चान् विदधाति हि। पोका रक्षितास्तेन प्राप्नुवन्ति समुन्नति ॥ सङ्कल्पान् धूर्त लोकानाम् निरर्थान प्रकरोति सः । तस्मान जायते तेषां करैः साध्या कृतार्थता॥ खेषां चातुर्य जाले न बधाति ज्ञानिनः स हि। ६ ॥ ११ १२ १२ 7 ·वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । ५ बाध्यायः। १४. १५ १६ ७ १९ २. मन्त्रणा वक्रभावानां भवत्यपूर्ण कालजा ॥ दिवसे ऽपि मनुष्यास्ते भ्रमन्ति तामसाहताः। हस्तामा श्च कर्त्तव्यस्तै मध्याहे ऽपि रात्रिवत ॥ असिनीकाशवक्त्रेभ्यस्तेषां हि परिरक्षति । बलिष्ठम्य कराद दीनम् उद्धारयति चेश्वरः ॥ तस्माद व्यकिञ्चनस्यापि प्रत्याशा हि प्रजायते । अधर्मेण तथा स्वीयं रोधयितव्यमाननं ॥ पश्य धन्यो मनुष्यः स ईशस्तिरस्करोति यं । सर्व पाक्तिमतः पास्ति न चावज्ञायतां त्वया ॥ स करोति क्षतं जातु स बभ्राति क्षतं पुनः । विदधाति स याघातं तत्क। च भिषज्यतः॥ घटसु सङ्कट कालेषु स एव त्वाम् अविष्यति । सप्तमे ऽपि समायाते न त्वां प्राप्य यमङ्गलं । दुर्भिक्षसम ये स त्वां मरणादुद्धरिष्यति । युद्धकाले ऽपि ते प्राणान् स रक्षिष्यत्य से मुखात् ॥ रसनायाः कशाघातात त्वं सुगप्ती भविष्यसि। समागच्छत उत्पातान्न ते त्रासो जनि व्यते ॥ दुर्भिक्षोत्यातयोः काले मेरस्ते सम्भविष्यति । वनेचरपशुम्यो ऽपि न कर्तव्यं त्वया भयं । यतः क्षेत्रस्थपाषाणैः साई सन्धिः कृतस्त्वया। पाचरन्ति च निईन्दं त्वां प्रत्यारण्यजन्तवः ॥ खवासम्य सुखावस्था त्वया चावगमिष्यते । खगेहस्यानुसन्धाने कृते नो वश्वयिष्य से ॥ समालोकिष्यसे वंशं वकीयं बहुसङ्ग्यकं । पुत्रपौत्रान खकीयांश्च क्षेत्रस्थट गसन्निभान् ॥ परिणामदशां प्राप्य परलोकं गमिष्यसि । खकाले सहीतम्य धान्यगुच्छस्य सन्निभः ॥ पश्यास्माभि विनिश्चित्य यदिदं सत्यमुच्यते । भवतापि तदाश्रुत्य निजक्षेमाय रह्यतां । २१ .. १९ 8 ·६ अध्यायः। यावस्य चरित्रपुस्तकं । है ४ ६ षष्ठोऽध्यायः। . १ इलो फर्म प्रति चायूवस्योत्तरं दुःखम्य वर्णना ८ पुन दृत्युप्रार्थनं १५ शुष्कसाता- दृष्टान्तः २१ तस्य तात्पर्य बन्धूनां निर्दयत्वं तान् प्रति भर्त्सनश्च । १ तदनन्तरम् घायूवः प्रत्युवाच । हाहा तापस्य मे भारे सम्यक् केनापि निश्चिते एकस्मिन मानदण्ड़े चेत् तुल्यते व्यसनं मम ॥ सामुदसि कताभ्यः स गरोयान जायोऽधुना । ततो तो यतीकानि सम्भतानि वचांसि मे ॥ सर्वशक्तिमतो वाणाः प्राविशन्नन्तरं मम । पीयन्ते च मम प्राणास्तेषां गरलतेजसा । ईशस्य घाससन्यानि वेयन्ते मात्र सर्वतः ॥ हरिता प्यमध्ये ऽपि रीति किं वन्यगईभः । यो वा यावसं प्राप्य हम्भारावं करोति किं ॥ यद् द्रव्यं नीरसं तत् किम् अद्यते लवणं विना । किंवा डिम्भस्य लालायां विद्यते स्वादु किञ्चन ॥ संस्था मात्र तो येषां बभत्स्य जायते मम । भोक्तव्यानि मया तानि दुःखानि व्याधिजानि हि॥ हाहा यत् प्रार्थये ऽहं तत् किं कदापि न सेत्यति । प्रतीक्षे यदई तत् किम् ईश्वरो न प्रदास्यति । मम चूर्णनम् ईशाय कुतो इतो न रोचते। स प्रसार्य निजं हस्तं न खराड्यति मां कुतः ॥ तथा कृते ऽवशिधा मे ऽस्थास्यत् काचन सान्त्वना । नियलेशभोगेषु चानन्दो मे ऽजनिष्यत । यस्माद् ईस्य वाक्यानि नानङ्गीकृतवानई। मदीयं किं बलं येन पारयामि तितिक्षितुं । का वा मे परिणामाशा यया दीर्घायुम् यर्थये पौलानां यादृशी शक्तिः किं शक्ति मम तादृशी। मामकीनानि मांसानि वारकूटमयानि किं । प्रतीकारस्य किं कश्चिद् उपायों में ऽवशिष्यते । मत्तो दूरीकृतं स यदविद्यत को पूरलं ॥ ७ है ११ १२ । १ ·१० 0 यायवस्य चरित्रयुस्तक ६ अध्यायः । दुःखा यो मनुष्यः स दयितव्यः ख बन्धुना। न चेत् सन्य च्यते तेन सर्वशक्तिमतो भयं ॥ भातरो मम सनाताः खोतस्तुल्याः प्रवञ्चकाः । किंवा शैल्यनदीमानि सजिलानीव चञ्चलाः ॥ द्रवीभूतहिमात् तानि गच्छन्ति कृषा वर्मतां । अन्तधानञ्च तन्मध्ये तुधारस्यापि जायते ॥ पश्चात् सङ्कीर्णतां गत्वा नीरवानि भवन्ति हि। ग्रीष्मकाले च ख स्थानात् तानि मध्यन्ति सर्वशः। सार्थवाहसमूहास्तु निहत्य खीयवर्त्मनः । मरुभूमि प्रगच्छन्ता विनाशं प्राप्नवन्ति हि। तेमादेशीयसाधाश्च तान्याकांक्षन्ति वीक्षितुं। प्राप्तुं तानि प्रतीक्षन्ते शिवादेशीययात्रिकाः ॥ रत्यं विश्वसमात् तेषां लज्जा समभिजायते । तत्याने गमनं कृत्वा स्नान व भवन्ति ते । यूयमप्यधुना तहद् गतवन्तो व्यशीकतां । समालोक्य विपत्ति मे यूयं जाता भयातुराः ॥ दत्त मध्यमुपग्राह्य किमिदं गदितं मया । मकते निजवितेभ्य उत्कोचं व्यवतेति वा ॥ विपक्षस्य करान्माञ्च रक्षतेति किम ग्रार्थये यूयं दुरात्मनां हस्तान्मा विमोचयतेति वा । यूयम् अईथ देखें माम् यई स्थास्यामि नीरवः मया यद् अपराद्धं तत् मां बोधयितुम् अई। तत्वज्ञानस्य वाक्यानि कीदृगतिबलानि हि। युध्माकं शब्द दण्डेन को दोषः शोधयिष्यते ॥ युष्माकं किम् इयं चेष्ठा प्राब्दान यद् दण्डयिष्यथ । वायुतुल्यानि वाक्यानि निरापास्य नरस्य वा ॥ अनाथो ऽपि मनुष्यः किं युमाभिराक्रमिप्यते । बन्यो वा पातना किं ययं खातं खनिष्यथ ॥ अधुनानुग्रहं कृत्वा दृएिं कुरुत मां प्रति । किम् असत्यम् अहं भाधे तद् यमद्दछिसम्मुखं ॥ यतो तो निवर्तध्वम अधमी नाव जायतां । २२ ट २४ २५ २८ 10 ·११ ७ अध्यायः । आयवस्य चरित्रपुस्तकं । निवर्तध्वं यतो ऽद्यापि धमा मे तिष्ठति स्थिरः । जिज्ञायां मामकीनायां किम् अधर्मः प्रविद्यते । रसज्ञा वा मदीया किं पायाखादं न बुध्यते ॥ - ३ ४ ७ सप्तमोऽध्यायः। चायूवस्य विलापकथनं दुःखनिर्णयः पापवीकार ईश्वरं प्रनि निवेदन च । वसुधा किं मनुष्यस्य युद्धभूमि न जायते। भतकस्य दिनानीव किं न तस्यापि वासराः॥ छायाम् धाश्रयितुं यह अभिकाइति किचरः। यथा वेतनजीवी वा भति प्राप्तम् अपेक्षते । तथा व्यसन युक्तानां मासानाम यंशधार्थहं। केशीया रात्रयो मह्यं व्यतीर्यन्त च भाग्यवत् ॥ भाषे प्रायनकाले ऽहम् उत्थास्यामि कदा पुनः । सम्भविष्यति वा कहि रजन्याः परिपूर्तता । प्रभातागमनं यावत् लाम्यामि प्रचलायितः ॥ कीटाः कामलोयानि चाच्छादयन्ति मे वपुः । सङ्घ चितञ्च मे चर्म जायते गलितं पुनः ॥ तुरीतस्तन्तु वायस्य सत्वरा मम वासराः । मङ्गलाशाविहीनाच ते गच्छन्ति समापनं ॥ स्मर्य्यतां भवतेतद्धि मङ्गलं वीक्षितुं चक्ष में न प्रत्यागमिष्यति ॥ मद्दर्शकस्य नेत्रश्च मां सन्द्रयं न पाक्ष्यति । नाहं दृश्या भविष्यामि दृक्पाते ऽपि कृते त्वया ॥ क्षीयमाणो नभोधूमो भवत्यन्तईितो यथा । तथावतीर्य पातालं नोल्याता मानवः पुनः ॥ ख कीयं भवनं तेन नहि प्रत्यागमिष्यते वासस्थाने स्वकीये स न परिचेष्यते पुनः ॥ यतो हतारह नैव संरोत्स्यामि निजामनं। मनोदुःखं प्रभाषिष्ये लपिष्याम्यान्तरी व्यथां । अस्म्यहं किम् अपानाधः किं वा नागः समुद्रजः । वायुवन्मम जीवन . १२ 62 ·१२ यायूवस्य चरित्रयुस्तकं । अध्यायः १४ १५ १७ तस्मादेव त्वया कि मे रक्षिवी नियोजितः ॥ यदा बदामि खट्वा मे सान्त्वनां जनयिष्यति । प्रयनेन च मे लेपः प्रगमिष्यति लाघवं ॥ तदानीमपि मां खनैरवं करोषि भयाकुलं । विकम्पयसि मे चित्तं स्वप्रकल्पित दर्शनः । यतः श्वासावरोधो ऽपि रोचते मानसाय मे। मन्ये में मर क्षेमम् एतस्माद अस्थिपिञ्जरात्॥ वैराग्यं मम सञ्जातं न जीविष्यामि सर्वदा । भवान् नि वतां मतो निःसाराणि दिनानि मे ॥ किम्भूतो मानवो यत् स त्वया सम्मन्यते महान् । कुतो मनोनिवेशो वा त्वया तस्मिन् विधीयते ॥ कुतः प्रतिप्रभातं स पुनरालोक्यते त्वया । कुतस्तस्य परीक्षा वा विधातव्या प्रतिक्षां ॥ कतिकालं न मत्तस्ते दृरियातो निवर्तिता। लालाया गिल नार्थच शान्तिं मह्यं न दास्यसि ॥ मर्त्यरक्षक मे पापैः का हानि जायते तव । प्राराणां तव लक्ष्यं मां कुतो हेतो यरूपयः । तेन मे दुर्वहो भारः वयं सञ्जातवान् व्यहं ॥ मामकीनो Tऽपराधच कुतो न क्षम्यते त्वया। मामकीनच दोघं त्वं कुतो नेच्छ स्यपेक्षितुं ॥ तूस मेव रजोमध्ये पायनं मे भविष्यति । तदा त्वयानुसन्धाय दृएि न प्राप्यते मम । १८ १९ १. ८ अष्टमोऽध्यायः । १ शायूवं प्रति विलददस्योनरं ११ दुःखकारणं पापकथनं २० घायूवस्य दोषीकरणं तस्मै मन्त्रणादान। अनन्तरं शूहीयो विल्ददः प्रत्यवादीत् । वचाम्येतादृपानि त्वं कतिकालं गदिष्यसि । प्रचण्ड वायुतुल्यानि वचनानि मुखस्य ते ॥ विचारवैपरोत्यं किम् ईश्वरेण विधीयते। ३ 12 ·८ अध्यायः। आयूवस्य चरित्र पुस्तकं । १३ ४ र १ a यः सर्वशक्तिमान् किं स न्यायं वक्रीकरोति वा । तविरुद्धं कृते यापे त्वदीयैः पुत्लकः पुरा। स तेषाम् अपराधस्य भोगाय तान् स मार्य यत् ॥ किन्तु त्वमेव चेद् ई शरणम् आश्रयिष्यसि । सर्वपक्तिमतश्चास्यं चेत्त्वं प्रसादविष्यसि । निर्मलः सरलाचारश्चेत् त्वमेव भविष्यसि ॥ तईि ते मङ्गलार्थ स तूसं गत्वा प्रबुद्धतां । स्थापयिष्यति निःपानं तव धर्मनिकेतनं । तत आदिदशा रूपाद् अल्पिछादपि वीजकात्। तव प्रयदरारूपो यहच्छाखी जनिष्यते अध्येतद् अनुष्टच्च्यन्तां प्राताना मानवास्वया । ज्ञप्तं यत्पिटभिस्तेषां मनस्तत्र निधीयतां । वयं स्मो ह्यस्त ना एव ज्ञानवन्तो वयं नहि। छायातुल्यानि नीयन्ते पृथिव्याञ्च दिनानि नः ॥ त्वां कितनापदेच्यन्ति बोधयिष्यन्ति किन ते । कि म निर्गमयिप्यन्ति वाचः स्वचित्तमध्यतः ॥ निष्यदायां नलो भूमौ किशनोति समेधितुं । स्थाने वा जल हीने किं धमनः परिवईते ॥ स प्राप्नोति हरिद न च कर्चन योग्यतां । टणानां सकलानां स प्रथमः परिशुष्यति ॥ विस्मतेश्वरलोकानां सर्वेषां तादृशी गतिः। धर्म होनमनुष्यम्य प्रत्याशापि विनश्यति ॥ तस्य विश्वासभूमि यी सा समुच्छिद्यते किल । लूतातन्तुवितानाच निर्विशेषस्तदाश्रयः ॥ ख वेश्मालम्ब्यमानच्च तेन तिष्ठति न स्थिरं। तेन सन्धार्यमाणच तन्न स्थायि भविष्यति ॥ लतानिभः स तेजखी जायते किरणैरवः । नवीनाः परल वास्तस्य चोद्यानं व्याप्नुवन्ति हि ॥ अपमराशिच वेछन्ते तस्य मूलानि जालवत् । शिलानाञ्चान्तरागारं सन्द्रएं तेन शक्यते ॥ यदा तु मानवारतम्य स्थानाद् उन्मूल यन्ति । ११ १२ १६ 10 त ·१४ आयूवस्य चरित्रपुस्तकं । ६ अध्यायः। १९. २० ताखोकृत्य तद् वक्तित्वं न दृशो मया पुरा ॥ तस्य गते र्य यानन्दः पश्यैषा तस्य वर्मना । अपरे धूलिमध्याच्च प्रवक्ष्यन्ति पुनः पुनः ॥ पश्य यो मानवः साधुस्तं न सन्यजतीश्वरः । किन्तु दुष्कर्मिणां हस्तान् स न सन्धारयिष्यति ॥ पूरयिष्यति पोधे स हसितैराननं तव । यानन्दजाननादैश्च त्वदोयावधरावपि ॥ लज्जया संवरीष्यन्ते सकला देवि गास्तव । दुश्चरित्र नराणाश्च वासस्थानं विनंच्यति । २१ १२ १ ३ ४ ६ नवमोऽध्यायः । १ बिलददं प्रति चाथूवस्योत्तर ईश्वरस्थ शानिखीकारः धार्मिकाधार्मिक प्रति तम्या. गीकरणं २५ स्व दुःख वर्मनञ्च । अनन्तरम् व्यायूवः प्रत्युवाच । खीकृतम एवमेवास्ति तत् परिज्ञायते मया । मर्त्य ईशस्य साक्षात् किं पुण्यवान भवितुं क्षमः ॥ ईशो विवदितुं येन मानवेन प्रतुष्यति । सहसवचसाम् एकं स वक्तं नहि शक्ष्यति ॥ मनसा बुद्धिमान सोऽस्ति बलेनापि पराक्रमी। तेन विष्पईमानश्च कः कदा मङ्गलं गतः ॥ स चापसार यत्यहीन तेषाम् व्यज्ञानगोचरं । स खकोयेन कोपेन चोन्मूलयति भूधरान् ॥ वसुन्धरापि तेनैव निजस्थानाद् विचाल्यते मूलस्तम्भाश्च तस्यास्तु विभिद्यन्ते विकम्पिताः ॥ धादियः सविता तेन चोदयं विदधाति न। नक्षत्राण्यवरुध्यन्ते तेन मुद्राकितानि हि॥ स विस्तारितवान् एको विहायसो ऽपि मण्डलं । समुद्रीय तरीश्च स करोति गमागमा सप्तर्षीन गशीर्षञ्च बहुताश्च स सृयवान् । दक्षिणाभिम खानाञ्च नक्षत्राणां रहाण्यपि ॥ ५ १ ७ ८ 14 ·. . १२ १४ १५ हबध्यायः। आयूवस्य चरित्रपुस्तकं। साध्यन्ते ऽनुपलक्ष्याणि महाकर्माणि तेन हि । अमृतान्यपि कार्याणि सो ऽसंख्यानि करोति च ॥ गच्छन् मदन्तिकेनैव स न सन्दृश्यते मया । वायुवन्माम् अतिक्राम्यन् स मया नोपलभ्यते ॥ पश्य को ग्रसमाणं तं परावर्चयितुं क्षमः। किं करोघीति वाक्यं वा कस्तं प्रतिवदिष्यति ॥ संदणीते नहि क्रोधं खकीयम ईरो यदि। तहि पतन्ति तस्याधः सहाया गर्विणो नताः ॥ बत एतादृशोऽहं कि क्षमस्तं प्रतिभाधितुं । साई तेन विवादा) रोचयिष्यामि वा वचः ॥ न पुनीषितुं शक्या मया पुण्यवतापि सः । प्रसाद नञ्च कर्तव्यं मे विवाद पते मया मया तस्मिन् समाहूते प्रदत्तवति चेत्तरं। अश्रावि तेन मे वाक्यं प्रत्ययो ऽत्र न जायते ॥ यतः प्रचण्डझावद् उपाक्राम्यति मां स हि । याघात बहुसंख्यैश्च माम् याविध्यत्य कारणात् ॥ माञ्च प्रत्याश्वसिष्यन्तम् अपि स नानुमन्यते । किन्तु तिक्तरसेनैव परिपूस करोति मां ॥ वीक्षिष्ये किमहं शक्ति स एव पश्य पाक्तिमान् । विचारं प्रार्थयिष्ये वा दिनं केन नियोच्यते ॥ पुण्यवतो ऽपि में वक्त्रं मां करिष्यति दोषिणं । मयि सिद्धे ऽपि तेनैव वक्रतारोयिष्यते ॥ अहन्तु पुण्यवान् अस्मि न दूषयति मां मनः। जीवने मम सन्तोषः कश्चन नावशिष्यते ॥ अनन्यद् एवमेवास्ति मयेदम् उच्यते ततः । पुण्य वाम् अपराधो वा तेन संजियते नरः॥ २२ अकस्माचेत् कशाघातो दुधम् याइन्ति मानवं । तथापि साधलोकानां इस्यते तेन यातना ॥ एथिवी दुरलोकस्य हस्तमध्ये समर्पिता। तेन तच्छासकानाच मुखान्याच्छादितानि हि। सत्यं चेन्न भवेत् तहि कः स कुत्र च विद्यते ॥ १८ २० २१ २२ २४ 15 .

·१६ वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । १० अध्यायः। ९९ २० मे दिनानि प्रधावन्ति धावकादपि सत्वरं। तानि तु व्यतिगच्छन्ति न च पश्यन्ति मङ्गलं ॥ नलनिर्मित नौकाभिस्तरन्ति कालसागरं। उड्डीयन्ते यथोत्कोशो भक्ष्यं जिग्रसिषुः पतन् । व्यसनं मम विस्मय स्नानम् बास्यं विहाय च । भविष्यामि प्रफुल्लोऽहमिति सम्भाषिते मया ॥ व्यधाभ्या मम सवाभ्यः साध्वसं जायते पुनः। त्वं मां निरपराधं न ज्ञाम्यसीति प्रवेद्यहं ॥ छह दोघी भविष्यामि किं श्राम्यामि निरर्थकं ॥ हिमजातेषु तोयेषु क्षालनं प्रकरोमि पेत् । सर्वक्षारेण चेद्धस्तो खकीयो मायामि च ॥ तथापि गर्तमध्ये मां पञ्चमनं करिष्यसि । वस्त्रेभ्यश्च मदीयेभ्यो मे बभत्स्यं जनिष्यते ॥ स मत्तुल्यो मनुथ्यो न यत्तं प्रति वदाम्यहं । विचारस्थानम् एकं न मया तेन च गम्यते ॥ विद्यते नावयोः कोऽपि मध्यस्थतादृशो जनः । यो इयोरावय। मुनी हस्तावर्षयितुं क्षमः ॥ तस्मात् तेन निजो दण्डो मदृद्धाद् अप सायंता । तस्य भयानकत्वञ्च नेोत्पादयतु मे भयं ॥ वासहीनस्तदा तस्मादहं पक्ष्यामि भाषितुं । इदानीन्तु नहि खस्यं हृदयं मे ऽन्तरे स्थितं ॥ ३ ३ १ १० दशमोऽध्यायः। ईश्वरं प्रत्यायूचस्य निवेदनं विलापकथनं मरणात प्राक् किञ्चित् शान्तिप्रार्थनर । खकोये जीवने चित्तं मम निर्वितां गतं । तस्माद् उदीरयिष्यामि गुरु मे परिदेवनं ॥ मामकोनमनस्तापात् प्रभाविष्ये वचांसि च । ईश्वरञ्च वदिष्यामि दोषिणं मा कुरुय्व मां ॥ मया विवदसे कस्मिन् तन्मां प्रवक्तम् च्यईसि । खकोयाभ्यां कराभ्यां यत् त्वमेव हटवान् खयं । २ 16 ·१० ० यध्यायः । आयूवस्य चरित्रपुस्तकं। १७ धारतश्चममांसैच ११ तस्य विग्रहहानिभ्यां किं सुखं तव जायते दुशानां मन्त्रणायाश्च किं प्रसन्नो भविष्यसि । किं मांसमयने त्रस्त्वं मर्यदृष्ट्या किम ईक्षधे ॥ ते दिनानि मनुष्यस्य दिनानां सदृशानि किं । वत्सरा वा त्वदीयाः किं पौरपेयदिनोपमाः । तस्मादेवापराधस्य मे करोषि गवेषणं । अन्वेषणच पापस्य मदीयस्य विचेवसे ॥ अहं निरपराधस्तत् त्वया विज्ञायते खयं । उडतुं तव हस्ताञ्च क्षमः को ऽपि न विद्यते ॥ कराभ्यां तव हो ऽहं निर्मितश्च समन्ततः । ताहास्यैव मे नामो भवता किं करिष्यते त्वयाहं म्मत्तिकाकारः सृएस्तत् स्मर्य्यतां त्वया । मां त्वमेव पुनारं धूलिलीनं करिष्यसि ॥ त्वयाहं दुग्धवत सिक्को दधिवच्च घनीकृतः ॥ व्यूतश्च सायुकीकसैः ॥ दयां जीवनदानच त्वं मां प्रति समाचरः। तव समीक्षणेनैव जीवात्मा मम रक्षितः ॥ तथाप्येष मनकल्पश्चित्ते सडोपितस्त्वया । यभिप्रेतं तवैतद्धितत परिज्ञायते मया ॥ चहं चेत् कृतपायो ऽस्मि तहि त्वं मम रक्षकः । मदीयाद पराधाच्च मां न विमोचयिष्यसि ॥ अहं चेद् दुश्चरित्रोऽस्मि तर्हि मे दारुणा गतिः । पुण्यवानपि चेद् अस्मि शिरो नोन्नस्यते मम । सम्पूसंस्थापमानेन दुर्दशादर्शनेन च । उन्नतमस्तकं मां त्वम् बाखेटिष्यसि सिंहवत् । मां प्रत्यङ्गतम् याचारं भूयोभूयः करिष्यसि || साक्षिणो महियक्षांश्च समानेष्यसि नूतनान् । महिराइच ते मन्यु सतरा वईयिष्यसि । सैनिका याकमिध्यन्ति मां पर्यायक्रमेण च ॥ कुतो हेतो र्जनन्या माम् उदराद् उदधारयः । अनद्धृतं गतप्राणं नाप्रक्ष्यत् किचनाक्षि मां ॥ . १२ १४ १५ १० १८ D 17 ·११ अध्यायः पायुषस्य चरित्रपस्तक : पश्चिमीत प्रवरहं गतः । विमे माराः बस्याल या तमाद् बिरम्यतां । খ বিষয়িষৰ মিমিমি জিঘন । १९ १९. पवाद यात्रा परिस्थामि मायास्यामि पुनस्ततः । सदशलमसानो मरणछाययातः । स देशस्तिमिरीभूतो रात्रिवासस्य सन्निभः । मरणछायया पूर्णः यारियायेन वर्जितः । केवलाद् अन्धकाराच नान्यस्तस्य प्रभाकरः । ११ एकादशोऽध्यायः। १ चापूर्व प्रति मोफरस्य कथनं ७ ईश्वरस्य निर्देषित्वदर्शनं १९ चायूर्व प्रति मन्त्र पााच। १ ४ अनन्तरं नामाथीयः सोफरः प्रतिजगाद । वचनानां बहत्वस्य किं न दातव्यम उत्तरं। वावटूकमनष्यो वा किं निर्दोषो भविष्यति ॥ वाचालत्वेन से वीराः कि भविष्यन्ति नीरवाः । किं परीहासकं वा त्वां को ऽपि न लज्जयिष्यति ॥ त्वयैतद् भाषितं वाक्यम् ध्यादेशो मम निर्मलः । सम्भवामि पवित्रो ऽहम् ईश्वरस्यापि सम्मुखे ॥ यहो मे साधयन् वाष्काम ईश्वरो यदि भाषते । यसंवताधराभ्याच यदि त्वां प्रतिवक्ति सः ज्ञानं त्वां बोधयन गुळं बहुरूपच को शस्लं । तीन तवाघानां भागं वेत्स्यस्युपेक्षितं । ईश्वरस्यानुसन्धामं कत्तं किं शक्यते त्वया । सर्व शक्तिमतस्तत्त्वं सम्पू से वा किम् याप्स्यसि । तद् अन्तरीक्षवत् प्रांशु तच त्वं किं करिष्यसि । पातालादपि गम्भीरं सत्र किं ज्ञास्यते त्वया। क्षिया दीर्घप्रमाणं तत् विस्तृतच्च म हार्सवात् ॥ कञ्चनाक्रम्य बद्ध्वा च तेन चेत् क्रियते सभा। तईि कि विद्यते कश्चित् तं निवर्तयितुं क्षमः ॥ - 0 ए 18 ·१२ अध्यायः। वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । . १५ १६ स व्यलीकान् नरान् वेत्ति पापं पश्यत्यचिन्तयन्। ज्ञानशून्यो मनुष्यो ऽत्र किमर्थं पण्डितायते । सूयते नररूपी किंवन्यगईभशावकः ॥ त्वं चेचित्तं स्थिरीकृत्य करी तस्मै प्रसारयः । हस्ते स्थितम् अधर्मश्च चेद् दूरम् अपसारयः । आश्रयं दुश्तायै चेन्न दद्याः खनिकेतनं ॥ तहि त्वं निष्कलङ्गः सन् खास्यम् उन्नामयिसि । त्वया सस्थिरतां गत्वा साध्वसं न करिष्यते ॥ तदानों विस्मरिष्यन्ते त्वया खव्यसनान्यपि । स्मरिष्यन्त कदाचिद् वा व्यतीतसोतसो ऽम्बुवत् ॥ परमायुस्त्वदीयञ्च मध्याहादप्युदेष्यति । तिमिरेणारतश्च त्वं भविष्यस्यरुणोपमः ॥ प्रत्याशावर्तमानत्वात् त्वं नित्तो भविष्यसि | लज्जाप्राप्तः पुरा त्वच निर्चिपासः शयिष्यसे । विश्राम सेवमानं त्वां को ऽपि न त्रासयिष्यति । याम्यं प्रसादयिष्यन्ति त्वदीयं बहवो नराः। निस्तेजांसि भविष्यन्ति लोचनानि दुरात्मनां । नाशाय चाश्रयस्तेषाम् अाशा प्राणव्ययाय च ॥ १० १८ १२ द्वादशोऽध्यायः। १ माफरं प्रति चायवस्थातरं ७ ईश्वरस्य निर्दोषत्वानोकरणं १९ ईश्वरस्य सर्वाधिप. तिलच। अनन्तरम् यायूवः प्रत्यवादीत् । वाळं यूयं बुधा युभान विद्या चानुमरिष्यति ॥ युश्माकन्तु धियस्तल्या धीर्ममापि हि विद्यते । युष्भत्तो नहि न्यूनो ऽहं को न वेत्तोदृशानि वा । चाहतेनेवरेगापि यमै दीयत उत्तरं। सोऽहं हस्ये खमित्रेण धर्मों साधुश्च हस्यते । उल्कां निर्विघ्नकाले यः स्वचित्तेनावमन्यते । पादस्खलनकालेषु तया सो ऽपि स्थिरीकृतः ॥ ४ 19 ·२. घायूवम्य चरित्र पुस्तकं । १२ अध्यायः । १० - ११ १२. दस्य नां वटवेमानि मलावस्थितानि हि। ईश्वरं क्रोधयन्तश्च सन्तिमन्त निरापदः । तेषां इस्तेषु वित्तानि समर्पयति चेश्वरः ॥ त्वम इदानों पशून एच्छ सतस्तैः क्षियिष्यसे किं वा विहङ्गमान एच्छ तैश्चापि बोधयिष्यसे । सम्भाषख धरण्या वा सापि त्वाम् उपदेच्यति । कथयिष्यन्ति तुभ्यञ्च मीनाः सागरवासिनः ॥ एतेषामपि सङ्घ घा मध्ये को न प्रवेत्ति तत् । यद् एषा परमेशस्य हस्तेनानुछिता क्रिया । सर्वघां प्राणिनां प्राणास्तस्यैव हस्त वर्तिनः यात्मानो ऽपि मन घ्याणां सव्वषां देह वासिनां । पाव्दग्रहः किम् उक्तीनां न करोति परीक्षणं । याखाद नच भक्ष्याणां तालना किं न लभ्यते ॥ रद्धेषु वर्तते विद्या बुद्धि वयोगतेषु च ॥ विद्यापराक्रमा तस्मिन् तस्मिंश्च बुद्धिमन्त्रणे ॥ पश्य यत् पातितं तेन न तद् उत्याप्यते पुनः। तेन यस्य गतो रुद्धा स विमोचनवर्जितः ॥ पश्य तायानि सवानि लेन गच्छन्ति शुष्कता। उन्मूल यन्ति भूमिश्च तेनैव प्रेरितानि हि ॥ प्राबल्य कुशले तस्य ममि तम्ममकावपि । बहा तेनैव नोयन्ते विदेशं राजमन्त्रिणः । धर्माधिकारिणश्चापि हतबुद्धीन करोति सः॥ शासनं क्षितिपालानां स करोति विपूटसलं । कटिस्थलानि तेषाश्च स यन्त्र यति बन्धनः ॥ बद्धा तेन विदेपाञ्च नीयन्ते मन्त्रदर्शिनः । निपातयति भूमौ स नरान स्थायिपराक्रमान । विश्वास्यानां मनुष्याणां वाक शक्ति दूर य त्यपि | हरति स्थविराणाञ्च सुविचारविशिष्यतां । प्रकरोत्यधिपानां स चाभिषेकम अवज्ञया। स पराकमिलोकानां वियोजयति मेखलाः ॥ गम्भीराणि प्रकाश्यन्ते तेनावृत्य तमिखतः । १५ ६ १७ १९ २० 20 ·१३ अध्यायः। यायूवस्य चरित्रपुस्तक २४ तेनैव मरणच्छाया नीयते सेजसः स्थल । संवर्धयति जातोः स निपातयति ताः पुनः । विस्तारयति वंशान् स मुनरो करोति च ॥ प्रजागणस्य मुख्यानां बुद्धिस्ते नापसार्यते । ते भम्यन्ते च तेनैव मार्गहीने मरुस्थले । हस्तामञ्च कुर्वन्ति तिमिरे दीप्ति वर्जिते चलन्ति नमितास्तेन मदोन्मत्तमनुष्यवत् ॥ २५ ट ४ १३ त्रयोदशोऽध्यायः। १ बन्धन प्रति आयूवस्य तिरस्कारः १४ चकापद्यप्रकाशश्य । वोक्षध्वं सर्वमेवैतत् सन्दरं चक्षुधा मम । संश्रतं मम कसन मनसा च विनिश्चितं ॥ यषाकं यादृां ज्ञानं ज्ञानं ममापि तादृशं । युनत्तो यदहं न्यू नस्तन्न खोक्रियते मया ॥ सर्बपक्तिमता साकम् बहत्विच्छामि भाषितुं । क वादानुवादञ्च साईम ईशन कामये व्यतथ्य कल्पका ययं सब लोकाश्चिकित्मकाः। तूष्णोम्भावः कुतो हेतो युभाभि नावलम्च्यते। तद् भविष्यति युष्माकं सुविचारस्य लक्षणं ॥ मम प्रत्युत्तरं यूयम् याकर्मयितुम् अर्हथ । वहिर्गत ऽधराभ्यां मे हेतुवाद ऽवधीयतां ॥ ईश्वरस्यानुरोधेन किम् अधम्म वदिष्यथ । तम्य वा पोधनार्थ किं भाविध्यध्वे प्रतारणां ॥ ययं वा पक्षपातं किम पाचरिष्यथ तं प्रति । ईश्वरस्य कृते यूयम् उत्तरं वा प्रदास्थथ स चेत् परीक्षते युमान तईि भूतिं किम् यापय थ । किंवा तं वञ्चयिष्यध्वे वच्चनीयमनुष्यवत् ॥ पक्षपाते हि युष्माभिः सुप्रच्छन्नम् अनुष्ठिते । अवश्यमेव युष्माकं भर्तीनां स करिष्यति ८ १० 221 ·बायूवस्य चरित्र पुस्तकं । १३ अध्यायः। १२ १० 10 महिमा तस्य सम्बासो युष्माकं किं न जायते। तस्य भयानक त्वच्च किं नाकाम्यति वो मनः ॥ सन्ति भस्ममयाः लोकाः स्मरणीयवासि वः । हेतुश्रेण्यश्च युष्माकं म्टणमयाः सैन्यपात यः ॥ तूष्णीम्भवत मत्साक्षात् मया वाक्यं गदिष्यते। गदिते भवितव्यं यत में तदेव भविष्यति । कुतो हेतो निजं मांसं दन्तै कृत्वा वहाम्यहं । किमर्थश्च मम प्राणान व कराभ्यां समर्पये। निहन्तव्यो ऽपि तेनाइं तमिन् स्थास्यामि विश्वसन । विन्यसिध्यामि चाचारं मदीयं तस्य सम्मखे। तथा कृते परित्राणं मम तेनैव सेत्स्यति । यस्मान दुराचारस्त त्माक्षान्नापतिष्ठति ॥ यूयन्तु मम वाक्यानि निशामयितुमर्हथ । मदीयावेदनं तरमाद् कर्मेराकर्ण्यतां हि वः । पश्यतार्था विवादस्य सुदृढ़ ज्ञापितो मया। अहं यत् पुण्यवानस्मि तज्जानामि सुनिश्चितं ॥ मया विवदमानः को मौन्यहं मरणोद्यतः ॥ केवलं हे किये चेस त्वं नाचरिष्यसि मां प्रति । तहिं तव सान्निध्यम् उपस्थास्याम्यनारतः ॥ मत्तो दूरय हस्तं ते वासस्ते मां न भी येत् । तेन त्वयाहम् याइतो दास्यामि तुभ्यमुत्तरं। मया वा गदितं वाक्यं प्रतिभाषिष्यते भवान् ॥ कति सन्त्यपराधा मे कति मे कलुषाणि वा। दोघं मे मम पायच मां बापयितुमईसि ॥ कुतो वक्त्रं समाच्छाद्य भवान् मां मन्यते रिपुं ॥ वायु चालित पर्णस्य वास किं जनयिष्यसि । किं वा टणस्य शुस्कस्य करिष्यस्य नुधावनं ॥ तस्मान्मम विरुद्धं किम् अलेखीः कठिनां गतिं । यौवनस्यापराधानां फलं मह्यं ददासि च ॥ यन्त्र बवा च में पादौ सब्बा रक्षसि मे गति। सर्वत्र पादमूले मे सीमयावरणत्सि च ॥ २० २३ २४ २५ २४ १७ 22 ·१४ अध्यायः। घायुवस्य चरित्रपुलका २८ जीता परिणतया तादृशेन मया खयं । घसारकाठबत् किंवा बीठभक्षितववत् । १ ४ १४ चतुर्दशोऽध्यायः। १ माभुषाणमस्यायुकथनं विचारं थावदनुत्थानं पापाद् दुःखयोनिः । धबलाजनितो मर्यः खल्पाय भूरिवेपथुः । पुष्पवत् स्फटितो स्वाति छायवात्येति सोऽस्थिरः। त्वयोन्मीलितचक्षुधा सादृशः किम् अवेक्ष्यसे । नीये धर्मसभाचाहं विवादाय त्वया सह। सुद्धं जातम् य शुद्धात् को वेत्ति नैकोऽपि विद्यते । वासरा यस्य निर्मीता मासाश्च गणितास्त्वया। येन ना लजितुं शक्या त्वया सीमा निरूपिता ॥ तस्मानिवार्यतां दृषिः स सदा विश्रमिष्यति। भौक्ष्यते दिनमात्रच ह वेतनजीविवत् ॥ विद्यते पादपस्याशा स छिन्नो वईते पुनः । तस्य कोमलशाखाया छाभावो न भविष्यति ॥ भूमौ तस्य पदे जीर्स धूल्यां स्थानौ तेऽपि च ॥ वारिगन्धात् पनस्तस्य पल्लवो निर्गमिष्यति । स च पशोभिष्यते पर्स नवरोपितरक्षवत् ॥ मया मत्वा क्षयं याति नरः प्रेत्य व गच्छति ॥ सागराद् अप यान्त्यापो नदी क्षीणा विशुष्यति ॥ पायित्वा मानवास्तवत् समुत्तिसन्ति नो पुनः । अन्तरीक्षस्य लोपञ्च यावत् ते नैव जाग्रति । नहि सञ्जायते तेषां खनिद्रातः प्रबोधनं । सोप्य प्रेतलोके मां प्रच्छाद्य क्रोधशान्तये । समयं मे निरूप्य त्वं मामनुस्मर्तुमईसि ॥ पुरषो मरणं गत्वा सञ्जीविष्यति किं पुनः । तदा सङ्गामस्ते में यावन्तः सन्ति वासराः । तावतोऽहं प्रतीक्षिष्ये कार्यतो मम मोचनं । पश्चात् खयाहम् घाइतो दास्यामि तुभ्यम् उत्तरं । १९ १४ १५ 23 ·२ ४ घायू वस्य चरित्रपुस्तकं । १५ अध्यायः। खोयहस्तेन स्टूछे च दया तेऽपि जमिष्यते ॥ अधुना पादविन्यासान् गणयित्वा मम त्वया । क्रियते नहि पापस्य मम सूक्ष्म परीक्षणं । मुद्रादितो ऽपराधो मे बदस्तिष्ठति सम्पुटे। मामकोनच दोघं त्वं सीवने न जुगुप्ससि ॥ पतनोन्मुखतां गत्वा पर्वतोऽपि विशीर्यते। तथैव स्थूलपाघाणः स्वस्थानात् भ्रश्यते किल ॥ मद्यन्ते प्रस्तरास्तोयै मद्रेणश्चापनीयते । तेषां वेगेन तद्दत त्वं मर्त्यस्याशाविनाशकः ॥ भूयोभूयस्वयाकान्तो याति लोकान्तरं नरः । तस्य वऋविकारश्च कृत्वा सो पास्यते त्वया ॥ व पुक्कै गौरव प्राप्ते तेन तनावगम्यते । अवज्ञातेषु वा तेषु तम्य बाधा न जायते। केवलं दुःसहं तस्य मांसम् अाप्नोति यातनां । भारतुल्यश्च तस्यात्मा शोकापोऽवतिष्ठते । २० २२. १५ पञ्चदशोऽध्यायः। १ अायूवं प्रतोलिफसस्योत्तरं दोषीकरणं १४ पुरातत्तकथया पापभोगस्य प्रमाणद- भनञ्च । .. २ २ तदनन्तरं तैमनीय ईली फसः प्रतिगदितवान् । पण्डितस्योत्तरे शिक्षा वातजा किं प्रयुज्यते । तेन पूरयितव्यं किं खोदरं पूर्ववायुना ॥ कर्तव्यस्तेन किं तकः फल वर्जितवाङ्मयः । प्रयोक्तव्यानि किं तेन कदानि वचासि वा। उछिनत्सि च मन्ये त्वम् ईश्वरादपि साध्वसं । ईश्वरस्य समक्षञ्च प्रार्थना हास्यते त्वया। त्वदीयेनैव वक्त्रेण तेऽपराधः प्रकाश्यते । धूर्तीनाञ्च मनष्याणां तुभ्यं जिहापि रोचते ॥ नाहं त्वां दोषिणं कुर्वं त्वदीयास्यं करोति हि। पधरी च त्वदीयो हि विपक्षसाक्षिणा तव ॥ ४ ५ 24 ·१५ अध्यायः वायूवस्य चरित्रपुस्तक। २५ ७ १० ११ ३ .१५ २६ पादिजो मानवः किं त्वं गिरिभ्यः प्राक् प्रकल्पितः । ईश्वरस्य सभायां वा किं त्वया मन्त्रणा श्रुता । चारयित्वा च किं तत्र लब्धं ज्ञानाम्टतं त्वया ॥ त्वं यज्जानासि तन्मध्ये न जानीमो वयं हि कि। त्वया यद् बध्यते तस्य किम् अस्मासु न वर्तते ॥ विद्यते मध्यमस्माकं पक्कके शस्तथा जरी। गुरु वर्घबहुत्वेन त्वदीयाज्जन कादपि ॥ त्वं किम् ईशस्य वाक्यानि सान्त्वदान्यवमन्यसे तस्य वा कोमलालापं त्वया साईम् अनुचितं ॥ क्क त्वां हरति चित्तं ते लोलाक्षि जायसे कुतः ॥ ईशमेव समुद्दिश्य कोयं कृत्वा परासनं । प्रक्षिप्यन्त निजादवाद् वाणा वागीमयावया ॥ का मर्त्यः किं स निघः कः स्त्रीजः किं स पुण्यवान् । पश्य खाय पवित्रषु विश्वास न करोति सः। तस्य दृध्यान्तरीक्षञ्च निकलङ्कन मन्यते ॥ किं नु गर्छः कुगन्धश्च मयाऽघं वारिबत पिवन ॥ पूटावहं त्वां विनेष्यामि वदिष्यामि मयेक्षितं। प्राज्ञै तिम् अनाच्छाद्य पितृणामुपदेपानं ॥ पृथिवी केवलं तेभ्यः पिटभ्यः प्रददे पुरा । तेषां मध्ये विदेशी च काऽपि न प्राविशत् तदा ॥ वासरा यति दुःशस्य क्लिश्यते तावदेव सः। वर्षाणां यावती संख्या निछ राय निरूपिता ॥ तावदेवापदा पूब्दो वर्तते तस्य कर्मयोः । तम्य मङ्गलकाले ऽपि तम उपति विनाश का तमिसाच्च परारत्तेराशा तस्य न जायते। चन्द्रहासेन बध्यः स तत्कृते परिरक्ष्यते ॥ सोऽनार्थी भ्राम्यति कानम् अन्धकारमयं दिनं । निरूपितं खपार्श्वस्थ म एतदेव प्रवेत्ति सः । धायाससङ्कटाभ्यां स त्रासयित्वा विजीयते । समराथं सुसज्जन प्रथिवीपतिना यथा ॥ यस्माद् विरुद्धम् ईपास्य स विस्तार्य निजं करं। १ १८ २० २२ १३ २४ 25 ·२६ थायवस्य चरित्रपुस्तकं। १६ अध्यायः। . २० २९ ३० सर्वशक्तिमता साई युयुत्मा सम्प्रकाश्य च ॥ उच्चीकृत्य निजां ग्रोवो तम उद्दिश्य प्रधावति । चर्मणां तस्य गण्डांश्च स्थलाकारान तुतुत्मति ॥ यतो हताच सञ्चाद्य पीनत्वेन निजानन । यथेषं मांसलीकृत्य स्वीयमेव कटिस्थ लं। नगरेषु विनशेषु निर्जनेषु च वैश्मसु । पाषाणराशिकल्पेषु खं निवासं करोति सः ॥ तस्मान्नो लस्यते वृद्धि सम्पत्तिस्तस्य न स्थिरा। भूमावबइमलञ्च तस्यैश्वर्य भविष्यति । कान्धकारमयात् स्था नात् प्रस्थातुं स न पक्ष्यति । पल्लवाः कोमलास्तस्य धक्ष्यन्ते वडिजिदया। मुखवातेन चंशस्य सोऽपि प्रस्थापयिष्यते॥ मा विश्वसेद लीके स विश्वसन वञ्चयिष्यते । फलान्यलोकरक्षस्य चालीकानि स लभ्यते ॥ यकाले तानि पच्यन्ते तच्छाखा न समर्धिता ॥ निपातयिष्यते तेन द्राक्षयेव निजं फलं । जितक्षोएमेनापि वपश्यं यावयिष्यते ॥ अधर्माचारिनोकानां पी लवधिकला सभा। वैश्मान्युत्कोच कानाञ्च यसिष्य ते हि वहिना । दारात्ये न सगीस्ते जनविष्यन्न्य स्नीकर्ता। उत्पादयिष्यते तेषां जठरेण प्रतारणा ॥ ३ २५ १६ षोडशोऽध्यायः। १ बटन्दं प्रति मायूवस्य तिरस्करणं ६ निजदुःखम्य वर्णनं ११ नम्याधःपतनक थ नं १५ नदौयं दुःखं १९ खर्गे तस्य माक्षित्वं । तदनन्तरम् आयुवः प्रत्य वादीत् । एतादृपानि वाक्यानि बहूनि श्रतवानहं । सान्त्वनावादिना यूयं सर्व धायासवईकाः ॥ उक्तीनां वातजानां किम यन्तः कोऽपि न विद्यते । उत्तरस्य प्रदानाय किं त्वामेवोदतेजयत् ॥ १ २ 26 ·१७ ४ . १६ अध्यायः। आयूवस्य चरित्रपुस्तकं । युभाभि भौषितुं यादृक् मयापि शक्यते तथा । प्राणानां मम चेत् स्थान युग्मत्याणेरलयत ॥ तीशच्यं विरुद्ध वो व्यूहितुं वाक्य वाहिनीं । युप्माकं प्रतिकूलच्च निजं चालयितुं शिरः॥ यमान वा सबलोकतं मौखिकेन बलेन हि किं वा शमयितुं दुःखम् योष्ठयोरनुकम्पया ॥ भाषमाणम्य मे क्लशो न्यूनत्वं नहि गच्छति । वाक्यानि वर्तमाने वा मथि किस प्रतिष्ठति। इदानीं त्वीश्वरेणा सर्वतः परिशोधितः । विनाशितं त्वया कृत्सं सम बान्धवमण्डलं । त्वयेवाहं यद आकान्तस्तत् सायं मदिरहतः । व्याधि मऽरिवदुत्थाय मत्साक्षान्माच्च निन्दति ॥ विदार्य तम्य कोपेन विरोधाचारिणो मथि । स हि मत्यातिकूल्येन च्वेडति खीबखादनः । पाचवन्मदिरुद्धञ्च नेत्र तीक्षणोंकरोति सः ॥ व्यादाय निज वनाणि वीक्षन्ते माञ्च मानवाः। तैरव सापमान मे गराडो विताद्यने । सर्व मत्पातिकूल्येन समागच्छन्ति समशः ॥ ईश्वरो ऽधम्मिलोकस्य करयो मां समा यत । दुरात्मनाच लोकानां हस्तष न्यक्षियत स मां। हमासं निरुद्देगः स एव मां प्रभ मवान् । मामकोनं गलं कृत्वा खण्डपाः कृतवांश्च मां । खपार व्याधमवाइं तेन संस्थाप्य कन्न्यितः ॥ पाराणां तम्य मेघश्च वरते मां समन्ततः । स च निईयतां गत्वा विदारवति मे यकृत् । मामकोनच पित्तं स भूमावेव निषिञ्चति । मश्रान्तं छिद्रयित्वा मां वीर वच्चाभिधावति॥ स्यत्वोधलामजं वस्त्रं खचाच्छादितं मया । निपात्य मामकीनञ्च पूट धूल्यां प्रलोठितं ॥ कन्दनान्मम वत्रच कृषणावर्णम पागतं । मम चक्षुर्भवोरुद्ध मत्युच्छायाधितिष्ठति ॥ . . १२ १२ 27 ·यायूवस्य चरित्रपुस्तकं । १७ अध्यायः । १८ तथाप्य रहस्तोऽहं पवित्रा प्रार्थनापि में । हे भूमीच्छाद्यतां पीत्वा मदीयं शोणितं त्वया । कातरोक्ति मदीया च मानोतु कञ्चनाश्रयं । इदानीमपि वीक्षक साक्षी मे दिवि विद्यते । मम प्रमाणदाता च प्रांशुस्थानेषु तिछति ॥ मध्यस्थो मम बन्धुर्मे ईशं वीक्षे ऽश्रुलोचनः || मानवार्थ विवादं स साईमीन कुर्वतां । खोयबन्धाश्च पक्षः स ब्रयान्मनुज पुत्रवत् ॥ यस्माद् व्यत्यल्पसंख्येषु वत्मघु गतेघ हि। स गन्तव्यो मया पश्था यस्मात् प्रत्यागमा न मे ॥ २० २१ C ६ ४ १७ सप्तदशोऽध्यायः। १ ईश्वर प्रत्यारावस्य निवेदनं ११ मृत्योरपेक्षा च । वियुक्ताः सन्ति मे प्राणा निस्तेजांसि दिनानि च । पाववासाच्च मे नान्यत् किञ्चने वावशिष्यते ॥ तथायोम मया साई तिमन्ति परिहासका। तेषां विरोधशास वर्तते लोचनं मम ॥ त्वं मम प्रतिभूर्भूत्वा स्वान्तिके क्षिप मे पणं । न चेत् को मे कर चत्वा प्रतिभू में भविष्यति ॥ यस्मात् त्वं चित्तमेते घां ज्ञानलाभान्यवारयः । अतो तो कर्तव्या हवामुन्नतिस्त्वया ॥ लोताणाम् व्यंशवद् येन निर्दिष्यन्ते खबन्ध वः । लोचनैस्तस्य पुत्त्राणां निस्तेजस्वं गमिश्यते । तादृनरेण लोकानां हास्यभूमिर हं कृतः । सर्वघामेव साक्षाच सञ्जातोऽहं पृणास्पदं ॥ दुःखान्नेत्रं मम क्षीणं छायातुल्याखिला तनुः । अनेनाकुटिलाचाराः स्तम्भिताः सम्भवन्ति हि। आधार्मिकाच रोमाञ्चो निहायस्यापि जायते ॥ धार्मिकः स्थिरचित्तेन निजमार्ग प्रवर्तते शुचि हस्तमनुध्यस्य वर्धते च सदा बलं । 28 ·२६ १२ १८ अध्यायः। आयूवस्य चरित्रपुस्तकं । सर्वे यूयं परायत्य समागच्छत पूर्ववत् । युमन्मध्ये मया कोऽपि ज्ञानी नासादयिष्यते ॥ मम दिनान्यतीतानि तथैवोच्छिन्नतां गताः । सकला मम सङ्कल्पा अर्थाश्चित्तस्य मे प्रियाः ॥ तथापीमे मनुष्यास्तां रात्रिं कुर्वन्ति वासरं। दीप्ति वदन्ति चासन्नां तमिसम्याग्रगामिनी ॥ यो ऽहं काङ्गामि पातालं मामकीननिवास वत् । खास्तगामि मदीयञ्च प्रायनीयं तमिसके। क्षयं वच्मि पिता मे त्वं कीटी माता श्वसा च मे आशा मे तादृस्य व ममापेक्षां क ईक्षते ॥ पातालमवरूते निरुद्धे तम्य चागलः । विश्रामो धूल्यामेव मयाप्यते ॥ १३ १४ . साई ताभ्याञ्च १ or १८ अष्टादशोऽध्यायः । यापूर्व प्रति विलददस्योत्तरं आयूवस्य दोषित्वकरणं लदोयपापस्य फलं विपदर्शन । तदनन्तरं शू होयो विलददः प्रतिजमाद । पाब्दानां ग यां यूयं कति काल करिष्यथ । बुद्धिमानत तत्पश्चात् प्रभाषिष्यामहं वयं ॥ पशूनामेव तुल्याः कुतो गण्याम हे वयं । कुतो हेतोरमेध्याश्च युष्माकं दृरिगोचरे॥ कोपादात्मविदारिन किं भूस्वदध विहाम्यते । किं वा पिलाञ्चयः स्वीयात स्थानादुत्पाटयिय्य ते । दुराचारमनुष्यस्य न नं निवाम्यति द्युतिः । तस्य गेई उनलम्यापि शिखा स्थास्य त्यनुज्ज्वला ॥ तस्य वेश्मनि दीप्तिश्च तमोभूता भविष्यति । तदूई च स्थितस्तस्य दीपा निवास्यति स्वयं ॥ तदीयविक्रमस्यापि पदं सङ्कोचयिप्यते । निजमन्त्रणया तम्य निपातश्च जनिष्यते ॥ चरणौ च खकीयौ तं जाले निक्षेपयिष्यतः । पाशानामु परियाच स विहारं करिष्यति ॥ ५ ८ 29 ·१२ वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । १६ अध्यायः। तदीये पादमूले च कूटयन्त्रण सन्धृते । अङ्गम् अग्रतमं तस्य गलपापी निभंस्यते । गुप्ते भूमौ तदुन्माथे तस्य जाले च पद्धतौ। वेश्यन्तस्तमुत्यातास्वासयिष्यन्ति सर्वतः ते तञ्चोइजयिव्यक्ति द्रावयन्तः पदात् पदं । बले तम्य क्षधाकारे ना पार्श्वस्थिते सति । खादिव्यन्ते तदङ्गानि चर्ममात्रमयाणि हि । खादिव्यन्ते तदङ्गानि मृत्योरादिजसूतुना ॥ निजाद उत्पाटितो दृष्यात खाश्रयाद सय वर्जितात् । १४ स नूनं बासराजस्य सम्मखं गमयिष्यते ॥ यच्च स्थास्यति तस्यैव वस्त्रगेई न तस्य तत् । तदीये वसतिस्थाने गन्धको विकरिध्यते ॥ तस्याधःस्थितमलानि प्रगमिष्यन्ति शुष्कता। तस्याईस्थित पााखापि परिम्नाना भविछाति ॥ छान स्मतिस्तदीया च नरलोक विनश्यति । भृमण्डलस्य एछे च तस्य नाम न शोच्यते ॥ दीप्तितस्तमसो मध्यं तदा तस्मिन् प्रवासिते । जीवाधारस्य मध्याच कृते तम्यायसार। न ह्यवशेच्यते देशे तस्य सन्तान सन्ततिः । तस्य वेग्मसु नकोऽपि स्थाम्यते रक्षिता जनः । म्तम्भिष्यन्ते प्रतीचीना मानवास्तस्य दुर्दिनात् । पूर्वदेशीय लोकानां रोमाञ्चाऽपि जनिष्यते ॥ दुराचारम्य गेहानां वर्णन वा यथास्थिता। मानभिक्षलाक से स्थानमताहगेव च ॥ १६ บ २० २१ २६ ऊनविंशोऽध्यायः । १ चिन्नदं प्रति मायूद स्थोत्तरं दुःखस्य विशेषवर्णन २३ श्मशानादुन्यानक धनञ्च । च्यनन्तरम् छायूवः प्रत्यवदत् । लक्ष्यथ कति काल मां 'चूर्मविष्यथ चौक्तिभिः ॥ अधुना हं तु युष्माभि दशकृत्वाऽवमानितः । १ 30 ·१६ अध्यायः। वायूवस्य चरित्रयुस्तकं। ३१ ४ ५. ६ ८ . १० १ १ स्तब्धीकृतश्च युष्माभि लज्नया परिवर्जितैः मम भ्रान्तस्य या भ्रान्तिः सा मामेवाधितिष्ठति ॥ यूयं मदैयरीत्येन दयं किमाचरिष्यथ । असम्मानकलवाद् वा माम् आक्षेप्तुं किम इच्छथ ॥ तीदमेव बुध्यध्वम् अहम ई.पोन नामितः । तेन ममोपरियाच समाया खवागरा॥ पश्य रोदिमि दौराम्यात कोऽपि न प्रतिवक्ति मां । रियाम्बार्तनादच विचारोऽपि न जायते निरइम्तेन मे मा मया गन्तुं न शक्यते । तमो ऽपि स्थापितं तेन मामकोनेषु वर्त्मसु ॥ मम सम्भमवस्त्र च तेन मत्तो ऽवतारित। शिरस्थितः किरीटोऽपि मम तेनापसारितः ।। प्राकृरः सर्वतस्तेन तिरोगच्छाग्यहं किल । पतत्यन्मूलिता तेन प्रत्याशा मम रक्षवत् ॥ मयि प्रज्वाल्य कोपा गं गण्ये ऽहं तेन त्रुवत् । अभ्यागच्छन्ति सम्भय तस्य सैन्यबलानि च । मामेवाद्दिश्य तः खायं विनिमीय महापथं । महस्य चतुर्दिक्षु स्थाप्यते शिविरं निजं ॥ मम बाट समूहश्च तेन मत्ता ऽयसारितः। उदासीनसमा जाता लोकाः परिचिता मम ॥ खजातीयैरहं त्यक्त यात्मायरपि विस्मतः ॥ महे प्रवसन्तो ऽपि मानवा दासिकाश्च मे । मन्यन्त माम् उदासीनं दृश्ये ऽहं विद शिवत् ॥ समाहूतो ऽपि मे भत्य उत्तरं न प्रयच्छति। मामकीनेन वक्तेगा कयं प्रसाद वामि तं । गह्यते भाय्य या श्वास यात्मजैविनति मम । बालरप्य वमन्ये ऽहम् उत्तिछंश्च तिरकिथे । ममात्मीयाः सखाया ये तैरप्यस्म्यवहितः । ममातीव प्रिया ये ते गता मत्तः पराङ्म वाः ॥ च्यासज्यन्ते ममास्थीनि मदीय चर्ममांसयोः। दन्तानाच त्वचा साई मे प्राणा एव रक्षिताः ॥ ८ १३ १६ २० ·वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । २० अध्यायः। .२२ २४ २५ दया दयेव युष्माभिः क्रियतां मयि बन्धवः । ईश्वरस्य करणाई यतो हताः समाहतः ॥ ईश्वरेणेव युष्माभि हो मे क्रियते कुतः । अभुक्त्वा मम मांसं किं यूयं टप्तिं न यास्य थ ॥ हाहा मदीयवाक्यानि कुतो नो लिखितानि हि। पत्रिकायां कुतस्तेषां रचना न विधीयते ॥ कुतस्तानि न विद्यन्ते सीसे लोहा लाकया। शिलाच्च यस्य हि तक्षितानि सदावनं ॥ तथापीदमई वेद्मि मोचको मम जीवति । घे धूल्य परियाच स ममुत्थास्यते ध्रुवं । गते ऽपि देहको म एतस्मिन जर्जरीकते। मामकीनशरीरस्थः समीक्षिय्ये ऽहम ईश्वरं॥ अहमेव समीक्षिष्ये मम सन्तयणाय तं । द्र एव्यं लोचनाभ्यां मे न चापरम्य चक्षुषा । हा हा वक्षःस्थले क्षीगा मम प्राणा भवन्ति हि ॥ तस्य द्रोहं कुता ऽकुर्म यूवमेतद् वदिष्यथ । धर्मरक्षम्य मूलञ्च प्रास्यते ऽभ्यन्तरे मम ॥ चन्द्रहासस्य साक्षाद्धि युमाकं जायतां भयं । चन्द्रहासन्य ये दण्डास्ते कोपानलदाहवत । ततो ज्ञाम्यथ यूयं तद् यद् विचारो विधीयते ॥ २८ A १ २० विंशतितमोऽध्यायः। च्यापूर्व प्रति साफ रस्योत्तर पापिना दुई शाद। पश्चात् नामाथीयः सोफरः प्रतिजगाद । अने नोत्तरदानाय मां प्रेर यति च गडता । यता हतारधैर्येण व्ययम् अभ्यन्तरं मम ॥ उपदेपा मयाश्रावि लज्जार्थं मम कल्पितः । उत्तरं तस्य मे ज्ञानाद् यात्मा मह्यं प्रयच्छति ॥ प्रसिद्धम् यादिकालाद् यत् स्थापनादेव भूतले मानवानाञ्च यत् ख्यातं तत् किं न ज्ञायते त्वया ॥ ३ ४ 32 ·२० अध्यायः। वायूवस्य चरित्रपुस्तकं। ३३ । H १. ११ दुयस्य ख उल्लास यानन्दो ऽधर्मिणः क्षयं । समारोहति चेत तस्य महिमाकाशमण्ड स्वं । यदि स्पृशति वा तस्य शोध जलधरानपि । तथापि स्वीयविछेव स विनंत्यति सर्वथा । ये लोकास्तमवक्षन्त से वदिष्यन्ति कुत्र सः॥ तञ्च खप्रवद् उड्डोनं कोऽपि नासादयिष्यति । रात्रीयं दर्शनं यहत् तहत् स द्रावयिष्यते ॥ येन स चक्षुषा दृष्टस्तेन न द्रक्ष्यते पुनः । वासम्यानेन तस्यैव स न वीक्षिष्यते पुनः । तस्य पुत्लाश्च यान् दीनान चूर्मयन्ति हि मानवान् । तेभ्यस्तम्य करी स्वीयं धन पोधाय दास्यतः ॥ तस्यास्थीनि च पूानि यानि यौवनतेजसा । धुलीमधिप्रयिष्यन्ते साद्धं तेनैव तान्यपि । मुखे सुस्वादु पापं चेन्जिङ्गाधस्तेन गोप्यते । तस्मिन् प्रीत्वा तदत्यक्का चेच्च तालनि रक्ष्यते ॥ त दरस्य मध्ये हि तस्यान्नं विकरिष्यते । गरलेन भुजङ्गानां व्याप्यते तस्य चान्तरं। गिलितं तेन वित्तं पुनम्तदु हमियते । वहिः करिष्यती शस्तत् तदीयोदरमध्यतः ॥ विघं याम्यति सोऽहोनां दिनिश्च हनिष्यते ॥ मङ्गलश्रोतसां तेन दनं नहि लप्यते । नवनीतप्रवाहानां मधुधाराप्रसारिणां ॥ यभुक्का प्रतिदातव्यं तेन खोपार्जितं धनं । वायव्ययौ समौ तस्य स ह न करिष्यति । चूर्म यित्वा यतस्तेन सन्त्यक्ता दीनमान वाः । लोठयित्वा यह तेन न पुनस्तद् विनिर्मितं ॥ यस्माद् उदरट प्तिच्च नावगच्छत स कहिचित् । तस्मात् तुष्टिकर किञ्चित् न पाक्यं तेन रक्षितुं । तम्य बुभुक्षया कश्चिद् अवशिछो न विद्यते । तस्मात् तस्य शुभावस्था स्थायित्वं न गमिष्यति । सम्पूर्ण तस्य चैश्वर्य लेशस्तं पीडयिव्यति । १५ यद् १८ २० २९ ·३४ खायू वस्य चरित्रपुस्तकं । २१ अध्यायः । २३ २४ २६ दुःखिनामापदः सा थाक्रमिष्यन्ति तं किल ॥ हा तस्यादरपूर्ण थं निजकोयामिमीश्वरः । तम प्रेष्यान्नवत् तस्य मस्तके वर्षयिष्यति । पलायने कृते तेन लोहसज्जासमीपतः । धनत्यत्स्यति तं शीघ्रम धारकूटमयं धनुः ॥ वाणस्तन समाकृषः एछतो निर्गमिष्यति । निकान्ते तैजसे पित्तात् सन्त्रासस्तम् उपेष्यति ॥ धन्धकारसमूहो ऽस्ति सञ्चितस्तस्य वित्तवत् । धनु पवीजितेनैव वहिना स ग्रसिष्यते । तदावासे ऽवपिकानां दुर्गतिः सम्भविष्यति । गगनेनापराधञ्च तस्य व्यक्ती करिष्यते। तद्विपक्षश्च साक्षीव समुत्थाम्यति मेदिनी ॥ तदीयभवनस्यापि सम्पत्ति दूरयिष्यते । तरङ्गिणव कोपम्य दिने सापगमिष्यति ॥ अयमंशा मनुष्याय दुयायेगेन दीयते । तेन चैतडि भोक्तव्यम ईश्वरस्थाज्ञया फलं ॥ २९ or २१ एकविंशोऽध्यायः। १ सोफरं प्रति चायूवस्योत्तरं पापिलोकानां सम्पत्तिः १६ तेषामपि विपत् २२ भद्रा गाणं दुटलोकानाच विपत्कथनं २७ पुराष्टनकथनं तस्यैको दृष्टान्तश्च । पनन्तरम् थायूवो ऽवदत् । मनो निधाय युभाभिः श्रूयतां वचनं मम । तदेव सान्वनादानं युमाकं गणयि व्यते । अहं यावत् प्रभाषिष्ये तावन्मां सोएमईथ । मयोदीरितवाक्यस्य पश्चात् त्वं विहसिष्यसि । यह मानवमहिश्य कातरोक्तिं करोमि किं । कुतो हेतो मदीयात्मा चासहिया भवेनहि ॥ मां विलोक्य चमत्कारं मत्वा दत्त मुखे करं। संस्मत्याहमपि स्तम्भ रोमाञ्चितकलेवरः ॥ कुतो दुश्मनुष्याणां जीवनं परिरक्ष्यते । ४ 34 ·२१ अध्यायः। वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । १. ११ १५ जायन्ते स्थविरास्ते हि प्रानता विक्रमेण च ॥ तेषाञ्च सुस्थिरो वंशः साक्षात् तान उपतिकति । बालापत्यानि तेघाश्च विद्यन्ते दृरिगोचरे । सुखं तिन्ति तेषाच वासा उत्पात वर्जिताः । तेषां मूर्णीश्वरस्थापि दडाघातो न वर्तते ॥ गाम् उपैति रघस्तेषां तत्रासिद्धि न जायते । प्रसूते पूङ्गिण तेषां नैव वेहायते च सा॥ घजाविकं यथा तहत् खबालान् प्रेषयन्ति ते । तेषां सन्तानवर्गच प्रकरोति हि मर्तनं । मदङ्गवीण यो वाद्यं कुर्वन्त्युच्चैःखरेण ते । वंशीवादनशब्देन हरचित्ता भवन्ति च ॥ मुखेन वासरान् खीयान् सकलान यापयन्ति ते । तत्पश्चाद् अवरोहन्ति प्रेतलाक क्षणान्तरे। ईश्वरं ते वदन्तीदम अपह्यममममीयतः। ज्ञानं यत् तव मार्गाणां तदस्मभ्यं न रोचते ॥ कः सर्वशक्तिमान् यत् तं निविष्याम हे वयं । ती प्रार्थयमानाच किंवा लण्यामहे कलं। पश्य तेषाम् अभीएं यत् तन्न तेषां करे स्थितं । दुयानां मन्त्रणा मत्तस्तिष्ठति दृरवर्तिनी। कतिवारं हि दुकानां दीपो निवापणं गतः । तेषामेव विनाश ऽपि कतिवारम उपेति तान् । व्यसनानि विभज्यन्ते कुपितेनेश्वरेण च ॥ वायुचालितनालानां तदा तुल्या भवन्ति । झझयायहतानां वा तुषाणामेव सन्निभाः । ईश्वरस्तस्य पुत्रेभ्यस्त स्याघं परिरक्षति । ददाति वा फलं तस्मै तत् स एव च भोत्स्यते । खकीयं सर्वनाशश्च द्रक्ष्यतः वन्य लोचने सर्वशक्तिमतो रोपं स रव परिपास्यति ॥ तस्थानवर्तिवंशेन को पर्यस्तस्य जायते। मासानां तस्य या संख्या सा समच्छेत्स्यते किल । ई कः शिक्षयेत् ज्ञानम् उन्नतानपि शास्ति सः । १७ १८ १२ 0 २१ १२ 35 ·३६ २३ .९४ -- १७ घायुवस्य चरित्रपुस्तकं। २२ अध्यायः। सम्पूर्णस्वास्थ्यकाले हि नर एकः प्रमीयते । सर्वथा मङ्गल प्राप्ता निर्विरोधः समन्ततः ॥ सम्पूर्ण नवनीतेन विद्यन्ते तस्य नालिकाः । तदीयास्थाश्च मे दो ऽपि सम्यगाप्यायितं सदा ॥ मनस्तापेन निविस्मश्चान्यः कश्चित् प्रमीयते । घाखादो मङ्गलम्यापि तेन न प्रापि कर्हि चित् ॥ एकत्राधिशयिष्येते धूलि तो मान वावुभौ । उभावाच्छादयिष्येते कोटरूपेण वाससा । वीक्षध्वम् अवगम्यन्ते युग्माक कल्पना मया । तकी मत्प्रातिकूल्येन युष्माभी रचिता अपि ॥ युष्माभि गद्यते कुत्र तस्य देवाय ते म्हं। २.८ दुशानां वसतिस्थानं शिविरं कुत्र वा गतं ॥ यभाभिः किं न सम्पमा मानवा अध्वमामिनः । किं न दृष्यानि तेघाच लोकानां लक्षणानि हि ॥ विनाशम्य दिनं यावत् दुरात्मा परिरक्ष्यते । क्रोधस्यैव दिने नूनं स उपस्थापयिष्यते ॥ कस्तं खकोयम याचारं बोधयेत् तम्य सम्मुग्वे । तेन यत् क्रियते तस्य फलं दीयेत केन वा ॥ असा मोतः पावागारं ततस्त पमधितिष्ठति ॥ निमभूमेश्च लोयाणि सुखानि स मन्यते । बाकृष्यन्ते च तत्पश्चात् सकलास्तेन मानवाः । सदग्रगामिलोकाश्च गणनातीतसंख्यकाः॥ ईदृग् घसारवाकोः किं यूयं मां सान्त्वयिष्यथ । उत्तरासि हि युष्माकं व्यलीकोच्छिकभक्ष्यवत् ॥ - ३२ २३ २२ घाविंशोऽध्यायः १ रलोफसस्योत्तरम् चायूवम्य दोषित्वकरणं १५ परमेश्वरस्य निर्देषिकरणं २१ घायूचं प्रति मन्त्रणा च। यनन्तरं तैमनीय इसीफसः प्रसवदत् । ईपरस्योपकारं किं कत्त प्रकोति मानवः । 36 ·२२ बध्यायः वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । ३७ ५ करोत्यात्मोपकारं हि मनुजः सविचारकः ॥ त्वं पुण्ययुक्त एतत् किं सर्वशक्तिमतो हितं । त्वदीयाचारसिद्धत्वात को लाभस्तस्य जायते । किं त्वत्तः साध्वसं कृत्वा स त्वां तिरस्करिष्यति । किं विचारसभां वा स त्वया साई गमिष्यति ॥ न हि किं दुश्ता स्थू ला ते ऽनन्ताः कुकिया अपि । भ्रातृणामपि निक्षेपा क्रियन्तेऽकारणात् त्वया । गात्रेभ्यश्चापकृष्यन्ते नमानां वसनान्यपि ॥ अवसन्नाय पाना) तोयं नो दीयते त्वया । क्षत्पीडिताय दानञ्च भक्ष्यस्य त्वमय धे बलसंयुक्तबा या देशास्तस्यैव विद्यते । सर्वसम्मानितनैव सोऽधिवस्तुमच पाक्यते । विधा रिक्त हस्ता हि विधवा योधित स्वया। चूर्णिताः पिटहीनानां बालानां बाइबस्तथा । ततो हेतोच पाणारखां वेश्यन्ति समन्ततः । अकस्माद भयमुत्पद्य त्वां वियब्धीकरोति च ॥ किन निरीक्षघ ध्वान्तं त्वं छन्नस्तोयराशिना । याकाशमण्डलादेव प्रोच्चः किम् ईश्वरो नहि। ताराणां पीर्षकं पश्य तासां कोहक समुच्छ्रयः ॥ त्वयेदं गद्यते वाक्यं किं जानाति स ईश्वरः। अन्धकारस्य मध्येन शासनं किं करोति सः ॥ मेघा आवरणं तस्य न पानोति स वोक्षितुं। वन्तरीक्षम्य च के च स विहारं करोति हि॥ पूर्वकालिकलेोकानां मार्गे त्वं किं चरिष्यसि । दुईत्ता मान वास्तत्र पथिका ये भवन् पुरा । अकाले ते तारतेषां गेहलीनं नदीसमं ॥ अस्मत्तोऽपैहि दूरं त्वम् इति रक्त ईश्वरः । सर्वशक्तिमता तेषां निमित्तं किं कियेव वा ॥ स हि पूरितवान् तेषां गेहान्युत्तम वस्तुभिः । दुकानां मन्त्रणा मत्तो दरमेवापमारिता ॥ धार्मिका वीक्षमाणास्तान गमिष्यन्ति प्रफुल्लतां । १२ १३ १४ १५ १८ 37 ·२० २२ पुनः स्थापयिष्यसे २२ वायूवस्य चरित्रपुस्तकं। २३ अध्यायः । लोक निरपराधैश्च तान् विहस्य गदिष्यते ॥ अस्माकं ये विपक्षाः किं न गतास्ते विलोपन । तेषां यद् द्रविणं तच्च वहिना किं न भक्षितं । ईपां श्रद्धेहि तेन त्वं शान्तः प्राप्यसि मङ्गलं । शिक्षा ग्रहाण तहलात् चित्ते कुरु च तहचः ॥ प्रभु प्रति परारत्य त्वं यधर्मश्च सुदूरं चेत् खगेहाद पसारयः । तहि खर्णे च्युते धूल्या हेम्नि श्रोतःशिलास च । प्रभुः सुशुमच्च रजतं ते भविष्यति ॥ प्रभुरेव तदानों ते हर्षभूमि भविष्यति ॥ त्वमपीश्वरम् उद्दिश्य मखम् उन्नमयिष्यसि ॥ तमै प्रार्थयमानस्य ते वाक्यं स ग्रहीय्यति । १७ यत् प्रतिश्रुतवान् तत् त्वं सब्र्व संशोधयिष्यसि । त्वया सङ्कल्पितं वाक्यं त्वन्निमित्तञ्च सेत्स्यति । मार्गास्ते दीपयिष्यन्ते चोईसंस्थेन तेजसा। धवनामित लोकांस्त्वं वक्ष्यस्युन्नतिमाश्यथ । निस्तारयिष्यते तेन मनुजो नमलोचनः ॥ यस्य नियता नास्ति सोऽपि तेनोरिष्यते । १. उद्वारः प्राप्यते तेन शुचित्वात करयोस्तव ॥ २५ २६ २८. १ २३ त्रयोविंशोऽध्यायः। १ ईश्वरेण विचारार्थम् थायूवस्य प्रार्थना स्वस्य निर्देषित्वप्रकाशनञ्च १७ ईश्वराद चायूवस्य भोतिथ। घनन्तरम् अायूवः प्रत्यवदत् । तीब्रो ऽद्यैव विलापो मे श्वासो दण्डेन रुध्यते । था इयं मम वाञ्छा यत् परिज्ञाय तमाप्नुयां । यत् तदोयासनं यावत् समायातुच्च शकुयां ॥ तदा निवेदयिष्यामि में विवादं तदन्तिक । हेतुवादैश्च वक्त्रं मे पूरयिष्यामि निश्चितं ॥ यच्च दास्यति मह्यं स वेदिष्यामि तदुत्तरं। 38 ·२४ अध्यायः। चायूवस्य चरित्रपुस्तकं। २९ ८ १० ११ परिज्ञास्यामि वाक्यच तेन मां प्रति भाषितं ॥ किं वकीयमहाशक्त्या समया विवदिष्यते । नैवं किन्तु मनोयोगो मयि ते न करिष्यते । मानवः सरलस्तत्र तेन साई विचारयेत । उद्धारं प्राप्नुयाच्चाएं नित्यं मे दण्डनायकात् । पश्यत प्रा बहं यामि नहि तत्र स विद्यते । पश्चाद् वा वर्तमानेन स मया नावगम्यते ॥ सव्यदिश्यपि कर्मिळं तं न शक्रोमि वीक्षितुं । दक्षिण स्थाश्च गुप्तः स मया द्रमु न शक्यते । किन्तु स एव जानाति मार्गम् आचरितं मया । कृतायां मे परीक्षायां निर्गमिष्यामि हेमवत् । मदीयश्चरणस्तस्य पादचिहानि नात्यजत् । याश्रितस्तस्य पश्था च निश्चलेन मया सदा ॥ तस्य चाधरयो वाक्यान्नाहं जातः परामखः । तन्मुखानिर्गता वाचश्चामन्ये खानतो बरं । किन्तु स यात्मतन्त्रः कस्तं परावर्तयिष्यति । यद् इदं मनसा तम्य तदेव तेन साध्यते॥ यश्च मामधि निमोतं तत् स सम्पादयिष्यति । तादृशान्येव कर्माणि सन्ति तस्य बनि हि॥ ततो तो मम चासो जायते तस्य सम्मखे। म या विवेचनां कृत्वा तस्मात् कम्पश्च गम्यते ॥ ईशीन मे मनोभमं स्तब्धोऽई सर्व पाक्ति ना । अन्धकारभयेनैव मे वायोधो न जायते । न वा मत्तो भयेनापि मान्यहं तमसारतः॥ १९ १९ १४ १५ om २४ चतुर्विंशोऽध्यायः। १ह पापिनां दण्डस्य सदा न भवत्वकथनं कि यदरण्यवासिनां तत्प्रमाणोभवत्वं । उपद्रविल्लोकस्य प्रमाणोभवस्वं १३ हन्तव्यभिचारिलोकानां प्रमाणाभवत्वं १८ नाना- विधलाकानां प्रमाणीभवत्वञ्च । सर्वशक्तिमतक्षेत्र गुप्ताः कालास्तदा कुतः । 39 ·७ २ ४ खायूवस्य चरित्रपुस्तक। २४ अध्यायः। तस्य मित्र दृश्यन्ते तदीयानि दिनानि हि॥ केचित् क्षेत्रान्तचिहानि खस्थानाद् दवयन्ति हि। केचिन्मेषजं हत्वा तस्य कुर्वन्ति चारणं ॥ केचिद् वा सातहीनानाम् अयनयन्ति गर्दभं । केचिद् वा विधवाया गां टहन्ति बन्धको कृतां ॥ केचिद् अकिञ्चनान् लोकान् वहिष्कुर्वन्ति मार्गतः । गुप्यन्ते युगपत् तस्मात् देशस्था दुःखिता जनाः ॥ पश्य प्रान्तरमाश्रित्य ते वन्यै गरिव । निज विधीयते कार्य भक्ष्यस्यैव गवेषणं । मरुभूमिस्तदीयानां बालानाम अन्नदायिनो ॥ क्षेत्र पूराकानि कृन्तन्तस्ते संग्टहन्ति भक्षणं । दुश्स्योपवन वा तैः पो सच्चीयते फलं ॥ वस्त्राभावाच ते नमा यामिनी यापयन्ति हि। किमप्याच्छादनं तेषां शीतकाले न विद्यते । पर्वतीयेन वर्षगा जलसिक्ता भवन्ति ते । यालम्बन्ते च ते धौलान् चाश्रयेण विवर्जिताः। केचिद् हरन्ति बालञ्च पिटहीनं स्तनादपि । बन्धकस्यापहारेण दुर्गतान पीडयन्ति च ॥ वसनाभावतो न मास्ते कुर्वन्ति गमागमा क्षुधातः कृपणस्यैव प्राम्यभारान् वहन्ति ते ॥ तस्य प्राकारमध्ये वा तैलं निष्पीडयन्ति हि । द्राक्षाणां मर्दनं यहा तः कर्त्तव्यं ट घातुरैः ॥ नगरान्मियमाणानां श्रूयते परिदेवनं । लोकानां हन्यमानानां प्राणा उच्चै रुदन्ति च । न करोति मनोयोगम् ईश्वरत्तत्र पातके ॥ अालोकधिणां मध्ये गणितव्या नरा थमी। तस्य मार्गान् न जानन्ति नासते तस्य वर्त्मसु । प्रातरुत्याय हन्तासौ हन्ति दीनमकिञ्चनं । यामिन्यां तस्करगणैव निर्विघः स जायते । पारदारिक लोकस्य नेत्र सन्ध्यामपेक्षते । मां न द्रक्ष्यति कस्यापि चक्षुरिति प्रभाष्य सः । 1. ११ १४ १५ ·२५ अध्यायः। स्थायूवस्य चरित्रपुस्तकं। १ १५ १७ १८ १९ .. खकीयं वदनं सम्यग याच्छादयति वाससा । केचिद् गेहेषु कुर्वन्ति नमिसे सन्धिकर्तनं । दिवा मुहावबहाल चालोकं न विदन्ति हि ॥ मृत्युच्छायासमानं हि प्रभातं तैश्च मन्यते । दारणा मरणाच्छाया तत् ते जानन्ति निश्चितं ॥ तादृशो मानवस्तूणं तरङ्गिण्याप नेष्यते । मेदिन्यां तम्य वित्तञ्च परिपातं भविष्यति । धारामाणाञ्च मार्गे स विहारं न करिष्यति ॥ वनाशिनिदाघाभ्यां क्षीयते हिमजं जलं । नरकेण मनुष्याच क्षेष्यन्ते कृतपातकाः॥ विस्मरिष्यति तं गर्भ कीटस्तं खादयिष्यति । लोप्यते मरणं तस्य पापे छिन्ने पलाशिवत् । बभ्यां हिंसत्यस्ता स नानुग्रहात्यभर्तृकां धारयति खशक्त्या स बलिष्ठानपि मानवान् । सम्माद् येनोमति लब्धा जीवने स न विश्वसेत् ॥ दत्ते तस्मै भयाभावे स्थिरता तस्य जायते। किन्त्वोश स्वेक्षणं तेषां पडतीरधितिष्ठति ॥ उन्नतिं प्राप्य तैः शीघ्रम् अन्तर्धानं प्रयास्यते । उत्मना संग्रहीष्यन्ते प्रेत्य तेऽन्यमनुष्य वत् । स्लानत्वञ्च गमिष्यन्ति शस्य शीघस्य शूकवत् ॥ इत्यं चेनहि कतहि मे वाक्यं खण्डयिष्यति उक्तीनाच मदीयानां दर्शयिष्यत्य लोकतां । २१ ॥ १२ २३ २४ १५ २५ पञ्चविंगेध्यायः। बिलददस्योत्तरम् ईश्वरस्य निर्दोषत्वं मानुषस्य दोषिलश्च । १ घनन्तरं शूहीयो विल्ददः प्रत्यवदत् । प्रमत्वं भीषणत्वञ्च तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितं । स्वकीयोच्चनिवासेषु मङ्गलं विदधाति सः ॥ तदीयानां बलानाञ्च सङ्ख्या किं परिमीयते । कं जनं प्रति वा तस्य दीपको नाभ्युदेति हि ॥ 1 41 ·४२ २६ अध्यायः। ४ वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । तीपास्य समक्षं किं मनुजः पुण्यवान् भवेत् । अबलाजनितो मयः किं भविष्यति निर्मलः । पश्य चन्द्रो ऽपि तेनैव प्रभावान् नहि मन्यते । तारास्तस्य समक्षञ्च शुचयो न भवन्ति हि ॥ तईि का कीटकल्पस्य मनुष्यस्य पवित्रता । कथं वा नरसन्तानः कृमि तुल्यः शुचि भवेत्। १ २ ४ २६ षड्विंशोऽध्यायः। विलददं प्रति चायूवस्योत्तरम् ईश्वरस्य महिमप्रकाशनञ्च । तत घायूव उक्तवान् । किमाश्चर्यमुपाकारि शक्ति होनो नरत्वया । किमाश्चयं त्वया बाऊ दुर्बलस्य स्थिरीकृतः ॥ कीदृशी ज्ञान होनाय त्वया दत्ता च मन्त्रणा । कीटक प्रचुर कौशल्यं त्वया वा सन्प्रकाशितं ॥ कस्वयाध्यापितः शेकान कम्य धीरीरिता त्वया । प्रेताः क्षुभ्यन्ति तोयानां गर्भे च तन्निवासिनः ॥ तस्याग्रेनरको नमः संहारकादिता नहि ॥ शून्य तनोत्तरा स्तीणी लोके चोलम्बिता धरा ॥ थापः स्वाब्धेषु बड़ा घनस्ताभि न भिद्यते। खीयसिंहासनस्यापि दानं स निवारयन् । खकीयमेघजाले न प्रच्छादयति तन्मुखं । छकृपारस्य विस्तारे चक्रस्तन व चित्रितः । दीप्यन्धकारयोः सोमा येन सूक्ष्मं निरूप्यते । नभःस्तम्भाश्च कम्पित्वा वयन्ति तस्य भर्त्मनात् ॥ स स्वकीयमहाशक्त्या चोदेज यति सागरं। निजया प्रज्ञया तेन तम्य गो ऽपि चूर्ण्यते ॥ करोति निर्मलं तस्य श्वास चाकापामण्डलं । नागं पलायमानञ्च तस्य हस्तः प्रविद्धवान् ॥ पसले तस्य मार्गाणां प्रान्ता एव भवन्ति हि। ८ १० १९ १४ 42 -- ·२७ अध्यायः। चायूवस्य चरित्र पुस्तकं । ४३ कीगीषन्निनाद दस्त ततो ऽस्माभि निशम्यते तदीयस्य महिमच गर्जन केन भोत्स्यते । यावत् मैव २७ सप्तविंशोऽध्यायः । १ वायूवस्य स्वनिर्देषित्वकरणं ७ निजाकापद्य प्रकाशनम् इह पापिना कदाचित दड़ितत्वस्य खोकरणच । घनन्तरं खप्रसङ्गन पुनरायूव रत्यं कथयामास । मद्धर्मस्यायहता य ईशः स यदि जीवति । मत्प्राणलशको वा चेज्जीवन् स्यात् सर्वशक्तिमान् । तईि यावन्मम श्वासो देइमध्येऽवतिष्ठते । वायुरीशेन दत्तश्च नासिकायां प्रवर्तते ॥ तावन्ममाधरौ दुई वचनं न वदिष्यतः । मदीया रसना कञ्चित् छलं ना कल्पयिष्यति । यथार्थवादिना यूमिति खीकरणं मया । प्रागा त्यागदिनं यावत् भूयात् कदाचन । नाहं वियोजयिष्यामि मत्तः खचित्तशुद्धतां ॥ खपुण्यं धारयिष्यामि न हास्यामि कदाचन । यावज्जीवञ्च मे चित्त नहि मां दूधयिष्यति ॥ भूयाद् दुरासमो मेऽरि में विपक्षश्च पापिवत्। याशा का धर्महीनस्य किं फलं तेन लप्यते । ईश्वरी देहतस्तस्य प्राणान वहिः करिष्यति । लंशाकान्तस्य किं तस्य रोदनं श्रोष्यतीश्वरः ॥ सर्वशक्तिमता तस्य हृदयं किं प्रतुष्यति । ईशमुद्दिश्य किं तेन प्रार्थना क्रियते सदा ॥ ईश्वरस्य करे शिक्षा युध्मभ्यं दीयतां मया । सर्वशक्तिमता भावो मया न कादयिष्यते । किं न युष्माभिरप्येतत् सर्वेरेव विलोकितं । ती लीक तथा यूयं कुतो हेता विमुह्यत ।। अयमंपो मनुष्याय दुयायेशेन दोयते । सर्वशक्तिमतवायं दायो लभ्यो दुरात्मना ॥ ७ ८ १० ११ 43 ·पायूवस्य चरित्रपुस्तकं। २८ अध्यायः। १४ १५ वईते तस्य पुत्लाण सध्या खड्गम्य समये । याहारेण न पूर्य्यन्ते पिश वस्तस्य कामलाः ॥ तेनावशियवंशस्य शवदाही च मारकः । तम्य या विधवास्ताभिः कन्टनं क्रियते नहि। रजतं किं कदाचित् स राशीकरोति धूलिवत् । मत्तिकाचयवस् वा कि सचिनोति सुचेल कान् ॥ भद्रं तथा कृते साधु वस्त्रान्वितो भविष्यति । रजतच विभच्यन्त मानवा दोघाख्नताः ॥ पतङ्गस्य सई यादृग वेन वा क्षेत्ररक्षिणा। निर्मितं तादृशं खार्थ तेन निर्मों यते रहे। धनी गत्वा महानिहां न ममानीयते दिवं। उन्मील्य निजनेत्रे स उपगच्छति लीम तां । वन्येवोपैति संत्रासो झझा हरति तं निyि ॥ स पूर्ववायुना ग्रस्तो ऽपैति खस्थानतो हसः ॥ निर्दयं तायमानः स प्रधाविष्यति तत्करात् करतालं तमुद्दिश्य करिष्यन्ति च मानवाः । घोडशब्दर कुर्वद्भिस्तैः स दूरोकरिष्यते ॥ १८ २२ .. २८ अष्टाविंशोऽध्यायः। १ पदार्थविषयक ज्ञाने मनुष्याणां नैपुण्यकथनं १२ पारमार्थिक ज्ञानस्य म अकथनं २० परमार्थावषयक ज्ञानस्य दुष्पाप्यत्वकथन । रौप्यस्य विद्यते योनिः क्षाल्य हेमः स्थलं तथा ॥ धूले रद्धार्यते लोहं नामायामा विलाप्यते ॥ अन्धकारस्य सीमापि मानवेन निरूप्यते । म्त्युध्वान्ते तमिले च स्थितानाममनामपि । स करोत्यनुसन्धानं परिपूर्णमखण्डतः ॥ स्टम्भिते खातकूये हि प्रवासस्थानपार्श्वतः । विस्मताश्चरण लीका दोलायन्त इतस्ततः । यान्ति चञ्चल्यमानास्ते स्थानं मान ववर्जितं । यया चोत्पाद्यते भक्ष्यं तस्या भूमेरधः स्थितं ।

·५ ७ ८ १० ११ २८ अध्यायः। पायूवस्य चरित्रयुस्तक। तसं विदार्यमाणं ते जायते निवदुज्वलं । .६ तच्छिला नीलकान्तस्य स्थान रेसश्च तहजः ॥ पक्षिराजोऽपि तं मार्ग नाभ्यजामात् कदाचन । न सन्दृष्टः कदाचित् स चक्षुषा दूरदर्शिनः ॥ पशुराजस्य पोते न तो तत्र गमागमा न कदाचिद् विहारो वा तत्र केशरिणा कृतः ॥ क्रियते वयपा ले हि मनुध्येण कार्यणं । उत्पाद्यन्ते समलञ्च तेन महीधरा अपि । पाषाणानाञ्च मध्येन खन्यन्ते तेन निम्नगाः। सकलान्येव रत्नानि दृश्यन्ते तस्य चाक्षिणा। सरितामश्रुपातच तेन बद्धा निवार्यते । गुर वस्तु वहिष्क त्य दीप्ति स्थानञ्च नीयते । किन्तु क पाप्यते विद्या धीस्थानमस्ति कुत्र वा ॥ मानाज्ञेयमूल्या सा न प्राप्या जीवतां भुवि ॥ गम्भीरं वदति स्थानं मयि सा नहि विद्यते। सागरो ऽपि तथा बक्ति सा न मम हवर्तिनी । तप्तवर्णस्य दानं न तस्या विनिमयो भवेत् । न तया सममूल्यं वा रजतम्यापि तोलनं ॥ ओपोरोयहिरण्येन तोले सा नोपमोयते । वैयेण महार्पण नीलकान्तेन वा नहि ॥ नहि काञ्चनमच्छो वा याति तस्याः समानतां । स्वर्णभूषापि नाप्नोति तत्पारिवय योग्यतां ॥ विद्रमस्फटिकानाच नाम नाचाय्यतामपि। विद्यारत्नं यतो हेतो मुक्ताभ्यो ऽप्युत्तमं धनं ॥ कूप देशोयपीतो न याति तस्याः समानतां । निर्मलेन हिरन ताले सा नापमीयते । कुतश्चात्पद्यते विद्या धीस्थानमस्ति कुत्र वा । २१ सा हि तिष्ठति संगुप्ता नेत्रेभ्यः सर्च जोविनां । पक्षिणां खेचराणाञ्च दृहितः सा तिरोहिता ॥ ब्रूतः संहारकाला हि नौ कर्शस्तच्छ्रुतिः श्रुता । ईशो जानाति तन्मार्ग तस्याः स्थानच वेत्ति सः ॥ १५ १७ १९ २२ 45 ·m, वायूवस्य चरित्रपुस्तकं। २६ अध्यायः । २४ .. यस्माद् भूमण्डलस्यान्तान् यावद् दृएिं करोति सः। आकाशमण्डलस्याधःस्थितं सर्वच पश्यति ॥ निश्चिन्वन गुरुतां वायोरयां मानं निरूप यन् ॥ वर्षीया बदा सेोऽदाद् वाघाताय चायनं । तस्मिन् काले समालोक्य सा तेनैवोपवर्णिता। तां संस्थाप्यानसन्धानं तस्यास्तेनाप्यनुष्ठितं ॥ मानवञ्च समुद्दिश्य तेनेदमीरितं वचः। पश्य प्रभो भयं विद्या दुयताप्रोभनञ्च धीः ॥ स्वपी यसौभाग्य २. ४ । २८ ऊनत्रिंशोऽध्यायः । चायवस्य विलपनं २१ पूर्वीयसम्माने विलपनञ्च । अनन्तरम् वायूवः खप्रस्तावतः पुनरवोचत् । र्वकालिकमासे घु रक्षितस्येश्वरेण मे। शुभकाले च यावस्था प्राप्तुमिच्छामि तां पुनः ॥ तदानीं तस्य दीपेन मम पूीमदीप्यत । अन्धकारोऽपि गन्तव्यो मयाभृत् तस्य तेजसा ॥ मम वसन्तकालस्य लि मेतां सुस्थितिं पुनः । सध्यतिष्ठन्ममावासम् ईश स्यात्मीयता तदा ॥ खासीन्मम सहायश्च तदानों सर्वशक्तिमान । सन्ताना मामकीनाश्च मामवेयन्त सर्वतः ॥ क्षोरेणाक्षालयचाई खकीयौ चरणो वजन । मत्समीपस्थ पीलच तैलसोतांस्यवाहयत् ॥ वहिर्गत्य पुरद्वारं नगरस्य मुखे स्थितं । सन्निवेपास्य मध्ये हि वासने स्थापिते मया ॥ युवाना मां समालोक्य गठस्थानं समाश्रयन् । स्थविराच समुत्या यावातिष्ठन्त मदन्तिके ॥ अध्यक्षाच वचो रुवा मुखे ऽकुर्वन करार्पणं ॥ वाणीहीन कुलीनानां जिहासज्यत तालुनि ॥ यतः श्रुत्यैव कर्मेन मह्यमाशीरदीयत । लेचिनेनापि मां दृष्टाकियत स्तवनं मम । 46 ·२६,३० अध्यायः। चायूवस्य चरित्रपुस्तकं । १२ १३ १४ 2 १९ यतो हेतो रदन दीनो बालकस्तात वर्जितः । साहाय्य हीनलोकश्चैतेषां रक्षा मयाभवत् ॥ विनाशोधतलोकस्य मयि चाशीरवत | विधवायाः स्त्रियश्चित्तचाई गीतम गाययं । यह पर्यदधां धर्म सोऽभवन्मे परिच्छदः । मत्पुण्यं राजवस्त्रं मे किरीटच्चाभ्य जायत । अहं लोचनमन्धस्य पदः खञ्जस्य चाभवं ॥ तातचाहं दरिद्राणां यं नाजानामहं जनं। अनुसन्धाय तस्यापि विसंवादं व्यचारयं ॥ भंवा दुरात्मनो दन्नान् तहदेभ्योऽहरं म्हगं॥ मया प्रोक्तं सनीडो हि प्रगमिष्याम्यहं तिं । वासरा मे भविष्यन्ति भूयिष्ठाः सिकता इव ॥ विस्तीयं मम्भसा पार्श्व मम मूलं हि तिछति । मम पर्णशिखायाश्च वर्तते रजनीजलं ॥ नवते जोविशिवोऽहम् व्यस्नानं मत्करे धनुः । पूटण्वन्तो मम वाक्यानि प्रत्येक्षन्त नरास्तदा । मदीयां मन्त्रणां लोका अन्वर हंश्च नीरवाः ॥ मम वाक्यस्य पश्चात् किञ्चिन्नाकथयन् पुनः । मामकीनापदेपोन ते न्यसिच्यन्त भूमिवत् ॥ मां प्रत्यक्षन्त ते सर्व व काशिनराव । व्यात्तमुखा अतिछंश्च मेघतोयार्थिनो यथा ॥ तेषु विश्वासहीनेषु तानुद्दिश्या हमस्मये । न व्यकार्यत वा वदनस्य प्रफलता ॥ तदा रोचय न तेषां मार्ग मुख्य उपाविप प्यासीनो निजवाहिन्या वेथितो भूपति यथा । शोकसागरमनानां वा प्रबोयिता यथा ॥ २० ११ . २२ २२ २४ २५ ३० त्रिंशोऽध्यायः। १ आयवम्य सम्मानम्य विनिमयेन निन्दाभोगकथनं १५ तस्य दुःख वर्णनं १५ तस्य खदातिथ। .

·१ - ३ ४ ५ ७ ८ वायूवस्थ चरित्रपुस्तकं। ३० अध्यायः । इदानीन्तु विहस्येऽहं लोक मत्तो जघन्यजः । मम मेघवज्ञानां हि रक्षकः कुकुरैः सह । वासात् तेषामहं तातान् अवज्ञाय न्यवारयं । तेषां इस्तबलादेव किं फलं मेऽजनिष्यत । यस्मासोपं गतं तेषां पलित शिरसि स्थितं । शुष्का दैन्यक्षुधाभ्यां ते मरभूमिं चरन्ति हि । दीर्घकालात् समुच्छिन्नां नरशून्याच सर्वशः । उत्कर्षन्ति च ताकानि स्तम्बानामेव पार्श्वतः । रेतमाख्यस्य वृक्षम्य मूलं तेघाच भोजनं ॥ प्रजा निरस्य संसाचारान् संघोषयन्ति तान् ॥ दरी घीरा रजोगीन पालाश्चाप्याश्रयन्ति ते ॥ हेयन्ते झाटमध्ये ते गोक्षुराधो मिलन्ति च ॥ मछानां ख्यातिहीनानां जनानां वंश एव ते । कपाघातेन देशस्य मध्यतस्ते प्रवासिताः ॥ ख्यद्य तैरभवं गयो तेषाचा रसास्पदं । माञ्चावरा हमाणास्ते मत्तस्तिछन्ति दूरतः । कार्यण्येन लालाच निष्ठीवन्ति मदन्तिके। शिथिली कृत्य मे रपिमं मामलोपायदीश्वरः । तस्मान्मुक्तखलोनास्त सञ्जाता मम सम्मुखे ॥ दक्षिणे सर्पशास्त उत्यायाघ्नन्ति मे पदो। * १२ मामुद्दिश्य विनाशस्य मागीन् ते रोचयन्ति च ॥ ते प्रभञ्जन्ति मे वम मम भंशाय संहताः। कोऽपि तेषां प्रतीकारम् अनुष्ठातुं न चेयते । पृथुना सेतुभऊन ते समायान्ति सिन्धु वत् । झज्मामादं प्रकुर्वन्तो विश्रु वन्यूर्मिमालिनः ॥ त्रासा मत्सम्मुखीभूताः श्रीश्च मे वायु चालिता। मामकीनञ्च कल्याणम् व्यतीतं व्योमधूम वत् ॥ साम्प्रतं पोकममस्य हृदयं मे विलीयते । मम दुर्गतिकालस्य वासराश्च धरन्ति मां ॥ विवा मत्ता विय ज्यन्ते यामिन्या कोकसानि मे। निद्राच न हि गच्छन्ति महंधारः कदाचन ॥ १ . ११ १५ १६ १७ 48 ·३१ अध्यायः। घायूवस्य चरित्रपुस्तकं । 88 १८ ११ ११ २४ अतिरिक्तबलेनैव वैशे में परिवर्तितः। चोलवतं यथा ग्रोवां स पीडयति मां तथा ॥ निक्षिप्तस्तेन पके ऽहं धूलिभरमसमा ऽभवं ॥ त्वां प्रति रुदते मह्यं न ददासि त्वमुत्तरं । तिष्ठन्तं तव साक्षान्मां वीक्षधे स्तब्धलोचनः ॥ त्वं खभावान्तरं गत्वा मयि निकरुणो ऽभवः । निजबाहुबलेनैव हिंसितुं माञ्च चेयसे । गन्धवाह समारोप्य मा वाहयसि वेगतः। थालीनमवसन्नञ्च साध्वसेन करोषि मां ॥ अहं जानामि यत् त्वं मां मरणं गमयिष्यसि । सकलैरेव जीवद्भिस्तद् गन्तव्यं सभाग्रहं ॥ वस्तु किं टहभ न लाकै विस्तार्यते करः। निजसम्पत्तिमा वा विलापं न करोति कः ॥ मया दुर्गतलोकेषु किं नाकियत रोदनं । दरिद्रम्य निमित्तं किं नाशोचद्धृदयं मम ॥ प्रत्येक्षे मङ्गलं तस्मात् किन्त्वनिष्टमपस्थितं । दोराकानयाति; किन्तु ध्वान्तमुपस्थितं ॥ प्रज्वलन्ति मदन्त्राणि शान्तिं न प्राप्नुवन्ति हि। मम दुर्गतिकालस्य दिवसा मामुपागताः ॥ परिनाम्याम्यई सानो न च सूर्यम्य तापतः । समुत्थाय समाजे ऽपि कुर्वे ऽहं परिदेवनं । को नामभवं माता सखा इञ्चार पक्षिणां ॥ कृष्णीभूतश्च मे चर्म दयन्ते ऽस्थोनि तापतः । वीणा मे युज्यते शोकै बैंशी मे रुदतां खः । २५ २५ २७ २८ ३१ एकत्रिंशोऽध्यायः । १ पायूवस्य कर्मणां निर्दोषत्वं १२ दासान प्रति तस्य निर्देषित्वं १६ दरिद्रान् प्रति नस्य निर्दोषता २४ अन्येषु नानाकर्मसु निदोषत्वं ३५ ईश्वरोयविचारप्रार्थनछ । साई खकीय चक्षुभ्यों नियमं कृतवानहं। कुतो हेतोरई कुयर्या तरुणीं प्रति वीक्षणं ॥ H 19 ·५० वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । २१ अध्यायः। ४ 5 को शो दीयत इशान प्रांशुस्थाननिवासिना। कं प्रयच्छति वा दायम् अर्द्धस्थः सर्वशक्तिमान् ॥ किं न दुशाय दुर्भाग्यं पापकृयश्च निग्रहं ॥ मामकीनानि वानि परिपश्यति किं न सः । सब मे पादविक्षेपा गण्यन्ते किं न तेन च ॥ किमहं वितथाचारी लघुपादश्छलाय वा । धर्ममापनदण्डेन तोलन म विधीयतां । तदा मदीयशुद्धत्वम् ईश्वरो ऽवगमिष्यति । मदीय पादविक्षेपश्चेत् सन्मार्गाद् वहिर्गतः ॥ मदीयं हृदयं जातं नेत्रयोरन गामि वा । यदि मामकहस्ते वा कलङ्गस्य मलं लगत् ॥ नहि मयोप्यतां वीज फलश्चान्येन भुज्यतां । यावन्तश्च प्ररोहा मे तेषामन्मूलनं भवेत् ॥ कदाचिद् यदि मे चित्तं विलुब्धं परयोधिति । समीपवासिनो हारे चेत् प्रतीक्षा कृता मया। नहन्यम्य निमित्तं मे भाऱ्या पिंथ्याद्धि पेषिणों । अपर मानवस्तम्याः सम्भोगच विधीयतां । यस्मात् तद् गुरु दुष्कर्म शाम्यं तद् यस्माद् तद् पाश्रयध्वंसि संहारस्पर्शि दाहनं । मामकीनच सर्वखं तेनादमूल विश्थत ॥ मम दासेन दास्या वा विसंवाद मया सह । कृते यदि तयो धर्मः कदाचापछुतो मया ॥ तीश्वरो यदोत्याता किं करिष्याम्यहं तदा । कृते तेनानुसन्धाने वा दास्यामि किमुत्तरं । जरायौ येन हो ऽहं सहा दासस्य किं न सः । एकस्मिन् गर्भकोधे किमावां निर्मितवान् न सः । दरिडामामभीएं चेत् प्रतिषिद्धं भवेन्मया। सोचने विधवायाश्चेत् कृते निस्तेजसी मया ॥ मदीयाहारभामश्चेद् भुक्त एकाकिना मया। तातहीनेन बालेन चेत्तस्यां तो न भक्षितः॥ (मया यौवनमारभ्य बातेनेव स पालितः । १० तद् दण्डनायकैः ॥ १३ १५ ११ 50 ·३१ अधायः। अायूवस्य चरित्रपुस्तकं। २४ १. २१ .. २२ १४ माट गर्भाशयादेव रक्षिता विधवा मया ।) नकल्ये मनुष्ये च बीनवस्त्रे निरीक्षिते । पप्राप्ताच्छादने दृरे वा दरिटेजने मया ॥ तदीयकटिदेशस्य माशीश्चेद् वर्तिता मयि । स चन्मे मेघवत्माना साना नोणीकृतो भवेत् । मया धर्मसभायां वा ख पक्षान् वोच्य मानवान् । घनाथस्य विपक्षं चेत् कदाप्युत्तोलितः करः ॥ तहि पतेत् मम स्कन्धो वियुक्तो बाहुमूलतः । प्रगण्डस्यास्थि चारभ्य मे भुजो ऽपि प्रभज्यवां । यवस्तीश्वरस्यैव भेसव्यं निग्रहान्मया । तस्य राजप्रतापस्तु मया सोडुं न शक्य ते ॥ यदि विश्वासभूमि में जातरूम मया कृतं । त्वं मदीयाश्रयो ऽसीति ने चेत् कथितं मया। निजैश्वर्य्यमहत्त्वाद् वा यदि इर्धमई गतः । हस्तस्थितधनेभ्यो वा चेन्मे जाता प्रफुलता ॥ भानौ दृो मया दीप्रे किंवा शुभ्रगती विधी भान्ते मे हृदि चेद् गुम पाणिरास्ये न चुम्बितः ॥ तहि मे सोऽपराधोऽपि दग्यो धर्माधिकारिभिः । उपरिस्थितमीच प्रति विश्वासघात्य। देघिणो वा विनाशं किम् अभिनन्दित वान हं। ससिंचामा लापन्ने जाता किं मे प्रफुलता । नानुचातं मया तामहतस्यापि पातक । देषिणः प्रासनाशाय शापेन प्रार्थनच वा। घटतं तस्य मांसेन मानवं को निदर्शयेत् । महस्यान्तरः किं वच एतन्न भाषितं ॥ विदेशी मानवो मार्गे नाकरोद् रात्रियापनं । पथिकानां कृते यस्मान्म या द्वारममुच्यत ॥ यादमवत् खदोषो वा किं समाच्छादितो मया। मामकीनापराधच गोपितो निज वक्षसि । सत्यमुदिमता जाता महामानुष्य कान्मम । भग्रोत्साहीकृतथा गोत्राणामपमानतः । २९ २१ ३२ H2 1 ·५२ पायूवस्य चरित्रपुस्तकं। ३२ अध्यायः मौनीभूय न गच्छामि सभास्थानमहं पुनः॥ हाहा किं मम वाक्यानां श्रोता कोऽपि न विद्यते इदं पश्यत मे पत्रं मया हस्ताक्षरीकृतं ॥ एतस्यैवोत्तरं मह्यं प्रयच्छेत् सर्व पाक्तिमान् । रचयेत प्रतिवादी मे खकीयामपि पत्रिका । वन्धेनैव तदाहं तां धारयिष्यामि वस्त्रवत् । मामकीनो समाज वा तां भंस्यामि किरीट वत् ॥ मत्यादन्याससङ्ख्याश्च स मया ज्ञापयिष्यते । * उपस्थास्यामि तचाई सदानोन्तु नरेन्द्रवत् ॥ मदिरडं मम क्षेत्रम् यातनादं करोति चेत् । तस्य सीतासमूहश्च यदि कन्दति योगतः । यदत्त्वा रजतं वा चेत् तत्फलं भक्षितं मया । हा वियोजिताः प्राणा मया तदधिकारिणः ॥ हि गोधूमभूमि में कण्टकानां वनं भवेत् । विधवृक्षाः प्ररोहन्तु यवानाच्च स्थ ले तथा ॥ इत्याय वस्य वाक्यानि समाप्तानि । ४० ४१ ३२ द्वात्रिंशोऽध्यायः । १ इन्लोइमधि कथनं ६ तस्य प्रस्तावस्यारम्भः ११ वायूवं तस्य बन्धंच प्रति इलोहास्ति. - रस्कारः। अनन्तरं ते त्रयो मानवा आयूवस्य वाक प्रति वक्तं तत्यज़ , तो हेतो १ निजदृष्टौ स पुण्यवान् । तस्माद् घरामवंशीयो दूधीयवारखेलम्य सुत २ इलोहः क्रोधेन प्रजज्वाल। यायव ईश्वरस्य गोचरे खं पुण्यवन्तम् छ ज्ञासीत् तस्मात् तं प्रति क्रोधेन प्रजज्वाल। प्रायूवस्य त्रयो बन्धवस्तस्य र वचनस्योत्तरं दातुं न पार यन्तस्तं दोषिणमकुर्वन् व्यतः कारणात तान् प्रति क्रोधेन प्रजज्वाल। इलीहोर्व यसस्तेषां सर्वेषां वयांस्यधिकान्यासन् ४ तत्कारणात् स घायू वस्य वाक्या नां समाप्तिं यावत् प्रतीक्षाञ्चके । किन्तु ५ तेषां त्रयाणां वदनानि निरुत्तराणि दृष्ट्वा स महाक्रद्धो बभूव । अतः स वूधी यवारखे तस्य पुत्र इलीरित्यं प्रतिजगाद। अहम ल्प वयस्को ऽस्मि यूयं सर्व वयोऽधिकाः । 52 ·३२ चध्यायः । घायूवस्य चरित्रपुस्तकं । ५१ 3 ११ १२ वै a. तस्माद् विलम्य भीत्वा च युध्धान मे नावदं मतिं ॥ मयोक्तं वासरा ब्रय वर्षश्रेणी धियं दिशत् । तथाप्यात्मैव मयानाम अन्तर ह्यधितिष्ठति। सर्वशक्तिमतः श्वासो ज्ञानिनच करोति तान । न सर्व्व प्रमुखा विज्ञा रद्धा वा सविचारकाः ॥ यतो हेतोरहं वच्मि मे वाक्यं श्रूयतां त्वया । तईि निजानुमानं यत् तम्मयापि गदिष्यते ॥ पश्य ताहं व उक्तीनां समाप्ति प्रत्यपाल यं । बाकर्मयन् विचारान् वः शब्दान्वेषणकारिणां ॥ घायूवस्य वचःखण्डी तत्प्रत्युत्तरदायकः । कोऽपि नास्तीति सन्दर्य मया युभान विलोक्य युभाभि नीच्यतामेतत् ज्ञानप्राप्ता नरा वयं । ईश्वरस्तं निराकतुं शक्नु यान च मानवः ॥ तेन मत्प्रतिकूलं न रचिता वाक्य वाहिनी। नाहं युष्मदचोभि वी प्रतिवक्ष्यामि तं किल । विष्टब्धा अभवनेते न ददत्युत्तरं पुनः । वचनान्यपि सर्वाणि तान व्यक्तापगतानि हि । बधिकं किं प्रतीक्षिध्ये सञ्जाता नीरवा अमी। मौनीभूताच तिष्ठन्ति न ददत्युत्तरं पुनः ॥ यतोऽहमपि दास्यामि खपायत उत्तरं। मामकीनानुमानं यत् तन्मयापि गदिष्यते ॥ यस्मात् पूर्मस्य वाक में पोद्यते ऽन्तरमात्मना । रुड़वकासराया हि तुल्यं पश्य ममान्तरं। कुतूनां भिद्यमानानां वा नवमद्यतेजसा । भाविय्ये ऽहं ततः शान्ति मम नूनं जनिष्यते । मोचयित्वाधरी वाक्यं मया चोदोरयिष्यते ॥ पक्षपातं ममय्यस्य न करिष्यामि कस्यचित् । स्तुतिवादच मर्त्यस्य नानुष्ठास्यामि कईिचित् । स्तुतिवादमनुष्ठातुं यता हेतो न वेदम्यहं । अनुष्ठिते च मे सहा सद्यो मां नाशयिष्यति ॥ १५ .. १७ १८ २० २९ 53 ·चायूवस्य चरित्रयुस्तकं । ३३ अध्यायः। ४ ३३ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। १ ईश्वरस्य प्रतिनिधीभूय इन्सोडना तेषां दोषप्रकाशनं १६ शास्तेर भिप्रायप्रकाशन २९ चायूवं प्रति मन्त्रणा च । हे पायूव त्वयेदानीं श्रूयतां वचनं मम | मामकोनानि वाक्यानि चानुश्रोतुं स्वम ईघि ॥ पश्य मे वदनं मुक्त वक्र जिज्ञा प्रभावते । मम चित्तस्य सारल्याद् उत्पद्यन्ते वांसि मे यज्ञातवाधराभ्यां मे शुद्ध ताभ्यां तदुच्यते ॥ ईश्वरस्य य यात्मास्ति तेनैवाहं विनिर्मितः । सर्वशक्तिमतः श्वासः सजीनच करोति मां ॥ त्वया चेच्छ क्य ते तर्हि दीयतां मह्यमुत्तरं। सुसज्जीभूय मत्साक्षात् त्वं प्रत्युत्तिष्ठ वीरवत् ॥ पश्य वाक्यानुसारात् त ईशस्य प्रतिभूरई। तक्षिता मृत्तिकाखगडवाइमपि भवामि हि॥ पश्य भयानकत्वं मे त्वां न सन्त्रासयिष्यति । मामकीनगुमत्वच भारस्ते न भविष्यति ॥ त्वयोक्तां मम कर्म ऽहं गिरमेतां न्यशामयं । शुचिनिरपराधो ऽहं निर्मलो दोषवर्जितः पश्य मद्वैपरीत्येन छिद्रान म्टगयते स मे । खकीयदृषिमाञ्चेव स हि मामभिमन्यते । यन्त्र मे चरण बद्धा सवी रक्षति मे गतिं । पश्यतेन सदोषस्त्वं दातव्यञ्च मयोत्तरं यतो हेतो नरादीशो माहात्म्ये नातिरिच्यते ॥ तेन साई विवादं त्वं किमर्थमनुतिष्ठसि । सर्वेषां खोयवाक्यानां नोच्यन्ते तेन हेतवः। यस्माद् ईशन वक्तव्यम् रकवा निगद्यते। न चानुष्ठीयते तस्य द्वितीयं वारमीक्षणं ॥ खप्रे वा दने नेो निद्रा घोरतरा यदा। पतेन्मर्येषु शय्यायां सुषुमि गतवत्सु हि ॥ सदा तेन मनुष्याणां निर्गलीक्रियते श्रुतिः । ८ ॥ । १२ 54 ·२३ अध्यायः। घायूवस्य चरित्रपुस्तकं। १८ १९ १. २१ २२ १४ २५ तेषां हितोपदेशस्य मुद्राइच विधीयते ॥ स हि दुम्कर्म तो मत्य निवर्तयितुमिच्छति । मानवाच तिरस्कर्तुम् अहवारं विचेयते ॥ तस्यात्मानं विनाशाच रक्षितुं सोऽभिवाञ्छति। शूलस्याग्रेण विद्धत्वात् तत्वाणान् बायते च सः ॥ खप्रय्यायां यदा मयों दण्द्यते वेदनातुरः । तदीयास्थिषु सकामो जायते च निरन्तरः ॥ भोजनं गई प्रागैरिएमन्नञ्च देहिना। क्षोयमाणच तम्मांसम् अदृश्यत्वं प्रगच्छति । अदृश्यानि पुरास्थीनि विस्तानि भवन्ति च । प्राणा गर्तमुपायान्ति प्रेतलोकञ्च चेतना । तदा चेद् विद्यते दूतो मध्यस्थस्तस्य रक्षकः । सहसम्याग्रिमा मत्त्यं धम्मै ज्ञापयितुं क्षमः ॥ तहीशेन प्रसन्नेन वाक्य मेतद् गदिष्यते । मुखेम पतनाद गर्ने प्रायश्चित्वं मयार्जितं । ततः शोभिव्यते तस्य पललं शैशवादपि सच यौवनकालस्य तेजः पुनः समापयति । ईश्वरच समद्दिश्य प्रार्थनां स करिष्यति । तेनामुग्रह्य सानन्दो निजास्यं दर्शयिष्यते। खपुण्यश्च मनुष्याय तेन दायिष्यते मानवांश्च समुद्दिश्य तदा गायन स वक्ष्यति। अपराधमकुर्वे ऽहं सरलञ्च व्यकारयं। तस्य तुल्य प्रमाणच नाहमन्वभुजं फलं ॥ यतो ऽधोगमनाद् गर्ने प्राणान् स मुक्तवान मम । मामकोनच जीवात्मा भुक्त यालोकदर्शनं । पश्यैतानि करोती हिस्त्रि वा मानवं प्रति । परावर्तयितुं तस्य प्राणान् गावरोहणात् । जीवतां तश्च दोपेन दीपयितुं स चेयते ॥ यायव मनोयोग विधाय एटण मौनीभव मया तहि वक्तव्यं निगदिष्यते । उत्तरं यदि जानासि तहि देहि म उत्तरं। २६ पुनः॥ १७ त ॥ २१ में वचः। १२ ·बायू वस्य चरित्रपुस्तकं। ३४ अध्यायः। प्रभाषख यता मह्यं तव पुण्यं हि रोचते उत्तरं चेन्न जानासि तह्याकर्ण य में वचः । मौनीभव तदाहं त्वां शिक्षयिष्यामि विज्ञतां । ३४ चतुस्लिंशोऽध्यायः । १ रलोङना परमेश्वरस्य निर्दोषत्वकरम वायूवस्य दोषित्वकरणं २० पापिनो जनान प्रतीश्वरीयो दण्डः २९ तस्य तात्पर्य ३१ आयूवं प्रति मन्त्रणा च । अनन्तरम् इलीडरपरं वक्तुमारेभे। हे विहांसो मदोयानि वाक्यानि श्रोतुम ईथ । हे विज्ञा उपदेशो मे यमाभिश्च निशम्यतां ॥ यसः कसैन वाक्यानां क्रियते हि परीक्षणं । भक्ष्यस्याखादनं यत् तालुनैव विधीयते ॥ ततो हतो विचाराय प्रवत महि साम्प्रतं । यच्च भद्रं तदस्माभिः सम्पश्चिीयतां मिथः ॥ वायूव उक्तवान् एतत् छहमेवास्मि पुण्यवान् । मामकीनच यो धर्मः स ईपनायसारितः ॥ भवितव्यं मया तस्मात् खधर्मे ऽसत वादिना। दुधवाणेन विडो ऽहम् अपराधेन वर्जितः चायूवस्य समानः को दुर्वाक्यं जल वत् पिवन ॥ दुकियाकारिभिः सार्द्ध सखित्वञ्च समाचरन् । धर्म होनमनुष्यैश्च सहगामित्व माश्रयन् ॥ ईश्वरस्यानुरागया कि नरस्य भवेत् फलं । वायूवेन कि मेताग वाक्यं नोदीरितं पुरा ॥ तस्मात् हे ज्ञामिनो ययं श्रोतुमईथ मे वचः । ईपास्य दुष्कृति नास्ति नरधर्मी सर्वशक्तिमान् ॥ यस्मात् तेन मनध्याय कर्मणे दीयते फलं । नरस्य यागाचारी दीयते तापी गतिः । सत्यमेव वदाम्येतत् नैवास्तीशस्य दुष्कतिः । न करोति च धर्मस्य विकारं सर्वशक्तिमान ॥ - ७ O 56 ·३४ अध्यायः। वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । ५७ ५ १६ १० ११ क्षाणिः केनापिता तमिन कृत्स्नं कोऽस्थापय जगत् । तेन चेनिजसन्ताचे प्रात्य काग्रचित्ततां । निजात्मा प्राण वायुश्च खं प्रत्यकृष्यते पुनः ॥ मियन्ते युगपत् तहि सकला र व जन्मिनः । पुनार मनुष्यश्च धो लीनः प्रजायते ॥ तुभ्यं चेद् रोचते बुद्धिस्ततत् श्रूयतां त्वया । मामकीनोपदेपास्य निनादे चावधीयतां ॥ धम्म यो देछि तेनैव शासनं किं प्रयुज्यते त्वया टूधयितव्यः किं धार्मिको वा पराकमो। नारकिन्निति वाक्यं किं राजानं कोऽपि भाषते। यूयं दुशा इदं वा का प्रमुखान वक्ति मानवान् । ई श्वरम्त नरेन्द्राणां पक्षपातं करोति न । धनिनश्च दरिद्रेभ्यो नाधिकं सोऽभिवीक्षते । यस्मात् तस्यैव हस्ताभ्यां सकलास्ते विनिर्मिताः । तेक्षणेन मरिष्यन्ति राधिमध्य उपस्थिते । चालिताच गमिष्यन्ति विनाशं सकलाः प्रजाः । करादन्येन दण्डेन बलो दूरीकरिष्यते ॥ यस्मामरस्य मार्गेषु दृसिरोशम्य वर्तते । तदोयपाद विक्षपान सबनिव स पश्यति । दुष्कियाकारिणो यत्र प्रच्छना भवितुं क्षमाः । तादृशं तिमिरं किं वा म्रत्युच्छाया न विद्यते । विचारार्धच येनैव गन्तव्यमीश्वरान्तिक । न करोति चिरं चिन्तां तं मनुष्यमधीश्वरः ॥ अकृत्वा चानसन्धान पराक्रान्तान् भनति सः । स तेषां परिव च स्थापयत्य परान् जनान् । यतो हेतोः कि यास्तेषां तम्यैव ज्ञानगोचराः । तस्मात् स क्षणदायां तान् समुत्याय क्षणत्ति हि ॥ दुबत्तानिव सान सबै दृश्ये स्थाने निहन्ति च ॥ यस्मात् तम्यान गामित्वात ते सञ्जाताः पराङ्मुखाः । सकलान तस्य मागीच प्रति भृत्वाविवेचकाः ॥ यातनादं दरिदाणां तस्य प्रत्यक्षमाम यन् । १ १२ १३ २४ २५ १८ ·३२ धायूवस्य चरित्रयुस्तकं। ३५ अध्यायः । दुर्गतानाच चीत्कारं तस्यैव श्रोत्रगोचरं । शान्ता तेन प्रदत्तायाम् उपरोधं करोति कः । समाच्छादितवक्त्रं वा कस्तं शक्रोति वीक्षितुं । दे प्रति नरकं वा तेन तत् क्रियते हठात् ॥ नो चेत् प्राश्यति राजत्वं मानवो धर्मवर्जितः । प्रजोन्माथवरूपाश्च भविष्यन्ति प्रजेश्वराः ॥ तस्माद् ईश्वरमुद्दिश्य मा ब्रूयाद् इदं वचः। शास्ति लब्धा मया पायं पुन नहि करिष्यते यन्मे दृो हितं मां शिक्षय त्वमेव तत् । यद्यहं कृतवान् दोषं करिष्यामि पुन नहि । फलं किं तेन दातव्यं त्वदीयेच्छानसारतः। धतुरो ऽसि न तुरि म तव तुधि गरीयसी। भद्रं यदभिजामासि तत् प्रभाषितुमईसि ॥ मम पक्षे वदिष्यन्ति मानवाः सुविवेचकाः । यो मनुष्यश्च मेधावी स यहीष्यति मे वचः । न ज्ञानाद् ब्रूत चायू वा न सुयुक्तास्तदुक्तयः॥ यहं वाच्छामि साद्यन्तम् अायूवस्य परीक्षणं । २६ यस्माद् दुईत्तलोकानां पक्षे स प्रत्यभाषत । नो चेत स धर्मलोपन खपापं वर्डयिष्यति । १० असन्मध्ये ऽपि दर्पण दास्यते करतालिकां । ईश्वरस्य विराइच बहवाक्यानि वक्ष्यति । ३४. १ ३५ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । १ परमेश्वरस्य महिम्नः कथनं ५ मानुषस्य धर्मेणेश्वरस्य लाभाभायो गव्विदमन. याणां पापमार्जनानधिकारित्वच । घनन्तरम् इलीडः पनरवाच । ईश्वरस्थापि धाडि मम धमे ऽतिरिच्यते । त्वया किं प्रकृतं बुवा वाक्यमेतदुदीर्यते ॥ किं लभ्यं तव धर्मा तजिज्ञासश्च एच्छसि । पापस्याचरणात् तेन किं फलं भविता मम ॥ २ 58 ·३६ अध्यायः वायूवस्य चरित्रपुस्तकं ५ सुभ्यं ते बान्धवेभ्यश्च प्रदास्याम्यहमुत्तरं । नभ उद्दिश्य वीक्षख पश्य खं त्वत्त उन्नतं । त्वया चेत् क्रियते पापं का क्षतिस्तस्य जायते । बहुभिस्ते ऽपराधैश्च का हानिस्तस्य जायते । धार्मिकेण त्वया वापि तस्मै कि वितरिष्यते । स त्वदीयकराभ्यां के वामहारं ग्रहीष्यति । त्वत्तुल्याय मनुष्याय फलदा तव दुरता । मानवस्य सुतायापि फलदा तव पुण्य ता । दौरात्म्यस्य बजत्वेन लोकाः कुर्वन्ति रोदनं । महतां बाहुभाराच कुर्वते परिदेवनं । किन्तु कोऽपि न वक्तीदं कुत्र स्वधा म ईश्वरः । यामिन्या थपि मध्ये यः सद्गीतानि प्रयच्छति ॥ भूरेभ्यः खगेभ्यश्च ज्ञानिनो ऽस्मान् करोति च ॥ न पूटणोति स क्रन्दत्सु तेषु दर्पण पापिनां ॥ यस्माद् व्यलीकतामोश न कदाच यहोयति। सर्वशक्तिमता तत्र दर्शन न करिष्यते ॥ मया इएं न शक्यः स इति त्वं भाव से कुतः । विवादस्तस्य प्रत्यक्षः कुरु तस्य प्रतीक्षणं ॥ अधनापि फलं तेन सकोपेन न दीयते । तस्मादेव महापापं तेन किं नावगम्यते ॥ चायू वस्य तु वक्त्रंय वाध्यायं वच ईय॑ते । ज्ञान हीनत या शब्दान बहून राशीकरोति सः ॥ १४ " ३६ षटत्रिंशोऽध्यायः। १ ईश्वरस्य सर्वकर्मसु नस्य सत्यत्वम् चायू यस्य कर्मसु दोष कथनं २४ ईश्वरोयं सर्व कर्मा विवेचं। १ अनन्तरम् इलोहः पुनरावाच । प्रतीक्षख क्षणैकं मां त्वां शिक्षयितुमिच्छुकं । यधुनायीश्वरार्थ मे प्रतिवादो ऽवशिष्यते । ज्ञानं दूरान्मयामीय खसहा शोधयिष्यते । 12 59 ·. वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । २६ अध्यायः। ४ १ नूनं मदीय वाक्यानि व्य लीकानि न सन्ति हि। पूर्णज्ञानो मनुष्यो ऽत्र व या साईच्च विद्यते । ईशः पश्य पराक्रान्तो न च निन्दति कञ्चन । प्राज्ञतायाः प्रभावेन स चातीव महाबलः ॥ न जीव यति दुर स स शोधयति दुःखिनः। धार्मिकाच मनष्यात स वनंत्र नापकर्षति । टपैः सिंहासनस्यैश्च सङ्गिनी तस्य लोचने उपवेश्य चिरार्थ तान स करोति समुन्नतान् ॥ यदा घटसल बड्डान् तान वृतांचल शरज्जभिः । स बोधयति दुष्कर्म तेषां दोघांश्च गर्बिणां । उपदेशाय तेषाञ्च मोचायला ध्वनिग्रहं । दुराचारानि वर्तवमिति ताम् अभिभाषते ॥ तदा वाक्यं ग्टहीत्वा तः खोकते तस्य सेवने । सुस्थित्या यापयि य्यन्ते यावज्जो दिनानि हि। वत्सरान विहरिष्यन्ति सुखभोगेन तथा ॥ याज्ञायाच्चार होतायां प्रपतिष्यन्ति तेऽसिना। परला कश्च पास्यन्ति ज्ञान होनत्यकारगात् । धर्मवर्जितचित्तैस्त लोक कोपः प्रचीयते । ईश्वरेण निबद्धास्ते हाहाकारं न कुर्वते ॥ तेषां प्रायवियोगो ऽपि यौवने सम्भविष्यति । भरिव मनुष्यस्त जीवोत्सर्गः करिष्यते ॥ ईश्वरो दुर्दशाकाल उद्धरिष्यति दुर्गतं । स दौरात्म्यम्य मध्ये ऽपि तक्रोत्रं मोचयिष्यति ॥ विस्तीर्ण सङ्कटात तेन स्थानं त्वय्यपि तारिते। न भविष्यति सही मार्ग पादयोरधः। तव भोजनमञ्चोऽपि मेदोभारण नस्यति । किन्तु त्वं यदि दुश्स्य विचारेणेव र प्यसि । विचारात ताई दण्डाज्ञा न वियोज्या भविष्यति । तस्मात् त्वां तस्य रुटस्य प्रहारो मावतारयेत्। प्रायश्चित्तम्य बाहुल्यम् अत्र त्वाञ्च न वञ्चयेत् ॥ स किं ते मस्य से वित्तं स मुवन मन्यते । 60 ॥ १७ १८ ·७धध्यायः। वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । २१ ११ २२ २४ ५ . नैश्चर्यस्थापरं कश्चिद् उपायं बलवईकं ॥ रात्रि मा काङ्ग लोकानां स्थानमरत्वकारिणों। सावधानो भवाधर्म प्रति मा वर्ततां मनः। यमात् स रोचते तुभ्यम् अधिकं दुःखभोगतः ॥ ईपाः पश्य बलेनोचः शासने तस्य कः समः । कस्तस्याचरणं तम्य साक्षाद् याविष्करिष्यति । कृतो ऽन्यायस्व या वाक्य मिदं कस्तं गदिष्यति । स्मर तस्य क्रियोच्चास्ति कीर्तिता मानवैश्च सा। सर्व पश्यन्ति तां मया दूरात् तां वीक्षते नरः ॥ पायेगा स्योच्छ्र यः कीदृक् सेो ऽस्माभि भावगम्यते तस्य वत्सरसङ्यापि विनिश्चेतुं न शक्यते ॥ या कृष्यन्ते यदा तेन तोयानां सूक्ष्म विन्दवः । ते क्षरन्ति तदा वर्ष क्वाथवत तेन निर्मितं उत्स जन्ति हि मेघास्तं सिञ्चन्ता मान वान बहून् ॥ नीलाब्भ्राणां वितानं किं बोडं केनापि शक्यते । यावासस्य तदीयम्य गर्जनं को ऽवगच्छति ॥ पश्य तस्योपरि खोया दीप्तिस्तेन विकीर्यते। पारावारस्य मूलैश्च स समाच्छाद्यते पुनः । यस्माद् एतेन लोकानां विचारं विदधाति सः । भक्ष्यद्रव्याशिवा तभ्यो बाहुल्येन प्रयच्छति ॥ विद्युताच्छाद्य हस्ता स रिपवे प्रहिणोति तां । तमाख्याति ध्वनिस्तस्य तमायान्तञ्च गोव्रजः ॥ १७ ॥ A ३० ३७ सप्तत्रिंशोऽध्यायः । १ झझावझनं ६ हिमवर्णनं र दक्षिण वायवर्णनं ११ विद्युदर्श नं १४ मेघादि वर्णनञ्च । एतच्छब्देन मे चिक्त कम्पित्वोत्पतति स्थलात्। युष्माभिः श्रूयतां तस्य रवस्येदञ्च गर्जनं । श्रूयतां सिंहनादश्च निर्गतस्तस्य वक्त्रातः ॥ गगनाधः स्थितं सव्वं स्थानं स हिणाति तं । एथियन्तानि यावच्च निजां प्रेषयति धुतिं । 61 ·वायू वस्य चरित्रपुस्तकं। ३७ अध्यायः। नादी नईति तत्पश्चाद् गर्जतो जयनादिनः ॥ प्रतिनादितनादेन तेन को न धरिष्यते। तेन खकीयनादेन खाश्चर्य गर्जतीश्वरः। स महाकर्मकृत् तत्र किं ज्ञातुं शकमो वयं ॥ भूमौ पतेति तेनैव हिमानों प्रति गद्यते । शीकरश्चातिरक्षिश्च प्रति तच्छक्तिसूचकां ॥ सर्वलोकस्य इस्तञ्च मुद्रितं स करोति हि। तस्मानानन्तु तं सर्व मानवास्तेन निर्मिताः । पशवो ऽप्याश्रयं प्राप्य तिकन्ति खगुहार हे ॥ झमागच्छत्यवाचीत उदीच्याः शोतमेति च । ईश्वरस्यैव निःश्वासाज्जायते हिमसं इतिः । सलिलानाच विस्तारो याति सङ्कीर्णतां तदा ॥ ईशनोदकभारोऽपि वारिवाहे समर्पते । तस्य तडित्त्वतां माला पुनस्तेन विकीर्यते ॥ रथ व त् सा च तम्य व चालनात परिवर्त्तते । तस्मात तैरपि कर्तव्यं यद्यत सग्य निदेशतः । तत् सब कर्मा मेदिन्या मण्डले परिसाध्यते ॥ दण्डाथं वा खदेशा) वा हितार्थं निरूपितं । चायूव त्वमिदं पूण्वन मनसा भव सुस्थिरः। ईश्वरस्य च कम्माणि खाश्चर्याणि विचिन्तय ॥ मेघान् प्रतीश्वरस्या झा बोर्ल्ड किं शक्य ते त्वया । किं तदीयप यादम्य कृतं वा तेन दीपनं ॥ नीलाम्याणां वितानं बा कि बोडुं शक्य ते त्वया । सिद्धज्ञानविशिशम्य कर्माण्य यतानि वा । क्षित्यां सन्नीकता याञ्च तेन दक्षिणवायुतः । कथम यणानि जायन्ते त्वदीय वसनानि वा। सिक्तधातुमयादर्श इव सम्यक् ससंहतं । अन्तरीक्ष त्वया वा किं तेन साई परिस्ततं । वयं तं किं वदिष्यामस्तदमान वक्तुमईसि | यसमाम्तमिवाडि निरूपयितुं वयं । यह किश्चित प्रभाषिष्य इति किं को ऽपि तं वदेत् ॥ १२ १५ १० न १. 62 ·३ अध्यायः। वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । ६३ अहं नश्यामि मर्त्यः किम् एतत् तस्मै निवेदयेत् ॥ घदृश्या साम्प्रतं दीप्तिः स मेघान दोपयिष्यति । तदा वायुः समागत्य तान् सर्वान् लापयिष्यति ॥ उत्तरस्या दिशः वाम उत्पन्नमुपति छति | तेजसा च भयाईण समाच्छाद्यत ईश्वरः सर्व शक्तिविपिाठः स नामाभिचपलक्ष्यते । प्रोच्चशक्तिविचारः स महाधी न पोडकः ॥ अतो हेतो मनुष्याणां भीति स्तस्मात् प्रजायते प्राज्ञनित्तस्य कस्यापि मुखं नो स व्यपेक्षते ॥ २३ २४ २ ४ ३८ अष्टत्रिंशोऽध्यायः। १ झन्झा वालादायवं प्रतिव्य परमेश्वरेण व कर्मणां महिनायवस्य दुर्ब नत्व प्रकाशन १२ चालोककथनं १६ समुद्रक थनं १९ वरुण कथनं २२ हिमकथनं २४ विद्युत कथन २८ दृष्यादिकथनं २३ गगनस्य मघानाच कथनं। १ च्यानन्तरं परमेश्वरो झभावातमध्याद शायूवं प्रत्युवाच । उक्तिभि ज्ञान हीनाभिमन्वमन्धीकरोति कः । इदानी कटिदेपास्ते बध्यतां वीरवत त्वया । परिप्रक्ष्यामि यच्चाहं देहि मह्यं तदुत्तरं। स्थाप्यमाने मया क्षित्या मुले त्वं काभवः पुरा । यदि बुद्धिविपियो ऽसि तहि मां ब्रूहि तद् वचः ॥ तम्या मानञ्च निर्णेय केन तुभ्यं निवेदितं । परिमापक सूत्रं कस्तस्याः एछे ततान वा ॥ तम्याः सर्वे पदाधारा बहुमूलाः क्व सन्ति वा। तस्याः कोणस्थ पाधा को वा निक्षिप्तवान् पुरा । प्रभातीयान्तदा तारा अन्वतिष्ठन महोत्सवं । ईपू स्यापि मुताः सर्व हर्षनादमकुर्वत ॥ कः कपाटडयेने व सिन्धुनाथं निराइवान् । प्रपतन निरगच्छत स तदानी निजयोनितः । वस्त्रार्थच मया तस्मै मेघजालमदीयत । गावसंवेशनार्थञ्च राबिवासो व्यतीर्यत || ७ 20 ८ ए 63 ·१६ घायूवस्य चरित्रपुस्तकं । ३८ अध्यायः । . ॥ २ 18 : ॥ १६ . पर्यच्छिचत सीमा च तदर्थ कल्पिता मया । अर्गलञ्च कपाटे च मया संस्थाप्य तत्कते उक्त स्थानमिदं प्राप्य त्वया नातिक्रमिष्यते । अत्र स्थाने तवोर्मीणां दर्पः संवारयिष्यते यावज्जोवं त्वया वा किं प्रत्यूषस्य विधिः कृतः । अरु गाव निजं स्थानं किं समाज्ञापितस्वया । तस्मात् सर्वस हायाः किं कोणान् सन्धार्य तो करः। विधून्वन्तो दुराचारान् तम्या मध्याग्निर ग्यतः ॥ सा मुद्राङ्कितलाक्षावद् यात्याकारान्तरं तदा । तो परिच्छदवत् शुभौ तदानीको पतिष्ठतः ॥ दुराचारमनध्येभ्यः खदीपश्च निवार्यते । ऊर्द्धमत्तोलितो बाहुस्तदानीञ्च प्रभज्यते सागरस्योदम स्थान प्राविश स्वं कदापि किं । जलधेरन्तरागारे ऽकारो वा किं गमागमा कृतान्तस्य कपाटे कि विस्त ते तव सम्मुखे । मृत्युध्वान्तग्य हारे वा किं समालोकिते त्वया ॥ भुवनस्वापि विस्तारः किं त्वया समवेक्षितः। यदि जानासि तत् सर्वं तहि मह्यं निवेदय ॥ दीप्तिवासस्य मार्गः क तिमिरस्य स्थ नं क्व वा ॥ कि तयोः परिसीमा ते समानेतुं क्षमो ऽसि वा । किं तदीयनिवास म्य पद्धतीचावगच्छसि ॥ च्यवगच्छसि यस्मात् त्वं तदानीं समजायथाः । तावकीनदिनानाञ्च सङ्ग्यातीव गरीयसी। त्वं तुधारस्य कोषेषु किं प्रवियः कदाचन । करकाधन शाला वा किं कदापीक्षितास्वया ॥ सा तु दुर्गतिकालस्य निमित्तं रक्ष्यते मया । सङ्गामस्य नियद्धम्य वा दिनाथं हि सञ्चिता । यत्र निर्भिद्यते दीप्तिः क्व ततस्थानम्य पहतिः । पृवीय वायुना सामेराक्रमस्यायनं व वा ॥ धारासारनिमित्तच प्रणालः केन कल्पितः। के न गर्जन युक्तायाः सौदामिन्याच पद्धतिः । १८ ११ २२ २४ 61 ·३ ९ध्यायः। चायूवस्थ चरित्रयुतक। (L २६ २८ २९ १० ११ ३२ तेन निर्जनदेशे ऽपि जायते तोयसेचनं उद्यते मरभूमिश्च मानवेन विजिता ॥ शून्यं निरालयं स्थानसारख्या परिप्यति । तत्रत्वा शस्ययोनिश्च प्रानोत्यहरभूषणं । तः किं विद्यते तातो जन्मदः को निशाम्बनः । कस्या गर्भ हिमं जातं कया सूतं खवारि वा। पाषाणस्य व वेशेन छाद्यन्ते सलिलान्यपि।" अपानाथम्य दृश्या पाशश्च बध्यते । बन्धनं बहुलानां किं त्वं संयोजयितुं क्षमः। म्टगार्यस्य याशान वा वहि किमोचयिष्यसि । त्वया वा किं प्रणीयन्ते खीयमासे त्रु राशयः । सप्तर्षीणां सवंशानां त्वं वा किं पथदर्शकः । त्वं कि ज्याविषच कम्य सकलान् बुध्यसे विधीम्। एथिव्यां तस्य कर्ट त्वं किं समस्थाप्यत त्वया ॥ त्वं खकीयरवं मेघान यावत् किं गमयिष्यसि । स्त्यच्चाप्लावितायेन किं समाकादयिष्यसे । प्रतिष्ठन्ति त्वया वा किं प्रेषिताः शतकोटयः । अस्मानपस्थितान पश्य वागियं तैः किमुच्यते । ज्ञानं केनापितं चित्ते धोर्दता केन वा हृदे॥ ज्ञानात तायवरायां वा सजा को निश्चिनोति हि। केन न्यनीक्रियन्ते वा गगनस्था अखिञ्जराः ॥ तदा विलीयते धली धातु ईव कृतो यथा । त्तिकायाश्च ले हाखि प्रसज्यन्तं परस्परं। ३४ म १७ १८ ३८ जनचत्वारिंशोऽध्यायः । ३९ सिंहीया कथा ४१ द्रोगाकाकोया कथा १ छागीया कथा ५ यन्यगईभीया कथा र खङ्गाया कथा १३ उपक्षोया कथा १९ वाधा कथा २६ वाजपनोथा कथा सत्र- पाया कथा च। कारिण्या निमित्तं किं त्वं भक्ष्यं मगयिथ्यसे पशुरामस्य वत्मानां क्षुधां वा तर्पयिष्यसि । K (65 ·८६ खायूवस्य चरित्रपुस्तकं । ३६बध्यायः। ४ -- गहरेषु नताङ्गानां मांसा) गुप्तसेविनां । द्रोण काकस्य सन्तामाः क्रन्दन्त ईश्वरं प्रति यस्मिन् काले निराहारा विधमन्ति समन्ततः । तदा तस्य निमित्तं कः निश्चिमोत्यु पजीविकां ॥ छाग्याः पर्वतवासिन्याः सूतिकालमवैघि किं । कि प्रत्यक्ष त्वया दृश्या गीणां गर्भवेदना। तास वा पूर्णगीणां मासाः किं गणितास्वया । तासां प्रसवकालो वा ज्ञातुं किं शक्यते त्वया । नत्वा ताभिरपत्यानि सत्या प्रस्थाप्यते व्यथा। तासां वत्मा बलं प्राप्य वर्डन्ते शम्यभूमिषु। ते प्रस्थाय पुनस्तासां समीपं प्रतियान्ति न ॥ केन स्वाधीनता दत्त्वा विछो व नगईभः । स बारण्यखरः केन बन्धनेभ्यो विमोचितः ॥ निमभूमि मथा तस्य सदनार्थ व्यवस्थिता । ऊपरश्च मरुस्थानं कृतं तस्य निकेतनं । पुरवासिमनुष्याणां जनता तेन हम्यते । पशुताडयितुः शब्दो नहि तेन निमाम्यते ॥ गिरीणां एकता दृश्यं स्थानं तस्य विहारभृः। हरिद्वर्गाश्च यत् किश्चित् स तदेवानुधावति ॥ तव दासत्व सत्त्यां किं गण्डकः परिताच्यति । तावकीन गवादन्याः पार्श्व वा किंशयिष्यते । रज्जना हलवायां किं त्वं भत्स्यसि खडिनं। स के दारान समोकुळन कि त्वत्पश्चाद जिष्यति ॥ स महाबलवान तस्मात् किं तस्मिन विश्वसिध्यसि । जिधान्यादि वित्तच्च किं तस्मिन्नर्पयिष्यसि कि विश्वसिषि तस्मिन् यत् ते पाम्यानि स वक्ष्यति । मईन स्थानतो धान्यं तव वा संयह व्यति ॥ दपिण्या । उयपक्षिण्या यो गरुत् स हि कोदृशः। स वाजो वत्सलायाः किं लक्ष्मणायास्तनूरुहं ॥ भृमा त्यक्त्वा स्खडिम्बान सा धूला वशीकरोति हि । भंच्यन्ते चरमा यत्ते किंवा यद् वनवासिभिः। ए १० १२ १९ १४ (66 ·७ A २० . 8. अध्यायः। आयूवस्य चरित्रयुस्तकं । श्वापदेचूर्णयिष्यन्ते तन संस्मर्यते तया'। यात्मजान पर जान् मत्या सास्ति तान् प्रति निष्ठुरा। जायते निष्फला तस्या व्यथा दुःसाहसेन च । ज्ञानमीशेन विस्मार्थ न छता सा धियोंडशिनी। ऊईमुखी यदा सा तु धावनाय प्रवर्तते । तया तर्हि तुरणाच तदारोहो च हस्यते ॥ वाजिने किं प्रभावो वा प्रदातुं शक्यते त्वया । तस्य ग्रीवा त्व या वा कि मेघाब्दन वेश्यते ॥ किं त्वयैव स वा सृष्टः प्लवगामी पतङ्गवत् । उग्रश्वासस्तदीयो हि प्रतापेन भयङ्करः ॥ खुरै लिख न समां भमि ख बलेन स नन्दति । सुसज्जीभूतसेनानां विरुद्धञ्चाभिगच्छति ॥ त्रासे हसत्य शङ्कः स खङ्गतो न पलायते ॥ तस्मिन वनति तूमीरः शैल्यं शक्तिश्च तैजसो। स उद्देगादमीच रणभूमि पियासति। तूरीवादनमाकर्ण्य गतशान्तिश्च जायते । तूरीवादे नदत्युच्चै राजिघ्रति चा हवं । गज नञ्च पुरोगानां योधानाञ्च महाध्वनिं । तव ज्ञानप्रभावेन श्यना वा किं प्रडीयते । दक्षिण दिशमुद्दिश्य व पक्षी विस्त गोति च । किं त्वदीयाश्या एध ऊई यात्युच्चनीडकृत् ॥ लस्तस्य निवासोऽस्ति रात्रौ तिष्ठति तत्र सः । शिलोचयस्य फूटङ्गाग्रे दुर्गमं दुर्गमाश्रितः ॥ तस्मात् स प्रेक्षते भक्ष्यं तन्नेत्रे दूरदर्शिनी। तहमा रक्तपातारः कुणमा यत्र तत्र सः॥ १८ २५ १६ १८ २० ४० चत्वारिंशोऽध्यायः। १ चायूर्व प्रति परमेश्वरस्य वचनं ३ वायूवस्य व दोषागोकरणांद परमेश्वरस्य खौया- मर्यकर्मभिरायूवस्याज्ञानतायाः प्रकाशनं १५ विहेमानपणाः कथनछ । अनन्तरं परमेश्वर यावं जगाद । सर्वशक्तिमता साई विवादी किं तमादिपोत् । K% 67 ·चायूवम्य चरित्रपुस्तक। 8. अध्यायः। तत वायूवः ४ ईश्वरस्यायवादी यः स तस्मै यच्छतूनरं। परमेश्वर प्रत्युवाच पश्याहं तुच्छनीयो ऽस्मि किं दास्ये तुभ्यमुत्तरं। मामकीनमुखे तस्मात् करिष्यामि करापमं । एक कृत्वो मयाभाधि नहि भाषिष्यते पुनः । हा वारावीरितं वाक्यं न पुनश्वेरयिष्यते । ततः परं परमेश्वरो झमावाने तिछन यायवं प्रतिजगाद । इदानों कटिदेशस्ते बध्यतां वीरवत् त्वया । मरिपक्ष्यामि यच्चाई देहि मह्यं तदुत्तरं । मम धर्मविचारोऽपि किं त्वया परिलोप्यते । निजपुण्यम्य रक्षा) माच किं दूयिष्यसि ॥ ईश्वरम्य भुजो यादृक् ते भुजस्तादृगस्ति किं । किं तेनेवोच्चशब्देन शाक्य ते गर्जितुं त्वया । तहि तेजो महचञ्च कुरव खीयभूषणं । गौरवच्च प्रभावञ्च कुरुष्व व परिच्छदं । तव क्रोधानलम्यापि शिखाः सळत्र विक्षिप। यच किश्चिद् उदयं तद् दृक्पातेन निपातय ॥ यच्च किञ्चिद् उदग्रं तद् दृकपातेन विनामय। दुश्चरित्रांच तत्रैव खपदाभ्यां विमर्दय । धृला तान् गोपयैकत्र तमिसे संहतान नान् । तदानीन्त प्रशंसा ते मयापि कीर्तयिष्यते । निजदक्षिण हस्तेन त्वं यस्मादभवो जयी॥ विहेमोतं पशुं पश्य मया स्टएं त्वया समं बलीवडी यथा तहत र मानि सेोऽपि खादति । पश्य कीदृग् बलं तस्य कटि देशे हि विद्यते । कुक्षिस्वायुषु शक्तिश्च कीदृशी तम्य वर्तते ॥ सरसाख्यत रोस्तुल्यं लागलं तेन चाल्यते । सम्य गितट स्थानां शिराणां योजनं दृढ़। सम्यास्थीन्यारकूटम्य नालानाच समानि छि। साहदण्डसमानानि सन्ति तत्कीकसानि वा। ईशनिर्मित वस्तूनां श्रेण्यामग्यः स एव हि । ११ १५ 68 ·१अध्यायः॥ चायूवस्य चरित्रपुस्तकं। १२ तदीयशिका च खगस्तस्मिन् समर्पिनः । गिरयस्तबिमित्तच भयमुत्यादयन्ति हि। तत्र क्रीडन्ति स च पशवोऽरण्यवासिनः ॥ स स्तम्बानामधः पोते नलैः पङ्कन चाहतः ॥ स्तम्बानां छायया तस्य पर्यशाला च जायते । सोतःपार्श्वस्थगुल्मैः स प्राचीरेणेव वेश्यते । उटूतायां तरङ्गिण्यां तस्य चासो न जायते । यद नेनापि सिक्कास्या धैर्ययुक्तः स तिष्ठति ॥ साक्षाद् धृत्वा नरस्तस्य नासा नास्यैश्च विध्यते । २३ -- २४ ४ ४१ एकचत्वारिंशोऽध्यायः। १ लिवियाथनस्य कथनं १९ तदीयविशेषाङ्गानां वर्णन। वडिपोन समर्थः किं त्वं वेड लिवियाथनं । किं वा त्वं रज्जु ना तस्य जिहां सम्पीडयिष्यसि ॥ वेत्र वा तस्य नासायां त्वया किं स्थापयिष्यते । किं त्वया पाक्यते तस्य हन बेडु शलाकया । त्वयि किंस बहुत्वेन देवनं वा करियति । स वा किं कोमल वाक्य रभिभाविष्यते त्वया। नियमो वा त्वया साई तेन किं स्थापयिष्यते । चिरकालीयदासत्वे स त्वया कि नियोच्यते। कि कीडियसि वा तेन साई त्वं पक्षिणा यथा । त्वं किं खतरणीनां वा कृते तं बन्धयिष्यसि ॥ सार्थिकास्तस्य मूल्या) किं करिष्यन्ति वा पणं । किनानीयाच लोकाः किम् अशा यिष्यन्ति तं मिथः ॥ पूरयिष्यसि किं तम्य चर्म तीक्ष्णाय कण्टकैः । मीनवेधक शूलानां शिवितेन च तच्छिरः। कुरु हस्तार्पणं तस्मिन् मृत्वा नो योत्यसे पुनः॥ এয় লিখলানি মন্ত্রী নবিঘিলঃ | तस्य दर्शनमात्रात स कि नो नियातयिष्यते ॥ धूछो न विद्यते कोऽपि तमुद्देजयितुं क्षमः। . ६ १. 69 ·घायुवस्य चरित्रपुस्तकं। ४१ अध्यायः। १४ १५ तहि मदन्तिकं स्थातुं का समर्थो भविष्यति । मया प्रत्युपकर्तव्यः को मे पापकार कृत् । कृत्स्त्रद्युमण्डलस्याधी यद्यदस्ति ममैव तत् । अमूकेन मर तस्य सर्वाङ्ग वर्णविष्यते। प्रभावस्थापि यत्तान्तः सजाया यपि साठवं । सहस्त्रस्य वहिभागं दूरीक हि कः क्षमः । सदीयहिजपतो च प्रवेएं पारको ऽस्ति कः ॥ तन्मुख म्य कपाटे च को विस्तारयितुं क्षमः | तस्य वक्त्रखुराणााच चतुर्दिक्ष भयं स्थितं ॥ तदीयचर्मणां रेखाः सन्त्य दृष्ट्वारभृमयः । मुप्रया दृसन्ध्या च बध्यन्ते तानि सर्ववः । एकमासज्यते ऽन्यस्मिन् प्रवेएं वायुरक्षमः ॥ एकं संलग्रमन्यस्मिन तेघो योगो न भिद्यते ॥ तत्क्षुतं रमिविक्षेपि ने चारुणनेत्रवत । उल्का नियान्ति तहकात् स्फरन्यो ऽमिकणा यथा । तम्य नासाग्ररन्धाभ्यां धूममाला निरोति च । कटाहादिव सन्तप्ताह साल हन्तेन वीजितात ॥ तस्य श्वासेन चाङ्गारा अभिजायन्त उज्वलाः । तदीयाननमध्याञ्च निर्यान्यग्निशिखा अपि ॥ तस्य ग्रीवा बलावासः शङ्का त्यति तत्पुरः ॥ तस्य पुछानि चाङ्गानि सुसंसक्तानि धातु वत् । तस्मिन सितानि तिरन्ति न च गच्छन्ति चाल मं । सिक्तधातुसमं तस्य चित्तं पायाणसन्निभं । अधःस्थः पेषणीपट्ट व तदयं धनं । तस्मिन् समुत्थिते वीरा अपि जस्ता भवन्ति हि बहुरूपभयात् ते च जायन्ते हीन बुद्धयः ॥ स येनाकम्यते तस्य खड्रो नानोति सुस्थिति । न शूलं गोफणा वापि शिरस्त्रं वा कथञ्चन ॥ सलाई मन्यते नाडं रीतिश्च पीक काठवत् । न हि शरासनारीही तं विद्रावयितुं क्षमः । गोफणस्थपिलास्तस्य कृते सन्ति रणोपमाः। २२ १३ २४ २५ 70 ·४२बध्यायः। वायूवस्य चरित्र पुस्तकं । २९ ३१ स गदां मन्यते नाडं सात ईसति ध्वनिं । तीक्ष्णाग्राकृरिकास्तस्य निमभागे ऽपि सन्ति हि। छिदुरं तेन यानञ्च कई मोपरि चाल्यते ॥ तमस्थाली यथा तहत् तेन फेणायते ऽम्बुधिः । स करोति पयोराशिम् यक्षकईमपात्रवत् ॥ तत्पश्चाद् राजते मार्गो दृश्यते पलितो ऽर्णवः । तत्समो भूतले नास्ति स सो भयवर्जितः ॥ ईक्षते सर्वमुच्च स सर्बस्फोतात्मनां प्रभुः ॥ २ ३ १४ ३ ४ ४२ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः। १ ईश्वरस्य निषित्वम् अायवे न स्वदोषाहोकरण नबन्धूनां प्रायश्चित्तकथनं १० आवस्य पुनरैश्वर्यप्राप्तिः १३ तस्य कन्यापुत्वकथनं १६ तस्य मरणश्च । अनन्तरम् अायूवः परमेश्वरं प्रतिजगांद। सर्वमेव त्वया कर्ताक तज्ज्ञायते मया। रको ऽपि त्वदसाध्यश्च सहाल्पा नहि विद्यते ॥ "उक्तिभि ज्ञान हीनाभि मन्त्रमन्धीकरोति कः।" मयैव ज्ञान होनेन यन्न बाध्यममाधि तत् । यद्यन्मत्तो ऽमृतं तद्धि न ज्ञात्वा कथितं मया ॥ "त्वया नितम्यतां तहि वाक्यं भाविष्यते मया। परिप्रक्ष्यामि यच्चाहं देहि मह्यं तदुत्तरं ॥" कर्यम्याकर्ण ने नाई ते श्रुति श्रुतवान पुरा। लोचनं मामकोनञ्च त्वामिदानों निरीक्षते ॥ तस्मादात्मतिरस्कारो मनस्तापश्च जायते । उपविएस्य मे धूलावासोनम्य च भस्म मि ॥ परमेश्वर चायूवं प्रत्येतानि वाक्यानि कथयित्वा तैम नीयम् इलोफसं व्याजहार, तुभ्यं तव बन्धु दयाय च मम क्रोधः प्राज्वलत्, + सेवक घायूवो यादृगवोचत्, यूयं मामधि तादृक सत्यं नावोचत । अतो युयमिदानी सप्त बघभान् सप्त मेघांचादाय मम सेवकमायूवम् उपाग- त्यात्ममङ्गल।) होमार्थक यज्ञेन मह्यं दत्त, मम सेवक वायूवश्व युष्मनि- यता मम 71 ·४२बध्यायः। वायूवस्य चरित्रपुस्तकं । मित्तं प्रार्थनां करोतु, यस्मात् तेनै वाई प्रसाद यिध्ये, न चेद यमास महता सेत्यति, यतो इंतो मम सेवक मायूव इव यूयं मामधि सत्यं न कथितवन्तः। ततस्तैमनीय इलोफसः शुहोयो विल्ददो नामाथीयः । सोफरच गत्वा परमेश्वरेण यदाज्ञायितास्तदेव चक्रस्ततः परमेश्वर वायूवेन प्रसादितः। खबन्धूनां कृत चायूवेन प्रार्थनाया क्रियमाणायां परमेश्वरस्तस्य १० दुईशां प्रति चकार । फलतः परमेश्वर चायू वस्य सम्पत्तिं द्विगुणी कृत्य वईयामास। ततस्तम्य सा माहभगिन्यः पूर्वसंसर्गिय सङ्घ तमु पा- १५ गत्य तस्य रहे तेन साई बुभुजिरे परमेश्वरेण तस्मिन् प्रयोजितां साम् यापदमधि तं श्रुशुचुः सान्त्व यामासुच, तेषां प्रत्येकश्च तस्मै वर्णमुद्रामेकां वर्णकुण्डलमेकञ्च ददी। अपरं परमेश्वरेणा यूवस्य ११ प्रथमावस्थातः पोषावस्थायां कुए लोकृताथा तस्य चतुर्दशसहसाणि मेधाः घट्स इस्त्राशि महागा एकसहवं गोयुगान्येकसहसं गईभ्यश्च बभूवः । तस्य सप्तपुत्वास्तिसो दुहितरश्च बभूवुः। स तासां ज्येष्ठाया यिमी- १३ मंति नाम दितीयायाश्च कित्मियेति नाम र तोयायाच केरण ह प्यूकेति १४ नाम विदधौ। घाय॒वस्य ता दुहितर इव रूप व त्यः कामिन्यः पृथिव्यां १५ कुत्रापि नाविद्यन्त, तासां सातश्च तासां मातृणां मध्ये ताभ्योऽप्यंशान दायभागेन ददौ। ततः परम् यायूवश्चत्वारिंशदधिकशतं व सरान जीवन चतुर्थपुरुष- १६ पर्यन्तं निज पुत्त्र पात्रान् ददर्श। अनन्तरम् आयू वः स्थविरः पुायुश्च १७ प्राणान् त त्याज।

·गीतसंहिता। १ प्रथमं गोतं। पुण्यवतां सुखं पापवतां दुःखं । धन्यः स मानवो यो न दुखाना मन्त्रणां चरेत् । न तिथेत पायिना मार्गे मासोत निन्दकासने किन्तु शास्त्रे परेशस्य मनस्तुरिमवाप्रयात्। विदधीत च तस्यैव शास्त्रे ध्यानं दिवानिशं ॥ स जलसोतसां पार्श्व रोपितस्य तरोः समः । फलदस्य निजे काले चालानपल्लवस्य च । यत् किश्चित क्रियते तेन तत् सर्वच प्रसिध्यति । दुशा न तादृशाः किन्तु वायकीमतुषोपमाः ॥ अतो हेतो विचारेऽपि नहि स्थास्यन्ति दुर्जनाः । धार्मिकाणां सभायाच नहि स्थास्यन्ति पापिनः । धार्मिकाणां यतो मार्ग मन्यते परमेश्वरः । किन्तु दुश्मनुष्याणां मार्गों नाशं गमिष्यति । ४ D २ द्वितीयं गीत। १ बोरस्थ रिपूणां कथनं ४ तस्य राजत्वस्थापनस्य भविष्यवाक्यं १ • राजसु निवेदन च । किमर्थं भिन्नजातीया लोकाः कुर्वन्ति मर्जनं । देशवासिप्रजाश्चापि चिन्तयन्ति व्यालीकतां ॥ उत्तिष्ठन्ति महीपाला मन्त्र यन्त्यग्रगा मिथः । परमेशस्य तेनैव चाभिषिक्तस्य शात्रवात् । ते सअल्पन्ति केल्यामो बन्धनानि यो वयं । सदरे च तयो रज्जुः क्षेश्यामोऽस्मात्ममीपतः । खर्गवासी हसत्यत्र तांचाकारयति प्रभुः । तानुद्दिश्य खकोपेन स प्रभाषिष्यते तदा। 73 ४ L ·०४ गीतसंहिता। ३ मोतं ताम् करिष्यति सन्त्रस्तान निजकोधानलेन च। मयापि ह्यात्मसम्बन्धी सहजे पृथिवीपतिः । मामकीने सियोनाख्ये पवित्र धरणीधरे। विधिं निवेदयिष्यामि माम् व्यवोचत् परेश्वरः । मदीयस्तनयोऽसि त्वम अद्याइं त्यामजीजनं ॥ मत्तो याचख तेबाहं तुभ्यं पैट कवित्तवत् । सर्वजातीः प्रदास्यामि क्षितेरन्तांश्च दायवत् ॥ लोईन दण्डन तान लोकान चारयिष्यसि । पात्राणोव कुलालस्य तांच चूर्णीकरिष्यसि । सतो हे क्षितिया यूयं ज्ञानिनो भवताधुना । हे एथिव्या नियन्तारो यूयं रहीत शासनं । युष्माभिः साध्वसं प्राप्य सेव्यतां परमेश्वरः । कम्पमान स्तमुद्दिश्य क्रियताश्च जयध्वनिः ॥ पुलं चुम्बन नो चेत् स क्रोधाकान्तो भविष्यति । मार्ग नंच्यत यूयञ्च तत्कोपो ज्वलिताचिरात् । धन्यास्ते मानवाः सर्वे ये तस्मिन् विश्वसन्ति हि । १० । ३ टतोयं गीतं। ईश्चरात् प्राप्याया रक्षाया वर्णना। दायूदो धर्मगीतं । अवशालोमनामधेयस्य तनयस्य समीपात पलायनकाले रचितं । हे परेश बिपक्षा मे जाताः किं बहुसंख्य काः । बहुसंख्यक बोका हि मदिरुद्धं समुत्थिताः ॥ बभिश्च मम प्राणानधीदं वाक्य मीर्यते। ईवरेण परित्राणं तस्य नो सम्भविष्यति ॥ सेला हे पर। त्वमेवासि चर्म मत्परिवेशक । मम शोभा मदीयस्य मूर्द्धचोन्नतिकारकः ॥ यदा खीयरवेगाहम् व्याये परमेश्वरं। कम ददात्युचरं मह्यं तदा स्व पण्य पर्वतात् ॥ सेला ॥ ॥ 74 ·गी। गीतसंहिता। त शयित्वाहं प्रणिमामि पुन जागर्मि सप्तितः । यवो हेतोः परेको हिमामकीनावलम्बनं । न भेष्याम्यधुतै लाकै मत्समक्षं स्थित ईतः ॥ यरमेश त्वमुत्तिठ मां त्रायख मदीश्वर । यस्मान्मे देषिणः सर्वं त्वबैवाहतगण्डकाः । त्वया दुशमनुष्याश्च सञ्जाता भयदन्तकाः ॥ परेशे विद्यते पाखं तवाशीस्वत्प्रजासु च ॥ सेला ॥ - ४ चतुर्थं गीतं। ईश्वरं प्रति दायूदो निवेदनं २ शडून प्रति भर्तीनं ६ तथा बलेन नहि किन्त्व वर- स्यानुएहेण सुखस्य भवनं। यन्त्रवाचनियन्त्रे दातव्यं दायूदो धर्मगीतं । प्रतिब्रूह्या इयन्तं माम् ईश धर्मखरूप मे त्वं हि सकट कालेषु विस्तयोघि ममायनं । बतो मयि प्रसन्नः सन् मदीयां प्रार्थनां पूरण ॥ वीरपत्लाः कि यत्कालं यथं शस्यथ मे श्रियं । प्रेष्यध्वे लोकतायाञ्च मयोक्तिच्चानयास्यथ । सेला ॥ बध्यधं परमेशेन खा) साधः पृथकृतः । श्रोष्यते ते न चाहानं तमुद्दिश्य मया कृतं ॥ अतः संकुध्य युष्माभिः क्रियता नहि पातकं । खशय्यास मनामध्ये प्रभाषध्वं हि मानिनः ॥ सेला। यूयं धर्मबलीन् दत्त श्रइट्वञ्च परेश्वरं । बहुभिर्गद्यते कोऽस्मान दर्शविष्यति मङ्गल । हे परेषा त्वयामासु खमुखस्यो दिघाद् धुतिः ॥ पास्यद्राक्षारसास्तेषां जायन्ते प्रचुरा यदा । तत्कालरत श्रेष्ठमाहादं हदि मे दीयते त्वया । अहं तान्या शयिध्ये च निद्रास्यामि च तत्क्षणे। यस्मादेकः परेश त्वं मां वासयसि निर्भयं । ४ ७ " ·गोतसंहिता। गी। ४ ५ पञ्चमं गीतं। १ ईयराय दायूदो निवेदनं ८ शत्रूणां विबई धार्मिकाणां निमित्तच तम्य प्रार्थना । वाद्यनियन्ते दातव्यं निहोलोग्रामकखरयुक्तं दायूदो धर्मगीतं । परेश घटण मे वाचा बुध्यख चिन्तनं मम। मम राजन् मदोश त्वं मे खेदोक्ति निशामय । त्वामुद्दिश्य यता हेतोः प्रार्थनां प्रकरोम्यहं ॥ है परेश दिनारम्भे मे रवः श्रूयतां त्वया । त्वत्माक्षात् प्रार्थनां प्रातो रचयामि प्रतीक्षकः। यतो नासि कथञ्चित् त्वं दुराताप्रिय ईश्वरः । दुश्चरित्रो मनुष्यत्वां न कदाप्य नुवत्स्यति ॥ व लोचनयोरग्रेन स्थास्यन्य भिमानिनः। विहिष्यन्ते त्वया सर्वे चाधर्माचारिमानवाः ॥ त्व या विनाशयिष्यन्ते लोकाश्चात्तवादिनः । रक्तपाती छलो चापि परेश गीते त्वया ॥ किन्त्वहं ते महारोहात् प्रवक्ष्यामि तवालयं । त्वाचादृत्य प्रस्तामि पूतं ते मन्दिरं प्रति ॥ परेश मां स्वधर्मेण नय मद्देविणां कृते । उरलं कुरु पन्थानं त्वदीयं मम सम्मुखे ॥ नास्ति तेषां मुखे सत्यं तेषामन्तवा विपत् । कण्ठस्तेषां मनुष्याणां शवगा ह्यनारतः । रसनाञ्च खकीयां ते कुर्वते चाटुवादिनी । दोषिणः कुरु तान् ईश निजमन्त्रैः ते। चपराधबकृत्वाडि निक्षिप्यन्ताश्च ते त्वया । यतो तोरकुर्वन ते तव शासनलंघनं ॥ तेन त्वदाश्रिताः सर्वं गमिष्यन्ति प्रफुला। चानम्दिष्यन्ति नित्यञ्च रक्षिष्यन्ते त्वया च ते । त्वनामिप्रीयमाणाश्च करिष्यन्ति जयध्वनि। यतो परमेश त्वं धन्यं करोधि धार्मिक चर्मणेव प्रसादेन तचाच्छादयसि ध्रुवं । ८ : पतन्तु १० 76 ·६,७ गीत। गीतसंहिता। १ ४ षष्ठं गीतं। विपदि दायूदो विलापः। यन्त्र वाद्यनियन्त्रे दातव्यम् अरमखरयुक्तं दायूदो धर्मगीतं । परमेश्वर कोपेन नहि मां परिभर्सय । तव कोधस्य तापेन दण्डनं मम मा कुरु । हे परेश विषमोऽहं प्रसादं कुरु मां प्रति । हे परेश मदस्थीनि त्रस्यन्ति त्वं भिषज्य मां ॥ त्रस्यन्त्यतीव मे प्राणास्वं परेश कियचिरं॥ हे परंश परागच्छ मम प्राणान् विमोच य । तावकीनप्रसादेन परित्राणञ्च मे कुरु ॥ यस्मात् प्राणवियोगे हि ते स्मति नहि विद्यते । प्रशंसा तव वा केन परलोके करिष्यते ॥ मम लान्ति ईि सञ्जाता दीर्घनिःश्वासतो मम । कृत्वां रात्रि निजां शय्यां जलसिक्तां करोम्यहं। मामकोनाश्रुभिः खट्वां द्रवीभूतां करोमि च ॥ मच्चक्षः क्षीयते दुःखात् शत्रुसवाच्च जीर्यति ॥ हे दुष्कर्मकृतो यूयं सर्व्व मत्तः प्रगच्छ त । यस्मान्मत्क्रन्दितं रावं श्रुतवान परमेश्वरः । मदीयानुनयोक्ति हि परमेशन संश्रुता । प्रार्थना मामकीना च परमेशेन एह्यते । लज्जिष्यन्ते असिष्यन्ति चारयः सकला मम । सर्व प्रयागमिष्यन्ति चाकरमादेव लज्जिताः। ७ सप्तमं गीतं। १ शत्राः कूश म्यापवादे दायूदा खनिर्दोषत्वप्रकाशनं १० कूशस्य विमाशप्रकाशनश्च । विन्यामीनीय कूशस्य वाक्यान्यधि परमेश्वराय निवेदितं दायूदो व्याकुलतासूचकं गीतं । हे मत्प्रभो परे त्वां शरणं गतवान हं। मदुपद्राविसवात् त्वं मां त्रायखाभिरक्ष च ॥ १ 77 ·गीतसंहिता। ७ मीतं। नो चेन्भज्जीवितं तेन सिंहेनेव विभत्स्यते। परिदारयता मन्दं पशुं रक्षकवर्जितं । मया चेत् तत् कृतं कर्म मत्पभो परमेश्वर मम हस्तहये लमा खलता यदि विद्यते ॥ खमित्रस्यापकारो वा मया चेत् परिकल्पितः। माञ्च यो ऽकारणाद् देटि स चेन्नग्रीकृतो मया ॥ तईि मे जीवितं पूात्रुरन्द्रुत्य समाप्नुयात् ॥ मत्प्राणान् मईयेद् भूमौ धूलो मे वासयेत् धिर । सेला ॥ परमेषा त्यमुत्तिष्ठ निजको पपुरःसरं। मामकोनविपक्षेषु कोधाविशेषु प्रोबम । मदर्थच प्रबुध्यख त्वं विचारस्य नायकः ॥ प्रजानाच समाजवां चतुर्दिक्ष प्रवेशतां । तटूईनैव चारोह स्थानमुच्चतमं पुनः ॥ परमे पोन जातीनां विचारः संविधीयते । परमेश त्वया तस्मान्मे विचारो विधीयतां । पुण्यशुद्धत्वयो योग्यो मयि सन्तिठमानयोः ॥ प्रार्थये दुश्चरित्राणां दुशता शेषमाप्नुयात् । धर्माचारिमनुष्यश्च त्वया संस्थाप्यतां ध्रुवं । अन्तर्याम्यसि चित्तज्ञस्वं घरेवर धार्मिक। मलाणमीश्वरावस्थं स रक्षी सरलात्मनां । ईश्वरेण विचारो हि धार्मिकस्य विधीयते । परिक्रुध्यति साङ्गम् ईश्वरो दुर्जनाय च ॥ न परावर्तिते तस्मिन स खासिंपाययिष्यति । खीयचायञ्च विस्फार्य मैया संयोजयिष्यति । तं कृतान्तस्य चास्त्राणां लक्ष्यवत् स्थापयिष्यति । खकीयांश्च शरान सान् चग्निबाणान करिष्यति ॥ पश्य स व्यथयाधर्मम् उत्पादयितुमद्यतः । सशस्तेन तो गर्भ व्यर्थता चाभिजायते भूमिं छित्त्वा गभीरश्च कूपम्तेन विनिर्मितः । तस्मिनात्मवते खाते पतनं तस्य जायते । तेन सहल्यितः लेशस्तच्छिरवाश्रयिष्यति । १० -- १४ २५ 78 ·सहगी। गीतसंहिता। ७६ दौराम्यच कृतं तेन तत्सीमन्ते पतिष्यति । परमे नविष्यामि तदीयन्यायकारणात् । प्रगास्यामि परेशस्य सर्वोत्कृष्टम्य नाम च ॥ -- ८ अष्टम गीतं। १ ईश्वरीधगुणानां ३ मनुष्यान् प्रति तदीयान प्रहस्य च प्रशंसनं । वाद्यनियन्ले दातव्यं गित्ती नामकखरयुक्तं दायूदो धर्मगीतं । परमेश्वर नः खामिन् सर्वत्र एथिवीतले । कोहगादरीयं हि त्वदीयं नाम विद्यते। नव प्रतापदानेन शोभते व्योममण्डलं । बालानां स्तनपानाञ्च वनात् त्वं व्यदधा बलं त्वदीयद्देषिणां हेतोः शत्रो रेषश्च दान्तये ॥ यदा पश्यामि ते व्योम त्वदीयाङ्गलिभिः कृतं । चन्द्रविम्बच्च ताराश्च तत्र संस्थापितास्त्वया ॥ तदा वदामि मर्त्यः को यत् स संस्मयं ते त्वया। को वा मानवसन्तानो यत त्वया समवेक्ष्यते ॥ दिव्यदूतगणेभ्यः स किश्चिन्य नः कृतस्त्वया । तेजोगौरवरूपण किरीटेन च भूषितः॥ करयोस्तव कार्याणां प्रभुत्वे स नियोजितः । स्थापितञ्च त्वया सर्व वस्तु सत्यादयोरधः ॥ मेघा गावश्च सर्वे हि सर्व चारण्यजन्तवः ॥ खेचराः यक्षिणश्चापि मीनाचार्ण ववासिनः । सामुद्रमार्गगामीनि सर्वाणि तदशानि च ॥ परमेश्वर नः खामिन सर्वत्र एथिवीतले कीदृगादरणीयं हि त्वदीयं नाम विद्यते ॥ ४ . - नवमं गीतं। १ जयस्य निमित्तमोश्चरस्य प्रशंसनं १३ भाविन उपकारस्य देतोः प्रार्थन। वाद्यनियन्त्रे दातव्यं पुत्त्रमरण नामकखर युक्तं दायूदो धर्मगीतं । सब्वान्तःकरणेनाहं त्वां सोयामि परेर । 79 ·गीतसंहिता। गीतं । ३ ४ वर्णयिष्यामि सर्वाणि ते काण्यतानि ॥ त्वय्य हं परिताच्यामि करिष्यामि च नन्दनं । उपगास्थाम्यहं नाम तव सापरिस्थित ॥ यतो तो विपक्षा मे पलायन्ते पराङ्मुखाः । स्खलन्तस्तव साक्षात्ते विनाशं प्राप्नुवन्ति च ॥ यतः कृत्वा विचारं त्वं धर्म निसोतवान् मम । खसिंहासन यासीनो न्यायकारो विचारकः॥ भर्तीयित्वान्यजातीयान् दुरात्मानं विनाश्य च । त्वमेवानन्तकालाय तेषां नाम विनुप्तवान् । वैरिणां जी गेहानि ध्वंसितानि निरन्तरं। त्वया पुरेषु भ मेघु लुप्ता तेषामपि सातिः ॥ परमेशः सदाकालम् अध्यासीनो भविष्यति। निजसिंहासनं तेन विचाराथं स्थिरीकृतं ॥ शासनं नरलोकस्य स न्यायेन विधास्यति । जातीनाच विचारं स याथार्थ न करिष्यति ॥ पीडितस्य मनुष्यस्य प्रोच्चदुर्ग परेश्वरः । सङ्कट स्यैव कालेषु प्रेोच्चदुर्गखरूपकः॥ येऽभिजानन्ति ते नाम त्वयि ते विश्वसन्ति दि। परमेश त्वदन्येशून त्वं न त्यक्ष्यसि कहि चित् ॥ छध्यासीनाय सोयोने परमे पाय गायत। तस्योत्कृयानि कर्माणि सर्व लोकेषु शंसत ॥ यस्माद् रक्तानुसन्धात्रा रक्तपातो ऽनुचिन्यते । दुर्गतानां विलायश्च तेन विस्मयंते नहि ॥ मां परेश दयख त्वं दुर्गतिं पश्य मेरिजां। त्वं दारेभ्यः कृतान्तस्य मदीयोन्नतिकारकः॥ सियोनाख्यकुमार्या हि गोपुरेषु यतो मया। वक्तव्या ते ऽखिला कीर्ति नन्दता तव तारणात ॥ यमज्जन स्वकृत गत मानवा भिन्नवंशजाः । अपतन बद्धपादास्ते कूट यन्त्रे व पातिते ॥ परमंशो विचारेख वकृतेन प्रकाशते। जालबद्ध भवदुष्टः स्वहस्तकृतकर्मणा ॥ हिमायोन । सेला ॥ १२ १२ .. 80 ·१.गीतं। गीतसंहिता। १ १७ २ नरके नियतिष्यन्ति दुरात्मानो हि मानवाः । भिन्नजातीयलोकाश्च सकला विस्मृतेश्वराः ॥ यतो हतोदरिद्रो न भविश्यत्यस्मतः सदा । दीनानाञ्च प्रतीक्षा न सर्वकाल विनश्यति । परमेश त्वमुलिष्ठ मार्यो मा प्रबलो भवेत् । माबवा अन्यजातीया विचार्यन्तां तवान्तिके ॥ परम पूा त्यया तेषां चित्ते चासो नियुज्यतां । विजानत्वन्यातीयाः खान हि मयखरूपकान् । सेला ॥ २ : कत्यते ध्रुवं । १० दशमं गीत। १ पापिलोकानां विषये दायूदः खेदकरण १२ ईश्वरं प्रति तेभ्या रक्षायाः प्रार्थम । परमेश किमर्थं त्वं दूर वववतिष्ठसे। कुतो विपत्तिकालेषु तव नेत्र निमीलिते ॥ दुश्लोकस्य दर्पण ताप्यन्ते दीनमानवाः । कले सशल्पितस्तेन जालबडा भवन्ति च ॥ निजचित्तस्य लाभेन दुरात्मा प्राप्त लाभः परेशच धन्यमुक्त्वावमन्यते ॥ ऊईदृश्या दुरात्मा च न करोति विवेचना । सब्बीस तस्य चिन्तामा सा। नास्तीश्वरस्विति । सर्वकाले गतिस्तस्य समानाति कृतार्थनां । उनतास्तव दण्डाज्ञा न तस्येन्द्रियगोचराः । तम्य विरोधिनः स विधायन्ते च तेन हि ॥ स खान्तःकरणे वक्ति न चलिष्यामि कहिचित् । पुरुषानुक्रमं यावद भविष्यामि निरापदः । शाप काययदौरात्म्यैः परिपूस सदाननं । तजि हाया अधः क्लेशो देषभावश्च तिष्ठतः ॥ स पल्लीनां रहस्थाने चोपविष्टः प्रतीक्षते । तिछन् छन्नेषु वासेषु निषं हन्ति मानवं । तस्य लोचनयुग्मच दुःखाताम् अनुसर्पति । ५ 81 ·२ गोतसंहिता। ११ गीत १० ११ १२ १३ स गुप्ते तिष्ठति स्थाने गहराश्रितसिंहवत् । दीन होनं मनुष्यञ्च दिधीर्घः सेोऽवतिष्ठते । तेन खजालमाकृष्य नियते दीन मानवः ॥ चूर्मः सीदति दुःखार्तस्तस्य दोच्च पात्यते ॥ चित्ते वक्ति दुरात्मेदम् ईश्वरी नछसंस्मृतिः । वक्रमाच्छाद्य दृषिं स न कदापि करिष्यति ॥ परमेश त्वमुत्तिष्ठ करमुत्थापयेश्वर । दीनहीनमनुष्या न भवेयु विस्मृतास्वया ॥ किमर्थमवजानीयाद् ईश्वरं दुशमानवः । त्वया न क्रियते दृपिरिति चित्ते वदेत कुतः ॥ कृता दृष्टि स्व या यस्मात् निजहस्तेऽपविष्यता । लेशकोपौ त्वयेत्येते दुःखार्तस्य त्वमाश्रयः । सानाथस्थापि लोकस्य त्वमेवास्युपकारकः ॥ भंग्धि दुरात्मनो बाइंदुश्चरित्रजनम्य च। दुरतामनुसन्धाय तस्या लेशं न शेषय ॥ अनन्तकालपर्यन्तं राजास्ते परमेश्वरः । उच्छिद्यन्ते ऽन्यजातीया लोकास्त हारमध्यतः ॥ परमश मनोवाञ्छा नम्राणां श्रूयते त्वया । जायन्ते स्थिरचित्तास्ते कृत्वा चाकसनं त्वया ॥ अनाथलिण्यो धर्मः सम्यक् प्रकाशयिष्यते। न पुन भूमिजो मर्चा दौरात्म्यमाचरिष्यति ॥ १० १८ ११ एकादशं गीत। १ शत्रुभि दायूदः क्लिष्टत्वं ४ परमश्चरे नस्याश्रयग्रहणं । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो गोतं । पर श्रद्दधानोऽमि यक्षिवत् खशिलोचयम् । उत्पत्य यात मत्प्राणान् ब्रुत यूयमिदं कुतः ॥ पश्य दुरात्मनो लोकास्तमिसे सरलात्मनः । चाहन्तुं धनुराकष्य विन्यस्यन्ति गुणेशरं । उत्पाटितेषु मूलेषु किं करिष्यति धार्मिकः ॥ १ ३ 82 ·१२ गीत। गीतसंहिता। ३ ४ खकोये पुण्यप्रासादे विद्यते परमेश्वरः । परेशस्यासनं स्वर्ग तन्ने सूक्ष्मदनी। परीक्षेते सन्तानान् तदीयौ नयनच्छदौ । धार्मिकस्य परीक्षा हि विदधाति परेश्वरः । दुई दौरात्म्यकामञ्च स चित्तेनावगईते ॥ स वर्षिष्यति दुशेषु पाशपावकगन्धकान् । तेषां पानीयवत् कसे चण्डवायु भविष्यति ॥ धार्मिकः परमेशः स प्रीयते धर्मकर्मस। सरल मानव तस्य वदनच निरीक्षते । १ २ ४ १२ दादशं गोतं। दायूदो निन्दित त्वं ३ परमेश्वरे तस्याश्रयग्रहणां । वाद्यनियन्त्रे दातव्यमछमखरयुक्तं दायूदो धर्मगीतं । परेश कुरु साहाय्यं यतः साधु विलुप्यते । नरसन्तानवर्गच विश्वास्या यान्ति सङ्ग्यं । खमित्रं प्रति चैकैकः स्निग्धोठं भावते मघा । दिप्रकारेण चितेन ते सम्भाषञ्च कुर्वते ॥ उच्छत्स्यन्ते परेशेन स्निग्धोठाः सकला नराः । तहदुच्छेत्स्यते तेन रसना प्रोचभाषिणी । रक्तं प्रभविष्यामः खजिहाभि वयं किल । खाधराः सहसेना नः को भविष्यति नः प्रभुः ॥ दुःखिना पीडितत्वाद्धि दुर्गतानाञ्च रोदनात् । उत्तिष्ठाम्यधुनै वाहमिति ब्रूते परेश्वरः। त्रागाकानी मया मर्यस्त्राणाप्राप्तः करिष्यते ॥ परमेताम्य या वाचस्ता वाचः सन्ति निर्मलाः। ता भूपस्यामलं रौप्यं सप्तकृत्वः परिष्कतं ॥ रक्षिष्यन्ते मनुष्यास्ते त्वया हे परमेश्वर। इदानीन्तनवंशात् त्वं सदा तान उद्धरिष्यसि ॥ चतुर्दिक्ष दुरात्मानो प्रकुर्वन्ति गमागमा । अधमो नरसन्तानः सर्वोत्कृष्टः प्रगण्यते ॥ ६ ७ .. M2 83 ·गीतसंहिता। १३,१४ गीत। 1 १३ त्रयोदशं गोतं। दायूदो विलपनं प्रार्थनं धन्यवं वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो धर्मगीतं । परा कतिकाल मां विमरिष्यसि किं सदा । कतिकालं निजं वक्त्रं मत्त बाच्छाद यिष्यसि ॥ कतिकालमई चिन्ताः स्थापयिष्यामि में इदि । प्रत्यक्ष निजे चित्ते निधास्यामि मनोव्यथां । कतिकाल मम देवी मत्त उच्चो भविष्यति । मामालोक्योत्तरं देहि मत्प्रभो परमेश्वर। प्रसन्ने कुरु मन्नेत्रे नो चेत् खपयामि सत्य वे ॥ सेन वक्ष्यति महघी पश्यासौ विजितो मया । विचलन्तच मां दृष्ट्वा हर्घिष्यन्त्यरयो मम ॥ वहन्तु श्रद्दधामि सतावकीन मनुग्रहं । प्रागन तावकीनेन चानन्दिष्यति मे मनः । गास्थाम्यई परेशाय यमाग्मा स उपाकरोत् । ३ ४ १४ चतुर्दशं गीतं । पापिलोकानां दुष्टता भाविदुःखच । वाद्यनियचे दातव्यं दायूदो गीतं । ईश्वरो नास्ति वागेघा चित्ते मूठेन गद्यते। ते अशा गहिताचारा नास्ति कोऽपि सकर्मकृत् ।। खान्मान वसन्तानान् परमेशो निरीक्षते । ज्ञानाचारीश्वरान्वेषी कोऽप्यस्तीति दिदृक्षते ॥ सर्वं परामुखा जाता युगपद विकृतिं गताः । नास्ति कोऽपि सदाचार एकोऽपि नहि विद्यते ॥ किं न जानन्ति किञ्चित् ते सर्वे दुष्कर्म कारिणः । धनवन्मत्यजाभक्षा नाइयन्तः परेश्वरं । महावासेन सन्वस्तास्तत्र स्थाने भवन्ति । यस्माद् धार्मिकवंशस्य मध्यवर्शो परेश्वरः । . 84 ·१५,१६ गीतं। गीतसंहिता। ५ ३ दुःखिनो मन्त्रां यूयं कि कल करिष्यथ । तदीयाश्रयभूमिस्त जायते परमेश्वरः । इखायेलः परिवाणं सियोनाद् उदियाद् द्रुतं । बन्दीभूतान निजान लोकान् प्रत्यायाते परंपरे। धानन्दिष्यवि याकूब रसायणपि हर्षिता । १५ पञ्चदशं गी। सियोननिवासिनो वर्णनं। दायूदो धर्मगीतं ॥ परमेश तवावासे कः करिष्ययवस्थिति। पवित्र तब पौन वा का निवासं करिष्यति । मानवः सरलाचारो धर्मवदि सत्य वाक् । जिज्ञायाश्च न वागदुलो मित्रं प्रति न हिंसकः । समोपवासिलोकच प्रति नापयास्करः ॥ यस्य दृष्ट्या मनष्यच धर्महीनोऽवमन्यते । परमेश्वरभक्तानां क्रियते येन स त्वतिः । क्षतये शपथं कृत्वा येन न क्रियते ऽन्यथा ॥ खरीप्यं येन घ्यर्थं परमिम न समर्पते । निघस्य विरुद्धच्च येनोत्कोचो न राह्यते । नर रताहगाचारो न कदापि स्खलिष्यति । । १६ षोडशं गीत। १ परमेश्वरे दायूद चाश्रयणं ८ चनन्तपरमाथुषः प्रतीक्षणछ । दायूदो गुप्तधनरूपं गोतं। हे मदीश्वर मां रक्ष यतो विश्वसिमि त्वयि । परेश मन्मनो वक्ति त्वमेवासि प्रभु मम। क्षेमं त्वयतिरिक्त हिमम किचिन विद्यते ॥ पवित्राणामहं सङ्गो धरणीतलवासिना । २ 85 ·गीतसंहिसा। १७ गोतं। नुशामादरणीयानां येषु सबा रचि मम । परदेवग्रहीतारो वर्द्धयन्ति खयातनाः । तेषु रक्तनिघेकश्च मया नैव करिष्यते। नाधराभ्यां ग्रहीष्यन्ते तेषां नामानि वा मया । परो मम दायांशः पानपात्रं स एव में। त्वञ्च भागं मया लब्धं सम्यक् समेधयिष्यसि ॥ मत्कते मापनोरन्जु य पतत् सन्दरे स्थले । मामकीनोऽधिकारोऽपि सम्यगेव विशोभते । धन्यं वनि परेमा त यो मह्यं मन्त्रणामदात्। पत्र में हृदयं रात्री मह्यं यच्छति चेतनां । निज साक्षादहं नित्यं स्थापयामि परेश्वरं। स मदक्षिण पार्श्वस्थो न स्खलिष्यामि कईिचित् ॥ तस्माद्दष्यति मचित्तं मम खान्नच नन्दति । मामकोनशरीरच निर्विघ्नं सुशयिष्यते ॥ परलेाके मम प्राणान् यस्मात् त्वं न विहास्यसि। खकीयं पुण्य वन्तं त्वं क्षयं प्राप्तुं न दास्यसि ॥ जीवनस्यापि पश्यानं त्वं मां विज्ञापयिष्यसि । महानन्दस्य बाहुल्यं प्राप्यते तव सम्मुखे। नित्य वर्तिविलासश्च विद्यते तव दक्षिणे ॥ १७ सप्तदशं गीत। निन्दायां दादा आत्मनो निर्दोषोकरणम् अपवादकस्य विरुद्धं प्रार्थनञ्च । दायूदः प्रार्थना। १ त्वमाकर्णय ॥ २ परमेश पूटणु न्यायं मद्रवञ्च निपामय । याचाच निष्कापद्याधरस्य में यो धर्मा मामकीनः स तव साक्षात् प्रकाश तां । तव नेत्रदयं सम्यक् सारल्यञ्च निरीक्षतां ॥ अनुसन्धाय मच्चित्तं रात्री मामवलोक्य च । त्वं परीक्षितवान् मां हि किन्तु दोषं न लब्धवान् । 86 ·१७,१८ गीतं । गीतसंहिता। 8 5 मम मानसचिन्ताभ्यां विभिन्नं वदनं महि॥ मानवानां किया दृष्ट्वा त्वदीयाधरनिर्गतैः । वाको विनाशकस्याहं पदवी पर्यवर्जयं ॥ कुरु मे पादविक्षेपान् तव मार्गेषु मस्थिरान् । चरण मामकीनौ च स्खलतां न कदाचन ॥ अहं त्वामाहयामीश त्वं ममोत्तरदायकः । निधाय श्रवणं त्वं हि मम वाचं निशामय ॥ निजदक्षिण हस्तेन नृणां विश्वसतां त्वयि । प्रतिरोधिभ्य उहारिन् खपामतां कुरु । अक्षणः कनीनिकां यहत् तहत् त्वं परिरक्ष मां। त्वदीय पक्षयुग्मस्य छायया माश्च गोपय ॥ मां नाशयन्ति ये दुधास्तेभ्यस्त्वं परिरक्ष मां । रिपुभ्यो मां जिघांसुभ्यो यैर इं परिवेशितः ॥ मेदसा स्थल कावास्ते भाषन्ते गति मखैः ॥ अस्माकं पादविक्षेपान् इदानों वेश्यन्ति ते । देशे परामखत्वाय तिष्ठन्ति स्थिरदृश्यः ॥ विदारणेच्छकस्य व पशुराजन्य सन्निभाः। युवसिंहस्य वा तुल्याः स्थितस्य निझते स्थले । परमेश त्वमुत्तिय तमाक्रम्य निपातय । यो दुरुस्तव खड स्वं तस्मान्म जीवमुद्धर। ये नरास्त व मुरिश्च तेभ्यो रक्ष परेश मां। मराः संसारनिष्ठास्त इह जीवनभोगिनः । त्वया गूज्धनैस्तेषां पृर्य्यन्ते जठराणि हि। पुत्रैस्तृप्यन्ति ते वित्तं खबालेवर्षयन्ति च ॥ यहं प्रापयामि धम्मण तव वक्त्रस्य दानं । जागरित्या गमिष्यामि त्वत्मादृश्येन तर्पणं C १२ १४ १८ अष्टादशं गीत। १ दायूदः कथा ४ परमेश्वरस्य नानापर्थ्यक्रिया १६ ईश्वरीयोपकारेण दायूदो रक्षणं ४४ तविमिनं तस्य धन्यवदनं । 87 ·गीतसंहिता १८गी। वाद्यनियन्वे दातव्यं परमेश्वरीयदासस्य दायूदो गोतं । यस्मिन् काले परमेश्वरः सर्व घां रिपूणां शौालस्य च हस्तात् दायूदम् : उद्दधार तस्मिन् काले स परमेश्वरम् उद्दिश्यैतद् गीतं जगा - दायूद् उवाच । ४ परमेश्वर मच्छते त्वयि प्रेम करोम्यहं । परमेशेाऽस्ति पोला मे मदुर्ग मम रक्षकः । मदोशोऽद्रिखरूपो मे तमहं शरणं गतः । चर्म मे मम टच मत्त्राता प्रांशु में ग्रहं ॥ अहं प्रशंसनीयं तम या हये परमेश्वरं। तेन महेवकारिम्पो जायते मम रक्षणं । वेएितो मरणोन्मार्थस्त्रासितः पातकोर्मिभिः । लियो नारकपाशैश्च म्रत्यु जालेश्च संशतः । अहमान्तरिकोद्देमात् परमेश्वरमाइयं । मदीयेश्वरमुद्दिश्य चाकुद्धे परिदेवनं । मदीयारी खरस्तेन तदाश्रावि खमन्दिरे। प्राविशत् तस्य कमी च मदीयं परिदेवनं । तम्य कोपामिनः एथ्वो कम्पित्वा प्राचलत् तदा । पर्वतानाञ्च मूलानि त्रसित्वा प्रचकम्पिरे। तदीयनासिकारन्धाद् धूम उद् तवांस्तदा । जग्रास सकलं वहि निर्गतस्तस्य वक्त्रतः । तस्मादुत्पद्य चाङ्गाराः सर्वतः प्राञ्चल न तदा ॥ याकाशं नमयित्वा स पथा तेनावरूवान । चन्धकारश्च विस्तीर्ण स्तदीय पादयोरधः । ततः किरूवमारुह्य तुम मुडुयते स्म सः । वायुपक्षी समाश्रित्य गग मेन ययात च ॥ तमश्चावरणं कृत्वा चतुर्दिक्ष खवेमवत् । स्थापयामास नीलाब्धान् जोमतानाञ्च संहति । तत्प्रत्यक्षप्रतापन ते घनाः सम्पलायिताः। सञाता च शिलाधिरडाराश्च प्रजज्वलः परमेश्वर याका तदानी प्रजग च । सर्वेषामुपरिस्थः स प्रेरयच्च निज रवं । .. १. ११ 88 ·१० गोतं। गीतसंहिता। ह २॥ १६ २. १८ १९ २० शिलारहिं तथालारान वह्निना चाज्वलान बहून् । परिक्षिप्य निजान वाणान व्यकिरत सर्ववैरिणः । वज्राघातैश्च भूयिष्ठस्तानुद्दिमान चकार च ॥ परेश तव इशारात् नासावायोच्च वेगतः। जलराशीयखातानि सुदृश्यान्यभवन तदा । भूमण्डलस्य मूलानि तदैवाविष्कतानि च ॥ ऊईस्थानानि हस्तं स प्रसार्या ररक्ष मां । बहुकीलालमध्यान्माम उबरन निहीत वान । बलिछेभ्यश्च वैरिभ्यः स मां रक्षितवान् तदा । यतो हेतो बलाधिक्यात् दुर्जयास्ते ऽभवन् मया ॥ यदा ते मां समाक्राम्यन् आशङ्काजनक दिने । तदानों परमेशो ऽभून्ममालम्ब नयरिका । विस्तीस स्थानमानीय तेनाई रक्षितस्तदा। मयि यस्मात् तदीया हि मनस्तुधिरजायत ॥ मम धानुसारान्मां प्रत्य कार्षीत् परेश्वरः । मेध्यत्वात करयो मह्यं यथायोग्यमदात् फलं ।। यतो ऽहं परमेपास्य पदयाः पधिको ऽभवं । मदीशस्य विरुद्धच्च नापराधी मया कृतः ॥ सकलास्तस्य राजाज्ञा आसन मज्ज्ञानगोचरे। तदीयांच विधीन मत्तो न व्यसनं कदाचन ॥ यासं तं प्रति निद्दीषः सावधानः खपातके । तत्साक्षान्मम यो धर्मः करयो या च मेध्यता । तद्योग्यं सुफलं मह्यं दत्तवान् परमेश्वरः ॥ दयालवे दयालु स्वं सज्जनाय च सज्जनः ॥ शुद्धाचाराय शुद्धस्वं कुटिलः कुटिलाय च । रक्षी दोनप्रजानां त्वं पातयस्युच्चलोचनान् ॥ त्वं ज्वालयसि मदीयं मत्प्रभः परमेश्वरः । मामकीनमपि ध्वान्तम् उज्ज्वलं विदधाति हि । त्वत्साहाय्येन शक्नोमि सैन्यमध्येन धावितुं । मदीपस्योपकारेण प्राचीराण्यप्पलवे ॥ सो निर्मलाचारः परस्य वचः त्रुचि। २२ २३ २४ २५ २८ २९ ३० N 89 ·गीतसंहिता। १८ गोतं ३.९ ३२ ३३ ३४ ३५ तदाश्रितमनुष्याणां सर्वेषां फलकच सः । तस्मात् परश्वरादन्य ईश्वरः को हि वर्तते । अस्मदीयेश्वराद् भिन्नः केऽचलो वा प्रविद्यते ॥ साश्च बलं मह्यं दत्तवान कटिबन्धनं । पदवों मामकीनाञ्च कृतवान् विघ्नवर्जितां । मदीया चरणी तेन म्गीपादसमी कृती। संस्थापितच तेनैव मदीयो चयदे वह। मदीयं हस्त युग्मं स युद्ध कामशिक्षयत् । ततो मदीय बाहुभ्यां भयं ताममयं धनुः ॥ परित्राणस्वरूपं त्वं फल कं मे प्रदत्तवान् । तव दक्षिण हस्तेन चाहम सि स्थिरीकृतः । त्वदीय नमभावेन सम्पन्ना चान्नति मम ॥ पादक्षेपस्थलं पा स्तं मदधस्तात् त्वया कृतं । तस्मान्न विचलन्तिम चरणम्रन्थयो मम ॥ माम की रिपंश्चाहम अनुधावन वानवं। यविनाश्य समलं तान नो परात्तवांस्तदा । मया खराडी वृतास्ते च पुनरुत्था तुमक्षमाः। न्य पतन लम्बमाना हि मदीय पादयोरधः ॥ त्वं युद्धार्थ बलं महं दत्तवान् कटि बन्धनं । मामकीनविपक्षांश्च व्यदधा महशीकृतान् ॥ पाचवा मे त्वया सर्व कृता मत्तः परामखाः । समलच्च मयोच्छिन्ना मानवा मां निहिंसवः ॥ छ कुन्नार्तरावं ते नासीत् कोऽप्यु पकार कः । तिराहूतः परेपो ऽपि न प्रादात किचनोत्तरं। अचूर्ण यं तदाहं तान् वायुचालितधूलि वत् । रथ्यास्थं कद्दमं. यद्दत् प्राक्षिपञ्चावमन्य तान् ॥ खजातीयविपक्षेभ्य स्वयवाएं समुद्धृतः । भिन्न जातीय लोकानां मू िसंस्थापितस्तथा । तेन लोका मद ज्ञाताः कुर्वते मम सेवनं । कर्णाभ्यामेव येषाञ्च मया श्रुता जनश्रुतिः । परदेशीयलाकास्ते कीर्तयन्ति मम स्तुति ॥ ป ४० ४१ ४२ ४३ 90 ·१६ गीतं । गीतसंहिता। ६१ ४५ ॥ ४६ : क्षीणा विदेशिनो लोकाः खदुर्गेभ्यश्चलन्ति च ॥ अमरः परमेशोऽस्ति धन्यो मे स शिवोच्चयः । ईश्वरस्त्राणदाता मे भविष्य त्युनतः सदा ॥ कृतवैरप्रतीकारं मां करोति स ईश्वरः दमयित्वा च तेनैव जातयो महशीकृताः । मदीयदेषिलाकेभ्यस्व याहं परिरक्षितः । त्वं मदोयविपक्षेोऽप्युनतं मां करिष्यसि । दारात्म्याचारिताकाच मां त्वमेवोइरिष्यसि ॥ यतोऽहं भिन्नजानीनां सन्निधौ परमेश्वर त्वतस्तवं कीर्तयिष्यामि गास्यामि तव नाम च ॥ आत्मसम्बन्धिने राज्ञे त्वं महावाणदायकः । तस्मिन त्वयाभिषिक्त च दाबूदि तस्य चान्वये । सर्वकालं दयाचार त्वया कारिष्यते ध्रुवं ॥ ५.० १८ जनविंशतितमं गीत। १ . २ । ३ १ परमेशस्य महिम्नस्तस्य कर्मभिः प्रकाशनं ७ शास्त्रे गा च तस्य पवित्रज्ञायाः प्रकाशन | वाद्यनियन्त्र दातव्यं दायूदो धर्मगीतं । नभोमण्डलमी स्य महिमानं प्रशंसति । तस्य हस्तकृतं कम वर्ण्यते गगनेन च ॥ दिनमेकं दिनञ्चान्यत् प्रति वातीप्रवाहकं । एका निशा निशाञ्चान्यां प्रति ज्ञानप्रकापिका। नात्र गी नीत्र वाक्यानि तेषां न श्रूयते रवः ॥ कृत्स्नं भूमण्डलं गत्वा ध्वनिस्तघां प्रविश्वान् । जगतः प्रान्तभागे ऽपि तेषां वाच उपस्थिताः। तत्र व्याम्नि स सूर्यस्य स्थापयामास मण्डपं ॥ स वरस्य समानश्च निर्गच्छन वासगेहतः । गन्तव्ये पधि धाविष्यन्नभिनन्दति वीरवत्॥ योमान्तादुद यस्तस्य परिवत्ति दिगन्तगा। तस्य प्रतापतो गुप्त वस्तु किञ्चिन्न विद्यते ॥ ४ " ॥ N2 91 ·१२ गोतसंहिता । २. गीतं । घाास्त्रं सिई परास्य मनसः परिवर्तक साक्ष्यं सत्यं परेशस्य ज्ञानदचाल्पमेधसे । विधयः परमेपास्य न्याय्याश्चित्तस्य नन्दनाः। च्याज्ञा शुद्धा परस्य नेत्रयो दीप्तिवईिनो। परमेशाच्च या भीतिः सा शुचि नित्यवर्तिनी। राज्य नीतिः परेपास्य सत्या साध्वी च सर्वथा। वाञ्छनीया सुवर्णात् सा कनकात् प्रचुरादपि । सुखाही पुष्पनियासात् मधुवासस्य वा रसात् ॥ अयं त्वदीयदासोऽपि भवत्येतैः सुशिक्षितः । एतेषां पालनादेव लाभश्चात्पद्यते महान् । खममाः केन बुध्यन्ते गुप्ताघेभ्यो विमुच्च मां । गबजेभ्योऽपि दोभ्या निजदास निवारय । ममोपाधिपत्यं ते मा कुव॑न्तु कदाचन । तेन सिहो भविष्यामि महापातकतः शुचिः ॥ परमेश्वर मदुर्ग मत्वातस्तव दृष्टये । रोचन्तां मम वलम्य वाचो ध्यानच हृदूतं । .. १४ १ २० विंशतितमं गीतं। १ राज्ञः कृते प्रजानां प्रार्थनं ६ तस्टोत्तरं ७ परमेश्वर प्रजानां प्रत्याशा च । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो धर्मगोतं परमेशश विपत्काले रातु प्रार्थनां तव । याकूवीयेशितु नाम त्वां करोतु समुन्नतं । स प्रेषयतु साहाय्यं त्वत्कते धर्मधामतः । सियोनाद्रौ समास्थाय त्वां करोतु च सुस्थिरं । त्वदीयान उपहारांश्च सकलाननुचिन्तयेत् । तव हव्यबले दोन मपि तेनानु र ह्य तां ॥ से ला ॥ तव यद्यन्मनोऽभीर तत्तत् तुभ्यं ददातु सः । विदधातु कृतार्याश्च सकलां तव मन्त्रणां ॥ वयं तव परित्राणात् करिव्यामो जयध्वनिं । 92 २ ४ ·२१गी। गीतसंहिता। ६३ ध्वजोनामयिष्यामः खकीयेशस्य नामनि । त्वदीयाः प्रार्थनाः सर्वाः साधयेत् परमेश्वरः ॥ नरं खेनाभिषिक्तं यत् बायते परमेश्वरः । तदिदानोमहं जाने स खपूतदिवि स्थितः । तदीयप्रार्थनां श्रया सफला विदधाति हि। निजदक्षिण हस्तस्य वाणदः शौर्यकर्मभिः स्यन्दनान् कीर्तयन्तीमे तुरङ्गान कीर्त्त यन्त्यमी। निजप्रभोः परेशस्य नामामाभिन्तु कीर्त्यते । ते नत्वा पतिता जाता व यश्चात्याय सुस्थिराः । परश त्राहि महातु राजामान प्रार्थनादिने । ॥ ० ८ or ३ २१ एकविंशतितमं गोतं। १ जयस्य निमित्तम् ईश्वरस्य धन्यवदनं ८ उपकारार्थ तस्मिन् प्रत्यामा च वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो धर्मगोतं । हे परेश्वर पात्या ते लादते एथिवीपतिः । कीधा स्वत्परित्राणाद यानन्दत्तस्य जायते ॥ यद्यत् तस्य मनोऽभीषं तत् त्वं तस्मै वितीर्यवान् । बोष्ठाभ्यामीरिता तस्य वाञ्छा नापता त्वया ॥ सेला यापीर्वादः शुभैरतस्य विस्मयो जनितस्वया । जातरीप्यः किरीटश्च स्थापितस्तस्य मस्तक जीवनं याचितस्तेन त्वं तस्मै दत्तवान् वरं। अनन्तकालमानच्च दीर्घत्वं परमायुधः ॥ तावकीनपरित्राणात् समहत् तस्य गौरवं । महिमा च प्रतापश्च त्वया तस्मिन् समर्पितो। नित्याशीर्वादयात्रार्थं स त्वया विनिरूपितः । तव वक्त्रप्रसादाच्च स हर्षण प्रफल्लितः ॥ यतो तो महीपालः श्रद्दधाति परेश्वरं। सच सापरिस्थस्य कृपया न स्खलिष्यति । लत्करेण धरिष्यन्ते सकलास्तव वैरिणः ५ । 93 ·६४ गीतसंहिता। २२ गीत। तव दक्षिमा हस्तेन धरिष्यन्ते ऽरयस्तव ॥ त्वं निजक्रोधण्या तान् करिष्यस्यमिचुल्लिवत् । परमेषाः स्खकोपेन तान सवान् सङ्गसिष्यते । इन्धनानि यथा तहत् तान भक्षियति पावकः ॥ त्वं तेषां फलमुच्छिद्य भुवनाद्दवयिष्यसि । नरसन्तानमध्ये च तेषां वोऽपि लोश्यते । यस्मात् त्वयातिकूल्येन ते दौरात्म्यं न्यरूपयन् । कुसङ्कल्पमकुर्वञ्च न च साद्धमा कवन ॥ यतो हताः करिष्यन्ते ते त्वयैव पराङ्मुखाः । घामास्यदिशि ज्यायां वं शरान् योजयिष्यसि । परमेश त्वमुत्कयो निजविक्रमहेतुतः । गानवाद्ये करिष्यामो वयं त्वच्छार्यकारणात् ॥ १२ २ २२ दाविंशतितमं गोतं। १ वीरस्य विलापः १९ प्रार्थना च २२ प्रशंसनम । वाद्यनियन्त्रे दातव्यम् छरुणाम्रगी नामक खरयुक्तं दायूदो धर्मगोतं। हे मदीश मदीश त्वं मां परित्यक्तवान कुतः । दृरे तिछन् मम त्राणात् क्रन्द नाच्च मयेरितात् ॥ दिवाइये मदीश त्वञ्चोत्तरं न प्रयच्छसि । याइये क्षणदायाच शान्तिं नानामि काञ्चन ॥ पृतस्त्वं राजमञ्चस्ते चेखायेला कृताः स्तवाः । यकारि त्वयि विश्वासा ऽस्माकं पूर्बीयप नः । अकारि तेहि विश्वास रक्षिताच त्वयैव ते ॥ त्वामुद्दिश्याझ्यन्तस्ते सम्प्राप्ताः परिरक्षणं । कृत्वा त्वय्ये व विश्वासमभवन नजिता न ते किन्वहं कृमिसा। न गण्या मानवेम्वपि । निन्दनीयो मनुष्याणां प्रजाभिश्चापमानितः ॥ याबको मां निरीक्षन्ते ते सव्व विहसन्ति मां। वक्रोक त्याधरौ मूचालयन्ति च मां प्रति ॥ ३ ४ " ६ 91 ·२२ गीतं गीतसंहिता। १० १२ १४ परमेपो ऽपयन भारमसा तेनैव रक्ष्यतां । असा निस्तार्यतां तेन यतस्तस्मै हि रोचते ॥ किञ्च त्वं जननीगर्भान्मा समुड तवान् पुरा । यासी विश्वासभूमिस्त्वं मे माटस्तन्यपायिनः ॥ गर्भकोषाच निष्कान्तस्वय्येवाइं समर्पितः । च्या मात कुक्षिवासाच्च त्वमेवासि मदीश्वरः। मत्तो दूरे न वर्त्तख यसो दुःख मुपस्थितं । उपकारी च कुत्रापि कोऽपि ना विद्यते मम ॥ बहुभियभश्चाई समन्तात् परिवेशिनः । वाशनीय बलीवई बलिष्ठर हमारतः ॥ मामुद्दिश्य खवत्राणां व्यादानं ते च कुर्वते । पार्विदारण च्छाता गज्जबन के प्रारी यथा ॥ व्यहं तोयवदुत्सृठो मदस्थोनि श्लयानि च । मच्छिष्टसमं चित्तं दबोभूसं मदन्तरे ॥ मलं भाण्ड वच्छुष्कं लग्ना जिहा च तालुनि । कालधर्मस्य धूलो च त्वयैवाई निपातितः ॥ मां श्वानः परिवृण्वन्ति खलसङ्घश्च वेधते । विदितं पाणि युग्मञ्च पादयुग्मश्च ते मम ॥ गमायामि मद स्थीनि ते मां पश्यन्ति लोचनैः। मामकीनानि वस्त्राणि खमध्ये विभजन्ति ते मम परिच्छदार्थञ्च गुटिकां पातयन्ति हि ॥ हे परेश भवान् मत्ता दूरवर्ती न तिछतु । मदीयाक्तिदातस्त्वम् उपक त्वर ख मां । मत्पाणान् खड्गतो रक्ष दोनं चेतः शुनः करात् ॥ बायख सिंह वत्रान्मां मत्त्रातः खनिष्ट ङ्गतः ॥ प्रशंसिघ्यामि ते नाम निजघाटगणं प्रति । समितेमध्यसंस्था ऽहं करिष्यामि तव स्तवं ॥ हे हे परेशितु भक्ता यूयं तं समभिरत । ह याकूवो ऽखिला वंशा यूयं तं हि समर्चत । सायला ऽखिला वंशा यूयं तस्माद् बिभीत च ॥ यतः स दुःखिनो दुःखं नावजानादुपेक्षया । ७ ८ १८ २२ २३ १४ 95 ·८६ गीतसंहिता। २३ गोतं २६ २७ खास्यं तस्मादनाच्छाद्य सोऽक्ट गोहत् तस्य दवनं । त्वामुद्दिश्य करिष्यामि महासंसद्य हं स्तुतिं । त्वद्भक्तानां समने च शोधयिष्यामि मे व्रतान् । यन्नं सम्भक्ष्य तयन्ति मानवा नम्रचेतसः ॥ स्तोव्यते परमेशश्च परमेशार्थिभिजनैः युमाकमन्तरात्मा च नित्य जीवी भविष्यति ॥ एथिवीप्रान्तभागस्थैः सवः कृत्वानचिन्तनं । परमेश्वरमहिण्य परारत्तिः करिष्यते । भिन्न जातीय लोकानां सकलानि कुलानि च । भवतः सम्मुखे नत्वा करिष्यन्त उपासनां । यस्माद्राज्यं परेषा म्य भिन्नजातिषु शास्ति सः ॥ पृथिवीवासिनां मध्ये यावन्तः पुषमानवाः । छन्नं सम्भक्ष्य ते सर्व करिष्यन्त उपासनां ॥ धूलिमध्ये ऽवरोहन्तः प्राणरक्षण वर्जिताः । यावन्ता मानवास्ते ऽपि प्रणं म्यन्ति मखं तव ॥ अन्ववायेन चैकेन तव सेवा विधास्यते । तेन कारिष्यने नित्यं प्रभुमुद्दिश्य कोर्त्तनं ॥ ते च निष्यमाणानां नयां मध्य उपस्थिताः ! तस्य धर्म गदिश्यन्ति यस्मात् सिद्धीचकार सः ॥ २८ ९९ ३० ३१ १ २३ त्रयोविंशं गीतं। पालक परमेश्वरं प्रति प्रन्याशा । दायू दो धर्मगीत। पालको ऽस्ति परेशो मे न भविष्यामि दुर्गतः ॥ स मां हरितायेषु क्षेत्रेषु शाययिष्यति । सुशान्तानां जलानाच पार्श्व मां चारयिष्यति ॥ जीवयिष्यति मत्वाणान् माश्च खनाम हेतुना । धर्मरूपेषु मार्गेषु गमनं कारयिष्यति ॥ म त्यच्छायाखरूपेण कन्दरण वजन्नपि । २ ४ 96 ·२४ गीत। गीतसंहिता। १७ ५ न भेष्याम्यापो यस्मात् मत्मङ्गो त्वं भविष्यसि । तव दण्डेन यछया च सान्त्वना मे जनिष्यते ॥ ममारीणां समक्षं त्वं भोज्यं मे रचयिष्यसि । त्वत्तस्तैलाक्तशोऽहं मत्कंसश्च समाप्लुतः ॥ यावज्जीवञ्च मां क्षेमं दया चानुचरिष्यतः । दीर्घकालञ्च वत्स्यामि परमेशस्य मन्दिरे। २ ४ २४ चतुर्विशं गीत। १ परमेश्वरस्य राजत्वं ३ तदीयलोकानां वर्णनं ७ तदोयग्रहणीयलोकानां निवेदनं । दायूदो धर्मगीतं । आस्ते वसुन्धरा तस्याः पूरकच्च परेशितुः। तस्यैव जगती कृत्वा सहिता तन्निवासिभिः॥ यस्मात् सा स्थापयाञ्चके तेन कोलालराशिषु । सरितामुपरियाच सा तेनैव विनिर्ममे ॥ पर्वतं परमेशस्य समारोक्ष्यति को जनः । का करिष्य व्यवस्थानं सदीयधर्माधाभि वा। यस्य हस्तयं शुद्धं यस्य चित्तच निर्मल। न प्रवत्तं मनोऽसारे न जातः पापथश्छलात्॥ शुभाशिमनुष्यः स लभ्यते परमेश्वरात् । स समास्यति युण्यञ्च निजत्राणाकरेश्वरात् ॥ एतादृशो भवेदंशस्त वान्वेषणकारिणां । ये तवास्यं दिदृक्षन्ते ते याकूबीय जातयः ॥ सेला ॥ भो भो हाराणि युष्माभिरुन्नम्यन्तां शिरांसि हि । चिरस्थायिकवाटानि यूयं यात समुच्छ्रयं । सुमहामहिमा राजा विदधातु प्रवेशनं ॥ सुमहामहिमा राजा योऽसौ को नु भवेत् स वा । परमेशो बलो शूरो युद्धवीरः परेश्वरः । भो भो हाराणि युष्माभिरुन्नम्यन्तां शिरांसि हि। ६ ॥ 97 ·गीतसंहिता। २५ गीत। चिरस्थायिकवाटानि यूयं यात समुच्छ्रयं । सुमहामहिमा राजा विदधातु प्रवेशनं । सुमहामहिमा राजा योऽसी को न भवेत् स वा। सैन्याध्यक्षः परेशो यः स महामहिमा प्रभः॥ . १ २ २५ पञ्चविंशं गीत। रब्रीथभाषया ककारादिगो नेन पापमार्जनार्थमुपकारार्थश्च दायूदः प्रार्थना । दायूदो गीत। त्वामुद्दिश्य परेशाहम् उन्नयामि निज मनः ॥ श्रद्दधामि मदीश त्वां लज्जा मा सम्भवेन्मम । न करोतु मम देषो जयगर्वश्च मामधि । त्यामाकाङ्कन्ति यावन्तो ब्रीडितत्वं न यान्ति ते निर्मिमित्तछलाचारा ये समापयन्ति ते त्रयां ॥ त्वं परेश निजान मार्गान् मां ज्ञापयितुमईसि । देहि सुशिक्षणं मह्यं खकीयाः पदवीरधि ॥ यापयन् मां खसत्येन देहि मह्यं सुशिक्षणं । ग्वं त्राणाकर शो में त्वामाकाङ्काम्यहं सदा ॥ है परेपू निजं स्नेहं विविधाच दयां स्मर। यस्मादनादिकालात सा विद्यमाना प्रकाशते । मम बाल्यस्य पापानि मम दोघांच मा मर। स्मर खीयकृपातो मां सद्भावेन परेश ते ॥ सद्भावः सरलात्मा च विद्यते परमेश्वरः । तस्मात् पापिमनुष्यान् स बोधयिष्यति सत्पथं ॥ नमलोकान् स धर्मेण गमनं कारयिष्यति । दाम्यते नम्रलोकेभ्यः खमार्गचाधि शिक्षणं । ये लोका नियमादेशो तस्याचरन्ति तान् प्रति । परमेशस्य पन्थानः सर्वे सत्यदयामयाः ॥ हे पर वकीयस्थ नामधेयस्य कारणात् । खं क्षमखापराधं मे यस्मात् सोऽस्ति महत्तमः ॥ . .. 98 ·२६ गीत। गीतसंहिता। १२ १४ १५ परमेश्वरतो भीतो मानवः कः प्रविद्यते । यः पन्था तेन धर्त्तव्यस्तं स तं दर्शयिष्यति । क्षेमे वत्स्यन्ति तयाणास्तदंशो भोच्यते धरी। परमेशस्य सौहाई सद्भक्तेष्वेव वर्त्तते । तस्य यो नियमस्तं स तानेव ज्ञापयिष्यति । परमेशाम पेक्षते मम नेत्रे निरन्तर। यस्मात् स एव मत्पादावुद्धरिष्यति जालतः ॥ मां निरीक्ष्यानुकम्पखानाधो दोनो यतोऽस्म्यहं । विटई मे मनोदुःखं त्वं मां करेभ्य उद्धर ॥ बीक्षख दैन्यदुःखे मे सीधानि क्षमस्व मे ॥ अवलोकय मद्देशन् यस्मात् ते बहुसंख्यकाः । ते च दौरात्म्ययुक्तन देघेण प्रदिधन्ति मां ॥ मामकीनात्मनो रक्षां कुरु माश्च समुद्धर । मा सम्भवतु लज्जा मे यस्मात् त्वां श्रद्दधाम्यहं ॥ रक्षतां सिद्धिसारल्ये मां यतस्वदच्य ह । ईश त्वं सर्वदुःखेभ्य इखायलं विमोचय ॥ १८ २० . २१ १ - २६ षड्विंशं गोतं। दायूदः भरलत्वं प्रार्थनच। दायूशे गोतं । परमेश्वर धर्म मे भवान निर्यातुमर्हति यतो ऽहं सरलाचारः परां शरणं गतः । न कदाचन तस्मान्मे स्खलनं सम्भविष्यति । मां परेशानुसन्धेहि मत्परीक्षा विधेहि च । मानसं मम चित्तञ्च निर्मलीक्रियतां त्वया । यस्मात् तव दया नित्यमस्ति मदृष्टिगोचरे। त्वदीयसत्यमार्गेण गमनच करोम्यहं ॥ नरैरसारतासक्तैः साई नापविशाम्यहं । छमयुक्तामनुष्याणां सभां न प्रविशामि च ॥ or ४ 02 99 ·गोतसंहिता। २७ गीतं। - ८ समाजो दुश्चरित्राणां घणाही मन्यते मया । दुशानाञ्च समीपे ऽहं न करोम्यु पवेशनं । शुद्धतारूपतोयेन क्षालयित्वा निजी करो। वेदिं प्रदक्षिणीकुर्वन् तव हे परमेश्वर ॥ बहमुञ्चेन प्राब्देन कीर्तयामि तव स्तवान् । तवाश्चर्याणि कमाणि सर्वाणि कथयामि च ॥ अहं परेषा सम्पीये त्वदीयावासवेश्मनि । तस्मिन्नेव स्थले यत्र महिमा ते ऽधितिष्ठति ॥ मा संहर मम प्राणान् पापिभि मानवैः सह । जीवितं मम वा लोकै रक्तपातप्रियैः सह । येषां हस्ताश्छलाधाराः माणिश्चोत्कोचपूरितः ॥ किन्वहं सरलाचारो मां त्रायख दयख च ॥ चरणं मामकोनं तु समाने तिष्ठति स्थले । अहं समाजमध्ये च त्वां स्तोष्यामि परेश्वर ॥ १ २ २७ सप्तविंशं गीतं। परमेश्वरं प्रनि दायूदः प्रत्याशा प्रेमा प्रार्थना च । दायूदो गोतं । ज्योतिस्त्राणे परेशो मे कस्माद् भेष्याम्यहं पुनः । प्राणस्थय परशो मे कस्मात् प्राश्यामि साध्वसं ॥ दुश्चरित्रा मनुष्या ये पोडका देषिणश्च मे । ते यदा मामुपातिष्ठन् मम मांसं बुभुक्षवः । तदानों स्खलनं गत्वा न्यपतन खयमेव ते ॥ शिविरेणापि रहस्य मम चित्तं न भेष्यति । मदिरद्धं रणे जातेऽप्यहं स्थास्यामि निर्भयः॥ परमेशादयाचेऽहं वरमेकं मयेशितं । यावज्जीवं परेशस्य मन्दिर निवसन्न हं। शोभा परेशितु दृष्ट्वा ध्यातुं वाञ्छामि तद्गृहे ॥ यस्मानिजोटजे मां स गोपयिष्यति दुर्दिने । ४ ५ 100 ·२८ गीत। गीतसंहिता। १०१ खदूष्यस्य रहस्थाने माञ्च प्रच्छादयिष्यति । शिलोच्चयोपरियाच्च मामध्यारोपयिष्यति ॥ चतुर्दिकस्थरिपुभ्यो मे ह्य नमत्यधुना शिरः। तस्माद् दास्यामि तद्य्ये इर्घनादै बलीनहं । करिष्यामि परेशस्य स्तुतये गानवादनं ॥ घटणु मे परमेश त्वं खरवेणाहमाइये मां त्वमेवानकम्पख देहि त्वं मह्यमुत्तरं । महलं मागतेत्युक्त्वा पाठ्यते मन्मनस्त्वया । च्यन्वेधिध्याम्यहं तस्मात् तब वक्त्रं परेश्वर। खकीयं वदनं मत्तो न समाच्छाद्यतां त्वया । मा क्रद्धापास्य ते दासं त्वं मदीयोपकारकः । मा परित्यज मा प्रोझ मां मत्त्राणाकरेश्वर ॥ पित्रा मात्रा च सन्त्यक्तं मां परेशो ग्रहीष्यति ॥ त्वं परेश खवमानि मां ज्ञापयितुमईसि । ममारीणां निमित्तं माम् ऋजुमार्गेण यापय ॥ माञ्च त्वं मद्विपक्षाणां खेच्छायां न समर्पय । यता तो विरुद्धं मे साक्षिणोऽन्तवादिनः । छलोदीरकलोकाश्च समत्तिष्ठन्ति सर्वतः परमेशस्य सौजन्यं वीक्षिष्ये जीवतां भुवि । करोम्येताहशीमापा न चेत् किं मम मङ्गलं ॥ परमेशं प्रतीक्षख त्वमित्यं बलवान भव । सुस्थिर वास्तु ते चित्तं प्रतीक्षख परेश्वरं । १९ १२ १४ २८ अष्टाविंशं गीतं। १ यात्मनो निमित्तम् यात्मीयलोकानाञ्च निमित्तं दायूदः प्रार्थना ६ परमेश्वरग्य धन्यवदनश्च । दायूदो गोतं। त्वामुद्दिश्य मयाहानं क्रियते परमेश्वर । हे मदीय गिरे त्वं मां प्रति मा भव नीरवः ॥ 101 ·१०२ गीतसंहिता। २६ गीत - नो चेन त्वं यदि निःशब्दो भवे मी प्रति साम्प्रतं । तहि गःऽवरूजनां यास्यामि तुल्यतामहं॥ त्वमाकर्णय काकूक्तिं त्वां प्रति क्रन्दतो मम । पवित्रञ्च त्वदागारं प्रत्युत्तोल यतः करौ ॥ मापसारय मां दुरी मी वा कुकर्मभिः सह। मित्रं प्रति प्रियालायश्चित्ते दौर्जन्यकल्पः । यादृगस्ति क्रिया तेषां चरित्रस्य च दुराता। फलदानं त्वया तेभ्यस्तादृगेव विधीयतां ॥ हस्तानां कर्मणो योग्यं फलं तेभ्यो वितीर्यतां । याचारो यादृशस्तेषां तादृ कुर तान प्रति ॥ यतो हेतो मनुष्यास्त बाचारान् परमेशि तुः । तस्थ वा हस्तयोः कर्म न पयर्यालाच यन्ति हि। तस्मादुत्पाटनं तेषां न द्धिं स करिष्यति ॥ धन्यः परेश्वरो यस्मात् काकूक्तिं मम सेोऽष्टणोत् ॥ बलं मे परमेशोऽस्ति फलकश्च स एव मे मच्चित्तं व्यश्वसत् तस्मिन् यहचोपकृतोऽभवं । तस्माद् हृष्यति मे चित्तं महीतैः स्तोष्यते च सः ॥ बलमस्ति खकीयानां प्रजानां परमेश्वरः। खोयाभिषिक्त लोकस्य दुर्गच त्राणदायि सः ॥ त्वं त्रायख निजालोकान खाधिकारे वदाशिछ । चार यंश्च सदाकालं तान् विधेहि समुन्नतान् ॥ २६ जनत्रिंशत्तमं गोतं। मेघगर्जनेनेश्वरस्य महिम्नः प्रकाशनं । दायूदो धर्मगीतं। परमेपास्य युष्माभि ई पराक्रमिणां सुताः । परमेशस्य युष्माभिः स्तूयतां बलगौरवे यूयश्च परमेशस्य नामोऽभियुत गौरवं । परंपशाय प्रणामञ्च कुरुध्वं यतशोभया २ 102 ·३. गीतं। गोतसंहिता। १०३ ४ ur परमेशस्य निधीषः सलिलान्यधितिष्ठति । सुमहामहिमा चेशो मेघनादं करोति हि। राशीकृतानि तोयानि परमेशोऽधितिष्ठति । परमेपास्य निर्धामो विद्यते सपराक्रमः । परमेशस्य निर्धाधो विद्यते हि प्रतापवान् । परमेशस्य निर्धावस्तराजविदारकः। प्रभनत्येरसाख्यान् द्रन लिवानोने परेश्वरः स नर्त्तयति तान् शालान् धेनूनां शावकानिव । लिवानोनशिरीयोगा गिरी च खङ्गिवत्मवत् ॥ परमेशस्य निघावो वकिजिनाविभेदकः॥ परमेशस्य निर्धी वाम्मरभूमिः प्रवेपते वेपते परमेषाच्च कादशीयं मरुस्थलं । परमेशस्य निर्घाघो हरिणीः सावयत्यपि । अरण्यानि च तेनैव निष्यत्रापि भवन्ति हि। तपासाद स्थितं सर्व गौरवच्च प्रशंसति ॥ यासीत् सिंहासनासीनो जलालावे परेश्वरः। राजवच्च सदासीनः संस्थाता परमेश्वरः । खप्रजाभ्यः परेपोन दीयते हि पराक्रमः। खप्रजाभ्यः परपान दीयते प्रशान्तये वरः ॥ १० ३० त्रिंशत्तमं गीतं। १ विपदो निस्तारनिमित्तं धन्यवदनं ४ पनुग्रहप्राप्तिनिमित्तम् ईश्वर सन्निधा धन्यवदनं प्रार्थनच। ग्रहप्रतिष्ठाकाले दायूदा कृतं गानार्थकं धर्मगीत। प्रांसामि परेश त्वां यतोऽहं प्रोद्धृतस्त्वया । मदिरुद्धच्च मेऽरीणां त्वया हा निवारितः ॥ मत्प्रभो परमेशाहं त्वामुद्दिश्यारवं पुरा । तदानीच त्वयैवाई स्वस्थतामाप्रवं पुनः ॥ त्वं परश्वर मत्प्राणान् परलोकाद् उदान यः । - 103 ·१०४ गीतसंहिता। ३१ गोतं। गर्तमध्ये ऽवरोहन्तं माश्च त्वं समजीजिवः॥. गीयतां परमेशाय युभाभिस्तस्य साधुभिः । तस्य पवित्रतायाश्च स्मरण क्रियतां स्तुतिः ॥ तत्कोपेन क्षयं दुःखं तत्पसादेन जीवनं । रोदनं क्षणदास्थायि प्रात ईधी ऽनुगच्छति ॥ सम्पत्काले मयेत्युक्तं न स्खलिष्यामि कहिंचित् ॥ परमेश प्रसादात् ते स्थापितो मगिरि । किन्तु त्वया निजे वक्त छादिते व्याकुलो ऽभवं ॥ त्वामुद्दिश्य परेशाहम् याहानं कृतवान् तदा । अकुर्च परमेषाञ्च प्रतीदं परिदेवनं ॥ गिते मम का लाभः को सगावरोहणे। रजसा किं तव स्तोत्रं सत्यं वा कीर्तयिष्यते ॥ परमेश त्वयाकर्ण्य करुणा क्रियतां मयि । क्रियताञ्चोपकारो मे त्वया हे परमेश्वर ॥ त्वं शोक मे ऽकरोत्यंशाणवस्त्र विमोच्य में। मह्यमानन्दरूपञ्च प्राददाः कटिबन्धनं ॥ तुभ्यं मे मनसः गानं प्रकर्तव्यममानिना। मत्वभो परमेशाहं त्वां नविष्यामि सर्वदा ॥ १. or ३१ एकत्रिंशं गीत। १ उपकारार्थ परमेश्वरस्य सन्निधौ प्रार्थनं १४ अनुग्रहस्य निमिा, प्रशंसनञ्च । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो धर्मगीतं । श्रद्दधामि परे त्वां मम लज्जा कदाचन । मा भवेत् त्वं खधर्मेण मम रक्षां कुरुष्व हि ॥ मयि कर्ण निधत्स्व त्वं मामुद्धत्तुं त्वरख च । मदीयाश्रयल स्वं रक्षादुर्गश्च मे भव ॥ यस्मात् त्वमेव मच्छलो मम दुर्गच विद्यसे। त्वं खनामनिमित्तं मां या पयन चारयिष्यसि ॥ उद्दरिष्यसि ते गुप्ताज्जालान्मां त्वं ममाश्रयः । २ ४ 101 ·३१ गीत। गीतसंहिता। ५ १२ अहं खकीयमात्मानं निक्षिपामि करे तव । मम वाता परेशासि त्वं हे सत्यमयेश्वर ॥ कासाराणां व्यलीकानां वस्तूनां सेवकान् मया । गहमाणेन विश्वासः क्रियते परमेश्वरे । तावकीनप्रसादेऽहम् यानन्दाम्युम सामि च । यस्मात् त्वं वी च्य मे सोशं रक्षित्वापत्सु मे मनः ॥ न समर्पितवान् बद्ध मां विपक्षस्य हस्त योः । किन्तु विस्तारिते स्थाने मम स्थापितवान् पदं । त्वं परेशानुकम्पख मां यस्माद हमुहिजे । कातर्यय विशीर्यन्ते मन्नेवप्राग कुक्षयः॥ गतं मे जीवितं शोकाद दोर्घश्वासाच्च मे वयः । मत्यापान्मे बलं क्षीण शीखानि कोकसानि च । मदरातिसमूहेन निन्दापात्रमहं कृतः । अतिनिन्द्यं खमित्राणाम् खात्मीयानाच्च भीषणं । ये मां पश्यन्ति मार्ग ते पलायन्ते मदन्तिकात् ॥ व्यस्मृतोऽहं भवामि सम प्रेतवन्मानसाच्युतः । कस्यचिन्नरकल्पस्य भाजनस्य समो भव ॥ निन्दा टणाम्यने केषां सर्वतो वर्तते भयं। यस्मान्मत्यातिकूल्येन मन्त्रयन्ते समेत्य ते । मम प्राणविनाशार्थ कुर्बते च कुकल्पनां । यहन्तु त्वयि विश्वासं कुर्वे हे परमेश्वर। ईश्वरो मे त्वमेवासि वाक्य मेतद् ब्रवीमि च ॥ तव हस्ते हि विद्यन्ते समयाः सकला मम । देषिणां बाधकानाच करेभ्यो मां त्वमुद्धर । एतस्मिन् तव दासेये प्रसन्नवदनो भव । तावकीनप्रसादेन मम पाणं विधेहि च । लज्जा मे मा भवेद् यस्मात् त्वां परेशाहमाइये। दुशाना सम्भवेल्लब्जा नरके चास्यबन्धनं । स्तब्धवाचोऽभिजायन्ताम् योठा निःसत्यवादिनः । यद्यारावमानाभ्यां धार्मिके दर्पभाषिणः । किं महत् तव सौजन्यं त्वद्भक्तानां कृते चितं । १४ १५ a १७ ८ १९ P 105 ·गीतसंहिता। ३२ गोतं। २० ११ १२ त्वदाश्रितेषु चाभ्यस्तं नरवंशस्य सम्मुखे खमुखस्थाश्रयेण त्वं विद्रोहाच्छादयन् टणां । रसमानां विवादात् तान् उटजे गोपयिष्यसि । परमेशो भवेद् धन्यो यस्मात् तेनैव मां प्रति । प्राकाश्यत महाश्चर्या करुणा नगरे दृ॥ चई त्वरितश्विन इत्यु गान्मयोदितं । त्वया त्वाधावि खेदोक्तिस्वां प्रति क्रन्दता मम । प्रोयध्वं परमेशे हि सकलास्तस्य साधवः । विश्वास्यानां मनुष्याणां रक्षितास्ति परेश्वरः । प्रचुरश्च फलं तेन गाचाराय दीयते । नायध्वं बलिनः सर्वे हे परेशप्रतीक्षिणः । स हि चित्तानि युष्माकं सुहानि करिष्यति ॥ १३ .. ४ . ३२ द्वात्रिंशं गीतं। १ पापक्षमामः सुखस्य निर्णयः ३ क्षमार्थ खेदस्य पापखीकारस्य च प्रयोजनं ८ ४ दायूद उपदेशगोतं। धन्यं वदामि मुक्ताधं यस्य पापं तिरोहितं ॥ धन्यः स मानवो यस्य दोषाणां गणना नहि। कियते परमेोन यस्यात्मा छलवर्जितः ॥ अहं रुद्ध मुखोऽसिहं तदानीत्वखिलं दिनं । कुर्वतो मम काकूक्ति कीकसान्याप्नुवन् क्षयं ॥ गुरुरासीत् दिवारानं तव हस्तो ममोपरि। व्यकारि मम इपिगडं ग्रीष्मकालिकतापतः । सेला। ततः परं निजं पापं मया तुम्यं निवेदितं । खापराधमनाच्छाद्य मयेदचेरितं वचः । खदोषान् खीकरिष्यामि परमेशस्य सम्मुखे । मम पापस्य दोषित्वं त्वमेवाक्षमधास्तदा । सेला। इतो हेतो र्यदा प्राप्तुं मानवैः प्रक्ष्यते भवान् । तदानों साधुरे कैकस्वां प्रति प्रार्थयिष्यते । 106 ·२३ गोतं। गीतसंहिता। जाते महाजलालावे स्पक्ष्यते नहि तेन सः ॥ ममाश्रयस्वमेवासि त्वं मां लशादविष्यसि । रक्षाकोनगीतैश्च त्वं मां संवेठयिष्यसि । सेला। अहं त्वामुपदेच्यामि गन्तव्यं वर्त्म दर्शयन्। नयनेन मदीयेन तुभ्यं दास्यामि मन्त्रणां । यूयं मा भूत निबाधास्तुरङ्गाश्वतरा इव । तेषां रश्मिः खलीनच भूषणं दमनार्थकं । यस्मात् तव सकाशं ते नोपतिछन्ति कामतः ॥ दुराचारमनुष्यस्य वेदनाः सन्ति भूरयः। परेशश्रद्दधानश्च कृपया वेशयिष्यते ॥ धार्मिकाः कुरुतानन्दम् उल्लासच परेश्वरात् । यूयं हे सरलात्मानः सर्वे हर्षेण गायत । १० युष्माभि वाद्यतां तस्मै ॥ ३३ त्रयस्त्रिंशं गीतं। १ अनुग्रहपराक्रमया निमित्त २० रक्षायाच निमित्तं परमेश्वरस्य प्रशमनं । परमेशन दृष्यन्तो यूयं गायत धार्मिकाः । प्रशंसैव मनुष्येषु सरलात्मसु युज्यते ॥ वोण या परमेशस्य कुरुध्वं गुणकीर्तनं । दशतारच नेवलं नूतनं गीतमेकच्च तमुद्दिश्य प्रगायत । कुरुध्वं जयनादेन सुश्रायं यन्त्र वादनं । यता हेतोः परेशस्य सरल विद्यते वचः । तस्य सवाणि कर्माणि विश्वास्यानि भवन्ति च । धम्माचारे विचारे च प्रीयते परमेश्वरः। कृपया परमेशस्य पूर्ण चास्ति वसुन्धरा । परमेशस्य वाक्येन निर्ममे व्योममण्डलं । एतना तस्य सर्वा च तदीयवन वायुना ॥ समुद्रस्थापि तोयानि राशिवत् सचिनोति सः । निदधाति खकोघेषु गभीराणि जलानि च ॥ ४ ५ ७ 12 107 ·गोतसंहिता। ३३,१० गीत। 1 ११ १२ .. हे भूलोकस्थिताः सर्वे प्रविभीत परेवरात् । जगनिवासिनः सर्वे तस्मात् कुर्व्वन्तु साध्वसं ॥ यतस्तेनोदिते सिद्ध तेनादिरे व्यवस्थित परमेशोऽन्यजातीनां मन्त्रणां कुरते स्था। क्रियन्ते विफलास्तेन कल्पनाः परदेशिनां। स्थास्य त्यमन्तकालं तु परमेशस्य मन्त्रणा। वंश परम्परां यावत स्थिरास्तचित्तकल्पनाः । वन्यां वदामि तां जातिं यस्या ईशः परश्वरः। धन्यान् लोकांच तेनैव खाधिकाराय रोचितान् ॥ स्वर्गतः परमेशीन दृरियातो विधीयते । स च मानवसन्तानान् सळानेव निरीक्षते ॥ स खवासस्थलात् सवान पश्यति क्षितिवासिनः॥ स तेषां चित्तनिर्माता स तेषां सर्वकर्मवित् । नास्ति सैन्य बहुत्यन वाया प्राप्ता महीपतिः । वीरो बलमहत्त्वेन निम्तारं लभते नहि ॥ त्राणा) निष्फलो वाजी महाशक्त्या न रक्षति ॥ पश्य परोशितु छिस्तस्य भक्तेषु वर्तते । प्रतीक्षन्ते च ये तस्य दयां तेम्वपि वर्तते । यतः स मरणात् तेषां प्राणरक्षां करिष्यति । दुर्भिक्षस्थापि काले तान् सजोवान गोपयिष्यति ॥ विदधाति मनोऽस्माकं प्रत्याशां परमेश्वर। चस्माकमुपकारी स सोऽस्माकं फलकं तथा। तस्मिन्नेव मनोऽस्माकम चानन्दं प्रकरोति हि। यतो तो वयं तस्य पुण्य नामावलम्बिनः ॥ तावकीनकृपामास वतां परमेश्वर । यतः प्रतीक्षमाणास्वामवसिछामहे वयं । १८ M २० २१ २९ ३४ चतुस्लिंशं गीत। । सीयभाषया ककारादिय तं तत्र रक्षार्थम् ईश्वरस्य प्रशंसा ११ दायूद उप- देशवाहा 108 ·३४ गीतं। गीतसंहिता। १०८ यस्मिन् काले दायूद पवीमेलकस्य समझं सीयबुद्धिगोपनहेतुतस्तेन वहिष्कृतः प्रतस्थौ तदानीन्तनं गीतं ॥ १ २ - ४ अहं धन्यं वदिष्यामि सर्वकाले परेवरं। नित्यं स्थास्यति तस्यैव प्रशंसा वदने मम ॥ मामकोनं मनः श्लाघां परेशस्य करिष्यति । खानन्दिष्यन्ति तत् श्रुत्वा मानवा नम्रचेतसः ॥ मया साई परेशस्य महिमानं प्रशंसत । अस्माभिरेकचित्तैच तस्य नामानुकीवंतां । परमेशो मयान्विरः प्राददान्मह्यमुत्तरं। त्रासेभ्यः सकलेभ्यश्च स मामु तवान् खयं ॥ तमेवोद्दिश्य दृक्पातं कृत्वा दिद्युतिरे च ते न हि वक्त्राणि वा तेषां विवर्णान्यभिजजिरे॥ अनेन दुःखिनाहूतः परमेशो न्यशामयत् । लोपोभ्यः सकलेभ्यश्च स तमुद्धतवान् खयं । परमेपास्य दूतेन तद्भतानां समन्ततः । शिविरं स्थापयित्वैव तेषां रक्षा विधीयते । यूयमाखाद्य बुध्यध्वं सद्भावोऽस्ति परेश्वरः । धन्यस्तस्मान्मनुष्यः स यो हितं शरणं गतः ॥ परमेशाद् भयं यात यूयं हे तस्य साधवः । सम्माद बिभ्यति ये तेषां दुर्गति न भविष्यति ॥ दरिद्रति क्षुधाताश्च जायन्ते सिंहसूनवः । परेशार्थिभिरप्राप्यं क्षेमं किञ्चिन्न विद्यते । बाल का यूयमायात निशामयत महचः। शिक्षयिष्याम्यहं युग्मान् परमेशस्य सेवनं । कस्तुष्ट्वा जीवने क्षेम दिदृक्षुरायुरीमति ॥ खजिहां दोषतो रक्ष खाधरी छलवाक्यतः ॥ अपहत्य दुराचारात् सदाचारं विधेहि च । शान्तभावाय चेपख तं यत्नेनानुधाव च ॥ उन्मीलिते परेशस्य नयने धार्मिकान् प्रति । तदीय श्रवणे तेषां खेदोक्किं प्रति सुश्रुते ॥ ए . ११ १२ १४ १५ 109 ·गीतसंहिता। १५ गीतं। ८ कोपदृष्टिः परेशस्य दुराचारिषु वर्तते । स तेषां मरणं लुवा क्षितितो दवयिष्यति ॥ रुदत्सु धार्मिकवेव संपूट गोति परेश्वरः। लोभ्यः सकलेभ्यश्च स तान उद्धरति खयं ॥ भयान्तःकरणानां हि समीपस्थः परश्वरः। क्षुसमानस लोकानां परित्राणं करोति सः ॥ धार्मिकस्य मनुष्यस्य विपदो बहुसङ्ग्यकाः । किन्तूद्धरति सर्वाभ्यस्ताभ्यस्तं परमेश्वरः ॥ सास्यां तस्य रक्षीस तेषामेकं न भज्यते ॥ दुर्गति दुर्जनं इन्ति दराड्यन्ते धार्मिकारयः ॥ परमेपाः खदासानाम् यात्मानं माचयिध्यति । तं श्रद्दधति यावन्तस्ते भविष्यन्त्यदण्डिताः॥ १९ २० २१ २२ २ ३५ पञ्चत्रिंशं गीतं। १ शत्रूणां दमनार्थ प्रार्थना १७ आत्मरक्षार्थ प्रार्थना च । दायूदो गोतं । मया ये विवदन्त नै विदख परेश्वर । ये मया सह युध्यन्ते त्वञ्च युध्यस्ख तैः सह ॥ यादाय फलकं चर्म चौत्तिछोपवती मम ॥ मदुपद्राविणो मार्ग शल्यं कृत्वा निरोधय । अहं त्वत्त्रागा कति मामकीनं मनो वद ॥ मत्यागाद्रोहिणां लज्जा ब्रीडित त्वञ्च जायतां पराङ्मुखा विवर्णाश्च सन्तु मेऽनिएकल्पकाः॥ वायोरये तुघा यहत् विकीर्यन्तां तथैव ते । परमेपास्य दूतेन वाद्यमानाः पुनः पुनः ॥ चिक्कणा सान्धकारा च तेवो भवतु पद्धतिः । परमेशस्य दूतेन द्राव्यन्तां ते तया सदा ॥ यतो तो मदथं तै जातं गुप्तमकारणात् । गर्ने मत्प्राणनाशाय खनिते तरकारणात् ॥ ४ ५ or 110 ·३५ गीतं। गीतसंहिता। ८ । १० १२ ४ १५ तादृशं मानवं नाशः समानोत्वनपेक्षितः । खेन गुप्ते च जाले स तो नाशाय लम्बतां ॥ उल्लसिष्यति तस्माद्धि मन्मनः परमेश्वरे कृते तेन परित्राण मानन्दच करिष्यति ॥ ममास्थीनि वदिष्यन्ति त्वत्समः कः परेश्वर । बलिछाद् दुःखिनं रक्षन् हारकाद् दीनदुर्गा ॥ मविरुद्धं दुरात्मानः समुक्तिहन्ति साक्षिणः । यन्न जानाम्यहं तन्मां परिएच्छन्ति ते जनाः। ते हितस्यैव शोधार्थम याचरन्तो ममाहितं । मामकीनस्य चित्तस्य सम्पादयन्त्यनाथतां ॥ तेषां तु रोगकालेऽहं पाणं कृत्वा परिच्छदं । विमना उपवासेन खप्राणान पयंतापयं। चित्तविश्रान्तये ऽकुर्बे प्रार्थनाच पुनः युनः ॥ यथा मित्रं सगर्भ वा प्रति सहत समाचरं । माटोकन शोकोव स्नानोऽहचाभवं नतः। ते मम स्खलने दृष्टाः समागच्छन्ति साम्यतं । मदिरुहं मदज्ञाताः समागच्छन्ति निन्दकाः। माञ्च खकीयजिहाभि विदारयन्य मानिनः ॥ पूपा) हासकाः पापा दन्तैः खेडन्ति मां प्रति ॥ हे प्रभो त्वं कियत्कालम् एतद् यालोकयिष्यसि । तैः कृतात् सर्वनाशात् त्वं मत्वाणान् पुनरानय । करेभ्यो युवसिंहानाम् अनाथं रक्ष मे मनः ॥ ततो महासमाजेऽहं करिष्यामि तव स्तवं । प्रबलानाञ्च लोकानां मध्ये ण कीर्तनं ॥ मदिराद्धं न हृष्यन्तु इषिणोऽमृतवादिनः । निनिमित्तविपक्षा मे नेङ्गितं कुर्युरक्षिभिः । भाषन्ते न हितार्थं ते देपो ये शान्तचेतसः तेषामेव विरुद्धं ते कल्पयन्ति छलानि हि॥ मां प्रति व्यात्तवलाच प्रभावन्त इदं वचः । साधु साधु प्रियां दृधिम् अस्माकं नेत्रमोक्षते । ईक्षसे परमेशू त्वम् पत्र मा भव नीरवः । १६ १८ त्वदुणव १६ २० . २१ 111 ·गीतसंहिता। २६ गोतं। २३ २४ हे मत्प्रभो भवान मतो दूरवी न वितु ॥ मामकीनविचारार्थ त्वं प्रबुध्य मुजाहि । मामकीनविवादार्थ हे मदीश्वर मत्यभो । परमेश मदीशस्वं मे विचारं खधर्मतः। कुरा त्वं मयि शत्रूणां नानुजानीहि हर्षणं ॥ मा भावन्तां स्वचित्तस्ते साध्वस्माकं मनोगतं । अवगोऽयममाभिरिति वा न ब्रुवन्तु ते ॥ मदनिएप्रियाः सर्व विलज्जन्तां प्रमान्विताः । कीवीडाभ्याच वेष्यन्तां नरा मयभिमानिनः ॥ ये च तुष्यन्ति मद्धर्मे ते दृष्यन्तुलसन्तु च । महानस्तु खदासस्य शान्ता तुष्टः परेश्वरः। इति वाक्यच से लोकाः प्रभावन्तां निरन्तरं। वर्णयिष्यति मज्जिका तव धर्मस्तवी सदा। १० २८ १ ३६ षट्त्रिंशं गीत। १ मनुष्याणां दुरनायाः ५ परमश्वरस्य भद्रतायाश्च वर्णनं । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं परमेश्वरीयदासस्य दायूदो गोतं । दुरास्थाधर्ममध्ये या वाण्यदेति मदन्तरे। नास्ति तच्चक्षुधारग्रे परमेश्वरतो भयं । यतो हे लोः खदृच्या स विदधात्यात्मसान्त्वनं। खदोषस्यानुसन्धाने गई चाकुतोभयः ॥ तन्मुखोडूपवाक्यानि विसथानि छलानि च । मुविवेकसदाचारी दूरं तेनापसारितो वितथा कल्पना तेन खश्य्यायां विधीयते । मार्ग तिष्ठति सोऽभरे दुषत्वान पराङ्मुखः । परता खर्मपर्यन्तं विस्तीर्णास्ति दया तव । सत्यता तावकीना या गगनस्पर्शिनी च सा । दिव्यानां भूधराणाश्च तुल्यो धर्मस्वदीयकः । विचाराचास्वदीयाश्च गभीराम्भोनिधेः समाः । ॥ ४ 112 ·३७ गोतं। गीतसंहिता। मानवानां यशूनाश्च रक्षकत्वं परेश्वर । कोहपान्तु महारत्नं भवेदीवर ते दया । तस्मात् त्वत्पक्षयोकायां श्रयन्ते नरसूनवः । ते सम्यग अभिषेच्यन्ते त्वद्गहस्य धनावात् । त्वत्पीतिखोतसोऽम्भांसि त्वच्च तान पाययिष्यसि । यतो हतोत्वदासन्ने जीवनात्मो हि विद्यते । वयं त्वदीयदोश्यैव भवामो दीप्तिपूनः । विधेहि खदयां स्थान लोकान् त्वहिदितान प्रति । खधर्माच्च कुरु स्थानुम् ऋजुचित्तान नरान् प्रति । अहङ्कारस्य पादो मां न समाप्नोतु कहिंचित् । नहि विद्रावयेद् वा मां दुश्चरित्रणां करः ॥ दुष्कियाकारिणी लोकाः ख स्थाने न्यपतन खयं । प्रभशाच समुत्थातुं न पुनः शकुवन्ति ते । १० ११ 4 कान १ ९ ३७ सप्तत्रिंशं गीत। इबीयभाषया दायूदः ककारादिवर्ण #नं तत्र सामारिक सुखार्थ पापिलोका प्रतोय॑णस्यानुपयुक्तत्वं परमेश्वरे विश्वसनस्य चोपयुक्तत्वं । दायूदो गीत। त्वं मा क्रुध्य दुरात्मभ्यो मा कुकर्मिभ्य इयं वा । यतो हेतोस्तृणानीव वेत्स्यन्ते तेऽपि सत्वरं। स्नानत्वञ्च गमिष्यन्ति ते हरिद्वा पाण्यवत ॥ परमेश्वरमाश्रित्य सदाचारं कुरुष्व हि। स्वदेो वस तेन त्वं सत्यतामनभीच्यसे । परेशाद् दृष्य तस्मात् ते मनोऽभीषं स दास्यति ॥ तावकीनगते भार परमेषो समर्पय । तमेव पारणं गच्छ कर्त्तव्यं स करिष्यति ॥ दीप्तिवत् तव धर्मस्य चोदयं स विधास्यति । त्वविचारस्य शोभाञ्च मध्याह्न सूर्य्यसन्निभां। परमेश्वरमुद्दिश्य नीरवः प्रतिपालय । मा सिद्धगतये क्रुध्य छलकारिनराय वा । ४ ur Q 113 ·गीतसंहिता। ३७ गीतं। द १० १४ १५ प्रभुः॥ कोयतस्त्वं निवर्तख मनस्तापं परित्यज । त्वया मा क्रिया रोषः स दुराचारकारणं ॥ ये कुर्वन्ति दुराचारं ते लोपस्यन्ते न संशयः । ये परे प्रतीक्षन्ते देशस्तरेव भोच्यते । व्यतीते क्षणकाले हि दुर्जनो नावशेक्ष्यते । तस्य स्थान निरीक्ष्यापि स त्वया नहि लप्यते । देां नमास्तु भुनाना हर्षिष्यन्ति महासखात् ॥ धर्मिणे दुर्जना इह्यन् दन्तैः खेडति तं प्रति । प्रभु ईसति तं तस्य दिनं पश्यन् उपागतं । निष्कोषयन्त्यसिं दुका याकर्षन्ति धनुंधि च । पाता) दीननिःखानाम् इत्यायै सरलाध्वनां । तेन खीयासिना तेषां निजचित्तं प्रवेक्ष्यते । भनत्वञ्च गमिष्यन्ति तेषां तानि धनंष्यपि ॥ बहूनां पापिनां कोषात साधोरल्पधनं वरं। भंच्येते पापिनां बाहू साधून धारयति मन्यते सिद्धलोकानां दिवसान परमेश्वरः । तेषां ववाधिकारः स नित्य स्थायी भविष्यति । विपत्कालेऽपि तेषां न सम्भविष्यति लज्जनं । भत्यैस्ते तर्पयिष्यन्ते दुर्भिक्षस्य दिनेम्वपि ॥ किन्तु दुया विनंच्यन्ति परमेशस्य चारयः । लोश्यन्ते मेषवात्मानाम उपादेयादनं यथा । यस्माद् अन्तहितास्तेऽपि लोस्यन्ते धूममालया ॥ ऋणं संगृह्य तच्छोधं करोति नहि दुर्जनः । किन्तु धार्मिक लोकेन दयां कृत्वा वितीर्यते । तस्यापीनयात्राणि ये से देशः प्रभाक्ष्यते। तस्याभिषापपात्राणि चोच्छत्यन्ते न संशयः॥ नरस्य पादविक्षेपे परोन स्थिरीकृते । तदीयायां गतो तस्य परितोऽप्यधिष्ठिते । स मनुष्यः पतित्वापि भूमि नाधिशयिष्यते । यस्मात परेश्वरस्तस्य कर सन्धारयिष्यति ॥ बहमासं युवा पूर्वम् इदानी स्थविरोऽस्मि च । १९ २. ९२ २३ २४ २५ 114 ·२७ गीत। गीतसंहिता। १९५ २० २८ २२ धार्मिकं तु परित्यक्तं दृयवान न कदाप्यहं । न भक्ष्यं भिक्षमाणां वा दृएवान् तस्य सन्ततिं । नित्यमेव दयाशील ऋणदानं करोति सः। यापीदानस्य पात्रच जायते तस्य सन्ततिः। पापं त्यक्ता सदाचारं कुर्वन् त्वं सर्वदा वस ॥ परेशः प्रीयते धर्म खसाधून न जहाति सः । सर्वदा तेऽभिरच्यन्ते छत्स्यन्ते दुवंशजाः ॥ भोच्यते धार्मिकै र्दे शस्तन वत्स्यन्ति ते सदा ॥ धार्मिकस्य मनुष्यस्य वक्त्रं ज्ञानं प्रभावते । उच्चारयति सज्जिका सुविचारवचांसि च ॥ खकीय शस्य शास्त्रश्च तस्य चित्तेऽवतिष्ठते । तदीय पादविक्षेपो न स्खलिष्यति कहिचित् ॥ दुह्यति धर्मिणे दुष्ठस्तं इन्तच्च विएते ॥ नार्पयिष्यति तं त्यक्त्वा तस्य हस्ते परेश्वरः। न वा विचार्यमाणं तं दोषिणं स करिष्यति । परमे प्रतीक्षख तम्य मार्गच पालय। स च त्वामुन्नतं कृत्वा दे शभोगे नियोक्ष्यति । उत्पाट नश्च दुधानां त्वं निरीक्षिष्यसे खयं ॥ मयाद बलो पापी हरिच्छाखीव विस्ततः ॥ स त्यतीतो विलीनच मयान्विष्यापि नेच्यत । सिद्धलोकमवेक्षख सरलञ्च विलोकय । शान्त्याचारिमनुष्यस्य स्थिरं पारत्रिकं फलं ॥ युगपच्च विनंक्ष्यन्ति मानवा धर्मलङ्खिमः । उच्छिन्नं दुश्चरित्राणां चास्ति पारत्रिक फल । धार्मिकाणां परित्राणं परमेोन सेत्स्यति । विपत्काले स एवास्ति हस्तेषां समाश्रयः ॥ उपकुवन परेशस्तान परिरक्षिष्यति खयं । रक्षित्वा दुश्लोकेभ्यः स परित्रास्यते च ताम्। यतस्तै विश्वासतस्मिन्नेव विधीयते । ३५ ट . ३२ ४० 42 115 ·गोलसंहिता ३८ गीत। ४ or 5 ३८ अष्टत्रिंशं गीतं। पापकारमात् शोचनं दुःखनिमित्त विलपन च । दायूदा कृतं स्मरणार्थक धर्मगीतं । परमेषा खकापेग भर्मनं मम मा कुरा । खीयप्रचण्डरोण दण्डनं न विधेहि मे। यतोऽहं ते शरैर्विद्धस्त्वत्करो मम भारवत् ॥ नास्ति स्वास्थ्यं ममाङ्गोषु त्वदीयामर्थकारणात् । नास्ति शान्ति मैदस्यां वा मामकीनाथकारणात् । वन्ययेवापराधै में मस्तकं समभिप्लुतं । विघाई नहि शक्यन्ते मया ते गुरुभारवत् ॥ निजमाख्याच दुर्गन्धा विगलन्ति ब्रणा मम ॥ उदियोऽतीव खिन्नोऽहं शोचन वऽखिल दिनं । पूर्णा शोघेण मे श्रोणो स्वास्थ्यं नास्ति तनौ मम ॥ विषमोऽतीव चूमाऽहम् यन्तःकोशेन रोदिमि ॥ प्रभो कृत्स्ना ममाकाङ्गा विद्यते तव सम्मुखे । मामकीनमनस्तापस्वतश्चान्तहिता नहि। हृत्कम्मेनाइमचासो वर्जितः स्वबलेन च । मम नेत्रदयस्यापि तेजः सन्तिछते नहि। एथक् तिष्ठन्ति मल्लेशात् सेहिनो बन्धवच मे मामकीनान्तरजाच तिवन्ति दृरवर्तिनः ॥ मत्याणान् मगयन्ते य उन्माथं योजयन्ति ते । ममानियार्थिनो लोकाः प्रभावन्ते च दुधता । कृत्वमेव दिनं ते च चिन्तयन्ति प्रवञ्चनां ॥ किन्त्वहं न निराम्यामि वधिरो मानवो यथा। रवक्त्रस्य मूकस्य सदृशश्च भवाम्यहं । येन न श्रूयते यस्य मुखञ्चोत्तरवर्जितं तादृशस्य मनुष्यस्य तुल्यता प्राप्तवानहं। यतो हेतोः प्रतीक्षेऽहं त्वामुद्दिश्य परेश्वर । उत्तरं हि प्रदातव्यं त्वया प्रभो मदीश्वर ॥ यतोऽहं वच्मि मे नाशात् त धानन्दितुमुद्यताः । १० १२ - १५ 116 ·३६ गीता गीतसंहिता। ११७ १८ मत्पादस्खलनाज्जाता मां प्रति दर्पकारिणः ॥ पतने तु नियुक्तोऽहं व्यथा मेऽभिमुखा सदा ॥ खोकरोमि निजं दोषमुदिजे च खपापतः । मदिपक्षास्तु जीवन्ति बलवन्तश्च सन्ति ते। ये विदिन्ति मां मिथ्या ते जाता बहुसङ्ख्यकाः । ये चितस्यैव शोधार्थम् अहिताचरणे रताः। मम धर्मानुगामित्वाद् वैरिणो मम सन्ति ते । मा विधेहि परित्यागं मम हे परमेश्वर । हे मदीश्वर मत्तस्त्वं दूरवर्ती न विठ वा । त्वं त्वरखापकत्तुं मां हे मलाणाकर प्रभो ॥ २० २१ १ or ३८ जनचत्वारिंशं गीतं। मानुषाणाम् असारत्वं ७ प्रार्थना यि दूथूनवर्गीय वाद्यनियन्ले दातव्यं दायूदो गोतं । मयोक्तं सावधानोऽहं भविष्यामि खवर्मस । खकीयजिया पापं नैव कारिष्यते मया । यावत्कालं दुरात्मा च मत्प्रत्यक्षोऽवतिष्ठते । तावत्काल खलीनेन संरोस्यामि निजं मुखं ॥ नीरवो मौनभावेन व्यरमं क्षमतोऽप्यहं । मामकीना मनःपीडा तदानी समवईत ॥ यतासीन्मेऽन्तरे चित्तम् अपरं मयि चिन्तनं । कुर्वति प्राज्वलद् वह्नि जिइया चाइमब्रुवं ॥ मदीयजीवनस्यान्तं मां ज्ञापय परेश्वर । मामकोनदिमानां यन्मानं ज्ञापय तच मां। अहं कति क्षणस्थायो तन्मया भोत्स्यते तदा। पश्य वितस्तिमानानि व्यदधास्वं दिनानि मे । मामकीनं यदायुस्तत् तव साक्षादवस्तुवत् । या घसारत्वमात्रो हि सर्वमा व्यवस्थितः । सेला कायावदेव वीरोऽपि विदधाति गमागमी। सळे श्राम्यन्त्यसारा) सञ्चिनोति धनान्यसो ४ - 117 ·गीतसंहिता। 8. गीतं । .. १० केन तानि तु लश्यन्ते तन्न शक्रोति वेदितुं ॥ अधुना किं प्रतीक्षेऽहं मदीयाशा त्वयि प्रभो। मामकीनापराधेभ्यः सभ्यः परिरक्ष मां। अज्ञानस्य मनुष्यस्य मां न निम्दास्पदं कुरु ॥ मूकोऽस्मि रडवतोऽहं यतोऽकारि त्वयैव तत् । मतो दूरय ते दण्डं क्षीये त्वम्मुछिपाततः ॥ अपराधान्मनुष्यं चेत् त्वं दण्ड यसि भर्तीयन् । कीटरिव त्वया तस्य श्रीस्तदानों विशीर्यते । या नितान्तमसारा हि सकलाः सन्ति मानवाः ॥ सेला ॥ परेश टणु मे याचा खेदोक्ति मे निशामय । मा भर्मेऽश्रुघु मौनो त्वं यतोऽई त्वद् हेऽतिथिः । प्रवासी चास्मि सर्व मे पर्वजाः पितरो यथा ॥ मत्ती विरम तेनाहं क्षणं प्राप्नोमि सान्त्वनां । पश्चात् स्थानान्तरं गत्वा तिगेधानं व्रजामि च ॥ १२ २ ४. चत्वारिंशं गीतं। १ ईश्वरीयदयाया वर्सनं ६ खोष्टस्य पुण्य वाक्यं १३ प्रार्थना च। वाचनियन्ते दातव्यं दायूदो धर्मगीतं । परमेश्वरमुद्दिश्य प्रत्येक्षेऽहमतीच्छया । ततः कृतावधानः स खेदोक्तिं श्रुतवान् मम ॥ कूपाच्चोइत्य मां घोरात् कईमाच्च मलीमसात् । मत्यादी स्थापयन शैखे मतिं कृतवान् दृछ । मदास्येऽदानवां गाथां सेोऽस्मदोश्वरवन्दनां । बहवो वीच्य सन्त्रास्ताः श्रहास्यन्ति परेश्वरं। धन्यः सोऽस्ति मनथ्यो यः परेशं शरणं गतः । यहंयुभ्यो टघामार्गे भ्रान्तेभ्यश्च पराङ्मुखः ॥ परमेम्बर मत्वामिन अस्मदर्थं त्वया कृताः। चित्रकियाञ्च चिन्ताश्च विद्यते बसयिकाः ॥ त्वत्माक्षाचनां तासां कर्तुं कोऽपि न पारकः । ४ 118 ·४० गीतं । गोतसंहिता। १० ११ ताः प्रांसितुमाख्यातुच्चाहमारब्धवान यदा । तदानों गणना तासाम् अभवन्मलातिगा ॥ नैच्छ स्त्वं बलिने वेद्ये कमी में विद्रितो त्वया । होमो बलिश्च पापघ्नस्त्वया न सम्पयाचिती । तदानीन्तु मयावादि पश्य कुर्वेऽहमागमं । धर्मग्रन्थस्य सगै में विद्यते लिखिता कथा । मदीश त्वदभीयस्य साधनं मम नन्दकं । मदीयचेतसो मध्ये त्वच्छास्त्रावतिष्ठते ॥ मया महासभायाश्च धर्मवाता विधुष्यते । पश्याई नामि रहोष्ठस्तत त्वं वेत्सि परेश्वर ॥ मया त्वदीयधर्मश्च स्वचिसे नहि छादितः। विश्वास्यत्वपरित्राणे तव विज्ञापिते मया। नापहते महासङ्घ करुणासत्यते तव ॥ परमेा त्वया मत्तः स्वीयस्नेहो न रुध्यतां । नव कारुण्यसत्यत्वे नित्यं मां परिरक्षतां ॥ यतोऽसङ्ग्यानि दुःखानि मा वेरन्ते समन्ततः । खदोषैरहमाकान्तो न पानाम्यूद्धमीक्षितुं । तेऽधिका मूईजेभ्यो मे हीन चेताच तैरहं ॥ परित्राणं विधान मे त्वं प्रसीद परेश्वर। मामकीनोपकारार्धं त्वं त्वरख परेश्वर । मत्प्राणान म्टग यन्ते ये सत्संहारं चिकीर्घवः । लज्जान्विता विवाश्च सर्व एव भवन्तु ते । ब्रीडिताच पलायन्तां मदनियप्रिया जनाः ॥ ये मां वदन्ति हाहेति ते स्तम्भन्तां खलज्जया ॥ सर्व त्वदर्धिनस्वत्त मानन्दन्न नसक्नु च । त्वत्त्राणमोदिनो नित्थं युः परेश्वरो जयो। अहं दुःखी दरिद्रश्च किन्तु मां मन्यते प्रभुः । त्वं मे रक्षी सहायश्च म चिराय मदीश्वर । १३ १४ १० 119 ·१२० गीतसंहिता। ४१ मोतं। ४१ एकचत्वारिंशं गीत। ९ ५ १ दयालु लोकस्य धन्यत्वं ४ विश्वासघातकनाया विषये दायूदो विलापः १० प्रार्थना च। वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो धर्मगोतं । यो दीनं प्रति सद्भावो धन्य रव स मानवः ।। दुर्दिने परमेशेन तस्योहारो विधाम्यते । रक्षित्वा परमेशन जीवितः स च नीरति । सुखं प्राप्यति शत्रूणां खेच्छायां न समर्पितः । परेशो व्याधिशय्यायां खयं तं धारयिष्यति । रोगिणस्तस्य कृत्स्नाच शय्यां सज्जीकरिष्यति । मयोक्तं परमेश त्वं करुणां कुरु मां प्रति खस्थं कुरु ममात्मानं यतस्त्वां प्रति दोघ्यहं । मामुद्दिश्य कुभावेन भाषन्ते मम वैरिणः । कदायं त्यच्यति प्राणान् अस्य नाम च नंक्ष्यति ॥ स चेन्मां शुमायाति तदा मां सान्त्वयन म्घा । सचिनात्यहि चित्ते वहि गत्वा च भाषते ॥ मियो में देषिणः सबै मा निन्दन्ति जनान्तिक। महिरुद्वञ्च कुर्वन्ति मदनिहाय कल्पनां । कुकमासज्जतेऽमुभिन बसा यच्छयनं गतः । तस्मात् पुनः समुत्यातुं कहिचिन िशक्ष्यति ॥ मित्रं विश्वासया मे मत्पपाशी च यो नरः । सोऽपि मत्वातिकूल्येन पार्णिक्षेयं करोति हि॥ आता हे परमेश त्वं करुणां कुरु मां प्रति । मामत्यापय तेनैव तेभ्यो दास्याम्यहं फल । महषी मदिरुद्धं न जय नादं करिष्यति । अनेनाहं विजानामि त्वत्तुति मयि वर्त्तते ॥ मदोयशुद्धताहतो धारयिष्यति मां भवान् । सदाकालं भवत्माक्षान्माच संस्थापयिष्यति ॥ इसायेलः प्रभुः परमेश्वरोऽनन्त कालं यावत् सदा धन्यो भूयात् ॥ १३ तथास्तु । तथास्तु॥ ७ 1 ० ११ १२ 120 ·४२ मोतं। गीतसंहिता। - २ ४ ४२ दिचत्वारिंशं गीतं। १ परमेश्वरस्य मन्दिरान दूरीभवनात् दायूदो दुःखं ६ नत्समीपं पुनर्गन्न तस्येच्छा च। वाद्यनियन्त्रे दातव्यं कोरहीयवास्योपदेशगीतं । तोयसोवांसि सम्मान म्टगी चाकांच्यते यथा । ईश्वर खां मदीयात्मा प्राप्तुं चाकांच्यते तथा । ईशाधं मे मनस्तयाग लिप्सतेऽमरमीश्वरं। आगत्येश्वरप्रत्यक्षम् उपस्थास्याम्यहं कदा । जायते मम नेत्राम्बु देहयात्रा दिवानिशं । यत् एच्च्ये ऽहं सदा लोकरीपस्ते कुत्र विद्यते । ममैतत् स्मरतोऽन्तःस्थं निचित्तं विलोयते । यतोऽहं जनयात्राया अग्र ईशस्य मन्दिर। हर्घस्तुतिरवैयातः पाळणे र्निवहैः सह ॥ कुतः सीदसि मच्चित्त क्षोभसे च मदन्तरे। प्रतीक्षखेश्वरं यस्मात् स मया स्ताव्यते पुनः । स्तोष्यते च परित्राणं तदीयाननसम्भवं । हेमदीश्वर मच्चित्तम व्यवसीदति मेऽन्तरे। ततोऽहं संस्मरामि त्वाम् अत्र यईननीति । हाणाख्येषु पौलेषु मित्मियारे च भूधरे। त्वदीयसोतसां प्राब्दाद अधिराइयतेऽधिना। सकलैस्तव कल्लोलेस्तराचाइमाप्तः ॥ मत्से वायै परे पनि खपादक्ष्यते दिवा । स्थास्यति क्षणदायाच गीति में सहवर्तिनी। मह्यं जीवनदातारं चेम्वरं प्रति प्रार्थना ॥ ईपू वक्ष्यामि मच्छल कुतोऽहं विस्म तस्त्वया । कुतो माम्यामि शोकातः शत्रो ारात्म्यकारणात् । मदस्थिव्यापिमारोव निन्दा मे कि यतेऽरिभिः सर्वदा भाषमाण माम् ईस्ते कुत्र विद्यते ॥ कुतः सीदसि मच्चित्त क्षीभौ च मदन्तरे। प्रतीक्षखेश्वरं यस्मात् स मया स्तोष्यते पुनः॥ मामकीनस्य वनस्य त्राण कत्ती मदीश्वरः ॥ . १. ॥ 121 ·गीतसंहिता। ४३, ४४ गोतं १ ४३ त्रिचत्वारिंशं गोतं। परमेश्वरी मन्दिर प्रति परिवर्तनकाल आनन्दपूर्यकम् ईश्वरमाराधयितुं दायूदो मानसं। विधेही विचार मे मदर्थच्चोत्तरं बदन । वादिभ्यो धर्महीनेभ्यो जनेभ्यः परिरक्ष मां। धृताद् अन्यायशीलाच्च मानवान्मां समुद्धर । ईशा मर्गरूप स्वं किमर्थं मां विगईघे। कुतो भाम्यामि शोकातः सूत्री दारात्म्य कारणात् ॥ स्वदीप्तिसत्यते प्रेष्य ताभ्यां मां वर्म दपूयि । ते मां त्वत्पुण्यपी लञ्च त्वदावासांश्च नेष्यतः ॥ ईस्य वैदिमीशश्च मे हलासदं तदा । प्राप्याहं वीमया स्तष्य ईश्वर त्वां मदीश्वरं। कुतः सीदसि मचित्त क्षोभसे च मदन्तरे। प्रतीक्षखेश्वरं यस्मात् स मया स्तोष्यते पुनः । मामकीनस्य वक्त्रस्य त्राणकती मदीश्वरः ॥ ५ " १ २ ४४ चतुश्चत्वारिंशं गोतं। १ समाजस्य विलापः २० प्रार्थना च । वाद्यनियन्ते दातव्यं कोरहायसन्तानानाम उपदेश । ईश्वराप्रावि नः कः पिटभिन निवेदिता । क्रिया त्वया कृता तेषां काले पूर्वदिनेषु हि ॥ खकरेणान्यजातीत्वम् उत्पाद्य तान् अरोपयः। नाशयित्या प्रजास्तांस व्यदधा दीर्घ पल्लवान् । यस्मात्ते न खंखों न प्रापु र्देशाधिकारितां । निजबाइबलाद् वा ते बभूव बभूव जयिनो नहि। तव दक्षिण हस्तेन बाहुना च सिधेध तत् । त्वन्मुखस्य प्रसादाच यतस्त्वं तेषु तुष्टवान् । रंश त्वं मम राजासि याकूवस्त्राणमादिश ॥ त्वया वयं वितात्स्यामः टङ्गाघात विरोधिनः । ४ ५ 122 ·88 मी गीतसंहिता। १. ११ त्वन्नाम्ना मईयिष्यामः पादाभ्यां परिपन्थिनः ॥ यतो इताः ख कोदण्डे विश्वास न करोम्यहं। मामकीनच खड्गो न जयिनं विदधाति मरं ॥ किन्त्वस्माकमरातिभ्य स्वमस्मान् परिरक्षसि । अस्माकं देविणश्च त्वं प्राप्त लज्मान करोघि हि ॥ ईश्वरस्य वयं श्लाघां कुर्महे निखिलं दिनं । अस्माभिर्भवतो नाम स्त यते च निरन्तरं । सेला । तथापि गई यन्नस्मान त्वं करोष्य पमानितान्। अस्माकं वाहिनीनाञ्च मध्ये त्वं न प्रगच्छसि ॥ त्वमस्मांश्च विपक्षेभ्यः विदधासि पराङ्मुखान् । अस्माकं देघियस्तस्मात् लोठयन्ति धनानि हि। त्वमस्मान बध्यमेघाणां तुल्य तायां नियुक्तवान् । अन्यजातीय लोकानां मध्ये चास्मान विकीवान । बिना विनिमयं त्वच्च विक्रीणासि निजाः प्रजाः । तासां मूल्येन नाप्नोति रद्धिं काञ्चन ते धनं ॥ विदधासि त्वमस्मांश्च निन्द्यान् निकट वासिभिः । हास्यास्पदमव ज्ञेयं चतुर्दिकस्थलणामपि ॥ विदधासि त्वमस्मांश्च दृष्टान्त भिन्नदेशिनां । शिरचालनपाचच पररारनिवासिनां ॥ सर्वदा मम लज्जा हि मत्प्रत्यक्षं वितिष्ठते । बाच्छादयति मां नित्यं वदनस्य विवसता ॥ मत्यरि हासकाच निन्दकस्य च वाक्यतः । इषिणः प्रति हन्तुमच वैरित्वकारणादपि ॥ सवरेतैः समाक्रान्ता वयं त्वां व्यस्मराम ना। न छलं कृतवन्तो वा त्वदीयं नियमं प्रति ॥ अन्तःकरणमस्माकं नहि जातं परामुखं । अस्माकं पादविक्षेपस्तव मार्गान निर्गतः ।। कुतो वयं त्वया चूसाः स्याने नागनिसेविते । किमर्थञ्च समाच्छन्ना मरमच्छायया वयं ॥ अस्मदीयेशि तु नाम व्यस्मरिष्याम चेद् वयं । इतरेश्वरमुद्दिण्याकरिष्याम कराञ्जलिं । १४ २६ १७ १८ १९ २. R2 123 ·१२४ गोतसंहिता 8५ गीत। २२ ९३ तईि तस्यानुसन्धानं नाकरिष्यत् किमीश्वरः। यता हेतोः स जानाति मनसो गुप्तकल्पनाः । त्वदर्थं जायते ऽस्माकं प्रामा इत्याखिलं दिनं । वध्यानामेव मेघाणां तुल्या गण्यामहे वयं । प्रबुध्यख किमर्थं त्वं निहितस्तिष्ठसि प्रभो। त्वं सुजाहि वैराग्यं त्वया न कियतां सदा । कुतो हेतो निजं वक्त्रं समाच्छाद्यावतिष्ठसे । कुतो विस्मय॑तेऽस्माकं दैन्यं निन्दा च वा त्वया । धूलो सोदन्ति नः प्राणा भूमी तुन्दञ्च सज्जते । नः साहाय्यार्थमुत्तिष्ठ खप्रेम्नास्मान् विमोचय ॥ २४ २५ ४५ पञ्चचत्वारिंशं गोतं। नोएस्य सौन्दर्यजयराज्यविषये भविष्यवाक्यं । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं शोशनीमनामकखर युक्तं कोरहीयवं पनि कृतं प्रेमविषयकं धर्मगीतं। १ २ मच्चित्तं शुभवाक्येन समाकीणं प्रविद्यते । छहं निवेदयिष्यामि नरेन्द्राय निजाः क्रियाः । मज्जिहा लिपिकर्तश्च महावेगस्य लेखनी ।। भवान् मानवपुत्त्रेभ्यः सौन्दर्येण विशिष्यते । भवदीयाधराभ्याच प्रसादः परिषिच्यते । तस्मानिरन्तरं तुभ्यं ददातीश्वर धाशिघं। ऊरदेशे महावीर त्वया खष्ठी निबध्यतां । तावकीनः प्रतापश्च महिमा च निबध्यतां ॥ तव तेन महिना त्वं जयारूः प्रमच्छ च। सत्यतायाः सधाया नम्रतायाश्च हेतुतः । तेन भीमानि कर्माणि त्वामादे च्यति ते करः ॥ तीक्ष्णास्तव तारास्तैस्तु नस्यन्ति त्वदधो जनाः । महाराजस्य सूत्रूणां व्यत्स्यन्ते हृदयानि च ॥ हे ईशानन्तकालार्थ स्थिर सिंहासनं तव । ४ 124 ·8६ गीत। गीतसंहिता। १२५ र ११ न्यायस्य राजदण्डास्ति राजदण्ड त्वदीयकः ॥ धर्म प्रेम करोषि त्वं दुरताच विगईघे तस्माद् ईशवदीयेशस्त्वत्सखिभ्योऽपि मानयन् । हर्षरूपेण तैलेन स्वयं त्वामभिषिक्तवान् ॥ गन्धरसागुरुभ्याच त्वपत्रैरपि सर्वशः । तावकीनानि वस्त्राणि वासितानि भवन्ति हि। दन्तिदन्तमयेभ्यस्त्वं प्रासादेभ्यः प्रनन्द्यसे॥ स्त्रीरत्नानां त्वदीयानां काश्चित् सन्ति पात्मजाः । राज्ञी तिष्ठति ते दक्ष योफोरवर्मभूषिता ॥ पूट गण कन्ये निरीक्षख खीय कमा निधत्स्व च । त्वया विस्मयं तां खीया जाति गहश्च पैटकः ॥ तावकीनच सौन्दर्य नरनाथो ऽभिकांक्षतु । यस्मात् स ते प्रभुस्तस्मै प्रणामः क्रियतां त्वया ॥ तेन सोराभिधा कन्या समाने व्यत्युपायनं । लोकैश्चातिधनायैस्त मुखं प्रसादयिष्यते ॥ सर्वथा पशोभया युक्ता पुरान्तःस्था टपात्मजा। खर्ससूत्रीयवासांसि सन्ति तस्याः परिच्छदः ॥ चित्रिते भूषिता वस्त्रैर्नीयते सा यान्तिकं । सख्यः कन्याश्च तत्पश्चात् प्राप्यन्ते तव सम्मुखं ॥ हर्षनादेन नीतास्ताः प्रविशन्ति नृपाल यं। गतानां तव तातानां पदं प्राप्यन्ति ते सुताः । त्वं कृत्सायाश्च मेदिन्याः प्रभव तान नियोक्ष्यसि ॥ पुरुषानुक्रमेणाहं स्मारयिष्यामि नाम ते । सार्वकालिकलोकाश्च करिष्यन्ति तव स्तवं ॥ १२ १४ १७ ४६ षट्चत्वारिंशं गीत। जयकारणात् दायूदा परमेश्वरस्य धन्य वदनं । कोरहवंशीय वाद्यनियन्ते दातव्यम् अलामोताख्यखरयुक्तं गोतं । ईश्वरः खयमेवास्ति शरण्यञ्च बलञ्च नः । उपकारो विपत्काले बहुधा सुपरीक्षितः ॥ 1:25 ·गीतसंहिता। ४७ गीत। ४ प A ततो तो भेष्यामो विकृतायां क्षितावपि । महावारिनिधे मध्ये कम्पमानेषु चादिषु ॥ तस्य तायेषु गर्जत्सु फेनमुत्यादयत्म च । वेपमानेषु पौलेषु तदीयोन्मादकारणात् ॥ सेला ॥ नोका विद्यते तस्याः प्रवाहैः परिहष्यते। ईश्वरस्य पुरी पूता सर्वश्रेष्ठस्य वेश्मभिः ॥ ईशस्तिपति तन्मध्ये तस्मात् सा न चलिष्यति । ईश्वरोऽहमुखे तस्या उपकारं करिष्यति ॥ गर्जन्ति भिन्नजातीया रामाणि प्रचलन्ति च । रिते स्वरवे तेन मेदिनी विगलियति ॥ अस्माकं सहवर्ती तु सैन्याध्यक्षः परेश्वरः । याकूवस्येश्वरोऽस्माकम् उच्चदुर्गवदाश्रयः ॥ सेला ॥ यूयमागत्य कर्माणि परमेशस्य पश्यत । तेनैव मेदिनीमध्ये महोत्पाता विधीयते । पृथिवीप्रान्त पर्यन्तं प्रशम्यन्ते रणानि च । भज्यते तेन कादण्डः शृलं तेन विभिद्यते । रथोऽपि तेन युद्धस्य भस्मसात् क्रियतेऽग्निना ॥ यूयं विरम्य बुध्यध्वम् अहमेवास ईश्वरः । प्रभवाम्यन्यजातीनां मेदिन्याः प्रभवामि च ॥ अस्माकं सहवर्ती तु सैन्याध्यक्षः परेश्वरः । याकूवस्येश्वरोऽस्माकम् उच्चदुर्गवदाश्रयः ॥ सेला ॥ ११ ४७ सप्तचत्वारिंशं गीतं। ईश्वरस्य वशीभूतत्वं प्रशंसाकरणश्च । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं कोरहीयवंशस्य धर्मगीतं । हे प्रजाः सकला यूयं करतालेन नन्दत । ईशार्थं हर्षनादेन कुरुध्वञ्च जयध्वनिं ॥ यतो हताः परेशोऽस्ति सर्वश्रेष्ठो भयङ्करः। महान राजाधिराज कृत्स्नाया अवनेः प्रभुः ॥ 126 ·४८ गीतं। गोतसंहिता। or ४ ५ दमयित्वा प्रजालोकान अस्म हश्यान करोति सः विदधात्यन्यजातीयान् यस्मात्पादतलस्थिताम् ॥ अस्मत्कृते वृणीते स विधयश्चास्मदीयकं । तदीयप्रेमपात्रस्य याकूवम्य शिरोमणिं । सेना। कुरुते जयनादेन खर्गारोहणमीश्वरः । कुरुते तूर्य वाद्येन वर्गारोहं परेश्वरः ॥ तमेवेश्वरमुद्दिश्य यूयं गायत गायत । अस्माकं टपमुद्दिश्य यूयं गायत गायत ॥ ईशः कृत्स्वक्षिते राजा यूचं ज्ञानेन गायत ॥ ईशः करोति राजत्वं भिनजातिगणोपरि। पुण्यसिंहासने खोये सुखासीनः स विद्यते ॥ समायान्ति प्रजाध्यक्षा इब्राहीमे पितुः प्रजाः। বনায়ন भूपालाः स त्वती व समुन्नतः ॥ 0 ८ २ ४८ अष्टचत्वारिंशं गीतं। समाजस्य गैरवं सुखञ्च । कोर सन्तानानां धर्मगोतं । अस्मदीयेशितुः पुऱ्या खकीये पुण्य पर्वते । महान अतिप्रशंस्यश्च विद्यते परमेश्वरः॥ अम्ति प्रांशुतया रम्यः कृत्तक्षित्याश्च नन्दनः । उदीच्यन्ते सियोनाद्रि महाराजस्य पत्तनं ॥ ईश्वर स्तस्य हय॑षु सुविख्यातः समाश्रयः ॥ नृपाः पश्य समागत्य युग पल्लप्ततां गताः ॥ ते निरीच्यैव संक्षुब्धा उद्विग्नाश्च पलायिताः ॥ कम्यो दधार तान् तत्र प्रसूतामिव वेदना ॥ तासगामिपोतांस्त्वं भक्षि पूर्व वायुना ॥ अस्माभियोगश्रावि तादृगेव निरीक्षितं । सैन्याध्यक्षपरंशस्य पुरेऽस्मदीपितुः पुरे। अनन्त कालपर्यन्तं तत संस्थापयतीश्वरः ॥ सेला॥ ४ ७ .. 127 ·१२८ गीतसंहिता। ४८ गोस। ाि त्वदेशमना मध्ये चिन्तयामः कृपां तव । यादृगस्तीश त नाम तारोव तव स्तवः । पृथिवीप्रान्तपर्यन्तो धर्मपूर्णश्च ते करः ॥ हषं याति सियोनाद्रि र्यिहूदाः पुत्रिका अपि । युर्यः कुर्वन्ति प्रोल्लासं विचाराज्ञाकृते तव ॥ ययं प्रदक्षिणोकत्व सियोनं परिगच्छत । युमाभिस्तस्य दुर्गाणां गणना च विधीयतां ॥ तत्याचारे मनो धद्धं तत्प्रासादान् प्रपश्यत । सव्वं कथयितुं तईि भाविवंशाय शक्ष्यथ । यतो तोरसावीशः सर्वदास्माकमीश्वरः। मत्यु कालेऽपि चामाकं मार्मादेशा भविष्यति ॥ १२ १२ १४ १ ४८ जनपञ्चाशत्तमं गीतं। धनजोवनयारमारत्वं । कोरहवंशीयवाद्यनियन्ते दातव्यं धर्मगोतं । भो प्रजाः सकला यूयम् एतत् संश्रोतुमईथ यत्र का प्रयरध्वञ्च सर्व पिछपवासिनः ॥ क्षुद्रा मुख्याच साकल्या धनाच्या दुर्गता अपि ॥ यतो हेतो मदीयास्यं ज्ञान प्रकाशयिष्यति । मम मानसिकं ध्यानं सबुद्धिच्च प्रदास्यति ॥ मया खकीय कर्णश्च न्यायवाको प्रयोच्यते । वीण याहं समारपये स्वकीयां मर्मभारती ॥ दुर्दिने कि व्यथिष्येऽहं द्रोहियामेनसा इतः ॥ वित्त विश्वसवां खोये दम्भिनाञ्च महाधनात् ॥ तेषां कोऽपि न शानोति विमोक्तुं भ्रातरं निजं । दातुमीशाय वा मल्यं तस्योद्धारोपयोगिनं । यतो हेतो महामूल्यस्तेषां प्राणपरिष्कयः । घनन्तकाल पर्यन्तं स निवर्त्तिव्यते ततः। तदीयनित्यजीवित्वात् खातदर्शन वर्जितात्॥ ४ ५ 128 ·५. मी गीतसंहिता। ११ १४ यस्मात् द्रक्ष्यति गतं स मियन्ते ज्ञानिनो नराः । एकरूपेश नश्यन्ति महा यज्ञाच मानवाः । खवित्तानि परित्यज्य ते परेवर्षयन्ति च । नित्व स्थायीनि वेश्मानि पुरुषान् पति सुस्थिराः । वासाः ख्यातच देशेषु नाम तेषामिदं मनः ॥ नास्ति माने नरः स्थायी पशुवत् स विनश्यति । इयं तेषां गतिस्तेभ्यो मूख्तायाः फलप्रदा। तथापि परतस्तेषां वाक्ष तुष्यन्ति मानवाः ॥ सेला । नरक मेघवनीतान् मृत्यस्तान् चारयिष्यति । प्रातस्तेषां प्रभुत्वञ्च प्रास्यते सरल नरैः। सौन्दथ्य लोप्यते तेषां परलोकप्रवासिनां । तथापीसो मम प्राणान् परलोकस्य हस्ततः । उद्धरिष्यति यस्मात् स खयं मां संग्रहीष्यति ॥ सेला। धनित्वं जायते यस्य ए हैश्वर्यच वर्धते तं दृष्ट्वापि त्वया त्रासो न कर्त्तव्यः कथञ्चन ॥ यतः स मृत्युकाले न किञ्चिदादाय यास्यति । तदीयञ्च यदैश्वर्यं तत् तं नान गमिष्यति ॥ जीवकाले निजप्राणास्तन साधिता खयं । यः कश्चिच्चात्मसौख्यार्थी मानवैः स प्रशस्यते ॥ स तु गत्वा पिट स्थानं दीप्तिं द्रक्ष्यति न क्वचित । सम्मान्योऽपि नरोऽधानः पशुतुल्यो विनश्यति । १५ ८ ५० पञ्चाशत्तमं गीतं। १ परमेश्वरेण विचारकरम ७ यज्ञकमादिभ्यापि भक्तरावश्यक त्वं १६ कपटि. लोकान् प्रति तिरस्कार। व्यासपस्य धर्मगीतं । महाप्रतापवान् ईशः परमेशः प्रभाषते । स सूर्यस्येदयादस्तं यावदाइयति क्षिति ॥ सियोनात् पूर्णसौन्दयाद् ईश्वरः सम्प्रकाशते ।। ईश्वरोऽस्माकमायाति स न स्थास्यति नीरवः। १ २ S 129 ·गीतसंहिता। ५. गीतं । ४ C है वतिर्यसति तस्याये वेटते तं प्रभन्ननः । खप्रजानां विचारार्थम् ऊर्द्धस्थं व्योममण्डलं । एथिवीच समाइय तेनेदं वक्ष्यते वचः॥ सङ्गहोत मदासन्ने मदीयान् साधमानवान् । बलिं दत्त्वा मया साई नियमो यैरनुष्ठितः । आकाशमण्डलं तस्य धम्मै संवेदयिष्यति । खयमेवेरो यमान्यायाधीशो भविष्यति ॥ सेला । हेमदीयप्रजा यूयं पूटणुत व्या हराम्यहं । रसायेलीयवंश वं पूटर साक्ष्यं ददामि ते। छहमीवर एवासि तावकीनेश्वरोऽस्म्यहं ॥ माहं त्वां भर्मयिष्यामि यज्ञानां कारणात् तव । बलयो हवनीयास्ते मत्साक्षात् सन्ति सर्वदा । गां नादास्य तवागारात न वा छागं त्वदाज कात् ॥ यता हेताररण्यस्था जोविनः सकला मम। लक्षपाल गिरीबाच पशवः सकला मम ॥ सकलाने व जानामि खगान पलिनिवासिनः । जन्तवः प्रान्तरस्थाश्च विद्यन्ते मम गोचरे॥ क्षधायां मम जावायां न हि त्वां ज्ञापयाम्य हं। यतो तो ममेवास्ति धरा तस्याश्च परकं ॥ घमांसं किमात्स्यामि किं पास्याम्य जशोणितं । प्रशंसारूपयज्ञेन प्रयजख त्वमीश्वरं। तावकीनप्रतिज्ञाच सर्वश्रेष्ठाय शोधय । विपत्तेश्च दिने त्वं मां समुद्दिश्य समाहय । अहं त्वामहरिष्यामि त्वच मां कीर्त्तयिष्यसि । यश्चाद् दुर्जनमुद्दिश्य प्रभाषिष्यत ईश्वरः । त्वं कुतो मे विधीन वक्षि मुखे मनियमं वहन् । त्वयादेपो विरक्तन महाचः एष्ठतः कृताः । त्वच्च चौरं निरीक्ष्यैव तत्सङ्गेनानुरज्यसे। पारदारिकलोकानां समानांशी च जायसे। पाये वक्त्रं प्रयुंक्षे च जिया कल्पयन छल । त्वमासीनो निजमातुरपवादं करोषि हि। १२ a १४ १५ १६ १८ २० 130 ·५१ गीतं। गीतसंहिता। खकीयसोदरम्यैव गुमघाती च जायसे । कुर्बति त्वयि चैतानि नीरवोऽहमवस्थितः । तेन त्वादृक्ष रवाइमिति स्वं समचिन्तयः। किन्तु त्वां भर्त्ययिष्येऽहं सवं विन्यस्य ते पुरः । हे विस्मृतेश्वरा लोका युभाभि बुध्यतामिदं । नो चेद् विदारयिष्यामि युष्मान रक्षकवर्जितान् । प्रशंसायक्षकारी यो मत्सम्मानं करोति सः । स्थिरमागी मया त्रासं चैवरं दयिष्यते । २२ २३ १ or ५१ एकपञ्चाशं गोतं। खोयपापुस्य निमित्तं दायदः खेदा विलापश्च । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो धर्मगीतं । वाच्छेवामुपगतस्य तस्य समीपं भविष्यदादिनि नाथने समागते गीतमिदं रचितमभूत्। घन कम्पख मामीश खकारण्यानुरूपतः । खवयाया महत्त्वात् त्वं मेऽपराधांश्च दूरय । निःपापं क्षालनं कृत्या कुर मनं दोषवर्जितं । पातकान्मामकीनाच्च परिकारं कुरुम्ब मे ॥ यतो तो हि जानेऽहम अपराधान् मया कृतान् । सर्वदा मम पापञ्च मत्प्रत्यक्ष वितिछते ॥ केवलं त्वविरुद्धं हि पापमाचरितं मया । तव दृच्या कदाच दुष्कियां कृतवान है। अतः खकीयवाक्येन त्वं भविष्यसि धार्मिकः । खविचाराज्ञयापि त्वं सपवित्रो भविष्यसि । पश्य जातोऽपराधेऽहं पाये मात्रा च धारितः। पश्य त्वमन्तरस्थायां सत्यतायां हि प्रीयसे । यसो गूज्य धेनैव प्राप्त जानं विधेहि मां ॥ एघावेश पुनीया मां भविष्यामि शुचिस्तदा । मां क्षालय ततः शुभ्रो भविष्यामि हिमादपि ॥ ३ " ६ 52 131 ·१३२ गीतसंहिता। १२ मीतं । १० १२ १३ त्वं संश्रावय मां वाचम घालादानन्ददायिनीं। त्वया चूनानि चास्थीनि प्राप्नुवन्तु प्रफुल्लतां । याच्छादय निजं वनं मदीयं यातकं प्रति। मम सबापराधानां दवनं क्रियतां त्वया ॥ हे ईशा मम मध्ये त्वं शुच्यन्तःकरणं रज। भदोयाभ्यन्तरे धीरं चात्मानं मतनीकुरु । त्वदीयदृधितो दूरं माश्च त्वं नापसारय । खोयं पवित्रम् यात्मानं मत्तो वा नापहारय । त्वदीयत्राण जंह पुनर्मह्यं प्रदेहि च । उदारणात्मना माश्च धारयन सुस्थिरं कुरु ॥ सदाहं शिक्षयिष्यामि ते मार्गान व्यपराधिनः । त्वाचाहिश्य करिष्यन्ति पापिनः परिवर्तनं ॥ रक्ष मां वधदोषात् त्वम् ई मत्त्राणदेश्वर । मदीया रसना तईि धर्म ते परिगास्यति । हे प्रभो त्वं मदीयोछौ खयं मुक्ता कुरु व्व हि। तदा मदीयवक्त्रं ते प्रशंसा कीर्तयिष्यति ॥ यस्मान प्रीयस यज्ञे यः कत्तुं शक्यते मया। तुभ्यं होमार्थकस्यापि बलेनं न रोचते ।। ईश्वरस्य प्रियो यज्ञोभन यात्मा हि विद्यते । भमं चूर्मञ्च चित्तं त्वम् ईपू नैवावमंस्यसे । वं स्वकीयप्रसादेन सियोनस्य हितं कुरु । यिरूशालमपुर्यास्त्र प्राचीरं निर्मि मोटव च ॥ धर्मयज्ञेषु होमे च सम्पूर्णे प्रेष्यसे तदा । त्वदीययज्ञवेद्याच हाध्यन्ते रषभास्तदा । १४ ५ १८ ५२ दिपञ्चाशं गीतं। दोयेगस्य दोषविनामयोः कथनं । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूद उपदेशगीतं । यस्मिन् काल इदोमीयदायेग उपस्थाय दायूद् अहीमेलकस्य एई प्राविदिति वाचा गोले निवेदयामास तात्कालिकं गीतं । 132 .

·५३ गी। गीतसंहिता। १९३ २ कुतो दुष्कर्मयः माघां कुरघे हे महाबल । ईश्वरस्यैव कारण्यं नित्यं तिष्ठति सस्थिरं। त्वजिशा कल्पते हिंसां तीक्ष्णक्षुरसमा छलिन् । सदाचाराद् दुराचारे त्वन्तु सम्प्रीयसेऽधिकं । धर्मवाक्यान्मघावाक्ये चाधिकं परितुष्यसि । सेला ॥ संहारोक्तिषु सर्वास प्रोयसे छलजिवक ॥ तद्धेतोरीश्वरोऽपि त्वां नित्यमुत्पाटयिष्यति । त्वां स एव निराकुचन गेहतः कर्षयिष्यति । जोवतां भूमिमध्यान्च स त्वामुन्मूलयिष्यति ॥ सेला। धार्मिका वीच्य भेष्यन्ति वक्ष्यन्ति त्वां विहस्य च ॥ पश्यासा स नरो यो न शरणं गत ईश्वरं। व्यश्वसीत् धनबाहुल्ये हिंसया चाभवद् बली। अइन्त्वीश्वरगंहस्थः सतेजोजितरक्षवत् । ईश्वरस्यैव कारुण्यम् याश्रितोऽस्मि निरन्तरं। प्रशंसिष्यामि नित्यं त्वां यस्मात् कर्म कृतं त्वया । आकांक्षिप्यामि ते नाम श्रेष्ठं त्वद्धर्मिणां मुरः ॥ १ २ ५३ त्रिपञ्चाशं गीतं। पापिलोकानां दुष्टता भाविदुःखच्च । वाद्यनियन्चे दातव्यं महलनामकखरयुक्तं दायूद उपदेशगीतं । ईश्वरो नास्ति वागेघा चित्ते मूळेन गद्यते । ते भठा दुष्कृते पुण्या नास्ति कोऽपि सुकर्मकृत् ॥ खान्मानवसन्तानान् ईश्वरो हि निरीक्षते । ज्ञानाचारीश्वरान्वेषो कोऽप्यस्तीति दिदृक्षते ॥ सर्वे पराङ्मुखा जाता युगपद् विकृतिं गताः । नास्ति कोऽपि सदाचार एकोऽपि नहि विद्यते ॥ किं न जानन्ति किञ्चित् ते सर्व दुष्कर्मकारिणः । चन्नवन्मत्यजाभक्षा ईश्वरं नाशयन्ति ते । अमुष्मिन् वासहीने ऽपि स्थाने त्रस्ता भवन्ति । ३ ४ 133 ·गीतसंहिता ५४,५५ गीतं । अस्थीनि व्यकिरद् यस्माद् ईपास्वामवरुन्धतां । याप्रवन्ति त्वया लज्जां गहिता ईश्वरेण ते । इसायेलः परित्राणं सियोनाद् उदियाद् द्रुतं । वन्दिभृतान् निजांल्लोकान् प्रत्युपारत्त ईश्वरे। धानन्दियति याकूव इसायलपि हर्षिता ॥ ५४ चतुःपञ्चाशं गीतं। सिफोयलोकेभ्यो रक्षार्थ दायूदः प्रार्थना । वाचनियन्त्रे दातव्यं दायूद उपदेशगीतं । यस्मिन् काले सिफीयलोका उपस्थाय शोलस्य समीपे व्याहरन दायूद् किमस्माकं मध्ये प्रच्छन्नो न विधति तदानीन्तनं गीतमिदं । त्रायखेश खनाना मां वशत्या मां विचारय । प्रार्थनां मे रहाणेपू मन्मुखस्य वचः शुण ॥ यतो हेतो विरुद्धं म उत्तिष्ठन्ति विदेशिनः । मां जिघांसन्ति दुईत्ता अप्रत्यक्षीकृतेश्वराः ॥ सेला ॥ मां पश्योमकरोतीशः प्राणालम्व्यक्ति में प्रभुः । स मदीयविपक्षेषु दुर्गतिं वर्तयिष्यति स्वीयसत्यतया सेवा स विमाशं करिष्यति ॥ खेच्छयाहं बलीन तुभ्यं प्रदास्यामि परेश्वर प्रशंसिष्यामि ते नाम यता हेतास्तदुत्तमं ॥ यस्मात्तेनैव सर्वस्मात् सघटादहमुद्धतः । मञ्चक्षु मैदरातीनां दर्शनेन च प्यति । ४ व ५५ पञ्चपञ्चाशं गोतं। विपदि दुष्टानां विरुद्धं दायदा प्रार्थना। वाद्यनियन्ते दातव्यं दायूद उपदेशगीतं ॥ टण मे प्रार्थनामीश में पोकान तिरो भव । त्वया निशम्य मे वाक्यं दीयतां महामुत्तरं। १ २ 134 ·५५ गोतं। गीतसंहिता। १३५ ४ ७ १० १२ अनिवार्य निजां चिन्तां क्रियते गर्जनं मया । विपक्षस्य महानादात् दुर्जनस्याप्युपहवात् । ते कल्पयन्ति मे हिंसां सकोपाच द्विषन्ति मां॥ मदन्तर्वपते चित्तं मत्युत्रासा ग्रसन्ति मां । भयकम्पः समाक्रम्ये रोमाञ्चारणोति मां। मयोक्लम था यदि स्यातां मम पक्षी कपोतवत् । तदा प्रोड्डीयमानेन विश्रामः प्राश्यते मया ॥ पश्य दूरं पलाय्याहं करिये प्रान्तरे स्थिति ॥ सेला॥ प्रद्रोष्याम्याश्रयं प्राप्तुं चण्ड वातात् प्रभञ्जनात् ॥ हे प्रभो ग्रस तान लोकान तेषां जिवाश्च भेदय । यस्मात् पुरस्य मध्येऽहं वीक्षे दौरात्म्य वाया। प्राचीरेण दिवारा पुरं तो परिंगच्छतः । तदीयाभ्यन्तरे हिंसा दुरवस्था च तिष्ठतः ॥ तन्मध्ये विद्यतेऽन्या यस्तदीयाच्च चतुष्पधात् । अभिद्रोहः प्रलम्भश्च कईिचिन्न प्रगच्छतः॥ न विपक्षेण निन्द्येऽहं शत्रुनिन्दामहं स सहे न देघो मय्य हकारी जुगुम्मे देधिगवतः ॥ त्वन्तु मत्तुल्यलोकोऽसि मत्सखा संस्तु तो मया ॥ चावाभ्यां मधुचन्मिया मिथोऽकारि हि मन्त्रया । यावां जनत या साईम घयावेताम्य मन्दिरं ॥ च्याक्रम्धन्तां विनापोस्ते जीवन्तः प्रेत्य यान्तु च । यसात् पापानि विद्यन्ते तेषां गेहेषु हृत्स च ॥ समाहास्याम्य इन्वीशं रक्षिता मां परेश्वरः ॥ सायवाले प्रभाते च मध्यान्हसमयेऽपि च । ध्यायन रविष्यामि स च श्राध्यति मे रवं ॥ स क्षेमेण मम प्राणान् संग्रामादुइरिष्यति । यमान्मामुपतिष्ठकि विपक्षा बहुसंख्यकाः श्रुत्वा प्रत्युत्तरं तेभ्यो दास्यति खयमीश्वरः । च्यनादिकालमारभ्य राजसिंहासनाश्रितः । सेला । ते दुष्कर्मण्यविश्रान्ता ईश्वराबहि बिभ्यति ॥ असौ मित्रेऽर्पयन हस्तं नियम लंघते निजं ॥ - १२ १५ १८ २९ १० . 135 ·गीतसंहिता। ५६ गोतं। दधिवत् स्निग्धवक्तास्य तस्य चित्तं युयुत्मते । तैलतो मेदुरास्तस्य वाचो निष्कोपरिक्यः । परमे निजं भारंक्षिय स त्वां भरियति । धर्मिणः स्खलनं तेन न कदाप्यनुमंस्यते ॥ ईश्वर त्वन्तु गम्भीरे गर्ने तान् पातयिष्यसि । अायु नहि प्राश्यन्ति वञ्चका रक्तयातिनः ॥ किन्तु त्वय्येव विश्वासो मया कास्थिते ध्रुवं ॥ २३ ४ ५६ षट्पञ्चाशं गीतं। पिलेटोयलोकभ्यो रक्षार्थ दायूदः प्रार्थना । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं योनदेलमरिहोकीमनामक खरयुक्तं दायूदो गुप्त- धनरूपं गीतं । यदा पिलेटोया गात नगरे तं तवन्तम्तात्कालिकं गोतं । ई मामन कम्पख मच्या जिग्रसिघन्ति मां । सर्वदा युध्यमानास्ते कुर्वते मम पोडनं ॥ नित्यं जिग्रसिषन्ते मा मदीयाः परिपश्थिनः । बह वश्च मया साई युध्यन्ते प्रोच्चमस्तकाः । निजसाध्वस कालेऽहं परिविश्वसिमि त्वयि । ईश्वरेण तदीयोक्त बाधा कारिष्यते मया। ईश्वरे मेऽस्ति विश्वासा न करिष्यामि साध्वसं । मां प्रति मांसपिण्डः किं विधातुं पारको भवेत । महाचा वपरीत्यं ते कुर्वते निखिलं दिनं । सकलाः कल्पनास्तेषां मदिरुद्धाः कुकल्पनाः ॥ ते समेत्य प्रपश्यन्ति चारवचतुरो दिशः । मत्या घाणे च निरीक्षन्ते मत्राणान्तप्रतीक्षिणः ॥ दुश्चरित्रण किं तवां रक्षाप्राप्तिः प्रसेत्स्यति । ईश कोपेन जातीनां त्वया भंपो विधीयतां । मदोयम्भमणस्यैव गणना क्रियते त्वया । खकुत्वाञ्च मदOणि समाचेतुं त्वमईसि । त्वदन्थे किं न विद्यन्ते लेख्यारूपाणि तान्यपि ॥ ६ स 136 ·५७ गीत। गीतसंहिता। १० . ?? तस्मिन् मन्त्रार्थनाकाले प्रद्रोष्यन्ति ममारयः । ईसरो मे सहायोऽस्ति मबैतत्त्ववगम्यते । ईश्वरेणैव वाक्यस्य श्लाघा कारिष्यते मया । परमेशेन वाक्यस्य श्लाघा कारिष्यते मया ॥ ईश्वरे मेऽस्ति विश्वासो न करिष्यामि साध्वसं । यस्मान्मा प्रति किं कर्तुं मानवः पारको भवेत् ॥ व्रतानीए त्वदीयानि विद्यन्ते मम मस्तके। तस्मात् सम्पादयिष्यामि प्रशंसाकीनं तव ॥ यतो तो मम प्रागा मरणाद् रक्षितास्त्वया । स्खलनान्मम पादौ कि रक्षिष्यते त्वया नहि। तेना जीवता दीया यास्यामीप स्य सम्मखं ॥ १२ २ or ५७ सप्तपञ्चाशं गीत। शैलस्य हस्तात् रक्षार्थ प्रार्थना ७ ईश्वरस्य धन्यवदनं । वाद्यनियन्त्रे दातव्यम् चलतस्हे त नामकखरयुक्तं दायूदो गुप्तधनरूपं गोतं। यदा दायूद् पौलस्य सम्मुखात् पलाय्य गहरे तस्थौ तत्काले रचितं । .. २ मां दयख दयखेश त्वां चितं श्रद्दधाति मे । विपदोऽयगमं यावत् छायां त्वत्पक्षयोः श्रये ॥ सबीचमायामीशम् ईशं सिद्धिकरं मम ॥ खात् प्रेष्योपकारं स मम रक्षां विधास्यति । ये मां जिग्रसिघन्ते ते मम कुर्वन्ति निन्दनं । सेला। ईश्वरो निजकारुण्यं सत्य त्वच प्रष्यति ॥ वेश्यते मे मनः सिंहः प्रा ये चाग्निकणेष्वहं । निवसन् मनुजैः साई शल्यवाणाग्रदन्तकैः तीक्ष्णनिस्त्रिंशवद येषां रसना विद्यते मुखे । खर्ग प्रकाशतामोश ताव कोना समुन्नतिः । मेदिन्या अपि सर्वत्र कोय॑नां महिमा तव ॥ मदीयौ चरणा बढुंजालं ते ोजितं जनैः ४ : ५ ६ T 137 ·१३ ३ गीतसंहिता। ५८ गोतं। क प्राणानाञ्च मदीयानां कृतं तैरवपीडनं । मदग्रे खानितः कूप स्तन्मध्ये तेऽपतन खयं । सेला ॥ मच्चित्तं स्थिरमस्तीण मच्चित्तं यस्ति सुस्थिरं। अहं गानं करिष्यामि करिष्यामि प्रांसनं त्वं मनो मे प्रबुध्यस्ख नेवल वीणे च जाम्टक यहं प्रजागरिष्यामि ह्यरुणोदयतः पुरा । हे प्रभो लोकमध्येऽहं कीर्तयिष्यामि ते स्त। प्रांसिष्यामि ते नाम जातीनामेव मध्यतः । यतः सर्गपर्यन्तं विस्तीसास्ति कपातव। त्वदीया सत्यता सह स्पृशति व्योममण्डलं ! खर्गे प्रकाशतामोश तावकीना समुन्नतिः । मेदिन्या अपि सर्वत्र कोयंता महिमा तव। . १ २ ५८ अष्टपञ्चाशं गीतं। १ अन्यायविचारकाणां दोषः ६ विनाशय । वाद्यनियन्त्रे दातव्यम् चल्तस्थेतनामक खरयुक्तं दायूदो गुप्तधन- खरूयं गीतं । मूका रव स्थ किं यूयं धर्मवाक्यप्रभावणे । यथान्याय्य विचारे च भो भो मानवसूनवः ॥ किञ्च ययं मनामध्ये दुष्कर्माण्य नुतिष्ठथ । कुरुध्वे च निहस्तै र्देशे दौराम्यतोलनं ॥ या माटकुक्षिवासाद्धि प्रमशाः सन्ति दुर्जनाः । गीनिष्कान्तिमारभ्य भाम्यन्त्यन्ट तवादिनः ॥ तेषां यद गरलञ्चास्ति तद् विघास्यविधोपमं । सन्ति ते रुद्धकाच वधिरः फसवानिव ॥ अटण्वन मायिनः ताब्दं मन्त्र पाठे पटोरपि । तेषां वस्थिता दन्ता भन्यन्तामीश्वर त्वया । रदनान युवसिंहानां भिन्धि हे परमेश्वर ॥ गलिताः सलिलानां हि सदृशा विखवन्तु ते । योजितास्तै निजा वाणाः सञ्छिनामा भवन्तु च ॥ ४ ७ 138 ·५६ गीतं। गीतसंहिता। ९३६ ८ इविशम्बूकवत् ते च गलिता विखवन्तु हि । गीत् च्युतं यथापत्यं नेच्यन्तां ते तथा रविं । स्थालीनां युध्मदीयानां कण्टकै स्ताप नात् पुरा। पायान् पक्वान् अपक्वांश्च स हरिष्यति वात्यया । आनन्दिष्यति धर्मी हि प्रतीकारस्य दानात । दुश्चरित्रस्य रक्त स पादौ प्रक्षालयिष्यति ॥ मानवाश्च वदिष्यन्ति धार्मिकस्य फलं स्थिर। न्यायाधीशचदन्याम ईश्वरोऽस्तोति निश्चितं ॥ १० ११ ५८ ऊनषष्टितमं गीतं। प्राणरक्षायां जातायां परमेश्वरस्य प्रशंसा । वाद्यनियन्त्रे दातव्यम् अल्तसहेत नामकखरयुक्तं दायूदो गुप्तधनरूपं गीतं । पोलेन प्रहिता लोका यदा दायूदं हन्तुं तस्य गेहं वेशयामासु. तत्काले रचितं। मामकीनविपक्षेभ्यो रक्ष मां हे मदीश्वर । उत्थितेभ्यो विरुद्धं मे रिपुभ्यो मां समुदर । कुकर्मिभ्यो मनुष्येभ्येा निस्तारं मे विधेहि च । रक्तपातिगरेभ्यश्च परित्राणं कुरुष्व मे ॥ पश्य मत्प्राणनाशार्थ ते विद्यन्ते तिरोहिताः । मदिरुद्धं समायान्ति मानवा बलविक्रमाः । हे परेश न मे दोधात् न पापाद् वा मया कृतात् ॥ मयि चानपराधे ते द्रुत्वा तिष्ठन्ति सज्जिताः । त्वं प्रबुद्धो मया साई मिलित्वा चावलोकय । सैन्याधीश पर त्वम् असीसायेल ईश्वरः । भिन्नजातीयलोकानां परीक्षा) सुजाम्यहि । त्वया नानुग्रहीतव्याः सर्वे ते दुधवञ्चकाः ॥ सेला । सन्ध्यायां पुनरागत्य कोशन्तः कुक्करा इव । नगर रस्यैव सर्वत्र पर्यटन्ति हि ते नराः ॥ पग्य स्वकीय वक्त्रेभ्यो पूण्य वाचो वमन्ति ते । योछाः खड्गधरास्तेषां कः पूटणातीति जल्पता 1 Sor T2 139 ·१४. गोतसंहिता। ६. गीतं । १० ११ १२ किन्तु हे परमेश त्वं तानेवोपहसिष्यसि । सकलान् भिन्न जातीयान् अवज्ञेयांश्च मंस्यसे । तेषां बलात् प्रतीक्षे त्वां यस्मान्मदर्गमीश्वरः ॥ मदनुग्राइव करवीश उपस्थास्यति मां खयं । मदरीणां प्रतीकारम् ईशो मां दयिष्यति । तान् न मारय नो चेत् तद् विस्मरिष्यन्ति मे प्रजाः । भ्रमयन् खीयशक्तया तान पातयामत्फल प्रभो ॥ योछाभ्यां निर्गत वाक्येतेषां वाध्यति । खदर्पण ध्रियन्तां ते शायमिथ्याक्तितोऽपि च ॥ त्वं तान् संहर कोपेन संहरैको न तिष्ठतु । ईशो याकूवि शास्तीति दिगन्तस्यैश्च बुध्यतां ॥ सेला । सन्ध्यायां पुनरागत्य क्रोशन्तः कुक्कराव। नगरस्यैव सर्वत्र पर्यटिव्यन्ति ते नराः। ते नमिष्यन्ति भक्ष्यार्थम् घटता रात्रियापिनः ॥ यह गास्यामि ते शक्ति प्रातः स्तोष्यामि ते कृपां। यत घासी विपत्काल त्वं दुर्गञ्चाश्रयश्च मे ॥ मच्छ ने त्वां समुद्दिश्य मया गानं करिष्यते । यस्मात् त्वमोश मदुर्ग मदनुमा हकेश्वरः ॥ ३ १४ १० . ६० षष्टितमं गोतं। १ युद्धकाले दायूदः प्रत्याशा ६ प्रार्थना च । वाद्यनियन्वे दातव्यं शोशन्ने दृतवरयुक्तं दायूदो गुप्तधनरूपं शिक्षार्थ कं गोतं । वदा सोऽरामनहरयिमम बरामसोवाञ्च जिगाय यायावश्च परारत्य लवणनिम्मभूमाविदोमीयानां हादशसहसाणि लोकान वि. भाशयामास तत्काले रचितं । ईपू त्वया वयं त्यक्ता विकोणाश्च त्वया वयं । अस्मभ्यं समकुप्यरवं परावर्तख नः प्रति ॥ नीतं कम्पयित्वा त्वम अकार्षीतहिदारणं । त्वं पर्णीकुरु तहान यस्माच्चञ्चाल्यते स तैः । त्वया खकीयोका हि सङ्कट परिदर्शिताः। or 110 ·६१ गीतं गीतसंहिता। १४१ ४ ५ इफा मद्यमुन्मत्तताकारं पायिताच वयं त्वया ॥ खभक्षु तु लोकेषु पताकैकार्पिता त्वया । तेभ्य उन्नतिदानार्थ सत्यतायाः प्रतापतः । सेला ॥ यथा तव प्रिया लोकाः परिरक्षणमाप्नुयः । तदर्थं त्वं स्वहस्तेन प्रात्वा देहि न उत्तरं। खपवित्रत यावादीत ईपास नालसाम्यहं। शिखिमं तु विभक्ष्यामि मास्ये सक्कोतिप्रान्तरं। मदीयो गिलिपादोऽस्ति मिनशिश्च मदीयकः । यिमः शिरस्त्रं मे यिहूदा विधिदायकः ॥ मायावो जलपात्रं मे क्षाल नस्योपकारकं । इदोमस्योपरि खोया पादुकां प्रक्षिपाम्यहं । पिलेशीयाख्यदे त्वं जयगादं कुरुष्व मे ॥ सुदृढ़ नगरं नीत्वा को मां तत् प्रापयिष्यति । क इदोमपुरं वावन्मार्ग मां दयिष्यति ॥ ईशास्मान त्यक्तवान् यस्वं त्वं किं तन्न करिष्यसि । यस्माकं वाहिनीनाञ्च मध्ये किं न गमिष्यसि ॥ अस्मान् क्लेशत उद्धर्तम् उपकार विधेहि नः | उपकारो मनष्येण कृतो निष्फल एव हि ॥ ईश्वरेगौव वीरत्वम् व यमाचरितुं क्षमाः । स एवास्महि पक्षांश्च चरणाभ्यां विमर्दिता ॥ . १२ ६१ एकषष्टितमं गीतं। परमेश्वरे दायूद चाश्रयणं । यन्त्र वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो गीतं । ईश त्वं पूटण मे रावं प्रार्थनां मे निशामय ॥ याइयामि दिगन्त स्थ रवा चित्तोहेगहेतुना। मम दुर्गम्चमुच्चत्वात् गेलं त्वं मां समानय ॥ यतो हतोत्वमेवासि मामकीनः समाश्रयः । त्वञ्च मे सदृढ़ दुर्ग परिपन्थिनिवारकं । अनन्त काल मेवाहं निवत्यामि तवोटजे । ४ 141 ·१४२ गीतसंहिता। ६२ गीत। ५ त्वदीयपक्षयोछायां करिष्ये चाहमाश्रयं । सेला॥ यस्मान्मम व्रतानि त्वम् ईश्वरः श्रुतवानसि । मह्यं खनामभक्तानां समांशित्वञ्च दत्तवान् । भूपते दिनसङ्ख्याया वईनं त्वं विधास्यसि । ताणाञ्च दीर्घत्वं पुरुषानुक्रमोपमं ॥ ईश्वरस्य समक्ष स सदासीनो भविष्यति । करुणां सत्यताच त्वं तस्य रक्षार्थमादिश ॥ तेनाहं परिगास्यामि तव नाम निरन्तर। शोधयन् मामकीनानि व्रतान्येव दिने दिने । ७ २ ६२ दाषष्टितमं गीतं। ईश्वरस्य सारत्वं मनुष्याणाम् असारत्वं । थिदृथूनीय वर्गस्य वाद्यनियर दातव्यं दायूदो गोतं । ईशमेव समुद्दिश्य मानि तिमति मे मनः । मामकीनं परित्राय तस्मादेव प्रजायते ॥ केवलं सोऽलि मे पोलो मम तारणकारण । उच्चदुर्ग ममास्ते स नाहं प्रस्खलितातरां ॥ नर एकः कियत्कालं युष्माभिस्वाक्रमिष्यते । यथा कुचं बहिर्लम्बं भग्नं वा वारणं यथा । सर्च यूयं कि यत्कालं तं तथैव हनिष्यथ ॥ ते तस्योच्चपदादेव मन्त्रयन्ते नियातनं । ते मघोक्तिषु सन्तुयाः प्रददत्याशिधं मुखैः । किन्तु प्रशारं ददत्येव निजान्तःकरणेषु ते ॥ सेला ॥ ईपामेव समुद्दिश्य भौनि तिष्ठ मनो मम। यस्मान्मम प्रतीक्षायाः सिइिस्तेनैव जायते ॥ कोवलः सोऽस्ति मे शलो मम तारण कारण उच्चदुर्ग ममास्ते स न स्खलिष्याम्यहं ततः ॥ मामकीनपरित्राणं तेजश्चेश्वरमूलकं । मदीयं सुदृ दुर्गम् आश्रयो मम चेश्वरः ॥ तस्मिन कुरुत विश्वासं सर्वकाले हि हे प्रजाः । ॥ । .. ८ 142 ·६३ गीतं। गीतसंहिता। १४३ खमना व्यक्त तत्साक्षाद् ईश्वरोऽस्माकमाश्रयः ॥ सेला ॥ चलीका मसन्ताना पसारा वीरसूनवः । उत्पतन्ति तुलायां ते सर्च वाध्यादगौरवाः ॥ मा विश्वसत दौरात्म्ये लुण्ठनाच्च न दृप्यत । सम्पत्ती वर्द्धमानायां मा धई तत्र मानसं ॥ वाक्यमेकं जगादेशो दिर्मया तत् परिश्रुतं । वस्तुत ईश्वरस्यास्ति विक्रमस्याधिकारिता॥ कृपाचाधिकारित्वं तथैवास्ति तव प्रभो । यस्मात् त्वयैव दातव्यं सर्वेभ्यः कर्मणां फलं ॥ १ ट २ ६३ त्रिषष्टितमं गोतं। ईश्वरानु यहस्याकाला शवन जेतुमपेक्षा च । यिहूदायाः प्रान्तरे स्थितिकाले कृतं दायूदो धर्मगीतं । ईश्वर त्वं मदीयेशस्त्वामेवानसराम्यहं । त्वदर्थ मे मनस्तषणक त्वाचाकाङ्गुति मे तनुः । मरुभूम्यां सुशुष्कायां जलाभावेन सीदतः ॥ धर्माधानि मया यादृक सम्पाप्तं तव दर्शनं । तादृगेव दिदृशेऽहं विक्रमं गौरवञ्च ते ॥ यतस्त्वदीयकारुण्यम उत्तम जीवनादपि । अधरी मामकीनौ हि प्रशंसां कुरुतस्तव ॥ यावज्जीवं करिष्यामि धन्यवादं तदृ । तावकीनाय नाम्ने च भविष्यामि कृताञ्जलिः॥ तेनैव सारमेदोभ्याम् इव तयति मे मनः । हर्षनादकदोठाभ्यां मम वक्त्रञ्च गास्यति ॥ त्वां स्मरम मिजाय्यायां ध्यायामि प्रहरवहं। यतो हतोत्वमेवासि मामकीनोपकारकः । तस्मात् त्वत्पक्षयोछायाम् याश्रितः पलसाम्यहं ॥ मनस्वदनुरक्तं मे सन्धायेऽहं करेण ते । अमी खीयविनाशार्थ मम प्राणजिघांसवः । ४ ५ 143 ·१४४ गीतसंहिता। ६४ गोतं वसुधाया अधोभागं प्रवेक्ष्यन्ति निपातिताः ॥ अर्पिता चसिधारे ते विभक्ष्यन्ते च जम्बुकैः । किन्त क्षौणिपते ईर्घ ईश्वरात् प्रजनिष्यते । यच शश्यति तन्नामा श्लाघा तेन करिष्यते । यस्माद् असत्य वक्तणां वदनं सबिरोत्यते ॥ २ ३ ४ ६४ चतुःषष्टितमं गीतं। वैरिणां दोषो विनाशय । वाद्यनियन्ले दातव्यं रायूदो धर्मगीतं । चिन्तायुक्तस्य मे रावम् ईश्वर त्वं निशामय । विपक्षान्मम यस्वासस्तस्मान्मे रक्ष जीवनं । मां प्रच्छादय दुधानां मानवानां कुमन्त्रणात् । कलहाच मनुष्याणाम अधर्माचारकारिणां । ते क्षणवत्यसिवजिहां सन्धाय कटुवागिर्छ । साधुं प्रति रहःस्थाने प्रक्षप्तं चिन्तयन्ति च । यकस्माच्च तमुद्दिश्य त्यजन्ति निर्भयाः पारान् ॥ सङ्कल्प यन्ति ते लोका मिथो वा कुमन्त्रणां । गुप्तमुन्माथ योगाय चालपन्ति परस्परं । वयं केनेक्षितुं क्या इति वाक्यं वदन्ति च ॥ हिंसां सचिन्य तैः सिद्धं युक्तिः पक्वति गद्यते । एकैकस्य सुगम्भीरम् अन्तश्चित्तच्च विद्यते । अकस्मात् तान् समुद्दिश्य वाणं प्रक्षेश्यतीश्वरः । तदानीच भविष्यन्ति खयं ते कृतविक्षताः ॥ ते चाधःपातयिष्यन्ते समाकान्ताः खजिदया। यावन्तस्तानवेक्षन्ते ते विद्रोष्यन्ति सर्वतः ॥ तेन सर्वे नरा भीता ईश्वरेण कृतां किया। वर्तयिष्यन्ति भोत्यन्ते तस्याचारच ते सदा। हृधः परेश्वरात् साधुः पारणं तं गमिष्यति । सवः सरलचेताभिर्धन्यवादः करिष्यते॥ ७ ८ 144 ·६५ गीत। गीतसंहिता। १४५ - ४ ६५ पञ्चषष्टितमं गीत। ईश्वरानुग्रहाशिषो वर्णनं। वाद्यनियन्ते दातव्यं दायूदा कृतं गानार्थकं धर्मगोतं । स्वामेवेश्वर सीयाने प्रशंसा सम्प्रतीक्षते । त्वामुद्दिश्य व्रतस्यापि परिशोधः करिष्यते ॥ त्वाच हे प्रार्थनाश्रोतः सर्वेभ्येष्यन्ति मानवाः ॥ मामकीनापराधा येते मत्तो बलवत्तमाः। यस्मदीयास्तु ये दोषान्तान् त्वमेव क्षमिष्यसे । यो मनुष्यस्वया रत्वा समानीतः खसन्निधिं । प्राङ्गणेषु त्वदीयेषु निवसेत् धन्य एव सः॥ तयामस्तव गेहस्य कल्याणनिधिना वयं । पवित्रे तव प्रासादे सङ्ग होतः स विद्यते ॥ भयप्रदानि धर्मग प्रार्थनायाः फलानि हि। अस्मभ्यं वितरिष्यन्ते त्वयास्त्रातरीश्वर । सर्वेषां क्षितिप्रान्तानां दूरयारस्य चाश्रय । खबलेनाद्रिनिर्मात बंडोणे च तेजसा । गर्जन तोयराशीनां तदूर्मीणाच गर्जन जातीनां कलहश्चापि निःशब्दीक्रियते त्वया लक्षणेभ्यस्वदीयेभ्यो बिभ्यत्युर्यन्तवासिनः । सूर्योदयास्तयोः स्थाने त्वं प्रफुल्लीकरोषि च । महों निरीक्ष्य सिञ्चस्वं विदधासि धनान्वितां । ईश्वरीयपयखिन्या सलिलः परिपूर्णया। संस्करोषि दृयां धान्यम् रत्यं संखतया भवा। तोयञ्चोक्षसि तत्मीता बाली नमीकरोधि च । सख्या करोधि तां महीम् अाशास्मे च तदरं । खकल्याणकिरीटेन वत्सरो भूष्यते त्वया । तव स्यन्दननेमिभ्यः सिग्धता स्यन्दते पधि ॥ स्यन्दते प्रान्तरस्थासु पशुचारणभूम्वपि । पर्वता अपि शोभन्त उल्लासेन विभूषिताः । १ . ११ ११ U 145 ·गीतसंहिता। १६ गोतं। मेवे द्योता हि केदाराः शस्थाच्छना उपत्यकाः। तत्रत्याः सकला मान हर्षनादच कुर्वते । ६६ षट्षष्टितमं गीत। १ अनुग्रहप्रातिनिमित्तम् ईश्वरप्रशंसा १६ प्रनिश्रुतिकरणम् । वाद्यनियनले दातव्यं गानार्थकं धर्मगीतं । ४ कुरुवं सकला मा ईश्वराय जयध्वनिं । परिगायत गोतेन तस्य नारच गौरवं । तदीयायाः प्रशंसाया गौरवञ्चाभिसंस्तुत ॥ ईशं वदत कीदृक् त्वं भेतव्योऽसि खकर्मभिः। तव शक्तिमहत्त्वात् त्वां प्रियं वक्ष्यन्ति शत्रवः। भजनं ते करिष्यन्ति सकला मत्यवासिनः । त्यामेवोद्दिश्य गास्यन्ति गास्यन्ति तव नाम ते ॥ सेला ॥ यायातेशस्य काणि खाचर्याणि प्रपश्यत । सन्तानान प्रति खोयैः कर्मभिः सोऽस्ति भीतिदः ॥ विकृत्य तोयराशिं स शुष्कभूमि धकार हि पादै लीका नदों तेरस्तत्र तेन ननन्दिम ॥ घनन्तं क्रियते राज्यं तेन स्वीयपराक्रमात् । तस्य नेत्र परीक्षेते भिनजातीयमानवान् । नहि कुर्वन्त्वहतारम् बाजालनकारिणः ॥ सेला ॥ हे प्रजाः सकला यूयं धन्यं ब्रत न ईश्वर तदीयायाः प्रशंसाया उच्चैः श्रावयत ध्वनि । यस्माज्जीवशायां नः स्थिरान् प्राणान् करोति सः। नानुजानाति चास्माकं घरवानां विचालन। यस्माकन्त परीक्षापि कृता हे ईश्वर त्वया । रौप्यसंशोधनेनेव वयं संशोधितावधा। त्वया जाल प्रवेश्यामान निको होहेण नः कटी। अश्वारूपा मनुष्या मो मलकोपरि मामिताः । वहिना सबिलेनापि कृतवन्तो गमं वयं । . 146 ..

·६७ गीत। गीतसंहिता। १७७ १६ किन्वरमान त्वं समुद्धृत्य पुष्कलं स्थानमानयः ॥ बादायाहं बलीन् हव्यान् प्रवेश्यामि तवालयं । प्रति त्वां शोधयिष्यामि मामकीनग्रतानि च । ईरितानि मदोछाभ्यामुक्तान्यास्येन चापदि ॥ होमार्थच पशून पहान् मेघासाच सुगन्धिकं । तुभ्यं दास्यामि छागैश्च साई यक्ष्यामि पुगवान् । सेला । ईभक्ता नरा यूयमागत्य पशु ताखिलाः । स मदात्महितार्थ यत् कृतवान् तद् वदाम्यहं । मन्मुखेन स पाहतो जिया च प्रशंसितः ॥ दुयतां चेदपैक्षिध्ये निजान्तःकरणे न हि । নন্থি ৰ মমনা জাদি অৰয় লাহিন । किन्वीशः श्रवणं कृत्वा मेऽयहीत् प्रार्थनारवं । धन्यः स ईश्वरी येन नापास्ता प्रार्थना मम । खकीयानुग्रहचापि नहि मत्ता वियोजितः।। ६७ सप्तषष्टितम गीतं। सर्वेषां हिताय प्रार्थना। यन्त्रवाद्यनियन्ले दातव्यं गानार्थक धर्मगीतं । ईशोऽस्मान् धनुर लातु ददात्वस्मभ्यमाशिषं । चस्मान् प्रति निजं वक्त्रं स प्रसन्न करोतु च ॥ सेला ॥ पश्याते ज्ञायतां मन्ये त्यत्राणं सर्वजातिभिः । त्वां स्तोष्यन्ति प्रजाई त्वां स्तोव्यन्य खिलाः प्रजाः ॥ यानन्दं हर्षनादच प्रकरिष्यन्ति जातयः । यस्मात् त्वमेव धर्मेण विचारयिष्यसि प्रजाः । एथिवीवासिनी जीतीवं खयञ्च विनेष्यसि ॥ से ला ॥ त्वां स्तोष्यन्ति प्रजा ईश त्वां खोयन्त्यखिलाः प्रजाः ॥ वसुधापि खकीयानि फलान्युत्पादयिष्यति । दास्यत्याशियममभ्यम् ईश्वरोऽस्माकमीश्वरः । स एवाशिघमस्मभ्यं दास्यति खयमीवरः । सबै तस्माच्च भेष्यन्ति धरणीप्रान्त वासिनः ॥ 02 147 ·गोतसंहिता। ६८ गीतं। २ .. ४ ६८ अष्टषष्टितमं गीतं। १ दायदः प्रार्थना ५ अनु अहस्य १५ समाजरचायाः १६ पापर्यवर्मणय कृते परमेश्वरस्य प्रशंसा १८ दायदो विनयश्च । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदा कृतं गानार्थकं गीतं । उभिडतोश्वरस्तस्य विकीर्य्यन्ते च वैरिणः । तद्देशारच कुर्वन्ति तस्य साक्षात् पलायनं । चाल्यते च यथा धूमस्ते चाल्यन्ते तथा त्वया । मधूछिएं यथा वहः समक्षं द्रवतां व्रजेत् । ईश्वरस्य समक्षं हि तथा नश्यन्ति दुर्जनाः । ईश्वरस्य समक्षञ्च विनन्दन्त्यल्लसन्ति च । हर्षनादच्च कुर्वन्ति परितोषेण धार्मिकाः ॥ गानं कुरुध्वमीशाय तन्नाम्रो गायन स्तवं। प्रान्तरे यो रथारूने याति निम्मात तत्यथं । यिहोवा इति तन्नामाहादध्वं तस्य सम्मुखे ॥ पितास्ति पिटहीनानां विधवानां विचारकः । पवित्रे स्वीय यावासे विद्यमानः स ईश्वरः॥ निःसङ्गान् परिवाराणां मध्ये वास यतीश्वरः । वन्दिनी मोचयित्वा स करोति प्राप्तमङ्गलान्। निवसन्ति मरुस्थाने निदेश लजिनो नराः ॥ ईश्वर खीयलोकानाम् अग्रेऽग्रे त्वयि गच्छति । प्रान्तरस्यैव मध्येन त्वयि यात्राञ्च कुर्वति ॥ सेला ॥ ईशसाक्षाच्चकम्मे भूराकाशोऽपि ववर्ष च । तत्र सोनय ईशस्येसायेलीयेशि तुः पुरः॥ प्रेरिता चापहाराणां दरिई ईश्वर त्वया । लान्तस्तवाधिकारश्च त्वया सुस्थीतः पुनः ॥ तावकीनसमाजश्च तत्र वासं समाप्तवान् । दुःखिने सुस्थता दत्ता खसद्भावात् त्वयेवर ॥ मुवाती प्रभुना दत्ता तहकोणां महासभा । पलायन्त पलायन्त सैन्यानामधिया नृपाः। सोनाणां प्रविभागच व्यदधाद् एहवासिनी। 148 ·६ गीत। गीतसंचिता। १३ १४ १७ १८ १९ २. यशेध्वं मेघवासानां मध्ये यूयं कपोतवत् । रौप्यमण्डितपक्षा वा दीप्तखर्यतनूराहाः ॥ सर्वशक्तिमता देशे विकीर्णेषु च राजस । सल्मोनाख्याऽपि योऽदिस्तुधारेण व्यशोभत ॥ वाशन ईश्वरीयोऽदि वाशनः कूटवान् गिरिः । भो भो मामत उच्चायाः किमर्थं यूयमीग्रंथ । गिरये निजवासार्धं रोचितायेवरेण हि। अवश्यं सर्वदा तत्र परमेशो निवस्यति । अयुतानि सहसाणि सहसाणोशितू रथाः। प्रभुस्तन्मध्यवर्ध्वस्ति धर्मधाम्न्यत्ति सीनयः ॥ त्वमेवोद्गतवानूई जेतृन् बट्वा च नीतवान् । ग्रहीष्यन दानवन्मान काबाध्यांश्चापि मानवान् । प्रभुना परमेशेन वसतिस्थान प्रापये। दिने दिने प्रभर्धन्योऽस्माकं क्षेमसमईकः । अस्माकं त्राणकता च स एव भवतीश्वरः । सेला ॥ स शोऽम्मानिमित्तच भूयस्त्राणवदीश्वरः । विवृणोति मले द्वारं स प्रभुः परमेश्वरः । ईश्वरो निजशत्रूणां चूसयिष्यति मस्तकं । खपापाचारिलोकानां मूद्धानं बहुकेशकं । प्रभु वक्ति पुनश्चाई तानानेष्यामि वाशनात् । थानेष्यामि पुनश्चाई गम्भीराज्जलधेरपि । त्वया चूर्मयितव्यास्ते ममयादेन पोशिते । लज्यं इंघिण रक्तं जीया च भुनां तव । हे ईश्वर मनुष्यईि दृश्यते गममं तव । मदीयेपास्य मे राज्ञो गमनं धर्मधामनि ॥ गच्छन्ति गायका बग्रे तत्पश्चाद् यन्त्रवादकाः। कावादिकुमारीणां निवहेन प्रवेशिताः। समाजेब्बीश्वरस्यैव धन्यवादी विधीयतां। प्रभोः स्तुतिश्च युभाभिरिसायेलान्वयोवैः ॥ तत्रैवास्ति विघा जेता विन्यामीनः कनिष्ठकः । यिशदाचायगास्तेभ्यः प्रत्तराघातकारिणः । ११ २९ २४ २५ 149 ·१५. गीतसंहिता। ६ गीतं। २८ २ २० सिवून मस्य चाध्यक्षा नप्तालेरयगा बपि । 'तावकीनबलस्याज्ञां दत्तवानीश्वरस्तव । कर्मवदस्मदर्थं त्वं हे ईश प्रबलीभव ॥ यिरूशालमसंस्थस्य त्वत्प्रासादस्य हेतुतः । त्वामुद्दिश्य महीपालाः समानेष्यन्त्युपायनं ॥ जन्तुम् भर्सय नद्यास्थान राषभानाच संहति । प्रजारूपांच गोवत्मान रोप्यखण्डानि से नः। दायिष्यन्ते विकीर्यन्तां लोका युद्धप्रियाल्वया ॥ मिसरादागमिष्यन्ति महाकुलीनमानवाः। भविष्य त्यचिरात् कूश ईश्वराय कृताञ्जलिः ॥ धरणीस्थानि राज्यानि यूयभीशाय गायत । प्रभुमेव समुद्दिश्य यन्त्रवाद्येन गायत ॥ सेला । वहते प्राशुना व्योमातीव पूर्वसनेन सः । पश्य स खीयनादेन करोति प्रबलं रवं॥ ईश्वरस्यैव प्राबल्यं युभाभिः परिकीर्त्यतां । इसायेलोशिता तस्य व्योमस्पर्शि च तद्वलं ॥ ईश भयवरोऽसि त्वं खकीये धर्मधामनि। इसायेलो योऽस्ति स्वप्रजाभ्यो ददाति सः । बलं पराक्रमच्चापि धन्यो भूयात् स ईश्वरः ॥ १३ २५ है जनसप्ततितमं गीत। १ विपदः समये प्रार्थना २९ तत्फलञ्च । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं शोशनीमनामकखरयुक्तं दायूदो गीतं । परिचायख मामीश जलं प्राप्नोत्यसून् मम ॥ पञ्जे मज्जामि गम्भोरे स्थातुं स्थानं न विद्यते । चम्बुराश प्रविशोऽहम् ऊर्मिभिच परिसुतः ॥ चाहानेन परिकान्तः शुष्ककण्ठो भवामि च । हीयते तेजसा नेत्रे ममेशस्य प्रतीक्षणात् ॥ मूईजेभ्योऽधिकाः सन्ति ममाहेतुकवैरिणः । ४ 150 ४ ·इस गी। गोतसंहिता। ५ ८ १. । प्रबला मम हन्तारः शवोऽन्तवादिनः । नापहत्य मया द्रव्यं कर्तव्यं पुनरर्पणं ॥ त्वमेवेश्वर जानासि मामकोनमबोधनं । मदीया अपराधाच त्वत्त पाच्छादिता नहि। ये लोकास्वा प्रतीक्षन्ते सैन्याध्यक्ष परेश्वर। प्रभो मत्कारणात् तेषां वीडितस्वं न जायतां । ये लोका मगयन्ते त्वां हे खायेल ईश्वर । मनिमित्तं विवर्णास्ते न भवन्तु कदाचन ॥ त्वनिमित्तं सहे निन्दा वीडयाच्छादितानमः ॥ भाभिश्च परो मन्ये सूदासीनश्च सादरैः । त्वद्रस्थानुरागेण प्रसनं जायते मम । स्वदोयनिन्दकानाच निन्दमं वर्तते मयि । करोमि रोदनवाई खप्राणान् उपवासयन् । तत् कापि च निन्दायाः कारणं जायते मम ॥ शागवलेश संवीतस्तेषां हास्या भवामि च । गोयुरघुपविष्टा ये मइिंसां चिन्तयन्ति ते । मदिबहुच गायन्ति मानवा मद्यपायिनः ॥ कित्त्व प्रार्थनां कुर्वे त्वामुहिम्य परेश्वर । देहि प्रसन्नताकालम् खमहाकृपयेश्वर। खीयत्राणदसत्यत्वाद् यच्छ त्वं मह्यमुत्तरं । त्वं समुद्धर मां पक्षात् मा भवेन्मम मज्जनं । देशभ्योऽगाधतायेभ्यश्चाद्धारः सम्भवेन्मम ॥ मा मां सम्भावयेद् वेला जलराशि न मां ग्रसेत् । कूपो ममोपरि खीयं वक्त्रं मा संरणोतु हि ॥ परमेशोत्तरं देहि यतः श्रेष्ठा कृपा तव । खानकम्पामहत्वाच दृर्षि वरीय मां प्रति॥ मा समाच्छाद्यतां वक्त्रं निजदासं प्रति वया। यमादस्म्यहमुहिमो देहि मे तुर्णमुत्तरं । मम प्राणानुपस्थाय तेषां मुक्ति विधेहि छ। मामकीनविपक्षायां हेतो मात्र समुइर। वं जानासि ममावज्ञां वैवण्य वीडनं तथा । 18 ट १५ १६ १८ १९ 151 ·१५२ गीतसंहिता। ६ गोतं। २० २१ २२ च । २४ २५ २० सहारो मम सर्वेऽपि विद्यन्ते तव सम्मुखे ॥ निन्दया मे मनो भमं प्रतीक्षे पीडितो दयां । सा तु नास्ति न चाप्नोमि सान्वयितन घभीप्सितान् ॥ तलाकै मम भक्ष्यार्थ पित्तद्रव्यं प्रदीयते। टणानिवारणार्थ मां पाय यन्त्याल रसं ॥ यतो भुक्त्यासनं तेषां सम्मखे पाश वद् भवेत् । निर्भये समये तेषां कूट यन्त्रच जायतां ॥ अन्धत्वाद् दृरिहीनानि तेषां नेत्राणि सन्तु त्वं तेषां कटिदेशस्य नित्यं कम्यं विधेहि च ॥ वर्घ तेषु निजं क्रोधं त्वत्कोपामिरुपैतु तान् ॥ तेषां वासो भवेच्छन्यस्तेषां गेहाश्च निर्जनाः॥ यस्मात् त्वयाहतं लोकम् अभिधावन्ति ते नराः। ये च विद्यालया तेषां यातनां वर्मयन्ति ते ॥ स्वया सनीयतां तेषां पातकोपरि पातकं । त्वत्पुण्यप्राप्तितस्तेषां कियताञ्च निवारणं ॥ जीवनग्रन्थमध्ये च तेषां लोपा विधीयतां । मा भवेद् धार्मिकैः साई तेषां नामाभिलेखनं ॥ दीनं लिटच मामीश ते पाणं प्रोक्रयिष्यति ॥ ईश्वरस्यैव नामाई प्रसिध्यामि गीतिभिः। धन्यवादेन तस्यैव कीर्तयिष्यामि गौरवं । परेशाय बलीवात् तत्तु रोचिष्यतेऽधिकं । खुरष्टङ्गविशियाश्च स्वात् तेन स तोक्ष्यति । थानन्दिष्यन्ति तद् दृष्ट्वा मानवा नवचेतसः हे ईशान्वेधियो लोकाः सञ्जीविष्यति वो मनः ॥ यतो हेतो दरिद्वेषु मनो धत्ते परेश्वरः । खीयवन्दिमनुष्यांच नहि तुच्छोकरोति सः ॥ खगा मर्त्यः समुद्रश्च तेषां मध्ये चरन्ति च । यावन्तः प्राणिनस्तेऽपि सकलालं स्तवन्तु हि। ईश्वरण सियोनस्य परित्राणं विधास्यते । निर्मास्यन्ते पुनस्तेन यिदा नगराणि च । लोकास्तत्र निवस्यन्ति प्राप्ता देशाधिकारितां ॥ १८ ३१ २५ 152 ·७०,७१ गीत। गीतसंहिता। १५३ तदीयसवकानाञ्च वंशो भोक्ष्यति नौरतं । तमानि प्रीयमाणा ये लोका वस्यन्ति तत्र ते ॥ १ ७० सप्ततितमं गोतं। पापिरिपूर्ण विरुई धार्मिकाणी प्रार्थना । वाद्यनियन्ने दातव्यं दायूदः स्मरणार्थकं गीतं । मामकोनपरित्राणं कत्तुमीश त्वमसि मामकोनोपकारार्थ त्वं त्वरख परेश्वर। मत्प्राणान्तैषिलोकानां लज्जा ब्रीडा च जायतां । पलायन्तां विवाश्च मदनियप्रिया जनाः ॥ ये मां बदन्ति हाहेति तेऽपयान्तु व लज्जया ॥ सर्व त्वदर्थिन स्वत्त च्यानन्दन्तुलसन्तु च । त्वत्त्राणमोदिनो नित्यं भाघन्तां जयतीश्वरः॥ यहं दुःखी दरिद्रश्च मत्कृते त्वरयेश्वर । त्वं मे रक्षी सहायश्च मा चिराय परेश्वर ॥ ३ ७१ एकसप्ततितमं गीतं। परमेश्वर याश्रयग्रहणं । श्रद्दधामि परेश त्वां लज्जितं न विधेहि मां ॥ त्वं खधर्मेण मां रक्ष ममाद्धारं कुरुष्व च । मह्यं कर्ण निधाय त्वं मम त्राणं विधेहि हि ॥ भव मे वासीलस्त्वं सर्वदा सुगमा मम । त्वं मलाणविधातासि पोलो दुर्गच मे भवान् ॥ हे मदीयेश्वर त्वं मां दुश्लोकस्य इस्ततः । दुईत्तस्य खलस्यापि पाणिभ्यश्च समुद्धर ॥ त्वं मदीयप्रतीक्षायाः स्थानं प्रभो परेश्वर । त्वमेवा बाल्यकालाद्धि प्रत्याशाविषयो मम ॥ या कुक्षिवासकालाच त्वं मदीयावलम्बनं । ४ V 153 ·१५० गीतसंहिता। ७१ गीतं। ८ १० ११ १३ १४ त्वमेवा माटगीच मम मार्गप्रदर्शकः। वामेवोद्दिश्य नित्यच्च प्रशंसा क्रियते मया । अनेकश्चित्रवन्मन्ये त्वन्तु मे दृछ धाश्रयः ॥ पर्णमस्ति मदीयास्यं तावकीनप्रशंसया। त्वच्छोभायाः स्तवस्तेन क्रियते च निरन्तरं। मापसारय मां दृड मा मां क्षीण बलं त्यज ॥ यतो मनातिकूल्येन भाषन्ते मम वैरिणः | मत्वाणान्तैविनो लोका मिथः कुर्वन्ति मन्त्रणां ॥ ईश्वरेणापि सन्त्यक्तम् यम धत्तुं प्रधावत । तदीयाद्धारकः कापि नास्तीत्येव वदन्ति ते ॥ हे ईश्वर भवान् मत्तो नहि दूरे ऽवतिष्ठतु। मामकीनोपकाराय त्वं त्वरख मदोश्वर ॥ मदात्मनो विपक्षाणां लज्जा नाताश्च जायतां । निन्दापकीर्तिसञ्छन्नाः स्य ममानिए.चेयकाः ॥ अहं नित्यं प्रतीक्षिष्ये वई यन् ते महास्तवं ॥ तावकोनस्य धर्मस्य त्वत्त्राणस्य च वर्णना। मामकीनेन वस्त्रेण सर्वदैव करिष्यते । यतो तो मया कापि सङ्ख्या नैवावगम्यते । प्रभोः परेशितुः पात्या करिष्याम्यहमागमं । धम्म ते वर्मयिष्यामि केवलं धर्ममेव ते ॥ ईश्वर बाल्यमारभ्य मां त्वमेवोपदिएवान् । छाद्य यावत प्रकाश्यन्ते तवाश्चाः किया मया। ईश त्वं पलकेशं मां वाईक्ये नहि सन्त्यज । बलं ते ज्ञापयिष्यन्तम् एतत्कालिकमानवान् । तावकोनप्रभावश्च सबीन उत्तरकालिकान् । हेश तब यो धर्मः स त्वतीव समुन्नतः । महन्ति तव कम्माणि तब कस्तुल्य ईश्वर ॥ यतितीवान बहन केशान यस्वं मां समदर्णयः। स एव त्वं पुनवारं मां हि सञ्जीवयिष्यसि । क्षितेवाधःस्थलभ्यो मां पुनगन्नमयिष्यसि ॥ वर्द्धयंच महावं मे भूयो मां सान्त्वयिष्यसि ॥ 151 १६ १७ R २० ·७२ गीत। गोतसंहिता। १५५ २२ २३ नेवलाख्येन यन्त्रेण वाच्च स्तोष्याम्यहं तदा । त्वदीयां सत्यतामेव संस्ताव्यामि मदीश्वर । गास्यामि वीण याहं त्वाम ईसायेलः पवित्र राट् ॥ गायतत्वां समुद्दिश्य ममैतञ्चाधरहयं । त्वया मक्तं ममचापि हर्षनादं करिष्यति ॥ मज्जिदापि दिनं कल्लं धम्म ते कीर्तयिष्यति । यतो लज्जामकोर्तिच प्राप्ता मेऽनिएचेटकाः ॥ २४ ३ ७२ हिसप्ततितमं गीतं। खोटोयराजले भविष्यवाक्यं । सुलेमनुद्देश्यं गोतं। हे ईपू त्वं महीपालं खविचारविधीन् दिए । क्षितीशस्य कुमाराय खोयधम प्रदेहि च ॥ शासनं तव लोकानां सन्यायन विधास्यति । सुविचारेण दीनानां त्वपजानाच पालनं । तदानीच भविष्यन्ति धर्मास्यैव प्रभावतः । भूधराः क्षुद्रशैलाश्च प्रजानां शान्ति वाहकाः । दीनानाञ्च प्रजानां स सुविचारं करिष्यति । निखस्य सन्तति रक्षन् दुरात्मानञ्च चूर्सयन् ॥ यावत् स्थास्यति सूर्यश्च यावच्छोभिष्यते विधुः । बावत् प्रभेष्यति त्वत्तः पुरुवाणां परम्परा ॥ यथा छिनटणे रयिस्तथा सोऽवरिष्यति । एथिवीसेचनार्थस्य धारापातस्य वा समः ॥ तस्य राजत्वकाले च प्रफुल्लिष्यति धार्मिकः । चन्द्रस्य स्थितिपर्यन्तं महाशान्ति भविष्यति सागरात् सागरं यावत् स राजत्वं करिष्यति । नदीमारभ्य मेदिन्याः प्रान्तान यावच्च शासनं जानुपातं करिष्यन्ति तत्माक्षान्मरवासिनः । क्षितिधूलीच लेक्ष्यन्ति सकलास्तस्य वैरिणः दीपानां तपिशादीनां भूपा दास्य न्युपायनं । 155 ५ १० vi ·१५६ गीतसंहिता। ७२ गीत। १४ शिवीयैश्च सिवीयैश्च न्यैरानेष्यते करः ॥ तस्मै नमः करिष्यन्ति सकला भूमिपालकाः । तस्य सेवां करिष्यन्ति सव्वजातीयमानवाः। यस्मात् समुतस्तेन दोनः खेदोक्तिमीरयन् । मानवो दुर्दशापनो वर्जितञ्चोपकारिभिः ॥ दुर्गतच्च दरिद्रश्च मनुध्यं सोऽनुकम्पते । निर्धनस्यापि प्राणानां परित्राणं करोति सः॥ दौरात्म्यात् पीडितत्वाच्च स तेषां मोचयत्यसून् । तत्माक्षाच्छोणितं तेषां महामूल्यच्च मन्यते ॥ जीवन्तस्ते शिवीयञ्च तस्मै दास्यन्ति काञ्चनं । तनिमित्तं करिष्यन्ति प्रार्थनाञ्च निरन्तरं। करिष्यन्ति च तस्यैव धन्यवाद दिने दिने । देशे पर्वतपूटषु बहुपास्यं भविष्यति । लिवानोनाट वीवच्च तहान्यं दोलयिष्यति । भूम्युत्पन्नटणानीव फुल्लिष्यन्ति पुरे नराः ॥ तस्य नाम सदा स्थायि यावद् राजिष्यते रविः। तावत् तदोयनामापि तेजोरडिं गमिष्यति । याशीःप्राप्तिश्च तेनैव मनुष्याणां भविष्यति । तञ्च धन्यं वदिष्यन्ति सर्वजातीयमानवाः ॥ १५ a 1a १९ धन्यः प्रभुः परेपः : स इसायलीय ईश्वरः। अद्वितीयः स एवास्ति समहाश्चर्यकर्मकृत् । धन्यं भूयात् सदा तस्य नामधेयं महायशः । कृत्स्नं भूमण्डलं तस्य तेजसा परिपूर्यतां ॥ तथास्तु । तथास्तु। यिश यसवस्य दायूदः प्रार्थनाः सम्पर्खतां प्राप्ताः ॥ १० 156 ·७३ गीतं। गीतसंहिता। १५० १ or ३ ४ ७ ७३ त्रिसप्ततितमं गीत। १ पापिलोकानां सुखं प्रतीर्घा १७ तस्याः प्रतीकारश्च । यास फस्य धर्मगीतं । इसायेले हितैष्येव शुद्धचित्तान् प्रतीश्वरः ॥ किन्तु प्रायेण सञ्जातं पादयोः स्खलनं मम । मदीय पादविक्षेपः कथञ्चिन्न हि प्राचलत् ॥ यस्माद रेय॑महंयुभ्यः शान्तिं पश्यन् दुरात्मनां । मृत्यवे ते न बध्यन्ते तेषां स्थूलः कलेवरः ॥ मर्त्यवत ते न ताप्यन्ते न किश्यन्ते नरा इव ॥ तस्मात् तेषाम हतारो जायते कण्ठभूषणं । ते च दौरात्म्यवस्त्रेण कुर्वते खाङ्गवेयनं ॥ मेदोबाहुल्यतस्तेषां वहिस्तिष्ठन्ति दृष्यः । तेषां मानससकल्पाः सीमानञ्चातिशेरते ॥ याचरन्ताऽभिमानं ते भाषन्ते द्वेषभावतः । दौरात्म्यसूचक वाक्यम् आइत्ये न वदन्ति च ॥ खगारोहि मुखं तेषां जिहा क्षागिविहारिणी। ततो हेतोः प्रजास्तस्य भ्राम्यन्त्यत्र पराङ्मुखाः । सलिलानि निपीयन्ते चातीव प्रचुराणि तैः ॥ ते च वाक्यं वदन्तीदं कथं विज्ञास्यतीश्वरः। सवामुपरिस्थस्य बुद्धिः किं काच नास्ति वा ॥ पश्यैते दुर्जना नित्थं मुस्थाः सम्पत्तिवर्द्धकाः ॥ स्थाकारि मया तईि निचित्तस्य शोधनं । वृथा निर्दोषतातोये हस्तयोः क्षालनं मम यस्मानित्यमा ताप्ये सम्भयै च प्रमे प्रगे। ईदृग्वाचं प्रभाषिष्ये कथामेनां वदन्नहं । अविश्वास्या भविष्यामि त्वत्सन्तानान्वयं प्रति ॥ तद् बोडुम हमध्यायं मद्दया तद् व्यथाकर। ईपास्य धर्मधामानि प्राविश्यन्त मया यदा । तदा प्रघदशा तेषां बोधगम्याभवन्मम ॥ स्थानेषु चिक गेटवे व स्थापितास्ते नराखया । ८. ११ १२ १५ १८ 157 ·१५० गीतसंहिता। ७४ गीत। २० ९१ २२ ९३ त्वया निपातितास्तत्र खण्डखण्डं भवन्ति ते ॥ कोगुच्छिन्नतां यान्ति निमिकेन ते नराः। ते लुप्यन्ते महावासैः सर्वनाशं व्रजन्ति च ॥ यथा खतः प्रबुद्धेन तेषां मूर्तिः प्रभा तथा । त्वया जायद वस्थायां सर्वथैवावमस्यते। इत्यं मे या मनःपीडा या च चित्तस्य यातना ॥ तया बालोऽहमज्ञानः पशुवञ्चास्मि ते पुरः॥ नित्यमस्मि त्वया साई धृतदक्षकरवया। त्वं स्वमन्त्रेण मां नीत्वा श्रिया पश्चाद ग्रहीष्यसि । खर्गे मे कोऽस्ति टयाश्च त्वत्समो नास्ति मे प्रियः॥ देहे चित्ते च मे क्षीणे मच्चित्तम्य दृपश्रयः । नित्य स्थायी ममांश्च विद्यते खयमीश्वरः॥ यतः पश्य विनंच्यन्ति त्वत्तो दूर स्थिता नराः। त्वां त्यक्त्वाभिचरन्तं त्वम् एकैकं ध्वंसयिष्यसि । ईश्वरस्य तु सानिध्यं महलोत्पादकं मम । अहं प्रभोः परेशस्य समयहां समाश्रयं । कर्मणां तस्य सर्वेषां वर्मनां कर्तुमिच्छुकः ॥ २४ २५ २६ १८ ७४ चतुःसप्ततितमं गीतं। १ मन्दिरविषयको विलापः १० ईश्वर प्रार्थना च यास फस्य ज्ञानसूचकं गीतं । किमर्थं नित्यमेव त्वम् अस्मान गईयसीश्वर । निजक्षेत्रस्थमेधेभ्यः कोपाग्ने धूममुतिमपन् । पूर्वकाले त्वया क्रीतां खकीयां समिति स्मर। ऋक्थांश्च त्वया लब्धं सियोनादिं त्वयाश्रितं ॥ चिरात् खण्डीकृतेऽस्मिंश्च गहे पादार्पदं कुरु । धर्मधामनि सव्वं हि विनई परिपन्थिना ॥ तव मेलनालानां मध्ये गर्जन्ति तेऽरयः। चिहार्थं खीयचिहानि वत्र संस्थाययन्ति च ॥ 158 ·08 गीतं। गीतसंहिता। १५६ ६ १० ११ १२ परशून् विपिने घोर ऊईमु त्यापयन्ति ये। तेषां तक्षच्छिदां तुल्याः प्रकाशन्ते नरा इमे ॥ कुठारै मुंदरैश्चापि साम्प्रतं युगपञ्च ते। भञ्जन्ति पिल्पकमाथि तत्रत्याधिहि सर्वशः॥ त्वदीयधर्मधामानि वहिना दीपयन्ति ते । तव नामोऽपि वासस्तै भूमिसात्कृत्य दूष्यते ॥ युगपत् तानि लोश्याम इत्युक्त्वा निजमानसैः । सवाण्यैश्वरवेश्मानि देश ते दाइयन्ति हि ॥ न पश्यामः खचिहानि भाविवादी न शिष्यते । एतेषाञ्चान्तवित् कोपि मध्येऽस्माकं न विद्यते ॥ हे ईश देविणा निन्दा कियत्कालं करिष्यते । सर्वदा च विपक्षेण तव नामावमस्य ते ॥ हस्तो दक्षिण हस्तस्ते कुतः सङ्कोच्यते त्वया वक्षसस्तं वहिष्कृत्य कुरु शत्रुविलोपनं ॥ या पुरातनकालात् तु मम राजा त्वमीश्वर। पुनः पुन महीमध्ये परित्राणविधायकः । खीयपराक्रमेण त्वं तोयराशिं विधाकरोः । सलिलाध्यक्षनागानां शिरोभस्वया कृतः॥ लिवियाथनजन्तोश्च मूडीनः खण्डितास्व या । भयार्थ मरवासिभ्यस्तस्य दत्तच विग्रहः ॥ पाल भित्त्वा त्यमुहच जलस्रोतच हरवान् । पुनः पोषितवांश्च त्वं तटिनी नित्य वाहिनीः ॥ दिवसस्तावकीनोऽस्ति तावकीना च शर्वरी। दो दिवाकरस्यापि सृषिकता त्वमेव हि ॥ वसुधायाश्च सीमानः सबै संस्थापितास्त्वया । ग्रीनहेमन्तकालानां त्वमेवासि विधायकः ॥ त्वया संस्मर्यतामेतत् परेशो निन्द्यते विधा। ज्ञान वज्जितया जात्या तव नामावमन्यते ॥ श्वापदे लोलभाव त्वं नार्पय खकलध्वनिं । खीयदीनप्रजानाञ्च प्राणान नित्यं न विस्मर॥ नियम ते निरीक्षख यस्माद् भूमण्डलस्य हि । १२ १४ १५ १६ a १० १८ २० 159 ·गीतसंहिता। ७५ गीतं। २१ तिमिरेणारता देशाः पूर्णाः क्रौर्य्यस्य वेश्मभिः ॥ न परावर्ततां लियो नरस्वत्तोऽपि लज्जितः। लोकै र्दीने दरिश्च तव नाम प्रशस्यतां ॥ ईश्वर त्वं समुटि खविवादे वदख च । सर त्वदीयनिन्दाच ज्ञानहीनः सदा कृतां ॥ तावकीनविपक्षाणां निनादच न विस्मर। उद्च्छत्यूईमश्रान्तं गर्जनं वैरिणां तव ॥ २२ १३ मा भूत ४ ७५ पञ्चसप्ततितमं गी। ईश्वरस्य धन्यवाद उपदेशकथनञ्च । वाद्यनियन्ते दातव्यम् अल्तस्हेतनामक खरयुक्तम् यासकन कृतं गानार्थकं धर्मगीतं । ईश्वर त्वत्स्तुतिं कुर्मी वयं कुर्मस्त व स्तुतिं । समीपस्थञ्च ते नाम ज्ञाप्यतेऽद तकर्मभिः । मया सत्ममयं प्राप्य न्यायं विचारयिष्यते ॥ लीयन्ते मेदिनी तस्याः सकलाश्च निवासिनः ! स्तम्भानान्तु तदीयानां स्थायित्वं निश्चितं मया ॥ सेला ॥ गर्विलोकानहं वच्मि यूयं गर्विगः उच्चपट झा न जायध्वम् इति वच्मि च दुर्जनान् । निजटङ्गञ्च युष्माभिरूईमुन्नन्यता नहि। न वा वाक्यान्युदीय॑न्तां साहवारशिरोधिभिः ॥ नैव सूर्योदयस्थानात् नैव सूर्यास्तदेशतः । नैव शून्यमरुस्थानाद् उन्नतिः सम्भविष्यति ॥ यतो हेतो विचारस्य विधाता खयमीश्वरः । एकं करोति नीचं स तदन्यच्च समुन्नतं ॥ तस्य परेशितु हस्ते विद्यते पानभाजनं । क्षोभते तच्च मद्येन पूर्ण मिश्रितवस्तुना। तेन तत् पायितैः स जनैः क्षितिवासिभिः । कंसे स्थितं मलञ्चापि परिलिय निपास्थत ॥ सदा चाहं नविष्यामि गायन याकूब ईश्वरं। ५. ६ ८ 160 ·७६ गीत। गीतसंहिता। दुर्जनानाञ्च यूटङ्गाणि प्रच्छत्स्याम्यखिलान्यई। धार्मिकस्यैव टङ्गाणि समारसन्ति समुन्नति । १ ३ . - . ७६ षट्सप्ततितमं गोतं। अयार्थमीश्वरीयमुणकीर्तनं । वाद्यनियन्त्रे दातव्यम् घासफेन कृतं गानार्थकं धर्मगीतं । सुविख्यातो यिहूदाख्ये देशे विद्यत ईश्वरः। नामधेयं महत् तस्य चेखायेलोयनोति । टूष्यं तस्यास्ति शालेमे वासस्थानं सियोनि च ॥ प्रभग्नं तेन तत्रैव वचतुल्यं शरासनं । फलकचन्द्रहासश्च समरस्याखिलं बलं । मेला ॥ तेजखी त्वं प्रतापी च चौरभूभदणादपि ॥ संहता हि महानिद्रां यग्म निश्चल चेतसः सबधामेव वीराणां बभूवुरवशाः कराः ॥ অাৰ নৰাজহ্বা ঘা অস্বাস্তু নিদিন। त्वं भेतव्यस्वयि क्रुद्धे स्वत्साक्षात् कोऽवतिष्ठते । तावकोनविचाराचा खर्गतः श्राविता त्वया। तेन एथ्वी भयं प्राप्य निःशब्दा सम्बभूव यस्माद् उस्थितवानोशो विचारं कत्तुमद्यतः । सकलान पृथिवीस्थांश्च दोगान सन्त्रास्यते हि सः॥ सेला। स्वरशंसा तु मयानां क्रोधेनोत्पादयिष्यते । अतिरिक्तश्च यः क्रोधः स त्वया परिभन्त्यते । प्रभवे परमेशाय युभाभि यत् प्रतिश्रुतं । क्रियतां तस्य शोधोऽपि सर्वैस्तत्परिवेशको तं भयङ्करमुद्दिश्यानीयताचोमनिकनं ॥ राज्ञां प्राणापहती स भेतव्यच क्षितीश्वरैः । ६ ७ ८ हि॥ १० 161 X ·4 २४२ गीतसंहिता। ७७ गीतं। १ ४ ७७ सप्तसप्ततितमं गीत। १ विपदः समये विलपनं १० परमेश्वरे समात्रयणा । यिदूथूनवर्गोयवाद्यनियन्ने दातव्यम् आसफस्य धर्मगीतं । ईशं प्रत्युच्च शब्देन मयाहानं विधीयते । इशं प्रत्युच्च शब्दस्य मम वाक् तेन सह्यवां ॥ मामकीनविपत्काले करोम्यन्वेषणं प्रभाः। यामिन्यां मे करः लिन्नो विरामं नहि गच्छति । मानसं मामकीनच सान्वना नहि मन्यते ॥ ईस्य स्मरणं कृत्वा क्रन्दमं क्रियते मया। कुर्वतश्च मम ध्यानम् व्यवसीदति मानसं । सेला ॥ यामिन्यां नेत्रयुग्मं में निद्रातो वार्यते त्वया । उदिमेन मया वाक्यं गदितुं नहि शक्यते ॥ पूर्वदिनान्यनुध्यायन वत्सरांश्च पुरातनान् । यन्लवाद्यं स्मरिष्यामि रात्रिकाले मया कृतं। मनसा चिन्तयिष्यामि मदात्मालोचयिष्यति ॥ प्रभुनानन्तकालाय गर्हणं किं करिष्यते। पुनश्चानुग्रहस्तेन नहि किं वाचरिष्यते । तत्कारण्यस्य लोपः किं नित्य स्थायी भविष्यति । पुरुषानुक्रमं याबद् किं वा नंच्यति तहचः ॥ ईश्वरस्य च किं जाता कृयाया अघि विस्मतिः क्रुद्धत्वाद् वा खकीयं किं वात्सल्यं स निरुद्धवान् । सेला। पश्चादित्यं मया प्रोक्तं योऽयं व्याधि ममाभवत् । सोऽपि सोपरिस्थस्य दक्षहस्तस्य वत्सरः ॥ परमेपास्य कर्माणि चिन्तयिष्याम्यहं पुनः। स्मरिष्यामि च प्राक्काले कृतास्तेनामृताः क्रियाः ॥ ध्यास्यामि तेऽखिलं कर्म भावयिष्यामि से कियाः ॥ त्वदीयं वर्म हे ईश पवित्रत्वेन शोभते । यमदीशस्य तुल्यः को महान विद्यत ईश्वरः ॥ इपा धाश्चर्यका त्वं व्यक्तशक्तिश्च जातिषु ॥ निजबाहुबलेन त्वं खकीया मुक्तवान् प्रजाः। ८ ११ ३ 162 ·७८ गीत। गीतसंहिता। १६ १० याकूवस्यैव सन्तानान् यूधपस्य च वंशजान् । सेला अधिस्वां दृष्टवानीश त्वां दृष्ट्वाधिरकम्यत गम्भीराण्यपि वारीणि सन्त तान्यभवन् तदा ॥ अवधतोयमम्माणि मेघाश्चादेरयम् ध्वनिं । चतुर्दिक्षु व्यकीयंन्त तावकीनशरा धपि ॥ पर्यभाम्य त् त्वदीयस्य स्तनितस्य च गर्जनं । धरादीप्यत विद्युद्भिरदिमावेपतावनिः ॥ अर्णवे तव वासोत् तव मा महोदधौ । यासंश्चानुपलक्ष्याणि पादयो लक्षणानि ते ॥ मूसोहारोगयो ईस्तैः व प्रजा न यतोऽविवत् ॥ ८ १८ १० ७८ अष्टसप्ततितमं गीतं। दूस्रायेलोयलोकान् प्रतीश्वरस्य शासनम चायं कर्म च । १ २ ४ यास फस्य ज्ञानसूचकं गीतं । भो भो लोकाः ख मातीया जुध्यध्वं शासनं मम । श्रवणैः प्रतिट होत मम वक्त्रस्य भाषणं । वहं दृष्टान्त वाक्ये न व्यादास्यामि निजं मुखं । मया प्रत्या हरिष्यन्ते गमार्थाः पूर्वकालिकाः । बच्चत्वा ज्ञायते ऽम्माभि निजतातै निवेदितं । तत् तेषामात्मजम्वेव नापकोथ्यामहे वयं । परेशस्य स्तवः शक्तिः कृतास्तेनामृताः क्रियाः । सव्वं हि भाविवंशायास्माभि निवेदयिष्यते ॥ याकूवान्धयमध्ये स स्थापयामास शासनं । इसायेलीयवंशे च स शास्त्रं विदधे तथा । बालान् विनयतैतस्मिन्नित्यादिक्षच नः पितुन् । तद् बुद्धा सोध्यमाणैस्तैः : सन्तान भौविवंशजः। समुत्थाय खसूनुभ्यस्तच्छास्त्रं कथयिष्यते । ईश्वरं श्रद्दधानाश्च न विस्मृत्येशितुः क्रियाः । ते तदीयनिदेशानाम् चाचरिष्यन्ति वश्यतां । ५ x2 163 ·२६४ ७८ गीतं। गोतसंहिता। ८ . १३ १४ . इत्यं से न भविष्यन्ति निजतातगणोपमा। पथभ्रया अबाध्या वा लोका अस्थिरचेतसः । अविश्वास्यखभावा वा मानवा ईश्वरं प्रति ॥ इफयिमस्य सन्ताना धन्विनः शस्त्रपाणिनः । सङ्गामस्यैव काले हि ते बभूवुः पराङ्मुखाः ॥ ईशितु नियमच्चापि ते लोकाः न समाचरन्। तस्य शास्त्रीयमार्गेऽपि गन्तुमासन् अनिच्छवः ॥ व्यस्मरंस्ते क्रियास्तस्य खाश्चर्यास्तेन दर्शिताः ॥ कातीवामृतं तेषां पितृणां दृटिगोचरे। कृतं तेन मिसर्देशे सोयनस्यैव प्रान्तरे ॥ स समुद्रं विधा कृत्वा तारयामास तान् खयं । उर्द्धमुत्थापयामास सलिलान्यपि राशिवत् ॥ दिवा मेघेन त्वायां रजन्यां वहिलेजसा। गन्तव्यं दयन मार्ग गमयामास तान् जनान् ॥ मरास्थानेऽपि तेनैव विधा कृत्वा शिलेच्चयान । ते गम्भीरार्णवस्येव बहुतोयानि पायिताः ॥ निष्कान्ताः सरितः शैलात् सुनुवुः सागरोर्मिवत् ॥ तदा तस्य विरुद्धं ते पुनः पापं समाचरन् । पुनः सोपरिस्थञ्च तत्र प्राकोपयन मरौ खोयलोभस्य पान्त्य थं भक्षस्य प्रार्थनेन ते । ईश्वरस्य परीक्षाच चक्रिरे निजमानसैः ॥ ईश्वरस्य विरुद्धं ते वाचमेनां बभाघिरे। उपकल्पयितुं भोज्यं कि कोतीरी मरी पश्य तेनाहते पौले वारोणि प्राखवन् यथा । सलिलानां प्रवाहाच विनिरक्रमिषु यथा । किं तथैवानदानच विधातुं तेन शक्यते । खप्रजानां कृते वा कि मांसंस रचयिष्यति ॥ इति हेतोः समक्रुध्यत् तच्छ्रुत्वा परमेश्वरः । याकूवस्य विरुद्धच्च कोपामिः प्राज्वलत् तदा । इसायेलो विण्डच्च रोषधूमः समुद्तः ॥ यस्मादी न विश्वस्य तत्त्राणं माश्रयन्त ते ८ २० ११ 164 ·७८ गीत। गीतसंहिता। २४ २५ ९६ २० २८ २९ . तेनादियोईगान् मेघान् व्योमदार विमोच्य च ॥ तेषु मानाभिधं भक्ष्यम् अवतार्य्यत धिवत् । गोधूमा गगनात्यनस्तेभ्यश्चादीयताबवत् । इत्थं विक्रमिणां भक्ष्यम् एकैकेनोपभुज्यत । स तेषां प्तिपर्यन्तं पायं प्राहिणोत सदा॥ पुनस्तेन समुत्पाद्य पूर्व वायु विहायसि । समानीय खशक्त्या च दक्षिणाभिमुखानिलं । अवतार्यन्त मांसानि तेषामुपरि धूलिवत् । खगाः पक्षविशिधाश्च सामुद्रसिकता व । ते मध्य शिविरं तेषां वासानां परितोऽपतन् ॥ तेन ते भोजनं कृत्वा महती हप्तिमाप्नुवन् । इत्यं तेन समानिन्ये द्रव्यं तैरभिलिप्सित यभीमादनिबत्तानां मुखेम्वेवामिधे स्थिते । तेषां विरुद्धमीशम्य क्रोधः प्रादुर्बभूव हि। तेषां मध्येऽतिपीनांश्च मारयामास मानवान् । पातयामास चोत्कशान, इसाये लीय वंशा जान् । तथा सत्यपि ते भूयश्चके तं प्रति पातकं । खाचरद्भिरविश्वासं तदीयाश्चर्यकर्मस ॥ तस्मात् स वासरास्तेषां क्षय यामास वाष्पवत् । साध्वसेनैव तेषाञ्च सादयामास वत्सरान् ॥ यदाइन्यन्त ते तेन तदान्वैष्यंस्तमेव ते। ध्यकुब्यश्च परारत्ता ईश्वरस्य गवेषणं । तदानीमीश्वरोऽस्माकं विद्यते हि शिलाच यः । ईशः सबोपरिस्थश्च नस्त्रातास्तीति तेऽस्मरन् । तदा तश्चास्तुवन् व जिहाभिचावदन प्रियं । किन्त्वन्तःकरणं वेषां नाभवत् तं प्रति स्थिर। न विश्वासेन वा तस्य नियमं ते समाचरन ॥ सोऽनुकम्प्यपराधाच मुक्तिदो न विनाशकः तस्मात् संवारयामास निजकोयं पुनः पुनः । न च प्रज्वलयामास क्रोधानलं निजं ॥ इमे मांसमया यश्च गत्वा न प्रतिगच्छति । ३२ २३ ३४ २५ १८ 4 165 ·गीतसंहिता। ७८ गीतं। ४२ १४ तम्य वायोः समाः सन्तीत्येव सेन विचिन्तितं । कति वारान मरस्थाने तेऽन्यजन् तस्य वध्यतां । निर्जने प्रान्तरे तस्य चामर्घमुदपादयन् ॥ भूयो भूयश्च तेऽकार्युरीश्वरस्य परीक्षणं । इसायलः पवित्रच राजानं तेऽवमेनिरे॥ तत्कर वैरितस्तेन मुक्त घंखच्च विस्मताः ॥ दपितानि खचिङ्गानि तेन मीसरनीति । खकीयाश्चर्यकार्याणि सोयनप्रान्तरेषु च ॥ तत्रत्याः सरितस्तेन रक्तसोतांसि चक्रिरे। खनदोनाच तोयानि लोक i: पातुं न शेकिरे॥ प्रहिता मकास्तेन विदं शुख मानवान् । प्रेषितान भेका तेषां नाशमसाधयन् । अर्पयामास कीटेषु तेघा शास्यधनानि सः। फलानि श्रमजातानि पलभेभ्यो ददौ तथा । शिखाभि नापयामास स तेषां गोस्तनीलताः। याजधान तुषारैश्च तेयां सब्वानुडुम्बरान् ॥ करकायां पशूस्ते घां बजान् विद्युत्सु चार्य यत् ॥ तान् प्रति प्रेषयामास निजक्रोधस्य चानलं । कोम रो विपत्तिश्चानिशानां दूत वाहिनीं। इत्यमेव खकोपा मार्ग निर्माय विस्ततं । तेषां प्राणान् कृतान्ताय दातुं तेन न निहुतं । मा-मेव खयं तेषाम् अर्ययामास जीवनं ॥ सर्वान् मीसरदेशस्थान् अग्रजान् अाजघान सः। हामवंशीय दूष्यस्थान बनायसरान जनान् ॥ पश्चात् प्रस्थापयामास खप्रजा रडकानिव । ख लोकांश्च मरुस्थाने गमयामास पालवत् ॥ निर्विघ्नं तेन नीतास्ते साध्वसं चक्रिरे नहि । किञ्च विदेषिणलेषां छादयामास तोयधिः । स तु तान् प्रापयामास खपुण्यावाससन्निधिं । एनमधिरं क्रीतं तस्य दक्षिणपाणिना ॥ स तेषामग्रतो लोकान दृरीक्षयान्यजाति जान् । ४८ ५३ ५४ 166 ·७८ गीत। गोतसंहिता। 10 १० . तद्देशस्याधिकारित्वं मानरज्वा विभज्य च । इस्रायेलान्य यांस्तेषां वासस्थाने बवासयत् । सर्वश्रेष्ठं तमोशे ते परोयाकोपयन पुनः । तदीयादेशवाक्यानि न समाचरितानि तैः ॥ विमुखा वञ्चयामासन्ते यूज़पुरुधा इव । शिथिलञ्च धनु यंदत् ते प्रचुच्चविरे तथा । ते खकीयभगुस्थानस्तं विरक्तश्च चकिरे। खकीयप्रतिमाभिश्च क्रोधं तस्योद पादयन् । ईश्वरस्तु तदाकर्ण्य रोषयुक्तो बभूव हि। इसायेलीयवंशे च तस्य जज्ञे महाराणा ॥ ततो तो नरैः साई वसतस्तस्य यद् ग्रह स तदेव परित्यज्य शीलस्थं पटमन्दिरं ॥ बन्दित्वे व बलं शत्रो ईस्ते च खश्रियं ददौ । यार्पयत ख प्रजाः खड़े खाधिकाराय चाकुपत् । तेषां यूनोऽग्रसद् वहि युवत्यो व्यूहिरे नहि ॥ याजकाचासिना पेतु विधवा व्यल पन नहि। तदा प्रभु जागार भमनिद्रमनुष्यवत् । गोतनीरसपानाद् वा इशारकारिवीरवत् ॥ खप्रदेषिमनुष्याणां एठदेशं प्रहत्य च । अपमानेन नित्येन योजयामास तान रिपन् । गर्हित्या यूपफो दृष्यम् अतुष्फुयिमान्वये । स व विहुदावंशं सियोनादिमभीप्सितं ॥ निर्ममे च ख प्रासादम् उन्मतान् भूधरानिव । चिरकालनिमित्तं वा खेन सृषा महोमिव । स चाभिरोचयामास दायूदाख्यं खसेवकं । तं समादाय मेषाणां शालाभ्योऽपजहार च ॥ इत्यं तं स्तन्यदात्रीणां मेषीणामनुवर्तनात् । समानीय स तस्मिन् हि याकूवाख्या निजाः प्रजाः । इखायेलीयरायश्च पालनाय समार्पयत् । स तु खचित्तशुद्धत्वात् पालयामास तान् जनान् । हस्तयुग्मस्य दाच्याच चारयामास ताः प्रजाः ॥ १६ ६८ ०० 9? 167 ·गीतसंहिता। मोतं। ७६ जनाशीतितमं गीतं। यिकशालमविषये विलापः परमेश्वरं प्रति प्रार्थना छ । २ ४ घासफस्य धर्मगोतं । हे ईश भिन्नजातीयाः प्राविशन विषयं तव । प्रासादं तावकं पुण्यं मलिनं चक्रिरे च ते । विदधुः प्रस्तराणां हि राशिवद् यिरुशालमं ॥ कुणयांस्तव दासानां खगेभ्यो ददुरन्नवत् । त्वद्भक्तानां दणां मांसं वन्यजन्तुगणाय च ॥ यिरूपालमि सर्वत्र तेषां रक्तच तोयवत् । सुसाव नाकरीत कोऽपि तेषामन्यक्रियां तदा । अभवाम वयं तस्मानिन्द्या निकट वासिभिः । हास्यास्पदानि तुच्छानि चतुर्दिकस्थणामपि ॥ है परेश कियत्काल नित्यं क्रोधं करिष्यसि । यमर्यस्तावकीनच प्रज्वलिष्यति वशिवत् । ये लोका भिन्नजातीयारवां न जानन्ति सर्वशः । प्रार्थनां तव नाना ये न कुर्वन्ति विदेशिनः । तेषामेवोपरि खीय स्वया रोधोऽवतायंतां ॥ यतस्तै याकुवं ग्रस्त्वा वसतिस्तस्य नाशिता । अस्मत्पापराधास्वं नो विरुद्धं न संस्मर । तावकीनान कम्पास्मान् प्रतिर हातु सत्वरं। यतो हतारतिक्षीणा अभवाम वयं खल । हे चमत्तातरीश त्वं खनाम्नस्तेजसः कृते। बस्माकं कुरु साहाय्यं खोयनानच हेतुतः । विधायोद्धारममाकम् अपराधान् क्षमख नः॥ अमीघामीश्वरः क्वति ब्रूयुः कुतोऽन्यजातयः । त्वदीयसेवकानां यबिधिक्तं भुवि शोणितं । बुध्यतां तत्प्रतीकारोऽस्मात्माक्षाद् अन्यजातिभिः ॥ वन्दिनः कातरोक्तिय त्वत्साक्षादुपतिछतु । खमहाबाहुना लोकान् मुमूर्षुस्वञ्च धारय । १० 168 ·गी। गीतसंहिता । ११ १३ यबा त्वां निन्दयामासरमदन्तिकवासिनः । त्वं तत्सप्तगणा निन्दा तेषां कोडे य प्रभो । तत्यजास्त व केदारे स्थिता मेघाश्च ये वयं। वयमेव प्रपूस ते करिध्यामा निरन्तरं। स्तवं वे वर्णयिष्यामः पुरुधान क्रम प्रति । ८. अशीतितमं गीतं। चिनदादालताम इसाबेलवंशं प्रति किलाप ईश्वरं प्रति प्रार्थना छ। ४ वाद्यनियन्त्रे दातव्यं पापा ने दसनामकखरयुक्तम् चासकम्य धर्मगोतं। इसायलय बन्दस्य यू थवत् प्रतिपालक । मेघवद यूपफोधस्य चारक त्वं निपामय । किसवयोः समासीन त्वं खसेजः प्रकापाय । इफयोमस्य प्रत्यक्ष विन्यामीनस्य चाग्रतः ॥ मिनोच समक्षं त्वं निजशक्ति प्रकाशय । प्रागत्य खयमस्माकं परित्राणं कुरुख च । है ईश्वर त्वयास्माकं परारत्तिं विधाय हि। प्रसन्न क्रियता स्वास्यं त्राणं लण्याम हे तदा ॥ বাঘ ম ল ম না মাঘন নি । कियत्काल ख को पामे धूममुगुमयिष्यसि । अन्नं ने बाम्बुरूपं त्वं खलोकेभ्यः प्रयच्छसि । तान पाय यसि चाणि परिमाबातिगानि हि। विवादविषयान यस्मान करोष्यासनवासिनां । उपहासच कुर्वन्त्यस्माकं विषिणो मिथः ॥ सैन्याधीश त्वयामा पराचि विधाय हि। प्रसन्न क्रियता खास्यं त्राणं खपयामहे तदा ॥ मिसदंशात समानीय स्वयं का मोस्त नील तां । दूरी कृप्यान्यजातीयान कृत सस्था हिरोपमा । त्वया तम्या निमित्तन्तु स्थाने निष्कण्ट की कते। 169 । ८ Y ·१०. गीतसंहिता। गोतं। १० १२ १४ सम्यग वर्धितमूला सा कृत्स्नं देशम पूपुरत् ॥ समाच्छाद्यन्त तस्याश्च छायया धरणीधराः। पाखाभिरीश्वरीयाश्च पादपा एरसाभिधाः । सा च महार्णवं यावत् खप्रसूनान्यवर्धयत् । तथा महानदी यावद् व्यस्तु गोत् खोय पल्लवान ॥ किमर्थं साम्प्रतं तस्या वारणो पातिता त्वया । तस्मात् सा सक लैः पाथै ईतपणा विधीयते । काननाच विनिर्गत्य वराहेण प्रम द्यते । नाय ते खाद्यमाना च पशुभि वन चारिभिः॥ सैन्याधीश निवर्त्तख खगद् दृएिं निपातय । छवनोकाभिगच्छ त्वम् इमां ते गोस्तनील तां ॥ पल्लवं तव हस्तेन दक्षिगनव रोपितं । नन्दनं खनिमित्तश्च त्वयैव प्रबलीकृतं । सा लता वहिना दग्धा सम्यगच्छिन्नतां गता। त्वत्य जाच विनश्यन्ति तव वतन्य गर्जनात् ॥ अधितिष्ठतु ते इस्तो नरं त्व दक्षिणे स्थितं । पत्र खनिमित्तश्च त्वयैव प्रबलीकृतं ॥ तेन नायसरि व्यामो वयं त्वत्तः परामखाः । जीवधामांतदास्माभित्वन्नाम्ना प्रार्थयिष्यते ॥ सैन्याधीश परेश त्वं कृत्वा नः परिवर्तनं । खं प्रसन्नीकुरुम्वास्यं चाणं लण्यामहे तदा । १५ 4 १७ न ८१ एकाशीतितमं गीत। १ अनुग्रहस्य निमित्तम ईश्वरस्य धन्यवादं कर्तुम् यास फस्य विनयः ६ धाज्ञाग्रहणस्य फल । वाद्यनियन्चे दातव्यं गित्तीत नामक खरयुक्तम् यास फस्य गोतं । व्यस्मभ्यं बलदातारम् ईशं गानेन विस्त । याकूबोयेशमुद्दिश्य कुरुध्वञ्च जयध्वनि ययं गातुं प्रवर्तध्वं कुरुतानक वादनं । वीगाछोषञ्च सुश्राव्यं नेवलाख्यतः सह । २ 170 ·८१ गोतं। गीतसंशिता। ११ 4 ४ ५ -- ८ । यूयमस्मिन् अभे मासि कुरुवं घट स्वादनं । समये पूर्णचन्द्रस्य तस्मिन् नः पर्वणो दिने । इसायलि तदादिर याकूवेशस्य शासनं । मिस शम्य मध्येन यस्मिन काले म निर्गतः। तदा स स्थापयामास तं विधिं यूध फान्वये तस्मिन् देशे मयाश्रावि वाणी बोधातिगा मम ॥ मया वियोजयाचक्रे भारः स्कन्धदयात् तव । प्राप तु भाण्डकान्मुक्ति तावकोनकरावपि । विपत्काले त्वयाइतस्त्वां समुद्धतवानहं। वचमेघेषु प्रच्छन्न चाददां तुभ्यमुत्तरं । भिरीवाख्यपयखिन्यां चाका ते परीक्षणं । सेना। हे मदोयप्रजावर्ग घटण त्वामादिशाम्यहं साये लान्वय त्वं मे वाक्य मादातुमर्हसि ॥ कश्चने तरदेवोऽपि तव मध्य न वतां । कम्यापीतर देवस्य पूजा मा क्रियतां त्वया ॥ त्वत्पभः परमेशोऽहं मिसरात त्वामुदानयं । खाम्यं व्यादेहि सम्यक् त्वं मया तत् पूरयिष्यते ॥ किन्त मे स प्रजाव! नाश्रीधीद् वचनं मम । सायेलीयवाच मयि सन्तुयवान् नहि ॥ तस्मात् खमनसा जाये ते लोका अर्पिता मया । सर्वे चाकुळताचारं खोयमन्त्रानुयायिनं ॥ मामकीन प्रजाभिश्चत समष्यत मे वचः। सायेलीयलोकाश्चेद् याचरिष्यन् ममायनं ॥ तुगी पर्यादमिध्यन्त तदा तेषां द्विघो मया । अहं तेषां विपक्षेषु चाकरिष्यं करार्पणं शत्रवः परमेशस्य प्रावदिष्यंच तं प्रियं । चभविष्यद मन्तञ्च लोकानां मम मङ्गलं ॥ अहं प्राभोजयिष्ये च गाधमानुत्तमान हि तान् । मधुनातर्पयिष्यञ्च पोलादुत्पादितेन तान् ॥ . ११ १९ १९ ११ Y2 171 ·मोतसंहिता। ८२,८३ गीतं। २ ८२ यशीतितमं गीत। विचारकान् प्रति तिरस्कारः। पासपस्य धर्मगोतं । विरोयसमज्यायाम् अवतिछत ईश्वरः। ईश्वराणाञ्च मध्ये स विचारं विदधाति हि । अन्यायेन कियत्कालं यूयं विचारयिष्यथ । कियत्कालच दुशानां पक्षपातं करिष्यथ । सेला। दुर्गतं पिटहीनञ्च सहिचारेण रक्षत। दुःखिनां निर्धनानाच निदोषत्वं प्रघोक्त ॥ दीनं निःखञ्च प्रोडत्य कराद् रक्षत पापिना । अज्ञाना बुद्धि होना भ्राम्यन्तीमे तमिलक मेदिन्या मूलवस्तूनि सकलानि चलन्ति हि । मयोक्तमोश्वरा यूयं सर्व्व श्रेष्ठस्य धात्मजाः ॥ अवश्यं मर्त्यवद् यूयं पर लोकं गमिष्यथ । यथा वा कश्चनाध्यक्षस्तथा यूयं पतिष्यथ । ईश्वर त्वं समुत्थाय विचारं जगतः कुरु । यस्मात् सवास्ति सर्वासां जातीनामधिकारिता। ४ ५ ८३ व्यशीतितमं गीतं। दुरिपूणां विरुद्धम् शासफस्य प्रार्थनं । घासफेन कृतं गानार्थकं धर्मसी। ईपू मा भव निःपाब्द ईपू मौनी न शाम्य हि। यको हेतो विपक्षास्ते पश्य कुर्वन्ति मजनं त्याच दिवन्ति ये लोकास्ते ब्रजन्युश्चमस्तकाः । लत्प्रजानां विरुई ते कल्पयन्ति छल मिथः । गुप्तानां तव रत्नानाम् अहित मन्त्रयन्ति च ॥ ने वदन्ति समायात लोण्यामस्तान अशेषतः । इसायलीयनामापि म संसारिष्यते मनः ॥ इदोमीयेभयेलीया मानवा दृष्यवासिनः। or ४ ५ 172 ·४ गीता . गीतसंहिता। १७३ मायावीयमनष्याच शाजिरीयजना अपि । गिवाल अम्मोन धमालेकः पिलेशी सोरवासिनः | इमे सबै ससौहाई कृतवन्तः कुमन्त्रणा । तवैव प्रातिकूल्येन नियमञ्च न्यरूपयन् ॥ अगुरीयमहाराजस्लेषु चासज्यते । सोटवंशीयलोकानां बाहुवत् सेोऽभवत् खयं ॥ सेला । तान् प्रत्याचर ताहक त्वं यादृक् मिदीयनं प्रति । यादृक् सोधिरयाबीनी प्रति वा की शुनस्तटे । तत्रैन्दोरे विनछौ च भूम्याञ्च सारतां गतौ ॥ एतेषां कुर पाध्यक्षान् समान छोरवसे वयोः । यथा सेव हसमुझौ तथैतेषां पतीन् कुरु । यतस्तै रक्तमीशस्य वासान् भोक्ष्यामहे वयं । तान् मदीश कुरुङ्गान्तान् वायुचालितनालवत् ॥ यथारख्यं ग्रसेद् वति यथा लिह्याद् गिरीन् शिखा । तहत् ख चक्रवातेम त्य मेताम् अनुधाव हि। तान् विधेशि च सन्मस्तान प्रचण्डेन खवायना । वदनानि च तेषां त्वम् अपमानेन पूरय । तदा गवेषयिष्यन्ति ते त्वनाम परेश्वर ॥ नो चेन्नित्यं सलज्जाले भविष्यन्ति भयातुराः । बीडया च समाच्छनास्ते गमिष्यन्ति लुप्ततां । तेन ज्ञास्यन्ति लोका यत केवता त्वं परेवर। कृत्स्नाया अवनेः सबाट इति नाना प्रसिध्यसि । ११ १४ १५ १७ ८४ चतुरशीतितमं गीत। १ ईश्वर मन्दिर पाराधयितुमिच्छा ४ भजनाकारिणः सुखस्य वर्णनं ८ तत्- सुखभोगाय प्रार्थन। वाद्यनियन्ले दातयं गितीतनामक खरयुक्त कोर होयवंशस्य गीतं । कोहक प्रियास्त वावासाः सैन्याध्यक्ष परेशर । प्राङ्गणानि परेशस्याकाच्य सीदति मे मनः । धमरेश्वरमुद्दिश्य नदतो इत् तनुश्च मे । 173 ·१७४ गीतसंहिता। प्५ गोतं। ४ ५ 0 प्राप्ता हि पक्षिणा गेहः खनीडश्चातकेन च । शावकानां निधामार्थ त्वदीया एव वेदयः । परेश वाहिनीनाथ मम राजन् ममेश्वर त्वदेहवासिनो धन्या स्वां स्ताव्यन्ति पुनश्च ते ॥ सेला ॥ धन्यास्ते मानवा येषां शक्तिस्वय्येव विद्यते। ऋजमार्गस्वरूपाणि थेघां चित्तानि सन्ति च । यश्रुदरों तरन्तस्ते तां कुर्वन्ति जलाशयं । सरोवराच पोभन्ते रशिजातेन तेजसा ॥ वर्धमानाः सदा शत्या भवन्त्यग्रसराच ते । पा के सियोनि चक्रकः प्राप्ने वीरस्य दानं ॥ सैन्याध्यक्ष परेश त्वं मदीयां प्रार्थनां पूट गा । क्रियतामवधानञ्च त्वया याकूब ईश्वर ॥ सेला ॥ ई अस्मत्फल केश त्वं कुरवात्र निरीक्षणं । राज्ञ स्वयाभिषिक्तस्य वदनचावलोकय ॥ श्रेयं दिनसहसेन्चो दिन मेकं तवाङ्गने । पायवे श्मसु संवासाद् ईश्वरस्यैव मन्दिरे । हारिवत परिचयापि मह्यं हि रोचतेऽधिकं ॥ यस्मात् प्रभः परेशो यो भास्करः फल कश्च सः । प्रसादच महत्त्वञ्च परमेशः प्रयच्छति । सरलाचारिलोकानां किञ्चित् क्षेमं न स हुते॥ नरस्वामाश्रितो धन्यः सैन्याध्यक्ष परेवर। ८ ८५ पञ्चाशीतितमं गीतं। पारमार्थिक सम्पदो निमित्तमौश्वरं प्रति प्रार्थनं तनिमित्तमीवर प्रत्याशन छ । वाद्यनियन्त्र दातव्यं कारहवंशस्य धर्मगोतं । पूर्वमासीः प्रसवस्वं खोयदेणे परेश्वर । अन्वयं याकूबीयच्च दासत्वात् पर्य्यमूमुचः ॥ त्वया स्वीय प्रजानाच दोघो दुरीकृतस्तदा । सर्वमेव स्वलोकानां पापमाच्छादितं त्वया । सेला। तदानीं शमयित्वा च निजकोधमशेषतः। 174 ·गीत। गीतसंहिता ४ ५. त्वं खकोपानलस्यैव धगहतातो न्यवर्तथाः । चस्मात्रामा दीपावं परावर्त खनः प्रति । अस्मान् प्रति निजामर्षम् अधुनापि निवर्त्तय ॥ त्वमस्मान प्रति किं कोपं नित्यमेव करिथसि । किं रक्षिष्यसि खक्रोधं पुरुषानुक्रमं प्रति ॥ परावत्य त्वमस्मान कि नहि सजीवयिष्यसि । त्वत्तः खीय प्रजानान्तु हर्ष उत्पत्स्यते तदा ॥ हे परेषा त्वमेवास्मान् खप्रसादं विदर्शय । त्वत्तो जातं परित्राणम् अस्मभ्यं दीयतां त्वया ॥ वक्ष्यति प्रभुरीशो यत् मया तच्छ्रोष्यते वचः । यस्मात स्वीयप्रजानाञ्च ख साधूनाच्च मङ्गलं । स गदिष्यति ते किन्तु न पुन यान्तु मृतां ॥ तट्रतानां समीपस्थं तत्परित्राणमस्ति हि । यस्मज्जन पदे तस्माद् अधिष्ठास्यति गौरवं ॥ मिलनच करिष्येते करुणासत्य ते मिथः । परस्परं करिष्येते धर्माः शान्तिश्च चुम्बनं ॥ प्ररोच्यत्य वा सत्यं खाद् धर्मेऽवभास्यति ॥ परेशो दास्यति क्षेमं भूनः शस्यञ्च दाम्यति ॥ धमा यास्यति तस्याने पदाभ्यां वर्त्म कल्पयन् ॥ षडशीतितमं गीत। ८६ दायूदः प्रार्थनं । १ हे परे त्वयाकर्ण्य दीयतां मह्यमुत्तरं। यता हेतोरहं दीनो दरिद्रश्च भवामि हि ॥ व्यभिरक्ष मम प्राणान् यतोऽहमस्मि पुण्यवान् । हे मदीप मिज दासं त्वं त्रायस्ख त्वदाश्रितं । प्रभो मामन कम्पख त्वामाइयेऽखिलं दिनं ॥ खीयदासस्य चित्तं त्वं हर्षयुक्तं विधेहि च । यस्मात त्यां प्रत्यहं चित्तम उन्नयामि हि हे प्रभो। 175 ·गीतसंहिता दगोतं। . १० मे मनः॥ प्रभो त्वमेव सट्टावः क्षमायुक्तश्च विद्यसे । यावन्तश्चाइयन्ति त्वा तान् प्रति त्वं कृपानिधिः ॥ प्रार्थनां मामकीनां त्वं हे परपा नितामय । किय तामवधानच्च मम खेदोक्तिषु त्वया । त्वामाइये विपत्काले त्वं मे दातासि चोत्तरं। हे प्रभो नास्ति देवानां मध्ये कोऽपि त्वया समः । नैव कर्माणि विद्यन्ते तुल्यानि कर्मणां तव । त्वत्सष्ठाः सर्वजातीया उपस्थाय तवाग्रतः । हे प्रभो त्वां प्रणंस्यन्ति स्तोष्यन्ति तव नाम च ॥ महांचाङ्गतका त्यम् अदितीयस्त्वमीश्वरः ॥ परमेशा स्वमागे त्वं मां दर्शयितुमईसि । यतोऽहमभिवाञ्छामि सत्यमाचरितुं तव । तव नानो भयाय त्वम् एकाग्रं कुरु सन्तिःकरणे न त्वां स्तोप्ये मदीश्वर प्रभो। धनन्तकालपर्यन्तम् बच्चयिष्यामि नाम से यतत्त्वदीयकारण्य समहद् वर्तते मयि । अधःस्थात् परलोकाच्च मत्प्राणा उड़ता स्वया ॥ ईश मत्नातिकूल्येन समुत्तियन्ति गर्विणः । दुईत्तानां समाजश्च प्राणान्तं मम चेयते । न स्थापयन्ति ते लोकास्त्वां खीबदृष्टिगोचरे। किन्तु प्रभो दया मुस्त्वम् अन ग्राहक ईश्वरः । सहिघाश्च महान् प्रीत्या सत्यत्वेनापि विद्यसे । तो मह्यं परारत्य करुणां कुरु मां प्रति । एतस्मै निजदासाय दैहि खोपराक्रम। खीयदासीसुतस्यैव परित्राणं विधेहि च । कुरु मां प्रति चाचारं शुभलक्ष मारूपकं । सद दृष्ट्वा प्रत्रयिष्यन्ते सकला देषिणो मम । यतो मां परमेा त्वम् उपकृत्याभ्य सान्त्व यः । १३ २५ १६ 176 .

·१ ८७,८ गीत। गीतसंहिता। ८७ सप्ताशीतितमं गोतं। समाजीयप्रशंसनं। कोरहीयवंशेन कृतं गानार्थकं धर्मगीतं । पर्वतेषु पवित्रेषु विद्यते तस्य निर्मितिः परमेशः सियोनस्य दारेषु प्रीयते यथा । याकूवः सर्ववासेषु स न समीयते तथा ॥ उच्यन्ते साध्यवाक्यानि हे ईशस्य पुरि त्वयि । सेला । रहवं वाविलञ्चा गणयामि खमित्रवत् । पिलेशो सोर कूशौ च पश्येमे तत्र जजिरे। सियोनाख्यपुरीच्चाधि वाक्यमेतद् गदिश्यते । एष लोको नरोऽसौ च तस्या मध्येऽभ्य जायत । खयं सर्वोपरिस्थश्च सस्थिरां विदधाति तां ॥ जातिलेखनकाले च गगनां परमेश्वरः करिष्यतीदृशीं पश्य तवायं जन्म लब्धवान् । सेला । गायका वादकाचापि वदिष्यन्ति कथामिमां। समाकं सकला उत्सा विद्यन्तेऽभ्यन्तरे सव। ॥ ८८ अष्टाशीतितमं गीतं। मुमूर्षलोकस्य प्रार्थन कारहवन कृतं गानार्थकं धर्मगीतं । वाद्यनियनले दातव्यं मह- मालियनोत नामक खरयुक्तम् इनाहीयहमनस्योपदे पागोतं । हेमदीय परित्रातरीश हे परमेश्वर । दिवा करोमि खेदोक्ति निशायाच्च तवाग्रतः ॥ प्रार्थना मामकोना हि त्वदीयगोचरीभवेत् । मामकीनार्तरावे त्वं निजकमा निधेहि छ । पूर्माः कोशे मम प्राणाः प्रेत्यासन्नाश्च मेऽसवः । गऽवलम्लोकानां मध्ये गण्योऽहमस्मि हि। शक्तिहीनमनष्यस्य समानच भवाम्यहं ॥ विसको वा प्रमोतेषु हते व वट शायिषु । Z 177 ·गीतसंहिता। एगी। ॥ १२ न मृतेषु त्वया भूयः वियुक्तोषु करात् वव ॥ निहितोऽहस गर्ने धो गम्भीरे तमसि त्वया ॥ तव कोपेन चाकान्तः शिरये सस्तवोर्मिभिः ॥ सेला त्यं दूरीकृत्य बन्धनां गईगोयं करोधि मां। अवरद्धश्च विद्येऽहं निर्यातुं पारयामि न । दुःखेन क्षीणनेत्रोऽहम व्यायाम्यखिलं दिनं । खरवेगा परेश त्वां इको तुभ्यं प्रसारयन् ॥ मतान् प्रति किमाश्चर्य कर्म कारिष्यते त्व या । प्रेता वा किं समुत्याय करिष्यन्ति तव स्तुति ॥ सेला ॥ लोकाः किं वसयिष्यन्ति त्वत्कारुण्यं पा वावटे सत्यतां तावकीनां वा सर्वनाशाम्य वेश्मनि ॥ तिमिरे किं स्वास्वयं कर्म केनापि भोत्स्यते । किं वा ले भोत्स्यते धर्मस्तत्र विस्मतिनीति । अहन्तु त्वां समुद्दिश्य परमेश्वर रोदिमि । उपस्थास्यति प्रातच त्वामियं प्रार्थना मम ॥ हे परेश किमर्थं त्वं मत्यागान परिगईसे। किम) निजवतञ्च मत्तः प्रच्छाद्यते त्वया ॥ बाल्यकालादहं दुःखी मतकल्पो भवामि च । सब भीषणभाराच नैराश्यं जायते मम ॥ त्वत्कोपेन समाच्छन्नं त्वत्त्रासा नापू यन्ति मां ॥ वेशन्ते च जलानीव ते मामेव निरन्तरं। ते सर्वे मां चतुर्दिक्ष परिगच्छन्ति सङ्घशः ॥ सुहृदं प्रिय बन्धुश्च त्वं मत्तोऽदव यः खलु । अन्धकारात किमन्यो हि मद्वन्धुरवशिष्यते । १७ १५ १८ ८८ जननवतितमंगोतं। धाभाषः ५ परमेश्वरस्थ गुणकोन १६ दादं प्रसोश्वरस्य प्रतिज्ञा ३८ दुःखे विलापः ४६ प्रार्थना च। इवा होय धनस्य ज्ञानसूचकं गीतं । गास्यामि पराम्य बऊरूपां कृपां सदा । १ 176 ·एगी। गीतसंहिता। १७८ ४ बह खकोयवलेोग पुरषानु कम प्रति । मानवान् ज्ञापयिष्यामि तव विश्वाम्यतां प्रभो। मयोक्तं सर्बदा स्थायि कृपामन्दिरमेधते । योन्येव स्थापिता चास्ति निजविश्वास्थता त्वया । खाभिरचितलोकेन सह मे नियमः कृतः । निजदासस्य दायुदः कृते दियमकारि च ॥ अहमेव विधास्यामि तव वंश सदा स्थिर। पुरधानक्रमं यावद दृसिंहासनच ते ॥ सेला परमेश तवाचा कर्म खर्ग प्रशस्यते । पवित्राणां सभायाश्च मध्ये विश्वास्यता तव ॥ उपमेयः परेषान को जनो विद्यते दिवि । ईशसन्ततिमध्ये वा वाः समानः परेपितुः॥ पवित्राणां सभामध्येऽतीव भेतव्य ईश्वरः यावन्तस्तच वेशन्ने तेषां सोऽस्ति भयवरः॥ तव को विद्यते तुल्यः सैन्याधीश परेश्वर। परमेशः पराकान्तः खविश्वास्थतयारतः ॥ याधिपत्यं करोषि त्वं सागरस्याभिमानिनः । तदीयोच्चतरशाणां शान्ति त्वं विदधासि च ॥ रहवश्च त्वया चूर्णा यथा माऽसिना हतः। इंघियाच विकीस्ते बलिना तव बाहना ॥ वर्ग एव त्वदीयोऽस्ति त्वदीयास्ति च मेदिनी। विश्वं तत्यूरणचापि सर्व संस्थापितं त्वया । उत्तरा दक्षिणा चोभे यासज्येतां त्वया दिशौ। हीत् तावार हाणौ तव नाम्नैव गायतः ॥ तावकीनश्च यो बाहुः स पराक्रमसंयुतः । शक्तिमारत व पाणिव प्रोच्चस्ते दक्षिणः करः ॥ धर्मान्यायौ हि विद्यते मूल सिंहासमस्य ते । करुणा सत्यता चेमे त्वत्पुरताद्धि गच्छतः ॥ 'धन्यां वदामि तां जाति या जानाति जयध्वनिं । परमेश त्वदास्यस्य दीप्ती लोका बजन्ति ते । यानन्दं तव नाम्नैव ते कुर्वन्त्यखिलं दिनं । १. १२ १४ १५ 22 179 ·१८. गीतसंहिता। गी। . २९ . तावकीनेन धर्मेण चानुवन्ति समुन्नति ॥ यता तोखमेवासि शोभा तेषां बलप्रदा। खप्रसादेन नः पूट त्वं करोषि समुन्नतं ॥ यस्माद यः फलकोऽस्माकं स रवास्ति परोशितुः। इसायलः पवित्रस्य राक्षो दासोऽस्ति नो नृपः । तदा खसाधुलोकांस्वम् बालप्येत्यमभावथाः । उपकारस्थ भारो हि मया वीरे समर्पितः। प्रजानां मध्यतो त्वा नरचोचीकतो मया। मामकीनमिमं दासं दायुदं लब्धवान एं। समेव स्वीय लेन पविषेशाभिषिक्तवान् । स्थिरस्तस्य सहायश्च मम हस्तो भविष्यति । तमेव मम बाहुच बलवन्तं करिष्यति ॥ नोपद्रोष्यति तं देवो न तं लक्ष्यति दुर्जनः ॥ तस्याग्रे चूर्मयिष्यन्ते मया तत्परिपन्थिनः । मया समाइनिष्यन्त सकलास्तस्य वैरिणः ॥ स्थास्थतरतेम साईच दया विश्वास्यता च मे । उन्नतं मम नाना च तस्य घट भविष्यति ॥ मत्साहाय्येन हस्तं स धुनोनाथेऽर्ययिष्यति । खीयदक्षिणपाणिच तटिनीषु मिधाम्यति ॥ मम तात स्वमेवासि त्वमेवासि मदीश्वरः । त्वं मम वाणदः प्रल इत्या हास्यति मां हि सः पुनश्चाई करिष्यामि तमेव ज्येष्ठमात्मजं । उपर्युपरि सर्वेषां नृपाणां क्षितिवासिना । सं प्रत्यनन्त कालाधं रक्षिष्यामि कृपां मम । तेन स्थास्यति साईच निलो नियमा मम । मया सदीयवंशच नित्यस्थायी विधास्यते। तस्य सिंहासनश्चापि व्योमवद् दीर्घकालिकं । मम शास्त्रं परित्यज्य राजनीति विहाय च। सदीयपुत्लपौत्राश्चेद् विलवरन् विधीन मम । पाशानां मामकोनानां न कुर्य्यः परिपालमं । सहिं दास्यामि दण्डेन तेभ्यो दुष्कर्मणः फलं १४ A १० २६ 180 ·र गीत। २१ २५ २१ २८ ४१ गीतसंहिता। १५ प्रहारैरपराधस्य करिष्यामि च शासनं । नाहं निवर्तयिष्यामि समात् खीयममयां। निजविश्वास्यतायाचन करिष्यामि वचनं । नियमो मामकीनच नहि लविष्यते मया। निर्गतं यन्ममोठाभ्यां तन्न कारिष्यतेऽन्यथा । शपथो हि मयाकारि खपवित्रतया सकृत् । दायदं प्रति तत्राहं न भविष्याम्यसत्यवाक् । सर्वदा वर्तमानश्च तस्य वंशो भविष्यति । तस्य भद्रासनं स्थाता मत्माक्षाद भाखरोपमं ॥ चन्द्रवत् तत् सदा स्थान तत्माक्षी नियता दिवि । सेला। निराकुचन विरक्तत्वं खाभिषिक्ताय कुप्यसि । खदासस्य पशं भित्त्वा खजं धूलो विवश्व च ॥ सकला वारणीस्तस्य छिद्रयुक्ताः करोघि हि। तस्य दुर्गाणि शताया वसती विदधासि च ॥ तत्रयाः पथिकाः सर्व तस्य द्रव्यं हरन्ति हि। मिन्दास्पदश्च मन्यन्ते तं तदासम्मवासिमः । त्वया तदीय शत्रूणाम् उन्नता दक्षिणा कराः । देषिणः सकलास्तस्य हर्षयुक्ताः कृतात्वया ॥ भंक्वा तस्यासि वचं स त्वयाकार्यस्थिरो रणे । तस्य शोभां त्वया लुबा क्षिप्तं सिंहासनं भुवि ॥ तथा शासितकौमारः स त्वया लज्जयारतः ॥ परमेश कियत्कालं गुप्तः स्थास्यसि सर्वदा । कियत्कालक्ष कोयस्ते प्रज्वलिष्यति वह्निवत् ॥ मर मां कीदृगस्थान ममायुश्चेति चिन्तय । किमर्थं नरसन्तानाः सर्वे सृछा मुधा त्वया । कुत्र जीवति मयः स मरणं न निरीक्ष्य यः । खप्राणान् परकालस्य हस्ताभ्यामुडरिष्यति । सेला ॥ हे प्रभो कुत्र विद्यन्ते वरास्ते पूर्वकालिकाः । खसत्येन त्वया शमा दायूदे हि प्रतिश्रुताः ॥ प्रभो त्वत्यवर्गस्य निन्दा सत्तु त्वमईसि । सह्मने सा मया कोडे बनवजातिभिः कृता ॥ ४२ १५ ४५ ४९ 181 ·१२ गीतसंहिता। १.गोतं तया निन्दितवन्तश्च देषिणास्ते परेश्वर। राक्षस्त्वदभिषिक्तस्य पादचिहानि निन्दया । अनन्तानेहसं व्याप्य धन्यो भूयात् परेश्वरः । तथास्तु। तथास्ता ॥ १२ ॥ १० नवतितमं गीतं। १ मनुष्याणामसारत्वं १२ ईश्वरे मङ्गलाय प्रार्थना । ईश्वरीयलोकस्य मूससः प्रार्थनं । प्रभो त्वमाश्रयोऽस्माकम अापौरुषपरम्परं । यदा पीला अनुत्पना भूजंगच्च न निर्मितं । बा सत्वालात त्वमेवास्यनाद्यनन्तक ईश्वरः ॥ मास्वया परावर्त्य विधीयन्ते हि चूर्णवत् । नरजाः परिवर्तध्वम् इति वाग ईय्यंते त्वया ॥ त्वदृछयै वर्षसाहखं गतह्योदिवसापमं । रात्ररेकेन यामेन समान प्रतिभाति वा । त्वयैव साव्यमाणा हि खप्नतुल्योऽस्ति मानवः । प्रातःकाले विकारं स टगवत् परिगच्छति ॥ प्रातःकाले प्रफुल्लः स विकारमधिगच्छति । सायवाले परिच्छिन्नः शुष्कतां प्रतिगच्छति ॥ यस्मात् स्वदीयकोपेन क्षीणता प्राप्तमो वयं । तावकीनादमीच वयं पर्युद्दिजामहे । यमदीयापरार्धास्वं निदधासि खसम्म । स्माकं गुप्तयापानि स्वीयवत्रस्य तेजसि ॥ यस्मानौ दिवसाः सर्वे त्वत्कोपादतियन्ति हि । साहल्या इव चास्माभि याप्यन्ते निजवत्सरा।। अस्मदीयायुधो मानं सप्ततिः सन्ति वत्सराः । अशीति वर्षमानं चेद् भवेदायु महाबलात् । तहिं तस्यापि या शोभा सा सकण्टकदुई। इत्यं प्रचालितास्तूण वयं दूरं डयामहे । नावकीनस्य कोपस्य प्राबल्यं केन बुध्यते । १. २१ 182 ·६१ गीतं। गोतसंहिता। १८५ १२ १३ २४ यादृग बादरणीयत्वं तव क्रोधोऽपि तादृशः । स्वमस्मान् खदिनानां तां गणनामभिशिक्षय । खमनांसि यया सर्वे ज्ञानं नेष्यामहे वयं ॥ परमेश निवर्तख कतिकानं विलम्बसे । त्वया खकीयदासेषु चानुकम्पा विधीयतां ॥ प्रातःकाले त्वमेवामान खप्रसादेन तर्पय यावज्जीवं प्रफलाच नन्दिव्यामो वयं ततः ॥ त्वत्तो नः केशभोगस्य दिनानामनुसारतः। दुःख दर्शन वर्षाणां साम्याचास्मान् प्रहर्षय । सावकीनेषु दासेषु तव कार्य प्रकाशतां । त्वदीयो महिमा तेषां सन्तानेषु च दृश्यतां ॥ यस्मत्प्रभाः परेषास्य पाभामाखधितिष्ठतु | असद्धस्तैः कृतं कर्म त्वं स्थिरीकुरु नः कृते कृतं यनः करः कर्म तत त्वमेव स्थिरं कुरु ॥ १५ १० १ ४ ११ एकनवतितमं गीतं। ( অস্বস্তিনানা জালালা নির্বিঘ্নল ২৪ নান্ সুনীল नरः सापरिस्थस्य गुप्त स्थान समाश्रितः | सर्वशक्तिमतस्तस्य छायायां सबिवत्स्यति ॥ परमेश्वरमुद्दिश्य भावेऽहं त्वं ममाश्रयः | मामकीनञ्च दुगं त्वं ममाशाभूमिरीश्वरः ॥ स त्वां व्याधस्य पाशाच्च पापमायाश्च मोक्ष्यति । खकीयेन पतत्रेण स त्वामाच्छादयिष्यति । त्वं तस्य पक्षयुग्माधः शरणञ्च गमिष्यसि । भविता तस्य सत्यत्वं फलको वारणच ते ॥ न भविष्यति ते त्रासो रात्रिकालिकभीषणात् । न दिवाकाशमार्गेण पततो वा कलम्बतः । न तमोगामिनो व्याधे न माध्याहिकमारकात् । खत्यार्थस्थाः पतिष्यन्ति सहखसंख्यका जनाः। घयुतं दक्षिणस्थाश्च त्वां न स्पश्यति मा विपत् ॥ 183 ·१८४ गीतसंशिवा। ६२ गोतं। ॥ केवलं खीयचक्षुभ्यों त्वं तामालोकयिष्यसि प्रतीकारच दुकानां प्रसमीक्षिष्यसे तरां। परमेश त्वमेवासि मामकीनसमाश्रयः। सोपरिस्थमेव त्वं हे मनः शरणं गतं । मोपस्थास्यत्यनिरं त्वां मारी नाश्यति ते ग्रहं। यादेष्यति खदूतान् स रक्षां ते सर्ववर्त्मस। यन्नाइन्याः पदं पोले तत् त्वां वक्ष्यन्ति ते करैः त्वं करिष्यसि सिंह च विवास्ये च पदार्पणं । पशुराजं एदाकुच्च पद्भ्यां मर्दिष्यसि स्वयं ॥ यासक्तो मय्यसौ तस्मात तं रक्षिष्याम्यहं किल । उन्नतं सं करिष्यामि यस्मात् स मम नामवित् ॥ मयि प्रार्थयमानाय ती दास्यामि चोत्तरं। अहमेव करिष्यामि साहाय्यं तस्य सटे। सच निस्सारयिष्यामि तस्मै दास्य च गौरव सुदीर्घमायुधा तस्य करिष्यामि च वर्ष दयिष्यामि तचाई परिचायं मया कृतं । १४ १५ ॥ १८ २ १२ दिनवतितमं गीत। १ ईबरोयगुणानां कीर्तनं पापिनां दुःखं पुण्णवतां सुख्खं । विश्रामदिने गातव्यं धर्मगीतं उत्तम परमेशस्य गुणानामनु कीर्तनं । गायनं मामधेये च तव सबापरिस्थित। नेवला दश तन्त्या च वीणया च गभीरया। प्रातस्तव प्रसादस्य निशि सत्यस्य बोधनं । यस्मान्मां व्यदधा हवं त्वं परेश खकर्मणा । स्वदीयातयोः कार्यरलासा जायते मम ॥ कीदृनहन्ति विद्यन्ते त्वत्कार्याणि परेश्वर सन्ति चातीव गम्भोरा मनसः कल्पनास्तव ॥ न वेत्ति पशुवल्लोको मूठश्चेदं न बुध्यते ॥ दुकानां रणवदृद्धिः पुलतिश्च कुकर्मणां । ४ ५ 184 ·एमी गीतसंहिता। १५ तेषां शासतमाशेन सफला सम्भविष्यति । किन्स हे परमेश त्वं नियमासे समुभवः । परेश त्वहिवः पाय विनंयन्ति तव विधः । दुकियाचारिणः सर्वे गमिष्यन्ति विकार्गतां । त्वं विधाम्यसि मच्छङ्गम् उच्छतं खङ्गिखावत् । सद्योजातेन तेलन मच्छिरखाभिधेयत ॥ प्तिं वास्यति मञ्च क्ष दानाद् दे धिणां मम । मम कणा विपक्षाणां श्रवणाच दुरात्मनां । परिवईिप्यते सम्यग धार्मिकस्तण राजवत् । स भविष्यति चाय च। लिवामान्धरसो यथा। धार्मिका रोपयिष्यन्ते परमेषाम्य मन्दिरे। वर्डिष्यन्ते च तेऽस्माकम् ईशस्य प्राङ्गणेषु हि। बाईक्योऽपि फलियन्ति सरसास्ते सतेजसः । परमेशको यथार्थोऽस्ति स एवास्माकमात्रयः । कपटस्तम्य नास्तीति जापयिष्यन्ति ते नराः। २ ट : " १३ त्रिनवतितमं गीतं। चरोयराजत्वस्य सौन्दर्य सखयो नं । परेशः कुरते राज्य महिला परिभूषितः । भूषितः परमेशोऽस्ति बद्धोणि बलेन च । समादेव जगत् स्थान निस्वलच वितिकते। प्राकालात् ते स्थिरो मञ्चस्वम नादिश्च वर्तसे हे परेश भदा उच्च नंदा उदन्ति हि। उचैरेव तरङ्गिण्यः कल्लोलेः प्रधनन्ति च । सायरपोर्धनिभ्योऽपि महोर्मिभ्यो ऽवम्य च । अर्द्धवासिपरेशस्य महिमा त्वतिरिच्यते साक्ष्यवाक्यानि ते सम्यग विश्वास्यानि भवन्ति हि। पुण्यता शोभते नित्यं तव गेहे परेश्वर ।

·१४ गीतसंधिता। ८० मीत। १४ चतुर्नवतितमं गीत। । पानकिम्वोकामां विर प्रार्थमं मान प्रति सिरखारस १६ धार्मिकाणां सुखस्य वर्वानं 8 F कर्मणां फलदाता वं हे प्रभो परमेश्वर । कर्मणां फल दाता खम् ईश राजस्व सूर्यवत् । क्षोण्या नियन्तत्तिष्ठ फलमर्पय गर्विषु ॥ कियत्काल दुरात्मानोडर्षयन्ति परेश्वर । कियाकालं दुराग्भागो करिष्यन्नि जयध्वनिं । वाचालत्वेन वाक्यानि मिन्दार्थानीरयमित ते यात्मवाघाच कुर्वन्ति सचे दुष्कर्मकारिणः ॥ धूर्णयन्ति प्रभो लोकांत व लिनन्ति च प्रजाः । विधवाशतिथीम् प्रन्ति निर्माधान मारयन्ति च । ते नराम बदन्तीदं परमेशो न पश्यति । याकूवायेवरचात्र किषिदेव न बुध्यते । प्रजामध्ये स्थिता मूछा यूयं बुद्धिमवाप्नुत । हे निबाधाः कदा ययं विनतामाचरिष्यथ । श्रवणेन्द्रियमा यस्तेन किं श्रूयते नहि। दनेन्द्रियनिर्मात्रा कि समालोक्य ते नदि जातीनां बाधकः किंवा करोति महिशासमं। ज्ञानदाता मनुष्याशाम अदितीयः स विद्यते । प्रभु बैंक्ति मृणां चिन्ता यतोऽसारा हि सन्ति ते । म धन्यो मानवो यमै विधाय शासन त्वया। खोयशास्त्र इसा शिक्षा दीयते परमेश्वर । दुर्जनस्य कृते गती यावहि खनिष्यते । सावत त्वत्तो विपत्काले स विश्राममवाश्यति । यतो सो परेपोन न यक्ष्य मिनप्रजाः। अधिकारः खकीयच सेम नैव विहास्यते । धर्म प्रति विचारल परिवर्तिश्यते पुनः। नमेवानुचरिष्यन्ति सकला ऋज़मानसाः ॥ क उत्थास्यति मत्यो दुशाना प्रतिकूलतः। ११ ५ . 186 ·५ गीतं। गीतसंहिता। १०० . न पर २. दुष्क्रियाचारिभिः साई मदघे को दियोत्स्यते । मामकीनोपकारी चेनाभविष्यत् परेशरः। तहि शोधं मम प्राणान्यवस्थन मौनवेश्मनि । विचलिष्यति मत्याद इति वाक्ये मयरिते। परमेश तव प्रीतिः सस्थिरं विदधाति मां। बहुसंख्यास चिन्तासु सनातास मदन्तरे। सब प्रबोधवाक्यानि हर्षयन्ति मनो मम । किं सम्बन्धि तव मात् तत् पापाश यन्टपासनं । यत् करोति विधानेन दौराम्यम्य निरूपणं । उपाक्रामन्ति ते लोका धार्मिकस्यैव जीवनं। रक्तपाताय निधेि दोघमारोपयन्ति च । किन्तु मे प्रोन्नतं दुर्ग परमेशो भविष्यति । मदीयाश्रयी लय भविता हिममेवरः । स तेषाम पराधानां फलं सान् प्रापयिष्यति । तेषां दुचतया सांच्च समुच्छिन्नान् करिष्यति । परेशः प्रभरमाकं तामच्छिन्नान् करिष्यति । : ११ २१ ६५ पञ्चनवतितमं गीत। चरं प्रशंसितुं विनयः (पमादेशहतां दणमः। बागछत प्रगास्यामो वयं सर्वे परेपर। चमत्त्रागादिमुद्दिश्य करिष्यामो जयध्वनि । प्रासामेव कुर्वन्तो याम्यामासस्य सम्मुखं । तं समुद्दिश्य गीतैश्च करिथामो जयध्वनि । यतो हेतो महान ईशः केवलः परमेश्वरः। स महान अधिराजय कत्लदेवगणोपरि। मह्याः सर्वाणि मूलानि तम्य हस्ते स्थितानि हि। गिरीणां दुर्गमाः कूटाः सर्वे तशैव सन्ति च । तम्यवास्ति समाऽपि यस्मात सेन स निर्मितः। तथा शुष्क स्थल तम्य इस्ताभ्यान्त निरूपितं । बागच्छत करिष्यामो भजन प्रबता वर्ष। 2-2 187 ·१८८ गोलसंचिता। मी शानुपातच नः सछुः परमेशस्य सम्मुखे । यतो इत्ता स एवास्तेऽद्वितीयोऽस्माकमीपरः। वयं पाल्यप्रजास्तम्य मेघासत्याणिमा भताः। पद्य तस्य रवं यूयं यदि संभातुमिच्छथ ॥ कृतं तहि मिरीवाख्ये विवाद म्य स्थले य था। प्रान्तरस्थमसायाश्च परीक्षादिवसे यथा । यमाभिः खमनो नैव कठोरी क्रियतां तथा । युष्माकं पितर मात्र प्राकुचन मत्परीक्षण । क्वतं ते मेऽनुसन्धान वीक्षमाणः क्रिया मम ॥ चत्वारिंशत् समा यावद् अखिोऽहं तदन्वये । सतोऽहमवदं बोका भान्तान्तःकरण इमे। मामकीनानि वानि न जानन्ति नरा इमे ॥ सतो हे तोरह कोपात पर्थ वनवानिम। मविश्रामस्थल लोकरे व प्रवक्ष्यते । .. ११ १६ पनवतितमं गोतं। पाहात्म्यस्य स्वामित्वम्य शासनस्य च निमित्त परमेश्वरं धन्यं वन विमतिः। . परमेश्वरमुद्दिश्य गीतं गायत नूतनं । सङ्गायत परेशाय सकलाः क्षितिवासिनः ॥ सङ्गायत परेशाय वन्दध्वं तस्य नाम च । कृतं तेन परिचायं समाख्यात दिने दिने ॥ यभाभि वयसां तस्य गौरवं भिन्नजासिषु । पाश्चर्याच क्रियास्तस्य कथ्यन्तां सर्वदेशिषु । यतो तो महान सम्यक स्तोतव्यश्च परेश्वरः। सरवादरणयच वनदेवगणोपरि ॥ यतोऽन्यदेशिनां देवाः सर्व निःसारमर्तयः। परन्तु परमेशेन निर्ममे योममण्डलं । महिमा च प्रतापश्च तितस्तस्य सम्मखे। शक्तिः शोभा च विद्यते तदीयधर्मधामनि ॥ हे वंशाः सर्वदेोवाः सम्प्रयुगध परेन । 188 ·१७ गीत। गीतसंहिता। गौरवश च शल्या र सम्प्रयंग्ध्वं परेशरं । खनाम्रो गौरबेचैव सम्प्रयुग्ध्वं परेश्वरं । उपहारं समादाय यात सत्यारणानि च। भजनं परमेशस्य विधई पूतशोभया। बिभीत तस्य साक्षाच सकनाः क्षितिवासिमः ॥ भिन्न जातिषु अतेदं राजत्वं कुरुते प्रभुः । ततो हेतो जगत् स्थास्नु म कदापि चलिध्यति । न्यायन सर्वजातीनां विचारं विदधाति सः॥ छाने नानन्दतु खा नरलोकच हव्यतु । गर्जनच करोत्वन्धिस्तम्य सर्वच पूरकं ॥ उल्लसन्त च केदारास्त वयैः सकलैः सह। जय नादच कुर्ब न्तु सकला वनयादपाः ॥ धग्रतः परमेशम्य यतः स भागमिष्यति । वसुधाया विचारार्थ म बागम स करिष्यति । विचारंभर लोकम्य स धर्मे गा विधास्यति । खीयसत्यतया चैव शासन सर्बदेशिनां ॥ १७ सप्तनवतितमं गोतं। चरम्य प्रशंमा धार्मिकाणां सुखवर्णना च । परेशः कुरुते राज्यं तेन नन्दतु मेदिनी बहुसया अपि हीपास्तेन कुर्वन्तु हर्षणं ॥ मेघमाला तमिसच तच्चतुर्दिक्ष तिछतः । धर्म च सुविचारे च स्थापित तनपासनं । वहितम्यायतो गच्छम् चतुःया दहत्यरोन् । तदीय मेघदोया हि दीपयन्ति चराचरं। तत् समालोकमाना च एधिवो परिकम्प । क्षरन्ति सिक्थवच्छेलाः परमेशस्य सम्मुखे । कृत्वभूलोकनाथस्य परमेशय सम्मरखे ॥ चाकाशमण्डल तस्य धर्ममेव प्रशंसति । सबदेशीरलोकच तस्य तेजो बिलोपाते। . 189 ·१. गोतं। wirm का मूर्तिपणकाः । गुमामि सागवा रब स प्रसन्यतां । विचारावास त्वा सियोमानिः प्रायति । शामा हाते च मन्दन्ति विदा पुस्तिका बपि । उन्नतोऽसि परेश वं कृत्वभूमण्डलोपरि। बतीवोच्चपदस्थ कृत्स्नदेवगोपरि। हे परेशप्रिया ययमती ध्वमसाधुतां । खोयसाधुमन घ्याणां प्रागान् स परिरक्षति । दुरात्मनाच हस्तेभ्यस्तान स एवाइरिष्यति । दीत्युत्पादक वीजानि गुप्यन्ते धर्मिगाः कृते । ध्यानन्दम्य च वीजानि निमित्तं सरलात्मना । है नरा धार्मिका यूयं सादध्वं परमेश्वरे। मरन्तस्तस्य पावित्र्यं कुरध्वञ्च प्रशंसनं । १८ अष्टनवतितम गीतं । परमेश्वरं प्रशंसितुं सर्वान् प्रति विनयः। धर्मगी। .. परमेश्वरमुद्दिश्य गीतं गायत भूतनं । यता हेतोः स कर्माणि खाचर्याणि चकार हि। पृतो दोर्दक्षहस्तश्च तस्य वाममसाधयत् । परेशः स्वकृतं वाणं खयमज्ञापयजमान । खधर्मः सर्वजातीनां साक्षात् सेन प्रकाशितः॥ इलायेलन्वयार्थ सो ऽस्मारोत् खसत्य साधये। चदीशस्य नरवायां सः क्षियन्त वामिभिः। परेशं जयिनं ब्रूत सकलाः क्षितिवासिनः । कादध्वं हर्षनादेन यन्त्र वाघेन गायत । परमेश्वरमुद्दिश्य गीतं गायत वीणया। वीणया धर्मगीतस्य मधुरेण खरेण च । घटडीच तूर्य शब्दै कुरध्वं हि जयध्वनिं । विश्लोकाधिराजस्य परमेशस्य सम्मुखे। 190 ·८ मी। गोतसंहिता गवधिः ससामयिगत खवासिभिः सपा करतालं नदाः कुर्य्यः पौलाः सर्वे जयध्वनि । प्रभारग्रे विचारा, मेदिन्या घागमिष्यतः । विचारं भर लोकस्य स धर्मेण विधास्यति । याथार्थन च लोकानां शासनं सर्वदेशिनां । र जनशततमं गीतं। चाचर्यकर्मकारिणः प्रार्थनाश्रवणकारिणश्चरस्य प्रशंसनं । परेषाः कुरुते राज्यं कम्यन्ते जातयक्ततः । किरूवयोः स पासीनो विचलत्य वनिम्ततः । परमेशः सियोनाद्र वर्तते महिमान्वितः । उन्नत स स रवान्ति कृत्स्नवंशगोपरि। भवतो नामधेयम्य महतो भीषणस्य च । प्रमात करिष्यन्ति मुपवित्रो यतो भवान् । सुविचारप्रियम्यैव राजस्तैः स्तोष्यते बलं । यथार्थव्यवहारस्य त्वया स्थैर्य निरूपितं । सविचार धर्मश्च याकूवि स्थापितस्वधा । धमतभाः परेशम्य महिमानं प्रशंसत । पादपीठे नतारतम्य सपवित्रो यतोऽस्ति सः ॥ मृसोहारोण नामाना सदाया याणकाविमा । तनामा प्राधिनायकः शिनये नाभिधो नरः । परमेशरमद्दिश्य सदाकुर्वत प्रार्थनां सतेभ्यः प्रार्थमानेभ्य उत्तरं ध्यतरत् खयं । मेघस्तम्भेऽधितिहन स समभाषत तैः सह । खीय प्रमायधारिभ्यतेभ्यः स दसवान विधि। अस्मत्पभो परेश त्वम बददातभ्य उत्तरं। নানান লম্ অমৰ লা লা মনি। किन्तु तेषाम् पधर्माणां प्रतीकार विधायकः । अमावभोः परेशस्य महिमानं प्रशंसत । 191 ·गीतसंहिता। १.०,११ मोतं। प्रकुरा प्रमामय पवि सस्य पर्वते । यत। ततः पविषोऽस्ति नः प्रभुः परमेश्वरः । . १०० शततमं गोतं। महिमपराक्रमामुग्रह निमितम् सरस्थ प्रशंसनं । प्रशंसार्थ धर्मगोतं । परे जयिनं न त सकलाः क्षिति वामिनः ॥ यानन्देन कुरध्वञ्च परमेशस्य सेवनं। हर्षनार्दन सस्यैव समक्षम पतिधत ॥ युष्माभिजाय सामेतत परेपाः सत्य ईश्वरः । स्यमत्सृषिः क्रिया तस्य सा त्वस्माकं किया महि। वय तस्य प्रजावर्गस्ततक्षेत्रस्यावया वयं ॥ स्तुत्या कुस्त तस्यैव गोपुरषु प्रवेशनं । धर्म गानं प्रकुर्वन्तो यात तत्प्राङ्गणानि च । कुरुध्वञ्च स्तवं तस्य नाम तस्य प्रशंसत ॥ यतो हेतोः परेशः सन् करुणा तस्य शाश्वती। पुरुषानुक्रमं यावत् स्थायिनी तम्य सत्यता । १०१ एकशततमं गीतं। दायूदो माननं प्रतिज्ञा च। दायूदो धर्मगोतं । दयां दह गास्यामि त्वां परेशामदीयम् ॥ विझतामाचरिष्यामि सिद्धमार्ग प्रजन। अभ्यागमा मदासने कदा कारिष्यते त्वया। सिद्धान्तःकर सेनाहम् खाचरिष्यामि मदहे। ससाक्षाब दुष्कर्म स्थापयिष्यामि लक्ष्यवत । गईभहस्य कम्मा मयि तहलमिष्यति । बक्रभावी मनुष्यच मतो दृरं सरिष्यति । 192 ·१०२ गीतं। गीतसंहिता। दुर्भनेन महालापो नैव कारिष्यते मया ॥ मित्रं निन्दति यो गुप्तं स समस्यते मया । उद्धाक्षो गर्विभावश्च न सह्यो मन्यते मया ॥ विश्वास्यान देश जान वीक्षे ते वत्स्यन्ति मया सह । सिद्धगावलम्बी यः स म त्यो भविष्यति ॥ मानवः कयटाचारी मम गैहे न वस्यति । मघावादी च मत्माक्षाद् अवस्थातुं न शाक्ष्यति । उच्छत्स्यामि प्रतिप्रात दंप्रास्थान सर्वदुर्जनान् । परेषा स्य पुरात् सान परिवन्त न कुकर्मािणः । १०२ दिशततर गोतं। चवसमत्यात् परमेश्वराय स्वधितां निवेदयतो दीनहीनम्न प्रार्थ मा । प्रार्थनां मामकीनां त्वं परमेश्वर संपूटणु । मामकीनार्तरावच स्वत्माक्षाद् उपविछतु । मा समाच्छाद्यतां मत्तो भवता खीयमाननं । महिपत्ते दिमें त्वच मयि श्रोत्रं निधेहि थि। मदाहान दिने देवि त्वरितं मह्य मुत्तरं । यता हेतो विलुप्यन्ते दिवसा मम धूमवत् । उस्कावन्मामकीनानि कोकसानि ज्वलन्ति च ॥ थाहतं टणवच्छुकम् अस्यन्तःकरणं मम । तस्मान्मदीयचित्तस्य भोक्तं भवति विस्मतिः ॥ मम खेदोक्तिशब्देन लगन्यस्थीनि चर्मणि। मरभूमिथकहस्य सादृश्यं प्राप्तवान हं। तुल्योऽस्मि वायसारातेच्छिवालय वासिनः । जायन वर्ते ध निःसङ्गः पटले चटको यथा । मामकीनविपक्षा मां बिनिन्दन्यखिम दिन। ये च मां प्रति कोपान्धारते मां शापास्पदं विदुः ॥ अन्नवद भम्म भक्षामि मिश्रयाम्यश्रभिः पयः॥ त्वदीयकोधरोषाभ्यां वयोवन्ध निपातितः । ५ " र 193 ·१६४ गीतसंहिता। १०२ गोतं। ट १४ १५. सान्यच्छायावदायु में परिशुष्यामि घास वत् । नित्यं सिंहासनासीनः स्थास्यसि त्वं परश्वर । पुरुषानुक्रमं यावत् स्थायिनी तव संस्मतिः ॥ त्वमुत्याय सियोनाख्याम् अनु कम्यिष्यसे पुरी । चयं तप्रियताकालः समयः समपागतः ॥ यतस्तस्याः शिलाराशो प्रीयन्ते तव सेवकाः। तम्या धूलि समूहे च करणाही भवन्ति ते भेष्यन्ते सर्वजातीयाः परमेशस्य नामतः । सर्व क्षाण्याच राजानस्तावकीनप्रतापतः। यतो हेतोः सियोनं स निम्मास्यति परेश्वरः। तदा खीयप्रतापन दर्शनं स प्रदास्यति ॥ प्रार्थनायाञ्च दीनानां स प्रसन्नो भविष्यति । लोकानां प्रार्थना तेषां नव तनावमस्यते ॥ भाविपीय लोकानां निमित्तं लिख्यते विदं। सक्ष्यते यः प्रजावर्गः स स्तोष्यति परेचरं। चधे विधाय दृक्पातं जईस्थधर्मधामतः । खादेव समालोक्य एथिवीं परमेम्बरः। काराबद्धस्य लोकस्य रावमाकर्णयिष्यति । म्र तक ल्प मनुष्यस्य मोचनच करिष्यति ॥ ततः परेशसेवार्थ सर्व दे पा निवासिभिः । सर्वराष्ट्रीय लोकच युग पन्मिल ने कृते ॥ सियोने परमेशस्य नाम संवर्ग यिष्यते । यिरूशालमपुर्याश्च तस्य कारिष्यते स्तवः ॥ न्यूनं हि क्रियते तेन पधिमध्ये बलं मम । मामकीनदिनानाञ्च छेदनं विदधाति सः ॥ ततो ऽहं वमिहे ईश मामायुषि मा इर। पुरुषानुक्रमं यावद् वत्सराः स्थास्ववस्तव ॥ यादिकाले हि मेदिन्या मां संस्थापितं त्वया । तथा त्वदीय हस्ताभ्यां निर्मितं व्योममण्डलं । उभे ते याम्यतो नाशं किन्तु त्वमवतिष्ठसे । जीर्णताच गमिष्यन्ति तानि सर्वाणि वरूवत् । १० १२ 191 ·१०३ गीतं। गीतसंहिता। २७ अवाप्यन्ति विकारच विकार्य वेशवत् त्वया। नित्यं स एवासि निरन्तास्तव वत्सराः ॥ त्वदीयसे व कानान्त सन्तान वीस याप्यते। सुस्थिरस्तव साक्षाच तेषां वंशो भविष्यति ॥ त्वन्त १ ४ . १०३ त्रिशततमं गीतं। दयानग्रहयोः कृते परमेश्वरं प्रशंसितुं विमयः । दारदो गीत । परमेश्वरमेव त्वं वन्द ख हे मनो मम । वन्द ख तस्य पूतञ्च नाम कृत्स्न मदन्तर ॥ परमेश्वरमेव त्वं वन्द ख हे मनो मम । तदीयहितकमाथि सकलानि न विस्मर ॥ शेषाणां तव सर्वेषां मार्जनं विदधाति सः । व्याधीनां तव सर्वेषां प्रतीकारं करोति च ॥ नाशतश्च त वासूनाम् उद्धारस्तेन साध्यते । स दयाकरुणाभ्याञ्च त्वां करोति किरीटिनं ॥ तर्पयत्युत्तमै ईथै स्तावकोनाननश्च सः । यौवनं कुररस्येव नवीनं जायते तव ॥ परमेश्वर स्वास्ति न्यायकर्मविधायकः । सर्वेषां पीद्यमानानां सुविचारं करोति सः ॥ पुरा व कोयमार्गान् स ज्ञापयामास मूससं । इसायेलीयवंशञ्च खीयकाण्यवेदयत् । अनुकम्पी दयालुश्च स्मृतः स परमेश्वरः । क्रोधे विलम्बकारी स वरिष्ठोऽनुग्रहे तथा । न स वैरायते नित्यं न स कुप्यति सर्वदा । अस्मत्यापानुसारेण नाच चार स नः प्रति । अस्मभ्यश्चापराधानां न समं स ददौ फलं ॥ भुवनोपरि याचं भवेद् गगममण्डलं | तति गुर्बो कृपा तस्य वीयभक्तगणापरि 195 ७ ह १० 2c ·गौतसंहिता। १०४ गीत। यति दूरच १५ . १७ उदयाद सूर्यास्तस्य स्थलं भवेत्। अस्मत्तो निमपापानि तति दूरीकरोति सः । यादृशी निजपुरलेषु जनकस्य दया भवेत् । खभोषु परेशस्थ तादृशी जायते दया । किम्भूता शिरमाकं सम्यग् वेत्ति स एव तत् । घयं रेणुमया एतत् तेन संस्मयंते ध्रुवं ॥ र मातुल्यानि मर्यस्य दिनानीच भवन्ति हि। क्षेत्रे पुष्यं यथा फुल्लेत तहदेव स फुल्लति ॥ तं स्पृथा पवने याते स निःस्वत्त्वं प्रगच्छति। म खकीयस्थ लेनापि स पुनः परिचीयते ॥ परमव नाद्यनन्तैव करणा पर मेशितुः । भक्तेषु वर्तते तस्य धर्मः पुनसतेषु च । नियमाचारिणां तस्य मरतां कर्मभि विधीम् ॥ खा संस्थापयामास परमेशको निजास। करोति खोयराजस्वे स सर्वोपरि शासन बन्दध्वं परमेशं तं ययं दूसातदीयकाः। बोरा महाबला यूयं तदीयादेशसाधकाः। तदीयादेशशब्दस्य श्रवणे नित्य मुद्यताः । वन्दवं परमेशं तं तस्य सर्बब लान्यपि । नदीयसेवका यूयं तदभोरस्य साधकाः ॥ बन्दध्वं परमेर हे तदीयाखिलाः किया। तदधीनस्य रामस्य सर्वस्थानेषु विस्तृताः । परमेश्वरमेव त्वं वन्दख हे मनो मम । १. ११ १०४ चतुःशततमं गीतं। चरस्य गणकर्मणो नर्थमं प्रशंमा छ। परमेश्वरमेव त्वं वन्दख हे मनो मम । त्वमलोव महान् चासे हे परेश्वर मत्पभो। तेजःपोभाखरूपण वाससा त्वं विभूषितः । त्वं परिच्छदबद् दोस्या चात्मानं परिवेरसे। 196 ·१०० गोसं। गीतसंहिता। ॥ . C उल्लाचच यथा तहद् अन्तरीक्ष तोधि हि। जलैः खाट्टांश्च निमासि करोष्यधाम निजं रथं । गन्धवाहस्य पक्षाभ्यां विदधासि समागमो स्वतान् कुरुषे वायू न स्वभृत्यान ज्वलितामल । स्वकीयभिक्तिमूलेषु स्थापिता मेदिनी त्वया । न चलिष्यति तस्मात सा सर्वकालावधि स्थिरा। त्वं व्यस्तारी भीराणि वारीण्यावरगं यथा । उदविलंच तोयानि तदानीं भूधरोपरि। किञ्च तानि पलायका दृरं त्वदीयमर्स नात् । तव गर्जन शब्दाच कम्पस्तवामजायत । उदतिष्ठन् तदा शैला अधोऽगलमय व्यकाः । प्रत्येकञ्च त्वयादिई स्वीयस्थानं समाश्रयन् ॥ तेषामलनीयच सीमानं वं न्यरूपयः । न कदापि परात्य धरा तेछादयिष्यते । निमभूमिषु तोयानाम् उत्सा उत्पादितास्वया । गिरीणामन्तरालेषु विसर्पन्तो ब्रजन्ति हि। सर्वेभ्यो वन्यजन्मिभ्यः पेयं तैः प्रतियाद्यते । टपणां छिन्दन्ति तव गईभा वनवासिनः तदृर्द्ध कुर्वते वासं पक्षिणो योमचारिणः। शाखामध्ये सुखासोना गायन्त्युच्चरवेण च । खोयाट्टेभ्यो जलं प्रेष्य त्वं हि सिञ्चसि पर्वतान् । म हों त्वत्स्श्वस्तूनां फले स्तर्पयसि खयं । हां प्ररोह्य पश्वयं शाकं नृणां हिताय च । उत्याद्यन्ते हि भक्ष्याणि धराया मध्यतस्त्वया ॥ द्राक्षारसा मनुष्याणां हृत्सु हर्घप्रदायिनः । लात् तदीयवत्राणां प्रफुल्लत्वप्रवईकाः । गोधूमा अपि मानां चित्ताप्यायन कारिणः ॥ रसपूर्ण हि विद्यन्ते परमेशम्य पादपाः । एरसाख्या लिवानोने हस्ताभ्यां तेन रोपिताः ॥ सत्र स्थाने प्रकुर्वन्ति खनीडान शुद्रपक्षिणः चालया लक्ष्मणानाञ्च विद्यन्ते देवदारवः । ॥ १२ १४ १५ .. 197 ·गीतसंहिता। १.४ गोतं। १८ A २१ २९ २५ उच्चशेलाः प्रयच्छन्ति वनछागेभ्य याश्रयं । पा फटाभिधजन्तू नाम याश्रयाच शिलोचयाः ॥ कालपर्यायबोधार्थ त्वयासर्जि निशापतिः । यस्तालम्बन कालच विजानाति दिवाकरः। अन्धकार त्वयानीते रजनी तूपतिष्ठति । प्रसर्पन्ति तदा सर्च या वो ऽरण्य वासिनः ॥ सिंह गर्जन्ति मांसाधु याचन्ते चानमीश्वरात् ॥ सूर्योदये ऽपगच्छन्तः स्वगु हासु श्वपन्ति ते ॥ नरः कार्याय निष्कान्तः सन्ध्यां यावद् व्यवम्यति ॥ कीदृग बहनि विद्यन्ते त्वत्कागि परेश्वर। तानि सवाणि सज्ञान साधयाकिर त्वया । परिपूर्ण त्वदोयार्थेरियमस्ति वसुन्धरा ॥ काम महार्गवं पश्य सविस्तोणं समन्ततः । असंख्यास्तत्र विद्यन्ते प्राणिनो वारिवासिनः । तत्र क्षद्रा महान्तश्च वर्तन्ते जलजन्तवः ॥ विहारं कुर्वते सत्र पोताः सागरगामिन । क्रीडनार्थञ्च तन्मध्ये त्वत्सलो लिवियाथ नः ॥ खकाले भक्ष्यदाता स्वं सबरतैरुदीच्यसे । त्वया यद् दीयते तेभ्यः सञ्चिन्वन्ति तदेव ते त्वदीयमुक्त हस्तत्वात् टप्यन्ति मङ्गलेन ते त्य या प्रच्छादिते वक्त्र पर्युचिमा भवन्ति ते । नासावायौ त्वया तेषां रहे प्राणान त्यजन्ति च । जन्मस्थानं रजोरूपं पुनवार प्रयान्ति च ॥ खनिःश्वासं त्वया त्य का तेषां सृषि विधीयते । भूमण्डलस्य रूपच नवीनीक्रियते पुनः ॥ प्रतापः परमेशस्य सदा स्थायी भविष्यति । स्वकीयेभ्यो हि कर्मभ्यस्तस्य हा जनिष्यते ॥ एथिव्यां तेन दृकपाते कृते सा परिकम्पते। भूधरास्तेन संस्पष्टा धूममूद्धं क्षिपन्ति च ॥ गाामि जीवनं यावत् समुद्दिश्य परेश्वरं । प्राणानां धारणं यावद् वाद्यैः साध्ये मदीश्वरः ॥ १६ २८ ॥ १२ .. २० ३२ १२ 198 ·१०५ गोतं। गोतसंहिता। ३४ १५ तमिन मदीयकं ध्यान सुखदायि भविष्यति । यानन्दच करिष्यामि परमं परमेश्वरे । नंच्यन्ति पापिनो मयां लोपं यास्यन्ति दुर्जनाः । परमेश्वरमेव त्वं वन्दख हे मनो मम । धन्यवादं परेपास्य कुशध्वं सर्वमानवाः ॥ १०५ पञ्चशततमं गीतं। रसायमाकान प्रतीवरस्य व्यवहाराणां वर्णनं । यूयं परेश्वरं स्तुध्वं तबामा कुरतार्थ नं । सर्वदेशीयलेोकेषु तत्काणि प्रशंसत । तस्मै गायत तस्मै च कुरुध्वं यन्त्रवादनं । धनुध्यायत तस्यैव सकला अमृताः कियाः ॥ तदोयस्य पवित्रस्य नामः श्लाघां विधत्त च । तिछत्वानन्द संयुक्त परमेशार्थिनां मनः ॥ कुरुध्वं परमेशस्य तच्छ क्तश्च गवेषणं । तदीयमाननं प्रा विचेरध्वं निरन्तरं । अचिन्तयताश्चाः क्रियास्तेनैव साधिताः । तदीयामृतचिकानि तहलाम्य विधीमपि ॥ भो भो तदीयदासस्येवाहीमाख्यस्य वंशजाः । भो भो तेन एहीवस्य याकूवोऽन्वय सम्भवाः ॥ यस्मत्प्रभुः परेशः स कृत्स्नम ह्या विचारकः ॥ स्वकीयो नियमस्तेन स्मर्यते हि निरन्तरं। सहसपुरधान यावद् शादियं तेन तद वचः ॥ इब्राहीम प्रतिज्ञातम् इस्हाके शपथेन च । याकूवीयस्य वंशस्य विधिवच्च निरूपितं । स्वनन्तनियमा) तद् खायेलि स्थिरीकृतं । स जगाद किनानाख्यं तुभ्यं दास्यामि नीरतं । युध्दीयाधिकारार्थ मानरज्ज्वेव मापितं ॥ तदानीमाशुगण्यास्ते खल्पास्तत्र प्रवासिनः। बंशाद् वंशान्तरं जम्मू राष्ट्राद् राष्ट्रान्तरं तथा १० ११ 199 ·गीतसंहिता। १०५ गोतं। 0 ट २१ २२ २१ स तु तान प्रति कस्यापि नान्ध जामादुपद्रव । तेषां कृते महीपालान भर्मयश्चेदमब्रवीत् । मा स्पशेताभिषिक्तान् मे मत्प्रवक्तन न हिंसत । अपरं तेन दुर्भिदं समाइय मही प्रति । सर्वमेवान्नरूपच विनिर्भयावलम्बनं ॥ अग्रगः प्रहितस्तेषां यूध फ व्यकायि दासवत् ॥ निगडैः लिएपादस्य तस्यासून लोहमस्प शत् शेधे तदीयवाक्यम्य सफल त्वं प्रकापित। परमेशस्य वाचा च सिद्दे तस्य परीक्षणे ॥ राजोद्दधार तं दृत भूपासत स्तममूमुचत् ॥ तं खगेहाधिपं व त्या सर्वखस्य च नायकं । खकीयेच्छानुसारेण कुलीनानाञ्च बन्धनं । मन्त्रिण बोधनचापि तस्मिमेव समार्पयत् ॥ सदानी मिसरं देशम खायेल अभियातवान् । हामी जनपद याकूद प्रवासी सम्बभूव च ॥ ईशः खोयप्रजानाच वंशं सचगवईयत । विपक्षाणां बलात तासां बलं श्रेष्ठं चकार च । खप्रजाः प्रति विवेचं खदासान् प्रति धूर्ततां । यथा कुय्युस्तथा तेषां विघां चित्तं प्रवर्त्य सः ॥ खदास मूससं प्रेषीत् हारोणञ्च प्रियं नरं । तेषां मध्ये तु तो तस्य लक्षानि सुविस्तरं। धतानि च कर्माणि चक्रतु हामनीति ॥ प्रहिते तिमिरे तेन घोरसन्तमसाव हे। ते नरास्तस्य वाक्यानां न बभूव विरोधिनः ॥ सेषां तोयान्यस्क कृत्वा तेषां मीनान् जघान सः ॥ भेकास्तेषां भुवं व्यापू राज्ञामन्तःपुरेवपि ॥ सदाचा मशका यायन यूकास्तेषाञ्च नीरतं ॥ ध्यर्थं स शिलास्तेभ्यो देपो चामिशिखा ददौ ॥ चाहन् द्राक्षालतास्तेषां सकलानप्यु डुम्बरान् । तेषां देश स्थितान सबान प्रबभन च पादपान । तहाचा पालभा रत्य शूक कीटास कोटिताः ॥ १४ २५ २८ . न १३ १५ 200 ·१०६ गीत। गीतसंहिता। र ४. तेषां जमपदे नातं चखादुः सुकलं टणं । अभक्षिघु हि सानि भूमिजानि फलानि ते ॥ सकलान पयजासांच तेषां देश जघान सः। सर्वमेव नृणां तेषां वीर्य प्रथम फलं । खर्गरूप्यैः समं तेन खलोका निन्दिर बहिः। तेषां वंशेषु नैकोऽपि चाभवत् स्खलनोन्मुखः । याननन्द हि मिसीयास्तेषां निर्गमनात् तदा । तेषां भयानकत्वेन सर्व जाता भयातुराः ॥ सोऽतानीत मेघमलाचं वहिवराविदीयकं ॥ याचितस्तैः समानधीत् दूराद् वर्तकपक्षिणः । खीयेण च भव्येण तर्पयामास तान् जनान् । पापा छिद्रिते तेन सलिलानि विसुमुवुः । नदीवत् तान्यकुब्र्वच मराभूमौ विसर्पणं । स्मरन् खपूतवाक्यं स ब्राहीमच सेवकं । प्रजा उद्धृत्य हर्षण खप्रियानत्म वेन च । भिनजातीयलोकानां देशान् तेभ्यो ददौ तदा । तांचकारान्यवंशानां कर्मणः फलभोगिनः॥ किमर्थं ते यथा तस्य मन्येरन् सकलान् विधीन् । तस्याज्ञाः पालये युश्च यूयं स्तुत परेश्वरं । ४१ ४९ ४३ " - १०६ षट्शततमं गोतं। ईश्वरं प्रतोखायेलोय लोकानां व्यवहारवर्णनं । यूयं परेशर स्तुध्वं परमेशं प्रशंसत । यतो हेतोः स सद्भावो दया तस्य च शाश्वती। केन कीर्तयितुं शक्याः परेशस्य महाफियाः । कत्सां तस्य प्रशंसा वा कः प्रकाशयितुं क्षमः । धन्यो विचाररक्षी च धम्माचारी च सर्वदा । हे परेश प्रसादेन खप्रभामिव मां मर । समादाय निजधामम् बागमं कुर मा प्रति। त्वदोयानुग्रहीवानां जनानां वोक्ष्य मङ्गलं । ४ 2 D 201 ·२०२ गीतसंहिता। १०६ गीतं । ॥ १ ११ त्वत्प्रजानां हि प्रहर्षिष्याम्यहं तदा। उल्हासच करिष्यामि सवाधीननरैः सह। पितरो नो वयचापि पापाचारमकुमहि । तेनापराधिनो जाता दुर्भमाच मता वयं पितरो नो मिसर्देशे न जजस्तेऽमृताः क्रियाः । नावकोनप्रसादश्च बहरूपं न समरः । सूफाब्धा च बभूवुस्त ईश्वरस्य विरोधिनः ॥ खनामाथं स तान सत्रे खप्रभावं प्रकाशयन् ॥ भर्मितस्तेन सूफाब्धिः प्राप्तवान् परिशुष्कतां । तस्मात् स प्रान्तरेणेव समुद्रण निनाय तान् ॥ अरातेश्च करात् तत्र द्विषो इस्ताद् ररक्ष च । बाप बाच्छादयामासस्तेषां सर्वविरोधिनः । शत्रूणां मध्य एकोऽपि नावाशिष्यत रक्षितः ॥ तस्य वाक्येषु विश्वस्य ते जगस्तत्तवं तदा ॥ विस्मत्य तत्कियास्तू0 मन्त्रणाचाप्रतीक्ष्य से। प्रान्तरे होमिनो जाताः पर्येच्यन्तेश्वरं मरौ। स तेभ्यः प्रार्थितं दत्त्वा प्राणेषु प्राहिणात् क्षयं ॥ शिविराभ्यन्तरे तेषु लोके वीर्य त्सु मूससे । परेशार्थ पवित्राय हारोणाख्यनराय च । मुखं व्यादाय जयास दाथन मेदिनी खयं । यवीरामस्य कृत्वाच्च छादयामास मण्डलों। तेषां समाजमध्ये च प्रजज्वाल हुताशनः । दुर्जनाः प्रतिजम्मश्च शिखाभिस्तस्य दग्धतां । वत्म होरेवि कृत्वा ते धातुमूर्तिमपूजयन् ॥ हणाशिनच गो द्या खशोभा पर्यावर्तयन् ॥ ते खोयत्राणदातारम् ईश्वरं तं विसमरः। येन महान्ति कमाणि मिस रति चकिरे। हामदेणे च चित्राणि सूफाब्धी भीषणानि च ॥ अतस्तान् भाशयिष्यामि वाक्यमेतत् स उक्तवान् । किन्तु तस्य प्रियो मूसा आश्छिद्रे स्थित्वा तदग्रतः। तत्वोपं शमयित्वा च तं विनाशं न्यवारयत्। A . ८ . 202 ·१०६ गीतं। मीतसंहिता। २४ २१ ११ . १६ १६ २ । रम्यदेशे विरतास्ते सदाक्ये व्यबसन् नहि। अपवद्य सदृष्येषु प्रभाराक्षां न शुश्रुवुः ॥ तदानोमईबाङः सत्यं शेपे हि तानधि । यहं निपातयिष्यामि जनान् एतान् मरुस्थले ।। जातीनां मध्य एतेषां पातयिष्यामि वंशजान । सकलेवे व देशेषु विकरीष्यामि तामई । ते वाल्पियोरमालम्ब्य प्रेतय ज्ञान उपाश्य च । सकार्यः कोपिले तस्मिन् मरकस्तान समाक्रमीत् ॥ योनि हसेन तूत्थाय दण्डिते व्यरमदिपत् । तत् तस्मै गणितं पुण्यम् अनन्तं सर्वपापं । मिरोवानामतायेषु पुनस्तैः कोपिते प्रभौ तेषामेव कृतेऽनिहं मूससं प्रत्यवर्तत ॥ यस्मात् स ते विरतात्मा खोठाभ्यां सहसालमत् । निर्दिशान परमेशेन मानवान म विमाश्य ते मिश्रिता भिन्नजातीयैः क्रियालेषां शिशिक्षिरे । वियहांखार्च यस्तेषां खकीयोन्माथ बन्धनान् ॥ ते खपुत्लान् व पुत्रीश्च देवेभ्यो बलिवद्ददुः । इत्यं निरपराधानां तैरपात्यत शखितं । शोणितं युक्त पुलोणां किनानीयसुरान् प्रति । बलिवन तैः प्रदत्तानां देशश्चादूष्यतारजा ॥ दुष्कतेस्तेषु लिप्तेषु धशेषु च खकर्मभिः । प्राज्वलत् परमेशस्य कोपामिः खप्रजाः प्रति । खकीयविषये तस्य गहणच्चादपद्यत । तस्मात् ते भिन्नजातीनां हस्ते तेन समर्पिताः। तेषामरात यस्तेषाम् बाधिपत्यमकुर्वत । पीडिता देधिभिस्तेषां पाणिभारेण चानताः । ते लोकाः परमेशेन बकत्वो ररक्षिरे। पश्चात् तं क्रोधयामास निजमन्त्रण या खयं । सत्यं खोयापराधेन दुईशा लेभिरे पुनः । श्रुत्वा तेषां विला पन्तु स तान लिहान निक्षत। स्वकीयं नियमचापि तेषां क्षमार्थमसरत् । 2 DE २८ ३१ ४० ४१ ४९ ४३ ४४ ४५ 203.

·२०४ गीतसंहिता। १०७ गीत। निजानुग्रहबाडख्यात् खयं तश्चान्वकम्यत । येते वन्दीखतास्तेषां कृपापात्रं चकार तान् । प्रभो परेचरामाकं त्वं नस्त्राणं विधेहि हि। अन्यजातीयलोकानां मध्यान्नः सहाण च । सदानी स्तोष्यतेऽस्माभिः पवित्रं तव नाम च । स्तवामां तावकीनामां श्लाघा च प्रकरिष्यते ॥ अनादिकालतोऽनन्तं कालं यावदमुक्षणं । धन्यो भूयात् परेशः स इखायेलीय ईश्वरः। प्रजाः सवा वदन्वामेन् ययं स्तुत परेश्वरं । .. २ ३ ४ १०७ सप्तशततम गीतं। १ भ्रमिणः १० वन्दिनः १७ दुःखिनः २३ पोतोयान ३३ तदन्यजनांच प्रतीश्वरा- नुग्रहस्य वर्णनं प्रशंसा परमेशस्य सुष्माभिः सम्पकीयतां । यतो हेतोः स सद्भावः कृया तस्य च शाश्वती। इत्यं युः परेपोन मोचिताः सर्वमानवाः । देषिणामेव हस्तेभ्यतेन ये प्रतिमा चिताः । सङ्ग्रहीताश्च देशेभ्यः प्राक्प्रत्यगुत्तरार्ण वात् ।। अमाम्यंस्ते मरुस्थाने प्रान्तरे मार्गवर्जित नगरं किश्चम प्राप्त मरसेवितमक्षमाः । ते क्षुधा स्तृधाश्चाभवन मूर्छितचेतसः । तस्मिन्नेव विपत्काले ते परेश्वरमाश्यन् । तेषां क्लेशेभ्य उद्धारं तदा तेन विधाय हि। ऋजुमार्गेण नीवास्ते प्रापु खाकालयं पुर। परमेश्वरमुद्दिश्य ते प्रांसन्तु तत्कृपा । समक्ष नरवंशानां तत्क मागतानि च ॥ यतः स तर्पयामास प्राणान टपणावसीदतः । बसून् क्षुत्पीडितान इयैस्तोधयामास चोत्तमैः बन्धकारमतिच्छाये बाश्रिताः केऽपि मानवाः । निबद्धा दुःखलोहाभ्यां समवर्तन्त वन्दिवत् ॥ . . ७ ८ - A + 204 ·१०७ गीत। मीवसंहिता। १२ १२ १४ १८ .यमाद् रेभरवाक्यानां ते बभूवुर्विरोधिनः । तथा सोपरिस्थस्य मलणामवमेनिरे। तस्मात् स नमयामास सस्तेषां मनांसि हि। तदा ते स्खलनं प्रायुः कोऽपि नोपचकार सान् । तस्मिन्नेव विपत्काने ते परेश्वरमाइयन् । तेषां सभ्य उद्दारं तदा तेन विधाय हि। मत्यच्छायान्धकाराभ्यां ते मनुष्या बहिष्कृताः । धमच्छिन्नामि तेधाश्च सर्वाणि बन्धमान्यपि ॥ परमेश्वरमुद्दिश्य ते प्रशंसन्तु तत्कृपां । समक्षं नरवंशानां तत्काण्यतानि च । यस्मात् तामकपाटानि तेनैव प्रबभजिरे। तबद बिभिदिरे तेन लाहिकान्यर्गवान्यपि । खपापाचरणेनाज्ञा ये क्लिश्यन्ते खपातकः । गहन्ते सर्वभक्ष्यं ते मृत्यु दारं स्पृशन्ति च ॥ तस्मिन्नेव विपत्काले परेशचावयन्ति ते । तेषां लशभ्य उद्धारं सदानों विदधाति सः॥ ख वचः प्रेव्य तान् खस्थान् कृत्वा नाशाच रक्षति ॥ परमेश्वरमुहिश्य ते प्रशंसन्तु तत्कृयां । समक्ष नरवंशानां तत्काण्यङ्गतानि च ॥ प्रशंसार्थबलीन् दत्त्वा चानुतिष्ठन्तु याजनं । उल्लासेन च कुर्वन्तु क्रियाणां तस्य वर्णगां । पोते ये सागरं यान्ति जलधौ कर्मकारिणः । परमेशस्य कर्माणि वीक्षितुं प्राप्नुवन्ति ते तस्याश्चर्य्यक्रिया एव सगम्भीरे महोदधौ । तद्वाक्याद् वात्ययोत्पद्य प्रतिक्षानेषु जलोर्मिषु । नभ धारोहतां तेषाम् अगाधे चावरोहतां। प्राणा एव विलीयन्ते मना बायत्मरित्यता नृत्यन्तस्ते चलन्तच मत्तवत् हतबुद्धयः । तस्मिन्नेव विपत्काल चाइयन्ति परेवरं। तेषां लपोभा उडारं सदानी विदधाति सः॥ वायो प्रशमिते तेन तर विरमन्ति च । २० १२ २२ ९४ २५ २५ २८ २९ 205 ·गीतसंहिता। १.८ गोतं। . ते तु दृष्यति विश्वामात् नीयन्ते चेठमाश्रयं । परमेश्वरमुहिश्य से प्रशंसन्तु तत्कपा । समक्ष नरवंशानां तत्कामाण्यमृतानि च ॥ प्रजानाञ्च समाजेऽपि ततस्तवं वर्ण यन्तु ते । अध्यक्षाणां सभायाश्च तस्य कुर्वन्तु वन्दनां । स नदीः प्रान्तरं कुर्यात् निर्भरांच मरुस्थलं । उर्बरां भूमिमूधञ्च दौर्जन्यात् तन्निवासिना । प्रान्तरच सरः कुर्यात् मरुभूमिश्च निरान् ॥ वासितास्तेन दोनाच तत्र निर्मिमते पुरों ॥ उवा क्षेत्रेषु वीजानि द्राक्षाबसीः परोप्य च । भूमिजातानि भूरीणि फलान्युत्पादयन्ति ते ॥ पाशीबाद कृते तेन वईन्तेऽतीव से नराः । तेषां गवादियुधानि महि न्यूनीकरोति सः ॥ पुन द्रीहविपच्छोकरल्पीभूय सन्ति ते । प्रकरीत्यधियानां स चाभिषेकमवचया। मार्गहीने मरस्थाने भान्तांस्तान विदधाति च ॥ दोनोनयति क्लोशात् मेष वद् बर्दितान्वयं ॥ तद् दृष्ट्वा सरलात्मानो लोका हवं प्रकुर्वते । बधी निखिलः खोयं मुखं रई करोति च ॥ यः कश्चिज्ञानवांस्तेन सर्वमेतद् विचार्यतां । कृत्स्ना तईि परेशस्य करणा तेन भोत्स्यते ॥ ३१ ४. ४२ ४३ १०८ अष्टशततमं गोतं। परमेश्वरस्य प्रशंसा तस्मिन् प्रत्याशा च । दायूदा कृतं गानार्थकं धर्मगोतं । मचितं स्थिरमस्तोश मया गानं करि व्यते। मया कारिथ्यते वाद्यं मनसापि प्रियेण में नेवल यन्त्र प्रबुध्यस्ख हे वीणे त्वच्च जाहि । अहं प्रजागरिष्यामि ह्यरुणोदयतः पुरा ॥ परेश लोकमध्येऽहं कीजयिष्यामि तवं । ३ 206 p ·१०६ गीतं। गीतसंहिता। प्रशंसिष्यामि ते नाम जातीनामेव मध्यवः। यतः खापरियाद्धि विस्तारित कया तक। त्वदीया सत्यता सइत् स्पृशति व्योममण्डलं ॥ खर्गे प्रकाशनामीश तावकीमा समुमतिः। मेदिन्या अपि सर्वत्र कीन्यता महिमा तव ॥ यथा तव प्रिया लोका परिरक्षणमानुयुः । तदर्थं त्वं सहस्तेन धात्वा देहि न उत्तरं। खपवित्रतयावादीत् ईशस्तेनालसाम्यहं। शिखिमं तु विभक्ष्यामि मास्ये मुक्कोतप्रान्तरं॥ मदीयो गिलिपादोऽस्ति मिनशिव मदीयकः। इफयिमः शिरस्त्रं मे यिहूदा विधिदायकः ॥ मोयावो जलपात्र मे क्षालनस्योपकारकं । इदोमस्यायरि खीयां यादुकां प्रक्षिपाम्यहं । पिलेशीयाख्यदेशे च प्रकरोमि जयध्वनि। सुदृढ़ नगरं नीत्वा को मां सत् प्रापयिष्यति । इदोमपुर यावन्मार्ग मां दर्शयिष्यति । ईशास्मान् त्यक्तवान् यत्वं त्वं किं तन्न करिष्यसि । ईश वं वाहिनीमां नो मध्ये किं न गमिष्यसि । अमान् क्लेशात उद्धर्तुम् उपकारं विधेहि नः ! उपकारो मनुष्येण कृतो निष्फल एव हि। ईश्वरेणैव वीरत्वम् वयमाचरितुं क्षमाः । स एवास्मद्विपक्षाव चरणाभ्यां विमर्दिता। . १०८ नवशततमं गीतं। दुहारीणां विरुषं दायूदः प्रार्थना २१ परमेश्वरात्रयश्च । वाद्यनियनले दातव्यं दायूदो धर्मगीतं । हे मत्पशंसनीय मा सन्तिपख नीरवः। पापमुखञ्च धूर्तच मुखं व्यादाय मां प्रति । लोका निःसबजिहाभिःसंलपन्ति मया सा॥ 207 ·. १. सन्धन्ति मोहवामी बुधको मया था। मत्स्येमा शिवे बारिधि मायनामि । उपकारस्य प्रोमा मेहमपारस कुर्बले । मम प्रेमचोमा पापरति विरोधियां । ईदृशस्योपरि त्वष दुरात्मा निवेयर। दक्षिणे तस्य पार्षे च वान् सजिला खयं । विचारे स भवेद् दोषी प्रार्थना बस्य चापयत् ॥ तस्य घसा भवनवख्या पचानोतु सत्पदं । बनायाः सन्त बहालातत्यानी विधवा भवेत् ॥ ३॥ पर्यटन्तः सदा भिक्षा बाचन्ता तस्य पुलकाः । खोचिन्नवसतिस्थाने भश्यमबेवयन्तु च ॥ हियतामुत्तमर्यन तत्मसमशेषतः । श्रमजातं फलं तस्य लुण्टयन्तु परा जमाः। अनुकम्पा न केनापि बिवता मरं प्रति । तदीयानाथलेषु सदयः कोऽपि मा भवत् । फले पारत्रिक तस्य भवेदुनितार्थक । विवीये पुरखे तेषां नाम बोपं प्रगच्छतु।। मार्वतां परमेयोन वस्य पेटकपातकं । सस्य मारयापक मतां मधिगच्छतु । परमेशस्य साक्षात् वत् सर्वदोपस्थितं भवेत् । भवेदुत्पाटितं सेषां सरसं धरणीतलात् । यतो तो कृपा का संमत्यामुधारितः ॥ तेग दीनो दरिद्रश्च क्षणामा च वषिणा | समप्रीयत शाये सचाक्रमीच स एव तं। पाशी न बचे व तस्मादूरं गता च सा ॥ योऽभिशापः सदा तेन पर्यधीयत वस्त्रवत्। तस्यान्तश्चाम्बुबद् व्याप्नोत् तस्यास्यामि च तैलबत् । परिधेयं यथा तस्य बसस तथा भवेत् । यथा वा टसल मित्वं कच्या बद्धं तथा भवेत् । ये मां द्विवति मवाखान् हन्तुं दुई वदन्ति च। इदमेव फलं सर्वे ते प्राश्थति परेचरात् । १८ 208 ·११० गीत। गीतसंहिता। २५ A प्रभो परे मह्यं त्वं खनामः कृत पाचर । उत्तम तव कारगयम् अतस्वं मां समुधर ॥ दोनोऽहं दुर्गतश्चास्मि हृच्च विद्धं ममान्तरे ॥ दीर्घच्छायावदत्येमि प्रचाल्ये च पतङ्गवत् ॥ मज्जानुन्युपवासेन स्खलनाय समुद्यते । तैलाभावेन मे मांसं स्नान त्वञ्च प्रगच्छति ॥ मनुष्याणां समीपे च निन्दनोयो भवाम्यहं । सर्व निरीक्षमाणा मां चालयन्ति शिरांसि हि॥ मत्यभो परमेश त्वम् उपकारं कुरुव मे खकारण्यानुसारेण मम त्राणं विधेहि च ॥ ते ऽत्र जानन्तु हस्तं ते त्वत्कियाञ्च परेश्वर ॥ ते यंदा दीयते शापरतदाशी दीयतां त्वया । यदोत्तिष्ठन्ति ते लोकास्तदा लज्जां प्रयान्तु किन्तु त्वदीयदासोऽयं हमेवाधिगच्छतु ॥ वस्त्रेणे वापमानेन वेशान्तां देधियो मम । खोयप्रावार केणेव प्रच्छाद्यन्तामवज्ञया । परमेशं स्ववनेगा संताप्यामितराम इं। लोकारण्यस्य मध्येऽपि करिष्ये तत्पशंसनं । यता हेतोः स दीनस्य दक्षिणे समवस्थितः । प्राय दण्डविधाटभ्यस्तं समुद्धरति खयं । २८ २० ११ ११० दशशततमं गीत। नीरस्य राज्य याजकत्वजयेष भविष्यवाक्यं । दायूदो धर्मगीतं । मम प्रभुमिदं वाक्यं बभाघे परमेश्वरः । त्वच्छत्रुन् पादपीठं ते याव नहि करोम्यई। अवतियख तावत् त्वम् यामीनो मम दक्षिणे। परेशो बलदण्डं ते सोयोनात प्रेषयिष्यति । राजत्वं निजात्रणांमध्ये त्वच्च करिष्यसि ॥ त्वज्जयस्य दिने तुभ्यं खयन्दत्तास्त व प्रजाः । ९ 2E 209 ·२१. गीतसंहिता। १९१ गोतं। ४ भास्यन्ति पूतया कात्यारुणजाच्छिशिरादपि । स कुमारसमूहश्च शिशिरसे भविष्यति ॥ परमेश इदं पोपे न च तेनानुतस्यते । त्वं मल्की वेदको रोत्या याजकः सार्वकालिकः ॥ त्वदीयदक्षिणे पार्श्व यः प्रभुः पर्युपस्थितः । खोयकोधदिने भूपांथर्सयिष्यसि स ध्रुवं ॥ धन्यजातीय लोकानां विचारं स विधास्यति । भृत लञ्च स्वशत्रूणां कुणयैः परि यूरयन् । रणक्षेत्रे सुविस्तीम चर्सयिष्यति मस्त कान् ॥ स च मार्ग तरङ्गिण्याः सलिलानि प्रपाम्यति । ततो हेता निज तेन शिर उन्नमयिष्यते ॥ १ २ ४ १११ एकादशशततमं गी। इविभाषया ककारादिगौतेन परमेश्वरानुग्रहप्रशंसन । प्रशंसा परमेशस्य युष्माभिः सम्प्रकीचं तां ॥ सान्तःकरणे नाहं त्वां स्तोष्यामि परेवर। सरलानां समज्यायां मनुष्याणाच्च संसदि ॥ परमेपास्य कमाणि समहान्ति भवन्ति हि। यावन्तस्तेघ तुष्यन्ति तैस्तान्यालोचितानि च । मान्यं स्वाध्यश्च तत्कायं धर्मस्तम्य सदा स्थिरः । निजामृतक्रियास्तेन स्मरणार्थमनुचिताः। दयाशीलोऽनुकम्पो च विद्यते परमेश्वरः ॥ खभक्तभ्योऽन्नदाता स सदा वनियम स्मरन ॥ स्वप्रजा निज कार्याणां विक्रमं स न्यद यत् । भिन्नजातीय लोकानां देशं तासु समार्पयत् ॥ सव्वं तत्करयोः कर्म फलं सत्य विचारयोः। शासनं सकल तस्य विश्वासमहति ॥ सर्वकालञ्च यावत् तत् सदा तिष्ठति निश्चलं । सत्यत्वसरलत्वाभ्यां तत् सब्ब तेन साध्यते ॥ प्राहिणच परित्राणं स खकीयप्रजाः प्रति । ६ ८ 210 ·११२ गीत। गीतसंहिता। २१९ १. स खोयं नियमच्चापि सर्व कालार्थमादिशत् । नामधेयश्च यत् तस्य पवित्र भीषणश्च तत्॥ परमेशात्त या भीतिः सा प्रशाया उपक्रमः । तदाज्ञापालकानाच सर्वेषां बद्धिरुत्तमा । प्रशंसा परमेशस्य सर्वदा तिष्ठति स्थिरा। ११२ हादशशततमं गीतं। दूधिभाषया ककारादिगीतेन भद्रलोकस्य प्रशंसनं । ४ ५ प्रशंसा परमेशस्य युष्माभिः सम्यकीयंतां । धन्यं वनि मनुष्यं तं यो बिभेति परेश्वरात् । तस्य सर्वनिदशन यश्चातीव प्रतुष्यति ॥ एथिव्यां तस्य वंशो हि पराकान्तो भविष्यति । शुद्धाचारस्य लोकस्य कुलमाशिघमाश्यति ॥ श्री धनश्वास्ति तदेहे धर्मस्तस्य सदा स्थिरः ॥ उदेति ध्वान्ततो दीप्तिः शुद्धाचार नरं प्रति । दयाशीलाइन कम्पी च धार्मिकच स विद्यते । सुजनः स दयां कुर्वन् ऋणदानं करोति हि । सविचारात खकार्याणां सिद्धत्वञ्चाधिगच्छति । निश्चलः सर्वकाले स मर्तव्यो धार्मिकः सदा ॥ अनियस्यापि वायां स नि:पात ऽवतिष्ठते। सस्यान्तःकरणं धीरं परमेश्वरमाश्रितं । स्थिरचित्तो भयो रीणां दानं स प्रतीक्षते स विकीर्य निजं वित्तं दरिद्रेभ्यो ददाति हि। धर्मस्तस्य सदा स्थायी तस्य श्री शोभयोन्नता ॥ तदृष्ट्वा दुर्जनः क्रुद्धो दन्तैः वेडन विलीयते । दुराचारमनुष्याणां मनोऽभीर विनंक्ष्यति ॥ 211 ·२१२ गोससंहिता ११३.११४ गीतं । १ or ११३ त्रयोदशशततमं गोतं। धनग्रहार्थमोश्वरस्य प्रशंसनं । प्रशंसा परमेशस्य युष्माभिः सम्प्रकीर्णतां । हे परेश्वरदासे या युभाभिः स प्रशस्यतां । परमेशस्य यन्नाम युभाभिस्तत् प्रशाम्यतां ॥ अद्यारभ्य सदा धन्यं भूयानाम परेशितुः॥ उदयाचलमारभ्य यावदस्ताचलं रवः । नामधेयं परेशस्य प्रशंसायोग्यमस्ति हि ॥ उन्नतः परमेशो ऽस्ति सर्वजातिगणोपरि। अन्तरीक्षोपरिहाच्च महिमा तस्य राजते । को ऽस्मात्प्रभाः परेपास्य तुल्यः स ऊईवासकृत् ॥ खर्ग मर्ये च सर्वाणि स निरीक्षत मानतः ॥ स धुले र्दीनमस्याप्य मलादुन्नम्य दुर्गतं । ध्यासयत्यधिपः साईखदेशीयाधिपः सह। बन्या या एहिणी नां स समावासयति ध्रवं नन्दनानाञ्च सानन्दां जननीं विदधाति तां। प्रशंसा परमेशस्य यमाभिः सम्पकीयतां । ४ ५ ६ ७ ११४ चतुर्दशशततमं गीत। परमेश्वरात स्थलजलयो भयं। वहियोति यदेखायेल मिस शस्य मध्यतः । परभाषीय जातेश्च मध्याद याकूव भावलिः । यिहूदाः परमेशस्य धर्मधामाभवत् तदा। इसायलीयवंशश्च तस्य रामजायत । तद् दृष्ट्वा व्यद्रवद् वार्धि यईन् पश्चान्यवर्तत अत्यन्नविवच्छैला गिरयो मेघवत्मवत् । कुतस्त्वं व्यावो वार्ध त्वञ्च यईन न्यवर्तथाः । घनर्तियाविवच्छैला गिरयो मेघवत्मवत् ॥ 212 ·१९५ गोतं। गीतसंहिता। हे भूः क्षुभ्य प्रभोः साक्षात् याकूबीयेशितुः पुरः ॥ करोत्यहिं तडागं स वद्यमानञ्च निर्भर । ९ ४ ५ ४ ११५ पञ्चदशशततमं गीत। १ प्रतिमानाममारता र ईश्वरस्य सारतायास वर्णनं । है परेश्वर नास्माकं नास्माकं गौरवं कुरु । किन्तु त्वदीयनाम्रो हि गौरवं सम्प्रकाश य । तावकीमकमायाश्च सत्यतायाव हेतुतः ॥ धमोधामीश्वरः केति ब्रूयु देवाचकाः कुतः ॥ खर्गे स्वस्तीबरोऽस्माकं यच्च वाञ्छत् करोति तत् ॥ रोप्यखसरास्तेषां मर्त्य हस्तै विनिर्मिताः ॥ सवक्तास्ते न भाषन्ते न पश्यन्ति सनोचनाः ॥ सकसाचन प्रण्वन्ति न जिघ्रन्ति समासिकाः । न स्पशन्ति सहस्तास्ते सपादा न चरन्ति च । कञ्चन स्वीय कण्ठेच ताब्दं नोदीरयन्ति ते । तत्समा कारवस्तेषां सर्व तांचाश्रिता जनाः॥ इसायसीयवंश त्वं श्रद्धत्व परमेश्वरं। खश्रद्दधानलोकानां सहायः फलकच सः ॥ ईशरोणान्वया यूयं श्रद्धं परमेश्वरं। खश्रद्दधानलोकानां सहायः फलकच सः ॥ हे परेशार्थका यूयं श्रद्धं परमेश्वरं खश्रद्दधानलोकानां सहायः फलक सः ॥ परमेशः सरत्यमान याशिवं स प्रदास्यति । रसायनीयवंशभ्य याशियं स प्रदास्यति । हारोणस्यान्ववायेभ्य बाशिषं स प्रदास्यति ॥ परमेशार्च केभ्यः स याशिषञ्च प्रदास्यति । क्षुद्रेभ्यश्च महमच सकतेभ्यः प्रदास्यति । परेशो बईयेन्युमान युग्मान युभत्स तानपि ॥ धन्या यूयं परेशेन निर्मात्रा खर्गमर्त्ययाः ॥ स्वर्गः परपितुः स्वा मत्य सोऽदानजातये ॥ १० ११ १२ १९ 213 ·२१४ गीतसंहिता। १९६ गोतं। न स्तुवन्ति प्रभु प्रेता न मौनालयगामिनः ॥ वयमेव नविष्यामस्वद्यारभ्य सदा प्रभु ॥ प्रशंसा परमेशस्य युष्माभिः संप्रकीर्णतां ॥ १८ १ ११६ षोडशशततमं गोतं। अनुग्रहादोश्वरस्य प्रशंसभ। प्रीये परेश्वरे यत् स उक्तियाजे पूणोति में। मयि का निधत्ते स संहास्ये तं सदा ततः ॥ वेरितो रज्जभि मत्योराकान्तो नार कार्तिभिः । कदाचिद् विघमं क्लेशम् उद्देगचाहमानवं ॥ तदानी परमेशस्य नात्यं प्रार्थितं मया। हे परेश दयां कृत्वा मम प्रायान समुद्धर ॥ परेशः सदयो धर्मी सानु कम्यो न ईश्वरः ॥ परोऽल्पधियां रक्षी दीनं मांस उपाकरोत् । हे मदीयममा याहि व विश्राम स्थल पनः । यतो हेतोः परेपोन हितमाचरितं तव ॥ उद्धारः साधितस्तेन प्राणानां मम म्रत्युतः । साश्रुतो नेत्रयुग्मस्य स्खलनात् पादयोश्च मे । चरिष्यामि परेशस्य पुरोऽहं जीवतां भुवि ॥ घभवन्मम विश्वासस्ततो वाक्य मुदैरयं । किन्वतीव महादुःखम् तदा मां समुपागमत् ।। सर्वमा म्घाभाषीत्युदितं क्षोभतो मया ॥ किं फलं परमेाय प्रतिदाविध्यते मया। योग्यं सापकाराणां कृतानां तेन मां प्रति ॥ चाणकंसं एहीत्वैव तन्नामाहास्यते मया ॥ परमेश्वरमुद्दिश्य मया यद्यत् प्रतिश्रुतं । तत् सन्वं पूरयिष्यामि तत्व जागणसम्मखे ॥ गुझे परेशितु दृशौ स्वीयपुण्यवहां रतिः ॥ परा तव दासोऽहं दास एव तवास्म्बई। सव दास्या हि युत्तोऽहं मत्याशा मोचिता स्व या ॥ ॥ १. १४ 214 ·११७,११८ गीतं । गीतसंहिता। २१५ १७ १८ त्वामेवाएं प्रयच्यामि प्रशंसाबलिना तसः। परमेास्य नाना च करिष्ये प्रार्थनामहं । परमेश्वरमुद्दिश्य मया यद्यत् प्रतिश्रुतं । तत् सबै पूरयिय्यामि तत्प्रजागणसम्मुखे ॥ परमेशीयगे हस्याङ्गनानामेव मध्यतः । हे थिरूशालमाख्याते पुरि मध्यस्थले तव ॥ प्रशंसा परमेशस्य युष्माभिः सम्प्रकीर्घातां ॥ n १ ११७ सप्तदशशततमं गीतं। परमेश्वरस्य प्रशंमा। लोकाः सर्वजातीयाः परमेशं प्रशंसत । हे नराः सर्व देशस्था यूयं तं समभिघुत ॥ यस्मात् समहती तस्य दयास्मासु प्रकाशते । सत्य त्वञ्च परेशस्य नित्य स्थायि भविष्यति । प्रशंसा परमेपास्य युष्माभिः सम्प्रकीर्णतां ॥ १ ४ ११८ अष्टादशशततमं गीतं। १ ईश्वरस्य प्रशंमा ५ विपदो रक्षणार्थ ईश्वरगण कोर्सनं २२ नोट भविष्यद्वाकाञ्च । प्रभु स्तुत स सद्भावः करुणा तस्य शाश्वती ॥ इसायेल अधुना ब्रूयात् करुणा तस्य पाश्वतो ॥ हारोणस्यान्वया ब्रूयुः करुणा तस्य पाश्वतो ॥ परमेशार्चका ब्रुयुः करुणा तस्य शाश्वती ॥ परमेश्वरमुद्दिश्य सङ्कट प्रार्थितं मया । परमेश्च विस्तीर्ण स्थलेऽदान्मह्य मुत्तरं ॥ मत्यक्ष परमेश ऽस्ति न करिष्यामि साध्व सं । यस्मान्मां प्रति किं कर्तुं मानवः शक्तिमान भवेत् ॥ ममोपकारिणामेको मत्यस्ति परेश्वरः । तस्मान्मद्देषिणां दृछ्या लोचनं मम तर्यति ॥ वरंपरेवरे श्रद्धा न च श्रद्धा मनुष्य के ॥ २ 215 ·गीतसंहिता। ९१८ गोतं। ए १२ .. वरं परेश्वर श्रद्धा न च श्रद्धा पेवपि ॥ सर्वजातोयलाका मां संवेयन्ते समन्ततः । परमेशस्य नानाहं तान उच्छेत्स्यामि निश्चितं । ते हि संवेठमामा मां निरन्धन्ति समन्ततः । परमेशस्य नामाहं तान उच्छेत्स्यामि निश्चितं ॥ ते लोका मां चतुर्दिक्षु संवेशन्ते ऽलिबन्दवत् । किन्तु याम्यन्ति मिवीयं दग्धकण्ट कवह्निवत् । परमेशस्य नाम्ना तान उच्छत्स्यामि निश्चितं ॥ हे पात्रो मनिपातार्थ त्वं बलान्मामताडयः। उपकारं मदीयन्तु कृतवान् परमेश्वरः ॥ परेपो में बल गीतं परित्राता च मे ऽभवत् ॥ उत्सवो जयमादश्च धर्मिणामस्ति वेमस । दक्षिणः परमेशस्य हस्तो विक्रमसाधकः ॥ दक्षिणाः परमेताम्य हस्त उन्नतिकारकः। दक्षिणः परमेशस्य हस्तो विक्रमसाधकः ॥ म मरिष्याम्यहं तस्मात् किन्तु स्थास्यामि जीवितः । वर्मानाञ्च करिष्यामि कर्मणां परमेशितुः ॥ यशादेव परेशो मां न तु मत्यो समार्ययत् ॥ धर्मदाराणि युभाभि ांच्यन्तां मम सम्मुखे । ततस्तानि प्रविश्याई संस्तोष्यामि परेश्वरं॥ इदं द्वार परेशस्य प्रविधा न्यत्र धार्मिकाः ॥ त्वामेवा नविष्यामि यतोऽदा मह्यमुत्तरं। मामकीन परिचाता यतस्वचाभवः खयं ॥ एनिमामिलेकै र्यः यावाण निराकृतः स एव एहकोगा स्थः प्रमुखः प्रस्तरो ऽभवत् ॥ परमेशस्य कर्मेदम् व्यस्मद्दष्टा तदमृतं ॥ टरं यत् परमेशेन दिनमेडि तद्दिनं । धागच्छत वयं तत्र नन्दाम प्रोलसाम च ॥ भाः परेश कुरु प्राणम् भाः परेश समेधय ॥ परमेपास्य नाम्ना य यायाति धन्य एव सः । धन्यान् यभान वयं ब्रूमः परेशस्य पर स्थिताः । .. १० १८ . २२ ९१ ९४ 216 TA ·११६ गीत। गोतसंहिता। २१७ १८ यिहोवाः सत्य ईशोऽस्ति सोऽस्मभ्यं दत्तवान् द्युतिं । वेद्याः टडोषु युभाभि बंध्यता रज्जुभि लिः । मामकीनेश्वरोऽसि त्वं करिष्यामि तव सवं। मामकीनेश्वरोऽसि त्वं प्रगास्यामि तवोन्नतिं । प्रभु स्तुत स सद्भाव करणा सस्य शाश्वती। ४ ५ . ८ ११९ जनविंशतिशततमं गीत। रविभाषया ककारादिगीतं तब मात्रस्य गुणवर्ष में बहुप्रार्थनाप्रशंसास्पदेशाच्च । चालफ । धन्याः शुद्धायना लोकाः प्रभोः शास्त्रानुगामिनः ॥ धन्यास्तस्य प्रबोधानां प्रतिपालनकारिणः । सबान्तःकरणेनैव तस्यान्वेषणकारिणः ॥ अधम्म से न कुर्वन्ति चरन्तन्तस्य वर्मसु । सयनं पालनार्थं त्वं खनियोगान समादिशः ॥ पदन्यासो मदीयोऽस्तु बदिधीन रक्षितुं स्थिरः ॥ न प्राध्यामि तदा लग्न सबीना लक्षयंस्तव ॥ शिक्षित्वा धर्मनीतीस्ते खोये त्वां शुद्धचित्ततः ॥ त्वविधीन पालयिष्यामि त्वं नितान्तं न मां त्यज ॥ वैत। निजमार्ग युवा लोकः कथं शुचीकरिष्यति । सावधानतया गच्छंस्तव वाक्यानुसारतः ॥ सर्वान्तःकरणेनाहं करोम्यन्वेषणं तव । त्वदीया ज्ञाः परित्यज्य थोतं मां न प्रवन्ध । पापं त्वत्पातिकूल्येन न कियेत मया यथा। रक्ष्यन्ते तव वाक्यानि निजान्तःकरणे त था। हे परेवर धन्यस्वं खविधीम् मां नु शिक्षय ॥ त्वक्त्रस्याखिला नीति स्वोठाभ्यां वर्णयाम्यहं । त्वत्पबोधयथे लादे राशीभूते धने यथा ॥ त्वनियोगाननुध्यायन निरीक्षेऽहं पथस्तव । त्वविधीनभिनन्दामि त्वदाचा विस्मरामि न । १० 217 ·२१८ गीतसंहिता। ११६ गोतं। १८ २० २१ २२ २३ , गिमत् । निजदासं समुद्दिश्य त्वं विधेहि वदान्यतां । सतो ऽहं जीवनं प्राप्य पालयिष्यामि ते वचः ॥ मामकीनाक्षियुग्मस्य त्वमेवोन्मीलनं कुरु । लव शास्त्रादह ताई पाट्याम्यङ्गतदर्शनं । भूतलेऽहं प्रवास्यस्मि मत्तः खाज्ञा न गोपय ॥ मन्मनो ऽस्ति सदा क्षुसं त्वविचारम्य काश या ॥ सम्भन योद्धसान् शप्ताम् त्वदाज्ञाभ्य श्यतान् नरान् । तिरस्कारमवज्ञाच दूरं मत्तोऽपसारय । यतो हेतोः प्रबोधास्ते पालयामितराम ॥ मदिरुडे समासीनाः सम्भाषन्ते न्टया अपि । तावकीन स्वयं दासो परिध्यायति ते विधीन ॥ त्वत्प्रबोधेबहादे मन्त्रिगणो मे भवन्ति ते ॥ दालत्। मन्मनः सज्ज ते धूलो मा खवाक्येन जीवय ।। निजकत्स्नगतिं तुभ्यं पुराई विन्यवेदयं । त्वचादा उत्तरं मछं खविधीन मां न पिक्षय ॥ सावकीननियोगानां पदवी माच्च बोधय । त्वदीयाङ्कतकमाणि ध्यायिष्यन्ते तदा मया ॥ शोकाद् गलन्ति मत्प्राणाः खवाक्यान्मां समुच्छ्रय ॥ मत्तोऽपास्य संघाचारं मां खशास्त्रेण वईय ॥ सत्यमार्गी मयाग्राहि त्वनीति लक्ष्यते मया ॥ त्वत्प्रबोधेषु सज्जेऽहं प्रभो त्वं मां न लज्ज य ॥ त्वदाज्ञारूपमार्गेऽहं प्रकरिष्यामि धावनं । ममान्तःकरणां यस्मात् त्वया विस्तारयिष्यते । २४ २५ १६ १७ २८ १९ ० ३२ ६३ विधीनां तव पश्यानं मां पर निदाय । ततोऽपोषपर्यन्तं करिथ्ये तस्य पालनं । ज्ञानं देहि तदा शास्त्रं पालयिथ्याम्यहं तव । तत् समुपाचरिष्यामि सर्वान्तःकरणेन च ॥ नय खाप्तिमार्ग मां तत्र तुभ्याम्यहं यतः ॥ ३४ १५ 216 ·.. ११६ गीतं। गीतसंहिता। २० ३८ मन्मनखत्वबोधेषु न च लोभे प्रवर्तय मायाया दर्शनात् त्वं मे परावर्त्तय लोचने । तावकीनेषु मार्गेषु मह्यं देहि च जीवनं । प्रत्यजानाः खभक्त्यै यत् तत् खदासे हि साधय । त्वं निवारय मे निन्दां साध्वसोत्यादिकां मम । यस्माद् या राजनीतिस्ते मन्ये सा नीतिमत्तमा । याकाङ्खामि नियोगांस्ते मां खधर्मण जीवय । ४० वा। ४१ ४२ ४४ ४५ ४६ हे परेश प्रसादस्ते प्रचुरो वर्ततां मयि । कृतं त्वया परित्राणं निजवाक्यानुसारतः । तेन मन्निन्द कायाहं पक्ष्यामि दातुमुत्तरं। यतस्वदीयवाणी हि शरणं गतवामहं। मन्मुखात सत्यवाक्यं त्वं नितान्तं नहि गोपय । यताऽहं त्वविचाराणाम् अवतिके प्रतीक्षया । त्वच्छास्त्रं पालयिष्यामि सर्व काले निरन्तरं। एथुमार्गे च यास्यामि त्वनियोगान् गवेषयन् । त्वत्प्रबोधान् प्रभाषिष्ये टपाणामपि सम्मुखे। न भविष्यति मे तत्र व्रीडाबोधः कथञ्चन ॥ हर्षियामि त्वदाज्ञास तास्त सन्ति प्रियाः मम ॥ त्वदाज्ञानां समोयऽहं भविष्यामि कृताञ्जलिः। ताश्च मम प्रिया मंस्येऽनध्यास्यामि विधींश्च से । । सथिन् । खदासाथै सारोक्तिं तां यया त्वं मां व्यशिवसः। जीये ऽहं तव वाचा यत् तत् दुःखे मम सान्त्वनं ॥ दर्पिभिः सूपहस्ये ऽहं न च त्वच्छास्त्रतथ्यवे प्रभो त्वत्प्राक्तनां नीतिं स्मरन प्राप्नोमि सान्त्वनां । त्वच्छास्त्रत्यागिदुशेषु रोमाञ्चो जायते मम ॥ प्रवासधानि गीतानि मे ऽभवन् विधयस्तव । हे परेश्वर यामिन्यां तव नाम स्मरामि हि। तावकीनस्य शास्त्रस्य पालनच करोम्यहं यद् रक्षामि नियोगांस्ते तदेवास्ति धनं मम ॥ 2F2 ५० ॥ ५२ 219 ·गीतसंहिता। ११६ गीत। ॥ . " हेत् । दायो मे परमेशो ऽस्ति मनस्तदाक्यपाल नं। खोयवाक्यानुसारेण स्वं दया कुर मां प्रति । सर्वान्तःकरणे नाहं त्वां प्रसाद्येदमर्थये खगतिं चिन्तयन पादौ त्वत्प्रबोधान नयाम्यहं । स्वदाज्ञापालनायाइम् अविलम्ब्य त्वरतरां॥ दुशानां वेष्ठितः सी शास्त्रं विस्मरामि ते ॥ उत्तिष्ठाम्यईरात्र त्या स्तोतुं त्वद्धर्मनीतितः ॥ त्वद्भक्तानामहं मित्रं तथा त्वदिधिपालिनां। पूर्णा वत्कृपया एथ्वी प्रभो मां शाधि से विधीन् । ७ टेट। खदासस्य हिताचारी त्वं परेश खवाक्यतः ॥ उत्तम सुविचारं मां ज्ञानच्च त्वं हि शिक्षय । यतो हेवास्तवाक्षास विश्वासः क्रियते मया । दुःखतः पूर्वमधाम्यम् अधुना त्वदचो भजे । त्वं हिता हितकारी च खविधीन मां न शिक्षय । मदिरइं मघावाक्यं कल्पयत्यभिमानिनः । सान्तःकरगोनाहं नियोगान पालयामि ते ॥ इत् तेषो मेदसा स्थूलं तव शास्त्रे त्वहं रमे ॥ दुःखभोगः शुभं मे ऽभूत् विधीस्ते ऽशिक्षयत् स मां ॥ वन्मुखानिर्गतं शास्त्र सशुभं मन्यते मया । खर्णरूप्यीयमुद्राणां सहसेभ्यो ऽपि तच्छुभं ॥ ६८ . यूद्। ७४ त्वत्कराभ्यामहं स्पस्ताभ्याचाहं स्थिरीकृतः । यथा शिक्षे त्वदीयाज्ञा बोधय वं तथैव मां। वक्ता मामवाः सर्वे हर्षिष्यन्ति विलोक्य मां। यतो हेतोस्त्वदीयातः प्रतीक्षा क्रियते मया ॥ धा यद् राजनीतिस्ते तब्नानामि यरेश्वर । फलं विश्वास्थतायाश्च दुःखं मय्यर्पितं त्वया । खदासं प्रति से वाक्यात् छापा मा सान्वयेत् तव ॥ वर्ततां मयि ते मेहस्सेन प्रापयामि जीवन। 220 :

·११६ गीत। गीतसंहिता। २२१ १ ८२ १ ८४ यस्मात् त्वदीयशास्त्रं यत् तन्ममानन्दकारकं ॥ लज्जन्तां दर्पियो यस्मात् ते मषा पीडयन्ति मा । तावकीननियोगानां ध्यानमेव करोम्यहं । त्वत्तो बिभ्यति ये लोकास्वयबोधांच ये विदुः । सकलास्ते पुनवारं मम पक्षे भवन्तु हि ॥ यदहं वोडया युक्तो न भवेयं कथञ्चन । तदर्थमस्तु मचित्तं संसिद्ध विधिभिस्तव ॥ कफ। अवसीदन्ति में प्राणास्वदीयवाणकाङ्गया। वाक्यस्य तावकीनस्य प्रतीक्षाच करोम्यहं । क्षीयेते मम मेत्रे च त्वदीयवाक्य काझ्या । वाचञ्चेमामहं भाये कदा मां सान्वयिष्यसि ॥ धूमस्थिता कुतू यत् तददेव भवाम्यहं तथापि त्वविधीनां न परिगच्छामि विस्मतिं । तावकोनस्य दासस्य कति सन्ति दिनानि वै ममाभिद्रोहिणां दण्डः कदा कारिष्यते त्वया ॥ मां पातयितुमिच्छन्तो गतीन खनन्ति गर्विणः । तेषामेतादृशं काय नास्ति त्वच्छास्वसम्मतं । पूर्ण विश्वासमईन्ति विधयः सकलास्तव । द्रुह्यन्तीमे मघा मह्यं त्वमेवोपकुरुष्व मां ॥ भूमी प्रायेण ते ध्वस्ये न त्यजामि तु ते विधीन् ॥ स्वकारण्यानुसारेण मा त्वमेव हि जीवय । त्वन्मुखानिर्गतं साक्ष्यं पालयिष्याम्यहं तदा ॥ लामद् । है परेश्वर निवस्वं स्थिरं खर्ग वचस्तव ॥ पुरुषानुक्रमं यावत् तव विश्वास्यता स्थिरा। त्वया संस्थापिता चेयं वसुधापि वितिष्ठते॥ घद्यापि ते वितिछेते त्वदीयराजनीतितः। यतः सर्वाणि वस्तूनि किनारास्तव सन्ति हि । त्वच्छास्त्रं नाभविष्यच्चेत् मदीयानन्दकारकं । सम्पानंच्यमई तहि खदुःखेन न सशंयः । ८५ ८६ , • ? •? 221 ·२२२ गीतसंहिता। ११६ गोतं। १६ १८ * नैवाहं विस्मरिष्यामि त्वन्नियोगान कदाचन । यतो तो नियोगस्तै भवान मां समजीव यत् ॥ त.वाहमस्मि मां रक्ष त्वनियोगान वर्चिनं । दुर्जना मामपेक्षन्ते मां नाशयितुमिच्छवः । किन्वहं त्वत्प्रबोधेषु यत्नता निदधे मनः ॥ सर्वस्या एव संसिद्धरन्तः सन्ददृशे मया । किन्वतीव सविस्तीर्गा भव त्याचा त्वदोयिका ॥ p मेम्॥ त्वच्छास्त्र कीदृशं प्रीये तद् ध्यायाम्यखिलं दिनं । ज्ञानवन्तं रिपुभ्योऽपि त्वं खाज्ञाभिः करोधि मां । यतो तो मया साई ता वर्तन्ते निरन्तरं। मम सर्वगुरुभ्योऽपि बुद्धिमांश्च भवाम्यहं । यस्मात् तव प्रबोधानां चिन्तनं क्रियते मया ॥ प्राचीनेभ्योऽप्यहं विज्ञस्त्वन्नियोगानुपालनात् ॥ कुमार्गादपि सर्वस्मात् खपादौ वारयाम्यहं । यस स्वदीयवाक्यम्य यालनार्थमहं यते ॥ नीतितस्तव म नंगे यतस्वं मामशिक्षयः। माम कोनरसज्ञा च कीदृक् ते खदते वचः । जायते मम वत्र हि मधुरं मधुतोऽपि तत् ॥ तावकीमनियोगेभ्यो मयालम्भि विवेचना तस्मात् सर्वम्घामार्ग गहणं जायते मम॥ २ नून। दीपो मदीयपादस्य मार्ग ज्योतिश्च ते वचः ॥ धया या राजनीतिस्ते मया सा पालयिष्यते । शपथोऽयं मयाकारि सफलश्च करिष्यते ॥ यतीव दुःखितं मां त्वं खवाक्याज्जीवय प्रभो ॥ महतस्य स्तवास्तुभ्यं रोचन्तां हे परेश्वर खकोयराजनीतिञ्च शिक्षय खयमेव मां ॥ सर्वदा प्राणहस्तो ऽहं त्वच्छास्त्रं विस्मरामि न ॥ मनिमित्तं दुरात्मान उम्माथं योजयन्ति हि। तथापि त्वनियोगभ्यो विपथेन प्रजाम्यहं । १०२ १०३ १०४ - १०८ 222 ·११६ गोतं। गोतसंहिता। २२३ ११२ ११४ ११८ तान तव प्रबोधवाक्यानि मन्ये पैट कदायवत् । यतस्तान्येव मच्चित्तम् कुर्वन्त्यानन्दसंयुतं ॥ शेषं यावदहं नित्यं पातयिष्यामि ते विधीन । एतस्मिन्नेव चित्तस्य निवेशः क्रियते मया । D सामक। गई हिमनसो लोकान प्रीये त्वच्छास्त्र एव च । त्वं मदोयरहास्थानं त्वच मत्फलकस्तथा । तावकीनस्य वाक्यस्य प्रतीक्षा क्रियते मया ॥ हेम मनुष्या दुराचारा दूरं मत्तः प्रगच्छत । मामकीनेश्वरस्याज्ञाः पालयिष्याम्यहं ध्रुवं । धारय खीयवाक्यान्मां सञ्जीविष्याम्यहं तदा। मामकीनप्रतीक्षायां नहि मां लज्जितं कुरु ॥ कुरु मां सुस्थिरं तस्मान्मया त्रागामवाश्यते । तावकीनविधोनावापेक्षा कारिष्यते सदा । त्वदिधिभ्यश्यवन्ते ये सवांस्त्वं विलोप्स्यसि । यस्मात् प्रवचना तेघां जायते फलवर्जिता। क्षितिस्थान दुर्जनान् सर्वान् मलवत् त्वमपास्यसि । तस्मात् तव प्रबोधेषु मनः सम्प्रीयते मम ॥ रोमाञ्चो जायते देहे त्वत्तो वित्रस्थता मम । सावकीनविचाराक्षाः पाश्चात्यादयन्ति मे ॥ " यिन्। न्यायं धर्मञ्च कुर्वेऽहं मार्ययः पीडकेषु मां । हितार्थ खीयदासस्य प्रतिभूस्वं भव स्वयं । अभिमानिमनुष्याश्च मैव मां पोडयन्तु हि ॥ त्वत्त्राणं धर्मवाक्यञ्चाकांक्ष्य दृक् क्षीयते मम ॥ सकारुण्यानुसारात् त्वं खीयदासे समाचर। तावकीनविधींचापि शिक्षय खयमेव मां ॥ यहं त्वदीयदासोऽस्मि बद्धिं मह्यं प्रयच्छ हि । तस्मादहं भविष्यामि तावकीनप्रबोधवित् ॥ कर्म कत्तं परेपास्य समयः समपस्थितः । यता हेतो नरैः सर्व्वस्त व शास्त्रं विलयते ॥ १२० १२१ १२२ १२३ १२४ 223 ·२२४ गीतसंहिता। १९६ गोतं। सम्पीयेऽहं तवाज्ञास स्वाच्छ्रेष्ठाच काचनात् ॥ नियोगांस्तव सर्वत्र सर्वान् मन्ये समासान् । सकलच्च म्यामागें मन्ये गाईबभाजनं । १२८ פ फे। १२९ १३२ १२२ १२४ पाश्चा यत् प्रबोधास्ते तत् तान् रक्षति मे मनः ॥ त्वदाक्यानां विकाशो यः स हि दीप्तिं प्रयच्छति । घल्पबुद्धिमनुष्यांच सबुद्धोन् विदधाति सः ॥ श्वसिमि व्यात्तवत्रोऽहं त्वदाज्ञानां प्रकाङ्गया ॥ मयि दृधि विधाय त्वं कुरु मां प्रत्यनुग्रहं । त्वनामप्रियलोकेषु यतस्तत् कर्तुमईसि ॥ मदीयमादविक्षेपान् खवाक्येन कुरा स्थिरान् । प्रभुत्वं कश्चिदन्यायो न करोतु ममोपरि ॥ विधेहि मम मुक्तिञ्च मनुष्याणामुपद्रवात् । ततोऽहं त्वनियोगानां प्रकरिष्यामि पालनं ॥ खदासाय प्रसीद त्वं खविधीन माञ्च शिक्षय ॥ लोचनाभ्यां मदीयाभ्यां सरिता खवतोऽम्भसां । यतो तो न कुर्वन्ति नरास्वच्छास्त्रपालनं । । त्सादे। धार्मिकोऽसि परेश त्वं खविचारे च नीतिमान् ॥ त्वयादिधाः प्रबोधाश्च धाः सत्याच सर्वथा । यस्मात् त्वदीयवाक्यानि विस्मर्यन्ते ममारिभिः। ततो हेता मनस्तापः खकीयः सङ्गियोति मां ॥ त्वदाक्यं सर्वथा शुद्ध दासस्ते तत्र प्रीयते । क्षद्रोऽहमबमान्यश्च विस्मरामि न ते विधीन् । त्वद्धा नित्यधर्माऽस्ति त्वच्छास्त्रं सत्यमेव च ॥ धाकान्तं दुःखकठाभ्यां तवाज्ञा हर्षयन्ति मां ॥ तावकोनप्रबोधानां धर्मः स्थास्थति प्राश्वतः । बुद्धिं मह्यं प्रयच्छ त्वं सञ्जीविष्याम्यहं तदा ॥ P कूफ। सान्तःकरणेनाहम उच्चकैराश्यामि हि। प्रभो यच्छतिरं मह्यं यालयिष्यामि ते विधीन ॥ १२८ १२९ १४१ १४२ १४४ १४५ 224 ·११६ गीत। गोतसंहिता। २२५ १४७ ९४८ १४९ १५० १५९ २५५ अहं समायं त्वान्त परित्राणं विधेहि मे । तेनाहं त्वत्प्रबोधानाम् याचरिष्यामि पालनं । प्रार्थ येऽहं प्रभातात् प्राक तव वाक्यस्य कांक्षया । मन्नेत्रं त्वदचो ध्यातुं यामान्तं न प्रतीक्षते ॥ हे परेश खकारुण्यात् मामकीनरवं पूटणु । राजनीत्यनुसाराच त्वं सञ्जीवय मां स्वयं । पापानुवर्तिनोऽभ्यास्वच्छास्त्राद् दूरवर्तिनः ॥ अभ्यर्णोऽसि परेश त्वं सत्याज्ञा सकला तव ॥ प्रागजानां प्रबोधैस्ते यत् तान् अस्थापयोऽक्षयं । रेपू । मम दुःखं निरोक्षख ममोद्धारं कुरुष्व च । यस्मात् त्वदीयशास्त्रस्य विस्मतिं न जाम्यहं । विवादे वद मत्पक्ष उत्तरं माच मोच य । खीय वाक्यानुसारेण माच्च त्वं जीवय स्वयं ॥ दूरं वागमधर्मिभ्यो यत्ते नेच्छन्ति ते विधीन । तावकीनानुकम्पास्ति महतो हे परेश्वर । राजनीत्यनुसारेण त्वं मां सञ्जीवय खयं । मामने केऽनुधावन्ति बहवञ्च दिघन्ति मां । तथापि त्वत्प्रबोधेभ्यो न भवामि पराङ्मुखः । वञ्चकान् वोच्य गई ऽहं त्वद्विधीन नाचरन्ति ते वोक्षस्ख त्वन्नियोगेषु प्रेमाणं प्रकरोम्यहं । खीयानुग्रहबाऊल्यान्मां परेश्वर जीवय ॥ भारत्यास्तावकी नाबाः सा कल्यं सत्यता भवेत् । धम्या या राजनीतिस्ते सा च स्थास्यति सर्वदा। ४ सिन। हिंसितुं मुख्यलोका माम् अनुधावन्त्य कारणं । किन्तु त्वदीयवाक्येभ्यः प्रबिभेति मनो मम ॥ तव वाक्येऽहमालादे लब्धभूरिधनो यथा ॥ अन्तं देभि गई च तव शास्त्रं मम प्रियं ॥ राजनीत्यास्त्वदीयाया धर्ममय्या निदानतः । सप्तकृत्वो दिवामध्ये धन्यवादं करोमि ते ॥ १५८ १५४ १६२ 225 ·२२६ गीतसंहिता। १२० गोतं। त्वच्छास्ते प्रीयमाणेषु वर्तते परमं शुभं। नहि कसन तेषाच विद्यते प्रतिबन्धकः ॥ प्रभो त्राणं प्रतीक्षे ते त्वदाज्ञा चाचरामि च ॥ मन्मनस्वत्प्रबोधानाम् विधत्ते परिपालनं । यात्यन्तिकच तत्रैव प्रेमाणं विदधाति हि ॥ नियोगांश्च प्रबोधांश्च त्वदीयान् छाचराम्य ह । यस्मान्मे सकला मार्गा विद्यन्ते तव सम्मुखे ॥ १६८ तो। हे परेश्वर यात्रा मे त्वत्माक्षादुपतिष्ठतु । खीयवाक्यानुसारात् त्वं मह्यं बुद्धिं प्रयच्छ च ॥ तव प्रत्यक्षमायातु मामकीननिवेदनं । खप्रतिज्ञानुसारात् त्वं ममोहार विधेहि च ॥ मामकोनाधराभ्यां हि क्षरिष्यन्ति तव स्तवाः । यतो हताः वयं त्वं मा खविधीन शिक्षयिष्यसि ॥ योग्यं त्वदचसो वाक्यं मज्जिका प्रति वक्ष्यति । यतो हेतोस्वदीयाज्ञाः सकलाः सन्ति धर्मजाः ॥ त्वत्करो मत्सहायोऽस्तु त्वन्नियोगान् रणे यतः ॥ तावकोन परित्राणम् याकाङ्गामि परश्वर । तावकीनच यच्छास्त्रं तन्ममानन्दकारकं ॥ मन्मनो जीवनं प्राप्य त्यत्तसां करोतु हि। त्वदीयराजनीतिश्च भूयान्ममोपकारिणी ॥ नएमेघमिव भ्रान्तं वदासं मां गवेषय । यता हेताम्वदीयाचा विस्मर्यन्ते मया नहि। १७४ १२० विंशतिशततमं गोतं। निन्दाप्राप्तिकाले मनचिन्ता । यात्रागीतं। परमेश्वरमुद्दिश्य विपत्तेः समये मया। प्रार्थनाकारि तेनापि प्रदर महामुत्तरं । मघावाद्योधयुग्मं यत् या च जिव्हा प्रतारिका । 226 ·१२१,१२२ गीतं। गीतसंहिता। ताभ्यां ह परमेश त्वं मम प्राणान् समुद्धर ॥ हे प्रतारकजिक किं त्वयि तेनापयिष्यते । त्वया साईच किं वस्तु तेन संयोजयिष्यते ॥ तीक्ष्ण वाणाश्च वीरस्य तप्ताङ्गाराश्च कोलिजाः ॥ हा हा मेशक वंशस्य मध्येऽत्र प्रवसाम्य हं । केदरीयमनुष्याणां शिविरेऽस्मि कृताल यः ॥ सन्धिदेधिनरैः साई बस्तु लाम्य ति मे मनः ॥ सन्धिषि धोऽहमित्युक्त ते भवन्ति रणोद्यताः ॥ ५ १२१ एकविंशतिशततमं गीतं। चाश्रितलोकानां परमेश्वरेण रक्षणां । यात्रागीतं । पर्वतान बीक्षमाणोऽहं चिन्तयाम्यू ईलोचनः । मामकोनापकारो हि कुतः स्थानादुदेष्यति ॥ परेशात् खर्भुवोः स्वरुपकार उदेति मे ॥ नैव त्वदीयपादस्य स्खलनं स सहिय्यते । तावकीनच रक्षो यः स तन्द्र नहियारयति । पश्यातम्द्रोऽस्त्यनिद्रव इसायेलः स रक्षिता । रक्षिता तावकीनस्तु खयमस्ति परेश्वरः तव दक्षिणा पार्श्वस्या छाया चास्ति परेश्वरः। दिवा सूर्या विधू रात्री नहि त्वामाहनिष्यतः ॥ त्वां रक्षिष्यति सर्वस्माद् अशुभात् परमेश्वरः । मनसस्तावकीनस्य रक्षा तेन करिष्यते निर्गमस्तावकोनश्च तथा प्रत्यागमस्त व । रक्षिष्येत परेपोन ह्यद्यारभ्य हि सर्वदा ॥ ४ : " 5 १२२ दाविंशतिशततमं गीत। परमेश्वरस्य मन्दिर दायदा कृतं यात्रागोतं! गन्नमाला हादः। 227 ·२२७ गोतसंहिता। १२२,१२३ गीतं । ४ ५ यायात परमेस्य यास्यामा मन्दिरं वयं । इति वाक्ये जनरुक्त यानन्दो जायते मम ॥ अस्मत्पादा यिरूशालम् तव हारेषु संस्थिताः ॥ सुनिर्मितं यिरूशालम मुसंयुक्तं पुरं यथा ॥ तत्र यान्ति प्रजावाः प्रजावाः परीशि तुः । नाम स्तोतुं परेशस्येसायेलीयविधानतः ॥ यस्मात् तत्रैव विद्यन्त न्यायाध्यक्षासनान्यपि । दायूदीयस्य वंशस्य सन्ति तान्यासनानि हि ॥ युनाभिः प्रार्थतां सर्वैः कल्याणं यिरुशालमः । ये नरास्वयि प्रीयन्ते शान्तिमेवाप्नुवन्ति ते ॥ कल्याणं तव प्राचीरे वसेत् शान्तिश्च वेश्मसु ॥ मातणां मामकोनानां मित्राणाश्चानुरोधतः । मयेदं वच्यते वाक्यं कल्याणं वसतु त्वयि ॥ अस्मत्पभोः परेशस्य मन्दिरस्यानुरोधतः । त्वदीयमङ्गलस्यैव चेटा कारिष्यते मया ॥ .. . १२३ त्रयोविंशतिशततमं गोतं परमेश्वराश्रयणं । यात्रागीतं। वर्गवासिन्न विद्ये त्वां प्रत्युन्नतलोचनः ॥ लोचन पश्य दासानां यथा खीयप्रभाः करे ॥ यथा वा तिष्ठता दास्या नेत्र वखामि नीकर । तथा तिष्ठति नो दृष्टिरस्मत्प्रभी परेश्वर। तेन जीवनलाभस्य प्रतीक्षां कुर्महे यतः । त्वमस्माननुकम्पखानुकम्पस्ख परेश्वर । यस्मादात्यन्तिकी टप्तिजीतास्माकमवज्ञ या ॥ प्राप्नोदात्यन्तिकों टप्तिमस्मदीयमनः किल । सुखिनामुपहासेन दार्पणामप्यवज्ञया ॥ 0 228 ·१२४,१२५ गीतं। गीतसंहिसा। २२६ १ २ १२४ चतुर्विंशतिशततम गीत। रक्षार्थ परमेश्वरप्रशंसनं । दायूदा कृतं यात्रागोतं । सायेलधुना वाक्यम् एतदईति भाषितुं । अस्मदीयसहायश्चेन्नाभविष्यत् परेश्वरः ॥ अस्माकं प्रातिकूल्येन मनुष्या उत्थिता यदा । तदास्माकं सहायचे नाभविष्यत् परेश्वरः ॥ तस्मि दे परीत्येन तेघा कोपस्य वापतः । सकलान जीवतोऽस्मांस्ते न्यगलिष्यन् न संशयः । वयं तोयसमूहे नामावयिष्यामहि प्रवं। यस्मत्यागत ऊर्द्धच्च प्राक्रमिष्यत् तरङ्गिणी ॥ यस्मत्प्रागत उद्धं व कमिय्यद् गर्वितं जलं ॥ भूयात् परेश्वरो धन्यस्तेषां दन्तेषु भक्ष्यवत् । अस्माकमर्पणं यस्मात सोऽभ्यनुज्ञातवान् नहि ॥ व्याधपाशाद् यथा पक्षी निस्तोण नो मनस्त था । स पापाः पश्य सञ्छिन्नो निस्तारञ्च गता वयं ॥ अस्मतिः प्रभो नीति निर्मातुः स्वर्गमर्तयाः । ४ ५ ६ ७ - १२५ पञ्चविंशतिशततमं गीतं । परमेश्वरं शरणागतानां लोकानां मङ्गलं । यात्रागीतं । १ निश्चलचिरसंस्थश्च यः सीयोनापर्चतः । तग्य तुल्या भविष्यन्ति परमेशाश्रिता नराः ।। यथा पाल बिरूपालम् अद्यारभ्य सदारतं । खप्रजाः परमेशेन चतुर्दिवारतास्त या ॥ राजदण्डस्त पापस्य न स्थायी धर्मिणां भवि। दौजन्ये धर्मिभि यस्मान्न कर्त्तव्यं करार्पणं ॥ हितं कुरु परेश त्वं हितानां सरलात्मनां । 2:29 ·२३० गीतसंहिता। १२६,१२७ गोतं। वक्रमार्ग ये धान्तास्ते तु दुष्कर्मभिः सह । प्रभुना दवयिष्यन्ते इसायेलोऽस्तु मङ्गलं ॥ १२६ षड्विंशतिशततमं गोतं । वाविला निस्तारार्थ परमेश्वरस्य प्रशंसनं । यात्रागीतं। परमेशेन सीयोनो दासत्वे परिवारिते। दृरखनमनुष्याणाम् व्यभवाम वयं समाः ॥ तदा हास्येन नो वक्त्रं जिहा गोतेर पूर्य्यत । भिन्नदेशीयलेोकेषु प्राचरद् वागियं तदा । कृते ऽमोघां महाकर्म कृतवान परमेश्वरः ॥ अस्मत्कृते महाकर्म कृतवान् परमेश्वरः । एतेन वयमा नन्दं परमन्वलभामहि ॥ है परपा त्वमस्माकं दासत्वं परिवारय । दक्षिणीयमरस्थाने सोतसां शुष्कतामिव ॥ अश्रुपातेन वोजानां वपनं ये प्रकुर्वते। उल्लासेनैव पूा स्थानां कर्त्तनं तैः करिष्यते ॥ प्रवहन वीजभारं यः क्रन्दन क्षेत्र प्रगच्छति । प्रवहन शस्यभारंस उल्लसन गेहमे यति । ४ १२७ सप्तविंशतिशततमं गोतं! ईश्वरानुग्रहात सा नतिमङ्गल । सुलेमना कृतं यत्रागीतं । सदनं परमेपोन विनिर्मीयत चेन्नहि। निष्फला जायते तईि श्रमो निर्माणकारिणां। नगरं परमपून परिरक्ष्येत चेन्नहि। निष्फला जायते तहि रक्षिण जागरूकता ॥ प्रग युष्माकमुस्थानं शयने च विलम्बनं । 230 ·१२८,१२६ गीतं। गोतसंहिता। २३१ भोजनश्वाधिसंयुक्तं सकलं जायते वृथा। खप्रियाय तु निद्रायां स ददाति समं फलं ।। परेशात् प्राप्यवित्तानि पत्त वित्तानि पश्य हि। फलं गर्भस्य तेनैव दीयते पारितोषिकं ॥ यथा वीरकरे वाणा युवजाताः सुतास्त या ॥ तैः पारै यस्य तूणीरः पूर्णा धन्यः स मानवः । तेऽरिभिर्विवदिष्यन्ते लज्जामप्राप्य गोपुरे । ५ १ १२८ अष्टविंशतिशततमं गोतं। परमेश्वराश्रितानां लोकानां सुखस्य वर्णनं । यात्रागीतं । परमेश्वरतो भीत्वा गमनं तस्य वम॑म् । समाचरति यः कश्चित धन्य एव स मानवः ।। त्वं कृतस्य खहस्ताभ्यां कर्मणो भोक्ष्यसे फलं । भविष्यसि च धन्यत्वं भविता तव मङ्गलं ॥ त्वत्पनी गहमध्यस्था सफला गोस्त नीलता। त्वत्सुता जितशाखाश्च भोजनासनवेशकाः ॥ नरः परेश्वराद् भोतः पश्याप्नाती स्थमाशिधं ॥ प्रदास्यत्यापिघं तुभ्यं सियोनस्थः परेश्वरः । त्वं यावज्जीवनं क्षमं वीक्ष्यसे घिरपालमः। वोक्ष्यसे स्वीय यात्रांचेसालि वतां शुभं ॥ ४ ६ १२८ ऊनविंशच्छततमं गीतं। उपद्रादिलोकानां विरुद्धं विलपनं प्रार्थनश्च । यात्रागीतं । लोका यायौवनादेव बहुश। मामपीडयन् । इखायेलधुना वाक्यम् एतदर्हति भाषितुं ॥ लोका यायौवनादेव बहुपी। माम पीडयन । १ 231 ·२३२ गीतसंहिता। २३० गोतं। ३ ४ तथापि मा पराजेतुं ते न पोकुः कदाचन ॥ लागलं चाल यन्तश्च मत्यूछे लागलग्रहाः । सुदीर्घा व्यदधुस्तत्र खोयलाङ्गल पद्धतीः । धार्मिकः परमेशोऽस्ति रज्जः : सोऽच्छिन्त पापिनां ॥ सीयोनो दे घिणः सर्वे पश्चाद् यास्यन्ति लज्जिताः ॥ यत् टणं गेहपृष्ठस्थं शुष्यत्युत्याट नात् पुरा । सकलास्ते भविष्यन्ति तुल्यासेन टोन हि॥ शस्यच्छेत्ता न पाणै तत् न कोडे वाहकोऽर्पयेत् ॥ याशीवादः परेशस्य युष्माभिः सह वर्ततां । वयं नाना परेशस्य युष्मभ्यं दद्म याशिछ । इति वाक्यच तद् दृष्ट्वा पथिवी नहि गद्यो । १३० त्रिंशच्छततमं गीतं। परमेश्वरे प्रत्याशा। १ नरा यात्रागीतं । अहं गम्भीरताये लाम याहयामि परेश्वर ॥ हे प्रभो मम रावं त्वम् याकर्णयितुम हसि । मदीयकातरोती हि त्वया श्रोचं निधीयतां ॥ प्रभो त्वं चेत् स्मरेघान तर्हि कः स्थास्यति प्रभो ॥ यद् बिभ्यति त्वत्तस्तत् क्षमा विद्यते त्वयि ॥ परमे प्रतीक्षेऽहं मन्मनस्तं प्रतीक्षते । वचने गदिते तेन विश्वासच करोम्यहं ।। आकाङ्गन्ति प्रभातं ये प्रभाताकाङ्गिरक्षकाः । समाकाशति तेभ्योऽपि मामकोनमनः प्रभु। इसाये लीयवंशस्तु परमेशं प्रतीक्षतां । यस्मात् परेश्वरे संस्था कृपा पूर्गा च निय्कृतिः ॥ निष्कृतिं सर्वदोघात् स इसायला विधास्यति ॥ ५ M 232 ·१३१,१३२ गीत। गीतसंहिता। مر १३१ एकत्रिंशच्छततमं गोतं। नम्रताया वर्मन । दादा कृतं यात्रागीत। प्रभो न गचि चितं मे ना इमन ललोचनः । नै वाई व्याप्रिय कार्य गुरौ मचे महाते । पश्य शान्ति क्षमायुक्तं मयाकारि निजं मनः । खोयमातु वशीभूतः त्यतास्तन्यः पिशु यथा । मन्मना महशीभूतं त्यक्तस्तन्यः शिशु यथा ॥ इसायेल प्रभमाकाझेद वद्य वारभ्य सर्वदा । २ or ४ १३२ हात्रिंशततमं गोतं । १ परमेश्वरस्य सेवायां दायद जयोग: प्रार्थना च ११ नं प्रतोश्वरस्य प्रतिज्ञा च । यात्रागी। परेश मर दायूदं सब्वें तस्य च सङ्कटं ॥ परमश्वरमद्दिश्य शपथं सोऽकरोदिमं । वचः प्रत्य पूट हो। चेदं याकूबा बन्नदायिने । वासस्थानं परेशाय बावन्नासाद्यते मया । या वन लभ्य ते वेधम याकूवा बलदायिने । म या तावत् स्वगेहस्य दासो नैव प्रवक्ष्यते । पा बनाथ स्व खट्दा पिन समारोप्यते मया ॥ न चानुमस्यते निद्रा सोयनोचन यो मया । न नेत्रच्छदयुग्मम्य स्वप्नाचं वा निमीलनं । फाथायां वयं पश्य प्राप्तःस्त म्या जनश्रति । उद्देषां लब्ध वन्तस्तु वियारीमोयप्रान्तरे यागच्छत वयं तस्य प्रविशाम निवपानं तदीय पादपीठे च प्रणाम करवाम है ॥ हे परेश समुत्थाय खविश्रामस्थलं व्रज । खीयमधया साई महापाक्तिविशिष्टया । स्वदीययाज के धो वासोवत परिधीयतां । - ८ ! 283 ·२३४ गीतसंहिता। १३३ गोतं। १० १२ . पुण्यवन्तश्च लोकास्ते कुर्वन्तूच्चै जयध्वनि । मीयदासस्य दायूदोऽनरोधादवधीयतां । नृपं खेनाभिषिक्तं त्वं न कुरुम्ब परामुखं ॥ परमेशोऽन्यथा यस्य न करिष्यति कहिंचित् । तादृशं पथं सत्यं कृत्वा दायदमब्रवीत् । तनज ते करिष्यामि त्वत्सिंहासनसंस्थितं ॥ मम यो नियमो ये च प्रबोधा ज्ञापिता मया। तेषाञ्चेत् पालनं कुर्य्यस्ताव कोनत नद्भवाः । तेषामप्यात्मजास्तहि भाविकाले निरन्तरं। भविष्यन्ति सुखासीना राजसिंहासने तव ॥ यतो हताः सियोनहिं रतवान् परमेश्वरः । तमेव खीय वासार्थ सोऽभिकाशित वान् खयं ॥ तेनोक्तम् एतदेवास्ति महिश्रामस्थलं सदा । यत्र स्थाने निवस्यामीदं मह्यं रोचते यतः ॥ एतत्स्थानीयभक्ष्याय प्रदास्याम्यहमापिघं। तर्पयिष्यामि चान्नेन तत्र त्यान दुर्गतान नरान्॥ परिवाणेन तत्र त्य'न भूषयिष्यामि याजकान् । तत्रत्याः पुण्यवन्तश्च करियन्ति जयध्वनि ॥ तन घटकाच दायदो मया संवर्धयिष्यते । नराय स्वाभिषिक्ताय दीपश्वासादयिष्यते। लज्ज या देषिणस्तस्य वे रयिष्यामि वस्त्रवत् । तस्य मृईि किरीट स्य शभा राजिष्यते ध्रुवं ॥ १४ १५ १७ १८ १३३ वित्रिंशच्छततमं गीतं। एक्यस्य श्रष्ठत्वं । صر दायदा कृतं यात्रागीतं । मातणां पश्य किं भद्रः किं रम्या वास रेक्यतः । तुल्या मन्ये स संवासतेन तैले न साधुना । हाराणस्य वराङ्गाद् यत् प्रमश्रु यावद् व्यवातात् । प्रम श्रुतो यच वस्त्राणां प्रान्तं यावद वावरत् ॥ २ 231 ·१३४,१३५ गीतं । गीतसंहिता। २३५ सदृशो वा स संवासो हर्माणस्थ रखवारिणा । सियोनाख्यगिरिवेव पतनं यस्य जायते । तत्र यस्मानियुक्ताशीः प्रभुनानन्तजीवनं ॥ or १३४ चतुस्लिंशच्छततमं गोतं। परमेश्वरस्य प्रशंमार्थम् आश्वामः । यात्रामी। ह पर तम्य प्रासादे रात्री रात्रावयस्थिताः । दासाः परशितुः सर्वे धन्यं ब्रूत परेश्वर । धर्मधाम्यई हस्ताश्च धन्य बत परेश्वरं॥ धन्यवादञ्च युष्माकं हे प्रजाः स करिष्यति । परमेताः सियोनस्था निर्माता खगमर्ययोः ॥ २ २ १३५ पचत्रिंशच्छततमं गोतं। अनुग्रहार्थ परमेश्वरस्य प्रशंसनं प्रतिमानाम् असार त्यञ्च । प्रशंसा परमेशस्य युष्माभिः सम्पको यतां । स्तुत नाम परेशस्य स्तुत दासाः परेशि तुः ॥ उपविथ ये ययं परमेशम्य मन्दिरे। अस्मदीयेश्वर स्यैव प्रासाद स्याङ्गनेषु च ॥ य यं परेश्वरं स्तुध्वं परेपो यत उत्तमः । यूयं गायत तनाम यस्मात् तद्धि मनोहर। परेशेन तो याकूब इसायेन च खर त्नवत् ॥ यस्मादमिदं जाने महानमत्यरेश्वरः। अस्माकच प्रभः श्रेष्ठः कृतस्वदेवगणादपि ॥ वर्गमर्त्य समुद्रेश्वगाधेश्वखिलेषु च । तत् करोति परेश्वरः॥ तेनेवोत्याद्यते मह्याः प्रान्ततो वाष्यसङ्गाहः । तथा सौदामिनी तेन क्रियते दक्षिदायिनी। 2.12 ४ यत् किञ्चिद् रोचते तस्मै 235 ·२९६ गोलसंचिता। १३६ गीत। ८ १० २१ १३ .. वाय निःसार्यते तेन खभाण्डागारमध्यतः । मिसर्दे पो ऽग्रजान नृणां पशूनाञ्च जघान सः ॥ मध्ये तव मिसर्देश चिह्नानि चामृताः कियाः । फिरौगां प्राययामास सांस्त त्सेवकांश्च सः ॥ बहस थक जातीच पराजिग्ये रगोन सः। मारयामास राज्ञच महाशक्तिसमन्वितान् ॥ रमेरीयमनुष्याणां सीहोनाख्यं नराधिपं । योगनामविशियच वाश नस्य महीपति । सवान किनानदेशस्य पार्थिवान त व्यनाश यत् " स तेषां सबभृमिश्च वितताराधिकार वत्। खीय प्रजागणायवेसायले स्वाधिकार वत् ॥ सर्वकाल भवेत् स्थायि तव नाम परेश्वर। स्थिरा शेष युगं यावत् परमेश त व स्मृतिः ॥ यतो विचारयिष्यन्त परेन निजाः प्रजाः। प्रदाविध्यते तेन दया खसेवकान् प्रति ॥ भिन्नजातीय लोकानां यावन्तो देवविग्रहाः। रौप्यस्वर्णमयास्ते हि मर्त्य हस्तै विनिर्मिताः ॥ सवतास्त न भाषन्ते न पश्यन्ति सलाच नाः ॥ सकर्णाश्च न टावन्ति नास्ति तेषां मुखे ऽनिन्तः । तत्ममाः कारवस्तेषां सर्व तांश्चाश्रिता जनाः ॥ इखायेलन्चया यूयं धन्यं ब्रुत परेश्वरं। हे हारोणान्वया यूयं धन्यं ब्रूत परेश्वरं । हे लेविवंशजा यूयं धन्यं ब्रूत परेश्वरं । हे परेशार्चका य॒यं धन्यं ब्रुत परेशं स्तुत सीयोनि यिरूशालमवासिनं । प्रशंसा परमेशस्य युग्माभिः सम्पकोत्तोता । १४ १५ ६ २. परश्वरं॥ २१ १३६ षट्त्रिंशछततमं गीत। नित्य कानण्यहेतोः परमेश्वरस्य प्रशंसा । यूयं परेश्वरं स्तुध्वं यतो हेतः स उत्तमः । १ 230 ·१३६ गोतं। गीतसंहिता। २३० २ ४ บ यस्माद नन्तकालषु करुणा तम्य सस्थिरा ॥ यूयं तमेव विशुध्वम् ईश्वराणामधीश्वरं । यस्माद नन्तकालेषु करणा तम्य सुस्थिरा । ययं तमेव विशुध्वं प्रभूनां परमं प्रभु । यस्माद नन्तकालेषु करुणा तम्य सुस्थिरा । यूयं स्तुताद्वितीयं तम् आश्चर्य कर्म कारिणं । यस्माद नन्तकालेषु करुणा तम्य सुस्थिरा ॥ सविवेचनया तेन निर्म में व्योममण्डलं । यरमाद नन्त कालेषु करुणा तस्य सस्थिरा । तेन विस्तार याचके तोयानाम परि क्षितिः । यस्माद नन्तकालेषु करुणा तस्य सुस्थिरा। निर्ममाते च तेनेव हे महाज्योतिषी दिदि । यस्माद नन्तकालेषु करुणा तस्य मस्थिरा ॥ दिवसम्याधिकारित्वे नियुक्तोऽसौ दिवाकरः । यस्माद नन्तकानेषु करुणा तम्य सुस्थिरा ॥ निशाराज्य नियतश्च स नक्षत्रो निशापतिः । यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सुस्थिरा ॥ मिसदशीय लोकानाम अग्रजास्त ग जनिर । यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सुस्थिरा ॥ इलायेलन्वयं तेषां मध्य तश्चाद्दधार सः । यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सस्थिरा । बल युक्त न हस्ते न विस्त तेन च बाहुना । यस्माद नन्तकालेषु करुणा तस्य मुस्विरा ॥ तथा सूफार्ण वस्ते न दिख बड़ी कृत्य चिच्छि दे। यस्माद नन्त कालेषु करुणा तम्य मुस्थिरा ॥ तस्य मध्ये न चेवायेन तदानीं तेन तारितः । यस्माद नन्तकालेषु करुणा तस्य सस्थिरा। मुफाम्भाधौ तु निक्षिप्तः फिरीन तस्य बलानि च । यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सुस्थिरा ॥ मरुस्थानस्य मध्येन स निनाय निजाः प्रजाः । यसाद नन्तकालेषु करुया तम्य सस्थिरा॥ १० - ११ १२ ट १४ १५ १६ 257 ·२३८ गीतसंहिता। १३७ गोतं २. ९१ सुम ईश्वर्ययुक्तांच भूषतोन वाजघान सः। यस्मादनन्तकालेषु करणा तस्य सुस्थिरा । मारयामास राज्ञश्च महाविक्रमसंयुतान् । यस्मादनन्त कालेषु करुणा तस्य मस्थिरा ॥ इमोरीयमनुष्याणां सीहोनाख्यं नराधिपं । यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सुस्थिरा । योगनामविशियञ्च वापानम्य महीपतिं । यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सुस्थिरा ॥ स तेषां सर्वभमिच्च वितताराधिकारवत् । यस्माद नन्त कालेषु करुणा तस्य सुस्थिरा । खोयदास गाम्य वेसायेलः स्वाधिकारवत् । यस्मादनन्तकालेषु करुणा सस्य सस्थिरा ॥ अस्माकं पतितावस्थां दृष्ट्वा तेन स्मृता यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सस्थिरा ॥ यस्मदीयविपक्षेभ्यो वयं तेन समुद्धृताः । यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सस्थिरा ॥ यावन्तः प्राणिनः सन्ति सर्वेभ्योऽन्नं ददाति सः। यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सुस्थिरा ॥ वर्गवासिन ईशस्य युष्माभिः क्रियतां स्तवः । यस्मादनन्तकालेषु करुणा तस्य सस्थिरा ॥ वयं । २२ । २५ १६ १३७ सप्तत्रिंशच्छततमं गोतं। १ वापिलदेशे यिहदीयानां दुःखानि ७ इदोमो याथिलाच दगड भविष्यदाका । वाविलीयसवन्तीनां तीरेधूपाविशाम हि । चकुर्म क्रन्दनचापि सोयोनः स्मरणाद् वयं ॥ तत्र चाडवरक्षेदबधोम खवल्लकीः ॥ धारी नो यतस्तत्र गानमरमान ययाचिरे। ये चास्मान् वन्दिनो काईते ऽस्मान् सधैं ययाचिरे। ययं गायत सीयोनो गीतं किञ्चन नः कृते ॥ विदेपो तु कथं गीतं प्रगास्यामः परेशितुः । or 238 ·१३८ गोतं। गोतसंहिता। यिरुशालम अहं चेत् त्वां विस्मयं कदाचन । खदाच्यं विस्मरत तईि मामको दक्षिणः करः॥ अहं चेन्न सरयं त्वां परमानन्दतश्च मे । चेत् त्वय्येव यिरूशालम् न प्रीये याधिकं सदा । मदीया रसना तर्हि सज्जतां मम तालुनि ॥ इदोमोयमनुव्याग दण्डा) हे परेश्वर । त्वं बिरूपालमः पी।च्यम् चन्तिम दिवसं स्मर। उच्छिन्नामलमच्छिन्तमां वाचं ते ऽगदंस्तदा । हे नियुक्त विनाशाय वावि लाख्ये पात्मजे । व्यमान प्रति त्वयाचारो यादृशो ऽकारि तादृशं । फलं दाम्यति यस्तुभ्यं स हि धन्यो भविष्यति ॥ यश्च हस्तेन सह्य स्तन्यपाविशिYस्तव बलात् क्षेपयति पाषाणे सोऽपि धन्या भविष्यति ॥ ८ १३८ अष्टत्रिंशच्छततमं गोतं। दयास त्यतयाः कृते परमेश्वरम्य प्रशमनं । ar ८. दायूदो गोतं । सवान्तःकरणे नाहं प्रकरिये तव स्तवं । देवतानां समक्षञ्च प्रगास्यामि गुमास्तव ॥ प्रगामश्च करिष्येऽहं पतं ते मन्दिर प्रति । दयासत्यतया तो सस्ता ध्ये तव नाम च । यस्मात् खीयम हानाम्नः श्रेष्ठाकारि ख वाक् त्वया ॥ ममाहानदिने मह्यम् उत्तरं त्वं प्रदत्तवान् । कृतवान् बलवन्तञ्च बले नान्तरिकेगा मां ॥ निर्गतानि त्वदीयाम्यात् वचनानि निपाम्य तु । एथिवीस्था नृपाः सर्व त्वां स्तोष्यन्ति घरेश्वर। प्रगास्यन्ति च गीतानि परम पूम्च वर्मसु । यतो हेतोः परंशस्य विद्यते गौरवं महत् ॥ उन्नतः परमेाः स नम्रम् यालोकते नरं। ४ 239 ·गीतसंहिता। १३६ गोस। दरस्थश्च विजानाति मानवं गर्वसंयुतं ॥ लोपामध्ये ऽपि गच्छन्तं मां त्वं सञ्जीवयिष्यसि । कोपं विस्तीर्ण हस्तश्च मे ऽरीणां वारयिष्यसि । खोयदक्षिण इस्तेन माञ्च निस्तारयिष्यसि ॥ मदीय कर्मणः सिद्धि परमेशः करिष्यति । करुणा तव नित्यास्ति खपाण्याः कर्म मा त्यज । : -- ४ १३० ऊनचत्वारिंशततमं गोतं । १ परमपरस्य म जता १२ टूट राथर्य का या वन १६ पापिनः प्रति प्रणा च । वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायो धर्म गीतं । त्वं परारानु मन्धाय मां परिज्ञातवानसि ॥ त्वं मदीया पवेताश्च मदुस्थानच वेत्सि हि। मम मानस सङ्कल्पं बुध्यसे च सुदूरतः ॥ यस मार्ग पाव्य में वत्य सर्बाञ्च मे गति। सर्वथा ज्ञायते यन्न त्वया हे परमेश्वर । जिवायां मम पश्येक तादृग वाक्यं न विद्यते ॥ अग्रे पश्चाच मां रवा हस्तं धत्से ममोपरि ॥ -दं मत्तो ऽङ्कतं ज्ञानं ममागम्यं समुच्छ वात् ॥ यात्मना तब न प्राप्यं किं स्थानं यास्यते मया । तव प्रत्यक्षता वा क करियेऽहं पलायनं ॥ समारोच्यामि किं खगं त्वन्तु तत्रैव विद्यसे । पाताले किं पायिव्ये वा त्वं तत्रापि प्रकाशसे धृत्वारुणस्य पक्षी वा किं वस्याम्यब्धिसामनि । तत्र स्थाने ऽपि मन्नेता तव हस्तो भविष्यति । तव दक्षिण पाणि च मां तत्रापि धरिष्यति ॥ स्वाच्छादयतु मां ध्वान्तमिति किं वक्ष्यते मया । यामिनी मच्चतुर्दिक्ष दीप्तियुक्ता भविष्यति ॥ ध्यन्ध कारो ऽपि ते साक्षाद अन्धकारावते नहि । दिन वद् रजनी भाति समे चास्तां तमोद्युती ॥ मामको नपरोसन्तस्तव हस्तगतं किल । ॥ :210 ·१४. गीता ९०९ १४ १५ १६ १० गीतसंहिता। मागर्भस्थ मध्ये ऽपि त्वयैवाह समारतः । भीमा- च मूर्ति में त्वां विवोस्याम्यहं ततः । खाश्चयं सर्वकार्य ते सम्यक् तद वेति मे मनः । सृज्यमानस्य गुप्तच्चोयमानस्य क्षितेरधः । सारांशो मम नै वासीत् प्रच्छन्नो दृष्तिस्तव ॥ भयनाभ्यां त्वदीयाभ्यां पिण्डाकारो ऽहमीक्षितः। समष्यानि त्वया पश्चात् सकलानि दिनानि मे त्वदन्ये लिखितान्या सन् नैकस्मिन्नप्युपस्थिते । सङ्कल्पास्तव हे ईश मम कीमहाधनं । कते तणने कीदृग बहो सङ्ख्याभिजायते ॥ कथं तान् गगायिष्यामि सिकताभ्योऽपि तेऽधिकाः । निद्रातोऽपि प्रबुद्धोऽहम् अवस्थास्ये त्वया सह । हे ईश त्वं दुरात्मानं नरं किं न इनिष्यसि । हे रक्तपातिमो ययं दूर मतोऽपगच्छत । दुरभावेन ते लोकास्वनामोच्चारयन्ति हि। विपक्षास्तव भूत्वा च प्रयुअन्त्य ताय तत् ॥ स्वदीय षियोऽहं किं न पडेमि परेश्वर । तावकीनविपक्षान किं न मन्ये दुःसहान ।। पर्णवेण तान देश्मि तांश्च मन्ये खवैरिणः॥ ईश मामनुसन्धाय परिजानीहि मे मनः । कृत्वा मम परीक्षाच सल्यान मम निश्चिम् ॥ मयि होगतिः काचित वस्तीति व विलोकय । घमरत्वम्य मार्ग च गमय खयमेव मां ॥ १. ११ २२ २४ १४० चत्वारिंशच्छततमं गीतं। रिपुथ्यो रक्षणाय प्रार्थना। वाद्यनियन्त्रे दातव्यं दायूदो धर्मगीतं । स्वं दुश्त्तनरेभ्यो मां हे परेश समुद्धर । दारात्म्याचारिलोकेभ्यः स्वयं मा परिरक्ष च ॥ ते मनुष्याः खचित्तेषु चिन्तयन्ति कुकल्पनाः । 21 241 ·२४२ गीतसंहिता। ९४१ गोतं। प्रत्यहं समरं कर्त्तम् एकस्थाने मिलन्ति च ॥ सुतीक्षा निजजिज्ञाश्च विजिहा इव कुर्च ते । तेषाचाधरयो मध्ये फणिनो विद्यते विर्ष । सेला ॥ दुर्जनानां करेभ्यस्त्वं हे परवर मामव । दौराव्याचारिलोकेभ्यः स्वयं मा परिरक्ष च। मदीय पादविक्ष्य बाधितुं चिन्तयन्ति ते । गळि गणेो ऽस्थाप य न गुमं पाशं रज्जूश्च मत्कृते । व्यम्तएव न पथि जालञ्चन्मिाथञ्चायोजयन् मम ॥ सेला ॥ परमेपा न्वहं वच्मि त्वमेवासि मदोश्वरः। मनिवेदनरावं त्वं हे परेश्वर संपूटगा ॥ हे प्रभो परमेपा त्वं मम पागाकारं बलं । समरस्य दिने त्वच्च मस्तकाच्छादको मम ॥ दुर्जनम्येप्सितं तस्मै न प्रदेहि परेश्वर । नैव साधय तस्याशां न चेत् स गर्वमेष्यति ॥ सेला ॥ ये मां रन्धन्ति तेषान्तु या वामय कराटकाः । सर्व राशीकरिष्यन्ते तेषां खोयेषु मूर्द्धम् ॥ तेघाम परि चाहारा समाचेच्यन्त उज्ज्वलाः । सकला वह्निमध्ये च क्षेप्यन्ते ते नरास्वया। सोयेषु पातयिष्यन्ते ऽगाधेवत्या तुमक्षमाः ॥ दुर्मुखो मानवो महा न भविष्यति सुस्थिरः । दारात्म्याचारियां क्लेपास्ताडयन द्रावयिष्यति ॥ यहं जाने विपनानां लाकानां धर्मनिश्चयः । दरिद्राणां विचारच परेपान करिष्यते ॥ अवयं धार्मिकै सब्बै नाम वियोध्यते तव । त्वत्माक्षाच निवत्स्यन्ति मानवा ऋजुचेतसः ॥ १० ११ १३ १४१ एकचत्वारिंशच्छततमं गीतं। रिपुभ्यो रक्षार्थ प्रार्थमा दायूदो धर्मगीत। हे परेशाइयामि त्वां त्वं त्वरख कृते मम । समाकर्णय रावच त्वामेवा इयती मम॥ 242 ·११२ गोतं । गीतसंहिता। ५ ५ क्रमतां तव साक्षाडि धूपयत् प्रार्थना मम। सान्य नैवेद्यतुल्यच्च मामकीनकृताञ्जलिः ॥ त्वं परेश मदीयास्ये द्वारपालं नियोजय। मदायाधररूपा च कपाटौ परिरक्षय । दुष्कर्माचारिभिः साई दुरात्वालवितुं विधीन् । नान जानीव दोर्जन्ये मञ्चित्तस्य प्रवृत्ततां । न वा सुखादुभक्ष्याणां भोजनं मम तैः सह ॥ मां दण्डयतु धर्मियः मस्ये कारुण्यमेव तत् । मां भर्ती यतु मंस्य तत् नैवं मस्त को भिक । मामकोनशिरस्तस्माद् असुखं न समाश्यति । अमीषान्वयकारेभ्यः करिष्ये प्रार्थनामहं । दृष्टा खपासकानान्त पलिस्थाने निपातनं ते महाची ग्रहोष्यन्ति यतस्ताः सन्ति सुप्रियाः ॥ कर्मयोन विदीयां भूमौ वीजानि यादृशं । तादृगेव विकीर्यन्तै गत्तास्ये कोकसानि नः ॥ ह प्रभा परमेश त्यां पश्यतो लोचने मम । त्वामेव श्रद्दधानोऽस्मि मत्प्राणान न निपातय ॥ मनिमित्तं मन व्यस्त र्य उन्माथा नियोजितः । मा तस्मादेव संरक्ष पाशभ्य च कुकर्मणां ॥ यग यत् खीयजालेषु निपतिव्यन्ति दुर्जनाः । उत्तीर्णा हंगमिष्यामि स्वमार्ग निरापदं । है । १ १४२ वाचत्वारिंशततमं गोतं। विपत्तिकाले दायूदः দ্বাধন। गरमध्ये प्रार्थनाकारिणो दायूद उपदेश गीत । परमेश्वरमुद्दिश्यावानं कुर्ब हिमुच्चकैः । परमेश्वरमदिश्य प्रोच्चः कुर्व निवेदनं । तग्य साक्षात् खचित्तम्य चिन्ताञ्चोदीर याम्यहं । तम्य साक्षात् स्वकीय सङ्कटं वर्ग याम्यह। क्षोभत मामकोनात्मा त्वन्तु वेत्मि ममायनं । : 213 ·गोतसंहिता। १४३ गोतं । मम गन्तव्यमार्गे ते गुप्तं पाशमयोजयन् । पश्य मद्दचिमो कोऽपि मदभिज्ञो न विद्यते। अहं नहाश्रयः कोऽपि मत्याणार्थं न चेयते। त्वां परा समुद्दिश्य बदनित्यमहं ब्रुवे । मामकीनाश्रयोऽसि त्वं मइन जोवतां भुवि ॥ रहाण कातरोक्ति मे यतोऽहं सुलघकृतः। बाधकेभ्यश्च मां रक्ष मत्तो यत् ते महाबलाः॥ रोधान्मोच य मलाणान् त्वन्नाम स्तोष्यते ततः । वरिष्ये धार्मिकैवाहं मम क्षेमे त्वया कृते ॥ ६ ३ १४३ त्रिचत्वारिंशततमं गीत। रक्षार्थ परमेश्वर प्रार्थना । दायूदो धर्मगीत। हे प्रभा टणु मे यानां यहाण प्रार्थनां मम । खोयसत्यत्वधर्माभ्यां देहि त्वं मह्यमुत्तरं ॥ खोयदासेन साद त्वं मा विचारसभां ब्रज। यस्माद् यत्वत्पुरो धर्मी स कुत्रापि न जोवति ॥ म.त्याणान् बाधते देबो भूमौ में चूर्णय त्यसून् । माञ्च वासर्यात ध्वान्ते प्राकालीयम्रतामिव । क्षोभते मामकीनामा चित्तचोदिज्यतेऽन्तरे। अनुस्मरामि प्राकालं सवा ध्यायामि ते क्रियाः। साधितं तव हस्ताभ्यां कानुचिन्तयामि च । त्वामेवाहं समुद्दिश्य विस्तृणामि करौ मम । स्वामाकान्ति मन्त्राणाः सलिलाकाङ्गिभूमिवत् ॥ से ला ॥ हे परेश त्वया तूर्णं दीयतां मह्यमुत्तरं। क्षीयते मामकोनात्मा मत्ता माच्छादयाननं । तस्मिन्नाच्छादित तुल्यो भविष्याम्यवटङ्गः ॥ प्रात मी बोधय प्रीति यस्माद् विश्वसिमि त्वयि । मार्गमादिश गन्तव्यं त्वां प्रत्यूईम ना अई। देषिभ्यो मम मां रक्ष त्वां परेशामाश्रये ॥ ५ ५ 244 ·१४४ गोस। गीतसंहिता। २४५ 1. " शाधि मां त्वरणाचारं त्वं यतो ऽसि मदीवर। समावो यस्वदीयात्मा स भवं मां नयेत् समां ॥ खोयनामनिमित्तं मां त्वं परेश्वर जीवय । खीयधमानुसारेण लोशादुहर मे मनः ॥ खीयकारण्य हेताच महिपक्षान विनाय । क्षिण मन्त्राणविद्देशून यतोऽहं तव किशरः ॥ १२ ३ ४ १४४ चतुश्चत्वारिंशततमं गोतं। रक्षाय अयाय च परमेश्वरप्रशंसनं । दायूदो गीतं। परमेश। भवेद् धन्यः स मदीयशिलाच्चयः । मत्यायोः शिक्षको युद्धे मेऽङ्गा लीनाञ्च विद्महे ॥ मम श्री मम दुर्गच प्रासादो रक्षक मे । चर्म विश्वासपात्रं मे महपो च प्रजादमः । हे परेश मनुष्यः को यत् सेोऽभिज्ञायते त्वया । को वा मानवसन्तानो यत् त्वया स विगण्यते । वाध्यतुल्यस्य मर्त्यस्य घसाश्छायेव चञ्चलाः ॥ हे परंश भवान व्योम नमयित्वावरोहतु । भूधरा भवता स्पृहा धममूई क्षिपन्तु च ॥ वचैर्विकिर मच्छचून खशरस्तान विलम्प च । इस्तावद्धात् प्रसार्य स्वं ममोद्धारं विधेहि हि । संरक्षागाधतोयान्मां करभ्य विदेशि मां । मिथ्यावादि मुखं येषां दक्ष हस्तश्च वञ्चकः ॥ ईश्वर त्वां समुद्दिश्य गोतं गास्यामि नूतनं । नेवला दश तारेण तुभ्यं गास्याम्यहं किल । राज्ञां त्राणविधाता त्वं त्वन्तु खङ्गाद् विनाशकात् । खीयदासस्य दायूद उद्धारं प्राकरोः खयं । त्वं मामुद्धर सेवाश्च रक्ष हस्ताद विदेशिनां । मिथ्यावादि मुखं येषां दक्ष हस्तश्च वच्चकः ॥ इक्षवद् यौवनस्माकं पुत्वाः सन्तु पुत्लाः सन्तु सतेजसः। ११ 245 ·२४८ गीतसंहिता। १५ गोस। कन्याः प्रासादकागा स्यैस्तक्षित प्रस्तः समाः॥ नामाविधधन पूणी अस्मत्कोघा भवन्तु च । सन्त रथ्यास नो मेघाः सहसाण्य यतानि च । धुर्वहाः सन्तु नो गावो भङ्गोऽपायश्च मा भवेत् । अस्माकं सनिवेशेषु विलापः श्रूयतां नहि । धन्यास्ते मानवा येषाम् अवस्था तादृशो भवेत् । धन्यास्ताच प्रजा यासाम् ईश्वरोऽस्ति परेश्वरः ॥ 8 १४५ पञ्चचत्वारिंशच्छततमं गोतं । ईवीयभाषया ककारादिगोतं तब शरणागतोकेष्वीश्वरान ग्रहस्य वपन । दायूदा कृतं प्रशंसनं त्यामेवाहं नविष्यामि हे राजन हे मदीश्वर । धन्यवानन्तकालेषु प्रवदिष्यामि नाम ते ॥ स्वदोयधन्यवादश्च करिष्यामि दिने दिने त्वदोयनामधेयञ्च प्रसिण्यामि सर्वदा । महान् अति प्रशंस्थश्च विद्यते परमेश्वरः । महिमा तम्य केनापि सन्धातुं नहि पू का ते ॥ स्तोप्यन्ते त्वक्रिया लोकरायरष परम्परं। तावकीन प्रभुत्वस्य वर्णना च करिष्यते ॥ महातेजोविशियस्य त्वत्प्रतापस्य गौरवं । तवाश्चर्य्यक्रियाश्चाधि ध्यानं कारिष्यते मया ॥ त्वदीयभीमकार्याणां वक्ष्यन्ति विक्रमं जनाः । तावकोनमहिनच करिष्ये वर्णनामहं ॥ सौजन्यं बारूपं ते स्मृत्वा व्याख्याम्यते जनैः । त्वदीयधर्म हेतोच तैरुल्ला सः करिप्यते दयावान् अनुकम्पो च विद्यते परमेश्वरः क्रोधे विलम्बकारी स वरिष्ठोऽनमई तथा ॥ सज्जनः सकले वेव स्मतः स परमेश्वरः । वर्तते करुणा तम्य तत्सरे सर्ववस्तुनि ॥ तव सर्वाणि कर्माणि त्वां स्तुवन्ति परेशर । ५ ॥ ट 246 ·१४६ गोस। गोतसंहिता। १३ ४ १५ साधवस्तव लोकाच धन्यं त्वां प्रवदन्ति हि॥ तावकोनस्य राज्यस्य गौरवं कीर्तयन्ति ते । तावकीनप्रभुत्वस्य वर्ण नाञ्च प्रकवते ॥ ज्ञापयन्तो सन्तानान् ताव कोनपराकमं । महातेजोविशिषच त्वदाज त्यम्य गौरवं ॥ तावकीनन्तु यदाज्यं राज्यं तत् सर्वकालिकं । स्थिरन्ते चाधिकारित्वम् अापौरुष परम्परं । पतनोन्मुख लोकानाम आलम्बी परमेश्वरः । नतानामपि सर्व्व घां नृणामत्या पकश्च सः ॥ सघां प्राणिनां दृयिस्वामालाक्य प्रतीक्षते । उपयुक्त च काले त्वं तेभ्यो भक्ष्यं प्रयच्छसि ॥ त्वया मुक्त करणाशा पूर्यते सर्व जीविना । खोयमार्गेषु सर्वेषु धार्मिकोऽस्ति परेश्वरः । खोयकर्मसु सर्वेषु साधुशीलश्च स स्मृतः ॥ परमेशार्थिनां नृणां समीपस्थः परेश्वरः । सकलानां तदासन्ने सत्यप्रार्थन कारिणां तस्माद् बिभ्यति ये तेषाम् अभीयं तेन साध्यते श्रुत्वा कातर शब्दच तेषां त्राणं विधीयते ॥ परपा प्रीयमाणानां रक्षकः परमेश्वरः। दुर्जनानाञ्च सर्वेषां विनाशं विदधाति सः ॥ प्रपूसां परमेपास्य मम भाविष्यते मरावं । सर्वप्राणो सदा तस्य पतं नाम च वन्दतां ॥ ic ९ २० २१ १४६ षट्चत्वारिंशततमं गीतं । परमेश्वरस्य गुणकारणात् तस्य प्रशंसनं । प्रशंसा परमेशस्य युभाभिः सम्प्रकीर्णतां । प्रशंसा परमेशस्य कुरु त्वं हे मना मम ॥ यावज्जोवं करिष्यामि प्रशंसा परमेषितुः । प्रागधारणपर्यन्तं प्रगास्यामि मदीश्वरं । विश्वासो नैव युष्माभि नरन्टेषु विधीयतां । 247 ·२४ गीतसंहिता। २४७ गोर्स ४ " न कस्मिंश्चिमृसन्ताने स यस्मात् चातुमक्षमः ॥ गते सत्वाणवायो स याति मण्मयतां पुनः । तस्मिन्नेव दिने तस्य विप्रणश्यन्ति कल्पनाः । स धन्यो यस्य साहाय्यं कुर्याद् याकूब ईश्वरः । प्रत्याशा स्थापिता येन वप्रभा परमेश्वरे। वर्गमर्त्यसमुद्राणां तन्मध्ये यद्यदस्ति च । तस्य सर्वस्य स सहा सर्वदा सत्यसेवनः ॥ क्लिष्टानां धर्मनिर्णा ता क्षधितभ्योऽन्नदायकः । काराबद्धमनध्याग मोचकोऽस्ति परेश्वरः ॥ दर्शनेन्द्रियही नभ्या नेत्रदाता परेश्वरः । लोकानाम चानतानाचत्यापकः परमेश्वरः। धार्मिकेषु मनुष्येषु प्रेमकारी परेश्वरः ॥ प्रवासकारिलोकानां रक्षकोऽस्ति परेश्वरः । विधवास्तासहीनांच बाजान उपकरोति सः । किन्तु दुईत्तस्तोकानां गतिं स क्षोभयिष्यति ॥ सर्वकालेषु राजत्वं परमेशः करिष्यति । ईश्वरस्तव हे सोयोन यापौरुषपरम्परं । प्रशंसा परमेशस्य युभाभिः सम्मकोर्चतां । ८ १ १४७ सप्तचत्वारिंशच्छततमं गोतं। परमेश्वरस्य कर्मकारणात नस्य प्रशंसनं । प्रपामा परमेशस्य युग्माभिः सम्मकीतां । अस्मदीयेश्वरीद्देश्यं प्रगानं यत उत्तमं । यता हेतोः सुरम्यं सत् प्रशंसा च मनोहरा। क्रियते परमेोम निर्मिति बिरुपालमः । इखायला विकीर्णच स सहाति मानवाम् । भमान्तःकरणामाच लोकानां स चिकित्सकः । खयं तेषां क्षतानाच बन्धनं विदधाति सः ॥ ताराणामपि या मया सा सेनैव निरूपिता। नामान्यादाय तासां स रकैकामाश्यत्यपि ॥ ४ 248 ·१४७ गोतं। गीतसंहिता। २४४ " है १२ महान् स प्रभुरस्माकं महाशक्तिसमन्वितः। परिमाणातिरिक्तास्ति तदीया सुविवेचना ॥ परमेश्वर रवास्ति नमाणामुपकारकः। किन्तु दुईत्तलोकानां भूमिं यावनिपातकः ॥ परमेश्वरमुद्दिश्य यूयं स्तोत्रण गायत । यस्मदीश्वरमुद्दिश्य गीतं गायत वीणया । मेधैराकाशमाच्छाद्य भुवे तोयं ददाति सः । गिरीनाज्ञाप्य तैरेव टणान्युत्पादयत्यपि ॥ पशुभ्यः स्फलेभ्यो हि भक्ष्यं तेन प्रदीयते । काकानां शावकेभ्योऽपि विक्रोशझ्या जिघत्स या ॥ वाजिना विक्रमे तम्य सन्तोषो जायते नछि। चरणावपि वीरस्य स हि नैवानुरुध्यते ॥ तम्माद् बिभ्यति ये लोकान्तान् परेशोऽनुरुध्यते । तद्दयां ये प्रतीक्षन्तं स तवेव प्रतुष्यति ॥ चिरूपालम् कुरुष्व त्वं परेशस्य प्रशंसनं । हे सियोनगरि त्वञ्च धन्यं ब्रूहि निजेश्वरं । महार्गलयुक्तानि त्ववाराणि करोति सः । त्वदन्तवासियुत्त्रेभ्य थाशिघञ्च ददाति सः ॥ ताबको नच सीमानं शान्ति युक्तं करोति सः । गोधूभैरुत्तमश्च त्वां सन्तर्पयति स खयं ॥ खकीया भारती तेन धरा प्रति प्रहीयते । यतीव द्रुतया गया तस्य वाणी प्रधावति ॥ ऊयु लामवत् तेन हिमानी च प्रदीयते । तुघारीयकणास्तेन विकीर्य्यन्ते च भस्मवत् । प्रक्षिप्यन्ते तथा तेन हिमखण्डानि पिण्डवत् । स्थातुं तदीयशीतस्य सम्मुखे केन शक्यते ॥ तेन खीयवचः प्रेष्य सकलं क्रियते द्रवं । खवायो चालिते तेन सव्वे क्षरति तोयवत् ॥ याकूवं निजवाक्यं स इसायेलं निजान विधीन् । स्वकीयां राजनीतिञ्च यरिज्ञापितवान स्वयं ॥ कांचन भिन्न जातीयान प्रतीत्थं नाचचार सः । १२ १५ व १० ८ १६ ० 2K. 2.19 ·गीतसंहिता। १४ गीत। सदीयां राजनीति नै जानन्ति वे जनाः । प्रशंसा परमेपास्य युभाभिः सम्प्रकीयंतां ॥ १४८ अष्टचत्वारिंशततमं गीतं । परमेश्वरस्य प्रशंसनाय स्थावरजङ्गमेषु विनोनिः । २ ४ ५ ८ प्रशंसा परमेशस्य यमाभिः सम्पकीर्णतां । स्तुध्वं परेश्वरं खग स्तुध्वमुच्चस्थतं. त्रु तं । स्तुध्वं हे तस्य दूतास्तं तुध्वं हे तबलानि तं ॥ स्तु वाथां सूर्यचन्द्रौ तं स्तुध्वं दीप्राण्यडूनि तं ॥ स्तुध्वं तं हे दिवः प्रोच्चा द्योरूर्द्धस्थाम्बु तं स्तुहि ॥ स्तयतां सकलैरे नामधेयं परेशितुः । यस्मादुच्चार्य तेनाचां हरिस्तेषां समापिता । तेने वानन्तकालार्थं तेषां संस्थापनं कृतं । प्रदत्तश्च विधिस्तेभ्यो नातिगम्यः कथञ्चन ॥ स्तध्वं परेश्वरं मय तिमयाऽगाधसागराः । वह्निः शिला हिमं धूमो झझा तहाक्य साधिका । गिरयः क्षापालाश्च फलदा एरसद्रुमाः । जन्तवः पशवः सर्वे कीटाः पतत्रिणः खगाः। महीपालाः प्रभावी अध्यक्षा देयापासकाः । युवानश्च यवव्यश्च प्राचीना बाल कास्तथा । स्तूयतां सकलैरे नामधेयं परेशितुः । यद्धेतोः केवलं तस्य नामधेयं समुन्नतं । खर्गमत्या च शोभेते महता तस्य तेजसा । खप्रजानां कृते तेन सहजे टङ्गमुन्नतं ॥ निजसाधुमनुष्याणां सर्वेषां स्तुतिभाजनं । निजासनप्रजानाखायेलीयन्टमा कृते। प्रशंसा परमेशस्य युग्माभिः सम्प्रकीर्त्यतां ॥ १२ 250 ·१४८,१५० गीत। गीतसंहिता। १४६ जनपञ्चाशततमं गोतं। जयकारणात् परमेश्वरस्य प्रशंसा । २ or ४ प्रशंसा परमेशाम्य युग्माभिः सम्प्रकीर्णतां । परमेश्वरमुद्दिश्य गोतं गायत नूतनं । साधूनाच सभामध्ये कुरुध्वं तत्प्रशंसनं ॥ सायेल कुरुतां ह खकीये दृष्टिकर्तरि । सोयोनश्चात्मजाः सर्व उल्लसन्त खराजनि ॥ तदीयनामधेयश्च नर्त्तनेन स्तुवन्तु ते । गानं मृदङ्गवीणाभ्यां तमुद्दिश्य च कुर्वतां । यतो हेतो निजान लोकान् परमेशोऽनुरुध्यते । विदधाति च नम्राणां परित्राणेन शोभनं ॥ कुर्वतां साधवो लोका उल्लासं गौरवान्विताः । खखट्वास शयानाच हर्षनादं प्रकुर्वतां । धृत्वेशस्य स्तवान् कण्ठे दिधारांश्च करैरसीन् । प्रतीकारो ऽन्य जातीनां दण्ड नच्च विदेशिनां । तदोयभूयतीनाच पट कलरव बन्धनं । मुख्यानां लोहपाश्च रोधन तैः करिष्यते । लिखिता च विचाराज्ञा तेवेत्थं साधयिष्यते । प्रताप एघ सर्वेषु तम्य साधुषु वर्तते प्रशंसा परमेपास्य युष्माभिः सम्प्रकीर्णतां ॥ ८ ॥ .. १५० पच्चाशच्छततमं गीतं। मानाप्रकारेण परमेश्वरस्य प्रशंसनाय विनीतिः । प्रशंसा परमेषाम्य युष्माभिः सम्प्रकीर्णतां । ईश्वरस्य प्रसिव क्रियतां धर्मधामनि । प्रशंसा क्रियतां तस्य व्यामि तच्छक्तिसूचके। प्रमा कियतां तस्य खमहाकर्मयां छते । 2K2 251

·२५२
गीतसंहिता।
१५० गोतं।
o
४
प्रशंसा क्रियतां तस्य खमहैश्वर्य कारणात् ।
प्रशंसा क्रियतां तम्य तूरीणां ध्वनिभिः सह ।
प्रशंसा क्रियतां तस्य खनै नवलवीणयोः ।
प्रशंसा क्रियतां तस्य मद नर्तनेन च ।
प्रशंसा क्रियतां तस्य सुषिरेण ततेन च ॥
प्रशंसा क्रियतां तस्य धनैः सुशाब्दनादितैः ।
प्रासा क्रियतां तम्य घनरुत्म वसूचकैः ॥
प्रशंसा परमेास्य क्रियतां सर्वजीविभिः ।
प्रशंसा परमेशस्य युग्माभिः सम्प्रकीर्णतां ॥
।

·सुलेमनो हितोपदेशः। १ अध्यायः॥ र धाभाषः ७ तत्त्वज्ञानस्य कथनं १० पापिलोकेभ्योऽवश्यं पृथग भवितव्यता २० प्रजायाः कथनं २४ प्रज्ञाया भर्सनकथनश्च । २ ३ ४ ॥ ६ ७ खायेलीयवंपास्य यो दायूदाख्यभूपतिः । कृतो हितोपदेशोऽयं तत्सुतेन सुलेमना । प्रज्ञां यच्छति शिक्षाच बुद्धिवाचाच बोधनं ॥ ददाति ज्ञानदां शिक्षा धर्म नीति यथार्थतां विद्यां यच्छति चाज्ञेभ्यो युवभ्या ज्ञानपाटवे । एनं श्रुत्वा नरो ज्ञानी पाण्डित्यं बर्द्धयिष्यति । बडिमांच मनुष्योऽपि लप्यतेऽत्र सुमन्त्रणाः ॥ श्लोको वाणी च ग्रहार्थी नराणाञ्च मनस्विनां । वाचः सूपाणि चैतघां सर्वेषां बोधमाश्यति ॥ परमेशाद्धि या भीतिः स प्रज्ञाया उपक्रमः । प्रज्ञा सदुपदेशञ्च तुच्छीकुर्वन्त्यबुद्धयः ॥ मत्युत्त्र खतातस्य सूपदेशं निपामय । खकोयमातुरादेशो न परित्यज्यतां त्वया ॥ यसाच्चाझे शिरोमाला कण्ठभूधा च ते तव । पापिषु लोभयत्सु त्वां मैवाङ्गीकुरु मत्सत ॥ त्वां वदिष्यन्ति ते लोका अस्माभिः साइमेहि हि। नराणां रक्तपाताय स्थाम्यामो निते वयं । विचेरिध्यामहे धत्तं निष्कलङ्गान् च कारणं ॥ पातालवद् ग्रसिष्यामो वयं जोवत एव तान् । अखण्डास्तान ग्रसिध्यामो गतीवरोहिणी यथा । अत्यत्कृयानि वित्तानि परिलस्यामई ततः । खगेहान् पुरयिष्यामो वस्तुभि ोठित वयं अस्माभिः साईमेव त्वं समानांशी भविष्यसि " हे १० १२ १४ 253 ·२५.४ हितोपदेपाः। अध्यायः। १६ A २२ अस्माकं सकलानाच कोष रको भविष्यति ॥ मत्युत्त त्वं न तैः साकं याहि तेन कुवर्त्मना । त्वं तेषां मार्गतः स्खीयो चरो च निवारय ॥ यतो हतोरनिहाय तेषां पादा वन्ति हि । ते च पोगितपाताय भवन्ति द्रुतगामिनः ॥ परन्तु पक्षिणां साक्षाज्जाल विस्तार्यते वृथा। खीयोगितपाताय गुप्ता स्तिष्ठन्ति ते नराः। खीयप्राणविनाशाय चेयन्ते व्याधवच्च ते व्यन्यायात् कृतलाभस्य धनि मस्तादृशी गतिः । खोयस्वामिन एवासी लाभः प्राणापहारकः ॥ वहिः प्रकोप्रति प्रज्ञा रथ्यासू वैश्च भाषते ॥ जनताकीर्ण हट्टेषु सा करोति महाध्वनिं । पुर हारम्य मार्ग च गदति स्वीयभारती। बालिपा त्वे कियत्वालं ताच्यथ बालिशाः । निन्दायाञ्च कि यत्काल तुहिं यास्यथ निन्द काः । हे निर्वाधाः कियत्कालं ज्ञानदेषं करिष्यथ ॥ यूयं मदीयवाग्दहं प्रति वर्तितुम ईथ । पश्याई व्या हरिष्यामि युष्मान प्रति मतिं मम । युप्मान् संज्ञापयिष्यामि मामकीनवचांसि च ॥ मयाहाने कृते यूयं यद् यायातुमनिच्छवः । मम विस्तत हस्तस्य वाक्यं ओतुच्च नै छत ॥ छवाज्ञासिर साद्यन्तां सकलां मम मन्त्रणां । मामकीनच वाग्दण्डं ग्रहीतुं न समच्छत । तस्मान्मयापि युष्माकं दुर्दशायां हसिष्यते । छापा ङ्गायाञ्च युष्माकं घटितायां कखिच्यते ॥ यदायास्यति युमाकम् धाशका चक्रवातवत् । भभावच्च यदा युभान उपस्थास्यति दुर्दशा। चायासः परितापश्च यदा युष्मान उपेष्यतः ॥ तदा तैरहमाहूतः प्रदास्याम्युत्तरं महि । तैश्च मां यत्नतोऽन्विष्य ममोद्देशो न लस्यते ॥ यतो ज्ञानमवज्ञाय निराकृत्य प्रभो भयं । १३ २४ ट २५ १० १८ 254 ·२ अध्यायः। हितोपदेशः। २५५ १० ३२ मन्त्रणा मम तेस्त्यता वाग्दण्डश्च विगर्हितः । खाचारस्य फलं तस्मात् तै लैंकिरपभोक्ष्यते। खकीयमन्त्रणाभिश्च हप्तिस्तैः परिलप्यते ॥ यस्माद् बालि पा लोकानां भंपास्तान निहनिष्यति । विनइक्ष्यन्ति च निर्बाधाः खनिश्चिन्ततया किल । यस्तु पटवाति महाक्यं स निर्विघ्नं निवत्स्यति । स चानिरभयान्मुक्तः खस्थचित्तो भविष्यति ॥ २२ . २ ४ ५ २ दितीयोऽध्यायः। १ प्रज्ञाद्वारा रक्षणं १० पापिभ्यो निस्तरां २० सत्पथेन गमनच। हे मदीयात्मज त्वं चेद रशीया वचनानि मे। मामकीननिदेशांश्चेद् गोपये र्निजमानसे । प्रज्ञायां निदधीथाश्च खकीयश्रवणेन्द्रियं ॥ त्वं चेद् विवेचनायाञ्च निजचित्तं प्रवर्तयः । समाइयेश्च चेद् बुद्धिम् उच्चकै विवेचनां ॥ ताच रौप्यवद् अन्वये मार्ग ये गुप्तरत्नवत् ॥ परमेश्वरभक्ति या त्वया सा तर्हि भोत्स्यते । तदानीमीश्वरम्यैव ज्ञानञ्चावाश्यते त्वया ॥ प्रज्ञादाता यता हेतोः खयमस्ति परेश्वरः। तस्यैव वक्त्रतो ज्ञानं सुबुद्धिश्च प्रवर्तते लोकानाम्ट जुचित्तानां कुशलं सचिनोति सः । सिद्धाचारमनुष्याणां फल कोऽस्ति स एव च ॥ तेनैव न्यायमार्गाणां क्रियते परिपालनं । खीयसाधुमनुष्याणां गतिस्तेन च रक्ष्यते ॥ ततो हतास्वया तईि धर्मा न्यायश्च भात्स्यते । ज्ञास्यते च त्वया सर्व सारल्यादि शुभायनं ॥ तवान्तःकरणं प्रज्ञा यस्मिन् काले प्रवेक्ष्यति मनसे तावकीनाय ज्ञानं रोचिष्यते यदा ॥ परिणाम प्रदर्शित्वं तदा त्वां पालयिष्यति । सविवेचनया सम्यक् त्वञ्च रक्षिष्य से तदा । ८ १. 255 ·૨૫૬ हितोपदः। ३ अध्यायः । १५ उडुतः पापिनो मार्गाद् वक्रभाषिनरादपि ॥ गन्तं तामसरण्यासु त्यक्तसारल्यमार्गतः । यसत्कर्मग्नि सन्तुशात् कुकल्यैश्च प्रफुल्लतः ॥ वक्रतारूपमार्गाच्च जिह्मवर्त्म निगामिनः ॥ उडतः परदारभ्यः स्निग्धवाचः परस्त्रियः ॥ या सन्त्यक्तवतो स्वीयं मित्रं यौवनकालिकं । वकीये श्वरसम्बन्धिनि यमं या च विस्मता ॥ यतो हेतो म्हं तम्या नमति प्रलयं प्रति । तग्याः सर्वाणि वानि प्रेतलोकं प्रयान्ति च ॥ गत्वा तस्याः समीपन्त नैव कोऽपि निवर्तते। नव जीवनवानि वावाप्नोति कदाचन ॥ तस्माद् भइमनुष्याणां पदव्यां त्वं प्रजिष्यसि । धार्मिकाणाञ्च लोकानां पन्थानं पालयिष्यसि ॥ मानवाः सरलात्मानः सन्निवत्स्यन्ति नीति । सिदाचारमनुष्याश्च तत्र स्थास्यन्ति मुस्थिराः ॥ देशस्य मध्यतः सर्च उच्छत्स्यन्ते च दुर्जनाः। सर्व चोत्पाटयिष्यन्ते तस्य मध्यात् प्रवञ्चकाः ॥ १९ २० २१ २२ १ तृतीयोऽध्यायः । १ याज्ञां पालयितुं विनयः ५ परमेश्वरे विश्वसितुं विनयः ७ ईश्वरंतु विनयः ११ ईश्वरस्य शास्ति खोकतं विनयः १३ ज्ञानेन लामः २१ नस्य फलं २० ज्ञानोपदेशश्च । हे मात्र ममादोष त्वं कदापि न विस्मरोः । तवान्तःकरणं सर्वान् मविधीन् परिरक्षतु ॥ यस्मात् तवायुधो दैध्य जीवनस्य च वत्सरान् । शान्तिच्च वर्द्धयित्वा ते तुभ्यं दास्यन्ति निश्चितं ॥ करुणासत्यते यत् त्वां न जहीतां कदाचन । सद बधान खकण्ठे ते चित्तपत्रे च ते लिख ॥ तत् कृत्वा परमेशस्य मनु व्याणाञ्च सम्मुखे । त्वयानुग्रह उत्सरं कुशलञ्चोपलस्यसे । २ ४ 256 ·३षध्यायः हितोपदेशः। G २. ११ १९. १२ सान्तःकरणेनैव वं श्रद्धत्व परेश्वरं। मा कुर्बीधा निजां बुझिं तावकीनावलम्बनं । सव सर्व गतिवेव स प्रतिमार्यतां त्वया । तदा स तव वानि सरलाणि करिष्यति । मा भवे ज्ञानसम्पन्नः स्वीयदृषिविचारतः । परमेश्वरतो भीतो भवः पापात् पराङ्मुखः ॥ भविता वपुषः खास्थ्यम् बाईतास्नाञ्च तत् तव । त्वं खवित्तस्य दानेन सम्मन्यस्व परश्वरं। यादिजातेन सर्वस्य तवायस्य फलेन च ॥ वसुभिः पूरयिष्यन्ते कोवामाराणि ते तदा। गोस्तनीरसभाण्डानि भविष्यन्त्यालुतानि च । हे मत्पुत्त्व परेशस्य शास्तिं त्वं न निराकुरा । तेन सम्भर्मितश्चापि न परिकाम्य कईिचित् ॥ यस्माद् यः परमेशम्य प्रियः स तेन भय॑ते । जनकेन यथा पुत्लो मनःसन्तोषकारकः ॥ धन्यं ब्रवीमि तं मय प्रज्ञा येनाधिगम्यते । धन्यमेव मनुष्यं तं बुद्धिर्यनोपलभ्यते ॥ यस्माद् रजतवाणिज्यात् तस्या वाणिज्य मुत्तमं । नातरूप्यस्य लाभाच्च तस्या लाभोऽतिरिच्यते मूल्यमस्ति महत् तस्या मुक्तानामपि मूल्यतः । तव हर्घदवस्तूनि तत्तुल्यामि न सन्ति हि । दोघीयु विद्यते पश्य तस्याः सव्वेतरे करे। ऐश्वयं मौरवच्चापि तम्या वामकरे स्थितं ॥ तस्या यावन्ति वनानि रम्यवमानि तानि हि। पन्थानः सकलास्तस्या भवन्ति शान्तिदायकाः ॥ ये तां धरन्ति तेषां सा भवत्यम्त पादपः । यस्तामालम्बते सोऽपि नरो धन्यो भविष्यति ।। प्रज्ञया स्थरपयामास धरामूलं परेश्वरः मुविवेचनया तेन निर्मितं व्योममण्डलं ॥ तस्य ज्ञानेन गम्भीरामचरिबरे च जलाशयाः । खाकाशमण्डलाचापि निशाजलं प्रवष्यते । १५ १५ १५ १८ १८ । 2. 257 ·२५० हितोपदेशः । ३ अध्यायः। २१ २२ १४ २५ १७ हे मत्पुल खचक्षुभ्यो नानुज्ञायापसर्पणं । परिणामप्रदर्शित्वं कुपूलञ्चाभिरक्ष हि ॥ मनसे तावकीनाय जीवनं ते प्रदास्यतः । त्वदीय कण्ठदेशाम्य भूषणे च भविष्यतः ॥ तदानों निजमार्गण त्वं प्रजिष्यसि निभयं । नैव त्वत्पादयो बाधा गमने च भविष्यति ॥ शयानस्य तव त्रासो न भविष्यति कश्चन। त्वं प्रखपयसि निद्रा च सुखदा ते भविष्यति ॥ नैव प्राश्यसि पानां त्वं भये ऽकस्मादुपस्थिते । न वा दुश्मनुष्याणां सर्वनाश समागते ॥ परमेशो यतो हेतोराश्रयस्तै भविष्यति । उन्माथात् तव पादश्च स संरक्षिष्यति स्वयं ॥ हिताधिकारिलोकात त्वं नो पसंहर द्वितं। यत् कत्तुं तावकोने न पाणि युग्मे न शक्यते थाहि त्वं पुनरायाहि वा दास्यामीति बारापि। त्वया हस्तगताथन खमित्राय न कथ्यतां ॥ एकस्थान त्वया साईं येन निर्भयमध्यते। अहितं तस्य मित्रस्य त्वं कदापि न चिन्तय ॥ वहितं तव यो लोको न करोति कथञ्चन । विवादं तेन साई त्वं मा कुर्वीथा अकारणं ॥ दौरात्म्याचारिलोकाय त्वं मवेष्य कदाचन। मैव मन्यख गन्तव्यं तस्य किञ्चन वर्म वा ॥ वक्रभावं नरं यस्माद् गईले परमेश्वरः । सरलाचारलोकन्तु साढ़े तम्यास्ति मित्रता । अभिपापः पराभ्य वर्शते पापिनो ग्रह। याशि, धार्मिकाणाच वासाय प्रददाति सः ॥ उपहास कलेोकानाम् उपहास क एव सः । किन्तु तेनैव नमेभ्यः प्रसादाद् दीयते सम्भमो ज्ञानिनां दायो मृजनाच्चोन्नति स्त्रमा ॥ १८ २१ 0 ३२ १३ ४ वरः॥ ५ 258 म ·४ाध्यायः । हितोपदेशः। આe १ ५ ४ चतुर्थोऽध्यायः। १ सुलेमनो विनय वाक्यं १० तवाक्यस्य फलं १४ पापिभ्यः पृथग भवितुं विनयः २० मावधानो भवितुं विनयश्च । हे वत्माः पितुरादेशो युप्माभि विनिशम्यतां । आबोईं सुविचारञ्च खीयश्रोत्रं निधीयतां ॥ २ यतोऽहमत्तमा शिक्षा यमभ्यं दातुमुद्यतः । यमाभिचोपदेशो मे न त्यक्तव्यः कदाचन ॥ ३ अहम प्यभवं यस्मात् निजतातस्य नन्दनः । मुकुमारो ऽद्वितीयश्च स्वमातु दृटिगोचरे स तु मां शिक्षयन्नाह मदाचो मनसा धर। परिपालय चाक्षा मे जीवनं नायसे सदा॥ परिकोणीच विद्वत्ता परिकीणीव पोमधीं। मैव विस्मर महाचो मा भूम्ताभ्यः परामुखः ॥ त्वया मा त्यज्यतां प्रज्ञा तदा सा त्वामविष्यति । प्रेमाणं कुरु तम्याच त्वां रक्षिष्यति सा तदा || श्रेयसी सर्वतः प्रज्ञा तस्मात् प्रज्ञामुपाय । त्वदीयससम्पत्या कोणीहि विवेचनां ॥ तां शिरोवर्तिनी कुर्याः सा त्वामुन्नमयिष्यति । तां समालिक सा तहि त्वां सम्मान्यं करिष्यति ॥ सा तुभ्यं रमणो वच्च शिरोवेवं प्रदाम्यति । शाभारू पकिरीटेन त्वाञ्च संवेठयिष्यति । हे मत्युत्त्र त्वया श्रुत्वा र ह्यन्तां वचनानि में। बहुवर्षान्वितं तर्हि त्वदीयाय भविष्यति प्रज्ञाया एव पन्थानमहं त्वां दर्शयामि हि। ऋजुताया महावम॑ त्वामहं गमयामि च ॥ गमने पाद पातस्ते तस्मान्ने सङ्कचिष्यति । धावने स्वन्न नचापि तवना सम्भविष्यति ॥ दृठमेव धरे शिक्षा सम्तहस्तो भवे नहि महायनेन तां रक्ष यस्मात् सा तव जीवनं ॥ अधम्माचारिलोकानां वर्म त्वं प्रविशे नहि। 2.2. ८ 1. ११ १२ J -- १४ 259 ·हितोपदेशः। ५ अध्याया। ॥ र हे २० २१ दुसरित्रमनुष्यायाम यदव्यामपि मा बजेः। ततो दूरं परिक्राम्ये मैं व गच्छेत्तदन्तिकं । ततः पराङ्मुखो भूत्वा खमार्गेऽग्रसरो भवः ॥ यस्माद चकृतपापानां तेषां निद्रा न जायते। यकृते च परमं खनस्तेषां विलुप्यते ॥ ते समनन्त्यधर्मानं द्रोहमा पिवन्ति च ॥ धार्मिकाणान्तु यः पन्थाः स भानु र्दीप्तिमानिव। सिद्धिं माध्याहि को प्राप्तुं तेजसा बईते सदा ॥ दुर्जनानाञ्च यो मार्गः सट्टा स्तिमिरेण सः | केन ते प्रस्खलिष्यन्ति तत ते ज्ञातुं न शक्यते । मत्युक्त मदीयोक्त्यां त्वया चित्तं निवेश्यतां । मामकोनेषु वाक्येषु त्वया श्रोचं निधीयतां । त्वं खोयदृष्तिस्ते वां मानुजानीहि निर्गमं । निजान्तःकरणस्यैव मध्ये तानि सुगोपय ॥ नान्यवानोति यः कश्चित् जीवनं तस्य तानि हि। तदीयसकलाङ्गानां रोगनाशकराणि च ॥ सर्व यत्नान्महायनं कृत्वा रक्ष निजान्तरं। तमादेव यतो हेतो र्जीवनस्योदमो भवेत्। खसान्निध्याच्च वत्रस्य वक्रतामपसारय । ओछयोरपि कौटिल्यं खतो दूरीकुरुष्व च ॥ ऋजुदृझिं प्रकुर्वातां तावकोने तु लोचने । त्वत्प्रत्यक्षमवक्री च वीक्षेतां नयनच्छदौ । दतिः खकीयपादस्य त्वया सम्यग विविच्यतां । भविष्यन्ति स्थिरास्तहिं सकला गतयस्तव ॥ सव्यां प्रत्यपसव्यां वा दिशं नमाम्य कर्हि चित्। धरणं तावकीनच्च कुमाादयसारय । १२ २४ २६ २७ ५ पञ्चमोऽध्यायः। १ सुलेमनो विनय कथनं २ वेश्याया विरुद्धकथनं १५ विवाहप्रशंसनध। प्रज्ञायां मम हे पुल त्वं खचित्तं निवेशय । 260 १ ·५ बाध्यायः॥ हितोपदेशः। ४ ५ ८ मदीयमुविचारे त्वं स्खीयो निधत्व च । धारयिष्यसि तहि त्वं परिणामप्रदर्शितां । सावकीनावराभ्याच ज्ञानं रक्षिष्यते तदा। छोटो वाराङ्गनायास्तु परिखावयतो मधु । तैलतोऽपि स्त्रियास्तस्याः काकुदं मेदुरं भवेत् ॥ फल पारत्रिकं तस्यास्तिक्तं किराततिक्तवत् । कण्ट कैरतितीक्षाच हिधारचन्द्रहासवत् ॥ तस्याश्चरण युग्मच मृत्यं प्रत्यवरोहति । खीयगत्या च याताले साकरोति पदार्पणं । जोवनस्य महामार्गस्तया नैव विविधते। वमाधः कम्पते तस्याः किन्तु सा तन्न बुध्यते ॥ यतो हे बालका यूयं महाक्यं श्रोतुमईथ निर्गतेभ्यो मदीयास्याद् वाक्येभ्यो मापगच्छत । अतिदुरं स्त्रियास्तस्यास्वं वियुंग्धि निजायनं । तदेहदारसान्निध्यं त्वं न गच्छ कदाचन ॥ गत्वान्येभ्यः खसम्मानं सम्प्रदायिष्यते त्वया । दयाहोन रिपो हस्ते निजायुश्चार्पयिष्यते ॥ टप्तिं त्वदीयसम्पत्त्या परे यास्यन्ति मानवाः । भविष्यति परं सन पूर्ण त्वच्छमजैः फलैः॥ मांसे देहे च ते क्षीणे शके त्वं निरनिष्यसि ॥ वक्ष्यसि चेदमाः शिक्षां कुतो गहित वानहं। ममान्तःकरणश्चैव व्यनिन्दद् भर्तीनां कुतः ॥ कुतोऽहं खगुरूणाच्च भारती श्रुतवान् नहि। ममोपदेशकानाच वाण्या न न्यदध मनः ॥ प्रायः साहिते ऽमज्जं जनतासभयोः पुरः॥ पिव त्वं खप्रहस्तायं खकूपादुद्धृतं जलं ॥ कुतस्त्वदुत्मजं नीरं वहिबिस्तारबिध्यते । नगा राजमार्गेषु तोयानां सरितो यथा ॥ तवैकस्यात् तत् तायं न चान्येषां त्वया सह॥ तावकोनहि भूयाद् पाशीवादसमन्वितः। निजयौवनकालस्य कान्तायां त्वं प्रदृष्य च ॥ र १० १३ १४ १ . 261 ·२६२ हितोपदेशः। अध्यायः । २० तां मन्यख म्गों चार्वी हरिणीं वा मनोहरा। स्तनमद्यच्च तस्यास्वां प्रमोद यतु सर्वदा । प्रीतिभावेन तस्याश्च त्वं रमख निरन्तरं॥ हे मत्युत्त कुतो हतोत्वं वेश्यायां निरंम्यसे। परस्था वक्षसि त्वं वा कुतः सक्तो भविष्यसि । प्रत्यक्षाः परमेशस्य सन्ति मागी नरस्य वै। सम्यक নন मनुष्यम्य सर्ववर्ती परीक्ष्यते॥ खोय दुष्कत पाशै हि दुलो लोको धरिष्यते । दृठं तच्च निमन्त्स्यन्ति खीयकिल्विघरज्जवः ॥ उपदेपाविहीनत्वात् स विनाशं गमिष्यति । मूख्ता या महत्त्वाच्च प्रपतिष्यति मत्तवत् ॥ ११ २२ १३ - २ ३ ६ षष्ठोऽध्यायः। १ प्रतिभूत्वनिषेधः ६ च्याननि रु छ कथनं १९ दुष्ट लोकविरुद्ध कथनं १६ मत घणारय- दानि २० आज्ञापालन फलं २५ परदारगमनात् क्षतिश्च । हे मदीयात्मज त्वञ्चेत् खबन्धो लेनको भवः परा) तहस्तो वा कुर्याः सत्यापनं यदि ॥ स्वमुखानिर्गतै वाक्यस्तहि त्वं सन्धृतो ऽभवः । यथा पास्तिथा बदः ख वक्त्रेणेरितोक्तिभिः ॥ यत्रतत् कुरु मत्युत्त त्वं ख बन्धोः करङ्गतः । खं रक्ष बन्धुमभ्येत्य प्रणि पत्य प्रसादय ॥ खीयताचन यो निद्रा त्वयाननायतां नहि । न नेत्रच्छद युग्मस्य वा स्वप्नाथ निमीलनं । उद्धर खं मगो यहत् पक्षी वा व्याधहस्ततः ॥ हे तुन्द परिमार्ज त्वं पिपीलिकान्तिकं व्रज । तस्या याचारमालोक्य ज्ञानलाभं कुरु व च ॥ नास्ति कोऽप्यधिपस्तस्या न शाम्ता न च नायकः ॥ तथापि ग्रीष्मकाले सा सङ्गहाति खजेमनं । पास्य कर्तनकालेऽपि स्वभच्यं सचिनोति च ॥ वश्यते कतिकालं हि यालस्यमते त्वया । ४ ५ ७ 262 ·यध्यायः॥ हितोपदेशः। २६२ ११ १४ १६ १७ १८ कदा खकीयनिद्रामस्खयोत्यानं करिष्यते ॥ अल्पनिद्राल्पतन्द्रा स्यात् खप्ने खल्पकरनिशा । तया त्वदीयदारिद्यम् उपस्थास्यति दस्युवत् । तव निष्किञ्चनपञ्च समायास्यति चर्मिवत् ॥ पापात्मातीव धूताऽस्ति वाक्कौटिल्यच्च सेवते । कुरुते नेत्रसङ्केतं पादाभ्यां बोधयत्यपि । खकीयकरपाखाभिरपद करोति च । चित्तं तस्य छत्तैः पूर्ण स कुसङ्कल्पकृत् सदा । विवादम्य च वीजानि तेनाप्यन्ते निरन्तरं। ततो तो ईठात तस्य विपत्तिः प्रभविष्यति । स च ध्वंसिध्यतऽकस्मात् प्रतीकारेण वर्जितः ॥ परमेश्वर एतानि घनस्तुनि विगते । तद्युक्तं सप्तमञ्चापि मनसा स ऋतीयते ॥ ऊ दृछाक्षियम्मच जिका चान्तवादिनी। निर्दोषाणामस्टक पाते प्रवृत्तच करतयं । चित्तं कुमन्त्रणानाञ्च कल्पनेन सुतत्परं । दुष्कर्मसाधनार्थञ्च द्रुतगामि पदद्वयं ॥ अन् ती कूटसाक्षो च भ्रातणाञ्च क्यभेदकः॥ हे मत्युत्त्र खतातस्याज्ञा त्वया परिपाल्यतां । खीयमातुः सुशिक्षा च न परित्यज्यतां त्वया ॥ तां बधान सदा चित्ते कण्ठदेशे निधेहि च ॥ सा त्वां नेष्यति गच्छन्तं व पन्तं त्वामविष्यति । उन्निद्रेण त्वया साई संलापञ्च करिष्यति ॥ यतो दीपिकाम्त्याज्ञा सुशिक्षा दीप्तिरस्ति च । उपदेशस्य वाग्दण्डाः सन्ति जीवनवमं च ॥ इत्यं पापिष्ठनारीतस्तव रक्षा भविष्यति । सिग्धजिइपरस्त्रीतस्त्वञ्चोहार मवाश्यसि ॥ त्वदीयचेतसे तस्याः सौन्दय्यं मैव रोचतां । खीय नेत्रच्छदाभ्यां सा त्वां जालेनेव मा धरेत् ॥ वेश्याया अनुरोधस्त पोघभक्ष्यापहारकः । परस्त्री किन्त्वमूल्यानां प्राणानां याहिका भवेत ॥ २० २१ २२ १२ २४ 콤 263 ·२६४ हितोपदेशः। ७ अध्यायः। २९ . २१ वहिं वक्षसि यो दध्यात् तहस्त्रं किं न धच्यते ॥ तप्ताङ्गारेषु यो गच्छेत् तत्पादौ किं न तस्यतः ॥ समीपवासिनो भाऱ्या यो गच्छेत् स तथा भवेत्। यः कश्चित् ता स्पोत् सोऽपि निदायो न भविष्यति ॥ चौर्यक्रियापि चौरस्य मैव लाकर पेक्ष्यते । खकीय प्राणरक्षाय क्षुधातस्तेन चोरिते। वृतेन तेन कर्त्तव्यं सप्तधा परिशोधनं। व्यक्तव्यं सकलचैव खोयगेहे स्थितं वसु ॥ परदारांस्तु यो गच्छेत् स नरो बुद्धिवर्जितः । खीयप्राणापही स खयमेव खनाशकृत् ॥ दण्डशाप्नोत्यवज्ञाच लज्जा तस्य न लुप्यते । खामिनो जारपका या सा नरस्यातिचण्डता । प्रतीकारदिने तेन क्षमा नैव करिष्यते ॥ म पारितोधित किश्चित् तस्मै रोचिष्यते तदा। उत्कोचे बहुमूल्येऽपि स तुहिं न गमिष्यति । १२ 4 ७ सप्तमोऽध्यायः। १ सुलेमनो विनयकथनं ६ वेश्याया व्यवहारवर्णनं २४ तस्याः स्वातन्यस्थावश्यकता च । महाचो रक्ष के पुत्र मदाजा हदि गोषय । तथा जीवनलाभार्थ मदाना परिपालय । मम शिक्षाश्च संरक्ष चक्षुःकनीनिकामिव । ता बधानाङ्गुलिम्वेव सहृत्पत्रे च ता लिख ॥ भगिन्येव ममासि त्वमिति प्रज्ञा त्वयोच्यतां । मम ज्ञातिरियश्चेति कीर्णतां सविवेचना॥ इत्यमेव परस्त्रीतस्तव रक्षा भविष्यति । स्निग्ध वाकपरभार्यातस्त्वच्चाद्वारमवाश्यसि । खगहस्थगवाक्षस्य जाले नाहं व्यलोकयं ॥ सदानों मन्दबुद्धीनां केघाञ्चित् प्राप्य दनं यूनां मध्ये मयादर्शि युवैको ज्ञानवर्जितः स तस्या गेहकोणस्य सम्मुखेनात्मवर्तत । । 264 ·अध्यायः॥ हितोपदेश २६५ न १६ २० तस्या निकेतनस्यैव वर्मना च समकमीत् । तदा गोधूलिरेवासीत् सन्थाकालेऽपराझिके। यामिनीजान्धकारच समवानोदुपक्रम । एका स्त्री तु तमभ्यायात वेश्यावेशा मधूर्तधोः । कोलाहणप्रियाबाध्या व त्यादी न स्थिरी रहे। जातु माम्यति मार्गे सा जातु पाति चतुष्पथं । जातु वा सर्व कोषेषु अाधवत् सा प्रतीक्षते । सा तं कृत्वा सदाचुम्बीत् धष्ठास्था चेदमब्रवीत् ॥ मङ्गलार्थ बलीन् दत्त्वा मयाद्य पूरितं व्रतं । स्थत स्वां प्राप्तमागच्छ मयान्विष्य त्वमीच्यसे । मतखट्वास्तरणैः स्तीका मिसोयश्चित्रवादः । अगुरुवाल सत्वग्भि मम शय्या सवासिता ॥ एह्यावामरणं यावत् प्रेमभोगे रमाव है। पूर्णकामविलासेन प्रमोदं करवावहै एहवामी ग्रह नास्ति दीर्घयात्रां करोति सः । स मुद्राग्रन्थिहस्तो ऽगात् पूर्णेन्दो मे हमेष्यति ॥ इत्यं तं निशिक्षाया बाहुल्येनाचकर्ष सा। बोष्ठ यो मदुरत्वेन पथभर चकार च ॥ तदानों स नरस्तस्याः पश्चादेवागमहठात् । स तु पीनगवा तुल्यो घातस्थानं प्रगच्छ ता । चबुद्धे दण्डनं प्राप्तुं याति नपुरधारिवत् ॥ पोधे शीघ्रग वायोम यकृत् तस्य विभत्स्यते । पक्षोत्यं प्रविशत् पाशम अज्ञात्वा प्राणसंशयं ॥ यतो है बालका यूयं ममोक्ति श्रोतुमहथ । ममास्यामिर्गतं वाक्यं युभाभि विनिशम्यतां ॥ मा भवेत् त्वन्मनो भई तस्या मार्मे ऽवलम्बितुं । मैव वा क्रियतां तस्या वर्मसु भमणं त्वया ॥ बलोकास्तया यमात् क्षतीकृत्य निपातिताः। तया व्यापादिताः सबै वाहिनी समहाबला। नरकाध्वा Zई तस्याः कालान्तःपुरगामि तत्॥ २ २३ २४ २६ २० 2x. 265 ·२६६ हितोपदेशः। स्यध्यायः। ८ अष्टमोऽध्यायः। ३ ४ ५ ७ ८ १ प्रज्ञायाः सुट्यातिः श्रेष्ठता च १९ प्रज्ञया पराक्रमो धनच २२ प्रज्ञाया पनादिवं ३२ प्रजया सुखवर्णनश्च । किं न घोषयति प्रज्ञा बुद्धिरुच्चैश्च भावते ॥ मार्गम्योपरि तियन्ती सूञ्चं टङ्गाट कालये ॥ गोमुराणां समीपे वा नगरस्य मुखे स्थिता । कपाटानां प्रवे पो सा प्रोच्चरित्यं प्रभाषते ॥ याहयामि नरा युध्मान मनुजान् अभिवच्यई । हे मन्दबुद्धयो ययं घट होत सतर्कतां । मृतः सकला यूयं शिक्षध्वं मुविवेचनां । युमाभिः श्रूयतां यस्माद् उत्कधानि वदाम्यहं। मामकीनाधरहारात न्याय्या निर्यान्ति चोक्तयः ॥ ताल मे सत्यभाव्यस्ति पापं हियो ममाधरी। सकला मम वक्त्रस्य वाचा धर्मसमन्विताः । वक्रेका विपरीता वा मध्ये तासां न विद्यते । नृणां बुद्धिमतां दृशारजवः सकलाश्च ताः । ज्ञानप्राप्तमनुष्यागां विचारात् सरलाश्च ताः ॥ रौप्याद टकील शिक्षा मे ज्ञानचोत्तम मतः ॥ यतो हेत: प्रबालेभ्यः प्रज्ञा श्रेष्ठा न संशयः । सर्वाणि प्रियवस्तनि तत्समानि न सन्ति हि ॥ अहं प्रज्ञेति विख्याता मम वेश्म सतर्कता। लभ्यते च मया ज्ञानं परिणाम प्रदकि परमेशात्तु या भीतिः सा घणा पातकं प्रति । तस्माद दपी ऽभिमानश्च दुरातारू पवन च । विपरीतञ्च दोमुख्यं घण्यान्येतानि सन्ति मे ॥ मन्त्रणाकुशले स्तो मे प्रज्ञाहं विक्रमान्विता ॥ मया शासति राजानो भूपा धम्म वदन्ति च । मया जयन्ति शास्तारः शिशाच क्षितिनायकाः ॥ ये कुर्वन्ति मयि प्रेम तेषु प्रेम करोम्यहं यत्नान्मा म गयन्ते ये मामवाप्स्यन्ति ते जनाः ॥ . १२ १३ । 266 ·स्मध्याया। रितोपदेशः २० २० २१ २३ २५ २. ܕܕ ममैवास्ति धन तेजः स्थान वित्तं पवित्रता । श्रेणं मम फलं खात् हिरण्यादपि निर्मलात्। श्रेठो मदीयलभ्यांश उत्तमाद् रजतादपि। नयन्ती धर्ममार्गेण मध्येन न्यायवर्त्मनां । ममानुरागिणा लोकान कुबै सम्पत्तिभागिनः । कोषागाराणि तेषाञ्च द्रव्यैः सम्पूरयाम्यहं ॥ प्रासाहं परमेपोन वीयमत्या उपक्रमे । खकीयकर्मणामने काले ऽतीव पुरातने ॥ आदावेवाभिधिक्ताहं प्राक् क्षितेगवात् पुरा ॥ मदीयात्पत्तिकाले च माविद्यन्त महार्यवाः। भारिणस्तोयभारेण नाविद्यन्त च निजभराः । गिरीणां रोपणस्याये ऽहं जातादिगमात् परा ॥ तेनासृहेषु देशेषु निर्जनेषु स्थ ग्लेषु च । नरलाकस्थम्ममा मस्तके ऽपि न निर्मितः ॥ यदा सोऽस्थापयद् व्योम तदैवासमु पस्थिता । यदा सोऽपानिधे पर व्यक्तिखत परिमण्डन्तं । यदाबधाद् घमान? सन्धवोत्माश्च प्राभवन ॥ यदा महासमुद्रग्य सीमानं स न्यरूपयत् । निजाज्ञालवानादव सलिलानि निवारयन । वसुधायाश्च मूलानि स समस्थापयद् यदा ॥ तदानीं तस्य पार्श्व ऽहम अतिष्ठं कम्मकारिणी। प्रत्यहं नन्दना तस्य तत्माक्षात् हर्षगा सदा॥ हृया भूमण्डले तस्य नन्दन्ती सुतः सह । हे वत्सा अधुना यूयं निशामयत मदचः । मन्मार्गान् ये ऽवलम्ब न्ते धन्या रव भवन्ति ते ॥ उपदे एहीत्वव भवत ज्ञानसेवकाः । व्यत्याचारच युष्माभिः कथञ्चित कियता नहि । धन्य एव मनुष्यः स यः संयूटण्वन वचो मम । मामकीनकपाटेषु प्रजागर्ति दिने दिने । मम हारशिलायाञ्च दारिवदवतिष्ठते । यसमाद यो मामवाप्नोति स एवानाति जीवनं । 267 २८ र ३० ३१ ३३ 2M.2 ·हितोपदेशः। अध्यायः॥ प्रसादच परेशस्य स नरः परिलप्यते । मम यश्चापरानाति निजप्राणान हिनस्ति सः। मां विघन्ति च यावन्तस्ले मतो प्रेम कुर्वते ॥ १ नवमोऽध्यायः। १ प्रमाया थाहानं 0 उपदेशकथनं १३ अज्ञानतायाः कथनं फलञ्च । २ -- .. खगेहं निर्ममे प्रज्ञा सप्त स्तम्भस्तितक्ष च । पशून् जघान मांसायं मद्यच्चामि यत् तथा। रचयामास भोन्याय खकीयान्यासनानि च ॥ खदासीः प्रेष्य सा पुऱ्या घोध य त्युच्चभूमिषु । आगच्छन्मन्दधीरच निबांधांच ब्रवीति सा । चायाताश्रीत भक्ष्यं मे मद्यं पिवत मत्कतं । मन्द बुद्धीन परित्यज्य जीवन परिरक्षत । मार्ग विवेचनायाच स्थिरयादैः प्रगच्छत ॥ निन्दकः पिच्यते येन सेनाव व लभ्यते । दुर्जनो भर्त्यते येन जायते स कल किन्तः ॥ निन्दकं भत्ययेथा म स त्वां देक्ष्यति भर्मितः । जामिनं भर्स येथावं तस्मात् स प्रेष्यते त्वयि ॥ शिक्षय शामिमं तस्मात् सोऽतिज्ञानी भविष्यति । बोधय धार्मिक तस्मात मोऽतिविहान भविष्यति ॥ परमेशात्तु या भीतिः सा प्रज्ञाया उपक्रमः । तथा धर्मस्य यजमानं मन्ये तत् सुविवेचना । मत्तात्वदीयवसाग सङ्ख्या वृद्धिमवाश्यति । सुदीर्घाश्च भविष्यन्ति वत्सरा यायुधस्तव ॥ यदि त्वन्तु भवे ज्ञानी स्वार्थ ज्ञानी भविष्यसि । निन्दाचारी भवे वी चेत् खाथै दोषी भविष्यसि ॥ मूटताख्या तु या योधित् सा महाशब्दकारिण। स्थूलबडिखभावा सा न नानीले च किचन ॥ खगेहहार बासीना पुरस्सोईस्थविटरे। . 268 ·१० •बध्यायः। हितोपदेशः। २९ १५ समावयति सा पान्यान ऋजमार्गः प्रगच्छतः ॥ यागच्छेन्मन्दधीरत्र निबोधांश्च ब्रवीति सा॥ चोरितं वारि सुखादु गुप्त मनच सप्रियं ॥ प्रेता वसन्ति यत् तत्र तन्न जानन्ति ते नराः । तया निमन्विताः सर्वे चाधोभुवनगामिनः ॥ - १० दशमाऽध्यायः। ३ ४ ५ सुलेमनो नानाविधा हितोपदेशाः । सुलेमनो हितोपदेशाः । ज्ञानी पुत्रः खतातस्य भवेदानन्द कारकः । मूर्खः पुत्रश्च शोकाती कुरुते निजमातरं॥ दुर तायुक्तवित्तानि नोप कुर्वन्ति किञ्चन । किन्तु मत्युत उद्धारं धर्म एवानु तिष्ठति ॥ परेपो नानुजानाति धार्मिकम्य क्षधार्ततां । किन्तु संरोत्स्यते तेन दुष्ठानामेव लब्धता ॥ कार्य शिधिलहस्तेन ये कुर्य्यस्ते दरिद्रति । महोत्साहमनष्याणां करः सम्पत्तिवईकः ॥ ग्रो फलाव चायी यः स पुत्र रव बुद्धिमान । निद्रितः पास्य काले यः स लज्जाजनकः सुतः ॥ धर्मशीलस्य लोकस्य मयाशीरधितिषति । वदनं दुर्जनानान्तु दौरात्म्येन समारतं ॥ याशिघे स्मयंते धर्मो दुधानां नाम पीिर्यते ॥ एकात्याज्ञाः सुधी लाको मूठश्च निपात्यते ॥ ऋजुगाम्यभयं याति वक्रमा धरिप्यते । इटाक्षो व्यथाकारी मूलच निपात्यते । धर्मिलोकस्य यद् वक्त्रं जीवनस्योत्म एव तत् । बदनं दुर्जनानान्तु दारात्म्येन समाचतं ॥ विवादोत्पादको देवः प्रेमा सवाघप्रच्छदः ॥ योपयो विज्ञलोकस्य प्राज्ञता वर्तते सदा। . 5 269 ·२७० हितोपदेशः। •अध्यायः। १५ १० ९. बुद्धिवर्जितलोकस्य एछे दण्डच युज्यते ॥ जानवन्तो मनुध्या ये विज्ञामोपयन्ति ते । कित्वज्ञानस्य यद् वक्त्रं तदासन्नतमः क्षयः ॥ धनयुक्तस्य लोकस्य वित्तं गासमं पुरं। दरिद्राणाञ्च दारिद्यं तेषां नाशस्थ कारणं । धर्मिलाकस्य यत् कर्म तत्फलं जीवनावहं। दुर्जनस्य च यो लाभस्त त्या लं पातकावहं । जीवनायगामी स आदेशो येन पाल्यते । किन्तु यः पशासनत्यागी स हि भान्तो भविष्यति । आच्छादयति यो देवं तस्यौठो वदतोऽटतं । अपवादश्च यः कुर्यात् सोऽपि मूठो न संशयः ॥ वारबाहुल्ये ऽपराधानाम अभावो नहि विद्यते । खाधरौ यस्तु संयच्छेत् स नरो बुद्धिमान् भवेत् ॥ धार्मिकस्यैव या जिवा सा परीक्षित रूप्यवत् । दुर्जनानाच या बुद्धिस्तस्था मुल्यं भवेत् टणं ॥ अधरो धर्मिलोकस्य बहूनां परिपालका। ज्ञानाभावाच्च निर्बाधाः प्राणत्यागं प्रकुर्वते । याशिधा परमेशस्य धनवान् जायते नरः । व्यसनच त या साईं तेन संयुज्यते नहि ॥ कादते दुष्कृती मूखः प्रक्षायाच्च सुधी नरः ॥ दुर्जनः पावते यस्मात तं तदेवाक्रमिष्यति । ध्याकाला धार्मिकाणाच सफलत्वं गमिष्यति ॥ यथा ममानिलोऽतीतः पाप्यन्तधाम्य ते तथा। धार्मिकः : कुद्यमूलस्य सर्वदा स्थायिनः समः ॥ दन्तेष्वनरसा यहत् धूमा वा नेत्र यो यथा । तहदेवास्त सो दूतः प्रेरकस्य मतो भवेत् । परमेश्वरतो भीति भवत्यायुःप्रवद्धिका । किन्तु न्यूनीकरिष्यन्ते वत्सराः पापिना रणां ॥ प्रत्याशा धार्मिकाणां या सा भवेत् हर्षदायिनी । दुर्जनानां प्रतीक्षा या सा क्षयं परिगच्छति ॥ परमेशस्य यन्मार्ग दुर्ग तत् सरलात्मनां । 270 २२ ॥ २३ २४ २५ । २८ ·११ अध्यायः। हितोपदेशः। २०१ . किन्तु दुष्कर्मि लेकानां तदेवास्ति विनाशकं ॥ धार्मिकः सर्वदा स्थायी कदाचिन्न चलिष्यति । किन्तु ये दुश्चरित्रास्ते नैव वत्स्यन्ति नीति ॥ धार्मिकस्यैव यद् वक्त्रं तखिन् प्रज्ञा प्ररोहति । या च वक्रवदा जिजा सा समुच्छेत्स्यते किल ॥ अधरी धार्मिकस्यैव प्रोतिभावस्य सङ्गिना। दुर्जनानाच यद् वक्त्रं वक्रभावस्य सङ्गितत् ॥ ३२ ११ एकादशोऽध्यायः । नानोपदेशकथनं । .. ॥ वञ्चका या तुलायटिः एण्या सा परमेशितुः । यथा परिमामयं यत् तस्मिन्नेव स तुष्यति ॥ अभिमाने समायाते समायात्यवमानना । किन्तु नम्रखभावा ये प्रज्ञा वर्तते शुद्धता सरलानां या सा तेषां पथिदर्शिका। वक्रता वञ्चकानां या सा तेषां नाशाकारिणी। कोपव दिने वित्तं किञ्चिपिकरिष्यति । किन्तु मत्युत उडार धर्म एवानुतिष्ठति ॥ साधुलोकस्य धर्मण सरजीक्रियते गतिः । किन्तु ख कोयदोर्जन्याद् दुर्जनो निपतिष्यति ॥ नृणां सरलचित्तानां धर्मस्तानद्धरिष्यति । खकीय लोभपाशैस्तु धरिष्यन्ते प्रवञ्चकाः ॥ प्रत्याशा पापिलोकस्य म्रत्युकाले विनश्यति । दुईत्तानां प्रतीक्षा च तदा याति विलो पनं ॥ धार्मिको रक्ष्यते कशात् पापो चानाति तत्पदं । कपटी खीयवक्त्रण मित्रनाशं करोति हि । प्रज्ञया धार्मिकाणान्तु मित्ररक्षा विधीयते ॥ धार्मिकेषु समद्धेषु पुयी हर्षः प्रजायते । दुर्जनेषु विनशेषु श्रूयते च जयध्वनिः । 271 ·हितायदा।। ११ अध्यायः। ॥ १२ १४ १५ १७ १६ अाशोबादादृजूनां हि नगरस्योन्नति भवेत् । दुशानां दुर्मुखत्वात्तृत्पाटनं तस्य जायते ॥ खमित्रं योऽवजानाति स नरो बुद्धिवर्जितः । किन्तु बुद्धिविशिषः स ख मुखं येन रुध्यते ॥ यो माम्यत्यपवादार्थी गुप्तवाक्यं व्यनक्ति सः । यस्तु विश्वास्यभावः स कथामाच्छाद्य रक्षति । मन्त्रणाया अभावेन प्रजानां पतनं भवेत् । बहुत्वे मन्त्रिणां किन्त रक्षा तासां प्रजायते ॥ लमकोऽज्ञातलोकस्य घोरां यास्यति दुर्दशा । प्रतिभूत्वे घणा यस्य निर्विघ्नं सोऽवतियते । या मनोहारिणो कान्ता सम्मान धार्यते तया। नरै विक्रमसंयुक्तरैश्वर्यं धार्यते यथा ॥ यो मनुष्यो दयाशीलः स करोत्यात्ममङ्गलं । यश्च क्रूरखभावः स निजकायस्य पोडकः। दुरात्मा कुरुते काये विपरीत फलप्रदं । धर्मवीजस्य वप्ता यः स सत्यं लभते फलं। यो नरः सुस्थिरो धर्म जीवनाय स चेयते। योऽनुधावति पापं स चेरते खोयमत्यवे । वक्रभावा मनुष्या ये गई तान परेश्वरः । किन्तु ये सरलाचाराः स ताने वानुरुध्यते । पुरुषानुक्रमं यावत् पापी दण्डान्न मोच्यते । धार्मिकाणान्तु यो वंशः स उद्धारमवाश्यति । नासिकायां बराहस्य सुविचारविहीनायाः सौन्दयं योषितस्तथा । आकाङ्गा धर्मिलोकानां केवलं मङ्गलावहा । दुर्जनानां प्रतीक्षा या सा तु कोपानलाव हा ॥ खधन विकिरन्तोऽपि वर्धन्ते केऽपि मानवाः । न्याय्याद दृ धरन्तश्च जायन्ते केऽपि निर्धनाः ॥ यो मनुष्यो वदान्यः स्यान् स चाप्यायिष्यते स्वयं । अभिवर्षति यश्चान्यान सेोऽभिवर्षियते खयं ॥ येन संध्यते धा स्यं शपन्ते तं नरं जनाः। ॥ सौवर्ण भूषणं यथा। १२ १३ २४ २५ 뺣 272 ।

·१२ अध्यायः । हितोपदेशः। २७३ । २९ येन विक्रीयते शस्यम् धाशीस्तन्मधिं वर्त्तते । यो 'मनुष्यो हितान्वेषी सेोऽनुगच्छत्य मुग्रहं । खामिष्यति चानियम बनियान्वेषिणं जनं। खधने यस्य विश्वासः स मनष्यः पतिष्यति पल्लवास्तु यथा तहत् फुनिध्यन्ति हि धाम्मिकाः । जिनाति परिवारान यः सम्पत्तिसम्य वायुवत् । यश्च मूर्खः स विज्ञस्य दासेरत्वं करिष्यते । प्राप्यं धार्मिकलाकेनाम्म तपादपजं फलं । मनाम्याकृष्य यो रक्षेत् स धानी नात्र संपायः ॥ धार्मिकः पश्य मंदिन्यां दोघायलभते फल । का न दुर्वृत्त लोकस्य पापिनस दशा भवेत् ॥ ३० ३१ .. २ धार्मिकाणान्तु १२ दादशोऽध्यायः। यः प्रतुष्यति शिक्षायां स विद्यायां प्रतुष्यति । भर्मनां गईते यस्तु पशुतुल्यः स मानवः ॥ सज्जनः परमेशस्य समवाप्रेत्यनुग्रह। किन्तु धौर्य खभावो यस्तं करोति स दोघिणं ॥ नैव दुरात या कश्चित् कदाचित् क्रियते स्थिरः। यन्मूलं निश्चलं तद् वितियते॥ शिछा स्त्री स्वामिनो माला सदश्चास्यां कलङ्किानी । सल्या धर्मिणां न्याय्या दुधानां मन्त्रणं छलं । हत्यायै निस्ते स्थातुं भाषन्ते दुर्जना मिथः । धार्मिकाणान्तु जिका तान् मरणात् परिरक्षति ॥ विनिपत्य दुरात्मानो नास्तित्वं प्राप्नुवन्ति हि । धार्मिकाणान्तु यत सद्म सस्थिरं तद् वितिशत । खीयमेधाप्रभावेन मुख्याति लभते नरः । किन्तु यो वक्रचित्तः : स सकलैरवमन्यते वरं खकिङ्करः क्षुद्रो न च दर्ग्रनवर्जितः ॥ खपशोरपि प्राणेषु चिन्ताशी लोऽस्ति धार्मिकः । ६ ८ -- .. . 2 N 273 ·हितोपदेशः। १२ अध्यायः। १३ १४ १५ १६ -- दुर्जनानान्तु यः स्नेहः सोऽपि क्रूरतमो भवेत् ॥ खभूमिः कृष्यते येन स रवान्नेन तीति । निर्गुणांत्वन गच्छेद् यो स एव बुद्धिवर्जितः ॥ दुश्चरित्रैः कृतं लाभ लिप्मते दुर्जनो नरः । धार्मिकाणान्तु यन्मूलं तत् फलोत्पादकं भवेत् ॥ खकीयाधरयो व उन्मायो दुर्जनस्य हि। किन्तु कोशात उद्वारं समवाप्नोति धार्मिकः ॥ खमुखस्य फलामा मङ्गलेन सुतीति । कृतं यत् स्वीय हस्ताभ्यां तस्याप्नोति फलं नरः ॥ पश्था अज्ञानलेोकम्य सरलो निजदृष्ठितः। श्रूयते मन्त्रणा येन स एव ज्ञानवान नरः । यज्ञानस्य मनस्तापस्तत्क्षणात् सम्प्रकाशते । किन्तु खोयापमानं यश्छादयेत् स विचक्षणः ॥ यो जनो भाषते सत्यं तेन धर्म उदीय॑ते । मषावादी तु यः साक्षी स उदीरयति कुलं । केषाञ्चिद् वावदुकानां खगाघातवदुक्तयः । किन्तु ज्ञानवतां जिका दुःखिनां रोगशान्तिटः । सत्योछः सर्वदा स्थायी मघाजिहा च नैमिषी। कुसहाल्पकृतां चित्तं कापश्यस्याश्रयो भवेत। शान्ये तु मन्त्रणा येषाम् थानन्दस्तेषु वर्तते मनुष्ये धार्मिके किञ्चिद् निरं नानुपंक्ष्यति । किन्तु पूर्णा भविष्यन्ति सन्तायेन हि दुर्जनाः ॥ मषावाद्यधरान लोकान गईते परमेश्वरः । सत्याचारन्तु ये कुय्युः स तेम्वेव प्रतुष्यति ॥ समाच्छाद यति ज्ञानं मनुष्यः सुविचक्षणः । मानसं किन्तु मूमनां घोषयन्यनभिज्ञतां ॥ कर्मशीलमनुष्यस्य हस्तो राज्यं करिष्यति । यः करः शिथिलोद्योगः करदः स भविष्यति। मनष्यस्य मनस्तापाज्जायतेऽवनतं मनः । किन्वानन्दमवानोति हितवाक्येन तत् पुनः । धर्मशीला मनुष्यो यः सुस्थः स खीय मित्रतः । १८ ११ २२ १३ २४ .. 274 ·१३ अध्यायः । हितोपदेशः। २७५ २७ दुर्जनानान्तु यो मार्गः स तेषां भ्रान्तिकारणं ॥ अलसेन म्टगं कृत्वा तत्याकः क्रियते नहि। कर्मशीलमनुष्यस्त नररत्नममूल्यकं ॥ जीवनं धर्ममार्गस्थं सत्य नास्ति च सत्पथे॥ २८ ५ '- १३ त्रयोदशोऽध्यायः। उपदेशं खतातस्य ज्ञानी पुत्रः पूणोति हि। किन्तु यो निन्दकस्तेन भर्त्सना श्रूयते महि । ख मुखस्य गुणान्मयो सफलं परिभोच्यते । वञ्चकानान्तु लोभस्य मोडितत्वं फलं भवेत् ॥ निज रक्षति यो वक्त्रं निजप्राणान स रक्षति । यात्तोष्ठस्य तु लोकम्य निपातः सम्भविष्यति । अलसो वाञ्छवाकाक्षी न च प्राप्नोति किञ्चन । प्रागा ये कम्मशीलानां ते भविष्यन्ति सुस्थिताः ॥ धार्मिको यो मनुष्यः स म्रघावाक्यं विगाईते। दुर्जनः किन्तु दुर्गन्धी लज्जितश्च भविष्यति ॥ यो नरः सरलाचारो धर्मस्तं परिरक्षति। मनुष्यं पापिनं किन्तु दुरतैव निपातयेत् ॥ कऽपि धनेश्वरायन्ते नास्ति तेषान्त किञ्चन । केऽप्यन्ये दुर्गतायन्ते तेघान्त्वस्ति महाधनं । नरस्य प्राणरक्षाया मूल्यं तम्य धनं भवेत् । धनहीनो मनुष्यस्तु न फूटयोति हि भर्तीनां ॥ धर्मिणां शोभते तेजो दीपः शाम्यति पापिनां ॥ वईन यद् दपादेव जायते । तु यन्ति प्रज्ञा तैः सह वर्तते वित्तान्यवस्तमलानि क्षीण तामाप्नुवन्ति हि । यस्तु सञ्चिन याइस्ते वईयिष्यति तानि सः ॥ खाशाया दोघसूत्रत्वं चित्तरोगम्य कारणं । सफलत्वञ्च वाच्छाया अमतोत्पादकस्तमः ॥ चादशं योऽवजानाति तम्य नाशो भविष्यति विवादस्य तद् मन्त्रणां ये ॥ १२ 2 NA 275 ·२०४ हितोपदेशः। १४ अध्यायः॥ A याज्ञामाद्रियते यस्तु सफल लेन सप्यते । जीवोत्मो ज्ञानिनः शास्त्र म्टत्युपाशानिवर्तकं ॥ शुभबुद्धेः फलं प्रीतिः कठिना छजिनां गतिः ॥ नरा विचक्षणाः सर्वे कायं ज्ञानेन कुर्वते । ये तु मूखी मनुष्यास्ते विस्तण्वन्ति समर्खतां । दुशो दूतः यसेत् दुःखे सत्यश्वारस्तु रोगहा ॥ यो नरो गई शिक्षा दरिद्रोऽवमतश्च सः | वाग्दण्डं सहते यस्तु स सम्मानमवाप्यति ॥ सम्पूर्णा या मनोवाञ्छा सही तां मन्यसे मनः । पापानिवर्त्तनं मृ? मन्यतेऽतीव कुत्सितं ॥ जानिभिः सह यो गच्छेत् स हि ज्ञानी भविष्यति । निबोधानान्तु यो बन्धुः स विनाशं गमिष्यति ॥ विपत्तिः पापिनां पश्चात् द्रुतगत्या प्रगच्छति । किन्तु धार्मिक लोकेभ्यो मङ्गल प्रतिदीयते ॥ कुरुते पुत्रपौत्रांच साधु वित्ताधिकारिणः धार्मिकस्य निमित्तन्तु सञ्चितं पापिनो धनं ॥ जायते प्रास्यब हुल्यं दीनानां भूमिकणात् । विचाराभावतो जातु शस्याभावश्च जायते दण्डं नहि प्रयुक्ते यः स प्रदेशि निजात्मजं । पुत्ते यः प्रीयते तस्य शासनाय स चेयते मनसस्तृप्ति पर्यन्तम् अन्न खादति धार्मिकः । उदरं दुर्जनानान्तु नीरमं तिष्ठति क्षधा ॥ ११ । - ॥ २४ २५ १४ चतुर्दशोऽध्यायः। एहिणी सविवेका या निर्मिमीते खवेश्म सा। निबाधा तु स्वहस्ताभ्यां कुरुते तस्य भञ्जनं । यो नरः सरलाचारी परमेशाद् बिभेति सः । किन्तु यः कुटिलाचारस्तस्यावज्ञां करोति सः । दण्डः स्वकीयदर्पस्य मुखे मूर्खस्य विद्यते । किन्तु जामवतां रक्षां खकीयौ कुरतोऽधरी ॥ 276 ·१४ अध्यायः। हितोपदेशः। २७७ ४ 'ur ८ . गवामभावतो गाई तिष्ठत्येव परिष्कतं । धनं किन्तु बलादेव बलीबईस्य वईते । साक्षी विश्वासयोग्यो यः स म्घा भावते नहि। किन्तु प्रतारकः साक्षी घावाक्यानि भाषते ॥ प्रज्ञा गयमागोऽपि नैव प्राप्नोति निन्दकः । किन्तु यो बुद्धिमांस्तस्य सुलभं ज्ञानमन्ति हि ॥ अपगच्छ मनुष्यस्य निबोधस्य समीपतः । यं नरं ज्ञानहीनाई जानीये तं परित्यज । विचक्षणस्य का प्रज्ञा खमार्ग सावधानता । मूता का च मनां तेषामात्मप्रवञ्चना । निबाधा मनुजाः पाप उपहासं प्रकुर्वते । किन्तु धार्मिक लोकानां मध्ये तिष्ठन्य यहः ॥ मनस्तापस्य तीवत्वं चित्तमेवावगच्छति । न च व्याप्रियते तस्य हर्ष कश्चित् परी नरः ॥ दुश्चरित्रमनुष्याणां सदनं विप्रनंच्यति । उटज भरलानान्तु तेजोयुक्त भविष्यति ॥ केचिन्मार्गा गां साक्षात् सरलाः प्रतिभान्ति हि। भागम्तु पश्चिमस्तेषां जायते निधनायनं ॥ कदाचिहास्यमध्ये ऽपि चित्तं लोकम्य विद्यते । शोक एव च हर्षस्य पोघभागः प्रजायते ॥ विपथासतचित्तो यः स्वोयगत्या स टप्यति । किन्तु यः सज्जनस्तस्योत्पद्यते टप्तिरात्मतः ॥ सर्ववाकोषु विश्वास मन्दबुद्धिः करोति हि । किन्त खपाद विक्षेपं समाधत्ते विचक्षणः ॥ विज्ञो लाको भयं प्राप्य व्यसनाद पगच्छति । किन्तु मूर्खा ऽतिविश्वासम् अत्याचार करोति च ॥ य व्याशुक्रोधशीलः स्यात् स एवाज्ञानकर्मकृत् । कुसङ्कल्पप्रियश्चापि मनुष्यः सर्च गर्हितः ॥ स्वागतं मन्दबुद्धीनां धनं निबांधता भवेत् । किन्तु विचक्षणानां हि ज्ञानं मस्त कभूषणं ॥ नमन्ति सच्चरित्राणां समक्षं दुर्जनाः किल । १५ .. १७ १८ १९ 277 ·२७८ हितोपदेशः। १४ अध्यायः । २१ २२ योछयो वीवदृकत्वाद् २४ २५ धर्महीनमनुष्यास धार्मिकस्यैव गोपुरे॥ यो मनुष्यो दरिद्रः स खमित्रेणापि गद्यते किन्तु धनाच्यलोकस्य बहवः सन्ति बन्धवः ॥ खमित्र यो ऽवजानाति पापमेव करोति सः । दुर्गतेषु दयालु या धन्य एव स मानवः ॥ ये कुर्वन्ति कुसङ्कल्पान किं न भ्राम्यन्ति ते नमः। सत्सङ्कल्पप्रिया ये ते दयां सत्यञ्च भुञ्जते ॥ सर्वश्रमाम्मन व्यस्य द्विरुत्पद्यते किल । दैन्यमेव प्रजायते ॥ ज्ञानिनां मुकुट वित्त मूर्खाणां मुर्खताज्ञता ॥ यः साक्षी सत्यवादी स प्राणानां परिरक्षकः । यस्तु प्रतारणाकारी म्घावाचः स भाषते ॥ भयं यत परमशात् तद विम्बासस्य दृढ़ स्थलं । यावन्तस्तस्य सन्तानाः स तेघामाश्रयो भवेत् ॥ भौति या परमेशात सा जीवनातनिर्भरा। उन्माथेभ्यः कृतान्तस्य तया रक्षा प्रसिध्यति ॥ प्रजानां बहुसंध्यत्वात् प्रभावं प्राप्नुयान्न पः। किन्त्वभावान्मनुष्याणां राज्ञ उत्पद्यते क्षयः॥ धीरक्रोधी महाबुद्धिराशुक्रोध्यज्ञताध्वजः ॥ जीवदायकमनीभ्यः सुशान्तं हृदयं भवेत् । किन्वाध्या कीकसाना हि गलितत्वस्य कारणं ॥ दोन पीडकलाकन सफा तस्य विनिन्द्यते । किन्तु सम्मन्यते यन्तं दरिद्रान सोऽनु कम्पते ॥ खदीजन्येन पायात्मा तायमानोऽपमार्यते । प्रत्याशां नियमाणोऽपि कुरुते धार्मिको नरः ॥ शान्ता विज्ञमनुष्यस्य चित्ते प्रज्ञावतिष्ठते किन्तु मूर्खस्य चित्ते सा भवत्यात्मप्रकाशिका ॥ धर्मणोनम्यते राष्ट्र पापन्तु नीरतोऽयशः ॥ भूयस्यानुग्रहो त्यं प्रवीणं प्रति वर्तते । किन्त्वकीर्तिकरं दासं प्रति क्रोधं करोति सः ॥ २८ २९ ३१ ३२ ३४ १५ 278 ·१५ अध्यायः । हितोपदेशः। ६ U १५ पञ्चदशोऽध्यायः। मदूक्तिः शमयेत् कोपं कदुक्तिः क्रोधवर्धिका विज्ञानां रसना ज्ञानं समलत्य निर्दिशेत् । मूर्खाणां किन्तु यद् वक्त्रं तद् बालिप्यमुदीरयेत् ॥ सर्व स्थानेषु वर्तते घर मेशस्य लोचने। उत्तमानधमांश्चापि ते मनुष्यान् प्रपश्यतः ॥ जिहा हितैषिणी वृक्षो जीवाम्मत फलप्रदः । वक्रत्वं किन्तु जिवाया मनोभङ्गास्य कारणं ॥ मूर्खः खकीयतातस्य सूपदेशं विराईते । भर्तीनं मन्यते येन स एव बुद्धिमान् नरः ॥ तिछन्ति बहुवित्तानि धार्मिकस्य निकेतने । किन्तु पापिमनुष्यस्य कोश युक्तो धनागमः ॥ उप्यन्ते ज्ञान वीजानि ज्ञानिनामधरै गा। निर्वाधानान्त लोकानां यञ्चित्तं तन्न सस्थिरं ॥ गह ते परमे पोन बलिदानमधर्मिणां । तस्य तुएिकरा किन्तु प्रार्थना सरलात्मनां । नरम्याधर्मिणः पश्याः परमपान गद्यते । धम्मै ये त्वनुगच्छन्ति तेषु प्रेम करोति सः ॥ सत्पथत्यागिलोकम्य तीव्रशास्ति भविष्यति । विरता भर्त्सनायां यः स मनध्या मरिष्यति ॥ पश्य पातालसंहारौ प्रत्यक्षौ परमेशि तुः । किम मानवसूनूनां सर्वान्तःकरणान्यपि । निन्दको भर्त्यते येन सस्मिन् नैव प्रतुष्यति । तस्माद् विज्ञमनुष्याणां समीपं नहि गच्छति । हृदयेन प्रफुल्लेन प्रसन्नीक्रियते मुखं । व्यथया किन्तु चित्तस्य प्राप्नोत्यात्मावसन्नतां ॥ मेधावतो मनुष्यस्य ज्ञानान्वेधि भवेन्मनः । चरन्त्यज्ञानताक्षेत्र निर्वाधानां मुखानि च ॥ दुःखदं दुःखिलोकस्य जायते सकलं दिनं । किन्तु प्रफुल्ल चित्तस्य जीवनं नित्य उत्सवः ॥ १० १२ १३ १४ 279 ·२८० हितोपदेशः। १५ अध्यायः। १९ . २१ वरं खल्यमपि द्रव्यम ईश्वर श्रद्धया सह। न च कोषो धनैः पूर्णः शान्तिहीनत या सह । वरं कुभोजनं शाकैः प्रणये सहभाजिनि न च पृथस्य गो मांस विदेधे सावर्तिनि । यासक्तो यो नरः क्रोधेस विरोध प्रवर्तकः । किन्तु कोपे सुधीरो यो विवादं शमवेत स हि ॥ अलसस्य गतिघरा यथा कण्टकवारणी! पदवी सरलाणान्तु सरला राजमार्गवत् ॥ यात्मजो ज्ञानसंयुक्तस्तातम्यानन्ददायकः । किन्तु निब्बाध लोकेन मिजमातावमन्यते ॥ बुद्धिहीनमनुष्यस्य मूर्खत्वं हर्घकारणं । किन्तु नरो विशेषज्ञ ऋजुमार्गे गा गच्छति ॥ मन्त्रणाया अभावेन भेदं गच्छति कल्पना । मन्त्रिणां विन्त बाजल्यात् सुदृपा सावतिछतं ॥ खमुखस्योत्तरेव प्रमोदं लभते नरः। उक्ता समुचिते काले भारती कोहगत्तमा । ऊद्धं याति सुधीरस्य निमित्तं जीवनायनं । तेनाधःस्थितपातालात् जायते स पराङ्मुखः ॥ सदपाणां नृणां गेहं पर पोन निपात्यते । विधवायास्तु सीमानं सुस्थिरं विदधाति सः ॥ गन्तेि परमेोन दुशतायाः कुकल्पनाः । मनारम्याणि वाक्यानि स शुद्धानि च मन्यते । खकीय परिवारान हि लिनाति लोभिमानुषः । यस्त गईत उत्कोचं स एवानाति जीवनं ॥ चिन्तयत्युत्तर देयं धर्मिलोकस्य मानसं । किन्तु दुरात्मनां बक्ताद् दुवाक्यानि सवन्ति हि ॥ सुदूर पापिलोकेभ्यः परमेशो ऽवतिष्ठते। किन्त संश्रूयते तेन प्रार्थना धर्मिणां वृणां । नेत्रयो र्यत प्रसन्नत्वं तेन चित्तं प्राप्यते । कीकसानि च पुष्यन्ति श्रुतया शुभवार्तया ॥ श्रूयते येन कर्णन भर्ती में जीवनप्रदं । १५ २८ २६ ३० 280 ·१६ अध्यायः। हितोपदेशः। २८१ ३२ विज्ञानामेव लोकानां मध्ये स सन्निवस्यति ॥ शास्ति निराकृता येन वप्राणान सोऽवमन्यते । भद्मना श्रूयते येन बुद्धि लाभं करोति सः॥ भोति या परमेपात सा प्रज्ञाया उपदेशिका। जायते नम्रता लोके गौरवस्याग्रगामिनी॥ २२ ९ ४ १६ षोडशोऽध्यायः। मर्यम्य चित्तसन्याः परेशाद् रसोत्तरं । मनुष्यम्य निजाध्वानः सर्व शुद्धाः खदृरितः। परमेश्वर रवास्ति मानसानां परीक्षकः ॥ खीय कार्यस्य भारं त्वं परमेश समर्मय। सतस्वदीय सङ्कल्याः प्रगमिष्यन्ति सिहतां ॥ कृतं यत् परमेपो न स्वाभिप्रेताय तत कृतं । सृयस्तेन दुरात्मापि दुईशादिनदृरये॥ यः कश्चिद दर्पिचित्तस्तं गईते परमेश्वरः । पुरुषानुक्रमं यावत् स दण्डानहि मोच्यते ॥ करुणासत्यताभ्यां हि क्षमा दोषस्य जायते । परमेशाच्च या भीतिः सा पापत्यागकारिका ॥ यस्य लोकम्य मार्गेषु परमेशः प्रतुष्यति । प्रति तं शान्त वैरान् स कुरुते तद्रियूनपि ॥ वरं धर्मेण संयुक्त खल्य मेव भवेद् वसु । न चान्यायेन संयुक्तः प्रचुरोऽपि धनागमः ॥ निजमार्गा मनुष्यस्य मनसा परिचिन्त्यते। परन्तु परमेशेन गतिस्तस्य निरुप्यते ॥ देववाणी नरेन्द्रस्याधरयोर वतिष्ठतां । विचारे वदनं तम्य वक्रतां न समाचरेत् ॥ न्याय्या मानतुलादण्डो परेशेन निरूपित। प्रस्तराः सम्पुट स्थाश्च सर्व तेनैव निर्मिताः ॥ गहणीया महीपालैः पापाचारो हि सर्वथा। धर्मगोव यतो हेतर्भवत सिंहासन स्थिरं। ११ १२ -- 20 281 ·हितोपदेपाः । १६ अध्यायः। १५ .. १७ १८ २० रोचेते क्षितिपालेभ्य योठी धर्मसमन्वितो। मनुजो न्याय्य वादी च नरेन्द्रम्य प्रियो भवेत ॥ सदृशो यमदृतेन भवेत् क्रोधो महीभुजः । ज्ञानिना तु मनुष्येण शान्तिस्तस्य विधीयते ॥ राज्ञो मुख प्रसन्नत्वात् प्रजानां जीवनं भवेत् । ग्रीष्मकालिकमेघेन तदीयानुग्रहः समः ॥ प्रज्ञालाभो भवेत कीदृग उत्तमा हमलाभतः । बुद्धिलाभस्तथा कीदृग उत्कलो रूप्यलाभतः ॥ ऋजूनां राजमार्गः को दुराचारादयक्रमः । खगतो सावधानो यः खीयप्राणान स रक्षति ॥ याति नाशात् युरो दर्पः पतनाचोदतं मनः ॥ वरं नममनस्कम्य विनतः सह वर्तनं । न चाहारिभिः साई लोप्ताणां भागनिर्णयः ॥ कर्तव्ये पाटवं यस्य लश्यते तेन मङ्गलं । श्रद्दध्याच्च परेशं यो स एव धन्य मानवः ॥ मुधोरं मानसं यस्य स नरः ख्यायते बुधः । योख्यो मधुरत्वञ्च पाण्डित्यं परिवर्द्धयेत् ॥ प्रवीणस्य प्रवीण त्वम् घटतोत्म समं भवेत् किन्तु शासनमज्ञानाम् अज्ञत्वं नात्र संशयः ॥ ज्ञानिलोकस्य चित्तेन बदनं क्रियते पटु । योश्याच स्थितं तस्य पाण्डित्यं परिवयते। मनोहराशि वाक्यानि मधुवासेोपमानि हि। सुखा दूनि रसज्ञाने ह्यस्यां रोगहराणि च ॥ कश्चित् पन्या मनुष्यस्य दृष्टो भाति समञ्जसः । तथापि जायते तस्य पर्यन्नं नरकायन । श्रमिणो या बभुक्षा सा तत्स हाया कृतश्रमा। यस्मात् तस्य निजस्तुण्डताडकः कार्यशासकः ॥ सचेोऽस्त्य पकाराय पापी गत्तं खनन्निव । तदीयाधरयुग्मे च वहि चलति दाहकः ॥ यो नरो वकभावः स विवादोत्पादको भवेत्। परिवादी च यो लोकः स महद्भेदको भवेत् ॥ २१ २९ २४ २६ २० २८ 282 .

·१७ अध्यायः। •हितोपदेशः। २८१ ९९ ३१ १९ मित्रं प्रलभ्य दुईत्तो गमयत्यशुभायनं ॥ स निमीलितनेत्रः सन् चिन्तयित्वा कुकल्पनां । वक्रीकृत्याधरी यश्चात् साधय त्यधमा किया। खक श्रीदा मूईजाः शुक्लाः प्राप्तव्या धर्मवम॑नि । कधि यो मानवो धीरो वीरतो ऽमि स उत्तमः । यश्च खचित्तसंयन्ता स श्रेष्ठः पुरजेटतः ॥ वस्त्रगर्भ मनुष्येण गुटिका विनिपात्यते । केवलः परमेशस्तु तनिरूपणकारकः ॥ २२ •• ४ ५. १७ सप्तदशोऽध्यायः। वरं शुष्को भवेद् ग्रास एकः शान्तिसहायकः । न च वाक्कल है। साद्ध मांसपूर्ण निकेतनं ॥ पुत्र लज्जाकरं त्यो दक्षो वशीकरिति । लप्यते चाधिकारांशं स एव भाटभिः सह । रल्यं परीक्षते मूषा हमन्ती कनकं तथा। किन्तु मानवचित्तानां परमेशः परीक्षकः ॥ ईरितं धर्महीनाछः पूट शोति दुर्जनो वधः। खमनो दुजिज्ञायां धीयते ऽन्ट त वादिना । दुर्गतो हस्य ते येन तत्वष्टा तेन निन्द्यते। परम्यापदि यो हृधः स दण्डान विमुच्यते ॥ सदस्य मुकुटं पौत्ला बालानां भूषणं पिता ॥ पाण्डित्यसूचकं वाक्यं मूर्ववते न युज्यते । किम माहात्म्य युक्तस्य वदने ऽन्नु तभाषणं । उत्कोचदायिनो दृशावुत्कोचो माहिर नवत् । तद रत्नं यत्र वर्चत साफल्यं तत्र जायते ॥ यारणात्य पराधं यः प्रेमाधं स वियते । यस्त वाचं श्रुतां वक्ति मुहट्दं करोति सः ॥ नरं विचक्षणं यादृग एकाविशति भर्त्सना । प्रहाराणां पातं मख नेवाविपाति तादृशं ॥ केवलं पासन त्याग समन्विच्छ ति दुर्जनः । ८ 283 ·२८४ हितोपदेशः। १७ अध्यायः। १४ . A १७ तस्मात् सुनिछुरो दृतस्तविरुद्ध प्रहेष्यते । भलस्य हतवत्सस्य साक्षात्कारो भवेद् वरं। मूर्खताविष्ठमूवम्य साक्षात्कारो वरं नहि ॥ उपकारं हि सम्प्राप्य यो ऽपकारं समाचरेत । न कदाचन तदेहाद् अपकारः सरिष्यति ॥ विवादस्य य प्रारम्भः स जलाधारभेदवत । अतश्चित्तविकारस्य पूर्व दन्दं परित्यज ॥ दुई यो वक्ति निर्दोघं धार्मिकं यश्च दोषिणं । घृणोयावेव मन्येते परमेशेन तावुभौ ॥ चमय मूर्खलकम्य इत्ते मण्यं किमर्थकं । सत् किं प्रज्ञाकया) म्यात चिक्तिस्तस्य नास्ति हि॥ प्रेमाणं सर्वकालेषु बन्ध बन्धी करोति छि । विपत्तापकारार्थं जायते च सहोदरः॥ यो नरो बद्धिहीनः स सकरेगा स्पो त करं। खमित्रस्य समक्षञ्च परस्य लग्नको भवेत् ॥ चपराधप्रियानान्यः कोऽपि स्य त कलहप्रियः। खदारं यः करेत्यु ई स विनाशाय चेयते ॥ वकचित्तमनथ्य र मङ्गलं प्राश्यते नहि। यश्च कुटि लजिङ्कः स विपत्ता निपतिष्यति ॥ सतं यो जनयेन्म खस्लेशस्ते न साध्यते । पुत्रस्याज्ञस्य यस्तातः सोऽपि ने वाभिनन्दति । सुपथ्यं हृदयं हर रोगानं भेषजं यथा । मनसः क्षुता किन्त की कमान्यपि शोधयेत् । वस्त्रगर्भत उन्काचं वहिष्करोति दुर्जनः । मार्गान न्यायविचारम्य वक्रीक समुद्यतः ॥ बुद्धियुक्तस्य लोकस्य प्रज्ञा सम्मुख वर्तिनी लोचने किन्तु मूर्खस्य धरणोप्रान्तगामिनी । मूर्खः पुत्रः खतातस्य क्लेघोमातुश्च कटकः । धार्मिकस्यार्थदण्टेन दण्डनं न समञ्जसं । किमु शिष्ठमनुष्याणां प्रहारो न्याव हेतुकः ॥ वाग्ध नाल्पव्ययी यः स्यात् स एव ज्ञानवान् नरः। १९ २० २२ २२ २४ २५ २९ २७ 284 ·१९ घध्यायः । हितोपदेशः। २५ २८ यो मनुष्यश्च धीरात्मा स एव बुद्धिमान् नरः ॥ यावत् समाचरेन्मौनं तावन मखी ऽपि पण्डितः । कुरुते यश्च वायोधं बुद्धियुक्तः स मन्यते । ॥ ४ .. . १८ अष्टादशोऽध्यायः । यो मनुष्यः एथक तिछेत् स्वाभोर सेो ऽनुगच्छति । सर्वप्रकारकोशल्ये तीक्षा कर्मा च जायते ॥ नैव बालि लोकाय रोच चते सविवेचना किन्तु खीयमतेरेव व्यञ्जने स प्रतुष्यति ॥ यत्र दुर्जन यायाति तत्रायात्य वमानिता। अपकृरतया साई निन्द्यता चोपतिछति ॥ नरवले स्थिता वाचा गम्भीरतायराशिवत् । प्रज्ञायास्तु य उत्सः स स्थन्दिना सोतसा समः ॥ विचारे धर्मिलोकस्य य या पराजयो भवेत् । उचिता नहि सा क्वापि पापिनः पक्षपातता ॥ अधरह यमज्ञस्य विवादेषु प्रवर्तते । प्रहाररांश्च समाहातुं मुखं तम्य महाखनं ॥ ज्ञान हीनमनुष्यस्य निजवक्त्रं विनाशकं । तथा तस्य स्वकीयोछावन्माचा प्राग हारिणा । कर्णजपस्य वाक्यानि मन्ये सुखादुभक्ष्य वत् । तान्यन्तःकरणम्य व प्रविन्त्युपराधनं ॥ शिथिलो मिज कार्य यः सादरः सोऽर्थनाशिनः ॥ नाम यत् परमेशस्य सुदृढ़ दुर्गमेव तत्। धार्मिकस्तच धावित्वा समवाप्नोति रक्षणं ॥ ऐश्वयं धनिलेाकस्य सुदृढ़ नगरं भवेत् । प्रोच्चप्राचीरवत् तम्य मत प्रतिभाति तत् ॥ विनाशात् प्राक् मनुष्यस्य गर्वितं जायते मनः । नम्रता विद्यते किन्तु सम्मानस्याग्रगामिनी ॥ येनाग्रे वाक्यमश्रुत्वा दीयते सहसोत्तरं। तस्य तन्मूर्खताचिहं कलङ्गश्च विगण्यते । १. ११ १२ १२ 285 ·२८६ हितोपदेशः। १६ अध्यायः। १७ १८ नरस्य नरयोग्येन मनसा धार्यते व्यथा। चूर्ण किन्तु मनः केन विघोढुं शक्यते कथं ॥ नरम्य सुधियश्चित्तं ज्ञानलाभं करोति हि । विज्ञलोकस्य कर्णव कुरुते ज्ञानमार्गणं ॥ सविस्तीर्ण मनुष्यस्य मार्ग करोत्युपायनं । समक्षं मुख्यलोकानां करोति तमुपस्थितं ॥ विवाद प्रथमो वादी प्रतिभाति हि धार्मिकः। पश्चात् प्रत्यर्थिनागत्य कियते तत्परीक्षणं । विनिवृत्ति विवादानां गुटिकापाततो भवेत् । मध्ये बलवतां नणां निश्चयसेन जायते दुर्जयः कुपितो भ्राता सुदृानगरादपि । सोदराणां विवादश्च दुर्गम्यास लसन्निभः ॥ खवक्त्रस्य फलेनैव नरकोछः प्रसूर्यते । खाधराभ्यां यदुत्पन्नं तेन टप्तिं स गच्छति ॥ जीवन मरणचापि जिवाधीने हि तिमतः । तस्यां ये केचिदासक्तास्ते तस्या भुञ्जते फलं । भायां यो नर याप्रति प्राप्रति क्षेममेव सः । परमेश्ररतश्चैव प्रसादस्तेन लभ्यते । दरिदो विनयं वक्ति प्रविवक्ति धनी कटु ॥ बहवो बान्धवो यस्य स नरः स्यादुपद्रुतः । भ्राट तो ऽप्यनुरक्तो यस्तादृक् स्नेही तु विद्यते ॥ १. २ २३ २४ १८ ऊनविंशोऽध्यायः। वरं सारल्यवान दीनो न मूर्खः कुटिलाधरः ॥ व ज्ञानं विना भद्रा भवति व्यग्रता क्वचित । पदाभ्यां द्रुतगामी यः स नरः पातकी भवेत् ॥ वीयमाख्या मनुष्यस्य विधमं जायते ऽयनं । तत्पश्चात् परमेशाय तस्य क्रुध्यति मानसं ॥ संयुनक्ति बहून् बन्धून मनुष्येण समं वसु । नरो यस्तु दरिद्रः स मित्रतो ऽपि वियुज्यते ॥ 286 ·१६ अध्यायः। हितोपदेशः। २८७ .. ए * * २२ नैव साक्षी मघावादी निधो गणयिष्यते । नरश्चातभाषी यः स न स्थास्यत्व दण्डितः ॥ अभिप्रसादयन्त्येव नरेन्द्र बहवो नराः। सवदान्यमनुष्यस्य बान्धवाः सर्वमानवाः । दुर्ग तन्तु नरं सर्च गईन्ते तस्य सोदराः । यान्ति तस्मात् सुदूरच सकलास्तस्य बन्धवः । सो ऽनुगच्छति तान् वाक्यैः किन्वेको ऽपि न विद्यते । कुरते ज्ञान लाभं यः स खप्राणेषु प्रीयते। यश्च रक्षति बुद्धि स क्षेमं प्राप्यति ततफलं ॥ नैव साक्षी मघावादी नियो गगायिष्यते । नरश्चाटतभाषी यः स विनाशं गमिष्यति ॥ म सौख्यं युज्यते मूर्ख किमु दासे भूपेन्द्रता ॥ मनुष्यस्य प्रवीणत्वं मन्दक्रोधं करोति तं । अपराधे क्षमा श्रेष्ठं जायते तस्य भूघणं ॥ राज्ञः कोपो म्टगेन्द्रस्य गर्जनेन समो भवेत् । किन्तु प्रसन्नता तस्य तुल्या खवारिणा रमे मुखः पुत्रः स्वतातस्य जायते दुःख कारकः । वश्रान्तविन्दुपातस्य सदृशः कलहः स्त्रियाः ॥ पटहा अर्थाश्च लभ्यन्ते जनकेभ्यः क्रमागताः । प्रवीणा किन्तु या भार्या सा प्राप्तया परेश्वरात् ॥ चालय घोरनिद्रायां निमज्ज यति मानवं। यः प्राणी शिथिलोद्योगः स क्षुधा भविष्यति ॥ याज्ञां रक्षति यो मचा निजप्राणान् स रक्षति । खमाान यो ऽवजानाति स नरो मारयिष्यते ॥ दरिद्रे यो दयाशीलः परेपो स ऋण प्रदः। अवश्यं परमे पनि तत्प्राप्यं परिपत्स्यते । यावत् तिष्ठति प्रत्याशा तावत् शाधि त्वमात्मजं । तन्तु मारयितुं मैव खं प्रवर्त्तय मानसं ॥ तीव्रक्रोधखभावा यो दण्डं स प्रतिलस्यते । उद्धारं तस्य किं कुर्य्या भूयो भूयः करिष्यसि । मन्त्रणा हा कर्णभ्याम् उपदेशं ग्टहाण च । १३ १४ १५ १६ १० १८ २. 287 ·हितोपदेशः । २० बध्यायः। २१ १३ २५ परिणाम ततः प्रज्ञा सम्प्रकाशिष्यते तव ॥ सङ्कल्या बहवश्चित्ते मनुष्यस्योदयन्ति हि। किन्तु या परमेशस्य सैव स्थास्यति मन्त्रणा ॥ नरस्य भक्तता शोभा श्रेष्ठश्चान्मतिनो ऽधनः ॥ भयं यत् परमेशात तर फल फलति जीवनं । टपरतेन नरः सुस्था नै वाक्राम्यति तं विपत् ॥ इस्तं भोजनपात्रस्य मध्ये गृप्वालमो नरः । मुखे पुनः समाने तुम उद्यमं कुरुते नहि । निन्दकं ताडयेस्तेन मन्दधी डिमाश्यति । भर्स ये बुद्धिमन्तञ्च स ज्ञानं लप्यते ततः ॥ पिटविनापहारी च माटविद्रावकच यः । पुत्लो लज्जाकरः स स्यात् पित्रोचापयशस्करः ॥ भ्रमणं ज्ञानवाक्येभ्यः शिक्षया जायते यया। क्षिायाः श्रवणात् तस्या निवर्तस्व ममात्मज ।। साक्षिणा दुचरित्र गा विचारः परिहस्यते। दुर्जनस्य च यद् वक्त्रं यसते तदधर्मातां ॥ निन्द कानां निमित्तं हि दण्डाः सन्ति निरूपिताः । प्रहारा मूर्खपृष्ठस्य निमित्तञ्च व्यवस्थिताः ॥ २६ १७ २८ २ २० विंशतितमोऽध्यायः। मदोऽवहासकार्यस्ति मदिराक्रोश कारिणी। ताभ्यां चलति यः कश्चित् न स विज्ञः कथञ्चन ॥ राजे भयरत्वं यत सिंहगीपमं हि तत् । यस्तस्योत्पादयेत् कोपं स प्राणान्तक पायकृत् ॥ विवादाद् या नित्तिः सा पुरुषस्य यता स्करा । एकैकः किन्तु नि बाधः प्रचण्ड त्वं प्रगच्छति ॥ शीताद् भीतो ऽलसो नैव करोति क्षेत्रकर्षणं । ताम्यकाले त भिक्षित्वा तेन किश्चिन्न लप्यते । चित्ते गुप्ता मनुष्यस्य मन्त्र गागाधतोयवत् । तान्तु तोलयितुं शतो मनुष्यः सविवेचकः ॥ 288 ·अध्याया। धितोपदेश। १ १२ : सहा परमेशो म चेतरः १४ द्योतयन्ति ससौजन्यं भूपिडा मानवाः किल । नरो विश्वासयोग्यस्त समातंग शकाते ॥ धार्मिकः खोयसारल्ये स्थिरपादः प्रगच्छति । तत्पश्चापि सन्तानातस्य धन्या भवन्ति हि। महीपालः समासीनः सबिचाराधकासने। सकलं खोयनेत्राभ्याम् अधर्म विकिरेत खयं ॥ को वदेत् पतचित्ती मि खाचं पोधित वामहं । उन्माने द्विविधापमानो हिविधा भाजमानि च। सवाण्येतानि गन्ते परेशेन न संशयः ॥ शुद्धः सरल कमा च कीदृग वा स भवेदिति । काय॑भ्यो बालकस्यापि सुज्ञेयो जायते गणः ॥ समर्था श्रवणे की क्षमे नेत्रे च द में। एतयोरुभयो त्वं न प्रोयख मिद्रायां न चेद् दीनो भविष्यसि । खोयलोचन उम्मोल तदा भक्ष्येण तर्यसि । अपद्रव्यमपद्रव्यम् इति क्रेता प्रभाषते । पश्चात् स्थानान्तरं गच्छन खं धन्यं वक्ति तत्क्रयात् ॥ विद्यते जातरूपच मुतानाच महाधनं । घमूल्यं भूषणन्तु स्यात् ज्ञामवाद्यधरदयं । प्रतिभू यः परस्य स्यात् अपहायं तदम्बर। लग्नकस्तु विदेशिन्याः सर्व खमेव दमयतां । अन्नं प्रवचनायुक्तं नरेण स्वादु मन्यते । पश्चात् किन्तु मुखं तस्य शर्कराभिः प्रपूर्यते । स्थिरा मन्त्रण या चिन्ताम्तम्माद् युध्यख मन्नतः ॥ परीवादाय यो माम्येत मन्त्रभेदं करोति सः। तस्मादनाटताछेन सह मा कुरु मिचतां ॥ खपिता खोयमाता वा येन पुत्रेण प्राप्यते । घोर मिास्यति ध्वान्ते तस्य दोयो न संशयः । यादौ यत् सहसा लब्धं घे तन्न हितं धनं । अनियस्य प्रतीकारं करिष्यामीति मा गद। परमेशं प्रतीक्षस्व स त्वाम पकरिष्यति ॥ १ १० २० 2. 289 ·हितोपदेशः। २१ अध्यायः। अश्मनो दिविधान्माने गईते परमेश्वरः । तथा प्रवचनायक्तं सुलादण्डं स गईते । नरस्य पादविक्षेपाः परेपनि निरूपिताः। खगतिस्तु मनुष्यम्य बोधगम्या भवेत् कथं ॥ द्रव्याण्यधि पवित्राणि सहसा वागुदीरणं । बतानाच परं चिन्ता नरस्योन्माधवद् भवेत् ॥ यो राजा ज्ञान वास्तेन विकीर्यन्ते हि दुर्जनाः । तेषामुपरि चक्रश्च मईकं परिवर्त्यते ॥ मनुष्यस्य य यात्मा स पारमेवर दीपकः । स चित्तम्यापि सर्वाणि गुप्तस्थानानि दीपयेत् ॥ सौजन्यं सत्यता चैते राजानं परिरक्षतः । सौजन्येनैव मुस्थान सम्य सिंहासनं भवेत् ॥ खबलं भूषणं यूनां दृद्धानां पलितं यशः ॥ चिहानि क्षतजातानि पावकानि दुरात्मनां । तथा सन्ति कशापाता अन्तभावस्य भेषन १० १ २१ एकविंशतितमोऽध्यायः। रायश्चित्तं परेशस्य हस्ते तायप्रवाहवत । यत्र कुत्रापि तस्येच्छा सच तेन प्रवर्त्यते । नृया सर्वमयो भद्रः प्रतिभाति खदृष्ये। परमेशस्तु चित्तानाम् अदितीयः परीक्षकः ॥ यज्ञतोऽपि परेशाय रोचते न्याय धर्मकृत् ॥ दृशे दी हृदो गवः पापिनां श्रीश्च पापकृत् ॥ श्रमशीलम्य साल्पाः केवलं धनवईकाः । यस्तु साहसिकतेन के वलं दैन्यमाप्यते जियारत वादिन्या सम्प्राप्ता या धनाच्यता । सा मत्युन्वेधिभि दृष्टा म्टगट पणा सभङ्गुरा। दुर्जनान् निजदौरात्म्यं विनाशं गर्मायष्यति । धर्ममाचरितुं यस्माद् इच्छा तेषां न जायते । वक्रमार्गी मनुष्यो यो विकृतं तस्य मानसं । ॥ ८ 290 ·२१ अध्यायः। हितोपदेशः। १. १२ १३ १४ उत्कोचाद् १५ किन्त निर्मलभावो यः सरलः स खकर्ममि। एहएठम्य कोऽपि नरस्यावस्थिति बर। न च गेहे जनाकीसे कलहिन्या स्त्रिया सह ॥ दुश्चरित्रमनुष्यम्य वासनानिएकामिनी। नैवान रह्यते तस्य दृष्ट्या बन्धुजनो निमः ॥ निन्दके दगिड़ते प्रज्ञां समवाश्यति मन्दधीः । शिक्षादानाच्च विजेन ज्ञामलाभः करिष्यते ॥ वालोचयति सज्ञानं धौ पापात्मनो गई। निपातयति माशाय दुर्जनान् परमेश्वरः ॥ दरिद्रस्यार्तरावे यः संगणद्धि निजश्रुति । कृते तेनापि चीत्कारे नात्सरं कोऽपि दास्यति । गुप्तदानेन कोपानि निर्वागत्वं प्रगच्छति । वस्त्रगर्भ च निहिताचगडतानलः ॥ धर्माचार महानन्दो धर्मिलोकेन मन्यते । च्यधर्माचारिणां किन्त बासस्तस्मात् प्रजायते ज्ञानमार्ग परित्यज्य परिनाम्यति यो नरः । घे प्रेत सभां प्राप्य विश्रमिष्यति तत्र सः ॥ यो नरः प्रीयते इर्ष स भविष्यत्यकिशनः । मदे तैले च यस्तुष्टः स वित्त लय ते नहि ॥ धार्मिकम्य मनुश्यस्य मुक्त मूल्यं भवेत् पाठः । तृणां सरलचित्तानां प्रतिहस्तः प्रवश्वकः ॥ वर वासो मनुष्यस्य मरस्थाने ऽप्यनालये । न च वाकल हासता सोशञ्च सधर्मिणी। तैलाद्यनुत्तमं वस्तु तिष्ठति ज्ञानिनो सहे। किन्तु मठमनुष्येण तन्निगी-पचीयते । यो नरो यत्नतो धर्म सौजन्यश्चानुगच्छति । जीवन तेन धर्मख कीर्तिश्च प्रतिलप्यते । वीराणां पुरमुबड्य ज्ञानवान प्रविनिरः। तेषां विश्वासभूमिञ्च गाढ़ दुर्ग निपातयेत् ॥ व जिहान यो रक्षेत प्राणान केशात स रक्षति ॥ अभिमानी नरः स्फीतस्तस्य नाम च निन्दकः । .. न : र २. २१ २२ २७ 2P2. 291 ·हितोपदेशः। २२ अध्यायः। ९७ २८ अभिमानासिताय्यश्च स समाचरितुं पटुः। अलसी या ममध्यतं सलामो मारयिष्यति । यसे। हेतोः करौ तस्य श्रमं कर्त्तमनिच्छुकौ । मराः केचिद् दिमं कृत्स्नं लिप्मन्ते तीलिमया । धाम्मि को मामवः किन्त विश्वाण यत्य कातरः ॥ घण्यो दुरात्मनां यज्ञः किम दौर्जन्यतः कृतः ॥ घटतं वति यः साक्षीस विनाशं गमिष्यति । नरः श्रवणशीलतु सर्वदा व्याहरिष्यति । दुर्जनेन खकीयास्ये निर्भयत्वं प्रकाश्यते । किन्तु यः सरलतेन व गतिः क्रियते स्थिरा। प्रत्यतं परमेशस्य या भवेन यसाधिनी। न प्रज्ञा विद्यले तादृक् न बुद्धि न च मन्त्रणा ॥ ससच्चीकि मले बाजी सङ्गामस्य दिन प्रति । केवलः परमेशस्त जयस्थाति निरूपकः ॥ २९ २ a १ ९ १२ द्वाविंशतितमोऽध्यायः। वाञ्छनीयास्ति मुख्यातिरैशात् प्रचुरादपि । दुर्वाञ्च सघाच श्रेष्ठं रत्वमनुग्रहः ॥ धनहीना धनाच्या समायन्ति मिथो नराः। यद्वितीयम्त सर्वेषां सरिकता परेश्वरः । मेधावी विपदं दृष्ट्वा गुप्तमाघयते स्थलं । मन्दधीस प्रात्यायं समवाप्नोति दान । नम्रत्वं यन्कनुष्यम्य भयं यच्च परेवरात् । श्री यशो जीवन क्षेत्र नयाः सम्ति फलानि हि ॥ कण्टकाः सन्ति पाशाख वक्रभावस्य वर्मनि। नरः स्वप्राणरक्षाएँ सतो दूरेवतियां । बाल रव त्वया मार्ग गन्तव्ये सुविधीयतां । तथा लते स बडो ऽपि न समाविचलिष्यति । गो नरो धनसम्पन्नः स दीनानां प्रभु भवेत् ऋणं एकासि यस्तद् ऋणदातुः स किएरः॥ 292 ४ ५ 7 ·२२ अध्यायः। हितोपदेशः। 1. ११ १३ 0. १४ वयत्यधर्मवीज यो पापा स्यं स कन्तति । कोपोत्पादकदोषाच्च तस्य दण्ड उपस्थितः ॥ यस्य प्रोसिमती दृधिराशीसमै प्रदीयते । यसाद् भागं मिजाइम्य दरिद्राय ददाति सः । निन्दकं त्वं बहिष्का विवादस्तहि यास्यति । कल हवापमानच निरक्तिं प्राप्यतस्तदा । चित्तस्य शुचितायां यः प्रेमाणं कुरते नरः । लावण्यादोधयोत्तस्य बन्धुत्वमेक्षि भूपतिः । मयमे परमेशस्य कुब्बीते ज्ञानरक्षणं । वञ्चकस्य तु वाचः स विपरीताः करोति हि॥ अलसो मामवो ब्रतकेशरी विद्यते वहिः। तेन विदारयिष्ये ऽहं राजमार्गस्य मध्यतः ॥ मुखं यत् परदाराणां तत् सुगम्भीरखात वत्। पतेत तत्र परेशस्य क्रोधपात्रं न घेतरः॥ हृदये बाल कम्यापि बद्धमूलास्ति मूर्खता । किन्तु प्रशासनद रहेन सा दूरीक्रियते ततः ॥ खोयसम्पत्तिवार्थ यो दरिद्रस्य पीडका । धनिने वा भवेद दाता दैन्यमेव स लस्यते । खकण प्रणिधाय त्वं वांसि ज्ञानिनां घटणु । यादिर च मया क्षाने सुनिविष्मना भय । मनोरम्या भवेद यस्मात रक्षा तेषां तवान्तरे। त्वदीयाधरयोक्तेषां सकलानाच संस्थितिः। केवल परमेरे ते विश्वासा यत् स्थिरो भवेत्। तदर्थं तुभ्य मेवाद्य शिक्षा दीयते मया ॥ ज्ञान समन्वणायाश्च या उत्कृरफलप्रदाः । तादृशा एव वाचः किं त्वत्कृते न लिखाम्यहं । प्रेषकभ्यो यथा सत्यं शया दातुमुत्तरं । तथा त्वां सत्यवाक्यानां ज्ञापयंस्तत्त्वनिश्चयं । दीनो ऽसाविति सञ्चिन्त्य दव्यं दीनस्य मार। मा विचारसभायां वा विरदान विधादिनं । यता विवादनिर्गमा बामस्ति परेश्वरः। १९ २० २१ १९ १२ 293 ·२६४ हितोपदेषाः। २३ अध्यायः। नरांस्तेषु छ लाचारान् स प्राणाम् दण्डयिष्यति ॥ कोधनेन मनुष्येण सह मा कुरु मित्रतां । रोघशीलेन साईच मा कुरुम्व गमागमा । मो चेत् तम्य पधो ऽभ्यस्य प्राणान् पाशे ऽर्पयिष्यसि ॥ इस्तैः स्प शन्ति ये हस्तान् अधमर्गीय लमकाः । तेषां मध्य त एकस्त्वं मैव भूयाः कदाचन ॥ उचितं परिशोधाय द्रव्यं चेन्न भवेत् तव । पाय्या ते ऽधस्थिता तईि त्वत्तो हारिष्यते कुतः ॥ मान्यथा कुरु प्राचीनां सीमां त्वरिपटभिः कृतां ॥ अविलम्बी ख कार्येषु नरः किं दृश्यते त्वया । राज्ञां स्थास्यति साक्षात् स न क्षुद्राणां नृणां पुरः ॥ २० २८ २९ १ २३ त्रयोविंशतितमोऽध्यायः । भृभुजा सह भोक्तुं त्वम् उपवियो भवे यदि । त्वत्समक्षं किमस्तीति तईि सम्यग विचारय ॥ नो चेदाहारलब्धस्त्वं कण्ठे दास्यसि कर्तरों । माकाशीस्तस्य सुग्रासान् तत्तु भक्ष्यं प्रवश्वकं ॥ रेयाथं न चेयख विरम खीय बुद्धितः । धमे क्षेप्यसि रिं किं तदन्ताम्य ते द्रुतं । यस्मादादाय पक्षी श्रीरत्यतेद् एगवद् दिवं । कुदृषि यो मनुष्य स्वं तस्यान्नं मैव भक्षय । ग्रासान् वा तस्य सखादन् मा समीहख खादितुं ॥ यतस्तस्य मतेस्तको यादृपाः सोऽपि तादृशः । पिव भुषेति स ब्रते न तु त्वां प्रति तन्मनः ॥ त्वया सङ्गिलिता ग्रासः पुनरप्युदमिष्यते । खकीयप्रीसिवाचाच भोव्यते ऽपव्ययस्वया। मूख्य श्रोत्रशस्खुल्यां त्वं मा भाषख किञ्चन । यतत्वदीयवाक्यानां युक्ततां सेो ऽवमंम्यते ॥ प्राक्तनां भूमिसीमानं मा कुरुष्व त्वमन्यथा। क्षेत्राणि तासहीनामां कथञ्चिन्न समाविश । - . 294 ·२३ अध्यायः। हितोपदेशः। १२ १४ १५ -- २० ० यमाविस्तार कस्तेषाम् अस्ति शक्तिसमन्वितः तेषां सस्मिन विवाद च स त्वया विवदिष्यते ॥ शिक्षायां विनय वान्तं ज्ञान वाक्येषु च श्रुति ॥ मोपनियता शास्तिरचिता बालकात् त्वया । दण्डेन चेत् तमाहन्या न मरिष्यति तहि सः ॥ दण्डे नाहत्य तस्यानरकात् वाम्यसे मनः ॥ हे मत्पुत्र सबोधं चेत् तवान्तःकरणं भवेत् । ममान्तःकरणोनापि हर्षस्तहिं गमिष्यते । मनायाचोलसिष्यन्ति सत्योद्यत्वात् त्वदोष्ठयोः । तवान्तःकरणं मैव यापकर्मभ्य ईयतु । किन्तु सन्ति छ तां नित्यं साध्वसे परमेश्वरात् । यता परकालो ऽस्ति नैवाशा केत्स्यते तव त्वमाकर्णय मत्युत्त ज्ञान लाभं कुरुष्व च । निजान्तःकरण मार्ग सरलं गन्तुमादिपा ॥ ये मनुष्या मदोन्मत्ता मांसाहारेण चामराः । तेषां समाजमध्ये त्वं मा वर्त्तख कदाचन ॥ मदोन्मत्तामरा यस्माद् आप्नुवन्ति दरिद्रतां । निद्रालुत्वं मनुष्यांश्च कर्पटैः परिवेश्येत् ॥ पूटणु त्वं खपितु वाचः स यस्माज्जनकस्तव । मैव वार्धक्य सम्प्राप्ताम अवजानीहि मातरं । त्वया सनीयतां सत्यं मैव विक्रीयता क्वचित् । प्रज्ञा शिक्षा च बुद्धिश्च त्वया सङ्घीयतां तथा ॥ धार्मिकस्य मनुष्यस्य पितोमासं प्रगच्छति । ज्ञानिनो जनके नामि इर्षः पत्तादचाप्यते । जनकस्त व माता च त्वत्तो हर्षमवा तां । त्वदीयप्रसवित्री च महोलासं प्रगच्छतु ॥ हे मतपत्र त्वया मह्यं मिजचित्तं प्रदीयता । मामकोनाश्च पश्याना रोचन्तां तव दृष्ये ॥ यतो वेश्या गभीरेण खातेनैव समा भवेत् । तथा सवट कूपस्य सदृशा व्यभिचारिणी॥ यथा दस्युस्तथा सापि हिसिष्यन्ती प्रतीक्षते । २१ २२ २३ २४ २५ २१ २७ २८ 295 ·हितोपदेशः। २४पध्यायः। वर्धन्ते च तया सम्यक् नरखोके प्रवञ्चकाः ॥ या इति क्रन्दनं कस्य केन हा हेत्युदीय॑ते । विवादो जायते कस्य कम्य मनोवसन्नता। कस्य निष्कारणाघाताः कस्य लोचनरतिमा। मद्यपाने चिरस्थामा सरावादानुगामिना । त्वं मा द्राक्षारसं पश्य चिरं लोहितायितं । कंसे विराजमानश्च सर्पन्तश्च यथासखं । स दंयत्यहिवच्छ फणिवञ्च इनिध्यति । सन्ने इच्यता वेला मति महष वक्ष्यति । अकूमारस्य मध्ये यो नरो निद्रां निघेवते पायानो गुणशक्षा तत्समन्वं भविसि ॥ ताडितोऽपि न तप्येऽहं नावबुध्ये च दण्डितः । कदाई जागरिष्यामि गयिष्ये मदं पुनः ॥ . २४ चतुर्विंशतितमोऽध्यायः। मा दुरात्मभ्य ईर्थ त्वं सङ्गं तेषां न वाच्छ वा ॥ यतो तो मनस्तेषां सञ्चिन्तयत्यु पद्रवं । घामोठी च हिंसायाः कथा हरयतः सदा । प्रज्ञया सृज्यते सम बुद्ध्या च क्रियते स्थिरं । ज्ञानात् कोठाः प्रयूय॑न्ते चाथैः सर्वधनैः प्रियः । यो ज्ञामो स बलिछोऽस्ति यः सुधीः स पराक्रमी, त्वत्कृते समलं युद्धं त्वं करिष्यसि चिन्तया । गडल्येन च मन्त्रीणां जयश्रीतव सत्यति । अज्ञानस्य कृते प्रज्ञा प्रोञ्चत्वाद् वलिदुर्गमा । सभास्थाने मुखं तस्य मद्धं तिष्ठति सर्वदा । हिंसा सश्चिन्यते येन ख्यास्यते सछलेश्वरः। मौख्यस्य कल्पना पापं निन्दको गहितो मृणां । सबटे घेद विधीदेवं क्षीणं तईि बलं तव । ये वधं प्रति कृष्यन्ते तान नरांस्वं समुद्धर । ये चलन्ति च इत्यायै त्वमुपेक्षख मैव सान् । 296 * ·२४ अध्यायः। हितोपदेशः। १६ अस्माभिस्तत तु न ज्ञातमिति चेद् गद्यते त्वया । मनःपरीक्षकेणैव तहि तत किन भोत्स्यते ॥ त्वत्प्राणानाञ्च रक्षित्रा तत किं ज्ञायिष्यते नहि। मनुष्याय कियायाम किं न दायिष्यते फल । मत्युत्त्र मधु भुक्ष्व त्वं यस्मादुत्तममेव तत् । मस्यते पथ्यनि-सः सुरसस्तव तालुना ॥ प्रज्ञां तथैव बुध्यस्ख सुरसा मनसः कृते । तां चेदुपार्ज येस्तहि परत्रास्यसि तत्कलं । प्रत्याशा तावकीना च नैव व्यर्थी भविष्यति ॥ भवनं धार्मिकस्य त्वं मा जिहिंसिघ दुर्जन । तस्य वा शयनस्थानं त्वया मैव विनाश्यतां ॥ पतित्वा सप्तकृत्वो ऽपि समुत्तिकति धार्मिकः । दौर्गत्ये तु दुरात्मानः स्खलित्वैव पतन्ति हि ॥ वैरिणः पतने जाते ही मा क्रियतां त्वया। तवान्तःकरणं तस्य स्खलने च न नन्दतु ॥ नो चेद् दृष्ट्वा परे शस्तद् असन्तुको भविष्यति । वैरितच निजकोधं पुन निवर्तयिष्यति । मा क्रुध्य पापकारिभ्यो मा दुईतभ्ध ईर्थ वा ॥ मुखं पारत्रिकं यस्मात् पापिनो न भविष्यति । दुईत्तानां प्रदीपञ्च निर्वाणत्वं गमिष्यति ॥ परमेशान्नरेन्द्राच्च त्वं बिभीहि मदात्मज । नृणां चञ्चलचित्तानां सङ्गो न कियतां त्वया ॥ विपत्कालो यतस्तेषाम् अकस्मात् सम्भविष्यति । दण्डस्ताभ्यां प्रणेतयो विज्ञातुं न शक्यते ॥ एतान्यपि ज्ञानिनां वाक्यानि ॥ विचारे पक्षपातित्वं युज्यते न कथञ्चन । निषत्वमिदं वाक्यं यो वदेहोषिणं नरं। लोकास्तं परिशश्यन्ति गर्हिष्यन्ते च तं प्रजाः ॥ किन्तु ये भर्ती यन्ते तं सुखं तेषां भविष्यति । हितो वर्तिप्यते तेषु चाशीवादो न संशयः ॥ यो ददात्युत्तरं युक्तं तस्यौष्ठस्सुम्यत जनैः । २० ११ १२ ११ ९५ १६ 297 ·हितोपदेपाः। २५ अध्यायः। २८ २९ वहिः कुरु खकायं त्वं क्षेत्रे सवं समापय । तत्पश्चाद गेहनिर्माण पक्ष्यसि त्वं प्रवर्तितुं । खमित्रस्य विरुद्धं त्वं साक्षी मा भूरकारणात् । त्वया खोयाधराभ्यां किं कर्त्तव्या स्थात् प्रतारणा ॥ यथा मां प्रति सोऽका?त् तथा कत्तीस्मि तं प्रति । वकृतस्य फलं कर्ष प्रदास्यामीति मा वद ॥ क्षेत्रमुपेत्य कुण्ठस्य द्राक्षोद्यानञ्च दुर्मतेः। मयादयखिलं स्थानं कण्टकारण्यसनिभं । याच्छन्ना पिक मि या प्रस्तरवारणी॥ तदिलोक्य तु तत्रैव प्रण्यधायि मया मनः । निरीक्ष्योपदेशो ऽयं प्रत्यलम्भि तदा मया ॥ अल्पनिद्राल्पतन्द्रा स्यात् स्वप्ने खल्प कर लिया ॥ तया त्वदीयदारिद्यम् उपस्थास्यति दस्यवत् तव निष्किञ्चनत्वञ्च समायाम्यति चर्मिवत् ॥ ३१ १२ ३२ ३४ २ २५ पञ्चविंशतितमोऽध्यायः । १ राजगणे कथनं ८ कलहकथनं नानाविधक थमच । एतान्यपि मुग्लेमनेो हितोपदे पावाक्यानि । यिहूदीयराजम्य हिष्कि- १ यस्य भत्य स्वतानि समरहिरे। विषयस्य तिरोधानम् ईश्वरम्य यशस्करं । विषयस्यानुसन्धानं किन्तु राज्ञां यास्करं । उच्चत्वं नभसो यहत् नीचत्वञ्च भुवो यथा । बोधातीतं भवेत् तहत् टपाणामपि मानसं ॥ दुवर्णस्य मलं सव्वं तन्मध्यादपसारय । भाजनं शिल्पिना योग्यं तदानीं निःस रिष्यति ॥ दुर्जनञ्च नरेन्द्रस्य सम्मुखादपसारय । धात सिंहासनं तस्य स्थिरं तहि भविष्यति ॥ भूमालस्य समक्षं त्वं माभिमानं समाचर । मा कुलीन जनानां वा पद संस्थीयतां त्वया । ४ 293 ·२५ अध्यायः। हितोपदेवाः। २६९ : 1 . ११ १२ यस्माद् उच्चमिदं स्थानम् रहोत्याज्ञा हिता तव । न हितं दनिप्राप्तः पश्चाद्राज्ञापकर्षणं ॥ मा भवेत्वं त्वरायुक्तो विधम्बादे प्रवर्तितुं । किं करिष्यसि तच्छेधे लज्जितः प्रतिवासिमा ॥ विवादः खीयमित्रेण साई निष्पाद्यतां त्वया । परस्य गोपनीयन्तु त्वया मेव प्रकाश्यतां ॥ न चेत् तच्चू यते येन तेन त्वं त्रययिष्यसे । त्वदीया सापकीर्तिश्च निरत्तिं न गमिष्यति ॥ रुप्यनिर्मित पात्रेषु स्थितैः स्वर्ण फलैः समं । प्राप्नोति चारुतां वाक्यं कालसन्धाबुदाहृतं ॥ सुवर्गा कुण्डले नैव काञ्चनाभरणेन वा । तुल्य यानाकरे श्रात्रे ज्ञानवान भर्मनाकरः ॥ तापहन्त्री हिमानीवत् दिवसे ग्रीमा कालिके विश्वाग्यः प्रेरके दृतः प्रभोराप्याययत्य सून् । येभ्यो न जायते दृष्टिस्तुल्यस्तै मेघ वायुभिः । भवेबरी मघादानाद यात्मलाघाप्रकाधा कः ॥ क्षात्यानुनीयते राजा स्निग्धा जिहास्थिभलिका ॥ मधु चेत् प्राप्नुयाताई प्रयोगादेव भाव तत् । नो चेत् तत्र घणां प्राप्य त्वं वमिष्यसि तत् पुनः ॥ स्वीयमित्रस्य गेहात त्वं खपादावुकहर। न घेत् त्वयि घणां प्राप्य स वैरी ते भविष्यति ॥ विरुद्धं खीयमित्रम्य म्या साक्ष्यं ददाति यः । दुघशे नासिना वा स तीच्या वागणे न वा समः ॥ तुल्या दन्तेन भयेन पादे म स्खलितेन वा । विपत्काले मनुष्यस्य विश्वासेर वञ्चके नरे। वस्त्र त्यागो भवेद् यादृग् दिवसे शीतकालिके । यवक्षारेण संयोगो यादगम्बरसस्य वा। तादृमनसि दुःखाः गीतानां गाथको भवेत् ॥ तव देवी यदा क्षध्येद् अन्नं भोज य तं सदा । यदा र घातुरो वा म्यात् तोयं पाय य तं सदा ॥ पत्थं त्वं मस्त के तम्य तप्ताङ्गारान विचेष्यसि । १७ 16 २. २१ 299 ·हितोपदेशः। २६ अध्यायः । २४ उचितच फलं तुभ्यं परमेपाः प्रदास्यति । शिरत्याद्यसे यह उत्तरीयेण वायुना। तहद् गुप्तिपिया जिहा दृक् पातैः कोपसूचकैः । एइएष्ठस्य कोणे ऽपि नरस्यावस्थिति वरं। न च गेहे जनाकीर्ण कलहिन्या स्त्रिया सह । अवसन्नेषु प्राणेषु यादृशं शीतलं जलं । तादृशा शुभवातापि दूरदेषात् समागता। चञ्चलो दुश्चरित्रस्य साक्षाद् यो धार्मिको न तुल्यः स च्याविलोत्सेन प्रहिणा मलिनेन वा। मधुनो ऽप्यधिको भोगो न हितो जायते यथा । गौर वस्यानुसन्धानं गुरु भीरो भवेत् तथा ॥ यादृशं नगरं भयं प्राचीरेण विवर्जितं । यात्मसंयमहीनो ऽपि मनुष्यस्तादृशो भवेत् ॥ २९ १७ १८ १ १ २६ षड्विंशोऽध्यायः । १ मर्खेषु कथा १९ अलसेषु कथा १७ कलह कृत्सु कथा त ! ग्रीष्मकाले हिम यद्दद् वधि वा तस्यकर्तने बुद्धिहीने नरे तहद् गौरवं नहि युज्यते॥ खविसी पतलीव चटको वोत्पतन्निव । मिनिमित्तो भवेच्छापः स कदापि न सेत्स्यति ॥ यथाश्वस्य कशा योग्या खलीनं गईभम्य च । लगुडो मूर्खएछानां तथा योग्यो न संशयः । मा मूर्खायोत्तरं देहि तन्मूर्खत्वानुसारतः। दद्याश्चेत् तर्हि किं जाने तस्य तुल्यो भविष्यसि ॥ त्वं मूर्खायोत्तरं देहि तन्मूर्खत्वानुसारतः । न चेत् खकीयदृष्ट्या स ज्ञानयुक्तो भविष्यति ॥ बालिपीन मनुष्येण सन्देशं परिणति यः । सञ्चिनत्ति खपादौ स हानिजीवो च जायते ॥ स्लथं जवाइयं पक्षोः श्लोको मूर्खमुखे तथा । शर्कराराशिमध्यस्था मणीनां सम्पुटो यथा । ४ 300 ·२६ अध्यायः। हितोपदेशः। ३०१ . 4 ११ १२ १४ तथा मन्ये नरे मूर्ख सम्मानस्य समर्पणं । हस्ते मत्तमनुष्यस्य कण्टकं शोभते यथा। वक्त्र मूर्खमनुष्यस्य श्लोकच शोभते तथा । सर्वघां सृषिकता यः स महान् नात्र संशयः । मर्खेभ्यः फलदाता स पापिभ्यश्च फलप्रदः ॥ यहत् खकीयवान्ताय वा पुनः परिवर्त्तते । सहन्मूर्खः ख बालिश्यं भूयो भूयो ऽनुतिछति । खदृछ्या ज्ञानवान को ऽपि नरः किं दृश्यते त्वया । बालिपो या भवेदाशा सापि तस्मिन् न जायते ॥ पलसो मानवो ब्रते केशरी विद्यते वहिः । मध्य तो राजमार्गाणां वनराजो ऽवतिछते । यथा हंसाख्ययन्त्रण कवाट परिवर्त्तते । तथैव स्वीय पाय्यायाम पलसः परिवर्त्तते ॥ हस्तं भोजन पात्रम्य मध्ये गुवालसे। नरः । मुखे पुनः समानेतुं मन्यते ऽतिश्रमावह । सप्तभ्यो योग्यभाषिभ्यः खीयदृयालसः सुधीः । घृतकुक्करकण न मनुष्येण समो भवेत् । पथिको गतिकाले ऽपि परविवाद चर्च कः ॥ मत्युतुल्यान् शराङ्गारान् क्षिपेद् यो वातुलो नरः । तुल्यस्तेन मनष्यः स यः प्रतार्थ खनान्धवं । कृतकौतुक रवाहम् इति वाचं प्रभावते ॥ वहिर्गच्छति निवागम इन्धनानामभावतः । क गाजपस्य चाभावाद विवादः पाम्यति स्वयं ॥ तप्तचुल्यां यथाहारा यथानाविन्धनानि वा। विरोधी मानवत हद विवादे तापबईकः । कर्णाजपस्य वाक्यानि मन्ये सुखादुभत्यवत्। तान्यन्तःकरणस्यैव प्रवि शान्त्यु परोधनं । मण्डिता रौप्य पचेगा यादृशा कपालिका। तादृशं देधिचित्तस्य प्रियवाद्यधरवयं ॥ विश्वास्यारातिरोष्ठाभ्यां स्वान्ते धारयति कुलं । चाटुवादिनि तस्मिंस्त्वं मा विश्वस्याः कथञ्चन । १. १२ १२ २४ 301 ·३०२ हितोपदेपाः । .. २७ बध्यायः। २६ सात घण्णानि वस्तुनि सन्ति तस्यान्तरे यतः ॥ अधुना तस्य विदेषः कापश्येन समारतः । सभायां किन्तु दौर्जन्यं तस्य प्रादुर्भविष्यति ॥ खन्यते येन गतः स स्वयं तत्र पतिष्यति । पाषाणो लोयते येन व्यापूर्णि व्यति तं प्रति ॥ यांश्चक्षोद नरान् देटि तान जिवाटत वादिनी। यञ्च मिरवदं वक्त्र तन्नियाताय चेयते ॥ १८ १ सैकतं । २७ सप्तविंशोऽध्यायः । १ यात्म माघाक्रोधियोः कथनं ५ सत्यप्रेनः कथनं ११ विघ्नाभावस्य कथनं २३ ग्रहकर्मणः कथनञ्च । श्वस्तनेन दिन न त्वं मा माघख कथञ्चन । यत एकदिनम्यापि फल न ज्ञायते त्वया ॥ त्वत्प्रपांसां करोत्वन्या न करोतु मुखं तब। स्तो त्वाम परः कश्चिद् साधरौ तब न स्तुतां ॥ गुरुरवास्ति पाघाण भारयुक्तञ्च किन्तु भारवती ताभ्यां निर्बाधस्य विडम्बना । निछुरो भवति क्रोधे रोषश्च प्रलयोपमः । स्थातुं तु जार शङ्कायाः समवे को भवेत् क्षमः ॥ प्रच्छन्नप्रीतितो मन्ये श्यसी व्यक्तभर्सना ॥ योग्या विश्वास्थभावस्य प्रहारा बन्धुना कृताः। अतिरिक्तं ततः किन्त चुम्ब नं परिपश्थिनः । सुटतो यो नरस्तेन मधुवासेो ऽपि गहते। तिक्तमपि द्रव्यं क्षुधातः : खादु मन्यते खकीयनीडतो दूरे भाम्यन् यादृग विहङ्गमः । खकीयस्था न तो दूरे भाम्यन् तादृग भवेन्नरः । तैलं सुगन्धिधूपश्च यथा तोषयतो मनः । तथा मित्रस्य मिरत्वं ज्ञेयमात्मीयमन्त्रणात ॥ ख बन्धुं खपितुश्चापि बन्धुं त्वं न परित्यज । दिवसे मिजदुःखस्य स्वभातु यज मा एई। किन्तु ॥ -- 302 ·२७ अध्यायः । हितोपदेपाः। ११ १२ १३ १४ १५ १६ १८ घदूरस्थं यता मित्र दूरस्थमाटतो वरं। मतपत्र भव ज्ञानी हदयं मम हर्षय। तेन मनिन्दकायाहं पक्ष्यामि दातुमुत्तरं ॥ मेधावी विपदं दृष्ट्वा गुप्तमाश्रयते स्थलं । मन्दधीस्तु प्रगत्यायं समवाप्नोति दण्डनं ॥ प्रतिभू यः परस्य स्थात अपहायं तदम्बरं । लग्नकस्त विदेशिन्याः सबखमेव दण्ड्यतां ॥ प्रत्यूचे बन्धवे प्रच्चिराशिघं प्रददाति यः । यापीवादः स तस्यैव शाप वद गणयिष्यते ॥ छश्रान्तो विन्दुपातो यो दुर्दिने ऽतीव वर्षिणि । योघिद् विवादिनी तेन समाना नात्र संशयः ॥ सा च प्रच्छाद्यते येन तेन प्रच्छाद्यतेऽनिलः । तं दक्षिण हस्तेन तैलं वात्मप्रकाशकं ॥ लोहमुत्ते जयेल्लोइं सुहृद स्वाननं नरः॥ य उडम्बर वृक्षस्य रक्षी भास तत्फलं । खकीयप्रभुभक्तो यः स च प्राप्नोति गौरवं तोयमध्ये यथा भाति मखम्य सदृशं मुखं । मनोमध्ये तथा भाति नरस्य सदृशे। नरः॥ च्याटप्त प्रेत लोकश्च नर कश्च स्मृतौ यथा । अटम तिछतस्तद्दन्मनुष्यस्यापि लोचने ॥ रूप्यं परीक्षते मघा हमन्ती रैम वा यथा । नरः खस्ताव कम्यव वक्त्रं तहत् परीक्षतां ॥ चूर्णितं मुघले नापि धान्यः साई मुटूखले । खकीयमूर्खता मुर्ख न जहाति कथञ्चन ॥ सम्यक् खीयाजमेघाणाम् व्यवस्था बुध्यतां त्वया । खकीय पशुयूथेषु मानसश्च निधीयतां ॥ यस्मादर्थश्चिरं कालं याबनवावतिष्ठते । किरीटः किं भवेत् स्थास्नु रापौरय परम्पर पक्वघासे गते लापं बालाघ्यं प्रकापाते। पर्वतीयट गानाञ्च सङ्गहः ': क्रियते नरः॥ तुभ्यं वस्त्र प्रदानार्थं जायन्ते मेघशावकाः । A २. २१ १२ .. २३ २४ २५ 303 ·३०४ हितोपदेशः । २८ घध्यायः । भवति छागयूथञ्च मूल्यं क्षेत्रक्रयार्थकं । छानगीनां दुग्ध तो भक्ष्यं प्रचुरं जायते तव । भक्ष्यं त्वत्परिवारागां दासीनाञ्चोपजीविका ॥ १ - ५ २८ अष्टविंशोऽध्यायः। धमाधर्मका नानोपदेशक थमं । पलायन्ते न केनापि द्राव्यमाणा धार्मिकाः । धार्मिकाः किन्तु तिष्ठन्ति निर्भया युवसिंइयत् ॥ प्रजानां दोषता राज्यं जायते बहुशासकं । जनै दन्त विश्व दीर्घा तस्य स्थिति भवेत् ॥ स्वयं सम्पत्तिहीनो यो नरो दुर्गतपीडकः । स धारासार याप्लावी सर्वभक्ष्यविनाकः ॥ दुश्चरित्रं प्रशंसन्ति व्यवस्थात्यागिनो जनाः। प्रतिकुर्वन्ति तं किन्तु व्यवस्थापालका नराः ॥ दुराचारा जना न्यायं न बुध्यन्ते कथञ्चन । सर्वन्तु शक्य ते बोडं परेशान्वेषिभि नरः ॥ वरं सारल्यवान दीनो न च वक्रगति धनी ॥ व्यवस्था पाल्यते येन स एव ज्ञानवान् सुतः । यस्वपर्यायनां मित्रं स स्वताले कल कायेत् ॥ कुसीदे नातिर या च यो निजं वई येइन । दीनानुग्राहकस्यैव कृते सत् सञ्चिनोति सः ॥ पशास्त्रसंश्रवणाद् थेन खीयत्रं निवर्त्य ते । प्रार्थनापि हाता तेन गहणीया न संशयः ॥ कुपथं यो नयेत् साधून खखाते स पतिष्यति । नराः किन्तु सदात्मानो भोक्ष्यन्ते परमं धनं । यो मनुध्यो धनाच्यः स ज्ञानवान् खीयदृष्टितः । मेधावी दुर्गतः किन्तु मर्म तस्या वगच्छति ॥ धार्मिकाणां प्रफुल्लत्वाद् उत्म वो जायते महान् । पापिनामुन्नती किन्तु भवन्त्यन्तहिताः प्रजाः ॥ स्वदेोषा येग गुद्यन्ते स न प्राश्यति मङ्गतं । ८ ११ ११ 304 ·२सयध्यायः। हितोपदेशः। ३०५ १५ १६ पटुः। .. १८ १८ तांस्तु खीकृत्य यो जयात् स कारुण्यम वाश्यति ॥ सर्बदा भयशीलो यः स एव धन्यमानवः । करोति यो घनं चित्तं सोर्गत्ये पतिष्यति ॥ यादृशः केशरी गर्जन मल्लको वा क्षुधातुरः । प्रजानां धनहीनानां दुरः शास्तापि तादृशः ॥ बुद्धिहीनो नरेन्द्रो यः स प्रजापीडने स्लोभं विगई ते यस्तु सदीर्घायुः स जायते ॥ नरह त्यापराधेन सभारो यो भवेन्नरः। स द्रोयत्यवटं यावत् तं धर्नुमा व्यवम्यत ॥ यो गच्छेदृजुमार्गेण स रक्षां समवास्यति । वक्रगाम्पत्पधे यस्तु सो ऽकस्मानिपतिष्यति ॥ सभूमिः कृष्यते येन बहुभच्यं स लप्यते । कुण्ठानान्त्वनुगामी यः स दौर्गयेन तर्यति । विश्वाम्यो यो मनुष्यः स याशियः पूर्यते पालैः । यस्तु धनार्जने तूलः स नास्ति दोषवर्जितः ॥ न भवेत् पक्षपातित्वम् उपयुक्तं कथञ्चन । पापं कुर्यानरस्तेन पृयख राडस्य लोभतः ॥ तूर्ण मैश्वर्यलाभाय क्रूरदृक् चेयते नरः । वन्त पैष्यति दोर्गत्यं तेनेदं ज्ञायते नहि। नरामा भर्स कः पश्चात प्रियः प्रियंवदादपि ॥ यः खपित्रा धनं हृत्वा दोघा नाति भाषते । स पुत्रो नाश हत्तीनां तुल्य वृत्ति न संपूायः गर्वितो यो मनुष्यः स विवादोत्पादको भवेत् । परेशे यस्य विश्वासः स एवाप्यायते जनः ॥ खचित्त यस्य विश्वासः स निबाधो न संपूा यः। प्रज्ञया गम्यते यस्तु तस्य रक्षा भविष्यति ॥ यो ददाति दरिद्राय न भवेत् तस्य दुर्गतिः । यो निमोलति नेत्रे च याशास्तस्मिन मिलन्ति हि ॥ पापिनामुन्नतिं दृष्ट्वा भवन्यन्तहिताः प्रजाः । जाते तेषां विनाश तु वईन्ने धार्मिका नराः ॥ २१ २२ Ca २३ २४ १५ १६ ११ २८ R 305 ·हितोपदेशः। २६ अध्यायः .. २ २ ५ २९ ऊनत्रिंशोऽधायः। भर्मितो बहुकृत्वो ऽपि ग्रीवा रब्धीकरोति यः। स समच्छत्स्यते ऽकस्मात् प्रतीकारेण वर्जितः धार्मिकेम्वेधमानेषु प्रजा गच्छन्ति हचतां । प्रभुत्वे दुर्जनानान्तु कुर्वन्त्यार्त्तखरं जनाः ॥ प्रज्ञायां प्रेमकारी यः खतातस्तेन हर्यते । वेश्यानान्त्वनुगामी यः सम्पत्तिस्तेन नाश्यते ॥ भूपलिः मुविचारेण सुस्थिरयति नोवतं । उपहारपियो यस्तु स तस्यो त्पाटको भवेत् । खमित्रं प्रति चाटूक्ति यो मनुष्यः समाचरेत् । पादौ पालयितुं तस्य जानकं विस्तगोति सः । दुर्जनस्यापराधी यः स उन्माथसमन्वितः । धार्मिकस्तु मनुध्यो यः स प्रगायति इर्धतः ॥ विवादं दोनलोकानाम् अवगच्छति धार्मिकः । मनुष्यः किन्तु दुईत्तस्तादृग्ज्ञाने पट नहि ॥ निन्दका ये मनुष्यास्ते पुरदाहं प्रकुर्वते । विज्ञाः किन्तु मनुष्या ये तैः कोपामिः प्रशस्यते । साई दुरात्मना विज्ञो विवादं कुरुते यदा । न क्रुद्ध्वा न हसित्वा वा शान्तिस्तेनास्यते तदा ॥ रक्तपातिमनुष्या ये नरं माधुं विघन्ति ते । तस्य तु प्राण रक्षायै चेयन्ते सरला जनाः ॥ मर्खणान्तरिको भाव आद्यन्तः समुदीर्यते । नरो ज्ञानविशिएस्तु खान्तरे संरुणादि तं ॥ च्यन्ट तयाहिणः शास्तः सर्व उपहावी दरिद्रश्च मनुष्या मिलितो भुवि । उभयो लीचनेभ्यस्तु दोमिदाता परेश्वरः ॥ धनहीनप्रजानां यो राजा सत्यविचारकृत् । सुदीर्घ समयं यावत तस्य सिंहासनं स्थिरं। यशिका भर्त्सना मे भवतो ज्ञानदायिके। यस्तु निर्यन्त्रको बालो मात्र लज्जां ददाति सः ॥ म त्या असज्जनाः॥ १२ १४ १५ 306 ·३० अध्यायः। हितोपदेशः। १७ . १२ दुर्जनेम्वेधमानेषु दुरातापि समेधते । धार्मिकैक्नु नरैस्तेषां निपातो द्रक्ष्यते किल ॥ व पुत्र शाधि तस्मात् स तुभ्यं दास्यति शान्ततां । मनसस्तावकीनस्य नन्दनश्च भविष्यति ॥ येधा नास्वैश्वरादेपो जनास्ते व्यभिचारिणः । यस्तु शास्त्र वदाचारं कुरुते धन्य एव सः ॥ दासस्य दमनं नैव वामात्रेण प्रसिध्यति । यस्माद बद्धापि वाकां स न योग्यं प्रतिभाषते । किमदर्शि त्वया कश्चित् कथने सत्वरो जनः । निधि या भवेदाशा साघि लसिन जायते ॥ दासो लालित याबाल्यात् परस्तात् पुत्त्रकायते ॥ प्रचण्ा या मनु व्यः स विवादोत्पादको भवेत् । यो नरश्चाशुको पो ग्यात् भवेत् स बहुधापत् ॥ ख को ये नाभिमानेन सस्थानाद भंस्यते नरः । यो मन व्यस्तु नम्रा मा स एवाप्नोति गौरवं चरीि महाशभागी यो निजप्राणान सराईत । पा पथं तेन संश्रुत्य दोषो यस्मान्न सूच्यते ॥ मनव्या यः परित्रास उन्माथावह एव सः । पर पूां श्रद्दधानस्तु नरो रक्षामवापति । बहुभिः प्रायंत लोक नरणास्तुर नग्रहः । मनुष्यम्य विचारस्तु परमेश्वरमूलकः ॥ धार्मिकाणां मनुष्याणां पायकमा घणास्पद । ऋजुगामी नरः किन्त दुर्जनानां मास्पदं । ३ १४ ५ ९६ २१ ३० त्रिंशत्तमोऽध्यायः। २ याग रम्य धम्मकथनं ७ तस्य प्रार्थनं १० नानोपदेय । याकैः पुत्तो य यागरस्तेनेमा वाच ऊचिरे इदमै श्वरिकादे पात् पुरुधेोदितं वचः । थिोयेलं प्रति प्रोक्तम् ईधीयेलाकलो प्रति ॥ ननं नरादह मा नास्ति घी में मनुष्यवत् । 307 ·हितोपदे पाः । ३० अध्यायः । ४ : ६ मया विद्या न चाभ्यस्ता धर्मज्ञानं न बुध्यते । कः खलाकं समारुह्य पुनस्तस्मादवातरत् । मुरिना को ऽग्रहीदायं को भान्सीद् वाससाम्बधिं । मेदिन्याः सर्वसीमानां केनाकारि निरूपणं तदीयनामधेयं किं तत्युत्तस्य च नाम किं । एतच्चेत परिजानासि मयं तहिनिवेदय ॥ एकैक परमेशस्य वाक्य मस्ति सुनिर्मलं । तस्मिन येवाश्च विश्वास: स तेघां फलकोपमः ॥ त्वं तदीयोक्तिभिः साई नान्यत् किञ्चन योजय । न चेत् त्वं भर्मितस्तेन म्घा बादी भविष्यसि ॥ अहं दानदयं त्वत्तः प्रार्थये हे परेश्वर। त्वं मत्याण वियोगात पाक मत्तस्तनोपसंहर ॥ अलीकत्वं म्वोक्तिश्च दूरं मतो ऽपसारय । न दैन्यं न धनं दत्त्वा मां योग्यानेन भाजय ॥ न चेत टप्पो ऽन्तं प्रोच्य भाषिध्ये कः परेश्वरः । दैन्याचार्य वा नाम विलेयामीश्वरम्य मे ॥ मैव तत्स्वामिनः साक्षाद दासः पर्युद्यतां त्वया । न चेत् त्वं प्राप्यसे तेन सदोषश्च भविष्यसि । कुवंशः प्रपते तातं मातु नार्थयते शुभं ॥ कुवंशः खमती शुद्धः स त्वधौतमलः स्थितः ॥ कुवंशो ऽत्युच्चरिश्च प्रांशु नेत्रच्छदान्वितः ॥ कुवंशः खगवद दन्तैः कर्तरीवञ्च खादनैः । उच्छेत्तुं क्षितितो निःखान् दीनांच चेयते॥ रक्तपायाः सुते हे स्तो देहिदेहीतिनामिके त्रीणि वस्तून्याटप्तानि चतुर्थञ्चापि तैः समं । शान्तकामो ऽहमेतत् तै गदितुं नहि पाक्यते ॥ यप्ती प्रेतलोकच बन्ध्यामश्च सर्वदा । जम हप्यते भूमिरनलच न वक्त्यलं ॥ येनोपहस्यले तातो मातुशाज्ञावमन्यते । प्रान्तराश्रितकाकै स्तच्चक्षुरुन्मूलयिष्यते । उपसिष्यते वा तद शावकै धपक्षिणां ॥ . १३ १४ माद् 308 ·३१ थध्यायः हितोयदे ताः। ३०६ २० २१ PM ट १६ १४ २५ .. वस्तुत्रयं ममागम्यं चतुर्थच्च न बुध्यते ॥ उत्को शस्य गति योनि भुजगस्य गति भंगा । पोतस्य गतिरम्भोधी पुंसश्च युवती गतिः ॥ भायाया व्यभिचारिण्यास्तादृगेव गति भवेत् । सा भुक्ता परिम्म ज्यास्यं वयधं न कृतं मया ॥ भारेण त्रीणि वस्तूनि सकम्पां कुर्वते धरां । चत्वारीमानि सोच न पाक्य न्ते तया किल ॥ दासेयः प्रातराजत्वा भक्षतसाच बालिपाः । च्यप्रिया पतिवत्नी स्त्री दासी च स्वामिनीजया ॥ चत्वारीमानि वस्तूनि क्षोदिलान्यत्र भूतले । तथापीमानि विज्ञानि लब्धज्ञानानि सन्ति च ॥ जातिः पिपीलिकानां या दुर्बला मा न संशयः । पाम्य च्छेदन काले तु ताः कुर्वन्त्य नसञ्चयं ॥ शााफ नाख्यशशानाञ्च जातिः पक्तिमती नहि। तथापि खोयवे प्रमानि तैः स्थाप्यन्ते दृादिषु ॥ पालभानां समाजस्य राजा को ऽपि न विद्यते । रचिताः किन्तु सर्वे ते सेनावत् कुर्व ते गमं ॥ ख हस्तालम्बिनी लता राजधामाघि मेवते ॥ पदार्थास्त्रय एव ते सन्ति सुन्दरगामिनः । सशस्तैश्चतु ऽपि पदन्यासेन शोभनः ॥ बलीयान् प्राणिनां सिंहः सर्वभ्यो ऽप्यपरामखः ॥ सुकटिस्तुरगश्छागः प्रजाभिश्च रतो टपः ॥ दपीद् भ्रान्तः कुचिन्तां चेत कुर्या एन्धि मुखं तदा । अतिव्यग्रत वा दुग्धाद् यहदुत्पद्यते दधि । यतिव्यग्रतया घ्राणाद् रक्तश्चात्पद्यते यथा । व्यतिव्यग्रत या कोपाद् वैरमुत्पद्यते तथा ॥ २० . १० ३ ३१ एकत्रिंशोऽध्यायः । १ लिमयेन राजस्य मातुरुपदेशक थान र उनमस्त्रोवर्णमञ्च । लिमूयेलाख्यभूपालं प्रतीमा वाच ऊचिरे। of 309 ·हितोपदेशः। ३१ यध्यायः। २ ५ है ७ . इमा रेश्वरिकादशात् तस्य मातादिदेश तं ॥ किं त्वां वक्ष्या मि मताल मदीयोदरसम्भव । अहं त्वां किं वदिष्यामि महतानां फलोदय ॥ खोयशक्तिस्त्वया मैव कामिनीभ्यः प्रदीयतां । मैव राजनिहन्त्रीषु खतेजो वा समर्प्य तां ॥ न भूपेषु न भूपेषु पानं मद्यस्य युज्यते । लिमयेल सुराटणा नरेन्द्रेषु न युज्यते । यतो राजा सुरां पीत्वा व्यवस्था विस्मरिष्यति । दुर्भाग्यानां विचारच विपरीतं करिष्यति । दत्त मद्यमधन्याय दत्त दुर्मनसे सरां ॥ स मनुष्यस्तदा पीत्वा स्वदैन्यं विस्मरिष्यति । न पुनश्च निजलोशस्तेनानु चिन्तयिष्यते ॥ विरण स्वीयवक्त्रं त्वं स्तब्धवाचां नृणां कृते । सकलानामनाथानां विवाद स्यैव सिद्धये विर णु खीय वक्त्रं त्वं विचारे न्यायसिद्धये । दुःखिनां दुर्ग तानाञ्च विवादं मुविनिश्चिन !! सम्माप्तुं पाक्य ते के न गुणिनी सहधर्मिणी । प्रवालेभ्यो ऽपि मूल्येन सा वतीवातिरिच्यते ॥ तद्भत हृदयं तस्यां विश्वासं कुरुते दृढं । लाभाभावस्त या तस्य न कदाचन जायते ॥ केवलं मङ्गलं तस्य न च किञ्चिदमङ्गलं । क्रियते जीवनं यावद् एकैसिन दिने तया ॥ मेघलानामतस्याश्च सा करोति गवेधमं। करयोः परितापाय विधत्ते च परिश्रम । वणि जाच सहतोते मन्ये सा सदृशी भवेत् । खभक्ष्याणि तया यस्माद् यानीयन्ते सुदूरतः ॥ रजन्यां न व्यतीतायाम् उत्थाय खपतच सा । वजनेभ्यो ददात्यन्नं दासीभ्यः कार्यमाझिकं ॥ पालाच्य च केदारं तल्लाभः साध्यते तथा । खोयपाण्याः फलं दत्वा द्राक्षाद्यानञ्च रोप्यते ॥ सा बलेनैव बभ्राति कटिं मेखल या यथा । 310.

·३१ अध्यायः हितोपदेपाः। ३११ १९ २१ २२ २३ २४ कुरुते खीय बाहू च महाशक्तिसमन्वितो। खव्यापार स्य सुखादु मन्यते हि फलं तया । नेव निवागतां रात्री तम्या दीपः प्रगच्छति ॥ तकुं प्रति स्वहस्ती सा विस्तृणोति हि यत्नतः । परिट हाति पञ्जीच खोयपाणि येन सा । दुर्गतायापि दानार्थ तया हस्तः प्रसार्यते । दरिदम्योपकारार्थ स्वकरच प्ररह्यते कृते स्व परिवाराणां नीहारान बिभेति सा। सर्व परिजनास्तस्या नीशारान् दधते यतः ॥ निर्मीयन्ते वया खार्थ निचोला यतिमुन्दराः । दुकूलं शोणवर्णञ्च वस्त्रं परिदधाति सा ॥ पतिस्तस्याः सुविख्यातः पुरद्वारस्थसंसदि । देशीय मुख्य लोकानां सभायाम पवेशनात् ॥ सा च कुसकं कृत्वा विधत्ते तस्य विक्रयं । मेखलाच बिनिम्माय वणिजे सा प्रयच्छति ॥ सा नारी बलोजाभ्यां वस्त्रवत् परिवेश्यते । अनागतञ्च कालं सा मेरवक्ता प्रतीक्षते ॥ केवलं ज्ञानभावेन ख वक्त्रं विवाति सा । सौजन्यम्य विधिस्तस्या रसनाचाधितिष्ठति । सा स्वीय परिवाराणाम् याचारेषु सचेतना । नेवालस्येन संयुक्तम् अन्नं भुक्तं कथञ्चन ॥ युत्लास्तस्याः समुत्थाय धन्यां तां प्रवदन्ति हि । तहदुत्थाय तसती ताभित्थं सुप्रपा सति ॥ बहाभिरेव कन्याभि गुणवत्त्वं प्रकापूित । सकलाभ्यस्त ताभ्योऽयि त्वमतीवातिरिच्यसे । चारता केवलं माया सौन्दर्यच्चाप्य वास्तवं । परमेशात् तु या भीता सा नारी स्तुतिमहति ॥ यूयं तत्करयो ोग्यं फलं तम्स प्रयच्छत । पुरदारेषु तस्याश्च सर्वकर्म प्रासत ॥ २५ २६ १८ ११ ३० 11 ·उपदेशकः। ५ ३ ४ १ प्रथमोऽध्यायः। १ आभाषः ४ सवसा नाममारत्वं १९ सर्वकर्मणां निष्फ लल्लं । १ दादात्मजस्य यिरूशालमस्थराजस्ये पदे पूकम्यमानि वाक्यानि । अलीकानामलोकाग्रमिति वक्त्युपदेशकः । अलोकानामली काग्रम् अलीकं सकलं भवेत् ॥ सूर्यस्याधो मनुष्येण क्रियते यः परिश्रमः । कत्सात् परिश्रमात् तस्मात् को लाभस्तस्य जायते । युगमेवातियात्येकं समायात्यपरं युगं । सर्व्वन्तु समयं यावत् स्थिरा सन्तिष्ठते धरा ॥ असौ सूर्यस्त थोदेति पुनरस्तं प्रयाति च । खस्थानं त्वरितं गत्वा तत्रोदेति युनश्च सः । दत्तिणाव दिप याति प्रत्यायात्युत्तरं पुनः । रत्र्य प्रगच्छति माम्यन खप-यः सदागतिः ॥ सी नद्यो पुर्णवं यान्ति सो ऽर्ण वस्तु न पूर्यते । यत् स्थानं निमगा यान्ति तद्धि यान्ति पुनः पुनः ॥ साः श्रमावहा वाचस्तान वक्तुं नरो ऽक्षमः । अटप्तं दर्शने नेत्रम् अशाम्या श्रवणे श्रुतिः ॥ भवितव्यं तत् कृतं यत् तत् करिष्यते । अत्र भागोरधः किश्चिन्नतनं नहि जायते ॥ पश्य नूतनमस्त्येतदिति यस्मिन् निगद्यते। पुरैवासीत् तदस्मत्याग अतीतेषु युगेषु हि । यदभूत् पूर्वकालेषु तस्याद्य नास्त्यनुस्मतिः । अद्य यद भावि तस्यापि पश्चान भविता मतिः ॥ उपदेशक रवाएं निवसन् यिरुशालमे। हसायेलीयलोकानां समका नरेन्द्रतां ॥ नभसेो ऽधस्त यत् किञ्चित् क्रियते तत् परीक्षितुं । ज्ञानेन चानुसन्धातुं खमनो ऽहं न्यवे पायं ॥ ७ ॥ भूतं यद् . १० ११ 312 ·२यध्यायः । उपदेशकः । १४ १५ निमित्तं नरपुत्त्राणां विषमो ऽयं परिश्रमः । तेभ्यः श्रान्तिप्रदानार्थम् ईयरेण निरूपितः ॥ अदप सबकमा क्रियमाणं रवेरधः। पश्य सर्वमलोकं हि मनसश्च विडम्बनं॥ यद् वकं तदृजूकत्तुं नैव केनापि शक्यते । तथैवाविद्यमानं यद् अजितुं तन्न शक्यते ॥ खकीयमनसो मध्ये मयागद्यत वागियं । मत्वं पश्य ये ऽध्यक्षा भवन् यि रुशालमे । तयः सबैभ्य रवाह महाप्रज्ञासमन्वितः । बहुज्ञानेन बुद्ध्या च दीपितं मम मानसं ॥ प्रज्ञा बोडं मना धत्त्वा मोहं मौख्यं च वेदितुं । मयाज्ञायोदमप्यस्ति मानसस्य बिडम्बमं । यतो ज्ञानस्य बाहुल्यं व्यथाबाहुल्य संयुतं । विद्या च वई यस्य तस्य खेदो ऽपि वईते। १७ १ or . द्वितीयोऽध्यायः। १ सांसारिक सुखस्य निष्फल स्वं १९ घायुषो ऽसार त्वं । परीक्षिष्ये मुखेन त्वाम् एहि त्वं भुष मङ्गलं । इत्यवादि मया खान्तम् अलीकन्तु तदप्यभूत ॥ हासं प्रति मया प्रोक्तं हतबुद्धिरसाविति । हएताच प्रति प्रोक्तं किं कत्तुं शक्यते ऽमया । मभसो ऽधो सन्तानाः खल्प घसमितायुधि । किं कृत्वा प्राप्नुयुः क्षेमं यावन्न निश्चिनोमि तत् । तावन्मनो नयन् प्रज्ञा मद्ये योक्ष्याम्यहं तनुं । मूताचावलम्बिध्ये मनसैतदचिन्मयं । यतो महान्ति कार्याणि कत्तुमारब्धवान हं । उद्यानानि तथा खार्थम् अकुर्ब कान नानि च । भूगहान् फलिनस्तत्र नानाविधामरोमय । वृक्षोत्पादककान्तारं सेक्तं सरांसि चाखनं ॥ दासामकीगि दासोच हजाच ममाभवन् । ४ 313 ·३१४ उपदेपा कः । : २ अध्यायः। म . यिरुशालमि मटूय यावन्तश्चावसम् नराः । भ्यः सर्वेभ्य एवासं गोमेघे धनवानई ॥ समचैघमहं रौप्यं जातरू पञ्च भूरिशः । राज्ञां नानास्थ लानाचासामान्यानि वसून्यपि ॥ गायकान् गायिकाचाघि मनिमित्तं न्ययोजयं सुख हे तून् र पुत्त्राणां पत्नीमपस्त्रियो ऽपि च ॥ घिरूपालमि म तवं यावन्तो न्यबसन् जनाः । तेभ्यः सर्वभ्य एवासं महान् बुद्दा च संयतः । मामकीना च या प्रज्ञा मयि सापि व्यतिष्ठत ॥ स्वाक्षिभ्यां याचितं किचिन्मया मै वोपसंहृतं । खमनः सुखभोगाच कसाच्चिन्न निवारितं । यता मम श्रमात् कृत्वाद् यत् सुखं मनसेो ऽभवत् । मम लभ्यं तदेवासीत खीयकृत्स्नपरिश्रमात् ॥ पालोच्य त्वरिखलं कर्म खहस्ताभ्यां कृतं मया। कृतञ्च साधनेच्छातः खीय सर्व परिश्रमं । बड़मवास्तवं सब्वं मन सच विडम्ब नं। पत्र दिवाकरम्याधः कोऽपि लभो न विद्यते ॥ प्रज्ञा मोहच मान प्राव ऽहं निरीक्षितं । राज्ञः पञ्चाह य यायाति स जनः किं करिष्यति । कृतं यत् पूर्व कालेषु स तदेव करिव्य ते । फिन्त्वन्धकारतो यादृक् दीरत्व र ता भवेत् । ज्ञानम्योत्य यता मात् तादृशो वीक्षिता मया । मूहि तो ज्ञानिनावे ध्वाने भाम्यति बालिः । गतिरेका तु सघा मत्यपि ज्ञातवान इं॥ तदा चित्ते मया प्रोक्तं दशा मूर्खस्य या भवेत् । ममापि भविता सव महाजान्यभवं कुतः। पतद प्यन के स्यादिति चित्ते मयादितं ॥ मुर्खतो नाति विज्ञस्य चिरस्थायिन्य नुस्मतिः । यस्माद् यामामिकालेषु सर्व सविस्मरिष्यते । हाहा विज्ञस्य मत्युश्च मूवम्ये व भविष्यति ॥ समजायत तत्पश्चात् जीवने ऽपि घणा मम । १२ १४ F 314 ·३ अध्यायः । उपदेषाकः। 15 २० -- २१ व्यरञ्जयच्च मां कर्म कियमा रवरधः। सर्वमेव यता लीक मनसव विडम्बनं । व्यर ज्ये ऽहं श्रमे कृत स्ने सूर्यस्याधो मया कृते । सव्वं यतो ऽर्ययिष्यामि नरे भाविनि मत्ारं। स तु विज्ञो ऽल्पचति वा भवितेति न निसितं। सूर्यस्याधे मया किन्तु कृतो यत्र परिश्रमः । ज्ञानं यत्र प्रयुक्तञ्च तेषां मामककर्मणां । स्वामित्वं लपयते तेन पोतदप्य वारुवं । सूर्य म्याधो ऽहमश्राम्यं सकल यः परिश्रमः। तत्रान्तःकरणाशां प्रावत्त पोज्झितुं तदा । बुद्ध्या ज्ञानेन सिझ्या च नरः कृत्या परिश्रम | प्राप्तफलं करोत्यन्यं तत्राकृतपरिश्रमं । पश्य त दप्पलीकं हि व्यसनञ्च सुदुःसहं ॥ यतो दिवाकरग्याधा यत्र श्राम्यति मानवः । तस्मात् कृत्स्ना च्छमात् तम्य मनस्तापाच किं फलं ॥ ताय सबदिन कई चेशनञ्च व्यथःकरं। मनोरात्रा न निद्राति पयतदप्य वास्तवं । मङ्गलं भोजनात पानात व कोये च परिश्रमे। मनःसन्तर्पणादन्यत् मनुष्यस्य न विद्यते । ईश्वर स्य कराञ्चत प्राप्यभितीक्षितं मया ॥ याहारः सायमी व कम्त मत्ता ऽनिरिच्यते पश्य परेश्वरो यस्मिन् मनुष्ये परितुष्यति । ती बच्चि विद्याच हरताच ददाति सः ॥ यापिने यच्छति लश सञ्चेतव्य कता धन। राधाय च दातव्यं तेनशम्य किये नरे। पश्यैतदप्यलोक हि मनसच विडम्बनं । .२२ २४ ३ तृतीयोऽध्यायः । १ कालस्य प्रभदादायुषो इमारत्वं ९६ ईश्वरस्य विचारा मन प्यस्थामार त्व छ । थत किञ्चिजायते तस्य स्वाय कालेो ऽपि विद्यते । 315 ·उपदे पाकः। ३चध्यायः। " 5 व्योम्रो ऽधः सबकार्यस्य सकीयसमयोऽस्ति च ॥ समयो जननस्यास्ति समयो मरणस्य च । समयो रोपणस्याति कालारोपितकर्तने । समय बधस्यास्ति कालश्चिकित्मनस्य च। समयो भञ्जनस्यास्ति समयो ग्रन्थमस्य च ॥ समयः क्रन्दनस्याक्ति समयो हसनस्य च । समयः शोचनस्यास्ति समयो नर्तनस्य च ॥ समयो ग्रावविक्षपे समयो ग्राघसमय। काल बालिङ्गानस्यास्ति कालच मेष वर्जने ॥ समयोऽन्वेषणस्यास्ति समयो ऽपच यस्य च । समयो रक्षणस्यास्ति समयः क्षेपणस्य च ॥ समयो दारणस्यास्ति समयः सीवनस्य च। समयो मौनभावस्य समयो भाषणस्य च ॥ समयः प्रगा यस्यास्ति समयो गईणस्य च । समयः समरस्यास्ति कालः सन्धेश्च विद्यते ॥ कः व परिश्रमालाभो जायते कर्मकारिणः । ईश्वरेण सन्तानान घायासयितुमाश्यात् । यो निरूप्यत पायासः स समालोचितो मया। निर्मितं सकलं तेन खीयकाले मनोहरं। विश्वमेव तथा तेन नराणां निहितं हृदि । तस्मादेव परेशन क्रियमाणाखिला किया। साद्यन्तमनुसन्धातुं मनुष्येण न शक्यते । धानन्दान्जीवनं यावत सदाचाराश्च मेतरं। मङ्गलं विद्यते तेषामिति जानामि निश्चितं ॥ कस्यचिद् भोजनं पानं सर्वस्मिंश्च परिश्रमे । सुखाखादनमीशस्य द्वानमेव न संशयः॥ जाने हवीश्वरो यद्यत् कुसते तत् सनातनं। तस्य वृद्धि न कर्त्तव्या न च कर्तव्यमूननं | नरा ईशाद विभीयु र्यत् तदर्थ तत् करोति सः ॥ यदस्ति तत् पुरैवासीद् भावि यत् तत् पुराभवत् । यस कालेन विहवं तद् उपस्थापयतोवरः। १५ 316 ·४ घध्यायः। उपद पाकः । १८ १९ सूर्यस्याधः पुनार मचा कृत्वावलोकनं । स्थानं दृएं विचारम्य तथाधर्मस्वविद्यत । धर्मस्थानच सन्दरं सत्राधर्म स्वविद्यत ॥ तदानों मनसो मध्ये वागियं गदिता मया । धार्मिकाधार्मिकावेव विचारयिष्यतीश्वरः ॥ एकैकम्याच चिन्ताया र कैकस्य च कर्मणः । खकीयसमयस्तस्य सन्निधा समवाप्स्यते सन्तानान् समुद्दिश्य मया प्रोतमिदं तदा । एतया दशया तेषाम् ईश्वरस्तान परीक्षते। खयं यत् पशुतुल्यास्ते तच तैः परिदृश्यते ॥ सन्तानस्य यद् भाग्यं तद्धि भाग्यं पशोरपि । एकमेव तयो भाग्यं म्रियेते तावुभी समं । सर्वेषाम् एकधा प्राणा नरः श्रेयान पशो नहि ॥ यसमाद यत् किसनेवास्ति सकलं तदवास्तवं । यद् यदेवास्ति सब्ब तत् स्थानमेकं प्रगच्छति । सर्वमेव रजोजातं सव्वं याति रजः पुनः । यात्मानं नरपुत्त्राणं को जानात्यूर्द्धगाभिनं । को वात्मानं पशोर्वेत्ति क्षिया अधेोऽवरोहिणं । मया दृएं मनुष्यस्य स्खोयकर्मणि इर्घणात् । नेतरं विद्यते क्षेमं तस्य लभ्यं तदेव हि ॥ खतः पश्चात्तु यद् भावि केन तत् स्थानमानीय स उपस्थायिष्यते २० तद् द्रषु यत्र शक्ष्यति । ४ चतुर्थोऽध्यायः। उपद्रव हालस्यं लोभ एकाकिता मूर्खत्वो से रायुषो ऽसार त्वं । परावर्य मनः पश्चात् क्रियमाणं रवेरधः । नानारूयमभिदोई विचार्येदं मयेक्षितं । क्रन्दतां पोडितानां हि सान्वको नहि विद्यते। पोडके हाम्हस्ते ऽपि सान्चो नहि विद्यते । ततो ये ऽद्यापि जीवन्ति तेभ्यो जीवय एव तान् । २ 317 ·उपदेशकः। बध्याय:। . प्रमीतान् चवदं धन्यान् त्यतं यै र्जीवनं पुरा।। उभयान्तु तयो धन्यः सेो ऽद्याप्यप्राप्तजीवनः । येन नादीसत्कर्म क्रियमाणं रवेरधः। सर्वपरिश्रमः पश्चात् सर्वच कार्यसाधनं । बन्धो बन्धुं प्रतीाया मूलमितीक्षितं मया । नामतदप्यालीक हि मनसश्च विडम्बनं ।। मूर्खः कुर्वन् करश्लेषं खोयमांसानि खादति ।। वरं विश्रामसंयक्तं कर पुटस्य पूरणं । न च श्रममनो दुःखैः साई मध्योः प्रपरणं ।। पनवारं मया दृष्या सर्यस्याधो व्यालीकता ।। एकाकी वर्त्तते कश्चिद् हितोङ्कन विवर्जितः । युत्तो न विद्यते तस्य सोदरो ऽपि न विद्यते। श्रमस्तम्य त्वनन्तो ऽस्ति धनै दृषि न प्यति ।। इत्यं ग्राम्यन्न हं क्षेमात् खमनो वारयामि यत् । निमित्तं कस्य कुर्वं तद् इति तेन न गद्यते । नामैतदप्यलोकं हि व्यसनच व्यथाकर।। एकाको यो नरस्तस्मात श्रेय रव नरह यं । यतः श्रमस्य मध्ये ऽपि सुफलं विद्यते तयोः।। तयाः पतितवारकम् अन्य उत्थापयिष्यति। एकाकी वर्त्तते यस्तु पतनं तस्य बाधक। तमुत्थापयितुं यस्मानापरः कोऽपि विद्यते ।। यद्य क च पायात है। तमुणचमवाप्नतः । यस्वकाकी कथं वै स शक्नोति प्रामुष्णतां ।। एकाक्याक्रम्यते यन सहाभ्यां प्रतिबाध्यते। त्रिगुणीकृत सूत्रच न तू छिन्तां व्रजेत् ॥ वरं दीनः सुधी बोलो न च राजा जरातुरः । माद् येन पुनः शिक्षा यहीतुं नहि शक्यते ।। बालो यद्यपि राज्यार्थ कारामारा विनिर्गतः। राजत्वसमये तस्य जन्म प्राप्त निर्धमः ॥ तथापि भाकरम्याधो ये कुर्वन्ति गमागमा जीविनस्ते द्वितीयस्य तस्य यूनो ऽनुगामिनः । 8 ० ८ १३ १४ १५ 318 ·५ अध्यायः॥ उपदकः । यो वृद्धस्य पदं प्राप्त इदमालोकितं मया ॥ जनश्रेण्या अनन्ताया अग्रतः स प्रगच्छति। न इर्षिष्यन्ति तस्मिंस्तु मनुष्या भाविकालिकाः। नामैतदप्यलोकं हि मनसश्च विडम्बनं ।। or ५ पञ्चमोऽध्यायः। १ धर्मे मन प्यस्य दोषः ८ पराक्रमस्यासारत्नं १० धनस्यामार त्वं १८ सारम्ध नि यथ । त्वमोशम्य एहं यास्य न खपादौ रक्ष यत्नतः | माणां यज्ञतः श्रेष्ठः श्रवणार्थं तवागमः । पापाचारे यतस्तेषां चेतना नहि जायते।। ईश्वरस्य समक्षच त्वमुच्चारयितुं वचः। केब सन्वरय खास्यं व्यग्रचित्तश्च मा भव ॥ ईश्वरी वर्तते ख ग एथिव्यां त्वन्त वर्तसे । भवन्त कारणात् तस्मात् स्वल्पा एव तवक्त यः । यथायास बहुत्वेन युज्यते स्वप्नद पनि तथा वाक्यबहत्त्वेन रवो मर्वस्य युज्यते ॥ व्रत पूळ कमीशाय त्यया यद्यत् प्रतिश्रुतं । तत्परिशोधनं कत्तं विलम्बो मावलम्ब्यतां ।। यस्मान्मूर्खषु लोकेषु प्रसादो नहि वर्तते। त्वया यदि प्रति ज्ञातं क्रियतां तस्य शोधनं ।। वरं व्रतमहत्वापि न प्रतिश्रवणं त्वया । न च कृत्वा व्रतं पश्चात् ख कोयव्रत लोपनं ।। कृत पापं वपुः क मा न जानीहि वक्त्र के । भ्रान्तिरासीदिदं वाक्यं स्वर्गदूते च मा वद ॥ ईश्वरं खोयवा कयन किमयं कोपयिष्यसि । तव हस्तकृतं कर्म कोपात तम्य विनंच्यति । खप्रद निबाहुल्यं यथाली कचसंयुतं । तथैव वाक्य बाहुल्यं भेतव्य नवोवरात् त्वया । पोडनं धनहीनानां रोच्च न्यायधर्मयोः। देशे निरीक्षसे चेत् त्वं तर्हि मा विस्मितो भव ॥ यस्मात् प्रोच्चतरो ऽध्यक्षः सुप्रीवस्थापि विद्यते । 319 ·उपर्दाका ५ बध्यायः १२ १४ १५ पुनः प्रोच्चतमः कश्चिद विद्यते चोभयोलयोः । भृम्युत्पन्नश्च यो लाभः सकलेषु स वर्तते सम्भवत्युपकारश्च भूषालस्यापि भूमितः ॥ रौप्ये यः प्रीयते टप्तिं स न प्राप्नोति रौप्यतः न वा वित्तप्रियो वृद्धिं मन्ये तच्चाप्यवास्तवं ॥ वईमाने धने संख्या वईते ग्रासकारिण। चक्षयों दर्शनादन्यत् किं धनखामिनां फलं ॥ खल्पभुग बहुभुग वा स्यात् सुखं शेते कधीबलः । टप्या किन्तु धनाच्यस्य निद्रानुज्ञायते नहि । सूर्य्यस्याधो मया दुःखम् इदं दृशं व्यधाकरं। खामिना खीय सम्पत्ति निजानिहाय रक्ष्यते । यसनन कठोरण सम्पत्तः सा विनश्यति । ध्यात्मजं जमयिला च रिक्त इस्तः स तिष्ठति । जठरानिजमातुश्च स यथैव विनिर्गतः । परावर्तिष्यते तहत् नमो यातुं यथागतः । न अमेगार्जित किश्चित होनादाय याम्यति ॥ महाव्यथाकरं दुःखम् एतदस्ति निश्चितं । सर्वथा यबदायातस्तहदेव स यास्यति । किं फलं लग्यमानः स कुरुते वायवे श्रमं ॥ यावज्जोवनमाहारं कुतो ध्वान्ते करोति सः । रुहते वापि भूयिका बाधापीडाविडम्बनाः ॥ इदं पश्य मया बुद्धं मनुष्याय रवेरधः । खल्य घसप्रमाणं यद् यायुरीपशेन दीयते। सद् यावत् श्राम्यता सेन खीयसवयरिश्रमात् । भोजनचैव पानश्च परिभोगः सुखस्य च । एतत् क्षेमं सदृश्य च तम्य भाग्यमिदं यतः ॥ दत्त्वा नराय कम्मैचिद् धनसम्पत्तिमीश्वरः। तां भोक्तं खांशमाप्तच हर्षितुच निजश्रमे। क्षमतामपि चेद् यच्छेद् दानं तोश्वरस्य तत् ॥ नैवातीवानुचिन्यन्ते घखास्तेन निजायुषः। रस्माञ्चित्तस्य हर्षण प्रतिवति तमीश्वरः । १८ १६ - 320 ·६ अध्यायः। उपदेशकः। १ यस्मै ६ षष्ठोऽध्यायः । अभुक्तधनस्य निष्फलत्वं ७ सुखभोगस्यासारत्वं १० जीवनस्यासारत्वछ। दुःखमे कं मयादर्शि विद्यमानं रवेरधः । भूयो भूयो मनुष्येषु घटते सदमङ्गलं ॥ ईश्वरी दत्तवान् धनसम्पत्तिसम्ममान्। अपूर्णा च मनोवाका यस्बैकापि न शिष्यते । भोगस्य क्षमता तम्मै चेदोशन न दीयते उदासीनो नरः किन्तु जायते फलभोगकात । मन्ये तर्हि व्यलोकं तद् व्यसनच व्यथाकरं। जनयित्वा पातं पुत्त्रान जीवित्वा बहुवत्सरान् । यो नरो यापयत्यत्र दिवसान बहुसंख्यकान् । सुखभोगेन चेत र मिनस्तस्य न गच्छति। कुण पस्तम्य भूमा च यथाई न निखन्यते तईि वनि नरात् तस्माद गर्भश्रावो ऽतिरिच्यते । यतः सो ऽलीक व्यायाति सान्ध पारो ऽपयाति च। तदोयनामधेयञ्च तिमिरेण निगुह्यते ॥ नैव तेन रवि दृयो न वा ज्ञानमुपार्जितं । अत एव बरात् तस्मात् शान्तिस्तम्याधिकाभवत ! सञ्जीवन्नपि वर्षागां दिसहखं नरो धनी। मङ्गलं नहि भुङ्क्ते चेत् श्रेष्ठता तहि तम्य का । पावे किं सकते: स्थानमेकमेव न गम्यते । सर्वश्रमो मनुध्यम्य स्वीयवक्त्रनिमित्तकः ॥ आहारम्य तु या वाञ्छा सा कदापि न पूर्यते ॥ यतो मूखीन्नरो ज्ञानी किं प्राप्नो व्यथि के शुभं । किंवा दोनः सजीवानां साक्षादाचरणे पटुः ॥ भ्रमगादभिलाधस्य श्रेणं चाक्षुधदानं । नामतदप्यलीक हिमनसश विडम्बनं । अधुना वर्तमानस्य नामधेयं पुरा स्मृतं । सकले ज्ञायते यत् स नर इत्यभिधीयते । खतः शक्तिमता साई विवादाय स न क्षमः। ५ . 321 ·३२२ उपदेपाकः। ७ अध्यायः॥ १२ बहवो विषयाः सन्ति व्यलोकत्वप्रवर्द्धकाः । अतस्तेभ्यो मनव्येण किं फलं प्रतिलभ्यते ।। नृणां जीवनकाले कि हितं को निश्चिनोति तत् । अलीकं यन्नरस्यायुः खल्प घसमितन्तु तत् । याप्यते च मनुष्येण यथा छाया तथैव तत् । यत्तु भानारधः पश्चाद भावि तत् कम्तमादिपोत् ॥ १ २ ३ ४ ७ सप्तमोऽध्यायः। १ मुख्याति मोकसहिष्णुताज्ञानानाम् असारतायाः प्रतीकारः २० ज्ञानस्य दुर्लभत्वं । नरस्य या सुकीर्तिः सा श्रेष्ठा सुगन्धित लतः । तहन्मत्युदिनं तस्य श्रेष्ठं जन्मदिनादपि ॥ भोज्यशालाप्रवेशाच श्रेष्ठः शोकालयागमः। यस्मात् सर्वनराणां स परिणामो भविष्यति । तत्र चित्तनिवेशश्च सजीवेष्वपि युज्यते ॥ नृणां हास्यविनोदाच्च श्रेयस्यस्ति विषमता। मुखस्य स्नानता यस्माञ्चित्तस्यारोग्यकारिणी ॥ पाकिमनि विज्ञानां नराणां वर्तते मनः। निर्वाधानां मनः किन्तु हर्धवे मनि वर्त्तते ॥ मनुष्येणानभिज्ञानां गानस्य श्रवणादपि । श्रेयः प्रक्षाविशिषम्य भर्त्सनाश्रवणं भवेत् ॥ पाकस्थाल्या अधो यस्मात् कण्टकानां खनो यथा । तथा हासो ऽस्ति मूलीमा नामैतदप्यवास्तवं । दारात्म्येन नरी विज्ञो हतबुद्धि विधीयते। उत्कोचेन विकारच हृदयस्य प्रसिध्यति ॥ कार्यस्यारम्भतः श्रेयान् परिणामो न संशयः । श्रेयान धीरखभावश्च दर्पयुक्त खभावतः ॥ मनामध्ये परिक्रोडु मैव त्वं सत्वरो भव । यस्मादज्ञानिनामेव कोडे क्रोधोऽवतिष्ठते ॥ श्रेष्ठ धाधुनिकात् कालात् पूर्वकालो ऽभवत् कुतः । इति मा प्रच्छ यस्मात् स प्रश्नो न ज्ञानमूलकः ॥ ६ . C 322 ·७ काध्यायः । उपदेशकः। ३२३ प्रज्ञा १२ २३ १४ १५ १७ । पटकसम्पत्तेः सममूल्यं हितं भवेत् । परन्तूत्पद्यते तस्मात् सुफलं सूर्यदर्शिनां ॥ पारणं हि यथा ज्ञानं वैभवं शरणं तथा । गुणो ज्ञानस्य किन्त्वेध प्रज्ञा प्राज्ञाय जीवदा ॥ ईश्वरस्य क्रियां पश्य तेन यत् कुटिलीकृतं । तत् पुनः सरलोकत्तुं केन मान शाक्य ते ॥ सुखकाले सुखं भुंत्व दुःख काले च चिन्तय । सृछा तावीश्वरेणोभावनुरूपौ परस्परं। पश्चाद् यद् भावि तत् तस्मान्नरो निर्णतुमक्षमः ॥ मया त्वालोचितं सब्बै खकीयालीकजीवने। मनुष्या धार्मिकाः के ऽपि विनश्यन्ति खधर्मतः । पापिनः के ऽपि पापाच्च जायन्ते दीर्घजीविनः ॥ मा भवेरविधर्मी त्वं मैवातिज्ञानमाचरः। स्वयं खीयविनाशं त्वं किमर्थ साधयिष्यसि ॥ मा भवेरतिदुत्ता मैव मूर्खत्वमा चरः । किमर्थं त्यक्ष्यसि प्राणान् असम्पूर्ण निजायुधि ॥ एकस्यालम्बनं भद्रम् अथिल्यं द्वितीय के। यत ईश्वरभक्ता ये सर्वस्मानिस्तरन्ति ते ॥ नगरं ये ऽधितिष्ठन्ति दा विक्रमिणा नराः । ज्ञानी ज्ञानेन तेभ्यो ऽपि शक्तियुक्तो विधीयते ॥ अपराधमकृत्वा यः केवलं धर्ममाचरेत् । तादृशो धार्मिकः कश्चिन्नरः क्षियां न विद्यते ॥ मा सासूच्यमानास वाच ते धीयतां मनः । न चेत श्रोष्यसि दासस्य रवं त्वां परिमाप्यतः ॥ वेत्ति ते मनः ॥ सर्वमेतद् विवेकेन सुपरीक्षित वान हं । प्रज्ञा लब्धमचेछे च सा तु मतो दवीयसी। दूरं यत् सुगभीरच तत् प्राप्त केन शक्यते । प्रज्ञाविवेचने बोई सुनितुच चर्च या । दोघं मौर्यस्थ निश्चेतुमन्मादस्य च मूर्खतां । मया खोयमनः पश्चात् पुनारं प्रवर्जितं । २० बहुपो यत् त्वयाप्यन्ये प्राप्तास्तद् २२ १२ 212 323 ·३२४ उपदेपा का साध्यायः। तदाज्ञावि मयेदं यत सा स्त्रीरुया कृतान्ततः । हृद् यस्या वागु राजास्तं पञ्चशाखा च पटङ्कले । साक्षादीशम्य यः साधुस्तस्या हस्तात् स रच्यते । किन्तु यः पातका चारी स नरो भत्स्यते तया ॥ विवेकन्वनुसन्धातुम् एकमेकं प्रपश्यता। इदं पश्य मया बुद्धमिति वक्त्युपदेशकः ॥ यन्न प्राप्तं मयाद्यापि तदन्विच्छति मे मनः । एक मध्ये सहसम्य पुरुषं प्राप्तवान हं । मध्ये तेधान्तु सर्च धां नैकां नारीमवाप्तवान् । केवल मेतदेवात्र मया पश्य निरूपितं । ईश्वरेण नराः सृछा ऋजुभावसमन्विताः । अन्विशाः किन्तु तरेव बहुधा परिकल्पनाः ।। ३. ८ अष्टमा ऽध्यायः। १ राज्ञामादरम्य कर्त्तव्यत्वं ६ योग्यकाले कर्माणः कर्त्तव्यत्वं १२ धर्माहोनानां धनाद धर्मिणां दैन्यस्य श्रेष्ठता १६ ईश्वरोयकर्मणामसन्धानीय त्वच । क यास्ते ज्ञानिनस्तल्यः को वाक्यस्यार्थ बोधकः। प्रज्ञयैव मनुष्यञ्च प्रसन्नास्यो विधीयते । तदीयवदनम्यापि काठिन्य परिवर्यते॥ अहं वचिा त्वया राज्ञ यादेशः परिपाल्यतां । ईश्वरीयम्य दिव्यम्य गुरुताया अपेक्षया ॥ सहसा तत्सकाशात् त्वं प्रस्थानं न कुरुख च । कुप्रयुक्तिञ्च मातिष्ठ स यदिच्छेत् करोति तत् ।। यस्मादवनिपालस्य वचनं सपराकम। किं करोघीति तं वक्तुं समर्थः को नरो भवेत् ॥ याज्ञाग्राही जनो नैव जायते कुप्रयुक्तिवित् । समयं किन्तु नीतिञ्च जानी ज्ञानिनो मनः । समयः पश्य नीतिश्च सर्वकार्यस्य विद्यते । म चेन्नरस्य दौर्गत्यं दुःसहं नात्र संशयः॥ यस्मात् किं भवितव्यं तत् तेन विज्ञायते नहि। ४ ५ ६ 324 ·अध्यायः। उपदे पाकः। ३२५ ८ 4 १२ कथं वा भवितव्यं तत् कर ज्ञापयितुं क्षमः ॥ नास्ति स्वामी नरो ऽसू नामसून संरक्षितुं क्षमः । तथा म्युदिने तम्य प्रभुत्वं नहि विद्यते । तस्माद् युद्धाद विमोक्षश्च कस्यचिनहि जायते दुर्जनञ्च स्वदोर्जन्यं न कथञ्चन रक्षति ॥ समेतन्मया दृयं कि यमागे रवेरधः । सर्वस्मिन्नेव कार्य च मया चित्तं निवेपितं । प्रभुत्वं कुरुते जातु खानिहाय नरे नरः ॥ अपरं दुर्जनानाञ्च दृशान्त्येरिकिया मया । धर्मधाम्नो ऽपि निष्कान्ताः के ऽपि तत्र समागमन् । व्यस्मर्यन्त पुरे किन्तु सुकृतो ऽली कमेव तत् ॥ दुस्कियां प्रति दराडा ज्ञा यन्न सिध्यति सत्वरं । तस्मात् खान्तं पत्लागां दुष्क्रियायै व्यवस्थितं ॥ दुष्क्रियाणां शतं कृत्वा कि जोवेत् पापकृच्चिरं । कारूव हं किन्तु जानामि ये नरा बिभ्यतीश्वरात । समक्षं तस्य सन्त्रस्तास्तेषां क्षेमं भविष्यति ॥ दुसरित्रमनुष्यग्य क्षेमं नैव भविष्यति । छायातुल्यञ्च तरयायु नव प्रापयति दीर्घतां । यस्मादीशग्य साक्षात् स न प्रगच्छति साध्वसं ॥ व्यली कञ्च। परं किञ्चिद् दृश्यते भूमिमण्डले । प्राप्यते धर्मिभिः कश्चिद् योग्या पायात्मनां दशा । पुनः पापात्मभिः कश्चिद बोग्या धर्मवतां दशा। एतदपि व्य लीक स्थादियमेव मति मन तदाहमन्तवं हर्ष यस्मान्नास्ति रवरधः। नरम्य भोजनात् पानाद् हर्ष याचापरं शुभं॥ सूर्य्यस्याधश्च तस्मै यद् अायुरीपो न दीयते । तस्य श्रमेण पूर्णस्य तदेवास्ति स्थिरं फलं ॥ पश्चात् प्रज्ञामवाप्नुञ्च क्रियमाणमिह क्षिती। सायासच सन्द्रछु म या चितं न्यवे ग्यत । स्वप्राथं यद दिवारानं नरी नेत्रे न नीलति॥ ईशस्य सर्व कार्यन्त विचार्यदं मयेक्षितं । ॥ १६ १७ 325 ·३२६ उपदेाकः । है यध्यायः यत्र दिवाकरम्याधो यद्यत् कार्य विधीयते । सकसं तन्मनष्येगा विज्ञातुं नहि शक्य ते ॥ तद बोडुञ्च यतित्वापि नरन्तनावगच्छति । ज्ञातुं कृतमति ज्ञानी त न नोति वेदितुं ॥ .. पुरः स्थितं ॥ - ६ नवमोऽध्यायः। १ मनष्यन्य निधनवम त्वं ११ ईश्वरीयक र्माणः श्रेष्ठत्वं १३ पराक्रमात् ज्ञानस्य श्रेष्ठ त्वं । अश्चित्तं निवेश्या हं सर्वमतदमार्ग। धार्मिका ज्ञानवन्तश्च नराः खकर्मभिः सह। करयोरीश्वरस्यैव सन्तिष्ठन्त समर्पिताः । न स्नेहं वेत्ति न घं नरः सबै अविघेण सगं सर्वरूया दशा भवेत् । दतों का साध्वसाध्वो हि भद्रशुद्ध कालदिनां । यज्ञकारिमनुष्यस्य यज्ञत्यागिनरस्य च । यादृशी च दा साधास्तादृशी पापिना दशा। यादृशी शपमानस्थ दिव्याद् भीतस्य तादृशी। सबघां यह पोकास्ति तदेवात्र रवेरधः । कियमागास्य सर्वस्य कर्मणः कुत्सितं फलं ॥ सन्ति पूर्गा। न्यधर्मेण सपुत्राणां मनांसि च । यावज्जीवञ्च मूर्खत्वं तेषां चित्तेषु विद्यते । तत्पश्चात ते प्रगच्छन्ति सत्वरं॥ सजीवैः सह यो युक्तः प्रत्याशा तस्य विद्यते । प्रमीतात् पशुरामात् तु जीवन श्वापि विशिष्यते ॥ मरणं भवितामाकमिति जानन्ति जीविनः । गतप्राणा नराः किन्तु नैव जानन्ति किञ्चन । लाभो न शिष्यते तेघां लुप्ता यस्माद नुस्मृतिः ॥ प्रगायो देव ईधा च तेषां नाशं ययुः पुरा। सूर्यस्याधश्च यत् किञ्चित् क्रियते तत्र कश्चन । संशस्तेषां पुनवारं न कदाचिद् भविष्यति । याहि त्वं हराभावेन खीयभक्ष्यं प्रभुत्व च । : प्रेतलेोकञ्च ५ " 326 ·अध्यायः॥ उपर्दपूकः । १० तव हस्तेन ११ प्रफुल्लेन च चित्तेन खीयद्राक्षारसं पिव । यस्मात् त्वदीय कार्येषु सन्तुयो ऽभवदीश्वरः ॥ तब वस्त्राणि शोभन्तां शुक्लवर्णानि सर्वदा। तावकीनोत्तमागाच तल मेवोपसंहर । तुभ्यं भानोरधो यच्चालीकमायुः प्रदीयते । तत्र यावन्ति जायन्ते व्यलोकानि दिनानि ते । तानि यावत् सुखं भुत्व प्रिय या भार्यया सह ॥ जीवनात् तव यैश्च त्वं श्राम्यस्यत्र रवेरधः । लभ्यं तेभ्यः श्रमेभ्योऽपि तव भाग्यमिदं यतः ॥ यत् साध्यं साध्य त्वं खबलेन तत् । यन्न कार्यं न सङ्कल्पो न बुद्धि न च विज्ञता। विद्यते तत्र पाताले यत् प्रति त्वं प्रगच्छसि ॥ पुनारं मया दृए मिदमत्र र वेरधः न पीघ्रगामिनां द्रावे न वोराणां रणे जयः । न च ज्ञानवतामन्नं न च बुद्धिमतां धनं । न बुधानां जनप्रीति निश्चितांपो ऽस्ति सर्वदा। समयो दैवयोगच यस्मात् सानपैति तान् । अधिकन्तु मनुष्यो ऽपि वकालं नावगच्छति । ध्रियमाणा यथा मीना जाले नानिष्कारिणा। यथा वा पापा बन्धेन ध्रियमाणा विहङ्गमाः ॥ समा नरसन्तानाः पाणबद्धा भवन्ति हि। अनियकारके काले हठात् तान प्रत्युपस्थिते । एकदैताही प्रज्ञा मयादपि रबेरधः । प्रत्यभात् सुमहन्ती च सा प्रज्ञा मम दृष्टये ॥ यासीदेकं पुरं क्षुद्रं स्वल्पे तत्रावसन्नराः । तदाक्रम्य महान् राजा वेशयामास सर्वतः। तबिरुद्धञ्च दुर्गाणि सुमहान्ति विनिर्ममे तवासीद् दुर्गतः कश्चित् प्रज्ञया संयुतो नरः । खीयप्रज्ञाप्रभावेन नगरं तद ररक्ष सः । दुर्गतः स नरः किन्त जन नवा नुचिन्तितः ॥ तदाहं प्रोक्तवानेतत् प्रज्ञा श्रेष्ठा बलादपि । १२ तः १३ १४ १५ 327 ·३२८ उपदेशकः। १. अध्यायः। १० दुर्गतस्य तु या प्रज्ञा सा जनैरवमन्यते । तदीयेषु च वाक्येषु मनस्तै न निधीयते ॥ श्रूयन्ते शान्तियुक्तानि वाक्यानि ज्ञानिनां यथा । न तथा मूर्खराजस्य श्रूयते प्राचघोषणं ॥ युद्धास्त्रेभ्यो ऽपि सर्वेभ्या ज्ञानं मङ्गलदायकं । एकः पापी नरः किन्तु बङमङ्गलनाशकः । १८ ४ १० दशमोऽध्यायः। १ ज्ञानाज्ञाने अध्युपदेशक थनं १६ न्टपानधि कथनञ्च । मक्षिकाकुण पैः खल्यैस्तैलं गन्धोपनीविनां । उत्पादयति दुर्गन्धं पग युक्तच्च जायते। तथैव ज्ञानसम्मान जयति खल्यमुखता । झानिनो दक्षिस्था धोः सव्यस्था त्वबुधस्य सा । प्रगच्छन्नपि मार्ग मूर्खः सन्यज्यते धिया । अहमज्ञान इत्येव सकलान सम्प्र वक्ति सः ॥ शास्ता क्रुध्यति चेत् तुभ्यं ख स्थानं तर्हि मा त्यज । महतामपि पापानां पाान्ति यस्मात प्रतिक्रिया। रको दोवो मया दृष्टः क्रियमाणा रवेरधः भूपालस्य सकाशात् स समुत्पनो मतिभ्रमः ॥ जात्वध्यारोप्यते मौखम् अतिप्राच्चपदेवपि । स्थानेषु किन्तु निम्नेषु निधीदन्ति धनेश्वराः ॥ जात्वश्वेषु समारूहान् किनारान् दृश्वानह । जातु किचर वद् भृमा पादाभ्यां गच्छतः प्रभृन् । खातं खनति यः कश्चित् स तन्मध्ये पतिष्यति । वारणी भिद्यते येन भुजङ्गन स दंच्यते ॥ योऽपकर्षति पाषाणान स तैरभ्यानिध्यते यश्च कृन्तति काठानि परिबाधिष्यते स तैः अतीक्ष्ण सति लोहास्त्र धारा यो नहि नियति । दिगुणैव प्रयोक्तव्या शक्तिस्तेन भविष्यति । कर्तव्ये सिद्धिलाभस्तु ज्ञानादेव प्रजायते ॥ ६ 325 ·११ अध्यायः । उपदेशकः। ३२६ १३ ॥ निःसारे पठिते मन्त्र विदप्रत्युरगो यदि । वावटूक नरस्तहि कथं स्यादुपकारकः ॥ निर्गता ज्ञानिनो वक्लाद उक्त यः प्रोतिसम्भवाः । खाधरी किन्तु मूर्खस्य मनुष्यस्य विनाशका ॥ निर्गताना मुखात् तम्य वाचा मार्काम पक्रमः | परिणामस्तदीयोक्तरुन्मादः सर्वनाशकः ॥ निर्बाधो यो मनुष्यः स बहुवाक्यानि भाषते । यत्तु भावि मनुष्येण ज्ञातुं त नहि पाक्यते । तत्पश्चाद भक्तियं यत कम्तं तज्ज्ञापयिष्यति ॥ खश्रमेण नरो मुर्ख स्लान्तिमेव प्रगच्छति। पुरगामी यतः पन्थास्तेन नैवावगम्यते यधन्या त्वं तदा हे भूस्तव राजा यदा शिशुः । यदा च तावकाध्यक्षाः प्रत्यूचे भोज्यकारिणः ॥ धन्या त्वन्तु तदा हे भू राजा ते कुलजो यदा । अध्यक्षा उपयुक्त च समये भाज्यकारिणः । बलरभीप्साता न च मद्यम्य चराया। एहखामिन यालम्याद वेपमस्थ गगा विशोर्यते । शथिल्यात् करयोगह सतिलानि क्षरन्ति च ॥ हास्या) रच्यते भोज्यं मद्यश्चानन्द यत्य मून् । प्रयोग किन्तु सर्वस्मिन्ना एवाय योगिनः ॥ राजानं मनसापि त्वं पाप नैव कथञ्चन । पायनागारगभऽपि धनिनं पाप नैव वा। यस्माद विहङ्गमेनैव रवः सञ्चारयिष्यते । प्राणिना पक्षयुक्तेन सन्देशा वा हरिष्यते ॥ १८ २८ ११ एकादशोऽध्यायः। १ मावधान त्वदाट त्वयोरुपदंशः ७ योवनकालण्यामारत्वं । अम्भसामु परि खोयं भोज्यमुत्म ज्यतां त्वया । गतेषु बहु घलेषु लप्यते तत् त्वया पुनः ॥ 3:20 ·उपदेशका। १२ अध्यायः । ३३० .. ५ अंशा स्वया च सप्तभ्यः किंवायभ्यो ऽपि दीयतां । यस्मात् का का विपत् क्षियां भविता त्वं न वेत्मि तां ॥ यदान्भ्राः पूर्ण तां यान्ति तदा वर्धन्त्य पो भुवि । निपतन दक्षिणायाञ्च वोत्तरायां दिशि द्रुमः । यस्मिन्निपति स्थाने तस्मिन्नेवावतियते। यः समालोकते वायं वीजं वपति ने व सः । वश्च निरीक्षते मघान साम्यं नहि कृन्तति । त्वया यहत् समीरस्य गतिर्न वावगम्यते । जठरे च सगीया अस्ट्यां रद्धि न बुध्यते । सर्वस रस्त थेशस्य किया न ज्ञायते त्वया । प्रात पखवीज त्वं सायं हस्ता न संहर। यस्मादेतत् तदन्यद् वा कतरं सुफलि व्यति । उभयो गंगा एको वा भवितति न वसि हि ॥ रुचिरा दीप्तिरक्षााच हितं भास्करदनि । यो नरो बहुवर्षाणि जीवन् हृष्यति सर्वदा । तेनापि क्रियतां चिन्ता दिवसानां तमखि नां। यस्मात् तानि बहून्येव भावि सन्त्ववास्तवं । हे युवन वीयतारुण्ये त्वमानन्दं ममा चर। हृयं भवतु चित्तं ते याव नम्घ दिनेषु च ! ग्राचर स्वमनोवाञ्छां कामनां वा व नेत्रयोः । किन्तु त्वां तम्य सर्वम्य विचाराय यदीश्वरः । राजदारं समानता तत सम्यक् चिन्त्यतां त्वया ।। चित्तानिराकुरूगं क्लेश वारय दे हतः । अरुणोदयवद् यस्मात् तरुणत्वम वास्तवं ॥ .. १२ द्वादशोऽध्यायः । १ वाईक्य दुःखात् पूर्वमीश्वर सेवन स्यावश्यक त्वं ८ ईश्वराद भोते मारत्वं । खीययौवनकाले त्वं खसहारं विचिन्तय । मा प्रतीक्षख घसाणां कुत्सितानाम् उपागमं । १ 330 ·१२ अध्यायः । उपदेशकः । २ .. ५ मा प्रतीक्षरू वा तेषां वत्सराणाम् उपस्थिति यानधि वक्ष्यसीदं त्वं न रोचन्त हमे मम ॥ मा प्रतीक्षस्व तं कालं यस्मिन याम्यन्ति कृघातां । दिवाकरश्च दीप्तिश्च क्षपानाथ उनि च । वृक्षावधि व्यतीतायाम यायाम्यन्ति धनाः पुनः ॥ कम्पियो दिने तस्मिन भवन्स्य च रक्षिा। पुरुधा बल वन्तौ च परिभनौ भविष्यतः । पषिकाचाल्पतां गत्वा विरमिष्यन्ति कर्मतः गवाक्षाभ्यां प्रदर्गिन्यो चान्धतां प्रगमिय्यतः ॥ कपाटो पथि रोये ते क्षेव्यते पेवणध्वनिः । विहगम्य वादेव निद्राभदा भविष्यति । गीतेश्च सकलाः कन्या गमिघ्यन्य वसन्नतां ॥ उच्चस्था नादपि त्रामस्तदानों सञ्जनियते । उपस्थाम्यन्ति मार्गे च बहवो भय हेतवः । वादामाख्यतरोश्चापि पुष्यं चारु न मम्यते पालभश्च खभारेण भारग्रस्तो भविष्यति । याहारोयरसज्ञानं विकारञ्च गमिष्यति। यस्मानरंगा गन्तव्यं चिरकालार्थक रह। पर्याटिष्यन्ति मार्ग च पोकयुक्ला विलापिनः । कृते त्वया विलम्बे च छत्स्यते रौप्यपट झालं । जातरू पीयपात्रन प्रगमिष्यति भग्नतां। उपान्ते च जनात्सम्य कलमः शतम्व गड तां । प्रहिपार्श्वस्थ चक्र विदागा त्वम अवाश्यति ॥ प्रत्यायास्यति धूलिश्च खायोत्पत्ति स्थलं म्मद । प्रत्यायाम्यति किन्वात्मा स्वीय सहारमीश्वरं। अलीकानामनीकाग्रमिति वक्त्य घदेशकः | यद्यदेवास्ति तत् सर्वम अलीकं नाव संप्रायः ॥ परन्तु ज्ञानवान यस्मात् स ग्रासादपदंशकः । तस्मात सो ऽशिक्षवल्लाकान पर्या लाच्य परीच्य च । बङ्कोरर च यद् वाचो हित ज्ञानप्रदायिकाः ॥ चारुवाक्यानि सम्प्राप्तुम् अन्वघीदु पदे पाकः । 331

·उपदे पाकः।
१२ अध्यायः।
:
सारल्याल्लिखिता पत्र विश्वास्याः सन्ति चोक्तयः।
अङ्क पाः सदृशाः सन्ति वाचो ज्ञानवतां नृणां ।
कोलकः सुदृढ़ बझैः सभाध्यक्षाश्च सन्निभाः ।
एकेनैव च ते सर्व ददिरे पालरक्षिणा ।
हे मत्पुत्र परन्तु त्वं कुरुवात्र विवेचनां ।
सीमा न विद्यत कोऽपि बहुपरतत लेखने ।
विद्याभ्यासस्य चाधिक्यं पारीरा) अमावहं।
सारवाक्यं समग्रं यत् तत् त्वस्माभि निपाम्यतां ।
परमशाद बिभीहि त्वम् व्या शास्तम्य च पालय ।
इदं यस्मान्मनुष्यम्य सब्बा नाम उपार्जनं ।
विचार स्थानमीशन सकलाने घ्यते किया।
निगूढ़ सकलञ्चापि यथा भद्रं तथाधमं ॥
332

·सुलेमना लिखितं परमगीतं । . a ४ १ प्रथमोऽध्यायः। बोटं प्रनि ममित प्रमादि । सुलेमनः परमगीतं॥ अाननेन स्वकीयेन भवान मां परिचम्बतु । भवदीयो यतः प्रेमा मुरसा गोस्त नीरसात ॥ त्वदीयोत्तमतेलानां सौरभम्यैव कारणात् । अवतारिततलेन तव नाम यतः गर्म । तस्मादेव त्वयि प्रेमा कन्याभिः संविधीयते ॥ आकर्ष मां त्वमम्माभिरनु धावियसे सदा । स्वकीयान्तःपुरं नीत्वा नपेगाहं प्रवेशिता । उल्लासमेव हर्षच करण्यामो वयं त्वयि । संस्तोयामम्तव प्रेम चाधिक गोम्तनीरसात् । इमाः सरलभावेन त्वयि प्रेम प्रकुर्वते ॥ हे कन्या यिरुपाल्मीयाः कृष्णा किञ्च मुन्दरी। केदारीयं यथा दृय्यम उल्लाचा वा सुलेमनः । अहं यत कृपावास्मि लक्षिता च विवखता। तत्कृते मेव युग्माभिः कुदृष्ठिः क्रियतां मयि । मां प्रति कोधमालम्य मदीयमाट सनभिः । अहं नियोजयाञ्चक्रे गास्तनीक्षेत्ररक्षिणी। मम बद गोस्त नीक्षेत्र मया तत्त न रक्षितं ॥ हे मदीय हृदः कान्त कुत्र चारयसि वजं । विश्राम यसि मध्याहे कुत्र वा तदुदाहर। तावकीनसहायानां यूथानामेव मध्य तः | कुतो ऽहं पर्याटिय्यामि पार क्यव तिरस्कृता ॥ हे मुमुन्दरि नारीणां यदि त्वं नहि वत्मि तत। मेघाणां पदचिहानि तर्हि त्वं समनुव्रज । ५ . 333 ·३३४ परमगीतं । २ अध्यायः । १७ २ चारय खाजवत्सांश्च रक्षिण शिविरान्ति के । हे मकान्त फिरोणीयरथे या तुरगी मम । उपमां तव कुर्च ऽहं तुरग्यैव तया सह ॥ पोभा मुक्तावलिभ्यां हि तव गण्डो प्रगच्छतः। त्वदीयो गलदाश्च रत्नहारेगा राजते वयं काञ्चनरज्जच निमाम्यामः कृते तव । स्थाने स्थाने सुदृष्य हि चित्रिता रौप्यवर्तुलैः ॥ यावदाजोपविमोऽस्ति भोज्य गे हीयमण्डले । तावन्मम जटामांसी यच्छति स्वीयसौरभं॥ गन्धरसीयवक्षस्य गुच्छतुल्यः प्रियो मम । मामकस्तनयो मध्ये यापयिष्यति यामिनों ॥ रेङ्गिदोगस्तिनीक्षेत्र येषां प्ररोहणस्थ तं । तेषां काफर पुष्याणां गुच्छतुल्यः प्रियो मम ॥ हे प्रिये मम पश्य त्वं सुन्दरी त्वं हि सुन्दरी। कपोतसदृपाचास्ति ताबकं नाच नवयं । हे मम प्रिय पश्य त्वं मुन्दरो ऽतिमनोहरः। आवयोश्च हरिहण पाभिते पायनस्थल ॥ यावया सहकामानि भवन्त्यरसपादपाः। देवदारूणि जायन्ते चावयोः पटलं तथा ॥ १५ १६ . २ द्वितीयोऽध्यायः। बोष्टस्य ममि तेय मिथः प्रेमालापः । जवाहं पारणीयास्मि पद्मं वा निम्रभृमिजं ॥ मध्यतः कण्टकानां हि यथा यज्ञ विशोभते मध्यतस्तरुणीनाश्च तथा मे शोभते प्रिया॥ मध्य बारण्यरक्षाणां नागरगो दुमो यथा । मध्यतस्तरुणानाञ्च तथा मे राजते प्रियः ॥ परमानन्दिताहच्च तच्छायायामुपाविशं । मुखादु चाभवत् तस्य फलं मामकतालुनि ॥ भोज्य पानीयगेहस्याभ्यन्तरं नीतवान् स मां। ३ 334 ·२ अध्यायः। परमगीतं । लिरेव प्रेमरूपो ध्वजम्तम्य प्लवते च ममोपरि ॥ द्राक्षाफलोयपूप मां य यं कुरुत मुस्थिरां । नागरगफलर कुरुष्वच सचेतना यह हृच्छयरोगेण यस्माद रोगातुराभवं॥ मदीयमन्तक साधम्तम्य वामकरः स्थितः । तम्य दक्षिणहस्तश्च मे परिखजते तन । हे कन्या यिरुपाल्मीया गीभिः शापयामि वः । अरण्यचारिणीभि वा कुरङ्गीभिरिदं वचः । खयं यावत् समस्या तु नवाकाङ्गति मे प्रिया । सा मा प्रबोध्यतां तावत् मा समुत्याप्यताच सा ॥ रवा सो मनियम्यव म अागच्छति पश्य तं । नवमानो महीषु अन्त्य न पषु च ॥ प्रियो मे म्गसङ्काश एण्या वतीन वा समः । यस्मत्कुद्यम्य पश्चात् स दराडवत पश्य तिष्ठति यालोकतं गवाक्षश्च जालकश निरीक्षते । अभिभाष्य प्रियो मे स मान्विदं वाक्यमब्रवीत् । हे प्रिये त्वं समुत्तिए समागच्छ च सुन्दरि ॥ पश्यातीतो ऽस्ति हेमन्तः सुदूरं शिपिरो गतः ॥ भृमा पुष्पाणि दृश्यन्ते गान काल उपस्थितः । अस्मद्दपा कपातम्य कलाब्दो निपाम्यते ॥ फलान्युडम्बर म्यापि सुरसानि भवन्ति हि। विस्त शवन्ति सुगन्धञ्च सपुष्पा गोम्तनीलताः । हि प्रिये समुत्थाय समागच्छ च सन्दरि । हे मदीयक पाति त्वं पो लानां गर्भमाश्रिता । यदीगा वा रहास्थानं मां स्वरूप प्रदाय । सावकीनरवस्यापि श्रवणं त्वं प्रयच्छ में यस्मात् तव रवो मिय स्त्वद्रुपच्च मनोहरं। अस्मत्क्षति करान् य यं घट गालान धत्तमईय । क्षुद्रास्ते वञ्चकाः किन्तु द्राक्षावही विनापू काः । सपुष्याः सन्ति चास्माकं सवा द्राक्षालताः किल ॥ प्रियो मम ममैवास्ति तदीय वाहमस्मि च । १० .. १५ १५ 335 ·परमगोतं। ३ अध्यायः। पद्मानामेव मध्ये स खीयं चारयति व्रजं ॥ यावन्न वासरो भाति न च छाया पलायते । तावदेव कुरुष्व त्वं प्रति मां पुनरागमं ॥ हरिणम्यव सादृश्यं भवता समवाप्यतां । छिद्रयुक्तादिष्टङ्ग स्थकुरङ्गापाावकम्य वा ॥ ३ २ ३ ४ हतोयोऽध्यायः ममिते दुःखं वाटे च श्लाघनं । स्व पाय्या यां मया रात्री हृत्क। न्तो मे गघितः । कृतं गवेषणं किन्तु स मया नालभ्यत ॥ अहमत्याय मार्ग पुर्याः पूट ङ्गाट केषु च । पर्यटन्ती करिष्यामि हृत्कान्तम्य गवेषणां । कृतं गवेषणां किन्तु स मया नह्य लभ्यत ॥ नगरे पर्यटन्तस्तु रक्षिणो मामवाप्नुवन् । किं दृषो मा हृत्कान्तो युष्माभिः पुररक्षिणः ॥ तान विहाय प्रगत्यात्य इत्कान्तो ऽधिगता मया। मया स च तो यावत् मां मातु न नयेद् रहं । मज्जनन्याश्च शुद्धान्तं तावद् विसक्ष्यते नहि ॥ हे कन्या विरुपाल्मीया म् गोभिः प्रापयामि व अरण्य चारिणीभि वा कुरङ्गीभिरिदं वचः । खयं यावत् समस्थातुं नवाकाङ्गति म प्रिया । सा मा प्रबोध्यतां तावत् मा समुत्य प्यताच सा ॥ कासी धन्वत यायाति धूमस्तम्भगो।पमा । धुपैन वासिता सग्यग र सगन्धस्य कुन्दुरोः । व्यन्येषां सकलानाञ्च द्रयाणां गन्धजीविनः ॥ शिविकास सुलेमानः पश्य तस्याश्चतुर्दिश । स्थिताः धय महावीरा इसाबेली यवं पाजाः ॥ खई धरन्ति ते सर्व समरा) सुशिक्षिताः । ऊरी बद्धाश्च सर्वघा निस्त्रिंशा न संशयात् ॥ स्वकृते पिशविकामेकां मुलेमान एथिवीपतिः । ५ ६ 336 ·४ अध्यायः । परमगीतं । २७ लिवानोनीयकाछन यत्नतो निरमापयत् ॥ स्तम्मांचकार रूप्यीयान यालम्ब वर्णनिर्मितं । उपवेपार्थकं स्थानं कृयालाहित वस्त्रकं । तदा यमध्यभागस्त पुष्यालकतवस्त्रवत् । यि शाल्मीय कन्यानां प्रेमभावेन संस्ततः ॥ कन्याः सीयोनवासिन्। यूयं निष्कम्य गेहतः । निरीक्षध्वं सुलेमानं पं किरीटधारिणं । वैवाहिक दिने तम्य चित्तहर्षकवासरे। तस्य माता किरीटेन तेन तं पर्यभूषयत् ॥ ट . ९ ४ चतुर्थोऽध्यायः। ममिति प्रति नरम्य प्रम । पश्य त्वं सुन्दरी कान्ते त्वं पश्यातीव सुन्दरी। शिरःप्रच्छादनीपश्चात नेत्रे कपोतयोः समे। गिलियद्धरालम्ब्याज कवत् तव कैशिकं ॥ दन्तास्ते कृत्तलोमानां मेघीणां निवहोयमाः । क्षालनादुद्द जन्तीनां सापत्न्यानां यमार्भकः । यासां मध्यत एकापि निःसन्ताना न विद्यते ॥ पशाणा सूत्रवदोहोते वत्रचातिमनारमं। शिरःप्रच्छादनीपश्चात् गगडा दाडिमखगडवत् ॥ दायूदीयोच्चप्रासादो यो ऽस्त्रागाराय निर्मितः । यत्र विद्यन्त उदहाः सहसं फलका ऋणां । वीराणामेव चर्माणि त्वत्कण्ठस्तेन सन्निभः । चरतो यो च पोषु यमजी म्टगशावको । सहा हि तयोरेव तावकीनस्तनदयं । यावन्न वासरो भाति न च छाया पलायते च्यायिष्याम्यहं तावद गन्धरसीय पर्वतं । कुन्दुरुवासितश्चापि गमिष्यामि शिलोच्चयं । प्रिये त्वं सर्वधा चावी त्वयि दोघा न विद्यते ॥ हे कन्ये त्वं समागच्छ लिवानोमान्मया सह । 2.v -- ८ 337 ·३३८ परमगोतं। ४ यध्यायः । लिवानानान्मया माई त्वं समागन्तुमर्हसि । मानायगिरेः पूट इंसिनीहम्मोण यारपि । शिखरावधिति छन्ती किंवा के शरिणां गुहाः । व्याघ्रसेवितो लान् वा त्वं निरीक्षितुमईसि ॥ हे मद्भगिनि हे कन्ये त्वमहार्थी मनो मम । एकेन तव नेत्रणा व्यपाहा: मना मम । त्वदीयकण्ठभूषा या एकेन पूटमलेन वा ॥ हे मद्भमिनि कन्ये त्वत्प्रेम कोदृमनोहरं। कीदृक् ते सुरसं प्रेम श्रेठं द्राक्षारसादपि । गन्धद्रव्याच सर्वस्मात् तव तेल समारों। हे कन्ये पुष्पनिर्यासः क्षरत्योछद यात् तव । विद्येते मधुदुग्धे च त्वदीयरसनातले। गन्धस्त्वदीय वस्त्राणां लिवानो नोयगन्धवत् ॥ हे मगिनि कन्ये त्वं संगद्धोपवनापमा। संरुद्धोत्मस्य तुल्या त्वं प्रहे मद्रासितस्य वा । रोपिताश्च तवाद्याने दाडिमाः मुफल प्रदाः। कोफराख्यानि पुध्याग्धि जटामांसीभैः सह ॥ जटिला कुङ्कम चोचं सुगन्धिवल्कलस्तरुः । धूपोत्पादक वृक्षाश्च तथा गन्धर सागुरू । गन्धद्रव्याणि मुख्यानि सकलान्येव सन्ति हि ॥ उद्याने स्थित उत्मा यः स चामतपयःपहिः । लिवानानीयतोयानां सोतसा वा समो भवेत् ॥ जाग्रहात्तरवायो त्वं रहि त्वं दक्षिणालि । वहतो मामकोद्याने विसवेत् तस्य सारभं । आगमञ्च निजाद्याने प्रकरोतु मम प्रियः । सुखादून्यु पभुताच तदीयानि फलानि सः ॥ हे मद्भगिनि कन्ये ऽहं निजोद्यानं समागतः । निजवालादिसामोददव्याणि प्रचिनोमि हि। मधुवासेन साईञ्च चूधामि खोयमाक्षिकं । दुग्धेन सहितं स्वीयं पिवामि द्राक्षिकं रसं ॥ बन्धवो यू यम शुध्वं पीत्वा टप्यत हे प्रियाः ॥ १२ १४ ७ 336 ·५ अध्यायः । परमगीतं। ३३६ ५ पञ्चमोऽध्यायः । वोयम्य मितेथ मिथा व्यवहरण तयोः मौन्दर्यच ४ ५ ६ निद्रितासमहं किन्तु मनो ऽतिछत सुजागरं । यश्रीयन्त्वाघ्नतो हारं स्वप्रियम्य रवं तदा । हे श्वस मम हे कान्ते हे कपोत्यन घे मम । मत्कते मोच य द्वारं तायनाई शिरो मम । मूर्दजा मम पूर्णाश्च रजनोजलविन्दभिः ॥ वसनं त्यक्तवत्यस्मि वसिष्ये तत् कथं पुनः । पादी क्षालित व त्यस्मि कथं न्ने ग्यामि तो पुनः ॥ मम प्रियो गवाक्षेगा तदा प्रासारयत् करं। अभवत् करुणाईच तमविण्य ममान्तर। प्रियं प्रवेश यिष्यन्ती चादतिछम इं ततः । कराभ्यामङ्गलीभ्याञ्च मम गन्धरसो ऽक्षरत । अर्गल ग्यापि कर्णषु तता गन्धरसो ऽसवत् ॥ म्वप्रियम्य निमित्तश्च दारं मोचितवत्यह। मामकीनप्रियः किन्तु प्रस्थाया पगतम्तदा । तदीयालापकाले ऽहं गतासं हतबुद्धि तां । पश्चाद् अन्वेषणं कृत्वा सम्प्राप्तः स मया नहि । उच्चस्तञ्च सनाहूय न लब्धं किञ्चनोत्तरं नगरं पर्यटन्तस्तु रक्षिणो मामवाप्नुवन् । ते नरास्ताडयित्वा माम् अकुर्वन् क्षतसङ्कलां । प्रारतं मम पीियाच्च हतं प्राचीररक्षिभिः ॥ हे कन्या यिरुपाल्मीया इदं वः पापयाम्यहं । मम पियतम ययं यदि कुत्राप्य वाप्नुथ । किं तं वक्ष्य य त तद् यत् प्रेममा पीडितास्म्यहं ॥ तव घियतमा ऽन्यस्मात प्रियात केन विशिय्यते । त्वं है सुन्दरि नारोणाम अस्मास्तद वक्तम ईसि। तव प्रियतमेो ऽन्यस्मात प्रियात् केन विपिशव्यते । इंदृपा प्रापयं यत त्वम सम्मान प्रापित वत्यसि ॥ गाराडो ऽरुणा वा सो ऽम्ति प्रियतमो मम। 2.2 3:39 ·३४० परमगीतं । ६ अध्यायः । १२ - अयुतस्यापि मध्ये च प्रमुख प्रतिभाति सः ॥ निर्मलम हिरण्येन समानं तस्य मस्तकं । विटयस्य सम कश्यं श्यामल द्रोणकाकवत् ॥ नेत्र कपोतयोस्तुल्ये स्थित योः सरितस्तटे। स्नात यो र्धन कादुग्धे मुभिक्षस्थलवासिनोः ॥ तदरटे। जटिलाश्रेण्या किं वा गन्धिलताय हे अधरा तम्य पद्म हे द्रव वालविसर्जके। करी स्वानला तस्य खचिती हरितामभिः । तत्कक्षिः पिल्प कम्मकं गजदन्तन निर्मितं । मणिभिर्नील कान्तश्च भूरिणः परिपाभितं ॥ हावूरू तम्य च स्तम्मा श्वेतप्रस्तरनिर्मिती वर्णमयेषु पादेषु बद्धमूली सुनिश्चलं | लिवानानापमं रूपं श्रेष्ठमेरस रक्षवत् ॥ मुखं तस्य सुमिपञ्च साकल्यं हर्षदायि च । हे कन्या यिरुपाल्मीयाः स प्रियो मे स मे सखा ।। -- १५ ६ १ २ षष्ठोऽध्यायः। समितेः सन्दर्य वर्णनं । हे समुन्दरि नारीणां गतः कुत्र प्रियस्त व । कां दिशं सम्मुखां कृत्वा प्रस्थितः स प्रियस्तव । त्वया साई करिष्यामो वयं तस्य गवेषणं ॥ उद्यानेषु विहारार्थ पद्मानां सञ्चयाय च । मम प्रियो निजाद्यानं जटामांस्यावली र्गतः ॥ अहं स्वीयप्रियस्यामि ममैवास्ति च मे प्रियः । मध्यतः पद्मपुष्याणां विहारं प्रकरोति सः ॥ हे माम कीनकान्ते त्वं निर्धावत् सुमनोहरा । यिरूपालम वचावी ध्वजिनीव भयङ्करी॥ वारय खाक्षिणी मत्तो ताभ्यां यतो ऽहमुहिजे । गिलियद्धरालम्ब्याजकवत् तव कशिकं ॥ ४ 310 ·७ अध्यायः। परमगीतं । ३४१ मेघीणां निवने व सदृशा दश नास्तव । क्षालनादुइजन्तीनां सापत्यानां यमाभकैः । यासां मध्यत एकापि नि:सन्ताना न विद्यते । शिरःप्रच्छादनीपश्चात् गगडा दाडिमख राड वन सन्ति र महिच्याच मन्त्य तिरुपस्त्रियः । युवतीनामनूठानां समा नैव च गण्यते ॥ एका किन्त कपोती म सा च शुद्धमति मम । खमातु दुहितका सा स्वजनन्याश्च नन्दनी। लब्बे च द ने तम्याः कन्या धन्यां वदन्ति तां महिष्य उप पत्न्यश्च तत्प्रसाञ्च कुर्वते । प्रभात्यरुगावत कासा सुन्दरी चन्द्रमा छ । विवस्वानिव शुद्दा च ध्वजिनीव भयदी। प्रफ शान्ति न वा द्राक्षा सपध्या दाडिमा न वा। तद् इयु निम्मभूमश्च टशभूषां निक्षितुं । गममक्षाडरक्षागास उद्याने हातवत्य इं॥ यावच्चान्यमनस्कासं तावत् स्वीयातिवाञ्छया । अहमम्मीनदीवीयरथानां वेगमाप्रवं ।। प्रत्यहि ह 'श्रु ग्लम्मीये परावर्तस्व नः प्रति। परावर्त्तख यस्मात लाम यालाकिध्यामह वयं ।। तामालोक्य शुल्लम्मीयां कि प्रतीक्षध्व मोक्षितुं । यात्रा स्वगायटूतानां सहयों मह नायिमः ॥ ११ १२ १ ७ सप्तमेाऽध्यायः। समितेः मौन्दर्य बाट प्रति प्रम च । राजकुमारि पादा ते शाभेते किमुपानहोः । भूषां कटि देपास्ते कराभ्यां शिल्पिनः कृतं ॥ त्य नाभि बत्तुलः कंसः सुधया न विवर्जितः । त्वत्कुक्षिः पास्य गुच्छच पद्मप्राचीरवेरितः। तावकोन स्तनावग्या यभशावक याः समा। २ 311 ·३४२ परमगीतं । ७ अध्यायः। ४ :- ५ - ६ ॥ १ ८ गजदन्तमयः स्तम्भो गलदेशस्वदीयकः । विद्यते यो च हिश्वाने वाचव्वीमीयगोपुरे। जलाधारौ तयोस्तुल्ये भवतस्तव लोचने । स्थितं यच लिवानोने दम्मे धकम्य सम्मुखं । तनोचेन रहेण व सदृती तव नासिका ॥ अद्रिणा कर्मिलाखोन तुल्यं पोषं तवोपरि। तव मईज पापाच वाताकीवर्णसूत्रवत् । महीयालय रीः पाशे धृतस्तियति वन्दिवत् ॥ याः प्रिये वीवकान्या त्वं किं रम्या कि मनोहरा ॥ तव खजूरवन्मूः फलगुच्छाविव स्तनी ॥ अहं खरीरमार ह्य तच्छाखा धर्तमर्थ ये । तब स्तन हयञ्चास्त द्राक्षाफलीय गच्छ वत् । गन्धम्वन्नासिकायाश्च नागरगफलोपमः ॥ तव तालु भवेत् तुल्यम् उत्तमेन मदेन च । खीयप्रियस्य तुझ्यर्थं यथाभीयं प्रसपता। च्यालापाय पा यानानाम् याठविमोचकन च ॥ अहं खीयप्रिय म्यास्मि मयि तम्यास्ति लालसा हे मत्प्रिय समागच्छ यावः संवसथं प्रति । तत्र ग्रामेषु चावाभ्यां रजनी यापयिष्यते ॥ प्रत्यूघे च समुत्थाय द्राक्षाक्षेत्रं जिच्यते । प्रफुल्लास्ति म वा द्राक्षा कुसुमं प्रस्फुटं न वा। सपुष्या दाडिमाः सन्ति न वेत्यालोकयिच्यते तंत्रवाहं निजप्रेम त्वां भोजयितुमुद्यता ॥ दृदाफलानि यच्छन्ति खगन्धं प्रीतिवईक आवयोश्च रहदारे सुखानि फलानि हि। नानाविधानि विद्यन्ते पुराणानि नवानि च । निहितानि मया तानि त्वदर्थ हे मम प्रिय ॥ १२ ।

·अध्यायः । परमगी। ३४३ १ or ट ३ ४ ८ अष्टमोऽध्यायः । बी प्रति समितेः प्रेम प्रार्थना च । कुत स्वं नासि माता मन्माट स्तन्यपावितः । पथि त्वां तर्हि सम्प्राप्य मया त्वचुम्ब ने कृते । अवज्ञा मां समुद्दिश्य नाकारिष्यत मानवः ॥ अहमेव भविष्यामि तव मार्गप्रदपिका। मातुहं मया नीतस्त्वञ्च मा क्षियिष्यसि । पाययिष्याम्यहं त्वाञ्च मदमाई कमिश्रितं । खीयदाडिमरक्षस्य फलेभ्यश्चोतं रसं । मदीयमस्तकस्याधस्तस्य सव्यः करः स्थितः । तम्य दक्षिणहस्तश्च वजते मामको तनं । हे कन्या विरुशाल्मीयाः पापथं कारयामि वः । खयं यावत् समुत्थातुं न वाकाङ्क्षति में प्रिया। सा मा प्रबोध्यतां तावत् मा समस्याप्यताञ्च सा॥ कासी धन्वत ग्रायात्यालम्बमाना निजप्रियं । अधस्तानागर ङ्गस्य मया त्वं हि प्रबोधितः । त्वां तबाजीजनम्मावा तव प्रामोठ ते प्रसूः ॥ मुद्रावद् धर मां चित्ते मुद्रावद् धर मां भुजे । बलीयान् मृत्युवत प्रेमा कान्ल वच्चाग्र उज्ज्वन्तः । तप्ताङ्गारास्तदङ्गारा उच्छिखा अतिमानचं ॥ प्रेमवहिमपां राति न निवापयितुं क्षमः । नैव घोरसवन्तीनां वेल याप्लाव्यते स वा । प्रेम क्रेत् खगे इस्थं सर्वस घेत त्यजे नरः । अवज्ञा केवलं तर्हि सकले प्रकरिव्यते ॥ विद्यते ऽल्पवयखका श्वसाजात स्तनावयोः। तम्या अस्मद्धगिन्यास्त सम्बन्धदिवसो यदा। छाया ग्यति कृते तस्याः किं करिष्यावह तदा । सा चेद भित्तिस्तदा तस्यां रौप्यदुर्ग निचीयतां । सा चेद् द्वारं कपाटेन रुध्यतामरसेन तत् ॥ अहं भित्तिख रूपास्मि दुर्गवच्च मम स्तना। ८ र ॥ १० 313 ,

·३४४
परमगीतं ।
८ अध्यायः ।
The
तस्मात तदीयदृश्याहं जातानुग्रहभाजनं ।।
द्राक्षाक्षत्रं सुलेमानो बालहामान्यविद्यत ।
करंषु रक्षिणां तच्च द्राक्षाक्षेत्र समर्पितं ।
मुद्रासाहसम के कस्तत्फ लार्थमदत्त च ॥
मामकं गोस्त नीक्षेत्र विद्यते मम सम्मखे।
मद्राणां यत्तु साहसं हे सलमान तवैव तत् ।
शत हयञ्च मुद्राणां भवेत् तत्कलरक्षिणां ॥
श्रूयते त्वद्रवो मित्रै हे उद्यान निवासिनि ।
ममापि श्रवणं तन्य त्वम नु ज्ञातुमईसि ॥
हे मत्तिय पलायख गन्धरः सुवासिते ।
गिरावण्या भवेस्तुल्यो हरिणीशावकेन वा ॥
१४

·No text on this page.