·। श्रीमहाभारनीयतीयखण्डान्तर्गतकर्णपर्वसूचीपत्रं ॥ .. Lat २४ १ ३ २४ 4 । २ * १ .... .... ... ५ মঙ্গয়ে एथे अर्जुनवाणेन धन प्रस्तोना छेदनादि द्राणिपराक्रमं दृष्ट्वार्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्यं, २४ ओशपणवायन ट्रैणि प्रत्य नम्य वाणवर्षणं २४ अर्जुनवाणविद्धम्य द्रोणेरपयान अश्वत्थामानं विजित्य मंशप्तकर्यलं प्रति केागर्जुनधार्गमनादि पाण्डवसेनाया ध्वनिश्रवणादी मञ्जयोनिः २५ ध्वनिं श्रुलार्जुनं प्रति श्रीकृष्णा मागधराजस्यानं प्रत्यागमनं मागधराजा नयायुद्धवर्णन मगजम्य मागधराजस्थ वधं दृष्ट्वा तङ्कातर्दण्ड स्वागमन २५ दण्डार्जुनयोयुहवर्णन २५ অনাবাহন প্রয়ে থাকি २५ अर्जुनं अति स्वमैन्यानी वाक्यं . पुन.मंशप्तकालं प्रत्यर्जुनसागमने भञ्जयोति: २६ श्र नतमंगतकयननादि । भर्जुनस्थयुद्धकोडी दृष्ट्वा श्रीकृष्णवाक्य স্বীব্যানালগঞ্জ নামল না। पादि जनवयं दृष्ट्वाकति यौवणवाक्य अर्ग प्रशस्य दुर्योधनय प्रति श्रीकृष्णस्य रथप्रेप पागधरतयुद्धश्रवणार्थं धाराष्ट्रप्रमः पाएअपराक्रमकयने मञ्जयोक्तिः पाएयरतयुद्धवर्णन पाएापराममं दृष्ट्वा सं प्रत्ययत्याने गमनं २८ २६ पंक्ती प्रकार एके १२ अश्वत्याभवाणेन पाएजस्य केतुप्रतिच्छेदनं २८ २५ पाएगानुचरैरश्वत्थाम्नायुद्धवर्णन २८ २२ २६ अयत्यामतपाएडावधादि २८याण्ड हते ऽर्शन.किमकरोदि एतराष्ट्रपन्न ३० पाण्डो हते ऽर्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्ये सञ्जयोक्ति. ४ श्रीकृष्णशक्येन कर्णसमीपेऽनुनभ्यागमन ५ कर्णार्जुनममागमे तुमुलमंग्रामकयनं ८ कर्णसतशत्रुमारणादि २७ १४ कर्ण प्रति पाश्चालराजादीनां गमनादि .मदुलयुद्धवर्शन २१४रद्युम्नं प्रति प्राच्यादीनां गमने सनश्रेलिः ३१ २६ यद्युम्नसाहाय्यार्थ पाण्डुपाञ्चालानां गम नादि २८ ६ उभयो: मलयुद्धवर्णनं ३२ १३ महदेवं प्रति द शामनस्याग्रमने मन्नयोक्तिः ३२ २५ १४ बहुदेवदुःशामनयोर्युद्धवर्णन २७ ५ महदेववाणेन दुःशामनस्य मोहादि नकुल प्रति कर्णस्यागमने नञ्जयोक्ति ...३३ १६ ६ कर्ण प्रति नकुलस्य विकत्वनवाक्य नकुलं प्रति कर्णस्य मोधवाक्यं २२ कर्णनकुनयोस्तुमुनयुद्धवर्णन २५ 8) कर्णनालयो: मरैरुभयमेनाद्रावणादि ३४ १३ कर्णवाणेन नकुलम्ब धनु मारयादीना ३४ १८ पराजिनकुलं प्रति कर्णस्य भानावाका ३५ २४ कुन्तोनाक्यस्मरणेन वीकृतम्यापि नकुन्तस्य कर्षकतत्याग. ... ... २ ... ... ... २७ ... २७ ... ... २८ २८ ५ ... २८ . কায়েম খান ... .... ८ ... २८ ३ नकुलस्य युधिष्टिररथारोहण दि ३५ ·|| श्रीमहाभारतीयट तीयखण्डान्तर्गतकर्णपर्वसूचीपत्रं ॥ करण . . ४. ... 'पती प्रकर ११ युधिष्ठिरं पनि दुर्योधनस्य गमने मनयोकि. ४. १६ युधिष्ठिरदुर्योधनयोयुद्धवर्णन विग्थ दुर्योधनं दृष्ट्वा कर्णादीनामागमनं युधिष्ठिरमाहाय्यार्थ पाण्डवादोनामागमन ४० उभयसेनयोर्दन्दयुद्धकथन * . ... ४. ८ . ... दमडलयुद्धवर्णन णार्थ धृतराष्ट्रप्रश्न ... ४२ .. 3 ४२. ... ...४३ एछे पाञ्चालान् प्रति कर्णस्य गमनादि मर्णवाणेन नागानां नाशादिकथन ३५ मर्णवाणपीडिताना योधाना व्यतिक्रम कर्यन युयुत्त प्रत्युलूकस्यागमने सनयोक्ति युएमालयाईद्धवर्णनं हितध्वजादेर्युयुत्सोरपयानं ३६ युसुन्दं निर्जिव्य पाञ्चालादोन प्रत्युलकन्य गमनं मनानीकश्रुतकर्मणोद्धवर्णन -म्वृनिमुतसोमयोयुद्धधर्णन दृष्टद्युम्वं प्रति कृपस्य गमने मञ्जयोति ३७ अष्टद्युम्नसमोपे कृपं दृष्ट्वा थोधाना वाक्य कृपाए पीडितस्य धृष्टद्युम्नस्य मोहादि ... ३५ दुग्ध धृष्टयुग्नं प्रति मारथिवाक्य मायिप्रति धृयाधम्य मभयवाक्यं ३८ .. ३८ शिखण्डिहार्दिक्ययोद्धवर्णन .. कृतम्भयात् सिण्डिनोऽपयानं विगतादीनाम-नं प्रत्यागमने मञ्चयोकि ३६ मत्यमेनादिभिरर्जुनस्य युद्धवर्णन अर्जुनवाणेन भत्रुनयादीना माग मत्यमेनाम्वविद्धम्य कृष्णम्य हस्तात् प्रतोदस्य पतनादि विभिन्नान वासुदेवं प्रत्यर्जुनशक्यं ममादियधादि रामावरण अजुनन्द्रायण ध्वान्दोमा नागक्रयम पकादीना पगायफयन .. १४ मञ्जय प्रति युधिष्ठिराधनयोयुद्धश्रव ४२ १६ दुर्योधनस्य रथान्तरारोहणे मञ्जयोक्ति २० युधिष्ठिरसमोपगमनार्थ मारीय प्रति २५ दुर्योधनवाक्यं २३ युधिष्ठिरैदुर्योधनयोर्युद्धवर्णनं . २७ युधिष्ठिरणयादुर्योधनस्य मोहादि ४ मुग्धं दुर्योधनं दृष्ट्वा युधिष्ठिर प्रति भीम वाक्यं भीमवाक्येन युधिष्ठिरस्य दुर्योधनबधानि वृत्तिय १४ कृतवर्मभीगयो. ममागमकयनं कर्ष पुरस्कृत्य कौरवाणा युद्धे मञ्जयोक्तिः ४३ ५ | सात्यकि प्रति काराणां गमनादि २२ वर्णमात्यक्यायुद्धपर्षनं. १० कारवबलं प्रति कमवा नयोरागमन मेना नाभयन्तमर्जुनं प्रति दुर्योधगया ५ ४३ ... .. धुरधुम्नवायन मारथैरपयान ४३ ३८ ४३ ...४२ ... ३ .. गमन ३८ १८ व ... ४४ २५ २२ पर्जुनवाणेन दुर्योधनप्रभृतीना धनुरादि च्छेदन १मात्यकि हिलार्जुन प्रति कर्णस्य गम ३ नादि | १६ सात्यकिप्रयतीनां कर्ण प्रति वाए ... ४४ ४४ ·... ४८ . ... .. ... ४४ ४८ ४८ ४४ ... ४५ ४५ ... १८ २५ ४५ ... ... ... ॥ श्रीमहाभारतीयवतीयखण्डान्तर्गतकर्णपर्वसूचीपत्र । प्रकरण टो पसी प्रकार सध्ययी रानिवार्य कर्णस्य पाण्डवीय दयाधनं प्रति मन्यस्य माधवाक्य २२ मेनामागनादि १०/आत्मयाघारूपं भन्यवाक्यं २० अर्जुनास्वप्रमावण कारवसैन्याना मोहकय कस्मात् युनसिसारथ्ये इत्यादि अन्यवाक्यं १ नादि २. मक्रोधस्य गन्यस्य मभायानिर्गमने मधयोति: ४८ १२ अर्जुनभयात् कारवय्वपयातयु पाण्डवानां प्रणयात् अयं धृवा दुर्योधनम्य विनयवाक्य ४८ १३ মিৰিশানাদি २७ वासुदेवात् भवानभ्यधिक इत्यादि दुर्योधन अर्जुनं प्रशस्य पद्याव्योधनः किमकरो वायं २८ दिति तराष्ट्रप्रमः ४ तदायन घटस्य अन्नस्य मारय्यकर्मवीकार गिविरस्यामा कारवाणा परस्परमन्त्रणायां वाक्यं २२ सन्जयोतिः मत्यम्य समयकरण तव दुर्योधनं प्रति कर्णस्य मोधवाक्यं ११ दुर्योधनस्य मन्चममयखीकारे मन्नयोति: ४८ कवायं खीसत्य मिविरगताना पाधानी पुगः भन्यं प्रति देवासुरमयामेर्योधनवाक्यं ४८ २८ पुनयुद्धाय निर्गमन ४५ १४ | तत्र निाि िदयानां तपाचरणं. मन्मयं प्रति फर्ण युद्धविषये एतराप्रप्रश्नः ४५ २० अध्यात्मनाम् प्रति मनोवाक्यं दुर्योधमनिन्दारूपं तराष्ट्रस्य मन्तापवाक्यं ४५ २४/yo ममाम्याय महोमिमा विच धृतराऽनिन्दारूपं मच्चयवाक्यं ३ रिप्वामीत्यादिवरमार्थना दुर्योधनं प्रत्यभुबनधातिवारूपं कर्णवाक्यं ४६ १० मयदानवनिर्मितत्रिपुराणी विपकथनं नवकर्षग्यात्ममाघारूपवावं .. ४६ १५/अमुराणां अम्टतापीप्राप्तिकृत्तान्तकयन मारण्यकर्मनियोगार्थ कर्णप्रार्थनादि ४० ३)त्रिपुराप्यायित्यामराणां गतिकयनं कास्थि स्वमन्ययोः प्रमाफयमं ६ विपुरनामेोपायार्थ देवामा प्रमाण प्रति कर्णवाश्यं श्रुन-तो दुर्योधनस्य यादी -भियामा मनयोजित १५/देवान् प्रति प्रमाणावाश्य पंप प्रति दुयोधनवाक्यं १६ मा मह देवामी महादेवस्य समीप कर्णवाक बोरत्य मध्यममीपे दुर्योधनस्य गमनादि. १३ মামলা বাসি १८ देवतमहादेवतश्कयन २२ ध्य प्रति दुर्योधनस्य मधिनयवाक्ये देववाक्यम महादेवप्रमन्त्रमादि ५२ मनयोतिः २. देवादी प्रतिमारपाभयदानादिया বাংলা সুনা মলগ্ন পার্থ मनयोतिः २.नादिमाग ५ . ... ... २४ ' ... ४०, ... ... ... ४० ... १ .. ४० ... ५२ ... ४८ ·६ ।। श्रीमहाभारतीयवतीयखण्डान्तर्गतकर्णपर्ववचोपचं ॥ in ३ ८ . .... ... ... ८ ... . १३ ... २ 23 २६ ५४ ... ५८ ४ ५ . ५४ २० ... एवं पंक्ती प्रकरण एले देवान प्रत्यक्रमत्यर्थ महादेववाश्य ५२ | परशराममईश्वरयोरुतिप्रत्युती देवाना महादेवस्थच संवादः ५२ १. भिववाक्यं श्रुत्वा युद्धोद्यतस्य रामण्य दयान् महादेवण्य देवाना वलार्द्धग्रहणे दुर्यो प्रति वाकयं धनोति. ५२ - १४ रामप्रति तुरस्य महादेवम्य वरदागादि देवान् प्रति महादेववाक्यं ५२ १६ रामस्य वरप्राध्यादौ दुर्योधनोति: रथकल्पनार्थ देवाना वाक्यं ५२ १८ रामशिष्यत्वेग कर्णप्रसाएपं दुर्योधनवाक्यं ५० त्रिपुरारेरथकन्पनामकारकथनं ५२ २० मारथ्यकर्मकरणाथै सत्यं प्रति दुर्योधगस्य रथारूढस्य महादेवस्य मिद्धादिछतस्तुतिः सदृशान्तवावं कः सारथिर्भवेदित्यादि देवान् प्रति महा दुर्योधनं प्रति शल्यवाक्यं देववादय ५ मल्य प्रति दुर्योधनवाक्ये सञ्जयोतिः भिववाकं श्रुत्वा ब्रह्माणं प्रति मारथ्यार्थ कर्णप्रयंमारूपं दुर्योधनवाक्यं देवानी प्रार्थना ८ शस्यप्रशंघारूपं दुर्योधनवाक्यं ... ५८ देवान् प्रति मारथ्यकर्मखोकाररूपं ब्रह्मणे मारयं खोऊत्य दुर्योधनं प्रति भल्यवाक्यं ५८ वाक ५४ १२. दुर्योधनस्य भल्यममयखोकारादौ सञ्ज रथमारुह्य देवान् प्रति शिववाग्य ५२ योक्तिः ५८ दिपुरवधार्थ देवगणैः सह शिवस्य गमनादि ५५ दुधमकर्णयाशिमत्युको गयादीनां पुरदैधीभावादी कारणकयनं ५५ १० कर्णवाक्येन भन्यं प्रति पुनर्दयोधनस्य विनय महादेवकृतचिपुरनाथप्रकारकर्म ५५ २२ वाक्यं प्रतिमापन्नाभा देवानी विधाजया स्वभवन मल्यस्य दुर्योधनाचिङ्गनादी मनपोक्तिः ५८ गमनादि. १/दुर्योधनं प्रति भल्यवाक्यं यया भिवस्य मारथ्य ब्रह्माकरीत्तथा वमपि कर्ण मल्ययोनिप्राधुको कर्षम्य मारयं युर्विति दुर्योधनवाक्यं ५६ ४ मत्यप्रशंमारूपं कर्णप्रति दुर्योधनवाक्य मन्यममारूपं दुर्योधमवावं ८ हयसंयमगार्थ गन्ध्र प्रति दुर्योधनवाक्ये प्रयापदार्थ दुर्योधनस्य परसराम सञ्जयोति. हसान्तकथन १२ अन्यकर्णयोरथारोहणादि तष राम प्रति मन्तुरम्य महादेवग्य वाक्य ५६ १० रथारूढं कर्ण प्रति दुर्योधनवाक्य মিলামঃ বঃদ্ধই। श्रश्वप्रेपाथै मन्यमति कर्णवाक्य दुधकाति: ११ कर्ण प्रति पाण्डवप्रथमारूप शल्यवार्य देखनाथ राम प्रति महादेववाक्य र मार कर्ण दृष्ट्या महापा कारवाणी दुन्दुभिनि? २० २३ २५ .. ५८ ... १४ ... ... ... २३ . ... ૧૨ ·॥ श्रीमहाभारतोयटतीयपण्डान्तर्गतकर्णपर्वसूची पत्रं ॥ ७ पमा प्रकरण ... २४ ... ... १ . ... ... भ ... ... १ प्रपत्र एछ पादा मजयोफि. कर्ण युद्धाय निर्गत थियोचालगाधनि मित्तकथन भन्चमामाय्य कारवान प्रति कर्णवाक्यं पाण्डवममोपगमनार्य भन्यं प्रति वर्णविक धनवाक्य कर्णमवहस्स अन्त्यस्य प्रत्युत्तरे सत्रयोनि. अर्जुन प्रसस्य कर्णभार्सनारूपं शन्यवाक्य परुषवाक्यं श्रुत्वा जयंप्रति कर्षवाक्ये सञ्जयोतिः अर्जुनदर्शनार्थ कर्णवाक्यं श्रुला शन्यस्य निरु तरी सञ्जयोकि: ८२ पाण्डवान् प्रति कर्णस्य प्रत्येकाने सञ्जयोक्तिः ६२ कर्णवाक्यं श्रुखा घटस्य दुर्योधनस्य दुन्दुमि घापादि कर्णभसनारूपं शल्यवाय पाल्य प्रति कर्णस्य समोधवाक्यं कर्णप्रकोपार्थ शन्यवायचे मनयोक्तिः विरूपं शान्धवा प्रत्यवाक्येन कर्शय क्रोधादा मञ्चयोतिः शम्यं प्रति भानारूपं कर्णवाक्यं कर्णस्यात्मसाधाकरणादि मद्रकदेशागवानी निन्दारूपं कर्णवाक्य श्रात्ममान्य प्रकाश्य मन्यनिन्दारूपं वर्ण वाक्यं करवायं गुलाशयस्य निदर्शनवाक्ये मनयोभिः वाधिवेपरूपं गवाक्य मन्यस्यात्मयोग्यतामनाभवाञ्छ एसे: को १८ कर्णधिवेपार्थ मन्यस्य हंसकाकीयोपाख्यान कयनं २२ तच ईमान् दृष्ट्वा काकं प्रति कुमाराणां वाक्य कुमारवाक्येन निपतनाथ काकस्य इंमा हानादि २५ काकं प्रति ईमानां वाक्यं २० मान प्रति उझोनादिगतिक यनेन फाक स्वात्मश्लाघावाक्यं ६ काकवचनं श्रुत्वैकख इंमस्य वाक्यं १८ स्पर्द्धया काकमयोः पतनादि २३ ८ ममुद्रमतिझामन्तं हम दृष्ट्वा काक म्य भयादि ६८ ममुद्रमध्ये निपतन्तं काकं दृष्ट्वा ईमम्य वाक्यं ६८ ९१ श्रातस्य काकस्य जनपदो अन्योकि. २१ श्रारमरक्षार्थ इंमं प्रति काकस्य कातरवाक्य ६८ २३ ईमकाकयोमनिप्रत्युत्तो २४ | निमनन्तं काकं पृष्ठे असा सम्य तत्म्याना गमनादि २० १८ तदृष्टान्तन कर्णाधिवेरम्प भन्नवा २१ उत्तरगोयहादियुद्धमभूय कर्य प्रति माय म्य तिरस्कारवाक्यं २८ अन्य प्रति कर्णविकत्वनवाक्ये मञ्चयोकि १ सय फरय परारामदत्तमापन्छ कारण फथनादि १५ भीमादिनयामारूप दि कार्य २५ १६ कर्णमधपातरूप प्रथम पान्तरकायन २. धनादिना प्राधान्य प्रमादाभावका .. ... ... ... ... ... ८. ... .... ... ... १४ ... ... १० ... ... ... ... ... .... ... ... ..- ... २ ·॥ श्रीमहाभारतोगतोयखण्डान्तर्गतकर्णपर्वसचीपत्रं ॥ प ... ... ७६ . २. ०२ पंक्षी प्रकरण एथे १२ युधिष्ठिरवाक्येनार्जुनस्य चमूमुखगमनादौ सञ्जयाक्तिः २३ अर्जुनरयं दृष्ट्वा कर्णमति शल्यवाक्यं नत्र भल्यस्य कर्णभयप्रदर्भकवाक्य २४ /अर्जुनप्रशंमारूपं शल्यवाक्यं शल्यवाक्यं श्रुत्वा कर्णस्य मक्रोधवाक्य २५ कर्णे प्रति अर्जुनस्याजेयत्वकथने सञ्जयोतिः ७७ ११ भौमादिप्रशंमारूपं शल्यवाक्यं का नया: पृथक्युद्धश्रवण) पृतराष्ट्र ३ २२ २६ ... ७७ ... प्रश्नः। ७८ ५ ७ ... ७३ १२ २० .. ... ७४ ... ... ७५ प्रकरणे पुणे प्रय प्रति कर्णवाक्ये मञ्जयोक्तिः भल्यमाविष्य कर्णस्य विकत्थनवाक्य ७१ कर्णधिक्षेपरूपं भल्यवाक्य भल्य प्रति कर्णस्य दिगुणपरुषवाक्ये सञ्जयाक्तिः वाहीकादिदेशनिन्दायां तराष्ट्रनाम संवादेनशल्यतिरस्काररूपं कर्णवाक्यं ७१ पुनः मल्य प्रति कर्णवाक्यं ७३ आमएमुखात् श्रुतानां वाहीकादिदेशाना निन्दारूपं कर्पवाक्य पत्र देशे इतायाःमत्याः शापेन साखियो यन्धायदत्यादिकर्णवाक्यं अन्येतिहामच्छलेन भन्यतिरस्काररूपं कर्ण वाक तब कत्मामपादमरमि निमन्जती रावसस्य वाक्य प्राध्यादिदेशं प्रवस्य मद्रदेश निन्दारूपं कर्ण বা अादेशनिन्दया कर्णतिरस्काररूपं भन्न वापयं दुर्योधनस्य कम स्पोर्निवारणादा भनयामितः ...७५ फर्णय पाण्डवय्यूरदर्भमादी पायोनिः यूहरचमादिमधारयणाय तराष्ट्रपन्नः ०५ যুৎখেলাসদ্ধান্ধবর্ণযুঙ্গি कतं दृष्ट्वा भुग प्रति युधिष्ठिरवायं ०६ पुधिष्ठिरवायसीकाररूपम नवाब एवंदीन प्रयागादीनां युद्धाय युधिष्ठिर वाचं ... ... ४ १२. ... ७४ ... ... ७४ अर्जुनव्यूहरचनादी मञ्जयोक्तिः २० मंशप्तकैरर्जुनस्य युद्धवर्णनादि सद्भुलयुद्धवर्णन ३ कर्णयुद्धश्रवणर्थ तराष्ट्रप्रश्नः पाञ्चालान् मति कर्णस्य गममे सन्जयोक्तिः ७६ ४ पाञ्चालः सह कर्णस्य युद्धवर्णन कर्णकृतः भानुदेवादिपञ्चपाश्चालवधः ... ७८ ९४ कर्णरक्षकाणी तत्गुषेणादिपुत्राणां युद्धवर्णनं ७८ कर्णेन युद्धार्थ भीमादीनां गमनादि २५ सुषेणभीमयोर्युद्धवर्णन भीमवाणेन कर्णसुतस्य भानुदेवस्य वधादि ७८ २ सपेपनकुलयोर्युद्धवर्णन ६पमेनमात्ययासुद्धवर्णन १० अपयाय पुनरागत पमेनस्य द्रौपदेया दीन् प्रति वाणवर्षणं ५घटानादिभिः कर्षय युद्धवर्णन युधिष्ठिरं प्रति कर्णगमने मञ्चयोक्तिः करतद्राविडादिसैन्यषधादि १.कर्ष प्रति युधिधिरस्य माधवाक्यं ... २६ .. ६. ३ ... ६० ... ८. २१ ८ ...८१ ... .

·। श्रीमहाभारतीयहतीयखएडान्तर्गतकर्णपर्वडूचीपत्र । " प्रकरह पता ... १. ८२ १८ ... पर ... FO ... ... २८ ८८ २. पतो प्रकरण ए दिति तराष्ट्रप्रश्न २८ मोदान प्रति दुर्योधनवाय सञ्चयोतिः ८६ ६ श्रुतवत्प्रभृतीनां दुर्योधनधाढणां भीम प्रत्यागमनं ८६ ८ भीमवाणेन विवित्सुप्रभृतीना वादि ८६ १५ कारवान् हतान् दृष्ट्वा भीमं प्रति पुन. कर्ण २६ स्थागमनं. कर्णभीमयाम्तमुलयुद्धवर्णन ६ ३० विरथस्य भोमस्य गदायुद्धवर्णन १ अन्य रथमारुह्य कर्ण प्रति भोमस्य गमनादि ८७ मोमकर्णयोस्तमुल युवणन ० उभयमेनयो. मगुलयुद्धवर्णन परस्परवधैपिणां मैन्याना युद्ध मञ्जयोति: ८८ २१ इतन्यादिभिरायोधनस्य शोभाकयनादि ८८ १४ परस्परभीताना मैन्यानां पलायनादिवर्णनं ८e. छिन्नानी भुजाना वेष्टनादिकयनं ८ युद्धस्यले भोणितनदीवर्णनादि १२ अर्जुनगाण्डोवगन्दश्रवणंदा मञ्चयोक्ति मंशप्तकैरर्जुनस्य युद्धवर्णन १६ मंशप्तकानी पराक्रमं दृष्ट्वा श्रीकृष्णं प्रत्यर्जुन २३ वाय २६ अर्जुनकृष्णयोः भवनि श्रुवा योधाभा भयादि ६ पादवन्धनेम निश्चेष्टाना योचाना नाशादि ८. १० मापाखेण नागपाणयुक्तानां योधाना मर्जुन मत्याक्रमणं २६ अर्जुन मोहित मंशप्तकाना यादि २८ मंचा लपवतोर्जुनन्द्रारखेण मंशप्तकमा कथन पृष्ठे युधिष्ठिरकर्णयायुद्धवर्णन युधिष्ठिरवाणेन कर्णमाहादिवर्णनं । ... ८१ पुनयुधिष्ठिरकर्णयायुद्धवर्णनं ... ८२ युधिष्ठिरसाहाय्यार्थ मात्यकिनभनीना गमनादि ८२ पाण्डवैतम्य कर्णस्त्र युद्धवर्णन कर्णभयाधुधिष्ठिगपयानादि ८२ राजानं यहीतुमिच्छन्तं कर्ण प्रति शन्यस्य নিম্নাযা युधिष्ठिर प्रति कर्णस्य प्रगल्भवाक्यं ८३ पराभुखं पाण्डवसैन्यं दृष्ट्वा कारवाणा धादि ६३ युधिष्ठिगळया पुनर्भीमादीनी कर्ण प्रति गमनादि उभयो मडुलयुद्धवर्णनं ८३ आगच्छतो भीमादीन् दृष्टा कारवसैन्याना पलायनादी सञ्जयोतिः कर्णस्य भीमं प्रतिगमनादि युधिष्ठिरक्षार्थ मात्यक्यादीन् प्रति भीम वायं गचले भीमं दृष्ट्वा को मलि शल्यवाक्यं ५४ कर्ण प्रति भीमस्यागमनादी सञ्जयोकि. शन्य प्रति भीमप्रथमारूपं कर्णवाक्यं ...,८४ . शल्यकर्षयातिप्रत्युको भीमकर्णममागर्म मनयोक्ति ') भीमकर्णयाम्नमुलयुद्धवर्णन मूर्धिन कप ग्रीला प्रत्ययापयानं ८५ कर्णापयानं श्रुत्या विस्मयेन धृतराष्ट्रवाक्यं पराजितं कर्ष दृष्ट्वा दुर्योधन किमकरो २७ ... ... १४ . ८४ ... ८८ ... ...८४ ४ ६४ rem ८० ८४ ... ... . २६ २८ ... ८५ ... ८५ ... ...८१ ८ . ग ·॥ श्रीमहाभारतोयटतोयखण्डान्तर्गतकण पर्बसूचोपचं ॥ एले पसी प्रकरण घल्लो २५ २० ... ... अनं प्रति कृतवमादीनामागमने मनयोतिः शिखण्डिकपयायुद्धवर्णनं शिखण्डिपराभवं दृष्ट्वा कृपं प्रति गच्छतो oc घरधुबम्ब कृतवर्मावर १८ २२ ... ८२ २५ १ ८२ ... ८२ .... ८२ १८ T २२ पुणे मडुलयुद्धवर्णन २२ पाञ्चाले. सह कर्णस्य युद्धवर्णन २६ वर्णवालहतानां गजादीना चेष्टाकयनादि ८६ पाञ्चालान् घ्ननं कर्ण प्रति युधिष्ठिरादो नामागमनं युधिष्ठिरादिभि. कर्णस्य युद्धवर्णन ५ भीमत्स्य कारवसैन्यनाशादि भीममयात् मैन्यानां निरुत्साइत्वकयन १४ श्रीकृष्णं प्रत्यर्जुनवाक्य १५ कारवनाशार्थमन प्रति श्रीकृष्णवाक्य १८ कौरवसैन्यमध्ये श्रीकृष्णस्य रथप्रेषणादि २२ गच्छतो: कृष्णार्जुनयो:शोभाकयनं २ मनानामयन्तमर्जुनं प्रति दुर्योधनाव लशप्तक बलप्रेषणं. धर्मनस्य मंगनकवलनामा मंगोगना दामहमबनानि, हत्तार्जुनस्य १५ वाजपनमाशादि। ... १८ काम जान नामयन्नमर्जुन प्रति द्राणे रागमनादि ... ११ द्राणिवाणेनार्जुनरुपणयोराच्छादनादि १६ ब्राणपराक्रमामाकयनं १० नुनपराक्रमम्य न्यूनतया श्रोशप्पकोधादि ६८ १८ अर्जुनं प्रति क्रुद्धम्य और प्यम्य वाक्य २९ रोमोक्रस्यानुनम्य वाक्ट्रीणिधनुरादि अंदर्भ १.मिंज ट्रोलेजनेभयादपयानं २१ महमयुद्धवर्णन पदोन प्रति दुनिया मायोकि २२ दाधमाश्यमान योधाम् प्रति हालि ८० ... ... भागवता युधिष्ठिरादोना द्राणिप्रति গুনিয়া पुनः गियपिउपयोयुद्धवर्णन ... एपस्य पराक्रमं दृष्ट्वा शिपण्डिनोऽपयानं मुकेतुपयोयुद्धवर्शनं कृपयाणेन मुवेतुपधादि हनवघरधुदवायुद्धवर्णनं तवर्मपरामवादि ८३ युधिष्टिर प्रति मिनादा मनयोति: ८३ গণিন্নাবান্ধা নাবি ट्रैपिगमं दृष्ट्वा में प्रतिभाकिस्मृतो স। দলরি ८२ मात्यविनिभिषिक पर्न पत्यामानं प्रति युधिष्ठिरवो हैपिपगारमं रहा धिष्ठिर म्यापयाने भीमादीमा पावरले मनोनि भीमम मम करत दिममन्मिाम माय भोगण्यामेमामामय गमनय मारवायां दाधम घुटवर्ण घरधनयोजन ८५ resuन धिनच धनुमदिर ८५ दायमा मागममादि PrifPATELYप्रति कन्य xxure १ - RSS ८४ .... ८८, १७ ४ ३. ८४ ... ४ ७ ... ... ८ ·॥ योमहाभारतीयत्तीयखण्डान्तर्गतकर्णपर्वसूचीपत्र ।। ४ ... १०० 1. ... ... .... एछे पता प्रकर पंछ वाक्यं १६ श्रीछहस्य करागमनादिकयनं २० बत्र घटद्युम्ननाशार्थ द्रोणे. प्रतिज्ञादि :..८ २३ कर्णेन युद्धकरणार्यमर्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्यं १०५ उभयोमहामंग्रामकथन मञ्चयोकि २) भीमभयाधुधिष्ठिरसेनाद्रावणादौ श्रीकृष्ण द्रवन्तों स्वमेना दृष्टा श्रीकृष्ण प्रत्यर्जुनवाक्यं १०० वाक्यं जनवयं दृष्ट्वार्जुन प्रति श्रीकृष्णवाक्य ११ पाञ्चालानां कौरवमेनाक्रमणादो कृष्णवाक्यं १०६ युधिष्ठिरममोपगमनार्थ प्रोफणस्य रयप भीमवाणेन नागादोनी नामादो श्रीकृष्ण আদি १४ वाका १०६ युधिष्ठिगदोन दृष्ट्वार्जुनं प्रति श्रीकपण भीमस्य कर्म दृष्ट्वार्जुनम्य शत्रुनाशप्रवृत्ती वाक्यादि सनयोक्ति कुरुस्नयादीनां पुनयुद्धादी मञ्चयोक्तिः २०१ २६ मदोयवलाघे द्रवमाणे कुरवः किमकुर्वत অলঙ্কল इति तराष्ट्रप्रमः एश्युमकर्णधार्युद्धवर्णन १०२ २/भीम प्रति कर्णम्यागमनादी मन्त्रयोतिः . २०७ मात्यकिकर्णयार्थद्धवर्णन १०२ १. कर्णदीन प्रति शिखण्डिप्रभृतीनां गमनं धृष्टद्युम्न प्रति द्रोणगमनादि १०२ १५ शिखण्डिकर्ण यायुद्धवर्णन एयद्युम्नं दृष्ट्वा क्रुद्धम्य द्रौणस्तं प्रति एश्युबदु थामनयोर्युद्धवर्णन भानावाका २०२ २२ धृष्टद्युम्नरक्षार्थ दुःशासनं प्रति पाञ्चालानां •द्राणिं प्रति दृष्टद्युम्नस्य प्रत्युत्तरवाक्य २६ गमनादि ध्रद्युम्न रक्षार्थमर्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्यं १०३ १३ नकुलवृषसेनयोर्युद्धवर्णनं ... १०८ वत्यालानं प्रत्यर्जुनस्य वारावर्षणं १८ महदेवेनोन कम्यान्यनागनादि अर्जुनं दृष्ट्वा ध्यानं परित्यज्य ट्राणेनगम मात्यक्रिशकुन्यायुद्धवर्णन २०६ नादि २. विरयख शकुनेरपयान अर्जुनाश्वत्थाम्नायुद्धवर्णन ..., १०३ २३ मीमभयात कृतयुद्धम्य दुर्योधनम्यापयानं १०८ ૨É मुग्धं द्राणि टहोला भयात् मारयेग्पया युधामन्युश्पयोयुद्धवर्मनं नादि १०३ २८ हार्दिक्यातनाजमा. ममागमक्रयन अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्ये मनयोकि: ४ दुर्योधनं विजित्य भीमम्य गगानोकनामादि १०८ ६ '५ नत्र, युधिष्टिरमाणार्थ दुर्योधनचेष्टाकयनं १०४ भीमभयात् गजानां पन्नायनादि दुर्योधनादीनां वाणवेगादी श्रोधणाक्यं १०४ १५ अर्जुनस्यागमनादी मन्त्रयोकि. २२ कर्णन पाण्डवमेनानाशादा श्रीकृष्णवाक्य ३० मडुनयुद्धवर्णन कर्णस्य पाञ्चालादिजयादा श्रीकृष्णवाक्यं ७) महदेवास्त्र विद्रं दुर्योधनं दृष्ट्वा कर्णस्याख .. ... ... १०८ ८ ... ... ... .. . ... ... १०८ ... २०८ १ १०४ ...

·. ४ ११४ ... ... - ... ... वाक्ये मन्नयोतिः ।.. . १२ ॥ थोमचाभारतीयटनीयखण्डान्तर्गतकर्ण पररचौपचं ॥ एथे पतग प्रकरणं एके पतो त्यागादि गमनादि .... ११४१ कर्ण युधिष्ठिरयोयुद्धवर्णनं १२ अर्जुनस्य स्वसैन्यालोकनादी सञ्जयोकि. पैकेयः मह कर्णस्य युद्धे सञ्जयोफि २६ युधिष्ठिरमदृष्टा भोमं प्रत्यर्जुनजिज्ञासा ११४ २० युधिष्ठिरं प्रति कर्णस्यागमनादि २८ अर्जुनं प्रति मीमाक्यं , .... ११४ कर्णवाणेनयुधिष्ठिरनकुलयोईयादीमा नाश १११ ... युधिष्ठिरममोपमेषणार्थम नमामयोः, विग्या पापडी दृष्ट्वा कृपया कर्ण प्रति अन्य संवादः २२ दा ८ युधिष्टिरदर्शनार्थ श्रीशण प्रत्यर्जुनवाक्यं ११५ नेम युद्ध करणार्य कर्ण प्रति शन्यवाक्यं १११ १६ भीममुकार्जुनस्य गमने मञ्जयोक्ति. अग्रवावरन भीमं प्रति कम्ग्य गमनादि २५ प्णार्जुनयोर्युधिष्ठिरपादवन्दनादि.. घलें गते युधिष्ठिरादीनामपयानादि २०) कणे इतं मत्वा कृष्णानुनी प्रति युधिष्ठिर माठीपुरा प्रति थुधिष्ठिावा হঘিস্তিৱাখন দীনদাঘাঘ পন্থ हत. कर्णदत्यादि युधिउिरवाद देववागमन २ तच युधिष्ठिरस्य कर्णपराक्रमजयन पनि दायरागममादा मज्रयोनि. ११२ १ कपनामार्थमर्जुनं प्रति युधिधिरम्य चिन्ता डाधिनम्रपयाधुंधर्भ ... वाक नमारमनारमादि ५४ कर पराजितस्य युधितिय भवेदवाक्यादि . १९६ पाटीया पर्याय २. मरणं नियित्य अधिष्ठिरवाक्यं ... ११६. ११. হাতিয়া प्रतिज्ञाकयादिना युधिष्टिरवाक्यं ११६ २३ प.भपतनमानी पायमारि ११० नम्न युधिष्ठिरवाश्यप्रवणादी प्रिया दृष्टा व निधन मनपातित १४ पिछि प्रायना Tre मनियर किया সলিনা গন্থ সমুদ वर्षमादि दERT:R २२/fम वीमा पराक्रमकथन tranानानां पर माय मनिशाकरण - शेवर मा पिरिधादी kekar wripath र मुषिधि nिwarrants ११८ है या goririntry NAAM Iोग ... ... ११३ ... ... ११० ... १ 4 प्रयोन. - ... ...

·॥ श्रीमहाभारतीयट तोयखण्डान्तगतकर्ण पर्वतचीपत्रं !! पंजाप्रकर ... १८ ... ... ... १२३ २० ... ... ... ... ... ... १२४ ७ ... १२४ ८ १२४ १. ... ... १२४ प्रकरण एसे एथे. हो युधिष्ठिरवाक्य २५/परुपं श्रावयित्वार्जुनस्य चिन्ता युधिष्ठिरनिन्दिनयाजुनस्यामिग्रहणे पञ्जयोति १२३ मनयोनिः ११८ १४ अनुतापेन पुनर्सहोतामिमर्जुनं प्रति अर्जुनस्य कोपं दृष्ट्वाने प्रति श्रीकृष्णवाक्यं ११८ श्रीकृष्णवाक्यं गाण्डीवत्यागार्थमुपदेयुः गिरोहरामीत्याद्य योकर्ण प्रत्यहं इनिये स्वशरीरमित्याद्य जुनवाक्यं ११८ २२ (नवाक्यं १२३ २२ স্বীআইনানঘিাৰ লি: २८ अर्जुन प्रति श्रीकृष्णपदेशशक्य १२३ २३ अर्जुनोपदेशार्थ पोष्टपणवाक्य ३. श्रीपणापदेशेन युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनस्यात्म अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णस्य धर्मरहस्योपदेशः १२० साधावाक्यं १२३ वलाका शिकयोः पापपुण्यमाप्तिप्रकार कर्णवधायमर्जुनप्रमिजावाक्यं ... श्रवणार्थमर्जुनप्रश्नः ..: २१ अर्जुनस्यास्वत्यागादौ सञ्जयोकि: अर्जुनं प्रति वासुदेवस्य वस्ताकोपाख्यान युधिष्ठिरप्रसादार्थमर्जुनवार्य ... कथनं १२० २२ दुःखितस्य युधिष्ठिरस्थार्जुनं प्रति मखेद नत्र मर्वजनापकारकस्य श्वापदस्य नागेन वाक्यं व्याधस्य स्वर्गमनादि २४ वनाय गन्तुमुद्यतं युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णस्य श्रीलप्यास्य कौथिकोपाख्यानकथनं २८ विनयवाक्य १२४ नव दस्युमयात् पखायितानामुद्देशकयनेन युधिष्ठिरसमोपे कर्णनाथ श्रोष्णप्रतिज्ञा १२४ २८ कौशिकस्य नरकप्राप्यादि १ प्रगत कृष्णमुत्याय युधिष्ठिरस्य वाक्य अर्जुनं प्रति श्रोषणस्य धर्मपदार्थोप अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्य मनयोक्तिः देवादि. १२९ ० विमनसमजुने प्रति श्रीशष्यवाक्यं १२५ স্মীসদ্বানাক ••• १२१ २१ युधिष्ठिरप्रसादार्थमर्जुनकृतपादग्रहणादि १२५ १६ मम बतं नानाभीत्याद्य नवाक्य • '१२१ २६ अर्जुनमालिन युधिष्ठिरस्य वाक अर्जुनप्रतिज्ञारतार्थ श्रीकृष्णस्योपायकयनं . १२२ १ युधिष्ठिरममोपे कर्णवधार्थमर्जुनप्रतिज्ञा १२५ २६ भाना प्रति समिति कथनेन तस्य मरण श्रीकृष्णं प्रति करवधार्थम नवाक्य १२५ मित्यादि श्रीकृष्णापदेशः ७/अर्जुनं प्रति थोकणवाय अर्जुनश्चतश्रीलपवाक्यप्रभंमादौ सञ्जयोनिः १२२ १० युधिष्ठिरं प्रति श्रीकणवाक्य युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनस्य भर्मनावास्य २. अर्जुन प्रति युधिष्ठिरस्य सविनयवाको भीमप्रभमारूपमर्जुनशक्य ... १२२ २८ अर्जुनस्य थुधिष्ठिरपादग्रहणादौ सञ्जयोनि १२६ .. युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनस्य परुपवाक्य ५. युधिष्ठिरं प्रति कर्णवधप्रतिज्ञारूपमर्जुन १२० १६ २२ ... ... १२५ ... ... ... ... . . १२२ ... ... १२५ २ 1 ... १२२ ... घ ·१४ . .. .. ... १२७ 4 वाक्य w ... १२८ ... ॥ श्रीमहाभारतीयटतोयखण्डान्तगतंकण पद सूचीपत्र ! 8 रह प्रकरण को वाक्यं १२६ ११ कर्णबधार्थमर्जुनस्य मक्रोधवाक्य १३३ अर्जुनं प्रति युद्धार्थ युधिष्ठिरानुज्ञादा अर्जुनस्यात्मश्लाघारूपं वाक्यं १३२० १९ सञ्जयोक्ति १२६ १५ वर्षयुद्धश्रवणार्थ एतराष्ट्रप्रश्न १३३ २४ रथमन्नार्थ श्रीकृष्ण प्रत्यर्जुनवाक्ये पाण्डवसैन्यामड्यादी सञ्जयोक्ति १३३. २६ सञ्जयोकि १८ मङ्गुलयुद्धवर्णन १३४ युद्धार्थमर्जुनस्य रथारोहणादि १२६ २५ सारथि प्रति भीमवाको मञ्जयोक्ति १३४ अर्जुनस्य स्खेददर्शनेन चिन्तादि ३ कारववले मस्य युद्धवर्णन १३४ चिन्तितम नं प्रति नमारूपं वासुदेव ।। स्वपरज्ञानाभावादी माथि प्रति भीमवाक्यं १३४ २७ ... १२७ ७. विशोकमारथिमीमयो संवाद १३५ লামাসৰ সনি স্বীকা। १२७ २३ शोभं रथप्रेषणार्थमञ्जुनवाक्ये सञ्जयोक्ति अर्जुन प्रति पुन श्रीक्षणवाको सञयोकि १२८ . १ अर्जुन प्रति श्रीकृष्णवांकादि. अर्भुनमयमारूप श्रीरपणवाक्य । २) कुरुसैन्यमध्येऽर्जुनस्य प्रवेगादि .....१३६ २. भोपयुद्धमनूद्यार्जुनधमाश्वीवरूपं श्रीक्षण कौरवमैन्यैरर्जुनस्य युद्धवर्णन वाक्य ..१९६। २८ अर्जुनभयात् कौरवसैन्यानां पलायनादि द्रोणयुद्धमन्ध श्रीष्ष्णस्य समाश्वासवाक्यं ९२८ १२ अर्जुनस्य सूनानोक प्रति गमनादि এমনুয়ালমছ স্বী अर्जुनागमनं श्रुत्वा घटस्य भीमस्य कुरुन्या या वमर्दनादि ........ १३७१ - ४ अश्वत्थामादिपञ्चवोरमाशार्थ श्रोरणवाक्यं १५८ २५ भोमादितान् जनान् दृष्ट्वा दुयोधनवाक्य १३७ छनिन्दाकर योकणवाक्य ४ दुर्योधनवाक्येन कुरुमै न्यानी भीमावरणादि २३७ १९ भिमन्युपधमघा नकोधार्थ प्रोक्षवाक्यं १३. १२/भीमनाभितमैन्यानो संख्याकयन दापी पनि फर्णवाक्यमभूयो नशोधार्थ भीमरुतमोणितनदीवर्णन १३० १८ थोरण २३ भीमस्य को दृष्टा पनि प्रति दुर्योधन . रायमान प्रति श्रोषणापदेग वार्य ছবি ব শ্বাৱাৰী স্বীয় दुव्याधमवाक्येन भीम प्रति भनेरागम चार कोणवा पारउभासारायणी उपवाय १३१ १० भीमवलयोयुद्धवर्णन খাবাংলাণবিন্ধাবাদি । २८ भीमा मूर्षितस्य भावनस्य भीमभयाद कौर या पारावादि १२२ धागार्जुनप्रतिमादि माधम पराजितंया दुयोधनस्थापयाग १३८ २९.. .. ... १३७ १८ ... था . ... ... ... ... ६ १२० . १ पयान ...

·॥ श्रीमहाभारतीयट तीयखण्डान्तर्गतकर्णपर्वठूचीपत्रं ॥ १५ यता प्रकरण . ... २३६ ... .... ... ... ... २ वाक्य प ... ... . ... 1 प्रकरण एछे ए. पही विद्रुतं राजानं दृष्टा कुरुसैन्याना भयाविद्र खाण्डवदाहादीननूधकर्ण स्यार्जुनपराक्रमप्रय वपादि २४ साकरणं १४२ २० भनेषु मैन्येषु दुर्योधनादय किम वनि अर्जुनावरणार्थ दुबैधनादीन प्रति कर्ष त्यादि तराष्ट्रप्रश्न वाक्यं मोमकै सह कर्णस्य युद्धे मञ्जयोकि १३८ ७) कर्णाज्ञया कारवाणामर्नुन प्रति गमनादि १४३ पाश्चास्वान् प्रति गमनाय शान्य प्रति कर्ण कारवै. महार्जुनस्य युद्धवर्णन १३६ ८द्रामादिभिरर्जुनस्य सङ्घलयुद्धवर्णन रथनिनादन सचान मंत्रस्य कर्णस्य पाएन शिखण्डिप्रतिमि कारवाणां युद्धवर्णन १४४ + बननायनादि १३ सैन्यसागरमनस्य भोमस्यौद्धारादी मञ्च शिसण्डिसमतोनी कर्ण प्रति गमनादि १३८ । १६ योनि शिखण्डिमात्यकिमतीन निवार्य कर्णस्य बजनस्य कारवैमन्यनामादि ... १४४ पाञ्चालसैन्यनाशनं १३९ २१ इतमैन्यादिभि पृयिवोमोभाकयनादि १४४ सात्यक्यादीन् विमुखीकृत्य पाञ्चालादिमि धनञ्जयशर कारवमेन्यविदारणादि ... १४५ ५ कर्णस्य युद्धकरण ... १०८ . २६ कुरुपु भग्रेषु भीमेनार्जुनस्य मन्त्रणादि १४५ कएपराक्रमं दृष्ट्वा देवादीनां प्रणमादि १४. अर्जुनझतदभदुर्योधनधानाम १४५ कर्णस्य पापड़वीयसैन्यनाशनादि (कुरूणा नवनियोरेर नावरणे मञ्चयोक्ति १४५ पाण्डवीयसैन्यभङ्गं दृष्ट्वा दुर्योधनादीना कर्णरय प्रति गच्छन्तम ने प्रति ममतकाना हदि ...... १४." १८ वाणवर्षणं पैञ्चालान् विजेतु कर्णस्य प्रभावर्णन २३ नेच्छादिमिर नस्य युद्धवर्णनं दुर्योधनादौना पाण्डवीयमन्यनायनादि १४. २८) धनञ्जयसाहाय्यार्थ भोमस्य गमनादि, अर्जुनरुतशोणितनदीवर्णने सन्जयोक्ति १४१ ६ भीमस्य गदया कौरवमन्यनाशादि कर्णस्य रथकेतुं दृष्ट्वा श्रोशष्णं प्रत्यर्जुन भीमस्य गजानोकमारणादि २४ १२) अर्जुनवाणपीडिताना कुरूणामालनादादि १४७ अर्जुनस्य कर्णममोपगमनादि १४१ १८ अर्जुनभयात् कारवाणां पलायनादि अर्जुनग्यस्य केतुं दृष्टा कर्ण प्रति अत्यवाक्यं ९४१ २३ अर्जुनवापपीडितान कुरून दृष्ट्वा कर्णस्या अर्जुनममोपवणार्थ शल्यस्य काममा भयदानादि १४७ १३ ३ पाश्चलान् प्रति कर्णस्य गमनादि १४७ अन्य प्रति कर्णस्यात्मश्लाघासूचकवाक्य १४२ १५/पाञ्चालादिभि कर्थव युद्धेसनयोकि अर्जुनस्यागेयत्वे कर्य प्रति बल्यवाक्यं ... १४२ ... १४० १८ सदुनयुद्धवर्णन ARH 7 . .. ... .. ... '- वाक्य , .... १ .. ... - करण ... १४२. ... ... २५ ·॥श्रीमहाभारतीयत्तीयखण्डान्तर्गतकर्णप-टूचीपत्रं ॥ प्रकारया . ४ . १५२. ... ८ १४ ... . ... १८ ... ... २९ ... ... १ MT ... एछे पक्की प्रकरण एवं मी ध्रद्युम्नपुत्र हते कर्णसमीपगम नार्थम नं मल्यवायन भीमं प्रति वृषमेनस्य गमनादि १५१ १४ प्रति श्रीकृष्णवाक्य ... १४८ २) नकुलवृषसेनयोर्युद्धवर्णन अर्जुनस्य कर्णसमीपगमनादि ३ विरथस्य नकुलस्य भीमरथारोहणादि १५५ उत्तमोजमादिभि. कर्णस्य युद्धवर्णन १४८ ८ नकुलभीमाभ्यां वृषमेनस्य युद्धवर्णन ६ कृपादिभि मात्यकेयुद्धवर्णनं १४८ १८ सुषमेनेन युद्धार्थमर्जुनं प्रति भीमवाक्यादि १५२ भीमदु.शासनवायुद्धवर्णनं १४८ २८ महुलथुढे पनयोकि १५२ १२ भीमदुःशासनयोयुद्धे सञ्जयोक्ति उभयसैन्यानी तुमुलमङ्गलयुद्धवर्णन भोमदु मिनयोगदायुद्धवर्णनादि १४८ २४ अर्जुनादीन प्रति अपसेनस्य वाणत्यागादि १५३ भोमस्य गदया पीडितं दुशासनं दृष्ट्वा पोडितान नकुलादीन् दृष्ट्वा वषमेनं प्रत्य पाञ्चालादीनां सिंहनादादि र्जुनस्य गमनादि द्रोपदीकेशग्रहणादि मत्वा भीमस्य वर्षचेनार्जुनयोर्युद्धवर्णनं .. १५३ क्रोधादि . १४८ २४ | कर्ण प्रति क्रुद्धस्यार्जुनस्य वाक्य २६ कारवान प्रति निहन्मि दु.सामनमोत्यादि अर्जुनवाणेन वृषसेनबधादि भीमवाक्यं २४८ २६ पुत्रवधं दृष्ट्वा सन्तप्तस्य कर्णस्यागमनादा भीमस्य दुधासनवक्षस्य गोणितपानं .... १४८ सञ्जयोक्ति. १५४ गतासं दु शामन मति क्रोधात् भीमम्य श्रीगच्छन्नं कर्णं दृष्ट्वार्जुनं प्रति श्रीकृष्ण वाक्यं ३ वाक्यं ... १५४ नदा भीनं दृष्टवता भयादिवर्णन ६ कर्णेन युद्धार्थमर्जुनप्रयारूपं श्रीकृष्ण भीम राक्षम शाला कारवाणी पलायनादि १५. वाक्यं ... १५४ दुधामन्युचित्रसेनयोर्युटे चित्रसेननामादि १५० १. श्रीकृष्ण प्रति कर्णबधप्रतिशारूपमर्जुन दु.मामन इत्ला कालकृटभोजनाधनूद्य कार" वाक्य १५४ २४ वाम् प्रति मोमवाका १४ क नभमागमकथने सञ्जयोक्तिः १५५ प्रष्णार्जुना प्रति प्रतिज्ञाया. मत्यवे भीम काना दृष्टा,मैन्यामा विस्मयादि वाक्यं २२ कुरुपाण्डवयोस्वयादिवाद्यवर्णनं नितीनां दखतराष्ट्रपुषाणां भीमाव कार्जुनयारूपवर्णन रणे मधोनि १५. २५/उभयो समपराक्रमकथन' भीमान दम तराष्ट्राप्रपथ २) कर्णार्जुनमाहाय्यार्थमुभयमन्यामामागम । भीमपरामं दृष्टा करस्य भयादि नादि १५६ ... समय कप प्रतियोपदेवावं ६ का जुनसमागमदर्भमार्थमागताना पक्ष ... ६ . .... २० 4 . r ४ +- ... ८ . ... . . ... .. ४ 3 ·. 4.. + ... ... 2 M १ ... ... ... . 4 ܐܢ ॥ श्रीमहाभारतीय तोयखण्डान्तर्गतकर्णपर्वसूचीपत्रं ॥ १० प्रकरणे पी प्रकरण एथे पक्लो प्रतिपक्षवकयन ६/कर्णार्जुनममागमे मनयोक्ति.. अर्जुनस्य कर्णस्य र प्रत्येकजयार्थिमा शक समागमममये कर्णार्जुनयोरूपवर्णनादि , १९. २८ सध्ययार्विवाद. १/कर्णार्जुनयो पक्षपातिना वाक्यं कर्णार्जुनममागमे विलोकानां कम्पादि...,१५७ ५ कर्णार्जुनयायुद्धारम्भवर्णन उभयो. ममजया ब्रह्माणं प्रति देवानी पाश्चालादिमि कर्णव युद्धवर्णनं प्रार्थना 0 कर्णपराक्रमं दृष्ट्वा नं प्रति भीमस्य देववाक्यं श्रुत्वार्जुनजयार्थ ब्रह्माण प्रति सकाधवाक्य १६२ मकवाक्य ३५७ १. कणीक संस्मत्य तंजहीत्यादि भोमवाक्यं १६२ ा प्रत्यर्जुनभयरूपं प्रवेशानयोाक्य २५७ १५ कर्णपराक्रमं दृष्ट्वा नवधार्थमर्जुनं प्रति कृष्णार्जुनप्रसारूपं मोगानयोर्वाक्यं .१५७ २२ -श्रीकृष्णवाक्य इन्द्रवाक्यं श्रुत्वा सर्वभूतानां विस्मयादि १५७ ३० महास्वप्रयोगार्थ श्रीलण प्रत्यर्जुनवाक्यं ,१६२ २५ कार्जुनयोधनादिवर्णनं, ....९५८ ६ अर्जुनप्रयुकवायास्त्रस्य नाभेन भीमस्य कार्जुनयोर्ध्वजादीना परम्परयुद्धवर्णन ,१५८ सक्रोधनाक ....१६२ २८ शल्य प्रति कर्णवाक्य •-१५८ , १५ पुनरर्जुनकण्यातमुलयुद्धवर्णन कर्ण प्रति कृष्णाजुभनागार्थ मल्यस्य प्रतिज्ञा अर्जुनवाणपीडिताना कारवाणं कसें प्रति वाक्यं ".१५८ १० अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्य मञ्जयोक्ति १५८ १८ कर्ण नयो. परस्परसैन्यनाशनादि श्रीकृष्ण प्रत्यास्मश्लाघारूपमर्जुनवाश्यं , १५८ . २१ वासुदेवादीन् प्रति कर्णस्य वाणवर्पणादि १६३ १२४ अर्जुनकर्षयुद्धदर्शनार्थ देवनागासुरादीनां अर्जुनत्यक्तवाणैर्दिगन्धकारतादिकयनं समागमे सञ्जयोनि ....... १५८ : ३ अर्जुनकर्पयो परस्परवाणवयं उभयमैन्याना वादिनादिवादन , ६ अर्जुनास्वभयात कर्ण त्यत्वा कौरवाणी का नास्त्रेणाकाशाच्छादनादि पलायनादि कर्णार्जुनयो शोभावर्णनादि १५८ १३ कारवप्रयाणादौ सञ्जयोकि कर्णनियोस्तद्दिवमीययुद्धारम्भ : १५८ -१० कर्णार्जुनयोः कस्यचित क्वचिदाधिक्य धनञ्जय पति दुर्योधनादीनां वाणवर्षण, १५८ कथन अर्जुनवाणैयोधनादीनां धनुरादिच्छेदनं १५८. २० वियतस्याना कार्जुनप्रथमावाय शमविधानार्थ दुर्योधनं प्रति द्राणिवाक्य , १५८ -२८ अर्जुनन छतरस्य अश्वमेननागस्य पाताला * अश्वत्थामानं प्रति दुयोधनस्यामम्मनिवाक्यं १६, १६) दुत्यानादि नत्र कर्णप्रशंमारूपं दुर्योधनवाक्य १६. २१ गराभितप्तस्य कर्णस्यार्जुनधाय नागवल ... ... M T वाकर .... ... + ... ... २ ... .. ... है .. १६४ २८ ... ... ... 14 २ ·॥ श्रीमहाभारतोयटतीयखण्डान्तर्गतकर्णपर्वसूचीपत्रं ॥ १६८ १४ ... 4 ... .. ... " ... ... ए? पती प्रकरण एछे युक्तवावर्षणं .. निमन्जनादि कर्षस्य धनुषि प्रयुक्तं नाग दृष्टा देवादीना मुहर्तमनिपालनार्थमञ्जुन प्रति कर्णवायं १६८-३० हाहाकारादि १५ कर्ण प्रति श्रोशष्णस्य परुषवाक्ये मञ्जयोति .१६८-१२ नागवलयुक्तवाणं दृष्ट्वा कर्ण प्रति भल्यवाक्य १६५ १८ द्रौपदीवस्वहरणादीनन्द्य कर्ण प्रति श्रीकृष्ण । वाक्य -... गदगाना कर्णस्य चन्चं प्रति वाक्यं फर्णमन्वितवाणं दृष्ट्वा श्रीकृष्णस्य प्रथिव्या कृष्णवाक्यं श्रुला सलज्जस्य कर्णस्य निरुत्त किभियावगाहनादि ...'१६५ २२ रादौ सञ्जयोनि २८ रथे निमने कर्णवाणेनार्जुनस्य किरोट छे . कर्णस्य शोघनाशार्थ श्रीकृष्णवाक्य ३० दनं २७ पुन कर्णार्जुनयोयुद्धवर्णनं १७१ अर्जुनकिरीटस्य वृत्तान्तकायनादि २८ कर्णप्रयुक्रवाणेनार्जुनस्य मोह. १७. १२ की प्रत्ययमननागस्य वाक्य ... १२ मुग्धमञ्जुनं दृष्ट्वा कर्णस्य रथचक्रोद्धारणे.. मागं प्रति कर्णस्य प्रत्यास्यानाक्यं यन्न.... १४ জুসন্যায়ান লায়লাম संज्ञा लपवतोऽर्जुनस्य वाणेन कर्णरथध्व मा.. गमन दिनास मागं दृष्टा नन गार्थ श्रीकृष्णवाको २. कर्णधाया नस्तारण्य प्रभाकयनादि २३ फरप नागदत्य नभ्य जिजामा २१गरं योगयित्वार्जुनस्य शपयवाक्यं. ....१७०० २८ योरणम्न मागपरिचयदान १६६ २९ अनुनशणेग कर्णस्य गिरच्छे इनादि ...: १७१४ অপয়সাশ্ববলাহ। দাঙ্গি २५ कर्णबधं दृष्ट्वा पाण्डवानां गादिवादगं १७१ काजुनयोः परस्परवाणवर्षणादि २८ छिन्नमस्तकस्य कर्णस्य शरीग्प्रभाकयनादि १०२ १६ অপরাধল গুয়াহাবি २६० १३. कर्ण पतितं दृष्ट्वा शयत्य गमन। २१ प प्रति मोरयापदेषवाक्य १५ का इतं दृष्ट्वा कारवाणा पलायनादि श्रीरण पापनाशुनम्न मुग्ध वर्ष प्रति वाण क इते मन्यन्य गमनादा मजयोक्ति १०१ २५ वरहादि २. दुर्योधनादीमा भोकादिवर्णनं .... १०१. २८ প্নর উত্তাল সনি যাবত २६० २८ भीमादीना मादेम पृथिवीपम्पमादि १०२ मधले भावमापारविमरणं १६८ १/दुर्याधनममोपे दुःखितय मल्य न वाक्य प्रासापापमय निममता २५८ २या गाजयुद्ध फुरुएनयानां रूपं कोगिति. অবিশ্বালো হয় বিধায় रामना भावाला १. कम्पाररवयान मनोनित १०२ १० यापम पर न कम फारवाणी एमापनादिकनं १०२ 4 ... ... ... २२ ... . १०२ ... .... ... ... ... प 4 ·॥ श्रीमहाभारतीय तीयखण्डान्तर्गतकण पचपचीपत्र । १८ M . ... .. ... ... ... १. ... १० * ... २० ... ... ... पंजीकरण ये, मोदी कोकाकुलस्य दुर्योधनस्या भल्यं प्रति अजुनं प्रति इपीत् श्रीकृष्णवाक्ये मञ्जयोनि १०० २४ विकत्यनवाक्य १ मैनिकान प्रति श्रीकृष्णवाक्यं १०६ भीमस्य गदायुद्धवर्णनं १०३ कृष्णार्जुमयोयुधिष्ठिरपरणग्रहणादि ...100 भोमस्य गदया पधविपतिमाह मन्यनाम युधिष्ठिरं पति कर्णनाशादिकयने नादि স্বীহন্ধি आयान्तमजुन दृष्ट्वा कारवाणी पलायनादि १०३ १८ कर्णबंध युवा युधिष्ठिरस्य हपादो मलयुद्धवर्णन १०३ २२ सनयोति ...१०८ सैन्यभनं दृष्ट्वा पाए। यह दुर्योधनस्य श्रीकृष्णं प्रति युधिष्ठिरस्य वाक्य ... १०८ युद्धकरणं ... २०४ २सणार्जुनमभंमारू युधिष्ठिरवाय ... १०८ २३ पलायनपरान् योधान् प्रति दुर्योधनवाक्यं १०४ ७ सतकर्णय दर्शनार्थ युछि रम्य युद्धभूमि राजवाक्यं श्रुतवता मैन्याना पलायने गमनादि ... १०८ सञ्जयोति १०४ २६ कर्ण दृष्ट्वा श्रीगणं प्रति युधिष्ठिरवाक्य १०८ मैन्याना भयं दृष्ट्वा दुर्योधन प्रनि भन्यवाक्ये कणे हने पाण्डवाना हवं मन्नयोक्ति १०८ सनयोभिः २७४ १८ कृष्णार्जुमी स्तुत्वा न लादीनं ख गविर दुर्योधर्म प्रति पलनयादी शल्यशक्य १०४ गमनादि कार्जुमयुद्धे अगम्यरूपया प्रयिया वर्ष कर्णनियनं युवा एतराप्रविल पादा नादि १०५ মশাযনার্জি ૧૮ कांगोकाकुलं राधनप्रति द्राणिप्रन्ट कर्णार्जुनयुद्धवरणफनक यनं ... तीनी समावासवाक्य १०५ १६ कर्यपर्वबयफलायन अर्जुनभयात् कौरवाणी शिविरगमनादि १०५ १८ कर्यपचममाप्ति १८. मृतस्य कार्यस्य शरीरप्रभाकयनादि १७५ २५ कर्णप्रसारूपं पञ्जयवावं ২ামন্যমান্স, ... १८१ १ कहते नद्यादीनां प्रसवणाभावादि. १०६ ११/कणे गिपासिते ऽन्यायगिष्टा कुरव किमकुर्थ দ্যালথা মদিনা ... १०६ २३ तेत्यादि जनमेजयप्रमः দুআলাইলাহি १०३ २६ वर्षगोकान्तप्तस्य दुयोधनस्थ म्वगिविर अर्जुमभयान बारवाणा पसायनादौ गमनादी वैशम्पायनोकि धनयोति १०० ५ भन्न सेनापति सवा दुर्योधनादोनो युद्धाय नविकीपयुद्धावसार ने शतवादीना निर्गमन दिमयनं १८ सगिविरगमनादि युधिष्ठिरेप मरधादिक यनं .. ...१८१ .... . .... 44 ... ... ४ ... ... ... ... २ ... ५ ... ... .."

·प्ररथ २. ... . . ७ .... . ७ -- र ... ... ... १८७ --- ... ... ":१८३ ॥ श्रीमहाभारतोयटतोयखण्डान्तर्गत शल्यपर्वसूचीपत्रं ॥ पतौ। प्रकरण पूछे सञ्जयस्य पुरप्रवेशादि .... १८१ -१५. कथनादि. ११८५, २२ धृतराष्ट्र प्रति सञ्चयस्य सन्तापवाक्यं .....१८१.१५ अर्जुनभयात् कारवाणा पलायनादिकथन १८५ तराष्ट्र प्रति सञ्जयस्य मन्यादीनां नाम भीमभयाट्रवमार्ण सैन्यं दृष्ट्वा सूतं मति : । कथन दुर्योधनवाक्यं. १८६ सञ्जयस्य दुर्योधननाशकथनादि .९८२ .९० दुर्योधनवाक्येन सूतस्य युद्धार्थ रथानय. सञ्जयवाक्यं शुन्ग इतराष्ट्रादीना निपतनादौ नादि ...१८६ वैशम्पायनोक्ति ": १६२ २९ कारवसन्यै मह भीमपार्पतयोर्युद्धवर्णन. १८६ संशा सम्बवता एतराष्ट्रस्य विदुरप्रति भोमस्य गदायुद्धवर्णन ....." १६६ १२ १६९ ,१६ जनयन्ययो घड्लयुद्धवर्णन राशनमातरं दृष्ट्वा मञ्जयादीना रोदनादि १८२ - ३ (पाण्डवभयात् कारवयलभङ्गादि खोणी विमभनार्थ विदुरं प्रति एतराष्ट्र दुर्योधनस्य स्वमन्याहानादि. वाक्यादि २ पलायनपरान योधान मति दुर्योधन एतराधविलापदिा वैशम्पायनाति वाक्यादि दुर्योधनना श्रुत्वा धतराष्ट्रस्य विस्तापवाक्यं १८३ १९ रयादौना निपतनादौ सञ्जयोक्ति :: २८७ २१ दुप्पोधनवाश्यमनूद्य एतराष्ट्रम्य विलापवाका १८२ . २४ तब दुःोधनादीना पक्ष यनादिकयनं. १७० २३ मोमादीनी यधमन्य एतराद्रविलाप .११४ विमुखं दुर्योधनं प्रति उपवाक्य २५ दमाममा तराष्ट्रस्य वाक्य .:. " १८५ ९७ अनादिप्रथमारू छपवाक्य ... १६८ दुर्योधनादोना पधमनूद्य एतराष्ट्रय विसाप कादीन सवा दुर्योधन प्रति रूप धा वाक्यं यमन राजी भारतदीपाय अर्जुनपराजयाभावादिकयनं ... १८८.२३ १८४ ६. मन्धिकरणार्थ छपा चायं वाय कम्पनिक मापतिमीति तराष्टम्य एपवाक्यं श्रुला दुयोधनम्य पेदादा ३ मधयोकि १८८ दिएर पगला गाय मातापर कर रूपं प्रति दुर्योधनवाक्यं এ নিয়াসিন জ নামিবিযাশি सण फयमामास विश्वमदित्यादि गा दुव्याधनवाक्यं पहरियपान १४ दियाधनम् मन्यभिप्रायाभावकथन परपसायानपान सप्रपालि १५ १८ पुढेम एनम्न सपियष्य कोयादिकयम मारपी ने पाया महिषोत्य भीमारिप्रतिमार्गस्य यस्लकायम १८. । ... १८५ त ... ... .... १७८ r ..: १८८ ... ... ...१५ ... . .. .. १८८ १ .... .." १८८ , २१ ... , + १४ 4 ·॥ श्रीमहाभारतोयवतीयखण्डान्तर्गतशल्यपर्वसूचीपत्र । प्रकरणे ... ... ... ... २४ मनः .. १८२ ... ... ... १८६ ... एसे पल्ली (प्रकर क्षत्रियाणां दुर्योधनवाक्याभिनन्दनादि १८१ अन्ययुद्धढान्ने मन्त्रयोति' ... १८४ कारवागा पुनर्युद्धोद्योग मन्त्रयोतिः .. १८१ अत्यञ्चतसतोभद्रव्यूहस्य प्रकारकथने १८४ १८ भल्यस्य मैनापत्यार्थ दुर्योधनं प्रति योधाना पाण्डवानां पानी के प्रति गममादि... १८४ २३ वालयं १८१ १२ (मनातस्य युधिष्ठिरस्य मयं प्रति गमन १८४ २५ अश्वत्वाचः पराक्रमादिवर्णन १४ जनवादीन् प्रत्यर्जुनादीना गमनं १८४ अश्वत्थामान प्रति कः सेनापतिवैदिति कुरुपाण्डवयोषले किमवशिष्टमिति तराष्ट्र दुर्थंधनस्य जिज्ञासा .... भल्यस्य मैनापत्यार्थ द्रोणिवाक्यं १८१ २६ अशिष्टबलकयने सञ्जयोनि १८५ पन्य प्रति दुर्योधनस्य सविनयवाक्यं . १ कौरवाणामभिटवलसं याकथनं शल्यस्य मैनापत्यखोकाररूपवाक्यं पाण्डवानामवशिटवलसंख्याक यन शल्याभिषेकार्थ योधान प्रति दुर्योधनवाक्य ८२ ५ उमयायुद्धारम्भे सञ्जयवाक्यं दुर्योधनं प्रति ग्रन्यवाक्ये सञ्चयोति: ....८२ ८ कुरुसञ्जयाना युद्धवर्णने मञ्चयोकि २८५ १२ मल्यस्य विकत्यनवाक्यं १८२ डमडुलयुद्धवर्शन दुर्योधनस्य राज्याभिषेचन १८२ १३ योधान् मोहयिला भीमार्जुनयोः शक्षण अन्ये ऽभिषिक सिंहनादादिकयन वादनादि .... : अल्यप्रशंमारूप योधाना वाक्यं १८२ १० पाण्डवयरपोडितानां योधाना पलायनादि १८६ २३ योधान प्रति शून्यस्य महर्षवाक्यं १८२ २. प्रभागं वलं दृष्ट्वा मारथि प्रति शल्यवाक्ये भयेऽभिषिक्त योधाना हादी सञ्चयोकि १८२ - २८ मञ्जयोक्तिः कारवाणा शब्दं श्रुत्वा श्रीकृष्णं प्रति युधि युधिष्ठिरं प्रति शल्यस्य गमनं दृष्ट्वा कारत ठिाक्यं ... २८३ योधानी पुनरागमन भल्यप्रथमारूप श्रीकृष्णवाक्यं ..., ४चित्रमेननकुचयोर्युवर्णन मूल्यन युद्धार्थ युधिष्ठिरं प्रति श्रोषप्णवाक्य १८३ १० नकुलतचित्रसेनवधादि १८० श्रोष्णस्य शिविरगमनादि .:: ९८३ १४ नकुलं प्रति सुषेष सत्यमेनयोरागमनं प्रभाते त्योधान प्रति दुर्योधनवाक्ये सुषेणमत्यसेनाभ्यां नकुलस्य युद्धवर्णन १८० सनयोक्तिः, ९८३ . २५ नकुलतमत्यमेनवधादि दुय्योधनवाक्येन सैन्याना युद्धसजाकरणं १८३° २६ भाटवधं दृष्ट्वा रुष्टस्य सुपेणस्य युद्धकरणं कारवयोधानां समयकरणादि • १८४ २)नकुलमाहाय्यार्थ सुतमामय गमनादि अन्य पुरस्कृत्य कारवाणां युद्धाय निर्गमनं १८४ ५ नकुलसनसोमाभ्यां सुषेणस्य युद्धवर्णनं .... ९८८ मच्या कथंहत इत्यादि तराष्ट्रमनः ... १८४ नकुलवाणेन सुषेणबधादि १८२ १५ ... 1 . ... १ ... १८३ ८ ... १८७ १८ ११ . २४ ७ ... ... १८८ १८८ १३ ... १८८ . च ·... ... Pg. . ... ... २.. .... . २०८ १५ .... - ... २२ ॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशल्यपर्वएचीपत्र ॥ प्रकरण ए मप्रार एले पर मलयुद्धवर्णनं १८८ २६ द्राणिवाणेन पुरथयधादि सतयुद्धवर्णने मायोक्ति ... १८८- १० सरचं हसा पुनरर्जुमं प्रति द्राणगंममादि २०६. २२ मत्स्यस्य पाण्डवान् प्रति गमनादि १८८ १८ दुव्याधमटद्युप्रयोर्युद्ध मनयोलि. ... २०६:२८ प्रत्ययुद्धे दुर्घिमित्तकथन १८८ २३ महलयुद्धवर्णमं २०० युधिष्ठिरादिमि. अच्यस्य युद्धकरणं २८८ २० युधिष्ठिरादिमि शल्यस्य युद्धवर्णन २.० । १३ शल्ययुधिष्ठिरणयुद्धव ८मस्यपराक्रमप्रमादि २५ युधिष्ठिरसाहाय्यार्थ भीमादीनां शल्यं पति मात्यकिशल्ययोद्धवर्धनादि २:७ २६ वाणावर्षणं १९ मद्रराजं पुरस्कृत्य पाण्डवान् प्रति मन्याना शल्यसाहाय्यार्थ कृतवर्मादीनामागमनादि २०० १४ गमनादौ सञ्जयोक्ति २.5 उभयसेनयो' सङ्कलयुद्धवर्णन २०० १६ चपादोन् मति क्रुद्धस्यार्जुनस्य वाणवर्षणं भीमगदायावर्णन ....२०० २८ मङ्गुलधुद्धवर्णनादि २०॥ भीमस्य गदया शल्याश्वादीनी नामादि.. ९०१ मल्यपराक्रम दृष्ट्वा नादीन् प्रति युधि यन्तारं पतितं दृष्ट्वा शल्यस्य गदाग्रहणदी ठिरस्य सोधवाक्य २०८ २६ सञ्जयोति २.१.१५ योधान प्रति युधिष्ठिरस्य मल्य युद्धप्रतिज्ञा गदायुद्धप्रेक्षकाणां शङ्खादिध्वनिवर्णनादि २०१५ १६ करणं ,'... भोमल्ययोगदायुद्धवर्णनं. ......२०११ २२ युधिष्ठिरशल्यसमागमे गवादिध्वनिकय .. भीमगदापीडितस्य भल्यस्थापयान' २०२ र नादि। .... कारवाणां पाण्डवान् पनि गमनादि ... २०२-११) मल्ययुधिष्ठिरयोस्तुमुलयुद्धवर्णन २०८ दुर्योधनकृतचेकितानवधादि ... २०२ १४ भीमं प्रति दुयोधनस्य वा एवर्षणादि सङलयुद्धवर्धन २०२ २२ भीमवाणेन दुर्योधनस्य मोहार्दि प्रत्ययुधिष्ठिरयायुद्धवर्णन २०३ ६ भीमवाणेन दुर्योधनमारथेनीश. युधिष्ठिर पीडिते सात्यक्यादीनामागमने . । । दुर्योधनमाहाय्यार्थ द्रोण्यादौनामागम २०३ .... २०६ २६ भीमादिभि भयम्य युद्धवर्णनं २२ युधिष्ठिरस्य कौरवसन्यनाशनादि मत्स्यपराक्रम दृष्टा दुयानस्य हर्षादि . .... २०४ १८ मत्ययुधिष्ठिरयायुद्धवर्णनं ...:". २१० द्रोण्यादिभिरर्जुनन युद्धे मनयोकि .., २०५६ मत्य ग्रहोला द्रोणेरपयान अर्जुनहतकारवयतनागनादि २०५ १८ रथान्तरमारुछ भल्यस्य पुनरागमनं ... द्रीय नयायुद्धवर्णनं ... २०५ '३.पुन भत्यस्य युधिष्ठिरादिभिर्युट्टै मञ्चयानि २१० द्रापिसरपपावन १४ | अन्यबधार्थ युधिष्ठिरस्य शकिरहणादि .:: २१२ . ... .:.२०० २०४ २. ... २०८ २३ ... ... r । सञ्जयोकि : नादि ... ...२०८ ३० २१ ·... ॥ श्रीमहाभारतीयवतीयखण्डान्तर्गतशल्यपर्वसूचीपर्व ।। पोरा प्रकरण । ४ - .. २१६ १. यन .... ५ १४ .... ... .... प्रकरण एछे: पहा मनिप्रभावानादि ... २१२ गमन- २९६ युधिनियतशच्यपधादि... १३/पखायनपरान् योधान् दृष्ट्वा मारथि प्रति युधिष्ठिरवाणे. कारवमैन्यनाशादि २१२ २३ दुर्योधनवाक्य भातुर्व दृष्ट्वागतस्य सत्यानुजस्य नामादि २१२ २६ भीमेन कौरवसैन्याना युद्धवर्णनं शल्यानुजस्य बधं दृष्टा कौरवमन्याना पला भीमेनक्रविशतिसहसपदातिनाथकथनादि २९६ २८ २१३॥ १ पत्तायने छतबुद्धि सैन्य दृष्ट्या दुर्योधनस्य हार्दिक्यमात्यक्यायुद्धवर्णनं २१३ निवारणवाक्यं ... २१० '५ विरथं हार्दिक्यं रथमाराप्य रुपस्यापयानं । २१३ ९२ दुर्योधनवाक्येन सैन्याना पुनरागमनादि २९७ भल्ये इते पराभुखं स्वबलं दृष्ट्वा दुर्योधनस्या | पाण्डवान् प्रति भाबन्दागमनादी गमनादि २२३ । १६ सञ्जयोक्ति पुन कृतवर्मण श्रागमन १८ मावस्य प्रभाववर्णनादि २१० २२ युधिष्ठिरवापपीडितं हार्दिक्यं ग्टहोला । भावमयात् पाण्डवमैन्यानां पलायनादि २१६ २० , द्रोणेरपयानादि .. २९३ २१ पाण्डवसैन्यम दृष्टा कौरवाणं शबादि शल्ये हते पाण्डवानां शङ्खवादनादि २९३ १२४ २१० २८ युधिष्ठिरनाथार्थ शल्यवलाना निर्गमनादा कारवीयशसवान श्रुत्वा पृष्टद्युम्बस्यागम सञ्जयोक्ति २१३ २० र नादि युधिष्ठिरसाहाय्यार्थमर्जुनादीनामागमनं २९४ ३ साल्वष्टद्युम्नयोयुद्धवर्णन २१८ भल्यबशामामाक्रोधवाक्यं २१४८ घण्टद्युम्नं पीडितं दृष्ट्वा भीमादीनामोगमनं २१८ पाञ्चालादिभिः शल्यबलनाधादि २९४ १० थरद्युम्नगदया शाल्वनागस्य नाशादि २१८ बसक्षयं दृष्ट्वा दुर्योधन प्रति अनिवाक्य २१४ १४मात्यकिशन शाल्वस्थ नाशादि २१८ १० दुर्योधनकुन्योरक्तिप्रत्युक्ती १८ कौरवसैन्यभड्ने मञ्जयोति २१८ २. शनिवाक्येन दुर्योधनस्य युद्धार्थ निर्गम' सैन्यभन दृष्ट्वा कृतवर्मश्रागमनादि ... २१८ २१ मादि २१४ २२ छतवर्मघात्ययायुद्धवर्णनं २१६ २८ मलयुद्धवर्णन २३ विरथं कृतवर्माण ग्टहोला कृपस्यापयान २१८ भव्ये हते कारवविमुखादी मन्त्रयोक्ति २१५. ८ दुर्योधनबलाना पलायनादि । ... २१८ कारवसैन्याना पलायनादिकथन १६ सैन्यभङ्गं दृष्टा दुर्योधनस्य पाण्डवान् प्रत्या पाण्डवानां कौरवन्याभिगमनादि गमनादि २१८ १२ पाण्डवादीमा परस्पग्कयोपकथन २२/दुर्योधनयुद्धे सञ्जयोकि २१८ २८ पराडमुखवाधान प्रत्यर्जुनादीना पृष्ठतोऽमि. युधिष्ठिगदिमिर्दयोधनस्य युद्धवर्णन २२. वादन... . . •. .. ... ... २१८ . rn. १४ + ... -.. .. ... A H ..

·... ४ .. ... १२. . . . ... १० । ... ... १० ... २४ ... . १० २८ २४ ॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गशल्यपर्वसूचीपत्र । प्रकरण: एछे मा प्रकरण एछे द्रणिभीमयोयुद्धवर्षम" पोधामी गमनं .:: २२५ भकुनियुधिष्ठिरयोर्युद्धवर्णन २२० २० उद्यतकाकान् पोधान् दृष्ट्वा श्रीकृष्णं प्राय कृतवर्मादिमि सात्यक्यादीनी युद्धवर्णन २२. २८ तुमवाक्य :.. २२५ करिवयभादी सञ्जयोकि .... २२९ १८ दुर्योधनादीनां निन्दाहपमानवार्य २२५ २२ कारवैयुधिष्ठिरस्य युद्धवर्णनं २३ अर्जुनस्य दयाधनभन्यमध्यप्रवेशे मनोमि २२६ युधिष्ठिरसाहाय्यार्थ शिखण्डिप्रमतीनामा पार्थशायकदिंगाच्छादनादि २२५ गमन २२१ ,२६ अर्जुनवाणेन कौरवसेनामायनादि २२६ महुलयुद्धवर्णन २२२ १] अर्जुनयुद्धे सञ्जयोफि. २२६ सुदारुणे युद्धे वर्तमाने दैविकाद्युत्पात अर्जुनभयात् कारंवसैन्याना पलायनादि २३० कथन २२२ मालयुद्धवर्णनं ... ... २२०.१२ मैनिकान प्रति भाकुनिवाक्यादि २२२ १२ घुम्नदुर्योधनयोर्युद्धवर्णनं .... २२० कुनिवाणेन पाण्डवीयबलभङ्गादि २२२ १८ विरथस्य दुर्योधनस्यापयानं ९२७ २२ भमं स्वबलं दृष्ट्वा सहदेवं प्रति युधिष्ठिर भीमस्य गदायुद्धवर्णन २२० वाक्यं २२२ २१ युधिष्ठिरादीनां गजानीकनाशनादि युधिष्ठिरवाक्येन शकुनि प्रति महदेवस्य योधनं दृष्ट्वा कारवाणा परस्पाक्य २२८ गमनादि २२२ २५ अश्वत्थामादीना शकुनिममीपगमनादि . २२८ १५ मावलवले सहदेवंयलाना युद्धवर्णन २२२ २८ घरधुनादींना कारवयतनामनादि . २२८७ पाण्डवानीकं प्रति शकुनरागमनादा मङ्गुलयु वर्णन २२८ सञ्जयोति ... २२१ १८ अश्वत्थामादींना दुयोधनान्वेषणादि वाण्डवीयवोधामी परस्परवाक्यादि ... २२३ १८ अर्जुनादिभिर्गजानीकनाशनादा सञ्चयोक्ति २२८ घरघुनं प्रति शकुनर्गमनादि ... २२३ २४ भीम प्रति दुर्योधनभ्राटणामागमनादि २२८ मदुमयुद्धवर्णन २२३ २६) दुर्योधनावणी नामकयनादि २२८ पाण्डव. कारवयसनांधनादी सञ्जयोकि २२४ २३ दुर्मर्पणादिभिर्भामस्य युद्धवर्णन कनु राजा इत्यादि योधान् प्रति शकुनि । .: श्रुतान्तप्रभृतींना दुर्योधनाढणा' वावं क्रमेण नाशकयन ... २२६ १४ पनि प्रति याधाना वाक्यं ... २६ श्रुतर्श्वभौमयायुधन २२८ दुव्याधनसमापे शकुमेमन ... २२५ २८ मीमरुतश्रुनर्वबधादि दुर्योधन प्रति मनिवार्य २२५ १] श्रुतठबंध दृष्टा कारवाणा भीमावरणं २३० ममिवायेम पाण्डवान् प्रति एतकार्युकाणी मीममागितसैन्याना मझ्याकयनादि : २२८- ५ .. - २२ m २२८ 7 - .. २२४ २२४ ... ४ ... ....

·! श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशल्यपर्चचोपत्र । २५ मकी प्रकरण ... ... .... योनि ... २४ ... ... २३१ २९ ... ... .० २३२ प्रकरण एसें, दुर्योधनावस्याने सञ्जयोक्ति २३० १७ पाण्डवानां भववादनादि २३४ दुर्योधनं दृष्ट्वार्जुनं प्रति श्रोधवाक्यं २३. १८ शन्यपान्तर्गतहदप्रवेशपारम्भ. २३४ २३ श्रीकृष्ण प्रत्यर्जुनवाक्य २३० २८ पाण्डवान् प्रति सौबलबलाना गमने मन अर्जुनस्य कारवावभिटमलाना संख्याकयनं २३१ २३४ कौरवाणां नाभार्थमर्नुनप्रतिज्ञा २३१ ५) अर्जुनकृतसविलवधादि २३३ २५ दुर्योधनवन्तं प्रति श्रीकृष्णस्य रथरेषणादि २३१ १३ मेषान् योधान् प्रति दुर्योधनवाक्यं सुदर्शनादिमिर्भीमादीनां युद्धवर्णनं १० कारवमर्वसैन्यानां नाशकयनादि २३५ सुधा मयार्युद्धवर्णनं ... २३१ २७ मर्चमैन्यनाथं दृष्ट्वा दुर्योधनस्य मोहादि २३५ .. अर्जुनकृत सुशर्मबधादि २३२ २ कित्रु भेषमभूदिति एतराष्ट्रमन्न २३५,१४ सुदर्शनादिभिर्भीमस्य युद्धवर्णन १२३२ ५ अवशिष्टकारवबलकथनादा मनपानि. २३५. सहदेव प्रति सौवलस्यागमने सञ्जयो कि २३२ १६ दुर्योधनस्य हुदप्रदेशाभिप्रायकयनादि २३५ भीमसहदेवी प्रत्युलकस्य वाणवर्षणं २३२ १८ मञ्जयं प्रति दुर्योधनवाक्यं सङ्कलयुद्धवर्णन १८ दुर्योधनस्य हुदप्रवेशादि इससैन्यरायोधनाच्छादनकयन २३२ २७ इदप्रवेशं श्रुत्वा द्राणेविलापवाक्य २२६ २५ शकुनिवाणपीडितं महदेवं दृष्ट्वा भीमेन सर्वमन्यवधं श्रुत्वा योयिता विलापादि कौरवसैन्यनिवारणादि 7... २३३ २ राजदारान् ग्टहीला दुर्योधनामात्याना भीमभयात् द्रवतो थोधान् दृष्ट्वा ढोधन नगरगमनादि བཀཾ २३३ ५ विट्रवत सवान् दृष्ट्वा युयुत्माचिन्तादि २३० दुर्यो दिन मैन्याना प्रत्यागमनादि २३३ ७ युधिष्ठिरानुज्ञया राजदार. मह युयुत्साई सहुलयुद्धवर्णनं २३३ स्तिनापुरागमनं " २३० २० सहदेववाणेनोलूकस्य बधादि २३३ १६ तद्दिवीययुद्धवृत्तान्तश्रवणाय युयुत्सु प्रति पुत्रवधं दृष्ट्वा भकुर्विदरवाक्यस्मरणादि । २३३ विदुरवाक्य शकुनिसहदेवयायुद्धवर्णन २० दुर्योधनापक्रमणादी युयुत्सुवाक्य २३० २६ शकुनि मभयं दृष्ट्वा कारवाण पत्तायनादि २३३ २० युयुत्सु प्रति विदुरवाक्य ... २३८ १ धूनमध शकुनि प्रति सहदेवस्य परुप दुखितस्य विदरस्य प्रवेशादि वा २३४, • शिष्टा कृतवर्मादय किमकुर्वनिति महदेवशकुन्योर्युद्धवर्णन २३४ २३८ सइदैववायेन प्रकुनिवधादि २३४ १५ द्राणिप्रभृतोना वयाण हुदममीपगमनादी शकुनि एवं दृष्ट्वा कारवाण पसायनं सञ्चयोकि २३० १ ... ५ ... । ... २४ ... . ... . . ... - ... . ... ६ तराष्ट्रप्रश्न ... ... २३४ १८॥ २३६ ·॥ श्रीमहाभारतीयढतीयखण्डान्तर्गतशल्यपळसूचीपत्रं ॥ प्रकरण f ... ... ... ... ... ... ... , .... .... ए? पंतप्रकरणं एथे युधिष्ठिरादीनां दुर्योधनान्वेषणं २३८ १६ भल्यपान्तर्गतगदायुद्धपारम्भः ...२४३ इदैनिमज्जन्त दुर्योधनं प्रति रूपाणिकृत भर्मितो दुर्योधन. किमनवोदित्यादि एत वर्मण वाक्यं २३८ २१ राष्ट्रप्रश्न २४३ कृपादीन्प्रति दुर्योधनवाक्य ... २३८ २६ दुर्योधनस्य हुदानिर्गमनादौ सञ्जयोक्ति. २४३, १५ द्राणिमाहमवाक्ये सञ्जयोनिः .. २३९ १ हुदानिर्गत्य युधिष्ठिरं प्रति दुर्योधनवाक्यं २४३ तस्मिन् हुदै जलपानार्थ व्याधानामागमनं २३८ ५ दुर्योधनस्य विकत्यनवावं २४३ २२ व्याधाना तद्रहोवचनश्रवणादि. २३८ ७ | रकैकेन युद्धार्थ दुर्योधनं प्रति युधिष्ठिर रहोवचनं श्रुत्वा लुब्धकाना पाण्डवीयशिवि वाक्यं २४४ रागमनादि. २३९ १०) गदायुद्धकरणार्थ दुर्योधनवाक्यं .... २४४ भीमसेनं प्रति लुब्धकाना दुर्योधनवृत्तान्त - मा योधयेत्यादि युधिष्ठिरवाक्य कथनं २३८ २२ दुर्योधनस्य गदायहणादी सञ्जयोक्तिः ... २४४ धुधिष्ठिरं प्रति भीमस्य दुर्योधनस्य हुद पाण्डवान् प्रति दुर्योधनस्य सङ्ग्रोधवाक्यं २४४ प्रवेमादिकथन .... २३८ २५ ग्टहीतगदस्य दुर्योधनस्य शोभाकथने युधिष्ठिरादौना दैपायनहदसमीपगम सञ्जयोतिः ... २४४ नादि २३८ २८ दुर्योधन युधिष्ठिरयोएकिप्रत्युती ... २४५ २ तुमुलभब्दं श्रुत्वा दुर्योधन विज्ञाप्य कृपादी दुर्योधनस्य वमादिग्रहणे सञ्जयोक्ति. २४५ १२ नामपयानादि २४. १३ पाण्डवान् प्रति दुर्योधनस्य विकत्थनवार २४५ छपादीनामपयानादी सन्जयोतिः ... २४० २२ युधिष्ठिरवाक्येन सहदेवकोधे सञ्जयोनिः । श्रोधणं प्रति युधिष्टिरवाय २४. २४ | युधिष्ठिरं प्रति क्रुद्धस्य श्रीकृष्णस्य वाक्यं २४५ २४ दुर्योधनमायोपायकथने वासुदेववाक्यं २४. २८ श्रीकृष्णं प्रति भीमस्थ माइसवाक्य २४६ श्रीरावाक्येन दुर्योधनं प्रति युधिष्ठिरवाक्ये श्रीकृष्णकृतहकोदरमग्माने सञ्जयोक्तिः २४६ স্বাক্ষ ८.भीमप्रशंमारूपं पीछष्पवाक्यं २४६ दुधमापरूपं युधिष्ठिरवाक्य २४१ ११ युधिष्ठिरं पनि भोमस्य साहसवाक्य ... २४६ २९ पुधिष्ठिरवाक्यं शुला दुर्योधमोत्तरे स्टचीनगदयार्भीमदुधमयों समागम धानि. २४१ कायन २४६ २८ चुधिष्टिर प्रति दुयोधमवाय ... २४१ १. दुयाधनं प्रति भीमवाक २४७ पुधिष्टिरद योधनयो: संशदः. ४ भीमं प्रति दुर्योधनस्य विकत्यनवाक्यं २४७ १४ इमपर्वममाप्ति. २४३ गदायुद्धस्थाने बलरामस्थागमनादी मनयोतिः २४७ . २४५ २३ .. ... ... ... ... ... २४२ ... ...

·॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशल्यपर्वसूचीपत्रं ॥ . २७ '६ ... .... ... . २० + प्रदा .. ... "... २५० 3 - ... ... ..'२४८ २३ ... प्रझरम एसे पंक्ती, प्रकरणं पसे, पंको बलराम प्रति युधिष्ठिरादीनां वाक्यं २४७ २४/भार्यासु ममं वतखेति चन्द्र प्रति दत्तवाक्यं २५० श्रीकृष्ण प्रति बलरामस्य गदायुद्धदर्शनाभि - रोहिण्यास चन्द्रं दृष्ट्वा पुनयन्द्रपीनामा । प्रायवाक्यं २४० २६ गमनादि २५० भोमदुर्योधनयोयुद्धभून्यागमनादिकयनं २४० २८ दक्षमापन चन्द्रस्य यझरोगावेशादिकयनं २५० १५ युधिष्ठिरादिभिर्वतरामस्यान्विद्नादि . . ., चन्द्र चीयमाणे श्रेषध्यभावे नाते प्राणिच कथन २४७ २८ यादि बलरामागमन वैशम्पायन प्रति जनमेजया चन्द्रं प्रति देवानां वाक्य २५. २४८ १५) चन्द्रमुखात् मापवृत्तान्तं श्रुतवता देवाना मार्थ धतराष्ट्रप्रति श्रीकृष्णस्य गमनादी दक्षं प्रति वाक्यं .... २५० २३ वैशम्पायनोति: ... २४८ १८ देवान् प्रति दक्षवाक्यं प्रत्यागतस्य श्रीकृष्णस्य पाण्डववृत्तविभा' दक्षवाक्यं श्रुवा मोमस्य प्रभासतीर्थवाना गादि दिना भापमाचनादि २५१ कारवबलविभागाथै रामे वदति तदकरणेन | चन्द्रं प्रतिदक्षस्थीपदेभवाक्यं २५२ ५ यसदेवक्रोधादि. .... २४८ २५ बलदेवस्य चमसोझेदतीर्थगमनादिकथन तीर्थयात्रापकरणानयनार्थ प्रेम्यान प्रति बलरामस्य त्रितोदयानतीर्थगमनादौ यलरामवाक्यं । ... ... २४८ वैशम्पायनोक्तिः २५९ १६ লীর্ঘকালনাহি २४८ ४ त्रितस्य कूपपतनादिवृत्तान्तश्रवणाथै जनमे पलदेवस्य नागाविधद्रव्यदानकयनं २४८ ‘जयप्रय २५१ २० मारस्वतादितीर्थानां गुणोत्पत्तिश्रवणार्थ चितस्य कूपपत्तनोपाख्यानकयने वैषम्पाय जनमेजयप्रश्नः। २४८ २४ नोक्ति तीर्थमाहात्म्यकथनार्थ वैषम्पायनप्रतिज्ञा २४८ २४ पटान्लञ्चा रकतदितचिताना भ्राढणां प्रभासतीर्थमानेन यझिणयन्द्रस्य माप प्राचीदिग्गमनादि २५२ मोचनादि ....२४८ २५ क्तिस्य कर्मठत्वममहमानोरकतद्धितयो सोमः कथं याणा ग्रस्त इत्यादि जनमेजय : चिन्ताकथनादि २५२ २४८ २७) पथि कं दृष्ट्वा भयातितस्य कूपे पतनादि २५२ भोगाभिशापरत्तान्तकथने वैशम्पायनोनि. २४८ २६) पतित वितं ज्ञात्वा भात्रार्गमनादि २५२ तत्र पनी मथे रोहिण्या सोमस्य नीति कूपे पतितस्य वितस्य चेयाकयनादि २५२ कयनं • ... २५० १ कूपमध्ये त्रितस्य याकरणादि २५२ १८ पितरं दक्ष प्रति चन्द्रपनीनी वाक्यादि ... २५. भवितस्य शब्दं श्रुत्वा देवानामुद्देगादि ...२५२ .... .... ... ... * ४ . . ... ... . ... ...

·॥श्रीमहाभारतीयहतीयखण्डान्तर्गतशत्यपर्चसूचीपचं ॥ प। - .. ... ... ... २५६ ... ... ... ... ... ... .. .... २५४ ... ময় एछे पही प्रकरण पुनः शब्दं श्रुला देवान् प्रति रहस्पतिवाक्य २५५ २४ मतमरखतीसंयोगेन धिमालये सारस्वततीर्थ चितव समीपे देवानां गमनादि २५५ २६ कथनं २५६ १६ देवानां वरेण कूपावितस्तोत्थानादि २५३ ९/महणकस्य सिद्धिवृत्तान्तकथन एकतद्धिती भातरी प्रति वितस्थाभिमाय स्त्रीदर्शनेन मकणकस्य प्रस्कना तात् सप्त प्रदान २५३ पुत्रोत्पत्तिकथन २५६२२ रामस्य विनधनादितीर्थगमनादौ वैशम्पाय कुततकरे भाकरमदर्शनेन मरणकस्य नोकि. २५३ १२ नृत्यादि २५६ २५ अभूमिकतीर्थप्रभावकथनादि २५३ १४ नृत्यनिवारणार्थं महादेवं प्रति देवादीनां रामस्य गान्धीतीर्थगमनादिकथनं । २५३ २१ विज्ञापनादि २५६ रामस्य गर्गसोतस्तीर्थगमनादिकथनं ... २५३ २५ नृत्यन्तं महणकं प्रति महादेववाक्यं २५० रामस्य पद्धतीर्थगमनादि २५३ ३० मङ्कणकमहादेवयोरुतिप्रत्युकी रामस्य दैतवनगमनादि ८ शिवाङ्गुष्ठानिर्गत भरम दृष्ट्वा मणकस्य भागवर्मतीर्थवृत्तान्तकथनादि २५४ ब्रीडादि. २५० रामस्य माचीदिग्मवबहतीर्थदर्शनादि २५४ १५ महादेवं प्रति मद्दणकस्य स्खतिवाक्यं २५७ सरस्वती कथं प्राङ्मुखी निहत्ता इत्यादि मङ्गणक प्रति महादेवस्य वरदानादि २५० १५ मनमेजयप्रश्नः २० रामस्य सारखततीर्थवासादा वैशम्पायनोति २५० २१ सरस्वतीनिमित्तान्तकथने वैशम्पाय रामस्वाशनसतीर्थगमनादि मोति २५४ २२ श्रीधनसतीर्थस्य कपालमोचननाम्न. कारणादि रामस्य मैमिपीपतीर्थदर्शमादि २५५ ज्ञानार्थ जनमेजयप्रश्न. २६ मरखतीतीर्थवर्षमादि २५५ १९ कपालमोचनमाची वृत्तान्तकर्थन वैशम्पाय समारस्वतं कस्मात् कर मरणकोमुनि मोतिः ३. मित्यादि जनमेजयप्रश्नः २५५ २० रामस्य रुषोरत्नमगमनादि २५८ १५ सप्तमस्वतीयताम्सकायमे धेशम्पायमोनिः २५५ २२ रुपङ्ग,तमुत्यागएतान्तकयनादि २५८ मरस्वत्या. समभादि सप्तनामकयनं २५५ २३ पार्टिषेणः कथं नपस्तप्तवानित्यादि जनमे पुवरतीय पितामहस्य मत्रोत्सवकथनादि १५५ जयप्रन्द्रः ... एपिवान प्राण. मरखतोमर १)नारियणसपोहत्तानकयने वैशम्पायनाति: २५८ तष मरहदा समभागाममाप्यादि २५६ २ मिन्दुदीपदेवाप्यास्तपमा प्राझणलप्राप्ति मिपादिपु काधमासादिमरवतात कथन २५८ पचन २५९ ५ विश्वामित्रस्य वाझणलपातिकृत्तान्तकथन २५८ ११ ... २५४ ... ... ... ... 4 ... ... २५८ १ . ३ ... ... ... ...

·. प्रकरण ५ न २६. कियनं जयप्रश्न . ... ... ४ ... - ॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशत्यपर्वलचोपत्र । ट पूछे पंका प्रकरण एछे. मंतर समस्य वकायमगमनादौ वैशम्पायनोतिः, २६० नादी वैशम्पायनोकि दाहभ्यवकस्य वृत्तान्तकयनं २६. ६/मरस्वती प्रति तीर्थविनाम्पोणी वाक्यं पशयात्रार्थ तराष्ट्रसमीपगमनादि । २६० १.षिभिराराधितस्य महादेवश प्रसादेन धृतराष्ट्रवाक्यं श्रुवा दारभ्यस्य चिन्ता १२ सरखतीशापमोचनादि .... २६३ १३ धृतराष्ट्रराज्यनाशाय दालभ्यस्य होमकरणादि २६० १५ मुनीन् प्रति सुधिताना रावमानां वाक्य '२६३ १० লষ্ট সনি সাপ্লিজালা লামালী गपभोज्यानभागकयनादि ... "२६३ २६ २६ २४ सरखतीप्रमादेन राक्षमानामुद्धार २६३ २८ वकर्षिप्रमादार्थ तराष्ट्रवाक्य, ... ..., २६. २६ किमयं शक्रोब्रह्मयश्यामाप्नवानित्यादिजनमे तराष्ट्रवाक्येन प्रसवस्य वकस्य राज्यं मोच १ यित्वा गमनादि ३० शक्रस्य ब्रह्मवध्यामाप्युपाख्यानक यने वैशम्पाय मिन् तीर्थसरकपार्थ सहस्पतेस्तपश्चर्या नोक्तिः कयनादि ३/बलदेवस्य तत्तीर्यगमनादी वैशम्पायनोनि. : २६४ तस्मिन् ती ययातियजकयनादि . .... २६१ • ७) कुमारस्याभिषेकादिश्रवणाय जनमेजय वशिष्ठस्यापवाहोऽसौ भीमवेग. कमित्यादि प्रा. २५ जनमेजयप्रश्न २६१ । १७ कार्तिकेयजन्मत्तान्तकयन वैशम्पाय विश्वामित्रवशिष्टयरितादी वैशम्पाय नोकि २८ १८ कुमारदर्थनार्थ महादेवप्रमतीनामागम वशिष्ठानयमार्थ विश्वामित्रस्य चिन्ताकयनं २६१ नादि. विश्वामिवस्य मरखतीसरणादि, २६१ २८ कार्तिकेयं दृष्ट्वा महादेवस्य वितर्क. ... २६५ २८ मरखती प्रति वशिष्ठानयनार्थ विश्वामित्र चतामूर्ती. प्रकल्प्य कुमारस्य ब्रह्मादीन् ३ - मति गमनादि विवामित्रवाक्येन सरखत्यापिन्नादि ५ ब्रह्माणं प्रति महादेवादीनां वाक्यं मरखती प्रति चिटवाक्य १० कार्तिकेयस्याधिपत्यदानार्थ ब्रह्मएचिन्ता २६६ कूस्तापहारणेद्यमानस्य वशिष्ठस्य सरस्वती, कार्तिकेयाभिषेकार्थ ब्रह्मादीना हिमालया स्तुतिरूपवाक्यं' गमगादि... आनीतं पशिष्ठ दृष्टा विश्वामित्रस्य साम्वेष कार्तिकेयाभिषेकमहोत्सवे देवादीनामा पादि २६२ गमने वैशम्पायनोकि २६६ सरस्वती प्रति विश्वामिवस्य भापवाक्यं २६२ २३ ब्रह्मादीनां स्कन्दपारिषददामादि ૧૨ विश्वामित्रमापन सरखत्या. माणित धमादीनां कार्तिकेयानुचरदान - .. • नोक्ति. ... १ २७ " वाक्य ... ... ... २ है २६२ . । . . - . ... . ... 7 ३ ज ·३० ॥श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशल्यपर्वसूचीपत्रं ॥ ... ... ... - ५ ... २७२ एथे माता प्रकार कार्तिकेयस्य सैन्याना मामकथन १४ मोनि मानाविधवनाषी सन्यामा नामकथनं २६८ ८पदरपामतीर्थयत्तान्तकयमे कन्याया: पक. स्कन्दसैन्यानो प्रहरणादिनामकथनं मिमित्तमतकधर्म कुमाराभिषेक दृष्टा सैन्यामा मृत्यादि ... २०० १० वशिष्ठरूपेण कन्यासमीपे मकस्यागमनादि २०५ १६ मागणकथनप्रतिज्ञायां वैशम्पायनोनि. २७० १० वशिष्ठरूपधारिणं शत्रं प्रति कन्यायावा २०५ २० माढ प्रभावत्यादिनामकथनं ... २०० १८ कन्या प्रति क्रिस्य वाक्य २०५ २३ माहणा विकृतिरूपवर्णनादि २७१ १० पञ्चवदरपाका कन्या प्रति मकवाफ्यादि २०५ २० कुमाराय शकस्य प्रत्यवदानादि २७१ ३० प्रीतस्य मकस्य कन्यां प्रति वरदानादि कात्तिकयार्य महादेवस्य सेनादानादि २०२ २ वदरपाचनतीर्थवृत्तान्तस्य प्रकारान्तर विष्णुप्रभंतीना वैजयन्यादिदान २०२ कयनं २०६ १४ देवमेना प्राप्तस्य स्कन्दस्य प्रभावर्णने २७२ '१० वदरपाचनतीर्थवामफलकथनादि २०० “दैत्यविनाशाय कार्तिकेयस्य गमनं २७२ ११ कन्यायाजन्मत्तान्तश्रवणाय जनमेजयमन २०० देवादीना कार्तिकेयस्तवादि १५ श्रुतावतीजन्मत्तान्तकथने वैशम्पायनोक्ति. २७० १६ कार्तिकेयं दृष्ट्वा दैत्याना पलायन २७२ २३ यलरामस्येन्द्रतीर्थगमनादी वैशम्पायनोक्तिः २७७ २२ 'कार्तिकेयस्य तारकप्रतिदैत्यनाशनं २७२ २८ रामतीर्थत्तान्तकयनादि २०७ 'कार्तिकेयभयादाणस्य क्रौञ्चपर्चतस्थिति. २७३ ८ श्रादित्यतीर्थत्तान्तकथनादि. ... २०८ माञ्चपत प्रति कार्तिकेयस्य नित्यागादि २७३ १. श्रादित्यतीर्थे देवलवासादो वैशम्पायनोति २७८ "कार्तिकेयस्य क्रौञ्चपर्वतभेदनादि २०३ १८ देवलप्रशंसाकथनादि । ..८२७८ 'देवाना दुन्दुभिवादनादि २७३ २१ देवलाश्रमे जैगीषव्यस्य मुनरागमनादि २. रामस्य तेजमतोयंगमनादि २७४ जैगीषयं प्रति देवलस्य मानसिकचिन्ताया. অঘনমিকস্বৰবাঘ জনসহ २७४ कथन ...२७८ २७ वरुणाभिषेकत्तान्तकथनार्थ वैशम्पायनोकि २७४ ११ जलानयनार्थ समुद्रगतस्य देवलस्य जैगीषव्य वर्ष प्रति देवतानी वाक्य ... २०४ दर्शने २७८ अलाधिपत्ये वरुणाभिषेकादि २०४ १६ नत्र जगोपव्यदर्शनेन देवलस्य चिन्तादि.. २७८ पलरामस्वामितीयंगमनादि २७४ १८ नेगीषव्यस्य तप प्रभावं दृष्ट्वा देवलस्य विस्म किमर्थममि प्रनर इत्यादि जनमेजयप्रश्न २७४ २३ यादि २७८४ मिप्रनामवृत्तान्नकयने वसम्पायनामि. २०४ २४ देवलस्य ब्रह्मविणाञ्चाक्तिप्रत्युती' प्रायोमितीर्थत्तान्तकथन २८ देवलं प्रति सिद्धानां वाक्ये वैशम्पायनोकि २८० रामय बदरपाचनतीर्थमनादा वसम्पाय मिद्धानां वाक्येन देवलण्यपुनराश्रमगमनादी ... .. ... ...• २७८ । ७ ... १ ... ... २८० १ ४ न ·॥ श्रीमहाभारतोयटनीयखण्डान्तर्गत शंन्यपहचीपत्र । एछे २५ २६ .... ... ... ... . ... २६४ ५ ... १८ ... ... ... ... ... ... से यही प्रकरण वैशम्पायनीति. २८. লিয়া आश्रमस्यं जगीपव्यं प्रति देवलवाक्यं .....२८० १० कुरुदेववृत्तान्तकयने मुनीनी वाक्यं ... २८ २० देवलं प्रति जैगीपव्यय योगोपदेशादि २८. ११ इन्द्रकुरराजयारुतिप्रत्युक्ती २८३ २६ रामस्य तीर्थगमने वैशम्पायनोमि. २८० २८ शकं प्रति देवाना वाक्यं ... २८४ ३ कार्य द्वादशवार्षिक्यामनाया सारखती कुरुराज प्रति आक्रवाक्यं मुनिरध्यापपामामति जनमेजयप्रश्न २८१ कुरुक्षेत्रस्थानमांशाम्यायन ... २८४ १० द्विादशनार्षियनारित्तान्तकयने वैशम्पाय । कुरुक्षेवस्थाननिर्नयक यनादि २८४ • मोति २८१ २ रामस्य कुरक्षेत्राथमदर्शनादौ वैशम्पाय, तत्र पुत्रंग्टहोला दधीचमुनि प्रति सरस्वती नोकि २८४ नदीवायं. ... २८१ गम प्रति मुनीनामाश्रमत्तान्तकयन २८४ २५ --पुत्र लान्धा सरखती प्रति मुनवरदानादि २८१ १३ रामस्य मित्रावरुणाश्रमगमनादि २८५ ) दधीचमुनिम्तमरखतीस्तुतिः २८१ १६ रामस्य ममोपे नारदस्यागमनं २७५ देवासुरसंग्रामे देवानी दधीचास्थिप्रार्थनादि २८१ २२) कुरुतेवयुद्धवृत्तान्तरवणार्थं नारदं प्रति दादशवार्षिक्यामनाच्या क्षुधात्ताना वीषा रामवाक्य २८५ १४ पत्तायनादि २८२ । ४ राम प्रति नारदम्य भीमादीना मरणकयनं २८५ ऋषिभि मह मारखतमुनरुक्तिप्रत्युकी २८२ १३ कौरवबन्नावशिष्टानां कृपादोनो नामक्रयनं २८५ २. कथं कुमारी भगवन् तपायुका इत्यादि जनमे दुर्योधनभीमयोयुद्धस्थले रामस्य गमनाय २८२ २३ नारदवाक्यं २८५ २२ गर्गस्य मनसा सतोत्पत्त्यादी वैशम्पायनोक्रि. २८२ २५ रामस्यानुयायिविमर्जनादौ वैशम्णयनोति २८५ गर्गकन्यायास्तपश्चरणादिकयनं २८२ २७ रामस्य मरखतीमाहाम्यायन २८५ २८ परम्नाकं गन्तुमुद्यता कुमारी प्रति नारद गदायुद्धदर्शनार्य रामस्यागमनं २८६ वाक्यं २८३ ३ रामे मत्रिहित दुर्योधन कथं भोमं प्रत्य गालवपुत्त्रेण समयं कवा कुमार्याविवाहादि २८३ युध्यतेति तराष्ट्रप्रम २८६ गास्तयि प्रति कुमारीवाक्यं २८३ ११/तराष्ट्र प्रति सञ्जयवाक्य २८६ कुमारीतीर्थवामफलकथन २८३ १३ युधिष्ठिरं प्रति रामस्य वाक्य २८६ रामस्य मुनीन् प्रति गुरुक्षेत्रयुद्धवृत्ताना रामवाक्येन सपा ममन्तपञ्चकागमनादि १८६ १५ कथन २८३ । २० गदाधारिणो मदुर्योधनया, प्रभाकयनं २८६ २३ । रामं प्रति मुनीना वाक्यं ... ३८३ २३/ दुर्योधुनभीमयो. परस्पराज्ञानादि ... २८८ किमर्थं कुरुण कष्टमित्यादि रामस्थ भीमदुबांधनयोरूपवर्णन ..... . . ... ... ... . ... ... ... ६ ... ... । ७ 4 . है ... .... ... २८० 1 ·॥ श्रीमहाभारतीयदतीयखण्डान्तर्गनश स्यपहचीपत्र। प्रकार ... ... ४ २८० २८७ ... २८८ ... ... ... ... ... एछे यती प्रकरणं पंजी युधिष्ठिरं प्रति दुर्योधनवाक २८७ १८ देवादीमा स्वस्थानगममादि २८६ युद्धदर्शिनामुपवेशनादि २८७ २२ तं पतितं दृष्ट्वा पाण्डवानां हांदो. वायुद्धादी वैशम्पायनोकि सन्नयोक्ति ... २८४ एतराष्ट्रस्यानुतापवावं २८) पतितं दुर्योधर्म प्रति भीमस्य परुषवाक्यं २८४ दुर्योधनस्य भीमाहानादौ सञ्जयोकि ३८८ ३ भीमस्य पादन दुर्योधमगिर स्पादि ... २८४ तदा निधीतवाताद्यनिमित्तकथनादि ५ोधनं प्रति पुनर्भीमवाक्य २८४ युधिष्ठिर मति भोमस्य साहसवाक्यं २८८ १२ युधिष्ठिरादीन् प्रति भीमस्य सहर्षवाक्य २८४ द्रौपदीसभानयनाद्यनूध दुयाधनं मति भीमं प्रति युधिष्ठिरस्य वाक्य २८४ १८ भीमस्थ मक्रोधवाका २८८ २६ दुर्योधन प्रति युधिष्ठिरख मन्तापवाक्य २८४ २५ भीमं प्रति दुर्योधनस्य सकाधवाक्य २८८ ४ युधिष्ठिरविलाप सञ्जशक्ति दुर्योधनवाक्यं श्रुत्वा मर्वेषां तत्प्रम ... २८ ८ अधर्मण हतं दृष्ट्वा राम किमनवीदिति भीमदुर्योधनयोगदायुद्धारम्भ सञ्जयोकि २८९ एतराष्ट्रप्रश्न २८५ মীন পবিসন্ধিস্থলাৰি .. २८. १ शिरस्थमिहनं दृष्ट्वा रामस्य को मशक्ति २८५ भीमदुर्योधनयोमुमुलगदायुद्धवर्णन २८. ८ भीमनिन्दारूप बलरामवाक्य त्योर्युद्धं दृष्ट्वा श्रोरणं मत्यर्जुनवाक्य बुद्धं बलराम प्रति श्रीकृष्णवायचं २८५ বালি ३. श्रीकृष्णं प्रति वलदेववाक्य २८५ २५ भीमदुर्योधनयोबलावलकथने वासुदेवोति २८२ २/रामस्य क्रोधनिवारणार्थं श्रीकृष्ण वाक्यं २८५ मायायुद्धकरणार्थ अर्जुन प्रति श्रोषणाप श्रीकृष्ण प्रति रामवाक्ये मञ्जयोक्ति ४ रामस्य द्वारकागमनादिकथन २८६ श्रेष्णस्य युधिष्ठिरापराधकथन २८२ ८ चिन्तितं युधिष्ठिर प्रति वासुदेववाक्य औरणवाधिनार्जुनस्य धाभास्पीडमादि २८२ २० राजमुड़ि पादस्पर्शनममद्दमानस्य युधि उभयविधिमण्डलादिगतिकयन २८२ २९ १. भीमगदया थाधनारभङ्गादि २८३ १४ युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्ण वाक्यादी सञ्जयोक्ति २८६ १४ दुर्योधने पतित उस्कापातादिकया २८३ १८ युधिष्ठिरं प्रति घटस्य भीमस्य वाक्य २८६ १७ दुधिमे पति पंधरावादीमा महानाद भीमवाक्यामुमोदनेन युधिष्ठिरवाक्य ....२८६ २२ कथन २१ दुर्योधन हतं दृष्टापाण्डवा किमकुर्वतेति दुयोधने पतिले भयादीमा ध्वनिक्रय २८२ एतराष्ट्रप्रश्न रहतापाताम् या पाचालादीमामुद्दे पानी हीदी मन्नयोक्ति २८३ २८. भीममयं सारूपं वाराणा वाक्य . ... .. .. २८ ... ... ८ ठिरस्य वाक्य. .. ... ... ... .. १ ।

·॥ श्रीमहाभारतीयटतोयखण्डान्तर्गनश च पर्वतू चीपत्र ।। N ... ..."३०० २६८ ४ .... २३ २८ २८८ .... .. ... ७ एछे एके, की पाञ्चालान प्रति श्रीकृष्णाकं "... २८७ ११ भयादि दुर्योधननिन्दारू श्रीकृष्णवा ....२८० १४ | वामदेवं प्रति युधिष्ठिरवाक्य .. अधिवेपवाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस्यात्यानादि २८७ ११० गान्धार्थः प्रशमनार्थ युधिष्ठिरवाक्यं १४ श्रीक्षण प्रति दयोधनस्य परुषवाक्यं ... २८० २१ युधिठिरवाक्येन श्रीरप्पस्य हस्तिनापुर दुर्योधनं प्रति श्रीशणस्य परुषवाक्यं गमनादि पोष्णं प्रति दुर्योधनवाक्यं २८८ १५. धतराष्टं दृष्ट्वा श्रीशष्णस्य गेंदमादि दुर्योधन पनि पुष्पवर्षादा सञ्जयोक्ति' १८ एतराष्ट्र प्रति श्रीकृष्णम्योपदेशवाय::. ३०१ ३. दुर्योधनपूजा दृष्ट्वा चिन्तितान् पाण्डवाने गान्धारी प्रति श्रीकृष्ण योपदेशवाय::.'३०२ प्रति श्रीकृष्णवाक्यं" ....... २८८ । २४ श्रीक्षण प्रति गान्धारीवाक्य ३०२ २० श्रीकृष्णवाक्यं शुत्वा मषा हादि २८८ ४ायभिप्रायप्रकाशन एतराष्ट्र प्रनि श्रीशष्ण सबषी निवामगमनादी मन्नयोक्ति वाक्य रथादवतीयं पाण्डवानांदुयोधनशिविर प्रवे बीटाणस्य हस्तिनापुरादागमन "मादि २८८ ११ भममत्या दुर्योधन. किमभापत इत्यादि गाण्डीवावतरणार्थमर्जुनं प्रति श्रीकृष्णाद २८८ इतराष्ट्रप्रन श्रीशष्यवाक्येन मशस्त्रस्थार्जुनस्य रयादवरों दुर्योधनयमनादी मन्नयोक्ति एं ९७ मञ्जयस्य दुर्योधनामविलापक यनं "अर्जुनध्वजस्य कराधान ... २८८ १८ गान्धारीयोकमनू य दुर्योधनवार्य अर्जुनरग्रस्य दाण भस्मीभूतत्वकथनं २२९ २० धर्म हतं युवा अवस्थामादीनां युद्ध भरणीभूतं रथं दृष्ट्वा श्रोहणं प्रत्यर्जुनवाक्यं २८८ म्यानगमन अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णस्य रयदाहकारण पतितस्य दुयोधनस्य रूमपर्णन कम २८८ २५) दयाधनं प्रत्ययत्य पो विलापवाक्य ... युधिष्ठिर प्रति श्रीकृष्णस्य महर्षवाक्य .२८८ २८/अश्वत्थामादीन् प्रति दुर्योधनख ममयोचित औरष्णप्रमंमारूपं युधिष्ठिरवावं वाक्यं युधिष्ठिरं प्रति श्रीकणवाक्यादि १४ अश्वत्य मादीन् प्रति दुयधनस्य प्रयाध गान्धारीमान्यमार्य श्रीशष्णस्य हस्तिनापुर ३९ मनं १८ दुर्योधनं दृष्ट्रा क्रुद्धम्याचयानो वा क्यं वासदेव. प्रेषित इत्यादि जनमेजयंप्रग्न. ३.. २२ जन्नपूर्णमानयनाथ का दाधन जनमेजयान्नाभिनन्दनादी वैशम्पायनाहि... वाक्य अभ्याचाहनंदाधनं दृष्या युधिष्ठिरस्य कुम्भवानोने युधाभिक ये दुयोधन ... २८८ ... १८ ... .... - १ २२ २० - - ३०४. .... . ३.० . वास्य . ... २८ ३... g ·पृष्ठे ... ... ४ ... ... ... ... ८ ... ... ... 4 ... ... ३२ ॥ श्रीमहाभारतीयट तीयखण्डान्तर्गतशल्यपर्वम्चीपत्र ॥ पती प्रकरण पुणे पर युधिष्ठिर प्रति दुर्योधनवाक्य ..... ९८० १८ देवादीमा स्वस्थानगमनादि युद्धदर्भिनामुपवेशनादि २२ तं पतितं दृष्ट्वा पाण्डवानां पादा वायुद्धादौ वैशम्पायनोकि सञ्जयोनि. २८४ तराष्ट्रस्यानुतापवाक्यं २८७ २८ पतितं दुर्योधनं प्रति भीमस्य परषवाक्य २८४ दुर्योधनस्य भीमाहानादौ सञ्चयोक्तिः ३८८ ३ भीमस्थ पादने दुर्योधनशिर.स्पादि ... ९८४ तदा निधीतवाताद्यनिमित्तकयनादि ... २८८ ५ दयाधनं प्रति पुन मवाक्य २८४ युधिष्ठिरं प्रति भीमस्य साहमवाक्यं २८८ १२ युधिष्ठिरादीन् प्रति भीमस्य सहर्षवाक्यं. .२८४ द्रौपदींमभानयनाद्यन्द्य दुयोधनं प्रति भीमं प्रति युधिष्ठिरस्य वाक्य १८ भीमस्य मक्रोधवाक ... २८८ २६ दुर्योधनं प्रति युधिष्ठिरस्य सन्तापवाक्यं २८४ २५ भीमं प्रति दुर्योधनस्य मक्रोधवाक्य २८८ ४ युधिष्ठिरविलाप मनशक्ति २८५ दुर्योधनवाक्यं श्रुत्वा सर्वेषां नत्प्रगमनं २८ ८ अधर्मेण ईतं दृष्ट्वा राम किमत्रवीरिति भीमदुधाधनधार्गदायुद्धारम्भ मन्त्रयोति २८८ १५ धृतराष्ट्रश्न ... .. २८५ নীলয় দলবিনিবনাবি २८. १ घिरभिहतं दृष्ट्वा रामस्य कोधे सञ्जयशक्ति २८५ भीमदुर्योधनयोग्हमुलगदायुद्धवर्णन २८. भीमनिन्दारूपं मनरामवाक्यं । २८५ तयोर्युद्धं दृष्ट्वा श्रीरपणं प्रत्यर्जुनवाक्ये क्रुद्धं बलराम मति श्रीकृष्ण शाक्य २८५ मनयोति. ३. श्रीकृष्ण प्रति वलदेववाक्य २८५ भोमदुर्योधनयोगावलकथने वासुदेवोनि २८२ २ रामस्य क्रोधनिवारणार्थं श्रीकृष्णवाक्यं २८५ मायायुद्धकरणार्थ अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णाप श्रीक्षण प्रति रामवाकये मञ्जयोति. .... ०२८६. १. २८२ ४ रामस्य द्वारकागमनादिकथन श्रीधष्णस्य युधिष्ठिरापराधकथन २८२ चिन्तितं युधिष्ठिर प्रति वासुदेववाय नोटप्णवाश्यना नम्य वाभारुपीडनादि २८२ २. राममुनि पादस्पर्धनममहमानस्य युधि उभयाविचित्रमण्डनादिगतिकयनं ..., २८९ तिरस्य वाक्यं ।.. भीमगदया दुयाधनारुभादि २८३ ९४ युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्ण वाक्यादी सञ्जयोकि २८६ १४ दुर्योधने पतित उल्कापातादिकयन ... २८३ १८ युधिष्ठिरं प्रति धस्य भीमस्य वाय २८६ १७ दुधिमे पति परावमादीमा महामाद भीमशक्यामुमोदनेन युधिष्ठिरवाक्यं ... ११८६ २२ पचन ९८३ २१ दुर्योधनं हतं दृष्ट्वा पाण्डवा. किमकुर्वतेति दुर्योधने पसिन भादोनों ध्वनिकायम २८३ २३ श्तराष्ट्रप्रश्न २८६ २५- बहुतोपानाम् दृष्टा पामालादीमामुद्दे पाण्डवानी यादी मन्नयोक्ति. २८६ २६. गादि २८२ २८. भीमप्रशंमारूप वीराणा वाक्य ... २८७ ... ... ... २५ ... ५ . .. ... ८ २९ . १ ... ... .." ... ... ... १ ·॥ श्रीमहाभारतोयटतीयख पडान्तगतशच्चपर्चरचीचं ॥ एफ. ४ २८ २८८ ३. ... २० २६९ .... म ... O तराष्ट्रप्रश्न ... १२ प्रकरणे ए? पती प्रकरंस যক্ষ্মা সনি স্ত্রীরা भयादि दुर्योधननिन्दारूपं श्रीकृष्णवाक्यं । ..." २८७ २४ वासुदेवं प्रति युधिष्ठिरवाक्य ... अधिवेपवाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस्योत्थानादि २८७ १ १७ गान्धार्थी प्रशमनार्थ युधिष्ठिरवाक्य श्रीकृष्णं प्रति दुर्योधनस्य परुषवाक्य .... २८७ - २१ युधिठिरवाक्येन श्रीष्टप्णस्य हस्तिनापुर दुर्योधन प्रति श्रीक्षणस्य परुषवाक्यं २८८ गमनादि श्रीकृष्णं प्रति दुर्योधनवाक्य ... २८८ १५ तराष्ट्र दृष्टा श्रीकृष्णस्य रोदनादि '... ३०१ दुर्योधन प्रति पुप्यवर्षादा सञ्जयोक्ति १६ तराष्ट्र प्रति श्रीकृष्णस्योपदेशवाक्यं .:: दुधिनपूजा दृष्ट्वा चिन्तितान् पाण्डवान गान्धारी प्रति श्रीकृष्ण न्यौपदेयवाक्यं प्रति श्रीकृष्णवाक्यं .... २८६ ' २४ श्रीकृष्णं प्रति गान्धारोवाक्य श्रीपणवाक्यं श्रुत्वा मध्यषा हादि ४द्रायभिप्रायप्रकाशन वृतराष्ट्र प्रति श्रीक्षण । सम्बधी निवामगमनादी मन्नयोकि .... २६९ वाक्यं रथादवतीर्य पाण्डवानांदुयोधनशिविरमा श्रोशष्णस्य हस्तिनापुरादागमन "शादि ८८ ११ मममस्या दुर्योधन. किमभाषत इत्यादि गाण्डीवावरणार्थमजुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्यं २८८ श्रीशपावाक्येन म स्त्रस्यार्जुनस्य रयादवरो' दुर्योधनयमनादौ मञ्जयोक्ति ३०३ इणं ..: २८८' १७ मञ्जयस्य दुर्योधननिविलापक यनं 'अनध्यमस्य कपरन्तधान ... २६८ १८ गान्धारीयोकमनूद्य दुर्योधनवाक्यं अर्जुनरयस्य दाहण भस्मीभूतत्वकथनं २८९ २० दयोधर्म इतं युवा अवस्थामादीनी युद्ध भरमीभूतं रथं दृष्ट्वा श्रोटणं प्रत्यर्जुनवाक्यं २८८ २२ स्थानगमन अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णस्य रयदाईकारण पतितस्य दुयोधनस्य रूसवर्णने कयन २८८ २५ दुर्योधनं प्रत्यश्वत्याना विलापवाक्ये ३०५ युधिष्ठिर प्रति श्रीकृष्णस्य महर्षवाक्य :: •२८४ २८ अत्यामादीन् प्रति दुर्योधनस्य ममयोचित औरणशंमारूपं युधिष्ठिरवावयं ३०५ दुधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णवाक्यादि १४ प्रयत्य मादीन् प्रति दुयोधनस्य प्रवाध . गान्धारोमान्त्वमार्य श्रीकृष्णस्य हस्तिनापुर इमनं १८ दुर्योधन दृष्ट्वा मुद्धम्याच न्यानो वाश्य क्यं वासदेव प्रेषित इत्यादि जनमेजयप्रश्न ३.. २२ जलपूर्ण भानपनार्थ कमान दोधन नममेजयप्रनाभिनन्दगादा वैशम्पायनोज ३०० वाक्य अन्यायहतं दुर्योधनं दृष्ट्वा युधिष्ठिरन्य कुम्भेश्रानोते दीपपुवाभिोक ये दुर्योधन ... १४ ... ... १७ - - २७ - ३० ... वाक्यं १७ . . ... वाक्य २४ . . २८ .... ... ४ भ ·॥ श्रीमहाभारतोयरतीयखण्डान्तर्गतसौप्तिकपर्डसचीपचं ॥ प्रकररा M ... ... .... ... ११ एसे पल प्रकरण एसे मंतर वाक्यं ३०६.६ प्रसताना पाण्डवानांना विधास्थामीत्यादि दुर्योधनवाक्येनाश्वत्थान सेनापत्याभिषेकादि ३.६ 'द्राणिशाक्य ... ३११ २३ गदायुद्धपर्चसमाप्ति. प्रख्यपर्वसमाभिध ... ३.६ १२ रात्री विश्रामार्थ द्राणि मति कृपवावं २१५ ५ अश्वत्थामप्रशंसारूपं रुपवाक ३२२ १९ सौप्तिकपारम्भ १पं प्रत्यश्वत्थाय सोधवाक्यं ३१२ २५ श्रावत्थामादीनां शिविराभ्यामागमनादौ दुर्योधमोरुभगमनूद्य द्राणिवाक्य ..'३१३ २ सञ्जयोफि. ३. २ अयथावो विकत्थनवाक्यं ३१२ ६ मञ्जय प्रति तराष्ट्रस विलापवाक्य. ३०७ ८ अश्वत्थामा प्रति कृपस्योपदेशवाक्य अधर्मेण दुर्योधने इते छतवमोदय किम । मनानां पाण्डवानां वधनिवारणार्थ कप कुनीति तराष्ट्रप्रमः वाक्य पाण्डवमयात कृतवर्मादीनां वननिवासादी पाण्डवकृतान्यायवधमन्द्य ट्राणिवाक्य ३१३ २५ सन्जयोनि. ... ३०७ १८ अश्वत्थानः पाण्डवनाशार्थ गमनादी 'न्यग्रोधमूलोपविष्टाना ट्रेण्यादीनां कथोप : समयोति........ .... ३१४- १० र प्रति द्रोणे: स्वाभिप्रायकथन छतमपयोनिंद्रादिकथन ३.८ १२ सतवर्मपयोणेरनुगमनादि अश्वत्थावावायसवृतन्ययोधस्य दर्शन"... ३०८ ' १६ अश्वत्थानः पाण्डवशिविरद्वारदेणे स्थिति मज्ञेषु काकेषस्नुकस्यागमनादिदर्शनं ३०८ १८ कथनं ३२४ रकेमोनकम यावायसनागदर्शनादि ३०८ २१ ाणिमाम्यितं वीक्ष्य भाजपा किम गुर्ज। इनकछतमोपधकर्म दृष्ट्वा द्रणेचिन्नादि ३२८ २५ तामितिश्तराष्ट्रप्रश्नः ३१४ २२ राधा मन्त्रामा पाण्डवानी नाशने द्रोणे रुपकृतवाणी मम्भाय्य द्रोणेगमनादा मिशयकरणं ३.६ ३ सञ्जयोतिः २३ तवरपरकायनादि याबदारमालम्प महादेवखावत्यामशत प्रयु। तो प्रत्यासत्यापोवाक्य दर्शत ३१४ प्रश्नत्यामान प्रति एपटापदेमवाक्यं ३०८ २२ महादेवस्य रूपवर्णनादि ३१४ २५ दुधमनिन्दारूपं हवा १६ ट्राणिविप्तानामस्वाणां महादेवकृतयाम: १ एनराधादीनां समोपगममार्थ रुपाक्यं २३ अपवाक्यमनुमत्य मिरायुधस्य द्राणवाक्यं ११५ परिचमाइत्थाममोकादो मनयोति २८ देवेन महादेवस्य तीपाय द्रोणेचिन्तादि एसवरपा प्रत्ययत्यापोवाक्य २६ महादेवशरणाय द्राणिचिन्तादि स्त्यामटनवमिन्दमादि १८ प्रवत्यायो रयादवतरणादामनयोकि: कयन ... ... ३४ १६ २० ... ... .. ... ... ... . ".. ...

·. .... ... ३१८ .१२ ... ... ... ... ... ... ... ३१० ... ... ..- M ... ३२० ... ३२१ , ॥ श्रीमहाभारतीयढतीयखण्डान्तर्गतसौप्तिकपर्वसूचीपत्र ॥ ३५ एछ पली प्रकर ए पंचा प्रयत्थामतमहादेवस्तव रागमनं अश्वत्थान समीपे काञ्चभवेद्युत्पत्ति. ३१६ ९. युधामन्यु इला सुतान् योधान् प्रति द्रोणे तस्या वैद्या महाभूतगणात्यत्तिकयनं मनादि १४ भूतगणाना रूपादिवर्णन १३ अश्वत्यायो द्रोपदीपुनर्भनादि ... ३२८ २३ द्राणिभयाथै भूतगणानां ने प्रति घावनादि ३१० १५ अश्वत्थामानं प्रति द्रौपदीपुत्राण वाणवर्ष भूतगणान दृष्ट्वा द्रार्ययाभावकयनादि ३१७ বাৰি २४ खदेहेन होमकरणया द्रोणेरमिप्रायस्य अश्वत्थामशतप्रतिविन्ध्यप्रतिद्रोपदीपञ्च कथन १९ पुत्रवधादि ३१८ महादेव पति द्राणिवाक्यं ३१० १३ अश्वत्थामतशिखडियधादि ३२. अश्वत्थामानं दृष्ट्वा महादेवस्य वाक्यं ३१० २८ | पाण्डवसन्याना कानराविदनं महादेवस्य ट्रैणिशरीरावादि 1३१८ ३द्रोणितपाण्डवीयबसैन्यनामक यन ३२. २. महादेवावेगेन द्राणे प्रभाकयनं ...., ३१८ ४निधान्यानां मन्याना व्याकुलवकयनं द्रोणपुग्ने प्रयात रुपमाजी न व्यवर्ततामित्या डा.स्यादीनां पलायनादिकयनं ३२१ दि तराष्ट्रप्रश्न ३९८ ७शिविरात् पलायनपराणां मन्यानां छपत अपकृतवमणोः मिविरदारिस्थितिकथने वर्मया नाम: ३२१ २२ ३१८ ११ छपकतवर्मणा. पाण्डवीयशिविरऽमिप्रदा कृपकृतवाणी प्रति द्राणिवाक्यं ३१८ १२ मादि ३२१ २५ द्रोणे पाण्डवाणिविरप्रवैयादि ३१६ १५ द्राणिशतववाग्नाशादि ३२१ २० अश्वत्याग्ना श्रद्युम्नग्टहागमनादि ३१ १० द्राणिइतमन्यदेहः पृथिव्यावरणं पादस्पन सृष्टद्युम्नप्रयोधादि ३१६ २० भयातीना वीराणा विक्रोधादि ३२२ उत्तिष्ठन्तं दृष्टयुवंटहीलापाणिभ्या निप्ये माणितमिनाया पृथिया रज शान्तिकयनं ३२२ पादि ...: ३१८ ९२ रजन्यर्द्धन बहुग्न्यनाशकथनं ३२२ भस्त्रेण नाभार्थ एशशुवस्य ट्रैणि प्रति नरामभोजनार्थ रव पिशाचानां तत् स्थाना प्रार्थना ३१८ २६ गमनं ३२२ रघु प्रति द्रौणिवाक्यं ३१६ २८ रन पिशाचानी रूपवर्णन ३२२ पृष्टयुवं इत्ला द्राणे गिविरान्तरगमनादि ३१८ २/मान् हत्वा शिविरान्निर्गत्य कपमाजी प्रति घटद्युम्नं निहतं दृष्ट्वा स्त्रोणा विलापादि ३२८ अश्वत्थाम्नोवाक्य ट्राणिकृतोत्तमशिानाशादि ३१८ ११/प्रागवे द्राणिरेतत् कर्य नाकरोदिति उत्तमाजमहत मत्वा ट्राणिममीपे युधामन्या वृतराष्ट्रप्रश्न ... ३२३ सञ्जयोक्ति, ... ... . ... ... ... .... ... ... ... . ...

·॥ श्रीमहाभारतीयटनीयखण्डान्तर्गतमाप्तिकप चहचोपत्र । . UTAT ... ... ... .. ४ a TH वाक्य .... ... ... ३२० 1 .. -४ 1 । ७ .. ... पुणे पति प्रकरण एके पायानामसम छतमेतदित्यादि मन युचादीग मिशतान् दृष्टा युधिष्ठिरमन्ताप ३२३ वैशम्पायनीति झपादोना चयाणा इर्षणालिङ्गनादि ३२३ १२ युधिष्ठिरसमीपे द्रोपद्यागममादिकथर्म ३२० कृपकृतवाणी प्रति द्राणिवाक्यं ३२३ १४ युधिष्ठिरं प्रत्ययस्थानामामार्थद्रोपदीविलाप दुर्योधनसमीपे द्रोण्यादीनामागमने सञ्जयोकि ३२३ १६ द्रौपदो प्रति युधिष्ठिरवाय ३२० दुर्योधनस्य तदानीन्तनावस्यावर्णन २२२ २० द्रोणपुत्र हवा मिरः स्यमणिमाईरेत्यादि दुर्योधनं दृष्ट्वा कृपस्य विलापवाक्यं ३२३ २८ द्रौपदीवाक्यं २. दुर्योधनं प्रति द्राणिविलापवाक्ये भीममेन प्रति ट्रीपदीवाक्यं ३२० २२ मञ्जयोक्ति ६ द्रौपदीवाक्येन ट्रैणिबधार्थ भोमस्य गमनं ३२० २० कृष्णार्जुननिन्दारूपमश्चत्यामवाक्य ३२४ १८ भीमनिवारणार्थ युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णवाक्ये दुर्योधनं प्रशस्यात्मनिन्दारूप द्राणिवाक्य ३२४ वैशम्पायनोति ३२८ दुर्योधनं प्रत्यश्वत्थाम्न पुनाक्य मञ्ज द्राणेब्रह्मगिरोनामास्त्र प्राप्तिवृत्तान्त कयनं ३२८, ३२५ ५ अश्वत्थामानं प्रति द्रोणाक्लस्य कथन ३२८. १० माप्तिके प्रद्युम्नादिनाशवृत्तान्तकर्यन ३२५ ६) द्वारकामागत्य श्रीकृष्णसमोपे ट्रैाणेरस्त्र द्राणिवाक्यं श्रुत्वा तत्सम्मानरूपं दुर्योधन प्रार्थना वाक्यं ११ अश्वत्थामानं प्रति श्रीकृष्णानस्य कयन दुर्योधनस्य प्राणपरित्यागादि . ३२५ १४ | अश्वत्याग्न सुदर्शनचक्रोत्तोलनाद्यसर्मथता दुर्योधने हते सञ्जयस्य दिव्यदर्शित्वनाश कयनं २३ कथन अश्वत्थामभनारूपं श्रीकृष्णवाक्य ३२८ पुत्रवधं श्रुत्वा राष्ट्रम्य चिन्तायां वैषम्पाय श्रीकृष्ण प्रति ट्रेोणे प्रत्युत्तरवाक्य माति ३२५. २९ श्रीकण प्रतीना रयारोहणादा वैशम्पाय माप्तिकपश्चान्तर्गतेपोकपारम्भ २३ नोक्ति ३२८, १६ पुधिष्ठिरं प्रति ध्यानमारथे मौतिकवृत्ता भीमादीग् दृष्ट्वा दाणेदागिरोखत्यागादि ३२. माकयमे वैशम्पायनीकि २४ द्रोणेरभिप्राय युद्धार्जुनं प्रति श्रीकृष्ण वाक्ये द्रौपदयादीमा नामकने सूतवाक्यं ...'३२५ २५ वैशम्पायनानि पुत्व, श्रुत्वा युधिष्ठिरम्य पानादि २ रयादवतोयं द्राणि प्रत्यर्जुनस्य दिव्यास्त्र युधिष्ठिर विनाएवाक्यं ५. त्यागादि पुधिष्ठिरस्य मिविरदर्शनादि २४ दायानुनयो निवारणार्थ नाग्दयामयो . ३२८ १५ .... ३२५ ...३२८ ૧૮ . ... -- ३२८ २८ ८ 1 : - ... २३ १. ... ... ६.३० १३ ·॥ श्रीमहाभारतोयलतीयखण्डान्तर्गतसौप्तिकपर्ववचीपत्र ।। ३० .. ... ... .... ... ... ... ... ... ४ ... ६ ... 1. नोकि.. प्रकरणं पंक्तो | प्रकरण एथे: पल रागमनादि श्रीकृष्णं प्रति युधिष्ठिरप्रमः ३३३ १४ द्रीयजना प्रति नारदव्याभयोवा २५ द्राण प्रति महादेवप्रमाद श्रीलमायाको अर्जुनकृतास्वसंहारे वैशम्पायनोकि ३३० २८ महादेवप्रधमारूपं श्रीकृष्णवाक्यं ३३३ भारदव्यासी प्रत्यर्जुनवाक्य ३३. २८ सटिकरणाथ महादेवं प्रति बहाणो वाक्यं ३३३ अस्वसंह मसमर्थस्य द्रपिया प्रति वाक्यं ३३१ ८ ब्रह्मणे वाक्येन शिवस्य यतपयर अश्वत्थामानं प्रति व्यामवाक्य বাহি ३३३ २३ अर्जुनाय मणिप्रदानार्थ द्रौणिं प्रति व्यास सृष्टाः प्रजा. दृष्टात्थितस्य रुद्रस्य क्रोधादि ३३४ २ वाक्य ३३१ २४ महादेवं प्रति ब्रह्मणोवाक्य ३३४ मणि प्रशस्य व्यास प्रति द्राणिवाक्यं ३३१ २५ ब्रह्माणं प्रति महादेववाक्य ३३४ द्राणि प्रति व्यायवाक्यं ३३२ १/देवाना यज्ञकन्पनादी श्रीकृष्णवाक्य उत्तरागोट्रीयरस्वपरित्यागे.वैशम्पाय | स्वभागमदृष्ट्वा रुद्रस्य क्रोधादि. ३२४ १३ नोक्ति. ३३२ २ ग्टहीनकार्मुकं महादेवं दृष्ट्वा एथियो अश्वत्थामान प्रति श्रीकृष्णवाक्ये वैशम्पाय कम्पादि. ३३४ १८ ३३२ ४महादेवभयात्गरूप एवा यज्ञस्य मलायनं ३३४ २२ श्रीकृष्ण प्रति द्राणिवाक्य ३३२ समविद्ध प्रकृतीनां छिन्नवाहादीना पलायनं ३३४ अश्वत्यामानं प्रति मापप्रदानाय भगव देववाक्येन महादेवमादादि .. ३३४ २८ दाक्यं ३३२ ११ मौप्तिकपीन्तर्गतैपोकपर्वसमाप्ति अश्वत्यामानं प्रति व्यामस्य शापानुमोदन नीप्तिकपर्वमाप्ति ३३५ ६ वाक्ये ३३२ २१ या प्रत्यश्वत्थामवाक्यं २३ अथवीपारम्भ मणिं दत्त्वा =ोणेनगमनादी वैशम्पाय खीपान्तर्गतबलप्रदानिकपारम्भ ३३६ नानि ...'३३२ २४ दुर्योधने हो तराष्ट्र किमकरोदित्यादि पाण्डवाना शिविरागमनाक्ष वयम्पाय जनमेजयप्रश्न नौति २७ तराष्ट्रमन्तापादौ वगम्पायनोकि ३३६ द्रोपदी प्रति भीमवाच्य १तरराष्ट्र प्रति सञ्जयम्य मान्वनावास्य भीम प्रति द्रोपदोवाक्यं ३२३ ८ पुत्लादिवादितस्य पृतराष्ट्रम्य पाने वैशम्पाय भौतिक सैन्येषु हतेषु युधिष्ठिरमोके वैशम्पाय नोक्तिः ३३६ नोक्ति १३ तराष्ट्रस्य विलापवावं कथं प्राणिना मम पुत्ता निहता इत्यादि वितपन्त धाराष्ट्र प्रति अपत्य मोक्रनिवारण ... ... .... ... १ . .. ३ . ... ... ... . .. ... ३ ·ए? ... ... ... ... ... ... ... ... जयप्रश्न.... ... ... ... ३८ ॥ श्रीमहाभारतीयत्रतीयखण्डान्तर्गतस्लीप-सूचीपत्र ॥ प्रकरण : wat प्रकरण एछे पो वाक्ये वैशम्पायनोक्ति. २) “विष्णुवाक्यं '२४२२४ नत्र दुर्योधननिन्दारूपं धनयवाक्यं ..: ३३७ १२ कलेरंगेन दुर्योधनगन्मादौ यामवाक्यं ... एतराष्ट्रनिन्दारूपं मन्नयवाक्यं ३३७ १५ युधिष्ठिरराजसूये नारदोकय कयनेन राष्ट्रसमाश्यामादी वैशम्पायनोनि: ३३० २५ धृतराष्ट्रसान्त्वनं ३४४ ६ एतराष्ट्र प्रति विदुरस्य प्रबोधवाक्यं ३३७ २८ धृतराष्ट्र प्रशस्य तत्सान्त्वनाय व्यासवाक्यं ३४४ विदुरवाक्येन विशोकस्य पृतराष्ट्रस्य वाक्य १३३८ ६ व्यास मति धृतराष्ट्रवाक्ये वैशम्पायनोकिः' ३४४ तराष्ट्रपति विदुरस्य तत्त्वोपदेभवाक्यं .. ३३८ ८ धृतराष्ट्र समाश्वस्तं दृष्ट्वा व्यासस्यान्तधाम २४४ २२ कथ समारगहन विज्ञेयमित्यादि तराष्ट्र घ्यामे गते धृतराष्ट्र किमचेयरीत्यादि जनमें प्रभ ३३८ २७ ३४४ २४ भूतानी गर्भवामप्रतिवृत्तान्ने विदुरवाक्यं ३३८ २८ एतराष्ट्रसभीपे सञ्जयस्य गमने वैशम्पाय जीवस्य स्लोभादिस्वभावे विदुरवाक्य नोक्तिः ...६३४४ "२० बुद्धिमार्गश्रवणार्थ तराष्ट्रप्रमः ३४० १८ / सर्वेषां प्रेतकार्यकरणार्थ धृतराष्ट्र प्रति मंमारस्य गहनत्वकयनाय विदुरप्रतिज्ञा भञ्जयवाक्यं ३४४ २८ संसारस्य वनमादृश्येन विदुरवाक्यं ३४० २९ सञ्जयवाके न धृतराष्ट्रस्य पतने वैशम्पाय अहो खलु महदुखमित्यादि एतराष्ट्रप्रश्न ३४१ १४ नोक्ति ३४५ मोचविदुपमितकान्तारादिशब्दाना यायायं . धृतराष्ट्र प्रति विदुरस्यापदेयवाक्य ३४१ १७ | गान्धार्यादीनामानयमार्थ धृतराष्ट्रवाक्ये पुमावदुरवाश्यअवधार्थ धृतराष्ट्रप्रश्न ३४१ २८ वैशम्पायनोति ३४५ धृतराष्ट्र प्रति तत्त्वमापदेशार्थ विदुर धृतराष्ट्रममीये कुन्यादिभिः सह गान्धा- प्रतिज्ञा ३४२ ३. गमनं ३४५ २१ विदुरस्य नत्वापदेषवाक्य ३४२ १गान्धार्यादीनां रोदनादि ३४५ २४ माकान्तप्तस्य धृतराष्ट्रस्य पतनादो वैशम्पाय स्वीमि परिहतस्य धृतराष्ट्रस्य युद्धस्याना २४२ गमनादि । सभाम्य धृतरामस्य विलापशवं ३४३ ४ धृतराष्ट्रस्य रूपादौनी त्रयाणां दर्शन वैशम्पाय धृतराष्ट्र प्रति प्यामस्याग्देवाय १२ मोकि সামনি বাঘ সৰিছিল २४३ १८ धृतराष्ट्र प्रति छादीनां वाक्य ३४६ नरेन्द्रमभाची देवाम प्रति भारमहारार्थ गान्धारी प्रति रुपादीना वावं प्रकिार २२ गान्धारी प्रति कृपादोना प्तिकरतान्त धराय पेष्टपुतले कार्य करियतीत्यादि कथन ३४० ... . ... ... ४४५ कयन ... ... ... ... ... - ... ... ... ... .... .... ३ .... ८ ...३४३ ... ... ...३४६ ·. । योमहाभारतीयटनीयखण्डान्तगतस्त्रीपवरचीपत्र । प्रकरण पता प्रकरण . ४ .... ... .. ... ... . -- . 3 ४ ... ... एथे एछे, पााण्डवभयात् कृपादीमा वयानगमनादि ३४६ १२८ निन्दारूपवाक्यं १२ स्तिनापुराण निधाना धृतराई झुला युधि श्रङ्गन्यग्रे गान्धाऱ्यांदृष्टिपातन युधिष्ठिरस्थ टिरा गमने वैशम्पायनोनि. .... ३४७ कुनखित्वायन १५ स्वीभि परिबताया द्रौपद्या युधिष्ठिरानु - गान्धा-नुजया युधिष्ठिरादीना कुन्तीसमी गमनादि पागमनादि ३५० १८ युधिष्ठिरादीना एतराष्ट्रवन्दनादि ३४० .१३ युधिष्ठिरादीन् प्रति द्रौपदीविलापवाक्य ३५ २४ श्रालिङ्गनछलेन भीमनाशार्थ तराष्ट्रामि द्रौपद्या मह कुन्या गान्धारीसमीपगमनादि ३५० २६ मायादि १६) कुन्ती प्रति गान्धार्युग्देयवाक्य ३५. २८ राधाभिमाय जाला श्रीकृष्णस्य लाइ जलप्रदानिकपसमाप्ति ३५१ निर्मित भीमप्रदान ३४० १८ सोहनिर्मितमीम बाहुभ्या भया एतरराष्ट्रस्य खीपान्तर्गतस्त्रीविलापपारम्भ पतनादि २४० २० दिव्यचक्षुधा गान्धाच्या युद्धम्यानदर्भनादौ गत्काध धृतराष्ट्र प्रति वासुदेववाक्यं ... ३४०० २५ वैशम्पायनोकि ३५१ ५ धृतराष्ट्रस्य शौचादी वैम्पायनीति. ३४८ ५ युद्धस्थानवर्णनादि ३५१ धृतराष्ट्र प्रति श्रीकृष्णापदेयवाक्यं ३४६ ६ धृतराष्ट्रादीनामायोधनदर्थनार्थ गमन श्रीक्षण प्रति धृतराष्ट्रवाक्ये वैम्पायनो कि ३४८ |যখন আঁথা সনি মালাৰীসিনাথ धृतराष्ट्रस्य भीमसागादि ३४८ २१ वाक्यं ३५३ २२ गान्धारी प्रति पाण्डवानामागमन वैशम्पाय दुर्योधन दृष्ट्वा गान्धा. पतनादी वैम्पा नोनि. ३४८ यनीति ३५३ * गान्धार पाण्डवान् प्रति मापदानाभिप्राय दुधिनमालिङ्ग्य गान्धार्या विलापवाक्यं ३५३ जावा व्यासस्यागमन ३४८ २५/ओं कणं प्रति गान्धारीविलापवाक्य ३५३ गान्धारी प्रति व्यासवाक्य २८ दुर्योधनपनी दृष्टा गान्धा-विलापवाक्य ३५४ व्याम प्रति गान्धारीवाक्य ... ३४८ ६ निहतान् पुत्रान् दृष्टायोकण प्रति गान्धारी भोमस्थ गान्धारोपयवादी वैम्पाय विलापवावं ३४८ १५वीणा विलाप दृष्ट्वा गान्धााविलापवाक्यं ३५४ १२ गान्धारीमान्त्वना भीनय वाक्य ३४८ १६ दमामनं दृष्ट्वा गान्धा-विचापवाक्यं . २८ गान्धारीभोमयारुतिप्रत्युको ३४८ २६ | विकर्ण दृट्टा श्रीक्षण प्रति गान्धा-विलाप गान्धायुधिष्ठिरान्वेषणे वैशम्पायनोक्ति. ३५० ३५५ गन्धारी प्रति मापभीरस्य युधिष्ठिरस्यात्म दुख दीन दृष्ट्वा गन्धा तिवापाक्य ... . .... ... ... ... ८ ... ... ३४८ . ... ... ... २५४ ... ... ... वाक्य ८ ...

·४० प्रकार : . १ ... ७ ... . 1 ... - वाक्य .... ५ ॥ श्रीमहाभारनीयवतीयसण्डान्तर्गत खोपएचौपच ॥ टो पाकर से मता अभिमन्यु दृष्ट्वा गान्धारोविलापवाक्य २ गान्धारीप्रयांधार्थ श्रीशणवाक्य ३६२ श्रोष्टप्ण प्रत्युत्तराविसापवाक्ये गान्धार्युति ३५६ ८ श्रीकृष्णवाक्येम गान्धारीठाग्भावादी विराटं दृष्ट्वा तत्स्वी विसापे गान्धार्युक्ति ३५० धेसम्पायनानि. कर्ण दृष्टा श्रोष्ण प्रतिगान्धारी विलाप নাঃ সখি ছমাস। SIাবাসা वाक्य ३५० मंख्याकथन श्रावन्य दृष्ट्वा गान्धारी विलापवाक्य २५७ १२ एतराष्ट्र युधिष्ठिरयो: मंवाद. २६२ २६ जयद्रथं दृष्ट्वा गान्धारीविलापवाक्यं ३५७ २८) इताना प्रतकार्यार्थ युधिरि प्रति एतराष्ट्र भल्यं दृष्टा श्रीकृष्णं प्रति गान्धारी विलाप वाक्यं ....३५८ ११ प्रेतकार्यकरणार्थ धौम्यादीन् प्रति युधिष्ठि भगदत्तं दृष्ट्वा गान्धारीविलापवाक्यं ... ३५८.. २० गदे वैशम्पायनोकि भीमं दृष्ट्वा गान्धारी विलापवाक्यं .... ३५८ २४ दुर्योधनादीना मेतकार्यकरपाटि द्रोणं दृष्ट्वा गान्धारी विस्तापवाक्य ३५८ . . ६ टकामामुदकक्रियाकथने वैशम्पायने.नि....२६४ भूरिश्रवसं दृष्ट्वा गान्धारीविलापवाक्य २४ | कर्ण स्वादकक्रियाकरणार्थ युधिष्ठिरं मति मोमदत्तं प्रति तत्पत्युतविलापस्य कथनं ..२५६ कुन्तीवाक्यं २६४ यूपध्वजपत्नीना विलापे गान्धारोवाक्य दुखितस्य युधिष्ठिरस्य कुन्तों प्रति व यं ३६४ शकुनिं दृष्ट्वा गान्धारी विलापाव कर्ण भ्रातरं शात्वा युधिष्ठिरस्य विलायः ३६४ काम्वाजमार्याविलाप गान्धागवावयं ९४ कम्योदकक्रियाकरणादि भागधपत्नोनी विलाये गान्धागेवाक्य .. ३६९. '२० स्त्री यान्तर्गतश्राद्धपसमाप्ति घरद्युम्नपुत्वादीन दृष्टा गान्धारीवाक्यं ६ स्वीपर्वममाति विन्दानुविन्दादीन् दृष्ट्वा गान्धारीरिखाप वाक्यं ३६९, २१ भान्तिपर्व रम्भ भवान् हनान् दृष्टा गावा- पतनादी गान्तिपञ्चान्तर्गतराजधर्मपारम्भ वैषम्पायनोति. ,२६१, ३. कृतोदकान। पाण्डवाना गङ्गानिवासादा श्रीक्षण प्रतिगान्धारीवाक्यं वैशम्पायनोक्ति श्रीकृष्णाय गान्धार्थी भापदानादि ६ युधिष्ठिरसमीय देवायननारदादीनामागम गान्धारों प्रति श्रीसष्णवाक्य वैशम्पायनोकि ३६२ .२० मादि स्त्रीविनापपर्चममाप्ति ३६२ , १२ युधिष्टिर प्रति नारदवाक्यं नाग्दं प्रति युधिष्ठिरस्यासन्तोषवाक्य रखीपान्तर्गतशाद्धपारम्भ ....... ३६२ १६ दुधिष्ठिरस्य कुन्तीमन्यभम्वरणवत्तान्तकयनं ३६६ २० 1 ... ३६४ ... , ... 41 .. .. । ... ३६६ - ...

·॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखएडान्तर्गतशान्ति पर्वसूचीपचं ॥ . ४२ पहा 7 . . २५ ... १ .. ... ... M १२ ... ... २२ पही प्रकार भारद प्रति युधिष्ठिरस्य पूषाककर्णकुन्ती कर्णन युद्धार्थ मागधस्याज्ञानादी नारद संवादकयन वाक्यं कर्षाज्ञानन युधिष्ठिरस्य सन्तापवाक्य ३६. १७/पराजितख मगधन्य काय मान्दिनीनगर कर्णाभिशापत्तान्तवार्य नारदं प्रति दानादि ३०१ युधिष्ठिरमनः ३६० २४ देवमायाविमोहितस्य कर्णम्येन्द्राय वम कदृत्तान्तकथनायें युधिष्ठिरं प्रति भारद . कुण्डलदानादि वाक्यं ३६७ २८ नारदस्य विरामादी वैशम्पायनीति ३०१ धनुर्वेदमिचाय द्रोफ प्रति करवाक्यं ६ माचन्त युधिष्ठिरं प्रति कुन्नोवाक्य ३०१ द्रौपस्यासम्मतिवाक्य श्रुवा रामममीपे कर्णस्य कुन्नी प्रति युधिष्ठिरवाय गमनादि ३६८ १० मा खिय.प्रतिम गुा धारयिय्यतीति আপ্লয়াস্থেসিন্মুক্লা ঘাযিকারি ३६८ १२ युधिष्ठिराभिशाप हामधेनुं हत्या नाझपप्रमादार्थ कवाक्यं ३६८ १० क मत्वा युधिष्ठिरसन्नापे वैशम्पायनीति ३०१ २६ कर्ण प्रति माहाणाभिमापप्रदानादि ३६८ २. अजुनं प्रति युधिष्ठिरविलापशक्यं ૨૧ २८ करस्य वीर्यादिना रामस्य इर्ष दो नारद इतान जातीननुसाच युधिष्ठिरविलाप वाय ३६८ २८ वाक्यं ३०२ काम राम मुझे कोटेंन कारभेदनादि २१८ २ दुर्योधननिन्दारूप युधिष्ठिरविलापवाक्यं ३०२ • रामस्य दृष्टिपातेन कोटस्य राष्पप्राप्या पापभयाधुधिष्ठिरस्य वनवासाभिप्रायकयन ३०२ दिकथनं . ... ३६८ १९ अर्जुनप्रत्युसरे वैशम्पायनोकि राम प्रति रामस्य वाक्य ३६८ १३ युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनजाक्य राम प्रति रायमस्य कीटत्वपक्राभिशाप अर्यप्रथमारूपमर्जुनवाक्य वृत्तान्तकथन ३१८ १६ भिवाश्रमप्रशंमारूप युधिष्ठिरवाक्य ३७४ कार्य प्रति रामस्थ मक्रोधवाक्यं २१ भिवाश्रमग्रहणार्थ युधिष्ठिरवाक्य ३०५ भापभयन कपस्यात्मपरिचयदान २३ भिवाश्रमस्वभाववर्णन कर्ण मति रामस्थाभियापप्रदानादि ... २६९ २६ सपारप्राप्तिकारणकयनं ३०५ १८ धुर्योधनेन कर्णस्य सख्यादी नारदवाक्य मंशारत्यागिन सुखकथनादि सम्रदर्शनार्थ सकर्णदुयोधनादोनो युधिष्ठिरं प्रति भीमोपदेशवाक्यं कलिङ्गदेशगमनादि युधिष्ठिर प्रत्यार्जुनस्य तापमयकवादरूप दुर्योधनस्य कसिङ्गरागकन्याहरणादि:.. ३७० तिहासकथन राजभिः सह कर दुबोधनधार्युवर्णन १०/नच पविरूपस्येन्द्रस्य मुनीन प्रति वाक्य ३०० . ... ... १ १० .. D ... .३०३ २५ ... १ ... ३ ल . 1 १४ .. .. ट ·. .. ... ... . m x .. - ४ १४ Tand ... ४२ ॥ श्रीमहाभारतोयटती यखण्डान्तर्गतशान्तिपर्चसचीपचं ॥ ময় एछे | प्रकारस एछे मकुनिना पौण संवादकथन ३७७ ३ नकदृष्टान्तेन युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनवावर ::३८६ १,२ इन्द्रवाक्यमे मुनींनी गाईस्थामकरणदा ग्र नं प्रति युधिष्ठिरस्य राम्यायागाभिप्राय वर्जुनवाक्य वाचं ३८६० नकुलोपदेशे वैशम्पायनीति : ३०७ २० वनवासिमा प्रथमारूपं युधिष्ठिरवावं .. ३५ १० युधिष्ठिर प्रति नालापदेशवाक्यं ३०७ २८ युधिष्ठिरं प्रति देवस्थानापदेषवाक्य ३८० ५ युधिष्ठिरं प्रति सहदेवोपदेशवाक्य यशसारूपं देवस्थानवाक्यं ३८० १३ युधिष्ठिरं प्रति द्रौपदीवाक्ये वैशम्पाय इन्द्रहस्पतिवादरूपैतिशामकथनेन देखें नोनि ३७८ २० स्थानवाक्य ३०० युधिष्ठिरं मति द्रौपद्युपदेशवाक्य २५ भूतानागमिप्रायस्य नामावे देवस्थानवाक्यं ३८० रज्यभागाथै युधिष्टिर प्रति द्रौपदीवाक्य ३८. </राज्यपालनार्थ युधिष्ठिर प्रति देवखानवाक्य ३८८ द्रौपदीवाक्यं श्रुखा पुनरर्जुनवाक्ये युधिष्ठिर प्रति पुगरर्जुनवाक्ये वैषम्पायनोकि ३८६ वैशम्पायनोनित ..... १/अर्जुनवाक्यं श्रुवा युधिष्ठिरस्य वृष्णीभावे युधिष्ठिरं प्रति दण्डप्रशंमारूपाद्यर्जुनवाक्य ३८१ २१: वैशम्पायनोक्ति अर्जुनवाक्यं श्रुत्वा भीमवाक्ये वैशापाय राज्यकरणार्थ युधिष्ठिरं प्रति व्यासवाक्यं ३८८ नाशि ३८५ .१ सहस्थाश्रमप्रशंसारूपंचामवाक्य युधिष्ठिरापेपरूपं भीमवाक्य ...३६३ व्यासस्य श्राह्मणधमोपदेशवाक्य ... ३८ युधिष्ठिर प्रति भीमस्य शारीगदिदु संव्या घ्यामस्य पत्तियधर्मायन ३८ धिकथन ३८३ समाचाणक्षत्रियधर्ममुहिश्य हसतिगीताया द्रौपदीमभानयनाद्यनूद्य युधिष्ठिर प्रति । "गाथाया कथन ....३८८ भीमाक्य ३८३ १८ केन कर्मणा सुयुध मिद्धिमाप्तवानिति युधि राज्यनिन्दारूपं युधिष्ठिरवाक २८४ সিপ্ন ... ३८८ १६ वनवामिप्रभमारूपं युधिष्ठिरवाक्यं ३८४ १९ गनलिखितयाहत्तान्तकयनेन व्यावा. ३८८ । १० युधिष्ठिरस्य नकोकगाथाकथन ३८४ १८ महस्थाश्रमं गत्या लिखितस्य फजभवणादि ३८८ - १८ तूष्णीभूत राशि धनयमनापादा विम्या लिखित प्रति मझवाझ्य यनवाक्य... ... ३८४ २६ मामनुका फलंग्टहीतवता पेया से रुत युधिष्ठिरं मति माययाविदेहराजन्य पवाद मिति भद्धवाक्य .... २८६:२४ रूप पुमरर्जुनवाक्य ३८४ २० खिखितस्य सुद्यवस्म राध समीपगमनादि ३५८ रामयागिन मैपत्ति जनक प्रति नत्पनी लिखित प्रति सद्युम्नत्य वाक्य का '३८४१३. मधुषसमीपे लिखितमात्मापराधकथन २८८ ३० • २८८ ३० ... ३८८ .. 10 । .. ३८ २२ .... ... ३८८ ·. 4 २ ...३८ । २० . - .... ४ ....." + - . 1 NA - ... ... ... न ॥ श्रीमहाभारतोयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपचं ॥, ४३ प्रभार एसे पंको प्रकरणं एर यती लिखितं प्रति मुद्युम्नवाक्यं .....:. नोकिः। लिखितस्य इस्तदपच्छेदनरूपदण्डकथने व्यासस्याग्मजनसंवादरूपैतिहासकयन:, ३८५. २८ * व्याक्रि. ... .३८. ४ जातीनां द्रविणस्य घागमापाये कल्याण तदण्डं लिखित प्रति शनस्य वाक्यं मिच्छता नरेण कथं प्रतिपत्तव्यमिति माउदामदीनामेम लिखितस्य हस्तला , , .: जनकख प्रश्न..... ३८.५ "३. •भादि ....... ३८. १८ जना प्रत्यमापदेशवाक्यं लिखितक्षयोतिप्रत्युकी .....३० १२ सर्वेषां कालाधीनलकथनेनासत्य तत्त्वाप । लिखितस्य दण्डकरणेन राजः मिद्धिप्राण्यादी देशः व्यामोक्तिः ... ३८० १४ भूतममागमयानित्यताकयनेनागम योपदेशः ३८१ , १२ युधिष्ठिरं पति पुनर्व्यासवाक्यं ..., ३८० १८ अग्मापदेशं श्रुला विशोकम्य विदेहस्य ग्दछ । युधिष्ठिरं प्रति व्यासस्य रामभापदेश गमन .... ३०० २५ कथन ३६० २६, जनकदृष्टान्तेन शोकत्यागार्थ युधिष्ठिरं प्रति, युधिष्ठिरस्य प्रत्युत्तर वैशम्पायनोक्तिः .. ३८२ १ व्यासवाचं ::.३८७ . २६ ज्यास प्रति शोकाकुलस्य युधिष्ठिरस्य वाक्य ३८२ - २ युधिष्ठिरशोकापनोदार्थ श्री कपण प्रत्यर्जुन कालमशंसया व्यासस्वोपदेशवाक्यं । .... ३८२ ५/- वाक्यं - ३८० २६ सेनजित्कथिततत्त्ववाक्यानुवादेग व्यासातिः ३८२ १९ श्रीकृष्णस्य कथनाभिप्राय वैशम्पायनोनि... २८८. युधिष्ठिर प्रति व्यासस्य राजधोपदेश, २८३युधिष्ठिरं मतिगेकापनोदाय श्रीकृष्णापदेशः २८.६ अर्जुनं प्रति वनवाभिप्रभंसारूपं युधिष्ठिर सञ्जयनारदमंवादरूपेतिहामकयनेन + वा...... ..... श्रीकृष्णशाक्यं ::." ३८८, १ युधिष्ठिरस्य ययातिगीतगायाकथन... ३८४' ६ नत्र पुत्मोकसन्तप्तं सृञ्जय प्रति नारदवाका ३८८, १९ धननिन्दारूपं युधिष्ठिरवावं २८४.१ .५ सयसम्पत्तियुक्तस्य मरुत्तस्य मरणकयनेन ना अभिमन्युबधाद्यनूध युधिष्ठिरस्य मनापवाक्य ३८४ २९ सृनयशीकापने दंन भीमपराक्रमकयनेन युधिष्ठिरविलाप मर्चसद्धिसम्पन्नस्य महोवस्य मरणकयनेन वाक्यं ..............-२८४.२८ सञ्चयशोकापनादन ::३८ .२२ द्रोषवाक्यमनूच युधिष्ठिरस्य विसापवाक्यं १३८५ ७ नादिराजाना मरणकयनेम सृञ्जयधोकाप मधुमाकविकलं युधिष्ठिरं प्रति व्यासवाक्ये . -2 नादनं ...::. :: .३८८, २८ वैम्पायनोक्ति २८५ १४ दाशरथेरेपि मरणकीन नारदछतएञ्चय , , घधिष्ठिरं मति व्यासस्य तत्त्वापदेशवाक्यं । ३८५१२० भोकापनादनं :- यासर मयुधिष्टिरमाकापनीदने वैम्पाय . भगीरथस्य मरणकयनेन एनयशोकाप ... . ... . . ... Ne + .

·४४ ॥श्रीमहाभारतीयटनीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्र । प्रकरण पाता . ... .... ... + ... ....... 1 ... .... ... ... ४.४ ...४.४ ४.४ ... ४.४ .. ( ४०१ ... ८ साप्रकर ए नोदन ४..। १/विद्रपन्नों कन्या प्रति पर्वतशय ४.४ दिलीपमरणकथन सञ्चयमोकापनादन एप वक्ष्यतितेष्टाति श्रोहणवावं...४.४.१५ वाक्य भारदं प्रति युधिष्ठिरवाक्य वैशम्पायनाशिः १०४ मान्धाढमग्एकथनेन मारदछतरायमोका समयस्य पुत्रलाभत्तान्तऋथनार्थ युधिष्ठिर पनादन... प्रति नारदवाक्य ययातिप्रभाकथनं ...४०१ २) पतनारदयातिप्रत्युती २२ ययातिमरणकयनेन एन्नययाकापनादनं ४.१ ৩ানাঘ সনি এমন अम्बरीषमरणकथनेने सञ्जयगोकापनोदनं ४०१ ८ सृञ्जयपर्वतयोरशिप्रत्युको २९ विन्दारारिपत्यवर्णन १३/पुनाथ सञ्चयस्य पर्वतसमोये प्रार्थना मम विन्दुमरणकथनेन सञ्चषशोकापना' अल्पायुपुत्रदानार्य पर्वतवाक्यादि ... ४.५ २ १८/एनयस्य पुत्वाभादि गपमझतीना राशी मरणकयनेन मुनयः समयपुचनाशाय शक्रस्य चिन्तादि ...४.५ मोकापनीदन १६ इन्द्रमेषितव्याधेय एन्जयपुत्तनाशादि... "सगरस्य कोर्तिकयन ....४०२ ८ पुत्रनाभं दृष्ट्वा सश्नयस्य नारदमरणादि ४०५ ०२२ 'नमरणकयनेन सञ्चयमीकापनादनं ...'४०२° १४ मारदकृतपुत्रजीवनादि ...४०५ २० पृयुमरएकथनेन सायमीकापमोदनं १५ सुवर्णष्ठीविना राज्यकरणादि ४०५ २८ 'मारदं प्रति सज्जयस्य पुत्रप्रार्थनावाक्यं ४०२ २४ शाकत्यागार्थ युधिष्ठिरं प्रति नारदवाक्य ·४०६ 'एचयं प्रति नारदवाक्यं ४०२ २८ प्णीमून युधिष्ठिर प्रति व्यासवाक्य "काश्चनठोवी कथं एनयस्य सतस्यादि স্বশানার্জি युधिष्ठिरमन १ राज्यप्रतिपालमार्थ युधिष्ठिरं प्रति व्यास नारदपर्वतयोदृत्तान्तकथने श्रीलप्यामि. ४०३ वाक्य समयसमीपवासार्थ मारदपर्वतयावी ३१. व्यास प्रति युधिष्ठिरवाक्यं कन्याया. परिचया भारदस्य पछयो ईश्वरनियुक्न पुरुषेण माध्यमाधु वा कियत दयादि ४०३ इत्यादि व्याोपदेश मारदाभिप्राय गुजा पर्वतस्य वाक्य ४०३ १८ या प्रति युधिष्ठिरस्य विलापवाय भारदपम्पतयो परस्पराभिमापदामं ४.३ २४ युधिष्ठिराग्यापाथ व्यामोपदेशवाको १४ पारदश्य मन्यासाभादि ... ४.३ ३. युधिष्ठिरप्रबोधार्थ व्यासस्य देवासरसंग्राम भारदं ममि भापमोरमा पर्वतवार्य वृत्तान्तयन भादवानाभपमापनिमित प्रायविपाश्चमेधयाकरणर्थमुपदेश- ४.८ .... ... २ 7 ५ ४०१ ... ४ ... ... .... ... ... ... ... ... ... ४.४ ... ४.७ عر و ·॥ श्रीर्मचाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्र । ४५ पकी - प्रष्ट .." ... ... नादि ... एछे पक्की प्रकरण एसें. कानि कमाणिकला नर प्रायश्चित्तीयते ४१३ इत्यादि युधिष्ठिरवाक्य .....भीमं प्रति गमनार्थ व्यामवाक्य वैशम्पाय - विहिताकरणादिना प्रायश्चित्ताईत्वस्य कय। 12 : नोक्ति ४१३ '... ४०८ “२१ / भीमप्रसारूप व्यासवाक्यं. मायचित्ताईव्यक्तिनिरूपणादि .....४०८।२२ भीमसमोपे गन्तुं सन्नन्जस्य युधिष्ठिरस्य क्रियमाणेषु पापकर्मसु पापाभावनिमित । व्यास प्रति वाक्य * कयनादि i. ४.५ युधिष्ठिरं प्रति वासुदेववाक्यं ....... ४१३ ध्यापस्य बाहत्याप्रायश्चित्तकथन ., ४०८-२४ पुरप्रवेशार्थ युधिष्ठिरोत्याने वैशम्पायनोनि. ४१४ . सुरापानप्रायश्चित्तकथनं ....... ४१०४ युधिष्ठिरस्य पुरप्रवेशरीतिक यनं ४१४१० गुरुतल्पगस्य प्रायश्चित्तकयनं ....... ४१०.१३, युधिष्ठिर दृदृचूणा जनानामागमने परदाराभिमर्पिण प्रायश्चित्तकथनं ...४१ ० १८/- 5 वैशम्पायनोक्ति ...४१४ परिवेत्तृप्रतीनी प्रायश्चित्तकयनं ..... ४१० .०२० स्वीणा द्रौपदीप्रमाकरणादि. ब्राह्मणादीनी प्रायश्चित्तस्य गुरुलाघवल “ युधिष्ठिरमशंमारूपं.प्रकृतीनां वाय. ८ प्रकारकयनं. ... ४१० । २५ पुरप्रविष्टस्य राजाबाह्मणपूजादि ४२५ श्रगम्यागमनप्रायश्चित्तकथनादि ... ४१० • २८ पुरं प्रविष्टे राजि पुण्यघोषादिवर्णनं, ४१५ भक्ष्याभचप्वजानिन स्वल्पप्रायश्चित्तक भिनुरूपेण दुर्योधनमखस्य चाकश्यागम ४ " ...- ... ७ .. १२ . ... न . नादि ... . » नादि ..४१५ २८ ... . धुधिष्ठिरस्य प्रत्युत्तरे वैशम्पायनोक्ति ... १४९९ - १४ युधिष्टिर प्रति तनिन्दारूपं चावाकवाक्यं , ४१५.२४ भच्यामच्यादिज्ञानार्थ युधिष्टिरप्रश्न १६ ब्राह्मणान् प्रति युधिष्ठिरवाक्य ... भक्ष्याभक्ष्यादिनिरूपणाय व्यासस्य सिद्धमनु । युधिष्ठिर प्रति ब्राह्मणानां वाक्ये वैशम्पाय - संवादरूपेतिहासकयन नोकि... ४१५ २८. मनुमति पौणाकाकार्यविषयकप्रश्न', ४११ । १८ चार्वाकस्य परिचयदाने ब्राह्मणानां वाक्यं ,४१६. ...१ ऋषीन प्रति मनोरुपदेशवाक्यं ....... ४११ २९ बाह्मणना इवारैश्चार्वाकस्य नागे वैशम्पाय बाह्मणानामभक्ष्य व्यनिरूपणं नोक्तिः प्रेताम्नादिभवणदीपकर्यन?... 07 ४१२ १३ युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णवाक्ये वैशम्पायना कि ४१६ , हामिणे देवादीनां पूजापूर्वकमाज , तत्र श्रीष्ठष्णस्य चावाकवयोपायकयनं. ४९६, मादिकथन ४१२ ३ः ब्राह्मणवरदर्पितस्य चार्वाकस्य देवानामनिष्ट रहस्यस्य दाननियमकयनं ४१२-२२ करणं ४१६ राजधादिश्रवणार्थ व्यास प्रति युधिष्ठिर 'वानीकाधाधिनो देवान प्रति ब्रह्माणोवाक्य ४१६ . B ३१२ * .. ... ... ... . । ३ ·• प्रकरण ११ , H .... ... ... ....४२० ३ -- R ८ .. ... . ४२१ 4.. ...... प्रश्न. ४६ ॥ श्रीमहाभारतीयंटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्रं ॥" एछ यता प्रकरण एछे DÀI युधिष्ठिरादीनामुपवेशादौ वैशम्पायनोनिः- ४१६ २१ युधिष्ठिस्य श्रीकृष्णममीपगमनादि' ४२० युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेके त्राभिषेचनिक श्रीशष्णरूपवर्णनं ... ४२० द्रव्यकथन ५१६ २८ श्रीकृष्ण मनि 'युधिष्ठिरवाय' '.. '४२० युधिष्ठिरराज्याभिषेकात्मववर्णन ४१७ २ थायन् श्रीकृष्णं दृष्ट्वा विस्मितस्य युधि युधिष्ठिरप्रशंसापूर्बकवाहणाशीनाद.... ४१० ठिरस्य वाक्य ... ... ४२०१७ अमात्यान् प्रति युधिष्ठिरवाक्ये वैशम्पाय भीमेमा ध्यायति तगतं मनदत्यादि श्रीकृष्ण नोकि , वाकये ४२० भीमस्य यौवराज्याभिषेक ४१७ २४ भीमप्रसारूपं श्रीकृष्णवाक्य मन्त्रणादिषु कर्मसु विदुरादीना यथायथं श्रीश्ष्णेन सह भीमसमीपगमनार्थ युधिष्ठिर नियोजन. ४१७ २५ वाक्यं ४२१ तराष्ट्रसमानार्थ विदुरादीन् प्रति युधि श्रीकृष्णरथयोजनादा वैशम्पायनोक्ति १० * हिरवाक्यं ...४१८ २ भीम. कथं देहमुत्सृष्टवानित्यादि जनमेजय ताना श्राद्धकरणादा वैशम्पायनोक्ति ४१८ ६ ४२१ २४ श्रीक्षणं प्रति युधिष्ठिरवाक्ये वैशम्पाय., व्यासनारदादीना भीमसमीपस्थितिकथ नोकि • ४१८ "२० नादौ वैशम्पायनाति ... ४२१ २५ युधिष्ठिरहतयोष्टष्णमा ..." ४१८ २२ भीभतोरणस्तवराज ४२२ युधिष्ठिरादीनां ग्रहप्रवेशे वैशम्पायनोकि ४१९ ८ भीमाय श्रीकृष्णस्य चैकाल्यदर्शनज्ञानदाने भीमादीम् प्रति युधिष्ठिरस्य सान्त्वनावाक्यं ४१६ वैशम्पायनोक्ति भीमस्य दुर्योधमटई वामार्थ युधिष्ठिरा श्रीशष्णादीना फुरुक्षेत्रदर्शनार्थमागमन ४२५ ४१८ १३ श्रीकृष्णादीना कुम्वदर्शने वैम्पायनोकि ४२५ दमाममाटरेऽमस्य बाणार्थ युधिष्ठिरा | युधिष्ठिरं प्रति रमित्य विक्रामकथनार्थ ...१९८ श्रीकृष्णवाक्य दुषण्य महे महम्नस्य यामादि ४२२ १७/रामपराक्रमझामार्थ युधिष्ठिरमन ... ४२५ २६ दुषट महदेषण्य वामादि ...४१८ १८ श्रीकृष्णस्य युधिष्ठिर प्रति रामपराक्रमायने राज्य प्राप्य युधिष्टिरोपदकगेत्तत्कयययादि वैशम्पायनोकि ४२६ পাসথম ४१८ २५ रामस्य प्रभावादिकयने योवणवाक्य ... ४२६ नमेजय मनियापनकाय ...१८ २०/रामय नमहत्तान्तकथन ४२६ "तुमचदयचायोग्यनिरामदानकरपारि ४१८ २८ भार्या मत्यकी प्रतिरपीक्यं ४२५ १४ मादिया धनदानादि ...२ १ मत्यवतीमादायमगममादि ४२६ ... - ... • ४२५ या । ... 4... ... ....४२५ ... ... ... ३ .. ६ ...

·॥ श्रीमहाभारतीयटायेखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वतचीपत्रं ॥ . 4... J है वाक्यं' ... ... ... देवोक्ति ....." ... ३ । 1 - ... एके पता प्रकर एछे संकेत एचीकविभक्तचायथत्यामादि ....४२६ २० युधिष्ठिरस्य सर्बोपदेवार्थ भोमं प्रति गर्भयत्यामदर्शनेन सत्यवतीं प्रति चोक श्रीकृष्णावाक्यं - ४२८ ४२६ २२ भीमस्य श्रीकृष्णवाक्यश्रवणादा वैशम्पाय ऋचीकमत्यवती संवादः-... .....४२६ २८ नोक्ति ...४३ १८ जमदमिविश्वामित्रयोर्जन्मक धनादा वासु भौमस्यौप्यममोपेगतिप्रार्थना ...४३० २० ....१४२१ ५ भौम प्रति श्री कृष्णवाक्य जामदग्न्यस्य महादेवादस्वप्रात्यादि श्रीकृष्ण प्रति भीभवाका वैयाधिपस्यार्जुनस्य पराक्रामकयनं ४२७ -११ ग्लानिमूछानिवारणार्थ भीमं प्रति श्रोषणस्य इयं प्रति श्रापवस्वाभिशापप्रदानादि...(४२७ १८ वरदान ४३१ २५ यजामदग्न्ययोद्धवृत्तान्तकथन ४२० २३ च्यामादिमि श्रीकृष्णमभाने वैशम्पायनोक्तिः ४३२ अर्जुनसुतशतजमदमिवधादि ४२० २५ व ममेष्याम इत्युक्त्वा युधिष्ठिरादीनां रहा निपचियाधीकरणार्थ रामस्य प्रतिज्ञा ४२० २८ गमन ४३२५ १० वनवासिन परराम प्रति परावसारादप युधिष्ठिरादीनां गतिसम्मृद्धिवर्णन वाक्यं '३ श्रीकृष्णस्य भयनादा वैशम्पायनोक्ति परावस्व'क्येन कुटुम्य रामम्य पुन चत्रिय - श्रीवास्तु प्रात कन्यकरणादि । ४३२२० লায়ন ४२८ ६ युधिषिरं प्रति श्रोशणवितस्य सात्य के कश्यपाय प्रथिवीं दत्त्वा रामस्य समुद्रतीर नाका ... ४३३२ वामादि- . ४२८ । १. अर्जुनं प्रति युधिष्ठिरवाक्य अराजक लोके प्रजाना दुखकथन ४२८ १५ युधिष्ठिरादीना श्रीकृष्णसमीपगमनादा पृथिव्या उसिनाम्ना उत्तास्तकयनं ... ४२८ १८ १ वैशम्पायनोक्ति ४३३ अभिरक्षत्रियगणैरात्मरक्षार्थ कश्य प्रति । । भरतल्पंगते भीमे का कया. समवर्तन्तेत्यादि पृथिवीवाक्य .४२८२१ গলদগমস, ४३३ २१ पृथिवीवाक्येन पत्तियाणा राज्याभिषेके । भीमसमीपे कृषिप्रतीनामागमनादौ वासुदेवोक्ति वैशम्पायनाति ४३३ २४ युधिष्ठिरादीना कुरुक्षेत्रदर्शन वैशम्पाय पाण्डवान् प्रति पर्वधर्मगिनामार्थ नारद ....४२८ ६ रामविक्रम श्रुला विस्मितस्य युधिष्ठिरस्य भी प्रति जिज्ञामार्थ श्रीकणं प्रति युधि वावं ... हिरवाक्यं ...४३४ युधिछिरादीना पुन समीपगमनं १२! भीमं प्रति वासुदेवस्य सुखप्रभादि ... ४३४ ४२८ ... ... ... १ . ५ ६ ... ५ ४२९ .. .. ४ नोक्ति ... ... वाक्यं २० ... २ ·४८ ॥श्रीमहाभारतीयढतीयखण्डान्तर्गतशान्ति पर्वसूचीपत्र । ... ... . ... ... ४४. ... ... ४३४ ... ... ... ... ... ... ...४४१ .:.४४९ ...४३५ ... ...४३६ एछे यक्ती प्रकर पोष्टप्रति मोमवाक्य ४३४ प्रश्नः भोमसारूपं श्रीशएवाक्यं १५ राज्यस्य निदानकथनार्थ युधिष्ठिर प्रति राजधर्मक्रयनायें भी प्रति श्रीकृष्णवाक्यं ४३४ २३ भीमवाक पुधिष्टिरप्रमार्थ पोषणं प्रति भीमवाक्ये तर राज्याद्यभावे प्रजानी मोहादिप्राप्ति বসাযনাকি ४२५ कथनं २६ युधिष्ठिरोलनया मेोपसर्पतीत्यादि वेदै नष्टे भीतानी देवानां प्राणः समीप योपवावं ... ४३५ गमनं ४४१ ५ श्री प्रति भीमशक्यं ४३५ १५ ब्रह्माए प्रति देवानां वाक्य युधिष्ठिरस्य भीभगदपहपादो वैशम्पाय | देवान प्रति ब्रह्माणोवाक्यं मेक्टि २१ प्रहाणेराजनीतिशास्त्रकरणादि ...४४१ १२ पुधिष्ठिरस्य राजघर्ष नियामार्थ भीमं प्रति महशतपन्यस्य विवरणकयन ४४१ "१७ प्रतः ४३५ २६ नीतिशास्वं कृत्वा देवान् प्रति ब्रह्मणेवाक्यं ४४२ भीमस रागनीतिकपनं प्रशनशास्त्रस्य भियादिभि. संपकरणादि ४४३ राजमाप्पामरूपमोतिकयनादि ४३६ १६ प्रगापासनार्थ विष्णामानसपुत्रस्य जन्म पचापान्तय राजो दोषकर्म फथमादि ...४४३ मतः परपदाममापणे रायो दोपकयनं ४३० ११ निपादररिप्रकारकयमादि ....४४३ निधान रामा भवितव्यमियादि वयस्य दक्षिणयामधनेन ध्योत्पत्यादि ४४३ २१ भीमवार ४२० २६एषाम् प्रति वैयम्य वाक्य ४४३ २९ पुधिष्टिर प्रति भीमय राजमापदेशः ...४२५ प्रति देवादीमा वाक्य प्रतिमाकरणार्थ ५४३ গড়ংঘামেলাঘবারি विघय पुरोधमादीमा नामनिश्पणादि सरप १२ यथ प्याराज्याभिषेकादिकर মা আখি ४२८, १६/राजनित्यारिमदानां मामनिरनिकर्म লবিংনিল २४ / रामदेरे विष्पोराविभावय कचनादि परीभाभीपापापनाशि. पारिश भीमनिममायावं मेदारिमाप्रति परिवा. घिहिरण पाहावापाय भिरामादि. पुEिntirgreerमने বিদায় অমল মাহি ४४५ पनि १४ पिरिप्रति मोजमा मादधर्म कय ४४५. रादिविहिर पिपिटि पनि गीत रसियन ४५ ...४३० ... ... ... ४४४ ...४४४ है ... ... ४४४ ... ४४४ ४४४ ... प ·॥ श्रीमहाभारतोयटेतीयखण्डान्तंगत शान्तिपर्वस्तूचीपत्र । ४ છખેર ८ ४४० . ४४७ ... ११ ६ ... ... ५ ... ... ८ पूछे पहप्रकरणे एहे . मी भीमस्य वैश्यधम्मायन १ इन्द्रं परि मान्धातुःप्रश्नः ४५२ भीमस्य महधर्मकयनं ४४६ मान्धातरं प्रति तदुत्तरलेनेन्द्रवाक्यं' एट्रस्य वृत्तिकथनादि ११ मान्धातरमुपदिश्य विष्णार्गमने भोमाक्ति ४५९ श्रद्धाप्रपारूपगाथाकथन ९ चतुराश्रमधर्माख्यानवणार्थ युधिष्ठिर युधिष्ठिर प्रति भीमस्याश्रमधर्मकयनं .'४५२ वाणप्रत्यायमधर्माकथन' .... १३ लिङ्गान्तरगतस्य भिक्षकादर्भवाश्रमादिधर्म ग्रहस्थाश्रम कयनं . कथन भोमोक्ति ४५२ २२ नारायणगीनग्रहस्थाश्रमधर्मकयनं ... ४४० २४ गाईस्थधर्मविधेषकयनं .... ४५३ ब्रह्मचर्याश्रमभकथन .:.४४८ १ राजाविशेषधम्माण कथन ४५३ कम्मिन् कस्मिन्नाश्रमे कस्य वर्णवाधिकार वारा प्रस्थाश्रमप्रभाकयनादि.. ४५३ २६ इति युधिष्ठिरपन्न ४४८ ६ प्रजापाननायें युधिष्ठिरं प्रति भीमोपदेश' ४५३ মীষ্মন্তু নানানাবি ४४८ ८ राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं दाति युधिष्ठिरप्रश्न. ४५४ ब्राह्मणस्य हतियादित्तिग्रहणे दोप राजाभिषेचनेन राष्ट्रस्य श्रेयःकयनादि ४५४ ६ कथनादि ..: ४४६ ११ अराजकस्य राष्ट्रस्य दीपकयनादि ४५४ खकर्मकारिणो ब्राह्मणस्य प्रशंसादि १४ } पूर्व राज्के मति दुःखिताना प्रजानां ब्राह्मणस्याकरणोषकर्मकयने भीमवाक्य ब्रह्माणं प्रति गमनादि ४५४ २१ आंधाण विश्तिधर्मकथनादि ४४८. १ प्रजाः प्रति ब्रह्मानिदि यस्य मनोर्वाक्यं वाश्रमधर्मकथनादि मनुंप्रति प्रजानी वाक्ये भी पाकि ४२४ चतुराश्रमधर्मकथने भीमवाक्य ४५. ३ राजान प्रति प्रजाना उत्तियनादि ४५५ धमार्थनिथयार्थ मान्बादप्रस्तावकथन ... ४५ ०. १३ राजानं कि देवतमाहुरित्योदि युधिष्ठिर विणादर्शनार्थ मान्धातुजकरणादि मन ४५५ इन्द्ररूपेण विष्याराविभावादि १६ भीमस्य वृहस्पतिवसुमनमोः संवादरूपति मान्धातरं प्रति शक्ररूपस्य विष्णावाक्यं झामक यन ४५५ .इन्द्ररूपविष्णु प्रति मान्धावतिय २५ केन भूतानिवर्द्धन्तइत्यादि वृहस्पति प्रति मान्धातर प्रीन्द्रवाक्य ...'४५. वसमनसोवाक्यं २१ धनियधर्मप्रशंमारूपमिन्द्रवाक्यं ४५९५ ९४ रोजमूलोधर्मइत्यादि वृहस्पतिवायं ४५५ २३ 'यवनादौना धमान् श्रोतुमिन्द्रं प्रति मान्धा राशेऽभावे प्रजानां दोपकथनादि २५ तु प्रश्न राज्ञ प्रजारवणे गुणकथनं यवनादौनी दस्यूना धर्मकथने इन्द्रवाक्य ४५२ - १/प्रजापालक राज प्रशंशाकयनादि ....४४८ . ४४८ કઈ ૨૦ ...४४ ८. ... ... १० २ ? ...४५. ... . ... ... २९ ·५ ॥ श्रीमहाभारतोयटतीयखण्डान्तगतशान्तिपर्बस चीपचं ॥ । ... प्रश्नः ... ५ ... .. ... ... ४५० ... ..... ४५८ ... ....४५८ - ... ...... प्रकरणे एथे पंक्ती प्रकरणं एके पंका राज्ञाऽग्यादिखरूपताकयन राशा प्रजाना हितकथनादि ४५० .१३ राज्ञः पत्रिंशद्गुणकयने भीमवाक्यं पार्थिवेन किं कार्य कथं वा जनपदोरक्ष्य युधिष्ठिरस्य भीमवाक्यानुष्ठाने वैशम्पाय इत्यादि युधिष्ठिरप्रश्नः ४५० नातिः भोमस्य राजकर्तव्यमिण कयनं २१ कयं राजा श्राधियन्धेन न युज्यतइत्यादि राज्चोगुणाना कथनादि ..., ४५८ १८ युधिष्ठिरप्रश्नः ..... ४६१ २२ भिनुकादीनां वहिष्करणादि संपेण राजधर्मकथने भीमवाक्य ३३ राजाऽर्थमञ्चयादिकयनं: ..४५८ १४ लाभत्यागार्थ युधिष्ठिरं प्रति मोमोपदेशः राजा रवणीयानामात्मादिसप्ताना कयनं. ४५८ २२ प्रजारवणेन राज्ञः फलक यनादि ... ४६२ १७ राज. पाडण्यादिगुणकयनादि २४ राजतपापपुण्ययोगाधिक्यकथनं ... ४६२ ११ पाहुण्यस्य लक्षणकथन .:: ४५८. २५ भीमस्थ रेलमातरिश्वनाः मवादरूपेतिहास . 'चिवर्गस्य लक्षणकयनं ४५८ २७ कथनं राज्ञ. प्रापालने.भीभस्य रहस्पतिगीत. ... कुन खिद्राह्मणा जात इत्यादिवायु प्रति शाकदयकथनं १५८ ३. पुरुरवसोवाको ४६२ २ • दण्डनोविज्ञानाय भी प्रति युधिष्टिर मातरिश्चनो माह्मणादिवर्णनां जन्मत्तान्त कथन ...४६२ २२ दण्डनीत्यागुणकथने भीमवाक्यं ... . ४६० । ३ दिजस्य पत्तियस्य वा कस्येयं पृथ्योति पुरू। दएनीत्या वर्तमाने राजिसतयुगवत्प्रमा रवमः प्रश्न मिश्थनादि .०८ दिजस्य सर्वमेवेतदिति वायुवाक्यं दछनीत्या व्यायन वर्तमाने राजि घेता राजपुरोहितस्य लवणकयने भी भवाक्यं १४६३ पुरवप्रशारीमफयनादि .... ४६. १५ भोपस्यैलकश्यपसवादरूपैतिहासकथन ४६३ २६ दमीत्यामद्धगिन वर्षमागे राशि दापर- कश्यपं प्रति पुरवमः प्रम..... ४६२ २८ प्रमादिमकयमादि २० मात्रिययाः परस्पररचाकयने कम्य रामो दामी विपरित्यागे कलियुगवत्प्रमा ४६४ माममदसादि १८ रेलकश्यपया. संवादकथन सयादिचतुर्युगामा राजकारणताफयनं १६. २६/रागप्रसारूपं भीमवाक्य सत्यादियुगयत प्रगापासकस्य राशी गुण भीभस्य मुकुन्द प्राणया:संवादकथन दोपकपन २०/ग मधुषुन्दं प्रति धमदम्य वाक्यं ४६५ १८ न रामपमिदादि युधिष्ठिर धनदं प्रति मनोधस्य मुकुन्दस्य वा ' ४६५ २५ r . मनः ... ... ... * . + ... पालि.... ... ... . ... क ·॥ श्रीमहाभारतीयत्तीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्रं ।। ५२ ... . है ... ... ... ४६८ २३ ... ... ४६० ( ४७० ४७० ४७० प्रकरणं पहा प्रकर एके. धनदमुचुकुन्दयोनिप्रत्युत्तो ४६५ २६ दानादिना सर्वे क्षेममिचेयुरित्यादि भीम उन्मधर्मस्थित राजानं दृष्ट्वा धनदस्य विस्मया वाक्यं ४६८ १८ दो भीभवाक्यं ३. ब्राह्मणं दूषयतः वत्रियस्य कः यास्तति भीमं प्रति युधिष्ठिरमन.. ५ " युधिष्ठिरप्रश्नः भीमस्य वत्रियाणा विभिटालवणकयनं ६ दुष्टचत्रिपदमनाथ तपाद्युपायकयने भीम स्वस्य राज्यत्यागार्थ भीमें प्रति युधिष्ठिर वाक्यं २४ वाक्यं ४६६ २. ब्राह्मणरविण क्षत्रियाण गतिकथन राज्यकरणाथै भीमस्योपदेशः ....४६६ २३ दस्युबलाद्युत्याने प्रजारशाप्रकारज्ञानार्थ कि परमं स्वयमित्यादि युधिष्ठिरप्रमः ९ युधिष्ठिरप्रमः प्रातिप्रतिपालनेन स्वर्गजिदित्यादि भीष्म मनारक्षिण सम्मानादी भीमवाक्य १३ वाक्यं ४६. विजा लक्षणज्ञानार्थं युधिष्ठिरप्रश्नः स्वकर्मविकर्मरतातो विशेष कययेति. पुरोहितानां लक्षणक्रयने भीमवाक्यं २२ युधिष्ठिरप्रश्न..... ४६०१४ भीमं प्रति युधिष्ठिरप्रश्नः भीमस्य स्वकर्मकारिणा ब्राह्मणानां प्रथमा युधिधिरं प्रति मीनखातरवाक्यं कथन ४६० १५/सचिवस्य लक्षण ज्ञानार्य युधिष्ठिरप्रश्नः १३ विकर्मरताना निन्दाकयन.. ४६० १७ राजा चतुर्विधमित्राणां विशेषकथने भीम 'केषां वित्तस्याधिकारी राजेतिपुधिष्ठिरमन ४६७ - २८ वाक्यं: ४७ १५ अनाझपादीनां धनाधिकारी राजेति भौम: अमित्रस्य लक्षणकयनं . ४०१ २५ वाक्यं. ४६०, ३० (उत्तममित्रस्य लक्षणकयनं ४०१ भीष्मस्य केकथराजस्येतिहासकैयनं ...४६८ ४ | अमात्याना लवणकयनं राम प्रति ककयराजगीतस्य कथन ४६८ 'जातिमि मह राज्ञा व्यावहाररोतिकयनं १४ केकयराज प्रति राक्षसस्य वाक्यं ......४६८। २८ ज्ञातिप्रतिधु राज्ञा कीदृशी भावः करणीं यः •भोमस्य ब्राह्मणादिरचारूपराजधर्मकयनं ४१८ १ दतियुधिष्ठिरमश्नः ४०२ २५ युधिष्ठिरमीभयो. प्रश्नोत्तरे .... ४६४५ वासुदेवनारदयोः संवादरूपेतिहासकयने प्राह्मणाना त्रापदि विक्रयद्रव्यस्य ज्ञानार्थ ४०२ २६ " युधिष्ठिरप्रश्न ४६८ 0जातिवाकमल्यपीडितस्य वासुदेवस्य नारदं : ब्राह्मणस्याविक्रेयसरालवणादिद्रव्यकयने . प्रति वाक्यं ४७२ २० - भीभवाक सोधणं प्रति नारदोपदेशः भीभ प्रति युधिष्ठिरप्रमः ४६८ १६/अनायभेन शस्त्रेण कयं निकामुद्धरेदति ... ४७१ ... . .... ४०२ ४०२ . . . ..... ... . ... ... ४६८ ....४७३ ... ..

·मला प्रकारण पा प्रकरण ... ... ४७८ .. .. ...४०८ ... .. १ ... ४०८ १७ १८ ४७४ २ ४०८ ...४०८ ... ... ५२ || श्रीमहाभारतीयट तीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्चसूचीपत्रं ॥ एछे ए স্বীয়স ४७३ १४ भोमस्य वृहस्पतिशक्रमवादरूपेनिशामकयनं ४७८ अनायमस्वादिकथनेन नारदोपदेश ४७३ १५ किमाचरन् सर्वभूतप्रिया भवतीति शक अमात्येषु किशोभाव करणयदत्यस्थानर प्रश्न कथने भीमशक्यं ४७३ २७/शक प्रति वृहस्पतिवाक्य कालकधीयमुनिना कामन्यस्य सवादकयने वृहस्पतिवाक्यानुसारेण शक्रम्याचरणेभीम भीमवाक्य ४७४ वाक काकं ग्रीवा सर्वज्ञस्य मुने कौशल्यस्य प्रजा. पालयन राजा कय कीर्तिमानोती समीपागमनादि तियुधिष्ठिरप्रश्न हतकोषस्थामात्यस्य वाणेन काकस्य नाशादि ४७४ २१ राजश्रमात्यादिकरणरीतिकयने काकं विद्ध दृष्ट्वा राजानं प्रति मुनरमय भीमति प्रार्थनादि १२ राज्ञो दण्डविधानरोतिकथन ... ४.७८ मुनिं प्रति राजोऽमयदानादि ४७४ १०) दूतादीनी लक्षणकयनं ४७८ राजान मति अमात्यदोपकथने मुनिवाक्यं ४७४ १८ कथविध पुर राजा वस्तुमईतोति युधिष्ठिर दुटामात्यभयादन्यत्र गमनार्थ राजान ४५८ २४ प्रति मुनेर्वाक्य ४०५ २ राज्ञ पुया पशिधदुर्गनिमाणादा भीभ राजानं प्रति मुनेस्पदेशवाक्यं ४०५ वाक्यं खन्टहे वामाथ मुनि प्रति राजोवाक्यं ४७५ २४ पुरस्यापितद्रव्यमञ्चयकयनं অনায়াখনায়ন বা লাল নি भोमस्य युधिष्ठिर प्रति राजधर्मोपदेश मनिवा ४०५ २७ राहगुप्ति राष्ट्रसंयश्च कथति युधिष्ठिर. राजममीपे मुनेरात्मपरिचयदामं ४७५ सभामदादय कीदृशा स्युरिति युधिष्ठिर राष्ट्रगुप्तिप्रकारकयने भीमवाक्य ४८.२८ ८)राज्ञ करादानरोतिकयन ४८१ मभामदादीमा लक्षणकयने भीभवाक्य ...", ४०६ ८ राजा कथं प्रजास वर्ततरति युधिष्ठिरप्रश्न ४५२ राध योस्वक्षणक्रयम ४७६ २० (राज्ञ प्रशानुशामनरोनिक यने भीमावाक्य समात्यामा गुणागुणपरीक्षार्थ युधिष्ठिर पानागारादोना नियमादिकयमं ४२ २३ “मति भी मापदेश • • ४०६ २५ दण्डन्यादण्डेन राजोदोषकयनादि ४८२ २६ নথি সংযম ३. राजधर्मकयन मोमवाक्य ४८३ मन्यापायोग्यम्य भवपकयम १२/भीम प्रति युधिष्ठिरप्रसन्न ४८४ मामधारयण सापकयमादि १८ गटगुयाधुपदेशार्थ भोमवाक्यं 5 प्रश्न + •४७८ ४८० ४८. १२ ... प्रश्न ४८. प्रश्न ... ... ... ... ४८२ ... .. ... ४०० .. ४०० ४८४ ·॥श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गत शान्तिपर्वसूचीपत्रं ॥ ... ४८४ ... ... ... ... ... ४८० वाक्य ... ... .. ४८४ ... ४८४ ...४८२ .... ... ... २५ ... .. .. ... . ४८७ ... ... प्रकरणे एथे मला प्रकरण सतय्याकराजधर्मकथने भीमवाक्य १२ चियेण कयं युद्धं करणीयमिति युधिष्ठिर मान्धातार प्रति उतथ्यस्य राजधर्मोपदेशः ४८४ १४ प्रश्नः ४८. पापनिवारणार्थ यानः करणीयदत्याद्युतथ्य युद्धरीतिकयने भीमशक्य १८ अधर्मयुद्धस्य दीपकयने भीमवाक्यं . ४८१ राज्यस्य धर्ममूलताकथनादि २० युधिष्ठिरं प्रति राजधम्मोपदेशः ...४८१ असूयादित्यागाथै मान्धातारं प्रति उतथ्योप क्षत्रियधर्मज्ञानार्थ युधिष्ठिरप्रश्नः ४८५ ०) चचियधर्मकयने मोमवाक्य ४८२ राजि प्रमत्त अधम्मात्यानादिकयन ४८५ १० युद्धातिरिक्रमरणेन वत्तियस्य निन्दाकथनं ४८२ मान्यातारं प्रत्युतश्योपदेशः ४८५ २४ युद्धे स्टतानां वोराणा के साकाभवन्तीति राज प्रमाः सपा प्रमादकथनं ४८५ युधिष्ठिरप्रश्नः ...४८३ अन्यायदण्डादिना राजोविनरभकयमादि ५८६ ११/अम्बरोयमक्रमवादरूपैतिहामकथने मान्धातारं प्रति राजधापदेपाः ४६६ भीमातिः ....४८२ राजाभूनिकरमयदादिकयनं .... २० प्रत्यम्बरीषवाका ४८३ मान्धाबदृष्टानोन युधिधिरं प्रति भीमवाक्य ४८७ २६ अम्बरोपं प्रतीन्द्रवाक्यं । धर्षे स्थातुमिच्छन् राजा कयं वर्तति यद्यप्रकारचानार्यमम्बरोवप्रन. ४८३ पुधिष्ठिरमन ... २८ युद्धयाय एविगादिक्रथने यकवायं ४८३ २. अब वामदेवगोतलिहायकयने भीमवाक्यं ४८७ ३० युद्धे म्हतादोना लोकप्राप्तिकयनं वामदेवं प्रति वसुमनमः प्रश्ने भौमवाक्य १/वाहवसतस्यायोच्यत्वकयनादि ४८४ -१८ धावानुवर्गव्यादि वामदेवखोपदेशः ४ मतई नमैथिलमंग्रामरूपैतिहामायने राजाविनामस्य कारएकयने वामदेव भीमोनि. वाक्य ६ स्वर्गादिदर्शनार्थ योधान् प्रति जनकम्य वामदेवम्य राजमोपदेशवाको वाक्य 'राजोगुणकयनादि २५ युधिष्ठिरं प्रति भीमस्त्र युद्धधर्भमयम ४८५ ঘৱিষ্কাৰৰূথনাটি १२ जयार्थिनी यया मनी नयन्ति नत्कयति राजधम्मापदेश वामदेववाक्य ३. युधिष्ठिरप्रश्न. ....४८५ युधिष्ठिरं पनि मान्धाटदृष्टान्तेन भीम भीमस युधिष्ठिरं प्रति राजमान्नगेयुद्ध वापर्य धन्मोपदेशः १८५ विजयमंशानाथ युधिष्ठिरप्रश्नः ९४ यादीनी युद्धाय भूमिनिरूपणादि १८4 विश्यधम्कयने भीमवाक्य १६ चिन्याधिपतिसंख्याकयादि ४८५ ... ४८३ ... ... ४८० . ४८४ ४८८ ४८८ ४८४ २८ . ... ... ४८८ .'४८८ ... ... ....४८८ . ...४८८ ४८८ १८ . ... . 82. ... ... ... ...४८. ४८.

·प्रकरण प ... . ... .. ४८७ ४५७ ... युधिष्ठिरप्रश्न. ... ... १४ ५४ ॥ श्रीमहाभारतोयीतीयखण्डान्तर्गतशान्ति पर्वसूचीपत्रं ।। एके पती प्रकरण एथे युद्धसमये योधान् प्रति वक्रव्यस्य कथनादि ४८६ २९ नीतिजिज्ञासार्थ क्षेमदर्शिन प्रश्न युद्धयोग्याना जनाना चक्षणज्ञानार्थ शेमदर्भिनं प्रति मुन निविषयोपदेश. ५.३ २. युधिष्ठिरप्रश्न ११ छलादिना जीवितुं नोत्सद्दे इत्यादि मुनि पैरलयेयुद्धतमास्तेषा निरूपणे भीभाति १२ प्रति क्षेमदर्शिवाक्य ५०४ १२ महाबलाना मैन्यानां लवणकथनं ..४८७ १६ चेमदर्भिनं प्रति मुनरुपदेशान्तरं मयिन्या. सेनायालक्षणज्ञानार्थं युधिष्ठिर ब्राह्मणादीनां धर्मव्यवहारादिज्ञानार्थ प्रश्न ४८८ ३ ज्यलक्षणकयने भीमवाक्य ४८८ ४ युधिष्ठिरं प्रति भीमस्यापदेशवाक्य भीमस्य युद्धमापदेश ४८८ १/धर्माणी किमनुष्यतममिति युधिष्ठिरमन्न ५०६ मृदा नक्षो वा विपक्षे राजा कथं वति मात्रादीना पूजारूपधर्मकयने भीभवाक्यं ५०६ १६ युधिष्ठिरमन ४८८ १८ श्राचार्या-दीना गुरुत्वनिरूपणे भीमवाक्य हस्पतीन्द्रसंवादरूपेतिहासकयने पित्रादिभक्तस्य फलकयनादि ... भीभाभि ...४८८ २. प्राचार्यादिगृहस्थानिष्कृतिकयनादि पृहस्पति पतीन्द्रस्य प्रश्न ...४८८ २२/धर्मेस्यातुमिच्छन्नरः कयं वर्ततेति युधिष्ठिर अबुदमनरीतिकथमे वृहस्पतिवाक्य २५ २२ "इन्द्र प्रति इस्पतराजधम्मोपदेश ११ सत्यासत्यनिश्चया, भीमस्यापदेशवाय दुरस्य कानि लसणानि भवन्तीति शशस्य धर्म निश्या मीमापदेशवाक्य ६माणात्ययादी मिथ्याकथनेन दोषाभाव दुएश्य सरक्यने भीमाक्ति कयनं इन्द्रस्य हम्पतिवाक्यस्वीकारादा भीमति ५.१ १४ | खधर्मविरोधिनापनीवितुर्दडायनादि ५.८ मायादिमि प्राधितो रामा सुमिच्छन् येन मावेन दुर्गायतितरेत्तत्कथयेति फर्य रिदिनि युधिष्ठिरमम युधिष्ठिरमन ५.८ २४ সংঘনিষঙ্গলস খিস্তিনি |श्रामिण दुर्गतितरणे भीभोपदेश २५ भीमापदेशः १८ माध्यमाधू कथं विद्यामहे इति युधिष्ठिरप्रन्न ५.६ २५ शासकीयमुनि प्रति मिना वाक्यं ५.१ २१ प्याघ्रगामायुमंवादरूपेतिहासकयने । मदन प्रति मुनेर देण्याचे भीमशक्य ५.८.२५ मुनि पनि मदन पर १३ पारिकनृपय गोमायुसमाप्तिकथमादि रोममिति मनेपदेश १५ प्रतिवमातीनामुपदेमवाक्य 'रादातरलाय मनि प्रतिमुनिश५.१ १५ माम् ग्टगासाम्प्रति गोमायोपदेशवाक्यं ५१. , ... ४८ प्रश्न. ... ... M भन्न ... ... ७ 7 - ... ... ... ... २ ·. ॥ श्रोमचाभारतीयत्तीयखण्डान्तर्गनशान्तिपवरचापत्रं ॥ पक्का[ प्रकरण ... ... ... रस्य वाकां . .. ... प्रन्टर ... ... ... ३ ... शाप. ८ ..". प्रकरण छे एसे: पंकी गोमायुं प्रति माईलस्यवाक्य ५१. १२/ऋषि प्रति व्याघ्रादीनां सर्च मवाना मुख शार्दूल प्रति गोमायोरुपदेशवाक्य । प्रमादि गोमायु प्रति भाईलकोधादा भोक्तिः १२/षिममोपे कुछ रम्य वामादि २ अहं शाईल प्रति पूर्वमन्त्रिण वाक्य ५११ १५ हस्तिनमागतं दृष्टा भयात् मुनि प्रति कुक्कु गोमायुवधे कृतामिमायं पार्दूल प्रति तन्माट वाक्य २१ श्वानं प्रति इस्तीभवेति मुनेरागोबादादि ५१६ गोमायो. प्रायोपवेशाभिमायकथनादि ५१२ । ७ पिप्रमादेन रनोव्याघ्ररूपप्रात्यादि ५१६ भाई प्रति गोमायुवाकं ५१२ “शन क्रमेण सिंहरूपमायादी भीम शाक्यं ५१६ पार्थिवेन किं कर्तव्यमित्यादि युधिष्ठिर परभं दृष्ट्वा भीतस्य सिंहस्य शरमत्वप्राप्ति ५१२ कथन राजकर्तव्यनिरूपणादी भीभवाक्य ५१२ २० मुनिं हन्तुमिच्छन्तं गरम प्रति मुनरमि भीमम्य राजधपदेशार्थमुपस्य वृत्तान्त • कथन २८ तहटान्तेन मीम स्यापदेशवाश्य पितामहं प्रति वरमार्थनार्थमुद्रवाक्यादि ५१२ ३ मचिवस्य लवक्रयन ५१० २२ बालस्यनाष्ट्रस्य नाशकथमोपदेश. ५/राज्ञो गुणक यनादि ५१८ बुद्धविजयमुलताकयनेनोपदेश्य.. ५१३ १४ योधाना गुणकयनादि ... ५१८ राजावमित्रेण कथं परदिति युधिष्ठिरप्रश्न ५१३ २१ युधिष्ठिरं प्रति राजधपदेशे भी मवाको ५१८ भीमस्य मरित्यागरभवादरूपेतिहामकयनं ५१३ २२ राज्ञ' पारिषदादीना एक यनं ५१८ २२ मरितः प्रति सागरस्य वाय २४ विस्तरेण राजधर्म ज्ञानार्थ युधिष्ठिरप्रश्न ५१८ ६ मागरं प्रति गमावाक्यं ५१३ २८ प्रजारवणादिराजधर्म कयने भीमशक्य युधिष्ठिरं प्रति भीमजाक २) भीमय राजनीतिकयनं ... ५२. मुर्खेन सह विद्वान् कयं घरैदिति युधिष्ठिर राजधगतिकारशकयनादि ५२. मन ..., ५९४ ... ५२५ तदुत्तरकयने भीमापदेशवाक्यं .... ५१४ ०/दण्डस्य विषेषज्ञानार्थ युधिष्ठिरमग्न पद्धितं राष्ट्रतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदय; दण्डस्य विशेषकयना भीमशक्यं ... ५२९ तत्मव कथयदि युधिष्ठिरप्रश्न. १/किंरूपादण्डइत्यस्यात्तरकयनं ५२२ २ .. भीमस्य राजधर्मोपदेश १३/दण्डस्य नामकयनादि ५२२ युधिष्ठिरोपदेभार्थमितिहासकयने भीम दण्डस्य यरूपताकयमादि ... ५२२ १२ वाक्य २५ दण्डस्य प्रयोजनताक यन ... ५२२ २१ ... ... ... ... ६ - ... लुभत्य निन्दाकयनादि । ...

·... ... . ... ... ... ... ... ... २. ... ... ... ... ... प्रमः ... ... ५२३ ... ... ५२४ १६ ॥ श्रीमहाभारतीयढतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्चस्वची पूच ।। अपर : एले पती प्रकरणं पंकी दयाष्टनामकथनादि ५२२ २८ एतराष्ट्र प्रति दुर्योधनवाक्य अष्टाङ्गबलकथनादि . ५२३ २ दुर्योधनं प्रति वृतराष्ट्रोपदेशः २६ राजापूज्यतमोदण्डइत्यादि भीमवाक्यं - ५२३ गेलं कथं प्रायते तत्त्रातमिच्छामीति मात्रादीनामपि दण्डाधिकारिखकथा... ५२३ १८ दुर्योधनप्रश्न: अशराजस्येतिहासकथनार्थ भोमवाक्य ५२३ २० भोलेन प्रहादस्य राज्यप्राप्तिरूपेतिहास अराजस्य मुञपृष्ठगमनादिकयनं ५२३ २१ कथने तराष्ट्रवाक्यं ५२० पदृच्छागतं मान्धातारं प्रति वसुहोमरा सहस्पति प्रति शक्रस्य प्रश्नः ५२० ५२३ २६ मनं प्रति वृहस्पतरुपदेशवाक्य .. ५२० दण्डप्रकारज्ञानार्थ वसुद्दोम प्रति मान्धा प्रामणरूपेण शक्रख महादामोपगमनादि ५२७ १. यावं ३० चैलोकराज्य कयं प्राप्तमिति शक्रमश्न. ... ५२७ दस्योत्पत्तिप्रकारकयने वमहोमवार्य ५२४ ३ बाहाणरूपिणं शक्र प्रति प्रहादस्यापदेश वादामामाधिपत्यवर्भर गनादीनां नियो वाका ५२७ गादिकयनं १५ /भवतः शैलं प्राप्नुमिछामोति ब्राह्मणवाक्य ५२० २५ दण्डस्य परम्परामाप्तिकयन ....५२४ २५ वरं दत्त्वा महादस्य चिन्यादि ५२० २० सम्वया जागरणे दण्डस्यादिकारपताकयनं ५२५ १ खपरोरात्रिर्गत भेलं प्रति प्रहादस्य पुधिषिप्रति मोमपाक्यं ५२५ वाक्यादि ५२० २८ अवार्थकामाना थातमिष्यामिनिशय महादं प्रति भरीरानिर्गतस्य धर्मस्य वाको ५२८ मिरयादियुधिष्ठिरप्रश्न ... पू२५ 10 मद्रादं प्रति शरीरानिर्गतस्य मत्यस्य वाक्य पादानी धर्ममनताकथनार्थ भीमायाप | प्रष्ट दभरीरावृत्तादीनां क्रमेण निर्गमनादि ५२८ मा ५२५ २.अरोरानिर्गती चिं प्रति प्रज्ञादवाक्यं ५२८ १२ पाEिकामन्दको पादरूपैतिहाम प्रज्ञा प्रति थियोवाक्यं ५२८ फपभोपाय १२५ २०) ययाशीसं प्राप्यो नदुपायं वतियोधन बामन्दक सत्यारिख प्रातः... ... ५२५ २८ प्रग्ने भाभवाचं ५९८ १० यरियागन रामे पदोपताकपने दुर्योधनं प्रति एतराष्ट्रस्य कलमानुपाय हामन्दकशी कथन ५९६ মষ ধিবাসা খিদ্ভিদ ५२६ १५ युधिष्ठिरं प्रति मागवावर्ग ५९८ .२५ खाटपिपश्यना परायाधन चामाया: स्वरुपजामा युधिहिरमनः ५२८ पादरूप तिहारकपन ५२१ १एपभमुमिचयो: संवादमपतिशामकथमे (हमनपर पुपादितगासनः ... भीमा ... ... ५२८ " ... ... ... ... . ..

·श्रीमहाभारतोयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वतचीपत्र ॥ ....." ...५२३ है य ... ५.३४ ११ A ..." प्रश्न प्रार मही प्रकरय पो' पर युधिष्ठिरं पति भीमवाका ..."५२८ २५ नत्र भोमस्य कोपमञ्चवाद्युपायधर्मकयनं ५३२ भायाः वरूपज्ञानाय युधिष्ठिरप्रश्नः ५२८ २०ापमाघुपदेशवाक्यं अपभममित्रयोः संवादरूपैतिहामकथने राजः कोषमूनताकयनादि .... ... ५२३ २९ • भोमवाक ५२९ ४ गजधम्मानुशासनपर्चप्रमाप्तिः ....५३४ सुमित्रस्य म्हगयावर्णन ५२८ मृगस्य महार प्यप्रवेयादा भीमवाक्य ५२८ १० श्रापद्धर्मपारम्भः मृगाम्बेषणार्थमरण्यगतं राजानं प्रति मुनीनां बीएस्स दीर्घसुवस्य किं कार्यमवधिम्यत वाक्यं ५२८ २१) इत्यादि युधिडिरप्रमः ....५३४ २२ पीन प्रति सुमित्रस्य परिचयदानादि ५२८ २२ राजभापद्धर्मविषये भोमवाक्यं ... ५२४ प्राथायाविवरणज्ञानार्थम्पीन् प्रति : अभ्यन्तरप्रकुपिताः किं कार्यमिति सुमिवस्य प्रश्नः ५३. युधिष्ठिरमशः ५२४ राजानं प्रति टपभस्य मुनेकिये भीपाति:- ५३. भीपस्यात्तरवाक्य ५३४ २ समित्र प्रति अपभस्य मुरितिहास प्रापदि माधण: केन जीवेदिति युधिष्ठिर कयनं ५३. २७ ... ५३४ २० मुनीन् प्रति वीरपुषस्यात्मपरिचयदानादि ५३१ । ५ भापदि पानागस्य कर्तव्यकयनादि वोरद्युम्नवाक्यं सुखा मुनेरनुत्तरादी पृषम प्रमाणाभावेन राजा मदमन विचारणीय २ वार्य मियादि भी मापदंशः ५३५ वाशायाहतान्न चाभार्थं तनुनामानहर्षि भीमम्य राजधरौपदमवाक्य. ...४३५ ५. प्रति वीरघुमा १२ युधिष्ठिरोपदेशार्थ भीमस्य पुराविदाक्य ननुवीरशुभयोरशिप्रत्युती ५३२ “फयन ..... ५९६ १२ रामाम प्रति समस्य वाक्यं ५३१ १८ काययेनदम्यूनी मवादरूपेतिहाएकयने तनु मतिराजोवाय २५, भीमवाय 'युधिष्ठिरमोकनिवारणार्थ भी मापदेशः •५३२ काययं प्रति दम्यूमा का धर्मशवपार्थ भौम प्रति युधिष्ठिरमनः .. ५३२ ५.३० १२ भीन्य गतिमयममवादपतिशामकथनं । ५३२ ० काव्यवाक्येन दयनी मिद्धिप्राप्त भीम गतिमयमयाप्रित्युती ...'५३२ १३ वाय' ५२० २३ 'मित्रह, नख्य मामिवस्य राजका गतिरि राधा कोपमधया भीमन्य गायायन वादिषुपिहिरप्रश्नः ५६२ २०अनागतविधायप्रत्युत्पयमगिदोन बालामि पुधिष्टिर प्रति भीमायापदेशः । ... पूर २२ निशामकयनेम मोमयोपदेशः ... ५२८ . ... ५३२ ... ... . ५/दम्यून् प्रति काययम्य वाक्य . ... 4 ·॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्र । या ... ५३८ ५ ... १२ प्रश: ए? पंल्ली| प्रकरण एछे दोघैसूत्रप्रत्युत्पत्रमती प्रति दोघदर्शिनो विश्वास विना राजा कथं वत्ततेत्यादि युधि वाक्यं ५३८ १५ छिर पन्नः उभयोवाय युवा दीर्घदर्धिनी वाक्यं ५३८ १८ पुजनीब्रह्मदत्तमंदिन भोमस्यापदेषवाक्यं ५४६ दीर्घसूचस्य नामादिकथनं २६ राजपुत्वहतं वपुत्वं दृष्ट्वा चचियनिन्दारूपं यया युद्ध्यां राजा न मुझेत तो आतु पूजन्यावा मिछामीनि युधिष्ठिग्मनः ५३८ ५ राजपुत्रस्व नेवे उदृत्य पूजन्यावा म्य ...'५४७ युधिष्टिरं प्रति भीमस्यापद्धमापदेशः ५३८ १६ ब्रह्मात्तपूजेचो. संवादकयनं ५४७ माज्जारमूषिकर्मवादहतिहासकयनेन ब्रह्मदत्तं मति पूजन्या उपदेशवाक्य ४य भीमापदेशः २२ पूजन्या दिगन्तरगमने भीमति: ५५० उनकनछुनदर्शनेन भोतम्य भूपिकल चिन्ता' भीमं प्रति युधिष्ठिरप्रश्नः ५५. कपन ८) भारद्वाजनचुम्रययोः संवादरूपेतिहासकथ मानारं प्रति मूपिकम्य वाक्य ... ५४. २२ नेन भीमापदेशः मपियमानारयोः मवादकयनं ५४१ भारदा प्रति भवनयम्य प्रश्नः ... भागारमा मूधिकस्य वामादी भीम मयुञ्जयप्रति भारदारस्यापदेशवाक्यं वारं ५४१ २६/तत्र भारद्वाजस्य राजनीमिकथन प्रयामास पूर्षिक प्रति मासर धाप ५४९ ५ परमके धमहीने राजा कयं वत्तेति गरमा मजार प्रति मूषिकस्य धार ५४२ युधिष्ठिरपन्न. ... ५५२ मर्षिक प्रति मागारस्य वा १५ दोगमादीमा राजमूलत कयने भोभवार्य ५५ ३ 'मा भनि गर्षिकम्य पाय ५४२ २. विवामिनपाण्डालयोः संवादरूपैतिघास राम गोमण मामारस्य मूर्षिक कथन भीमा ५५३ २८ नयादशपियनारथा थिया नरमाय मदिन विवादः ५४३ नाकथन (Aran सागरने समिधायदेमः ५४४ धापीडित विश्वामित्रस्य पायालय गग माशीप यापुर १/मामाद्र वायकर गार्थ विवामिन मदिन पिनादि मादिदा मा १४पपरियमिपकिमायुको.., RATE क्षिति पनि विवामिभय वावं ... ५५४ ९४मनोविशाल विकागि . ... ७ ... ५४२ ... ... ... ५५२ 5 ... ... ... ... १ १५ ·॥ श्रीमहाभारनीयवतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्र । ५८ प्रकरण एवं पो प्रकरण पतो . " ... ... ... । देश । ... ... १ ... ... ५ त ... ... एले प्रति चाण्डालवा ५५४ २. अमिप्रविष्ट कपोतं दृष्ट्वा नुधकस्य विवादः ४६१ ६ चाण्डाले प्रति विश्वामित्रस्य वाक्य ५५४ । २६ लुवकस्य विषादवाक्ये भीमाक्ति १० अपचविश्वामित्रयो सवाद. ५५५ ३ सुधकस्य महाप्रस्थानगमनादि विश्वामित्रस्य श्वज्ञापनोमवषादी भीमाक्ति: ५५६ १३ मार भमत्य कपोत्याविलाप भोमोति ५६१ २२ भोमं प्रति पुनयुधिष्ठिरप्रश्न ५५६ २५ माकन कपोत्या अभिप्रवेश युधिष्टि प्रति भीमस्यापदि राजधर्माप स्वर्गच्छन्ती ती दृष्टा तुधकम्य चिन्तादि - ५६२ ६ २० लधकस्य महारण्यप्रवेशादि ५६९ वाचस्पनोपदेशन भीमवाक्य ५५७ ११ वनामिना दग्धम्य लुब्धकस्य वर्गमनादि भार्गवोतोपदेशेन भीमवाक्य ५५० १६ कपीतलुथकवादश्रवणफलकयनं ५६२ २२ अस्तिचेदिह मर्यादेत्यादि युधिष्ठिरममः ५५० २८ अशुद्धिपूर्वज्ञात् पाणत् कय मुच्येतेति युधिधिरं प्रति भोमवाक्य ५५८ १ युधिष्ठिरमन ५६२ २० शरणागतरक्षकस्य योधर्मस्तं बहोत्यादि जनमेजयं प्रति शौनकोशम्न कयने युधिष्ठिरमश्न ५५८ भीमति ५६२ शरणागतरचकधर्मकथन भीमवाक्यं ५५८ ६ अधुद्धिपूर्वकग्रम इत्या प्राप्तवता जनमेजपर भरणागतरतकस्य कपोतस्य वृत्तान्तवणार्थ वनगमनादि २८ युधिष्ठिरमन ... ८)जनमेजयं प्रति धीमकन्य भार्स नावाक्य ''भार्गवातपातयत्तान्तयनाथ भीमवाक्यं ५५८ १० भोनकं प्रति जननेजयवाक्ये भीमाति ५६३ मुचुकुन्द इति कपोतकृत्तान्तकयनार्य भार्गव शनिकजनमेजययो. माद मुनिवाक्यं ५५८ १३ जनमेजयं प्रति शौनकस्यामदेशवाय भोतवातेग कपोत्या भूमी पतनादि ५५८ २८ पापनाशार्थ जनमेजयं प्रति गौनकस्योपदेश वनस्पति प्रति सुन्ध कस्य वाक्यं ५५८ बायं भााया अनागमनेन पविणो विजापादी। স্বাসঘাষনাথ মুম্বনিম্নাক ५६५ भीमवाय १० जनमेजयस्यायमेधयज्ञकरगादी भोमवाक्यं ६६५ कपातायन हटाया करीत्या वाक्यं ५५५ २८ मृत पुनरुज्जीवित, कविहरति युधिष्टिर विलपन्त कपोतं प्रति व्याधट होताया. २५ कपात्या वाक्य ३ ग्रजम्युकर्मवादरूपेतिहास कयने भोमवाक्यं ५६५ कपोतीवाक्यं श्रुबा भानिक प्रति कपोत मृत समाने न्यम्य गन्तुमममर्यान् ब्राह्मणान वाक्ये भीमोक्ति प्रति वाक्यं नुभकापातयो. संवादक यन २१ मतम मुन्ध गवतस्तान् प्रति जमुमय वायं ५६६ १२ ... th ... ... ५५८ । ५६३ ५ - ... ... ... . ... . ... ... .. . ... ... १ २३ ·॥ महाभारतीयटतीयखण्डान्गत शान्तिपर्चसूचीपत्रं ॥ पक्ती एकरणं .... ... ... ... ... ... ५७१ १ ... ... ... ... + ... .. ... ... एसे एसे पंती जम्बुकवाक्येन नित्तान् ब्राह्मणान् प्रति समीपागमने भीमवाफ ग्वाका २६ शाल्मलि प्रति वायुवाक्यं ग्यवान विश्वस्तान् तान् प्रति जाबुकस्य गयु प्रति शाल्मनेः साहझारवाक्ये वाक्यं भोमोक्तिः ५०१ २४ पुनर्माह्मणान् प्रति स्टधवाक्यं १८ पाल्मलिकतखमाखाच्छेदगे भीमोक्तिः ५७२ स्टभवाक्येऽविश्वासाथै मामणान् प्रतिजम्बुक शाल्मलिममीपे क्रुद्धस्य वायोरागमनं ५७२ वाय ५६७ ३० शाल्मलिं प्रति वायुवाक्यं ५७२ युत्तामात्यागार्थ ग्रप्रस्यापदेयवाक्यं शाल्मलिदृष्टान्तेन युधिष्ठिरं प्रति भीम गमननिवारणार्थ जम्बुकस्यापदेमवाक्य ५६८ २१ स्थापदेशवाक्यं ५७२ १२ ग्टप्रजम्बुकविगेधे भीमवाक्यं १ पापस्य यदधिष्ठानमियादि युधिष्ठिरप्रश्नः ५७२ २३ मान् प्रति ग्टधम्य भयप्रदर्भकवाक्य २. पापस्याधिष्ठानकथने भीमवाक्य ५७२ २४ स्यीयता नेहभेतव्यमित्यादि जम्बुकशाक्यं ५६८ १९ प्रज्ञानं श्रोतमिहामोति युधिष्ठिरमनः पत्रणम्युविधादे भीमवाक्यं १४ | अज्ञानस्यानर्थताकयने भीमवाक्य ... ५७४ माधान महारस्यागमनादि १८ अजानस्य प्रत्यादिश्रोतमिकामीति रममीप टापुत्वस्य जीवनरूपवरमार्थ युधिष्ठिरप्रश्नः ५७५ मादि २. अज्ञानम्यानकयनादी भीमवाय नरवरेण जीवन्तं पुत्रमादाय प्राणी स्वाध्यायश्तयत्रम्य किं ग्रेय इत्यादि युधिष्टिर শাপাৰি २५ ५७५ भीप्रति युधिष्ठिरमनः ३. जनमेजयं प्रतिधसम्पायनशाक्यं ५७५ २१ पानिपपनसदाहमिहामकपने भीम पुधिष्ठिरं प्रति भोभस्य नपःप्रभावकयनं ५७५ या ६ मचातमिशागोलि युधिष्ठिरमन मासतिगारदवार १९ मत्यधर्मकयमे गोमवावं पशुमार का सायारियादिगारदा ५०. २६ मत्यमादीनां परम्परात्पत्तिकया भारतिमिरा ५०. • গ্রির কাথিয়ণ तिगारवा ५०१ पतः कामादयः प्रभवन्ति तत्कचर्यात पापमो नारद गर्ने मौका ... ५०१ पुधिष्टिरमनः TETरमा गरर कायादोगा दुर्भधत्वकयने भीमा ५०० १०पादोगामापनिमकारकयन मादास मोrrera Hinानाय पिटिरपत्रः ... ... ५०५ प्रश्नः ... ... ... . ... ... ... ... ... ...

·॥ योमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपनं . . ... प्रश्नः ... .:. * ... ... ... ... ... . एथे पर प्रकरण हो মূঘল দীপ্সা २ मधेयजनानां लगकयने भीभवाक्य ५८६।" दाम्पारस्य कयने भीमवाक्यं ५०० १३ मिवद्रोहियभनीना लवण ज्ञानार्थ युधिष्ठिर भापदि यधिष्ठिर प्रति भीमस्य राजयामा १२ पदेश:- ... ५०० २३) दुर्जनसम्बन्धम्य दोषकयनाय भोमोतिहास ब्राह्मणानी श्रेष्ठत्वकथने भोमवाक्य ५०८ कथन ५८० प्रायश्चित्तीयोपाख्यानकयने भीमवाक्यं ५०८ दस्युममताप्राप्तस्य प्राप्तह्मणस्य रहे कधि : जनमेजयं प्रति वैशम्पायनवाक्यं ५८१ दिनस्य गमनादि ५०० । २४ युद्धेषु किं पहरणं श्रेष्ठमिति भीमं प्रति | दस्युताप्राप्तं दिज प्रति माह्मणस्य वाक्य •५८० ३० नकुलप्रायः ५८१ द्विज प्रति गौतमम्य प्रत्युत्तरवाक्यं ... ५८ ३ भीमन्यात्तरकथन वैशम्पायनवाक्यं ४८१ १३ दिजोपदेशेन गोतमस्य दस्युग्ट हाविर्गमनादी नकुलं प्रति रिप्रकारकयने भीमवाक्यं ५८१ भीमवाक्य ... ५८८ खमोत्पत्तिप्रकारकथने भीमवाक्यं ५८२ २० समुद्रं गच्छतो गीतमस्य न्यायधिवदर्शनादि ५८८ १८ रुद्रादिभ्यमिप्राप्तिपरम्पराकयनं ५८३ १२ नाडीजवस्य वकस्य तदवामादि ५८८ २० कामादीमा कोगगेयान इति भातम् , प्रति ब्राह्मणं प्रति राजधर्मनावा वकम्य वाक्यं ५८८ १ युधिष्ठिरवाक्ये वैशम्पायनोनि. ५८४ ८ गैातम प्रति राजधर्म पत्रात्मपरिचयदान ५८८ युधिष्ठिरं प्रति स्टुिरवाक्यं ... ५८४ १२ गौतमाय राजधर्मणः मत्कारद्रव्यदामादो युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनवाये वैयम्पायनोकि ५०४ १० भीमोमिः ५८८ युधिष्ठिरं प्रत्य मेवाको ५८४ २८ राजधर्मगौतमयोरुतिप्रत्युको । ५८८ युधिष्ठिरं प्रति नकुलमदेवयोवाक्ये राजधर्मवाक्येन धनार्थिना गीतमन्य विरूपा वैशम्पायनालि. ५८४ २८ घरासमोपगममादि २ पुधिषि प्रति कुलपरेका ২• তিয়ে पूर. २५ युधिष्ठिरं प्रति भीममनवाको वैशम्पायनोकि १८५ ६ विरूपाचममोपे गातमम्यापर्वषादी भो भोलि:५८. १ युधिष्ठिरं मति भीममेना ५८५ रामगीतमयोगशिप्रत्युको भाढन् प्रति युधिष्ठिरवाक्य ५८५ २५ विरुपाचन चिनादा भीमवाक्यं १ युधिष्ठिरवाको भावण हर्षादी वैशम्पाय विरूपाषस्य माअभ्यादानादि भाकि ५८६ ৩ মাপ্লােমনি বিজল্প বা २३ कीदमा मामवा: माम्यदत्यादि युधिष्ठिर म्वर्णभारमादाय गौतमम्य रामपापा ५८१ गमनादि अमन्धयानाना लदणकयने भोमवाक्य ५८५ १८ हतप्रय गीतमस्य रामधनामार्थपितादि २८१ ... १५ ... ... ४८८ ... 1. ... g ... . . ... ... प्रतः १ ६ ·॥ श्रीमहाभारतोयटतीयखण्डान्तगतशान्तिपर्वसूचीपत्रं ॥ पंक्ता प्रकरणं पंक ... ... .. ... वायं ... ५८१ ... ... ... ... एथे प्रकरण एथे विश्वस्त राजधाएं हवा तन्मासमादाय मेनजितं प्रति ब्रामणस्योपदेशवाक्यं .. ५८३ १० गौतमस्य गमनादौ भोपवाक्यं पिङ्गलागीतगाथाकथन ५८५ राजधाणमदृष्ट्वा चिन्तितस्य विरूपावस्य मेनजिच्छोकापनोद भोमवाक्य पुच्च प्रति वाक्यं काले तिकामति किं श्रेय इति युधिष्ठिर राजधाणं इतं युध्वा दुःखितस्य विरूपात प्रश्नः ... ५८५ १२ पुत्वस्य प्रत्यागमनादि १७ पिटपुत्संवादरूपेतिहासकयने भीभवाक्यं ५८५. १३ गौतमं ग्राहीला राधमाना विरूपाक्षमीपा मारधर्मज्ञानार्थ पितृपुत्त्योःसंवादकथनं ५८५ गमनं १८ पितरं पति पुत्त्रस्योपशवाय २२ गौतमस्य वधार्थ पुत्र प्रति विरूपारस्य पुत्त्रवाक्येन पितु नोदये भोमवाक्य ५८६ २५ २६ मधनिर्धनयो सुखदु खागमयुधिष्ठिरप्रश्न ५८६ २७ गौतम सहमदिला दस्युभ्यः प्रदानादि ३. शम्पाकोक्तगीतकयनेन भोमोपदेशः २८ विरूपाक्षतराजधषा दाहादा भी धनाशाभिभूतः किं कुर्वन् सुखी भवतीति मोतिः ५८२ पू युधिष्ठिरमशः ५८७ २२ चिताची पुरभिमुपयुतफेनम्य पातेन मुखिदुःखिनोनिरूपणे भोधवाक्य २३ रामधर्षणः पुनर्गदनादि ५८२ । महिगीतकयनेन भीमस्यापदेशः ५८७ २५ विरूपापुरमागत्य मीन्द्रवावं ५८२ १. मनिन्दवाक्य চীনাথ বৰ মৰি গল্প। जमकगीतेन भीमस्यापदेशवाक्यं १७ वा ५८२ १५ योध्यनाउयमंवादरूपैतिहामकथने भीम ' गोतम प्रति देवानामभिमापः ५८२ २१ वाक्यं ५८८ पापहरममाता सम्पायमवावं ५८३ নাথ মনি মায়াময় ५८८ २२ वाध्यगीतकापनेन भीमवाक्य २४ निमियरमः ५८० कम हत्तन धोत कपरेदिति युधिष्ठिर মখমলাদী মশি যুধিধিসে খুবই पुधिषि प्रतिभा ५८ प्रागगरमाहादगंशदरूप तिहामायने भौम UPI मटे पथा पुजा भो नशारीति पाव १.. एपिरिम ५८३ १.पानगर प्रनि प्रहादाय नमः नपादने भी प्रनादं मति चामरमुनिका भोगोलि !! ঘসম্বন্ধবাবি rafxa मर १पागामदारको मुनिश २५ ... .. ... ... ... ... ४ ५ प्रमः ... ... ... ...

·. ॥ श्रीमहाभारतीयटतोयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्रं ॥ P . t ... ... देग. ... ४ ... २० प्रश्न एथे पक्की प्रकरणं एथे। पंता भाजगरवतमाहाम्यायने मोमवाक्यं ...। ६.१' १३ पृथिव्यादीनां गुणकथने भगुवाक्य पान्धवादीना मध्ये नरस्य का प्रतिति।। भारीरवायोर्गतिज्ञामा भरदाशवाक्य युधिष्ठिरमन्नः ... ६.१ १६ वायोगत्यादिकयने मगुवाक्य ६०७ १८ प्रज्ञायाः प्रतिष्ठात्वकयने भी मवाक्यं ... ६०१५ १० यदि प्राणयते वायुम्तदाजोवोनिरर्थक वैश्यापमानितकारयपं प्रति गातरूपेणेन्द्रस्य इत्यादि मरदाजप्रमः ६ वाक्यं ६०१ १२२ न प्रनाशस्ति जीवस्येत्यादि गुवाक्य जीवानामामाया: प्रघमनाभावादा पक्रयोप जीवविषये भरद्वाजमवीः संवादः २५ सजीवस्य स्वरूपज्ञानार्थ भरद्वाजप्रश्न इन्द्र प्रति विगतकस्य बाह्मणस्य वाक्यं ६०३ ८/जीवस्वरूपकथने मृगुवाक्यं १२ यद्यस्ति दलमिट वेति युधिष्ठिरप्रश्नः ६०३ १२ ब्राह्मणादिवर्णभेदेन मृश्यादा भृगुवाक्य युधिष्ठिर प्रति भीमस्यापदेशवाक्य ६०३ १३ करमाणेत्रिमज्यतइत्यादि मरदासप्रश्न २ कुत. सृष्टमिदं विश्वमित्यादि युधिष्ठिर | ब्राह्मणादिवर्णना कारणकयने भृगुवाक्यं ११. ६.४ ३ केन कर्मणा बाह्मणादयो भवन्तीति भरद्वाज भृगुमरदाजसंवादरूपैतिहासकथने भीम १६ वाक ६०४ ब्राह्मणम्य सदणकयनादी भगुवाक्य १८ गुं प्रति मिविषये भरदाजप्रश्नः ८मत्यादिधर्मकथने भृगुवाक्यं 'मानमस्य महत्तवादिसरिकर्तृत्वकयने यदेतद्भवताभिहित मखाना परमा स्थिति भृगुवाक्य रित्यादिभरद्वाजप्रश्न १८ गगनादीनां परिमाणज्ञानार्थ भरद्वाजप्रश्न. ६.४ २५ मगास्तदुत्तरवाक्यं २४ गगनादर्शनी परिमाणादिकथन मृगुवाक्यं ६.४ २६ दामस्य किं फलं प्रारित्यादि भरद्वाज पुष्करप्रमणाः पूर्वीपरत्नशानाय भरद्वाज ८ होमादिफलकथने भृगुवायं ६१२ •पुष्करमध्यस्थस्य प्राण. एप्टिकरणादा मृगु . श्रायमविषये भरदारभवो प्रग्नोत्तरे वाक्यं ६०५ १० वानप्रग्याश्रमवृत्तान्तकयर्न म्हगुवाक्यं पतिविषये भरद्वाजभवोः मवाद. १०५ १३ परिमाजकाचारकयने मगुवाक्य स्थावराः कयं पाश्चमतिकाइति भरदान परलोकं ज्ञातुमिच्छामोति मग्दासप्रश्न ६ भादानशतभृगुमन्मानादा भोमवाक्य म्यावराणां पावभौमिकलकयमादाभग चापागविधियानार्थ युधिष्ठिरप्रमः १३ वार्य १. पारध कयने भीभवा में प्रश्न ... ... ... ७ ... .. ... ... .. ... ... ... प्रश्न ४ प्रमः ५ .... ३ . प्रष्टाः ... ... . ... ...

·।। श्रीमहाभारतीयटतोयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्र । ... ... TM... ... ... ... ... ... ... ... ४ ... ८ प्रय. ... ८ प्रकरणं. एछे पक्का प्रकरणं एछे पही सृष्टिविशेषज्ञानार्थ युधिष्ठिरप्रश्न १८ चाकुराजमाक्षणयोः संवादः आध्यात्यादिसृष्टिकथने मोभवाक्यं २० विवादास्त युदयोरित्यादि धर्मवाक्यं मालिकादिगुणाना लक्षणकयन ६१६ १६ उभा प्रति वर्गस्थ वाक्यं ६२२ २६ चतुर्विधध्यानयोगकथने भोमवाक्य ६१७ २३ स्वर्गप्रत्याख्यानरूपमिताकुवाक्यं ६२२ २० आपकफलमायादिज्ञानार्थं युधिष्ठिरप्रश्नः ६१८ १६ वर्गफलास्वीकारे ब्राह्मणवाक्य ६२२ २८ यमबाह्मणवादरूपेतिहासकयने भीम ब्राह्मणं प्रतीचाकुराजस्य वाक्य ६२३ । १ वाक्यं ६१८ २१ विकृतवेशपुरुषदयविवादे भोमवाक्यं ६२३ मापकानां गतिरेकान्यावास्तोति युधिष्ठिर राजानं प्रति विरूपवाक्यं ... १. राजानं प्रति विकृतवाक्यं ६२२ जापकानी गतिविशेषकथने मोमवाक्य ११ विरूप किं धायसेइत्यादि विरूपं पति राजो भापकविषये युधिष्ठिरभीभयोरुक्तिप्रत्युको ६१८ २१ वाक्यं ६२३ रागादिना जापकस्य कोदृशोनिरयोभवतो | राजानं प्रति विरूपस्य विवादवृत्तान्तवाक्यं ६२३ : ११ ति युधिष्ठिरप्रश्नः २४ दचाकुविकृतविरूपाणं परस्परकथोप आपकमरकनिरूपणादी भीमवाक्य ६१८ २५ कथन ६२३ कालादिभिरिक्षाकोविवादे युधिष्ठिरमन ६२० ६ दिवादं श्रुवा राजानं प्रति ब्राह्मणस्य कालादिभिरिक्षाको मंवादरूपतिहामकथने वाक्यं ६२३ भोभवाय ৩ ধাক্কাসয়াল্লাহুদ্দিন মুন্সী प्रमन्त्री मावित्री प्रति कम्यचिज्जापकस्य रसाकुराप्रति विरूपस्य वाका व.. 4. १४ जापकानां फनावाप्तिकयने भीमवाको प्राण प्रति मावित्रीवाक्यं ६२. १६ रक्षाकुराजब्राह्मण किं चक्रतुरिति युधिष्ठिर रत्तवगया. माविघ्यागमनादौ भोमवाक्य ६२. २३ ६२४ २. पपम्तमान प्रति धर्मस्य वाक्य ६९. २६ युधिष्ठिरं प्रति भीमवाक्यं ६२४ २२ जापकत्र णधर्मयो.मंशद.... २८ ब्राह्मणं प्रतीवाकराजवायं माणममीपे धमादीनामागमनादा माम तुन्यफलावावा गछावो यत्र नौ गतिरिति घाव माधण्वाय ६२४ २० यमादोना माट्रयस्य चमित्युको ६ माघमनोना मन्षा तागमनादि । ६२४ শল্পি আঁখোজানা মীয় | प्राधणं प्रति वर्गम्य वाक्य १२५ वा दवाकुनानणयोयोगमृत्युकथनादि ::. ६२५ ६ पनि निशामा २४! ब्रह्मलोकातमभयोस्तो दृष्टा ब्रह्माणोवाक १२५ ... ६२. .... ६२४ غور و ... प्रश्नः ... ... ... ... ६२४ ... ... ... . ... ४ ... ... ...

·॥ श्रीमहाभारतोयटतोयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्चचोपत्रं ॥ यस प्रकरण ... ... ... ... - प्रदाः १ ८ ... ... ... ... I... '६२६ ... प्रकरणे से स्वयम्भुवं प्रति देवस्य वाक्य ६२५ १६ दत्वादिजन्मत्तान्तकयनादि ६ ब्रह्मलोकप्राशुपायकथने ब्रह्मणाकाक्यं , ६२५ १८ टित्या देवानी जन्मकयनं देवादीना खधामगमने भीष्मवाक्यं .... ६२५ २२ थोपाम्य मुखादिभ्यासाधणादिवानी किं फलं ज्ञानयोगस्येत्यादि युधिष्ठिर सृरिकयनादि ६२५ २६ के प्रशानां पतयश्चामनित्यादियुधिष्ठिर मनुहस्पतिवादरूपेति हामकयने भीम वाय २० ब्रह्मण पुजाधुत्पत्तिक यने भोमवाक्य मर्नु प्रति वृहस्पते प्रश्नः ६२५ २८ दवादीनां मामनिरूपणे भीभवाक्यं १३३ १४ कर्मविध्यादिप्रवृत्तिकारणकयने मनुवाक्यं ६२६ ६ देवानी नामनिरूपणदि वृहस्पति प्रति मनोरुपदेशवाक्य ११ / देवानी मध वावगादिचातुर्वर्थम्न निर । असरात्खमित्यादिसष्टिविधेषकयने पणं ६३३ मनुवाफ .... ३. प्राचीदिगवम्बिताना मतप्रदक्षिा नाम वृहस्पति प्रति मनोस्तत्त्वोपदेशवाय निरूपणं १३४ श्रात्मतत्त्वनिर्देश मनुवाक्य ....६२७ - २८ दक्षिणदिगम्यितानी मजिनाम मनमोदोषेण परमन्यामात्यादी मनुवाक ६२८ निरूपण .. ब्रह्मप्राप्यपादकपने मनोनाक्य । १. पश्चिमदिगवम्यितानी मतला नाम 'दुःखस्य नेपज्याद्युपदेयादा मनुवाकर ६२८ निरूप ६२४ संमारस्य स्थिरत्वकयनेन तत्त्वापदेो मनु उत्तरदिगदम्लितानी मणि नाम वाक्यं निरूपणं ६२४ मनमा पञ्चभूतयोगे ब्रह्मदर्शनं भवतीत्यादि कृष्णम्य चरित कातन पोतुमिच्छामीति मनुवा युधिष्ठिरमनः ६. श्रीशष्णस्य तत्व श्रोमिच्छामीति युधिष्ठिर कश्यपकयितां श्रीकृष्णकयो कयपिठं मोम •१३११८ वाक्यं श्रीरातत्त्वकयनाथ भी भवाको ६३१ २.दानवपीडिताना देवानी माणं प्रति अनन्तगायिमो भगवतानामिपी ब्रह्मणेजम्म वाक्यं ६३४ २९ कयनादि २६/देवान मति ब्रह्मवाक्यं २६ मधुमदननावात्तान्तकथन १/दानपदमनार्थ विश्लाबाराहरुपधारणादि ६३५ अक्षण, कामानमीयादीनी मताना जन्म वगहरूपिणाभगवीनादेन माधाना देवामी प्रकार कयनं ब्रह्माएं प्रति वाय ... ... ५ - ... . । ... . . ... .... ... ... ४) ... य ·॥ श्रीमहाभारतीय तोयखण्डान्तर्गतशान्तिपव्यसूचोपत्रं !! . ... ... . ... .. वाक्य ... ... ६३८ । २ ... ... -- त्यागकथन ४ ... पता प्रकरण ਦਲੇ देवान् प्रति पितामहस्य वाम्य ... भीमायानि ६३८ मोपयोग श्रोतामझामी त धुधिष्ठिर युधिष्ठिरं प्रति भीमय मधुतसादीनां दि ६२५ २५ कारत्व कयन ६२८ १५ নাবাঘমায যমিনানিদ্বাধ युधिष्ठिर प्रति भीमस्य जवानी रजोगुणादि कथन भीमवाक्य माधत्वकयन ६३६ २. सूत्र कश्चिदर्विप्रति कस्यचिवाक्ये युधिष्ठिरं प्रति भोमाय महाभूमादिकथन ५३८ २२ भोमोक्ति ६३५ १२० युधिष्ठिर प्रति भोग्नस्य दोषादिकथन ६३८ २५ शिथ्य प्रति गुरोरुपदेशवाकर ३ भीमवाक्यं श्रुत्वा युधिष्ठिरप्रश्न २० गदिम मजार्णमितिहार म्हणुष्व मे भीम प्रति युधिष्ठिरस्य मन्देहजिज्ञासा १३८ इत्यादि मिथ्यं प्रति मुरोरुपदेश युधिष्ठिरजिज्ञामाया भोभय प्रत्युत्तर गुरो, सिव प्रतिमणि वेदलाभादि कथन ६३६ ९५ युधिष्ठिरं प्रति भीमस्य लोकाना रजातभागुण पदुम तदुपारयतामिति गुरो. सिम्य प्रत्युप ६३८ ६३६ १८ युधिष्ठिरं प्रति भीभस्य मत्त्वगुणावलम्बिनी विजयं व्यापकं चित्तमिति शिथ्य प्रति गुरो प्रशंसाकथन रूपदंशवाक्यं .. ६३६ , २५ युधिष्ठिर प्रति भोग्नस्य क्रोधादिपरित्यागात् अनदारुपतीयददित्यादि भिव्य प्रति गुरो शचिरित्याधुभिः ६३८ यंगकथन युधिष्ठिर प्रति भोपय क्रोधात् कारन घमंशा बायते पूर्यमित्यादि भिष्य प्रति वाप्यायेत्याधुति गुरोरुपदेश १२ युधिष्ठिर प्रति भोग्न न्यु मानवानी पुधिष्ठिर प्रति भीजन चार्मधानि भूतानी वस्थाकथन ६२८ १६ त्याशि ६२५ १५ युधिष्ठिर प्रति जोमस्य कर्मशाकामयुक्त नेत्या पुधिष्टिर प्रति यनेतत् वी पत्रमित्यादि प्रादेम ... ६३८ २४ भीमखवावर ६३७, २२ युधिष्ठिर प्रति भीमम्य धनुरादोनी रूपादि फालसारणायोगे महेतरित्यादि ग्राहकवमित्याधुपम ६३६ भोगिक ११०, २५ युधिष्ठिर प्रति भीमत्य जीवाना देहयापन यामात प नया पात्यादि युधिष्ठिर कायन ६.२८ २८ प्रति भीमा ३० युधिष्ठिरं प्रति भीषण त्यागात्सेवानिरोध प्रतिसोधयादि युधिष्ठिर प्रति सादिग्यागुपदेश .. ... .. १४ जन्माध ... ... ... ... ... . ... ... ...

·॥ महाभारनीय नोयखण्डान्तर्गतभान्तिपव्वदचोपत्र । प्रकरण . १ त्यागकचन ... ... ५ ... ६४. २. ६४. ... ... ६४२ २८ ... १४ कथन गुणाचनत्वकथन कथनं ... ... ए? pali प्रकरण एसे : पक्की युधिष्ठिरं प्रति भीमाय मास्व पत्तुश जाने भीमन्य युधिष्ठिरं प्रति ब्रह्मचर्थना निद्रा न्द्रियदर्शनादिकयनं ६४२ युधिष्ठिरं प्रति भीभवाकर लोकाना जामाभ्यामे जागरणादि कार्यमिति युधिष्ठिरं प्रति भीमस्य ज्ञानविदा पुरुषाणा युधिष्ठिर प्रति भीमन्योक्ति ग्रेष्ठत्वक यन ५ नितमाम देवामरैर्गुप्तमित्यादिकयन ६४२ অধিষ্ঠিৰ সনি মীলীনামালি ममवेदपर ब्रह्मयादि युधिष्ठिरं प्रति मोऽधिकत्वक्रयनं . भोमस्य वचनं २५ युधिष्ठिरं प्रति भीमस्य धर्मज्ञाना उभगुण युधिरं प्रति भीमय प्रमोकप्रतिनिति ज्ञापनयन प्रमयन युधिष्ठिरं मति भी मस्ट ब्रह्मचर्यादिंदुष्करत्व युधिठिन प्रति भोमय से योगल वात्पत्यादि कथन ६४. युधिष्ठिर प्रति भीम वापदेंधवाक्यं २२ युधिष्टिर प्रति भीमस्य देहिना मत्वरजस्तमें। युधिष्ठिरं मति नभयेन्द्रियलय १४३ ६४. २६ भाभन्य युधिष्ठिर प्रति तपमा सूर्यचन्द्रयों विष्टि मति भीमम्य भविता मनोज्ञान राक्रायगमनकयनं मियागुपदेश ६४. २८) भीमन्यु युधिष्टिर प्रति शारीरसपकयन ६४. युधिष्ठिर मति मामय पापन्य कर्म कुर्या भी मस्य युधिष्ठिर प्रति वामनोनियमो दियाधुपमा ६४. मान नपायाधुपदेश पुधिष्ठिरं मति इन्द्रियावगगाम लोकानं भीमस्य युधि ठर प्रत्येक मनमा शान परपर्दप्राप्यादिरूपं भीमम्ब वाक्यं मित्याधुग्दै पापनाशक इभकर्मकुयादित्य दियुधिष्ठिर भीमम्य युधिष्ठिरं प्रति महात्मन परम प्रति मीपस्य वाय प्राप्तिकयन २२ दशाना मुखं आयते इति भोमम्मे कि युधिष्ठिर प्रति भी कस्य विद्यामकमतीमा "युधिष्ठिरं प्रति भोभय ममारस्व वाश्य संगारमे उनकया ६४ १४ याभूनाकरन ६४१ १५ युधिष्ठिरं प्रति भीम न सूच्या सूत्र पथा रागुणवनमिता दुःखाकियन भराण अन्नप्राप्युपायकया ६४१ २४ । युधिरिप्रति भोभयविकार प्रतिनिया भोमस्य यधष्ठिर प्रति शामिना मनकाम फयम ६४१ २८ युधिष्ठिर निकनेम नमामा , ... १२ १५ ४ ... ... ... घुम्देश ... १४४ ... .. ... . हिकय .. ५.

·॥ श्रीमहाभारतीयट तीयखण्डान्तर्गत शान्तिपर्यसूचीपत्र । प्रकरण. ... .. ... ... ... ३ - ... .. - ... एछे यता प्रकरण युधिष्ठिरजिज्ञामाया भीमस्येतिहास कथनं ६४४ ६ जनक प्रति पञ्चभिखस्योछेदनिछेयाधुर युधिष्ठिरं प्रति भोमस्य पञ्चशिखमुनेमिथि ६४५ लागमनकथन २० जन प्रति पञ्चशिखस्य विविध कार्यभंग्रह . युधिष्ठिरं प्रति भीभस्य पञ्चशिखमुने कापि कथन लेयत्वकथन ... ६४४ २० जनकं प्रति पञ्चभिखस्य पञ्चेन्द्रिय कयन युधिष्ठिर प्रति रतन्म भगवानाईत्यादि जनके प्रति पञ्चभिखस्य त्य गरवृहीत्याद्युप भीनस्य कथन ... ६४४ २१ देश. १२ भीमस्य युधिष्ठिरं प्रति जनकमोक्षप्राप्ति जन प्रति पश्चभिखस्य कन्द्रियकयनं कथन ... ६४४ २४ जनकं प्रति पञ्चशिखस्याविवेकस्तथेत्यादि भीभस्य युधिष्ठिरं प्रति जनकमोतोपदेश कयनं कथनं ... ६४४ २६ जूनकं प्रति पञ्चविखस्यवं त्वक चक्षुषोत्याधुर युधिष्ठिरं प्रति भीष्मस्य पञ्चभिखमुनेराज २८ प्रथमाकयन ६४४ २८ जन प्रति पञ्चशिखस्य लाफिकव्याहार युधिष्ठिरं प्रति भीभस्य पञ्चशिखोकनास्ति करनं काचारक यन ६४५ २ पञ्चमिखस्य जनकं प्रतीन्द्रियाण्यपोत्याधुप , सोममाया. पुनर्जा वीजवमितिपच्च देशवाक्य शिखातापदेशकयन ६४५ ६ जनक प्रति पञ्चशिखख यथासंगतत्याधुप , भीमण्य युधितिरं प्रति पथभिखोकलोकिक देश ६४७ व्यवहारादिकथन ६४५ १६ पञ्चभिखस्य जनक प्रति श्रुनिप्रमाणेत्यादि युधिष्ठिरं प्रति भीष्मस्य जन्तूना दुःखप्राप्ति नोपदेश ६४५ १८ जनकस्य पञ्चशिखाकोत्यादिवाक्य श्रवणं युधिष्ठिर प्रति भीमस्यायर्यास्त येत्याधुपदेश ६४५ २० /भौमस्य प्रश्नोत्तरकरणे पुनयुधिष्ठिरप्रश्न ६४० २२ भौगम्य युधिष्ठिर प्रति मम्वत्यागे प्रथमा युधिष्ठिरमने भीभक्ति कयन ६४५ २१ युधिष्ठिरं प्रति भीष्मम्य तेषां निहानि जनकपञ्चमि प्रति पनिजामाया वच्यानीयादिकयन ३. युधिष्ठिर प्रति भीमनाति ६४५ २५ भामस्य धिष्ठिरं प्रति प्राय लोके पत्यादि पनि प्रति जायस्य जिनामा ६४५ २५ नोपदेश. ६४८ परिपुम्न कथमविश्य पुधिष्ठिर प्रति भीमम्यानरकरणे पुनयुधिष्ठिरप्रश्न भीमा ६४५ २८ युधिष्ठिरवितामाया भीशामि ६.४८ २४ ...६४७ . ... कयन .. ... ... ... ... .... । ६४८ २ ·... ... ... ६५० ४ ... ... ... ... ॥ श्रीमहाभारतीयहतीयखण्डान्तर्गत शान्तिपर्वसूचीपत्र । हर प्रबर टो पm प्रकरण एछे भौम प्रति पुनयुधिष्ठिरस्य जिज्ञासा ६४८ २१ इदं प्रति ब्रह्मणः बलेनशिप्रतिबन्धकोनिः ६५. १५ बुधिष्ठिरजिशामाया मोमोति. ६४८ २२ युधिष्ठिरं प्रति भीमस्येन्द्रादिदेवानां वलि भीभस्य युधिष्ठिरं प्रति न भचयेत् यामास निकटगमनकयनं ६५. । मित्याद्युपदेश.. ६४८ २४ वलिं मति चक्राति. भीभस्य युधिष्ठिरं पति मृत्यातियो भोज | कयमद्येयादि वलिं प्रति पुनरिन्द्रोक्तिः । यित्वा योमर नत्मसाकथन ६४८ २५ दन्द्रं प्रति वलेरूक्तिः भीमं प्रति युधिष्ठिरस्य पुरुपजय जिज्ञासा १ युधिष्ठिरं प्रति भोमस्य पुनर्वलिना सह युधिष्ठिरजिजामाया भीमस्येतिहासकयनं ६४८ १३ भकोक्तिकयनं महादं प्रति शक्रोक्ति ६४८ वलिं प्रति कोक्तिः रन्द्रवाक्यं श्रुवा महादीतिः ६४८ | भकं प्रति वलेपनि १४ तत्र प्रहादस्य भाइभादिगुणाशयाणा शक्रं प्रति वले. खानोपदेशाज्ञाना निन्दा मानहन्यताकथन ६४८ २२ करणं इन्द्र प्रति प्रहादस्य भाइभानां कर्मजन्य इन्द्र प्रति क्लेरादीनां सम्य भावनाभाव बकथनं २४ कयनं ६५९ १९२ दन्दं प्रति प्रहादस्य भूतानित्यता दृष्ट्वा इन्द्रं प्रति वन.पुनरुपदेशवाय मारमाभावकथन ६४८ २८ अर्क प्रति बलेरात्मनो मरणे शोचनामाव इन्दं प्रति प्रहादस्याव्ययलोकं पश्यता जनस्य कायन ६५९ प्रभसाकथन ६४८ ३०/दन्द्रं प्रति यतेन कर्म भवतीत्यादिवोध प्रहादं मतीन्द्रस्य शान्तिप्रज्ञादिमानिजिजामा ६५. ६५२ इन्द्र प्रति महादस्य प्रचादिप्तिकथनं ४ वरिन्द्रं प्रति व प्रभूत्वनित्तिकयनं ... ६५२ মনোস্কা গন্ধ বিস্ক: ६२ प्रति वले. हरेभूतप-मतिकयनं ६५९ भी प्रति युधिष्ठिरस्य महीपालसितिभ्रमण, इन्द्र प्रति यो स्थिरीभवत्याधुक्ति ६५३ সন্ধাৰগিগাষ। .६५• र युधिष्ठिरं प्रति भीमभ्येतिहासकयनं ६५३ युधिष्ठिरं प्रति भोभयेतिहामकयनं ६५. १० वलिदेहनिर्गता प्रियं दृष्टा कोमिः ६५३ बादल मतीन्द्रस्य वलि नाधिगच्छामी यियं प्रति कालमित्यादिशकस्य प्रश्नकरण १५३ १६ त्यादिकयनं १४ नं प्रति रिया श्रात्मपरिषयकयनं मत माधुभगवविधादि ध प्रति श्रियं प्रतीन्द्रामि मप्रावा ६५. १६ रन्ध्रप्रति थिया. स्तम्य सत्यदान दिवशिल माझणं प्रति प्रकल्प बखिनामप्रकारकयनं .. ६ . ... ३ 1 वाक्य ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... १८ कया सी .

·॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्दछचीपचं ॥ ... ... ... M ... ... ... ... ... " प्रकरण एछे पंछी प्रकरणं ए प्रियं प्रति क्रोक्ति ६५३ २६ र प्रति क्लेयुद्धे एकस्य जयाऽपस्य मराजयः सकं प्रति श्रिया देवादीनी खसहनाभाव इतिकथन. कथन ६५३ २७ नैतदसास्कृतमित्यादि क्लेरिन्द्र प्रति तिष्ठेथा मयि नित्यमिति श्रियं प्रती कथन १० न्द्रोतिः ६५२ २८ रन्द्रं प्रति वले कास्यशेन जयाजया इन्द्रं पति श्रिया उक्ति ६५३ २८ वित्यादिकयनं श्रियं प्रतीन्द्राक्तिः .... ६५३ ३. अल्पबुद्धा प्रलयं नाना त्यादीन्द्रं प्रति । इन्द्रं प्रति श्रिया पुनरुभिः ६५४ २ वरुक्ति इन्द्रस्य थिया अग्निस्तृतीयपादमिति कथनं ६५४ • ६न्द्रं प्रति वलेरिन्द्रत्वं प्राप्यात्मानं बहमन्यो इन्द्रं प्रति थावत्पुरस्तात्मतपेदित्यादिकथनं ६५४. ११ इति कथन वखि प्रतीन्द्रस्य ब्रह्मानहनननिषेधकयनं ६५४ १४ अल्पधियात्मानं बहमन्यसइत्यादीन्द्र पति-- .. युधिष्ठिरं प्रति भीमस्येन्द्रस्य दक्षिणादि क्लेरुक्तिः दिग्गमनोक्ति ६५४ ९८ ममेयमित्यादीन्द्र प्रति वलरुतिः युधिष्ठिरंपति भीमस्येतिहासकथन ६५४ २१ पञ्च भक्कमहीनजनान् नपश्यामीत्यादीन्द्र एई प्रति नमुरेनि. ६५४ २४ प्रति वलरुक्ति इन्द्रं प्रति वले स्वघोचनाभावकयनं ६५४ २५/क्षमखत्यादीन्द्रप्रति वलेकक्ति २५ र प्रति क्लेरेक कर्ततिकथन ६५४ २८ श्रात्मानं बहुमन्यमदत्यादीन्द्रं प्रति वने इन्हें प्रति क्लेम्पदेशवाय वरिलं प्रति भावायोऽयमित्याधुपदेश ५ तेन गजसि देवेन्द्रइत्यादी प्रति वले वसरि प्रति मन्तवलादिनार्थप्राप्तिकथनं ६५५ रूक्तिः रन्द्रं प्रति वसे मुखदु सादिप्राप्तिकथन ६५५ १८ वरिन्द्र प्रति कालस्यकटुवादिकयनं भीमं प्रति युधिष्ठिरम्य राज्यना मति श्रात्मनादेवानिर्जिता इत्यादीन्द्रं प्रति वले बमामा किय रतिकयन ६५५ ,२१ वाक्यं ६५८ राध्यादिना एति यमोत्यादि भीमम्य नहि खां मायामोत्यादीन्द्र प्रति वले युधिष्ठिर प्रति कथन ६५५ २३ रुति ६५८ ११ प्राचामा माखिको प्रत्याश्रयकथन ६५५ २५ कस्येहमयथेत् बुद्धिरित्यादीन्द्रं प्रति वले पुधिष्ठिर प्रति भीमसेन्द्रम्य सिदनादि ६५८ २९ फर्म २/वं नय्य योइत्यादीन्द्र प्रति क्रुति ६५८ २२ प्रतिवामि. १५६ १२ बरिन्ध्र प्रति भूतानां सूक्षल कथनं ६५८ २५ 1 ४ ? १ 7 ... १० ४ ... .. । ... ... ... ... ...

·... १ .. ... न इन्द्रस्य स्वर्गगमनं ... ... ... १५८ ४ . ... ... ... ... ... 5 ॥ श्रीमहीभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपर्व ॥ ७१ परख मला प्रकर ये प्रति वले. कालस्य यतिक्रमाभाव मानममानक्रयने " कयनं १ ... ६५८ २८ श्रिया इन्द्रं प्रति पुरुषाणा स्त्रीवेशधारिल रन्द्रं प्रति वरुपदेशकयन ... ६५८ '२८ कयनं '... ६५२ कालस्य सर्वकारिलमस्तीत्यादीन्द्रं प्रति इन्द्रं प्रति श्रियास्वपार्धिता मामित्यादि वलेरुक्ति • ६५८ ३. कयनं :: ६६२ १५ कालस्य पन्नापहरणक्षमवमित्यादी प्रति नारदशकयोदेवदेग्मगमनादि १६२ १८ वरुपदेशवाक्यं १ देवादीनां भगवान ... ६६२ २३ दरिन्द्र प्रति सर्वस्य वग्नना नित्यत' ६६२ २२ कयनं ३ भीमं प्रति युधिष्ठिरस्य किंकासः किं मसा वले. कालजामी प्रमाकरणं चारइत्यादिजिनामा ६६३ भीमं प्रति युधिष्ठिरस्य जिज्ञासा ... ६५८ २४ युधिष्ठिरं प्रति भीमस्य प्राप्तकरणं युधिष्ठिरं प्रति भीमस्य प्रश्नोत्तरकरणं ... ६५८ २५ / भीमस्येतिहामकयनं युधिष्ठिरं प्रति भीमतिहासकथनं २६ भोमं प्रति देवचस्य जिनामा युधिष्ठिरं पति भीमस्य देवर्षिणोतवाक्य देवलं प्रति भीम म्यातिः कथन २/देवलंप्रति जैगोपयोक्ति श्रियं प्रतीन्द्रस्य कावमित्यादिपरिचय भीमें प्रति युधिष्ठिरस्य पुनरुक्तिः ५९२ ३. जिजामा १२ युधिष्ठिरं प्रति भोमोति रन्द्र प्रति यिया. परिचयदानं १३ वासुदेवं प्रत्युपसेनाक्यं . २ लिभरीरस्यापिनो फयमिति नियं प्रति | उग्रमेनं प्रति वासुदेववाक्य क्रिस्य जिज्ञामा ६६. २९ श्राद्यन्तं मर्चभूतानां धातुमिच्चामोत्यादि रद्रप्रति पिया प्रश्नोत्तरकरणे २२ মী সনি যুথিষ্টিৰাজি २५ श्रिया दाटममतांना प्रमाकरणं ६६. २० पदितटहे बुद्धिरित्यादि भोमं प्रति पदाधिवदतां धर्ममित्यादीन्द्रं प्रति श्रियाः 'घुधिष्ठिरोमि उकि २ युधिष्ठिरं प्रति भोमानित धर्मशानां हिंसवाभावकथनं ५व्या प्रति एकरमः नियंदानकारिणा श्रियाः प्रथमाकरणं या प्रति व्यासवाक्ये मोमानित भिज्ञा मदवाया ऽभुक्रेतविन्दाकर २. एकं प्रति व्यामोलिः र प्रति श्रियाः पर्वकोपामोत्याधुपदेशः १११ १२ एक यामथ प्रयकु मममरानि মেনি গিয়া বনামমালামাল त्यादिकयनं . 2 ... ... ... १ ... ... ... ३ ... ... ... ... . ... . ... 8 ११ ·OSH .. ... ... १ ... १ ज ... ... ... ... ... ... व्यासस्य प्रत्याहारकथन ... ... ... ... ...८७१ ॥ श्रीमहाभारतीयत्वतीयखण्डान्तर्गतशान्तिप_चोपत्र । प्रभार एछे पास | प्रकरस ए एक प्रति व्यासस्येतानि माधयतामोत्यादि मलनस्य धर्म किया व रयादि कथन कथन एकं प्रति व्यामोपदेश ६६५ १८/माधाना पुराममापारविशमकशनं मन. सरि विकुरुते इत्यादिव्यामोति. २ व्यामस्यापदेभवाक्य गुणा पर्यस्येत्यादि ष्यामस्य कथन ६ वेदान ये जानन्ति ने हदशा तरन्तीत्यादि संवैजति भुतानीत्यादि व्यासस्य वाक्यं ६६६ १२ कथन २५ तान्येव प्रतिपद्यन्ते इत्यादि व्यासवचनं . ३६६ १५ मापाप्युपायादिकथनं भूतविनियोगं ब्रह्मा सृजतीत्यादि व्यासवाक्यं ६६६ १० देहात् विमुक्तस्य पुरुषस्य पूधरूपमाप्ति व्यासस्य वेदेवात्ममिद्धिप्रकारकयनं कयनं सदन्तेषु यथेत्यादि व्यामवाक्य ६६६ २८ व्यकाव्यविवरणकयनं वेदविक्रयकारिणा निन्दाकरणं ८ पञ्चविंशतितत्त्वाना विशेषकयन ६०१ ६६७. १५ विपरोतमनो ऽव्यक्तमित्यादिकयन २९ पृथिव्या यानि भूतानीत्यादिव्यामोक्ति १७/ चतुर्वर्गकथन आकाशस्य शब्दो गुण इत्यादिव्यामवाक्यं ६६० २७ ब्रह्मचर्य्यस्य प्रथमाकरणं २५ तदात्मगुणमाविश्येत्यादि व्यासवाक्य ... ६६७ २८ भूतेष्वहिंसाकारिणां प्रशंसाकरणं ६०१ २८ व्यासस्य कालख विज्ञानकारित्वमस्तोत्याधुप व्यासस्य ज्ञानिना मुक्रिमाप्तिकयनं ६०२ ३० व्यास प्रति एकस्य किन्तज्ज्ञानमित्यादि एवं सानीत्यादिव्यासाक्ति ६६८ २ जिज्ञासा .. ६७२ व्यासस्य ब्राह्मणत्यादिकथनं .... ६६८ ६ शकं प्रति व्यासोक्ति ६७२ यावदस्य भवत्यस्मिन्नित्यादिव्यासवाक्य ६६८ . १५ कुखभावो विनाशकारणमित्यादिकथर्म ६०२ महथा प्रतिग्रहीयादित्यादिव्यासवाक्यं ६६८ १६ प्रजया राजा राज्यभुक्तिकयनं ६०२ महातेजसोलोकान्तग्गमन ६६८ २७ संमारे विद्या परमा गतिरित्यादिकयनं ६७२ १२ सपा प्रतिनित्यादि व्यासस्य वाक्यं १३ धर्मज्ञानिनो विविधलकयनं ६७२ चौविद्यामदेतेत्यादिव्यागस्थापदेश १५ वेदज्ञानिनो विविधत्वकथन ६७२ मलवती ब्रह्मदर्शनकपन १० ब्रह्मज्ञानयुक्तो ब्राह्मण इत्याद्युपदेशवाक्य २४ यामस्य गोरद्धिकथन ६६८ २२ व्यासस्य ब्राह्मणानां पुगतनाचारकयनं ६०२ २८ भामागभेन कर्मण मिद्धिकयनं ६६८ २५ कलियुगस्याये वेदानां स्थायित्वमन्ते घास्या मसाना गुणदोषज्ञान में यित्वमित्यादिकयनं प्रमाना यतारमनी प्रमाकरणं वेदाना प्रभसावाक्यं - ... ... ... ... ... . ... .. ... .. ... Im ... ... ..

·प्रकरण ... ... .... ६०० ... ... ... ... ... .. ८ ... ११ ॥ श्रीमहाभारतीयढतीयखण्डान्तर्गतशान्तिय चोपचं ॥ ७३ हरय एछे : पक्ष कालादीनां विशेषकयनं ६०३ १८ ब्रह्मचर्याश्रयिणामाचारकयनं शकस्य मोवर्धमादिजिज्ञामायां भी माक्तिः ६०३ २१ विरुद्धप्रमाणे कस्मात् मास्वत्यादि व्या प्रति शाकस्य प्रज्ञावता ब्रह्मप्राप्तिजिज्ञासा शकस्य जिज्ञासा ... एकजिजामायां व्यामोलि. ६०३ २५ भोमस्य युधिष्ठिरं प्रति एकजिजामामयनं ६०७० पृथिव्यादिमागेन देहादीत्यादिकयनं ... ६०३ २० ग्टहस्यवानप्रस्थादीनां परमगतिप्राप्ति इन्द्रियाण मन रवेश्वरमित्यादिकथनं ६७४ २ कयनं मनोदीपेन प्राप्रकाशकयनं ६०४ ६ मिय्याणां गुरुसेवाकयनं ६०० १६ सर्वभूतेषु ब्रह्मदर्भनेन ज्ञानप्राप्तिरित्यादि ब्रह्मचर्यधारिणा ययावत्यकयनं ६०७ २१ कयन ६०४ ११ च्यामम्य ग्रहमेधोना कृत्यायन ९०० २६ व्यासस्य जानोपदेषवाक्य ६७४ २६ ग्टहायानामतिथिमेवाकयनं ६०८ योगलत्यायन ६७४ २० यज्ञोपमम्मतमित्यादिकयनं ६०८ पोगकारिणी कामादित्यागकयनं ६७४ ३.दुहिटदासवर्गय मह विवाहकरणे दोष सत्वगुणावलम्बिनोनिन्दामुच्छेत्तुमईन्तो इत्यादिकयन ६०८ - त्यादिकयनं ६८५ ९ व्यवधाता पितु सम इत्यादिकथन ६०८ १५ पागदापादिजयकयनं ६७५ ३ रहस्यामा वर्गलोकप्राप्तिकयनं ... १०८ २३ हिमायुकवाक्यत्यागकयनं ४ युधिष्ठिरं प्रति भोमोक्ति १०८ १० इन्द्रियाणा निघहे तोद्धिरित्यादिकयनं ६०५ यामस्य ग्रहम्याना धम्मादिकयनं योगविदा मनमि पञ्चेन्द्रियस्थापनत्वकयन ६७५ १३ वाण म्याश्रमे चतस्वात्तय इत्यादिवाक्यं ६०८ घोगविदी पदि ब्रह्मप्रकाशकयनं १४ मतकारिणी भागनादिपदार्थनिद्देश. मनम.स्थिरीकरणेपायकयनं ६०५ २२ धर्मणिवृतानी वर्गप्रातिरित्य दिवाक्यं एकस्य वेदवचन प्रथमाकरणं १ आयुष. मेषेवानप्रस्थाश्रमत्याग इत्यादि शकस्य सूतं प्रति जिज्ञामायां भीमालि. कथन ६०८ १८ पतीना कर्मप्रमावीकथन ६०६ १. शकस्य व्यासं प्रति वानप्रबवियपनिजामा ६०८ २८ चकर्म प्रयमन्ति तेषां निन्दाकरणं ६०६ १३ एगिजामाया व्यामोमि. ६०८ सवादोनी जीवगुणलकयनं २२ वानप्रन्यानी भवनिर्देशः ६८० एकस्य भुवयादीनामात्मनिष्ठत्वकयनं ६०६ २५ मिदूनामाचारकयनं श्याम प्रति कम्य सदृत्तिनिझामा २६ माह्मणानां निन्दाकरणे दोष इत्यादिव' १८. शनिशामाया प्यामस्य सदृत्तिकपनं ६०६ २८/ क्रोधादिशन्याय. म प्राधा रत्याधुपदेय परमाणी बझापयेण नय रतिक्रयम वाक्य .... १२ ... ... ४ ... ... ... ६ . .. ... ३. ... ... ܗ प ·॥ श्रीमहाभारतोयटतीयखण्डान्तर्गतभान्तिपसाचीपत्र । - ... ... ... .... मर्मलनादिभ्या रहितोयः सप्राचाय इत्यादि ... १२ ... ... ... . ..: ५५ २८ ... ... ... ... ... . ... ... एछे मारवं रहे सम्र्वभूतेभ्या 'याधणेभीति कार्याधाप ।। कामगोचरेन्द्रियरामा मयुष्यात त्यादि देशः या.... अधमकामकपन वाक ६८. २. योगिनी प्रशंसाकरणं थेषी जीवितं धर्मार्थ ते ब्राह्मणा इत्यादि सत्यवायाभदायम ९८३ २४ कियमं ... ६८. २१) सवस्य गुणकारिखकयम যষি মনবিন্ধাসঙ্কুসিমাধা ६८१ १३ गुणानां मर्जनकथन घटादयन्द्रियेभ्यो ऽन्या घटादिभ्यो ऽन्यं मम ययात्मानं प्राप्नोति नत्कयन। ६८४ इत्यादिकथनं ... ६५। १५/प्रधाज्ञानिनां प्रथमाकरणं सूचर्थिनां ब्रह्मदर्शनकथनं ६८१ १०/आत्मशामादी प्रकरमपप्राप्तिकथनं ... ९८४ इन्द्रियवसगानी दूतं मृत्युरित्यादिकथनं ६८१ २० प्राह्मणाना यथाविधि कर्तव्यत्वायन १८४ आत्मनि प्रसन्नात्मनां प्रशंसाकरणं । '६८१ २२ व्यासं प्रति शकस्य जिज्ञासा ...६८४ १५ दनोयथा नवनीतं तथाविदुषां भानमित्या एकजिशामाया व्यासस्य धर्मादि दिकयनं ... ६६१ २० कथन ..'६८४ तपस्वींना शान्तवक्रथनं ६८१ ३० इन्द्रियप्रसङ्गकथन ६८४ महोदानकारिणी भमित्याद्युपदेशः ६८२. २/ उत्कृष्टधर्मकथन अलौकिकमध्यान्य वक्ष्यामीति व्यामोतिः ६८२ ४ पुण्यवतां पापशान्यत्वकया ६८४ २५ एकस्याध्यात्यजिज्ञासा ६८२ ७ भवरूपनदीतरणकर ६८४ ३. सकजिज्ञामाया व्यासस्याध्याक्य कथन.. ६८२ ८ अकल्मषा संसारोत्तरणकथन ६५ 'महाभूतकथम ६५२ भूतानां जन्मादिकयनं ६८५ प्राकम्य महाभूतप्रसा जिज्ञासा ६८२ १३ श्रात्मज्ञानस्य गुह्यताकयनं शकजिम्नासाया व्यामोतिः ६८२: १४ सर्ववेदानामध्ययनकथनं, ६८५ १४ पवमस्य गुणकयनं ... • “६२ १५ कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मप्राप्तिकरनं ६८५ १८ लाभादयोरजोगुणकारणमितिकथन ६८२ १३० समारपातिना दुःखक यनं हदयं प्रियाप्रिये जानातीत्यादि व्यासस्य कर्मणा देहिना स्वर्गमाप्तिकथनं , ... ६८५ २३ कथन ६८३ ६ ३ मनमोनिप्रचारवकयनं. "बुद्धिराहित्यादिकथन.. ध्यासस्योपदेशवा र रिन्द्रियाणा विशेषकथन....... ८३ ८ शाकामपदार्थनिरूपणं ......... .६८६.१. 'रन्टियाणि विजेतयानीत्याधुपदेशः ६५३' १२॥ रमादयोगलख गुणा इत्यादिकथनं. १६८६. १५ ६८४.१८ .. ... ६८५ ... . ... ... ६५५.३. ...

·॥ श्रीमहाभारतीयततीवखण्डातन शान्तिपबलचीपत्रा ८५ 1 मही, प्रकरण . . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २८ P ... एवं रहियाणा विधेयकथनं ... ... ६८६ १८ प्रमासंहारार्थ नारी प्रति प्रमोवाक्यं ६८ छवसंज्ञको गोव इत्यादिकथन ६८६ २० प्रमाणं प्रति नार्यावास्य मारोकि ९८८ २६ प्यामस्य भरीरमध्यम्यसागरीरकयनं ६८६ २३ प्रमाणं प्रति नार्यावाक्य ६८९ १० स्वदेइपरदेविदा जनामा खप्नेऽपिसखख मृत्युरूपां नारों प्रति पितामहस्य १ शानकथन ६८० वाक्य प्यामस्यापदेशवाय १. मृत्युरूपाया कन्यायास्तप करणादि नमारजमाविषकयनं । ६८७ १८ मृत्युरूपा कन्या प्रति प्रजामहाराय पुन युधिष्ठिरं प्रति भीभन्योक्तिः ६८० २६ अंगणवाक्य २२ प्रथिवीगुणकयन १८७ २८ कन्याया संहाराभिमायामावं दृष्ट्वा पुनर्भरणे गलानी गुणकयन ६८७ वाक्यं वर्गुणकथन ६८० "३. कायं धर्म.कुतीधर्म इत्यादि युधिष्ठिर सायीपकपनं ६८८ আন্ধায় মহাজন ६८८ २ धर्मखरूपनिरूपणे भीमवाक्यं । पुधिष्ठिरम्य भी में प्रति कर्थ पञ्चगुणा बुद्धि तस्मादनावे बुद्धिन कार्येत्यादि भीमाप * रित्यादि गिधाभा ६८८ ६ देश १८२ युधिधिरनिधामाया भोमानि भीम प्रति युधिष्ठिरस्य धर्मवरणप्रश्न २८९ धुधिष्ठिरस्य भीम प्रति महोपालाना प्रमा | तुलाधारमाज निमवादस्पतिशामक्रयमे जितागा. भीभवाच्यं युधिष्ठिरजिशामाया भीमयानुकम्पकराज सत्र वनपरस्य जाननेथिम्तादि परितक्थन ६८८ १० जन प्रति पियाचाना वाय अनुकम्पमहीपते पुचमोकायन ६८८ १८ तलाधारम्य दर्शनार्थ वाराणस्या जानने पुत्रमोका राजानं प्रति नारदोलि ३८८ २२ भेममादि ६८९ भगरकापजातस्याने प्रमकथन • ६८८ २० नकर्मया गाजति मिद्धिं प्रामानि युधि स्याणार्थशदेवं मति जिशासा हिरपन्न स्थाणुप्रजापत्या मवाद. (८८ जजनतपयरणादिकयने मोमवावं ९. माणयिन मनशोजसम्यादी अभिमानिनं जागर्ति प्रत्याशावाप्पो পাহাতি १८८ १५/भागमेस्तुलाधारममोपगमन दि.. १८४ मह्मणोरोपमानिना महारकारिणीनारो जागनि प्रति माधार वा एशियन ६८ १०/तुष्टाधारं प्रति नामचिर मोति , ... ... १ ... ६८८ ० . ... ६८८ ... ... ... ... १५ ६८९ ... ... ... ... ... ...

·.. 2 ... ७.. .४ ... ७.. ... ५ ... ... ... ७६ ॥ श्रीमहाभारतीयवतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपचं ॥ प्रपर: एके मत प्रकरणं एके पाली तुलाधारं प्रति माजलिवाक्यं २ कयं कार्य परीचतेत्यादि युधिष्ठिरप्रमः . ६८९ २८ जागलि प्रति तुलाधारवाक्ये भोभाक्ति. ४ चिरकारतरूपेतिहासकयने भीमवाक्यं - ६८८ २८ जाजलिं प्रति तुलाधारस्खापदेशवाक्यं ६८५ ६ नव चिरकारिनामनिरुक्तिकयनं १ थोगिनश्चरित्रकथनादौ तुलाधारवाक्यं ६८५ १४ चिरकारिणं प्रति जहीमा जननोमित्युक्ता हिंसकत्तिनिन्दारूपादितुलाधारवाक्यं गौतमस्य वनगमनं नहपं प्रति मृत्युक्तस्य कयनेन तुलाधारस्योप पितुवाक्यं स्वोकृत्य चिरकारिणचिन्तादि ७.. ६ ম ६८६ २० पितुर्गौरवकथने चिरकारिणोवाक्यं १४ तुलाधारं प्रत्ययं प्रवर्तितीधर्मइत्यादि जाज मातुर्गौरवकयने चिरकारिणवाक्य २२ लिवाक्य ९६ -२८/पुरुषस्यापराधकथनेन चिरकारिण भारलिं प्रति तुलाधारस्थापशवाय चिन्तादि श्रादित्यानायते दृष्टिरित्यादि तुलाधार बड़काले गते गौतमस्य पुनराश्रमगमनादि ००१ वाच्य १. चिरकारिणं प्रति गौतमस्य वाक्यं आत्मतत्त्वापदेशवाय - २० पितरं दृष्ट्वा चिरकारिण, प्रणामादि २० मोना तयश्रवणार्थ तुलाधारं प्रति जान चिरकारिप्रसारूपं गौतमवाक्यं लिप्रमः ६८८ ६ कयं राजा प्रजारक्षेदित्यादि युधिष्ठिरप्रश्नः ७.२ १७ पातिप्रति तुलाधारम्यापदेशवाक्यं १. धुमसेनसत्यवतोः संवादरूपेतिहासकथने तुलाधारधर्मप्रथमाया भीमव क्यं ६८८ १५ भीमवाक्यं ...७०२ मामि प्रति तुम्नाधारवाक्य ६८८ १० धुमत्सेनमत्यवतो. संवादकयनं - जागलिममाहतानां पविण वाक्ये अविरोधेन भूनामा यो धर्मस्वत्कययेत्यादि भीपाकि ६८८ २१ युधिष्ठिरमग्न २५ यामसारूपगाथाकथन ८८ २८ गाईस्ययोगधर्मयानिरूपणे भीमशक्य समाधारट वर्गमनात भीमवाक्य कपिलत्य गोश मवादरूपेतिहामायने विषप्युगोतिरामयने भोपवाक्य भीमशक्य चार मधया व्यापमोत्यादि फपिन प्रति गवि प्रविष्टस्य स्यमरम्मेवयं ७.४ ३ कदर्भ १० म्यूमरसि प्रति फपिस्तम्यू वाफ गरम पार करतीनि पुधिष्टिर यज्ञादीनां वरूपोपदेशन म्यमरमिवाक्य (८८ २५/पत्यादिधामण परमलोकमाई म्येन किं पदारमादिष्यारि भोलाप प्रयोगमा मत कपिनमा (६८ २९ मिमीमाष महम्सायमस्य प्राधान्यकयनार्थ ... ..... ६८८ ... ... ... ... ७.३ ... ... ७.४ ...०.५ ·। श्रीमहाभारतोयलतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वाचीपत्रं 8. -- 1 ... ... ... १८ ... धारस्य प्रार्थना ... ... " ... ... पक्के प्रकरण एथे म्यूमरजिवाय १. धनानि काचिद्रानाशस्य तप करणदि ... ११ सहयात्रमयतिरके जीवाना मोतो नास्ती प्राह्मण प्रति कुण्डधारवाय त्यादि न्यूमर सिवाको ७०५ १५ बामपन्य स्वप्नावस्यायां पर्चभूतदर्शनादि .. २१ दर्भच पाणनामञ्चीयादि कपिलवावं ... ७.५ २५ माणिम, प्रति कुण्डधारवाक्यं .. अजितेन्द्रियस्य धर्मकम्मेशा वैफन्चायम ६ भूमा पनित कुण्डधार प्रति माणिभद्रवायं 0.0 ब्राह्मणस्य स्वपनदणकयने कपिलवाका ७०६ बामणस्य धर्मो रत्यर्थ माणिभद्र प्रति कुण्ड देवप्रामाण्यादिज्ञानार्थ स्यूमरग्मे प्रन्न ... प्रत्या पश्यन्तोत्यादि कपिलस्य वा ७०६ १७ वाणिस्य धर्मफलराज्यादिभागार्य माणि श्रात्मपरिचयदानादौ स्यूमरमिस .. ७.६ १८ भट्रवाक्यं । चतुर्णामाश्रमाणां प्रति किं निरामय नतम्तदेव बहराइत्यादि भीमवाक्य मिति स्यूमरग्ने प्रश्न २६ प्रातान्ति देवता साइत्यादि मारिभद्र एमरसि प्रति कपिन्तस्योपदेशवाक्य वा ममतन्मया अनविव्यादि स्यूमर सिवाक्यं ००० ६ निर्बिणस्य बाह्मणस्य वनगमनाभिप्राय मोक्षधर्मज्ञानार्थ स्यूमरमे प्रश्न वाक्यं ... ०१. वेदा प्रमाणं लोकानामित्यादि कपिलस्ताप स्यक्तधनायम्य पाहणस्य वनगमनादा शशक्य ७. भीमाक्ति ...०१. पायरित्ताहाणा ममदमिनी प्रमाकायन २४ कुण्डधारवाकोन माझाषस्य निग्यम्ब राजगश एव बाविधा विप्रात्यादि कपिलोपदेश হলাবি ०१. भोगदामयागादिकारिणा मध्ये कतम स्वर्ग ब्राह्मणं प्रति कुण्डधारवाक्य २३ जित्तमति म्युमरग्स प्रश्न' २३ माह्मणस्य कामकोलामादीनी दर्शन परिग्रहा मा मद इत्यादि कपिलस्योप भीमामि २५ देशवाक्यं २५ रतैलोका. मुमरुद्धादत्यादि कुण्डधारवाक्यं ०१. मचेपामाप्रमाणा निहायारक्यतायवणार्थ कुण्डधार प्रति मायणस्य प्रणामादी म्यूमर में प्रम भोमे कि ०१. २८ शरीरपति कर्माणोत्यादि कपिलमाप भौम प्रति युधिष्ठिरस्य प्रश्न ०११ देसवार्य २८/उछत्तीयोपाख्यानकयने भीमवाक्यं पिवणा मध्ये कस्यचाभी विग्रिपति | उसत्ते कम्यचिहिमस्य पाकरणादी युधिडिरमन vie নাবাজি एडधारोपाख्यानकयने भीगा ... १.मायमिन्दाकयम १७ .... १. .. ११ ७.८ ४ ०१. २६ ... .. .. ... . . ... ८८ ८ .. न ·॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिप-सूचीपत्र । घर वाक्य .... मन.... ... २८ ... h ... ........ १६ २३ y भवर. एवं पाही प्रकरणं कार्य भवति पापात्मत्यादि युधिष्ठिरप्रश्नः ७१९२० भोचायुपदेशार्थ युधिष्ठिरं प्रति भीभ ।। कथमभ्याइतो साकदत्यादि पुष मति पितः। धाक्यं कथं भवति पापमित्यस्योत्तरकथने भीम मृत्युनाभ्याइना सोफरत्यादि पितरं प्रति वायं... ....०११ २८ पुत्तस्योपदेशवाक्यं' ०१५ १६ कथंधी प्रवत्तंत रत्ययोत्तरकयने भीम मुत्रवाक्येन पितानादये भीमवाक्यं वाक्यं. १ ०१२ । ८ किंगोला ब्रह्मण, स्याम प्राप्नोतीति थुधिष्ठिर मोक्षस्योपायजानार्थ युधिष्ठिरप्रश्न १२ १२ प्रश्न. ०२६२२ मोतापायापदे भीमवाक्य ७१२ ! २३ भाक्षध पुमिरतो ग्रयाण. स्थानमाप्नोतीत्यादि मारददेवलासिताना संवादरूपैतिहास ! • भोभापदेमः । "कथनेन भीमापदेशः । ..... ... ०१३॥ ११२ धन्याधन्याइतिजनाः मरमान् वदन्ती । कुत. पृष्टमिदं विश्वमित्यादि देवलं प्रति .: c त्यादि युधिष्ठिरप्रश्नः । ....०२०' १६ नारदवाक्यं ... o...०१३,१४ पर्वभावपदार्थानामचललं नास्तीत्यादि मारदं प्रति सृष्टिकृत्तान्तकथनेऽमितस्य • भीमापदेषवाक्य .... ०१० २२ वाक्यं.. ०१३ । १५ भ्रष्टैश्वर्यत्रगीतकयनेन भामोपदेशः ...” ७१०२८ अर्थप्णानिवृत्तिमकारज्ञानार्थ युधिष्ठिर दृचं प्रत्युमनमो वाक्यं ......... ...१७१८॥ १ ....... ... ... २३ मंगरस्थनित्यताकयनेन वृषवाक्यं । ७१८१२ माण्डव्य प्रति जनकगीतेतिहामस्य कथने धीमान् दुरामलापास्वं कथं भाषसे इत्युम । भोभोपदेश. ... .....018 २५ नसेवाक्यं ... .."०१८ - 2 तत्त्वज्ञानजमकजनकराजगीतकयने ।... ७१४ २६ प्रत्यवमेतत्तइत्यादि वस्यवाक्यं । ... ७१८० ११ (अतिक्रमवत्यस्मिन् काले किं श्रेयइति युधि विष्णुमाहास्यकयनप्रतिज्ञायामुयममी । ........०२५.. वाक ....१८००२३ युधिष्ठिरोपदेशाय पिटपुनसंवादरूपैतिहास Kur | बोमनमोसमी सनत्कुमारस्यगमनादि १७१८:२५ कपन भीमवावं ...... .. २५ विष्णुमाहाव्यकथनार्थ सनत्कुमारं प्रत्युशन धीरः किं खित्तात कुर्यादित्यारिपितरं - मोवाक्यं ०१८२७ • प्रतियुचस्य प्रश्न. ........... ०१५५ १२ एवं प्रतिमनत्कुमारस्य विष्णुमाहाल्यकयनं १८:२८ अनादिकनेणायमधमापदेगे पुत्र प्रति एवंगते मे म विषादोम्ति कथिदित्यादि। •, पिता ૦૧૫- ૧૫ एवमभ्याइसे लोक किंधोरर भापतिrist.. वस्यात्मज्ञानेन परमस्थानप्राप्ती भोम- - " ठिरप्रमः 7 t वृचवाक्य ...... .... ०२१ २ ·॥श्रीमहाभारतीयेटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वतूचीपत्र । 2 ... ८ ... ......... प्रष्टाः.............. . ... 4.. ... परवं एसे ५ मला प्रकरणं :- एथे वाक्यं ..... " ०२११६/- वाक्य,......... ort. ०२४... अयं स भगवान् देव इत्यादि युधिष्ठिर अग्नेझवध्यामातीपायकथने ब्रह्मणोवाक्यं १०२४ . ०२१। अग्रे. कमविष्टब्रह्मवयाचतुर्थमागप्रह भगवत्तत्त्वकयने भीमवाक्यं .. .. ७२१ " पादि Pi०२४३ ११ वृणात्मनोगतिरोत्यादि युधिष्ठिरप्रा०३१ १४ ब्रह्माएं प्रति कृतीपधिटयानो वाक्यं ... .०२४. १४ पाण्डवप्रशंमारूप भीभवाक्य ... ०२१ १८ वादीनां ब्रह्मवध्यामातोपायकयने ।। एवं प्रशस्य तइ प्रकारानार्थ युधिष्ठिर " -- ब्रह्मणवाक्य ... ०२४।१० •०२१-४२१ वृतापधिवणाना विभवमवध्यावीकारादौ ।। वृत्रवधप्रकारको भीमवाक्यं ... .... .. १७९११ २० भोपवाका ०२४, १६ इन्द्रध्वयोर्युद्धवर्णनं . ७२२' ३ अमत्रह्मणोपनिप्रत्युको । ... ०२४. २१ माहितं शक्रं प्रति वशिष्ठस्य वाक्यं . ...०२२ १२ अप्सरमा भक्रमावस्याखोकारे भौमवाक्यं ०२४ । २३ पशिष्ठवाक्येन मनस्य दृद्ध्याक्ष भोमोकि } ०२२, १० ब्रह्माणं प्रत्यपी वाक्यं ।। ... ..,३२४ शक्र प्रति महेश्वरस्य वाक्य ०२२ ॥ ३५ अपा ब्रह्मवध्यामोक्षोपायको ब्राफी मध्यवर मति शकरा वाक्य ९२.३. वाक्यं ..: ०२४ माहेरचरे शरीरं प्रविष्टे देवादीनी वस्य कधिरेण विखण्डिजन्मकथनादि ०२५ । हर्षादौ भीमसायं ०२३ ।। १ बधश्रवणफलकयनादि..... .../०२५ १. 'स्वराविष्टल घस्य भरीरलानिकयने भीम ज्वरोत्पत्तिं श्रोतमिछामोति युधितिर । वाक्यं ....... ७२३० ..... ....... .....०२५ ११ वज्रेण सत्रे हते दृत्रभरीरान्निर्गताया ब्रह्म । स्वरोत्पत्तिप्रकारकयनाथ दवयशप्रस्ताव • यथाथा रूपवर्णन ०२१ १६ कयने भीमवाक्यं २५. १६ अयध्यामाप्तम्य समय विरूपतादि ... ७२२ . २२ महेश्वरोमयो. संवादः ..., .... ग्रझवधा ममि पितामहस्य वाक्यं ...".६२३ २८ दक्षयज्ञविनामप्रकारकयने भीमवाक्य ०२६ १३ .निवासस्थानमार्थनाया ब्रह्माणं प्रति मन। मईयरं प्रति ब्रह्मणेवाक्यं यथावार्य ७२४ १/वरो नामैप धमत्यादि प्राणवायं ०२६ ३. प्रमाणे प्रधषध्यायामविभागाभिप्रायादी ज्वरस्य नानाविधत्व कयन भीमशक्य" ४ ज्वरोत्पन्सिप्रकारयवयफलकयनं ०२०५ १६ महायध्याचभागययानि प्रतिप्राणो * दवय इयमेध.फेथ विनष्टइति जनमेजय वाक्यं ०२४ मममहामध्यामोधोपायमियनामित्यमि जनमेजयं प्रति दक्षयजयत्तान्तकपने शम्पाय . ... . प्रश्न r . ... इ ... ७२० . ... . 4 . ...

·॥ श्रीमहाभारतीयटतोयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वाचौपचे ॥ ... . घाक्य 6 कथन ... ... .. १ वाक्य ७२८ वाक्य -- a ०३० - प्रकर एछे पी प्रवरय एसे हो मोकि ०२७ २२ | गुरुपूजादिना नस्य श्रेयाभवेदित्यादि भीमा दक्षयज्ञे शिवमदृष्ट्वा रुटस्य दधीक्यि ७२८ पदेश दक्षदधीच्यारूक्तिमत्यु को ७२८ ८ गालवमारदमवादरूपेनिशामक्रय भीम देवीमहेश्वरयो मवाद ७२८ महेश्वरस्टेन वीरभद्रेण दक्षयजनाभप्रकार | नव नारद प्रति मायकेदार्थगालवम्यजिशामा ७३०१० २५ गालव प्रति नारदम्य श्रेयउपदेशवाक्य ०३० २४ ब्रह्मादीन प्रति वीरभद्रस्य वाक्य ७२८ १४ अस्मदिधो युक्त प्रथिों कथपरदिति युधि अभिकुण्डादुत्थितं पुरुष प्रति दक्षस्य छिरप्रश्न ०३८ १० २८ मगरारियनेमिमवादरूपेतिहासकथने भीम पैनीमभिदंत सुतवान् तानि तुमिच्छा ०३८ मोति युधिष्ठिरप्रश्न ६ अरिएनम प्रति मगरस्य प्रश्न ०३८ २५ दचकृतमहादेवसहस्रनामस्तवकथन भोम सगर प्रत्यरिटनेमेरुपदेशवाक्ये भीमोकि ७३८ वाक्य . ७ भार्गव सुराणामप्रियकराऽसुरगणा प्रिय स्तवेन तुरस्य महादेवस्य दक्ष प्रति वाक्य ७३४ कर कथमित्यादि युधिष्ठिरप्रश्न ७४१ दश स्तवप्रशंसापत्रकस्रवणादि फल भार्गवस्य देवानामप्रियकरत्वे कारणकयने भोभवाक्य अध्यात्य नाम यदिदमित्यादि युधिष्ठिर महादेवस्य जठरे किमर्थमुशना व्यचरदिति अन्न ७३४ युधिष्ठिरप्रश्न - ७४१ २१ युधिष्ठिरप्रत्यध्य त्मतत्त्वापदे भीमवाका १३४ २८ उमनोजठरस्थितियोग्यताकारणकयने भीम सत्लादिगुणाना कार्यविशेषकयनादि ०३५ २२ वाक्य ....०४१ २२ युधिष्ठिर प्रति भीमस्य तत्वापदेशशाक्य, ७३६ ६ उशनस शक्रेति नाम्ने निरुतिकथन २ प्राणिना मृत्युमुखदुखान्यतमो यया न काय रुष्ट महादेव प्रति देवीवाक्य ...७४२ स्यात्तत् कथयति युधिष्ठिरप्रश्न ७३६ : १६ कि कर्म कृत्वा पुरुष श्रेय प्राप्नोतीति. नारदममङ्गमवादरुपैतिहारकथने भीमवाक्य०३६ १७ युधिष्ठिरमन्न समा प्रत्युरभव प्रणममे इत्यादि नारद जनकपराभरसवादरूपेतिहासकयने भीम ७३६ १८ वाक्य माग्द प्रति ममन्य स्खस्य भाकराहित्य तत्र कि श्रेय मर्वभूतानामित्यादि पराभर प्रति कारण विन्यस्य तत्वोपदेश २. • . ०४२ अनावशाद कय य इति युधिष्ठिरमन ,०३० १३ धर्मरवात श्रेयानियादि जनक मति परामरो - , - कथन १३ ०४९ २७ ... ७४२. .. ७४२ . १० वाक्य • ६.७६२ १२ - जनकप्रश्न है ·पंकी ...०४२ ४ ... ... - ... ... ... ....०५२ ... २ ०४७' ... ०५३ प्रस्त ... ... ... ॥ श्रीमहाभारतीयढतोयखण्डान्तर्गतमान्तिपर्वसूचीपत्रं रं प्रबरच पूणे मह प्रकर एसे गीतोपदेशवाक्य १५ परामरं प्रति जनकस्य पुन प्रश्ने भीमोतिः ०५१ पराशरस्थ तत्वापदेशवाक्यानि ...०४३ किं श्रेयः का गतिनित्यादि जनकपन ०५१ जमकं प्रति टहन्यापर्दे पराशरगीता श्रेयामूलकथनादौ परामरोपदेशवाक्यं कथनं ०४४ प्राप्नोति मुश्तरात्मत्यादि पराशरवाक्य ७५२ मधमादापराधरगीताकथन ०४५ १/परामरवाक्येन जनकस्य हर्षप्राप्ती भीम परामरस्य मानणादीमा प्रतियहादिवृत्ति वाक्यं ...०५२ २० कथन ०४५ २३ भोमं प्रति युधिष्ठिरमनः जनके प्रति कर्तव्यकर्मणा निरूपणे परामर माध्यानी हमस्य च संवादरूपेनिहासकथने वाक्य ०५२ रहस्यस्य क्रमशोममत्वादिमा सन्तापकथनं ०४६ २६ में प्रति माध्यानी प्रश्न ७५३ तपाविधिकथनार्थ परायरोपदेभवाका मोवापदेशायं ईमवाक्यं व विशेषवर्णानां केन जायतइत्यादिजनक कनायमारतोलोक इत्यादि माथानी प्रमः ०५४ ०४८ ५ अक्षामनातो लोक इत्यादि इंसवाक्य येन जातः मरव स इत्यादि वर्णधमापदेशः ०४८ माध्यामा हमस्य चोतिप्रत्युको । ०५४ ब्राह्मणैकम माताना नामावं गोत्रतः कथ माध्यममंवादोपहार भीमोतिः ...०५४ मित्यादिजनकपन ०४८ १४ मा योगेच विशेष वामहमोत्यादि पुधि गोधाणा यक्वकारणकयने परामरवाक्यं ७४८ हिरप्रश्न ...०५४ २० वर्षामा विशेषधमान सामान्यधम्मायकथ माध्ययोगयो विपकथनाथ भोभवाक्य तिमनकाम २३ यदि तन्यं प्रतं गोपमित्यादि युधिष्ठिर वामा विशेषधर्मकयमे परागरवाक्य ... ०४८ २४ वामी माधारणधर्मकथने पराभग्वाक्य ०४८ २०/रागं मोहंतया धेमियादि भीमाप किं कर्म दूषयत्नमित्यादि नमकपन. ०४८ देशः कर्म जातियुभवं दोषकारकमित्यादि बाहार की हत्या पोगो पतमानाती परामरोपदेशः ...०४८ त्यादि युधिष्ठिरः कानि कमपि धर्मयापति जनकपः १. पोगिना भयद्रयादिविशेषक यने भीम धमकर्मनिरूपणे पराशरवाक्यं ... ०४८ १ वाक्य पितामसायोगुरवस्त्यादि परामप्याय বিথিৱঘাখিছিডেস্ক ०५० देवा १०राविधिकयनेन भीमापदम:' ...०५० पगारवाक्योपहार भोपाल १/कान खगावोगवान् दोपान पग्ममोति' ०५४ १८ ... ... ५४ २८ ... ... ०४८ प्रत्र १ . . ... . -- . ... ... ...

·॥ श्रीमहाभारतोयटनीयखण्डामार्गमशान्तिपळाचीपचं ॥ प्रकरण. ... M ... 1 ... ... ... ००१ एछे पप्रवरया रहे युधिष्ठिरमनः ...०५८ २३ विविधध्यानस्य सणक ... (६६ १८ देहस्य कामादिपञ्चदेोषकथने भीषवाक्यं ०५८ २४ श्रारमदनप्रकारकर्म कामादिच्छदभापायकथने भीषवाक्यं ७५८ २६ नमकं प्रति वशिष्ठम्य माधजामोपदेश शरोरस्य दोपकथनादी भीमवाक्य ०५८ १३ विद्याविषयोपिकथनाच वशिष्ठशक्य स्थानमुत्तममामाचेत्यादि युधिष्ठिरमन्ना ०५८ १२. मर्गप्रलयधर्मवादियादिमिछोपदेश... १८ भीमस्य युधिष्ठिरप्रभाभिमन्दनं ७५८ : २४ घोहमशानसमोहादियादि वषिष्ठोपदेश, .०६८ १ अवापितत्त्वं परमं दाखित्यादिभीभस्यात्म युद्धायुद्धयोर्विपकयनेन पशिष्ठस्योपदेश. ०६८ .१२ तत्त्वापदेशः ... ०५८ २५ पञ्चविभतितत्वामीत्यादि वशिष्ठस्योपदेश. ०७. ज्ञानपंधमारूपं भीष्मवाक्य, १८ भानदानस्य चोग्यायोग्यपाचस्य निरूपणं २२ अवरवरचायनिज्ञानार्थ युधिष्ठिरमग्न. १७६१ : ४ युधिष्ठिरं प्रति भीमापदे. वशिष्ठकरालजनकसंवादरूपेतिहासकयने " ब्रह्मादिभ्य परम्परया जान प्राप्तिकयम ०७१ भीमवाक्य -~... .. ...100६१. १. युधिष्ठिरोपदेशार्थ भीभत्यतिक्षामक्रयम ००१ মহষালয় সল্য সস্ক ॥ ७६१४ - १९ भार्गवर्षि पनि वसमत. प्रश्न. २०१. २२ अक्षरावरचोठकिकथने वशिष्ठवाक्य ७६१. ११६ वसुमन्तं प्रति भार्गवरुपदेशवाक्यं २४ चतुविशतितत्त्वकयने भीमवाक्य .... ७६१ १२४ वसमतोधर्मज्ञाने भी भाभिः ....०७२ थवभूतादिसर्वदेवानामविशेषकथने भीम धर्माधर्मविमुकं यत्तत्कथयेत्यादि युधिष्ठिर, ... वाक्यं प्रश्न.........." .....०७२ ११ पञ्चविंशतिमोविष्णुरित्याचक्षरोपदंश.. ११ जनकयाज्ञवल्क्यसंवादरूपे तिहासकयने भीम जमकं प्रति वशिष्ठस्य तत्वज्ञानोपदेश. ...: ७६२६ २४ ... ७७२- १८ स्वर्गमाप्रिनिन्दाकथनादिना वशिष्ठस्य, कतीन्द्रियाणि कतिप्रशतयइत्यादि जनक तत्वापदेशः ...... ०६४।१८ ७७२ ।।२. अक्षरधरपोरष दयो. मम्बवदयनरत्यादि.. जनकं प्रति याज्ञवल्क्य खोपदेशवाक्यं ।... ०७२६ , २३ ,७६५ . १ अष्टप्रकृतिस्वरूपकथन ... ७०२ . २५ अमरप्रनाभिनन्दमेन तत्मारूपं वशिष्ठ . घोडविकारनिरूपणे याचवस्क्यवाक्यं .. ०७२।१२०. वा ७६५, १२/कालसंख्यादिकरने जनकं प्रति याज्ञवल्क्य सम्मा स्टाणु राजेन्द्रेत्यादि वशिष्ठस्सोपदेश वाक्यं वाक् १८ हिरण्यगभादोनां रिप्रकारकयनं '-७७३. १५ नानासकवमित्युकमित्यादि जमकस्य प्रश्न, ७६६ ,१२ जनूनी संहारमकारकयने याज्ञवल्क्यवाक्यं ०७४ चोगरयापदे मिटका" .....०५६.१, अध्यात्मादिविभेषकथमादी यावस्क्यवाक्यं .७७४ THRE ... rry ... ... . वाक्यं. ... प्रश्न.-1 ... जनकप्रद 4.. ... ...? ... + ·॥ श्रीमहाभारतोयस्तोयखगडान्तर्गतशान्तिपर्वत चोपत्रं ॥ है T + ... ००५ वाक्य ... ... B . ४ sunt - जनकस्य प्रदा ..." ... ... ... r • ०८४ एथे पता प्रकरण प्रकृतिकायंगुणानां सलादोनों कथन ... ७७५ ७क्रय मृत्युमतिकामदित्यादि युधिष्ठिरप्रश्न ०८३ मत्वयानन्दादिगुणकयनं ८पशिखशनकमवादरूपेतिहामायने भीषा- रजोगुणस्य रूपाभिमानादिगुणकयनं ०७५ ०६३ तमोगुणस्य भवणाद्यभिरोचमादिगुणकथनं १००५ १८ तब फेन वृत्तन जरान्तकावतिकामदितिपञ्च एसे प्रधामस्य गुणाइत्यादि याज्ञवलयवाक्य 1०७५ २२ मिखं प्रति जगपन्न ७८३ मत्वादिगुणयुकाना प्राप्यस्थानकथन ... ००५ २८ अनक प्रति पञ्चधिसस्थापदेवाये। ७८३ कायमेकाहायसनोननावानेक कथमित्यादि गाईग्यमपरित्यज्ध मोक्ष में क प्राप्तत्यादि ००६ युधिष्ठिरमन ०८३ "१० श्रात्मतत्त्वापदेशार्थ याशयस्य साख्यज्ञान । जनकस्य मुम्नभायाय भवादरूपेतिहासकयमे कथन "... भीभवाक्यं योगजानकयनार्थ याशवल्क्यस्यापदेश ०३० ४ सुम्नभायाविदेहपुरीगमनादि ७८३ २५ मनोधारणादियोगकृत्यक यम • ७०० "१३ भितुको सुलभा प्रति जनकच प्रश्न योगिनोविशेषमाधनेन वैष्णवस्यामादि प्राप्ति सनभासमोपे प्राप्त ज्ञानस्व अमकम्य परिचय । कथने याज्ञवल्क्यवाक्य ७ *दानं ०८४ ९. जनकोपदेशा स्वस्थ जाममाप्तिप्रकारकयने ।। महत्यागस्य दुष्करत्वकयनेनोपदेश ...७८४ थाजवलयवाक्य १७७८ २६ सुलभायात्रभिप्रायकथनादी जनीति - ७८५ सूयात् खस्य वेदप्राप्तिप्रकारकथनं ०७८२८ सुन्नमा प्रति जनकोपदेश वाक्य विश्वावसना पृष्टामा पविशतिप्रमाना । सलभाया जनकाय वादा भोभोकि ७८९ १ कथन २२ अनकं प्रति सुनमायामांवोपयोगिवाय '७२ '५ विश्वाविश्वेत्यादिप्रनामामुत्तरवाक्यं ......" १ दर्शनादीनी हेतुकयनेगीपदे शक्य याज्ञवल्क्य प्रति विश्वावमो प्रश्न २२ घरी रिणा एकमोणितमभवावस्याना अयुध्यमानां प्रति युध्यते पञ्चविंशकरत्यादि कथन १२ थाजवल्क्यवाक्य ... ८१ ४रोरिणा मानन्धाभावक यम सनभाया • याज्ञवलय प्रति विश्वावसायिक t... ७८१८ वाक्य विश्वावसो स्वर्गमनादी पाशवस्क्योक्ति ०८१ परणेमुखादिमिनाह्मणादीनां सष्टि राज स्वतन्त्रताभावकयनादो मुनमावि BEE ७८२ सर्व खेमरामेयादि मुनभोपदेश 'उपदेष श्रुखा जनकस हादी भोग्नोति ०६९ युधिष्ठिर प्रति भीमसापरवा ७८९. १८मामा रायाजानां कवनादि ७८५ १५ ... ... . ३ ० .. . ... ...'०८० . २१ महम्यानक यने मनमानि . 1 . । कयन ... न वाक्य ... ००८ ...०८८ .

·॥ श्रीमचाभारतीय नीयखण्डान्तर्गतशान्तिपएचौपच ॥ प्रकरण. ७८ 08 ०८४ ... ... . 1 प्रश्न .....०८. ... ........ ... -- ३ ... ... . ३० ... - ... एसे मला। प्रबरच जनकर्ममारूपसलभावाक्यं २८ एपिमणींतवर्षकयने भीमवाक्यं सुलभायाः खस्सा: परिचयदान १८ कस्य जन्मयोगफलकथन भीमशक्य जनकोत्तराभाव भीमाकि. ७८८ २८ एवार्थ प्यासस्य मेन्टो पाक्यमादि ०८ शुकः कथं निवेदमापयति युधिष्ठिर ध्याम प्रति महादेवस्य वरमदानादि ... On २० व्यासस्य पुत्रप्राप्तिरूपवरसामे भोप्रोशित ०८५ प्यासस्य शकानुशामने भीमोतिः २ घृताधीमामासरमादर्शनेम व्यामस्य मनः एकं प्रति व्यासस्वापदेशवाक्यं ... ३ धोभादि. ०८५ ब्राह्मणस्य तु दहोमित्यादि ध्यासोप धरणीमन्यनेम एकस्य जन्मादिक यनं देशः २२ शकस्य जन्मोत्सवे गन्धर्वादीनां मृत्यादि महापदानि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे पर कथन मित्यादि व्यासोपदेशः ७८१ -१० एहस्पतिसमीपे शकस्य वेदाधयनादि धर्मरूपधनोपार्जनार्थ इक प्रति व्यामोप कथनं .... ... देशः ....१०८१५ ३५ पितरं प्रति मोवार्थिनः एकस्य प्रग्ने । धर्ममिदनग्न्यादयः साक्षिणो भवन्ती । भीमोक्तिः त्यादि व्यासवाक्यं ०८२ २ पितु कोन एकस्य योगशास्त्रग्रहणादि ७८६ वकार्यमद्यतित्यादि घ्यामोपदेशवाक्यं ॥ ७८२ । २१ भावधर्म प्राप्तुं अनकनमोपे शकस्य गमनादी । मास्तिकादीम् वामत. स्वाधर्म कुर्वित्यादि • व्यामोपदेशः व्यासवा- ७८२ २३ मिथिलाया शकस्यागमनादि ।। भागान् परित्यज्य धर्मकारिणी फलाधिक्य प्रथमतोहारपालनिवारितस्य शकस्य पश्चा कयन ७८३ जनकपुरोप्रवेशादि ..... फालेमभूतानां णककथनादि ७८१ १२ हकस्य जनकपुर्य प्रमदावमप्रवेशादि' ध्यामदाकोम व्यापं त्यका शकस्य गमनादा प्रमदावनम्बानी कामिनोनी रूपवर्णनादि ७९01 भीमवा ०८२ १५ जनक कतपकमध्मानादौ भीमालि. गुगण एयुषाप्रकारमानार्थं युधिष्ठिरप्रमः ७८३ १० एक प्रति जनकरा कुमलप्रश्नादि । धुधिष्ठिरं प्रमि भीमस्यापदेभवाक्य ....०८२ १८ जन प्रति शकस्य वाक्यं पृर्षयतकमेणा भोगव्यतिरेफेश पवाभाव जनके प्रति किं कार्य प्रामाणेनेहेत्यादि कपमादि 008] माकपन्याः समय उन्मादिशामवाय युधिष्ठिर , प्राधणकर्तव्यकर्मणामुपदेयाय शक प्रति नमकवाक्यं . . ... ... ३ ....८० 2 .... 4 ... ... २३ ... ०५८ + ... . ... . ८८ ·॥ श्रीमहाभारतीयटतीयखण्डान्तर्गत शान्तिपर्वसूचीपत्र । ५ ... ... ०५८ प्रश्न. ... ... ५ ०८८ ... ... . . . ... ... ८.४ . .. ८.४ ... ... ८.४ ..९.४ प्रकरण पछी प्रकरण एले rat ज्ञान विज्ञान उत्पन्ने गाईस्यादिपु विवाश्रमेषु “नादी भीमेाकि ८०२ कथं वसव्यमितिकमग्न १३ वायुविचेरितज्ञानार्थ व्यास प्रति एकस्य एक प्रतिजनकस्योपदेशवाक्य भावधर्मविषये ययातिगायाकयनेन जनक वायूनी नामगत्यादिविशेषकथने व्याम स्थापदेश. २४ * वाक्यं- ८०२ गाकप्रथमारूपंजनकवाक्य ५ व्यामाश्रमे पुनारदागमनादा भीभोति. २०३ छतनिश्चयस्य यकस्य हिमालयगमगादी । अस्मिन् लोके हित यत् स्यात् तेन मा योक्त भीमाकि महमोति शशकाना हिमालयस्य वर्णनादि ...०८८ १८ सनत्कुमारोकवाक्येन एक प्रति नारदस्वाप । कार्तिकेयस्य पराक्रमप्रकामार्थमितिहास देश. ८.३ १२ कथन ... ) .... ७८८ २४मामारिकाःखकथन नारदम्योपदेश, प्रत्युत्तालनेऽवमानितस्य प्रहादस्य तप. कस्य वैराग्या नारदोपदेशः करणादि ४ शरीरस्य निन्दनादिना नारदोपदेशः हिमालयस्योत्तरस्या दिशि व्यासायमादि" विवर्गसुखं दु समवेत्यादि नारदवाक्य कथन १. कम्य वैराग्याथै नारदोपदेश ८.५ इकस्य व्यामायमगमनादि १३ दुखोपघाने शारोरे इत्यादि नारदोष ध्यास प्रति व्यामभिण्या वाक्यं ८.५ पठ भिय्योनी ख्याति गदिति बियाण ঙ্গিযথেসন্ধান লাগি ८.६ ६ प्रार्थना २५ गरीरस्य रोगादिदुमाश्रयत्वकय नादिमा মিজমি খৰিথিজন অ্যান্ড नारदोपदेशः ८.६ वा २८ अपर वालिमा. मन्तइत्यादि नारदोलित प्यासवाक्येन प्रियाणा हर्षादा भोलि ८.१ १. जोवाना मंमारामत्तिप्रकारकयने नारदीप वेदविभागार्थ व्याम प्रति मिय्याणां वाक्य देश व्यामानुधया भिय्याण मध्यागताना धातु भीवानी सभापदिकपने नारदोनि. १५ चकन्पनादि ८.१ १६ कमभनि फवैषम्यकयनेमोपदेश ध्यानपरं च्याम प्रति भारदवाक्य ... ८.१ २.नारदवाक्यं श्रुत्वा मुकस्य चिन्तादि पारदं मति व्यासस्य वार्य ....८.१ २५ मुकस्य कर्तयनिययकरणं दादीना मसकघमेन नारदोपदेशः २८ नारदमनुशाय भुध पियधमोपगमनादि .. भारदवाक्येन थामस्थ एकस्य च वेदायय एकं प्रति व्यासवाय ८ + ... ८.. ... ...८०. ... ... ... .. ८.६ A ... ६.० ... ... ... ... ... ... ... ... ६.८ ·॥ श्रीमहाभारतोयटतोयखण्डागतर्गतशान्ति पर्वलचोपत्र । पाही प्रकरण - ... ... ... ... ... ८ ... ... ... १२ ... ८.८ ८.८ ... ... ... ४ -- २६ ... মৰম एसे एवं par पितरं परित्यज्य भुकस्य फेलामपर्वतगम मकामा कि लघणमित्यादि थुधिष्ठिर मादि प्रश्न १३ शुकस्य गिरिजारोपणादा भोमोक्ति १७ युधिष्ठिरप्रश्नोत्तरकयने भी वाक्य ६१२ भारदं प्रति शकस्य वाक्य २४) उपरिचरस्य राजासाम्त कयन ८१३ शकस्य सर्वलोकदर्शनादि २८. नारायणप्रमादेन मरीष्यादिमुनोना वेदाध्याय शकं दृष्ट्वा सर्वेषां विस्मयादिकथन १/नादिकयन ८१३ २४ मलयपर्वतागतं एकं दृष्ट्वा खचण्यादीमा पीन् प्रति नारायणम्य वाक्य ...८५४ विस्मयादि 10 भारायणवाक्येन मुनीनां धर्मशास्त्र देवता प्रति एकस्य वाक्य १४ करणादि ८१४ १८ एक प्रति दिगादोनों प्रत्युत्तरवाक्य ७०८ २६ वृहस्पत्यादिमम्मत्तान्तयने भीम भएकस्य मिद्धिप्राप्तिकथनादी भीमोकि ८.८.१८ वाक्यं ८१४ २३ शके प्रापथस्थे उल्कापातादिकयनं ...१८०८१ २३ उपरिचरवारश्वमेधयज्ञवृत्तान्त शकस्य पर्वतातिक्रमणे देवादीना कोला । कथनादि ८५४ हस्लादि. किमर्थमिह न प्राप्तादर्शनं स हरिरिति युधि । व्यासस्य कस्य पश्चागमनादि ८१. |ष्ठिरप्रश्न कानुगतं व्यामं दृष्ट्वासरसा लघ्नादि ८१° १०. हरिमदृष्ट्वा वृहस्पते.क्रोधादा भोमवाक्य १५ व्यासममीपे महादेवस्थागमनं ८१. २० रुट वृहस्पति प्रति मुनीनां वाक्य ...८९५ व्याम प्रति महादेवस्य वाक्यं २१) नारायणस्यादृश्यत्वकथने मुनींनी वाक्यं ८१५ १७ मिद्धि प्राप्नुमिच्छन् का देवता यगोत्यादि सुषीन् प्रति देवस्य वाक्य पुधिष्ठिरप्रश्न ८११ .४ ऋषीणावृहस्पत्यनुनयकथनं युधिष्ठिरं प्रति भीमवाक्यं ८ भागवती राना वय वर्गादति युधिष्ठिर मारदनारायणर्षिभवादरुपैतिहासकयन ८१६ भीमति ८२२ ११ सुषीणां विदशानां संवादरुतिहामकथने मारदनारायणजन्मादित्तान्तकयनं ८११ भीभवाक्य ८१९ मारायणायमे नारदम्य गमनादि १८ अगेन घरव्यमिति ऋषीन् प्रति देवाना मारायणर्षि प्रति नारदवाक्य ... २८ वाक्यं ८१५ भारद मति श्रीनागयर्षिवाक्यं ८१२ ३ वीर्यस्य न पानेत्यादि पोणा वाक्यं ८१० ३ मागवणं प्रति नारदवाक्ये भीमति ८१२ २२/ उपरिचरवसुदर्शनादी भीमोनि. ८१७ সাথ সনি লাববাই २४ उपरिचर प्रति देवानाम्सपोशाच प्रश्न .. ... प्रष्ट १५ ... ... ... क 7... ar ... ५ ... .. १९ ए ·॥ श्रीमहाभारतीयत्तीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वद्धचीपत्रं ॥ . पहो। प्रकरण ... ... ... ... ... ... ... ... 4 म ...८१८ .. ... ... ... ... ... N ... ... १. एछे उपरिचरं प्रत्युभयमतकयन १२ नारायणस्य स्खकत्र्तव्यकर्मणों कथनादि ८२१ देवपक्षमाश्रितोपरिचरस्थात्तग्कयने भीम नारायणस्यान्नधानादा भोभाकि ८२२ वाक्य ६१० १३ नारायणमाहात्यं ब्रह्मा कयं न जानोते उपरिचरं प्रति कृषीणामभिशाप इत्यादि युधिष्ठिरमन. ८२२ २८ भापभोचनार्थमुपरिचरं पनि देवानां महाकन्पसहस्वाणीत्यादिभीमवाक्य ८२३ २ वाक्यं ... ८१७ १८ नारायणेयोपाख्यानस्य परम्पराप्राप्तिकयने भूमेधिग्गस्य राज्ञाभगवदर्थनवाक्यं ... १८९७ २८ भीमातिः ८२३ उपरिचरवमीरानयनाथ गरुड प्रति ।। जनमेजयस्य नारायणपरत्व कयनादौ विष्णुवाक्य २ वैशम्पायनोकि ८२३ २ उपरिचरस्य राजो ब्रह्मानेकगमनादि ... ८१८ ६ युधिष्ठिरं प्रति भीमवाक्य ८२३ नारदी यथा येतदीप गतस्तत्प्रवक्ष्यामीति षोन् प्रति सूतस्य वाक्य ८२३ २५ মীমনিমা ८१८ ११ वौति प्रति कयं स भगवान् यज्ञेवपहर भारदस्य खेतद्दीपगमनादाभोमोक्तिः ...८१८ १४ इत्यादि भनक प्रश्न ८२३ भारदशतनारायणयमहापुरुषस्तक. ८१८ १० शौनकं प्रति भौतिवाक्य ... ८२४ मारदसमोपे नारायणाविभावादी दमे मत्रमका लोकाइत्यादि जनमेजय भीमति ६ ८२४ सत्र नारायणस्य रूपवर्णन ... ८१८ ०/अहोगूढतम प्रश्नइत्यादियानकवा ८२४ वरदानार्थ भारदं प्रति नारायणवाक्यं ८१८ १० समन्नुमझतीन् पञ्च मिय्यान् प्रति व्यामन्य नारायणं प्रति नारदवाक्यं ... ८१८ वाक्य ८२४ भादं प्रति भारापणवाक्ये भोभाकि २३ रियान प्रति बासस्य कालिकामाप मारद प्रति नारायणस्य भगवन्माहात्य ८२४ कथन ८१८ २६ प्रथियादिरहिमकारकयनं ८२५ .नारदं प्रति नारायणस्यात्मतत्त्वापदेश... ८२. २ प्रयाएं प्रति किं हितममामिति रुद्रादि भगवतो हिरण्यगमारिरिकयनं ८२. २५ देवाना वाक्यं ८२५ मारण्यणभरो' नारदस्य मविभूति देवान् प्रति हितोपयकयने वागावाक्य ८२५ दानादि ...८२१ १ चौरसमुरतोरे प्रयादोनो तपकरणादि २५ १४ प्रमाण पनि खानवरस्य कयनादि ... ८२१ ६ मादीन प्रति यजकरणाचं त्रीभगव भारायणस्य मारद मत्युपदेशवाक्यं E२१ ८२५ भगवृतपत्थूधमूर्तिकार्थकयनादि ८२१ (৩াইলা মানবমননাঙ্গ নং २३ ... प्रथ. १६ २४ ... ... ... ८ ... १२. शाक्य ·-८८ ॥ श्रीमहाभारतोयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपव्यसूचीपत्र । Y । ... ... प्रयः ... ... ... ... ... ७ ... ... ... ... ... .. এন্ধায় एसे पंता प्रकरणं एथे पती कल्पितयजभागान् देवान् प्रति खस्यस्य विश्वरूपं दृष्ट्वा पिचितानामिन्द्रादिदेवानी भगवतावाक्य ८२५ २७ माधणसमीपगमनं ६५९ २५ सत्यादियुगधमकयमे भगवदाक्यं ८२६ २१ ब्रह्माणं प्रति देवानी वाक्यं ८३९ २० कनियुगे किं कर्तव्यमस्माभिरिति देवाना दधीचास्यियात्रार्थ देवान् प्रति ब्रह्मण २६ २६ वाक्यं ८३१ २८ यत्राधर्षी नास्ति म देश सेवितव्यति इन्द्रादिदेवान् प्रति दधीचवाक्यं ...८३२ १ श्रीभगवदाक्य ... ८२६ २८ ब्रह्मबध्याभयेन शक्रस्य विमपन्यिप्रवेशादि ८३२ देवानी खस्यानगगनादी व्यामोक्तिः ८२६ ३० भके प्रनटे देवानामुत्पातादि ८३२ प्रमाणीभगवद्रुपदर्शनादि ... ८२७ १ देवान् प्रति नहुषवाक्य ८३२ हयगोवरूपिणं दृष्ट्वा ब्रह्मण प्रणमादा नहुषयच्यारुतिप्रत्युनी ८३२ ११ व्यामोक्ति. ... ८२७ ३ शचें प्रति वृहस्पतिवाक्यं ८३२ प्रझाएं प्रति भगवदाक्यं ८२७ ५ उपश्रुत्या मह ययाः शक्रममीपगमनादि ८३२ भगवतस्तवकयने व्यासवाक्य ८२७ ११ इन्द्रशच्याक्तिप्रत्युक्ती ८३२ २० उनमेजयं प्रति वैशम्पायनवाक्य २३ नहुपं प्रत्यगस्त्यस्याभिशापादि ८३२ २४ रततम्तक्यवणादिफन्नकयनं ८२७ २६ पुनरिन्द्रस्य राज्यकरणदि ८३३ ३ भगवन्नामनिमलिश्रवणार्थ जनमेजयवाक्यं ८२८ ४ देवानी हरिप्रकारकयनादि ८३३ ६ नभुनाय भगवान यदाह तत्कययामोति दवहिण विवाहादिवृत्तान्तकयनं ८३३ वैशम्पायनवाक्य ६ स्थूलभिरसस्तप. करणादि ८३३ भगवन्नामनिरनिश्रवणार्थ श्री प्रत्यर्जुन भगुहिमवतोरुक्तिप्रत्युतो .... ८३२ २५ प्रश्न ८ सूर्याचन्द्रमभी चरित्याद्यर्जुनं प्रति fनं प्रति भगवन्नामनिरुत्युपदेशवाय ८२८ भगवदुपदेभवाक्यं ... २३ २८ अग्नीमागे कयं पूर्वमेकयोनी प्रवर्ति शुपियवादिनामनिरुक्तिकथनं ८३४ सावित्यनप्रश्न.... ५ अस्मिन् युद्धे को जयं स्तववानित्यर्जुन अर्जुनं प्रति भगवदुपदेघवाका ८३. ६ प्रय ८३५ २३ तब प्रनयाधुपदेमवाक्य ८३. ८ रुद्रनारायणात्मनोयुद्धत्तान्तकथने रन्द्रादिनिपकयनेन भगवदुपदेशः ८३१ ३ भगवदाक ८३५ २४ विश्वकपमानरं प्रयागणी मार्यमादि ८३१ १२ युद्धप्रशमनार्थ रुद्रं प्रति ब्रह्मणावाक्य ८३५ विपणन करणादि २. रुद्रं प्रति नारायणवाक्य समिविशपयामिप्रत्युती ८२१ २१ नारायषजयादा भगवाक्यं ... E२८ . ... ... ८२८ .. ... ... ... ... .." ८६१ ...

·॥ श्रीमहाभारतीयढतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्चतचोपत्रं ॥ ८६ प्रकरण . पली ... .. ५ ८३० ... ३ ...८४३ ... ८४३ ८३८ ५ या प्रकरण एथे. भौति प्रति मानकरायं ... ८३६ २१ वैशम्पायन मति जनमेजयप्रश्न ८४२ सोम प्रति सूतस्य वाक्य ८३६ २८ जनमेजयं प्रति वैशम्पायनम्यापदे भवाक्य ८४२ भगवदाक्यं ध्यायता नारदेन कि रित मधुकैटभयोजन्मादिवृत्तान्तकयनं ८४२ मित्यादि जनमेजयप्रश्न ८३६ ३. मधुकैटभाभ्या वेदै हते ब्राह्मणाविलाप भगवत्तवजिज्ञामार्थ जनमेजयवाय ८३० वाक्य ८४२ २० भगवत्तत्त्वकथने वैशम्पायनवाक्यं ७ भगवतम्ततिरूप ब्रह्मणा वाक्यं ८४३ भारदस्य वदाश्रमगमनादी जनमेजय भगवतोययोवावतारकयन १२ प्रश्न ८३० १६ हयग्रोवस्य रूपवर्णनादि नारायणं दृष्ट्वा नारदस्य सुमेरुपर्वतागमना हयग्रीवस्य वेदामादृत्य नाणे प्रदानादि ८४३ २३ दो वैशम्पायनोकि. ८३० २० अनन्तशय्यायितं भगवन्तं दृष्ट्वा मधुबैट नरनारायणयोरूपवर्णन ८३० २४ भयोकि .... ८४३ भारदं प्रति नरनारायण यावाक्य ७ मधुकैटभाभ्यां नारायणम्य युद्धकयनादि ८४४ পােবা সনি বাবা ३८ सध्ययोवावतारवृत्तान्तवगफलकयनादि ८४४ नारदं प्रशस्य नरनारायणयारुपदेशवायं ५३८ २८ नारायणमाहास्य कयनादि नरनारायणोपदेशेन भारदम्य तप करणादा वैशम्पायन प्रति जगमेजयप्रन्न ८४५ ५ वैशम्पायना ८३८ २५ जनमेजयं प्रति वैशम्पायनस्यापदेशाक्य ४४५ नारदम्य देवपित्रक करणादौ वैशम्पायन जगत्मष्टुमिछानारायणमानात् पुषष्टष्टि वाक्यं ८३८ २८ कयनादि नारायणं प्रति नारदवाक्यं २ ब्रह्मणेनोकरष्टिकयनादि भारदं प्रति नरनारायणयोरुपदेभवाक्य १. नारायशमुडात् वेदाधयनप्रतिपरम्पग पित्रकर्मकरणार्य सपाकपिवाक्यं कयनं ८४८ वृषाकरेन्नधानादौनारायणवाक्य २१) यतिधर्मरत्तिवृत्तान्तमयनं ८४६ २८ गरनारायणापदेन नारदस्य भकिनामे विशम्पायनं प्रति जनमेजयमग्न বনশালার্জি २८ जनमेजयं प्रति सम्पायनस्याम भवाक्यं ८४० १४ नारायणीयापारयानापमंहार मलिनाक्यं ८४१ १२/कयं वकारिको गछेत् पुगपमित्यादि भाराग्रणमाम्ययनेन भीतरामीची সনদসমস্ত दादि ८४१ १५/पात्मतत्वोपर्दछ वैशम्पायनाक्य सतं प्रति मानकवाक्य ८४१ २५ सागयोगादीनां विमेषजाना जनमेजय ग्राम प्रति सूतस्य वायं ...६४२ ... ... ... ... ८४६ १ ८४. ... ...८४६ ६४. ... ...४. ... . ... ८४. ८४० प्रय ...८४६ .

·. ॥ श्रीमहाभारतोयटतीयखण्डान्तर्गतशान्तिपर्वसूचीपत्र। मंती प्रकरण. प्रश्नः ... ... प्रश्न ... ... ४ ... ..८४८ ... ... ... ... एछ पती प्रकरण एछ व्यासप्रतिरूपं वैशम्पायनशाक्य ...८४८ ८५२ २२ व्यासस्यपर्वजन्मत्तान्तश्रवणार्थ जनमेजय युधिष्ठिरोपदेशा) भीमवाक्य ८५२ २३ १३ इन्द्रचोकगतं नारदं प्रति का ८५५ व्यासस्य पूर्ववृत्तान्तकथने वैशम्पायनोति: ८४८ १६ भोम्योपाख्यानकथने भीष्मवाक्यं ८५३ मिथ्यान् वैशम्पायनादीन् प्रति व्यामस्य नारा अतिथि प्रति ब्राह्मणस्य प्रश्नः ८५३ १४ यणाजन्मत्तान्तकथनं २३ सौम्यं ब्राह्मणं प्रत्यतिथिवाक्य ८५३ २२ नारायणब्रह्मणेरतिप्रत्युक्ती व्यामवाक्यं ८४८ २६ सौम्यं ब्राह्मणं प्रत्यतिथरुपदेयवाक्यं ८५४ माराकान्ती प्रथिवीं ज्ञात्वा भगवत अतिथि मति तत्मभंमारूप प्राह्मणवाक्य ८५४ ঘিলাদি ८४८ ६ सौम्यग्टहतिथीमादा भीष्मवाक्यं ... ८५४ अपान्तरतमन्मादिकथन ८४८ १६ धामणस्य वनगमनादौ भीमोफि. ८५४ २५ एपि प्रतिभगवदाक्यं ८४८ २१ नागभायों प्रति बाह्मणस्य वाक्यं ... ८५५ १ व्यासम्य पूर्वपुरुषजन्मादिकयने मग | ब्राह्मणं प्रति नागभायायावाक्य ८५५ बदाय... ८४८ २७ नागभार्या प्रति ब्राह्मणवाक्यं ८५५ ५ मियान् प्रति वजन्मतान्तकयने व्याम प्राह्मणं प्रति नागपन्धूना गभने मोमोक्तिः ८५५ ८५. ७ ब्राह्मणं प्रति नागानां वाक्यं ८५५ १४ मायादिशास्वाणां नानामतत्वकयने वैशम्पा नागान् प्रति प्रामणस्य वाक्यं ८५५ चमवाफ ८५. १२ भार्या प्रति पनगस्य निजामादी भीमोति. ८५५ पुरुपाणी फ डायादि जनमेजय नागं प्रति नागभार्यावा २८ प्रमा २६ मागनागभार्ययोतिप्रत्युक्तो अनमेजयं प्रति वरम्पायमन्यापदेशवायं २० माझयममी पन्नगम्य गमनादी भीमाति: ८५७ ३ पुरुपयेष्ठनिमपणार्थ मामिश्या. मवादरूपे नागं प्रति माह्मणम्य वाका ... ८५७ नियामक्या ३ प्राण प्रति मागम्य वाक्य वयतपर्यनमामीनम्य मशाल मापेशिवाया मार्ग मति वाभिप्रायकयमे प्राणवाक्य ८५० गमवादि.. ८५२ ५. प्रामणमागयो: भवादः ...८५७ मा प्रतिपितामह खागतममारि ५१ १.दिवं गतं मानणं दृष्ट्वार्थस्य वाक्यं । ८५८ प्रधामनिवार ८५१ १२ वामपनागयोगनिमत्युकी ८५८, १६. स्वनिरुपण मस्यियो.संबारः ८५ १० युधिष्ठिरं प्रति भीमा ८५८ मामिपणे प्राशय ..... २५ मान्तिपर्मममानिस्तोषभागस्पोममाताप ८५८ मिका में धनमति पुधिष्ठिर वाक ... ...८५५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·THE MAHABHARATA,
AN EPIC, PODM
THE CELEBRATEDVEDA VYASARISBI,
VOL II..
TIYA
SAHAVAD
94495
CONTAININO
PART VIII-KARNA PARVA.
IX.-SAILA PARVA.
ixSAUPTIKA PÅrva:
xi.- 'STRI PARVA,
XI.-SANTI PARVA.
LIBRARY
EDITED AND CAREFULLY COLLATED WITH THE BEST MANUSCRIPTS IN' TIIE LIBRARY OF THE
SANSCRITA. COLLEGE OF CALCUTTA, BY NIBIAORAND SIROMANI AND JAYA
GOPALA TINKALANKA, PANDITS OF THE COLLEGE, AND RAZIA
***** GOVINDA, PANDIT TO THE ASIATIC, SOCIETY,
AND
>
PUBLISELD TIL ASIATIO SOoitte or BANCAL
Calcutta:
ing
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS, CIRCULAR ROAD..

·श्रीमहाभारत
श्रीमन्मदेषि वेदव्यासविरचिता
श्रीमन्महाभारतसंचिता
कर्णशैलसाप्तिकस्तोशान्तिपर्वघटितः
साधारण विद्यार्यकममिनिधनव्ययेन मुद्रितमारवस्तापरित्यकांत
गोडदेगोयाया प्रस्थातिकाख्यसभाया अनुपया
श्रीनिमारपदमिरोमविभोजयगोपाचशंधाराभ्या
यस्यातिकारियभास्थपडितेन श्रीरामगोविन्दतवरमाथि
संशोधित

·श्रीमहाभारत ॥ कर्णपर्व । नारायण नमस्कृत्य नरश्चैव नरोत्तम । देवी मरखतीञ्चैव ततो जयमुदीरयेत् । . ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ नतो द्रोणे हते राजन् दुर्योधनमुखा नृपा । भृशमुदिममनमो ट्राणयुत्तमुपागमन् । ते द्रोणमनुशोचन्त कमलामिहाजम । पर्युपामन्त शोकात्तास्तन भारदतीसतं । ने मुह समाश्वस्य हेतुभि भास्वममिते । राव्यागमे महीपाना सानि वेग्मानि भेजिरे। ने वेग्मन्यपि कारय पृथ्वोगा नाप्नुवन् सुखं । चिन्तयन्त क्षय तीन दुःखगोकममन्त्रिता । विशेषत सूतपुत्री राजा चैव मुयोधन । दु सामनय भकुनि मोबम्नय महावन्न । उपितास्ते निशान्तान्तु दुर्योधननिवेशने । चिन्तयन्त परिक्वेयान पाण्डवाना महात्मना । यत्ताने परिकिग्य कृष्णा चानयिता सभा । तत् स्मरन्तो ऽनुशचन्ता मुभमुदिनचेतम । तथा तु मच्चिन्तयता नान् क्लेशान् धूतकारितान् । दुःखेन क्षणदा राजन् जगामाम्दातोपमा । तत प्रभाते विमन्ने स्थिता दियस्य भामने । पारावग्यक सर्वे विधिदृटेन कर्मणा । ते कृत्वावग्यकार्याणि ममाश्यस्य च भारत। योगमाज्ञापयामामुयुद्धाय च विनिर्ययुः । कर्ण मेनापति रत्वा कनकातुफमङ्गला । पूजयित्वा दिशग्रेष्ान् दधिपावधृताइन । निकैगाभिहिरण्येय वामाभिय महाधने । वन्द्यमान जयागीर्भि सूतमागधान्दिभिः । नयेव पाडवा राजन् छतपूर्यानिकक्रिया । गिविरान्निर्ययुम्पुर्ण युद्धाय कृतनिया। तत' प्रवरने युद्ध तमुलभामहर्पण । कुरूणा पाण्डवानाच परम्परजयैषिण । नयादी दिवमा युद्ध कुरुपाण्डवमेनयो । कर्ण मेनापती राजन् यगड्युतदर्शन। नत मदुश्य हला समहान्त रणे तृप' । पग्यता धार्तराष्ट्राना फागुनेन निपातितः । ततस्तु मञय मर्च गत्वा नागपुर हुन। प्राचष्ट धतराष्ट्राय यदृत्त कुरुजागने। ॥ जनमेजय उवाच ॥ पापगेय हत युवा ट्रोल्यापि महारय। भाजगाम पगमात्ति शुद्धौराभाम्विकामुन । स शुना निहत कर्ण दुर्योधनहितषिए । कय द्विजवर प्राणानधारयत दुखित । .

·अध्यायः २।३।। ॥ कर्णपर्व RO . - . + तस्मादभावी भावी वा भवेदों नरं प्रति । अप्राप्त तस्य वा प्राप्ता न करिययते बुधः । ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ न व्ययाभ्यधिका काचित् विद्यते मम सञ्जय। दिटमेतत् पुरा मन्ये कथयख यथेच्छक । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मञ्जयस्तगष्ट्रमंवादे दितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ हते ट्रेणि महेष्वास तव पुत्रा महारयाः । बभूवुरवस्थमुखा विपन्ना गतचेतमः । अवाङ्मुखाः भस्त्रभृतः मय व विशाम्पते। अवेक्षमाणाः शोकाती नाभ्यभाषन् परस्परं। तान् दृष्ट्वा व्यथिताकारान् मैन्यानि तव भारत । ऊर्धमेव निरैचन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः । शस्वाण्येपान्तु राजेन्द्र भोणितानानि सर्वशः । प्राभरयन्त कराग्रेभ्या दृष्ट्वा द्राणं हतं युधि । तानि वृन्दान्यरिटानि स्तम्बमानानि भारत । अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि । तथा तु स्तिमितं दृष्ट्वा गतमत्त्वमिव म्यित । वलं तव महाराज राजा दुर्योधनाऽब्रवीत् । भवतां वाहुवीर्यञ्च समाश्रित्य मया युधि। पाण्डवेयाः समाइता युद्धश्चेदं प्रवर्तित। तदिदं निहते द्रोणे विषन्नमिव लक्ष्यते। युध्यमानाय ममरे योधा बयन्ति मशः । जयो वाऽपि बधो वाऽपि युध्यमानस्य संयुगे। भवेत् किमत्र चित्र वै युध्यध सर्वतोमुखाः। पश्यध्वञ्च महात्मानं कर्ण वैकर्तन युधि । प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्वन्महाबलं । यस्य वै युधि मन्त्रामात् कुन्तीपुचो धनञ्जय.। निवर्तते मदा मन्दः मिहात् जुद्रमगा यया। येन नागायुतप्राणी भीममेनो महायलः । मानुषेणैव युद्धेन तामवम्यां प्रवेशितः । येन दिव्यास्वविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः । अमोघया रणे शक्तया निहतो भैरवानदन् । तस्य दुबारवीर्य्यस्य सत्यमन्धस्य धीमत.। बाहोर्द्रविणमतव्यमद्य द्रव्यय मंयुगे। द्रोणपुत्रस्य विकान्तं राधेयस्यैव चोभयोः। पश्यन्तु पाण्डुपुत्त्रास्ते विष्णुवासवयोरिव। मर्व एव भवन्तश्च गला. प्रत्येकगोऽपि वा । पाण्डुपुत्लान् रणे हन्तुं समैन्यान् किमु महताः । वीर्यवन्तः सतास्त्राथ ट्रच्ययाद्य परस्परं । ॥ मनय उवाच ॥ रवमुक्का ततः कर्ण चक्रे मेनापति तदा। तब पुत्त्रो महायोग भारभिः महितोऽनघां मैनापत्यमवाप्याय कर्णो राजन् महारथः । मिहनादं विनद्यावे. प्रायुध्यत रणेत्कटः । समुनयाना सवैषी पाञ्चालानाञ्च मारिष । कैकयानां विदेहाना पकार कदनं महत् । तम्येपुधाराः शतमः प्रादुरासन् शरामनात् । श्रये पुढेपुसमका यथा भमरपाय । म पोडयित्वा पाचालान् पाण्डवांय तरखिनः । हत्वा महसगो योधानर्जुनन निपातितः। रति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संजयवाक्ये बतीयोग्यायः ॥ ३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ।। एतच्छुला महाराज तराष्टोऽनिकासुतः । गोकम्यान्तमपश्यन् वै इत मेने मुयाधनं । विकतः पतितो भूमी नष्टचेता इव दिपः । तम्मिनिपतिने भूमा विहले राजमत्तम । आर्तनादो महानामीत् स्वीण भरतमत्तम । म शब्दः पृथिवी कस्ता पूरयामाग मर्मयः । मोकावे महाधारे निमगा भरतस्वियः । दुईःपभोकाती मगमदिमतमः ।

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [थध्याय: ५। . राजानञ्च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ । निःसंज्ञा पतिता भूमी मायान्तःपुराणि च । ततस्ताः सञ्जयो राजन् समाश्यामयदातुराः । मुह्यमानाः सुबहुगी मुश्चन्ती रि मेत्र । समाश्वस्तास्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुः । कदल्य इव वातन धूयमानाः समन्ततः । राजानं विदुरयापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरं । श्रावासयामास तदा सिञ्चस्तायेन कारवं । स लञ्चा शनकैः संज्ञा नाय दृष्ट्या स्त्रिया नृपः । उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्ण विशाम्पते । नतो ध्याला चिरं कालं नि.श्वस्य च पुन. पुनः । स्वान् पुत्रान् गहयामास व मेने च पाण्डवान्। गईयश्चात्मनो बुद्धिं शकुनः सौबलस्य च । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्भुः । 'संस्तभ्य च मनो भूयो रामा धैर्यममन्वितः । पुनर्गावलाणिं सूतं पर्यप्रच्छन मञ्जयं। यत्त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं सञ्जय तन्मया । कचिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमवयं । नये निराशः पुत्त्रो मे सततं जयकामुकः । ब्रूहि सञ्जय तत्वेन पुनरुक्तां कथामिमा । एवमुक्तोऽब्रवीत्स्तो राजानं जनमेजय । हतो वैकतना राजन् सह पुत्तन्महारयः । भादभिश्च महवामः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः । दुःशासनय निहतः पाण्डवेन यशखिना। पीतच रुधिर कोपानीममेनेन संयुगे। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि तराशको नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इति श्रुत्वा महाराज धतराष्ट्रा ऽम्बिकासुतः । अत्रवीत्सञ्जय सूत शोकसम्बिनमानसः । दुष्प्रणीतेन मे तात पुत्चस्यादीर्घदर्शिनः । हतं वैकर्त्तनं श्रुखा शोको ममाणि कन्तति । तम्य में संभयं चिन्धि दुःखपारं तितोर्पतः । कुरूण सृञ्जयानाञ्च के च जीवन्ति के मृताः। ॥ मन्नय उवाच ॥ इतः गान्ननवो राजन् दुराधर्षः प्रतापवान्। हत्वा पाण्डवयोधानामधुंद दशभिदिने । नया द्रोण महेष्वामः पाञ्चान्नांना रयनजान्। निहत्य युधि दुर्द्धर्ष. पचाट्रकारको हतः। इतभेषम्य भीभेण द्रोणेन च महात्मना । अर्द्ध निहत्य मैन्यस्य कणे वैकतनी हतः । विविंशतिर्महाराज राजपुत्त्रो महाबलः । श्रानन्याधान् शतशो निहत्य निहतो रणे। नया पुत्री विकर्णस्रो क्षमतमनुस्मरन् । वीणवाहायुध शूरः स्थितोऽभिमुखतः परान्। घोररुपान् परिनेमान् दुर्योधनष्ठताम् बहन् । प्रतिज्ञा स्मरता चैव भीमसेनेन पातितः । विन्दामुविन्दावावर्नया राजपचा महारथी । कृत्वा वसुकर कम्मे गती वैवखतवयं । मिन्धुराष्ट्रमुमानीह दभराष्ट्रानि यानि छ । वशे तिष्ठन्ति वीरस्थ यः स्थितस्तव शामने । प्रधारिणीदशकाच विनिर्जित्य मितैः शरैः । अर्जुनेन हतो रांगन् महावो जयद्रथः। नपा दुप्पोधममुननरखी युद्धदुर्भदः । वर्तमानः पितुः शास्त्र मौभट्रेण निपातितः । नया दौमाममिः गरी बागाली रणोत्करः । द्रौपदेयेन संगम्य गमिती यमसादम। किगतामामधिपति: मागरामपदामिना । देवराजम्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः मखा। भगदत्ता महीपानः पवमानः मदा । धननयेन विक्रम्य गमितो यमसादनं। 0 ५ ·त्ययाय ५11 कर्णपर्व । तथा कौरवदायादो न्यस्तशस्वी महायशाः। हतो भरिश्रवा राजन् सूरः सात्यकिना युधि । श्रुतायुरपि चाम्वधः पत्रियाण धुरन्धरः । चरनभीतवत् संख्ये निहतः सव्यसाचिना। तव पुत्रः सदामर्थी छतास्त्रो युद्धदुर्मदः । दुःशामना महाराज भीममेनेन पातितः। यस्य राजन् गजानीकं बहमाहसमद्भुतं। सुदक्षिण: म संग्रामे निहतः सव्यमारिना। कैलाभानामधिपतिहला बहुमतान् परान् । मभिद्रह विक्रम्य गमितो थममादनं । बहुगो योधयित्वा तु भीमसेनं महारथी चिवमेनस्तव सुतो भीमसेनेन पातितः । मद्ररामात्मनः शूरः परेषां भयवर्द्धनः । श्रमिचर्मधरः श्रीमान् सौभद्रेण निपातितः। समः कर्णस्य समरे यःम कमस्य पश्यतः । उपमेना महातेजाः शोधास्ता दृढविक्रमः। अभिमन्यायधं श्रुत्वा प्रतिज्ञामपि चात्मनः। धननयेन विक्रम्य गमितो यममादनं । नित्यं प्रसक्वैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः। विश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः म निपातित. । भल्यपुत्रस्त विक्रान्तः सहदेवेन मारिष। हतो रुकारयो राजन् भ्राता मातुलजा युधि। राजा भगीरथो वृद्ध वृहदानव कैकयः । पराक्रमता विक्रान्ता निहती वीर्थवत्तरा। भगदत्तसुतो राजन् कृतप्रज्ञा महाबलः । श्येनवचरता संख्ये नकुलेन निपातितः। पितामहस्तव तथा वानिकः मह वाक्षिकः। निहती भोममेनेन महायलपराक्रमः। जयत्सेनस्तथा राजन् जारासन्धिर्महाबलः । मागधा निहतः सख्ये मभिद्रेण महात्मना । पुचस्ते दुर्मुखो राजन् दुःसहय महारथ. 1 गदया भीमभेनेन निहता शूरमानिनी। दुर्मर्पणो दुर्विषही दुर्जयव महारथः । कृत्वा वठकर कर्म गतो वैवस्वताय । उभी कलिङ्गपको भ्रातरी युद्धदुर्मदै । कृत्वा चासुकरं कम गती वैवखतव्यं । मचिवो सुषवी ते शूरः परमवीर्यवान्। भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यममादनं। तथैव पारवो राजा नागायुतवलो महान् । ममरे पाण्डुपुत्रेण निहतः मव्यमाचिना । वशातयो महाराज दिमहलाः प्रहारिणः । शूरमेनाय विक्रान्ताः म युधि निपातिताः । अभीपाहाः कवचिनः प्रहरन्तो रणत्कटाः । भिवयय रयोदाराः कनिङ्गमहिता इताः । गोकुने नित्यमद्धा युद्धे परमकोपना नपारत्तकदीराय निहताः मध्यमाधिमा । श्रेणया बहुमाइस्राः संशप्तकगणाय येते मन्द पार्थमामाच गता वैवखतवयं । श्याली नव महाराज राजांना पकाचली। बदमतिविक्रान्ती निहती सत्यमारिना। उपकी महेष्वामी नामतः कर्मतस्तया। गावरामी महायाधीमसेनेन पातितः । ओपवाथ महाराज हन्तः महिना रणे । पराक्रमी मिचायें गता वैवखतरयं । तव रयिमा श्रेष्ठः शेमधूप्तिर्विशाम्पते । निहतो गदया राजन् भीममेनेन मंयुगे। नया राजन्मदेवामा अनसन्धो महायानः सुमहत् कदन छवा इतः मात्यकिना रणे । अलनुपा राईसेन्द्रः खरपन्धुरयानवान् । घटोत्कम विक्रम्य गमिती यममादनं।

·॥श्रीमहाभारतं ॥ [अध्याय 11 है . १४. राधेय सूतपुत्तच भातरच महारथा'। कैकेया सर्वप्रथापि निहता सव्यसाचिना। मालवा मद्रकाचैव द्राविडायोग्रकर्मिण । धेियाथ ललित्थाय दुद्रकाचाप्युशीनरा ।। मावल्वकास्तुण्डिकेरा सावित्रीपुचकाच ये। प्रायोदीच्या प्रतीच्याय दाक्षिणात्याय मारिप । पत्तीना निहता सदा हयाना प्रयुतानि च। रथमाताच निहता हताश्च यरवारणा। सध्वजा सायुधा भूरा सवभाम्बरभूषण 1 कालेन महता यत्ता कुशलयं च वर्द्धिता । ते इता समरे राजन पार्थनालिष्टकर्मणा । अन्ये तथाऽमितबला' परस्परबधेषिण । एते चान्य च बहवा राजान सगण रण। हता सहसंभो राजन् यन्मा व परिपृच्छसि। पनप क्षया वृत्त कार्जुनसमागम । महेन्द्रेण यया चो यथा रामेण रावण । यथा क्षपणेन नरको मुरश्च निहतो रणे। कार्तवीर्यच रामेण भार्गवेण यथा इत । सज्ञातिबान्धव भूर समरे युद्धदुर्मद । रणे कृत्वा महायुद्ध घोर चैलोक्यमोहन । यथा स्कन्देन महिषो यथा रु ण चान्धक । तयाऽर्जुनेन सहिता रियो युद्धदुर्मद। मामात्यवान्धवो राजन कर्ण प्रहरता वर । जयामा धार्तराष्ट्राण वैरस्य च मुख यत । तीर्णतत पाण्डवो राजन यत पुरा नावबुध्यमे । उच्यमानो महारा बन्धुभिहितकाक्षिभिः । नदिद समनुप्राप्त व्यसन सुमहात्ययं । पुत्राण राज्यकामानां त्वया राजन् हितैषिण। अहितान्येव पीर्णानि तेपा तत्फलमागत । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि सञ्जयवाक्ये पञ्चमोऽध्याय ॥५॥ ॥ध्रतराष्ट्र उवाच ॥ श्राख्याता मामकास्तात निहता युधिं पाण्डवै । हताय पाण्डवेयाना मामर्केहि सञ्चय। ॥भनय उवाच ॥ कुन्तयो युधि विक्रान्ता महामत्त्वा महापला' । मानुबन्धा सहामात्या गाङ्गेयेन निपातिता। नारायणा पालभद्रा भूराय शतशाऽपरे । अनुरताश्च वोरेण भीमेण युधि पातिता । मम किरीटिना मण्ये वीर्येण च बलेन च । सत्यजित् सत्यमन्धेन द्रोणेन निहतो युधि । पाचाताना महवामा' मर्च युद्धविधारदा । द्रोणेन सह मगम्य गता वैवखतच्य। नया विराटद्रुपदी वृद्धा महसुती नृपा । पराक्रमना मित्रार्थ द्रोणेन निहतो रणे। थो पात रव ममरे ममिन' मव्यमापिना। फैशवेन च दुर्द्धपी बलदेवेन वा विभा। परेषा कदन एवा महारथविशारद' । परिवार्य महामात्रै पनि परमकैरथै । समानुवनिवीभरगुमभिम एर्षिपातित । कम त विरथ वीर चचधर्मे व्यवस्थित दो मामनिहाराज मौभद्र इतवापणे । सपनामा निहन्ता पमहत्या गेनया त । पमध्य मुन योमान मिचहेता पराक्रमम । यामाद्य लक्ष्मण वीर दुर्योधनसतं रणे। गुमहत कदम रखा गो वैवस्वतच्य। एहन्त' मुमदेवाम एताप्ला युद्धदुर्मद । दु मापनेम रिक्रम्य गमिना थममादमा मणिमाम् दण्डधारय रागभी युद्धदुर्भदा। पराक्रमना मिबाप द्रोम युधि पानि माम् भागरागरा महीन्या महारय । .

·॥श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय ५/६ - " . । राधेयः सूतपुत्वंस भातरस महारथाः। कैकेयाः सर्वशथापि निहता. सव्यसाचिना। मालवा मद्रकायैव द्राविडायोग्रकर्मिण.। यौधेयाच ललित्थाय दुद्रकायायुशीनराः।। मावल्वकास्तुण्डिकेराः मावित्रीपुत्तकाय ये। प्राच्यादीयाः प्रतीयाद्य दाक्षिणात्याय मारिष। पत्तीना निहता. सका हयाना प्रयुतानि च। रथजाताच निहता हताश्च बरवारणाः । सध्वजाः मायुधाः शूराः सभाम्वरभूषणाः । कालेन महता यत्ताः कुभलैयं च वर्द्धिताः । ते हताः समरे राजन् पार्थनाक्लिष्टकर्मण । अन्ये तयाऽमितवला: परस्परवधैषिणः । रते चान्य च बहवा राजान' सगण रण। हताः सहस्रमो राजन् यन्मा त्वं परिपृच्छसि । एनष या वृत्त कार्जुनसमागमे । महेन्द्रेण यया वृनो यथा रामेण रावण । यया छपणेन नरको मुरश्च निहतो रणे। कार्तवीर्यय रामेण भार्गवेण यथा हतः । मज्ञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदः। रणे कृत्वा महायुद्धं घोरं चैलोक्यमोहनं। यथा स्कन्देन महिषा यया रुद्रेण चान्धकः । तथाऽर्जुनेन सहिता दैरयो युद्धदुर्मदः । मामात्यवान्धबो राजन् कर्ण. प्रहरतां वर । जयामा धार्तराष्ट्राण वरस्य च मुखं यतः। तीर्णतत् पाण्डयो राजन् यत् पुरा नावबुध्यसे । उच्यमानी महाराज बन्धुभिस्तिकादिभिः नदिदं समनुप्राप्तं व्यसन सुमहात्ययं । पुत्राणं राज्यकामाना वया राजन् हितैषिणः। अहितान्येव चीनि तेषां तत्फलमागतं । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मञ्जयवाक्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ धारयाता मामकास्तात निहता युधि पाण्डवै । हताय पाण्डवेयाना ॥ सनय उवाच ॥ कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महावला । मानुबन्धाः सह नारायण पालभद्राः भूराय मनमाऽपरे । अनुरस्काय वीरेण भोभेण युधि पा समकिरीटिना सख्ये वीर्येण च बलेन च । सत्यजित् सत्यसन्धेन द्रोणेन निए पादासाना महवासाः सर्वे युद्धविशारदा ब्राणेन सह संगम्य गता वैवस्वतः नया विराटद्रुपदी वृद्धा महसुती नृपी । पराकमना मिचार्थे द्राणेन निहती यो बाल एवं समरे ममित सव्यसापिना । केगवेन च दुषी बलदेवेन वा विभी परेपा कदन एला महारविभारदः। परिवार्थ महामा. पति परमकरथे भानुवद्भिवीभागमभिमन्युर्विपातितः। एतनं विरथं वीरं चत्वधर्मे व्यवस्थितं । सभापनिहाराज सौभद्रं हतवायणे। सपनाना निहन्ता पमहत्या मेनया वृत अमष्ठस्य मुन श्रीमान् मिचईता. पराक्रमन् । पासाथ लक्ष्मषं वीर दुर्योधनसन र मुमहत् परमंहला मतो वैवखतपय हन्तः सुमहेश्याम. छताला युद्धदुर्मरः । दु मानेन विकम्य गमितो थमसादन। मणिमान् दण्डधारय रामानौ युद्धदुर्मदा। परासमना मिरा ट्रोपिन युधि पातिती। पापमान् भोजराजय सहन्या महारयः। 1 ·अध्याय 13 कर्णपर्व . प्राप्तवान् परमं दुःखं पुत्रव्यसन महत् । तस्मिन् यदुकवान् काले तन्ममाचल पृच्छतः । ॥ वैशम्पायन उवाच ।। श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्धेयमिवाद्भुतं भूनसंमोहन भीम मेरो: संसर्प यथा । चित्तमोहमिवायुनं भार्गवस्य महामते । पराजयमिवेन्द्रस्य दिययर भीमकर्मणः । दिवः प्रपतनं भानारयामिव महाद्युतः । मधोषणमिवाचिन्त्यं समुद्रस्यावयाम्भसः । महीवियदिगम्भूना सर्वनाममिवाद्नं । कर्मणामिव वैफत्यमुभयो: पुण्यपापयोः । मञ्चित्य निपुणं बुद्धया भूतराष्ट्रिय जनेन्दरः। नेदमस्तीति मचिन्य कर्णस्य समरे वधं । प्राणिनामेवमन्येषां स्वादपीति विनाधनं । शोकामिना दह्यमाना धम्धमान इवाश्ये। विग्रस्ताङ्गः श्वसन दोनो हाहेत्युका सुदुःखितः । विललाप महाराज तराष्ट्रोऽमिकासुतः। ॥ तराष्ट्र उवाच ॥ मञ्चयाधिरथिरिः सिंहविरदविक्रमः । कृपभप्रतिमत्कन्धा वृषभावगतियरन् । वृषभी वृषभस्येव यो युद्धे न निवर्तत। वारपि महेन्द्रस्य वजहननो युवा। 'यस्य ज्यातलभन्दन शरदृष्टिरवेण च । रथायनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे। यमाश्रित्य महाबाहं विदिधी जयकाद्धया।दुयोधनाऽकरौदर पाण्डुपुत्रन्महारथः।। स कय रथिनां येष्ठः कर्णः पार्थेन मंयुगे। निहतः पुरुषव्याधः प्रसदाभाविक्रमः । यो नामन्यत वैनित्यमच्युतच धननयं। न हप्णीन् महितानन्यान् खवाइवलदर्पितः। भागाण्डीवधन्धानी सहितावपराजिती । अहं दिव्याट्रयादेकः पातयिष्यामि संयुगे। इति यः मततं मन्दमवोचलोभमोहितं । दुवोधनमवाचीन राज्यकामुकमातुरं। योजयेत् सन्बकाम्बोजानावन्यान् कयः सह। गान्धारान्मट्रकान्मत्यानिगतीस्तमणान् मकान् । पाञ्चालाय विदेवाय कुलिन्दान् काशिकोशलान् । सुद्धानहाय बजाय निपादान् पुडचीनकान् । वत्मान् कलिङ्गास्तरलानमकानृषिकानपि । विवेतान् समरे बोरान चक्रे बलिमृतः पुरा। भरवानः सुनिभितः सुतीक्षाः कङ्कपत्रिभिः। दुबोधनस्य वृद्धार्थ राधेयो रयिनां वरः । दिव्यास्त्रविन्महातेजाः कर्ण कर्त्तनो दृषः । मेनागापय म कयं प्रबुभिः परमास्त्रवित् । पातितः पाण्डवैः भूरैः समरे बोर्थमालिभिः । वृषो महेन्द्रो देवेषु दृपः कर्णो नरेवपि । टतोयमन्य लोकेषु वृपं नैवानुमथुम । उचैःश्रा वरोऽवानी राजा वैश्रवणो बरः । परो महेन्द्र देवाना कशा प्रहरती वरः । योजितः पार्थिव पूरी समर्थ कार्यपालिभिः। दुर्योधनस्य एड्यर्थ समामु मयाजयत् । य लवा मागा राजा मान्यमानाऽय मापदः । श्रीसीत् पार्थिव चन्नम्टते यादवकारवान् । ने श्रुवा निहतं कर्ण दैरथे मव्यमारिना। भोकावे निमग्रोऽई भिन्ना नारिख मागरे । ने पं निहतं श्रुत्वा दरये रयिनी बरः। भोकार्णव निमोऽहमसका सागरे यया। ईरयाई दुन विनम्नामि मध्य । वजाहढतरं मन्य पदयं मम दुर्मिद। शातिसमन्विमित्राणामिमं युवा पराभव । 4 १५ ग ·८ ॥ योमहाभारत यध्याय || . रतेषु हि मृतेष्वद्य ये बया परिकीर्तिताः। योपि जीवन्ति ने मचे मृता इति मतिर्मम। ॥ सञ्जय उवाच ॥ यस्मिन्महास्वाणि समर्पितानि चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि। दिव्यानि राजन् विहितानि व द्रोणने वीरे दिजसत्तभेन । महारयः कृतिमान् विग्रहस्तो दृढायुधो दृढमुरिटेषुः । स वीर्यवान् द्रोणपुचस्तरखो व्यवस्थिता योद्भुकामस्वदर्थे । पानर्त्तवामी पदिकात्मजाऽसौ महारथः सात्वताना वरिष्ठः। खय भाजः कृतवर्मा कतास्वा व्यवस्थितो यो कामस्वदथें । आत्तायनिः ममरे दुःप्रकम्पः सेनायणीः प्रथमस्तावकानां । यः खखीयान् पाण्डवेयान् विसृज्य सत्या वाचं खाञ्चि कीर्षुतरखी। जो बंध सूतपुत्रस्य संख्ये प्रतिश्रुत्याजातशत्रोः पुरस्तात् । दुराधर्षः शक्रममानवीयः शल्यः स्थितो यो कामस्वदये। श्राजानीये. मैन्धवैः पार्वतीयैर्नदीजकाम्बोजवनायुश्च । गान्धारराजः खवलेन युक्तो व्यवस्थितो यो कामस्वदर्थे । २० भारदतो गौतमश्चापि राजन् महाबाहुबाचित्रास्त्रयोधी । धनुचित्रं मुमइशारसाह व्यवस्थितो यो कामस्त - २०५ महारथः कैकयराजपुतः सदश्चयुक्रञ्च पताकिनञ्च । रथं समारुह्य कुरुप्रवीर व्यवस्थितो यो कामस्वदर्थे । तथा सुतस्ते ज्वलनार्कवर्ण रथं समाखाय कुरुप्रवीरः । व्यवस्थितः पुरमित्री नरेन्द्र व्यधे सूचा भ्राजमानो यथाखे। दुखाधनो नागकुलस्य मये व्यवस्थितः सिंह वावभावे । रथेन जाम्बूनदान व्यवस्थितः समरे योन्यमानः । म राजमध्ये पुरुषप्रवोरो रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा । पद्मप्रभा वहिरिवाल्पधूमो मेघान्तरे सूर्य व प्रकाशः । नया सुपेणोऽप्यमिचर्मपाणिस्तवात्मजः सत्यसेन य वीर। व्यवस्थितौ चित्रसेनेन मार्द्ध दृष्टात्मानौ समरे योद्धुकामौ। ड्रीनिषेवी भारतराजपुत्र उग्रायुध. क्षणभोजी मुदः । जारासन्धिः प्रथमश्चादृढय चित्रायुध श्रुतिवर्मा जयश्च । मलय मत्यमतदुःशली च व्यवस्थिताः महीन्या नराय्याः । कैतव्यानामधिपः शूरमानो रणे रणे भत्रुहा राजपुत्रः । रयो यी नागपत्तिप्रयायी व्यवस्थितो योद्भुकामस्वदर्थे । वीरः श्रुतायुथ धतायुधय चित्राङ्गदश्चित्रसेनश्च वीरः । व्यवस्थिनाः महीन्या नराय्याः प्रहारिणो मानिनः मत्यसन्धाः । कर्णात्मजः मत्यमन्धी महात्मा व्यवस्थितः समरे योद्ध . कामः। २१. 1 * नयापरी कर्णसुतौ वरास्ता व्यवस्यिता लघुइसा नरेन्द्र । महद्दल दुर्भिदमन्यवोर्थः समाश्रिता योडुकामैस्तदर्थे । मेय मुयरपरय राजन् योधगरेरमितप्रभावः । व्यवस्थिती नागकुलस्य मथे यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय । ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ श्राख्याता जीवमाना ये परेभ्याऽन्ये ययायथं । दूतोदमवगच्छामि व्यकमर्याभिपत्तितः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ व ग्रुपनेक तदातराष्ट्रोऽम्बिकामुतः । हतप्रवीर विद्धस्तं किञ्चिच्छेपं वकं बलं । युवा व्यामाइमागएशेकयाकुलितेन्द्रियः । मुद्यमानोऽब्रवीचापि मुइत तिष्ठ समय। व्याकुल मे ममस्तात शुला सुमहदप्रियं । मनो मुञ्चति पानानि न च मनोमि धारित। यवमुका वहन एनशिऽ निकामतः । धान्नचित्तस्ततः मोऽय वभूव जगतीपतिः । रतियोमहाभारते कर्षपदणि मञयवास्ये मातमाऽध्यायः ॥ ७ ॥ ॥ भमेश्य उराध | गुला कर्ण तिं युद्धे पुचायवापसायिनः । नरेन्द्रः किशिदाखस्यो दिजयेष्ठ किमप्रवीना २५ ·घयाय 1] ॥ कर्णपर्व ॥ । २१५ . २. । प्राप्तवान परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत् । नस्मिन् यदुक्रवान् काले तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः। ॥वैषम्पायन उवाच ॥ श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्धेयमिवागुन । भूतममोहन भीम मेरोः संसर्पणं यथा । चित्तमोइमिवायुक्तं भार्गवस्य महामते । पराजयमिवेन्द्रस्य दिपया भीमकर्मणः । दिवः प्रपतन भानारब्यामिव महायुतेः। संशेषणमिवाचिन्य समुद्रस्यावयाम्भसः। महीवियद्दिगम्बूनां सर्धनाथमिवाहुन । कर्मणामिव वैफल्यमुभयोः पुण्यपापयोः । मश्चित्य निपुणं बुद्ध्वा एतराष्ट्रा जनेश्वरः । नेदमस्तीनिमश्चिन्य कर्णस्य समरे वधं । प्राणिनाभवमन्येषां खादपीति विनाशनं । शोकामिना दद्यमानो धम्धमान वापये। विश्रस्ताङ्गः यमन दोनो हाहेत्युक्ता सुदुःखितः । विषलाप महाराज तराष्ट्रोऽम्निकासुतः। । तराष्ट्र उवाच ॥ मञयाधिधिरः सिंहद्विदतिक्रमः वृषभप्रतिमस्का वृषभावगलिशान् वृषभी वृषभस्यैव यो युद्धे न निवर्तते। भवारपि महेन्द्रस्य वचसंहननो युवा। यस्य ज्यातलशब्दन भरष्टिरवेण च । रथायनरमातङ्गा नावनिष्ठन्ति संयुगे। यमाश्रित्य महापाई विदिया जयकाद्धया। दुर्योधनाऽकरोदरं पाण्डुपुत्रैर्महारथः । म कथं रथिना श्रेष्ठ: कर्णः पार्थन संयुगे। निहतः पुरुषव्याघः प्रसमामयविक्रमः । यो नामन्यत वै नित्यमयुतच धनञ्जयं। न हष्णोन् पहितानन्यान् खबाइबलदर्पितः । भागाण्डीवधन्वानी सहितावपरजिता । अहं दिव्याट्रथादेकः पातयिष्यामि संयुगे। इति यः सततं मन्दमवोचलोभमोहितं । दुाधनमयाचीन राज्यकामुकमातुरं। यो जयेत् सम्बकाम्बोजानावन्यान् ककय, सह । गान्धारान्मद्रकान्मस्थांस्निगतीस्तङ्गणान् मकान् । पाञ्चालाय विदेशाच कुलिन्दान् काथिकोशलान् । उमानहाय बाय निषादान पुषचीनकान् । वत्मान् कलिङ्गास्तरलानगमकानृषिकानपि । जिवतान् समरे बोरान् चक्रे बलिभतः पुरा । भरमानः सनिमित. सतीदो कड़पत्रिभिः। दुर्योधनस्य दृड्यर्थ राधेयो रथिनां वरः । दिव्यास्तविन्महातेजाः कण कर्त्तनो कृपः । मेनागापय स कय शत्रुभिः परमास्ववित् । धानितः पाण्डवैः भूरेः समरे वीर्यवालिभिः । हपो महेन्द्रा देवेषु वृषः को नरेम्वपि । तोयमन्य लोकेषु वृपं नैवानुम । उ.वा परोऽयाना राज्ञां वैश्रवणो पर। मरो महेन्द्रा देवानी की. प्रहरता बर। योजितः पार्थिवः शूरै समर्थ यिंशानिभिः । दुर्योधनस्य रयर्थ उखामुमियाजयत् । य सञ्चा मागधा राजा मान्यमानाध्य भारदः। अरोमीत् पार्थिव चचमृते यादवकारखान् । तं श्रुला निहतं की देरथे मव्यसाचिना। मोकाएंवे निममोऽहं भिन्ना नारिव सागरे । कृपं निहतं श्रुत्ला दर रयिनी बरः । भोकावे निमोऽहमसवः मागरे ययायिय दुसन विनग्यामि मध्य। बजाहढतरं मन्ये पदयं मम दुर्मिद। भातिसमन्धिमिवाणामिमं अला पराभव । । १५ ·१० ॥ श्रीमहाभारतं । [अध्यादI . . + को मदन्यः पुमाशाके न अद्यात् सूत जीवितं । विषमनिप्रपातच पर्वतापादहं वृणे। नहि शक्ष्यानि दुःखानि मा कष्टानि सञ्चय।, इति श्रीमहाभारत कर्षपर्वणि तराष्ट्रवाक्ये अयमाऽध्यायः॥८॥ ॥ सञ्जय उवाच॥ थिया कुलेन यथमा तपसा च श्रुतेन च । वामद्य मन्ना मन्यन्त ययातिमिव नाइपं । श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्याऽसि पार्थिव । पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कयाः। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ दवमेव परं मन्ये धिपौरुषमनर्थकं । यत्र मालमतोकाय, कर्णोऽ डहन्यत मयुगे। इत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथवजान् । प्रताय शरवर्षेण दिशः सा महारथः । मोहयित्वा रणे पार्थान् वज्रहस्त इवासुरान् । स कयं निहतः शेते वायुरुम इव द्रुमः । भोकस्यान्तं न पश्यामि पारं जलनिधरिख । चिन्ता मे वर्द्धतेऽ तीव मुमूर्षा वाऽपि नायते। कर्णस्य निधनं श्रुता विजयं फाल्गुनस्य च । अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य सञ्चय। वज्रसारमयं नून हृदय दुर्भिदं मम । यत् शुला पुरुषव्याचं हतं कर्ण न दीयते। आयुनूनं सदी में विहितं दैवतैः पुरा । यच कणें हतं श्रुत्वा जीवामोह सुदुःखितः । धिग्जीवितमिदचैव सुद्धीनस्य मञ्जय। अद्य चाहं दशामेतां गतः सञ्जय गर्हिता ।। रूपणं वर्तयिष्यामि शोच्या समस्य मन्दधीः। अहमेव पुरा भृत्वा सर्वलाकस्य सत्कृतः। परिभूतः कयं सत परैः भक्ष्यामि जीवितु । दुःखात् सुदुःखं व्यसन प्राप्तवानस्मि सञ्जय। भीमद्रोणवधेनैव कर्णस्य च महात्मनः । नावशेष प्रपश्यामि सूतपुत्त्रे हते युधि।' महिं पारं महानासीत् पुत्त्राणं मम सञ्चय । युद्धे हि निहत शूरो विसृजन् सायकान् बहन् । को हि मजीवितेनार्थस्तम्मृते पुरुषर्षभ। रथादधिरथिनून न्यपतत् सायकार्दितः । पर्वतस्येव भिखर वज्रपानादिदारितं । म भेते पृथिवी नूनं शोभयन् रुधिरोदितः । मातङ्ग व मत्तेन दिपेन्द्रेण निपातितः। यो बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयं । मोऽनेन इतः कर्ण: प्रतिमानं धनुष्मता । स हि बोरो महेवामी मित्राणामभयङ्करः। भेत विनिहता बीरो देवेन्द्रेण वाचलः। परिवाध्वगमन दरिद्रस्येव कामितं । दुर्योधनस्य चाकून बषितस्येव विमुषः । अन्यथा चिन्तितं कार्थमन्यया तनु जायते। अहो नुपलवदेवं कालय दुरनिकमः । पलायमान. कपणे दीनात्मा दीनपारुपः । विदिनिहनः सूत पुचा दुःयास्नो मम। कधिन दोनाचरित कृतवास्तात संयुगे। कधिष निहनः मूरो ययाऽन्ये इनियर्षभाः । युधिष्ठिरस्य वचनं मा युध्यखेति सर्वदा । दुयोधनो नाभ्यप्रभा पथ्यमिवोषधी परतल्पे भयानन भोमेश सुमहात्मना। पानोपं याचिनः पार्थ मोऽविष्यन्मेदिनीना जलस्य धारां अनिता दृष्ट्वा पाण्डुसुतेन च । चावीत् म महापातात माम्य पाण्डवः । प्रममाद्धि भवेशान्तिदिन युद्धमस्त वः।

·अध्याय 1.3 ॥ कर्णपर्व। . । भाटभावेन पृथिवी भुड्ल पाण्डुसुतैः मह। अकुर्वन् वचन तस्य नून भोचति पुचकः । नदिदं समनुप्राप्तं वचनं दोर्षदर्धिनः । श्रहन्तु निहतामात्यो इतपुनश्च सञ्जय। द्यूततः कृच्छ्रमापन्ना लूनपक्ष इव दिजः । यया हि शकुनि म छिचा पदा र बच्चय। विसर्जयन्ति संहृष्टास्ताद्यमानाः कुमारकाः । लूनपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते । तथाऽहमपि संप्राप्तो लूनपर रख दिजः । गए; सार्थहोनय निशानिन्धुवर्जितः । का दिध प्रतिपस्यामि दीनः शत्रुवयं गतः । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि तराष्ट्रविलापे नवमोऽध्यायः ॥ ८॥ . ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इत्येवंतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहदुःखितः । प्रोवाच सत्रयं भूयः भोकव्याकुलमानसः । ॥ एतराष्ट्र उवाच॥ योऽजयत् सर्वकाम्बोजानम्बधान कैकयैः सह । गान्धारांश विदेहाय जिला काथार्थमावे। दुर्योधनस्य दृद्ध्यर्थं योऽजयत् प्रथिवी प्रभुः। स जितः पाण्डवैः शूरैः समरे वाजशाचिभिः । तस्मिन् हते महेष्वासे करें युधि किरीटिना । के बोराः पर्यतिष्ठन्त तन्ममाचक्ष्व समय । कचिन्नकः परित्यक्तः पाण्डवैर्बिहतो रणे । उक्त त्वया पुरातात यथा वोरो निपातितः । भीममप्रतियुध्यन्नं शिखण्डी सायकोत्तमैः । पानयामाम समरे सर्वशस्त्रभृता परं। तथा द्रौपदिना द्रोण न्यस्तमायुधो युधि । उक्रयागो मोवासः शरैर्बहुभिराचिनः । निहतः खड्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्वेन सञ्जय। अन्तरेण हनाको छलेन च विशेषतः । अषमहमेतदै भीपणा निपातिती । भीमद्राणी हि समरे न हन्यादमत् स्वयं ! न्यायेन युध्यमानो हितदै सत्यं ब्रवीमि ते। कर्णन्त्वस्यन्तमस्वाणि दिव्यानि च वहनि च । कथमिन्द्रापमं वीरं मृत्युद्धे समस्पृशत् । यस्य विद्युत्प्रभा शक्ति दिव्या कनकभूषणं । प्रायच्छतिषता इन्त्रों कुण्डलाभ्यां पुरन्दरः। यस्य सर्पमुखा दिव्यः परः काधनभूषणः म शेते निहतः सबै कर्णस्वरिरिसदनः । भीमद्रोणमुखान् बोरान योऽवमन्य महारयान् । आमदग्न्यान्महाघोरं बायमस्वमभिक्षत । यय ट्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखार्दितान मेरैः। मौभद्रस्य महाबाहुर्यधमत् कार्मुकं पितः । यय नागायुतप्राणं वजरंइसमयुतं। विरथं महमा छत्वा भीमभेनमयाइमत् । सहदेवश्च निर्भिय धरैः मन्नतपर्वभिः । कृपया विरथं कृत्वा नाइनर्भचिन्नया । यच मायामहस्राणि विकुर्बाणं जयविणं । घटोत्कचं राचमेन्द्र शक्रयत्या निप्तिवान् । रताच दिवमान् यस्त्र युद्धे भीतो धननयः । नागम रथ धोरः म कयं निहतो रणे । रयभटोनचेत्तस्य धनुर्वा न व्यहोर्थत। नदस्त्राणि निर्णतः स कय निहतः परेको हिमको रणे कर्ण विधुवान महड्नुः । विमुचन्तं भरान् घारान् दिव्यान्यस्वाणि चाहवे। जेतु पुरुषार्टून शार्दूलमिव वेगिनं । धु नस्य धनुग्छिन्न रयो कपि मधे गतः। प्रसासि वा प्रणानि यया मसिमे हतं । न हन्यदपि पश्यामि कारणं तस्य नामने । निहन्मि मानानं यावत्तावत् पादौन धावये । २९. - .

·॥श्रीमहाभारतं॥ [यध्याय १.॥ ३०५ २१५ इति यस्य महाघोरं व्रतमामीमहात्मनः । यस्य भीतो रणे निद्रा धर्धराजो युधिष्ठिरः। त्रयोदभमा नित्यं नाभजत् पुरुषर्षभः । यस्य वीर्यवतो वीर्यमुपाश्रित्य महात्मनः । मम पुत्तः सभा भाया पाण्डूना नीतवान् बलात् । तत्रापि च सभामध्ये पाण्डवानाञ्च पस्यता । दासभार्यति पाञ्चालीमब्रवीत् कुरुसन्निधौ । न मन्ति पतयः ठपणे सर्वे षण्यतिलः समाः । उपतिठस्ख भतारमन्य वा वरवर्णिनि। इत्यवं यः पुमान् वाधा रूवाः संथावयत्रुपा। सभाया सूतजः कृष्णां म कयं निहतः परैः । यदि भोभो रणलाघी द्रोणे वा युधि दुभदः । न इनियति कौन्तेयान् पतपातात् सुयोधन । सानव इनिय्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः । किं करिष्यति गाण्डीवमवय्या च महेषुधी। खिग्धचन्दनदिग्धस्य मत्सरस्याभिधावतः । म ननस्टपभस्कन्धा मजुनेन कयं हतः । यच गाण्डीवमुक्काना स्पर्शमुयमचिन्तयन्। अपति मिकपणेति छुवन् पार्थानचत । यस्य नामोद्भयं पार्थः सपुत्रः सजनाईनैः। स्वाइवलमाश्रित्य मुहर्तमपि सञ्चय । तस्य नाई वधं मन्य देवैरपि प्रवासवैः। प्रतीपमभिधावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः । नहि ज्या संस्पृशानस्य ननुव वाऽपि ग्टद्धतः । पुमानाधिरयेः स्यातुं कचित् प्रमुखतोऽइति । अपि स्यान्मेदिनी हीना मोमसूर्यप्रभाराभिः। नवच पुरुषेन्द्रस्य संयुगेष्वपलायिनः । येन मन्दः महायेन भाषा दुःशासनेन च । वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचत । स नूनं वृषभस्कन्वं कर्ण दृष्ट्वा निपातितं । दुःशासनध निहतं मन्ये मोपति पुनकः । हतं वैकर्त्तनं राजा दैरथे सव्यसाचिना। जयतः पाण्डवान् दृष्ट्वा किं खिदुर्योधनोऽब्रवीत् । मर्पणं हतं दृष्ट्वा कृपमेनच संयुगे। प्रभग्नच पतं दृष्ट्वा बध्यमानं महारथैः । पराभुखाय राज्ञस्तु पलायनपरायणान् । बिटुतान् रयिनो दृष्टा मन्ये शेषति पुनकः । श्रनेपयाभिमानी च दुईद्धिरजितेन्द्रियः। तोत्साई यस दृष्टा किखिदुर्योधनोऽप्रवीत् । स्वयं वैरं महत्कृत्वा वार्यमाणः मुगणैः । प्रधने हतयिो. किंखिदुबाधनोऽप्रवीत् । घुनं छत्वा पुरा हो वश्चपिला च पाण्डवान् । मनिः भाषसतात इते कई किमीत् । छतरी महेश्वासः सावतानां महारथः । तकनं दृष्टाधादियः किमभाषत । माह्मणाः पचिया पैश्यां यस्य शिक्षामुपासने धनुदं रिकोपनाद्राणपुत्रस्य धीमतः । युवा रूपेण सम्पन्नो दर्शनीयो महायभाः। अपत्यामा ते काँ किमभापत मन्चय। पाचाला या धनुर्मदे गानभा रयसत्तमः । एप मारहतमान ने कर्ण किमशेत् । मद्रराजा महेष्यामः भन्यः समितिमाभनः । पहा विनिहतं फर्ष मारय रयिना यः । किमभापत सोपोरो मद्राणामधिपापली। मा विनिहतं मन योधा वारनदुर्भयाः । येच कपन रामानः पृथिया घोडुमागताः । ना फायभापत मनया का तु निहते गोरे रययाधे नरर्षभ। या मुबमीनामापन समय भागमः । मद्रराम. कय मया नियुको रथिनां परः । A. R२५ १२.

·१३ . 1. श्ययाय १० १११।। ॥ कर्णपर्व वैकर्तनस्य मारथ्ये तन्ममाचक्ष सञ्जय। केऽरचन् दविणं च सतपुचव युधतः ।। वाम चक्रं ररक्षुधा क वा वीरस्य पृष्ठतः । के कर्ण न जङ्गः भूराः केन्द्राः पाद्रवसनः । कयञ्च वः ममेनानी हतः कर्ण महारयः। पाण्डवाय कय शूराः प्रत्युदीयुर्महारयाः । सृजन्तः शरवाणि वारिधारा वाम्बुदाः । स च सर्पमुखी दिव्या महेषुप्रवरस्तदा । व्यर्थ कयं समभवत्तन्ममाचक्ष सञ्जय! मामकस्वास्य सैन्यस्य हतोत्माइस्य सञ्जय। अवशेष न पश्यामि ककुदे मदिते मतिनी हिवारी महेवामा मदर्थे त्याजोविना। भीमद्राणी हती श्रुषा को वो जीवितेन मे। पुनः पुनर्न म्यामि इतं कर्णश्च पाण्डवैः । यस्य बाहाबलं तुल्यं कुञ्जराणं भतं शतैः । द्रोणे हते कौरवाणां तन्ममाचक्ष मञ्जय । यथा कर्णय कौन्तेयः मह युद्धमयोजयत् । तया च दिपता हन्ता रणे थान्तस्तदुच्यता । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि इतराष्ट्रप्रने दर्शमाऽध्यायः॥१०॥ । मञ्जय उवाच ॥ इते द्रोण महेवामे तस्मिनहनिभारत। कते च भाधर्मकन्ये द्रोणपुग्ने महारथे। द्रवमाणे महाराज कारवाण बलार्णवे। यूज़ पार्थः स्वकं सैन्यमतिष्ठबादभिर्वृतः । तमवस्थितमाज्ञाय पुत्रस्त भरतर्षभ । विद्रुतं खवलं दृष्ट्वा पौरुषेण न्यवारयत् । स्खमनोकमवस्याय वाजवीर्थमुपाश्रितः । युद्धा च सचिरं कालं पाण्डवैः सह भारत। लधलक्ष्यैः परयायच्छद्भिचिरन्तदा । सन्ध्याकाल समासाद्य प्रत्याहारमकारयत् । हत्वाऽवहारं सैन्यानां प्रविश्य शिविरं स्वकं । कुरवः महिना मन्त्र मन्त्रयाचफिर मियः । पर्यवेषु पराभेपु स्पर्धास्तरणवत्सु च । वरामनेयुपविष्टाः सुखमय्याखिवामराः । नतो दुर्योधनो राजा साम्दा परमवलुना । नानाभाग्य महेश्वासान् प्राप्तकालमभाषत । मत मतिमती श्रेष्ठाः मर्चे प्रचूत मा चिरं । रवं गते तु किं कार्य किञ्च कार्यतरं नृपाः। ॥ मञ्जय उवाच ॥ रवमुळे नरेन्द्रेण नरमिश युयुत्सवः । चर्नानाविधायाः सिंहासनगतासदा। नेषां निमम्येजितानि युद्धे प्राणन् जुषतां । समुदीच्य मुखं राशी बालार्कसमवर्चमं । श्राचार्यपुत्रो मेधावो वाक्यतो वाक्यमाददे । रागो योगस्तदा दाक्ष्य नययेत्यत्र साधकाः । उपायाः पण्डितः प्रोकास्ते तु देवमुपाश्रिताः । लोकप्रवीरा येऽस्माक देवकन्या महारथाः। नोनिमन्तस्तया युक्ता दत्ता रकाश्च ते हताः । नो कार्य नरायमस्माभिर्विमयं प्रति । सुनोतरिक्ष साथैवमप्यनुलोम्यते। ते वयं प्रवरं नृणा मयगुणगर्युत । कमेवाभिपक्ष्यामः मैनापत्येन भारत । कर्ण मेनापति कला प्रमयिष्यामहे रिपून् । एप यतिबलः शूरः छतास्त्रो युद्धदुभद । वैवखत इवामयः शनातु रणे रिपून । सनदाचायनयात् झुला राजस्ववात्मनः । प्राभाच महतीधक कर्ष मतिमतदा। हते भीमे घाणे प की जेवति पाण्डवान् । नामा इदये कला ममायस्थ च भारत। ततो दुबोधनः प्रोतः प्रियं शुलाऽस्य तदनः । प्रोतिमत्कारसंयुकं तयमात्महितं ग्इभ । - , ध ·॥श्रीमहाभारतं ॥ विध्याय ११॥ १४ . १. २०५ खं मनः समवस्थाप्य बाहुवीर्यमुपाश्रितः । दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् । कर्ण जानामि तेवी भादं परम मयि । तथापि ला महाबाहो प्रवक्ष्यामि हित वचः । श्रुत्वा यथेष्टच्च कुरु बोर यत्तव रोचते । भवान् प्राज्ञतमो नित्य मम चैव परा गतिः। भीभद्रोणवतिरथी हतौ सेनापती नंम। सेनापतिर्भवानस्तु ताभ्या द्रविणवत्तरः। द्धा च ता महेष्वासो सापेशे च धनञ्जये। मानितौ च मयाबोरी राधेय वचनात्तव । पितामहत्व संप्रेक्ष्य पाण्डुपुत्चा महारणे । रवितास्तात भीमेण दिवमानि दर्शव तु। न्यस्तभस्ते च भवति इतो भीमः पितामहः। शिखण्डिनं पुरस्कृत्य फालुनेन महाहवे। इते तस्मित् महेवामे भरतल्पगते तदा । लयोक्ते पुरुषव्याघ्र द्रोण घासीत् पुरःमरः । तेनापि रविता. पार्थाः शिय्यत्वादिति मे मति । स चापि निहतो रद्धो ध्याधन मवरं। निहताभ्या प्रधानाभ्या ताभ्याममितविक्रम । वत्ममं ममरे योधं नान्यं पश्यामि चिन्तयन् । भवानेव तु नः सो विजयाय न ममयः । पूर्व मध्ये च पद्याच नयेव विहितं हित। म भवान् धूर्ववत् मझे धुरमुद्दोदुमईति । अभिषेचय सेनान्ये खयमात्मानमात्मना। देवताना यया स्कन्दः सेनानो: प्रभुरव्ययः । तया भवानिमा मेना धाराष्ट्री विभत्तुं वै। अधि मधुगणान् मान् महेन्द्रो दानवानिव । अवस्थित रणे दृष्ट्वा पाण्डवास्ता महारथाः। द्रविष्यन्ति च पाधाना विष्णु दृष्टदेव दानवाः । तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकर्पता महाचमूं। भवरयवम्बिते यत्ते पाण्डवा मन्दचेतसः । द्रवियन्ति महामात्याः पाञ्चाला. एञ्जयाथ छ । यया अभ्युदिन' सूर्यः पनपन खेन तेजमा । व्योहति तमस्सोवं नया भजून प्रतापय । ॥ समय उवाच॥ यामा वलवती राजन् पुनस्य तव माऽभवत् । इते भीमेच द्रोणे च कणे जेष्यति पाण्डवान् । नामा पदये हला कर्णमेव नदायीत् । सूतपुत्रन ने पार्थ खित्वाऽये मयुयुत्सति । ॥ कर्ण उवा ।। उपनेतन्मया पूर्व गान्धारे नव मनिधी । जेयामि पाण्डवान् सान सपुत्रान् सजनाईनान् । पनापतिर्भपियामि नपाइ नाव पथया । स्थिरो भव महाराज रिशितान् रिद्धि पाण्डवान । पपप गए । एवमुमो माराम नतो दुबाधनो नृपः । उक्त यो रामभिः माई देवैरिव मतमतः । नापन पक, कर्ण स्कन्दमिवामराः । नतोऽभिविषिपु. का विधिवरेन कभया। दुबानमुपा रान राभानी विशषिणः। मानकुम्भमय: कुम्भवाधियानुमन्वित। नाथपूर्णपाण्यापिणमान. मणिमुकापुतवान्य, पुषगन्वन्तोषध.। भाउमर गुपायोनमानसमभवत । सामान निधना पम्भारय उपभूत। भाषा: भिया मासचा दाय मना.। ता महात्मानमभिषिक बरामन । Rii.भिरिको नियामिनन । पयामाप विमायायायेयः परवारका । जय पाया पारिन्दा पानगांसाहा तिन वन्दिमा प्राधिय पुष्पमा विपापपापासाम राय स्त्रियाय । उपविा मा भानुनामुमलिभिः । .

·अध्याय १९।१२।] कर्ण पर्व ॥ १५ । L नालं तदिखटानी शराण वै सकेगवाः । उलूकाः सूर्थरमोना ज्वलतामिव दर्भने । नहि पाथा: मपाञ्चालाः स्थातुं भक्तास्वायतः । धात्तस्वख समरे महेन्द्रदेव दानवाः । अभिपिक्रस्त राधेयः प्रभया मोऽनितप्रभः । अत्यरियत रूपेण दिवाकर इवापरः। मैनापत्ये तु राधेयमभिषिद्य सुतस्तव । श्रमन्यत तदात्मानं कृतार्थ कालचोदितः। कऽपि राजन संप्राप्य मैनापत्यमरिन्दम । योगमाज्ञापयामास सूचबादयनं प्रति। नव पुनः कर्णः समभे नव भारत । देवैरपि यया स्कन्दः संयामे तारकामये। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि काभिषेक एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ मैनापत्यन्तु संप्राप्य कणे वैकर्त्तनस्तदा । तयोश्च खयं राज्ञा निग्धं घाटममं वचः । योगमाज्ञाप्य सेनानामादित्येऽभ्युदिने तया। अकरोत् किं महाप्राज्ञतन्ममाचच्छ मञ्जय। ॥ मञ्जय उवाच ।। कर्णस्य मनमाज्ञाय युत्तास्ते भरतर्षभ। योगमाज्ञापयामासुर्नन्दितुर्थपुर.सरं । महत्यपरराचे च तब मैन्यस्य मारिप । योगयोगेति सहसा प्रादुरामोन्महास्वनः । कल्पता नागमुख्याना रथानाच्च वरुयिनी । मब्रह्मती पदातीनां वाजिनाच विशाम्पते। मोशनाचैव योधाना त्वरिताना परस्परं । बभूव तुमुलः सदा दिवस्पृक सुमहास्ततः । तनः श्वेतपताकेन बलाकावर्णवानिना। मन धनुषा नागकरेप केतुना । बोरमनपूर्णेन साङ्गदैन वरूयिना । शतघ्नीकिरिणीभकिम्लतोमरधारिणा । कार्मुकैरुपपन्नेन विमलादित्यवर्षसा। रथेनाभिपताकेन सूतपुत्रोऽभ्यदृश्यत । भापयन् वारिज राजन हेमजालविभूषितं । विधुन्चानो महचापं कालखरविभूषितं । दृष्ट्ठा कर्ण महेष्वास रथस्य रथिनां वरं। भानुमन्तमिवोद्यन्नं तमो निमन दुरासदं । न भीमव्यसनं केचित्रापि द्रोणस्य मारिष! नान्येषा पुरुषव्याघ भेनिरेनचं कारवा. । ततस्तु वरयन् योधान् भद्धभब्देन मारिष। का निष्कर्षयामास कौरवाण महासं। प्यूह यूद्ध महेष्वासो मकरं भत्रुतापनः । प्रत्युद्यया तथा कर्णः पाण्डवान् विजिगोषया । मकरस्य तु तुण्डे व कों राजन् व्यवस्थितः । नेवाभ्या शकुनिः शर उलूकय महारथः । द्रोणपुत्रस्त शिरमि ग्रीवाया मर्दादराः। मथे दुयोधनो राजा वलेन महता वृतः । वामपादे तु राजेन्द्र कृतवया व्यवस्थितः । नारायणबलैयुतो गोपलियुद्धदुर्मदैः। पदे तु दविणे राजन गौतमः सत्यविक्रमः । विगत. समहेवामीविणात्यय मंहत ।। अनुपादस्त यो वामतत्र प्रत्या व्यवस्थितः।महत्या सेनया माई मद्देगममुत्यया। दविणे महाराज सुपेयः सत्यमारा हतो रयसहस्रेण दन्तिनाथ निमिः ते.। पुच्छष्वासा मावी- धातरी पार्थिदी नदाचित्रस चित्रसेन माया बनवा हो। नया प्रयाते राजेन्द्र कर्ण नरवरोत्तमा धनञ्चयमभिप्रेध्य धर्मराजोगा, पश्य पार्थ यया सेना धार्तराष्ट्रीह मयुगे । कर्णेन विचिता बोरगुहा कोपरयः। । . - ·८ ॥ श्रीमहाभारत [ थध्याय ५२।१३। ४१५ ५२. ५५५ हतबोरतमा भेषा धार्तराष्ट्रो महाचमूः। फल्गुधेपा महापाहो विजयस्तव फान्गुन । उद्धृतश्च भवेच्छया मम दादभवार्षिकः । वंशाला महापाहा यूई व्यूह ययेच्छसि । भातरेतद्वचः श्रुत्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः । अर्द्धचन्द्रेण व्यूहेन प्रत्यव्यूहत ती चमूं। वामपार्थे तु तस्याय भीममेनो व्यवस्थितः । दविणे च महेष्वासो राम्रो व्यास्थितः। मध्ये व्यूहस्य राजा तु पाण्डवश्य धनञ्जयः। नकुलः सहदेवश्च धर्मराजस्य पृष्ठतः । चकरी तु पाञ्चाल्या युधामन्यूत्तमाजसी । नार्जुनं जहढे पात्यमानौ किरोटिना। भेषा नृपतया बोराः खिता यूहस्य दंशिताः। यथाभाग यथासाई ययायवथ भारत। एवमेतन्महादूई व्यून भारत पाण्डवाः । तावकाय महेवामा युद्धायैव मनो दधुः । दृष्ट्वा व्यूढान्नव चमू सूतपुत्रेण मयुगे। निहतान् पाए निने धार्तराष्ट्रः सबान्धवः । तयेव पाण्डवी मैना व्यूढा दृष्ट्वा युधिष्ठिरः । धार्तराष्ट्रान् हतान्भेने मकान वै जनाधिपः । नतः शङ्खाश्च भेयंश्च पनवानकदुन्दुभिः । डिण्डिमायाप्यहन्यन्त झझराय समन्ततः । सेनयोरुभयोराजन् प्रावाद्यन्त महाखनाः । सिंहनादय संजज्ञे भूराणं जयग्यशिनी । हयषितशब्दाश्च वारणानाञ्च ईहता । रयनेमिख नायाया सम्मानजनाधिय। न द्रोणव्यसनं कश्चिन्जानीते भरतर्षभ । दृष्ट्वा कर्ण महेश्वास मुखे व्यूहस्य दमितं । उभे सैन्ये महाराज प्रहशनरसंकुले । याद्धकामे स्थिते राजन् हन्तुमन्योन्यमाजसा तत्र यत्ता सुसंरधी दृष्ट्वाऽन्यान्य व्यवस्थिती। अनीकमध्ये राजेन्द्र चरतुः कुरुपाण्डयो। नृत्यमाने च ते सेने समेयाना परस्परं । नेपा परेः प्रपञ्च निर्जग्मुस्ते युयुत्सवः । नत. प्रवते युद्धं नरवारणवाजिनी । रथानाञ्च महाराज अन्यान्यमपि निघ्नता। इति श्रीमहाभारते कईपर्वणि यूनिभाणे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ ते भेनेऽन्यान्यमासाद्य प्रदृष्टायनरदिपे । वृहत्या सम्प्रजहात देवासुरसममभे। ततो नररयायेभाः पत्तयद्योगविक्रमा' ।प्रहारान् मृशं चक्रुर्देहपामप्रणशनान्।' पूर्णचन्द्रार्कपनानां कान्तिभिनन्धतः समैः । उत्तमा सिंहाना नृसिंहास्तस्त रुम हो। अर्द्धचन्द्रस्तया भरी: सुरीरमिपट्टिी. । परबधैयाप्यचन्तनुत्तमानानि युध्यता। व्यायनायतबाइना व्यायतायतवाहुभिः। वाहकः पातितारेजुर्धरया सायुधाः । नः स्फुरद्धिर्मको भाति रकानुलितबस्तथा। गरुडाहितस्यै पञ्चास्यैरुरगैरिव । दिरदस्यन्दमायेभ्यः पेतुराि दियद्धताः । विमानन्या यथा शीणे पुण्ये वर्गमदस्तया। गदाभिरन्ये गुाभिः परिपसुपरपि । पोयिताः प्रता: पेतुरीरा बोरतरैरणे। रणे रथैमिथिता मत्ता मत्तदिपा दिपे. । मादिनः मादिभियैव तस्मिन् परममडुले। रयेनंरा रथा नागेरशारीहाय पत्तिभिः। अश्वारोः पदानाय निहता युधि भेरते। रयारपत्नया नाग रयाश्वेभार पत्तिभि.। रथपत्तिदिपायावरयद्यापि नरदिपाः। २४ । ८ .

·अध्याय १२] । कर्णपर्व । १७ . । (e रथायेभनराणान्नु नराश्वभरयः कृतं । पाणिपादेय शस्त्रैश्च रयेय कदनं महत् । तथा तस्मिन् बले पूरैर्वध्यमाने इनेऽपि च । अस्मानभ्याययुः पार्या कादरपुरोगमाः । धरानः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः । मात्यकिश्चेकितानश द्राविडः मेनिकैः सह । वृनायूरेन महता पाएडाोला: सकेरताः । व्यूढोरस्का दोर्षभुजाः पाशवः प्रयुलोचनाः । आपोडिनो रक्तदन्ता मत्तमातङ्गविक्रमाः। नानाविरागवसना गन्धचूर्णवचूर्णिताः । बडामयः पाभहस्ता वारणप्रतिवारणः । समानमृत्यवो राजन्नात्यजन परसरं । कलापिनशापहस्ता दीर्घकेशः प्रियंवदाः। पत्तयः सादिनयान्य घोररूपपराक्रमाः। अथापर पुनः भूरायेदिपाञ्चालकैकयाः । कारूषा: कोप्रवाः काया मागधाद्यापि दुद्रुवुः । तेपो रथाच नागाच प्रवरायोगपत्तयः। नानावाद्यधरैईष्टा नृत्यन्ति च इसन्ति च । तस्य सैन्यस्य महतो महामावबरवतः। मध्ये वृकोदरीऽभ्यायात्वदीयात्रागधूर्गत.। भ नागप्रबरोऽत्युयो विधिवत् कल्पिता बभी। उदयापाद्रिभवनं यथान्युदितभास्कर । तस्थायस वर्षवरं बररत्नविभूषितं । ताराव्याप्तस्य नभसः भारदस्य समलिपं। म नामरव्ययकरचारमालिखतहतः। परन्मध्यन्दिनाकाभनेजमा यदछद्रिपून् । तं दृष्ट्वा दिरदं दूरात् ऐमधूतिदिपस्थितः । पाइयन्नभिदुद्राव प्रमनाः ममनस्तर। तयाः समभवयुद्धं दिपयोरुग्ररूपयाः । यदृच्छया द्रुभवताभशापवनयोरिव। ममतनागी तो वीरी तोमरेरितरेतरं । बलवमूर्य्यरभ्यामभित्त्वाऽन्यान्य विनेदतः। व्यपस्त्य तु नागाभ्या मण्डलानि विचरतः । प्रसव चोमो धनुषी जानतुर्व परस्पर। । वेडितास्फोटितरवैाणशब्दस्त मदतः । तीजन इर्षयन्ती च सिंहनादं प्रचक्रतुः । समुद्यतकराभ्याना दिपाभ्यां तिनावुभौ । वातोद्भुतपताकाभ्या युयुधाते महावली। तावन्योन्यस्य धनुषी छित्त्वयाऽन्यान्य विनेदतः । शक्तिोमरवण मान्मेधाविवाम्नुभिः । ईमधुर्तिस्तदा भीमं तोमरण स्तनान्तरे। निर्षिभेदानिवेगेन पद्भिशाप्यपरैनंदन् । स भीमसेनः पराभ तोमरैरङ्गमाश्रितः । क्रोधदीप्तवपुर्भधैः सप्तमप्तिरिवांग्यमान् । ततो भास्करवर्णममधागनिमयमयं । समन तोमरं भोमः प्रत्यमित्राय ययवान् । नतः कुलूताविपनियापमानम्य सायकः । दमितामर भिवा पश्या विव्याध पाण्डवं । अथ कार्यकमादाय भीमो अलदनिस्वनं। रिपोरभ्यर्दयबागमुन्नदन पाण्डवः परः। म मरीधादिली नागो भीमसेनेन संयुगे । यद्यमाणेऽपि नानिउदातोडूत इवामुदः। तमभ्यधावहिरदंभीमा भीमख्य नागराट् । महावारितं मे वातोद्भूत इवामुदः। मनिवाात्मना मागं चेमभूति: मनापवान् । क्यिाधाभिटुनं वार्भीमसेनस्य कुचरं। 'तत: माधुविसष्टेन दुरेणानतपर्वणा । छित्वा शरामनं मोनाग सामिपमाई यत् । नतः क्रुद्धो रणे भोमं चनतिः पराभिनत् । अघान चाथ दिरद नारायः सर्वमर्थ । . 10 ० .

·१८ ॥ योमहाभारत थिध्याय १२।१२. . . ४ 4 स पपात महानागा भीमसेनस्य भारत। पुरा नागस्य पतनादवमुत्य स्थितो मही। तस्य भीमोऽपि विरद गदया समपाययत् । तस्मात् ममथितान्नागात् मधुर्तिमवसुतं । उद्यदायुधमायान्त गदयाइन् वृकोदरा ।म पपान हत. मासिय॑सुस्तमभितो दिपं वज्रप्रभग्रमचलं सिंघो वजहतो यथा ।तं हतं नृपतिं दृष्ट्वा कुलूतानां यमस्कर। पाद्रवयिता मेना बदीया भरतर्षभ। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि शेमधूर्तिबधे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥सञ्जय उवाच ॥ ततः कर्ण महेष्वासः पाण्डवानामनीकिनी । जघान समरे शूरः शरैः सन्नतपर्वभिः । तथैव वाण्डवा राजंस्तव पुत्वस्य बाहिनी । कर्णस्य प्रमुखे क्रुद्धा निजघ्नुस्ते महारथाः । कोऽपि राजन् समरे व्यइनत् पाण्डवों चमूं। नारारिकवर्णमे. कारपरिमार्जितः । तत्रभारत कन नारास्ताडिता गजाः । नेदु. सेदुध मधुश्च वधमुथ दिवा दश । बध्यमाने बले तस्मिन् सतपुत्रेण मारिष। नकुलोऽभ्यद्रवण सूतपुत्त्रं महारणे। भीमसेनस्तया द्रौणि कुणिं कर्भ दुष्करं । विन्दानुविन्दा कैयौ सात्यकिः समधारयत्। श्रुतकर्माणमायान्त चित्रसेनो महीपतिः। प्रतिविन्ध्यस्तथा चिचं चित्रकेतनका क। दुयोधनस्तु राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरं । संशप्तकगणान् क्रुद्धो धभ्यधावनञ्जयः । पृष्टद्युम्न कृपेणाथ तस्मिन् वीरबरचय। शिखण्डी छतवाणं समासादयदच्युतं । श्रुतकीर्तिस्तथा शल्यं माद्रीपुनः सुनन्नव । दुःशासनं महाराज सहदेवः प्रतापवान् । कैया सात्यकि युद्धे भरवण भाखता । सात्यकिः कैकया चापि छादयामास भारत। तावेन भातरी वीरी जन्नतुईदये भृशं । विषाणान्या यथा नागा प्रतिनाग महावने। भरमभिन्नवाण नाभा भ्रातरी रणे। सात्यकि मत्यकर्माणं राजन् विविधतः शरैः। तमात्यकिर्महाराज महसन सम्वता दिशः। छादयन् भरवर्षेण वारयामास भारत। वार्थमा ततस्ता हि मैनेयमरदृष्टिभिः । भैनेयस्य रथं तूर्ण छादयामामतुः शरैः। तयोस्तु धनुपी चिचे छित्त्वा भारिमहायशाः । अथ तो मायकैस्तीक्षा वरयामाम संयुगे। नयाऽन्ये धनुषी चित्रे प्रसव च महारान् । मात्यकि छादयन्ता तो चेरतुर्लघु, मुष्टु च । तान्या मुका महावाणः कस्यहिणवाममः । द्योतयन्तो दिशः मा. सम्पेतु स्वर्णभूषणः । वाणान्धकारमभवत्तयोराजमहासधे। अन्यान्यस्य धनुथैव चिच्छिदुस्ते महारथाः। ततः फुद्धो महाराज मात्यकिर्युद्धदुर्भदः। धनुन्यत् समादाय सज्यं कृत्वा तु संयुगो।। चुरप्रेण मनोदेणन अनुविन्दपिरोऽहरत् । अपतत्तष्ठिरो राजन् कुण्डलोपचित महत् । समरस्थ घिरी यविहतस्य महारणे। चयन् केकयान् सान् जगामाश वमुन्धरा। नरमा निहतंधरं भाता तस्य महारथः। सज्यमन्यद्धनुः कृत्वा अमेय पर्यवारयत् । स पशा सात्यकि विधा सम्पुर मिलामितः। ननाद बलवान्नादं तिष्ठतिछेति चात्रवोत् । 21 . - ·अध्याय १३।९।। कणपब २८ .. . ५१० - 1 मात्यकिञ्च ततस्पूर्ण कैकेयानां महारय । परैरनेकसाइस्राडोरसि चार्पयत्। स भर. तमाङ्गः सात्यकि मत्यविक्रमः । रराज समरे राजन् सपुप्प इव किंकः । सात्यकि समरे विद्धः कैकेयेन महात्मना। कैकेयं पञ्चविंशत्या विव्याध प्रहमत्रिव । ताबन्योन्यस्य ममरे मंछिद्य धनुपी इभे। हत्वा च मारयो पूर्ण हवाय रयिनाबरी। विरयावमियुद्धाय समाजग्मतुराहवे। शतचन्द्रचिते ग्राह्य चर्मणे सुभुजी तथा। व्यरोचेता महारङ्ग निस्त्रिंगबरधारिणे । यथा देवासुरे युद्धे जम्भयको महावलो। , . मण्डलानि ततस्ता तु विचरन्ती महारणे। अन्यान्यमभितत्रय समाजग्मतुराइवे । अन्यान्यस्य वधे व चक्रतुर्थनमुत्तमं । कैकेयस्य विधा चर्म ततपिच्छेद मानतः । मात्यकेतु नवासा चर्म रिच्छेद पार्थिव । चर्भ छित्त्वा तु कैकेयस्तारागणशतैरतं । चचार मण्डलान्यव गतप्रत्यागतानि च । तचरन्तं महारङ्ग निस्त्रियवरधारिणं। अपइस्तेन निश्छेद शैनेयस्लरयाऽन्धितः । सवा कैकयो राजन् दिधा छिनो महारणे। निपपात मदेवासो वजाहत इवाचलः । तं निहत्य रणे शूरः शैनेयो रथमत्तमः। युधामन्युरयं वर्णमायरोध परन्तप । ततोऽन्य रथमास्याय विधिवत् कल्पितं पुन. । कैकेयानां महामन्य व्यधमत् पात्यकिः मरे । मा वधमाना समरे कैकेयानां महाचमूः । नमुमृज्य रणे शत्रुः प्रदुद्राव दिशा दश। इति श्रीमाभारते करीपर्वणि विन्दानुविन्दवधे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ । । मध्य उवाच ॥ युगका ततो ग़जंशिवसेनं महीपनि। श्राजन्ने ममरे क्रुद्धः पञ्चामतिः शिलीमुखेः । अभिसार तं राजन् नवभिनतपर्मभिः । श्रुतकमाणमाहत्य सूतं क्यिाध पञ्चभिः । श्रुतका ततः क्रुद्धचिवसेने चमूमुखे । नाराचेन सुतीक्षेएन मर्मदेणे समार्पयत् । मोऽतिविद्धो महाराज नाराचेन महात्मना । मूछामभियया वीर. कमलञ्च विवेश ह। स्तमिवन्तरे निं श्रुतकीर्तिर्महायशाः । नवत्या जगतोपालं छादयामास पत्रिभिः । प्रतिलभ्य ततः मज्ञां चित्रमेनो महारय. । धनुविच्छेद भल्लेन तव क्यिाध सप्तभिः । मोऽन्यत् कामुकमादाय वेगानं एकाषितं । चित्ररूपधरनके चित्रसेन मरोधिभिः । भ परचित्रितो राजा चित्रमाउधरो युवा । युवेव समरेशोभगोष्ठीमध्ये स्वतः। श्रुतकभाणमय वै नाराचेन स्तनान्तरे । विभेद तरमा भूयस्तिष्ठतिछेति चाब्रवीत् । श्रुतकमाऽपि ममरे नाराचेन समर्पितः । सुस्राव रुधिरं तर गैरिका, वारलः । ततः मधिरानडी रुधिरेण छतच्छवि. । रराज समरे वोर. मयुष्य इव किंशकः । श्रुतकी,ततो राजन शत्रुश भमभिद्रुतः । अचुभंगारणं कुद्धो विधा रिच्छेद का कं । अयनं शिवधवानं नाराचानां मस्तिभिः । छादयन् ममरे राजन् विव्याध च सपरिभिः । ततोऽपरेष भलेन नीलोन नितिन च । जहार ममिलायं भिरमस्य महात्मनः ।

·। श्रीमहाभारतं । [अध्याय १०।१५। ५. . L + 4 नच्छिरो न्यपन झूमा चित्रसेनस्य दीप्तिमत् । यदृच्छया यथा चन्द्रश्युतः स्वर्गान्महीनछ । राजानं निहतं दृष्ट्वा तेऽभिमारन्तु मारिष । अभ्यद्रवन्न वेगेन चित्रसेनस्य मैनिकाः । ततः फुद्धो महेष्वासस्तसैन्यं प्राद्वच्छर । अन्तकाले यथा क्रुद्धः सर्वभूतानि मेतराट् । ते वध्यमानाः समरे तव पात्रेण धन्विना । व्यद्रवन्त दिवस्तुणे दावदग्धा व दिपाः । तास्तु विद्रवतो दृष्ट्वा निरुत्साहान् विषजये। द्रावयविषुभिस्तीक्ष्णैः श्रुतका व्यरोचत। प्रतिविन्ध्यस्ततचित्र भित्त्वा पञ्चभिराएगै.। सारयिञ्च चिभिर्विद्धा ध्वजमेकेपुणपि च । तं चित्रो नवभिलेवाडोरसि चार्पयत् । वर्षपुढेः प्रसनत्यः कङ्कवहिणवाजित । प्रतिविन्ध्या धनुछित्त्वा तस्य भारत सायकैः । पञ्चभिनिशितैबाणैर धैनं स हि अनिवान् । नतः शक्ति महाराज खघण्टा दुरासदां । प्राहिणेत्तव पौत्राय धोराममिशिखामिव । नामापतन्ती सहसा महोल्काप्रतिभा नदर। विधा चिच्छेद समरे प्रतिविन्ध्यो हसविव। मा पपात विधा छिन्ना प्रतिविन्ध्या शितै, । युगान्त सवभूतानि त्रासयन्ती यथाऽशनिः । भक्तिा प्रहता दृष्ट्वा चित्रो या महागदा । प्रतिविन्ध्याय चिडेप रुफाजालविभूषिता। मा जघान इयास्तस्य सारथिञ्च महारणे । रथं प्रमृद्य वेगेन धरणीमन्वपद्यत । एतस्मिन्नेव काले तु रयादामुत्य भारत। भर्ति चिप चिचाय वर्णदण्डामलट्टतां । तामापतन्ती जग्राह चित्रो राजन्महामनाः। ततस्तामेव चिठेप प्रतिविन्ध्याय पार्थिव । समामाद्य रणे शारं प्रतिविन्ध्य महामभा। निर्भिद्य दक्षिणं बाउं निपपात महोतने। पतिताऽभामयव तं देशमनिर्यया । प्रतिविन्ध्यस्तता राजसामरं हेमभूपित। प्रेषयामाम भकुद्धयित्रस्य वधकासया । म तस्य वावरणं भित्ता इदयमेव च । अगाम धरण पूर्ण महोरग इवामयं । म पपात नदाराजा नामरेण समाइतः । प्रभार्य विपुची वाल पोनी परिघनिभा । विच प्रेक्ष्य निहतं तावका रणमोमिनः। अभ्यद्रवन्त वेगेन प्रतिविध्य समन्ततः । सृजन्ता विविधान् वाणान् मननीय मकिरिणीः। नमाधादयामामः सूर्यमधगया इवा तान् विधम्य महाबाज भरणालेन संयुगे। यद्रावयत्नव चमू वाहत इवामरी । ते पयमानाः ममरे तावकाः पाण्डवप । विभकोयंन्त महमा वातनुना पना एव । विपद्रुते चले तस्मिन् पयमाने समन्ततः । द्रापिरकोऽभ्ययात्तर्ण भीमनं महायल। नतः ममागमा पारो वभव सहसा तयोः । पपा देवामुरे घुद्ध दृववामपयोरिव । रतियोमहाभारते कर्णपर्मणि विवरधे पतईमोश्यायः ॥ १४ ॥ " पमय उवाच ॥ भीमभेनं ततो गणोराजन् वियाध परिण। परया वरया युको दर्भयवस्खलापर्व । संचन पुनराम मक्त्या निमित. मरः । मनमाणि मप्रेक्ष्य मामा घुइस्तवत् । भीमपन. पमाणे द्राषिना निमितः । राजपमरे राजन् रमिवानिक भास्करः। । (L ·सध्याय १५1] । कर्ण पर्व २१ ५८५ - - 1 ततः शरसहसेण मुप्रयुक्रेन पाण्डवः । दोषपुनमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत। गरेः परास्ततो द्रौणि. संवार्य युधि पाण्डवं । ललाटेऽभ्यहनद्राजन् नारान मयविक। ललाटस्वं ततो वाणं धारयामास पाण्डवः । यथा दङ्गं वने दृप्तः खडा धारयते नृप। तता द्रौनि रणे भीमो यतमानं पराक्रमी। विभिर्दिव्याध नाराचैर्खलाटे विस्मयत्रिव। ललाटचस्ततो वाणाह्मणाऽसौ व्यशोभत । प्रादृषीव यथा सिकस्विटकः पर्वतोत्तमः । ततः शरणनैणिरर्दयामास पाण्डवं । ननं कम्पयामामृ मातरिश्वेव पर्वत तथैव पाण्डवा युद्धे द्राणिं गरमतः शिनः । नाकम्पयन संदृष्टा वार्योघ इव पर्वत । तावन्योन्य शरेचारग्छादयानी महारयो । रथवर्यगतो वोरी सभाते वलात्कटी आदित्याविव संदीप्ती लाकक्षयकरावुभौ । वरमिभिरिवान्यान्य तापयन्ता गरोत्तमः। नत. प्रतिशते यत्नं कुणी ती महारणे । शतप्रतिकते यत्ती भरसौरभीतवत् । व्याघाविव च संग्रामे घेरतुस्सी नरोत्तमी । गरदंष्ट्री दुराधर्षी चापवञ्चभयारी। अभूतान्तावदृश्या च भरजाले. समन्ततः। मेघजालरिवाच्छनी गगने चन्द्रभास्करी। चकायतें मुहर्तेन ततस्तावयरिन्दमा । विमुकावभ्रजालेन प्रकारकबुधाविव। अथ तत्रैव संग्रामे वर्तमाने सदारणे । अपमव्यन्ततश्चक्रे द्राणिस्तव दृकोदरं । किरञ्छरशतैरौद्धराभिरिव पर्वत । न तु तन्मम्ट्रपे भीम. शवादिजयलक्षणं । प्रतिचक्रे ततो राजन् पाण्डवोऽप्यपमव्यतः । मण्डलानां विभागेयु गतप्रत्यागनेषु च । बभूव तुमुलं युद्धं नयाः पुरुषसिंहयोः। परिवा विविधान् मागीन् मण्डलस्यानमेव च । भरैः पूर्णयतोत्कृष्टैरन्योन्यमभिजानतः । अन्यान्यस्य बधे चैव चक्रतुर्यनमुत्तम। ईपतरिय चैव कर्जुमन्यान्यमाहवे। ततो द्रौणिमहास्वाणि मायके महारथः । नान्यस्तैरेव समरे प्रतिजन्नेऽय पाण्डवः । नतो घोरं महाराज अस्वयुद्धमवर्तत। पायुद्धं यथा धारं भजासहरणे धभून् । नेवाणाः मममवन्त मुकाताभ्यान्तु भारत। योतयन्तो दिशः सास्तव सैन्यं समन्ततः । वाणमौतं घोरमाकाशं समपद्यत । उल्कापाताहतं युद्धं प्रभानो संदये नुप । वाणाभिधानात् संजजे तत्र भारत पावकः । म विस्फुलिया दीप्तानियोऽददाहिनोदय । नत्र सिद्धामहाराज सम्पतन्ताऽनुवन् वचः । युद्धानामतिसन्या युद्धमेतदिति प्रभा । मन्वयुद्धानि चैतस्य कला नाईन्ति पोडी । नेशच पुनधुई भविष्यति कदाचन । श्री ज्ञानेन सम्पन्नावुभा प्राण्यात्रियो। अहो भार्येण मम्पबावुभी चोपपराकमी। हो भीमबलो भीम रतस्य च रस्ताखता। अहो वोर्यस्य माग्लमदो सौटवर्मतयो.1 स्थितावेती हिममरे कालान्तकयभीपमा। रुद्रो दावित सम्भाना यया दाविन भास्करी यमी वा पुरुषव्याघी धाररूसावुभौ रणे। इति वाचः स्म श्रूयन्त सिद्धानां वै मुड । सिंहनादय मंत्रों समेताना दिवाकमां। ५५ - ·२ ॥ योमहाभारतं॥ [षयाद १५॥१६॥ अद्भुतवायचिन्यच्च दृष्ट्वा कर्म तया रणे। सिद्धचारणमाानां विस्मयः समपद्यत । प्रयंसन्ति तदा देवाः सिद्धाच परमर्षयः । माधु द्रषि महावाहो साधुभोनेति चाब्रुवन्। नो हरी समरे राजन् परस्परकृतागौ। परस्परमुदैवेता शोधादुदृत्य चतुधी। शोधरकेदणा ना तु क्रोधान मस्फुरिताधरौ। क्रोधात् सन्दष्टानी नयेव दशनच्छदी। भन्दाय कादयता म भरदृश्या महारथी । शराम्बुधारी समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनी । नावन्योन्य ध्वविद्धा मारथि महारणे। अन्यान्यस्य हयान् विदा विभिदाते परस्पर। नत. कुद्धा महाराज वासी रद्ध महाहवे। उभी पिरिपतुवर्णमन्यान्यस्य वधैषिण ना मायकैसंहाराज द्योतमांना नमूमुखे। भाजानतः समासाद्य वज्रवेगा दुरामदी। तो परस्परवंगाध मराभ्याच भूशाहती। निपेततुर्महाबोया रथोपस्ये तयोस्तदा। गतम्त मारपिनाला द्रोपपुधमतनं । अपोवाह रमाद्राजन् सर्वभैन्यस्य पश्यतः । नदेव पाडवं राजन् विज्ञसन्त मुनमुंडः । पोवाह रयेनाजी मारथिः शत्रुतापनं । रति श्रीमहाभारतेवर्षपशि अत्यामभीमसेनयुद्धे पचदशेोऽध्यायः ॥१५॥ ॥ एतरा उवाच थपा करके माईमर्जुनस्याभवद्रणः । अन्येषाच मझोपानां पार्वतद्रवीहि मे। अपत्यापायपद्धमधुनस्य च समय चन्यराव मोपानी पाण्डवैतवोहि मे। ॥ पपप उपाय राशन पया वृक्ष भंपाम मुवती मम । वोरापी मनुभिः भाई देहाणविनामम। पर परिमायिर्मयोभयरमिवनो महावात स्वार्ष। प्रिय गेरा नियः पराभवापि स्वपिथरममानि च । पति जिनामनिमग्वि। गुभानापनाम पुष्टान् पन्दनागुरुभपितान् । आप मनसाय पधाक्षरगपविभान । गहन पुरमिवामा पिपर समरेऽभुनः । धान समान एका पायापाविभायाम्। पाणेच मरवानमा भविषद पाएमः। पावसामएपिारेरनेसपानिन्ध रागन एम. Air wrमा नमानासभाः । गरितानिएमभिप मंदाकटाः । faranfreमोरिस गध नपुरममा Preracin marathi | rfterfar freni Inाधान पारयो । freereafernigaran सिपामिरान् । tweenterfereAINI TIKfnsatssa Rasta मारतः । meetikriwar Irrevasi ivanifer । ६६मा विपन । uttitute foundefitfitnाना। - .. - - ·यध्याय १६1] ॥ कर्णपर्व ॥ ३ । १० १५. यो सदा विचतुर्वराविमो ना के ग्वार्जुना। ब्रह्मेशानाविवाजय्या वोरावेकरये स्थिती। सर्वभूतपरौ वोरो नरनारायणविमा। इत्येतन्महदाश्च दृष्ट्वा शुला च भारत। अवस्थामा सुमंयत्तः कृष्णावस्यद्रावरणे । श्रय पाण्डवमस्यन्तममिवनकराकरान् । पुणा पाणिनाइय प्रहमन् द्रौणिरत्रवीत् । यदि मा मन्यसे वीर प्राप्तमहमिहानियिं । नतः मात्मना वद्य युद्धातिय प्रयच्छ मे। रवमाचार्यपुत्त्रेण समाइतो युयुत्सया । वहु मेनेऽर्जुनात्मानमिति चाह जनार्दन । मंशतकाच मे पया द्राणिरायते च मां। यदवानन्तरं प्राप्तं स मे नद्धि माधव । शातिथ्यकर्माभ्युत्थाय दोयता यदि मन्यमे । रखमुकोऽवहत् पार्थ कृष्णा द्रोणात्मजान्तिके। जैत्रेण विधिनातं वायुरिन्द्रमिवाध्वरे। तमामय कमन केशवी द्राणिमत्रोत् । अश्वत्थामन् स्थिरो भूत्वा प्रहराइ सहख च । निचेष्टुभर्टपिण् हि कालोऽयमुपजोविना । सूक्ष्मा विवादो विप्राणा स्यूली वानी जयाजयो। यामभ्यर्थयो माहाद्दिव्या पार्यस्य मत्कियां। तामातुमिच्छन् युध्यस्ख स्थिरो भूत्वाऽद्य पाण्डवं । इत्युक्तो वासुदेवेन तथेत्युक्का दिजात्तमः । वियाध केगवं पश्या नाराचैरर्जुनं चिभिः । नस्यार्जुनः मुसंक्रुद्धस्तिभिवाणे: परामन । चिछेद चान्यदादत्त द्रणिधैरतरं धनुः । मज्यं कृत्वा निमेषाच विव्याधार्जुनकेगा । त्रिभि. गतेब्बामदेव महसेण च पाण्डवं । नत. भरसहखाणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । महजे पिरायान्तं मस्तभ्य च रणेऽर्जुनं । इपुर्धधनुपयेव ज्यायाश्चैवाय मारिष। बाहो. कराभ्यामरसो वदनघाणनेत्रतः । कर्णाभ्यां घिरमोऽझेभ्यो लोमसभ्य एव च । रयध्वजेभ्यश्च भरा निप्पेतुर्बह्मवादिनः । भरजालेन महता विद्धा माधवपाण्डवा। ननाद मुदितो द्रौणिमहामेधापनि खन। नस्य तं निनदं श्रुत्वा पाण्डवोऽच्युतमब्रवीत् । पश्य माधव दौराग्य गुरुपुत्वस्य मा प्रति । पधं प्राप्त मन्यते नौ प्रावन भरवेग्मनि। रषोऽस्मि इन्मिनहाल्प गिदया च बलेन च । अश्वत्थाव. धरानस्तान छित्वैकैकं विधा विधा । व्यधमनरतश्रेष्ठो नोहारमिव मारुत.। तत. संशप्तकान् भूय. माश्वस्तरथदिपान् । ध्वजपत्तिगणानुपातियाध पाण्डव । ये पे ददृमिरे तत्र यचद्रूपास्तदा जनाः । ते ते तत्र मौर्या मेनिरोत्मानमात्मना । ते गाण्डीवरमुकास्तु नानारूपा. पतत्रिए । कोणे साये स्थितान् प्रन्ति दिपाय पुरुषावणे । भलेञ्चिन्नाः करा. पेतु' करिण मदवर्षिण। यया वने परशभिनिछत्ताः मुमहाद्रुमाः । पश्चात्तु मैलवत् पेतुस्ते गजाः मह मादिभि. वजिवचप्रमथिता ययैवादिचयास्तया । गन्धर्धनगराकारावयांचव सकल्पितान्। विनोने+वनैथुनानास्थितान् युद्धदुर्भदः । रैविभकलोकुळवमिवानभ्यवीरपत्। खलतानवसादोन पत्तीयाइन् धनञ्जय । धनञपयुगान्तार्क संमतकमहावं। योपयत दुःयो तोरी मरगतिभिः। पुनःणिर्मदाभल नारादेवसत्रिभ । निविभेद महावगैस्वरन वीव पर्यंत । - ६५ -- .

·२४ ॥ श्रीमहाभारत [पयाय ९८॥१०॥ . तमाचार्यसुतः क्रुद्धः माश्ययन्तारमागः । युयुत्सुरागमघाटुं पार्थस्तानछिनष्करान् । ततः परमसंक्रुद्धः पाण्डवेरखाण्यवासृजत् । अश्वत्थामाभिरुपाय ग्रहानतियये यया । अय संशप्तकांत्यता पाण्डवो द्राणिमभ्यगात्। अपांक्रयानिव त्यका दाता पायमर्थिन। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि अद्वत्थामा नयुद्धे पोडमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततः समभवद्युद्धं माझिरमवर्धसः । नतबमभितो व्यामि एकाशिरसयोरिव । सन्तापयन्तावन्योन्य दीप्तः घरगभस्तिभिः। लोकवासकरावास्ता विमार्गम्या ग्रहाविव । नतोऽविष्यमुवोर्मध्ये नाराचेनार्जुनो म । स तेन विवभा द्राणिरुद्धरमिया रविः । श्रय कृपणा भरभरद्यत्याम्नादिता मर्थ । खरन्मिजालविकचा युगान्तार्काविवामतुः । ततोऽर्जुनः सवैताधारमस्त्रमवारजवासुदेवेऽभिभूते। द्राणायनिश्चाभ्यहनत् पृषत्कर्वजानिवैवखतदण्डकल्पः। ६५ म केशवञ्चार्जुनञ्चातितेजा विव्याध मर्मखतिरौद्रका । वाणैः सुयुतरनिनोवेगैराइतो म्टत्युरपि यथेत । द्रोणेरिपूनर्जुनः सन्निवाय व्यायच्छतस्तदिगुणैः सुपुखैः। तं साश्वसूतध्वजमेकवीरमादृत्य संयतकोन्यमार्छन् । धपि वारानिषुधीर्धनुया पापोन् भुजान पाणिगतश्च शस्त्रं । छत्राणि केन्ठरगान् रथया वस्वाणि माल्यान्यथ भूष पानि। सुकल्पिताः स्यन्दनवाजिनागाः समास्थिता यत्रतेनुवोरैः । पारितवाणभतैर्निरस्तास्तैरेव सार्द्ध नृबरा निपेतुः । पद्मार्कपूर्णन्दुनिभाननानि किरीटमाल्याभरणेज्ज्वलानि । भलार्द्धचन्द्रचरकर्त्तितानि अपेतुरब्धा नृशिरास्यजस । अथ दिपैर्देवरिपुदिपाभै वारिदर्पापहमत्युदयं । कलिङ्गवाङ्गनिषादवीरा जिघांस्वः पाण्डवमभ्यधावन् । तेषां दिपाना निचक पार्थी वर्माणि धर्माणि करनियन्तृन् । ध्वजान् पताकाथ ततः अपेतुर्वाधतानीव गिरी १०. भिरामि । ६०५ नेपु प्रभग्रेषु गुरोस्तनूज वाणैः किरीटी नवसूयवर्णैः । प्रच्छादयामास महाभ्रजालीयुः समुद्यन्तमिवामन्त। . नतोऽर्जुनेपू निपुभिर्निरस्य द्रौणिः शितैर नवासुदेवी । प्रच्छादयित्वा दिवि चन्द्रसूर्य ननाद माम्भोद वातपाते। तमर्जुनसाथ पुनस्तदीयानार्दतस्तैरभिसृत्य शस्तैः । वाणान्धकारं महसैव कृत्वा विव्याध सानिपुभिः सुपुत्रैः। नाप्याददत् सन्दधन्नैव मुञ्चन् वाणन् रये दृश्यत सव्यमाची । रथाथ नागास्तरगान् पदातीन संस्यूतदेहान्ददृशहतांश । मन्धाय नाराघपरान्दमाश पिस्वरन्नेकमिवोत्मसज । नेपाच्च पश्चार्जुनमभ्यविध्यन् पञ्चायुतं निर्मिभिदुः सुपुङ्खाः । तैराहती सर्वमनुष्यमुख्यावसक सवनी धनदेन्द्रकन्या । समाप्तविद्येन नथाभिभूतौ इतौ रणे ताविति मेनिरेऽन्ये । श्रयार्जुनं प्राह दशाईनाथः प्रमाद्यसे किं जहि याधमतं । कुर्याद्धि दो समुपेक्षितोऽयं कटा भवाधिरिवाकियावान् । नयेति चेलाऽच्युतमप्रमादी द्राणि प्रयत्नादिपुभिस्ततवा भुगौ वरौ चन्दनसारदिग्धा वत: विरोऽयापतिमी नथारू 1६. गाण्डीवः कुपितो विकर्णणि शरै. संयति निम्मिीद । छित्त्वा तु रमोसुरगानवियत्त तं रणदूहरतीव रूपं मनईतो वातवैस्तुरीमिढं पार्यशराभिभूतः । दोष नात्य पुनस्तु योर्द्ध पार्यन माई मतिमान् विमृष्य । जानन् जयं निपतं वृष्णिवीरे धनश्चये पाशिरमा वरिष्ठः । विवेश वर्णस्य व नरस्ती जीणेत्साह धीवाणखयोग। नियम्ब म स्थान द्राणि ममायास्य च मारिच । रथायनरमामाधं कास्य प्राविबाइल। 1 - ·'यध्याय १७११९१ कर्णपर्व। २५ प्रतीपकारिणि रणादवत्थानि हते हयैः । मन्त्रापधिक्रियायोगैयाधी देहादिवाहते। ममतकानभिमुखी प्रयानी केशवा ना । वातोडूतपनाकेन वन्दनेनीधनादिना । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वययत्यामपराजये मतदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ॥ मन्त्रय उवाच ॥ प्रयोत्तरेण पाण्डूनां मनायां ध्वनिरुत्थितः । रयनागान्धपत्तोना दण्डधारेण वध्यतां । निवर्तयित्वा तु रयं केशवोऽर्जुनमत्रवीत् । वाइयनेव तुरगान् गरुडानिलरंहसः । माधवोऽप्यतिविक्रान्ता विरदन प्रमायिना | भगदत्तादनवरः मिचया च वलेन च । रन इला निहन्ताऽमि पुनः संशप्तकानिति । वाक्यान्त प्रापयत् पार्थ दण्डधारान्तिक प्रति। स मागधानी प्रवरीऽगुयग्रहे यहे प्रसयो विको यया ग्रहः । सपनसेनां प्रममाय दारुणे मी ममयां विकची । ययाग्रहः। - सुकलितं दानवनागमनिभ महाधनिहदममिवमनं। रयाश्चमातङ्गगणान् महसुशः समास्थितो इन्ति धेरैनैरानपि । रयानधिष्ठाय सवाजिसारथीनराश पादैदिरदो व्यपोथयत्। दिपांच पयो मम्मृदे करेण दिपोत्तमोहन्ति च कालवक्रवत् । नरांस काीयसवर्मभुषणान् निपात्य साश्वानपि पतिभिः सह । व्यपाययद्दन्तिवरेण इभिना समन्दवत् स्थूलनलं यथा तया। अयाऽर्जुन ज्यानलनैमिनिःखने मदभेरीबननादिते। रथाचमानमहसमाले स्थानमनाभ्यपनदिपीचर्म । ततोऽर्जुनं दादशभिः भरोत्तमञ्जनाईनं पाडशभिः ममार्पयत् । स दण्डधारमरगांखिभिस्तिभिस्ततो ननाद प्रजहान चाऽमरुत् । नतोऽस्य पार्थः सगुणेषुकार्मुकंचकर्त भलैजमप्यलहतं । पुनर्नियन्तन सह पादगातुन ततः स चुरोध गिरिममेयरः । नतोऽर्जुनं भिन्नकटेन दन्तिना घनाघनेनानिलतुल्यवर्चमा । अतीव चुशोभयिपुर्जनाईनं धनप्रयवाभिजधान तोमगैः। प्रयाऽस्य वाइ दिपहस्तमनिभा मिरय पूर्णेन्दुनिभाननं विभिः । धुरैः प्रचिच्छेद सह पाण्डवस्तता दिपं वाथमत: समार्पयत्। म पार्यवाणतपनीयभूषणः साचितः काञ्चनवर्ममधिपः । तथा पकाये निभि पर्वतो यथा दावामिना प्रचलितो पषिद्रुमः। म वेदनाशामुदनिखनो नदंयरन् भमन् प्रमुखलितान्तरो द्रवन् । पपात रमः मनियन्तृकखया यया गिरिर्वचति दारितस्तया। हिमावदातेन सुवर्णमालिना हिमाद्रिकूटमतिमेन दन्निना।इते रणे धातरि द प्रामाजिघांसुरिन्द्रापरज धनश्चयं । म तोमरैरकरप्रभैलिभिजनार्दन पञ्चभिरर्जुनं मिने. ! समर्पयिना विननाद नईयंततोऽस्त्र धाइ निचकन पाण्डवः । धुरमसत्ता सुधं मुतोमरा [भारी नन्द नरूपिता भुजी । गमात् पतना युगपदिरेजतुयथाऽद्रिागिरीम शेरगा। नयाऽईचन्द्रण हतं किरीटिना पपात दउस्य मिरः विति दिपात् । वमोषितानिपतदिर दिवाकरोऽस्तादिव प दिमा दिम। ... . - ·॥श्रीमहाभारतं॥ [थध्याय ११८ . - पुनः। अथ दिप श्वेतवराभनिभं दिवाकरांमतिमः भरोत्तमः। विभेद पार्यः म पपात नादयन् हिमाद्रिकूटं कुनिया हतं यथा। ततोऽपरे तत्प्रतिमा गजोत्तमा जिगीषवः संयति सव्यसाचिना । तया कृतास्त च तयेव तो दिपी ततः प्रभमं मुम हद्रिपोबलं। गजा रथायाः पुरुषाच संघमः परस्परघ्नाः परिपतुराहये । परस्परं प्रस्खलिताः समाहता भृशं निपेतुर्बहुभापिणे हताः । अथार्जुन से परिवाय मैनिकाः पुरन्दर देवगणा दूवाब्रुवन् । अभम यस्मान्मरणदिव प्रजाः म वीर दिल्या निइतस्त्रया रियुः। नचेदरचिय इमं जनं भयाद्विषद्भिरेवं वलिभिः प्रपीडित । तयाऽभविष्यद्विषतां प्रमोदनं तथा हवेब्बिह नोड रिसूदन। इतीव भूयश्च मुहभिरीरिता निशम्य वाचः मुमनास्ततोऽर्जुनः । यथाऽनुरूपं प्रतिपूज्य तं जनं जगाम संशप्तकसंधड़ा १५ इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि दण्डबधेऽष्टादशोऽध्यायः॥१८॥ ॥ सञ्जय उवाच ।। प्रत्यागत्य पुनर्जिष्णुर्जन्ने संशप्तकान् बहन् । वक्रातिवक्रगमनादनारक दव ग्रहः । पार्थवाणहता राजनरायरयकुञ्जराः । विलुभमुर्नेः पेतुभयुश्च भारत। धूयान् धूर्यगतान् सुतान् ध्वजांश्चापांच मायकान् । पाणन्पाणिगतं शस्त्र बाहनपि शिरानि च । भले. दुरैरर्द्धचन्द्रवत्सदन्तैश्च पाण्डवः । चिच्छेदामित्रवीराण समरे प्रतियुध्यता । वामितायें युयुत्सन्तो वृषभा दृषभं यथा । निपतन्य नै हराः मतमोऽथ सहस्रशः । नेपां तस्य च तद्युद्धमभवलोमहर्षणं । त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वजिना। तमविध्यत्रिभिबाणैईन्दशकैरिवाहिभिः । उग्रायुधमुतस्तस्य शिरः कायादपाहरत् । नेऽनुन सर्वतः क्रुद्धा नानाभस्वैरवोदृषन् । मरुद्भिः प्रेरिता मेघा हिमवन्तमिवोष्णगे। अक्षरस्वाणि मंवार्थ विषतां सर्वतोऽर्जुन. । सम्यगस्तै. गरी मानहितानहनहइन्। छिन्नत्रिवेणुसहातान् हताश्वपार्णिसारथीन्। विस्वस्तहस्तवणोरान् विचक्ररथकतनान् । मंछिन्त्ररमियोपादान व्यनुकर्षयुगान् रयान् । विश्वस्तसर्बसन्नाहान वाणचक्रेऽर्जुनस्तदा । ते रथात विध्वस्ताः पराधांभान्यनेकशः। धनिनामिव वेग्मानि हतान्यान्यनिलाम्बुभिः । दिपा. मभित्रमाणे वाशनिसमः परः। पेतनिर्ययवेग्मानि वज्रपातानिभिर्यथा। मारोहाम्हरगा: पेतुम्बईवी जनताडिताः। निद्विान्त्राः रिती वीणा रुधिराट्रीः मुदुर्दभः । नरायनागनाराचा भस्यूताः मव्यसाचिना । बधमुशस्त्तु पेतुर्नेदुश्मयुध मारिष । अनेकैश रिसाधर्विचामनिविपोपमः । शनिअग्निवान् पार्थो महेन्द्र इव दानवान्। महामाभारणा मानापा यरायुधाः । मरथाः मध्वजा वीरा हताः पार्थेन शेरते। विषिताः पुष्पकमाणे विभिटाभित्रनयुताः। गताः शरीरमुधामुर्जितः कर्मभिर्दिवं ।

·अध्याय १८] - ॥ कर्णपर्व॥ २५ , अयार्जुनं रथवर बदीया: मभिद्रवन् । नानाजनपदायचा. मगणा जातमन्यवः । उद्यमाना रयायभैः पत्तयय जिधाभवः। सभभ्यधावत्रस्यन्तो विविधं विप्रमायुधं। तदायुधमहावधं युक्तं योधमहाम्बुदैः। व्यधमनिशितैयाणे: चिप्रमर्जुनमारुतः। माध्यत्तिदिपरथं महालक्षाघसंकुलं ।सहमा मन्तितोपन्त पार्यशस्वास्त्रसेतुना। अयावीद्वासुदेवः पार्य किंक्रीडसेऽनघ । मभप्तकान् प्रमयनास्ततः कर्णवधे बर। नथेत्युत्काऽर्जुनः कृष्णं मिष्टान् संशप्तकांस्तदा। आविष्य भक्षेण बलाईत्यानिन्द्र वावधीत्। श्राददन सन्दधनेपून दृष्टः केचिद्रणऽर्जुन. । विमुञ्चन् वा मरान् शोचं दृश्यतऽवहितैरपि । श्राद्यय॑मिति गोविन्दा मममन्यत भारत । इंसाडगौरास्ते सेना ईमाः सर इवाविधन् । ततः संग्रामभूमिश्च वर्तमाने जनवये । अवेक्षमाणे गोविन्दः सव्यसाचिनमब्रवीत्।। एप पार्थ महारौद्रेशवीत भरतक्षयः । पृथिव्या पार्थिवानां वै दुर्योधनसते महत् । पश्य भारत चापानि रुकाष्ठानि धन्विनी। महताश्चापविद्धानि कलापानिपुधीस्तथा। जातरूपमयः पुत्रैः शरांच नतपर्वणः । तैलधाताश्च नाराचान् विमुनानिव पन्नगान्। पाकीपास्तोमरायापि विचित्रान् हेमभूपितान् । चम्माणि चापविद्धानि रुकाध्ठानि भारत। सुवर्णविकतान् प्रामान् शनीः कनकभूषिताः । जाम्बूनदमयः पट्टद्धाय विपुला गदाः । जातरूपमयीयर्थः पहियान् हेमभूषितान् । दण्डैः कनकचिवैद्य विप्रविद्वान् परश्वधान् । परिघान् भिन्दिपालाद्य भुइण्डी. कण्पायिनः । अयस्कुन्ताय पतितान् मुपलानि गुरूणि च । नानाविधानि शस्त्राणि प्रस्टम जयद्धिनः। जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वास्तरखिनः । गदाविमयितैत्रि पर्भिवमस्तकान् । गजवाचिरथैः चुषान् परय योधान् महसमः। मनुस्यगजवाजीनां घरभरिनोमरैः । निस्त्रिंशः पहिश पासवरेलगुडैरपि। भरोडधा छिन्नैः योणिताघपरिसुते.। गतामुभिरमित्रघ्न मरता रणभुभयः । वाइभियन्दनादिः माङ्गदैः इमभूषणैः। सतलवैः सकेयूरीति भारत मेदिनी। साहुति जायच विप्रविरिलतः। इम्तिहस्तापमैछिन्त्रैरुरुभिय तरविनां । पद्धवूडामणिवर मिरोभिच सकुण्डलैः । रथाच बहुधा भमान हेमकाणिनः इभान् । अश्वाय यहधा पग्य योणितेन परिसुतान् । अनुकर्षानुपामझान् पताका विविधान् ध्वजाम् । योधानाच महाभवान् पाण्डुरास प्रकीर्णकान्। निरस्त जिहान्मातवान् प्रयानान पर्वतोपमान । वैजयन्तीबिचित्राय हताय गजयोधिनः । वराणाना परिस्तोमान् मुगुकानव कम्बलान् । विपारिता विचिचाय रूपचिवाः कुयान्तया। भित्राय बहुधा घण्टाः पतद्विर्णिता गये। वैदूर्यमणिदण्डाय पतितावादुमान् भुवि । अश्वानाच युगापोडायवचिवामुरबान्। विद्धाः मादिश्वयिषु मुवर्णविकृताः कुथाः । विचित्राणिपित्राय जातस्फारितान् । प्रयास्तरपरिसामान् राइवान् पतितान् भुवि । घुडामणोबरेन्द्राक्षां रिशिअनरूर। 344 ६. म ·२८ ॥ श्रीमहाभारत ॥ [यध्याय १८1001 . ०( 00. छत्राणि चापविद्धानि चामरप्वजनानि च । चन्द्रनहबभामेश्श वदनैझारुकुण्डलः । कृप्तश्मश्रुभिराकोणी पूर्णचन्द्रनिभर्महीं । कुमुदोत्पलपद्माना खण्डे फुल यथा मर । तया महोमतां वन वुमुदोत्पलसन्निभै । तारागणविचित्रस्य निर्मलेन्दुद्युतिलिपः। पश्येमा नभसस्नुल्या शरत्रतत्रमालिनी । एतत्तवैवानुरूपं कानुन महाहवे। दिवि वा देवराजस्य त्वया यत्कृतमाहवे । एव नादयन् कृष्ण युद्धभूमि किरीटिन। गच्छन्नेवाश्टणाच्छब्द दुर्योधनबले महत् । शवदुन्दुभिनिर्घोपं भेरोपण्वनि स्वनं । रथाश्चगजनादाय भस्व शब्दाच दारुणान् । प्रविश्य तद्दल कृष्णस्तुरगैनोनवेगित । पाण्डोनाभ्यर्दित सैन्य त्वदीय वीक्ष्य विस्मित । स हि नानाविधैाणैरिय्वस्त्रप्रवरो युधि । न्यहनविपती पूगान् गतासनन्तको यथा। गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि मितै शरै । भित्त्वा प्रहरता श्रेष्ठो विदेहासनपातयत्। शत्रुप्रवीरैरस्वाणि नानाशस्त्राणि सायकै.। छित्त्वा तानवधीच्छत्रून् पाएडा मक दवासुरान् । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे ऊनविंशोऽध्याय ॥ १८ ॥ ॥ तराष्ट्र उवाच॥ प्रोक्तस्वया पूर्वमेव प्रवोरो लाकविश्रुत' । म त्वस्य कर्म सङ्गामे त्वया सञ्जय कोर्तितं । तस्थ वितरभो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रम । शिक्षा प्रभावं वीर्यञ्च प्रमाण दर्पमेव च । ॥ सञ्जय उवाच ॥ भीमद्राणपाणिकर्णार्जुनजनाईनान्। समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान यान्मन्यमे रयान् । यो हामिपति वीर्येण सानेतान्महारथान्। न मेने चात्मना तुल्य कञ्चिदेव जनेश्वरं। तुल्यतां द्रोणभीमाभ्यामात्मनो यो न मृप्यते । वासुदेवार्चुनाभ्याच्च न्यूनता तैच्छतात्मनि । म पाण्ड्या नृपतिश्रेष्ठ' सशस्तभृताम्वर । कर्णस्यानीकमहनत् पराभूत इवान्तक । तदुदीपरथाश्वञ्च पत्तिाइसकुल । कुलालचक्रवट्वान्तं पाएहोनाभ्याहत वलात्। ग्यश्वस्तध्वजरथान् विप्रविद्धायुधदिपान् । सम्बगस्तै गरी पाएडयो वायुमेधातिवाविपत् । दिरदान् दिरदारोहान् विपाताकायुधवजान्। स पादरतानहन पाद्रीनिवाग्रिहा। सक्रिप्रामणीरानवारोहान इयानपि । पुलिन्दखसवादीकनिषादान्धककुन्तलान्। दाक्षिणात्याय भाजाय प्रसारान् मद्रामकर्कमान्। विशवकवचान् वाणे कृत्वा चैवाकरोद्यमन्। चतुरनयनं वार्विनन्त पाण्यमाहवे। दृष्ट्वा द्रापिरमधान्तमसम्भान्तस्ततोऽभ्ययात् । श्राभाग्य कुन मधुरमभीतन्तमभीतवत् । प्राह प्रहरता ग्रेट स्मितपूर्व ममाइयन् । राजन् कमलपवान विभिटाभिगनश्रुत। वज्रमहननमख्य प्रख्यातवलपीरुप। मुरिमिष्टायतच्या चायनाभ्या महलनु । दोधा विस्फारयन् भाषि महाजलवद्धृभं । ग्वाम हायौरमिवानभिवत । मदन्दनानुपस्यामि प्रतिवीरं तवाहवे। रथढिरदपत्ययानेक प्रमधमे बहन् । मृगमहानिवारण्ने विभीमिक्लो हरि । महता रथपोषण दिव भूमिध नादयन् । वर्षान्ने प्रत्यहा भयो भासि हादीव पार्थिव। " ००५ . 05 OFL ·यधाप २.1) कर्णपर्व २९ संस्पृशानः शरांतीक्ष्णसूणदामीविषापमान्। मयर्वकेन युध्यख व्यम्मकनान्धको यया। एवमुक्तस्तयेत्युका प्रहरति च नाडितः । कम्निा द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वज.। ,मर्मभेदिभिरत्युप्रैपिरनिभिसापमः । समयमभ्यहनत् द्राणि: पाएकामाचा यवत्तमः । ततोऽपरान् सुतीक्ष्णयानाराचान्मर्मभेदिनः । गत्या दशम्या संयुकानश्वत्थामाऽयवासजत् । तान् भरानच्छिनन् पाएको नवभिनभिनेः शरैः । चतुर्भिरर्दयहाशानाश ने व्यभवोऽभवन्। अथ शणमुतस्येतान्छित्वा निशितैः शरैः। धनुव्या वितता पाएदाछिछेदादित्यतेजसः । दिव्य धनुरथाधिज्यं यत्वा णिरमिवहा । प्रेक्ष्य चाइ रथे युकान् भरैरन्यान् इयोत्तमान् । नत. भरमहखाशि प्रेषयामास वै दिजः । पुसमाधमाकाशमकरोद्दिभ एव च। ततस्तानश्यतः सान् द्रषिवाणान्महात्मनः । जानानोऽयदयाम् पाएमा यातयत् पुरुषर्षभः । प्रयुक्तांस्तान् प्रयनेम छित्वा द्रणेरिघुनरिः। चकरची रणे तस्य प्राणुदनिर्णितः परः । अथारेआघवं दृष्ट्वा मण्डलीकनकामुकः । पास्य द्रोणमुतो वाणान् दृष्टि पूधात्मजा यया। अशावटगवान्यूडः भकटानि यदायुधं । अजस्तदरभागेन द्राणिथिक्षेप मारिष । तमन्तकमिव क्रुद्धमन्तकस्यान्तकोपमा ये ये ददृशिरे नत्र विसंज्ञाः प्रायशोऽभवन् । पर्जन्य इव धर्मान्ते दृश्या भाद्रिमा महीं । प्राचार्यपुत्त्रता सेनां वाणथ्या व्यवोपत द्राणिपर्जन्यमुकान्तां वाणरि सुदुःसहा । वायव्यास्त्रेण मङ्गिय मुदा पापानिलाऽनुदत् । तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुभूषितं । मलयप्रतिम द्राणिन्छित्वाऽयायतरो हयान् । सतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनिःस्खन धनुछित्त्वाऽर्द्धचन्द्रेण तिलो यधनद्र) । अनिरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सायुधानि च । प्राप्तमप्यहित द्राणिर्न जघान रणसया। एतस्मिन्नन्तरे कर्णो गजानीकमुपाद्रवत्। द्रावयामास म तदा पाण्डवानां महद्दल। विरथापयिनक गजानाथ भारत। गजान् बहुभिरानईच्छौः मन्नतपर्वभिः । श्रयद्राणिमहेष्वासः पाएडा भत्रुनिवईण। विरथ रयिनी अठं नाहनयुद्धकालया। त वारणं वारणयुद्धकाविदो दियोत्तम पर्वतसानुविभ। समाभ्यतिष्ठन्मलयवनस्वरन् ययादिस्ट हरिकन्नदन्तया। इतेश्वरो दन्तिवर. सुकपितलराऽभिररः प्रतिभन्दगो बली । तमाद्रवट्राणिमराहतस्वरन् अदेन छत्ता प्रतिहस्ति गर्जितं। स तोमरं भास्कररगिमा पलानमौतमयनमन्युभिः। समम प्रोप्ने परिपीडयन् गर्न गुराः मुनापादिमतोवरो नदन्। मणिप्रकोत्तमवज्रहाटकरला चाइकमात्यमातितः । इतो इतोऽमौत्यसचन्मदा नदन् पराहनाणिवरानभाएं। तदर्कचन्द्रग्रहपावकविय भवानिपानापतितं विचूर्णितं । महेन्द्रवज्राभिहत महास्वनं ययाद्रिद धरणतरी तदा। ननः प्रजज्वालपरेण मन्युना पदारता नागपनिर्यया तया: समाद चान्तकदण्डमन्निभानिधनमिचार्तिकगयतई । E4 F. ३ ज ·॥श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय २०१२। दिपस्य पादायकरान स पञ्चभिर्नुपम्य वाइ च शिरोऽथ च चिभिः। जघान पतिः पडनुत्तमदिपः म पाएधराजानुसरान्म धारथान् । सुदीर्घवृत्ती वरचन्दनौचिता मुवर्णमुक्कामणिवज्रभूषण। भुजा धरायां पतिता नृपस्य ना विचेतुस्ताहताविवारगी। शिरश्च तत् पूर्णमभिप्रभाननं मरोपतामायतनेवमुत्तमं । सितावपि भाजनि तत् सकुण्डलं विशाखयोर्मध्यगत भभी यया। स तु दिपः पञ्चभिरुत्तमेषुभिः कृतः षडंभवतुरो नृपस्तिभिः । छतो दशायः कुलिन युध्यता यथा इविस्तद्दभदेवनं यथा। स पादयो राक्षमभाजनान् वइन् प्रदाय पाएाऽयमनुष्यकुचरान्। स्वधामिवाप्य चलनः पिबप्रियस्ततः प्रशान्तः सलिल प्रहारत.। . । F५ समाप्तविद्यन्तु गुरोः सुतं नृपः समाप्तकमाणमुपेत्य ते मुतः। सुइट्टतोऽत्यर्थमपूजयन्मुदा जिते वला विष्णुमिवामरेश्वरः । . इतिश्रीमहाभारते कर्णपर्वणि पाएजाबधे विंशोऽध्यायः ॥१०॥ ॥तराष्ट्र उवाच॥ पाण्डो हते किमकरोदर्जुनी युधिमनयारकवीरेण कर्णेन द्रावितेषु परेषु च । समाप्तर्विद्या बलवान् युक्तो वीरः सपाण्डवः । सर्वभूतेष्वनुज्ञातः शङ्करेण महात्मना। तस्मान्महद्भयं तीप्रममित्रघ्नाद्धनञ्जयात् । स यत्तत्राकरोत्पार्थस्तन्ममाचल मञ्जय। । सञ्जय उवाच । हते पाएोऽर्जुन कृष्णस्वरन्नाह बजे हितं । पश्यामि नाई राजानमपयातांथ पाडवान् । निवृत्तैश्च पुनः पार्थेभग्नशत्रुबल महत्। अश्वत्थाम्नश्च सङ्कल्पात् हताः कर्णन सञ्जयाः । तथाश्वरथनागानां कृतच कदनं महत् । सर्वमाख्यानवान् वीरो वासुदेव. किरीटिने। रतच्छ्रुला च दृष्ट्वा च भातुर्पोरं महद्भयं । वाहयाश्वान् हषीकेश विपमित्याह पाण्डवः ।। ततः प्रायात वषीकेशो रथेनापतियोधिना। दारुणय पुनस्तत्र प्रादुरासीत् समागमः । ततः पुनःसमाजग्मुरभीताः कुरुपाण्डवाः । भीमसेनमुखाः पार्थाः सूतपुत्रमुखा वयं। ततः प्रवटने भूयः संग्रामो राजसत्तम । कर्णस्य पाण्डवानाञ्च यमराष्ट्रविवर्द्धनः । धनूंषि वाणान् परिधानसिपहिणतोमरान् । मुपलानि भुइण्डीय मत्युटिपरश्वधान् । गदाः प्रासान् शितान् कुन्तान् भिन्दिपालान् महादुगान्। प्रग्टय विप्रमापेतुः परस्परजिधामया। वाज्यातलभन्दन द्या दिशः प्रदिशा वियत् । पृथिवों नेमिघोषेण नादयन्तोऽभ्ययुः परान्। नेन शब्देन महता सद्दष्टायकुराहद । वोरा वोरैर्महाघोरं कलहान्तं तितोषवः । व्यातलरधनु:शब्दः कुचराणाञ्च हता। पादानानाथ पतता नृणा नादो महानभूत् । तालगन्दाय विविधान् राणचाभिगम्जता। श्रुला तत्र मुंभ वेमु. पेतुर्मचुय मैनिकाः । नेपां निनदतां चैव शस्त्रांच मुघता। वहनाधिरथिरिः प्रममायेपुभिः परान्। पच पाचालवीराणा रयान्द च पच च । मायसूतवान् कपः शरैनिन्ये यमवयं । पोधमुण्या महावीर्याः पाण्डना कमाइये। भोधास्ता दिवमाटत्य परिवा. समन्ततः। मतः को दिपायेना सरवर्विसाडयन्। विगाहाण्डजाकोण पद्मिनीमिव यूयपः । . E- ·अध्याय २१ २२] । ॥ कर्ण पर्व। ३१ - दिपमध्यमस्कन्ध राधेयो धनुरुत्तमं । विधुवान, धिताणे विरास्युन्मथ्य पातयन्। चर्मवम्माणि मच्छिन्नान्यपतन भुवि देहिना । विषेइनीस्य संस्पर्श दितीयस्य पतत्रिण। वर्मदेहावमयनैर्धनुष प्रयुत. श.। माया तलवेष्वहनकपया वाजिनो यया। णएडसचयपाञ्चालान् भरगोचरमागतान् । ममई तरसा करी: सिंहो मृगगणानिव । नत पाचालराजश्व द्रौपदेयाच मारिप । यमा च युयुधानश्च महिनाः कर्णमभ्यषु । नेषु व्यायच्छमानेषु कुरुपाञ्चालपाण्डुपु । प्रियानसूवणे त्यत्वा योधा अनु. परस्परं। सुमन्नद्धाः कवचिन. समिरमाणभूपणाः। गदाभिभुषलैशान्य परिपैय महाबलाः। समभ्यधावन्त भृशं कालदरिवोद्यते । नईन्तयाइयन्तय प्रवलान्तय मारिप। तता निर्जनुरन्यान्यं पेठद्यान्योन्यताडिताः । वमन्तो रुधिरं गावैर्विमस्तिष्केक्षणायुधाः । दन्तपूर्ण सरुधिरैनौडिमन्निभै । जीवन्त दुव चायेके तम्यु अस्लोपहिताः । परश्वधाप्यपरे पट्टिशेरमिभिस्तया । शनिभिभिन्दिपालय नखरप्रामतीमर । ततििच्छदुचान्ये विभिदुश्चितिपुस्तया। मञ्चकर्तुच जग्मुश्च क्रुद्धा रणमहार्णवे। पेतुरन्यान्यनिहता व्यसवा रुधिरोलिताः । चरन्त महमा रकं प्रकृत्तावन्दना दव। स्थैरथा विनिहता हस्तिभिशापि हन्तिन' । नरैनरा हता. पेतुरीवरया सहसः । ध्वजाः शिरसि छवाणि दिपहस्ता नृण भुजा । तुर्भिलाईचन्द्रय छिन्त्राः पेतुर्महीतले। नरांय नागान् सरयान इयान्ममृदुराहवे। प्रवाईताः शरान्छिन्वहस्ताश्च दन्निनः । भपताका ध्वाः पतुर्विधी व पर्वताः । पत्तिभिद्य ममासुत्य द्विरदाः स्यन्दनालया। हताश इन्यमानाय पानिताचैव सर्चम. अश्वारोहा. समासाद्य बरिताः पतिभिहता! मादिभि. पत्तिसहाय निहता युधि शेरतेमृदितानीव पानि प्रधाना इव च सजः ।। हताना वदनान्यामन् गात्राणि च महाहवे। रूपाण्यत्यर्यवान्नानि दिरदावनृणां नप। समुत्रानीव वस्त्राणि अयुदर्शनां परां। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मडुलयुद्धे एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ । समय उवाच ॥ इलिभिस्तु महामावास्तव पुत्रेण चोदिता । पृष्टद्युध निकासन्तः क्रुद्धाः पक्तिमभ्ययुः। प्राथाय दाक्षिणात्याय प्रवरा गअयोधिनः । अहाबवाय युगाय मागधास्तालिप्तकाः । मेकलाः कोशस्ता मा दशाण लिषधास्तया । गजयुद्धेषु कुशलाः कलि सह भारत । भरतीमरनाराचैरिमन्त इवामुदा. मिपितु ततः मर्च पाचालवलमाहवे। नान् मिमुई यिनागान् पाया । पोदितान् पाश्वती वाणबारारभ्यवोषत् । रकै दभिः पहिरटाभिरपि भारत । दिरदानमिवियाध विगिरिनिभान् परे । प्रकाधमान दिरदै#परिव दिवाकरं । प्रययु' पाण्डुपाचाला नदना निमितायुधाः । तायागानभिवर्षन्तो ज्यातचीतधनादित । वीरनृत्य प्रस्त्यन्तः शूलतालप्रमादितः । 5.

·२२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [अध्याय २२॥२ 24 . मकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः । मात्यकिय भिषडी घचेकितानय वीर्यवान् । समन्तात् सिषिचुर्बोरा मेघास्तायैरिवारलान् । ते खेच्छ प्रेपिता नागा नरानद्यावयानपि। इस्तरादिप्य ममृदुः पद्भिशाप्यतिमन्यवः । विभिदुर विषाणायैः समाविष्य च चित्रिपुः । विषाणलामायाप्यन्ये परिपेतुविभीषणाः । प्रमुखे वर्तमानन्तु दिपमङ्गस्य सात्यकिः। नाराचेनायवेगेन भित्ला माण्यपातयत्। तस्यावर्जितकायस्थ द्विरदादुत्पतियतः । नाराचेनाहनदवः सात्यकिः मोऽपततडवि। पुनस्थापनतो नागं चलन्तमिव पर्वतं । महदेवः प्रयवास्तनाराचैरहनलिभिः। विपनाकं वियन्नार विमर्मध्वजजीवितं । नं कला दिरदं भूयः महदेवोऽजमभ्ययात् । सहदेवन्तु नकुलो वारयित्वाजमार्दयत् । नारायमदण्डाभैस्तिमिनांग शतेन च । दिवाकरकरप्रख्यानङ्गविक्षेप तोमरान्। नकुलाय भवान्यष्टा विधैकैकन्तु मोऽछिनत् । तथा चन्द्रेण शिरस्तस्य चिच्छेद पाण्डवः । स पपात इतो खेच्छस्तेनैव मह दन्तिना । अयाजयुत्ते निहते इस्तिशिवाविशारदे । अङ्गाः क्रुद्धा महामात्रा नागर्नकुलमभ्ययुः । चलत्पताकैः मुमुखैमकशातनुच्छदैः । मिमर्दिषन्तस्वरिताः नदोहरिव पर्वतैः । मेकलात्कलकालिका निषधास्तावलिप्तकाः। भरतीमरवाणि विमुञ्चन्ता निधासवः । तै छाद्यमानं नकुलं दिवाकरमिवानुदैः । परिपेतुः सुसंरक्षाः पाण्डुपाञ्चालमामकाः। नतस्तदभवद्युद्ध रथिनां हस्तिभिः सह । सृजता भरवाणि तोमरांश्च महसूमः। नागानां प्रास्फुटन कुम्भा मर्मणि विविधानि च। दन्ताश्चवातिविद्धाना नाराचैर्भुषणानि च । नेपामष्टा महानागांचतु.षया सुतेजनैः। सहदेवा जघानाय तेऽपतन् मह मादिभिः । प्रागतिभिरायम्य प्रयवानुरुत्तम। नाराचैरहवागान् नकुत्तः कुलनन्दन.। ततः पाञ्चालशैनेया द्रोपदेयाः प्रभद्रकाः। भिखण्डी च महानागान् मिषिचुः शररिभिः) ते पाण्डुयोधामुधर शत्रुविरदपर्वताः । वाणहता. पेतुर्ववरिवाचलाः । एवं हत्वा तव गजास्ते पाण्डुरथकुचराः। द्रुतं सेनामवैवन्त भिन्नकूलामिवापगा। तां ने सेना ममालाब पाण्डुपुत्रस्य मैनिकाः । विवायिला च पुनः कर्ण समभिदुद्रुवुः । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मड्मुखयुद्धे दाविंशोऽध्यायः ॥२२॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ सहदेवं तथा क्रुद्ध दहन्तं तद वाहिनीं। दुमासनो महाराज माता भातरमभ्ययात् । तो समेतो महायुद्धे दृष्टा तब महारथाः। सिंहनादरवायामास्यादुधुवुश्य छ । ततो भारत कुढेन तव पुषेण धषिना। पाण्डुपुत्वविभिन्न विवस्यभिहता बलो। महदेवस्ततो रामन भाराऐन नवात्मा विमा वियाध समत्या सारथिञ्च चिभिः शरैः। दुरमासनसतपापं छित्त्वा राजमहाहवे। महदेवं त्रिसप्तत्या पासोहरमि चार्पयत्। सादेवख संयुद्धः यह यध महाहवे। भाविष्य पाएमतर्फ तव पुत्ररथ प्रति । A . F - ·पध्याय २१२1] ॥ कर्णपर्च॥ १३ समार्गणगुणं चापं छित्त्वा तस्य महानमिः । निपपान ततो भूमा च्युतः सर्थ इवाम्बरात्। श्रयान्यनुरादाय सहदेव. प्रतापवान् । दुःसामनाय चिप वाणमन्तकर ततः। तमापतन्तं विशिख यमदण्डोपमविषं । खड्नेन शितधारेण विधा चिच्छेद कारकः । ततस्तं निमितं खड्गमाविष्य युधि सत्वर. धनुचान्यत् ममादाय भरं जपाइ वीर्यवान्। तमापतन्तं महमा निखिमं निशितैः शरैः । पातयामास समरे महदेवो हपन्निवा ततो वाणंचतापयिं नव पुत्रो महारणे । महदेवरयं वर्ण प्रेषयामास भारत। तकरान् ममरे राजन् वेगेनापतता वहन् । एकैकं पञ्चभिर्वाणैः सहदेवा न्यछन्तत। सचिवाय महावाणास्तव पुत्रेण प्रेषितान् । अथार सुवदन वाणान् प्रेषयामाम मंयुगे। तान वाणास्तव पुत्रोऽपि छित्त्वैकैकं त्रिभिः शरैः । ननाद सुमहानादं दारयाको वमन्धरा । नतो दुःशासना राजन् विधवा पाण्डुसुतं रणे।मारथि नवभिाभाद्रेयस्य समार्पयत्। ततः कुद्धा महाराज महेदवः प्रतापवान्। ममाधत्त परं घार मृत्युकालान्तकापम। विवष्य बलवचा तव पुत्लाय माऽसजत् । म ने निर्मिध वेगेन भित्त्वा च कवचं महत् । प्राविद्धरणी राजन्वल्मीकमिव पन्नगः । ततः संमुमुहे राजतव पुत्रो महारयः । मुढचैनं समालोक्य मारथिस्वरितो रथ। अपोवाह भृशं वस्तो बधमानः भितैः शरैः। पराजित्य रणे तन्तु कौरव्य पाण्डुनन्दनः। दुर्योधनबलं दृष्ट्वा प्रममाय समन्ततः । पिपीलिकपुटं राजन् यया मुद्वरो रुषा। नया मा कौरवो सेना मदिना तेन भारत। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि सहदेवदुःशासनयुद्ध त्रयोविभोऽध्याय. ॥ २२ ॥ ॥सन्नय उवाच ॥ नकुलं रभ युद्धे द्रावयन्न वरूथिनों । कण वैकतनो राजन् वारयामाम व रुपा। नकुलम ततः कर्ण प्रहमन्निदमत्रवीत् । चिरस्य वन दृष्टोऽहं दैवतैः सौम्यचदुपा। पन्य मा व रणे पाप चर्विषयमागतं । वे हि मूलमनाना वैरस्य कलहस्य च। बहोपात् कुरवः सीप ममामाद्य परस्परं । वामद्य समरे हत्वा कृतकृत्योऽस्मि विन्चरः। एवमुक्तः प्रत्युवाच नकुल सूतनन्दनः। सदृभं राजपुत्रस्य धम्बिनय विशेषतः । प्रहरख च मे वीर पश्यामस्तव पारुष कर्य यत्वा रणे शर ततः कथितुमईमि । अनुक्का समरे तात हारा युधन्ति प्रक्रितः। प्रयुभ्यस्व मया शल्या निवे दर्पमेव ते। इत्युका प्राहरचूर्ण पाण्डपुत्राय सूतः विव्याध निं समरे विसप्तत्या गिलीमुः।। भकुलस्तु ततो विद्धः सूतपुत्रेण भारत। अथीत्याशीविषमस्यैः सूतपुत्रमवियत । तस्य कर्णो धनुछित्त्वा स्वर्णपुबै शिलाशितैः । विंशता परमेष्वासः म पाण्यमवम् । ने तस्य कवचं भित्वा पपुः शोणितमाहवे। भाभीविषा यया नागा भित्त्वा गा ममि यदु। श्रयान्यनुरादाय रेमपृष्ठं दुरापदं। कर्ण वियाध विशत्या मारविनिमः। नतः कुद्दो महाराज नकुलः परवीरहा । धुरमेण सुतोन वर्षमा विनन् . इ . 4 - ·॥श्रीमहाभारत [अध्याय २३॥ . ट. 1. N ₹. अथैनं छिन्त्रधन्वान सायकानां तैलिभिः। श्राजन्ने प्रहसन् वीरः सर्वलोकमहारथं । कर्णमभ्यर्दितं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्त्रेण मारिष। विस्मयं परमं जग्मुरथिनः सह दैवतः । अथान्यद्धनुरादय कणे वैकर्तनस्तदा । नकुलं पञ्चभिवागनचुदेशे समार्पयत्। नवखैरथ नैगमाद्रीपुत्रा व्यरोचयत् । खरमिभिरिवादित्यो भुक्ने विसृजन् प्रभा। नकुलस्तु ततः कर्ण विद्धा सप्तभिराएगैः । अथास्य धनुषः कोटि पुनम्छिच्छेद मारिष । सोऽन्यत् कार्युकमादाय समरे वेगवत्तरं। नकुलस्य ततो वाणैः समन्ताच्छादयन्दिशः । सञ्छाद्यमानः सहसा कर्षचापयुतैः शरैः। चिच्छेद च शरांपूर्ण शरैरेव महारथः ।। ततो वाणमयं जालं विततं व्यापि दृश्यते। खद्योतानामिव बातः सम्पतद्भिर्यथानभः । तैनिमुः परयतैग्छादित गगनं तदा । मलभानां यथा वातस्तददासीदिधाम्पत। ते भरा हेमविकृताः सम्पतन्ता मुहुर्मुड.। श्रेणीकता व्यकान्त क्रौधा येणोकता दव। वाणजालावृते धावि च्छादिते च दिवाकर। न म मम्पतले भन्यो किञ्चिदप्यन्तरीदगे। निरुद्धे नत्र मार्गे च सरसः समन्ततः । व्यरोपेतां महात्मानौ कालवाविवादिता। कर्णचापच्युतालबध्यमानास्त सोमकाः । अवालीयन्त राजेन्द्र वेदनार्ता ममादिताः । नकुलस्य तथा वाणैन्यमाना चमूस्तव । व्यशीर्दीत दिश राजन् वातनुवा इवानुदाः । ने मेने इन्यमान तु नाभ्या दिव्यर्म हाथरः । भरपातमपाक्रम्य तत्थतः प्रेक्षिके तदा। प्रोत्सारितजने तस्मिन् कर्णपाण्डवयाः शरैः। अविधता महात्मानावन्योन्यं शरष्टिमिः विदर्भयना दिव्यानि शस्त्राणि रणमूर्द्धनि। छादयना च सहसा परस्परबधैषिणा। नकुलेन मरा मुकाः कावहिपदाससः । सूतपुधमाछाद्य व्यतित यथाम्बरे। तथैव सूतपुत्रेण प्रेषिताः परमाहवे। पाण्डुपुत्रमवच्छाद्य व्यतिष्ठन्ताम्बरे शराः । परवेममविश ना दाते न कैछन । सूर्याचन्द्रमसौ राजन् छाद्यमानी धनैरिव । नतः कुद्धोरणे कर्णः छत्वा धोरतरं वपुः । पाण्डवं छादयामास समन्ताछरधिभिः । सोऽतिच्छो महाराज सूतपुत्रेण पाण्डवः। न चकार यथा राजन् भास्करो जलदैर्यथा। ततः प्रहाधिरथिः भालानि मारिप । प्रेषयामास समरे मतमोऽथ महसयः । एकछापमभून सर्च नस्य वणिर्य हात्मनः। अधछायेव सत्र सम्पतभिः भरोत्तमः। ततः क महाराज धनुग्छिता महात्मनः । सारथिं पातयामाम रथनीडाडूसन्निव । नायरयाश चतुभिर्वितिः मरैः। यमस्य भवनं वर्ण प्रेषयामास भारत। प्रयायन र रियनिसमा व्यधमच्छर। पताकाधकरवाय गदा साध मारिप। तपय नहार्य पापकरणानि पाहताया विरययेव विवमी व विद्यापते । पनीर्य रयान परिष गश भिठितः । नमुन महापोरं परिपंतस्य सूतगः। थानत् पापवेरामन् मतीदोभारसाधनः । व्यायुधश्नमाधय पर पपतपर्मभिः । CAR ·अध्याय २९१] ॥ कर्णपर्व - . . . । अईयदभिः कण न चैन समपोउयत् । स इन्यमान. समरे कतारलेष बलीयसा । प्राद्रवत् सरसा राजनकुली व्याकुलेन्द्रियः । तमभिद्रुत्य राधेयः प्रहसन वै पुनः पुनः। सज्यमस्य धनु कर व्यवासजत भारत । ततः स एपमे राजन् कण्ठासक्रमहङ्कनु । परिवेशमनुप्राप्तो यया स्याहानि चन्द्रमाः । ययैव चासिती मेषः शकचापेन माभितः। तमब्रवीत्तत. को व्यर्थ व्याहतवानसि । वदानी पुनही वधमानः पुनः पुनः । मायोतीः कुरुभिः साई बलवद्भिश पाण्डव। मदृतात युध्यस ब्रोडामा कुरु पाण्डव। ग्रहे वा गच्छ माद्रेय यत्र वा कृष्णकानुनी । एवमुका महाराज व्यसञ्जयत तं नदा। वधप्राप्तन्तु तं सरो नाहनङ्कर्म वित्तदा । स्मृत्वा कुन्या वचो राजन्नत रन व्यर्जियत्। विष्टयः पाण्डवो राजन् सतपुलेश धन्विना । मोडन्निव जगामाय युधिष्ठिररयं प्रति। प्रारोह रथञ्चापि सूतपुत्रप्रतापित. नियमन दुःखसन्तप्त. कुम्भन्य दुव पनगः । तविजित्वाऽथ कोऽपि पाञ्चालास्वग्तिो यया। रथेनातिपताकेन चन्द्रवर्ण हयेन च । नवाक्रन्दी महानासीत् पाण्डवानां विशाम्पते। दृष्ट्वा नेनापति यान्नं पाञ्चालानां रयग्रजान्। तवाकरोन्महाराज कदनं सतनन्दनः । मध्यं पाते दिनकरे चन्द्रवदिचरन् प्रभुः । भनचक्ररयः कचित् छिन्नध्वजपताकिभिः । हताहितहरैय प्रभवविध मारिय। द्वियमानानपरयाम पाचालानी रथाजान् । नब नत्र च सम्भान्ता विचेहरयकुचराः । दावाग्रिपरिदग्धाजा यथैव स्युर्मशवने। भित्रकुमाधिरछित्रहस्ताय वारणाः। छिन्नगावावराचव छिन्नवालधयाऽपरे। छिन्नाधाणीव सम्पेतुईन्यमाना महात्मना। अपरे त्रासिता नागा नाराचशरतोमर, तमेवाभिमुखं जग्मु मलभा इव पावकं । अपरे निरनन्तय व्यदृश्यन्न महादिपाः । परन्तः माणित गानागा व जलसवाः । उरन्छदैन्मुिकाय बालबन्दैश्च वाजिनः । राजतेश्च नया कास्था सावर्णक्षेत्र भूपणः। होनांचाभरणश्व सतीनैश्च विवर्जितान्। चामरेश कुथाभियवशेरैः पतितरपि। निहत. मादिभिश्व शरीराइवशभितः। अपश्याम रणे तब भाम्यमानान् इयोत्तमान् । प्रायः खद्रेय भन्यतानृष्टिभिशापि भारत। हयमादीनपरयाम कयुकोष्णोपधारिणः। निहतान् वधमानाय पेपमानांश भारतनानाजावयवनांतत्र नव भारत। रथान् हेमपरिष्कारान् संयुताम् जनयः । धाम्यमानानपरयाम हतेपुरयिषु द्रुत। भमावरान कायिनमचक्रास भारताविपताकवांयान्यान् छिपादण्डवन्धुरान् । विहतापयिनस्तत्र धापमानास्तततत. सूतपुत्रगरतोदईन्यमानान् विशाम्पते । विधताय तथैवान्यान् सरस्ताव इतान भइन् । तारकासालच्छवान् बरघण्टाविशभितान् । मानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरतनान् । कारणाननुपरमामो धावमानान् समन्ततः । मिरासि बाइनरूंग पिवानन्यास्तदैव च । कर्णचापच्युनर्वशिरपयाम समन्ततः । (EL .

·३६ ॥योमहाभारत॥ [अध्याय २३ । २५॥ L 10. महान् व्यतिकरो रोद्रो योधानामन्यपद्यत। कर्णमायकनुनाना युध्यताच मित: मेरे। ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सञ्चया' । तमेशाभिमुखं यानि पतगाव पावकं । तं दहन्तमनीकानि तत्र तत्र महारथं। पत्तिया वजयामासर्युगान्नानिमिवाचन । इतभेषास्तु ये वीराः पाञ्चालाना महारयाः । तान् प्रभमान द्रुनाबीरः पृष्ठतो विकिरध्छौ। अभ्यधावत तेजसी विभीए कवचध्वजान्। पातयामास तान् वाणे. सूतपुत्रो महाबलः । मध्यन्दिनमनुप्राप्तो भूतानीव तमानुद' । इति श्रीमहाभारते करपळणि कर्षयुद्धे चतुर्वि भनितमोऽध्यायः ॥२४॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ युयुत्सु तव पुत्त्रस्य द्रावयन्त बलं महत् । उलूको न्यपतत्तूर्ण नितिष्ठेनि चाभगोत् । युयुत्सुथ ततो राजन् शितधारेण पत्रिणा । उलूकं ताडयामास वज्रेणेव महाबल। उलूकस्त तत क्रुद्धस्तव पुत्रस्य संयुगे । सुरमेण धनुन्छित्त्वा तापयामाम कर्णिना। तदपास्य धनुग्छिन्नं युयुत्सुय्गवत्तरं । अन्यदादत्त सुमहचापं भरतलोचन. । शाकुनिस्तु तत पध्या विव्याध भरतर्षभ । मारथि विभिरानफ़त्तञ्च भूयो न्यविध्यत । उलूकस्तन्तु विंशत्या विद्धा वर्णविभूषितः । अथास्य समरे क्रुद्धो वञ्चिच्छेद काञ्चनं । मच्छिन्नयएि सुमहान् शीर्थमानो महाध्वजः। पपात प्रमुख राजन् युयुत्माः काञ्चनध्वज.। ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सु क्रोधमूर्छित.। उल्क पञ्चभिर्वाणैराजघान स्तनान्तरे उलूकस्तस्य रुमरे तेलपातेन मारिष। शिरश्चिच्छेद भलेन यन्तुर्भरतसत्तम। तच्छिन्नमपतझूमा युयुत्माः सारथेस्तदा । तारारूप यथा चित्र निपपात मोतले। जधान चतुरोऽनाश्च तच विव्याध सप्तभिः। सोऽतिविद्धा वलवता प्रत्यपायाद्यान्तरं । तं निर्जित्य रणे राजन्नुलुकसरिता यया। पाञ्चालान् सञ्चयांश्चैव विनिम्नविशिन. शरैः। शतानीक महाराज श्रुतकमा सुतस्तव । व्यश्वस्तरथञ्चक्रे निमेषादसम्भ्रमः । हताश्वे तु रथे तिष्ठन् घतानीको महारथः। गदां चिक्षेप संकुद्धस्तव पुत्तस्य मारिष। मा का स्यन्दनं भस्म हयांश्चैव मसारथोन्। पपात धरणे पूर्ण दारयन्तीव भारत। तावुनी विरथा बोरी कुरूण कीर्तिवर्द्धना। व्यपाक्रमेता युद्धाच प्रेक्ष्यमाण परस्परं । पुधस्तु तव सम्भाना विविधो रथमारहत् । शतानीकोऽपि त्वरित. प्रतिविन्ध्यरथं गः। मुतमामन्तु भनिर्विद्धा तु निमितः गैः। नाकम्पयत् सुसंक्रुद्धा वाघ व पर्वतं । मतभीमस्तु तं दृष्ट्वा पितुरत्यन्तवैरिएं। शरैरनेकमाइग्छादयामास भारत । नान् भरान भकुनि चिच्छेदान्यै पतविभिः । लध्वस्त्र थिचयाधी च जितकाशी च संयुगे ! निगर्थ ममरे चापि मरांस्तानिमित. मर. । श्राजधान सुमंक्रुद्धः सुतसोमन्त्रिभिः शरै। तस्यावान् केतनं सूतं तितो व्यधमच्छर । खालस्तव माहाराज तत उपार्जनाः। इनायो विरयव जिनकेतर मारिष। धन्वी धनु-बरे रय रथाद्भूमावनिहत ।

·अध्याय २५ । २६ ॥ कर्णपर्व । . यजत् मायकांवि वर्णपुचान् शिलाशितान् । शदयाभाव भमरे तव खालस्य तं रथ। शलभानामिव प्रातान शरजातान्महारयः। रथोपगान् समोधव विव्यये नैव भावसः। • प्रममाथ प्रस्तस्य परजातन्महायशाः तत्राप्यन्न योधाय सिद्धायापि दिवि स्थिताः सुतसोमस्य तत् कर्म दृष्ट्वा श्रद्धेयमहुतं । रथस्य शकुनि यत्तं पदातिः ममयोधयत् । तस्य तीक्षार्महावगैर्भले. मन्नतपर्वभिः । व्यहनत कार्मुकं राजस्वणीराव सर्वशः। मछिन्नधचा विरथः खनमुद्यम्य चानदत् । वैदूर्योत्पलवाभं दन्तिदन्तमयत्सम् । भ्राम्यमाणं ततस्तन्तु विमलाम्बरवर्षस । कालदण्डापर्मभेने सुतसोमस्य धीमतः । सोऽचरत् महसा खड्जी मण्डलानि महसवः । चतुर्दश महाराज शिवावलसमन्वित। भ्रान्तमुवान्तमाविद्धमासुतं विमुतं एन । सम्पात समुदीर्णश्च दर्भयामास संयुगे। भावलम्त ततस्तस्य भरविक्षेप वीर्यवान् । तानापतत रवाह चिछेदं परमामिना । तत. युद्धी महाराज सावल पुनरेव च । प्राहिणत् सुतमोमाय घरानाशेविषापमान् । चिच्छेद तांस खङ्गेन शिक्षया च बलेन चादयन लाघवंयुद्धे ना_तुल्यपराक्रमः। नस्य पञ्चरतो राजनमण्डलावने तदा। सुरप्रेण सतीदेन खॉ चिच्छेद मप्रभं। मच्छिन्नः महमा भुमा निपपात महानमिः। अर्द्धमस्य स्थितं हस्त सुत्मरोस्तत्र भारत। छिनमानाय निस्सिंभमवमुत्य पदानि षट् । प्रावियत ततः शेष सुतसोमा महारथः । सछित्त्वा भगुणधाप रण तस्य महात्मनः । पपात धरणों पूर्ण वर्णवनविभूषितं । सनसोमस्ततोऽगच्छच्छुतकोर्महारयं । धवलोऽपि धनुर्यन घोरमन्यत् सदुद्धयं । अभ्ययात् पाण्डवानीकं निनन् प्रचुगणान् बइन् । नत्र नादो महानासीत् पाण्डवाना विभाम्पते। भौवल समरे दृष्ट्वा विचरन्नमभीतवत्। तान्यनोकानि दुप्तानि प्रस्तवन्ति महान्ति छ । द्राव्यमाणान्यदृश्यन्न भाषलेन महात्मना। यया दैत्यचम राजन् देवराजो ममई । तथैव पाण्डवी ना सौवलेधी व्यनामयत् । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मुतफोमवावलयुद्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ।। सञ्चय उवाच ॥ यदुवं सपा राजन् वारयामास संयुगे । यथा दृष्टा वने मिह भरभा वारयधि। निरुद्धः पार्वतस्तेन गौतमेन बलीयमा । पदात्पदं विचलितुं नायकत्तत्र भारत। गौतमस्य रयं दृष्ट्वा मधुपरयं प्रति । विवेसः मर्वभूतानि चर्य माप्तम मेनिरे । नवावीचन् विमना रथिन. कादिनन्तथा। द्रोणस्य निधनाचून मंसुद्धा दिपदामरः। मारवतो महातेजा दिव्यारूविदुदारधीः । श्रपि सनि भवेदद्य घरधुषस्य गीतमान् । अपोयं वाहिनी छमा मुच्येत महतो भयान । अययं मानका सन्दीप नो इन्पात् समागतान । याद रखने रूपमन्नकातिमा गमिष्यत्ययपदी भारतामय गौतमः १०० 4 भ ·२८ । योमहाभारतं॥ प्पध्याय २६॥ 4 ८ 1 प्राचार्यः विप्रहस्तय विजयो च सदा युधि । अस्त्रवान् वीर्यसम्पन्नः क्रोधेन च समन्वितः । पर्पितय महायुद्ध विमुखोऽद्याभिलक्ष्यते । इत्येवं विविधा वाचस्तावकाना परैः सह । व्ययूयन्त महाराज तयास्तच समागम। विनिःश्वस्य ततः क्रोधात् रूपः भारत्वतो नृप । पार्षतञ्चाईयामास निष्ट सर्वमम्मसु । स हन्यमानः समरे गौतमेन महात्मना । कर्तयं न म जानाति माहेन महता वृतः। तमत्रवोत्ततो यन्ता कचित् मन्नु पार्षत ईदृश व्यसन युद्धे न ते दृष्टं मया क्वचित् । दैवयोगात्तु ने वाण न्यपतन्मर्मभेदिनः। प्रेषिता दिजमुख्येन मर्मास्युद्दिश्य सर्चतः । व्यवर्तये रथं पूर्ण नदीवेगमिवार्णवात् । अबध ब्राह्मणं मन्ये येन ते विक्रमी हतः । ट्युवस्ततो राजन् भनकैरप्रयोदचः । मुद्यते मे मनस्तात गावखेदश्च जायते। वेपथुथ भरीरे भे रोमहर्षश्च जायते। 'वजयन् ब्राह्मणं युद्ध मनाहि यतोऽर्जुनः । बर्जुनं भीमसेनं वा समरे प्राप्य सारथे। प्रेममा भदेवमेपा मे नैटिको मतिः । ततः प्रायान्महाराज सारथिस्वरयन् हयान्। यतो भीमो मद्देम्वासी युयुधे नव मनिकैः । प्रद्रुतञ्च रयं दृष्टा घराघस्य मारिष। किरन भरमतान्येव गौतमोऽनुययौ तदा । सच पूरयामास मुहर्मुहुररिन्दमः । पापत चासयामास महेन्द्रो नमुनि यया। शिखण्डिनन्तु समरे भीममृत्यु दुरासदं। हादिया वारयामास रमयत्रिव मुजम्मुः। शिषडो तु समासाद्य इदिकाना महारथं । पघभिर्विधितर्मनुदेश समाइनत् । छतवमा तु संक्रुद्धो भित्त्वा पश्चा पतविभिः । धनुरेकेन विधेद हसन राजन्महारयः । अयान्यनुरादाय द्रुपदस्यात्मगो वली। तिष्ठनिष्ठति भमुद्धा हार्दिक्य प्रायभाषत । ततोऽस्य नवनि पाणन् स्यापद्वान् मुजनान् । प्रेषयामाम राजेन्द्र नेस्याधग्यन्त वर्षः। स्तियांस्तान समालय पतिताय महीतले। एरर्पण मुतोदऐन का कं चिच्छिदे भयं । अथैनं स्त्रिधन्वानं भादमिव । मोत्या मार्गः हो पाकरसि धार्पयत् । छतवमा तु भद्धमार्गलः घर्विवतः । वाम घिर गारे: कुम्भलादिवोदक। रुधिरेष परिसिया सतवासराजत । पशेष रिता गान् यथा रिकपर्मनः । अथान्यनुरादाय पमार्गणगुणं प्रभुः । रिपणिम वागः स्कन्धदेने यताउयत् । स्कन्धदर स्थितनीषः भिषडी तयरामत। मायाप्रमापाविपुनः महान् पादपा पया। तारन्यान्य रिक्षा धिरेण ममुचिता। पतामाताजपमानि। प्रन्यान्यस्य यो पत्र कुमाणाना महारथा। रपादायीतसर मगसानिमामा एनप्पा मारात्र पातं निमितः परः। र रियाया विभानि। मनोऽस्य कमर मा मात्रा प्रारतामरः। तिरपार Nरपापितःपनामिकता रामन् मुमाइ समाविशन् । 4 ·यध्याय २६।२१] ॥ कर्णपर्व। . १.00 -- - -- - ध्वजयष्टिच महमा मिश्रिये कम्मलावृतः। अपोवाह रणात्तर्ण सारथोरथिनाम्बरं ।। हार्दिक्यभरमन्तप्तं निःश्वसन्त पुनः पुनः । पराजिने ततः शरे द्रुपदस्थात्मने प्रभो। व्यद्रवत् पाण्डोसना बध्यमाना समन्ततः। इवियोमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे पदिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ श्वेताशोऽथ महाराज व्यधमत्तावकं बलं । यथा वायु: ममासाद्य दूलराभि समन्ततः । प्रत्युद्ययुस्निगतीत भिवयः कारवैः सह । शात्वाः संशप्तकाचैव नारायणबलञ्च यत् । सत्यनयन्द्रदेवो मित्रदेवः सुतञ्जयः । साश्रुतियित्रमेनय मित्रवर्मा च भारत। सुशमी वसुधमा च मुवमा चैव भारत । विगतराज. समरे भारभिः परिवारितः। पुत्त्रैश्व म देवानन नामस्तविशारदः । व्यसृजन्त शरणातान किरन्ताऽर्जुनमाहवे। अभ्यवर्त्तन्त सहमा वार्याघा व सागरं । ते बर्जुनं समासाद्य योधाः शतमहसुभः । श्रग इन विलयं सर्व ताय दृष्टुव पत्रगाः। ते हन्यमानाः समरे नाजजः पाण्डवरण। हन्यमाना महाराज शलभा देव पावकं । सत्यमेनस्विमिवाणर्विव्याध युधि पाण्डव । मित्रदेवस्निपश्या तु चन्द्रभेनस्तु सप्तभिः । निववा त्रिसप्तत्या भाश्रुतिद्यापि सप्तभिः। शत्रुञ्जयस्त विशत्या सुगमा नवभिः शरैः । म विद्धो वहुभिः संख्य प्रतिविव्याध नानृपान् । मायुति सप्तभिर्विद्धा सत्यसेनं त्रिभिः शरैः। शत्रुञ्जयञ्च विंशत्या चन्द्रदेवं तथाऽभिः। मित्रदेवं शतेनैव श्रुतमेनं विभिः शरैः । नवनिर्मित्रवाणं सुप्रमाणे तयाऽष्टभिः । शत्रुनयञ्च राजानं हत्वा तत्र मिलाशितैः । साश्रुनेः मशिरस्ताणं शिरः कायादयाहरन् । बरितयन्द्रदेवञ्च शर्मिन्ये यमवयं । तथेतरान्महाराज यतमानान्महारयान्। पञ्चभिः पञ्चभिर्वाणैरेकैकं प्रत्यवारयत् । सत्यमनस्तु संक्रुद्धस्तोमरं व्यसृजन्महत् । समुदिख रणे कृष्ण सिंहनादं ननाद च । म निर्भिद्य भुज मयं माधवस्य महात्मनः । अयस्मयो हेमदण्डा जगाम धरणं तदा । माधवस्य तु विद्धस्य तोमरेण महारणे । प्रतोदः प्रापतद्धस्ताद्रग्मयश्च विशाम्पते। वासुदेवं विभिन्नास दृष्ट्वा पार्थो धनत्रयः। . क्रोधमाहारयन्तीम कृष्णधेदमुवाच ह,। प्रापयाश्चान्महाबाहो मत्यमेनं प्रति प्रभो । यावदेन परस्तीगर्नयामि यममादनं । प्रतोदं ग्टद्य माऽन्यत्तु रमोनपि यया पुरा। वाहयामास तानवान् सत्यमेनरथं प्रति । विश्वकमेनन्नु निर्भिनं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः । सत्यमेन परस्तोतेवारयिला महारयः । ततः सनिमितले राशस्तस्य महचिर। कुण्डलापचितं कायात् च एतनान्तरे। नित्य शिवि मित्रवाणमाधिपत्। वत्सदन्तन तीक्षान सारयिचास्य मारिप । नतः परत यः संभप्तकगणन् बनी। पानयामाम मंजुद्धः शतशोऽय महसमः । ततो रजतपनि राजन् शोष महात्मनः। मित्रभेनस्य चिद रमेण महारयः । मुमाण सुमबुद्धा अबुदे समाइनन् । u ·४० ।। श्रीमहाभारत ।। [अध्याय २७॥२८॥ 3 । . ११११ ततः मंगलकाः सबै परिवार्य धनत्रयं । मस्त्राधैम्टदुः कुद्धा नादयन्तो दिशो दश । अभ्यदितस्तु तैर्जिष्णुः क्रतुल्यपराक्रमः । ऐन्द्रमस्तममेयात्मा प्रादुचक्रे महारथः । ततः भरसहस्राणि प्रादुरासन् विशाम्पते । ध्वजाना छिद्यमानानां कार्मुकाणञ्च मारिष। रथानां सपनाकानां तूणीराण युगः सह । अवाणमथ चक्राण योन्त्राणां रम्मिभिः मह । कूवराणी वरूयाना पृषत्कानाञ्च संयुगे। अश्वानां पतताश्चापि प्रासानामप्रिभिः सह। गदाना परिघाणाञ्च पतितोमरपट्टिौ. । शतघ्नीनां सचक्राणां भुजाणञ्चारुभिः सह । कण्ठसूत्राङ्गदानाञ्च केयूराणञ्च मारिष। हाराणामय निष्काण तनुत्राणाञ्च भारत। छत्राणं व्यजनानाञ्च शिरसा मुकुटैः सह । अश्रूयत महाशब्दस्तब तब विशाम्पते। मकुण्डलानि स्वचाणि पूर्णचन्द्रनिभानि च। शिरांस्युमदृश्यन्त ताराजालमिवाम्बरे। सुसम्वोनि सुवासांसि चन्दनेनोनितानि च । शरीराणि व्यदृश्यन्त निहतानां महीतले। गन्धर्वनगराकार घारमायोधनं तदा। निहतै राजपुत्त्रैश्य पत्तियश्च महाबलः । हस्तिभि पतितैश्चैव तुरङ्गशाभवन्मही। अगम्यरूपा समरे विधाणे रिव पर्वतः नामीञ्चक्रपथस्तत्र पाण्डवस्य महात्मनः । निनतः शाबान भलेईस्त्यश्वं चास्यतो महत्। श्रानकादिव सीदन्ति रथचक्राणि मारिष। चरतस्तस्य संग्रामे तस्मिन् लोहितकई मे। मोदमानानि चक्राणि समूइस्तुरगा भृशं । अमेष महता युक्ता मनोमारुतरंहसः । बध्यमानन्तु तत् सैन्य पाण्डुपुत्रेण धन्विना । प्रायशे विमुखं सर्व नावतिउत भारत। तान जिला समरे जिष्णु संशप्तकगणान् बहन् । विरराज तदा पाथी विधूमोऽमिरिख ज्वलन् । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि भगतकजये सप्तविंशोऽध्यायः॥२७॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ युधिष्ठिर महाराज विसृजन्तं शरान् बहन् । खयं दुर्योधनो राजा प्रत्यग्रवादभीतवत् । नमापतन्न महमा तव पुत्र महारय । धर्मराजो द्रुत विद्धा तितिति चाब्रवीत्। सतुत प्रतिवियाध नवनिर्मितिः । मारयिञ्चास्य भलेन भृभं क्रुद्धोऽभ्यताडपत। तनो युधिष्ठिरो राजन् स्वर्णपद्धान शिलीमुखान्। दुर्योधनाय विषेप पयोदश मिलाधितान । पर्मियतरो वाहाम्तस्य हत्ला महारयः । पचमेन शिरः कायात् भारयेय समाधिपत्। पठेन तु ध्वत्र राश. मतमेन तु कामुक । ठमेन नया व पातयामाम मुनले। पधभिपतियापि धर्मरामोऽईयदृशं । इतायातु रथात्तरमादवमुत्य सनस्तव । एममं व्यमनं प्राप्नो भूमावेशवतिष्ठन् । तन्नु छगतं दृष्ट्वा कर्णणिपादयः । अभ्यवतन्त महमा परामनो नराधिपं । अयपाणुमता: मर्ने परिवार्थ युधिरिं। समय: ममरे रामप्तता पुडमानत । नतसूर्थसहयापि प्रावाद्यन्त महामधे। ना किमकिसागर. प्रादुरामोमोपते । चाभ्यगइन् समरे पायाला: कारव. मह । मराम पम नमुबारणा परवार। रथाय रथिभिः माई हयाय हयमादिभिः। - ·अध्याय २८1] ॥ कर्णपर्व।। २९५८ -- - -- . द्वन्द्वान्यामन्महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगे । विविधान्वयचिन्यानि शस्त्रवत्युत्तमानि च । शराः ममरे म चित्र लघु च सुष्टु च । अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः । अन्यान्य ममरे जमुर्योधवतमनुष्ठिताः। न हि ते समरं चः पृष्ठतो वै कयक्षुन । मुझमिव नद्युद्धमासोन्मधुरदर्शन । नन उन्मजवट्राजनिभादमवर्तत । 'रयो नाग समामाद्य दारयनिमितः शरैः । प्रेषयामास कालाय परैः मन्नतपर्वभिः । नागा हयान् ममामाद्य विविपन्तो बइवणे । दारयामामुरत्युयं तव नव तदा तदा। इयारोहाच बहवः परिवार्य,हयोत्तमान् । नलभन्दवरांचक्रुः सम्पनन्तस्ततस्ततः । धावमानास्ततस्ताम्त द्रवमानान्महागजान् । पार्यतः पृष्ठतथैव निजघ्नुयमादिनः । विद्राव्य च वहनयानागा राजन्मदोत्कटाः । विपापयापरे जन्नुभम्टदुखापरेम। मायाराहाय तरगान् विपाणविविधूरूपा । अपरे चित्रिपुर्वेगात् प्रग्टदातिवलासदा। पादातराहता नागा विवरपु ममन्ततः । चक्रुराखिरं घोरं दुय दिवो दश । पदातीनान्तु सहमा प्र[ताना महाहवे। उत्सृज्याभरणं वर्णमववरणजिरे। निमितं मन्यमानास्त परिणाम्य महागजाः । जग्टहर्चिभिदुव चित्रायाभरणानि च। नास्त तब प्रमतान् वै परिवार्य पदातयः । हस्यारोहानिजानुस्ते महावेगा वलात्कटाः । अपरे इस्तिमिति:खे विचिता महाहवे निपतन्ना विपाशा विद्धाः मुशिविती। अपरे महमा ग्टद्य विपाणैरेव सूदिताः । सेनान्तरं ममामाघ केचित्तव महागणैः। दुएगाचा महाराज विविष्य च पुनः पुनः । अपरे यत्रनानीव विधन्य निहता मधे । पुर:मराय नागानामपरेषा विभाम्पते । परोराण्यतिविद्धानि तत्र तत्र रणगिरे। प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेटेपु चापरे । निग्टहीता नागा: प्रामताभरभक्तिभिः । निग्टन च गजाः केचित् पार्थस्यममदारणः। रयाय मादिभिस्तव मंछिन्ना न्यपतन भुवि । सहयाः मादिनस्तत्र ते मरण महामृधे । भूमावन वेगेन मचाएं पदातिनं । नया सावरणान् कायित्तत्र तत्र विशाम्पते । रयावागाः ममामाद्य परिग्राम चमारिप । याधिपन सहमा तर पोररूपे भयानके । नाराचैम्हिताशापि मजाः पठन्महावमाः । पव्यतस्येव मिखरं वज्ररुन महीतले । योधा योधान् समामाद्य मुटिभिर्यहनन् युधि। कोयन्यान्यमाविण चितिपुर्मिभिदुय छ । उद्यम्य र भुनानन्थे नि जिय च महीनले। पदा चोरः ममानन्य स्फुरन्ताऽपाहरबिरः । पततयापरो राजन विजशारा मिना गिरः । श्रीवतय तथैवान्यः शस्त्र कार्य न्यमनयत् । मुष्टियुद्ध महवासीत् योधाना नव भारत । नया के यहयोयो बाइयुद्धच भैरव । ममासक्रम्य चान्देन विभातम्तया परः । अहार ममरे प्राणायानामस्वरनेकथा । ममशेषु च योधेषु वर्तमाने च महजे । करवान्यत्यितानि स्युः शतशोऽय महसनः। मणिनः मिश्यमानानि स्वाणि काचानि च । .in -- - ८ ·॥योमपाभारतं॥ पिपाय २०१८ १२ - 1 । । .महारागानुरकानि यवाणीय पकाधिप। वर्मतमापुर राममा उन्मत्तगङ्गमतिम मदनापूरयष्णगन् । ने। खे न परेरामन् विज्ञापन मरातुग.। थायमिति युएनो राजाना जपरहिम. । म्यान से महाराज परायर ममागनाम् । उभयो मेनयोरियाकुम ममपचनार महाराज वारय निपातित । इयच पतितसाव नरय विनिपानित.। अगम्यरूपा थिवी धन ममपपत। घणेनामोन्महीपालवतनौषमवर्तिनो। पाचालानधनकलिगतीय धननय.। भीममेन. कुरुपाजन् हस्यनीक मर्मम । एवमेप पयो रत्त कुरुपापडपमेनयोः । अपरागते सूर्य काचता विपुल यस.। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मलयुद्धे अष्टाविमोऽध्यायः ॥ २८ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ अतितीवाणि दुपानिदु महानि बदनिचायतोऽई मश्चयाश्रिाप पुत्राणाधव सक्ष्यं । यथा ल मे कययसे यथा युद्धमवर्तत। न सन्ति सूत कारव्या इति मे नियिता मतिः । दुर्योधनय विरथ एतस्तब महारथः । धर्मपुत्व' कयचके तस्य वा नृपतिः कयं । अपराधे कयं युद्धमभवलोमहर्पणां तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुभलो धमि समय। ॥सञ्जय उवाच ।। मसनेषु तु सैन्यपु वद्यमानेषु भागम' । रथमन्यं समास्याय पुत्चस्तव विशाम्पते। बोधन महता युक्त भविषो भुनगो यथा । दुर्योधन. समावक्ष्य धर्मराज युधिष्ठिर। प्रोवाच सूतं चरितो याहि याहीति भारत । तत्र मां प्रापय विप्र भारथ यत्र पाण्डवः । प्रियमाणातपत्रेण राजा राजति दंभित । स सूतयोदितो राज्ञा राज्ञ स्यन्दनमुत्तम। युधिष्ठिरस्याभिमुखं प्रेषयामास संयुगे। नतो युधिष्ठिरः कुद्ध प्रभिन्न व कुञ्जरः । • मारथिचोदयामास याहि यत्र सुयोधन. । तो समाजग्मतुरौि धातरी रथसत्तमौ । समेत्य च महावीरी भरधा युद्धदुर्मदा। ववर्षतुर्महेवामा रैरन्यान्यमाहवे। नती दुर्योधना राजा धर्मशीलस्य मारिय। शिलाशितेन भल्लेन धनुविभेद संयुगे । तन्नामय्यत संक्रुद्धा हवमान युधिष्ठिः । अपविध्य धनुश्छिन्न क्रोधमरकलोचनः । अन्यत्का कमादाय धर्मपुत्त्रयमूमुखे। दुर्योधनस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च । अथान्यद्धनुरादाय प्रविष्य च युधिष्ठिरं। तावन्योन्य सुसकुद्धा प्रस्तावमुञ्चता। सिंहाविव सुमरवा परस्परजिगोषया । जनतुस्तौ रणेऽन्यान्यं नर्दमानी वृषाविव । अन्तरं मार्गमाण च चेरतुस्ता महारथौ। तत पूर्णयतोत्सृष्टै शरैस्ती तु छतव्रण। विरेजतुर्महाराज किशकाविव पुष्पित । ततो राजन् विमुञ्चना सिंहनादान मुहुर्मुड । तलयोश्च तथा शब्दान् धनुषश्च महाहवे। शङ्ख भन्दवराश्चैव चक्रतुस्ता नरेश्वरौ।। अन्यान्य ता महाराज पोडयाञ्चक्रतुदंश । ततो युधिष्ठिरो राजा पुत्वं तक भरैखिभिः । श्राजघानारमि क्रुद्धो वनवगैईरासद. । प्रतिवियाधत पूर्ण तव पुत्रो महीपति.।' ५L एमा ।

·अध्याय २६।३.1] कर्णपर्व। . पञ्चभित्रिशितवाणे वर्णद्धःशिलाशितैः । ततो दुर्योधनो राजा गति चिप भारत। सर्वपारसवी तीक्ष्ण महोलाप्रतिमा तदा । तामापतन्ती सहसा धर्मराजः शितैः शरी। बिभिरिच्छेद महमा तञ्च विव्याध पञ्चभिः निपपात ततः माऽथ स्वर्णदण्डामहास्वना। निपतन्ती महोल्केव व्यराजछिखिसनिमा । भर्ति विनिहतां दृष्ट्वा पुचस्तव विशाम्पते। नवभिनिशितैर्भश्लैनिजघान युधिष्ठिरं । सोऽतिविद्रा बलवता शत्रुण शत्रुतापनः। - दुर्योधनं समुद्दिश्य वाण जयाह सत्वरः । समाधत्त च तं वाणं धनुर्मधे महाबलः । चिक्षेप च महाराज ततः क्रुद्धः पराक्रमी । म तु वाण: ममामाद्य नव पुचं. महारथं। व्यामोहयत राजानं धरणीञ्च जगाम ह । ततो दुर्योधनः क्रुद्धो गदामुद्यन्य वेगितः । विधित्सुः कलहस्यान्तं धर्मराजमुपाट्रवत् । तमुद्यतगदं दृष्ट्वा दण्डहस्तमिवान्तकं । धर्मरजिा महाशक्ति प्राक्षिणात्तव सूनवे। दीप्यमाना महावेगां महाका ध्वलितामिव । रयस्यः म तया विद्धा मर्म भित्त्वा स्तनान्तरे। भृशं संविग्रहदय' पपात च मुमोह च । गोमस्तमाह च ततः प्रतिज्ञामनुचिन्तयन् । नाय बध्यस्तव नृप इत्युकः संन्यवर्तत । ततस्त्वरितमागम्य कृतवी तवात्मजं । प्रत्यपधत राजानं निमग्र व्यसनार्णवे। गदामादाय भोमो हि हेमपट्टपरिष्कृता । अभिदुद्राव वेगेन कृतवाणमाहवे। रवन्तदभवद्युद्धं त्वदीयाना परैः सह । अपराहे महाराज काश्ता विजयं युधि । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मद्यलयुद्धे रकानत्रिंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ # मन्त्रय उवाच ॥ ततः कर्ण पुरस्कृत्य तदीया युद्धदुर्मदाः । पुनरावृत्य सामं चदासरोपमं । विरदनररथायगर शब्दैः परिहपिता विविधैय अस्तपात.। दिरदरथपदातिसादिमकाः परिकुपिताभिमुखाः प्राधिरे ते। शितपरश्वधमासिपहिरिपुभिरनेकविधैश्च सदिताः । दिरदरयहया महाहवे बरपुरुषैः पुरुषाश्ववाहनः । कमलदिनकरेन्दुसन्निभैः मितदानः सुमुखाधिनासिकैः । रुचिरमुकुटकुण्डलमही पुरुषभिरीभिरास्तृता बनी। परिघमुषलकितोमरै खरभुइण्डिगदाशतैर्हता। दिरदनरहयाः महसको रुधिरनदीप्रवहास्तदाऽभवन् । महतरथनरावकुचरं प्रतिभयदर्शनमुल्वणवण । तदभिहतमयावभा बतं पिटपतिराष्ट्रमिव प्रजादये। अथ तव नरदेव मैनिकास्तव व सुताः सुरसूनुसन्निभाः। अमितवलपुरमरा रणे कुरुपमा चिनिपुचमभ्ययुः । तदतिरुचिरभीममावभी पुरुषवराश्वरथदिपाकुलं । लवजलसमुद्भुतखनं बलममराधिपन्यमप्रभ । सुरपतिसमविक्रमस्तानियबरावरजोपर्म युधिदिनकरकिरणप्रभः प्रपत्कै रवितनयाऽभ्यहनचिनिप्रवीरं । नमपि मरथवाजिसारथि मिनिषभी विविधः शरैस्वरन् । भुजगविषसमप्रभ रणे पुरुषवरं मनवास्तृणोत्तदा। मिनिवृषभारपोडितास्तव मुहदी वसुषेणमभ्ययुः । त्वरितमतिरथा रथयभं दिरदरयाश्चपदातिभिः सह । ११॥ तदुदधिनिभमाट्रबद्दल वरिततरः समभिद्रुतं परैः । द्रुपदसुतमुखस्तदाभवन पुरुषरथाचगजवयो महान् । अय पुरुषबरा छताहिको भवमभिव्य यथाविधि प्रणा परिवछतनियो द्रुतं नव वत्तमभुनकेशवा स्तो। . । ९९२.

·॥श्रीमहाभारतं॥ [थध्याय ३॥ . मलदनिनदनिःसन रथं पवनविधूतपनाककेतनं । मितइयमुपयानमन्तिकं तमनमो दागदारयः । श्रय विस्फार्थ गाण्डीवं रथे नृत्यनिवार्जुनः । मरमम्माधमकरोत् खं दिशः प्रदिगमाया । रथान् विमानप्रतिमान् मन्नयन् मायुधध्वजान् । समारयोसदा वाणरभाणीयानिलोऽवधीत् । गजावाजप्रणेद्वंय वैजयन्यायुधंध्वजान् । मादिनोऽश्वाय पत्तोंय शरेनिन्ये यमवयं । तमन्तकमिव युद्धमनिवार्थ महारथ । दुर्योधनोऽभ्ययादेको निनन् वाणैरजिम्भगः ।, तस्यार्जुनो धनुः सूतमश्वान् केतुच मायकः । इला सप्तभिरेकेन छत्रंचिछेद पत्रिणा। नवमञ्च समाधाय व्यसृजत् प्राएघातिनं । दुर्योधनायेषुवरं तंद्रीणिसप्तधाऽचिनत्। ततो द्रोणेर्धनुछित्त्वा हत्वा चाश्ववराञ्छौ । कृपस्यापि तदत्युयं धनुयि वेद पाण्डवः । हाद्धिक्यस्य धनुम्छित्त्वा ध्वजवाश्चास्तदाऽवधीत्। दुःशासनस्येवमनं छित्त्वा राधयमभ्ययात् । श्रय मात्यकिमुत्सृज्य त्वरन् कर्णोऽर्जुन त्रिभिः । विद्धा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थं पुनः पुनः ! न ग्लानिरासीत् कर्णस्य क्षिपतः मायकान् बहन् । रणे विनिघ्नतः मधुन क्रुद्धस्येव प्रतक्रतोः।. प्रय सात्यकिरागत्य कर्ण विद्धा मितः शरैः । नवत्या नवभिश्छायः मतेन पुनरार्पयत्। ततः प्रवीराः पार्थाना मर्चे कर्णमपीडयन्। युधामन्युः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभट्रकाः । उत्तमौजा युयासुश्च यमौ पार्षत एव च । चेदिकारूपमत्स्यानां केकयानाञ्च यद्दलं । चेकितानथ बलवान् धर्मराजश्व सुव्रतः। एते रथाश्चदिरदैः पत्तिभियोगविक्रमैः । परिवार्थ रणे कर्ण नानाशस्वैरवाकिरन् ।भाषन्तो वारिभक्ष्याभिः सर्वे कर्णबधे वृताः। 'तो शास्वष्टिं बहुधा कर्णछित्त्वा मितः मरैः । पोवाहास्ववीर्येण द्रुमं भंवोव मारुतः । रथिनः ममहामावान् गजानश्वान् समादिनः। पत्तिवाताय संक्रुद्धो निघ्नन् कर्णे व्यदृश्यतां तबध्यमानं पाएडूनी वल कर्णास्वतेजसा । विशस्तयन्चंदेहास्वं प्राय श्रामीत् परान्नुखं । अय कर्णस्वमस्त्रण प्रतिहत्यार्जुनः स्मयन् । दिमः खञ्चैव भूमिश्च माणेकरवृष्टिभिः। मुषलानीव संपेतुः परिधा इव चेषवः। शतघ्नर व चाप्यन्ये वज्रायुयाणि चापरे । नेयमानं तत् सैन्यं मपत्त्यश्वरथदिपं । निमीलिताचमत्यर्थ बधाम च ननाद च । निष्करन्य तदा युद्धं प्रापुरश्चनरदिपाः । इन्यमानाः शरैरातास्तदा भीताः प्रदुद्रुवुः । लदीयानां तदा युद्धे संसकानां जयैषिण। गिरिमतं ममामाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान्। तमसा च महाराज रजसा च विशेषतः । न किश्चित् प्रत्यपश्याम इभ वा यदि वाहभं। ते त्रस्यन्तो महेवामा रावियुद्धस्य भारत। अपयानं ततः क्रुद्धः सहिता सर्वयोधिभिः। धारवेवपयातेषु तदा राजन् दिनदये । अयं सुमनस प्राप्य पार्थाः खशिविरं ययुः। वादिवभन्दैविविधः मिहनादः समर्जितः। परानुपहमन्तश्च सुवन्तश्चायुतार्जुनी। कृते सहारे र निकाः सर्व रव तो आशीर्वाचः पाण्डवेषु प्रायुञ्चन्त नरेश्वराः। । १५. 1 1 १२४५ ..

·ध्यध्याय ३.१२१] । कर्णपर्व। ४५ . ५ ततः कृतेऽवहारे च प्रदृष्टास्तव पाण्डवाः । नियायां गिविरं गत्वान्यवसन्त नरेशराः। नतो रस.पिचाचाय खापदायैव संघमः । जग्मुरायोधन घोरं रुद्रस्याकोडमविभं। इति श्रीमहाभारते करपर्वणि प्रयमयुद्धदिवमे वियोऽध्यायः॥ ३० ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ खेन च्छन्दन न मानवधीयकमर्चुनः । न धस्य समरे मुवेदन्तकोऽयाततायिनः । पार्थथैको हरनद्रामकथायिमतर्पयत्। रकमा महो जिला चक्रे वलिमृता नृपान् । एको निवातकवचानहनदिव्यकामुक । एकः किरातरूपेण स्थितं शमयोधयत्। रको हरचदरतानेको भवमतापयत्। तेनैकेन जिताः सव्वै महीपा धुयतेजमा । ततोऽनिन्द्याः प्रथस्वासे यत्ते चवीहि तत्। ततो दुर्योधन सूत पश्चात् किमकरोनदा। ॥ मनय उवाच ॥ हताहतविध्वस्तविमायुधवाहनाः। दोनखरा दूयमाना मानिन, प्रचुनिर्जिताः । मिविरस्थाः पुनभन्न मन्त्रयन्ति म कौरवाः । भग्नदंशा हतविपाः पादाक्रान्ता वोरगाः। तानववीत्ततः कर्ण: क्रुद्धः सर्प इव वसन् । करं करेण निष्यीय प्रेक्षमाणस्तवात्मजं । यत्ता दृढय दवय तिमानर्जुनः सदा । सम्बोधयति चयिनं यथाकालमधोक्षजः । सहमाऽस्तविसर्गए बयन्तनाद्य वञ्चिताः। अवहन्तस्य सत्य सर्च इन्ता महीपते। एवमुक्तस्तथत्युका साऽनुजज्ञे नृपोत्तमान् । तेऽनुज्ञाता नृपाः सर्वे खानि वेग्मानिभेजिरे । मुखोषितास्ता रजनों दृष्टा युद्धाय निर्ययुः । तेऽपश्यन् विहितं व्यूहं धर्मराजेन दुर्भयं । प्रयवात् कुरुमुख्येन वृहस्पत्युशनीमत । अथ प्रतीपकतारं प्रवीरं परवीरहा। संस्मरन् वृषमस्कन्धं कर्ण दुर्योधनस्तदा । पुरन्दरममं युद्धे मद्रणसम बले। कात्तवीर्यममं वीर्ये कर्ण राजाऽगमन्मनः। सपाञ्चव मैन्यानां कर्श मेवागमन्मनः । सूतपुत्र महेष्वासं वन्धुमात्ययिकेष्विव। ।। धृतराष्ट्र उवाच ॥ ततो दुर्योधनः सूत पश्चात् किमकरोत्तदा । योऽगमन् मनो मन्दाः कर्ण वैकन प्रति । अप्यपरयन राधेय शीता व भास्करं। कृतेऽवहारे मैन्याना प्रवृत्ते च रणे पुनः । कयं वैकर्तनः कर्णस्तवायुध्यत सञ्चय । कथं वा पाण्डवाः मर्च युयधुन्तव सतनं। कर्णा का महावाईन्यात् पार्थान् मसनयान् । कर्णस्य भुजयोवार्य प्रक्रवि गुममं युधि । तस्य भस्वाणि घोराणि विक्रमच महात्मनः । कर्णमाश्रित्य मंग्रामे मत्ता दुव्याधना नृप । दुर्योधनं तदा दृष्टा पाण्डवेन भृयादित । पराकान्तान् पाण्डुसुतान् दृष्ट्वा चापि महारयः। करमाश्रित्य मंगामे मन्दा दुवाधन पुन । जेतुमुत्महते पार्थान् मपुत्रान् सह केशवान्। अहो वत महदुःखं यव गण्डुसुतायणे । नातरद्रभमः का दैवं नूनं परायणं। अहो चूतस्य निष्ठेय घोरा प्रति वर्ततोश्रो नोवाणि दु मानि दुयोधनकतान्यह। प्रसदामि सपोराणि प्रभूनानि सञ्चय : मौवलच नया नात नीतिमानिति मन्यते । कर्णय रभो नित्य राजानवाप्यनुमतः । यदेवं वर्तमानेषु महायुद्धेषु समय। क ४ ·१९८० ४६ ॥ श्रीमहाभारत [अध्यावा थापं निहताम् पुत्वावित्यमय घनिर्जितान् । न पायावाना भमरे कपिरति नियारकः । स्त्रीममिव गाइन्ने देवन्तु यलवत्तरं। ॥ मन्जय उवाच ॥ राजन् पूम्वनिमित्तानि धर्मियानि विचिन्तय। पतिकानां हि यत् कार्य पथात् चिन्नयते ना। तपाम्य न भवेत् कार्य चिन्तया ए विनश्यति । तदिदं तय कार्यन्तु दूरमात विधानता। न शतं यच्चया पूर्व प्राप्ताप्राप्नविचारणं । उन्नोऽमि यथा राजन् मा युध्योति पाण्डवः । ग्टपीपे न प नमोहादचनव विमापते । त्वया पापानि धाराणि मनाचीपानि पाए । पत्ते वर्तते घोर: पार्यिवान जनयः । नचिदानीमतिकान्तमा एपी भरतभा ग्टणु मयं यथा तृप्त पार वैधममयुन । प्रभाताया रजन्यान्नु को राजानमभ्ययात् । . ममेत्य च महापापुदुर्योधनमयात्रोत् । ॥कर्ण उवाच ॥ अद्य राजन् ममप्यामि पाण्डवेन याखिना। निहनिम्यामि तं वोरं म वामा निहनिष्यति । ११५ बहलान्मम कार्याणां तया पार्यस्य भारत । नाभूत् ममागमा राजन् मम पेार्जुनस्य च । दूदन्तु भे यथाप्रशं ग्टणु वाक्य विशाम्पते । निहत्य रणे पार्थ नाहने चामि भारत । हतप्रवोरे सैन्येऽस्मिन् मयि चावस्थिते युधि। अभियान्यति मां पार्यः अक्रमझिविनाशन। ततः श्रेयस्कर यच ते निवोध जनेश्वर । आयुधानाञ्च मे वीर्य दिव्यानाम नशच। कार्य्यस्य महतो भेदे लाघवे दूरपातने । माटवे चास्वपाने च सव्यमाची न मत्ममः । प्राणे मोऽय विज्ञाने विक्रमे चापि भारत। निमित्तज्ञानयोगे च सव्यसाची न मममः । 'सायुधमहामात्र विजय नाम नद्धनुः । इन्द्रार्थ प्रियकामेन निर्मित विश्वकर्मणा । येन दैत्यगणान् राजन् जितवान वै शतक्रतुः । यस्य घोषेण दैत्यानी व्यामुयन्त दिशा दा । नद्भार्गवाय प्रायमच्छकः परमसम्मतं । तद्दिव्यं भार्गवो मह्यमददद्धनुरुत्तनं। नेन योत्थे महाबाहुमर्जुनं जयताम्बरं। यथेन्द्रः समरे सवान् दैतेयान् वै समागतान् । धनुधीरं रामदत्तं गाण्डीवात्तविशिष्यते। वि.सप्तमत्वः पृथिवो धनुपा येन निर्जिता । धनुषो ह्यस्य कमाणि दिव्यानि प्राह भार्गवः । तद्रामो याददन्मा येन योन्यामि पाण्डवं। अद्यदुर्योधनाई ला नन्दयिष्ये मवान्धवं निहत्य समरेवोरमार्जुनं जयताम्बरं । सपर्वतवनदीपा इतवीरा समागरा। पुत्रपौत्रप्रतिष्ठा ते भविष्यत्यद्य पार्थिव । नाशक्यं विद्यते मेऽद्य त्वप्रियाय विशेषत. । सम्बन्धमानुरक्तस्य सिद्धिरात्मवतो यथा । न हि मां समरे सादु म मनोऽग्निं तय॑या। अवश्यं हि मया वाच्यं येन दोनोऽस्मि फाल्गुनात्। ज्या तस्य धनुषो दिव्या तथाऽप्ये महेषुधी। सारथिस्तस्य गोविन्दी मम नादृन विद्यते।। तस्य दिव्य धनु, श्रेष्ठं गाण्डीवमजित युधि । विजयञ्च महद्दिव्य ममापि धनुत्तमं । नवाहमधिक पार्थाद्धनुपा तेन पर्थिव । येन चाप्यधिको वोरः पाण्डवस्त निबोध मे। रमिग्राहश्च दागाईः सर्वलोकनमस्कृतः । श्रमिदत्तश्च वै दिव्या रयः काञ्चनभूषणः १९९५ २ ·अध्याय ३१ ॥३२ ॥ कर्णयव॥ अच्छेद्यः सर्वया वीर वाजिनश्च मनोजवाः । ध्वजय दिव्या द्युतिमान् वानरो विस्मयः । कृष्णय स्रष्टा जगतो रथं तमभिरवति । रुयैरहं होनी योद्भुमिच्छामि पाण्डवं । अयन्तु सदृशः शारः शल्यः समितिशोमनः । मारण्यं यदि मे कुयात् ध्रुवस्ते विजयो भवेत् । तस मे मारथिः शन्या भवतसुकरः परैः । नाराचान गाईपांच भकटानि वहन्नु मे। रयाश्च मुख्या राजेन्द्र युक्ता वाजिभिरुत्तमः । धायान्नु पश्चात् सततं मानेव भरतर्षभ। एवमभ्यधिकः पायर्याद्भविष्यामि गुणैरहं । भन्योऽप्यन्वधिकः कृष्णादर्जुनादपि चाप्यई । ययाऽवहदयं वेद दागाह: परवीरहा। तया प्रत्याऽपि जानीते इयज्ञानं महारयः । वाडवीथै ममा नास्ति मद्रराजस्य कथन । तयास्मत्समो नास्ति कयिदेवधनुर्धरः। तया अन्यसमो नाति घज्ञाने हि करन । सोऽयमन्यधिकः कृष्णाद्भविष्यति रयो मम । एवं कृते रथस्थाऽई गुलेरभ्यधिकोऽर्जुनात् । भवे युधि जयेयञ्च फाल्गुन कुरुसत्तम। समुद्यातुं न भक्ष्यन्ति देवा अपि सवासवाः । रतलतं महाराज वयेकामि परन्तप । क्रियतानेष कोमा मे मा कः कालोऽत्यगादय। र ते कृतं मह्यं सर्वकामभविष्यति । लती ट्रच्यनि मंगामे यत्करिष्यामि भारत । सर्वथा पाण्डवान् संख्ये विजेथे वैसमागतान् । न हि भे मनरे भक्ताः समुद्यातुं सुरासुराः । किम पाण्डुसुता राजन् रणे मानुपयोनयः । ॥ मञ्जय उवाच ॥ एवमुकम्तव सुतः कर्णनावशोभिना । सम्पूज्य संप्रदृष्टात्मा तता राधेयमत्रवोत् । ॥ दुर्योधन उवाच ।। एवमेतत् करियामि यया त्वं कर्ण मन्यमे । मोपासना रयाः मायाः खनुयास्यन्ति मयुगे। नाराचान् गाईपत्रांच गकटानि वहन्तु ते । अनुयास्याम कर्ण ला वयं मद्ये च पार्यिवाः । । सञ्जय उवाच ॥ एवमुक्का महाराज तव पुनः प्रतापवान् । अभिगम्यात्रवीद्राजा मद्रराजमिदं वचः। इति श्रीमहाभारने कर्णपर्वणि कर्णदुर्योधनमवादे रकत्रियोऽध्यायः॥ ३१॥ । मञ्चय उवाच ॥ पुत्रस्तव महाराज मद्रराजे महारथं । विनयेनापमङ्गन्य प्रणयादाक्यमन्त्रवीत्। सत्यप्रत महाभाग द्विषतां तापवईन । मद्रेयर रण र परमैन्यमयदर । श्रुतवानमि कर्णस्य ब्रुवता वदता वर । यया नृपतिसिंहानां मध्ये ला वरये स्वयं। तत्त्वाममतिवीर्याद्य शत्रुपवदयाय ह। मद्रेयर प्रयाचेहिं विरमा विनयेन च । तस्मात् पार्यविनाशार्थ हितार्य मम चैव हि । मारथ्य रविना श्रेष्ठ प्रथयात् कर्जुमईसि । वयि यन्तरि राधेया विद्विषो मे विजेण्यते । श्रभीपूर्ण हि कर्णस्य यहोनाऽन्यो न विद्यते। ते हि त्वा महाभाग वासुदेवममं युधि। स पाहि सर्वया की यथा ब्रह्मा महेश्वर। यथा च सर्चयापत्सु वार्णयः पानि पाण्डवं । तथा मद्रेश्वराद्य वं राधेयं प्रतिपालय। भीमा ट्रोणः कपः कर्ण भवान् भोजय वीर्यवान् । शकुनिः मौवसो द्रागिरहमेव च नावलं। स्वमेष तो भाग नवधा पृथिवीपते । न च भागोऽत्र भीमन्य द्रोणस्य च महादानः। ताभ्यामतीत्य नाभाग निहता मम यत्रकः । दाहिती महेवामी इन निहता युधि। - ·ज ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [थध्याय ३२। . 1 . . १२५५ मृत्वा न मुकरं कर्म गौ वर्गमितोऽनघ। तथाऽन्य पुरुषयानाः परैर्विनिहता युधि । अस्मदीयाश्च बहवः खर्गायोपगता रणे । त्यका प्राणान् ययानि, चेष्टा कला च पुष्कला । तदिदं हतभूयिष्ठं बलं मम नराधिप । पूर्वमप्यन्पकैः पार्थ ईतं किमुत साननं । बलवन्तो महात्मानः कौन्तेयाः सत्यविक्रमाः । वलं शेषं न हन्दुमै यथा तत् कुरु पार्थिव । इतवीरमिदं सैन्य पाण्डवैः समरे विभी। कर्णाऽयेको महाबाजरस्मप्रियहिते रतः । भवांश्च पुरुषव्याघ्र सर्वलोकमहारयः । मल्य कणेऽर्जुनेनाद्य योद्भुमिच्छति संयुगे। बसिन् जयाशा विपुला मद्रराज नराधिप । तस्याभीषुयहबरो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन । पार्थस्य समरे कृष्णे ययाऽभीषुग्रहो वरः । तथा त्वमपि कर्णस्य रथेऽभीषुग्रहो भव । तेन युक्तो रणे पार्यो रक्ष्यमाणश्च पार्थिव । यानि कर्माणि कुरुते प्रत्यचाणि तथैव तत्। पूच नः समरे देवमवधीदर्जुना रिपून् । इदानों विक्रमो यस्य कृष्णेन महितस्य च । कृष्णन महितः पार्थो धार्तराष्ट्र महाचमू। अहन्यहनि मद्रेश द्रावयन् दृश्यते युधि। भागोऽवशियः कर्णस्य तव चव महाद्युते । तं भागं सह कर्णन युगपत्राशयाद्य हि । अरुणेन यथा माद्ध तमः सूया व्यपोहति । तथा कलेन सहितो जहि पार्थ महाहवे। उद्यन्ता च यथा सूर्या बालसूर्यसमप्रभा । कर्णमस्या रणे दृष्ट्वा विद्रवन्तु महारथाः ।। सूर्यारुणौ यया दृष्ट्वा तमा नस्यति मारिष । तया नश्यन्तु कौन्तेयाः सपाञ्चालाः ससृञ्जयाः । रयिना प्रवरः कर्णो यन्नृणां प्रवरो भवान् । संयोगा युक्यालोके नाभन च भविष्यति । यथा सदाखवस्यास वार्णेयः पाति पाण्डवं । तथा भवान् परिचातु कर्ण वैकतनं रणे । बया मारथिनाघेप प्रध्या भवियति । देवतानामपि रणे मशकाणं महीपते । किं पुनः पाण्डवेयाना माविशदीर्बचो मम । ॥ मन्चय उवाच॥ दुर्योधनवचः श्रुत्वा शल्यः क्रोधसमन्वितः । विशिखा भुकुटों कला धुन्चन हत्ता पुनः पुनः । क्रोधरके महाने परिदृत्य महाभुजः। कुत्लैश्चर्यश्रुतवतः शल्योऽनवोदिदं । । अन्य उवाच ॥ अवमन्यमि गान्धारे ध्रुवश्च परिमासे । यन्मा बीषि विखध मारव्यं कियतामिति । अमत्ताऽभ्यधिक कर्ण मन्यमानः प्रशंममि । न चाहं युधि राधेयं गणये तुन्यमात्मनः । पादिश्यतामभ्यधिको ममायः पृथिवीपते । तमहं समरे जित्ला गमिष्यामि यथागत। अथवा प्येक रवाई यात्म्यानि कुरुनन्दन । पग्य वीर्य ममाद्य व संपामे दहनो रिपून् । पथाऽभिमानं कौरव्य निधाय इदये पुमान् । अस्मद्विधः प्रवतेत मामा समभिरियाः । धुधि वाऽप्यवमानामे न कर्तव्यः कयधन । पश्य पोना मन भुजौ वजहननोपमी। धनुः पश्य च मे पिचं गयाभरिपोपमान् । रयं पग्य च मे कृतं पदश्वानदेगितः । गदाच पाय गान्धारे हेमपविभपिता । दारयेयं मई करना निकिरयच पय॑तान्। भोपय समुद्राय तेनमा सेन पायिं मनोविध राजन् ममर्यमरिनियहे। - - - ·यध्याय ३२।३३।] कर्णपर्व ॥ ३ । 1 कस्माद्युनङ्गि सारथ्ये नीचस्याविरथे रणे।न मामधुरि राजेन्द्र नियोकुं वमिहाईसि । न हि पापीयसः श्रेयान् भवा प्रेयत्वमुत्सहे। या ह्यभ्युपगनं प्रोत्या गरीयांस वरे स्थित । व पापीयमो धत्ते तत्पापमधरोनरं। ब्रह्मण बाणा. स्टा मुखात् तत्वञ्च वाहनः । ऊरुभ्यामजद्देश्यान् रुद्रान् पयामिति श्रुतिः। नेभ्या वर्णविशेषाय प्रतिलोमानुलोमनाः । प्रयाऽन्यान्यस्य मयोगाचातुर्वर्णस्य भारत । गातारः संग्टहीतारो दातारः चियाः सताः। याजनाध्यापनर्विप्रा विश्राद्धैश प्रतिग्रहः। लोकस्यानुग्रहार्थाय स्थापिता आधण भुवि । कृषिच पाइपान्यच विशा दानश्च धर्मतः । ब्रह्मउत्तविशा शट्रा विहिताः परिचारकाः। ब्रह्मतन्त्रम्य विहिताः सूता व परिचारकाः। न चलियो वै सूताना म्हणुयाच कयञ्चन। अहं मूर्द्धाभिषिता हि राजर्षिकुतजो नृप । महारथः समाख्यातः मेव्यः स्तुत्यय वन्दिनी। मोऽहमेतादृशो भूला नेहारिवलम्म्दन । सूतपुत्वस्थ मंशाम सारथ्य कर्तुमुत्सहे। अवमानमई प्राप्य न योस्यानि कयञ्चन। आपके वाऽद्य गान्धारे गमिव्यामि ग्रहाय थे। ॥ मञ्जय उवाच ॥ रवमुक्का महाराज शन्यः ममितिमोभन । उत्याय प्रययो वर्षे राजमध्यादमर्पितः । प्रणयाद्दमानाच तं निग्ठा मुतस्तव। अनवीन्मधुर वाक्यं माम्रा संवार्थमाधक। यथा शल्य विजानीये रवमेतदसंशयं । अभिप्रायस्तु मे कचित् नत्रिवोध जनेयर। न कर्णेऽभ्यधिकस्वत्तो न कि त्याच पार्थिवा न हि मद्रेश्वरो राजा कुर्याद्यदनृतं भवेत् । कृतमेव हि पूधास्ते वदन्ति पुरुषोत्तमाः । तस्मादातीयनि प्रानो भवानिति मतिर्मम । भल्यभूत भचूर्ण यस्मात्त्वं युधि मानद । तस्माच्छच्या हितेनाम कथ्यते पृथिवीनले। यदेतयाहृतं पूर्वे भवता भूरिदक्षिण । तदेव कुरु धमज्ञ मदर्थ यद्यदुच्यसे । न च त्वत्तो हि राधेया न चाहमपि वीर्यवान्। हह वा हयाग्र्याण यन्तारमिह संयुगे। मन्ये चाभ्यधिक शन्च गुण कर्ण धनत्रयात्। भवन्तं वासुदेवाच लोकोऽयमिति मन्यते। का भ्यधिक' पादस्पैरव नरभाभवानभ्यधिक कृष्णादश्वजाने वाले तया। यथाश्यहृदयं वेद वासुदेवो महामना । दिगुणन्त्वं नया वेन्सि मद्रराजेश्वरात्मज । ॥ मल्य उवाच ॥ यन्मा बबीपि गान्धारे मधे सैन्यस्य कौरव । विभिरं देवकीपुत्त्रात् प्रीतिमानस्य बयि। रप मारय्यमातिष्ठे राधेयस्य यथसिनः । युवतः पाण्डवाय्येण यथा त्वं वीर मन्यसे ।। समयय हिमे वीर कश्चिदैकर्तन प्रति । उत्मृजेयं यथाद्धमई वाशेऽस्य सविधा। ।। मञ्चय उवाच ॥ नयेति राजन् पुनम् मह करेंन भारत । अत्रवोन्मद्रराजख मतं भरतसत्तम । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वयि शल्यमारथ्ये दात्रिशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ ॥ दुकाधन उवाच ॥ भय एव तु मद्रेय यत्ते वक्ष्यामि तण। यया पुरात्तमिदं युद्ध देवासुरे विभा। य दुकवान् पितुर्मचं मार्कण्डवो महानृषिः । तदयेपेण ब्रुवतो मन राजमित्तम । निबोध मनमा चार न ने कार्या विचारणा । देवानाममुराणाञ्च परस्परनिीया। १९EL ।

·५० ॥श्रीमहाभारसं॥ [पसार । पभूव प्रथभा राजन् भग्नामसारकामयः । निर्भिताय नतो देत्या देवतरिति न युनिः । निर्जिनेषु च दैत्यपु नारकस्य मुताषयः। नारायः कममाघर विद्युन्माली र पार्थिव । तप उग्रं ममास्थाय नियमे परमे स्थिताः । तपमा फयामामईशान खान अनुतापन । दमेन तपमा व नियमेन ममाधिना । नेपा पितामहः प्रीतो वरदः प्रददा पर। अवध्यत्वं च ते राजन् सर्वभूतस्य मदा । महिता वरयामामः मर्मलाकपितामई। नानत्रवीत्तदा देवो लोकाना प्रभुरोग्यरः । नास्ति मामरत्वं निवर्तध्वमिताऽभुग.। अन्यं वरं दृणुष्वं वे यादृध सम्प्ररोचते । ततस्ते महिता राजन् सम्प्रधामन्म । सर्वलोकेश्वरं वाक्यं प्रणम्यदमयात्रुवन् । अस्मभ्यं लं वरं देव संप्रयच्छ पितामह । वयं पुराणि चोण्येव समास्याय महोमिमा । विचरिय्याम लोकेऽस्मिन् त्वत्प्रनादात् पुरस्कृताः । ततो वर्षमहसे तु ममेय्याम. परस्परं । रकोभावं गमिष्यन्नि पुराण्येतानि चानघ । समागतानि चैतानि यो हन्याद्भगवस्तदा । रकेषुण देववरः स नो मृत्युभविष्यति। एवमखिति नान् देवः प्रत्युक्त्वा प्राविहिवं । ने तु लधवरा: प्रीताः संप्रधार्थ परम्पर। पुरत्रयविसृश्चर्य मयं वद्युमहामुरं । विश्वकर्माणमजरं दैत्यदानवपूजितं । ततो मयः खतपमा चक्रे धीमान् पुराणि च । चीणि काश्नमेकं वैरौप्यं कार्यणायसन्तथा। काञ्चनं दिवि नत्रामीदन्तरीक्षे च राजतं । श्रायसञ्चाभवद्भाम चकुस्ते पृथिवीपते। एकैकं योजनमतं विस्तारायामतः समं। ग्टहाट्टालकसंयुतं बहुप्राकारतोरणं । ग्रहप्रवरसम्वाधं समम्वाधमहापथं । प्रासादैर्विविधैवापि द्वारैश्चैवोपशोभित। पुरेषु चाभववाजन् राजाना वै पृथक् पृथक् । काञ्चनं तारकाख्यस्य चित्रमासोन्महात्मनः। राजतं कमलाख्यस्य विद्युन्मालिन श्रायम । चयस्ते दैत्यराजानती लोकानस्ततेजमा । अाक्रम्य तस्युरूचुच कच नाम प्रजापनि. । तेषां दानवमुख्याना प्रयुतान्यर्बुदानि च । कोय्यश्चाप्रतिवीराणी समाजग्मुस्ततस्ततः । मासाभिनः सुदप्ताश्च सुरैर्विनिकताः पुरा। महदश्वर्थमिछन्तस्त्रिपुरं दुर्गमाश्रिताः । सर्वेषाञ्च पुनश्चषा सर्वयोगवहो मयः। तमाश्रित्य हि ते सर्व वर्तयन्तेऽकुतोभयाः। यो हि यन्मनसा कामं दध्या त्रिपुरसत्रयः। तस्मै काम मयस्तन्तं विदधे मायया तदा। तारकाक्षसुतो वीरो हरिनाम महाबलः । तपस्तेपे परमकं येनातुय्यत् पितामह. ! सन्तुटमवणेद्देवं वापी भवतु नः पुरे। मस्तैर्बिनिहता यत्र विताः स्युबलवत्तराः । स तु लब्धा वरं वीरस्तारकाक्षसुतो हरिः। मजे तक वापी ता मृतानां जीवनी प्रभी। येन रूपेण दैत्यस्तु येन वेशेन चैवहि। मृतस्तस्या परिशिप्तस्तादृशेनैव जज्ञिवान्। तां प्राप्य ने पुनस्तास्तु लोकान् सर्वान् ववाधिरे। महता तपमा सिद्धाः मुराण भयवर्द्धनाः। न तेषामभवद्राजन् चयो युद्धे कदाचन । ततस्ते लोभमाहाभ्यामभिभूता विचेतसः । निका. संस्थिताः सर्वे स्थापिता: समलूलुपन्। 1810 + १४ : .

·अध्याय ३३] । कर्णपर्व ५१ २ . ९११. । विद्राय मगणान् देवास्तत्र तत्र तदा तदा। विचेहः खन कामेन वरदानेन दर्पिताः। देवोद्यानानि माणि प्रियाणि च दिवाकमा। ऋषीणामाअमान् पुखान् रम्यान जनपदोस्तथा। व्यनाशयन्त मर्यादा दानवा दुष्टचारिणः। पीद्यमानेषु लोकेषु तत. धक्रो मरुदृत.। पुराण्यायोधयाचक्र वज्रपात. समन्ततः । नाशकत्तान्यभेद्यानि यदा भेत्तुं पुरन्दरः। पुराणि वरदत्तानि धावा तेन नराधिप। तदा भीत. सुरपतिर्मुक्का तानि पुराण्यय । नैरेव विबुधैः मार्दू पितामहमरिन्दमः । जगामाथ तदाख्यातुं विप्रकार सरेतर। ते तत्त्व सबमाख्याय शिरोभिः संप्रणस्य च । वधोपायमपृच्छन्त भगवन्त पितामई। श्रुत्वा तद्भगवान् देवी देवानिदमुवाच ह । ममापि सेोऽपराधोति यो युभाकमसौम्य छत् । अमुरा हि दुरात्मान, सर्च एव सुरधिपः । अपराध्यन्ति सततं ये युमान् पोडयन्युत। अहं हि तुल्यः मर्चषा भूताना नात्र संभयः । अधार्मिकास्तु हन्तव्या इति मे व्रतमाहित । एकेपुणा विभेद्यानि तानि दुर्गाणि नान्यथा । न च स्थाणुसते भक्तो भेत्तुमेकेषुणा पर। ते यूय स्थाणुमोशनं जिष्णुमक्लिष्टकारिणं। योद्धारं कृणुतादित्याः स तान् हन्ताऽमुरेतरान् । इति तस्य वचः श्रुत्वा देवा. शक्रपुरोगमा. । ब्रह्माणमग्रत. कृत्वा कृपाद्धं शरणं ययुः । नोनियममास्याय ग्टणन्ता ब्रह्म भाश्वत । अषिभिः मह धर्मज्ञा भवं मधात्मना गताः। तुष्टुवुवाग्मियाभिर्भयेष्वभयदं नृप । मात्मानं महात्मान येनाप्तं सर्वमात्मना। तपाविशेषैर्विविधैाग या वेद चात्मनः । यः सायमात्मनो वेत्ति यस्य चात्मा को सदा । तं ते ददृशरोभान तेजोराधिमुमापतिं । अनन्यशदृशं लोके भगवन्तमकल्मषं । एकञ्च भगवन्तन्ने नानारूपमकन्पयन् । प्रात्मनः प्रतिरूपाणि रूपाण्यय महात्मनि । परस्परस्य चापश्यन् सर्च परमविस्मिता. । भूनमयं दृष्ट्वा तमजं गजत. पनि । देवा ब्रह्मर्षयचैव गिरोभिर्धरण गताः। तान् खस्तिवादेनाभ्यर्च समुत्थाप्य च शङ्करः। ब्रूत तेति भगवान् समधमानोऽभ्यभाषत । व्यम्बकेनाभ्यनुज्ञाना स्तनले खस्यचेतमः । नमो नमो नमस्तेऽस्तु प्रभो इत्यमुवन् वचः । नमो देवाधिदेवाय धन्विने वनमालिने। प्रजापतिमषनाय प्रजापतिभिरीज्यते । नम तुताय मुत्याय स्वयमानाय भम्भवे । विलोहिताय रुद्राय नोन्नग्रीवाय शलिने । अमाधाय मृगाचाय प्रवरायुधयोधि अाय व उद्धाय घयाय ऋथनाय च । दुलारणाय फ्राथाय ब्रह्मणे ब्रह्मचालिम ईभानाय प्रमेयाय नियन्त्रे धर्मवाममे। तपीरताय पिशाय बनिने कत्तित्रामसे। कुमारपिने व्यवाय प्रवरायुधपाणिने। प्रपन्नार्निविनाभाय ब्रह्मविद्या धातिने। वनस्पतीनां पतये नारीणां पतये नमः। गवाच पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः । नमोऽस्तु ते मभन्याय व्यम्बकायामिताजमे । मनो दाकर्मभिर्देव त्वा प्रपन्नान् भनख नः ।, - - ३ २४ 1.

·6 ॥ श्रीमहाभारत [थध्याय ३७॥ - - १५ ततः प्रमन्ना भगवान स्वागतेनामिनन्य छ । प्रीवाप प्येत पखामी चूत कि फरमापि वा। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि चिपुराण्याने वयमिगोऽयायः ॥ २६ ॥ दुर्योधन उवाच ॥ पिढदेवर्षिमोभ्याऽभये दत्ते महात्मना। माशय भरं प्राह ब्रह्मा चोकहितं यच.। . स्वातिमाद्देवध प्राजापत्यमिदं पदं । मयाऽधिनिष्ठता दत्ता दानभ्या महान् वरः । नानझिान्नमर्यादान नान्यः महर्तुमईति। साम्ते भूतभव्यमले धेषा प्रत्यरिम्पये। स त्वं देव प्रपन्नानी याचताध दिवौकमा । कुरु प्रसाद देवेश दामवान् अहि महर। वप्रसादाज्जगत् सबै मुखमाप्नोतु मानद । भरण्यात हि लोग ते वयं भरणं गताः। ॥ स्थाणुरुवाच ॥ हन्तव्याः शत्रवः मर्चे युमाकमिति मे मतिः । न लेक उत्सई हन्तुं बस्तस्या हि मुरदियः । ते यूयं संहताः सर्वे मदीयेनाईतेजसा । जयध्वं युधि तान् शबून मानो हि महामलः। ॥ देवा ऊचुः ॥ अस्मत्तेजो पलं यावत्तावद्विगुणमाहवे। नेपामिति हि मन्यामा दृरतेमाबला दिने। ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ वध्यास्ते सर्वतः पापा ये युग्मास्वपराधिनः । मम तेजोवलार्द्धन सान् निन्नत शात्रवान् । ॥ देवा ऊचुः॥ विभत्तुं तव तेजोऽई न पक्ष्याना मदेवरा सर्वेषा नो वखार्द्धन वमेव जहि शाश्वान् । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ यदि शक्तिर्न वः काचित् विमर्नु मामकं वलं । अहमेतान् हनिष्यामि युमत्तेजो हिनः । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ नतस्तयेति देवेभस्तरुनो राजसत्तम । अर्द्धमादाय सर्वेषां तेजमाऽभ्यधिकोऽभवत् । स तु दवो बलेनासीत् सर्वेभ्या वलवत्तरः। महादेव इति ख्यातस्ततः ममति भइरः । ततोऽब्रवीन्महादेवो धनुर्माणधरो झह । इनिय्यामि रयेनागौ ताविपून वो दिवौकसः । ने यूथ मे रथचैव धनुबाण तथैव च । पत्यध्वं यावदछतान् पानयामि महीनले। ॥ देवा ऊचुः ॥ मूर्तीः सन्चाः समाधाय त्रैलोक्यस्य ततस्ततः । रथं ते कन्पयिष्यामा देवेश्वर सुवर्धमं। तथैव बुद्धा विहितं विश्वकर्मतं शर्म । ततो विवुधार्दूलास्तं रथं समकल्पयन्। विष्णु मोम इतामञ्च तस्येषु समकन्पयन् । टङ्गमनिर्वभ्वास्य भख. सोमा विशाम्पते । कुद्मलचाभवदिष्णुस्तस्मिविषुवरे तदा। रथं वसुन्धरा देवी विशालपुरमालिनों। सपळतवनदीपा चर्भूतधरान्तदा । मन्दरः पर्वतवा जवा तस्य महानदी। दिशश्च प्रदिशथैव परिवारो रथस्य तु । ईषा नक्षत्रभाश्य युगः कृतयुगोऽभवत् । कूवरच रथस्यासीदासुकि जगोत्तमः । अपस्करमधिधने हिमवान् विन्ध्यपर्वतः । उदयास्तावधिष्ठाने गिरी चक्रुः मुरोत्तमः। समुद्रमदमसृजन दानवालयमुत्तमं । सप्तर्पिमण्डलञ्चव रथस्यामोत् परिष्करः । गड्डा सरखती सिन्धु(रमाकाशमेव च । उपस्कारो रथस्थामन्त्रापः माय निमगाः। अहोरात्राः कलाश्चैव काष्ठाय ऋतवस्तया । अनुकर्ष यहा दीप्ता वरूथञ्चापि तारकाः। धर्मार्थकामसंयुक्त त्रिवेणुं चापि वन्धुर । ओषधी रुधव घण्टाः पुष्यफलाण्याः। सूर्याचन्द्रमसौ छला चक्रे रथवरोजमे। - १४ . .

·यध्याय ३७1] कर्णपर्व । पूर - . - पक्षी पूर्धापरी तब कृते राव्यानी शभे । दश नागपतीनोपा एतराधमुपास्तदा। योत्राणि चकुर्नागांव निवसन्ता महोरगान् । धा युगं युगचर्माणि सम्बतकबलाएकान् । कालपृष्ठोऽय नहुपः कझाटकधनत्रया । इतरे पाभवन्नागा हयाना वालबन्धनाः। दिमंच प्रदिभश्चैव रसया रथवाजिनां । सन्ध्या तिश्च मेधाव स्विति मतिमेव च । पहनवचताराभिधर्म चित्र नभस्ततं । सुरम्बुप्रेतवित्तानां पतीन् लोकेश्वरान् हयान् । मिनीवालीमनुमति कुई राकाञ्च सतां । योचाणि चकुम्बाहाना रोहकांस्तव कण्टकान् । धर्मः सत्यं ततोऽर्थय विहितास्तत्र रश्मयः । अधिष्ठान मनग्रासीत् परिरथ्या सरखती। नानावय चिचाय पताका: पवनेरिताः । विद्युदिन्द्रधनुर्नद्रं रथं दिव्यं व्यदीपयन। वषट्कारः प्रतादोऽभूगायत्रो भोपबन्धना । यो यज्ञे विहितः पूर्वमीमानस्य महात्मनः । संवत्सरो धनुस्तदै सावित्री ज्या महाखना । दिव्यच्च वर्म विहितं महाईरमभूषितं । अभेद्यं विरजस्तं वै कालचक्रवहिष्कृत। ध्वजयटिरभन्मेषः श्रीमान् मैनाकपर्वतः। पताकाद्याभवन्मेघास्तडिद्भिः ममलताः । रेजुरध्वर्युमध्यस्था चनन्त रख पावकाः । कृप्तं तु तं रयं दृष्ट्वा विस्मिता देवताऽभवन् । सबलीकस्य तेजामि दृष्टूकस्यानि मारिष युकं निवेदयामामुर्देवास्तमम महात्मने। रवंतस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तम । देवैर्भनुजशार्दूल दिपतामभिमर्दने। स्वान्यायुधानि मुख्यानि न्यदधाछहरी रथे। ध्वजयहिं वियाहत्या स्थापयामास गोष। ब्रमदण्डः कालदण्डो रुद्रदण्डस्तया वरः। परिस्कन्दा रयस्यासन सर्वतोदिशमुद्यताः। श्रयवाशिरमावासी चकरा महात्मनः । घावदः मामवेदय पुराणाय पुरमराः । इतिहासयजुर्वेदी पृष्ठरवा बभूवतः। दिव्या वाचच विद्याय परिपार्श्वचराः स्थिताः। तावादयय राजेन्द्र वपटकारस्तथैव च। ओंकारय मुखे राजनतियोभाकराऽभवत् । विचिवस्तुभिः पतिः छत्वा संवत्सरं धनुः । छायामेवात्मनसके धनुामनया रणे । कालो हि भगवान् रुद्रस्तस्य संवत्सरधनुः । तस्माद्रौद्रो कालराको ज्या कता धनुषोऽजरा। पुश्चाप्यभवद्विष्णुर्चलनः सोम रव च । अनीसेमिं जगत् छत्न वैष्णवंचायत जगत् । विष्णुयात्मा भगवती भवस्यामिततेजसः । नरमाद्धनाया न विहरस्य ते । नस्मिन् परे तिग्ममन्यु मुभाचासद्यमीसस । सम्वशिरो मन्युभवं क्रोधामिमतिदुःसई । स नीललाहितो धूमः कृत्तिवामा भयहरः। प्रादित्यायुतसायलेजोम्बालारतो ज्वलन् । दुरयावयावनो अता इन्ता पद्मदिया इर। नित्यं वाताप हन्ना १ धम्माधायितानरान् । प्रमायिभिर्भानवलमिरूप नाजवी। विभाति भगवान स्वाणलेरेयात्मगुतः । तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत्। 'मामाजानं रामन् शपभोद्भुतदर्शन दृष्ट्वा तु तरय कंकाची मारामनो। वाएमादाय न दियं मोमविवनिमन्म। तस्य राजदरादेवाः कृपयाधकिर प्रभो। - । प.

·५४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [यध्याय १३॥ पुण्यगन्धवह राजन् श्वसनं देवमत्तमं । तमास्थाय महादेवस्वासयन् देवतान्यपि । श्राररोह तदा यत्तः कम्पयत्रिव मेदिनी। तमारुरुई दशमं तुष्टुवः परमर्पयः । गन्धवा देवसंघाश्च तथैवाप्सरमा गणाः । ब्रह्मर्षिभिः स्तूयमानो वन्यमानय वन्दिभिः । तथैवासरमा वृन्दै त्यद्भिर्नृत्यकोविदः । स शोभमानो वरदा खडी वाणी भरामनी। हमन्त्रिवादीद्देवः सारथि. को भविष्यति । ताममुवन् देवगण यं भवान् मनियोक्ष्यत । म भविष्यति देवेश मारपिस्ते न संशयः । तानववीत् पुनर्देवी मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः । नं मारयिं कुरुष्व में खयं सञ्चिन्य मा चिरं । एतच्छ्रुत्वा ततो देवा वाक्यमुळे महात्मना। गत्वा पितामह देवाः प्रसाद्येदं वचोऽब्रुवन् । यथा त्वत्कथितं देव विदधारिविनिय हे । तथा च कृतमस्माभिः प्रसन्ना टपभध्वजः । रथय विहितोऽस्माभिर्विचित्रायुधमंटनः । मारयिञ्च न जानोमः कः स्यात्तमिपयोत्तमे तिसम विधीयता कश्चित् मारयिवसत्तमः । सफलान्ता गिर देव कर्तुमईसि नो विभो । रवममासु हि पुरा भगवत्रुक्तवानसि । हित कताऽस्मि भवतामिति तत्कनुमईसि । स देवयुका रथसत्तमा नो दुराधरो द्रावणः शात्रवाणा । पिनाकपाणिलिहितोऽत्र योद्धा विभीषयन् दानवानुद्यतोऽसौ । तथैव वेदाधतुरो हयाम्या धरा मैशला च रयो महात्मनः । नक्षत्रवंगानुगतो वरूयो हरा योद्धा मारथिनाभिलक्ष्यः । तत्र सारयिरेष्टव्यः सवरेतविशेषवान् । तत्प्रतिष्ठो रथो देव हया योद्धा तथैव च । कवचानि सशस्त्राषि कार्मुकश्च पितामह । वामते मारथिं नव नान्य परयामहे वयं । बं हि संवगुणयुक्ता दैवतेभ्योऽधिकः प्रभो । म रयं तूर्णमारुह्य संवच्छ परमान् हयान्। जयाय त्रिदिवेशानां बधाय चिदशदिवा । इति ते मिरमा गत्वा त्रिलोक में पितामह। देवाः प्रमादयामासुः सारथ्यायेति नः श्रुते।' ॥ पितामह उवाच ॥ नात्र किश्चिन्मृगा वाक्य यदुकं त्रिदिवौकसः । संयच्छामि हयानेप युध्यतो वै कपर्दिनः । ततः म भगवान् देवो लोकसया पितामहः । सारथ्ये कल्पिता देवैरोशानस्य महात्मनः । नस्मिन्नारोहति चिमं स्पन्दने लोकपूजिते । गिरोभिरगमन भूमि ते हया वातरंहमः । थारुह्य भगवान् देवो दीयमान. खनेजमा । अभीपून हि प्रतोदञ्च सजग्राह पितामहः । नत उत्थाय भगवांस्तान् हयाननिलोपमान्। बभाषे च तदा स्याणुमारोहति सुरोत्तमः । नतस्तमिपुमादाय विष्णुमोमानिसम्भव। भारोह नदा स्थाणुर्धनुपा कम्पयन् परान्। नमारूढन्तु देवेमं तुष्टुपः परमर्षयः । गन्धा देवमंघाय नयवासरमा गणाः । समोभमानो वरदः पड़ी वाणे शरामनो। प्रदीपयषये तथा बीन् लोकान् खेन तेजसा । नतो भूयोऽप्रबोद्देवो देवानिन्द्रपुरोगमान् । न हन्यादिति कर्त्तव्यो न शोको व. कयञ्चन । इतानियेव जानोत वापेनानेन शामरान् । नेदेवा. सत्यमित्याहुनिहता इति चात्रुवन् । न च तपनं नियां यदाइ भगवान् प्रभुः । इति मञ्चिन्य देवाः परा टिमवाप्नुवन्। (४२५ - ॥ १५९ ·यथ्याष ३11 कर्णपर्व।। . । . -- ततः प्रयातो देवेभः सववाटतः । रयेन महता राजनुपमा नास्ति यस्य ।। खैद्य पारिषदैवः पूज्यमानो महायमाः । नृत्यद्भिरपरैयैव मामभद्रासददै। धावमानः समन्ताच ननमाने. परस्परं । ऋषयय महाभागास्तपायुक्ता मरागुणाः । आमुर्विजयं देवा महादेवस्य सर्चयः । एवं प्रयाते देवेशे लोकानामभयङ्करें। तुष्टमासोजगत् मयं देवताय नरोत्तम । रुपयस्तत्र देवे मुदन्तो बहुभिः स्तवैः । तेजश्याम वर्द्धयन्ता राजनामन् पुनः पुनः । गन्धवाण सहखाणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । वादयन्ति प्रमाणेऽस्य वाद्यानि विविधानि च । नतोऽधिरूढ़े वरदे प्रयाने चामरान प्रति । माधुमाधिति क्वेिगः स्मयमानाऽभ्यभाषत । याहि देव यता दैत्याचादयावानतन्द्रितः । पस्य बाहोर्चलं मोध निवत. भाववावणे । नतोऽश्वाचादयामास मनोमास्तरहमः। येन तत्रिपुरं राजन् दैत्यदानारक्षित। पिवद्भिरिख चाका ईयैलीकपूजितः । जगाम भगवान् विप्रनयाय त्रिदिवौकसा। प्रयाते रयमास्थाय त्रिपुराभिमुखे भव। ननाद मुमहन्नाद दरभः पूरयर दियः । वृषभस्यास्य निनदं श्रुत्वा भयकर महत् । विनाशमगर्भस्तत्र तारकाः मुरमत्र । अपरेऽवसितास्तत्र युद्धायाभिमुखास्तदा। नतः स्थाए महाराज शूलधक् क्रोधिमूर्छितः । वस्तानि सर्वभूतानि चैलोक्य भूः प्रकम्पन । निमित्तानि च घोराणि तत्र सन्दधतः परं । तस्मिन् भामानिपिप्पूना सेभेन ब्रह्मरुद्रयोः । भरथो धनुषः भादतीव धवसीदति । ततो नारायणस्तमाछरभागादिनि स्तः । सुपरूपं समास्याय उज्जहार महारयं । मोदमाने रये चैव नर्दमानेषु अत्यु। म सम्भमातु भगवान्नादञ्च महाबलः । सम्भस्य खितो मूर्ति हयपृष्ठे च मानद । तदा म भगवान् मद्रो निवदानव पुर। कृपभवान्यिता दी इयस्य च नरोत्तम। खनास्तदा यातयत खुरायेव विधाकरोत् । ततः मभूति भद्रन्ते गवा दैधोरुताः सुराः। हयानाच स्तनाराजतदा प्रभृति नाभवन् । पीडिताना वलक्ता रुदेणाझुतकर्मणा। तथाऽधिज्य पुनः कला शवः मन्धाय तं शरं । युवा पाइपतास्तव विपुरं समचिन्तयत् । तस्मिन् स्थिते महाराज रुने विश्तकामुके । पुराषितानि कालेन अग्मुरेकैकना नदा। रकोभावं गते चैव त्रिपुरत्नमुपागते। बभू तुमुना इषों देवताना महात्मना । नतो देवगणाः मर्चे सिद्धाय परमया । जयति वाचा मुमुक्षुः भन्नुवन्तो महेन्वरं । नतोऽपतः प्रादुरभूत्रिपुर निननोऽसुरान् । अनिद्देश्योगापुमो देवस्यामझतेजमः । मनदिरय्य भगवान् दिव्यं लोकेशरो धनुः । लाक्यमार तमि मुमोच त्रिपुरं प्रति। उस्मृटे वै महाभाग तम्मिनिपुवरे नदा। महानाखरोदामोत् पुराण पततां भुवि । नान् माऽमुरगणान् दग्धा प्राविपत् परिमाण।। रवन्त बिपुर दरा, दानवायायोपतः। मशरण द्धन लोक्यस्य निषिणा । म चात्मकाधनो बहिनियुका निशान्तिः।

·॥श्रीमहाभारतं ॥ पध्याय ३]. ५०५ माकार्भिस्मसालोकानिति व्यशोऽब्रवीच तं। ततः प्रतिमापन्ना देवा लोकारलथर्षयः। तुवुवाग्भिरुयाभिः स्थाणुमप्रतिमाजभ । नेऽनुज्ञाना भगवता जग्मुः मर्चे यथागतं। कृतकामाः प्रयत्नेन प्रजापतिमुखाः मुराः। एवं स भगवान् देव लोकनया महेश्वरः । देवासुरगणाध्यक्ष लोकानां विदधे पिवं । यथैव भगवान् ब्रह्मा लोकधाता पितामहः । सारथ्यमकरोत्तत्र रुद्रस्य परमोऽव्ययः । तया भवानपि विप्र रुद्रदेव पितामहः । संयच्छतु इयानस्य राधेयस्य महात्मनः । त्वं हि कृष्णाच कणच फानुगुनाच विशेषतः । विभिटा राजशार्दूल नास्ति तब विचारणा । युद्धे द्ययं रुद्रकल्पस्लञ्च ब्रह्मसमो नये । तस्माच्छनो भवान् जेतुं मच्छयूँतानिवासुरान् । यथा भल्याद्य कोऽयं श्वेताश्वं कृष्णसारथि । प्रमथ्य इन्यात् कौन्तेयं तया शी विधीयता । वयि मदेश राज्याशा जीविताशा तैयव च । विजयश्च तथैवाद्य कमाचियकारित. । त्वयि कर्णश्च राज्यञ्च वयचैव प्रतिष्ठिताः । विजयश्चैव संग्रामे संयच्छाद्य हथोत्तमान् । द्दश्चाप्यपरं भूय इतिहास निबोध मे। पितुर्मम मकाशे यहाबणः प्राह धर्मवित् । श्रुत्वा पैतदचित्रं हेतुकार्यार्थ हितं । कुरु भल्य विनिचित्य माभूदन विचारणा। भार्गवाना कुले जातो यमदग्निमहायशाः । नस्य रामेति विख्यात. पुचस्तेजोगुणान्वितः । स तोत्रं तप श्रास्थाय प्रसादयितवान् भव) अस्वहेतोः प्रसन्नात्मा नियतः संयतेन्द्रियः । तस्य तुया महादेवा भक्त्या च प्रशमेन च।। हतञ्चास्य विज्ञाय दर्शयामास शङ्करः। ॥ महेश्वर उवाच ॥ राम तुष्टोऽस्मि भद्रन्ते विदित में तवेप्सितं। कुरुष्व पूतमात्मानं मतदवास्यसि । दास्यामि ते तदाऽस्वाणि यदा पूता भविष्यसि । अपात्रमसमर्थच्च दइन्यस्वाति भाषय । इत्युको जामदग्न्यस्त देवदेवेन शालिना । प्रत्युवाच महात्मानं भिरमाऽवनाम। थदा जानामि देवेश पात्र मामलधारणे तदा इथूपवेऽस्वाणि भवानो तमईति । ॥दुर्योधन उवाच ॥ ततः म तपसा क्षेत्र दमेन नियमेन च । पूजापावलिभिहॉममन्त्रपुरस्कृतैः। पाराधयितवान् भव वहन् वर्षगणास्तदा । प्रमन्त्रञ्च महादेवोभावस्य महात्मनः । अमयोत्तस्य बहुशा गुणान् देयाः ममीपतः । भर्तिमानेष सतरामा दृढव्रतः। एवं तस्य गुणान् पोतो वोऽकथयत् प्रभुः देवताना तितमः समरिसदन। एतस्मिवेव काले तु देत्या झामन महावलावस्तदा दमाहारिवध्यन्त दिवाकमः । ततः भग्भूय विनधास्तान् हन्तुं स निथया । चकवधे यनं न भेकुर्जेत मेनन्। अभिगम्य ततो देवा महेश्वरमुनापति। प्रामादलदा भतवा गदिशचुगणानिति प्रतिज्ञाय ततो देवी देवताना रिपच्या सनामार्गवनाइय मोऽयभापत भार। रिपून् भार्गव देवाना जहिमपान मागतान् । सोकाना हितकामार्थ मन्मोत्यर्य नथैव च । रवमुक. प्रत्युवार व्यम्मकं वरदं प्र , . व ·. , । यध्याय ३० । ३५] कर्णपर्छ । ॥ राम उवाच ।। का शक्तिमम देवेग अकृतास्त्रस्य संयुगे। निहन्तुं दानवान् सान् कतावान् युद्धदुर्भदान् । ॥ महेश्वर उवाच ।। गच्छत्व मदनुजाता निहनियमि शात्रवान् । विनिय च रिपून् सर्वान् गुणान् प्राथमि पुष्कलान् । • रतत् श्रुत्वा तु वचनं प्रतिग्टन च सर्वशः । रामः कृतवस्ययनः प्रययौ दानवान् प्रति। अनवौदेवाचूंस्तान् मर्पवलान्वितान् । मम युद्धं प्रयच्छ, दैत्या युद्धमदोत्कटाः। प्रेषितो देवदेवेन वो विजेतुं महामुराः । इत्युक्ता भार्गवेनाथ दैत्या युद्धं प्रचक्रमुः। स नानिहत्य समरे दैत्यान् भार्गवनन्दनः। वञ्चाशनिममयः प्रहारैरेव भार्गवः । स दानवैः वततनुर्नामदग्न्या दिजोत्तमः । संस्पृटः स्वाणुना सद्यो निर्मणः समजायत । प्रोतय भगवान् देवः कर्मणा तेन तस्थ वै । वरान् प्रादाइविधान् भार्गवाय महात्मने। उक्रय देवदेवेन प्रोति केन इलिना। निपानात्तव शस्त्राणी बरोरे याऽभवद्रुजा।। तया ते मानुपं कर्म व्यपोर्ट भृगुनन्दन । ग्टहाणामाणि दिव्यानिमन्सकाशाद्यमित। ॥दुधन उवाच॥ ततोऽस्माणि समस्तानि वरांय मनसेमितान् । लब्धा बहुविधावामः प्रणम्य शिरमा भव। अनुज्ञा प्राप्य देवेभाजगाम म महातपाः। एवमेतत् पुरात तदा यिनवानृषिः । भार्गवाऽपि ददौ दिव्यं धनुर्वेद महात्मने । काय पुत्रपक्षाघ्र मुनीनान्तरात्मना । वृजिनं हि भवेत् किञ्चिद्यदि कर्णस्य पार्थिव । नामै खाणि दिव्यानि पादास्यद्गुनन्दनः । नापि मृतकुले जातं कर्ण मन्ये कयञ्चन। देवपुन्नमा मन्ये चियाणं कुलोद्भवं । विपिट महता गोत्रादिति मे नेटिको मतिः । मयान इंध शल्य कर्णः सूतकमद्भवः। भकुण्डल मकवचं दीर्धवाहं महारयं । कयमादित्यसदृशं गो या अनिष्यति । यथा धस्य भुनी पीनी नागराजकरोपनी। वर्ष पश्य विशालच सपशबुनिवर्थ । नवेषः प्रातः कयित् कर्णा वैकनो कृपः । महात्मा धेप राजेन्द्र रामविषयः प्रतापवान् । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि त्रिपुरवधाख्याने चतुस्विंभोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ ॥ दुर्योधन उवाच ॥ एवं स भगवान् देव.लोकपितामहः । मारध्यमकरोत्तमा नद्रोऽभवद्रयो । रथिनोऽभ्यधिको वीरः कन्या रयमार िनमान पुरुषव्याघ्र नियच्छ कराने युधि । यथा देवगनर रतो यन्नात् पितामर तयारसभिर्भवान् यत्वात् काय धिको हतः। यया देवनहाराजविरादधिको हतः तयाभवानपि विमं रुद्रकिामहः । नियच्छ ठरगान् युद्धे राधेयस्म महाद। ॥ अन्य उवाच ॥ मयाऽवतन्त्ररयेउ रजगे रसिंहयोः । कथ्यमानं श्रुतं दिव्यमास्यामनिमानुषं यया च चो मारयं भवस्य प्रपितामहः यासराय निरुता पुषकन भारत। कृष्णस्य पापिविदित समेतत् पुरा मायया पितामशेज भगवान मारयितदा नागतमतिकाम्न वेद द्वष्णोऽपि ततः माद विदिलाप सारथ्यमुपजपिमान / 1 P ·॥ श्रीमहाभारतं.. [प्यध्याय ३५॥ - खयाभूरिव रुद्रस्य कृष्णः पार्थस्य भारत । यदि हन्याच कान्तियं सतपुत्रः कयञ्चन। दृष्ट्वा पार्थ हिनिहतं खयं योत्स्यति केशवः । गङ्खचक्रगदापाणिधक्ष्यते तव वाहिनीं। न चापि तस्य क्रुद्धस्य वार्णयस्य महात्मनः । स्यास्यते प्रत्यनोकेपु कश्चिद व नृपस्तव । ॥ सञ्जय उवाच॥ नथाभापमाणन्तु मद्रराजमरिन्दम । प्रत्युवाच महावाहरदीनात्मा मुतस्तव ।' माऽवमस्या महाबाहो कण वैकतनं रणे । सर्वशस्त्रमता श्रेष्ठ सर्वशस्त्रास्त्रपारगं । यस्य ज्यातलनिर्घोपं श्रुवा भयकर भहत् । पाण्डवेयानि सैन्यानि विद्रवन्ति दिशो दम । प्रत्यवन्ने महाबाहो यथा रात्री घटोत्कच. । मायाशतानि कुाणे हतो मायापुरस्कृतः । न चातिष्ठत बोभासु प्रत्यनीके कयञ्चन । रतांच दिवमान् सर्वान् भयेन महता वृतः। भीमसेनश्च बलवान् धनुष्कोव्याऽभिचोदितः । उतच संज्ञया राजन् मूढ श्रादरिको यया । माद्रीपुत्री तथा प्रहरी येन जित्वा महारणे। कमर्थर्य पुरस्कृत्य न हती युधि मारिप । देन दृष्णिप्रवीरस्तु सात्यकिः मात्वताम्वरः । निर्जिय समरे वीरो विरथच वलात् कृतः । सृञ्जयाथेतरे सर्व सृष्टद्युम्नपुरोगमा. । असकृनिर्जिता. मख्ख मयमानेन संयुगे। कयं पाण्डवा युद्धे विजेय्यन्ति महारय । यो हन्यात् समरे क्रुद्धा वाहस्तं पुरन्दरं। बञ्च मास्त्रविदोरः सर्पविद्यास्त्रपारगः । वाहुवीर्येण त्वत्तुत्यः पृथिया नास्ति कछन । व शाभूतः शत्रूणामविषह्यः पराक्रने । ततस्वंमुच्यसे राजन् शल्य इत्यरिसूदन । नव बाहुबलं प्राप्य न शेकुः सर्वमावताः । तब वाजवलाद्राजन् किन्तु कृष्ण बलाधिक. । यया हि कपणेन वलं धाय वै फाल्गुने हते। तथा कर्णत्ययोभावे त्वया धार्थ महद्दल।'. किमयं ममरे मैन्यं वासुदेवा न्यवारयेत् । किमर्थञ्च भवान् सैन्य न हनियति मारिष । बलते पदवों गन्तुमिच्छयं युधि मारिय। मोदराणश्च वीराणं सर्वेषाञ्च महीचिता । ॥ भल्य उवाच ॥ दन्मा बीपि गान्धारे अये सैन्यस्य मानद । विशिष्टं देवकीपुत्त्रात् प्रोतिमानस्य ई बथि। एष मारथ्यमातिठे राधेयस्य यशखिनः । युध्यत पाण्डवाय्येण यथा वं वीर मन्यसे । समयय हि मे वीर कश्चिदैकर्तनं प्रति । उत्सृजेय यथाश्रद्धमहं वाचोऽस्य सविधा। ॥ मञ्चय उवाच ॥ नयेति राजन् पुत्रस्त सह कर्णेन मारिष । अनवोन्मद्रराजान सर्वचत्तस्य भविधा। भारथ्यम्याभ्युपगनाच्छल्वेनाशासितसदा । दुर्योधनस्तदा घटः कर्ष तमभिसखजे। अनवीच पुनः कर्ण चूयमान. सुतस्तव । जहि पार्थान् रणे सान् महेन्द्रा दानवानिव । मन्त्यनाभ्युपगते इयाना मत्रियच्छने । को हटमना भूया दुयाधनमभाषत । मातिएएमना प्रेष मद्रराजाऽभिभापते । राजन्मधुरया वाचा पुनरेनं प्रवाहिवै। 'तना राजा महाप्रश, सास्तकला बसी। दुर्योधनोऽनघोचन्य मद्रराज महीपति। परंपत्रिव घोरेण मेघगम्भोरपा गिरा । मच्छ कोऽर्जुननाद्य योद्धव्यमिति मन्यते । . . 1 । (५ ·पध्याय ३५ । ३६] कर्णपर्ख . तम्य त्वं पुश्पयाध नियच्छ तुरगान् युधि । कर्ण इवेतरान मचान् फाल्गुनं हन्तुमिच्छति तस्थाभीयुग्रहे राजन प्रमादे वा पुनः पुनः । पार्थख सचिवः चष्णो यथाऽभीग्रोवरः। • तया त्वमपि राधेयं सर्वतः परिपालय। ॥ मञ्जय उवाच ॥ तत शल्यः परिग्वध्य सुतं ते वाक्यमनवीत्। दुर्योधनममिवन पोतो मद्राधिपस्तदा। ॥ भल्व उवाच ।। रवं चन्मन्यसे राजन् गान्धारे प्रियदर्शन । तस्माते यत् प्रियं किश्चित्तत् सर्च करवाण्यह। यवास्मि भरतश्रेष्ठ योग्य, कर्मणि कार्दचित्। तत्र मात्मना युनो वक्ष्ये कार्यधुरं ना। यत्तुकर्णमहं ब्रूया हितकामः प्रियाप्रिये। मम तन् धमतां सर्व भवान् कर्णश्च सर्वशः। ॥कर उवाच ॥ईशानस्य यया ब्रह्मा यथा पार्यख केयवः । नया नित्यं हिने युनो मद्रराज भवख नः । ॥ अन्य उवाच ॥ श्रात्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः । अनाचरितमाया वृत्तमेनचतुर्विध । यत्तु विदन् प्रवक्ष्यामि प्रत्ययार्थमहन्तव । श्रात्मनस्तव संयुक्त तन्निवोध ययातयं । अहं शक्रस्य मारय्ये योग्या मातलिवत् प्रभो। अप्रमादप्रयोगाच ज्ञानविद्याचिकित्सितः । ततः पार्थन संग्रामे युध्यमानस्य तेऽनघ । वाहयिय्यामि तुरगान विचरो भव सूनन । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि शन्यभारयसीकारे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ ॥ दुर्योधन उवाच ॥ श्रयन्ते कर्श मारथ्यं मद्रराज. करिष्यति । कृष्णादयधिको यन्ता देवेगस्येव माततिः। .. यया हरिहयैर्युत संग्टहानिस मातलिः । शल्यस्तया नवाद्याथ संयन्ता रयवाजिनी । थोधे वयि रयस्य च मद्रराजे च मारयो। रथश्रेष्ठा धुवं संख्ये पाधानभिभविष्यति । ॥ सम्बय उवाच ॥ ततो दुर्योधनो भूयो मट्रराजं तरखिनी उवाच राजन् मंगामायुपिते पर्युपखिने । कर्णस्य यच्छ संग्रामे मद्रराज हयोत्तमान् । त्वयाऽभिगुप्ता राधेया विजयति धनत्रयं । इत्युको रथमास्याय तथेति प्राह भारत। मल्येऽभ्युपगते कपः भारयिं ममनाऽब्रवीत्। बं मृत स्यन्दनं माझं कन्पयेत्यमहत्त्वरन्। ततो जैवं रथवरं गन्धर्वनगरोप्ने । विधिवत् कन्पितंभ, जयेत्युवा न्यवेदयत्। तरयं रयिनां श्रेष्ठः कोऽन्य थयाविधि । सम्पादितं ब्रह्मविदा पूर्वमेव पुरोधमा । छत्वा प्रदविणं यवादुपस्याय च भाकर। समोपस्वं मद्रराज मारोह समयावीत् । नतः कस्य दुई स्पन्दनप्रपां महत् । पाररोह महतिजाः मन्यः सिंह दवाचनं । ततः सन्याश्रितं दृष्टा कर्णः स ग्यमुत्तमं । अध्यतिउद्ययाऽम्भेदं विद्युत्त्व दिवाकरः । तावकरयमाढावादित्यागिसमलिया। प्रधानता पका मेधं मुमा महिती दिवि । संयमानी ना बोरी नदाला थुनिमामी। एविक्मदस्तैरिन्दानी सूयमानाविवाघरे । म मनसंग्टहोताये ग्थे कर्णः स्मिता बभी धनुर्मिसारयन् पोरं परिवयीव भास्करः । पारिखतः स रथयेष्ठ कर्षः भग्गभस्तिमान्। भयभी पुरुषव्यानो मन्दरस्य इवाइमान् । तं स्यम्य महावा युद्धायामितनेन । दुर्योधनस्त राधेयमिदं वचनमब्रवीत् । अतं द्रोएभीमाया दुष्करं कर्म संयुगे। - - ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [अध्याय ३४॥३०॥ १९ कुरुथ्याधिरथे वीर मियतां मर्दधन्दिन । मनोगतं मम यामीदोमाया मधारया। अर्जुनं भीममेनच निहन्ताराविति ध्रुवं । नाभ्या यशत वोर वीरकम्मे महामधे। तत् कर्म कुरु राधेय वज्रपाणिरिवापरः। रहाण धर्मराज वा गहि वा लं धनवयं। भीमसेनच्च राधेय माद्रीपुत्ला यमावपि । जयय तेऽस्तु भद्रने प्रयाहि भरतर्षभ पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि कुरु माणि भरममात् । ततस्सूर्यमम्माणि भेगणामयुतानि च । वांद्यमानान्यरोचन्त मेघशब्दा यथा दिदि। प्रतिग्टन्ध तु तदाक्य रयस्यो रथमत्तमः। अभ्यभाषत राधेयः सत्यं युद्धविधारदं । चोदयावान्महावाही यावद्धन्मि धननयं। भीमसेनं यमौ चोभी राजानञ्च युधिष्ठिर। अद्य पश्यतु मे शल्य वाहुवीर्य धनन्जयः । अस्यतः कङ्कपत्राणां सहस्रानि शतानि च । श्रय घेश्याम्यहं मख्य शरान् परमतेजनान् । पाण्डवाना विनाशाय दुर्योधनजयाय च । ॥ भल्य उवाच ॥ मृत्युच कय नु व पाण्डवानवमन्यसे । मनास्त्रज्ञान महेष्वासान् सव्वानेव महायलान् । अनिवर्त्तिनो महाभागानजय्याम् मत्यविक्रमान्। अपि मननयेयुर्थे भयं मावाच्छतक्रतोः । यदा श्रीप्यमि निर्धाएं विस्फूर्जितमिवाथने । राधेय गाण्डिवस्याजा तदा नैवं वदिष्यसि । यदा द्रच्चमि भीमेन कुञ्जरानोकमाहवे। विशीर्णदत निहतं तदा नैव वृदिप्यसि । यदा द्रक्ष्यसि संग्रामे धर्मपुत्त्रं यमा तया । शितैः पृषकै कुर्वाणमध छायामिवाम्बरे। अस्थतः शिवतारोन् लघुहस्तान् दुरामदान् । पार्थिवानपि चान्धास्त्वं तदा नैवं वदिष्यसि । ॥ मञ्जय उवाच ॥ अनादृत्य तु तदाक्यं मद्रराजेन भाषितं । याहीत्येवानवीदाका मद्रराजं तरखिन । इति श्रीमहाभारते करपर्वणि कर्षणल्यसंवादे पविशाऽध्यायः ॥ ३६ ॥ ॥ मनय उवाच ॥ दृष्ट्वा कर्ण महेष्वाभ युयुत्सु ममवस्थितं । चुगडः कुरवः सर्वे हररूपाः सम ततो दुन्दुभिनिधोमरीण निनदेन च । वाणशब्दश्च विविधैर्गजितेय तरखिना । निर्ययुस्तावका युद्धे मृत्यु हत्वा निवर्तनं। प्रयाते तु तत' कर्ण योधेषु मुदितेषु च । पदाल पृथिवी राजन रराम च मुविस्तर। नि.मरन्नो व्यदृश्यन्त सूर्थात् सप्त महायशाः। उल्कापाताच सञ्जग्मुदिनी दाहातथैव च । शय्काशन्यश्च सम्पेतुवुर्वाताच भैरवाः । म्टगपदिगणारीव पृतना बहुशस्तव । अपसव्यं तदा चक्रुदयन्ती महाभयं । प्रम्यिनस्य च वारस्य निपेतुरगा भुवि। असिवञ्च पतितमन्तरीमद्भयानकं । अश्वसुधैव भवाणि ध्वजाव चकपिरे। अश्रूणि च यमुञ्चन्त वाहनानि विशाम्पते। रने चान्ये च वश्व उत्पाताम्तव दारुणाः । समुत्पेतुर्मिनाभाय कारवाणं सुदारुणा । न च नान् गणयामासु मर्च देवेन मोरिता.। प्रन्धित सूतपुत्रच जयेत्यूराधिपाः । निर्भितान पाण्डवावमनिरे तौरवाः। नता रयम् परयोरहन्ता भीमायावनिवो- समीक्ष्य । समुनसद्भास्करपावकाभा पैकनोमा रथकुच्चरो नृप । । समन्ततः। २००५ . .

·पध्याय ३१॥ ॥ कणेपर्व | MA म शल्यमाभाय जगाद वायं पार्धच कमातिययं विचिन्य। मानेन दर्षेप विदयमानः क्रोधेन दीप्यनिव नियश। नाई महेन्द्रादपि वज्रपारे. युद्धादिभन्यायुधवावयव । दृष्ट्वा हि भीमरमुखान् शयानानतीव मा धस्थिरता जहानि । महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दितीरयातनागमयरप्रमायिनी।अवध्यकन्या निहता यदा परततो नमेऽप्यस्ति रणेऽद्य मावा समीक्ष्य संख्येऽतिवलानराधिपान गसतमातारयान् परेईनान्। कयं न मान हितावणेऽवधोन्मशास्त्रविद्राह्मणपुङ्वा गुरुः। स संस्मरन् द्रोणमई महाइवे प्रवीमि सत्यं कुरवो नियोधन । नको मदन्यः प्रमहेद्रोऽर्जुनं समागत मृत्युमिवोग्ररूपिणं । मिक्षा प्रमादय बलं तिय द्रोणे महास्त्राणि च सन्नतिया स चेदगान्मृचुवा महात्मा मानन्यानातराना मन्थे। नेह ध्रुवं किञ्चिदपि प्रचिन्तयन् विद्या लोके कर्मणा दैवयोगात् । सूयादये को हि विमुक्कायो भावं कुर्वनिाद्य गुरी नि पातिते। २०१५ न नूनमस्वाणि बलं पराक्रम. क्रिया सुनीतं परमायुधानि वा। अलं मनुष्यस्य सुखाय वर्तितें नया हि युद्धे निहत. परै गुरुः। इताभनादित्यसमानतेजसं पराक्रमे विष्णुपुरन्दरोपमं । नये वृहस्पत्युशनोः सदा समं न चैनमस्त्रं तदुपास्त दुई। सम्पाष्टे गदित स्त्रीकुमारे पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्र। मया कृत्यमिति जानामि भव प्रयाहि तस्माद्विपतामनीकं । यत्र राजा पाण्डव. सत्यसन्धा व्यवस्थिता भीममेनार्जुनी चावासुदेव. सात्यकि सच्चयाय यमौ च कस्तान विषहेन्मदन्यः । तस्मात् विगं मद्रपते प्रयाहि रणे पाचालान् पाण्डवान् सञ्जयाय । तान् का हनिष्यामि समेत्य संख्ये याथामि वा दोषप 1 या यमाया म वेवाहं न गमिष्यामि मध्ये तेषां सराणामिति मा शल्य विडूि । मिवद्रोही मर्पणेयोन मेऽयं त्यका प्राणाननुयास्यामि द्रोणं ।। . प्राज्ञस्य मूढस्य च गोवितान्ने नास्ति प्रमोधोऽन्तकपत्यतस्य । अतो विदन्नभियास्यामि पायर्यान् दिष्ट न शक्यं व्यनिवर्तित वै। कल्याएयत्तः सततं हि राजा वैचित्रवीर्यस्य सुतो ममासीत् । तस्यार्यसिद्धययमहं त्यजामि प्रियान् भोगान् दुख्यत्रं जीवितध। वैयाघ्रचाणमकूजनावं हेमविकाशं रजतत्रिवेणु। रथप्रवह तुरगप्रवईयुक्त प्रादान्मनमिमं हि रामः। धपि चित्राणि निरोघ्य शल्य ध्वजान् गदाः सायकायोग्ररूपान् । अमिञ्च दीप्तं परमायुधश्च माधव खनवन्तमुर्य पताकिनं वनिपाननि.सनं मिताश्वयुशभवणशमिताइमं समाथाय रयं रथभं रणे इनिधान्यहम नंबलात्।९५५ तक्षेन्मृत्यु' सर्वहरोऽभिरत् सदा प्रमत्तः समरे पाण्डुपुत्रं तं वा इनिष्यामि रपे समेत्य थायामि वा भीभमुखो यमाय । यमवरुणकुवेरवासवा वा यदि युगपत् सगण महाहवे। जुगुपियव दहाद्य पाण्डवं किं बजना सह नैयामि। ॥ सञ्चय उवाच॥ इति रणरभमस्य कत्यतस्तदुपनिगम्य वचःम मद्रराट्। अवहसवमन्य वोर्थवान् प्रतिषिपिधे च जगाद चोत्तरं। ॥ यल्य उवाच ॥ विरम विरम की कत्यनादतिरभाऽप्यनिारमुक्रवान् । छ चहि नरवरी धनत्रयः छ पुनरो पुरुषा धमा भवान्। - यदुमदनमुपद्रपालितं त्रिदिवमिवान रामरहिन । प्रमभमनिवितोद्य को हरेत् पुरुषवरावरजामृतेऽर्जुनान् । विभुवनविभुमीयरेश्वरं कर पुमान् भवमाइयेयुधि । मगवधकचरे सतानात मुरपतिवीर्यसमाभावतः । व ·॥श्रीमहाभारत [अध्याय २०१३ . असुरमुरमहारगानरान् गरुडपिंगाचसयचराक्षमान्। इषुभिरजयदपिगौरवात् समितस्विच विदो जयः । स्मरसि ननु यदा परैईत. स च धृतराष्ट्रमुतोऽपि मोरितः। दिनकरमशः भरोत्तमैथुधा कुरुयु बहन विनिहत्य नानरीन् । प्रथममपि पलायिते त्वयि प्रियकलचा एतराष्ट्रसूनवः । मरमि ननु यदा प्रमोचिताः खचरगणानमित्य पाण्डवैः ।। समुदितबलवाहनाः पुन, पुरुपवरेण जिताः स्य गायो । सगुरुगुरुसता. सभीमकाः किमुत जित. स तदा लयाऽजुनः । १००० इदमपरमुपस्थितं पुनस्तव निधनाय मुयुद्धमा । यदि न रिपुभयात् पलायमे समरगतोऽद्य हतोऽमि सतज । ॥ सञ्जय उवाच ॥ इति बहुपरुपं प्रभापति प्रमनसि मद्रपती रिपुस्तव । मृशमभिरुपित. परन्तपः कुरुपतनापतिराइ मद्रपं। ॥ कर्ण उवाच ॥ भवतु भवत किं विकत्यसे ननु मम तस्य हि युद्धमुद्यतं । यदि म जयति मामिहाहवे नम इदमन मुक त्थित नव। । मञ्जय उवाच ॥ एवमखिति मद्रेश उत्तानोत्तरमुक्तवान् । यानि शल्येति चाप्येनं कर्णः प्राह युयुमया । स रथ. प्रयया शत्रून् श्वेताश्वः शल्यमारथिः । निनन्नमिवान् समरे तमा नन् सविता यया। ततः प्रायात् प्रोतिमान् वै रथेन वैयाण, श्वेतयुजाऽय कर्णः । स चालोक्य ध्वजिनो पाण्डवानां धनञ्जयंवरया पर्यपृच्छन्। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णाल्यमवादे सप्तविंशोऽध्यायः ॥ ३७॥ । मञ्जय उवाच ॥ प्रयाणे च तत. कर्णे इर्धयन् वाहिनों तब । एकैकं समरे दृष्ट्वा पाण्डवान् पर्यपृच्छत । यो ममाद्य महात्मानं दर्शयेच्छेतवाहनं । तस्मै दद्यामभिप्रेतधनं यन्मनसेच्छति। न चेत्तदभिमन्येत तस्मै दद्यामहं पुनः । मकटं रनसंपूर्ण यो मे ब्रूयाद्धनम्नयं। न चेत्तदभिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् । शतं दद्यां गवां तस्मै नैत्यक कास्यदोहनं । अतं ग्रामबराश्चैव दद्याम नदर्भिने । तथा तस्मै पुनर्दद्यां श्वेतमश्वतरीरथं । युतमञ्जनकेशौमियों मे ब्रूयाद्धनत्रय। नचेत्तदभिमन्यत पुरुषोऽर्जुनदर्भिवान् । अन्य नमै पुनर्दयी मौवर्ण इस्तिषङ्गवं । तथाऽप्यस्मै पुनद्या स्त्रीणां मतमलमृतं । श्यामानां निष्ककण्होनी गोतवादविपश्चिती । न चेत्तदभिमन्येत् पुरुषोऽर्जुनदर्भिवान् । नौ दद्या शतं नागान् शत्तं यामान् मतं रथान्। सुवर्णस्य च मुख्यस्य हयाय्याणं गतं शतान् । साड्या गुणैः सुदन्ताय धूर्य्यवाहान् मुशिक्षितान्। तया सुवर्णश्टशीनों गेधिनूनी चतु मतं । दद्या तस्मै सुवामानां यो मे ब्रूयाद्धनञ्चयं । न चेत्तदभिमन्यत पुरुषोऽर्जुनदर्भिवान् । अन्यदी वरं दद्या श्वेतान् पञ्चशतान् हयान्। हेमभाण्डपरिच्छन्नान् सुम्सृष्टमणिभूषणन्। मुदन्तानपि वा दद्यामष्टामापरान्। रथञ्च सुधं सौवर्ण दद्यान्त खलमृतं । युझ पग्मकान्नाजों मे घूयाद्धनञ्चयं । न चेत्तदभिमन्यत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् । अन्यदमै वरं दया कुन्नराणा शतानि षट्। काञ्चनैर्विविधभाण्डेराछत्रान् हेममालिनः । उत्पन्नानपरान्तेषु विनीतान् हस्तिशिक्षकः । न चेत्तदभिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्भिवान् अन्यं तमे वरं दद्या वरयग्रामायतु । सुस्फीतान् धनसंयुगान् प्रत्यामनवनोदकान्। अकुतोभयान् ममम्पबायानभाज्यायतईन । दासीनां निष्काण्डीना मागधीनां मतन्तथा। A.. 4 ·अध्याय ३१३६ 11 ॥ कर्ण पर्व 18 , २००४ - १८ प्रत्यप्रवयमा दया यो मे ब्रूयाद्धनञ्चयं । न चेत्तदभिमन्यत पुरुषोऽर्जुनदर्भिवान्। अन्यं नम वरं दद्या यममा कामयेत् स्वयं । पुत्रदारान् 'विहारांय यदन्यदित्तमस्ति में। जब तस्मै पुनद्या यद्यच मनमेति। हत्वा च महिती कृष्णा तयोर्वित्तानि सर्वमः। तो दद्यामह था मे प्रभूयात् केयवाना । एता वाचः सुवहुशः कर्ण उचारयन् युधि । दा मागरसम्भूतं सुखरं महमुत्तमं । ता वाच' सूतपुत्रस्य तथा युक्ता निशम्य तु । दुर्योधनो महाराज संदृष्टः मानुगोऽभवत्। नतो दुन्दुभिनिधापो मृदङ्वानाच मर्चगः । सिंहनादः सवादित्रः कुचराणाञ्च निःस्वनः । प्रादुरामोत्तदा राजन् वन्य पुरुषर्षभ । योधानी सम्प्रधष्टाना तथा समभवत् खनः । नया प्रष्ट मन्य तु अवमानं महारयं । विकत्यमानञ्च तदा राधयमरिकर्षणं । मद्रराजः प्रहस्पदं वचनं प्रत्यभापत। रति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णावलेपे अत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८॥ । अन्य उवाच ॥ मा सनपुत्त दानेन सौवर्ण इस्तिषड्वयं प्रयच पुरुषायाध च्यामि त्वं धनञ्चय। बाल्यादिह वं त्यजमि वम वैसवणा यया। अयनेनैव राधेय अष्टास्यद्य धनञ्चयं । पराएजसि यदित्तं किञ्चित्वं बहु मूढवत्। अपावदाने ये दोपास्तन्माहात्रावबुध्यसे । पत्वं प्रेरय वित्तं बड़ तेन खलु स्वया । शक्यं बहुविधैर्यज्ञैर्यटुं सूत यजख तः। यच प्रार्ययमे इन्तुं छप्णा मोहाथैव तत् । न हि शत्रुम मम्मई कोट्दा सिंहो निपानिती। अप्रार्थितं प्रार्ययमे सहदोन हि मन्ति । ये बा निवारयन्त्याइ प्रपतन्तं हुताशन। कार्याकार्य न जानो कालपक्कीऽस्यसंशयं । बहबद्धमकर्णेयं को हि याजिजीविषुः । समुद्रतरणं दोभ्यों कण्ठे बड़ा यया मिली । गिर्यपादानिपतनं तादृक् तव चिकीर्षित। माहितः मर्चयोधैरवं व्यूढानीकैः सरचितः । धननयेन युध्यस्ख श्रेयश्चत् प्राप्नुमिच्छसि । हिताय धार्तराष्ट्रस्य वोमि त्वा न हिंमया । प्रसवं मया प्राक्तं यदि तेति जिजीविषा। ॥ कर्ण उवाच ॥ खयाइवामाश्रित्य प्रार्ययान्यर्जुन रणे । लन्तु मित्रमुखः मय्या भोपयितुमिछसि । न माममादभिप्रायात् करिदद्य निवर्तयत् । अपोन्द्रा बज्रमुद्यन्च किमु मयः कयधन । । समय उवाच ॥ इति कर्णस्य वाक्यान्न मत्वः प्राज्ञत्तरं वन, कोपयिपुरत्यर्थ कर्ण महेश्वर. पुनः । वै वा फाल्गुनवेगयुक्रा न्याचादिना इत्तवता विछष्टाः। अन्वेतारः कारपत्राः भितायास्तदा तस्सनर्भुनन्यानुयोगान् । यदा दिव्यं धनुरादाय पार्य प्रतापयन् पृतना मध्यसागे। वा भई पियविभिन. पत्कम्तदा पयाजसमे सनपुत्रा वालयन्द्रं मातुर भयानो यया कयित् प्रार्थयतेऽपहतु। नदन्माहात् धोतमान रयवंस प्रायम्म न तुमघ । विकासमाश्रित्य सतोक्षणधार सर्वाणि गात्राणि निघमि त्वं । मनोरणधारोपमकर्षणावं युटुम्सभे थोऽथुनेनायकम् । फुद्ध सिंह केसरिण इन्त वाली मुद्रः चुद्रमृगस्तरखो। माइपेत्तदेतत्तवाय ममाझानं सूतपुमानध्य । मा लतपुचाइय राजपुन महावीर्य के वरिण यथैव । वने टगाल पिशितेन रस्तोमा पार्यमामाय निकलिन ईपादनं महानाग मभिन्नकरटामुखं । प्रमको इयमे युद्धक पाय धनधयां यदा - ·६४ ॥ योमहाभारत [पध्याय २८18.1 ११. । विलस्य कृष्णसप त्वं वास्यात् काठेन वियनि । महावि पूर्णकोपं यत् पार्य याधुमिचामि । सिंह केरिणं क्रुद्धमतिकम्याभिन से। ग्टगाल दव मूठरलं नूमिह कर्ण पाण्डवं । सुपर्ण पतगोठं वैनतेय तरखिन । भौगोवाजयसे पति कर्ण पाय धनप्रयं । साम्भमां निधि भीमं मूर्तिमन्त अपायुनं। चन्द्रोदये विवर्धन्तमध्वः मन् तितीर्घमि। पभ दुन्दुभिगोवंतीक्ष्णप्रहारिण । वाम पाइयमे युद्धे कर्ण पार्थ धनत्रयं । महामेघ महाधारं दर्दुरः प्रतिनईति। कामतोयप्रदं लोके नरपर्जन्यम नं। यथा च स्वग्रहस्य वा व्या वनगतं भपेत् । नया वं भपभे कर्ण नरव्याचं धननयं। स्टगालाऽपि वने कर्ण शशः परितो वसन् । मन्यते सिंहमात्मानं यावत् सिंह न पश्यति। तथा त्वमपि राधेय सिंहमात्माननिचमि । अपरयन् भत्रुदमनं नरयाबंधनञ्जय। व्याघ्र व मन्यसेत्मानं यावत् कृपणा न पश्यसि । समास्थितावेकरथे सूर्याचन्द्रमसाविव । यावहाण्डीवघोष व न पटणेपि महाहवे। तावदेव त्वया कर्ण शक्यं वतुं ययेसि । रभन्दधनु शब्दैनादयन्तं दिशे दश । नन्तमिव शार्दूलं दृष्ट्वा कोटा भविष्यसि । नित्यमेव टगालस्वं नित्यं सिंहो धनञ्जयः। वीरप्रदेषणान्मूढ तस्मात् क्रोप्टेव लक्ष्यो । यथाखु स्यादिडालश्च या व्याघश्य बलाबले । यथा श्टगाल. सिंहश्च यथा शशककुञ्जरी। यथाऽनृतञ्च सत्यञ्च यया चापि विपामृत। तथा त्वमपि पार्थश्च प्रख्यातावात्मकर्मभिः। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णाधिपे उनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ अधिचितस्तु राधेयः भन्येनामिततेजसा। शल्यमाह मुसंक्रुद्दोवाक्यल्यमवधारयन। ॥ कर्ण उवाच॥ गुणान् गुणवता मत्य गुणवान् वेत्ति नागुण, । लन्नु शल्य गुपैहोनः किं ज्ञास्यसि गुणागुण । अर्जुनस्य महास्वाणि क्रोधं वीर्य धनुः शरान्। अहं भल्याभिजानामि विक्रमञ्च महात्मनः । तथा यष्णस्य माहात्म्य ऋषभस्य महीदिता । ययाऽहं शल्य जानामिन वं जानामि तत्तथा । एवमेवात्मनो वीर्यमई वीर्यश्च पाण्डवे। जाननेवाइये युद्धे शल्य गाण्डीवधारिण। अस्ति चायमिपुः भल्य मुपद्धारकभोजनः। एकदोशय. पत्री मुधोत. समलट्टतः। शेते चन्दनचूर्णेषु पूजितो वजला: समा । अहेया विषयानुग्रो नराश्वधिपसन हा। घोररूपो महारौद्रस्तनुवास्थिविदारण । निर्भिन्धा येन तुष्टोऽहमपि मे महागिरि। नमहं जातु नास्थयमन्यस्मिन् फाल्गुनादृते। कृष्णादादेवकोयुत्तात् सत्यच्चापि स्टणुष्व मे। तेनामिषुणा मल्य वासुदेवधनञ्जयो। यस्थि परमसंक्रुद्धम्तत्कम सदृशं मम। मनपा दृष्णिवोराणं छपणे लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता । सशं पाण्डुपुत्वाणं जय. पायें प्रतिष्ठितः। उभपन्नु समामाप को निवर्तितम ति। तावता पुरुषव्याधी समेतो स्यन्दने स्थिती। मामेकमभिपाता मुजातं पश्य मल्य मे। पिल्वसामातुलजा धातरावपराजिती। मयो सूच इव प्राती द्रष्यामि निहता मया। अर्जुने गाण्डिवं कृपणे चक्र ता_कपिध्वनी। (PR . - - ·E३% म. यध्याय 8.1] । कर्ण पर्व।। भोलणं चामजननं शन्य इर्थकर मम। बन्नु दुःप्रतिढा महायुद्धेय्वकोपिदः। भयावदीर्ण: मंबामादवद्धं बहु भाषेम। संस्तापि तो नु केनापि हेतुनाव कुर्देशन । 'नौ हत्वा समरे हन्ता वामद्य सहवान्धवं। पापदेशज दुर्बुद्ध बुद्र नियामन । सुहबूला रिपुः किं मा कृष्णाभ्या भीषयियसि। नौ वा मामय हन्नारा हनिय वाऽपि तावहं। नाइ विभमि कृष्णाभ्या विज्ञानवात्मनो बलं । वामदेवसहसं वा फाल्गुमानां शतानि वा। अहमको इनिय्यामि जोषमाम्ब कुदेशन लिया वालाश हवाय प्रायः क्रोडागता जनाः । या गाथा: मम्प्रगायन्ति कुर्वन्तोऽध्ययनं यथा । ता गाथा: श्टणु मे अन्य मद्रकेषु दुरात्ममु । ब्राह्मणैः कथिताः पूर्व यथावद्राजाविधी । श्रुत्वा चैकमना मूढ दम वा ब्रूहि चोत्तरं । • मित्रधुभद्रका नित्यं यो ना देटि में मद्रकः । मद्रके मङ्गतं नास्ति द्रवाक्ये नराधमे। दुरात्मा मद्रको नित्यं नित्यमानृतिकोऽनृजः । यावदन्यं हि दौराम्य मद्रकेविति नः श्रुतं । पिता पुत्वथ माता च श्वश्रूश्वरमातुलाः। जामाता दुहिता भ्राता नप्तान्ये ते च बान्धवाः । वयस्थाभ्यागताधान्ये दासीदामञ्च मङ्गतं । मुभिर्विमिया नार्यश ज्ञाताज्ञानाः खयेच्छया । येषां ग्टदेवभिटांना सक्नुमत्स्याभिना तथा । पोला मीधु मगोमांस क्रन्दनि च हमन्ति च । गायन्ति चाप्यवद्धानि प्रवर्तन च कामतः। कामप्रलापिनोऽन्योन्य तेषु धम्म कयम्भवते । मद्रकेश्ववलिप्तेषु प्रख्याताशभकर्ममु । नापि वैरन साहाई मद्रकेश समाचरेत्। मद्रके सङ्गतं नास्ति मद्रको हि मदा मल. । मद्रकेषु च संबट शौचं गान्धारकषु च। राजयाजकयाज्ये च नर दत्तं हविर्भवेत् । सद्रसंस्कारका विधी यथा याति पराभव। यथा ब्रह्मदिपो नित्यं गच्छन्तीह पराभवं । नथैव मननं चला नरः पतति मद्रकैः । मद्रके मङ्गतं नास्ति इतंयिक ते विष । अथर्वणेन मन्त्रेण यया शान्तिः कता मया । इति शिकदष्टस्य विषवेगहतस्य च । कुर्वन्ति भेषजं प्राजाः सत्यं तचापि दृश्यते । रवं विदन् जोषमाम्य ग्टणु चारोत्तरं वचः । वासास्युत्सृज्य नृत्यन्ति स्त्रिया या मधमोहिताः । मैयुनेऽस्यतायपि यथाकामवराय ताः। नासा पुचः कयं धम्म मद्रको वकुमईति । यान्तिधन्यः प्रेमहन्ति यथैवोपदशेरकाः। तासां विभ्रष्टधाणां निर्ममानां ततस्ततः । लं पुत्तस्तादृशानी हि धर्म व मिहेचमि। मुवीरकं याच्यमाना माद्रिका कतिम्फिो । अदातकामा वचनमिदं वदति दारुणं 1 मा मा मुवीरकं कश्चिद्याचतां दयित मम । पुत्रं दद्यापति दया न तुदधा मुवारकं । गायी हत्या नि का माद्रिका. कवलावृताः । घमरा नटशौचाय प्राय इत्यनुरायुम । रवमादि मयाऽन्यथा मय वर्तु भवेज। पाकेशायनखापाच वक्रव्येषु कुकर्मम । मद्रका: मिन्धुनावोरा में विद्यु. कयन्विछ । पापदेशद्भवा पेक्षा भाषामविचक्षणाः । रप मुख्यतमो धर्मः अनियति नः श्रुतं । यदानी निक्षतः मते मद्भिः समभिपूजितः । श्रायुधानी साम्पराये यन्मुच्चयमई ततः। . १९ १८. เน์ ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [पध्याय .. (८. A 15. ममैनः प्रथमः कल्पो निधने खगमिच्छतः। मोऽयं मियः मषा पामि धार्तराष्ट्रस्य धीमतः । तदर्थे हि मम पाणा यब,मे विद्यते वमु । व्यक्त लमयुपहितः पाण्डवैः पापदेगा। यया चामित्रवत् सर्वं त्वमस्मामु प्रवर्जसे । कार्मन खलु शक्योऽई बदिधाना शतैरपि। भङ्गामादिमुखः कनुधर्मज्ञ व नास्तिकैः । सारङ्ग इव धर्मातः कामं विलप राय च । नाहं भीषयितुं शक्यः चत्तवृत्ते व्यवस्थितः । ननुत्यनां नृसिंहानामाहवेष्वनिवर्त्तिनां । या गतिरुणा प्रोता पुरा रामेण तां स्मरे । तेषां त्राणार्यमुद्यन्तं वधार्थ दिपतामपि । विद्धि मामास्थितं वृत्तं पारूरवसमुत्तमं । न तद्भूतं प्रपश्यामि विषु लोकेषु मद्रय । यो मामस्मादभिप्रायादारयेदिति मे मतिः। एवं विदन् जोपमास्व त्रासात् किं बहु भाषसे । नवां हत्वा प्रदास्यामि व्यायो मद्रकाधम । मित्रप्रतीक्षया शल्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः । अपवादतितिक्षाभिस्विभिरतईि जोवसि । पुनश्चेदीदृशं वाक्यं मद्रराज वदिष्यसि । शिरस्ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया।तारखिदमोह द्रटारो वा कुदेशज । कर्ण वा जनतः कृष्णो कर्णा वा निजघान नौ। एवमुक्का तु राधेयः पुनरेव विशाम्पते । श्रब्रवीन्मद्रराजानं याहि याहीत्यसम्ममं । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णमद्राधिपसंवादे चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ मारिपाधिरथेः श्रुत्वा वाचो युद्धाभिनन्दिनः। शल्योऽब्रवीत् पुनः कर्ण निदर्भनमिदं वचः। आतोऽहं यज्वना वैशे संयामेष्वनिवर्तिनां । राज्ञा मूभिषिकाना स्वयं धर्मपरायणः । यथैव मत्तो मधेन त्वं तथा लक्ष्यसे वृष । श्रयाऽद्य वं प्रमाद्यन्तं चिकित्यं सुहत्तया । एमां काकोपमा कर्ण प्रोच्यमाना निबोध मे। श्रुत्वा यथटं कुर्यास्वं निहीना कुलपसिन । नाहमात्मनि किधिदै किल्विष कर्ण संस्मरे । येन मां वं महाबाहो हन्तुमिच्छस्थनागस । अवश्यन्तु मया वाच्च बुध्यता तद्धिताहिन । विशेषतो रथस्थेन राजदेव हितैषिणा । समच विषमचव रथिनय बलावलं । श्रमः खेदरमततं हयाना रथिना सह । श्रायुधस्य परिचानं रुतञ्च म्हगपविणं । भारशाप्यतिभारश्च मल्यानाञ्च प्रतिक्रिया। अस्त्रयोगय युद्धध निमित्तानि तथैव च । सर्वमेतन्मया जेयं रथस्यास्य कुटुम्मिना। अतस्त्रां कयये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः । वैश्यः किल समुद्रान्ने प्रभूतधनधान्यवान् । यज्चा दानपतिः शान्तः स्वकर्यस्योऽभवधिः । बहुपुत्त्वः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः । राधी धर्मप्रधान राहे वसनि निर्भया पुत्राणं तस्य बालानां कुमाराणं याखिनी । काको बहनामभवदुछिएकृतभोजनः । नमै सदा प्रयञ्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः। मांमोदनं दधि तीरं पायस मधुसर्पियो।म चोछिभतः काको पैश्यपुत्रः कुमारकैः । भगवान्याविणे हप्तः श्रेयसयाधिविधिपे । अय ईमाः समुद्रान्ने कदाचिदतिपातिनः । गरउड गती तुल्यायकाङ्गापरचेतमः । कुमारकास्तदा इंसान् दृष्टा काकमयात्रुवन् । . (E - - ५८ १८ ·अध्याय ४१] ॥ कर्णपर्व॥ . १६ भवानेव विभिष्टा हि पतविभ्यो विहशम! प्रतार्थमाणतः सरन्यबुद्धिभिरण्डजः । तद्दचः सत्यमित्येव माद्दपाच मन्यते । नान् मोऽभिपत्य जिज्ञासः क रया श्रेष्ठभागिति । उछिटदर्पितः काको वहना दूरपातिना । तेषां यं प्रबरं मेने इंसाना दूरपातिना। तमाइयत दुर्बुद्धिः पताक व पविण । तच्छुला प्राहसन् हंसा ये तवासन् समागताः । भापतो बळ काकस्य वलिनः पतताम्वराः । इदमूनुः स्म चक्राका वचः काकं विहङ्गमाः । ॥ हंसा ऊचुः ॥ वयं ईसाश्चरामेमा पृथिवों मानवौकसः । पक्षिणञ्च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः । कयं न हंस वलिनं चकाङ्क दूरपातिनं । काका भूला निपतने समाइयमि दुर्मते । कथं लं पतिता काक महास्माभिर्बवीहि तत् । अय हंसवचा मूढ. कुत्मयित्वा पुनः पुनः । प्रगगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात् । । काक उवाच ॥ शतमेकञ्च पाताना पतिताऽस्मि न संशयः । शतयोजनमेकैकं विचित्र विविध तया। उडोनमबडीनञ्च प्रडीनं डोनमेव च। निडीनमय संडीनं तिर्यग्डोनगतानि च । विडोन परिडीनश्च पराडीनं सुडीनकं । अतिडीन महाडीनं खडीनपरिडीनक। श्रवडीनं प्रडीनञ्च मंडीनं बीनडीनकं । मडीनोडीनडोनच पुननि विडीनकं । सम्पातं समुदीर्णञ्च ततोऽन्यद्यतिरिककं । गतागतं प्रतिगतं वहीच निकुलीनिकाः । कामि मिपता वोऽद्य नतो द्रक्ष्यय मे वलं । तेषामन्यतमेनाहं पतियामि विहायसं । प्रदियध्वं यथान्यायं केन इंमाः पताम्यहं । ते वै धुवं विनिचित्य पतध्वं न मया सह । पतिरेभिः खलु खगाः पतितु खे निराश्रय। रवमुक्त तु काकेन प्रहस्यैको विहङ्कम । उवाच काक राधेय वचनं तं निवोध मे। ॥ हंस उवाच ॥ मतमेकञ्च पाताना त्वं काक पतिता धुवं । एकमेव तु यं पातं विदुः सर्वे विहङ्गमाः । नमहं पनिता काक नान्य जानामि कचन। पत वमपि तायार येन पातेन मन्यसे । अथ काकाः प्रजहसुर्थे तबासन् समागताः। कयमेकेन पातेन इंसः पातशतं जयेत्। रकेनैव शतस्यैष पातेनाभिपतिथ्यति । इंसस्य पतितं काको बलवानाशविक्रमः । प्रपेततः स्पर्द्धया च ततस्ता इंसवायची । रकपाती च चकाङ्गः काक' पातमतेन च। पतिता वाऽथ चक्राङ्कः पनिता वाऽथ वायसः । विसिरमापयिपुः पतिराचदाणेऽत्मनः क्रियाः। अथ काकस्य चित्राणि पतितानि मुहर्मुः। दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरधिकः स्वरः। इंमाथावसन्ति मा मावदन्नमियाणि च । उत्पत्यात्पत्य प मुहर्मुहर्त्तमिति चेति च । वृक्षाग्रेभ्यः स्यलेभ्यश्च निपतन्युत्पतन्ति च । कुर्वाणा विविधावावानासन्ता जयन्तया। इंमस्त मृदुनैकेन विकान्तुमुपचक्रमे । प्रत्यहीयत काकाध मुलमिव मारिष। अवमन्य च इंसास्तानिदं वचनमब्रुवन् । योऽमावुत्पतितो इंस: मोऽसाववं प्रहीयते। प्रथमः स तच्छुत्वा प्रापतत् पथिमा दिने। उपर्युपरिवैयेन सागरं मकरालयं । . LKAR ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [प्यध्याय ३१ १९. . ततो भी प्राविधत् काकं तदा तब विचेतसं। दीपगुमानपश्यन्तं निपातार्थे श्रमान्वित। निपतेयं क नु श्रान्त इति तस्मिन् जलार्णवे। अविसह्यः समुद्रा हि वहुमत्त्वगणालय.। - महासत्त्वशतोनामी नभाऽपि विशिष्यते। गाम्भीर्याद्धि समुद्रस्य न विशेष हि सूतज । दिगम्बराम्भमां कर्ण समुद्रस्य विदुर्जनाः। विदूरपातात्तीयस्य किं पुन. कण वायस.। अथ सोऽप्यतिक्रम्य मुहर्त्तमिति चेति च। अवेहमाणस्तं काकं नाशकद्व्यपसर्पित। अतिक्रम्य च चक्राङ्ग. काकंतं समुदतत । यावगत्वा पतत्येष काका मामिति चिन्तयन । तत. काको मशान्तो इंसमभ्यागमत्तदा । तन्तया हीयमानन्तु ईमो दृष्ट्वा ऽब्रवीदिदं। उनिहीऍनिमचन्त स्मरन् सत्पुरुषत्रतं । ॥ स उवाच॥ वहनि पतितानि त्वमाचक्षाण मुहुर्मुहु. । पातस्याव्याहरंश्चेदं न नो गुह्यं प्रभाषसे । किनाम पतनं काक यत्त्वं पतमि साम्प्रत जल स्पृथमि पक्षाभ्या तुण्डेन च पुन, पुनः । प्रबूहि कतमेतत्र पाते वर्तसिवायम। रोहि काक भोघं त्वमेष ला प्रतिपालय। ॥ शल्य उवाच ॥ स पक्षाभ्यां स्पृशन्नास्तुण्डेन च जलं तदा । दृष्टो इमन दुष्टात्मविदं इंसें ततोऽत्रवीत् । अपश्यन्नम्भम. पारं निपतच समान्वितः । पातवेगप्रमथितो इंसं काकोऽब्रवोदिदं। वयं काकासतो नाम चरामः काकजान्वया. इस माणे. प्रपद्ये त्वामुदकानं नयख मां। स पक्षाभ्यां स्पृशन्नास्तण्डेन च महा। काका दृढपरिश्रान्त. सहसा निपपात है। सागराम्भसि तं दृष्ट्वा पतितं दीनतम । नियमाएमिदं काकं ईमो वाक्यमुवाच ह। शतमेकञ्च पातानां पताम्यहमनुस्मर । साघमानस्वमात्मानं काक भापितवानसि। म त्वमेकमतं पानं पतनभ्यधिको मया । कयमेवं परियान्त. पतितोऽपि महार्णवे। प्रत्युवाच ततः काक मोदमान इदं वचः । उपरिष्टात्तदा ईममभिवीच्य प्रसादयन् । । काक उवाच ॥ उचिदर्पितो इस मन्येत्मानं सुपर्णवत् । अवमन्ये वयाई काकानन्यांच पक्षिण.। माम प्रपद्ये वो दीपान प्रापयस्व मा। यद्यहं रूस्तिमान् म खदेमं प्रापया विभो । न किधिदवमन्वऽहमापदो मा घमुद्धर । तमे वादिन दोनं विलपन्तमचेतनं । कायाकानि रामन्त निमन्जन महार्णवे। छपयादाय सस्त जलचिव मुदु । पद्मामुतिय देगेन पटमारोपबच्छनः। धागेय पृष्ठे इंसा काकं वर्ण विचेतनं पामगाम पुन स्पईया पेततुर्पत.। मयाय तयापि पुन समाश्यास्त्र पसेपर। गनी यसित देश मी मन इवाम्ग. । रवमुशियपुटः म काको ईमपराजितः । पम वीर्य मान वर्ष त्यका नानिममुपागतः । 'चिटभोजन. काको यया यग्यकुले पुरा। खसमुचितो धागान मंमयः । महान् थेयमथापि ममान् फर्शवमन्यमे । द्रोपद्रापिट भाप्रेमान्य कारव. सिराटनगरे पार्यमेक किं नापधोनदा । यण यसा: गमवाय निर्षिताः किरीटिना। गाम व मिनिह ने वोधमतदा । - F 16 1 ·व्ययाय ११ १२1] ॥ कर्णपव्य ॥ . - - भातरं निहतं दृष्ट्वा ममरे मव्यसाचिना । पश्यतां कुरुवीराणं प्रथम व पलायित । तथा दैतवने कर्ण गन्धर्वे ममभिद्रुत । कुरून् ममयानुस्मृज्य प्रयम ले पलायित । हवा जित्वा च गन्धवाश्चिमेनमुखावणे । कर्ण दुर्योधन पार्थ सभार्य सममोक्षयत । पुन प्रभाव पार्थस्य पौराण केशवस्य च । कथित कर्ण रामेण मभायां राजसंमदि। सततश्च लमयोपोर्वचनं द्रोणभीभयो । अवध्यो वदत प्णी मनिधी चमहीविता। कियन्त तत् प्रवक्ष्यामि येन येन धनन्जय । खत्तोऽतिरिक्त सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यया। इदानीमेव द्रयासि प्रधाने स्यन्दने स्थिती । पुत्वञ्च वसुदेवम्य कुन्तीपुत्रश्च पाण्डवं । ययाश्रयत चक्राझं वायमा बुद्धिमाम्यित । तथाययस्व वार्णेयं पाण्डवञ्च धनञ्जयं। यदा लं युधि विक्रान्ती वासुदेवधनञ्जयो। 'द्रयावकरये कर्ण तदा नैवं वदिष्यसि । यदा शरशतै. पार्थो दर्ण तव बधिष्यति । तदा त्वमन्तरं द्रष्टा पात्मनचार्जुनस्य च। देवासुरमनुष्येषु प्रख्याता यौ नरोत्तमा। तो मावमस्या मायाव खद्यात व रोचनी। सूर्याचन्द्रमा यहत्तवदर्जुनकेशवा । प्रकाश्येनाभिविख्याती त्वन्तु खद्योतवन्नृषु । एवं विदन्माऽवमस्या. सूतपुत्राच्युतार्जुनी। नृसिहौ ता महात्मानो जोषमाख विकत्यने। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि इंमकाकीयोपाण्याने रकचत्वारिंशोऽध्याय. ॥ ४१ ॥ आमचयउवाच॥ मद्राधिपस्याधिरथिर्महात्मावचा निशन्याप्रियमप्रतीत'। उवाच अन्य विदितं ममैतद्यथाविधावर्जुनवामुदेवा। भारी रथं वाहयतेऽर्जुनस्य बलं महास्त्राणि च पाण्डवस्य । अहं विजानामि ययावदद्य परोक्षभूतं तव तत्तु मल्य ।। तो चाप्य शस्त्रमता बरिष्ठ व्यपेतभीर्योधयिष्यामि कृपणा । सन्तापयत्यभ्यधिकन्तु रामाच्छापोऽद्य मा ब्राह्मणसत्तमाघ । अवमं वै बामणच्छमनाऽई राम पुरा दिव्यमस्वं चिकोईः । तत्रापि मे देवराजेन विघ्ने हिनायिना फाल्गुनस्यैव भन्दा । ९ छतो विभेदेन ममोरुमेत्य प्रविश्य कीटस्य तनुं विख्या । ममोस्मेत्य पविभेद कीटः सुप्त गुरी तव शिरो निधाय। ऊरुप्रभदाच महान् बभूव शरोरता मे घनमाणितीघ । गुरोर्भयाचापि न चेलिवान नतो विबुद्धा ददृशे स विप्र.। म धैर्ययुक्तं प्रममोक्ष्य मा वैन'लं विम. कोऽमि सत्यं वर्देति । तस्मै तदात्मानमहं ययावदाण्यातवान् सूतवदेत्य प्रस्य । समां निशम्याथ महातपस्वी संशप्तवायोषपरीतचेता । सूतोपधावाप्तमिदं नवावं न कर्मकाले प्रतिभास्यति लो। अन्पन नमान्नव मृत्युकालादब्राह्मणे ब्रह्म नहि व स्यात् । तदा पमनीव वास्तमस्मिन् संगामे तुमुन्नेतीवमीमे १९७० थोऽयं भल्य भरतेवूपपन्न प्रकर्षण सर्वहरोऽतिभौम । मोऽभिमन्ये क्षत्रियाणं प्रवीरान् प्रतापिता बन्नवान् वै विमः। अन्यायधन्वानमहं बरिष्ठं तरम्विनं भोमममन्यवोच्य । मत्यमनिशं युधि पाएडवेयं धननयं मृत्युमुखं नयिथ्ये। अस्वं हि मे तत् प्रतिपत्रमद्य येन संस्थे समरे शत्रुगान्। प्रतापिनं बलवन्तं कृतास्त तमुग्रधन्वानममितीनमध । र शरं रौद्रममित्रसाई धनञ्जय मंयुगेऽह हनिष्ये। अपाम्पनिमगवान भयो निमन्नयिथन् वहना' प्रजाय। महावेग सकुस्ते ममुद्रो वेला चैनं धारयत्यप्रमेयं । प्रमुचन्नं वामपानभेयान् मर्मच्छिदो वीरहन सुपवान् । कुन्तीपुत्र यत्र योत्स्यामि युद्धे व्याकर्षतामुत्तममद्य लोके । रवं वलनातिवलं महास्न ममुद्रकन्य मुदुरापमुये। अरोपिणं पार्थिवान्मजयन्तं वेसव पार्थमिपुभिः संमहिये। अद्याइवे यस्य न तुस्समन्वं मन्ये मन धनुराददान । १८० - - द ·॥ श्रीमहाभारत॥ [अध्याय १२ , सुरासुरान् युधि वैयोजयेत तेनाद्य मे पश्य युद्धं सुघोरं । अतीव मानी पाण्डवो युद्धकामो घमानुपैरेय्यति मे महास्वै.। तस्यास्वमतः प्रतिहत्य संख्ये वाणेत्तम. पातयिष्यामि पार्थे । सहसरम्मिप्रतिमं चलन्तं दिशश्च सधाः प्रपतन्तमुयं । मानुदं मेघ इवानिमात्र धनञ्जयं छादयियामि वाण. : वैश्वानरं धमशिखं ज्वलन्त तेजखिनं लोकमिमं दहनं । पर्जन्यभूतः शरवर्यथाऽनिं तया पार्थ शमयिष्यामि युद्धे । श्राशीविष दुर्द्धरमप्रमेयं सुतीक्ष्णदंष्ट्रं ज्वलनप्रभावं । क्रोधप्रदीप्तं वहितं महान्तं कुन्तीपुत्वं शमयिष्यामिभले. । प्रमाथिनं बलवन्त प्रहारिणं प्रभञ्जनं मातरियानमुयं । युद्धे महिव्ये हिमवानिवाचलो धनञ्जय क्रुद्धमम्मृप्यमाणं । विशारदं रथमार्गेषु शकं धुर्थं नित्यं समरेषु प्रवी। लोके वरं सर्वधनुर्धराणां धनञ्जय संयुगे संसहिथे। अद्यावे यस्य न तुल्यमन्यं मन्ये मनुष्यं धनुराददानं । सानिमां यः पृथिवी विजिग्य तेन प्रयोद्धाऽस्मि समेत्य संख्य। यः सर्वभूतानि सदैवकानि प्रस्येऽजयत् खाण्डवे सव्य साची। को जीवितं रक्षमाणे हि नेन युयुत्मेदै माटते मानुषाऽन्यः । मानी कृतास्त्र: तहस्तयोगा दिव्यास्त्र विच्छेतहयः प्रमाथी। तस्याहमद्यातिरथस्य कायाचिरो हरिष्यामि शितै. पृपत्कैः । यास्याम्येनं शल्य धनञ्जयं वै मृत्यु पुरस्कृत्य रणे जयं वा । अन्या हि न झेकरथेन नो युध्येत यः पाण्डवमिन्द्रकल्प । तस्याहवे पौरुष पाण्डवस्य व्या दृष्टः समिती क्षत्रियाण । किं त्वं मूर्खः प्रसभं मूढचेता ममावर्वाचः पौरुषं फाल्गुनस्य। अप्रियो यः पुरुषो निधुरो हि क्षुद्रः तामिणद्याक्षमावान् । इन्यामई खादृशाना मतानि समान्यई, झमया कालयागात् । अवोचस्व पाण्डवार्थं प्रियाणि प्रधर्षयन्मा मूढवत्पाप कर्म। मयाव जिह्यमतितल मिवद्रोही मानपद हि मैत्र । कालखय प्रत्युपयाति दारुणे दुर्योधनो युद्धमुपागमद्यत् । नयार्थसिद्धिं त्वभिकाइमाणस्तन्मन्यसे यत्र नैकान्यमस्ति। मित्र मिन्दनन्दते. प्रीयतेा सन्त्रायतेर्मिनुतोदतेवा ! भवीमि ते सम्पमिदं ममास्ति नचापि सर्व समवेत्ति, राजा । भत्रुः शदे. भासतेया- स्यतेवा' टोतेर्या श्वमतः सीदतेमा। उपसाइडधा सूदतेच प्रायेण मचलयिं नध मञ। दुव्याधनायें तव च प्रियाय यशोऽर्थमात्मार्थमपीश्वराथ। तस्मादई पाण्डववासुदेवी यास धनात् कर्म तत् पश्य मेऽद्य । अस्माणि पश्याच मोत्तमानि माझ्याणि दिव्यान्यथ मानुपाणि। प्रामादयिष्याम्यहमुपवीर्य दिपो दिपं मजमिवानिमत्तः। असं माझ्यं मनमा ययजय पेय पार्थीयाप्रमेयं जयाय। नापि में नव मुख्यत युद्धे न चित् पतदिपमे मेऽघ च। वस्खतात् दडपम्तादरणादाऽपि पामिनः । मगदादा धनपतेः स्वजादाऽपि वासवात्। अन्त्यमादपि करमाचिदमिवादाततायिनः । इति मन्य विज्ञानीहि यथा नाई विभेम्यतः । नम्माय मे मयं पार्यायापि पैर जनाईनान् । मह युद्धं हि मे नान्या माम्पराये भविपति। पदारिदिनयसारमसाहतारटयप। अभामादि विपन् वाणान् घोररूपान् भयानकान्। मधमा वसमस्य प्रमत्त पुणााइन । परन विजने प्रत्य नतोऽनुव्याजहार मा। CRICया ममतेन रामपातः मुत.। श्वेने पततासमिति मा प्राणाऽभयो । . . . . .

·अध्याय २१३18313 कर्णपर्व " युध्यमानस्य मझामे प्राप्तस्यैकायनं भयं । तस्मादिमि वनवद्राबल्याहतादह। रते हि मोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयाः । श्रदां नमै गोसहसं बलीवदीय पट्मतान् । • प्रसादं न लभे अच्य ब्राह्मजन्मद्रकेश्वर । ईपादन्तान् मतमतान् दामोदामातानि च । ददता दिजमुख्या में प्रसादं न चकार मः । कृष्णानां श्वेतवत्माना सहसावि चतुई। * बाहरन लभतम्मात् प्रसादं दिजसत्तमात् । डू ग्रह सर्वकामयच मे वस किश्चन। - तत् ममी सत्सत्य प्रयच्छामि न चेञ्चति । नतोऽनवीना याचन्तमपराधं प्रयवतः। व्याहतं यन्मया सूत तत्तया न तदन्यया। अन्ताकं प्रजा हन्यात्ततः पापमानुयां। तम्माभिरक्षार्थ नानृतं वकुमुत्स है । मा वं प्रगति हिस्याः प्रायश्चित्तं कृतं लया। मदायं नानृतं लाके कश्चित् कुर्यात् ममाप्नुहि । इत्येतत्ते मया प्रा पितेनापि मुहत्तया। जानानि वा विधिपन्तं जोपमाम्वोत्तरं श्यणु। इति श्रीमहाभारते कपि कर्णभन्नसंवाद वाचत्वारिवोऽयाय' ॥ ४२ ॥ ॥ सञ्जय उवाच॥ ततः पुनर्भहाराज मद्रराजमरिन्दमः । अभ्यभाषत राधेयः मनिवार्योत्तरं वचः। यत्वं निर्भनार्य मा मन्य जन्पितवानसि। नाई सक्यस्खया वाचा विभीषयितुमाहवे। पदि मा देवता: सधी योधयेयुः सदासवाः । तथापि मे भयं न स्यात् किनु पार्यान् पश्चात् । नाहं भीषयितुं प्रक्यो वामनावेण कयञ्चन। अन्य जानीहि यः भकास्तया भीषयितुं रणे। नीचस्य वन्नमेतावन् पास्थ्यं यत्त्वमात्य मा। अमना मद्गुणान् बहु वलामे यह दुर्भते। नहि कश: ममु ना भयामिह मद्रका विक्रमार्यनहं जातो योऽर्यश्च नयात्मनः । सखिभावेन मोहाईमित्रभावेन चैवहि। कारणखि भिरेतलं अन्य जोवमि साम्प्रतं । राजय धार्तराष्ट्रस्य कार्य सुमहदुद्यतं । मयि तवाहित अन्य तेन ओवमि मे वर्ण । तय समय पूर्व वन्तव्यं विप्रिय तवा ते भन्महश विजयेयमई परान् । मित्रद्रोहस्त पापोयानिति जीवसि साम्प्रत । इति श्रीमहाभारत कीपशि कर्यशयमंवादे विचवारिसोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ ॥ अन्य उवाच ॥ ननु प्रलापाः कौतेन ब्रोपि परान् प्रति । सते कमहम्ण भकया जेतुं परान् युधि। ॥ मञ्चय उवाच॥ तया त्रुवन्न परुष कैश मद्राधिपन्तया । पप दिगुणं भूयः प्रेवाचाप्रियदर्शन। ॥ कर्ण उवाच ॥ ददनु मे त्वमेकायः ग्टणु मजनाधिप।विधा एतराद्रस्व मोच्यमानं मया श्रुतं । देय विविधाशिवान पूर्वदलीय पार्यिवान् । ब्राह्ममा कययन्तिम तराष्ट्रनिकेशने । नर वृद्ध. पुरात्ताः कयाः करिद्विजोत्तमः। वाहीकदेशान् मद्राय कुत्सयन् वाक्यमत्रवीत्। वहिस्कृता हिमवता गया च वहिवृताः । सरसत्या यमुनया कुरवेश चापिथे। पक्षाना सिन्धुपटाना नदीनां येन्तराश्रिताः। तान धादानाचीन वाहीकान् परिवर्मयत। गोवईनो नाम वरः मुभद्रं नाम पसरा रतद्रामकुतदारमाकुमारात स्मराम्बई । . - ·१९८५ ॥श्रीमहाभारत॥ [यथ्याय २) सुरासुरान् युधि वैथो जयेत तेनाद्य मे पश्य युद्धं मुघोरं । अतीव मानी पाण्ड्यो युद्धकामो ह्यमानुपैरेय्यति मे महावः । तस्यास्त्रमता प्रतिहत्य संख्ये वाणेत्तमैः पातयिष्यामि पार्थं । सइसरमिप्रतिम ज्वलन्तं दिशय सवाः प्रपतन्तमुयं । तमोनुदं मेघ इवातिमात्र धनञ्चयं छादयियामि वाणः । वैश्वानरं धूमशिखं ज्वलन्त तजखिनं लोकमिमं दहन्त । पर्जन्यभूतः शरवर्यथाऽग्निं नया पार्थ शमयिष्यामि युद्धे । आशीविष दुर्द्धरमप्रमेयं सुतीक्ष्णदंष्ट्र ज्वलनप्रभाव। क्रोधप्रदीप्तं वहितं महान्तं कुनोपुत्रं ममयिष्यामिभलैः । प्रमाथिनं वलबन्न प्रहारिणं प्रभञ्जनं मातरिश्वानमुयं । युद्धे सहिये हिमवानिवाचलो धनजयं क्रुद्धममृत्यमाणं । विशारदं रथमार्गेषु शक्रय नित्यं समरेषु प्रबीरं। लोके वरं सर्वधनुर्धराणं धनंजय संयुगे संमहिथे। अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्चं मन्ये मनुष्यं धनुराददान। सबमिमा यः पृथिवीं विजिग्य तेन प्रयोद्धाऽस्मि समन्य संख्ये। यः सर्वभूतानि सदैवकानि प्रस्येऽजयत् खाण्डवे भव्य साची। को जीवित रहमाणे हितेन युयुत्सदै मामृते मानुषोऽन्यः । मानो कृतास्वः तहस्तयोगो दिव्यास्त्र वितहयः प्रमाथी। तस्यामद्यातिरथन्य कायाछिरो हरिय्यामि शितै. पृपत्कैः । योत्स्यायनं शल्य धनञ्जयं वै मृत्यु पुरस्कृत्य रणे जयं का। अन्या हि न धोकरथेन नत्यो युध्येत यः पाण्डवमिन्द्रकल्प । तस्याहवे पौरूपं पाण्डवस्य ब्रूयां घटः समिती पत्तियाणा । किं त्वं मूः प्रसभं मूढचेता ममावर्वाचः पौरुषं फाल्गुनस्य। अप्रियो यः पुरुषो निधुरो हि पुनः क्षेप्तामिणवादमावान् । इन्यामई वादृशाना सतानि घमाम्यई समया कालयागात् । अवोचस्व पाण्डवाथै प्रियाणि अधर्षयन्मा मूढवत्पाप कर्मन्। मया व शिवमति निन्न मिवद्राही मातपदं हि मैचं । कालस्वयं प्रत्युपयाति दारणे दुर्योधनो युद्धमुपागमद्यत् । नम्नामिद्धि भिकाइमाणम्तन्मन्यमे यच नैकान्यमस्ति। मित्र मिन्दनन्दते. प्रोयते सन्वायतेर्मिनुतोदतेर्वा । प्रवीमि ने ममिद ममास्ति तचापि मर्च समोति. राजा । श्चुः भदो भामतेधा स्यतेची ग्रणेता यसते. मोदने। उपमगधा सूदतेय प्रायेण मर्चवयि नप मध्। दुधनार्य न प प्रियायं योऽर्थमात्मार्थमपोश्चरार्थ। तमाद पायागुदेवा पाय पत्रात् कर्म तत् पश्य मेोध । अवाणि पश्याध मर्मोत्तमानि माझ्याणि दिव्यान्यय मानुपाति। पामारपियाम्यहमुपीर्थ दिपो दिपं मत्तमिरातिमतः । अयं माइयं मनमा याममय रेस पार्थायाप्रमेयं जपाय। नमामि ना मुयत युद्धे नदेन पर्नेदिषमे मेऽध चक। स्नात् रणतारणादापि पाश्निः । मगदादाधनपतः करावाऽपि वामपात्। परमादपि परमादिगिवादाततापिमः । तिमय ग्जिानीहि पपा नाविभम्यतः। नामय मे भय पायाधापि मनाईनान् । महदं हि मे नान्या माम्परा भविष्यति। আথিবিয়ানা। অগাসায়ুি বিস্বাঘা ধরা সহানা। तिम वा बसमय मन रपारनं । पानी पिने प्रत्यमतोऽनुयामहार मां। CHINपा मनमपात. मनः। सोने पततासमितिमा मानणात्रोत्। L ·याय १२/१३1981] ॥ कर्णपर्व ७१ । . २॥ युध्यमानस्य सङ्गामे प्राप्तस्यैकायन भय । तस्मादिमि वलवड्राह्मण्याइतादह । स्ते हि सोमराजान ईश्वरा' सुखदु खयो । अदा तस्मै गोसहस्र बलोवदीय षट्शतान्। प्रमाद न लभे शल्य ब्राह्मणन्मद्रकेश्वर । ईपादन्तान सप्तशतान् दासीदामशतानि च । ददतो दिजमुख्या में प्रसाद न चकार म' । कृष्णाना श्वेतवत्साना महस्राणि चतुर्दछ । ७ श्राहरन लभेतस्मात प्रसाद दिजसत्तमात् । ऋद्ध ग्रह सर्वकामैर्यच मे वसु किंञ्चन। तत् सर्चमी सलत्य प्रयच्छामि न चेति । नतोऽब्रवीन्मा याचन्तमपराध प्रयवत । व्याहत यन्मया सूत तत्तथा न तदन्यया । अन्तोक प्रजा हन्यातत पापमवाप्नुया। तस्माद्धम्माभिरक्षार्थ नामृत वक्तुमुत्महे । मा ल ब्रह्मगति हिस्था प्रायश्चित्त कृत बया। मदाक्य नानृा लोके कश्चित् कुर्यात् समाप्नुहि । इत्येतत्त मया प्रोक्त विप्तेनापि मुहत्तया। जानानिला विक्षिपन्त जोपमास्वात्तर म्हणु। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णयल्यमवादे वाचत्वारिशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तत पुनर्महाराज मद्रराजमरिन्दम । अभ्यभाषत राधेय मन्त्रिवार्योत्तर वच । यल निदर्शनार्थ मा शल्य जन्पितवानमि। नाह शक्यत्वया वाचा विभीषयितुमाहवे। यदि मा देवता मा योधयेयु सवासवा । तथापि मे भय न स्यात् किमु पार्थान मकेश्वात् । नाद भीषयितु भको वाग्माण कयश्चन । अन्य जानीहि य शक्यस्तया भीपयितु रणे। नीचस्य बलमेतावत् पारथ्य यत्त्वमात्य मा अमना मद्गुणान् वनु वलामे वहु दुर्भते। नदि कर्ण समुद्भूना भयार्थमिह मद्रक । विक्रमार्थमह जातो यशोऽर्थञ्च तयात्मनः । सखिभावेन सौहादीभित्रभावेन चैवहि । कारणैलिभिरेतैस्व शल्य जीवमि माम्प्रत। राजश्च धार्तराष्ट्रस्य कार्य सुमहदुद्यत । मयि नवाहित शल्य तेन जीवमि में क्षण। हतय समय पूर्व क्षन्तव्य विप्रिय नव । ते शल्यसहस्रेण विजयेयमह परान् । मिबद्रोहस्त पापोयानिति जीवसि माम्पत । इति श्रीमहाभारत कपर्वणि कर्णशयसवादे रिचत्वारिभोऽध्याय ४३ ॥ ॥ भल्य उवाच ॥ ननु प्रलापा कर्णेते न दीपि परान् प्रति । सते कर्णमहस्रेण शक्या जेतु परान् युधि। ॥ मनय उवाच॥ तथा ध्रुवन्त परुष कण मद्राधिपन्तया । परुप दिगुण भ्य प्रोवाचाभियदर्शन। ॥ कर्ण उवाच ॥ इदन्तु मे त्वमेकाय स्टणु मद्जनाधिप । सविधा धृतराष्ट्रस्य प्रोच्यमान मया श्रुत । देवाय विविधायिवान पूर्वदत्ताय पार्थिवान । ब्राह्मणा' कययन्ति स्म पृतराष्ट्रनिवेशने । तत्र वृद्ध पुरात्ता कया' कचिद्विजोत्तम । वाहीकदेशान मद्राय कुन्मयन् वाक्यमवगीत। वरिष्कृता हिमवता गगया च वहिष्कृता । सरखत्या यमुनया कुरुषेण चापिये। पञ्चाना सिन्धुपष्टाना नदीना यन्तिराश्रिता । नान धर्मवाद्यानराचीन वाहीकान् परिवर्भयता गोवर्द्धनो नाम वट मुभद्र नाम चबर। स्तद्रामकुलदारमाकुमारात माराम्यहा ·१ ॥ श्रीमहाभारत [अध्याय 1 ३ । 4 1 २०४६ L कार्येणात्यर्थगूढेन वाहोकेयूपितं मया। नत रपां समाचारः संवासादिदितो मया भाकलं नाम नगरमापगा नाम निम्नगा। जर्तिका नाम वाहीकास्तपा वृत्तं मुनिन्दितां धाना गायासव पीत्वा गोमाभ लाइनैः सह । अपूपमांसमद्यानामाशिनः गोलवर्जिताः। गायन्यय च नृत्यन्ति स्त्रिया भत्ता विवासमः । नगरागारवप्रेषु वहिमाल्यानुलेपनाः । मत्तावगीतैर्विविधैः खरोष्ट्रनिनदोपमः। अनावृता भैथुने नाः कामचाराश्च सर्वशः । पाइरन्योन्यरक्रानि प्रब्रुवाणा मदोत्कटाः हे हते हे इतेत्येवं स्वामिभर्तृहतेति च । अाक्रोन्यः प्रनृत्यन्ति व्रात्याः पर्वखसंयताः । तासा किलावलिप्ताना निवसन् कुरुजाङ्गले। कचिदाहीकदृष्टानां नातिहटमना जगा। मा नूनं वृहतो गौरी सूक्ष्मकम्बलवासिनो। मामनुस्मरती शेते वाहीकं कुरुजावले। शतद्रुकामहं तीळ ताश्च रम्बामिरावतों । गत्वा स्वदेशं द्रक्ष्यामि स्यूलभडा. शभाः लिय. । मन.शिलोज्ज्वलापाड्या गार्थस्त्रोककुदोऽञ्चनाः । कम्वलाजिनसंदीताः क्रन्दन्यः प्रियदर्शनाः। मृदङ्गानकप्रसाना महलानाञ्च नि.खनैः। खरोष्ट्राश्वतरैश्चैव मत्ता यास्यामहे सुखं । शमोपीलुकरीराणां वनेषु मुखवमम् । अपूपान् मनुपिण्डाच प्रान्तो मथितान्वितान्। पयि सुमबला भूला कासन्यततोऽध्वगान् । चेलापहारं कुर्वाणताडयिष्याम भूयशः । एवंशीलेषु प्रात्येषु वाहीकेषु दुरात्मसु । कश्चेतयानो निवसेत् मुहर्तमपि मानवः। ददृशा ब्राह्मणेनोवा वाहीका मोघचारिण. । येषां पद्भागहत्ता त्वमुभयोः भपापयो । इत्युक्त्वा ब्राह्मण, माधुरुत्तरं पुनरुतवान् । वाहीकेश्वविनीतेषु प्रोच्यमानं निवोध तत् । तब म राक्षसो गोतिः सदा कृष्णचतुर्दशैं। नगरे भाकले स्फीते पाहत्य निशि दुन्दुभि । कदा वायिका गाथा: पुनीस्यामि शाकले। गव्यस्य तृप्ता मामस्थ पोला गाडं मुरामवं । गारीभिः सह नारीभिहतीभिः खलङ्कृता। पलाण्डुगडूपयुतान् खादन्ती चैडकान् बइन्। वाराह कोक्कुटं मां गव्यं गाईभमाष्ट्रिकं ।। रेडच ये न खादन्ति तेषां जन्म निरर्थकं । इति गायन्ति ये मत्ताः मोधुना भाकलाश्च ये। सवालवृद्धाः क्रन्दन्तस्तेषु धर्मः कयम्भवेत् । इति शन्य विजानीहि हन्त भूयो प्रवीमि त। पदन्योऽप्युबरानमान् प्रामणः कुरुसंमदि । पच नद्यो बहन्येता यत्र पोलवनान्युत।, मतद्रुय विपाशा च बतीयेरावतो नया । चन्द्रभागा वितस्ता च मिन्धुषष्ठा बहिगिरेः। भारद्वा नाम ने देमा नराधमान तान् प्रजत् । नात्याना दासमोयाना वाहीकानामयञ्चनी । नदेवाः मनिगन्ति पितरो मामासथा । नेपा प्रनराधाणं वाधीकानामिति श्रुति.। प्राणेन तया प्रो विदुपा माधुमदि। काष्ठकुण्डेषु वासीका मृण्मयेषु च भुनते। मामघायसिनेषु पासोडेषु निष्णाः । श्राविकचाधिकचव और गाईभमेव च । तस्विागय वापीका पादन्ति च पिवन्ति च पुत्महरिणा जालमा: मानसीरभोजनाः । धारदा नाम वाहीका वर्धनाया विपरिता । इन्त मत्स्य विज्ञानीहि इन्त भूयो बीमित। . - ।

·याय 881५1] । कर्णपर्व। ७३ - १८५ यदन्योऽयुक्तवान्मह्यं ब्राह्मणः कुरुसमदि। युगन्धरे पय. पोला भाग्य चाप्यच्युतम्यले। तद्भूतिलये सात्वा कयं वगं गमिष्यति। पञ्च नद्या वहत्येता यय नि सत्य पर्वतान् । पारद्वा नाम वाहीका न तेष्वा यई वसेत् । वहिय नामहीकर विपाशाया पिशाचकी। तयोरपत्य वाहीका नेपा सृष्टिः प्रजापते. ते कथं विविधान् धर्ममान् ज्ञास्यन्ते होनयोनयः । कारस्करान् माहिपकान् कालिङ्गान् केरलांस्तथा । कोटकान् वीरकाय दुर्धाय विवर्जयेत्। इति तीर्यानुसत्तारं राक्षसी काचिदन्ननोत् । रकरावायो गेहे महोलूखलमेखला। पारट्टा नाम ते देशा वाहीकं नाम तज्जलं । ब्राह्मणापमदा यत्र तुज्यकालाः प्रजापतेः। वेदा न तेषां वेद्यञ्च यज्ञो यजनमेव च । प्रात्याना दाममीयानामन्नं देवा न भुञ्जते । अस्यला मद्रगान्धारा बारट्टा नामत. खशाः । वसानिमिन्धुसौवीरा इति प्रायोऽनिकुस्मिताः । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णभल्यसंवादे चतुयत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४४ ॥ । कर्ण उवाच॥ हन्त शल्य विजानीहिं हन्त भूयो बीमि ते । उच्यमानं मया मन्यक् वमेकायमनाः ट। आहाण. किल नौ गेइमध्यगचत् पुराऽतिथिः । प्राचारं तव सम्प्रेक्ष्य प्रोतो वचनमब्रवीत्। मया हिमवतः अनेकेनापितं चिरं। दृष्टाय ववो देशा नानाधर्मसमाटताः । न केनचिदधर्मेण विरुध्यन्ते प्रशा इमा. । सर्व हिनेऽनुयन धर्म यदुक्तं वेदपारगः। श्रटता तु नतो देशान् नानाधर्मसमाकुलान् । श्रागछता महाराज वाहीकेषु निमामित। नव वै ब्राह्मणि भूत्वा नतो भवति इत्रियः। वैश्यः शूद्रय वाहीकलतो भवति नापितः । नापितय नतो भूला पुनर्भवति श्राह्मण । दिजो भूत्वा च तत्रैव पुनदीनाऽभिजायते। भवत्येक कुले विप्रः प्रस्टाः कामचारिणः । गान्धारमद्रकायेर वाहीकायान्पचेतमः । एतन्मया श्रुतं तत्र धर्मममकरकारकं । कत्नामटिला पृथिवीं पाहीकेषु विपर्ययः । हन्त शल्य विज्ञानीहि इन्न भूयो प्रीमि ते। यदप्यन्योऽब्रवीदाक्य वाहोकानाञ्च कुन्मितं । सनी पुरा इता काचिदारट्टात किल दस्युभिः । अधर्मतशोपयाता मा तानभ्यमपत्ततः । वाला बन्धुमनो यन्मामधर्मेणेपगच्छत । नमानार्यो भविष्यन्नि वन्धक्या वैकुलम्य च । न चवामात् प्रमोव घोरात् पापानराधमाः । तस्मात्तेवाभागहरा भागिनेया नसूनवः । कुरवः महपाञ्चाला. यावा मत्स्याः मनमिपाः। कोयला: काशपाएदाय कालिङ्गा मागधास्तया । पेदयय महाभागा धर्म जानन्ति भावन। नानादेशबसन्तय प्रायो वायालयाने। मत्स्येभ्यः कुरुपाक्षालदेश्या श्रानभिपाश्चेदयो ये विमिष्टा । धर्म पुगणमुपजोन्ति मनो मद्राने पाचनदाय जिन्दान् । वे विदान् धर्मकयास राजवष्णभूतो जडवच्छन्त्र भूप. 1 त्वं तम्य गोप्ता च जनन राजा पद्भागहता इभदुष्कृतभ्यः अथया दुष्कृतस्य व हत्ता तेपामरचिता । रचिता पुण्यभायाजा प्रजानां व अपुग्नभाक् । पूज्यमाने पुरा धर्मे सदमेषु मान्यते । धर्म पाचनदं दृष्ट्वा धिरित्याइ पितामहः। १० ३ घ ·७४ । ॥ श्रीमहाभारत, [पध्याय - मात्याना दासमीयानां कृतेऽयइभकर्मणा । ब्रह्मणा निन्दिते धम्म म त्वं लोके किमीः। इनि पाञ्चनदं धर्ममवमेने पितामहः । स्वधर्मस्येषु वर्णपु मोऽप्येतान्नभ्यपूजयत्। हन्तं प्रत्य विगानीधि हन्त भूयो प्रवीमि ते। कल्माषपादसरसि निमज्जयाचसोऽब्रवीत् । क्षत्रियस्थ मलं भैध ब्राह्मणस्याग्रतं मनं । मलं पृथिव्या याधीका वीणं मदखियो मल। निमनमानमुद्धृत्य कश्चिद्रामा निशाचरं । श्रापच्छतेन चास्यातं प्रोकवास्तन्निवोध मे। मानुपाणं मल बेच्छा म्लेच्छानानाटिका मल। श्राधिकाना मलं पण्डाः पण्डाण राजयाजकाः । राजयाजकयाज्याना मद्रकाश यन्मल। तद्भवेदै तव मतं यद्यस्मात्र विमुघसि । इति रदोपहष्टपु विषयीहतेषु च । राक्षस भैपंज प्रान संसिद्धवचनातरं। ब्राह्म पाञ्चाला: कौरवेयास्तु धयं सत्यं मत्स्याः सरसेनाथ यज । प्राच्या दासा पला दाक्षिणात्यास्तेमावादीकाः महरा । वैसुराष्ट्राः। कृतघ्नता परवित्तापहारो मद्यपानं गुरुदारावमर्दः । वाक्यालयं गोवधो रात्रिचा वहिर्गई परवस्तापभागः । येवा धर्मस्तान् प्रति नात्यधर्मो ह्यारहाना पञ्चनदान धिगस्तु । श्रापाञ्चालेभ्यः कुरवो नैमिषाच मत्स्यायतेऽयय जानन्ति 7 , प्रयोदोच्याश्चाङ्गका मागधार शिष्टान् धनानुपजीवन्ति रद्धाः । प्राची दिशं त्रिता देवा जातवेदःपुरोगमाः । दक्षिणं पितरो गुप्ता यमेन एभकर्मण । प्रतीची वरुणः पाति पालयानः मुरान वली। उदीची भगवान् सामो प्रायोपः सह रक्षति। नथा रस पिशाचाय हिमवन्त नगोत्तम। गुह्यकाच महाराज पर्वतं गन्धमादन। भुवः सवाणि भूतानि विष्णुः पाति जनार्दनः । इङ्गितज्ञाय मगधाः प्रेक्षितज्ञाय कागलाः। अझैताः कुरुपाचालाः मालाः कृत्स्नानुशासनाः । पार्वतीयाश्च विपमा यथैव शिवयस्तथा। मवज्ञा यवना राजन् सराश्व विशेषतः । स्वेच्छाः खमंझानियता नानुनमितरे जनाः। प्रतिवद्धास्त वाहीका न च केचन मद्रकाः । स त्वमेतादृभा भल्य नोत्तरं वक्तुमर्हसि । पधिया सर्वदेवाना मद्रको मलमुच्यते। सीधी: पान गुरुत-पायमभूराहत्या परवित्तापहारा । येषा धर्मस्तान् प्रति नास्यधर्मशारजान् पञ्चनदान् धिगस्तु । १९५० रतश्चात्वा जोपमास्म प्रतीपं मा स्मवै कयाः। मा त्वा पूर्वमहं हत्वा इनिये केशवार्जुना। ॥ अत्य उवाच ॥ पातुराणा परित्यागः खदारसुतविक्रयः । अङ्ग्रे प्रवर्तते कर्ष येषामधिपतिर्भवान् । रयातिरयसख्याथा यत्त्वा भीमस्तदाऽनवीत् । नान् विदिलात्मनो दोषान् निम्मन्युभव मा क्रुधः । मथव प्राधणाः मन्ति मन्ति सव इत्रियाः । वैश्याः सदास्तया कर्ण स्त्रियः माध्यय सव्रताः । रमन्ते पोपहामेन पुरुषाः पुम्पैः सह । अन्योन्यमारचन्ता दे देशे ममैयुनाः। परवाञ्चपु मिपुष. या भवनि सर्वदा। प्रात्मवाच्यं न जानीते जाननपि च मुद्यति। पवंच सन्ति रामान.सं व धर्भमनुप्रताः। दुर्भनुपानिटन्ति मन्ति सर्वत्र धार्मिकाः ।

·अध्याय ४५।४६] । कर्णपर्व । ७५ . १५० *- । न कर्ण देशमामान्यात् सर्वः पापं निषेवते । यादृशः खखभावेन देवा श्रपिन तादृशाः । । मञ्जय उवाच ॥ ततो दुर्योधनो राजा कर्णयल्याववारयत् । सखिभावेन राधेय सत्यं वाचत्यकेन च । ततो निवारितः कर्णधार्तरायेण मारिय । कर्णेऽपि नोत्तरं प्राह भयोऽप्यभिमुखः परान्। तता महत्व राधेयः पुनाहीत्यचादयत्। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णशयसंवादे पञ्चचवारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ ॥ मन्जय उवाच ॥ ततः परानीकसई व्यूहमप्रतिम कृतं । समीक्ष्य कर्णः पार्थानां पृष्टयुवाभिरचितं। प्रयया रयघाण सिंहनादरवेण च । वादिवाणाश्च मिनदो कन्पयन्निव मेदनीं। वेपमान इव क्रोधायुद्धभौण्डा परन्तपः । प्रतियूछ महानेजा यथावद्भरतर्षभ । व्यधमत् पाण्डवीं सेनामान मघवानिव । युधिष्ठिरञ्चाप्यहनदपसव्यञ्चकार ह। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ कयं सञ्जय राधेयः प्रत्ययूहत पाण्डवान् । यद्युम्नमुखान् मान् भीमसेनाभिरवितान् । सम्वानेव महेष्वासानजय्यानमरैरपि। के च प्रपदा पदी वा मम मैन्यस्य मन्नय। प्रविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिताः । कथं पाण्डुसुतायापि प्रत्यव्यूहत मामकान् । कयचव महाद्धं प्रावर्त्तत सुदारुणं । क च वीभत्सुरभवत् यत् कर्णोऽयाधुधिष्ठिरं । को अर्जुनस्य सानिध्ये प्रकाऽभ्येतुं युधिठिरं । सर्वभूतानि यो छेकः खाण्डवे जितवान् पुरा । कस्तमन्यस्तु राधेयात प्रतियुधज्निजीविपुः। ॥ सञ्जय उवाच॥ श्टणु व्यूहस्य रचनामर्जुनच यया गतः । परिवार्य नृपं खं खं सट्टामयाभवद्यया । कृपः शारदतो राजन् मागधाच तरखिनः । मात्वत. शतवमा च दविणं परमायिताः । तेषाप्रपा प्रकुनिरुलूकच महारयः । मादिभिर्बिमलप्रसस्तवानोकमरवता । गान्धारिभिरसङ्घान्नः पार्वतीच दुर्जथे. । शलभानामिव प्रातः पियांचैरिव दुर्दशैः । चतुर्वियासहसाणि रयानामनिवर्तिनी मतका युद्धशौण्डा वाम पार्श्वमपालयन्। समन्वितास्तव मुतै. कृष्णार्जुननिघांसवः । तेषां प्रपक्षाः काम्बाजाः शकाय यवनैः सह । निदेशात् सूतपुत्लस्य सरयाः सायपत्तयः । श्राहयन्ताऽर्जुनं तस्युः केसपञ्च महावलं। मध्ये सेनामुखे कोऽयवनिष्ठत दंशितः । चियदाङ्गदः सम्वी पालयन् वाहिनीमुखं । रक्षमाः सुसंन्धा पुत्र. मखमतामरः । वाहिनीप्रमुखे बीरः मम्प्रकपन्नशामत। अभ्यवर्तन्महावाहु. सूर्यवैश्वानरप्रभः। माविषकन्वगतः पिनास प्रियदर्शनः । दुःशासनो हतः मैन्यैः स्थितो व्यूहस्त्र पृष्ठतः । तमन्वयान्महाराज खयं दुर्योधनो नृपः। चित्रातचित्रसन्नाः मोदरभिरदिनः । रक्ष्यमाणे महायोर्य: महितद्रकवयः । अशोभत महाराज देवैरिव सातः। अवस्थामा गुरुशाच ये प्रवीरा महारथाः। नित्यं मत्ताच मातङ्गारशा समन्विताः । अन्ययुन्तद्रयानीकं घरन्त इव तोयदाः । ने धजयन्तीभिचबद्भिः परमायुधः । मादिभिशास्सिनारेजुईमवन्त वाचलाः। . , ·॥योमहाभारतं ॥ [प्रथायदा है u - केश पदातिनागानां पादरका साम। पहिशापिधराःशरा यभारनिर्मिनः। मादिभिः पन्दनना मेरपिसमतदृतः । मयूजराजो चिरमी देवासरचमूपमः। नामा मरिरितो नापन मिथिता। नृत्यतोर महायूफ परेपो भयमादधत् । नपा निप्पतनि युएमः । इत्रयमाता प्रापोर वसाहकाः । तनः नाम पर इष्टा रारा दुधिष्ठिरः । धनत्रयमनिममेकोरमुवाच । पानमा पनि रितिं रणे। परम्पय परानोकं प्रजायते । मस्त मसोसम्यनिरं महदा यया नानिभायमालया नोतिर्मियोपती। स्वा भुवो राधा माधसिपमनोन् । यया भवानाह नया नासन म नदन्यया । स्लिोपन परिमानिमारत। प्रधानमथ स्वास्य विनापर करोन्य। दुधिविर 'TRIYA तसारा भीममा सुपाचन रसेनधमकुसः सदोपिला Fatहिंलिमिएमा पाएको शेषमुनं पान्त सपं पोसाम्य । आराiner पिपिना नेने एमासान पितामना] मामकाः । #rv'TTHAranyा धनमः। यासि सन्यानिरूपधागावगुण। नानि । नामाया ममं शानदंग माध्यं शिः। . * मोदी पुरामा रमालाप माना जाना। viewelr गरमा गाभिविन्तः सं यापुर्षदे। Morniaकि दुलारपना चिामि। fearfirmediate मुल: सपा भजनीमा । Yit Rai treat: गारिमारre faide amitiktancernigrassfer , 16 นุโดให้เya grะ(494 rid สอนหรู : 5424 41 ***ติซะขน๘๕ จน 18 writtee.frmEHIstot.inrnitigrat frreferne.kite art ofensms.com im xamiriti ir.५ १५RE IN ! Pin antrastak.orgetalin kri ५४-tar exis..rerna muiki । । - - .....amriti interrittiriratna ·अध्याय 8.] ॥ कर्णपर्व ॥ ७७ . १९९० (मर 3. - पस्य कर्ण नम्वैताः मादामिन्च इवाम्बुदे । ध्वजाः कणकणायनो वतिनाभिसमीरिताः । विधान्ति रणे कर्ण विमाने दैवते यया। मपताका,रयायैते पाचालाना महात्मना। पन्य कुन्तोमतं वारं वीभत्सुमपराजितं । प्रधर्षयितुमायान्तं कपिप्रवरकेतनं । एप धजाये पार्थस्व प्रेक्षणीय. समन्ततः । दृश्यते वानरो भीमो दिपतामघवर्द्धनः । एतकं गदा गा गई कृष्णस्य धीमतः । अत्यर्य भाजने कृष्णे काम्नभन्नु मणिम्नतः। एप भाईगदापापिनासुदेवोऽतिबीर्यवान् । वाइयोनि तुरमान् पाण्डुरान् वानरंहम.। रतत् कूजति गाण्डीवं विकष्टं भव्यसाचिना।श्ते हस्तवता मुका प्रन्यमिवान् पिता: घराः। विशाला यत्र तायाः पूर्णचन्द्रनिभाननै । रपाभ, कोयते राज्ञां विरोभिरपलायिनी। रते सुपरिघाकाराः पुण्यगन्धानुलेपनाः। उद्यतायुधभाण्डाना पात्यन्ते मायुधा भुजाः । निरस्तनेत्रनिकाय वाजिनः महमादिभिः । पतिता. पात्यमानाय शिताक्षीणाय मेरते। रते पर्वतदशाण तुल्यरूपा इता दिपा. । मंछिन्नभिन्ना; पार्यन प्रचरन्यद्रयो यया । गन्धर्वनगराकारा रथा इतनरेवराः। विमानानोव पुखान्ते स्वर्गिणा निपतन्यमी। व्याकुलीयतमत्यर्थं परय मैन्यं किरीटिना। नानाम्टगसहस्राणां यूथ कैमरिण यया। घन्येते पार्थिवान् वीराः पाण्डवाः ममभिद्रुताः। नागायरयपत्यौघांस्तावकान् ममभिन्नतः । एप सूर्य इवाम्भादेश्छन्नः पार्था न दृश्यते। ध्वजाग्रं दृश्यते त्वस्व न्यायब्दद्यापि श्रूयते। अद्य द्रयामि तं वीर श्वेता कृष्णमारथि । निनन्तं भाववान् मध्ये यं कर्य परिएछमि । अद्य तो पुरुषयात्रै लोहिताची परन्तपी। वासुदेश ना कर्ण यायकरथे स्थिता । मारथिर्थस्य वार्ष्णेयो गाण्डीवं यम्य कार्यकं । नोन्तासि राधेय बत्रा राजा भविष्यसि । एप संमतकाइतस्तानेवाभिमुखा गत.। करोति कदनदेगा संग्रामे दिपता बनी। इति ब्रुवाण मद्रेश कर्ष प्राशातिमन्युना। पश्य संगतक. क्रुहे. मर्पतः समभिद्रुन. । एप सूर्य इवाम्भदिन्छन. पार्यो न दृश्यतो रतदन्तोऽर्जुनः मन्त्र निमा पोधसागरे । ॥ अन्य उवाच ॥ वरुणं कोऽम्भमा इन्यादिन्धनेन च पावकी को वाऽनित निरडोयात पिवदा को महार्णव । ईयूपमई मन्ये पार्थस्य युधि निग्रह । नहि भयाऽर्जुनो जेतुं युधि मेदैः मरामरैः । अथवा परितापते काचोळा मुमना भव । नम मक्या युधा जेतुमन्यं कुरु मनारय । बाहुभ्यामुद्धरेभूमि दहेकु दमाः प्रजाः । पातयत्रिदिवाइवान् योऽर्जुनं समरे जयेत् । पश्य कुन्तीमतं बोरं भीममनिटकारिणं । मभासन्तं महावाई स्थित मेमियपरं। घमा नित्यसंरचयिरं वैग्मनुस्मग्न्। रप भोमा जयं प्रेमुधि तिति वीर्यवान् । एप धर्ममता यो धर्मराज युधिष्ठिरः। तिउत्यसकर मख्य पर परपुरचयः । रतो घ पुरुषव्याघावधिनानि मोदरी । नकुल, महदेवय निष्ठन्तो युधि दुर्भयो । अमी बिना पदेयाः पञ्च पयाचना दवा यवस्थिता योद्धकामाः सा नमना युधि। । . १ न ·॥श्रीमहाभारत॥ . [ अध्याय 8६।१७ [BI २२. - स्ने द्रुपदपुत्राच ध्यादपुरोगमाः । स्फोताः सत्यजितो वीरास्तिष्ठन्ति परमौजसः। अमाविन्द्र इवामयःभात्यकिः सावताम्बरः । युयुत्सुरुपयात्यस्मान् क्रुद्धान्तकसम, पुरा। इति संवदतारेव तयोः पुरुषमिहयोः। ने मैने समसज्जेता गायमुनवमृशः इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णशल्यसंवादे पटचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ तया व्यूढेव्वनीकेषु संसनेषु च सञ्जय । संशप्तकान् कथं पार्यों गतः करय पाण्डवान् । रतदिस्तरमा युद्ध प्रबेहि कुभलो ह्यामि । न हि प्यामि वीराणा र एखानो विक्रमावणे। ॥ सञ्चय उवाच ॥ तदास्थितमवज्ञाय प्रत्यमित्रवलं महत् । श्रव्यूहतार्जुनी व्यूह पुत्त्वस्य तव दुर्नथे । नत्मादिनागकलिलं पदातिरथमगुलं । यद्युम्नमुखं व्यूहमशोभत महद्दल। पारावतसवर्णवचन्द्रादित्यसमद्युतिः। पार्वतः प्रबभी धन्वी कालो विग्रहवानिव । पार्यतं जुगुपुः सर्वे द्रौपदेया युयुत्सवः । दिव्यवायुधधराः शार्दूलसमविक्रमाः । सानुगा दीप्तवपुपचन्द्रं तारागणा इव । श्रय न्यूढेम्वनोकेषु प्रेक्ष्य संशप्तकावणे। झुद्धोऽर्जुनोऽभिदुद्राव याचिपन् गाण्डिवं धनुः । अय मंशप्तकाः पार्थमभ्यधावन बधैषिणः । विजये एनसकन्पा मृत्यु कृत्वा निवर्तनं। तन्त्ररावौघवलं मत्तनागरथाकुलं । पत्तिम शूरवीरोधं द्रुतम नमाईयत् । म सम्पहारस्तुमुलस्तेपामासीत् किरोटिना । नोव नः शुतो यादृक् निवानकवचे. सह । रयानवान् ध्वजानागान् पत्तोवणगतानपि। इन धपि खवाय चकाणि च परस्यधान् । मायुधानुद्यतान् वाइन् विविधान्यायुधानि च । पिछेद दिपता पार्थः शिरांमि च सहसमः। तस्मिन् सैन्यमहावः पातालतलसन्निभे। निमनन्तं रयं मला नेदुः मंशप्तकास्तथा । स पुनस्तानरीन हत्वा पुनरुत्तरतोऽवधीत् । दक्षिणेन च पयाच क्रुद्धो रुद्रः पश्यनिव। श्रथ पाश्चानबेदीनी रचयानाच मारिप । सदीयः मह मंयाम पामीत् परमदारुणः । सपय सतवमी प भकुनियापि सोपलः । रमेना मुमरधारथानोकप्रहारिण. काश-काश्यम म्यय कारूप: कैकयैरपि । शरमनः शरवरयुयुद्धदुर्मदाः। तेषामन्तकरं युद्ध देहपामासनाभने । पचविदयद्रवीरा भय खम्यं यमस्कर । दुर्योधनोऽय महिनो भादभिर्भरतर्षभ। गुप्तः कुरुपयोरेय महापाच महारथः। पाण्डवे. मह पायालयेदिभिः मायकेन च । युध्यमानं रणे कथं कुरपोरोऽभ्यपालयत् । कर्णऽपि निर्मित यिनिहत्य महाचमूं। प्रय प रपयेष्ठान युधिषिरमपोत्यत् । विवखरयदेशासम् शाला गवून सहसमः । पुका गययाय नन्दा मुदमुटावात् । रवं मारिप संपामो नरवानिगजातयः । एषां स्टम्पानाय देवामाफमोऽभवत् । रतियोमाभाग्ने पम्प पि मलद्ध सनदत्वारिंशोऽयायः ॥४०॥ • U VALE TANU यात्मविम्य पाथानी भन्यं कुर्थन् जनवयं । बर्षा राजानमायेय नन्ममापन समय। 1 ·अध्याय 1] कर्णय . . २९. १२१ - के च प्रवोराः पायाना युधि कर्णमवारयन् । कांच प्रमथ्याधिरयियुधिष्ठिरमपोडयत्। ॥ सत्रय उवाच ॥ ध्रद्युम्नमुखान् पार्थान् दृष्ट्वा कर्णो चवस्थितान् । समभ्यधावत्वरितः पाञ्चालान् प्रबुकर्षणः । तन्तुणमभिधावन पाञ्चाला जिनकाधिन । प्रत्युद्ययुर्महात्मानं इंसा व महार्णवं । ततः मङ्खमहसाणा निखनोहृदयगमः । प्रादुरासोदुभयता भेरीमब्दाश्च दारणाः । नानावाणनिपाताय दिपाश्वरयनिस्वनः । सिंहनादय वीराणामभवद्दारुणस्तदा । साद्रिद्रुमार्णवा भूमिः मवाताम्बुदमम्बर। मार्केन्दुग्रहनवत्रा द्याय व्यकं विघर्णिता । इति भूतानि तं शब्द मेनिरे ते च विययुः । यानि चाप्यन्यसत्त्वानि प्रायस्तानि हतानि च । अय को भृशं द्धिः शोघमनमुदीरयन् । जघान पाण्डवों सेनामासुरी मघवानिव । म पाण्डवबलं कर्णः प्रविश्य विस्जञ्छरान्। प्रभद्रकाणां प्रवरानदहत् मप्तसप्तति । नतः सुपुढे निशितैरथश्रेष्ठा रयेपुभिः। अबधीत् पञ्चविंशत्या पाञ्चालान् पञ्चविंशति । सुवर्णपुढे नराच. परकायविदारणे.। चेदिकानवधीदीर. मतमोऽथ महसमः।। तं तथा समरे कर्म कुब्बीणमतिमानुपं । परिवत्रुमहाराज पाञ्चालानां रयव्रजाः। ततः मन्धाय विभिखान् पञ्च भारत दु.महान् । पाञ्चालानवधीत् पञ्च कर्ण वैकर्तनी उपः। भानुदेवं चित्रसेनं मेनाविन्दुञ्च भारत। तपनं सरसेनञ्च पाचालान हनद्रणे। पाञ्चलिपु च शरयु बध्यमानेषु मायक। हाहाकारो महानासीत् पाञ्चालानां महाहवे। परिवत्रुमहाराज पाञ्चालाना रया दश। पुनरेव च तान् कर्णजघाना पतत्चिभिः। चक्ररश तु कर्णस्य पुना मारिप दुर्जया । मुषेणः सत्यसेनश्च त्यता प्राणनयुध्यतां । पृष्ठगोप्ता तु कर्षस्य ज्येष्ठः पुत्रो महारथः । वृषसेनः स्वयं कर्ण पृष्ठत. पर्यपालयत् । धृष्टद्युतः सात्यकिय द्रोपदेया कादरः, जनमेजयः भिखण्डी च प्रवीराय प्रभद्रकाः । दिक्केयपाञ्चाला यमी मत्स्याय दंगिता । समभ्यधावबाधेयं जिघांसन्त. प्रहारिणं न रन विविधैः शले. भरधाराभिरेव च । अभ्यवर्षन विमईनं पाठपीवाम्बुदा गिरि। पितरन्तु परीमन्त. कर्णपुत्वाः प्रहारिणः । लदीयाचापरे राजन् बीरा वीरानवारयन्। सुणो भीमसेनस्य छिन्ना भोर कार्मुक. नाराज मतभिर्विदा टि भीम ननाद छ। अथान्यद्धनुरादाय मुदृढं भोमविक्रमः । सज्य कोदरः कला मुषेणस्याछिनन । विव्याध पनं दशभिः कुद्धा नृत्यत्रिवेपुभिः । कर्णञ्च वर्ण वियाध त्रिसप्तत्या मिते. मरेः । भानुसेनच दमभिः सायसनायुधध्वज । परसता सुध्दा मथै कर्मपुत्रमपातयत् । धुरप्रणुन तत्तस्य पिरयन्द्रनिभाननं । भदर्शनमेवामीत्रालभष्टमिवाम्नु । हत्वा कर्णमुतं भीमस्तावकान् पुनराईयत् । पहार्दिक्ययाछित्त्वा चापा तावययाईयत् । दुःमामन विभिर्बिद्धा शकुनि पगिरायौ । उनूकञ्च पत्रिच चकार विरथावुभौ। हा मुषेण हतोऽमोति ब्रुश्बादत्त मायकं । तमस्य कर्णरिद विभिनमनाइयत् । २IL -- ·८० । श्रीमहाभारत [अध्याय १२. - - अथान्यं परिजयाह सुपाणं सुतेजन। सुषेणयासृजनोमस्तमाययाछिनमः ।। पुनः कर्णस्लिमप्तत्या भीमसेनमयेषुभिः । पुत्वं परीमन् विव्याध क्रूर रैर्जिघामया। सुषेणस्तु धनुर्सय भारसाधनमुत्तम। नकुलं पञ्चभिधाणेच द्विारसि चार्ययत् । नकुलतन्तु विंशत्या विद्धा भारसह । ननाद वलवन्नादं करस्य भयमादधत् । तं सुषेणे महाराज विद्धा दशभिराशगैः। चिच्छेद च धनु, शीघ्र हुरमेण महारथः । श्रयान्यनुरादाय नकुलः क्रोधमूर्छित.। सुषेणं नवभिनागारयामास संयुगे। स तु वाहिशो राजनाच्छाद्य परवोरहा बाजो मारयिञ्चास्य मुपेणञ्च ततलिभिः । विच्छेद चास्य मुदृढ धनुर्भत्रिमिस्विधा । अयान्यनुरादाय मुपेण, क्रोधमूर्छितः । श्राविध्य नकुलं पध्या सहदेवञ्च सप्तभिः । नयुद्धं मुमहद्दोरमामोइवामुरोपमं । निनता सार्थकस्तूर्णमन्यान्यस्य वधं प्रति । मात्यकिर्टपमेनस्य सूतं इला निभिः शरैः। धनुयिच्छद भल्लन जघानायाश्च सप्तभिः । ध्वजमेकेपुणेन्मथ्य बिभिस्तं इद्यताडयत्। श्रयावसन्नः म रये मुइत्तात् पुनरुत्थितः । म रणे युयुधानेन विस्तावरयध्वजः । छतो जिघाम भनेयं खड्नर्मगभ्ययात् । तस्य चालवतः शीघं व्यसेनस्य मात्यकिः । वराहकर्णमभिरविध्यमिचर्मयो। दुःशासनम्तु तं दृष्ट्वा विरयं व्यायुध कृतं ।' भारोप्य स्रयं वर्णमपोवाइ रयान्तरं । अयान्य रथमास्याय पसना महारथः। द्रौपदेयोखिमप्तत्या युयुधानन्ध पञ्चभिः। भीमसेनवतःपया सहदेवश्च पञ्चभिः। नकुलं विमता वाणेः मतानीकच मतभिः। भिखण्डिनञ्च दभिर्धर्मराज शतन च। रतीयान्याय राजेन्द्र प्रवीरान् जयप्रद्धिनः । अभ्यर्दयन्महेवामः कर्णपुवा विमाम्पते। फर्णच युधि दुर्धतिनः पृष्टमपालयत् । दुःवामन मैनेयो विज्ञानवभिरायम । 'विनासरयरला सनाटे विभिरार्पयत् । म जन्य रयमास्याय विधिवत् कल्पितं पुनः । पुर्पधे पाण्डुभिः पाद कर प्राप्यापयन् यमं । एघुयस्ततः कर्णमविधाभिः रैः। दापयामिनाया दुयुधानम् मनभि. भोमभनयत पथा महदेवम्त मतभिः । मिपणो दाभिगिरामी मतेन च ।रते चान्ये प राजेन्द्र प्रबीरा भयरडिनः । ममिया खतपुर महामधे । तान सतपुभो विनिधीमभिमभिः शरैः । मानुपान बोरः भायरियदरिन्दम. मरासायीय कार्यमा सापपद्य महात्मनः । पमाम माभाग नहुन मिगमत् । न वापरासरः मन्दधानघ माथकान् । विध भादपश्यना इनामगोन्। दार्मिपरिया अपूर्ण निमित. मी.। सामानासर मनिन्दो मा रिपत्। मयथित हिरायदारमतः मतापवान हास्यापि ममय दनियताम् पुनर्षिया मनाद प; भावारपास तिरं ददुः नाममप ममामापापः भरभिः। २२८. २९ - ·अध्याय ४८1८1] । कर्णपर्व ।। E । . । - . गजानीकमसंवा प्राविशच्छचुकर्षणः । स रथाविशनं हत्वा चेदीनामनिवर्तिना। राधेयो निमितवाणैस्ततोऽभ्य द्युधिष्ठिर । नतस्ते पाण्डवा राजच्छिखण्डी च समात्यकिः। राधेयात् परिरचन्ता राजानं पर्यवारयन् । तयैव तावकाः मय का दुवारण रणे । यत्ताः शूरा महेवामा. पर्यरक्षन्त सबंध ( नानावादित्रघोषाच प्रादुरामन् विभाम्पते । मिहनादय संजजे शराणामभिगर्जतां । नतः पुनः समाजम्मुग्भीता. कुरुपाण्डवाः । युधिष्ठिरमुखा. पाथः सूतपुत्वमुखा वयं ।। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मलयुद्धे अष्टचत्वारिंशोऽध्याय ।।४८ ॥ । मञ्जय उवाच ॥ विदार्य कर्णस्ता मेना युधिष्ठिरमथाद्रवत् । रयहस्यद्यपत्तीना महसै परिवारितः । नानायुधसहस्राणि प्रेरितान्यरिभिर्तृपः । छित्त्वा वाणशतैरुग्रेस्तानविध्यदमन्भमात् । निस्कर्त शिरस्थिया वाहनूरूंच सूतजी ने हता वसुधा पेतुर्भमाशान्ये प्रदुन । ट्राविडास्त निषादास्त पुन: सात्यकिचेदिता । अभ्यद्रवन् जिघांसन्त. पत्तय कर्णमाहवे। ने वियाहुशिरस्त्राणा. प्रहता. कर्णमायकै । पतः यिया युगपच्छिन्नं शालवनं यथा। एव योधतान्याजी सहस्राण्ययुतानि च । इतानीयुमही देवशमा पुरयन् दिशः। अय वैकत्तिनं कर्ण रणे क्रुद्धमिवान्तक । रुरुधु. पाण्डुपाञ्चाला व्याधि मन्त्रौषधैरिव । स तान् प्रमृद्याभ्यपतन पुनरेव युधिष्ठिर । मन्त्रापधिक्रियाऽतीतो व्याधिरत्युषणों यया। स राजग्टद्धिभीरुद्धः पाण्डुपाञ्चालकैकय । नाशकत्तानतिकान्तु मृत्युद्मविदो यथा । ततो युधिठिर. करीमदूरस्यं निवारितं । अत्रवीत् परवीरनं क्रोधर्मरकलोचनः । कर्ण कर्ण च्या दृष्टे सूतपुत्त्र वच ग्टणु। सदा स्पर्धसि संयाने फाल्गुनन तरखिना। तथाऽस्मान् बाध नित्यं धार्तराष्ट्रमते स्थित । यद्दलं यच्च ते वीर्य प्रदेयो यस्तु पाण्डुपु । तत् सर्वं दर्शयस्खाद्य पौरुषं महदाखिन । युद्धश्रद्धाञ्च तेऽद्याई विनेप्यामि महाहवे। एवमुक्ता महाराज कर्ण पाण्डुसुतक्षदा । सुवर्षपुर्दशभियाधायस्मयै शरैः । तखतपुचो दाभि प्रत्यविधदरिन्दम.। वत्सदन्तर्महेवामा प्रहमत्रिव भारत। सोऽवज्ञाय तु निद्धि सूतपुत्त्रेण मारिष। प्रजञ्चाल ततः क्रोधाविश्व हुताशनः । ज्वालामालापरिसिप्तो राजा देहो व्यदृश्यत । युगान्न दाधुकामस्य सम्वताग्रेरिदापर ते प्रदीप्तायुधधरा दीप्तस्रस्ताम्बरसज , निकालय राजेन्द्र चट्रवन्न दिशा दम । ततो विस्फार्थ समहचाप हेमपरिस्कृत । समाधत्त मितं वाण गिरीणामपि दारणं । ततः पूर्णयतोत्कृरं यमदण्डनिभं भी मुनाच लरिती राजा सतपुत्त्रजिघांमया। मतु वेगवता मुक्तो वाणा वामनिस्खन । विवध महमा कर्ण सव्ये पायें महारथं । स तु तेन प्रहारेण पीडितः प्रमुमहि वै। सागाचो महावाउनुपामृन्य स्यन्दने। नतो हाहारन मैन्यं धाराष्ट्रवतं महत् । विवर्णमुखभविष्ट कर्ण दृष्ट्वा वयागतं । प ·॥श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय १८ A १२२. सिंहनादश्च मनजे प्लेलाः किलकिलास्तथा । पाण्डवाना महाराज दृष्ट्वा राज्ञः पराक्रम । प्रतिलभ्य तु राधेयः संज्ञां नातिचिरादिव। दधे राजविनाशाय मनः क्रूरपराक्रमः । म हेमविकृतं चापं विस्फार्य विजयं महत्। अवाकिरदमेयात्मा पाण्डवं निशितै. शरः । ततः दुराभ्यां पाञ्चाल्या चक्ररक्षा महात्मनः । जघान चन्द्रदेवश्च दण्डधारच संयुगे। तावुभौ धर्मराजस्य प्रवोरो परिपार्थत.। रयाभ्यासे चकाते चन्द्रदेव पुनर्वसुः । युधिष्ठिरः पुन. कर्णमविश्थनिशते. अहै। सुषेणं मत्यमेनञ्च विभिस्तिभिरताडयत् । शवं मवत्या विव्याध त्रिसप्तत्या च सूत। तांस्तस्य गोप्नुन् विव्याध विभिषि भिरजिह्मगैः । नत महस्याधिरथिर्विधुन्वानः स कार्मुकं । छित्त्वा भलेन राजानं विद्धा पथ्याऽनदत्तदा । ततः प्रबोराः पाण्डूनामभ्यधावन्नमर्षिताः। युधिष्ठिरं परीमन्तः कर्णमभ्ययञ्छरै। मात्यकियेकितानश्च युयुत्सुः पाण्डा एव च । ध्रद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः। यमौ च भीमसेनश्च मिपालस्य चात्मजः । कारूपा मत्स्यशेषाय कैफेयाः काशिकोशलाः । रतेच बरिता बीरा वसुणमताडयन् । जनमेजयय पाञ्चाल्य, कर्ण विव्याध मायकैः। वराहकर्णनाराचैनीलोकैर्निशितै. शरैः। वत्सदन्तैबिपाठेश्य तुरश्यटकामुखैः । मानाप्रहरणैद्योयैरथहस्यवमादिभिः । सर्वतोऽभ्यद्रवन् कण परिवार्य निंधामया । म पाण्डवानां प्रवः सर्वतसमभिद्रुत । उदीरयत् ब्राह्ममस्त्रं शरैरापूरयन् दिशः । ततः शरमहाआलो वीर्योमा कर्णपावकः । निर्दहन् पाण्डववनं वीरः पर्यचरद्रणे । स भन्धाय महास्वाणि महेवामा महामनाः । प्रहस्य पुरुषेन्द्रस्य शरैपिच्छेद कार्मुकं । ततः सन्धाय नवति निभेपानतपर्वण । विभेद कवच राजा रणे कर्णः मिनः शरैः। तदर्य हेमविटतं रत्नचित्र वा पतत्। मविद्युदर्भ सवितुः सिष्टं वातहतं यथा। नदनान पुरुपेन्द्रस्य भ्रष्टं वर्म व्यरोचत । रत्नैरलङ्कृतं दिव्यैर्य, निधि यथा गभः । किन्नवमा गरी पार्थो रुधिरेण समुचितः । ततः सायसी शक्ति चिक्षेपाधिरथि प्रति।। तो ज्वलन्तीमिवाकाशे धरैशिष्छेद सप्तभिः । सा शिक्षा भूमिमगमन्महेवामस्य मायकैः। ततो पाहावलाव इदि चव युधिष्ठिरः । चतुर्भिस्तामरीकर्ण तारयित्वाऽनदन्मुदा । अनिरुधिरः कर्ण क्रुद्धसर्प इव वमन् । ध्वजं चिच्छेद भलेन विभिर्वियाध पाण्डवं । युधी पास्थ विच्छेद रयच तिलशोऽच्छिनत् । कालवालास्तु ये पार्यदन्तवर्ण वहन् हयाः । मथुन रथमास्याय प्रायाद्राजा पराङ्मुखः । एवं पार्थोऽभ्युपायास निहतः पार्णिमारथिः । अभवन् प्रमुखतः म्यातुं कर्षम्य दुर्मनाः। अभिद्रुत्य त राधेयः पाण्डुपुचं युधिष्ठिरं । बचचामन्ययभानुजादिभिः । लवणैरुपपन्नेन पाण्डुना पाण्डुनन्दनं । परिवीकर्तुमात्मानं स्कन्ध मस्पृश्य पाणिना। यहीतमिचन्स बलात् कुन्तीवाक्यच मोऽस्मरत्। नेमणः प्राहमा कर्ण महीयाः पार्थिवोत्तम महोतमायो मला ला मा करिष्यति भस्मसात्, . २९५ ·अध्याय 2८1] ॥ कर्णपब्वे ।। ।८३ । नवीन प्रमयाजन् कुत्सयविव पाण्डवं । कयं नाम कुले जात. आत्तम चवस्थित । प्रजयात् समरं भोत. प्राणावतन्महाहवे। न भवान् तत्तीयु कुशलोहोति मे मतिः । घाझे वले भवान् युक्त खाध्याये यज्ञकर्माणि । मा म युध्यम्व कैन्तिय मा स्म वीरान् समामद । मा पैतानप्रिय ब्रूहि मा वै व्रज महारण। एवमुक्का तत पार्य विसज्य च महावल. । भ्यहनन् पाण्डकी सेना वज्रहस्त इवामुरी। ननोऽप्यायाटुनं राजन् प्रोउत्रिव नरेश्वर' । अयापयांत राजानं मवाऽन्वीयुस्तमच्युन । चेदिपाण्डवपाञ्चाला सात्यकिय महारथ । द्रौपदेयास्तथा शूरा माद्रीपुत्रा च पाण्डवा । ततो युधिष्ठिरानीकं दृष्ट्वा कर्ण. परामुखं । कुरुभि. महिता बोरः प्रष्ट पृष्ठतोऽन्वगात्। भेरोभख मृदङ्गाना कार्मुकाणच निखन' बभूव धार्तराष्प्राण सिंहनादरवस्तया। युधिष्ठिरस कौरव्य रथमारुह्य सत्वरं । भुतकीर्मिहाराज दृष्टवान् कई विक्रमं । कास्यमान वल दृष्ट्वा धर्मराज युधिष्ठिरः। खान् योधानवोत् कुद्धा निघ्ननैतान् किमासत । ते च राजाऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवाना महारथा. 1 भीमसेनमुखा. सर्वे पुत्रान्ते प्रत्युपाद्रवन् । अभवन्तुमुल. प्रन्दो याधाना तब भारत । स्यहवयपत्तीना शस्त्राणाञ्च ततस्तत.। उत्तिष्ठत प्रहरत प्रेताभिपततेति च । इति ब्रुवाणा ह्यन्योन्ध अनुयाधा महारणे । अवार्य तवासीयररिभिरखरे। समावर्नरवरनिनिस्तिरेतरं। विपताकध्वजच्छना व्यवसतायुधा रणे। व्यङ्गागावयवाः पेतु चिता क्षीणा.चितीश्वरा' । प्रवणादिव थैलानी भिखराणि दिपोत्तमाः। मारोहा निहता. पेतुर्यचमिन्ना इवाव्य.। शिवभिन्नविपर्यस्त भालदारभूषणे। प्रतिवीरेय समर्दै पत्तिमाः बहसम । विशालायतताम्रा. पनेन्दुमदृशाननै । गिरोभिर्युद्धभाण्डाना मत. संकृता मही । यथा भुवि तथा योनि निखन पशुवर्जनाः। विमानैरसर मढतिवादिबनिखन. । हतानभिमुखान् बोराम् वीरे. मतमहस्रशः। प्रारोप्यारोप्य गच्छन्ति विमानेष्वसरोगणः। तहटा महदाश्चर्य प्रत्यक वर्गलिसथा। प्रद्दष्टमनस शरा. विप्र जप्नु परस्परं। रयिनो रथिभिः माई चित्रं युयुधुराहवे। पत्तय पत्तिभित्रागा. सह नागेहथैईयाः । एवं प्रहरी मासे गजवामिनरक्षये। भन्येन रजमा वृत्ते खे स्वान् जनु परे परान्। कचाकचि युद्धमासीदनादन्ति नखानखि। मुष्टियुद्धं नियुद्धश्च देहपामामुनामनं । नया वति मडामे गजवाजिनरदये। नराश्वनागदेभ्य प्रसूता लोहितापगा। गजाइनरदेहान् मा युवाह पतितान् वहन् । नरागसम्माधे नरायगजमादिना। लोहितोदा महाघोरा मांसशोणितकमा। नरामगजदेहानां वहन्ती भीरभीयणा । तस्या पारमपारच बजन्ति विजयैषिणः। गाधन चासवन्तय निमज्यान्मन्य चापरे। ने तु लोहितदिग्वाडा रमाबमायुधाम्बरा.। समुस्तस्या पपुशास्त्रा मपुर भरतर्षभ। रयानवान्नराबागानायुधाभरणानि च ।

·१९९५ । + - ॥ श्रीमहाभारतं.॥ । अध्याय ४८ 1.1 वमनान्यथ वाणि वध्यमानान् हतानपि । भमि संघान्दिव प्रायः पम्याम लेविनी लोहितस्य तु गन्धेन स्पर्धन व रसेन च । रूपेण चातिरिकेन शब्दन च विमर्थता। विषादः सुमहानासीत् प्रायः सैन्यस्य भारत । तत्तु विग्रहतं मैन्यं भीमभेनमुखाम्तदा । भूयः समाद्रवन् वीराः सात्यकिप्रमुखास्तदा। नेपामापनता वेगमचिमचं महात्मना। पुत्राण ते महासैन्यमासोद्राजन् परामुख। तत्प्रकोणरथाश्वेभ नरवानिसमाकुलं । विश्वस्तचन्मेकवचं प्रविद्धायुधकार्मुकं । व्यवत्तावक मैन्यं लोद्यमानं समन्ततः । सिंहार्दितमिवारणे, यया गजकुलं तथा। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि सङ्घलयुद्धे जनपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ तानभिद्रक्तो दृष्ट्वा पाण्डवास्तावकं बलं । दुर्योधनो महाराज वारयामास सर्वशः। योधाच स्वबलञ्चैव समन्ताद्भरतर्षभ।फोगतस्तव पुत्वस्य न म राजन न्यवर्तत। नत पर प्रपन शकुनियापि मैविलः । तदा मशरता. कुरवो भीममधद्रवत्रणे। कर्णोऽपि दृष्ट्वा द्रवतो धार्तराष्ट्रान् सराजकान् । मद्रराजमुवाचेदं याहि भीमरथम्पति। एवमुक्रय कर्णन शल्यो मद्राधिपस्तदा। हंसवर्णन् हयानय्यान् प्रैपीद्यत्र कोदरः । ने प्रेरिता महाराज शन्येनाहवोभिना । भीमसेनरथं प्राप्य समसज्जन्त वाजिन । - दृष्टा कर्ण समायान्तंभीमः क्रोधसमन्वित. 1, मतिचक्रे विनाशाय कर्णस्य भरतम। सोऽब्रवीत् मात्यकिं वीरं घटद्युम्नञ्च पातं । यूयं रतत राजांन धनात्मानं युधिष्ठिर। संभयान्महतो मुक्तं कयश्चित् प्रेवतो मम । अग्रताभे कृतो राजा छिन्नमर्जपरिछदः ।, दुधाधनस्य प्रीत्यर्थ राधेयेन दुरात्मना । अन्नमद्य गमिय्यामि तस्य दुःखस्य पार्षत । हन्ताऽस्यद्य रणे कस्म वा मां निहनिय्यति । सङ्गामेण सुघोरेण सत्यमेतत् ब्रवीमि ते । राजानमद्य भवता न्यासभूतं ददानि वै । वस्य संरचणे सर्वे यतध्वं विगतज्वराः ।। रवमुक्का महाबाहुः पायादाधिरथि प्रति। सिंहनादेन महता साः भवादयन् दिशः । दृष्ट्वा वरितमायान्तं भीम युद्धाभिनन्दिनं । सूतपुत्तमयोवाच मद्राणामीयरो विभुः । ॥ अन्य उवाच ॥ पश्य कर्ण महापाई संकुद्धं पाण्डुनन्दनं । दीर्घकालार्जितं फ्रोधं मोक्नुकाम बयि पूर्व । ईदुभ नास्य रूप मे दृष्टपूर्ण कदाचन । अभिमन्या हते कर्ण राक्षसे च घटेात्कचे। थैलोक्यस्य समस्तस्य शक्तः द्धा निवारणे । विभर्ति सदृशं रूपं युगान्तामिसमप्रभ । ॥ पञ्चय उवाच ॥ इति अवनि राधेये मद्राणामोश्चरे नृप। अभ्यवर्तत व कई माधदीप्तो वृकोदरसा प्रयागनन्नु म प्रक्ष्य भीमं युद्धाभिनन्दिनं त्रयोदधनं भल्यं राधेयः प्रहसनिक। पदु वान मेऽद्य लया मद्रयनेयर भीममेनं प्रति विभा तत्सत्यं नाव भंय.। एप शरय पोरय शोधनय फोदरः । निरपेशारीरे व मापतय पलाधिकः । अमातवास वमता विराटनगरे तदा। द्रौपद्याः मियकामेन के वाहण्ययात्। . २५५ ·अध्याय ५.१ ५१] । कर्णपर्व ८५ १५५ ६ गूढभावं समाश्रित्य कोचका सगो हनः। सोऽद्य संग्रामशिरसि मनः कोधमूर्णितः। किङ्करोद्यनदण्डेन मृत्युनाऽपि बजेद्रण। चिरकालाभिलपितो ममायन्तुं मनोरथः । अर्जुनं समरे हन्यां मां वा हन्याद्धनञ्जयः । स मे कदाचिदद्यैव भवद्भीमसमागमात्। निहते भीमसेने वा यदि वा विरथोकते। अभियास्थति मा पार्थस्तन्मे माधुभविष्यति । अत्र यन्मन्यसे प्राप्तं तच्छीघ्र सम्प्रधारय । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राधेयस्सा मितौजसः । उवाच वचनं प्रत्यः सूतपुत्वं नयागतं । अभियाहि महावाही भीमसेनं महाबलं। निरस्य भीमसेनन्तु ततः प्राप्स्यसि फालानं । यस्ते कामोऽभिलषितचिरात् प्रति इगतः । से व संपत्यते कर्ण सत्यमतत् ब्रवीमि ते । एवमुळे ततः कर्णः भवं पुनरभाषत । हन्ताऽहमर्जुनं संख्ये मां का हन्याद्धनञ्जयः। युद्धे मनः समाधाय याहि यत्र वृकोदरः। । सञ्जय उवाच ॥ ततः पायाद्रथेनाइशल्यस्तत्र विशाम्पती यत्र भीमो मद्देवासो व्यद्रावयत कहिनी। ततस्तुर्यनिनादय भेरीणाञ्च महाखनः । उदतिष्ठच राजेन्द्र कर्णभीमसमागमे । भीमसेनोऽथ संक्रुद्धस्तस्य सैन्यं दुरामद। नाराचैमिलस्तीक्षार्दिशः पाशवयद्दली । म मन्निपातस्तुमुलो घोररूपा विशाम्पते । श्रामीद्रौटी महाराज कपाण्डवयोमधे। ततो मुहताद्राजेन्द्र पाण्डवः कर्णमाद्रवत् । ममागतन्नं सम्प्रेक्ष्य को वैकतना सपः। श्राजधान सुसंक्रुद्धो नाराचेन स्तनान्तरे। पुनश्चैनमभेयात्मा शरवरवाकिरत्। म विङ्कः सूतपुत्त्रेण च्छादयामास पत्रिभिः। विव्याध निशितः कर्ण नवभिनतपर्वभिः । तस्य कर्णो धनुर्मध्ये दिधा चिच्छेद परिभिः। अथैनं छिन्नधन्वानं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। नाराचेन सुतीक्षोन मर्यावरण दिना । माऽन्यत् का कमादाय सूतपुत्रं कोदरः । राजन् मर्मसु मर्मजो विव्याध निशितैः शरैः । ननाद बलवत्रादं कम्पयन्निव रोदमी। तं कर्णः पञ्चविंगत्या नाराचेन समार्पपत् । मदोत्कटं वने दृप्तमुल्लाभिरिव कुचरं । ततः सायकभिन्नाड पाण्डवः क्रोधमूर्धितः । संरम्भामर्षतामाक्षः सूतपुचपधेसया । म कार्मुके महावेगं भारसाधनमुत्तमं । गिरीणामपि भत्तारं सायकं समयोजयत्। विश्य बलवधापमाकर्णदतिमारुतिः । तं मुमार महेष्वासः क्रुद्धः कर्णनिधामया। म विसष्टा बलवता वाणो वज्राशनिखनः। श्रदारयद्रणे कर्ण वज्रवेगा यथाऽचलं । भीमसेनेनाभिहतः सूतपुत्रः कुरूदहः । निषसाद रथोपस्ये विसंत्रः पृतनापतिः । ततो मद्राधिपो दृष्ट्वा विसंज.स्तनन्दनं । अपवाह रयेनाजी कर्णमाहवोभिनं। ततः पराजित कर्णेात्तराष्ट्री महाचम्मू । व्यावयगोममेना ययेन्द्रो दानवान् पुरा। इति श्रीमहाभारतेक पर्वणि कपियाने पञ्चाशोऽधायः॥ ५० ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच । सुदुष्करमिद कर्म कृतं भीमेन मनय । येन कों महावाहरयापचे निपानितः । कों को रणे हन्ता पाएइवान् सवयः महा इति दुर्योधनः सूत मानवोन्मा' मुज । - प ·. ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [पध्याय ५११ २४ । पराजितन्तु राधेयं दृष्ट्वा भीमेन संयुगे। नत. परं किमकरोत् पुत्रो दुर्योधनी मम। ॥ सञ्जय उवाच ॥ विमुख प्रेक्ष्य राधेयं सूतपुत्त्रं महाहवे । पुत्रस्तव महाराज धीदर्यान् समभाषत । . शीघ्रं गच्छत भद्रं वो राधेयं परिरचत । भीमसेनभयागाधे मचन्न व्यसनाधि) ते तु राज्ञा समादिया मोमसेनं जिघांसवः । अभ्यवर्तन संक्रुद्धाः पतङ्गाः पावकं यथा। श्रुतवान् दुर्द्धरः क्रायो विवित्सुबिकटः सम.। निषशो कवची पाशी नया नन्दोपनन्दको। दुप्रधर्षः सुवाय धातवेगसुवर्षौ। धनुर्याहा दुर्मदश्च जलमन्धः शलः सहः । एतैरयः परिवृता बीर्यवन्ता महाबलाः । भीमसेनं समासाद्य समन्तात् पयवारयन्। ते व्यमुञ्चञ्छरजातान्नानालिङ्गान् समन्ततः। स तैरभ्यर्धमानस्तु भीममेनो महाबल' । तेषामापतता विनं सुताना तेजनाधिप । रथै. पञ्चदशः माई पञ्चाशदइनद्रथान् । विवित्सास्तु तत. क्रुद्धाभलेनापाहरधिरः भीमसेनी महाराज तत् पपात हतं भुवि । सकुण्डलघिरस्त्राणं पूर्णचन्द्रोपमं तया । तं दृष्ट्वा निहतं शरं भ्रातरःसर्वतः प्रभो। अभ्यद्रवन्त समरे भीमं भीमपराक्रम । ततोऽपरान्या भल्लाभ्या पुचयोस्त महाहवे। जहार समरे प्राणान् भीमे भीमपराक्रम. जो धरामनुपद्येता वातरुमाविव द्रुभो। विकटय ममयामा देवपुत्रसमौ नृप । ततस्तु त्वरिता भीमः क्रार्थ निन्य यमवयं । नारचिन मतीनोन स हतो न्यपतहुवि । हाहाकारस्ततस्तीनः संबभूव जनेश्वर। बद्यमानेषु धीरेषु तव पुत्वेषु धन्विषु तयो समुलित सैन्ये पुनीमा नहावलः । नन्दापनन्दा समरे प्रेषयद्यममादनं । ततते प्राद्रवन् भीताः पुत्रास्ते विकलोकताः । भीमसेनं रये दृष्ट्वा कालान्तकयभापमा पुत्लाले निहतान् दृष्ट्वा सूतपुत्र. सुमनाः। हंसवर्णान् हयान् भूयः प्रैपयद्यच पाण्डवः। ने प्रेषिता महाराज मद्रराजेन वाजिन' भोमनरथम्प्राप्य सममचन्न वैगिताः। सन्निपातामुलो.पोररूपी विधाम्पते। भाभीसदी महाराज कर्णपाण्डवयोर्मधे । दृष्ट्वा मन महाराज तौ समेतो महारथौ। चामोडुद्धिः कथं युद्धमेनदद्य भविष्यति। ततो मीमो रणसामी छादयामा परिभिः। करणे महाराज पुपाणा व पश्यता । तत फर्णा मयं कुद्धो भीमं नवभिरायसः । वियाध परमारधाम मन्नतपर्वभिः । पाइतः म महापाड मा भीमपराक्रमः । शाकर्मिमिति की दिव्याध माभिः। नत, कर्ण महाराज मोरिय इव शमन् । भारपण माता यादयामा पापड भीमोऽपि न मानेकादपिला महारयं । परमती कारवयाणा दिनन महापलः । तत. कणा म मुडो ढमादाय का कं । भोप वियाध रमभिः करमा.बिलामिनः । कार्यकशास्य चिद भलेम निमितेन च । मा मानो मायामपरि-पिन परिचं धोरमादाय म्युदणमिवापरं । पर्षय निपनाकाको विश्वानिवना नदन् । मापनन्न परिध वामनिसमखन । - । - २ - ।

·अध्याय ५१] ॥ कर्णपर्व ॥ . २२ . १५५ चिच्छद वहुधा कर्णः परैराशीवियोममः । ततः काम्मुझमादाय भीमा दृढतरं तदा । छादयामाम विशिक्षः कर्ण परवलाईनं । नतो युद्धम वोरं कर्णपाण्डवयोमधे। हरीन्द्रयोरिव मुजः परस्परवधैपिणेः । नतः कण महाराज भीममेनं त्रिभिः गरेः। श्रापमूलं विव्याध दृढमायम्ब कार्मुकं । मोऽतिविद्धा महेश्वासः कर्णेन वलिनाम्बरः । घोरमादत्त विधिखं कर्णकायावदारणं । तस्य मित्त्वा तनुबाएं भिवा कायञ्च सायकः । प्राविशद्धररों राजन् वल्मीकमिव पन्नगः । स तेनातिप्रहारेण व्यथितो विझलनिव। सञ्चचाल रये कर्ण: चितिकम्ये ययाऽचलः । ततः कर्णो महाराज रोपामर्षसमन्वितः।" पाण्डवं पञ्चविंशत्या नाराचाना ममार्पयत्। श्राजने वहुभिनाजमेकेपुणऽहनत् । मारथिश्चास्य भनेन प्रेषयामास मृत्यवे। छित्त्वा च कार्मुकं वर्ण पाण्डवस्या पविणा। ततो मुहाट्राजेन्द्र नातिकृच्छ्राद्धमन्त्रित्र । विरयं भीमकर्माणं भीमं करंयकार ह। विरथो भरतश्रेष्ठ प्रहसन्न निलोपमः । गदा ग्टन महाबाहुरपतस्यन्दनोत्तमात्। अवसुत्य च वेगेन तव सैन्य विशाम्पते । व्यधमद्दया'भीमः भन्मेघानिवानिला। नागान् सप्तशतायाजन्नीपादन्तान् प्रहारिण, । व्यधमत्सइसा भीमः क्रुद्धरूप. पुरन्तपः । दन्तवेटेषु नेत्रेषु कुम्भेषु च कटेषु च । मर्मस्वपि च म जस्तानागानवधीहली।,. ततस्ते पाद्रवन् भीताः प्रतीपं पहिताः पुनः । महाभाईस्तमावत्रुम्भेषा व दिवाकर। . तान् म सप्तशतान्नागान् सारोहायुधकेतकान् । भनिठो गदया जन्न बजेणेन्द्र इवाचलान् । ततः मुबलपुत्त्रस्य नागानतिबलान पुनः पोथयामाम कौन्तेयो दिपञ्चाशदरिन्दम.। . तथा रथयनं सायं पत्तीय मतमोऽपरान्। न्यहनन् पाण्डवो युद्धे तापयंस्तव वाहिनों। प्रताप्यमानं सूर्येण भोमेन च महात्मना । तब मैन्यं मधुकोच चानावाहित यया। ने भीमभयमन्त्रस्तास्तावका भरतर्षभ। विहाय समरे भीमं दुद्रुव दियो दश । रयाः पञ्चशताद्यान्ये हादिनचर्मवर्मिणः । भीममभ्यद्रवन् पन्तः शरपूगे. समन्ततः । तान् म मप्तथतान् वोरान् मपताकवजायुधान्। पाययामास गदया भीमा विष्णुरिवामुरान्। नतः मकुनिनिर्दिष्टाः मादिनः सरसन्मता. स्मिाइसा ययुमिंटिप्रासपाणयः । प्रत्युगम्य जवेनाए माघारोहास्तदारिहा। विविधान् विचरन्मार्गान् गदया ममपोययत् । नेपानामोन्महामन्दस्ताडितानाच मर्वयः। अगमभिर्बध्यमानानां नागानामिव भारत। एवं मुवलयुत्तस्य विसाहसान हयोत्तमान् । हत्वाऽन्य रयमास्याय क्रुद्धा राधेयमभ्ययात् । कर्णोऽपि समरे राजन् धर्मपुत्रमरिन्दमं । म भरकादयामास मारपिचाप्यपातयत्। ततः म प्रद्रुतः पंख्य रयं दृष्ट्वा महारथः। अन्वधावत् किरन वाण: कइपजिह्मगैः। राजानमभिधावनं भरैरावृत्य रोदनी । कुद्धः प्रच्छादयामास मरजालेन मारुतिः। सवित्तस्ततख राधेयः भवुकर्षणः। भीमं प्रकादयामास ममन्तानिमितः शरैः। . :

·॥ श्रीमहाभारत [अध्याय ५९।५२ M २८ भीमनरथं प्राप्तं कर्ण भारत सात्यकिः । अन्यईयदमेयात्मा पाणिग्रहणकारणात् । अभ्यवर्गत कस्तमदितोऽपि शरैशं । तावन्योन्य समासाद्य सुपमा सर्वधन्विना । विसृजन्ती शरान् दोतान् विधाजेता मनखिनो ताभ्यां विषति राजेन्द्र विततं भीमदर्शन। प्रौञ्चष्टठारुणं रौद्रं वाणजालं व्यदृश्यत। नैव सूर्यप्रभा राजन् न दिशः प्रदिशस्तथा।। प्राशामिन वयन्त वा मरैर्मुकैः सहसशः । मध्याहे तपतो राजन भास्करस्य महामभाः । हताः सर्वाः परोपेतः कर्णपाण्डवयास्तथा। भोवलं कृतवाणं द्राणिमाधिरथि रुपं। संसकान् पाण्डवैदृष्टा निवृत्ताः कुरवः पुनः। नेपामापततो शब्दस्तोत्र पामोविशाम्पते । उदृत्तानी यया दृट्या सागराणं भयावहः। ते सेने ममसंमते दृष्ट्वाऽन्योन्यं महाहवे। हर्षेण महता युक्त परिग्टम परस्परं । ततः प्रववृते युद्धं मथं प्राप्ने दिवाकरे। यादृर्धन कदाचिद्धि दृष्टपूर्ण न च श्रुतं क्लाघस्तु ममामाद्य वलीघ महसारणे। उपासर्पत वेगेन वार्योघ व मागरं । श्रासोनिनादः मनहान् वाणधानां परस्परं । रकीभावमनुप्राशे नद्याविव समागमे । नतः प्रववृते युद्धं घोररूपं विशाम्पते। कुरूणा पाण्डवानाच लिप्सता ममहद्यशः । शराणो गङ्गता तव ह्यविदरुता गिरः। यूपन विविधा रामन् नामान्युद्दिश्य भारतां यस्य यद्धि रणे व्यहं पिटतो माटतोऽपि वा। फर्मतः भोलतो वाऽपि म तच्छ्रापयते युधि । नान् दृष्ट्या समरे शरास्तभमानान् परस्परं । अभवन्म मतीराजन नेपामस्तोति गोषितं । तेषां दृष्ट्या तु शुद्धाना वपूंथमितनेजमा। अभयमे भयं नीनं कयमेतद्भविथति। ततस्ते पाण्डवा राजन् कारवाय महारथाः । ननदुः सायकस्तोदोमिना हि परस्परं । इति श्रीमहाभारते कम्पषि समयुद्धे एफपधामोऽध्यायः ॥ ५२ ॥ । समय उवाच ॥ चियाप्त महाराज परम्परवषिणः । अान्यान्य समरे जनुः सनराः परसर। रथाप्राय पापाय नरोपाय ममम्मतः । गोपाय महाराज ममदाय परम्परं । गदाना परिपाणाय कुष्पानाक्ष विन्यता । प्राभाना भिन्दिपासाना भुराणोमाघ सम्मंज. । भमानधानुराम म पनामे ममदारले । मलमास मपेतुः परयः समन्ततः । नागा भागान पमामाए यधमन्न परस्परं । ५पा यार समरे रयिनो रयिनन्तया। पाशिय माय पत्नयः । पत्तयो रथमांतापयस्य पनेर । मागय भमर या ममरीमा नृप । वयना नगगी फोमनाथ परम्परं । पनि पानी या रशिंप मगाशी भाति भाग्न नदिनो। ranweोगायी। थापा या वाकीग मारमाभिने। शिमला मानसागरामं शिभितरभार। FRAMमानानानि.पहा प्रभूषाना। भारत ।

·अध्याय ५२ 1] ॥ कर्णपर्व ॥ २५३१ - निष्काणमय शराण शरीराणाञ्च धन्विनी । चर्मग सपनाकाना महगस्त वापतन भुवि । गजा गजान् समासाद्य विपाओरायन्नृप । विषाणाभिहतास्तत्रभाजन्ते दिरदास्तया। रुधिरेणावमिकाङ्गागैरिकप्रसवा इव । यथा भाजन्ति स्वन्दन्त. पर्वता धातुमण्डिताः । तोमरान् भुजनिर्मुक्कान् प्रतीपानास्थितान् बहून् । हस्तैर्बिचेहस्ते नागा वभ थापरे तया । नाराग्छिन्नभाणे भाजन्ति स्म गोत्तमाः। हिमागमे यया राजन् व्यभाव महीधराः । शरैः कनकपुबैथ चित्रा रेजुर्गोत्तमाः । उल्काभिः सम्प्रदीप्ताया. पर्वता इव भारती केचिदभ्याहता नागेनीगा नगनिभोपमाः। विनेशः समरे तस्मिन् पतवन्त वाट्य.। अपर पाद्रवन्त्रागा. भल्याता व्रणपीडिताः। प्रतिमानय कुमय पेतु महाहवे। विनेदुः सिंहवञ्चान्ये नन्दन्तो भैरवाचवान् । बभ्रमी हवा राजयुपश्चापरे गजा. । हयाय निहना वर्णिमभाण्डविभूषिताः । निषचव मनुथ बधमुद्य दिशे दश । अपर कथ्यमाणाय विचेयन्ता महीतले । भावान् बहुविधायकुत्ताडिताः परतामरै। नरास्तु निहता भूमी कुञ्जन्नस्तत्र मारिप। दृष्ट्वा च बान्धवानन्ये पिट्टनन्ये पितामहान् । धावमानान् परांश्चान्ये दृष्ट्वाऽन्थे तब भारत। गोवनामानि ख्यातानि मुरितरेतरं। मेयो शिक्षा महाराज भुजा. कनकभूषणा । उद्देशन्ने विचेटन्ते पतन्ते चोत्पतन्ति च । निपतन्ति तथैवान्ये स्फुरन्ति च सहस्रशः । वेगाचान्ये रणे चक्रुः पचास्या दव पनगाः । ते भुजा भोगिभागाभायन्दनाक्ता विशाम्पते। लोहिताद्रीभृश रेजुस्तपनीयध्वजा दूव । वर्तमाने तथा घोरे सगुले सर्वतो दिशं । अविज्ञाता. स्म युध्यन्ने विनिप्रन्त, परस्परं । भामेन रजमा कोणे शस्त्रसम्पानसकुले । नैव खेन परे राजन् व्यज्ञायन्त तमोहताः । नया नदभवद्युद्धं घोररूपं भयानकं । लोहितोदामहानद्यः प्रसनुतत्र चामत् । भोर्षपाषाएसंछन्ना. केशवालमादला । अस्थिमीनममाकीर्णा धनु:शरगदोडुपाः । भामग्रोणितपरिन्या घोररूपाः सुदारुणः । नदी. प्रवर्तयामासु. भाषिताविवर्द्धिनीः। भोरविवासकारिय. पुराणां हर्षवर्द्धनाः । ता नद्या धाररूपास्तु नयन्या यममादन। अवगाढान्मजयन्त्यः इन्त्रस्थाजनयन् भयं । कन्यादाना नरव्याघ नईता तब तक ह। धोरमायोधनं जजे प्रेतराजपुरोपम । उत्थितान्यगणयानि कवधानि ममन्तत... नृत्यन्ति भूतगणाः मुहप्ता मामशोणितैः । पीत्वा च माणितं तब वसा पोला र भारत। मेदामजावधामत्तास्तृप्ता मासस्य चैव हा धावमानाः सम दृश्यन्ने काकग्ट प्रपकास्तया । शुराम समरै राजन् भचं त्यका मुदुस्यना योधन समाख्यातायकु कमायभीतवत् । भरभकिसमाकीर्णे फव्यादगणमडुले। व्यचरन्त रणे सराः व्यापधन्त, स्पोरा अन्यान्य श्रावयन्ति मनाममात्राणि भारत पिढनामानि च रण गोत्रनामानि का विभी। श्रावयाणय वहवस्तत्र योधा विभापती दतस्ततय वइवस्तव योधा विशाम्पते। २. । २५. 4 12 ३ ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [पध्याय ५२.५३ 1 - अन्योन्यमवम्टदन्तः शक्तितोमरपट्टिशै. । वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे सुदारुणे। व्यसीदत् कौरवी सेना भिन्ना नारिव सागरे। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि सङ्घलयुद्धे दिपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५२ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ वर्तमाने महायुद्धे वत्तियाणं निमन्जन गाण्डीवस्य महाघोषः श्रूयते युधि मारिष । संशप्तकाना कदनमकरोद्यत्र पाण्डवः । कोशलाना तथा राजनारायणबलस्य च । संभप्तकास्तु समरे शरदृष्टीः समन्ततः । अपातयन्पार्थमूर्ड्सि जयग्टद्धाः समन्यवः । ता दृष्टीः सहसा राजस्तरसा धारयन् प्रभुः। व्यगाहत रणे पार्थो विनिघ्नपयिनाम्बरान् । विगाय तद्र्यानीकं कङ्कपत्रः शिलाशितः । श्रासमाद ततः पार्थः सुमनाएं धरायुधं। स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनाम्बरः । नया संशप्तकाश्चैव पार्थ वाणे; समार्ययन् ।। 'मुशी तु ततः पार्थ विद्धा दशभिराइगैः। जनार्दन विभिवाणैरहनद्दशिणे भुजे । ततोऽपरेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिष। स वानरबरो राजन् विश्वकर्मकतो महान् । ननाद सुमहानादं भीषयाणे जगण च । कपेस्त निनदं श्रुला मन्त्रस्ता तव वाहिनी भयं विपुलमाधाय निया समपद्यत । तत. सा साइभे सेना निचेष्टाऽवस्थिता नृप। नानापुष्पसमाकीर्ण यथा चैत्ररयं वनं । प्रतिलभ्य ततः संज्ञा योधास्ते कुरुमत्तम । अर्जुनं सिपिचुवाणः पर्वतं जलदाद । परिवत्रुस्ततः सर्वे पाण्डवस्य महारथं । निग्टन तं प्रचुकुशवध्यमानाः शितैः शरैः । ते हयात्रथचक्रे च रयेषाञ्चापि मारिप । निग्रहीतुमुपाक्रामन् क्रोधाविष्टाः समन्तः । नियम तं रयं तस्य योधास्तेषु सहस्रशः । निग्टय बलवत्स मिहनादमयानदन् । अपरे जग्टहुचव केशवस्य महाभुजा । पार्थमन्ये महाराज रथस्यं जम्टहुमुदा । केशवस्तु ततो वाइ विधुन्वत्रणमूर्द्धनि । पातयामाम तान् मान दुरहस्तोव इस्तिपान् । ततः मुद्धो रणे पार्थः मततमहारथैः। निग्टकोन रयं दृष्ट्वा केशवधाथभिद्रुतं। रथारूढाम्नु सुबहन पदातीयाप्यपातयत् । आमनाय नतो योधाञ्चरराषत्रपोधिभिः । छादयामाम समरे केपवेदमभवोत् । पाय छप्प महाबाहो ममतगणन् वइन् । कुर्वाणान् दारुणं कर्म वध्यमानान् महसभः । रघबन्धमिभ पार पपिया नास्ति करन। यः महेत पुमालाके मदन्या यदुपुङ्गवा रत्येवमुळा योभन्मुर्देवदत्तमयाधमत् । पाचजन्यच कृष्णाऽपि पूरयमिव रोदमी। नन्तु ग्वखन युवा भनकरथिनी। सधचास महाराज विषम्ता पाबद्ध । पारवन्धन्नत के पापहवः परदोरहा । नागमन महाराम मम्पकीर्थ मुर्मुः । महाः पादयन्धन पाणन महात्मना । नियष्टा पाभवयामनग्मसारमया एव। विवाम मा दायानयधीन पाएनन्दन । चन्द्रः समरे दैयामारकम्य वर्धेपुरा। नमध्यमानाः पर ममतरयासमा वायुधानि च पाणि पिएमपनमः । २५०५ २५८० , PLE ·3 ६ २४. .. २१. अध्याय ५३1281] ॥ कर्णपर्व। "ते बद्धाः पादवन्धन न भेकुश्चेरितुं नृप। ततस्तानवधीत पार्थ. परैः सन्नतपर्वभिः । सयाधा हि समरे भुजगरिता भवन् । यानुदिन्य रण पार्थ पादवन्ध चकार ह। ततः मुधमा राजेन्द्र ग्टहीती वीक्ष्य वाहिनी। मापर्णमस्त्र त्वरितः प्रादुयके महारयः । ततः सुपर्णाः सम्पतर्भरयनो भुजङ्कमान् । ते वै विदुद्रुवुनागा दृष्ट्वा तान् खेचरान्नृप। बभी बल नदिमुक्त पादवन्धादिशाम्पते । मेघटन्दाद्यया मुनो भास्करस्तापयन् प्रजाः । विषमुक्काम्न ते योधाः फालानस्य रथम्पति । मटजुाणसहाय शस्तमगच मारिष। विविधानि च प्रस्ताणि प्रत्यविश्यन्त सर्वशः । ता महास्वमयों दृष्टिं मञ्छिद्य भरदृष्टिभिः । न्यवधीच नतो योधान् वामविः परवीरहा। सुभातु ततो राजन् वाणेमानतपणा । अर्जुनं हृदये विद्धा विव्याधान्यस्विभिः यः। स गाढविद्येो व्यथितो रथोपम्य उपाविभत् । तत उखुकुम्हः मन्चे हतः पार्थ इति स्म छ। ततः शङ्ख निनादय भेरीमन्दाय पुष्कलाः। नानावादिबनिनदाः मिहनादाय जजिरे। प्रतिलभ्य ततः संज्ञा देतायः छप्पमारथिः । ऐन्द्रमस्वममेयात्मा प्रादुयक्रे त्वरान्चितः । ततो वायसहस्राणि समुत्पन्नानि मारिय ।। मदिनु व्यदृश्यन्त निम्नन्ति नव वाहिनों। हयात्राय समरे यस्तै; शतसहस्रमः। वध्यमाने ततः मैन्ये भयं सुमहदाविभत् । संशप्तकगणानाञ्च गोपालानाञ्च भारत। न हि तत्र पुमान् कचिद्योऽनुन प्रत्यविध्यत। पश्यता तब वोराणामहन्यत बले तब । इन्धमानमपरयय नियेष्ठं स्म पराक्रमे । अयुतं तत्र योधानी हत्वा पाण्डुमुतो रणे। व्यधाजत महाराज विधूमोऽगिरिव ज्वलन्। चतुर्दशसहस्राणि यानि दृष्टानि भारत। रथानामयुतश्चैव त्रिमाहसाथ दन्तिनः । ततः मंभप्तका भूयः परिवबुर्धननयं। मर्त्तव्यमिति निचित्य जयं वाऽप्यनिवर्तनं । तब युद्धं महच्चामोत्तावकानां विशाम्पते । धरणं बलिना माई पाण्डवेन किरीटिना। इति श्रीमहाभारते कर्षपणि मंकुलयुड़े विपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५३॥ ॥ ममय उवाच ॥ छतवधा सपा द्राणि; सूतपुत्रय मारिप । उनकः मावलदेव राजा च मह मोदरः । मोदमानाच दृष्ट्वा पाण्डुपुनभयादिती । ममुबहः स्म वेगेन भित्री नावमिवावे । नतो युद्धमतीवासीत् मुहर्तमिव भारता भीरूण वामजननं हाराणी हर्षवर्द्धनं। रूपेण भरवाणि प्रतिमुक्तानि संयुगोसनयाम्छादयामासुः शलभाना बना दव। बिखण्डी च ततः क्रुद्धो गौतमबरितो यया । ववर्ष भरवाणि समन्तात् दिजपुगवे । छपस्तु घरवर्षन्तदिनिहत्य महास्ववित् । शिखण्इिन रणे क्रुद्धो विव्याध दमि. मरैः । ततः मिखण्डी कुपितः शरैः सप्तभिराहवे। रूपं विव्याध कुपितं कहपौर जिनगी। नतः छपः परतोनणे. भोऽतिविद्धा महारयः । व्यवस्तरयचक्रे मिखण्डिनमयो विका इतायाजुतता यानादवमुत्य महारथः । खड्न चर्म नया मन मनरंवाअ यया। . " ·१२ । योमहाभारत [चयाय - . " . नमापतन्त सहमा भरै सन्त्रतपूर्वभि । छादयामाम समरे नदहुनमिवाभवत्। तबाद्भुतमपस्याम शिलाना सवन यया। निश्चयम्तु रणे राजछिखाडी ममतिष्ठत। कृपेण च्छादित दृष्ट्वा नृपोत्तम शिखण्डिन । प्रत्युद्यया छप वर्ण घटद्युम्या महारय । घराच ततो यान्त भारदतरथ प्रति। प्रतिजयाह वेगेन कृतवर्म महारय । चुधिष्ठिरमथायान्त भारदतग्य प्रति । मपुत्व सहसैन्यध द्रोणपुचो न्यवारयत। नकुलं सहदेवश्च बरमाणे महारयो । प्रतिजयाह ने पुत्र भरवण वारयन्। भीमसेन करूयाय कैकयान् मह सञ्जय । करों वैकतना युद्धे वारयामास भारत। शिखण्डिनस्ततो वाणान् कप भारदता युधि। प्राहिणत्त्वरया युक्त दिधदुरिव मारिय। नाञ्छरान् प्रेषितास्तेन समन्तात् स्वरभूपितान् । चिच्छेद खड्नमाविध्य भ्रामयय पुन पुन । शतचन्द्रश्च तच गोतमस्तस्य भारत । व्यवमत सायकैस्वर्ण तत उच्चुकुएर्जना । स विचभी महाराज खड्गपाणिरूपाद्रवत्। कृपस्य वशमापन सत्यारास्यमिवातुर। शारदतशरैर्यस्त क्लिश्यमान महावल ।चित्रकेतुसुतो राजन् सुकेतुस्तरितो यथा। विकिरन ब्राह्मण युद्धे बहुभिर्निमित भरै । अभ्यापतदमेयात्मा गौतमस्य रय प्रति। दृष्ट्वा च युक्त त युद्धे ब्राह्मणचरितव्रत। अपयातस्ततखूण शिखण्डो राजसत्तम । सुकेतुस्तु तता राजन् गौतम नवनि गरे । विद्धा विव्याध सप्तत्या पुनश्चैन त्रिभि भरै । श्रयास्य सशरचाप पुनन्छिच्छेद.मारिप । सारथिञ्च भरेणस्य मश मर्मखताडयत्। गौतमस्तु तत क्रुद्धो धनुध नव दृढ । सुकेतु त्रिशता वारी सर्वमर्मखताडयत्। स विलितमाङ्ग प्रचचाल रयोत्तमे। भूमिकम्पे यया वृक्षश्चचाल कम्पितीमध। चलतस्तस्य कायानु शिरो चलितकुण्डल। मोष्णोष सशिरस्त्राणदुरप्रेण वपातयत्। नफिर प्रापनमा श्यनाहतमिवामिय । ततोऽस्य काया वसुधा पश्चात प्रापतदयुत । तस्मिन् हने महाराज वस्तास्तस्य पुरोगमा । गौतम समरे त्यका दुद्रुवुस्ते दिश दश । एष्टावन्तु ममरे मनिवार्य महारथः । छतवाऽब्रवीदृरलिष्ट निति भारत । नदभूतमुख युद्ध वृष्णिपातयो रणे । श्रामियाथै यया युद्ध श्यनयो क्रुद्धयोर्नृप । घष्टदुष्पम्नु ममरे हार्दिक्य नवभि शरै । श्राजधानोरसिद्ध पोडयन् ददिकात्मज । छतवा तु समरे पर्धितेन दृढाहत । पार्वत मरथ माश्य छादयामास मायके । भरपछादिनी राजम् यद्युयो न दृश्यते । मेरिव परिश्त्री भास्करो जलधारिभि । विधूप नवाएगण गरे कनकभूषणे । व्यरोचत रणे राजन् घटाप छतत्रए । ततम्त पात क्रुद्ध भस्वदृष्टि मुदारुणा । कृतवर्माणमामाद्य व्यरजत् पृतनापनि । तामापती महमा भनदृष्टि मुदारुणा । परैरनेकमाइस हार्दिक्या व्यधमधुधि। दृपा तु पारिता पुढे मरदृष्टि दुरासदा। कृतवमाएमासाद्य वारयान म पार्वत ।

·यध्याय ५३ ५५1 कर्णपद। - 1 सारयिञ्चास्य तरसा प्राहिणणद्यममादन । भम्नेन शिनधारण स हतः प्रापन्द्रयात्। ध्यानस्तु बलवान् जिवा भत्रु महावली कारवान् समरे वर्ण वारयामाम मायक. ततस्ते तावका योधा पृष्टद्युम्नमुपाद्रवन् । सिंहनादरवं कला ततो युद्धमवर्तत । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे चतु पञ्चायोऽध्यायः ॥ ५४॥ । सञ्चय उवाच ॥ ट्राणियुधिष्ठिरं दृष्ट्वा शैनेयेनाभिरक्षितं द्रोपदेयैस्तया हरैरभ्यवर्त्तत हष्टयत् । किरनिपुगणन् घोरान् वपुवान् शिलाभितान् । दर्शयन् विविधान् माभान् शिवाय लधुहस्ववत् । ततः संपूरयामास मरौर्दव्यास्त्रमन्त्रितेः । युधिष्ठिरञ्च समरे परिवार्थ महाखवित् । द्राणायनिभरच्छन्नं भ प्राज्ञायन किञ्चन । वापतमझमळमायोधनशिरो महत् । वाएजालं दिवि छत्रं खरजालविझपितं । पराभे भरतश्रेष्ठ वितानमिव घिठित। तेन बन्न नभी राजन् वाणजालेन भाखता । अझच्छाव मंजज्ञे वाणरुद्धे नभस्तले । नत्रापर्थमपश्याम वाणभृते तथाविधे। न म संपतते भूतं किञ्चिदेवान्नरीगं। सात्यकिरमानन्तु ६र्मराजश्च पाण्डव. । तयेतराणि सैन्यानि न स्म चक्रु पराक्रमं । लाधवं द्रोणपुत्वस्य दृष्ट्वा तत्र महारथाः। व्यस्मयन्त महाराज न चैनं प्रत्युदोषितुं । कुस्ते मराजानतपन्तमिव भास्कररावध्यमाने तत: मैन्ये द्रापदेया महारयाः । सात्यकिधर्मराजश्व पश्चालायापि गताः । त्यक्त्वा मृत्युभयं घोरं द्राणायनिनुपाद्रवन् । मात्यकिः सप्तविंशत्या ट्रैणि विद्धा शिलीमुखैः । पुनर्विव्याध नाराचै. सप्तभिः वर्णभूषितः । युधिष्ठिरस्त्रिसप्तत्या प्रतिविन्ध्याच मतभिः । श्रुतकमा विभिनाः श्रुतकीर्तिर मप्तभिः। सतमोमस्त नवमि. मतानोकय सप्तमिः । अन्ये च बहवः हरा विविधुस्तं समन्ततः । स तु क्रुद्धस्ततो राजन्नाभाविप इव वसन्। सात्यकिं पञ्चविंशत्या प्रावियत शिलीमुखे । श्रुतकीर्निच नवभिः सुतमामञ्च पञ्चभि.। अभि. श्रुतकर्माणं प्रतिविन्ध्य विभि शरः। शतानीकञ्च नभिर्धर्मपुत्रञ्च पञ्चभिः। तयेतरांस्ततः भूरान् दाभ्यां दाभ्यामताडयत् । श्रुतकोतया चापं चिच्छद निशितै गरे । अयान्यद्धनुरादाय श्रुतकोनिर्मधारयः । द्रोणानि विनिर्षिद्धा विव्याधन्धि शितै. परैः। ततो द्रोणिहाराज भरवण मारिप । छादयामास तत्सैन्य ममन्ताद्भरतर्षभ। ततः पुनरभेयात्मा धर्मराजस्य का मुके। द्रोहिथिच्छेद विवसन् वियाध च शरस्तिभिः। ततो धर्भमुना राजन प्रग्टयान्यन्महड्नु । ट्रैणि विव्याध मनत्या बाहोररमि चार्पयत्।मात्यकिम्त तत क्रुद्धो रे, प्रहरती रहे। अर्द्धचन्द्रेण तीक्ष्णेन धनुछित्त्वाऽनदभूमं । छिनधन्वा ततो गणि. जया मतिमताम्बरः । सारयिं पातयामास मैनेयस्व रयाद्रुतं। त्रयान्यसनुरादाय द्रोणपुतः प्रतापवान् । शैनेय भरवर्पण छादयामास भारत । तस्यारा: प्रद्रुताः संख्ये पतित रयमारया। नव वधावन्तः सनदृश्यन्त भारत। युधिष्ठिरपुरोगान्तु द्राणिं अस्त्रभृताम्बर।। ." 100 - भ ·॥ श्रीमहाभारत [पध्याय ४५६ . क । अभ्यवर्षन्त वेगेन विसृजन्तः गिताञ्छरान्। पागच्छमानासान् दृष्ट्वा द्धरूपान परन्तपः । महमन् प्रतिजग्राह ट्रोणपुत्रो महारणे । ततः शरशतवालामैनाक महारथः । द्राणिईदाह समरे कतमनिर्यथा वने। तहलं पाण्डुपुत्रस्य द्रोणपुधः प्रतापित। चुतुभे भरतश्रेष्ठ तिमिनेव नदीमुखे । दृष्ट्वा पेव महाराज द्रोणपुचपराक्रम। निहतान् मेनिरे सान् पाण्डून् द्रोणमुतेन वै। युधिष्ठिरस्तु त्वरितो द्रोणनिया महारयः। अब्रवीदृाणपुत्वाय रोपामममन्वितः । नैव नाम नव प्रोनिन नाम कृतज्ञता। यतस्वं पुरुषव्याघ्र मामेवाद्य जिघांसमि। ब्राह्मणेन तपः कार्य दानमध्धयनन्नया। क्षत्रियेण धनुनीम्य म भवान् ब्राह्मण व.। मिफ्तस्ते महावाहो युधियामि कारवान् । कुरुष्व समरे कर्म ब्रह्मवन्धुरमि ध्रुवं । एवमुको महाराज द्रोणपुत्त्रः सायन्निव । युक्त तत्त्वञ्च मचिन्य नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्। अनुत्वा च ततः किञ्चिच्छरवण पाण्डवं। छादयामाम समरे क्रुद्धाऽन्तक व प्रजाः । स च्छाद्यमानस्तु तदा द्रोणपुत्रेण मारिप। पार्थोऽपयातः शीघ्रं वै विहाय महनी चमूं। श्रपयाने ततस्तस्मिन् धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे। द्रोणपुत्त्रस्ततो राजन प्रत्यगात् स महामनाः। ततो युधिष्ठिरो राजस्वका ट्रैणि महाहवे। प्रयश तावक मैन्यं युक्तः क्रूराय कर्मण । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि पार्यापयाने पञ्चपञ्चमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ भीमसेनञ्च पाश्चात्य चेदिकैकेयसंवृतं । वैकर्त्तनः खयं रुद्धा वारयामास मायकैः । ततस्तु चेदिकारूषान् सञ्चयाय महारथान् । कर्णा जधान समरे भीमसेनस्य पश्यतः । भीममेनसत. कर्ण विहाय रथसत्तभं । प्रथया कारवं मैन्यं कक्षममिरिव चलन् । सूतपुत्तोऽपि समरे पाञ्चालान् कैकयास्तथा । सञ्जयांच महेष्वामान्निजघान महसशः । संशप्तकेषु पार्यश्च कारवेषु दृकोदर. । पाञ्चालपु तथा कर्ण. चयञ्चकुर्महारया.। नेत्रिया दद्यमानास्तिभिस्तै. पावकोपभैः। जग्मुर्खिनाथं समरे राजन् दुर्मन्तिते तव । ततो दुर्योधनः द्धो नकुल नवभिः परः । विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिनः । ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो जनाधिप । पुरेण सहदेवस्य ध्वजञ्चिछेद काञ्चनं । नकुलम्त नत. क्रुद्धम्तव पुत्रश्च सप्तभिः । जघान समरे राजन् सहदेवय पञ्चभिः । तागुभो भरतश्रेठो श्रेठी मधनुश्मता । विव्याधीरमि मंक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः । ततोऽपराभ्या भागाभ्या धनुषी ममहन्तत। यमया. सहसा राजन् विव्याध पत्रिमप्तभिः । तावन्ये धनुपी श्रेष्ठे अचापनि इभे । प्रग्टह्य रेजतुः शरी देवपुत्रसभा युधि । ननसा रममा युद्धे चातरी भातरं युधि । गरेपपतौर हामेधा ययाऽचला नतः कुद्धा महाराज तव पुचा महारय. । पाण्डुपुत्रा महेवा वारयामास परिभिः । धनुर्भण्डसमेवास्य दृश्यते युधिभारत । मायकाचैव दृश्य ने नियन्तः समन्ततः ।. . .

·यध्याय ५६] । कर्णपर्व ।। a २. - १२१ पाच्छादयन् दिशः सर्वाः सूर्यस्येवामयो यथा। वाणभूते ततस्तम्मिन् मञ्चने च नभस्तले। यमयाईदृय रूपं कालान्तकयमेोपमं । पराक्रमन्तु तं दृष्ट्वा तव सुनोन्महारथाः। • मृत्योहपान्तिकं प्राप्ती माद्रीपुत्रै सम मेनिरे। ततः सेनापतीराजन् पाण्डवस्य महारथः। पार्वतः प्रयया तत्र यत्र राजा सुयोधनः । माद्रीपुत्री ततःसरी व्यतिक्रम्य महारथी। घराघस्तव मुतं वारयानाम मायकैः । तमविध्यदमेयात्मा तव पुचो घमर्षणः । पाश्चात्वं पञ्चविंशत्या प्रहम्य पुरुषर्षभः । ततः पुनरमेयात्मा त पुनो धमर्पण. । . विद्धा ननाद पाचायं पद्या पञ्चभिरेव च । तयाऽस्य मधरं चापं इस्तावापच मारिप। चुरप्रेण मुतोहणेन राजा चिच्छेद संयुगे । तदपास्य धनुच्छिन्नं पाश्चान्यः प्रचुकर्षण । अन्यदादत्त वोन धनुीरसई ना । प्रचलत्रिव वेगेन मरम्भाद्रुविरेचणः । अशोभत महेवासे धृष्टद्युम्नः कृतवणः । स पञ्चदश नाराचान् शमतः पनगानिव । निधामुभरतये इष्टद्युम्ना व्यपाजत् । ते वर्म हेमविस्त भित्त्वा राजः भिलाषिता । विविवादमुधी वेगात् कहिणवाससः मोऽतिविद्धे महाराज पुचस्तेऽतियराजत । वसन्तकाले मुनहान् प्रफुल्ल व किंशकः । मञ्चिन्नवी नाराचप्रहारैर्जर्जरीकृतः । एट्युवस्य भलेन क्रुद्धविच्छेद कार्मुकं । येन छिनधन्वान वरमाण महोपतिः । सायकैई भभीराजन् भुवोर्मये समार्पयत्। तस्य तेऽयोभयन् वयं कारपरिमार्जिताः। प्रफुष्पपहज यसमरा मधुलिप्सवः । तदपास्य धनुग्छिन्नं यद्युम्रो महामनाः । अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भाव पाडय । ततो दुयोधनस्याश्वान् हत्वा सतञ्च पञ्चभिः । धनुरिच्छेद भलेन जातरूपपरिष्कृत। स्थ मोपकर छत्रशक्खि गदां ध्वजं । भलैपिच्छेद दशभिः पुत्रस्य तव पातः । तपनीयादं चित्र नागं मणिमयं भी ध्वों कुरुपतेञ्छिनं दहशः सर्वपार्यिया । दुर्योधनन्तु विरथं छिन्नवायुधं रपे । भ्रातरः पर्वरक्षन्त मोदरा भरतर्षभ। नमारोष रसे राजन दण्डधारो जनाधिपः। अपारदसम्भाना एरावस्य पश्यतः। कर्णस्तु सात्यकि जिला राजसद्धी महावनः । द्रोणहन्तारमुग्रेषु ममाराभिमुखा रणे। तं पृष्ठताऽभ्ययाण मनेयो वितुदञ्चले। वारणं जघनोपान्त विधाणाभ्यामि दिपः । स भारत महानामोद्याधाना सुमहात्मना। करपार्वतयोर्मये लदीयानां महारणः । न पाण्डवानां नामाकं योधः कथित् पराशुषः । प्रत्यदृश्यत्ततः कर्मः पाचालास्तरितो यया । तस्मिन् वये नरयेठ गजमाजिजनश्यः । प्रादुरामोभयतोराजन्मयं गत नि । पाचालास्तु महाराज बरिता रिजिगोषकः । ने सर्वेऽभ्यट्रवन कर पतविण इव दुर्मानासायाधिरयः क्रुद्धो यतमानान्मनसिनः। विपिम्पनिय वाणभिः सनामादयट्यगान् । यात मुभमाण चित्रं सोयायुधं जयं । कघरोचमानध सिमेनच दुयीन वोरा रयनाप परिवमुनरोत्तमं । . 1.

·॥श्रीमहाभारतं॥ बध्याय ५६॥ २ . सृजन्तं मायकान् मुद्धं कर्णमाहमोभिनं । युध्यमानास्तु तान् शूरान् मनुजेन्द्रः प्रतापवान् । घयाभिरटौ राधेयाऽभ्यईयनिशितैः शरैः। श्रयापरान्महाराज सूतपुत्वः प्रतापवान् । जघान वसाहसान् योधान् युद्धविशारदान् । जिष्णुञ्च जिष्णुकनाणं देवार्षिभद्रभेव च । दण्डश्च राजन् समरे चित्र चित्रायुधं हरि सिंहकेतुं रोचमानं शलभञ्च महारथ। निजधान सुसंकुद्धोदीनाञ्च महारयान् । नेपामाददतः प्राणानामीदाधिरथेपुः । भोएिताभ्युचिताङ्गय रुद्रस्येवाणित महत् । तत्र भारत कर्णन मातङ्गास्ताडिताः । सर्वतोऽन्यद्रवन् भीताः कुर्वन्तो मझ्दाकुलं । निपेतुर्गा ममरे कर्षमायकनाडिताः। कुर्धन्तो विविधान्नादान् वज्रनुनादवाचलाः । गजराजिमनुष्यैव निपतभिः समन्ततः । रथैयाधिरयभार्ग समास्तीर्थत भैदिनोनिव भीमा न च द्रोणा नाप्यन्ये युधि नावकाः । शुः म तादृशं कर्म यादृनं कृतं रणे । सूतपुत्त्रेण नागेषु हयेषु च रथेषु च। नरेषु च महाराज छत म कदनं महत्। मृगमथे यया सिंहो दृश्यते निर्भपयरन्। पाघालाना नया मथे कर्णेऽचरदभीतवत् । यया स्मृगगास्वस्तान सिंहो. द्रावयते दिशः । पाञ्चालाना रथबातान् को यद्रावयत्तया । मिहास्यञ्च यथा प्राध्य न जोवन्ति स्टगा: कचित् । नया कशमनुप्राप्य न जिजीबुर्पहारथाः । वैश्वानरं यथा प्राप्य प्रतिदधन्ति वै जनाः । कामिना वने नदइन्धा भारत एचयाः । करेंन चैदिकैकेयपाचालेषु च भारत । विश्राव्य नाम निहता महवः परसंमताः । मम सामोन्मतीराजन दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रम । नकोऽप्याधिरयेविन पाचायो मोक्ष्यते युधि । पाञ्चालान् व्यधमालख्य सतयुनः पुनः पुनः । पायासानय निमन्तं क दृष्ट्या महारथे। अभ्यधावरसुद्धा धर्मराज युधिष्ठिरः । रघुपय राय द्रौपदेयाय मारिप । परिवारमिवप्नं भवभयापरे जनाः । भिपपडी मादेवय नकुला नालिस्तया। अनमेजयः बिना यहवय प्रभद्रकाः । रने पुरोगमा भला एएदुपय भयुगे। कर्शमस्यन्तभिव्यतिर्विचारमिनाजमः । मायाधिषिः भय दिपावालपाण्डवान् । रको यइनभ्यपतन गरुत्वान् पनगानिव। नयाभरपुई धारप रिमारते । तादृग्यारक पुरा वृत्तं देवाना दानः सह । माम् ममतान् महवापान भरीपर्षियः । रको प्रभादव्ययामाभोव दिशाकरः । भीमन पराये पाप मा। मताभ्याइनन् मुडो यमदनिर्भः परः । पामोसमपान मसान् वामाग्याम् मद्रपन्यान् । रक मज मायामो योधरन यमाभत । न मग मौन मागता गयाः । प्रपनमा नारोहा: कम्पपलिम मरिनी। भाभिनय मापनस्य मताम ने युधि निमिया वगनी पिरंगः । emaift: पति: पतिताधाः ते पणा: माखन भीमभीता गताः । मिलिमिएने पारामिमिन भोमोनारेश्वराएमा सुधा भरन् ।

·ध्यध्याय ५६) । कर्णपर्व + १७. - १.०५ नतस्तम्भिननिवानिष्ठभोममेनभयादित दुर्योधनबल मर्च निरुत्साई तत्रएं। निरन्तु बलं दीनं वभौ तस्मिन् महारणे । प्रसवमलिले काले यया स्थान सागरो नृप। • तत्तव वलं तदै निश्चलं समवस्थितं । मन्युवीर्यवलापेनं दात् प्रत्यवरोपितं । - अभवत्तव पुत्तख तसैन्यं निष्प्रभ तदा। तद्दल भरतश्रेष्ठ बध्यमान परस्पर । रुधिरौघपरिविन रुधिराई वाह । जगाम भरतयेठ बध्यमानं परस्परं ।। सूतपुत्रो रणे क्रुद्धः पाण्डवानामनोकिनों । भीमसेनः कुरूंदापि द्रावयन्ती विरेजतुः । वर्तमाने तथा रौद्रेभंग्रामेऽहुतदर्शने । निइत्य पृतनामध्ये संशप्तकगणान् बइन् । अर्जुनो जयता श्रेष्ठी वासुदेवमयात्रवीत् । प्रभमं वलमेतद्धि योन्स्थमानं जनार्दन । रते द्रवन्ति सगणा. संशप्तकमहारयाः । अवारयन्ता मद्राणान सिंहमन्दं मृगा दूव । दीर्यते च महत्मन्य सञ्चयाना महारण। इस्तिकदी झमा कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः । दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुदा । न च कर्ण रणे धना जेतुमन्ये महारथाः। जानीते हि भवान् कर्ष बीर्यवन्तं पराक्रमे । तव याहि यत. कर्ण द्रावयत्येप नो बलं । वर्णयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथ । एष मे रोचते कृष्ण यथा वा तव रोचते। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य गोविन्दः महमत्रिव। अनवोदर्जुन पूर्ण कारवान् जहि पाण्डव । नतस्तव महासैन्य गोविन्दप्रेरिता इयाः। सवर्ण. प्रविविशुपहन्तः कृष्णपाण्डवा ।। केशवप्रेरितरवैः शेतैः काञ्चनभूषणः । प्रविद्भिस्तव बलं चतुर्दिशमभिद्यत । मेघस्तनितनिहादः स रथो वानरष्वज. । चलत्पताकस्ता मेना विमानं द्यामिवाविशत् । तो विदार्य महासेना प्रविष्टा केमवार्जुना । क्रुद्धौ संरम्भरकाव्यधाजेता महाद्युतो। युद्धशौण्डी समाइतावागतातोरणावरं । यच्चभिर्विधिना तो मखे देवाविवाश्विना । मुद्धा ती तु नव्याधा योगवन्ता बभूवतुः । तलयब्देन रुपिनी यथा नागौ महावने । विगाहा त रथानीकमश्वसहाय फाल्गुनः । यचरन् पृतनामधे पाभहस्त वान्तकः । तं दृष्टा युधि विक्रान चेनाया तव भारत। संशप्तकगणान् भूयः पुन्नते ममचूचुदत् । ततो रथसहस्सेथ दिरदाना विभिः शनः । चतुर्दशसहस्रल तुरगानी महाहवें । दाभ्या शतसहसाभ्या पदातीनाथ धन्विना पुराण लवलवाणं विदिताना समनट। अभ्यवर्तन्त कान्तयं कादयन्तो महारथाः। परवयंहाराज मर्मतः पाण्डुनन्दनी मछाद्यमानः समरे भरः परवलाईनः । दर्भययौदमात्मानं पामस्त वाम निरन् मंगप्तकान पार्थ. प्रेक्षषीयतरोऽभवत् । ततो विद्युत्मभैयाण कास निरन्तरमिवाकायमामीछन किरीटिना । किरीटिभुजनिर्मुः सम्पतनि। समान बभीम काद्रदेवरिख प्रभा । रुकापुवान प्रवायान् शराब अवास्जदमेयात्मा दिनु सास पाण्डव । महो वियदिशः सम्मानि . 24 म ·८८ । योमहाभारतं ॥ [अध्याय ५८० . २५ - । । *. २८. स्फुटन्तीति जनाज पार्याय नलनि.खनात्। इला दवसहमाथि पार्थिवानी महारयः। संशतकाना वान्तेयः प्रत्यक्षं त्वरितोऽन्ययात् । प्रत्यवश्च ममामाद्य पार्य. कामोगरचित । प्रममाय बलादादीनवानिव वासव.। प्रचिोदाइ भन दिपतामाततायिनी। यसपाणिं तया वाउ नयाऽपि च मिरास्युत । अङ्गाहावयौग्रियायुधास्तेऽपतन भुवि। विश्वम्वाताभिसंभग्ना वहुमाखा व द्रुमाः । इस्यश्वरयपत्तीनां मानानिमन्तमजुनं। सुदक्षिणादवरजः भरदृष्ट्याऽभ्यवीरपत् । तस्यास्थतोऽर्द्धचन्द्राभ्यां वाइ परिचमनिभा। पूर्णचन्द्राभवनञ्च धुरेणाभ्यहरदिरः। स पपान तता वाहात् मुलाहितपरिसवः । मन.शिलागिरे. वजेणेगावदारित। सुदक्षिणादवरगं काम्बोज ददृशुईनं । प्रो कमलपवाक्षमत्यर्थ प्रियदर्शनं । काञ्चनस्तम्ममा भिन्न हेमगिरि यया। ततोऽभवन पुनर्युद्ध धारमत्यर्थमद्भुतं । नानावसाय योधानी बभूवुस्तत्र युध्यतां । एके निहतरवैः क म्वजिवन. अकैः । शोणितास्तदा रक्तं मर्चमामोदिशाम्पते । रयैर्हताश्वतश्च हतारोहय वानिभिः । दिरदैर हतारोहमहामावैतदिपः। अन्यान्यन महाराज छतो धारो जनकपः । तस्मिन् प्रपवे पवे च निहते मन्यसाचिना। अर्जुनं जयतां श्रेठ त्वरितो द्रौणिरभ्ययात्। विधुन्वानो महचापं कार्त्तखरविभूषितं । श्राददान. शरान् धारान् स्वरमोनिव भास्करः । क्रोधामर्षविवृत्तास्य लोहितातो बभी बलो। श्रन्तकाले यथा क्रुद्धो मृत्यु किसरदण्डभृत् । ततः प्रास्टजदुयाणि शरवाणि मद यः । तैर्विसृष्टैर्महाराज व्यद्रवत् पाण्डवो चमूः। स दृष्टदैव तु दाशाई स्यन्दनस्यं विशाम्पते । पुन. प्रास्टजहुयाणि भरवाणि मारिष । ने. पतद्भिर्महाराज द्राणिमुक्कै. समन्ततः,। सञ्छादिती रयया तावुभौ कृष्णधनञ्जयौ । तत. शरशतैस्तीक्षारश्वत्थामा प्रतापवान् । निश्चेष्टा तावुभौ युद्धे कृत्वा माधवपाएइवौ। हाहाकतमभूत् सबै स्थावर जङ्गमन्तया। चराचरस्य गोप्तारौ दृष्ट्वा सञ्छादिता गरैः । सिद्धचारणसवाश्च सम्पतुस्ते समन्ततः । चिन्तयन्ता भवेदद्य लोकानां स्वत्यपोति च । न मया तादृशो राजन् दृष्टपूर्व. पराक्रमः। संयामा यादृमो द्रोणे: कपणी मञ्छादयिष्यतः । द्रोणेस्तु धनुप. शब्दमहितवासनं रणे। अयोपं बहुशे राजन् सिंहस्य निनदो यथा । ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणमस्थतः । विद्युदम्नुदमध्यस्या भ्राजमानेव माऽभवत् । स तया तिप्रकारी च दृढहस्तश्च पाण्डवः । प्रमाई परमं गला प्रेक्ष्य तंद्राएंज ततः। विक्रमं विइतं मेने श्रात्मन..स महायशाः। तस्यास्य समरे राजन् वपुरासीत् मुदा द्रौणिपाण्डवयोरेवं वर्तमाने महारणे । वर्द्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुचे महावले । होयमाने च कौन्तेये कृपणे रोप. समाविशत्। 7 मरोपानियमवाजन् नि त्रिव चनुया। दणि अपश्यत् संग्रामे फागुनच मुडमुडः। ताद्धाऽत्रवीत् कृष्णः पार्थ सप्रण्यं तदा। अत्यहुतमिदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे। २ . ~ २ । २८२५ ·अध्याय ५६ । ५७1] । कर्णपर्व . . १. . 1 २०१५ अतिरेको हि यत्रत्वा द्रोणपुत्रोऽद्य भारत। कचिदीर्थ यया पूर्व भुजयो वलं तव । कचित्ते गाण्डिय हस्ते रये तिष्ठति चार्जुन। कचित् कुलिना बाइ मुरिवी न व्यभोर्यत । उदीर्थमानं हि रणे पश्यामि द्राणिमाहवे। गुरुपुत्र इति येनं मानयन् भरतर्षभ। उपेक्षा कुरु मा पार्थ नायं काल उपेकिंतु । रवमुक्तय कृष्णेन स्टय भलायतुई। बरमाणस्वराकाले द्रोणेर्धनुरयाछिनत् । वर्ज छत्रं पताकाश्च रथं भक्ति गदा नया । जबुदेश च सभृभ वत्मदनरताडयत्। स मूछी परमां गत्वा ध्वजयष्टिं मनायित.।, तं विसंजू महाराज भत्रुणा भृशपीडितं। अपोवाइ रथात् सूतो रकमाणे धनञ्जयात्। एतस्मिन्नेव काले च विजयः शत्रुतापन. । व्यहनत्तावक मैन्यं शतशोऽय सहस्रमः । पश्यतस्तस्य वीरस्य तव पुत्रस्य भारत । एवमेष क्षयो वृत्तस्तावकाना परैः सह । क्रूरो विशमनो घोरो राजन् दुर्मन्त्रिते तव । मंशप्तकाश्च कौन्तेय. कुसूयापि वृकोदरः । वमुपेणश्च पाञ्चालान् वर्णन व्यधलट्रणे। वर्तमाने तथा रौद्र राजन् वीरवरदये । उत्थितान्यगणेयानि कवन्धानि समन्ततः । युधिष्ठिरोऽपि संग्रामे प्रहारगाढवेदन.। मरामात्रमरक्रम्य तस्या भरतसत्तम। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुल युद्धे पटपञ्चाशोऽध्याय.॥५६॥ ॥ मञ्जय उवाच ।। दुर्योधनातनः कर्णमुपेत्य भरतर्षभ । अब्रवीन्मद्रराजञ्च नयवान्यांच पार्यिवान्। यदृच्छयैतत्संप्राप्तं स्वर्गद्वारमपातं । मुखिन. पत्तियाः कर्ण लभन्ते युद्धमी। मदृश पत्रिथैः शरैः शराणा युध्यता युधि । इष्ट भवति राधेय तदिदं समुपखितं । हत्वा च पाण्डदान् युद्धे स्फोतामु मवास्थय । निहता वा परयुद्धे वीरलोकमवा स्यय । दुर्योधनस्य तच्छुत्वावचनं चचियर्पभा.। इष्टा नादानुदाशन वादिवाणि च सर्वशः । सत. प्रमुदितेतस्मिन् दुःयाधनवले तदा । हर्ययस्तावकान् योधान् द्रविचनमब्रवीत् । प्रत्य मन्दमन्यानां भवताचापि पश्यतां । न्यस्तयस्तो मम पिता पृष्टद्युवेन पातितः । मनाइममर्पण मित्रार्थ चापि पार्थिवा. । सत्य व. प्रतिजानामि तदाक्य मे नियोधत । घरधुदमहलाईन विमोच्यामि दंशनं । अमृताया प्रतिज्ञाया नाई स्वर्गमकाया। अर्जुनो भीमसेनय योधो यो रविता रणे। ष्टद्युतस्य तं संख्ये निहमिष्यामि मायकैः । एवमुक्ते तत. सध्या महिता भारती चमू. अभ्यद्वत कन्नियातयाते चापि पाण्डवाः । म सन्निपातो रययूयपानां वभूव राजनतिभीमरूप. जनवय. कासयुगान्तकन्यः प्रावताये कुरसञ्चयानी । ततः प्रवृत्ते युधि संप्रहारे भूतानि सानि सदैवनानि । आमन् समेतानि महासरोभिर्दिवृक्षमाणानि नरप्रवीशन् । दिव्य मान्यपि विधय गन्वैदियैव रवैर्विविधैर्नराग्यान्। रणे कादहनः प्रयोरानवाकिरनसरसः प्रहष्टाः । समोरणसाच निपेय गन्धान भियेच सर्वानपि योधमुख्यान । नियमाणाखनिन योधाः परस्परम्ना घर नितुः। मा दिव्यमान्यैरवको माया मुवर्णपुलैय शरैर्विचि नववधैरिव चित्रिता चौः वितिभायाधवरैकिंचिका २८. म. - ·२८ ॥ोमहाभारतं॥ . . स्फुटनीति जना जनुः पार्थस्य तलनिःखनात्। हला दशसहसाणि पार्यिवाना महारयः । संशतकाना दोन्तेयः प्रत्यवं त्वरितोऽभ्ययात् । प्रत्यक्षञ्च समासाद्य पार्यः काम्बोजरचितं । प्रममाय वलाद्वादीनवानिव वासवः । प्रचिच्छेदार भलेन विषतामाततायिनां। समपाणिं तया वाड तयाऽपि च शिरांस्युत । श्रङ्गाजावयवैश्छिन्नायुधास्तेऽपतन भुवि । विश्ववाताभिभमा वशाखा वद्रुमाः। हत्यश्वरयपत्तीनां वातानिनन्तमर्जुनं। सुदरिणादवरजः भरल्याऽभ्यवीरपत्। तस्यास्थतोऽर्द्धचन्द्राभ्यो वाइ परिघनिभा। पूर्णचन्द्राभवत्रञ्च जुरेणान्यहरचिरः। स पपात नता वाहात् मुलाहितपरिस्रवः । मनागिलागिरहवं वजेणेवावदारित। सुदक्षिणादवर काम्बोज ददृशुर्हतं । प्रांकमलपालमत्यर्थ प्रियदर्शनं । काञ्चनस्तन्मसदृशं भिन्न हेमगिरि यया। ततोऽभवन पुनर्बुद्धं घोरमत्यर्थमगुन । नानावसाय योधाना,वभूवुस्तत्र युध्यता । एकेनिहतैरन्यैः क पनिवनैः शकः । शोणिताकतदा रकं सर्वमासोदिशाम्पते । रचईतायखनेय हतारोदय वामिभिः। विरदेव हतारोहमहामाईतद्विपः । अन्यान्यन नहाराज कतो धारो जनश्यः । तस्मिन् प्रपवे पवेध निहते मयसाचिना। अर्जुन जयनां येठ चरिती द्राणिरभ्ययात्। विधुवानी महचापं कार्तखरविभूषितं । चाददान. वरान् धारान् स्वरमोनिक भास्करः । फ्रोधामविकृत्तास्था लोहिताको बभी वली अन्तकाले यथा मुद्धा म्प्यु.फिसरदण्डभृत् । ततः प्रारजदुग्राशि भरवाणि महागः । नर्मिएकागज व्यवत् पाण्डबो चमूः । म दृष्दैव तु दाशाई स्यन्दनम्यं विशाम्पते । पुनः प्रायमग्राणि मरवाणि मारिष । पतद्भिर्महाराज द्राणिमुक्त. समन्ततः । सञ्चादिना रयन्या तावुभौ ठप्पधनञ्चयो । ततः शरशतेस्तोष्णरबत्यामा प्रतापवान निदष्टानादुभी युद्धे छत्वा माधवपाण्डवो। हाहाळतमभूत् मयं स्यावर जामन्तया परापरस्य गोमारी दृष्ट्या मञ्छादिती बरेः । सिद्धचारणमााय सम्पतु ममन पिनपन्ना भवरय सोकानां म्बस्ययोति च । न मया तादृमो राजन दृटपूर्व मग मा पासो दाणे टप्पणी मश्कादयिमतः । द्रोणेत धनुपः बदमहित पार पडओ गगन पिय निनदो पथा । या हास्य धरली युद्धे मय रिपुदमरमध्यमा मात्र माऽभवत् । स तथा विकारी पदृढ हस पर गना प्रेष्यने नतः। शिमंपिल मने प्रात्मनः म Heauोगमन् परामोत् मदापिपाणयोरेवं वामान, परमप्रगंध पुणे महाबने । रोयमाने धानाय हो गगवि.दाप सन् निवि पगा दापि पश्यत् धाम फागुन ar: .. यात प्राममिदं पार्थ ना पायामिक . 1 ·अध्याय ५८ ५८1] ॥ कर्ण पर्व ॥ २१ - २. विपाटितविचित्राय रुप्यचित्रान रथाडुशान् । भिन्नाय बहुधा घण्टा महद्भिः पतिः। वैदूर्थदण्डाय इभान् पनितानदुशान् भुवि । बद्धाः मादिभुजायेषु सुवर्णविना: कमाः । विपित्रमणिचित्राय जातरूपपरिष्कृतान् । अयास्तरपरिस्तोमावाइवान पतितान् भुवि । चूडामणीनरेन्द्राण विचित्राः काञ्चनस्रजः । छन्नाणि चापविद्धानि चामरयजनानि च । चन्द्रनववभासय वदनैद्यास्कुण्डली । कृप्तग्सयुभिरत्यर्थं वोराण समलतः । वदनैः पश्य मञ्छन्ना मही योणितकमी। सजीवांशापरान् पस्य कूजमानान् समन्ततः। उपासमानान् बहुमो न्यस्तमस्वैर्बिभाम्पते । शानिमिः महिनास्तव रोदमानैर्मुहुर्मुड.। युत्कान्नानपरान् योधांच्छादयिना नरखिनः । पुनयुद्धाय गच्छन्ति जयम्टद्धाः समन्यवः । अपरे तत्र तवैव परिधावन्ति मानवाः । जातिभिः पतिनैः शरैयाच्यमानास्तथादक। जलार्थच गताः केचिनिप्राश वहवाऽर्जुन। मवित्ताय ते शरास्तान् वे दृष्ट्वा विचेतमः । जलं त्यका प्रधावन्ति कोशमानाः परस्परं । जल पोला मृतान् पश्य पिवन्तोऽन्याय मारिप । परित्यज्य प्रियानन्ये बान्धवान् बान्धवप्रियाः । व्युत्कान्ताः समदृश्यन्त तब तब महारणे। तया परान्नरश्रेष्ठ सन्दौठपुटान् पुनः । धुकुटीकुटिल प्रेक्षमणान् समन्ततः । एवं ब्रुवंस्तदा कृष्णो यया यत्र युधिष्ठिरः। अर्जुनद्यापि नृपनेर्दर्शनार्य महारणे। पाहि याहीति गोविन्दं मुहर्मुहुरचोदयत्। तां युद्धभूमि पार्यस्य दयित्वा च माधवः । घरमाणस्तनः कृष्णः पार्यमाह अनैरिदं। परम पाण्डव राजानमुपयाताच पार्थिवान् । कर्ण पश्य महारङ्गे ज्वलन्तमिव पावकं । श्रमा भीमो महेय्वामः मंनिवृत्तो रणं प्रति । नमते विनिवर्तन्ते ध्याचपुरोगमाः । पाञ्चालसञ्जयानाच पाण्डवानाच ये मुखं SN- निवृत्तय पुनः पार्थमं प्रबुबलं महत् । कारवान् द्रवतो ह्येष कर्ण रोधयतेऽर्जुन अन्तकप्रतिमा वेगे सातच्यपराक्रमः। अभी गच्छति कारव्य द्राणि: मनमतामरः । तमेव प्रद्रुतं संख्य घरधुनी महारयः। अनुप्रयाति मग्राम हतान् पश्य च रथयान्। सर्वमाह सुदुर्द्धपी वासुदेवः किरीटिने। तनो राजन्महाघारः मादुरामीन्महारणः सिंहनादरवायेव प्रादुरामन् समागमे । उभयो: मेनयोराजन् मृत्युं कृत्वा निवर्तनं । एवमेष यो वृत्तः प्रयिया पृथिवीपते। तावकानां परेषाञ्च राजन् दुर्मन्त्रिते तव। रतियोमहाभारते कर्णपर्वणि वासुदेववाक्ये अटपञ्चायोऽध्यायः ॥ ५८॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुएनयाः। युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः सूतपुत्रमुखा वर्य। ततः प्रववृते भीमः मङ्गामा सोमहर्षणः । कर्षस्य पाण्डवानाध यमराइविवर्द्धनः । नमिन् प्रवृत्ते संग्रामे तुभुले भोपितोदके संशप्तकषु शहारेषु किधिछिरेषु भारत। घरघुरो महाराज सहितः सनराभिः । कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवाय महारथाः। भगवमानाप्लान मध्ये प्रश्या विनयपिणः। दधारको रणे को जलीघानिव पर्वतः । KIDYA BOS PAREN 0214957 7. १.

·१८० ॥ श्रीमहाभारत [यध्याय ५.७॥५॥ . . २८ नतोऽन्तरीतादपि साधुवादनादिवघोपै. समुदीर्यमाण. ज्यापोषनेमिखननादचित्र. समाकुलः मोऽभवत्मम्प्रहार। इति श्रीमहाभारते करपर्वणि अवत्थामप्रतिज्ञायां सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५७॥ १५ सञ्चय उवाच ॥ एवमेव महानासीत्संग्राम. पृथिवीचिता । क्रुद्धेऽर्जुने नया करें भीमसेने च पाण्डवे। ट्रोणपुत्वं परित्यज्य जिला चान्वान्महारथान् । अत्रवीदर्जुनो राजन् वासदेवमिदं वचः। पग्य कृष्ण महाबाहो द्वन्तों पाण्डवी चमूं। कर्ण पश्य च संग्रामे कालयन्तं महारथान् । न च पश्यामि दामाई धर्मराज युधिष्ठिरं । नापि केतुर्युधी,येष्ठ धर्मराजस्य दृश्यते । विभागद्यावमियोऽयं दिवसस्य जनाईन । न च मी धार्तराष्ट्रेषु कयियुध्यति संयुगे। तस्मात्वं मप्रिय कुर्वन् याहि यत्र युधिष्ठिर. । दृष्ट्वा कुमलिनं युद्धे धर्मपुत्रं महानुज। पुनर्योद्धाऽस्मि वार्णेय भत्रुभिः मह संयुगे । ततः मायाद्र्थेनाश वीभत्मावचनाद्धरिः । ततो युधिष्ठिरोराजा स्त्रयाच महारया. । अयुध्यतावकै मार्द्ध मृत्यु कृत्वा निवर्तनं । ततः मंग्रामभूमि ता वर्तमाने जनतयो अवेवमाणे गोविन्दः सव्यसाचिन्द्रमब्रवीत् । पश्य पार्थ महाराद्रिा वर्तते भरतदय । पृथिव्यां पत्तियाणं वै दुर्योधनकृते महान् । पश्य भारत चापानि रुकाछानि धन्विनी । स्टतानामाविद्धानि कलापांच महाधनान् । जातरूपमये. पुरांद्यानतपर्वण. तिलधाताय नाराचानिर्मुक्तान् पन्नगानिव । हस्तिदन्तरमरून रागान् जातरूपरिस्कृतान् । चाणि चापविद्धानि रुकाग नि भारत।। सुवर्णविकृतान् प्रासान् शनी कनकभूषणाः । जाम्बूनदमयै. पढ़ेद्धाय विपुला गदाः । जातरूपमयोयरी: पटिशान मभूषणन् । दण्ड, कनकचिश विपविद्धान् परश्वधान् । श्रय कुन्ताय पनितान् मुपलानि गुरुणि च । भतप्नो. पश्यं चित्राय विपुलान् परिघांस्तथा । घशाणि दापविद्धानि नामराय मारणे । नानाविधानि शस्त्राणि प्रग्टह्य जपरद्धिन. । जओग्न एव दृश्यन्ते गतसत्त्वास्तरखिन । गदाविमयितविर्मुपलर्मिन्नमतकान्। गजवाजिरयतुपान् पश्य योधान् महसमः । मनु यहयनागानां हयप्रात्तवृष्टिपटिशः । परिपरायपरिरयाकुन्तः परयः । बरोइभिहियः गणितीघपरिसते. । गतामभिरमिप्रसंढता रणभूमयः । वाइभियन्दनादियः मानमभूषित। भनतर. सकेयरमीति भारत मेदिनी । मानुसिव जायेय पिपविद्धरतात. । पवितोपमन्दियसभिय नरखिना । यह डामपियरः शिरोभिय मकुण्डौ । पनि भाषामा विराजति वसुन्धरा । कपन्या मोणितादिग्पैश्विनगाधिरोधरैः । भूमाति भरत माताविमिरिवामिभिः । रयाय बनधाभग्रान् मिकिसिपिन, एभान । पानिय तान् पम्य निप्पोमात्रान् भारतान्। अनुकर्शनुपामान पताका विविधधमान् । रमिाध मावा पाय प्रशीर्षकान् । निरभिम् नागान् भयानान् पर्वतीपमान्। पोलिनिय तय गनिन, वारपाना परिलागालवाधिनगमलान् । , . २८. . है .. - -- ·RATIE न्यध्याय ५५ ॥ कर्ण पबं॥ स - २८L विपाटितविचित्रांच रूप्यचिवान् रथावान् । भिन्नाय बहुधा घण्टा महद्भिः पतितजः। वैदूर्थदण्डाय शभान् पतितानगुशान् भुवि। बद्धाः मादिभुजायेषु सुवर्णविझना. कयाः । विचित्रमणिचित्राय जातरूपपरिष्कृतान् । अवास्लरपरिस्तोमावाइवान् पतितान् भुवि । चूडामणोबरेन्द्राणा विचित्राः काञ्चनरूजः । छचाणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च । चन्द्रनक्षत्रभामैश्य वदनैद्यारकुण्डली । कृप्तग्मश्रुभिरत्यर्थ बोराण समलतः । वदनैः पश्य मञ्छन्ना महीं शोणितकमा। मजीवांशापरान् परय कूजमानान् समन्ततः। उपास्यमानान् बहुशो न्यस्तभस्तैर्विशाम्पते । ज्ञातिभिः महितास्तत्र रोदमानर्मुहुर्मुड. । युत्क्रान्तानपरान् योधांन्छादयित्वा तरखिन. । पुनद्धाय गच्छन्ति जयरद्धाः समन्यवः । अपरेतब तवैव परिधावन्ति मानवाः । ज्ञातिभिः पतितैः शरैयाच्यमानास्तथादक। जलार्यश्च गताः केचिनिष्प्राणा बहवोऽर्जुना मनित्ताय ते शरास्तान व दृष्ट्वा विचेतम । जल त्यत्वा प्रधावन्नि कोशमानाः परस्परं । जल पीला मृतान् पस्य पिवन्तोऽन्याय मारिप। परित्यज्य प्रियानन्ये बान्धवान् बान्धवप्रियाः । व्युत्क्रान्ताः समदृश्यन्त तत्र तत्र महारणे। तथा परान्नरश्रेष्ठ सन्दौष्ठपुटान् पुनः । भुकुटीकुटिल प्रेक्षमणान् समन्ततः । वं ब्रुवंस्तदा कृष्णो यया यत्र युधिष्ठिरः । अर्जुनद्यापि नृपतेर्दर्शनार्थ महारणे। पाहि यादीनि गोविन्दं मुहुर्मुहुरचोदयत्। तां युद्धभूमिं पार्यस्य दयित्वा च माधवः । खरमाणस्तनः कृष्णः पार्थमाह शनैरिदं। पश्य पाण्डव राजानमुपयाताश्च पार्थिवान् । कर्ण पश्य महारङ्गे चलनमिव पावका श्रमी भीमो मद्देवासः संनिवृत्तो रणं प्रति तमैने विनिवर्तन्ते धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । पाञ्चालनयानाञ्च पाण्डवानाच ये मुखं । SNiram निवृत्तय पुनः पार्थ ग्रं शत्रुबलं महत् । कारदान् द्रवता द्वेष कर्ण रोधयतेऽर्जुन अन्तकमतिमा वेगे शक्रतुचपराक्रम.। असा गच्छति कारय शणिः अस्त्रभृताम्बरः । तमेव प्रद्रुतं संख्ये घराशे महारयः। अनुप्रयाति भङ्गामे हतान् पश्य च एचयान्। मर्चमाह सुदुर्द्धयों वासुदेवः किरीटिने। ततो राजन्महापारः प्रादुरामोन्महारणः । सिंहनादरवायेव प्रादुरामन् समागमे । उभयोः सेनयोराजन् स्मृत्यु कृत्वा निवर्तनं। एवमेष या वृत्तः पृयिव्या पृथिवीपते। तावकानी परेषाश्च राजन् दुर्मन्त्रिते तव। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि वासुदेववाक्ये अटपटामोऽध्यायः ॥ ५८॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुस्त्रयाः। युधिष्ठिरमुखाः पायीः सूतपुचमुणा वयं। ततः प्रवने भीमः मनामी लोमहर्षणः । कर्णस्य पाण्डवांनाच यमराष्ट्रविवर्द्धनः । मस्मिन् प्रवृत्ते मंगामे तुभुले भोपितोदके । संशाक शारेषु किधिषिष्टेषु भारत । घरघुषो महाराज सहित. मराजभिः । कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवाय महारथाः । भगठमानास्तान संख्ये मष्टा विजयैषिणः । दधारको रणे कर्ण बौधानिज पर्वतः BHAYAS 214957 . .. य ·१०२ ॥ श्रीमहाभारत [यध्याय ५८ - समामाद्य तु ते कर्ण व्यशीर्य्यन्त महारथाः । यथाऽचल समामाद्य वाग्वाघाः सर्वतादि । । तयोरामोन्महाराज संग्रामो लोमहर्षणः । प्रद्युम्नस्त राधेयं शरेणानतपर्वणा। ताडयामास समरे तिष्ठतिष्ठति चाब्रवीत्। विजयञ्च धनुः श्रेष्ठ विधुन्वानो महारथः । पार्षतस्य धनुछित्त्वा शरांचाशीविशेपमान् । ताडयामाम संक्रुद्धः पार्यतं नवभिः शरैः। तेवम हेमवितं भित्त्वा तस्य महात्मनः । शोषिताना व्यराजन्त शक्रगोपा दूवानघ। नदपास्य धनुग्छिन्नं धष्टद्युम्नो महारयः। अयान्यनुरादाय शरांचाभीविषापमान्। कर्ण विव्याध सप्तत्या शरैः मन्नतपर्वभिः । तथैव राजन् कणेऽपि पार्षतं शत्रुतापनं । छादयामास समरे शरैराशीविषोपमः। द्रोणशत्रुर्महेष्वासो विव्याध निशितैः शरैः। तस्य कर्ण महाराज भरं कनकभूषणं । प्रेषयामास संक्रुद्धो मृत्युदण्डमिवापरं । नमापत सहसा घोररूपं विशाम्पते। चिच्छेद महमा राजन् भैनेयः कृतइस्तवत् । दृष्ट्वा विनिहनं वाणं शरैः कर्ण विशाम्पते। सात्यकि शरवर्षेण समन्तात् पर्यवारयत्। विव्याध चैनं समरे नारास्तत्र सप्तभिः । तं प्रत्यविधच्छेनेयः शरैहमपरिष्कृतः। ततो युद्धं महाराज चतुःोत्रभयानकं । श्रामोद्दोरञ्च चिवञ्च प्रेक्षणेयं समन्ततः । मधपा तब भताना सोमहर्योऽभ्यजायत । नदृष्ट्वा समरे कर्म कर्षनेययोनृप । रतस्मिन्वन्तरे द्रौणिरभ्ययात्सुमहाबलं । पार्वतं शत्रुदमनं शत्रुबोर्थाशनाशनं । अभ्यभापत संक्रुद्धो ट्रैणिः परपुरञ्जयः। तिष्ठ निष्ठाद्य ब्रह्मान न मे जीवन विमाक्ष्यसे । इत्युक्ता मुभ बोरं शोधनिशितैः शरैः । पार्षतं छादयामास घोररूपैः सुतेजनः । यतमान परं शक्या यतमानो महारथः । यथा हि समरे द्रोणः पार्वत वोक्ष्य मारिष। नया किरणे दृष्टा पार्यतः परवीरहा। नातिपटमना भूत्वा मन्यते मृत्युमात्मनः । मनाला भमरेत्मांन भरणावध्यमेव तु। यपेनाभ्याययौ द्राणि कालः कालमित्र आये। ट्राणिम्त दृष्ट्वा राजेन्द्र रघुनमवस्थितं । फ्रोधेन निःश्वसन बोरः पार्षतं समुपावत्। तावन्योन्यन्तु दृष्टव मरमें जामतः परं। अयायवोन्म हाराज द्रोणपुलः प्रतापवान्। घरघुपं पमोपय स्वरमाणे विधाम्पते । पाचालापमदाय ली प्रेपयिष्यामि त्यवे। पापं रियलया कर्म पता द्रोणं पुरा कृतं। अद्य वा लस्यते तदै यया न कुभल तथा। घरदयमाषः पार्थेन यदि निछमि संयुगे। नापकामभिवा मूड सत्यमेतद्रवीमि ते । एवमुक प्रत्युवाच धृष्टद्युधः प्रतापवान् । मतिवाक्य म रवामिमामको दास्यते तव । परनिति यतमानस्य मंगे। यदि तावन्मया द्रोणे निहता पाहणवः। नामिदानी पर्थ डे मानियामि विश्मात् । एवमुका महाराज मेमापतिरमाणः । निमितनातिकान द्रावि बियाध पार्पतः। नती द्राणि: महाभारत ममता निः। भासादिको रामपुपस्य अपुगे। नाम्नरोध न दिशे मापियाधाः समन्ततः । 1 - ।

·अध्याय ५८] । कर्णपर्व १०३ . . दृश्यन्ते वैमहाराज शरैग्छनाः सहस्रम । तथैव पार्वतो राजन् द्रौणिमाहवमोभिनं। मेरैः संछादयामास सूतपुत्रस्य पश्यत । राधेयाऽपि महाराज पाञ्चालान् सह पाण्डवः। द्रौपदेयान् युधामन्यु सात्यकिश्च महारयं । रकः संवारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः । ध्रद्युम्नस्तु समरे दाणेचिच्छेद कार्मुकं । तदपास्य धनुणिरन्यदादाय कार्मुकें। वेगवान् समरे घोर भरावासोवियापमान । म पार्यतस्य राजेन्द्र धनुः किं गदा ध्वज। इयान् सूतं रथञ्चैव निमेषाद्यधमच्छरै । मच्छिन्नधन्वा विरयो हतायो हतमारथिः । खड्गमादत्त विपुलं गतचन्द्रच भानुमत्। ट्रैणितदपि राजेन्द्र भले. प्रिं महारथ,। चछेद समर बीरः विप्रहस्ता दृढायुधः। रथादनवरूढस्य तदहुनमिवाभवत्। धृष्टद्युम्नं हि विरय हताश्वं किन्नकार्मुके। मेरैश्य वहुधा विद्धमवश्व शकलीत । नाशकद्भरतश्रेष्ठ यतमानो महारथः। तस्यान्तमिधुभीराजन् यदा ट्राणिर्न जज्ञिवान् । अय त्यक्ता धनुरिः पात त्वरितोऽन्वगात्। श्रामोदालवतो वेगस्तम्य राजन्महात्मन. । गरुडस्येव पततो जिताः पन्नगोत्तम) रतस्मिन्नेव काले तु माधवोऽर्जुनमब्रवीत्। पश्य पार्थ यथा द्राणि पार्वतस्य वचं प्रति । यवं करोति विपुलं हन्याचैनं न संशयः । तं मीचय महाबाहो पातं शत्रुकर्षण। द्रोणेरास्यमनुप्राप्त मृत्यारास्यगतं यया । एवमुक्का महाराज वासुदेवः प्रतापवान् । प्रेषयत्तुरगांस्तत्र यत्र द्राणियवस्थितः । ते झ्याश्चन्द्रसहायाः केशवेन प्रोदिता.। श्रापिवन्त इव व्योम जग्मुणिरयं प्रति। दृष्ट्वा यानी महावीावुभौ कृष्णधनत्रयो। धृष्टद्युम्नवधे यत्रं चक्रे राजन् महाबलः । विवष्यमाणं दृष्ट्वैव धरद्युम्न नरेश्वर। भरांश्चिदेप वै पार्यो ट्रैणि प्रति महाबलः । ने भरा हेमविकता गाण्डीवप्रेषिता भृये। द्रौणिमासाद्य विविशुल्मीकमिव पन्नगाः । स विद्धः शरैघोरोणपुत्रः प्रतापवान् । उत्सृज्य समरे राजन् पाञ्चाल्यममितौजर्म । रथमारुरुहे बोरो धनञ्जयभरादितः। प्रग्य च धनुः श्रेठपाय विव्याध मायके । एतस्मिन्नन्तरे बीरः सहदेवो जनाधिप। अपावाह रथेनाजा पार्वतं शत्रुतापन। अर्जुनोऽपि महाराज द्राणि वियाध पविभिः। तं द्रोणपुत्र' संक्रुद्धा पाहाररमि चार्पयत्। फ्रोधिनस्त रणे पार्यो नाराचं कालमम्मित द्रोणपुलाय चिप कालदमिवापरं । ब्राह्मणस्यास्यदेधे म निपपात महाद्युतिः । स विकलो महाराज शरवेगेन मयुगे। नियमाद रयापखे वक्तव्यच्च परं ययौ। तत. को महाराज याचिपविजयं धनुः । अर्भुनं समरे युद्धःप्रेक्षमाणे मुहर्मुः। दरयचापि पार्थन कामयाना महारणे। विज्ञल तन्तु वीच्याथ द्रोणपुत्रच मारयि. । पावाह रोनाजी वरमापो रणागिन्। प्रयोाष्टं महाराज पाधालर्मितक मिभिः मोहित पार्वतं दृष्ट्वा दोणवध पोडितं वादिवाणि च दिव्यानि भावाद्यन्त महरायः सिंहनादाय पकु दृष्ट्वा संखेनदर्शनं। - ·A १०४ ॥श्रीमहाभारत [थध्याय ५८11 १९८० । वं कृत्वाऽब्रवीत्यार्थी वासुदेवं धनञ्जयः। याहि भगतकान् प्रण कार्थमेतत् परं मा। तत. प्रयातो दागाई, श्रुला पाण्डवभापित। रथेनातिपताकेन मनोमास्तरंहसा। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि द्रोण्यपयाने अनपरोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ एतस्मिन्नन्तरे छप्पा पार्य वचनमब्रवीत् । दर्भयन्त्रिव फैन्तियं धर्मराज युधिष्ठिरं।' एष पाण्डव ते धाता धार्तराष्ट्रैर्महाबलः। निधासुभिर्मदेवा पार्थोऽनुमाद्यते। नञ्चानुयान्ति संरब्धाः पाञ्चाला युद्धदुर्मदाः। युधिष्ठिरं महात्मानं परीपन्ता महायलाः । एष दुर्योधन पार्य रथानीकेन दंशित । राजा सर्वस्य लोकस्य राजानमनुधावति। जिघांसु' पुरुषव्याघ्र भादभिः सहितो बली। पाथीविषसमस्पः मर्वयुद्धविशारदः। एते जिघृक्षवा यान्ति दिपाश्वरथपत्तयः । युधिष्ठिरंधार्तराष्ट्रा रत्नोत्तममिवार्थिनः । पश्य सात्वतभीमाभ्या निरुद्धा धिष्ठिताः पुन. । जिहीर्षवोऽस्तं दैत्या. शक्रानिभ्यामिवासकृत्। रते बहुत्वात्वरिता. पुनर्गच्छन्ति पाण्डवं । समुद्रमिव वार्योधाः प्राट्काले महारथाः। नदन्त सिंहनादांश्च धमन्तश्चापि वारिजान् । वलवन्तो महेष्वामा विधुन्वन्तो धषि च ।, मृत्यार्मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरं । इतमौ च कौन्तेयं दुर्योधनवगत। यथाविधमनीकन्तु धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव। नास्य कोऽपि मुच्येत सम्प्राप्त वाणगोचर। दुर्योधनस्य बोरस्य शौघान् शीघ्रमस्थतः । संक्रुद्धस्यान्तकस्येव को वेगं संसमुद्रणे । दुर्योधनस्य वीरस्य द्राणे: सारदतस्य च । कर्णस्य चेषुवेगो वै पर्वतानपि शातयेत्। कर्णेन च कृतो राजा विमुखः शत्रुतापन. । बलवान् लघुहस्तश्च कृतो युद्धविशारदः।.. राधेय. पाण्डवश्रेष्ठ मन पीडयित रणे। महितो तराष्ट्रस्य पुत्त हरैर्महाबलः। नस्यैभियुध्यमानस्य सङ्गामे मंसितात्मन. । अन्यैरपि च पार्थस्य कृत कर्म महारथैः । उपवासकृतो राजा मश भरतभत्तमः। ब्राहये घले स्थिता झेप न क्षाचे हिवले विभुः । कर्णन पाभियुक्ताऽयं भूपतिः शत्रुतापन ! संशयं समनुप्राप्त. पाण्डवो वै युधिष्ठिरः। न जीवति महाराजा मन्ये पार्थ युधिष्ठिरः । यद्भोममेनः भइते सिंहनादममर्षण. । नईना धार्तरादाणा पुनः पुनररिन्दमा धमताच महागद्धान् मङ्गामे जितकाशिनां । युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ। मच्चादयत्यमा कर्णो धार्तराष्ट्रान् महाबलान् । स्यूणाकर्णन्द्रजालेन पार्यपाइपनेन च । प्रकादयन्ति राजानं अस्वजालमहारथाः । धातुरोहितो राजा मन्त्रिपन्द्रय भारत । यचैनमनुवर्तन्त पाधालाः सह पाण्डवे. बरमाणावराकाले मनस्वस्तामराः। मनन्तमिव पाताले बलिनाऽप्युजिहोर्षवः। मकंतुईयत राभः कर्णन निहतः शरैः। पश्यतीर्थमयो. पार्थसात्यकेय शिखण्डिन घराघस्य भीमस्य भतानोकस्य वा विभा। पाञ्चालानाय सर्वेषां दोगव भारत। एप को रणे पार्थ पाण्डवाना मनोकिनी । भरैर्विध्वंमयति वै नलिनोमिव कुञ्चरः । 1 - - ·यध्याय 1] कर्णपर्व म १५ . - २०॥ . २०. - 1 रते द्रवन्ति रयिनस्वदीयाः पाण्डुनन्दन । पश्य मश्य यया पार्य गच्छन्यते महारथाः। रते भारत माताः कर्णनाभिहता: भावार्तनादान् विकुब्वाण विद्रवन्ति दिशो दश । रयाना द्रवते वृन्दमेतचैव समन्ततः । द्राव्यमाणं रणेपार्य करेंनामित्रकर्षिणा। हस्तिकता रणे पश्य चरन्ती तब तब ह। रयस्य सूतपुत्तस्य केतुं केतुमतां वरः। असो धावति राधेयो भीमसेनरयं प्रति। किरन गरमतान्येव विनिम्नस्तव वाहिनों। एतान् पग्य च पाचालान् द्राव्यमाणान् महारयान्। शक्रेणेव यथा दैत्यान् इन्यमानान् महाहवे। एप को रणे जिला पाञ्चालान् पाण्डुटनयान्। दिशो विप्रेक्षते सालदर्थमिति मे मतिः। नया पार्य धनुः श्रेष्ठं निकर्षन साधु शोभते। शर्बु जित्वा यया शक्रो देवमंधैः ममावतः । रते नर्दन्ति कारया दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रम । वामयन्तो रणे पाण्डून् सञ्चयाय समन्ततः । एप सात्मना पाण्डून् चामथिला महारणे । अभिभापति राधेयः ससैन्यानि मानद । "अभिवत भद्रवा द्रुतं द्रवन कारवाः । यथा जीवन वः कश्चिन्मुच्येत युधि स्त्रयाः । तथा कुरुत सम्पन्ना वयं यास्याम पृष्ठतः । एवमुक्त्वा गती येप पृष्ठतो विकिरञ्छरान्। पस्य कर्ण रणे पार्य श्वेतच्छत्रविराजितं । उदयं पर्वत यवच्छ नाभिशोभितं । पुर्णचन्द्रनिकाभेन भूचित्रेण भारत। प्रियमाणेन समरे श्रीमच्छतालाकिना। एप लां प्रेवते कर्णः सङ्कटाख्यं विशाम्पते । उत्तमं जवमास्याय ध्रुवमेव्यति संयुगे । परय धेनं महावाहो विधुवान महर्नुः । भरांद्याधीविषाकारान् विटजन्तं महारणे । असा निटत्तो राधेया दृष्ट्वा ते वानरध्वनी प्रार्थयन समरे पार्थ वया भइ परन्तपः । वधाय चात्मनोऽभ्येति दीप्तास्य शलभा यथा। कर्णमकाकिनं दृष्ट्वा रथानोकेन भारत। रिरविपुः सुसंवृत्तो धार्तराष्ट्र निवर्तते । सः सहभिर्दुष्टात्मा वध्यताञ्च प्रयत्नतः । वया यथय राज्यञ्च सुखञ्चोत्तममिच्छता । अदीनयोर्विश्रुतयोर्युवयोर्यास्यमानयोः । देवासरेपार्य मधे देवदानवयोरिव। लाच दृष्ट्वाऽतिमरथ कर्षच भरतर्षभ । असा दुयोधनः क्रुद्धा नोत्तरं प्रतिपद्यते । वात्मानञ्च कृतात्मानं समोच्य भरतर्षभ। नागमञ्च राधेय धर्मात्मनि युधिष्ठिरे। प्रतिपद्यख कौन्तेय प्राप्तकालमनन्तरं । अायो युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपं । पञ्च घेतानि मुख्यानि रथानी रथमत्तम । शतान्यायान्ति समरे वलिनान्तिग्मोजमा। पर नागमइस्राणि दिगुण वाजिनस्तया। अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च । अन्यान्यरहित वीरवलं त्वामभिवर्तते । सूतपुत्र महेवास दर्भयात्मानमात्मना । उत्तमं जबमास्साय प्रत्याहि भरतर्षभ। अमौ कर्णः सुसंरभः पाञ्चालानभिधावति । केतुमम्य हि परसामि एटद्युपरथं प्रति । समुपैयति पाघालानिति मन्ये परन्तप । पाचच प्रियं पार्थ तवेदं भरतर्षभ। राजामा कुभलो श्रीमान् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। श्रमी भीमा महावाडःमनिवृत्तरमूमुखे। . र ·१०६ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय. . . n - वृतः सूत्रयमन्येन शैनेयेन च भारत। यध्यन्त रते समरे कारवा निशितः भरी। भीमन पन्निय पाञ्चालेय महात्मभिः । सेना हि धाराष्ट्रस्य विमुखा पाद्रवद्रणे। विप्रधावति वैगन भोमवाभिहता शरः। विपन्नमस्येव महो रुधिरेण समुचिता । भारती भरतश्रेष्ठ मेना कपणदर्शना । निवृत्त पग्य कौन्तेय भोममेन युधां पनि । धामीविवमित्र क्रुद्ध द्रावयन्तं वरूथिनीं । पीतरनासितसितास्ताराचन्द्रार्कमण्डिताः। पताका विप्रकीर्यन्ते घाण्येतानि चार्जुन । मौवर्णा राजताञ्चव तेजमाश पृथग्विधाः। केनवोऽभिनिपात्यनो हस्य पञ्च प्रकीर्यते! रयेभ्यः प्रपतन्यते रथिनो विगतासः । नानावण ईता वाणैः पाचालैरपलायिभि. । निर्मनुष्यान् गजानवान् रयांश्चैव धनश्चय। समाद्रवन्ति पाञ्चाला धार्तराष्ट्रास्तरखिनः । विमृद्रन्ति नरव्याघ्रा भीमसेनवलाययात् । वलं परेषां दुर्द्धर्यायका प्राणानरिन्दम। रते नईन्ति पाञ्चाला भापयन्ति च वारिजान् । अभिद्रवन्ति च रणे मृदन्तः मायकैः परान् । पश्यस्वैपाञ्चं माहाम्यं पाञ्चान्ना हि पराक्रमात् । धार्तराष्ट्रान् विनिघ्नन्ति क्रुद्धाः सिंहा व दिपान्। शस्त्रमाछिद्य शत्रूणं भायुधाना निरायुधाः । ते वैतानमोघास्ताविघ्नन्ति च नदन्ति च । भिरांस्यनानि पात्यन्ने शत्रूणां वाहवाऽपि च । रथनागहया वीरा यशस्याः सर्च एव च । सर्वतयाभिपन्ना धार्तराष्ट्री महाचमूः । पाचालभानमादेत्य इंसर्गनेव वैगितैः । सुशञ्च पराक्रान्ताः पाञ्चालानां निवारणे । 'कृपकर्णदया वीरा ऋषभाणामिवर्षभाः । भीमास्त्रण सुनिर्भमा धार्तराष्ट्रान्महारथान् । सृष्टद्युम्नमुखा वोरा नन्ति शत्रून् महसमः । पाञ्चालेवभिभूतेषु विपद्भिरपभोर्नदन् । भनुपरमवस्कन्द्य भरानस्यति मारुति । विषनभयिठतरा धार्तराष्ट्री महाचमूः रयाश्चैते मुविवस्ता भीमसेनभयार्दिताः। पश्य भीमेन नाराचैर्भिवा नागाः पतन्यमी। वधिवजाहतानोव शिखराणि धरामृता । भीमसेनस्य निविदा वाणैः मन्नतपर्वृभिः । खान्यनोकानि मृदन्तो द्रवन्येते महागजाः । अभिजानीहि भोमत्य सिंहनादं सुदुःसहं । नदतोऽर्जुन संग्रामे वोरस्य जितकाधिनः । रप नेपादिरम्यति दिपमुख्येन पाण्डव । निघांमुस्तामरैः क्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तक. । मतोमरावस्य भुजौ जिन्ना भोमेन गर्जतः । तीक्ष्णेरगिरविप्रप्याराचैदशभितः । इलैनं पुनरायाति नागानन्यान् प्रहारिणः । पग्य नीसान्नुदनिभान् महामात्रैरधिष्ठितान् । शक्तिोमरसंघातर्बिनिघ्नन्त फोदरं। मत मत घमांगान्तान् वैजयन्तीय मध्वजाः । निहत्य निशिताणैछिन्त्राः पार्थायजेन ने। दनिभभिको नाराचैनिहतो गमः । न चामो धार्तराष्प्राणी श्रूयते निनदस्तया। पुरन्दरममे कुद्दे निरत्ते भरतभा दौदिप्यतया तिसो धाराएस मदताः। गुडून भीमानेन नरसिंहन बारिताः । मञ्जय उवाच ॥ भीमसनेन तत् कर्म तं दृष्ट्वा मुटुप्फर । अर्जुनो व्यधमकिष्टानहितानिमितः परः। - २१. - ।

·अधाय ६०/६१] । कर्णपर्व . . . ते वध्यमानाः ममरे संग्रतकगणाः प्रभो। प्रभनाः समरे भीता दिशो दस महावलाः। शकस्वातिथितां गला विशोका बनवत्तदा। पार्थव पुरुषव्या बरः मन्नतपर्वनिः । जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधवला चमूं। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुन्नयुद्धे परितमोऽध्यायः ॥ ६. 1.. ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ निवृत्ते भीममेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे। वधमाने वले चापि मामके पाण्डुसञ्चयः । द्रवमाणे वसीधे च निरानन्दे मुहुर्मुड.। किमकुर्वन्त कुरवस्तन्ममारच मन्त्रय । ॥ सनय उवाच ॥ दृष्ट्वा भीमं महावाऊँ सूतपुत्रः प्रतापवान् । क्रोधरलेषणे राजन् भीमसेनमुपाद्रवत् । तावकन्तु वलं दृष्टा भीममेनात् परामुखं । यत्नेन महता राजन् पर्यवस्थापयदली। व्यवस्थाप्य महावाइस्तव पुत्रस्य वाहिनी । प्रत्युद्यया तदा कर्णः पाण्डवान् युद्धदुर्मदान्। प्रत्युद्ययुम्त धियं पाण्डवाना महारथा; । धुवानाः कार्मुकाण्यानी, विक्षिपन्तय सायकान् । भीममेनः मिनेर्नता भिखण्डो जनमेजयः । ध्यावश्च वलवान् मन्चे चापि प्रभद्रकाः। जिघांसन्नी नरव्याघाः ममन्तात्तव वाहिनों । अभ्यद्रवन्त भट्टाः समरे जितकाधिनः । तथैव तावका राजन् पाण्डवानामनीकिनों । अभ्यद्रवन्त बरिता जिघांमन्ना महारयाः। रथनागाचकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलं । बभूव पुरुषव्याघे सैन्यमगुनदर्शनं । भिखण्डी च यया क पृष्टद्युम्नः मुतं तव । दुःशामन महाराज मइत्या सेनया इतं । नकुलो कृपमेनन्तु चित्रसेनं युधिष्ठिरः । उलूकं समरे राजन् सहदेवः समभ्ययात् । सात्यकिः भकुनिश्चापि द्रौपदेयाय कारवान् । अर्जुनञ्च रणे यत्ता द्रोणपुत्री महारयः। युधामन्यु महेश्वास गीतमाऽभ्यपनद्रण। कृतवर्मा च बलवानुत्तमोजममाद्रवत् । भीमभेनः कुरून् मान पुनाय तव मारिप । सहानीकान्महावाहुरेक रव न्यवारयत् । विखण्डोत ता. कण विचरन्तमभीतवत।भीमहन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः । प्रतिबद्धस्ततः कर्णो रोपात् प्रस्फुरिताधरः । मिखण्डिनं विभिचार वामध्यऽभ्यताइयत्। धारयनु स तान वाणन भिखण्डो पशोभत । राजतः पर्वतो यदनिभिः ट्रैरिवोत्थितः। मोऽतिविद्धो मद्देवामः सूतपुत्रेण संयुगे। कर्ण वियाथ समरे नवत्या निशितैः शरैः। नस्य कर्ण इयान हत्वा मारयिक्ष विभिः शरैः। उन्ममाय ध्वजवान सुरमेण महारयः । हताश्यात्तु नती यानादवमुत्य महारथः । प्रविधिप कणय मंजुद्धः सत्रुतापनः। तांत्विा ममरे कलिभिभारत सायकैः । शिखण्डिनमयाविध्यवाभिनिम्ति गरे । कर्णचापच्युतान् वाणान् वर्जयन नरोत्तम। अपयातस्तनस्वर्ण भिखण्डो भाविइलः । ततः को महाराज पाण्डुमैन्यान्धपातयत् । बलरासिमामाद्य यथा वायुहावलः । ध्ययुखो महाराज तब पुत्रेण पोडित. दुःभामनं विभिदायः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। नम्य दुस्यासनी बाई मव्यं विव्याध मारिप । मतेन स्कायोन भवेनानतपर्दशा । .. -- PEL . - ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय ६९। २७॥ . " धृष्टद्युम्नस्तु निर्बिद्धः परं घोरममर्पणः । दु'शासनाय संकुद्धः प्रेषयामास भारत। श्रापतन्त महावेगं ध्रद्युम्बसमोरित । मरैचिच्छेद पुत्रस्ते चिभिरेव विभाम्पते। अयापरी सप्तदशै कनकभूपणैः । टयुवं समासाद्य बाहरसि चार्पयत्। ततः स पार्षत. क्रुद्धो धनुथिच्छेद मारिष। सुरप्रेण सुतोक्षणेन तत उच्चुक्रुशुर्जनाः । अथान्यद्धनुरादाय पुनले प्रहसन्निव । घटद्युम्नं भरवातः समन्तात् पर्यवारयत्। तव पुत्त्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं सुमहात्मनः । व्यस्मयन्त रणे योधाः मिद्धाशाप्सरमस्तया। धरद्युम्नं न पश्याम घटमानं महाबल। दुःशासनेन संरुद्ध मिहेनेव महागज। ततः सरथनागाश्वाः पाञ्चालाः पाण्डुपूर्वज । सेनापनि परोसन्ता रुरुधुस्तनयं तव । तत. प्रववृते युद्धं तावकानां परः सह । घोरं प्राणभृतां काले भीमरूपं परन्तप । नकुल पमेनस्तु भित्त्वा पञ्चभिरायसः । पितुः समीपे तिष्ठन् वै विभिरन्यरविध्यत । नकुलस्तु ततः शूरो वृषसेनं हसन्निव । नाराचेन सुतीक्षणेन विव्याध हृदये भृशं । मोऽतिविद्धा वलवता शत्रुण शत्रुकर्षणः । श, विव्याध विंशत्या स च तं पञ्चभिः शरैः। नत. भरसहस्रेण तावुमा पुरुषर्षभो । अन्योन्यमाञ्छादयतामयोऽभज्यत वाहिनी। स दृष्ट्वा प्रद्रुतां मेनो धार्तराष्ट्रस्य सूतजः। निवारयामास बलादनुसृत्य विशाम्पते । निवृत्ते तु ततः क नकुलः कौरवान् यया। कर्णपुत्त्रस्तु समरे हित्वा नकुलमेव तु । जुगोप चक्र परितो राधेयस्यैव मारिष । उलूकस्तु रणे क्रुद्धः सहदेवेन वारितः । तस्याश्यांधतुरो हवा सहदेवः प्रतापवान् । मारथिं प्रेषयामास यमस्य सदन प्रति। उलूकन्तु ततो यानादवमुत्य विशाम्पते । विगतीना बलवर्ण जगाम पिटनन्दनः । मात्यकिः शकुनि विना विभत्या निमिने. शरैः। ध्वजं विच्छेद भल्लेन सौवलस्य इसन्निव । भावलस्तस्य समरे क्रुद्धा राजा प्रतापवान् । विदार्थ कवचं भूयो ध्वजञ्चिच्छेद काञ्चनं । अथेन निमितणः सात्यकि. प्रत्यविध्यत । सारथिञ्च महाराज त्रिभिरेव समार्पयत्। अथास्य वाहास्वरितः शरैत्रिन्ये यमवयं । नतोऽवमुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभ । वारुरोह रयं वर्णमुलूकस्य महात्मनः । अपोवाहाथ शोध स मैनेयायुद्धमालिनः। मात्यकिम्नु रणे राजस्तावकानामनीकिनी। अभिदुद्राव वेगेन नतोऽनीकमभज्यत । नेयशरसंछन नव भैन्यं विशाम्पते । भेजे दम दियस्वर्ण न्यपतच गतासुबत् । भीमभेनं तव सुतो वारयामास संयुगे। तन्तु भीमा मुइन व्यश्वमृतरथध्वज । जो लोकेयरं तत्र तेनातुप्यन्त वै जनाः । ततोऽपायावृपस्तव भीमसेनस्य गोचरात् । कुरुन्यं तत. मध्व भीमसेनमुपाद्रवत्। तत्र नादो महानामोत् भीमनं जिघीमतां । युधामन्युः छपं विज्ञा धनुरम्याइ विछिदे। अथान्यद्धनुरादाय रुपः मस्तभृताम्परः। पुधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रधापानयत् विती ततोऽपायाद्रयेनैव युधामन्युर्महारथ.। २१२. ५५ ·सध्याय ६१ । १२1] । कर्णपर्व। १८४ उत्तमौजाय हार्दिस्य भीमं भीमपराक्रमं । छादयामाम महमा मेघा वृक्षेत्र पर्वत। तयुद्दमासोन सुमहत् घोररूपं परन्नपा यादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्व विशाम्पते । कृतवमा ततो राजन्नुत्तमौजममाहवे। दि विव्याध महमा रथोपस्य उपाविनन्। मारयितमोवाइ रयेन रयिनाम्बर। कुनभैन्य तत मर्च भीमनेनमुपाद्रवत् । दु सामन. सौबलय गजानीकेन पाण्डवं महता परिवार्थव डुकरम्धताडयत् । ततो भीम. परमोधनमर्पण। विमुखीकृत्य नरमा गजानीकमुपाद्रवत् । तमापतन्तं महमा गभानीकं सकोदरः । दृष्ट्वैव सभृमं क्रुद्धो दिव्यमसमुदैरयत्। भरगजानभ्याइनद पन्द्र वासुरान। ततोऽन्तरी वाणोधे अन्नभरिव पावक। छादयामास समरे गमानिनन् वृकोदरः । तत. कुचरयूथानि समेतानि सहमयः व्यधमत्तरमा भीमो मेवानिवानिलः । मुवर्णजालपिहिता मरिजालय कुचराः । रेजुरभ्यधिक संखे विद्युत्वन्त इवाम्बुदा.। ते वध्यमाना भीमेन गजा राजन् विदुद्रुवुः । केचिदिभिन्नदयाः कुचरा न्यपतन भुवि। पतितनिपतनिय गमविभूषित.। अशीभतमही तब विगोणे रिख पर्वतः । दीप्तभिरवद्भिय पतितर्गजयोधिभिः । रराज भूमि पनिते. चोणपुण्यैरिव ग्रहः। ततो भिबकटा नागा भिन्नकुम्भकरात्तथा। दु. भता. संख्ये भीममेनपराहताः। केचिदमन्ता रुधिरंभयानाः पर्वतोपमाः । व्यद्रवञ्चरविवाटा धातुचित्रा वाचवाः । महाभुजगमहाशी चन्दनागुररूपिता । अपग्यं भीमसेनस्य धनुर्विधिपती भुजी । तस्य च्यातलनि!पं श्रुत्वाऽभनिनमखनं । विमुधन्तं घसन्मूवं गजा प्रादुर्भूमं । भीमसेनस्य तत् कर्भ राजनेकस्य धीमतः । निप्रत. सर्वभूतानि रुद्रस्येव च निर्वभी। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि मकुनयुद्धे एकपटोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ मनप उवाच ॥ नत. श्वेताश्यमयुक्त नारायणक्षमाहित । तिष्ठन् रयवरे श्रीमान नः समपद्यत । तहलं नृपनियेष्ठ तावकं विजयो रणे। यदाभयदुदोर्णय महोदधिमिशनिलः । दुर्योधनस्तव मुतः प्रमत्ते श्वेतवाहने । अन्यत्य महमा क्रुद्धः सैन्याईनाभिसंवृतः । पर्यवारयदायान्तं युधिष्ठिरममर्पण । जुरमाणं त्रिसप्तत्या ततोऽस्थित पाय। अध्यत भूमंतर कुन्तीपुचो युधितिर । म भजालिंमतसूर्ण ना पुन्यमयत । नतोऽधावना कारव्या मिचन्ता युधिष्ठिरं । दुष्टभावान् परान शाला ममवेता मार धाममुहं परोसन्तः कुन्नीपुवं युधिष्ठिर। नकुल. सहदेवय धूरदुषय पात। अशरिया परिस्तान्नेऽभ्यधावन् युधितिर। भीमभनय समरे नद्वंसव मागबार' अभ्यधावदभिप्रेमराजान मनिं । तास सलाम मेहत्यामान को भरवण महता प्रत्यारपदागतान् । भरीपान विरान्त मेग्यन्नमार। .

·११० ॥ योमहाभारतं॥ [चाहा (२६॥ - 1 म तुर्थनयनोऽपि गधेयं पनि नियममान् मोवामान मानापारगान्। गहना भरवण राधिय, प्रायवारयत् । एयाधन भिया मामुदीरयन् । अविष्यत्त वित्य सहदय प्रतापगन्। म पित. महान रगभादममधिमा। प्रभिन दवमानको रुधिरेण परिनन । रया तय गुनंतर गावि गरिन । अभ्यधाव मुद्धा राधया रयिनामरः । दुसाधन गदा दृष्ट्वा भीममा मुदीर्य यः। नेन धोधिष्ठिरं मन्यमयधीत् पात तया । नतो योपिरियं पश्यमानं महामना। महमा प्रायद्रामन् सतपुषभराहिही विविधा पिमियाम्नव मम्पतन्त. परस्पर फन. पुयान गमाभनुः गनपुरधनुच्युताः । अनारोवे भरीपाण पतताच परम्परं । सार्पण महाराभ पावकः ममजायत। नतो दम दियः कर्ण, मनभरिव पायिभिः। अभ्यनस्तरसा राजन् घरी परभरोरगेः। राचन्दनमन्दिन्या मषिमविभूपितो। पार व्यत्यशिप कर्णः परमाणे विदर्थयन् । नत. मया दियो राजन् मायकर्बिप्रमोश्यन्। अपीडयो की धमराज युधिष्ठिरं । तत. फुद्धा महाराज धर्मयुधो युधिष्ठिमः। निविरिपुभिः कर्ष पञ्चाङ्ग ममार्पयत् । कापाकारमभवतयुद्ध पोरन । हाहाकारो महानामोत्तापकानां विधाम्पते। वध्यमाने तदा न्ये धपुषण मारिप । मायकैम्ििवद्युस्तीक्षो; कहपत्र मिलाभितः। भरनेकैनिविध. भाटिमुपलरपि। यत्र यत्र सधात्मा दुसारि व्यसयत । तब तब यमोर्यन्त तावका भरतर्षभ । कर्णोऽपि भृशभकुद्धा धर्मराज युधिष्ठिरं। नाराऔर चन्द्रय वासदनय भंयुगे। अमी फ्रोधनथैव रोपप्रस्फुरिताननः। मायकैरप्रमेयात्मा युधिष्ठिरमभिद्रवत्। युधिष्ठिरद्यापि सूत स्वर्णपुढे शिने. शरैः । प्रहसचिव त कर्ण. कापचे. भिलाशिनैः। .) उरस्ववियद्राजानं विभिर्भश्लेच पाण्डवं। सपीडितोभृशं तेन धर्मराजो युधिष्ठिरः। उपविश्य रयोपखे सूतं याहीत्यचादयत् । प्राक्रोशन्त ततःसर्वे धार्तराष्ट्राः मराजकाः । ग्दीध्वमिति राजानमभ्यधावन्त सश. । ततः शता. मतदभ कैकेयाना प्रहारिणं। पाञ्चाले. महिता राजन धार्तराष्ट्रान् न्यवारयन्। तस्मिन् सुतमुले युद्धे वर्तमाने जनश्ये। दुर्योधनय भीमय समयाता महावली। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे दिपोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ कर्णऽपि शरजालेन केकयाना महास्यान् । व्यधमत् परमेश्वासानग्रत. पर्यवस्थितान्। नेपा प्रयतमानानां राधेयस्य निवारणे। रथान् पञ्च्मतान् कर्ण, प्राहिणेद्यममादन। अविषह्यं ततो दृष्ट्वा राधेय युधि योधिनः । भीमसेनमुपागअन् कर्णवाणप्रपीडिताः । रथानीकं विदार्येव धरजालैरनेकधा । कर्ण एकरयनैव युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । मेनानिवेशमार्छन्तं मार्गणैः चतविक्षत । यमयोर्मध्यग वोरं धनैर्यान्तं विचेतस । २१५ ·'यध्याय ६३। । कर्णपर्व ।। . . २१ ममामाद्य तु राजानं दुर्योधनहितेप्सया । सूतपुत्तस्त्रिभिस्तोर्विव्याध परमेषुभिः। नयेव राजा राधेयं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। मरैलिभिश्च यन्तारं चतुर्भियतुरो हयान्। • चक्ररची तु पार्थस्य माद्रीपुत्ला परन्तप । तावप्यधावता कर्ण राजानं मा वधोरिति। तो पृयक परवान्या राधेयमन्यवती । नकुला महदेवश्च परमं यवमास्थिता। तर तो प्रत्यविध्यत् सूतपुत्व: मतापवान् । भाषाभ्या भितधाराभ्या महात्मानावरिन्दमा । दन्तवणास्त राधेयो निजधान मनोजकान् । युधिष्ठिरस्य मङ्गामे कालवालान् हयात्नमान् । ततोऽपरेण भग्वेन शिरस्त्राणमपातयत्। कान्ीयस्य महेष्वासः प्रहमत्रिव स्तनः । तयैव नकुलस्यापि हयान् हत्वा प्रतापवान् । इयां धनुश चिच्छेद माद्रीपुत्रस्य धीमतः । तो हताया इतरया पाण्डवा मृशविवती । भ्रातरावारुरुइतुः सईदेवरथ तदा। तो दृष्ट्वा मातुलतत्र विरथा परवीरहा। अभ्यभापत राधेयं मद्रराजोऽनुकम्पया। योद्धव्यमद्य पार्थेन फाल्गुनेन वया मह । किमर्य धर्मराजेन युध्यमे ममरोपितः। क्षीणभस्वास्त्रकवच. सीवाणे विाणधिः । यान्तमारथिवाइय च्छन्नाऽस्वैररिभिस्तथा। पार्यमासाद्य राधेय उपहास्या भविष्यसि । एवमुतोऽपि कर्णस्तु मद्रराजेन संयुगे। नयेव कप: सरचा युधिष्ठिरमताडयत्। भरैतीनो पराविध्यत् माद्रीपुत्ता च पाण्डवी। प्रहस्य समरे कर्णयकार विमुखं धरैः। ततः शल्यः महस्यदं कर्णं पुनरुवाच ह। रथस्थमनिमरत्वं युधिष्ठिरवधे मध। यदर्य धार्तराष्ट्रेण सततं मानितो भवान् । तं पार्थ जहि राधेय किनो हवा युधिष्ठिरं । मसयोभातयाः शब्दः सुमहानप कृष्णयोः। श्रूयते चापधेोषोऽयं प्रापीवान्बुदस्य ह । अभी निघ्नयादारानर्जुन, भरररिभिः । मा ग्रमति नः मेनां कर्ण पश्यनमाहवे । पृष्ठरवा तु सरस्य युधामन्यूत्तमोजभी । उत्तरश्चास्य वै प्रहरी रपति मात्यकिः । एट्युवस्तया चाम्य चक्र रक्षति दक्षिणं । भीममेनय वे राधा धार्तराष्ट्रेण युध्यते। यया न हन्यात्तं भीमः मषा नोऽद्य परयतां । तया राधेय क्रियतां राजा मुच्यत ना यया। पश्यनं भीमसेनेन यस्तमावशोभिनं। यदि त्वामाद्य मुध्येत विम्मयः सुमहानभूत्। परिवोशनमभ्वत्य मंचयं परमं गतं । किनु माद्रीमती इत्वा राजानञ्च युधिष्ठिर। इति मन्यवचः श्रुता राधेयः पृथिवीपते। दृष्ट्वा दुर्योधनचैव भीमग्रहं महाहवे । राजटद्धी भृगश्चैव धन्यवाक्यप्रचोदितः । प्रभातमबुमामृन्य माद्रीपुत्ता च पाण्डवी । तव पुत्र परिचातुमभ्यधावत वीर्यवान्। मद्रराज पुदितैरवैराकाशगरिव । गते कई तु कान्तियः पाण्डुपुत्तो युधिष्ठिरः। अपायाजवनरौ महदेवय मारिप नाभ्या स महितपूर्ण प्रोडविव नरेयर। प्राप्य भेनानिवेमध मागणः चतविकतः । श्वतीणों रथातूनविभच्छयनं सभ। अपनीलमन्यः सुभृग इच्छल्याभिनिपीडितः । मोऽस्वी हातरी राजा माद्रीपुधा महारयो ।

·२१२ ॥ श्रीमहाभारत [यध्याय ६३ ॥६॥ । । अनीकं भीमसेनस्य पाण्डवावा गता। जीमूत इव नईख युध्यते स कोदरः। नतोऽन्य रयमास्वाय नकुला रथपुङ्गवः । सहदेवय नेजखी धातरौ शत्रुकर्षण। तुरगैतिर हभियावा भीमख शमिला। पश्यन्ती विविधान् योधान् पातितान् युधिविक्रमात् । अनीकैः महिती तव धातरा सनवस्सितो इति श्रीमहाभारते कम्पपणि संकुलयुद्धे विषयोऽध्यायः ॥ ६३ ।। । मञ्चय उवाच ॥ पिस्त रयवोन महता परिवारितः । श्रपतत् सहसा राजन् यत्र पार्थी व्यवस्थितः। तनापतन्न सहमा सरःौग्निहायवान्। दधार सहसा पा वैलेव मकरालय। ततः बुद्धा महाराज द्रोणपुनः प्रतापवान् । अर्जुनं वासुदेवश्च छादयामास सायकैः । अवदना ततः रक्षा दृष्ट्वा तर महारयाः। विस्मयं परमं गत्वा प्रेवन्तः कुरवस्तदा। अर्जुनन्नु ततो दियमा च इमत्रिव । तदस्तं वारयामास ब्राह्मणे युधि भारत । यद्धि याविपयुद्धे पाएडयोऽरर भिघांमया। तत्तदत्रं महेवासो द्रोपपुलो व्ययातयत्। असयुद्धे नतो राजन् वर्तमाने नहाभये। अपरनाम रणे द्रौषि व्यात्ताननमिवान्नक। म दिन. प्रदियेर शादयिमा अभियगः। वामदेवं चिभि परविष्यद्दपिणे भुमे । ननोऽर्जुना पान् हवा मधास्तव महात्मनः । एकार समरे भूमि मातिापतरङ्गिणें । मसाकाहारोद्रो परसोकबहा नदीं। मरयापयिनः मान पार्थचाप युतः परः । पिरपहनान् मग ददृश्यः म पनी तया । प्रावर्तयन्महाघोरा मदी परवा नया। संधान याने युद्ध दाणे. पायव दारपे। अमर्याद योधयन्तः पर्यधापन्न घटतः। गये नायनयाताय पारिभिः। रिदय हतारोमानिदिपः। पनि ममरे रानम्हता धागे नाया। निहतादिनः पेतुः पार्थापयुतो मः। पाय पधारन्त मुधोवामाननः। नपा कर्ष पार्थव शिरसोनिनः । मन प्रथना मरिनोवा विधाना महापं कासम्बररिभूदित । गरिकता प्राणिमामानिमित अरे। भवान्भुन मारा सिराथन्य परिया। रोपा नाउमानामनियामानिधि र नारिष भारत arvari.liदारयोः पयामाग्रीशि पिर पाया। ५ि५ परियं धिा यदि पुष: गिरिना मनपरि मनासिराम यानि 1 - SARITAan.artifies: पापा यति ruRina tumor unre. WHAgatifal Arra anitarमापारमा सासमादाय | nिing titatuotern Uning विडा arfirani - Pun ·अध्याय 1] कर्णपर्व ११३ - - विगाय ती पाण्डववाणप्टिं शरैः परं नाम ततः प्रकाश्य । प्रतेन कृष्णं सहसाऽभ्यवित्तिभिः शतैरर्जुन कुद्रकाण । १२० ततोऽर्जुन. मायकाना भनेन गुरोः सुन मभमु निविभेद । अवाय स्वतञ्च नया धनुयामवाकिरत् पश्यता तावकाना । म विद्धा मर्ममु द्रौणि पाण्डव ,परवीरहा। मारयिश्चास्य भल्लेन रयनोडादपातयत् । स मंग्टन खयं वाहान् छप्णी प्राच्छादयच्छरे। नवाझुतनपश्याम द्रौणिराश पराक्रम । प्रायछत्तुरगान यर फाल्गुनञ्चाययोधयत् । तदन्य समरे राजन् सर्वे योधाः प्रपूजयन् । नत प्रहस्य वीभत्मुद्रोणपुत्रस्य संयुगे। विप्र रमोनयात्राना धुरधिच्छिदे जयः । प्रायंस्तुरगाले तु शरदेगप्रपोडिताः । ततोऽभन्निनदो घारस्तव सैन्यम्य भारत। पाण्डवास्तु जयं लञ्चा तब सैन्यं समाद्रवन् । समन्तानिमितान् वाणान् विमुञ्चन्ता जयैषिण, । पाण्डवैम्त महारराज धार्तराष्ट्रो महाचमू । पुनः पुनरयो वीरैः संयुगे जिनकामिभिः । पग्यता ने महाराजपुत्राणाचित्रयोधिनी । भकुने. विलयस्य कर्णस्य च विशाम्पते। वार्थमाण महामना पुचत्तव जनेश्वर । न चातिष्ठत मंग्रामे पोद्यमाना समन्ततः । अभवद्याकुलं भीतं पुत्राणा ते महल। तिठ तिठेति च ततः सूतपुत्रस्य जल्पत.। नावतिष्ठति मा मेना बध्यमाना महात्मभिः । अयोत्कुएं महाराज पाण्डवैर्जितकामिभिः। धार्तराष्ट्रबन्नं दृष्ट्वा विद्रुतं वै ममन्ततः । ततो दुर्योधन. कर्णमब्रवीत् प्रणयादिव । पश्य कर्ण महामेना पाञ्चालेरर्दिता भृगं । वयि तिष्ठति सन्त्रामात् पलायनपरायण। एतग्जाला महावाही कालप्राप्तमरिन्दम ( महसाणि च योधाना खामेव पुरुषोत्तम । कोमन्ति समरे वोर द्राव्यमाणानि पाण्डवः । एतत् श्रुत्वा तु राधेयो दुव्याधनवचो महत् । मद्रराजमिदं वाक्यमनोत् प्रहपनिव । पश्य मे भुजयोर्य्यिमलाणाञ्च जनेश्वर। अद्य चन्मि रणे मान पाञ्चालान् पाण्डुभि. मह । वाइयाश्वानरव्याघ्र भद्रेणैव न संगया। एवमुक्का महाराज सूतपुचः प्रतापवान्। प्रसय विजयंवोरो धनुः श्रेठ पुरातन। सज्यं कला महाराज संग्टय च पुन. पुनः । मनिवार्य च योधान् म अत्यन अपयेन च । प्रायोजयदमेयात्मा भार्गवास्तं महाबलः। ततो राजन् सहस्राणि प्रयुतान्यनुदानि च । कोटिमद्य भरास्तीक्ष्ण निरगच्छन्महामृधे । चलिततः शरैपारः कवणिवाजित । संझना पाण्डवी सेना न मानायन किञ्चन । हाहाकारी महानामोत्पावालानां विशाम्पते। पीडिताना वलवता भार्गवास्तेण संयुगे निपतद्भिर्गराजवश्थापि सहसमः । रवैचापि नरव्याघ्र नरैयापि समन्तत । प्राकम्पत मही राजबितैलः ममन्ततः । व्याकुल समभवत पाण्डवानां महइले। कस्लेको युधा यी विधूम इव पावकः । 'दइन् भवरव्याध भेस परन्प । ते यद्यमानाः कन पाञ्चालायेदिभि. मह । तत्र तत्र यमुमन्त वनदाहे यथा दिपाः । युथ नरव्याव यथा व्याघ्रा नरोत्तमाः । नेपान्नु क्रीमतामासीमोनाना रणमर्द्धनि । धावताच नता राजवतानाच मनन्ततः । । ३ व ·१२४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [अध्याय ६३ । ६५ । - - RRE आर्तनादो महास्तव भूतानामिव संभवे । वध्यमानातु नान् दृष्ट्वा सूतपुत्त्रेण मारिप। वित्रेसः सर्वभूतानि तिथ्यग्यानिगतान्यपि । ते वधमानाः समरे सूतपुत्लेए एचयाः। अर्जुनं वासुदेवश्च क्रोशन्ति च मुहर्मुद्धः । प्रेतराजपुरे यवतराज विचतमः । श्रुला तु निनदं तेषां वध्यतां कर्णसायकैः। अथाब्रवीदासुदेवं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः । भार्गवास्वं महाघोरं दृष्ट्वा तव समोरितं । पस्य कृष्ण महावाहा भार्गवास्वस्य विक्रम । नैतदस्त्रं हि समरे शक्य हन्तु कथञ्चन । सूतपुत्रश्च संरचं पश्य कृष्ण महारणे । अन्तकप्रतिम वीर्ये कुर्वाणं कर्म दारुण । अभीक्ष्णश्चादयन्त्रवान् प्रेक्षते मा मुडमुंडः । न च भक्ष्यामि समरे कणस्य प्रपलायितुं । जोवन् प्राप्नोति पुरुषः संख्ये जयपराजयो। मृतस्य तु वोकेश भङ्ग रव कृतो जयः । एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्ण मतिमता वर। धनञ्जयमुवाचेदं प्राप्तकालमरिन्दम । न हि दृढं राजा कुन्तीपुत्त्रः परिक्षतः। तं दृष्ट्वाश्चास्य च पुनः कर्णं पार्य बधियसि । रवमुक्त्वा पुनः प्रायात् युनिछन् युधिष्ठिरं । श्रमेण ग्राइयियश्च युद्धे कर्ण विशाम्पते। ततो धनञ्जयो मुटुं राजानं वाणपीडितं । रथेन प्रययौ विप्र संग्रामात् केशवाज्ञया । गच्छन्नेव तु कौन्तेयो धर्मराजदिदृचया । सैन्यमालाकयामास नापश्यत्तत्र चायज । युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयो द्रोणपुत्त्रेण भारत । दुमहं वज्रिणा मख्य पराजित्य गुरोः सुतं। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे चतुःषयोऽध्यायः॥ ६४॥ ॥ मन्त्रय उवाच ॥ द्रौणि परित्यज्य ततोऽयधन्वा कृत्वा मइदुष्करं सरकर्म। पालोकयामास ततः स्वसैन्यं धनञ्जयः शत्रु भिरप्रयः। अयुध्यमानान् पृतनामुखस्थान् शरान भरोहर्षयन् सव्यसा पूर्वप्रहारैर्मथितान् प्रशंसन् स्थितान्महात्मामरथाननेकान्। अपश्यमानस्तु किरीटमाली युधिष्ठिर भ्रातरमाजमीढं। उवाच भीमं तरमाऽभ्युपेत्य राज्ञः प्रवृत्ति विह कुत्र राजा। ॥ भीमसेन उवाच ॥ अपयात इतो राजा धर्मपुत्लो युधिष्ठिरः। कर्णदाणभितप्तामा यदि जीवेत् कयञ्चन । ॥ अर्जुन उवाच ॥ तस्माद्भवान् शीघमितः प्रयात राज्ञः प्रहत्ता कुरुसत्तमस्य । नूनं स विद्धाऽनिभृशं प्रपत्कैः कर्णन राजा मिविरं गतोऽौ। यः मम्पहारेनिमितैः पृषकै णिन विद्धोऽतिभूमंतरखी।तथा म तचापिजयप्रतोदो द्राणोऽपि यावन्न हतः किलासोना १९५० म मंमयं गमित. पाण्डवाय्यः संख्येऽद्य कर्णन महानुभावः । ज्ञातुं प्रयाद्याभु तमद्य भीम स्थास्यान्बई शत्रुगणाविरुध्ध । ॥ भीमसेन उवाच ॥ त्वमेव जानोहि महानुभाव राज्ञः प्रवृत्तिं भरतर्षभस्य । अहि यद्यर्जुन याम्यमित्रा वदन्ति मा भीत ए - इति प्रवीराः। नतोऽमोदर्जुना भीममेनं ममतकाः प्रत्यनोकस्थिता मे। रतानहत्वाऽध मया न मक्यमितोऽपयात रिपुमागोष्टात् । प्रयाग्रयोदर्जुनं भीमसेनः म वीर्यमामाघ कुरुप्रवीर । मगतकान् प्रतियोल्यामि मध्ये सधानहं याहि धनञ्जय त्वं । नदीमसेनस्य वचो निमम्य मुदुष्करं भातरमित्रमये । संयनकानीकममधमेक, मुदुष्करं धारयामोति पार्थः । १९८६ ·॥ योमहाभारते॥ [पध्याय ९॥ चयोदभाई वर्षाणि यमाझीतो धनञ्चय । न म निद्रा लभे राजी न पानि मुख चित्। तस्य देवेण मयुक्त परिदय धनम्नयात्रात्मना मरणे यातायाधीनम वदिशः। नस्यायमगमत् कालचिन्तयानस्य मे चिरं । कयं को मया शक्यो युद्धे पययितुं भवेत् । जाग्रत्खनच कौन्तेय कर्णमेव मदा महं। पश्यामि तत्र तवैव कर्णभूतमिदं जगत्। यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णागोता धनञ्जय। तत्र तत्र हि पश्यामि कर्णमेवायत. म्यिते। योऽहन्तनव वीरेण समरेवपलायिना । महय. मरयः पार्थ मिला जीवन विमर्थितः। को नु मे जीवितेनार्थी राज्यनार्थ भवेत् पुन, । ममवं विक्षतस्याद्य कर्णनाहवशोभिना। न प्राप्तपूर्व यहीभान झपाट्रोणाच संयुगे । तत्प्राप्तमद्य मे युद्धे सूतपुचान्महारयात् । सवा प्रचामि कौन्तेय यथाऽद्य कुशल तया। तन्ममाचच कात्स्येन यया का हतलया। शकतुल्यबलो युद्धे यमतुल्यः पराक्रमे। रामतुल्यस्तयाऽवण म कथं वे निसदिनः । महारथः समाख्यातः सर्वयुद्धविशारदः । धनुर्धराणं प्रबरः सर्वेषामेकपूरयः । पूजितो तराष्ट्रेण सपुत्त्रेण विशाम्पते। त्वदर्थमेव राधेयः म कथं निहतस्वया। धार्तराष्ट्र हि योधेपु सवैष्वव मदाऽर्जुनः । नव मृत्यु र कर्ण मन्यते पुरुषर्षभ । म त्वया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निमुदितः । तन्ममाचल कान्तय यथा कर्ण इतस्वया । युध्यमानस्य च शिरः पश्यता मुहदा हतं । वया पुरुषशार्दूल सिंहेनेव यथा सरोः । यः पर्युपासीत् प्रदिशो दिशय वो सूतपुत्त्वः समरे परीभन्। दित्सु, कर्ण, समरे हस्तिपटक य. स हौदानी कङ्कपत्रैः मुतीक्षणः। वया रणे निहतः सूतपुत्रः कञ्चिच्छेते भूमितले दुरात्मा । प्रियश्च मे परमो वै कृतोऽयं त्वया रणे सूतपुत्र निहत्य। य. सर्वत पर्यपतत्त्वदर्थे सदाऽचितो गर्वितः सूतपुत्रः । स परमानी समरे समेत्य कचित्त्वया निहतः संयुगेऽसौ। १९४० रोका वर हस्तिगवावयुक्तं रथं प्रदिन्मुर्यः परेभ्यस्वदर्थे । सदा रणे पर्द्धते यः स पापः कचित्त्वया निहतस्तान युद्धे। योऽसौ सदा शूरमदेन मत्ता विकत्यते ससदि कारवाएं। प्रियोऽत्यर्थ तस्य सुयोधनस्य कचित् स पापो निहतस्वयाऽद्य । कचित् ममागम्य धनुः प्रयुक्तैस्तत्प्रेषिताहिताविहङ्गैः ।भेने पाप. मुविभिन्नगात्रः कच्चिद्भयौ धार्तराष्ट्रस्य वाह। योऽमी सदा नाघते राजमध्य दुर्योधन हर्षयन् दपंपूर्णः । अहं हन्ता फाल्गुनखेति मोहात् कचिदचस्तस्य न वै तया तत् । नाई पादौ धावयिष्ये कदाचिद्यावत् स्थितः पार्थ इत्यल्पबुद्धेः । व्रतं तसतत् सर्वदा शक्रसूनी कश्चित्त्वया निहतः मोऽद्य कर्णः योनी छष्णाभत्रीदुय्युतिः कर्मः सभायां कुरुदीरमध्ये किं पाण्डवास्वं न जहासि शपणे मुदुर्घलान पातितान हीन - १२५ मत्वान्। पोऽभी की. प्रत्यजानात्वदा नाई इत्ता सह कृष्णेन पार्य । इहोपयातेति स पापबुद्धिः कचिश्ते शरसंभिनगात्रः । फषित् संग्रामो विदितो वै तवाय समागमे सञ्चयकारवाणं । यत्रावस्थामीभी प्रापितोऽह कश्चित्वया मोऽद्य हतो दुरात्मा।

·दध्याय ६६ । ६७] ॥ कर्णपर्व॥ - १९५५ कचित्त्वया तस्य सुमन्दबुद्धेाडीवमुतविशिचनद्भिः । मकुण्ड भानुमदुत्तमाझं कायात्प्रवृत्तं युधि सव्यसाचिन् । यत्तन्मया वाणसमर्पितेन ध्यातोऽमि कर्णस्य वधाय वीर । तन्मे खया कच्चिदमोघमद्य ध्यानं छतं कर्णनिपातनेन । यदर्पण: म सुयोधनाऽस्मानुदोचते कर्णसमाश्रयेण । कचित्त्वया मोऽद्य ममाययोऽस्य भयः पराक्रम्य सुयोधनस्य। यो नः पुरा पण्डतिलानवोचत् सभामध्ये कौरवाणा समदं । सुदुर्मतिः कचिटुपेत्य मख्य त्वया इतः सूतपुत्रो घमर्षी । यः सूतपुत्रः प्रहसन् दुरात्मा पुराऽनवोबिर्जितां भौवलेन । वयं प्रमह्यानय याचमेनीमपोद्द कचित् स हतस्वयाऽद्य । यः भस्वश्रेष्ठतम प्रयिया पितामई व्यातिपदन्पचेताः । संख्यायमानाऽर्द्धरथः स कचित्वया हतोऽद्याधिरयिर्महात्मन् । श्रमजं निशतिसमीरणेरितं इदि स्थितं ज्वलनमिमं सदा मम। हती मया मोऽद्य समेत्य कई इति ब्रुवन् प्रथमय मेऽध फालाना अवोहि मे दुर्लभमेतदद्य कय वया निहतः सूतपुत्नः। अनुध्याये ला सतत प्रवीर हवे हत्तेऽसौ भगवानिरेन्द्रः । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये पट्ययोऽध्यायः ॥ ६६ ॥ ।। सञ्चय उवाच ॥ तद्धर्मशीलस्य वचो निशम्य राज. क्रुद्धस्यातिरयो महात्मा । उगाच दुर्द्धर्यमदीनसत्त्वं युधिष्ठिर जिष्णुर नन्तवीर्यः। ॥ अर्जुन उवाच ॥ संशप्तकैथुध्यमानस्य मेऽद्य नाययायो कुरुसैन्यषु राजन् । प्राशीविषाभान् खगमान प्रमुञ्चन् द्राणिः पुर स्तात् महसाऽभ्यतिष्ठत्। दृष्ट्वा रथं मेघरवं ममैव समस्तसेनावरणेऽभ्यतिष्ठत् । तेषामहं पञ्चशतानि हत्वा तया द्राणिमगर्म पार्थिवाय्य । म मा समासाद्य नरेन्द्र यत्तः समाभ्ययात् सिंहमिव दिपेन्द्रः। कार्पोच रथिनामुब्जिहीषा महाराज वध्यता कारवाणा १९९६. नतोरणे भारत दुष्पकम्प प्राचार्यपुत्र. प्रवरः कुरूण। मामयामास शितैः पृषत्कैननाईनञ्चैव विपानिकन्पः । श्रष्टागवामष्ट भतानि वाणान् मया प्रयुद्धस्य वइन्ति तस्य । नास्तन मुक्तानहमस्य वाणीनामयं वायुरिवाऽधजालं। ततोऽपरान् वाणमदाननेकानाकर्णपूर्णायतविप्रभुलान् । मसभ भिवानबलप्रयत्नस्तथा यथा प्रावृषि कालमेघः । नवाददानं न च सन्दधानं जानीमहे कतरेणास्यतीति । वामेन वा यदि वा दक्षिणेन स द्रोणपुत्तः समरे पर्यवर्त्तत् । तस्यातत मण्डलमेव मज्य प्रदृश्यते कामुकं द्रोणसुनोः सोऽविध्यनमा पञ्चभिद्राणपुनः मिते. शरै. पञ्चभिवासुदेवं । २०६४ अहं हितं विशता वज्रकथै, समाईयन्निमियस्यान्तरेण । क्षणात् यावित् समरूपा बभूव समादितो मदिसौ. पृषकैः। में विचरचुधिरं सर्वगावरयानीकं सूनसुनोर्जिवेध मयाऽभिभूनान् सैनिकानां प्रवानसी प्रपश्यबुधिरमदिग्धान् । ततोऽभिभृतं युधि वीच्य मैन्यं विवस्तयोधं द्रुतवाजिनागं । पञ्चाशता रथमुख्यैः समेत्य कर्णस्वरन् मामुपायात् प्रमायो। तान् सूदयित्वाऽहमपास्य कर्ण द्रष्टुं भवन्त त्वरयाऽभियातः । मर्च पाञ्चाला शुदिजन्ते स्म कर्णदृष्ट्वा गाव. केयरिण ययेव। हत्यारावं व्यात्तमिवाभ्यपद्यन् प्रभद्रकाः कर्णमामाद्य राजन् । रथास्तु तान् मप्तशताविमनास्तदा कर्णः माहिम त्युसन। न चायभूत क्लान्तमनाः स राजन् यावन्नास्मान् दृष्टवान् सूतपुत्तः । श्रुत्वा तु लातेन दृष्टं समेतमश्वत्याषा पूर्वतरं पतञ्च।

·॥ योमहाभारत [पध्याय ६० - ११ त्रयोदभाई वर्षाणि यमानीतो धननय । न म निद्रा नभे रात्री न पाति मुग कचित्। नस्य देषेण मयुमः परिदये धनप्रया यात्मना मरणे याता वाधीनम दवदिशः। तस्यायमगमन् कालचिन्तयानस्य मे चिरं । कथं कर्ण मया भयो युद्धे पययितुं भवेत् । जायल्वमंथ कैन्तिय कर्णमेव सदा घई । पश्यामि तव तवैव कर्णभूतमिदं जगत् । यत्र यत्र हि गपछामि कर्णाद्रीतो धनञ्जयात तव हि पश्यामिकर्णमवागतः म्यित । योऽहन्नव वीरेण समरेवपलायिना । महयः सरयः पार्थ जिला जीवन् विमर्भितः । को नु मे जीवितेनार्थी राज्यनार्थी भवेत् पुनः। ममेवं विवतम्याद्य कर्णनाक्योभिना । न प्राप्तपूर्व यहीमान रूपाट्टाणाच संयुगे । तत्प्राप्तमद्य मे युद्धे सतपुचान्महारथान् । स त्वा प्रचामि कौन्तेय यथाऽद्य कुशल तया। तन्ममाचब्ब कारन यया कणा हतस्लया। शक्रतुल्यबलो युद्धे यमतुल्यः पराक्रमे। रामतुल्यस्तयाऽलए म कथं वे निसदितः । महारथः समाख्यातः सर्वयुद्धविशारदः । धनुर्धराणा प्रवरः सबैयामेकपूरुषः । पूजितो एतराष्ट्रेण सपुत्रेण विशाम्पते। त्वदर्थमेव राधेयः म कयं निहतस्वया । धान राष्ट्रो हि योधेषु सर्वेष्वेव सदाऽर्जुनः । नव मृत्यु रणे कर्णं मन्यते पुरुषर्षभ । सलया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निमुदितः । तन्ममाचच कान्तय यथा को इतस्वया । युध्यमानस्य च भिरः पश्यतां मुहृदा हृतं । त्वया पुरुषशार्दूल हिनेव यथा सरोः । यः पर्युपासीत् प्रदिशी दिशश्च खां सूतपुत्रः समरे परीसन्। दित्सु. कर्णः समरे हस्तिषट्क यः स हीदानी कापत्रैः मुतीदगः। वया रणे निहतः सूतपुचः कचिच्छेते भूमितले दुरात्मा। प्रियय मे परमो वै कृतोऽयं त्वया रणे सूतपुत्वं निहत्य। य. सर्वत. पर्यपतत्त्वदर्थे सदाऽचितो गर्वितः सूतपुत्रः । स प्रकरमानी ममरे समेत्य कश्चित्त्वया निहतः संयुगेऽसौ । रोकं वर हस्तिगवाग्वयुक्त रथं प्रदिसुर्यः परेभ्यस्त्वदर्थे । सदा रणे स्पर्द्धते यः स पापः कचित्त्वया निहतस्तात युद्धे। योऽसौ मदा शूरमदेन मत्ता विकत्यते संसदि कारवाणं । प्रियोऽत्यर्थं नस्य सुयोधनस्य कचित् स पापो निहतस्वयाऽद्य । कचित् समागम्य धनुः प्रयुक्तस्तत्प्रेषितैाहिताङ्गैर्बिहरैःते पापः मुविभिन्नगावः कचिद्भगौ धार्तराष्ट्रस्य बाहू । योऽसी सदा साधते राजमध्य दुर्योधन हर्षयन दर्पपूर्णः । अहं हन्ता फाल्गुनस्वेति मोहात् कच्चिदचस्तस्य न वै तया तत् । नाई पादौ धावयित्थे कदाचिद्यावत् स्थितः पार्थ इत्यङ्पयुद्धेः । अतं तस्यैतत् सम्वदा शक्रसूनो कञ्चित्या निहतः योऽटा कृष्णामब्रवीढुष्टषुद्धिः कर्णः सभायां कुरुवीरमध्ये किं पाण्डवास्वं न जहासिकपणे मुटुर्चलान पातितान् हीन मोऽद्य कई: १३४५ सत्त्वान्। योऽसौ करी: प्रत्यजानात्वदर्ये नाई छला सह कृष्णेन पार्थ । दोपयातेति स पापबुद्धिः कविःते शरभभिन्नगावः । कषित् मंग्रामो विदितो वै तवाय समागमे सञ्चयकारवाणं, यवावस्यामीभी प्रापितोऽह कञ्चित्त्वया मोऽद्य हतो दुरात्मा। ।

·दध्याय ६६ १६७१] । ॥ कर्णपर्व ॥ २२७ कचित्त्वया तस्य सुमन्दबुद्धेगाण्डीवमुर्विशिखचलगि । मकुण्डत भानुमत्तमा कायात्मवृत्तं युधि सयमाचिन् । यत्तन्मया वाणसमर्पितेन ध्यातोऽमि कर्णच वधाय वोर । तनो बया कचिदमोघमय ध्यान छतं कनिपातनेन । यदर्पण: स सुयोधनोऽस्मानुदोचते कर्णसमाश्रयेण । कचित्त्वया सोऽद्य ममाययोऽस्य भनः पराक्रम्य सुयोधनस्य । यो नः पुरा पदतिलानवोचत् सभामध्ये कारवाणां समदं । सुदुर्मतिः कश्चिदुपत्य संख्य लया इतः सूतपुत्रो यमी । या सूतपुत्रः प्रहसन् दुरात्मा पुराऽब्रवीनिनितां भावलेन । स्वयं प्रसझानय याज्ञसेनोमपोह कचित् स हतस्वयाऽद्य । यः शस्त्रक्थेिष्ठतमं पृथिव्या पितामहं व्याक्षिपदन्पचेताः । संख्यायमानाऽईरथः म कचित्त्या हतोऽद्याधिरयिर्महात्मन् । अमर्पज निकृतिसमीरणेरितं इदि स्थितं ज्वलनमिमं सदा मम। हतो मया मोऽद्य समेत्य कर्ण इति ब्रुवन् प्रशमय मेऽद्य फाल्गुन। बोहि में दुर्लभमेनदद्य कय त्वया निहतः सूतपुत्रः । अनुध्याये वा सततं प्रबोर हवे हते सौ भगवानिवेन्द्रः । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये पटपटोऽध्याय.॥ ६६ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ तद्धर्मशीलस्य वचो नियम्य राज्ञः क्रुद्धस्थातिरयो महात्मा । उवाच दुर्द्धर्यमदीनसत्त्वं युधिष्ठिरं जिष्णुर नन्तवीर्यः। ॥ अर्जुन उवाच ॥ संभप्तकर्युवमानस्य मेऽद्य मेनाग्यायो कुरुमैन्ययु राजन् । भाभीविषाभान खगमान प्रमुञ्चन द्राणिः पुर स्तात् महमाऽभ्यतिष्ठत्। दृष्ट्वा रथ मेघरवं ममैव समस्तनावरणेऽभ्यतिष्ठत् । तेषामहं पञ्चयतानि हत्वा तया द्राणिमगर्म पार्थिवाग्य । म मा समामाद्य नरेन्द्र यत्तः समाभ्ययात् सिंहमिव दिपेन्द्रः । अकार्षीच रथिनामुजिहोषी महाराजवध्यता कारवाणा ।१९५० ततोरणे भारत दुष्पकम्प प्राचार्यपुत्र. प्रवरः कुरूणा । मामर्दयामास शितै. प्रपत्कैजनाईनञ्चैव विषामिकन्पः । अष्टागवामय शतानि वाणान् मया प्रयुद्धस्य वहन्ति तस्य। तास्तेन मुक्कानहमस्य वार्धनाभयं वायुरिवाऽधनालं। नतोऽपरान् वाणसवाननेकानाकर्णपूर्णयनविप्रमुगान् । ममज भिक्षास्त्रबलप्रयनैस्तथा यया प्रादृषि कालमेधः । नेवाददानं न च मन्दधानं जानीमहे कतरेणास्यतीति । वामेन वा यदि वा दक्षिणेन म द्रोणपुनः ममरे पर्यवर्तत्। तस्थाततं मण्डलमेव सज्य प्रदृश्यते कामुकं द्रोणसनोः । मोऽविध्यन्मा पञ्चभिःोणपुत्वः मिते भरैः पञ्चभियासुदेवं । २०६५ अई हित विथता वज्रकल्पै. ममाईयनिमिपस्यान्तरण। क्षणात् श्वावित् समरूपा वभूव ममादितो मदिस्टरी. पृषत्कः। स विक्षरबुधिरं सर्चगावरयानीकं सनसनोनिवेश । मयाऽभिभूतान सैनिकानां प्रवहानमा प्रपश्यत्रुधिरमदिग्धान्। ततोऽभिभूतं युधि वीच्य मैन्यं विवस्तयोधं द्रुतवाजिनाग । पञ्चायता रयमुख्यैः समेत्य कर्णस्वरन् मामुपायात प्रमायो। तान् सूदयित्वाऽहमपास्य कर्ण मुटुंभवन्त त्वरयाऽभियातः । सर्वे पाञ्चाला (दिजन्ते स्म कर्णदृष्ट्वा गावः केयरिणं ययैव। मृत्यारावं व्यात्तमियाभ्यपद्यन् प्रभद्रका. कर्णमामाद्य राजन् । रयान तान् मतमताविमनास्तदा कर्णः प्रादिसमृ त्युसद्मा चायभूत् क्लान्तमनाः स राजन् यावत्रास्मान् दृष्टवान् सतयुन्नः । श्रुत्वा हवा तेन दृष्टं समेतमयत्याचा पूर्वतरं न बतच। ३ ·११८ ॥ श्रीमहाभारत॥ [अध्याय ६016 - मन्ये कालमपयानस्य राजन् रात्कोत्तेऽहमचिन्यकर्मन् । मया कर्णस्याम्सामिदं पुरमाधुझे दूरं पाण्डव चित्ररूपं । म प्रद्यान्यो विद्यते सञ्चयाना महारथं योऽद्य सहेत का नया मात्यकियारो रघुपयापि नवव राजन् । युधामन्युयोत्तमाजाय शरी पृष्ठतो मां रक्षता राजपुची। रथमवीरेण महानुभाव दिपमन्ये वर्तता दुम्तरेण । समेत्याएं सूतपुत्रेण संख्ये उचेण वञ्जीव नरेन्द्रमुख्य । योस्यान्वहं भारत सूतपुचमस्मिन् मंग्रामे यदि वे दृसतेऽध। सा श्रायाहि पण्याद्य युयुत्समानं मा सूतपुत्वञ्च रणे जयाय। महर्षभस्येव मुखं प्रपत्राः प्रभद्रकाः कर्शमभिद्रवन्ति । बद्धवा हता भारत राजपुत्लाः खगाय लोकाय रणे निममाः। कर्ण न चेदय निहन्मि राजन् मयान्धव युधनानं - प्रसह्या - प्रतिश्रुत्याऽकुर्वता वै गतिया कष्टा याता तमहं राजसिंह । श्रामन्त्रये त्वा यूहि जयं रणे मे पुरा भीमं धाराष्ट्र मन्ते । सौति हनिय्यामि नरेन्द्रसिंह सैन्यन्तथा शत्रुगणंय मीन् । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि अर्जुनप्रतिज्ञायां सप्तपाऽध्यायः ॥ ६७ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ श्रुत्वा कर्ण कल्यमुदारवीर्य क्रुद्धः पार्थः फाल्गुनस्यामितीजाः । धनञ्जय वाक्यमुवाच चेदं युधिष्ठिरः कर्णधराभितप्तः। विपद्रुतातात चमूखदीमा तिरस्कृता चाद्य यथा न साधु । भीतो भीमं त्यज्य चायास्तया वं यन्नामकः कर्णमयो निहन्तु। स्तेयस्वया पार्य कृतः प्रयाया गर्भ समाविश्य यया न साधु । त्यक्त्वा रणे यदपायाः स भोमं यन्नायकः सूतपुत्रं निहन्तुं । यत्तदाक्यं वैतवने लयोक्तं कर्ण हन्ताऽस्येकरथम सत्यं । त्यत्वा तदै कथमद्यापयातः काब्रोतो भीमसेनं विहाय। दूदं यदि दैतवनेऽप्यचक्षः कण यार्द्धन प्रशध्ये नृपेनि। वयन्ततः प्राप्तकालञ्च सर्व कृत्यान्युपैय्याम तयैव पार्थ। मयि प्रतिश्रुत्य वधं हि तस्य नवै कृतं तच तथैव वोर। थानीय नः शत्रुमधं म कस्मात् समुलिप्य स्थण्डिले प्रत्य पिठाः। १९८५ अयामिम वयमर्जुन त्वयि थियामवो बहु कल्याणमिष्ट । तमः सर्व विफल राजपुत्र फलार्थिनामफल यातिपुष्पः । प्रच्छादितं वडिशमिवामिण सञ्छादितं गरलमिवाशनेन । अनर्थक मे दर्भितवानमि व राज्यार्थिनो राज्यरूपं विना। त्रयोदशेमा हि समा. मदा वयं वामन्वजीविम धनञ्जयाशया। काले वर्ष देवमिवोप्तवीजतन्त्रः सर्वान्नरके वं न्यमज्जः । पत्तत्पृयावागुवाचान्तरोते सप्ताहजाते बयि मन्दबुद्धौ । जातः पुत्रो, वासवविक्रमोऽयं सन्धान सरान् भाचदान् जेण्य तीति। अयं ता खाण्डवे देवसंघान् मन्माणि भूतान्यपि चोत्तमौजाः । अयं जेता मद्रकलिङ्गकेकयानयं कुरूवाजमधे मिहन्ता। अमान् परो नो भविता धनुर्धरो नैनं भूतं किञ्चन जातु जेता। इच्छन्नयं सर्वभूतानि कुादशे वशी सर्वममाप्त विद्यः । काया बभाइस्य अवेन वायोः चर्येण मेरो मया पृयिव्याः । सूर्यस्य भासा धनदस्य लस्या भार्येण शक्रस्य बलनविष्णः।

·थध्याय (16I] कर्णपर्व ११९ तुल्या महात्मा तव कुन्ति पुत्रो जाता दितेर्विष्णुरिवारिहन्ता । खेपां जयाय दिपतां वधाय ख्यातोऽमितीजा: कुल तन्तुकती। इत्यन्ती शतनामूतिपम्विना पटखनां वागुवाच। वविधं तच्च नाभूतथा च देवापि नूनमनृतं वदन्ति । नया परेषामपि सत्तमानी श्रुत्वा गिरः पूजयती पदावा । न मन्नति प्रेमि सुयोधनस्य न वा जानाम्याधिरथैर्भयान । १९ ५ बना कृतं वाहमकूजनाइभ ममास्थाय कपिध्वजन्तं । खमंग्टहीत्वा हेमपट्टावनद्धं धनुच्छेदं गाण्डिवं तालमात्र । म केशवेनोह्यमान. कयं वं कर्णद्भीतो यपयातोऽसि पार्थ। धनुरा नत् केशवाय प्रयच्छ यन्ता भविष्यस्व रणे केशवस्य । तदाऽहनिय्यत् केशवः कर्णमुयं मरुत्पतिवमिवात्तवज्रः । राधेयमेतं यदि नाद्य सायरन्तम प्रतिधावनाय। प्रयच्छान्यस्मै गाण्डिवमेतदद्य त्वत्तो योऽस्तरभ्यधिको नरेन्द्रः। अस्मान्न पुत्रदारबिहीनान् सुखाअष्टावायनाशाच भूयः । द्रष्टा लोकः पतितानप्यगाधे पापर्युष्टे नरके पाण्डवेय । मासेऽपतिष्यः पञ्चमे त्वं मुशायेन वा गर्भेऽप्यभविश्यः पृथायाः । ३५०० तत्ते श्रेयो राजपुत्लाभविष्यन्त्र चेत् मग्रामादपयानं दुरात्मन्। धिग्गाण्डीवं धिक् च ते बाहुवीर्यमसंख्येयान् वाणगणाय धिक्ते। धिक ते केतुं केसरिणः सुतस्य कथानुदत्तञ्च रथञ्च धिक् ते । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरवाकये अटषयोऽध्यायः ॥ ६८॥ । सञ्चय उवाच ॥ युधिष्ठिरेणैवमुन्नः कौन्तेयः श्वैतवाहनः । अनि जग्राह संकुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभ । तस्य कोपं समुदोक्ष्य चित्तज्ञः केशवस्तदा । उवाच किमिदं पार्थ ग्टहीतः खड्ग इत्युत । न हि पश्यामि योद्धव्यं त्वया किञ्चिद्धनञ्चय। ते यस्ता धार्तराष्ट्रा हि भीममेनेन धीमता । अपयातोऽसि कन्तिय राजा द्रव्य इत्यपि। म राजा भवता दृष्टः कुमली च युधिष्ठिरः । म दृष्ट्वा नृपमार्दूल शार्दूलममविक्रम । हर्षकाले च मप्राप्ने किमिदं मोहकारित। न तं पश्यामि कौन्तेय यत्ते यया भविष्यति। प्रहर्तुमिच्छमे कस्मात् किंवाने चित्तविभ्रमः । कस्माद्भवान् महाखडं परिग्टहाति सत्वरः । तत्त्वा पृच्छामि कौन्तेय किमिदन्ते चिकीर्पितं । पराम्पमि यत् क्रुद्धः खङ्गमद्भुतविक्रमः । एवमुक़स्तु कृष्णन प्रेक्षमाणे युधिष्ठिरं। अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव वमन् । अन्यम्मै देहि गाण्डोवमिति मा योऽभिचोदयेत् । भिन्द्याम्यह नस्य शिर इत्युपांशाव्रतं मम । नदुकं मम चानेन राजाऽमितपराक्रम । समसं तव गोविन्द न तत् क्षन्तुमिहोत्सहे। तमादेनं वधियामि राजानं धर्मभीरुकं । प्रतिज्ञा पालयिष्यामि हत्येनं नरसत्तम । रतदर्थ मया खड्दो सहोतो यदुनन्दन । मोऽहं युधिष्ठिरं इत्वा मत्यस्यानृण्यतां गतः। विनोको विवरशापि भविष्यामि जनाईन । किंवा वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन् काल उपस्थिते। लमस्य जगतस्तात वेत्य मयं गतागतं । नत्तथा प्रकरिय्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान् । ॥ मञ्चय उवाच ॥ धिग्विगित्येव गोविन्दः पार्थमुक्काऽब्रवीत्पुनः । ॥ कृष्ण उवाच॥ दानी पार्थ जानामिन वृद्धा, मेवितालया। कामन पुण्यात्र मंगम यशमला । २५०५ * ·॥श्रीमहाभारतं॥ [बधाय (1 । ३४२५ - नहि धर्मविभागज्ञः कुर्यादेवं धनञ्जय । तथा लं पाण्डवायेह धर्मभीरुरपण्डितः । कार्याणां क्रियाणाञ्च मंयोग यः करोति वै । कार्याणामक्रियाणाश्च म पार्थ पुरुषाधमः । अनुसृत्य तु यं धर्मे कवयः समुपस्थिताः । समासविस्तरविदा न तेषां वेसि नियं। अनिश्चयञ्चो हि नरः कार्याकार्यविनियये। अवशो मुद्यते पार्थ यथा व मूढ एव तु। न हि कार्य्यमकायं वा सुखं ज्ञातु कथञ्चन।श्रुतेन ज्ञायते सर्व तवलं नावबुध्यो । अविज्ञानाभवान् यच्च धर्म रवति धर्मवित् । प्राणिनां त्वं वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे। प्राणिनामवधस्तात सर्वज्यायान्मतो मम। अनृतं वा वदेवाचंन तु हिंस्यात् कथञ्चन । स कय भ्रातरं ज्येष्ठ' राजानं धर्मकोविदं । हन्याभवान्नरश्रेष्ठं प्राकृतोऽन्यः पुमानिव । अयुध्यमानस्य वधस्तया शोच मानद । परामुखस्य द्रवतः शरणञ्चापि गच्छतः । सताअलेः प्रपन्नस्य प्रमत्तस्य तथैव च । न वधः पूज्यते सद्भिस्तच मच गुरौ तव । त्वया चैव व्रतं पार्थ बालेनेव कृतं पुरा । तस्मादधर्मसंयुक्त मौयात् कर्म व्यवस्यसि । म गुरु पार्थ कस्मात्त्वं हन्तुकामोऽभिधावसि । प्रधार्थ धर्माणा गतिं समां दुरत्यया । इदं धर्मरहस्यच नव वक्ष्यामि पाण्डव । यद्यात्तव भीमा हि पाण्डवो वा युधिष्ठिरः । विदुरो वा तया दत्ता कुन्ती वाऽपि यशखिनी। तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन निबोधनं धनञ्जय । सत्यस्य वदिना माधुर्न सत्याद्विद्यते परं। तचैनैव सुदुयं पश्य मत्यमनुष्ठितं । सत्यमेव तु वतव्य वक्रव्यमनृतं भवेत् । यत्रानृतं भवेत् सत्य सत्यञ्चाप्यनृतं भवेत् । विवाहकाले रतिसंप्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे। विप्रस्य चार्थे झनृतं वदेत पञ्चानृतान्याहुरपातकानि । तादृशं मन्यते पाने यस्य सत्यमनुष्ठितं । मत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् । किमार्य कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः। समहत्मानुयात् पुण्यं वलाकोऽन्धबधादिव। किमार्य पुनर्मूढोधर्मकामा आपण्डितः। सुमहत्यापुयात्यापमापगाखिव कोमिकः । ॥ अर्जुन उवाच ॥ पाचच भगवन्नेतद्यया विन्दाम्यहं नया । बलाकस्यानुसम्बन्धं नदीनां कैौशिकस्य च । ॥ वासुदेव उवाच ॥ पुरा व्याधोऽभवत् कशिदनाको नाम भारत । यात्राय पुत्रदारस्य म्टगान् चन्ति न कामतः । वृहाच मातापितरी विभा_न्याय मंश्रितान् । स्वधर्मनिरतो नित्यं सत्यवागनसूयकः। म कदाचिग लिमुनाभ्यविन्दन् मृगं कचित्। थपः पिवन्तं ददशापदं प्राणचतु। पारपूर्वमपि नत् मानेर हतं तदा। अन्ध इते नतो व्यायः पुष्पवर्ष पपात । रोगोमवादिनादित मनोरमं । विमानमागमतम्बर्गाम्मृगव्याधनिनीषया। नमून पर्मभूतानामभावाय किवा न । तपम्तया वरं प्रात एनमन्ध रूयम्भुवा। माइमा मनानामभारनिययं । नती यसाकः स्वरगादेवं धर्मः सदुर्खिदः । मिहिपसी ना बयुतः । नदीनां मम पामाददूरात् म किलावसत् । 'wai मया परागपनि नयांभवदन । मायवादीनि पिण्यानः स तदाहनश्रय। २८२५ १४. ।

·अध्याय ६८1) ॥ कर्णपर्व। . ३ श्रय दस्युभयात् केचित्तदा तद्दनमाविशन् । तत्रापि दस्थव. क्रुद्धास्तानमान्त यत्नत.। अथ कौभिकमन्येत्य प्राइस्ते सत्यवादिनं । कतमेन पथा याता भगवन् वहवो जनाः । सत्येन पृष्टः प्रत्रूहि यदि तान् वेत्य मम न. । स पृष्टः काधिकः सत्यं वचनं तानुवाच ह। बहुचततागुल्ममेतदनमुपाश्रिता.1 इति तान् ख्यापयामास तेभ्यस्तत्त्वं म कौशिक.! ततस्ते तान् समासाद्य क्रूरा जम्नुरिति श्रुति । तेनाधर्मेण महता वाग्दुरुतेन कौशिकः । गतः स कष्टं नरकं सूक्ष्मधर्मवकोविदः । यथा चान्पश्रुतो मूढो धम्माणामविभागवित्। वृद्धानपृष्टा मन्देहं महत् सवमितोऽईति। तब ने लवणेदेशः कायदेवं भविष्यति । दुष्करं परमं ज्ञानं तणानुव्यवस्यति । श्रुनेईम इति टेके वदन्ति वहवो जना.। नत्ते न प्रत्यस्यामि न च सर्व विधीयते । प्रभवाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतं । यत्स्यादहिमा संयुक्त म धर्म इति निश्चयः। अधिमार्थाय हिसाणां धर्मप्रवचनं च। धारणाद्धर्ममित्याहुद्धी धारयते प्रजाः । यस्माद्धारणसंयुक्त. मधर्म इति निययः । ये न्यायन जिहीन्तिा धर्ममिच्छन्ति कर्किचित् । अकृजनेन मोचो वा नानुकूर्गत् कथञ्चन। अवश्यं कूजितये का शङ्करन्नप्यकूजतः । यस्तत्रानृतं वतुं तत्सत्यमविचारित। यः कार्यभ्या व्रत रत्वा कमेण नोपपादयत्। न तत् फलमवाप्नोति रखमाजर्मनीषिणः । प्राणात्यये विवाहे वा सर्वज्ञान्विधात्यये । कर्मप्यभिप्रहत्ते वा न च प्रोकं मृषा भवेत् । अधर्म नाच पश्यन्ति धर्मतत्वार्थदर्शिनः । यः तेन सह सम्बन्धान मुच्यते शपयैरपि । । श्रेयस्तत्रानृतं कर्तुं नासत्यमविचारित। न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये मति कयञ्चन । पापेभ्योऽपि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् । तस्माद्धमार्थमनतमुत्वा नानृतभाग्भवेत्। रप ते लक्षणोद्देशो मया दियो यथाविधि। यथाधम यथावुद्धिमयाऽद्य वै हितार्थिना । रतत् श्रुत्वा ब्रूहि पार्थ यदि बया युधिष्ठिरः। ॥ अर्जुन उवाच ॥ यथा ब्रूयान्महापाशी यया त्यान्महामति. । हितञ्चव यथाऽस्माकं तयैतदचनं तव। भवान माबममोऽस्माकं तया पिटममाऽपि च । गतिश्च परमा कृष्ण त्वमेव च परायणं । न हि ने विषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित् । तस्माद्भवान् परं धर्म वेद सर्व ययातयं । अवयं पाण्डवं मन्ये धर्मराज युधिष्ठिरं । अस्मिंस्तु मम मन्ये ब्रूहि किश्चिदनुग्रई । दुर्द वापरमत्रव णु इत्स्य विवक्षित। भानामि दाशाई मम प्रत व यो मां ब्रूयात् कयन मानुषेषु । अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ बत्तोऽस्वी वीयतो वा वि । १५.. पिटा इन्यामई केंभव त प्रमय भीमा इन्यात्तूवरकेति चोकः । तन्मे राजा प्राकवास्ते मम धनुद्देशोत्यसकृत् वृष्णिवीर। २ इन्याश्चेत् केशव जीवलोके स्याता नाई कालमत्यल्पमात्र। धावा नूनं धनमा चापि मुक्तो वधं राजा घटवायो विचेताः। यथा प्रतिशा मम लोकबुद्धीभत्सत्या धर्मभृता परिछ। यथा जोवेत् पाण्डवोऽच छष्ण नया बुद्धिं दातुमयति । ३ ·१२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [यथाय 1001 ॥ वासुदेव उवाच ॥ राजा श्रान्तो विक्षतो दुःखितय कर्णन संख्ये निशिताणमदः । यद्यानि सूतपुत्रेण वीर मरणं नाति तो युध्यमान । श्रतस्लमतेन मोषमुनो दुःखान्वितेनेदमयुक्ररूपं । श्राकोपितो झोष यदि म मध्ये कर्ण निहन्यादिति चाप्रवीन मः। ४. जानाति तं पाण्डव एष चापि पापं लोके कर्णमसामन्यैः। अतस्वमुन भृशरूपितन राजा मम पापाणि पार्थ । नित्याधुके सततचाप्रमझे कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धं । तस्मिन् हने कुरा निर्जिता,स्युरेवं बुद्धिः पार्थिी धर्मपुत्र । नतो बध नाईति धर्मपुत्वस्खया प्रतिज्ञाऽर्जुन पालनीया। जोवन्नथं येन तो भवद्धि तन्मे निधेिह नवानुरू। यदा मानं लभते माननाईस्तदा सवै जीवति जीवलाके । यदाऽवमानं लभते महान्तं तदा जीवन्मृत इत्यु च्यतमः। । संमानिनः पार्थियोऽयं सदैव त्वया च भीमेन तथा यमाया । उद्देश्य लोके पुरुषेय शरैस्तस्यापमानं कलया प्रयुद्ध।१४५ वमित्यत्र भवन्तं हि ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिर । खमित्युक्तो हि निहता गुरुर्भवति भारत। एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे। अधमयुक्त संयोगं कुरुष्वैनं कुरूवह । श्रयाङ्गिरसी शेषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः। अविचार्य कार्यपा श्रेयस्कानैर्नर सदा। अवधेन वधः प्रोक्तो यद्गुरुस्वमिति प्रभुः। तभूहि त्वं यन्मयानं धर्मराजय धर्मवित् ।' वधं घायं पाण्डव धर्मराजस्वत्ता युक्तं वेस्यते विभेप. । ततोऽस्य पादावभिवाद्य पद्यात् सन भान्वयित्वा घूयाः - चपार्थ भाता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु कुर्याद्राजा धर्ममवेक्ष्य चापि । मुनोऽनृतावावधाच पार्य षष्टः कर्ण व जहि सूतपुत्वं । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कृष्णार्जुनसंवादे जनमततोऽध्यायः॥ ६८॥ ॥ सञ्जय उवाच ।। इत्येवमुक्नस्तु जनाईनेन पार्थ. प्रशस्याय सुद्ददचस्तत् । ततोऽब्रवीदर्जुनो धर्मराजमनुक्रपूर्व परपं . प्रसद्या - ॥ अर्जुन उवाच ॥ मा त्वं राजन् व्याहर याहरख यस्तिठभे कोशमा रणादै। भीमस्त मामति 'गणय यो युध्यते मलाकरवीर। काले हि प्रचून परिपीद्य संख्ये इन्वा च शरान प्रथिवीपतीस्तान् । रयप्रधानोत्तमनागमुख्यान् मादिप्रवेकानमि तांय वीरान्। यः कुनराणामधिक सहसं हत्वा नदसुमुल सिंहनादं काम्बोजानामयुतंपाचनीयान मृगान सिंहा विनिहत्येव पाजी। ८४ मुदुष्करं कर्थ करोति वीरः का यया नाईसि लं कदाचित् । रयादवमुत्य गदी पराम्पतया निहत्याश्वरथ दिपायखे। परामिना वाजिरयायकुचरांतया रयाई धनुषाऽदहत्परान् । प्रसव पयामहितान् निहन्ति पुनम्तु दो या मतमन्यु विश्मः। महावलो पेवणान्नकोपमः प्रमश इन्ता दियतामनोकिनी । म भीमसेनोऽईति गईणों मे न खनित्य रच्यो यः सुचद्भिः । मारयान्नागपरान् हयाय पदानिमुख्यानपि च प्रमय । रको भीमा धार्तराष्ट्रपु मन. समामुपालभुमरिन्दमोऽईति।

·पध्याय ७०11 । कर्णपर्व ।। १२३ कलिङ्गवशाङ्ग निषादमागधान् सदा मदानीलवलाहकापमान् । निहन्ति यः शत्रुगणाननेकान् स मामुलभुमरिन्द मोऽईति।। . - म युक्यास्वाय ग्यं हि काले धनुर्विधुन्वन् शरपूर्णमुष्टिः । सृजायसी शरवर्षाणि वीरो महावे मेघ दवावुधाराः। शतान्यष्टो वारणानामवश्यं विशातितः कुम्भकराग्रहः । भीमेनाना निहतान्यद्य वाणैः स मा क्रूर वकुम इत्यरितः । बलन्तु वाचि द्विजसनमानी मात्र बुधा बाइबलं वदन्ति । लं वाग्वला भारत निठुरथ त्वमेव मा वेत्य यथावलोऽहै। यत्तेहि नित्यं तव कर्तुनिटं दार सुतै वितेनात्मना च । एवं यन्मा वाविमिन ईमि त्वतः सन वा विद्य किञ्चित्। मा माऽवमंचा द्रोपदीतल्पसंस्था महारयान् प्रतिहन्मि त्वदर्य । नेनाविको भारत निहुरोऽपि त्वत्तः सुख नाभिजानामि किञ्चित् । प्रोक्तः स्वयं मत्यमन्धेन म्टन्युस्तव प्रियार्थं नरदेव युद्धे । वोरः शिखण्डो द्रौपदोऽसौ महात्मा मयाऽभिगुप्तेन इतय तेन । न चाभिनन्दामि नवाधिराज्यं यतस्वमहेश्वहिताय मनः । वयं कृत्वा पापमनार्थजुम्मस्माभिधा न मि छस्य स्खें। प्रदेषु दोषा वहा विधर्मः श्रुतास्वया महदेवोऽब्रवीद्यान् । तानपि स्वं त्यक्तुमधाधुजुटांस्तेन म सधै निरयं प्रपन्नाः। मुग्वं त्वतो नाभिजानोम किञ्चिद्यतस्लम वितु सम्प्रमत्तः । वयं कला व्यसनं पाण्डव वममांस्तोत्राः श्रावयस्यद्य वाचः । भेतेऽस्माभिनिहता मधुसेना छिन्नगी मितले नदन्ती । लया हि तत् कर्म कृतं नृशंसं यस्माद्दोषः कौरवाणा वधद्य । २४० हता उदीच्या निहताः प्रतोच्या नष्टाः प्राच्या दाविणत्या विगस्ताः । कृतं कर्माप्रतिरूपं महभितेया घोचरस्मदीय १५५ वं देविना त्वयाने राज्यनामस्वत्सम्भवं नो व्यानं नरेन्द्र।माऽम्मान् क्रूरै मनोदैस्तुद त्वं भूयो राजन् कोपपेस्व-पभाग्यः। ॥ मञ्जय उवाच ॥ रता वाचः पापाः सव्यसाची स्थिरप्रज्ञः श्रावयित्वा तु रूवाः । बभूवा विमना धर्म नोरः कला प्राज्ञः पातकं किञ्चिदेवं। तदाऽनुतेपे सुरराजपुत्रो विनिशुसंवासिमयादवई । तमाह कृष्णः किमिदं पुनर्भवान् विकोशमाकाशनिभं करोत्यसि । अबीहि मा व पुनरुत्तरं वचतया प्रवक्ष्याम्यहमर्थमिद्धये । इत्येवमुक्तः पुरुषोत्तमेन सुखितः केशवम नेोऽब्रवीत् १९५२४ अहं इनिध्ये खगरीरमेव प्रमह्य येनाहितमाचरं । निगम्य तत्पार्थवचोऽत्रवोदिंदै धनञ्जय धर्ममता बरिष्ठः। राजानमनं त्वमितीदमुवा किं कम माविधः पार्थ धोरं। वच्चात्मान हन्तुमिच्छस्परिन नेदं सद्भिः मेवितं वैकिरीटिन् । धर्मात्मानं धानरं ज्येउमद्य खड्गेन चैन यदि हन्या नृवोर । धमाझीततत्कयं नाम ते म्यान किशोत्तरं वाकरियस्लमेव । •सूधभी दुर्विदशापि पार्थ विशेषतोऽशोच्यमानं निवोध। हत्वात्मानमात्मना प्राप्नुयास्त वधाड्यातुनरकं चातिघोरं। बोहि का चाद्य गुणानिहात्मनस्तया इतात्मा भविताऽसि पार्य। तथाऽस्तु शप्पत्यभिनन्द्य तईचा धनञ्चयः प्राह धनुर्खि नाम्या युधिष्ठिर धर्मभृतां वरिष्टं ग्टणुब राजनिति भकसनुः । न मादृश्योऽन्यो नरदेव विद्यते धनुर्धरो देवते पिनाकिनं । अहं हि नानुमतो महात्मा क्षणेन हन्या सचराचरं जगत् । मया हि राजन् मदिगीश्वरा दियो विजिय म भक्तः कृता वशे। क .

·॥ श्रीमहाभारत॥ [च्यध्याय ७.1 गराजद्वपश्च समाप्तदक्षिणः सभा च दिव्या भवती ममाजसा । पाणे पृष्त्का निमिता ममेव धनुश राज्य विततं सवाणं । पादा च मे सररी उध्वजौ च न मादृशं युद्धगतं जयन्ति । हता उदीच्या निहताः प्रतीयाः प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्तः। संभप्तकानां किञ्चिदेवास्ति भिटं सर्वस्य सैन्यस्य इन मयाऽई । भेते मया निहता भारतीयं चमू राजन् देवचमूमकामा ।२५१५ ये चास्त्रज्ञास्तान इन्मि चास्त्रस्तस्मालकानेष करोमि भस्म । जैवं रथं भीममास्वाय कृष्ण यावः भीघ्र सूतपुत्वं निहन् । राजा भवलय निर्वतोऽयं कर्ण रणे नायिनाऽसि वाणः । इत्येवमुक्ता पुनराह पार्यो युधिष्ठिरं धर्मभृता परिठे। अद्यापुत्ला खतमाता भवित्री कुन्नी हते वा मयि चावरुना। मत्यं वदाम्पत्र न कर्णमाजी रैरहवा का विमोये । ॥ मञ्जय उवाच ॥ इत्येवमुक्का पुनरवे पार्थो युधिष्ठिरं धर्मस्ता बरिई । विमुच्य शस्त्राणि धनुर्खिराज्य कोश च खग विनि धाय वर्ण। स नोडया नमशिराः किरीटी युधिधिरं प्राञ्जलिरभ्युवाच । प्रमोद राजन् क्षमयन् मयो काले भवान् वेत्स्यति तत्र मते। प्रमाद्य राजानममित्रसाई स्थितोऽत्रवोचैव पुनः प्रवीरः । नेदं चिरात् विप्रमिदं भविष्यत्यावर्त्तत सावभियामि चैनं । याम्येय भीम समरात् प्रमोक्तुं भात्मना सूतपुत्रश्च हन्तु । तब प्रियार्थ मम जीविते हि ब्रवीमि मत्यं तदहि रजन् । इति प्रयास्थन्नुपरटय पादी समुत्यिता दोधतेजाः किरोटी । एतत् श्रुवा पाण्डवो धर्मराजो भ्रातुबाक्य परुषं फाल्गु . नम्ब। । उत्याय तस्माच्छयनादुवार पार्य ततो दुःखपरीतचेताः । कृतं मया पार्थ यथा न साधु येन प्राप्त व्यमनं वः सुघोरं । नम्माच्छिरचिन्धि ममेदमद्य कुलान्तकस्याधमपूरुषस्य । पापस्य पापव्यसनान्चितस्य विमूढयुद्धेरलसस्य भीरोः । वृद्धावमन्तुः परुषस्य पैव किन्ने प्रियं मे धनुसृत्य रूपं। गच्छाम्यहं वनमेवाद्य पापः मुखं भवान् वर्तता मदिधीनः। धौग्यो राजा भीमसेनी महात्मा कीवस्य वा मम किं राज्यकृत्यं । न चापि भनः परुषाशि सोढुं पुनस्तवमानि रुपानि तस्या भीमन्तु गजा मम जीवितेन न कार्यमद्यावमतस्य वीर । इत्येवमुका महमोत्पपात राजा ततस्तच्छयनं विहाय। येप निगन्तुमयो बनाय नं वामदेवः प्रणतोऽभ्युवाच । राजन रिदितमेतदै यथा गाण्डीवधन्वन । प्रतिज्ञा सत्यसन्धस्य गाण्डीवं प्रति विश्रुता । घूयार रखे गाण्डीवमन्यस्मे देयमित्युत । यथोऽस्य म पुमासोको लया चोकोऽयमोध नतः मत्यं प्रतिकता पाचन प्रतिरवतामचन्दादवमानोऽयं कृतस्तव महीपते। गुरुपामरमानी हिबध इत्यभिधीयते । तस्माचवे महावाही मम पायस्य चोभयोः । यतिसममिमं राजन् मत्यमागि प्रति। मरण वा महाराज प्रपन्नास उभावपि । पन्तुम मि मेराअन् प्रणतम्याभियापतः। राधेयस्याय पापथ भूमिः याम्यति माणितं। मन प्रतित्रानामि त विशप सूती यस्लेच्छामि वधं तय गतमप्यस्य जीवितं । रनि रप्पासायुमा भगगो युधिष्टिर: । ममभने यो केप्रमुत्याय प्रणतं तदा । - र १ ·पध्याय ७०।७१11 J कर्णपर्व - ५ कृताञ्चलिस्ततो वाक्यमुवाचानन्तरं वचः। एवमेव ययात्व त्वमस्येपोऽतिक्रमो ममा अनुनीतोऽस्मि गोविन्द तारितयामि माधव । मोचिता यमनाहोरादयमद्य बयाऽच्युत। भवन्तं नाथमामाद्य यावा व्यसनसागरात् । घोरादद्य समुत्तीर्णवुभावज्ञानमाहिती। बद्दद्धिसमासाद्य दु खोकार्णवादयं । समुत्तीणी. महामात्या. मनायाः स्म स्वयाऽच्युन । इतिश्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरमवोधने सप्ततितमेोऽध्यायः ॥ ७० ॥ ।। मञ्जय उवाच ॥ धर्मराजस्य तच्छुवा प्रीतियुक्त वचस्तत.। पार्थ प्रेोवाच धर्मात्मा गोविन्दा यानन्दम.। इति स्म कृष्णवचनात् प्रत्युचार्य युधिष्ठिरं । बभूव विमना पार्थ. किञ्चितत्वव पातक। ततोऽब्रवीदासुदेव प्रहसन्निव पाण्डवं । कयं नाम भवेदैतद्यदि वं पार्थ धर्म। श्रमिना तीक्षणधारेण इन्या ६ मै व्यवस्थित । लमित्युकाऽय राजानमेव कग्मन्नमाविगः । हला तु नृपति पार्थ अकरिय किमुत्तरं। एवं हि दुर्बिदामी मन्दप्रजैविशेषत। स भवान् धर्मभीरत्वा वमै यन्म हत्तम । नरकं घोररूपञ्च भातुर्येष्ठस्य वै बधात् । सत्वा धर्मभृता श्रेष्ठ राजानं धममहित । प्रसादय कुरुयेष्टमेतदव मतं मम । प्रमाद्य भक्त्या राजान प्रीते चैव युधिष्ठिरे । प्रयावस्व रिता योद्धं सतयुत्तरयं प्रति । इत्वा तु समरे कई लमद्य निगते. गरे । विपुला प्रोनिमाधत्व धर्मपुत्त्रस्य मानद । एतदत्र महाबाही प्राप्तकालं मतं नम । एवं ते कृतश्चैव तव कार्य भविष्यति। नतोऽर्जुनी महाराज लब्जया वै समन्वित । धर्मराजस्य चरण प्रपद्य शिरसा तत । उवाच भरतश्रेष्ठं प्रसीदेति पुन. पुन । इनख राजन् यमो धर्मकामेन भीषण । दृष्ट्वा तु पतित पझ्या धर्मराजो युधिष्ठिर । धनञ्जयममिवनं रुदन्तं भरतर्षभ। उत्याप्य भ्रातरं राजा धर्मराजो धननयं। समानिय च सदेह प्ररुरोद, महीपतिः । रुदिला सचिरं काल भातरौ सुमहाद्युती। कनगोची महाराज प्रोतिमन्तौ बभूवतु । तत अभिय्य तं प्रेन्या मूर्ट्सि चाधाय पाण्डव । प्रोत्या परमया युको विस्मयंय पुनः पुनः। अब्रवीत्त महेवाम धर्मराजा धनञ्जय । कर्णन मे महाबाहो ममन्यस्य पश्यतः । कवचञ्च ध्वजदेव धनु शक्तिया. घराः । भरै छत्ता महवास यतमानस्य मयुगे। मोऽहं ज्ञात्वा रणे तस्य कर्म दृष्ट्वा च फाल्गुन। व्यवसीदामि दुखेन न च में जीवितं प्रिय। न चेदद्य हि त वीरं निहनियमि मयुगे । प्राणानेव परित्यक्ष्ये जीवितार्थो हि को मम। एवमुक प्रत्युवाच विजयो भरतर्षभ । सत्येन ते पे राजन् प्रमादेन तथैव च । भीमेन च नरश्रेष्ठ यमाभ्याञ्च महीपते। ययाऽद्य समरे कर्ण इनिप्यामि हतोऽपि वा। महीतले पतियामि सत्येनायुधमालभे। रवमाभाय्य राजानमत्रीमाधव वच । अद्य कर्ण र कृष्ण मुदयिये न संशय. । नव बुद्ध्या हि भद्रं बधस्तस्य दुगन्दा स्वमुतोऽत्रवीत्पार्य केमवो राजसत्तम । मनोऽमि भरतश्रेष्ठ इन की महान ! स ·. १२६ ॥ श्रीमहाभारते ॥ [अध्याय ७१।०२। एप चापि हि मे कामो नित्यमेव महारय। कयं भवाय कर्ण मिहन्यादिनि सत्तम। भयोवाच मतिमान् माधवो धर्मनन्दन। युधिष्ठिरंभ बीभन्मुल मान्त्वयितममि अनुज्ञातच कर्णस्य बधायाद्य दुरात्मनः । श्रुत्वा महमयञ्चैव वा कर्षभरपीडित। प्रति ज्ञातुमायाताविहावा पाण्डुनन्दन। दिल्याऽमि राजन इतो दिल्या न ग्रहण गतः । परिसान्वय वीभत्सुं जयमामाधि चानघ। ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। रोहि पार्य वीभत्से मां परिवज पाण्डव । वक्त्यमकोऽम्मि हित वया धान्नध तन्मया। अहं वामनुजानामि जहि कर धनञ्जय मिन्युश्च मा कृथाः पार्थ यन्मयानोऽसि दारुणं । ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततो धनञ्जयो राजन् शिरसा प्रणतस्तदा । पादा जगाह पाणिभ्या धातुयष्ठस्य मारिष । नमुत्थाम्य ततो राजा परिष्वज्य च पीडित। मूर्द्धपात्राय चैवैनमिदं पुनरुवाच ह। धनञ्जय महाबाहो मानितोऽस्मि दृढं लया। माहाम्य विजयञ्चव भूयः प्रामुहि माश्वतं । । अर्जुन उवाच ॥ अद्य तं पापकर्याणं मानुबन्ध रणे । नयाम्यन्तं ममामाद्य राधेयं बलगर्वित । येन वं पीडितो वाढमायस्य कार्मुकं । तस्याद्य कर्मणः कर्ण: फलमाश्थति दारुण । अद्य वामनुपश्यामि कर्ण इत्वा महोपते। मभाजयितमाक्रन्दादिति सत्यं ब्रवीमि ते। नाहवा विनिवर्तिव्ये कर्णमद्य रणजिरात् । इति भत्येन ने पादौ स्पृशामि जगतीपते। ॥ सञ्जय उवाच ॥ इति ब्रुवाणं सुमना. किंगेटिनं युधिष्ठिरः माहवचो वृहत्तरं । शोकवयं जीवितमीमितन्ने जय सदावीर्य मरिचयं तदा। प्रयाहि बुद्धिञ्च दिशन्तु देवता यथाऽहनिचामि तवास्तु तत्तथा। प्रयाहि शीघ्र जहि कर्णमाहवे पुरन्दरो दृमिवात्मवृद्धये। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरार्जुनसंवादे एकसप्ताऽध्यायः ॥७१ ॥ । मञ्जय उवाच ॥ प्रमाद्य धर्मराजानं प्रदृष्टेनान्तरात्मना । पार्थ प्रोवाच गोविन्दं सूतपुत्रवधोद्यतः । कल्प्यतां मे रयो भूयो युज्यन्ताश्च हयोत्तमाः । श्रायुधानि च सर्वाणि सज्यन्ता मे महारथ। उपावृत्ताच तुरगा. मिविताशाश्वसादिभिः । रथापकरणे. मन्ना उपायान्तु वरान्विताः । प्रयाहि भी गोविन्द सूतयुजिघामया। रवमुळे महाराज फागुनेन महात्मना । उवाच दारुकं कृष्ण. कुरु मर्च यथाऽब्रवीत्। अर्जुना भरतश्रेष्ठः श्रेठ सर्वधनुष्मतां । वाशप्तस्तथ कृष्णेन दारको राजसत्तम । योजयामास स रथं वैयाधे शत्रुतापनं । मग निवेदयामाम पाएड्वस्य महात्मन. । युक्रन्तु न रथं दृष्ट्वा दारकेश महात्मना। प्राच्य धम्मराजानं बाप्राणान् स्वसिवाय च । सुमद्दलं खस्त्ययनमारोह रथोत्तमं । कम्प राणा महाप्राज्ञो धर्मराजो युधिष्ठिर । श्राधिपोऽयुत सतत. पायात कर्णरय प्रति। नमाधानी महेवाम रष्टा भनानि भारत । निहतं मेनिरे कप पाण्डवेन महात्मना । सम्मिलाः सभी दिनों राजन् समन्ततः । चापाय पनपत्राय फ्रीक्षार्थव जनेश्वर। प्रदक्षिरमकुम्मन्त तदा वै पाएनन्दनं 1 परवः परिशे राजन् पुनामानः सभाः शिवाः । ।

·अध्याय ७२।] ॥ कर्णपर्व।। १२० . बरयन्तोऽर्जुन युद्धे दररूपा ववाशिरे । कट्वा टधा बकाः श्येना वायसाथ विशाम्पते । अग्रतस्तस्य गच्छन्ति मांसहेतोभयानकाः। निमित्तानि च धन्यानि पाण्डवस्य शमिरे। विनाशमरिसैन्यानां कर्णस्य च बधं प्रति। प्रयातस्थाय पार्थस्य महान् खेदा यजायत । चिन्ता च विपुला जज्ञे कथचेदं भविश्यति । ततो गाण्डीवधन्वानमनवीन्मधुसूदनः । दृष्ट्वा पार्थ तथा यान्तं चिन्तापरिगतं तदा । ॥ वासुदेव उवाच ॥ गाण्डीवधन्वन् संग्रामे ये वया धनुषा जिताः। न तेषां मानुषो जेता त्वदन्य दइ विद्यते । दृष्टा हि बहव. पूराः शक्रतुल्यपराक्रमाः । वा प्राप्य समरे शारा ये गता. परमां गति। को हि द्रोणञ्च भीमञ्चभगदत्तञ्च मारिप । विन्दानुविन्दावावन्या काम्बोजञ्च सुदविणं । शुतायुपं महावीर्यमच्युतायुपमेव च । प्रत्युगम्य भवेत् क्षेमी यो न स्यात्त्वमिव प्रभा। नव स्वाणि दिव्याणि लाघवं बलमेव च । संमोहय युद्धेषु विज्ञानस्य च मन्नतिः। वेधः पातच लक्ष्येषु योगथैव नपार्जुन। भवान् देवान् सगन्धवान् हन्यात मह चराचरान। पृथिव्यान्तु रणे पार्थ न योद्धा त्वत्सम पुमान् । धनुाहा हि थे केचित् चिया युद्धदुर्मदाः। श्रादेवात्त्वत्समन्तेषां न पश्यानि स्टोनि च । ब्रह्मा च प्रजाः स्टा गाण्डीवञ्च महङ्कनुः । येन से युध्यसे कार्य तस्मान्नाहि त्वया ममः। अवश्यन्तु मया वाच्यं यत् पयं तव पाण्डव । माऽवमंस्था महाबाहो कर्णमाहव भाभिनं । कोहि बलवान् दृप्तः कृतालय महारथ । कृती च चित्रयोधी च देशकालस्य कोविदः । यइनाऽत्र किमुक्रेन स पात् ग्टणु पाण्डव । वत्सम त्वदिशियं वा कर्ण मन्ये महारथं । परमं यनमास्याय वया वयो महाहवे। तेजसा वहिसदृशो वायुवेगममा जवे। अन्तकप्रतिमः क्रोधे सिंहसंहननो बली। अष्टर निर्म हावाहु ढोरस्कः सुदुर्जयः । श्रभिमानो च रथ प्रवोर. प्रियदर्शनः। मर्याधगणेथुनो मित्राणामभयङ्कर । मततं पाण्डवद्देषो धार्तराष्ट्रहिते रतः। सरवयो राधेयो देवैरपि सवासवः । अते वामिति मे बुद्धिस्तदद्य जहि सूतज । देवैरपि हि संयत्तैर्बिभ्रनिर्मामभोणितं । अशक्यः स रथो जेतुं मवरपि युयुत्सुभिः । दुरात्मानं पापछत्तं नृशंसं दुटपाण्डवेयेषु नित्यं । होनस्वार्थ पाण्डवेयैर्बिरोधे हत्वा कर्श निचिनार्यो भवाद्य । तं सूतपुत्त्रं रथिनाम्बरिष्ठं निष्कालिक कालवशं नयाद्य। सनपुत्रं रयिनाम्बरिठं हत्वा प्रीति धर्मराजे कुरुथ्व। जानामि ते पार्थ वीर्य यथावदुझारणीयञ्चमुरासुरैश्च । सदाऽवजानाति हि पाण्डुपुत्रानमो दान सूतपुत्त्रो दुरात्मा । प्रात्मानं मन्यते पोरं येन पाप. मुयोधन. । स्वमद्य मूलं पापानी जहि मानिधनञ्चय। . सह जिहं धनुरास्वं भरदंष्ट्रं तर खिनं नं पुरुषधार्दूलं जहि कर्ण धनञ्जय। अहं बामनुजानामि वीर्येण च बलेन च । जहि की रणे हर मातङ्गभिव केशरी। यस्य वीर्येण वीर्य्यन्ते धार्तराष्ट्रिाऽवमन्यते । नमद्य पार्थ संग्रामे कर्ण वैकतनं जहि। इति श्रीमहाभारते कर्तपर्वणि कृष्णार्जुनभवादे दिसप्तताऽध्यायः ॥ १२ ॥ .

·१२८ । यीमहाभारतं ॥ [थधाय । - ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततः पुनरमेयात्मा केशवोऽर्जुनमब्रवीत् । छतमपल्पमायानं बधे कर्णस्य भारत । अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत। विनाशस्यानिघोरस्य नरवारणवाजिना। भूला हि विपुला सेना तावकानां परः मह । अन्यान्य समरं प्राप्य किञ्चिछपा विशाम्पते । भूला वै कारवाः पार्थ प्रभूतगजवाजिनः । वा वै शर्बु समासाद्य विनष्टा रएमईनि । रते ते पृथिवीपाला एञ्जयाय समागताः । वा समामाद्य दुद्ध पापवाय व्यवन्यिताः । पाञ्चालः पाण्डव स्यै. करूयश्चेदिभिः सह । त्वया गुप्तैरभित्रनैः कृतः शत्रुगणदयः । को हि शक्तो रणे जेतुं कौरवास्तात संयुगे । अन्यत्र पाण्डवायुद्धे लया गुप्तान्महारथात्। शकस्वं हि रणे जेतुं ससुरासुरमानुपान् । त्रील्लोकान् समरे युतान् किं पुनः कौरवं वलं । भगदत्तञ्च राजानं कोऽन्यः शकत्वया विना। जेतुं पुरुषशार्दूल योऽपि स्यादामवोपमः । तथेमा विपुला सेना गुप्ता पार्य त्वयाऽनघ । न शेकुः पार्थिवाः सर्वे चतुर्भिरपि वोचित । नयैव सततं पार्य रक्षिताभ्या त्वया रणे। धृष्टद्युम्रभिखण्डिन्या भीमद्राण निपातिता। को हिशको रणे पार्थ भारतानां महारया । भीमद्राण युधा जेतुं शक्रतुन्यपराक्रमा। को हि शान्तनवंभीमं द्रोण पैकर्तनं का द्राणिश्च मामदनिश्च कृतवाणमेव च । सैन्धव मद्रराजान राजानञ्च सुयोधनं । वीरान् कृतास्वान समरे सदानेवानिवर्तिनः । अगहिणोपनीनुयान् महतान् युद्धमदान् । वाटते पुषव्यान जेतु शक्क पुमानिह। श्रेषश्च बहुलाः चीणाः प्रदीर्णय रथदिपाः । नानाजनपदायोग्राः क्षत्रियाणाममविण । गोवामदाममीयानी वशातीनाञ्च भारत। प्राच्याना वाटधानाना भोजानाञ्चाभिमानिना। उदोर्णश्वगजा मेना सर्वतत्त्रस्य भारत । वा समासाद्य निधनं गता भीमच भारत । उग्राय भीमकमाणस्तुपारा यवनाः खगाः। दा भिसारा दरदाः शका रामउौकणाः । अन्धकाच पुलिन्दाय किरातायोयविक्रमाः । म्लेच्शय पार्वतीयाथ सागरानूपवासिनः । संरम्भिण युद्धशौण्डा बलिना दण्डपाण्यः । रते सुयोधनस्यार्थे मरधाः कुरुभिः सह । न शक्या युधि निर्जेतुं बदन्येन परन्तप । धानराधमुदयं हि व्यूढं दृष्ट्वा महाबलं। यत्र वं न भवेस्त्राता प्रतीयान् को नु मानवः । तत्मागरमिवोद्भूतं रजसा वृतं बलं । विदार्थ पाण्डवैः फु?लया गुप्तहत विभो । मागधानामधिपनिर्जयसेना महाबलः । अद्य मन्त्र चाहानि हतः सख्येऽभिमन्युना । ततो दशमहम्माणि गजाना भीमकर्मणा । जपान गदया भीमस्तस्य राजः परिप्रदं । नतोऽन्येऽभिहता नागा रयाश मतमो बलात्। तदेवं समरे पार्थ वर्तमाने महाभये। भीमसेनं समासाद्य वाच पाण्डव कारवाः । मव जिरथमाता म्युलोकमितो गताः । तथा मेनामुखे नत्र निहते पार्थ पाण्डवैः। भीमः प्रारजदुगापि भरजाम्नानि मारिप । म चेदिकाधिपाचालान करूपान्मत्स्यकैकयान् । अप्रपाद्य मिधनमनयत् परमाल वित्। तस्य चापयुतबाणः परदेविदारणः । .

·अध्याय ७३1] ॥ कर्णपर्व ॥ १२८ पूर्णमाकाशमभवद्रुकापु रजिमगैः। इन्यायसहस्राणि रकैकेनैव मुटिना। लक्ष नरदिपान् हत्वा समेतान् स महायलान्। गत्या दशन्या ने गत्वा अनुनाजिरयदिपान् । • हित्वा नरगतीवुया. स वाणानाहवे त्यजन्। दिनानि दम भीमेण निघ्नता तावक वल । शून्या फता रथोपस्या हताय गजवाजिनः । दर्शयित्वात्मना रूपं स्ट्रेपेन्द्रसम युधि । पाण्डवानामनोकानि निटच्यामी व्यथातयत् । विनिनन् पृथिवीपालाश्चेदिपाश्चालकैकयान् । अदहत् पाण्डवी मेनी रथाश्वगजसकुला । मन्नन्तमसवे मन्दमुञ्जिही'. मुयोधन। तथा चरन्त समरे तपन्तमिव भास्करं । पदातिकोटिमाइस्रा. प्रवरायुधपाणय'। न कुः सञ्जया द्रष्टुं नयवान्ये महीक्षितः। विचरन्नं तया तन्तु संग्रामे जितकाभिनं। मवाद्यमेन महता पाण्डवान् समभिवत् । स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान् सृञ्जयानपि । रक रव रणे भीम रकवीरत्वमागतः । भिखण्डो समामाद्य त्वया गुप्तो महाननं । जधान पुरुषव्याघ्र पर. मन्नतपर्वभिः । स एप पतित. घेते भरतल्पे पितामहः । ला प्राप्य पुरुषव्याघ्र शुत्र प्राप्येव वामवं। द्रोणः पञ्चदिनान्युयो विधच रिपुवाहिनों। कला व्यूहमभेद्यञ्च पातयित्वा महारथान् । जयद्रयस्य समरे छन्वा रक्षा महारथः। अन्तकप्रतिमद्यायो रावियुद्धेऽदइन्प्रजा. । दग्ध्वा थाधाञ्छरैरो भारद्वाजः प्रतापवान्। घटद्युम्नं समामाद्य म गत परमी गति । यदि वाऽद्य भवान् युद्धे सतपुनमुखान् रयान । नवारयिय्यन मंग्रामे न स्म द्रोणे व्यनक्षत। भवता तु बल मर्च धार्तराष्ट्रस्य वारित । ततो द्रोणो हतो युद्धे पार्यतेन धनञ्चय । वंवा को रणे कुर्यात्त्वदन्यः चचियो युधि । यादृशन्ते कृतं पार्थ जयद्र्यरथं प्रति । निवार्य मेनी महती हत्वा सरांय पार्थिवान् । निहत' मैन्धवो राजा त्वयाऽनयलतेजण । प्राय सिन्धुराजस्य वध जानन्ति पार्थिवा। अनाय्य हि तत्त्वत्तव हि पार्थ महारथः । वा हि प्राप्य रणे शत्रनेकाहादिति भारत । नश्यमानमहं युक्तं मन्येयनिति मे मनि । मेय पार्थ चमूर्घारा धार्तराष्ट्रस्य मयुगे। हतमर्वस्ववीरा धिभोमणि यदा इती। धीर्णप्रयरयोधाऽद्य हतव जिरय दिया। हीना सूर्येन्दुनववैद्यौरिवाभाति भारती विश्वस्ता हिरण पार्थ अनय भीमविक्रम । श्रामरीव पुरा मेना शक्रस्यव पराक्रम । तेषां इतावभिटास्नु मन्ति पञ्च महारया । अश्वत्थामा कृतवर्मा कणे मद्राधिप छप. नास्लमद्य नरव्याघ हला पञ्च महारयान्। हतामित्र. प्रयच्छोर्ती राजे मद्दोपपत्तना माकाशजनपाताली सपर्वतमहावना । प्राप्नोत्वमितवीर्यश्रीरद्य पार्थो वसुन्धरा । रता पुरा विष्णुरिख हला दैतेयदानवान् । प्रयच्छ मेदिनी राधे शकायैव हरिया। अद्य मोदन्तु पाञ्चाला निहतेवरिपु लया। विएना निहतेष्वेव दानवेयेषु देवताः । यदि वा विपदा श्रेष्ठ दोण मानयतो गुरुं । अन्नत्यानि सपा नोस्ति रुपे चाचार्यगौरवात् । अत्यन्तापचितान् बन्धून्मानयन् नाटवान्धवान् । ३ ·॥ श्रीमहाभारन ।' [अध्यय ७३॥ २००५ कृतवर्माणमासाद्य न नेष्यमि यमरय । भ्रातरं मातुरामाघ मयं मद्रजनाधिपं । यदि त्वमरविन्दास दयावान जिघांससि । दम पापमति जुद्रमत्यन्तं पाण्डवान् प्रति। कर्णमद्य नरश्रेष्ठ जह्याश निशितैः शरैः। रतत्ते सुकृतं कर्म नाव किशन युज्यते । वयमप्यनुजानीमो नाच दोषोऽस्ति कयन । दहने यत् मपुचाया निमि मातस्तवानघ। धूतार्थ यञ्च युमासु प्रावर्तत सुयोधनः । तस्य सर्वस्य दुष्टात्मा कण वै मूलमित्युन । कर्णाद्धि मन्यते चाणं नित्यमेव सुयोधनः। ततो मामपि मरधा निग्रहीतुं प्रचक्रमे। स्थिरा बुद्धिर्नरेन्द्रस्य धार्तराष्ट्रस्य मानद । कर्ण. पाथायणे मवान् विजेण्यति न संशयः। कर्णमाश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रेण विग्रहः । रोचितो भवता माई जानताऽपि बलं तव । कर्णेऽपि भापते नित्यमहं पार्यान् ममागतान् । वासुदेवञ्च दाभाई विजेण्यामि महारथं । प्रोत्साहयन् दुरात्मान धार्तराष्ट्र सुदुर्मतिं । ममिता गर्नते कर्णस्तमद्य जहि भारत । यच युमासु पापं वै धार्तराष्ट्रः प्रयुक्तवान् । तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णः पापमतिर्मुखं । यच तद्धार्तराष्ट्रस्य क्रूर षद्भिर्महारथैः। अपश्यं निहतं वीरं सौभद्रमपभेवणं । द्रोणट्राणिकपान् वीरान कर्षयन्त नरर्षभान् । निम्मनुयाय मातङ्गान् विरयाच महारयान्। व्यश्वारोधाच तुरगान् पत्तीन् व्यायुधजोविनः । कुर्वन्तम्षभस्कन्धं कुरुवृष्णियशस्कर । विधमन्तमनोकानि व्यययन्त महारयान्। मनुय्यवाजिमातङ्गान् प्राखिन्तं गमवयं । शरैः सौभद्रमायान्त दहन्तमिव वाहिनी । तन्मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे। यत्तचापि च दुष्टात्मा कर्णोऽभ्यद्रुह्यत प्रभो। अमनुवंद्याभिमन्योः कर्ण स्थातु रणे ऽयतः । मौभद्रशरनिर्मिती निसंज्ञः शोणितोषितः । निःश्वसन क्रोधसदीप्तो विमुखः भायकाति.। अपमानवतात्माहो निराश्यापि जीविते । तस्या सुविइल. संख्ये प्रहारजनित्यमः । अथ द्रोणस्य समेर तत्कालसदृशं तदा । युवा कर्ण वचः क्रूरततपिच्छेद कार्मुकं । नतम्धिनायुधं नेन रणे पञ्च महारथाः। तचैव निकृतिप्रज्ञा. पाइनञ्छरदृष्टिभिः । तस्मिन् विनिहते वीरे सर्वेषां दुःखमाविशत् । प्राहसत् स तु दुष्टात्मा कर्ण. स च सुयोधनः । यच कर्णोऽब्रवीत् कृष्णा सभाया पल्पं वचः । प्रमुख पाण्डवेयाना कुरूणाञ्च नृशंसवत्। विनष्टा. पाण्डवाः रुष्णे शाश्वतं नरकं गताः । पतिमन्यं पृथुश्रोणि गुणोष्व मृदुभारिणि । रपालं तराष्ट्रस्य दामीभूता निवेशन प्रविशामलपझातिन सन्ति पतयस्तव । इत्युकवानधर्मजस्तदा परमदुर्मनि. । पाप. पापं वचः कर्ण: दावतस्तव भारत। प्रय पसस्य तदाक्यं सुवर्णविरुताः भराः। भमयन्तु मिलाधीतास्वयाऽस्ता जोवितच्छिदः । यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि तवास्तयि । नान्यद्य जीवितहास्य समपन्नु गरास्तव । गाण्डीवप्ररितान् धोरानद्य गाः स्पृमछान् । कर्णः मरत दुष्टात्मा वचन द्रोणभीमयोः । मुपपुरुष नाराघाः भत्रुप्ना वैद्युतप्रभालियाऽस्तारतस्थ वाणि भित्त्वा पास्यन्ति मोणित। २०१० २०१५ .

·अध्याय ७३ ७३1] । कर्णपर्व "१३१ . १७२. १०२५ उपास्वगुजनिर्मुना म भित्त्वा महागराः । अद्य कर्ण महावेगा: प्रेषयन्तु यमवयं। अद्य हाहायता दीना विषन्नास्लछार्दिताः। प्रपतन्तं रयात् कर्ण पश्यन्तु यसुधाधिपाः । अद्य माणितमममं शयानं पतितं भुवि। अपविद्धायुधं कर्ण दोनाः पश्यन्तु बान्धवाः । इस्तिकतो महानस्य भलेनोन्मयितस्वया । प्रकम्पमानः पतत भूमावाधिरथर्वज. । वया परशतैश्विन रयं हमविभूषितं । इतयोद्धारमुत्सृज्य भीतः शल्यः पलापतां । ततः सयाधना दृष्ट्वा इतमाधिरथिं वया। निराशो जीवित वद्य राज्ये चैव भवत्वरित रौद्रवन्ति पाञ्चाला वधमानाः शितैः शरैः। कर्णन भरतश्रेष्ठ पाण्डवानुजिहोपवः । पाचालान प्रापदेयाय घट्युवशिखण्डिनी । घरद्युम्नतनूजांच मतानोकच नाकुलि। नकुलं महदेवध दुर्मुखं जनमेजयं । मुधाणं सात्यकिञ्च विद्धि कर्शवशङ्कतान् । अभ्याहतानां कर्णेन पाञ्चालानामसा रणे। यूयते निनदो पारखइन्धूनां परन्तप । न ले भीताः पाचाला भीमात्रामन् परामुखाः । न हि मृत्यु महेष्वासा गणयन्ति महारणे। य एक पाण्डवी मनी शरीधे समययत् । तं मनासाद्य पाघाला भीमानासन् परामुखाः। तथा ज्वलन्तमसामिं गुमनधनुष्मता। निर्दहन्तञ्च ममरे दुर्द्ध द्रोणमाजमा। ते नित्यमुदिता जेतुं मधे शत्रुमरिन्दम । न जात्वाधिरयेतिाः पाञ्चालाः स्युः परामुखाः । नेपामापतता शरः पाञ्चालाना तरखिनी। पादत्तासुन् भरै, कर्णः पतङ्गानामिवानलः। तांस्तयाऽभिमुखान् वीरान् मित्रार्थ त्यतजीवितान् । अयं नयति राधेयः पाञ्चालान् भनशा रणे। तद्भारत महवामानगाधे मनताऽभवे । कर्ण सवो भूला पाञ्चालास्त्रातुम मि । अस्वं हि रामात् कर्णन भागवावृत्तिमात् । यदुपातं महाघोरं तस्य रूपमुदीर्थते। तापनं ममन्याना धाररूपं मुदारणं । समात्य महासेना ज्वलन्त खेन तेजमा । रते चरन्ति संयभि कर्मचापच्युताः मराः। भमराणमिव बाताम्सापयन्ति स्म तावकान् । रते द्रवन्ति पाञ्चाला दितु मामु भारत। कर्णस्त्रं समरे प्राप्य दुर्निवार्थमनात्मभिः। रय भौमा दृढमोधी वृतः पार्य समन्ततः । सञ्चयैयाधयन् कथं पोद्यते निमितः शरैः। पाण्डवान् सृञ्जयोथव पाश्चानाशव भारत। हन्यादुपैक्षितः कर्णो रोगो देहमियागतः । नान्य लत्ता दिपाय नि योधं यौनिष्ठिरवले। यः समासाद्य राधेयं स्वस्तिमानाब्रोट्टई । नमद्य निशितैयायिनिहत्य नरर्षभ। ययाप्रतिज्ञं पार्य कृत्वा कीर्तिममानुहि । त्वं हि शक्को रणे जेतुं मकानपि कारवान्। नान्यो युधि युधा श्रेष्ठ मत्यमेतद्रवीमि ने। सतत् कृत्वा महत् कर्म हला का महारथं । छतास्वः सफलः पार्थ सुखी भव नरोत्तम इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि नोपदेशे त्रिसप्ततोऽध्यायः ॥ ७३ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ म के यवस्य बीनरसु. श्रुत्वा भारत भाषितं । विगोक. मम्प्रष्टय वयेन ममायत। ततो ज्यामभिम्टज्या व्य विपदाण्डिवं धनुः । दधे कर्णविनाशाय केयवश्वाभ्यभाषत। २०३० - १०४ - ·॥योमाभारतं॥ [अध्याय 31 - । बया नाथेन गोविन्द मुव एव जयो मम । प्रमनी यम्स मे ऽद्य वं नाके मतभविष्यत् । सराहायो यहं कृष्ण गोलाकान् वै यमागतान्। प्रापयेयं परं लोकं किमु क माहवे। पश्यामि द्रवती मेनो पाञ्चालाना जनाईन । पश्यामि कर्ण ममरे विचरन्तमभीतवत्। भार्गवास्वञ्च पश्यामि ज्वलन्त कृष्ण सर्वशः । सरं कर्णन वार्णय पकणेर ययाऽभनि। अयं खलु स सङ्गामा यत्र कर्ण मया हत। कथयिष्यन्ति भूतानि यावद्भनिर्धरिष्यति । अद्य पण विकर्ण मे कर्ण नेवन्ति मृत्यवे । गागडोवनुकाः क्षिण्वन्तो मम हस्तमोदिताः। अद्य राजा पृतराष्ट्र खां बुद्धिमवमंस्थते । दुर्योधनमराज्धा यया राज्येभ्यपिञ्चयत् । अद्य राज्यात् सुखाचैव श्रिया राष्ट्रातया पुरात्। पुत्तेभ्यद्य महावाहो तराट्रो विमोच्यति । अद्य दुर्योधनी राज्याज्जीविताच निराशकः भविष्यति हते कर्ण कृष्ण सत्यं ब्रवीमि ते । अद्य दृष्ट्वा मया कर्ण परैर्बियकलीकृत । स्मरतां तव वाक्यानि शभ प्रति जनवरः। अद्यासौ मैग्वलः सप्ण लहान् जानातु वै शरान् । दुरोदरच गाण्डीवं मण्डलञ्च रयं मम । अद्य कुन्तीसुतलाई दृढं राज्ञः प्रजागरं । व्यपनेष्यामि गोविन्द हत्या कर्ण जिते । अद्य कुन्नीसुतो राजा हते सतसुते मया। सुप्रष्टमना: प्रीनविर सुखमवाश्यति । अध चाइमनाव्यं केशवाप्रतिम शरं । उत्सच्यामोह य. कर्ण जीविता,मयियति । यस्व चैतद्वतं मां बधे किल दुरात्मनः । पादौ न धावये नावद्यावद्धन्या न फाल्गुन । मृषा कृत्वा व्रतं तस्य पापस्य मधुसूदन । पातयि रथात् कार्य गरी. मन्नतपर्वभिः। थाऽभा रणे नरं नान्य प्रयिव्यामनुमन्यते । तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पास्यति शोणित। अपतिसि यप्णेति सूतपुत्ला यदब्रवीत्। तराष्ट्रमते कप: लापमानः स्वकान् गुणान् । अनृतं तत्करिय्यन्ति मामका निशिताः शरा. । पाशीविषा व क्रुद्धास्तय पास्यन्ति शोणित। मया हसवता मुका नाराचा वैद्युनविपः । गाण्डीवसृष्टा दास्यन्ति कर्णस्य परमा गति। अद्य तस्यति राधेयः पाशाली यत्तदाऽब्रवीत्। सभामध्ये वच, क्रूर कुत्सयन पाण्डवान् पनि। ये वैपण्डतिलास्तव भविताराऽद्य ते तिला. । हते वैकर्तन कर्ण सूतपुत्त्रे दुरात्मनि । श्रव. पाण्डुपुत्त्रेभ्यस्त्राम्यामोति यदरवीत् । एतराष्ट्रसुतान् कर्ण. साघमानात्मनो गुणान्। चनृतं तत् करिष्यन्ति मामका निभिताः भराः । हन्ताऽहं पाण्डवान् नान् सपुत्वानिति योऽब्रवीत्। तमद्य का हन्ताऽस्मि मिपता सर्वधचिनी । यस्ख वीर्य समाश्रित्य धार्तराष्ट्रो महामनाः। प्रदानन्यत दुद्धिनित्यमम्मान्दुरात्मवान् । श्रय कर्ण इते छष्ण धार्तराष्ट्रा भराजका.। रिद्रयन्तु दिशा भीताः मिहनस्ता: गाव । यद्य दुर्योधनो राजा श्रात्मानचानुमोदना। पने कर्ये गया मख्य मधुचे मसुद्दजने। श्रद्य कर्ण इतं दृष्ट्वा धार्तराप्तिोऽत्यमर्पणः । गनात मा रणे शप्रा प्रपर मर्चधविना । मपुत्तपात्र नामात्यं मभृत्यञ्च निराश्रयं । अब राज्य करियामि तराष्ट्र जनेश्वरं । अद्य कर्णस्य चकाङ्गाः ऋयादाय पृयविधाः । १००० १०॥ १ ·यध्याय ७४/७५ 11 । कर्णपर्व ॥ । L शरैछिन्नानि गात्राणि विचरियन्ति केशव । अद्य राधासुतस्याहं संग्रामे मधुसूदन । शिरकस्यामि कर्णस्य मिपता सर्वधन्विना । अद्य तीक्षौलिपाठेच पुरैय मधुसूदन । रणे हेरम्यामि गात्राणि राधेयस्य दुरात्मनः। अद्य राजा महत् कृच्छं मन्यच्यति युधिष्ठिरः। सन्तापं मानम वीरविरसंभृतमात्मनः। अद्य केशव राधेयमह हला मवान्धवं। नन्दथियामि राजानं धर्मपुत्र युधिष्ठिरं । अद्याइमनुगान् कृष्ण कर्णस्य कृपणान् युधि । हन्ता ज्वलनमहाभैः मरैः सर्पविषोपमः। अद्याई हेमविकीर्द्धपत्रैरजिमग.। संस्तरिष्यामि गोविन्द वसुधा वसुधाधिपः । अद्याभिमन्याः भवण मन्पा मधुसूदन । प्रमथिव्यामि गात्राणि शिरामि च शितैः शरैः । अद्य निर्धाराशाच भाचे दास्यामि मेदिनी। निरर्जुना वा प्रथिवी केशवानुचरिष्यसि । अद्याहमनृण. कृष्ण भविष्यामि धनुता। कोपस्य च कुरूणाञ्च शराणां गाण्डिवस्य च । अद्य दुःखमहं मोक्ष्ये त्रयोदशममार्जितं। हला कर्ण रणे कृष्ण सम्वरं मघवानिव। अद्य कर्ण इते युद्धे मोमकानां महारथाः । कृत कार्यञ्च मन्यन्ता मिबकार्यमवो युधि। मम चैव कयं प्रोतिः भेनेयस्थाद्य माधव । भविष्यति हते कर्ण मयि चापि जयाधिके । अहं इला रणे कर्णं पुत्वश्चास्य महारथ। प्रीति दास्यामि भोमस्य यमयो. मात्यकस्य च । यद्युबशिखण्डिन्या पाञ्चालानाञ्च माधव । अयानृशं गमिय्यामि हत्वा कर्ण महाहवे। अद्य पश्यन्तु मंग्रामे धनञ्जयममर्षणं । युध्यन्तं कारवान संख्ये पातयन्तञ्च सजा भवत्मकाय वक्ष्ये च पुनरेवात्ममंस्तवं । धनुदे मत्समो नास्ति लोके पराक्रमे वा मम कोऽस्ति तुन्यः । को वाऽप्यन्या मत्समोऽस्ति क्षमावास्तया क्रोधे सदृशोऽन्या नमेऽस्ति। अहं धनुमानसुरान् मुराय माणि भूतानि च मनतानि। खवाबी हमये पराभवं मत्परिवं विद्धि परं परेभ्यः। ए. परार्चिषा गाण्डिवेनाइमेक मान्कुरूवाक्षिकांचाभिहत्य । हिमात्यये कवगतोययाऽमिस्तथा दहेयं सगणन् प्रमा। पाणा प्रयत्का लिखिता ममैते धनुय दिव्य विततं मवाणं । पादा च में मरया सध्धजी च न मादृशं युद्धगत जपन्ति । इत्येवमुक्काऽर्जुन एकवीरः विप्रं रिपुन. तिजोपमाः । भीमं मुमुक्षुः समरे प्रयातः कर्णस्य कायाच शिरो निधोईः। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि अर्जुननाघायां चतु.मततोऽध्यायः ॥ ७४ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ समागमे पाण्डवहनयानां महाभये मामकानामगाधे। धननये तात रणाय याते कर्णेन तद्युद्ध मतोऽत्र कीदृक् । ॥ सञ्जय उवाच ॥ तेषामनीकानि वृहद्धनानि रणे समृद्धानि समागतानि। गर्जन्ति भेरोनिनदोन्मुखानि नौदर्यया मेघगणास्तपान्ते । महागजाभाकुलमस्वतीयं वादिचनेमीतलभब्दवच । हिरण्यचित्रायुधविद्युतश्च शामिनाराचमहास्नधारं । नदीमवेग रुधिरोपवाहि खड्नाकुलं चनियजीवघाति । अनाव फरमनिष्ट बभूव तत् संहरणं प्रजानां । एक रथं सम्परिवार्य मृत्युनयन्यनेके च रथाः समेता.। एकस्तयेक रथिनं रथाव्यस्तया ययापि रयाननकान् । - २ - ३ ·१३४ ॥श्रीमहाभारत [अध्याय ७५ ॥ ८॥ - रथं मसूतं सहयञ्च कश्चित्कचिद्रथी मृत्युवमं निनाय। निनाय चाप्येकगजेन करिद्रयान् यह युवतयाऽश्वान् । रथान् मस्तान् सहयान् गजाश्च मानरोन्मृत्युवभं भरोघे । निन्ये इयांचव तथा समादीन पदातिमहान्य नथव - पार्थः। 1. . एमः शिखण्डी च रणे समेता दुर्योधनं सात्यकिरध्यगच्छत् । श्रुतश्रवा द्रोणपुत्त्रेण सार्दू युधामन्युचित्रसेनेन साई। कस्य पुत्चन्तु रथी सुषेणं समागतं सृञ्जयश्चात्ताजा । गान्धारराज सहदेवः धात्ती महर्षभं सिंह दवाभ्यधावत्। शतानीको नाकुलिः कलपुत्रं युयुधानो सपनं घरोध.। समापयत् कर्णपुत्वस्थ शरः पाशालेय परवरिनेकः । रथर्षभः कृतवर्माणमामाद्रीपुत्रो नकुलचित्रयोधी। पाञ्चालानामधिपो याजमेनि. सेनापतिः कर्णमासमैन्यं । दुःशामना भारत भारतीव संधनकाना पृतना समृद्धा । भीमं रणे शस्त्रभृती बरिष्ठं समामदारत भीमवेगं । ११ कर्णात्मजे तच जघान वीरस्तथा छिन्नहोत्तमौजाः प्रमय । तस्योत्तमाङ्गं निपपात भूमौ निनादयन् गां निनदेन खञ्च। सुपेणी पतितं पृथिव्यां विलोक्य कर्णेऽथ तदातरूप: । क्रोधाद्धधास्तस्य रय ध्वनम्र वाणैः सुधानिमितरकन्तन। स तमौजा निशितः पृषत्कैर्विव्याध खड्नेन च भाखरेण । पाणिग्रहांश्चैव कृपस्य पत्ता शिखण्डिवाईस नतोऽध्यरीहत् । कृपन्न दृष्ट्वा विरथं रयस्यो नेप्च्छरस्ताडयितुं शिखण्डो। वणिरावार्थ रथं रूपस्य समुनहे पङ्कगता यथा गां। हिरण्यवमा निशितै.पृषकस्तवात्मजानामनिलात्मजावी अपानयत् भैन्यातीय भीमः कारोएपी मध्यगतो ययाऽकः। १८५" इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे पञ्चस्ततोऽध्यायः ॥ ७५ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ श्रथ लिदानी तुमुले विमर्दै दिपहिरेको बहुभिः समावृतः। महारण मारयिमित्युवाच भीमय मा वाहय धार्तराष्ट्री लं मारथे याहि जोन वाई याम्येतान् धार्तराष्ट्रान् यमाय। मञ्चोदितो भीमसेनेन चैव स मारथिः पुत्ववलं त्वदीयं। प्राथाक्ततः सम्बरमुगवंगी यतो भीमस्तद्दलं गन्तुमैच्छत् । ततोऽपरे नागरथावपत्तिभिः प्रत्युद्ययुग कुरवः समन्तात्। भीमस्य वाहाग्यमुदारवेगं समन्ततो वाणगणेनिर्जनुः । ततः भरानापततो महात्मा चिद वणिस्तपनीयमुख्यः । ने निपेतुस्तपनीयपुद्धा दिधा विधा भीमगरैनिकृत्ताः । ततो राजन्नागरथा चलूनां भीमाहतानां बरराजमध्ये १८५५ घोरो निनादः प्रयमा नरेन्द्र वजाहतानामिव पर्वतानां । ते वद्यमानाय नरेन्द्र मुख्या निर्भिद्यन्ता भीमशरप्रवेगः । भीमं समन्तान् समरेऽभ्यरोहन हृत शकुन्ता इव पुष्पहेतोः । ततोऽभियाने तव भैन्य सभीम. प्रादुयो वेगमनन्तवेगा। यथाऽन्तकाले अययन दिधदुर्भूतान्तयत् काल इवात्तदण्डः । नस्यानिवेगस्य रणेऽतिवेगं नाशक्नुवन् धारयितुं वदीया.। व्यासाननस्यापततो यथैव कालम्य कान हरतः प्रजा वै । ततो बलं भारत भारताना पदह्यमानं समरे महात्मा। भीतं दिशोऽकीयत भीमनुबंमहानि नाचगणा यथैवाततो धीमान मारयिमनवोहलीस भीमसेनः पुनरेव इष्टः। १८१' सताभिगानोदि खकान् परान वा रथान प्वगायापततः समेतान्। युध्यन् घई नाभिमानामि किञ्चिनमा मन्य स्खा ददिवेपत्क। रोन विशोकाभिनिगेय मन्नतो रथो धजायापि धुनोनि मे भय । राजातुरो नागमद्यत् किरीटी बहनि दुःखान्य भियानोऽमि सूत।

·अध्याय ७६ । कर्णपर्व १३५ रतदुःखं सारथे धर्मराजी यन्मां हित्वा यातवान् शत्रुमध्ये । नैनं जोवन्नाद्य जानाम्यजीवन् वीभमु वा तन्ममा द्यानिदुःख। सोऽहं दिपसन्यमुदग्रकल्पं विनामयिये परमप्रतीतः । एतनिहत्याजिमध्ये समेत प्रीतो भविश्यामि मह बयाऽद्य । सवास्तुपान् मायकानामवेक्ष्य किं शियं स्यात् मायकाना रये मे । का वा जाति. किं प्रमाणञ्च नेवी ज्ञाला व्यकं तत्समाच . वसुत। ॥ विशाक उवाच ॥ यन्मार्गणानामयुतानि वोर चुराय भसाच तयायुताख्याः। नाराचानां दे सहखे च वीर त्रीव च मदगम पार्थ। अत्यायुधं पाण्डवेयावशिष्टं न यहिच्छकट पनवीयं । एतद्विदन् मुच्च सहस्रशोऽपि गदामिबाडद्रविणञ्च तेऽस्ति। प्रामाश्च मुद्राः शक्रयस्तामराय मा भैषोस्व मंतयादायुधानी । ॥ भीममेन उवाच ॥ सूतानं परस भीमप्रयुक्तः मंभिन्दद्भिः पार्थिवाना सुवेगः । छन्नं वापराहवं,घोररूपं नष्टादित्य मृत्युलोकेन तुल्य। अति विदित पार्थिवान भविष्यति याकुमारच सूत । निमग्नो वा समरे भीमसेन एकः कुरून् वा समरे व्यगरीत् ।५८ . सर्व संख्य कुरवा निष्यतन्तु मां वालाकाः कीर्तयन्वाकुमारं । सानेकस्तानई पातयिते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु । आभास्तारः कर्भ चाप्युत्तमं ये तन्ने देवाः केवळ माधयन्तु। प्रायाविहाद्या न. शत्रुधातो शक्रस्वर्ण यज्ञ देवापहतः । ईक्षता भारती दीर्थनाणामेते कम्मादिद्रवो नरेन्द्राः । व्य धोमान् सयभाची नराय्यः भन्यं येतच्छादयत्याश वाण: पश्य ध्वजाय द्रवता विशेक नागान् हयान् पत्तिसंघीय संख्ये। रथान् विकीर्णान् परशक्रिताडितान् पश्यखैतान रयिन - । थैव सूत। श्रापूयते कौरवो चाप्यभीक्ष्ण सेना प्रमा मुसु हन्यमाना । धनञ्जयस्यायनितुल्यवेगैर्यता शरैः काञ्चनवाजाल. १२८ रते द्रवन्ति स्म रथावनागा पदानि धानतिमयन्तः । संमुद्यमानाः कारवाः सर्व एव द्रवन्ति नागा इव दाभीताः। हाहाकताचैव रणे विशोक मुन्नन्ति नादान विपुलान् गजेन्द्राः । ॥ विशाक उवाच ॥ किं भीम नेनं बमिहाश्टणापि विस्फारितं गाण्डिवस्यातिधोरं । द्धन पार्थेन विकृयतोऽद्य कचिन्नेमा तव कर्ण विनटा। सर्च कामाः पाण्डव ने समृद्धाः कपिनी दृश्यते पस्तिसैन्ये । नोलाइनाद्विद्युतमुच्चरनों नया पश्यविस्फुरन्ती धनुया। कपियो वीक्ष्यते सर्वतोवैध्वजायमाछाधनञ्जयस्वा वित्रासयन् दिपसंघान्विम विभेम्यस्मादात्मने भिवोच्य । १८. विभाजते चातिना किरीटं विचित्रमेतच धनञ्जयस्य । दिवाकराभा मणिरेप दिव्या विधाजते चैव किरीटवस्यः । पार्थ भीमं पाण्डुराभप्रकाभं परयख भद्धं देवदत्तं सुघोष । अभीपुहस्तस्य जनाईनख विगाहमानय चमूं परेषा । रविप्रभं वज्रनाभद्भुराना पार्थे खितं पश्य जनार्दनस्य । चक्र यावर्द्धन केशवस्य सदार्चितं यदुभिः पाय वीर।। महादिपाना सरलद्रुमोपमाः करा निकत्ताः प्रपतन्यमी तुरैः। किरीटिना नेन पुनः सनादिनः शानिहत्ता: कलिगरिवा द्रयः। नयैव कृष्णस्य च पाञ्चजन्य महाईनेतद्विजराजवर्ण कौन्तेय पश्योरसि कैस्तुभच जाचव्यमान विजयां सजच। ३६२५ ·2 १२६ ॥श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय ७४ ७७॥ ध्रुवं रथाग्यः समुपैति पार्थी विद्रावयन् सैन्यमिदं परेषां । शिताधवक्रमितप्रयुक्तैईथैर्महारथिनाम्बरिष्ठ । रथान् हयान पत्तिगणंच सायकैर्विदारितान् पश्य पतन्यनी यथा। तवानुजेनामरराजतेजमा महावनानीव सुषणवायुना। चतु,शतान् पश्य रथानिमान हतान् मवाजिसतान समरे किरीटिना । महेषुभिः मतमतानि दन्तिना पदातिसादीच रथा ननेकरः। अयं समभ्येति तवान्तिकं वली निनन् कुरूशिव इव यहाऽर्जुन । समृद्धकामोऽमि हतास्तवाहिता बलं तवायुश्च चिराय व र्द्धती। ॥ भीमधेन उवाच ॥ ददानि ते यामबरांचवर्दश प्रियाख्याने सारये सुप्रसन्नः। दामोभनञ्चापि रथांश्च विगति यदर्जुनं वेद यसे विधोका इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि भीममेनविशोकसंवाद षट्सप्ततोऽध्यायः ।। ७६ ।। ॥ सञ्चय उवाच ॥ श्रुत्वा तु रथनिर्धाप सिंहनादच संयुगे । अर्जुन. प्राह गोविन्दं भी नोदय वाजिनः । अज॑नस्य वच श्रुत्वा गोविन्दा नमत्रवीत्। रय गच्छामि सुचित्रं यत्र भीमा व्यवस्थित.। नयान्तमश्चहिमाचवणे सुवर्णमुकामणिजालनः। जम्भं जिघांसं प्रग्टहीतवचं जयाय देवेन्द्रमिवोयमन्यु। रथाश्चमातङ्गपदातिबंधा वाणखनैर्नेमिपुरखनैश्च । सन्नादयन्ता वसुधा दिशय क्रुद्धा नृसिंहा जयमभ्युदीयुः । नेपाच पार्थस्य समागमोऽभूत् देवासपापक्षपएं सुयुद्धं। त्रैलोक्यहेतोरसुरैर्ययामोद्देवस्य विष्णाजयती बरस्य। नरस्तमुवावचमायुधन्तमेक. प्रचिच्छेद किरीटमाली । जुराईचन्द्रनिभिनय भले. मिरासि नेपा बहुधा च बाछन् । वाणि वालव्यजनानि केतनश्वान् रथान् पत्तिगणान् दिपाय । ने पेतुरुया बहुधा विरूपा वातप्रणुनानि यथा वनानि। मुवर्णजालावतता महागणाः सवैजयन्ती ध्वजयोधकल्पिताः । सुवर्णपद्धरिपुभिः समार्चितायकामिरे प्रज्वलिता यथा विदार्य नागाश्वरथान्धनश्चयः भरोत्तमा सववञ्चमत्रिभैः । द्रुत ययो कर्णनिघासया तथा यथा मरुत्लान् बलभेदने - १८ - चला। पुरा। U २८. नतः म पुरुषप्यास्तव मैन्यमरिन्दमः । प्रविवेथ महायाहर्मकरः भारं यथा । यातायका रामवयपत्तिसमन्विताः । गजायमादियइलाः पाण्डवं ममुपाद्रवन् । नेपामापतता पार्यमाराकः मुमहानभत्। भागरस्यैव पुन्धस्य यथा स्यात् मलिलखनः । ने तु नं पुरुपया व्याघ्रा एवमहारयाः। अभ्यश्चन्त मयामे त्या प्राणनं भयं । नपामापतना नम भरवाणि मुघता । पर्जुना व्यधमन मैन्यं महावातो घनानिव। नेऽनुन मरिता भवा रयप्रहारिण। अभियाय महेश्यामा वियधुनिमितः परः । नतोऽभून. मायाणि रपारणवाजिनी प्रेपयामाम विषिर्यमप्य सदन प्रति। नयमानाः समरे पावापाने. म। नव नप म मोयन्ने भये जति महारथाः। नेपाच मनान् वीराम यतमानान्महारयान्। नो निमिन पिरनयद्यममादन। नेपथमानाः पमरे नामानिति परैः। धुंनं समभिन्यम्य दुदु दिशा दक्ष । नांदमानापोट्टवता वारिमोमुजे महापागिरिमापापदीय॑नः । 151 - h ·प्यध्याय ७७1] । कर्ण पर्व १३० . 1 . तान्तु मेना भृशं विद्धा द्रावयित्वाऽर्जुनः शरे । प्रायादभिमुखः पार्थः सूतानीकं हि मारिप । तस्य शब्दो महानासीत् परानभिमुखस्य वै। गरुडस्येव पततः पन्नगार्थे यथा पुरा। तन्तु भब्दमभिश्रुत्य भीमसेना महावत' । वभूव परमप्रीत. पार्थदर्शनलालम । श्रुत्वैव पार्थमायान्तं भीमसेन. प्रतापवान्। त्यक्त्वा प्राणान्महाराज मेना नव ममर्द ह। स वायुवीर्यप्रतिमा वायुवेगसमा जये। वायुवड्यचरद्भोमो वायुपुनः प्रतापवान्। तेनार्थमाना राजेन्द्र सेना नव विशान्पती व्यवश्यत महाराज भिन्ना नौरिव सागरे। नान्तु मेनां तदा भीमा दर्शयन् पाणिलाघवं । शरैरवचक्रोय. प्रेपयिष्यन् यमश्यं । तत्र भारत भीमस्य बलं दृष्ट्वाऽतिमानुपं । व्यधमन्त रणे योधा. कालस्येव युगक्षये। तथाऽदितान् भीमवलान् भीमसेनेन भारत । दृष्ट्वा दुर्योधना राजा इदं वचनमत्रवीत्। मैनिकाय मद्देय्वामान् योधाय भरतर्षभ। समादिशद्रणे सर्बान हत भीममिति स्म है। तस्मिन् हते हतं मन्ये पाण्डुसैन्यमशेषतः । प्रतिग्टय च तामाचा तव पुत्वस्य पार्थिवा.। भीभ प्रच्छादयामामु शरवः समन्ततः । गजाय बहुला राजन् नराञ्च जयग्टद्धिन. । रथे स्थिताय राजेन्द्र परिवबुरीकोदरं । म तैः परिवृत शरैः खरो राजन् समन्ततः । इशभे भरतश्रेष्ठा नतरिव चन्द्रमाः। परिवषी यथा सेमिः परिपूर्ण विराजते। स रराज तथा संख्ये दर्शनीयो नरोत्तमः। निर्विषो महाराज यया हि विजयस्तया। नस्य ते पार्थिवा सर्वे भरवृष्टिं मनासृजन् । क्रोधरनेवाः पुरा इन्तुक मा कोदरं । तो विदार्य महामेनी घरै. मन्नतपर्वभिः । निश्चक्राम रणभोमो मत्यो जाल दिवाम्भसि । इत्वा दशसहस्राणि गजानामनिवर्तिनी । नृपं शतसहसे वे दे शते व भारत। पञ्च चान्यसहस्राणि रयाना शतमेव च । हत्वा प्राखन्दयत् भीमा नदी भोणितवाहिनी। शोणितोदा रयावती इलिग्राहममाकुली । नरमीनाचनप्रान्ता केशवालभादला। मच्छिन्नभुजनागेन्द्रा बहुरबापहारिणे । उस्ग्राहा मजपचा गोर्पोपलसमावृता । धनु काभी शरावापा गदापरिपकेननी । इंसच्छत्रध्वजोपेतामुष्णीषवरफेनिला। हारपद्माकराञ्चैव भूमिरेभिनालिनी। पार्यवृत्तवता संख्ये सुतरां भीरुदुस्तरां। योधयाइवती संख्य वहन्ती पिटमादन। त्रणेन् पुरुपव्याघ्र प्रावर्तयत निम्नगां। यथा वैतरणीमुया दुस्तरामसतात्मभि. ! नया दुस्तरण घोरां भीरूणा भयवर्द्धिनी। यता यत पाण्डवेय. प्रविष्टो रयत्तम । ततस्ततोऽघातयत योधाञ्छतमहरूम। एवं दृष्ट्वा कृतं कर्म भीमसेनेन भंयुगे। दुर्योधनो महाराज भकुनि वाक्यमब्रवीत् । जय मातुल सङ्गाने भीममेनं महावल । असिन् जिते जितं मन्ये पाण्डवेयं महावन तत. प्रायान्महाराज सवलय. प्रतापवान् । रणाय महते युनो भादभि. परिवारितः। स समासाद्य मङ्गामे भीमं भीमपराक्रम । वारयामास तंबोरो वेलेव मारा। २८.५ । २क ·२६८ ॥ योमहाभारतं ॥ पिध्याय ७७॥ . सन्यवर्तन तंभोमी वार्थमाण: शितैः शरैः । शकुनिस्तस्य राजेन्द्र वामपोश्च स्तनान्तरे। प्रेषयामास नाराचान् रुकापुतान् शिलाशितान्। वर्म भित्वा तु ते घोराः पाण्डवस्य महात्मनः। न्यमजन्त महाराज करवाई एवरसमः सोऽतिविद्धा रणे भीमः परं एकाविभूषितं । प्रेषयामास म रुपा मौबलं प्रति भारत । तमायान्तं शरं घोरं शकुनिः शत्रुतापनः चिच्छेद सप्तधा राजन् कृतहस्तो महाबलः। तस्मिनिपतिते भूमौ भीमः युद्धो विशाम्पते । धनुन्छिछेद भलेन नौबलस्य हरुन्निव । तदपास्य धनुच्छिन्नं सौबलेयः प्रतापवान् । अन्यदादाय वेगेन धनुर्भलाच पोडशा तैस्तस्य तु महाराज भलैः मन्नतपर्वभिः। दाभ्यां स मारथिं ह्याशीनं सप्तभिरेव च । ध्वजमेकेन चिच्छेद दाभ्या छत्रं विशाम्पते। चतुर्भिश्चतुरो वाहान् वियाध सुवलात्मजः । ततः क्रुद्ध महाराज भीमसेनः प्रतापवान् । शक्ति चिप समरे एकादण्डामयस्मयो । सा भीमभुजनिर्मका नागजिव चञ्चला। निपपात रणे पूर्ण सावलस्य महात्मनः। ततस्तामेव संग्टह्य शक्ति कनकभूषण। भीमसेनाय चिक्षेप क्रुद्धरूपो विशाम्पते। मा निर्भिद्य भुज सव्यं पाण्डवस्य महात्मनः । निपपात नदा भूमौ यथा विद्युन्नभञ्युता। श्रयोत्क्रुष्टं महाराज धार्तराष्ट्रः समन्ततः। न तु तं मम्रो भीमः सिंहनादं तरखिना । अन्यदृह्य धनु. मज्यं चरमाणो महाबलः । मुहतादिव राजेन्द्र चादयामास मायकैः । भोवलस्य वलं संख्ये त्यत्वात्मानं महाबलः । तस्याश्यांधतुरो हत्वा सूतश्चैव विशाम्पते । ध्वविच्छेद भलेन बरमाणः पराक्रमी। हताय रथमुत्सृज्य त्वरमाणो नरोत्तमः। तस्या विस्फारयंशापं क्रोधरनेवणः वसन् । परय बहुधा राजन् भोनमार्छत्समन्ततः । प्रतिहत्य तु वेगेन भीमसेनः प्रतापवान। धनुछिच्छेद सो विव्याध च वितैः शरैः। मोऽतिविद्धा बलवता शत्रुणा अचुकर्षणः । निपपात तदा भूमी किश्चिमापो नराधिप । नतस्तं विकलं ज्ञाला पुचस्तव विभाम्पते । अपोवाह रथेनाजा भीमसेनस्य पत्थतः । रथस्य त नरव्याघे धार्तराष्ट्र पराभुषाः । प्रदुर्दिशी भीता भीमानाते महाभये। मौषले निर्जिते राजन् भीममेनेन धबिना। भयेन महताविरः पुत्रो दुर्योधनस्तव। अपायाजवनरश्वैः सापेको मातुल प्रति । परामपन्तु रागानं दृष्ट्वा सैन्यानि भारत । विप्रजग्मुः समुत्सृज्य दैरथानि समन्ततः । नान् दृष्टा विठ्ठलान् मान् धार्तराष्ट्रान् परामुखान् । जनाभ्यापतझीमः किरन शरमनान वहन् । ने यध्यमाना भीमेन धाराष्ट्राः पराभुषाः । कर्णमामाघ ममरे मिलता राजन् समन्नतः । महिनेपी महावीया दोणेऽभूत मुमहाबलः । भियनाका यया रामन् दोपमासाद्य निताः । भवन्ति पुरुषव्या भाविकाः कालपर्थये । तया कर्ष ममामाच नावकाः पुरुषर्षभ। फमायस्ता खिता राजन पम्पपयाः परस्परं । समाजग्मुय युद्धाय मृत्यु कला निवर्तनं। रतियोमहाभारत कक्षपपि भायदेयपरामये सलमानोऽधायः॥ २०॥ । ३१ - ·पध्याय ७८१] ॥ कर्णपर्व + . A ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ ततो भनेषु मैन्येषु भीमसेनेन संयुगे । दुर्योधनोऽब्रवीत् किनु मावला वाऽपि सञ्जय। कर्णी वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि । कपो वा कृतवमा च द्राणिर्दु शासनाऽपि वा। अत्यनुतमहं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमं । यदेक' समरे सर्वान् योधयामास मामकान्। यथाप्रतिज्ञ योधानी राधेयः कृतवानपि । कुरूणामय सर्वेषां कर्ण, शत्रुनिसूदनः । मर्म धर्म प्रतिष्ठा च जीवितामा च सञ्चय । नत् प्रभमंबलं दृष्ट्वा कान्तयेनामितौजसा। राधेयो वाऽप्याधिरथिः कर्ण. किमकरोद्युधि । पुत्रा वा मम दुर्झा राजानो वा महारथाः। ॥ सञ्जय उवाच ॥ अपराहे महाराज सूतपुत्त. प्रतापवान् । जघान मोमकान् सर्वान् भीमसेनस्य पश्यतः । भीमोऽप्यतिबल मैन्यं धार्तराष्ट्र व्यपोययत् । अय कर्णोऽनवोच्छल्न पाञ्चालान प्रापयख मां। द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीममेनेन धीमता । यन्तारमनवीत् कर्ण, पाञ्चालानेव मां वह । मद्राजस्ततः शल्यः श्वेतानश्वान्महाजबान्। प्राहिणचेदिपाञ्चालान् कारूपांथ महाबलः । प्रविश्य च महसैन्यं शल्यः परवलार्दन । न्ययच्छत्तुरगान हृष्टा यत्र यवैच्छदग्रणी । तं रथं मेघसहा वैयाघ्रपरिवारणं । संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास्वस्ता ह्यामन् विशाम्पते। नतो रथस्य निनद. प्रादुरामीमहारणे । पर्जन्यममनिर्घोष. पतस्यैव दीर्थतः । .तत भरमस्तीणराकर्णकर्णनि सूत.! जघान पाण्डवबलं शतशोऽथ सहस्रशः । तत्तथा ममेरे कर्म काणमपराजितं । परिवत्रुर्महेष्वासाः पाण्डवाना महारथा. । तं,शिखण्डी च भीमच घटद्युमय पार्षतः । नकुल' सहदेवय द्रौपदेयाय सात्यकिः । परिवर्जिघांसन्तो राधेय शरवृष्टिमि. । सात्यकिस्तु तदा कर्ण विभत्या निमित. शरैः । श्रताडयद्रणे परी जवुदेशे नरोत्तमः । शिखण्डी पञ्चविंशत्या दृष्टद्युमय सप्तभिः । द्रौपदयातु पथ्या सहदेवद्य सप्तमि । नकुलश्य शतेनाजी कर्ण विव्याध सायकैः । भीमनस्तु राधेयं नवत्या नतपणां । विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबल. । अथ प्रहस्याधिरयियातिपद्धनुरुत्तमं । मुमोच निशितान् वाणान् पोडयन् सुमहाबलः । नान् प्रत्यविध्यद्राधेय. पञ्चभिः पञ्चभिः । सात्यकेतु धनुछित्त्वा ध्वजञ्च भरतर्षभ । तन्तथा नवभिा?राजघान स्तनान्तरे । भीमसेनं तत. क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैः । सहदेवस्य भल्लेन ध्वजच्चि छेद मारिप । मारयिञ्च बिभिवाणराजघान परन्तप,। विरथान्द्रौपदेयाश्च चकार भरतर्षभ। अक्षणेनिमेषमत्रिण तदद्भुतमिवाभवत् । विमुखीकृत्य नान् मान् शरैः मन्नतपर्वभि । पाञ्चालानहनश्चेिदीनाञ्च महारयान्। बधमाना. समरे चैदिमस्या विशाम्पते। कर्णमेकमभिद्रुत्य शरसः समार्पयन् । नान् जघान शितैबाणे. सूतपुत्त्रो महारय.। एतदत्यहृतं कर्म दृष्टवानस्मि भारत। यदेक समरे शरान् सूतपुत्त्र प्रतापवान् । यतमानान् परं भक्त्या योधयानाय धन्विनः। पाण्डवेयान्महाराज शरैचारितवात्रणे। तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनः । .

·। योमहाभारत [अध्याय ७॥ १४० तुष्टुवर्देवताः सर्वाः सिद्धाय सह चारणः । अपूजयन्महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तम। को रथवरयेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्भतां । ततः कर्ण महाराज ददाह रिपुवाहिनीं। कवमिद्धा ययावन्हिर्निदाधे ज्वलिता महान् । ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्ततः। प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महारयं । नत्राक्रन्दो महानासीत् पाञ्चालाना महारणे। बध्यता सायकैतीक्षा: कर्णचापवरच्युतः । तेन भब्देन विवस्ता पाण्डवाना महाचमूः। कर्पनेक रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः । तत्राद्भुतं पुनरके राधेयः शत्रुकर्षण। यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरभिवीचितु। ययौधः पर्वतश्रेठमामाद्याभिप्रदीर्यते। तया तत् पाण्डव सैन्यं कर्णमासाद्य दीर्थते । कर्णेऽपि ममरे राजन् विधूमोऽगिरिव ज्वलन् । दहन तस्यौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमू। गिरासि च महाराज कर्णश्चैव सकुण्डलान्। वाहय वीरो वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः । इस्तिदन्तत्मरून् खड्गान् ध्वजाञ्छतीयान् गजान् । रथांय विविधावाजन् पताका व्यजनानि च । प्रवञ्च युगयोत्राणि चक्राणि विविधानि च । चिच्छेद बहुधा कर्णो योधव्रतमनुष्ठितः। तत्र भारत कर्णेन निहतर्गजवाजिभिः । अगम्यरूपा पृथिवी मामशोणितकईमा। विषमञ्च समञ्चैव हतैरश्वपदातिभिः । रथैश्च कुचरैव न प्राज्ञायत किञ्चन । नापि खे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परं।' घोरे भरान्धकारे तु कर्णस्ने च विजृम्भिते। राधेयचापनि म औरः काञ्चनभूषणैः। भंछादिता महाराज पाण्डवाना महारथाः। ते पाण्डवेयाः समरे राधेयेन पुनः पुनः । अभव्यन्त महाराज यतमाना महारथाः। गमवान् यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने। पाचालाना रथग्रेठान् द्रावयन् शावास्तथा । कर्णस्तु समरे योधास्वासयन् सुमहायमाः। कालयामाम तत् सैन्यं यथा पशुगणान् कः। दृष्ट्वा तु पाण्डवी सेना धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखी। तत्र जग्मुर्महेवासा रुवना भैरवायवान्। दुर्योधना हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः । वादयामाम संघटो नानावाचानि मशः । पाञ्चालापि महेष्वासा भयास्त्राच नरोत्तमाः । न्यवर्तन्त यया हरं मृत्युं कृत्वा निवर्तन। तान्त्रितावणे शरायधेियः शत्रुतापनः । अनेको महाराज यभन्न पुरुषर्षभः। तत्र भारत कर्णन पाचाला विथतीरथाः। निहता: मायकः फ्रोधादियय पर.भताः । एन्वा शून्याययोपस्यान वाजियेष्ठाय भारत। निमनुष्यान् गशस्कन्धान पदायैिव विद्रुतान् । आदित्य इव मध्यान्ह दुनिरीक्ष्यः परन्तपः। काचान्तकवपुः शरः सूतपुत्रोऽभ्वराजत। रयमेतन्महाराज नरवाजिरयदिपान् । ला नया महेप्पाम.कर्णारिगणसूदनः । यया भूतगणान् इत्या काललिटेन्महाबलः । तया म भोमकान् इवा तपाईको महारयः । नाहनमपश्याम पाशांलानी पराक्रम । पध्यमानापि यत् कम् नागइरणम् नि । रामा दुःशासनदेव टपः भारदमस्तया। पयत्यामा सतवामी मनियमहायस. । न्यानन पाएनमें सेनी माय मठमः। २४२ 7 ·अध्याय ७८।७८1] । कर्णपर्व ॥ १४२ . ४००५ ४०१. कर्णपुत्त्री तु राजेन्द्र भ्रातरा सत्यविक्रमा। निजघ्नाते वलं क्रुद्धौ पाण्डवानामितस्ततः। तत्र युद्धं महच्चासीत्रं विशसनं महत्। तथैव पाण्डवाः सारा घट्युवभिखण्डिनौ । द्रौपदेयाय संक्रुद्धा अभ्यस्तावकं वलं। एवमेव क्षयो वृत्तः पाण्डवाना ततस्ततः। तावकानामपि रणभीमं प्राप्य महावलं । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टसप्ततोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ । सञ्जय उवाच ।। अर्जुनस्तु महाराज हत्वा सैन्यञ्चतुर्विधं । सूतपुत्तञ्च संक्रुद्धं दृष्ट्वा चैव महारणे । मोणितोदो मही रुला मांसमजास्थिपङ्किली । मनुष्यशीर्षपाषाणं हस्यश्वकृतरोधर्म । शूरास्थिचयसङ्कीर्णा काकग्टभानुनादिना । छत्रहमसवोपेता वीरवृक्षापह रिणें। हारपद्माकरवतीमुष्णीषयरफेनिला । धनु.मरध्वजोपेता नरबुद्रकपालिनी। चर्मवम्मभ्रमापेता रथोडपसमाकुला । जयैषिणाञ्च मुतरांभीरूणञ्च सुदुस्तरां । नदी प्रावर्तयित्वा च वीभत्सुः परवीरहा। वामदेवमिदं वाक्यमब्रवीत् पुरुषर्षभः । ॥ अर्जुन उवाच ॥ एप केवरणे कृष्ण सूतयुत्तस्य दृश्यते । भीममेनादयश्चैते योधयन्ति महारय । रते द्रवन्ति पाञ्चालाः कर्णवस्ता जनाईन । एप दुर्योधनो राजा येतच्चेण राजते। कर्णेन भग्नान् पाञ्चालान् द्रावयन् बहु शोभते । कृपय कृतवर्मा च द्रौणिवेव महारयः। रते रन्ति राजानं सूतपुत्त्रेण रविता. । अवध्यमानास्तेऽस्माभिर्धातयियन्ति सोमकान्।। एप भल्या रथोपस्थे रग्मिमञ्चारकोविदः । सूतपुत्त्ररथं कृष्ण वास्यन् वह शोभते । नत्र मे बुद्धिस्त्पन्ना वाहयात्र महारथं । नाइत्वा समरे क% निवर्त्तिव्ये कयञ्चन । राधेयो ग्रन्यया पार्थान् सृञ्जयांश्च महारथान् । निशेषान् समरे कुर्यात् पश्यता ना जनाईन । ततः प्रायाद्रथेनाइ केशवस्तव वाहिनी ! कर्ण प्रति महेवासं दैरथे सव्यसाचिना। प्रयातय महावाजः पाण्डवानुज्ञया हरिः। श्राद्यासयत्रनैव पाण्डुसैन्यानि सर्वमः । रथघोपः स मग्रामे पाण्डवेयस्य सम्बभौ । वामवानितुल्यस्य महायस्थेव मारिप । महता रथधोषेण पाण्डव. सत्यविक्रमः । श्रभ्ययादप्रमेयात्मा निर्भयंस्तव वाहिनी । नमायानां समीक्ष्यैव श्वेताश्व कृष्णसारथि। मग़जोऽब्रवीत् कर्ण केतुं दृष्ट्वा महात्मनः । अयं स रथ अायाति श्वेतायः कृष्णसारथिः । निघ्नन्नमित्रान् समरे यं कर्ण परिपृच्छसि । एष तिष्ठति कौन्तेयः संस्पृशन् गाण्डिवं धनुः। त हनियमि चेदद्य तन्नः श्रेयो भविष्यति। बामभिप्रेमुरायाति कर्ण निनन् बगवयान्। अमयमानो राधेय तं याहि प्रति भारत। एषा विदायेने सेना धार्तराष्ट्री समन्ततः । अर्जुनम्ब भयातूर्ण निततः शात्रवान् वहन्। वर्जयन् मन्यानि वरते हि धनत्रयः। बदमिति मन्येऽहं यथाऽस्वोदीर्थते वयुः । नद्यवस्थास्यते पार्थी युयुत्सुः केनचित् सह । वास्ते क्रोधदीप्तो हि पोद्यमाने कृकोदरे। विरथं धर्मराजन्तु दृष्ट्वा सुदृढविधतं । शिखण्डिनं सात्यकिञ्च दृष्टद्युबञ्च पार्षत। १०१६ । - . २ ३ ·१४२ ॥श्रीमहाभारत। [च्यध्याय ७६) .. द्रौपदेयान युधामन्युमुत्तमाजम्मेव च । नकुल महदेवञ्च धातरी द्वौ समोच्य च। सीकरयः पार्थस्वामभ्येति परन्तपः । क्रोधरनेवण: क्रुद्धो जिघांसुः सर्वपार्थिवान्। वरितोऽभिपतत्यस्मात्यका सैन्यान्यसंशयं । वं कर्ण प्रतियायेनं नास्यन्या हि धनुर्द्धः। न तं पश्यामि लोकेमिस्वत्तो ह्यन्य धनुर्द्धरं। अर्जुनं ममरे क्रुद्ध यो वेलामिव धारयेत्। न चास्य रवां पश्यामि पार्श्वतो न च पृष्ठतः। रक एवाभियाति वा पश्य साकल्यमात्मनः। लं हि कृपया रणे भक्तः संसाधयितुमाहवे । नवैव भारो राधिय प्रत्युद्याहि धनञ्जय । समानो ह्यसि भीमेण द्रोणाणिकपेण च । सव्यसाचिनमायान्तं निवारय महारणे । लिहानं यथा मपं गर्जन्तहषभं यथा। वनस्थितं यया व्याघ्र जहि कर्ण धनञ्जयं। रते द्रवन्ति समरे धार्तराष्ट्रा महारथाः । अर्जुनस्य भयानूर्ण निरपेक्षा जनाधिपाः । वतामय तेपान्तु नान्याऽस्ति युधि मानवः । भयहाथा भवेदोरस्वामृते स्तनन्दन । रने वा कुरवः सबै दीपमासाद्य संयुगे। धिष्ठिता पुरुषव्याघ्र त्वत्तः शरणकाशिणः। वैदेहाम्मष्ठकाम्बोजास्तथा नगजितास्त्वया। गान्धाराश्च यया त्या जिताः संख्ये सुदुर्जयाः । तातिं कुरु राधेय ततः प्रत्येहि पाण्डवं । वासुदेवञ्च वार्णय प्रीयमाणं किरीटिना। प्रत्युद्याहि महावाही पौरुषे महति स्थितः । ॥कर्ण उवाच ॥ प्रकृतिस्थाऽसि मे भल्य इदानों सम्मतस्तया। प्रतिभामि महाबाहो माभपीस्वं धनञ्जयात् । पश्य बाहोब्बल मोद्य शिक्षितस्य च पश्य मे । रकोऽद्य निहनियामि पाण्डवानां महाचमूं। कृष्णा च पुरुषव्याघी ततः सत्यं ब्रवीमि ते। नाहला युधि तौ वीरौ व्यपयास्ये कयञ्चन । शिष्य वा निहतस्ताभ्यामनित्या हि रणे जयः । कतार्थोऽद्य भवियामि हत्वा वाऽप्यय वा हतः। ॥ अस्य उवाच ॥ अजय्यमेन प्रवदन्ति युद्धे महारथाःकर्ण रथप्रवीरं। एकाकिन किमु छष्णाभिगुप्तं विजेतुमेनं क होसहेत। ॥ कर्ष वाच ॥ नैतादृशो जातु बभव लोके रथोत्तमो यावदुपश्रुतं नः । तमोभं प्रतियोत्स्यामि पार्थ महाहवे पश्य च पौरूप में। रणे घरव्येप रथप्रवीरः मितईयैः कौरवराजपुचः । म वाऽच मा नेष्यति कृच्छ्रमेतत्कर्षम्यान्तादेतदन्तास्तु सर्वे। अखेदिनी राजपुत्रम्य हस्ताक्वेपमाणी जातकिनी वृहतो। दृढायुधः कृतिमान् विप्रहला न पाण्डवेयेन मनोऽस्ति ४ार योधः। सवात्यनेकानपि कल्पवाने यया तान् प्रतियोग्य चाए। नेफ्रोधमा निस्तस्यमाघाः करतेन योधोऽस्ति समः पृदिया। . मनोपयत खाण्उये पोजन में शप्पादितीधोऽतिरयस्तरम्बी। उभे च यत्र कृष्णो महात्मा धनुगाण्डीवं पाण्डवः सव्यसाची। शेतात्ययुकध मुधोपमुध रयं महापाउरदीनमत्त्वः । महमुधी चापयदिव्यरूले भस्वाणि दिव्यानि च हव्यवाहात्। मलेन्द्रसाद निम्मान देण्यानसंख्ययान् कालफेयांय सान्। सभे गा देवदत्त म तत्र को नाम तेनाभ्यधिक 1. पवित्रा।

·पध्याय ७८।] ॥ कर्णपर्व। १४३ महादेवं तोषयामाम योऽस्वैः साक्षात्सुयुद्धेन महानुभावः । लेभे ततः पाइपतं सुधार त्रैलोक्यमहारकर महास्वं ॥ ५ ॥ पृथक् पृथक् लोकपालाः समेता ददुर्महावाण्यप्रमेयाणि संख्ये । थैम्तान जघानाइ रणे नृसिंहः सकालकेयानसुरान् समे तान्। तया विराटस्य पुरे समेतान् सर्वानस्मानेकरयेन जित्वा । जहार तद्गोधनमाजिमध्ये वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्यः । तमोभं वीर्यगुणेपपन्नं कृष्णदितीयं परमं नृपाणी । तमालयन् माहममुत्तमं वैजाने खयं सर्वलाकस्य मल्य । अनन्तवीर्येण च केशवेन नारायणेनापतिमेन गुप्तः । वर्षीयुतैर्यस्य गुणा न सक्या वर्तु समेतैरपि मर्चलाकैः । महात्मनः शङ्खचक्रामिपाणेविप्णाजिष्णावसुदेवात्मजस्य । भयञ्च मे जायतेऽसाध्वमञ्च दृष्ट्वा कृष्णावकरये समेती। अनोव पार्यो युधि कार्मुकन्या नारायणशाप्रतिमच युद्धे। रवंविधौ पाण्डववासुदेवा चलखदेवाद्धिमवान कृष्णा। उभा हिरो बलिना दृढायुधौं महारथी संहननोपपन्नीरतादृश फाल्गुनवासुदेवी कोऽन्य. प्रतीयान्मदृते तु मल्छ । मनारयो यस्तु ममाद्य तस्य मद्रेश युद्धं प्रति पाण्डवस्य । नैवं चिरादाए भविष्यतीदमत्यद्भुतंचित्रमतुल्यरूपं । रता च हत्वा युधि पातयिष्ये मा वाऽपि कृष्णा निदनिय्यतोऽद्य । इति ब्रुवन् प्रख्यममित्रहन्ता कर्ण रणे मेघदयोन्ननाद । अभ्येत्य पुत्रेण तवाभिनन्दितः समेत्य चोवाच कुरुप्रवीरं । कृपञ्च भोजञ्च महानुभावं तथैव गान्धारपति सहानुजं । ५०॥ गुरोः सुनचावरजं तयात्मनः पदातिनोऽथ दिपमादिनथ तान् । निरुध्यताभिद्रबताच्युतार्जुना श्रमण संयोजयतारण सर्वयः। यया भवद्धि विक्षतावुभौ सुखेन हन्यामहमद्य भूमिपाः । तथेति चोका त्वरिताः मम नेऽर्जुनं जिघासबो वीरतराः समा • - ययुः। शरेय जप्नुयुधि तं महारया धनन्जय कर्णनिर्देशकारिणः । नदीनदं भरिजलं महार्णवो यथा तथा तान् ममरेऽर्जुनो उग्रसत्। न सन्दधानो न तया भरोत्तमान् प्रमुञ्चमानो रिपुभिः प्रदृश्यते। धनञ्चयास्त्रस्त भरैर्विदारिता हता निपेतुनरवानि कुञ्जराः। शराषिं गाण्डिवचारभण्डलं युगान्तसूर्यप्रतिमानतेजस! न कौरवाः कुरुदीरितुं जयं यथा रवि व्याधितचजुपो जनाः। 8." भरोत्तमान् स प्रहितान् महारयविच्छेद पार्थः प्रहमञ्चरौधैः । भूपच तानहनदाणमान् गाण्डीवधनायतपूर्णमण्डल । ययागरग्मिः सचिराइकमध्यगो सुखं विवस्वान् हरते जलाघान् । तथाऽर्जुनो वाणगणत्रिरख ददाह मेनां नव पार्थिवेन्द्र। तमभ्यधावदिराजन् कृपः शरांस्तथैव भोजस्तव चात्मनः स्वयं । महारयो द्रोणमुतश्च सायकैरवाकिरायधरा ययाऽचलं । जिघामुभिस्तान् कुचलः परोक्तमान् महाइवे सम्प्रहितान् प्रयत्नतःमरैः प्रचिच्छेद स पाण्डवस्तरन पराभिनदमि चेपुभि खिभिः। म गाण्डिवयायनपूर्णमण्डलस्तपविपूनर्जुनभास्करो वा । रोयरमि, चिकमध्यगायथैव सूर्य: परिवपातया! प्रयाग्यवाणैर्दभिर्धनत्रयं परामिनट्रोणसुतोऽच्युतं त्रिभिः । चतुर्मिरयायतुरः कपिन्तत. मरैय नागपयरवाकिरत् । तथाऽपि तं प्रस्फुरदातका कंचिभिः गैरर्दन्तशिरः पुरेण । इयायतुर्मिय पुनम्निभिध्वजं धननया खिरयादपालयन् ।

·१४४ । श्रीमहाभारतं. यध्याय ७९ सरापपूर्ण मणिवज्रहाटकरलङ्कृतं तक्षकभीगवर्चस । महाधनं का कमन्यदाददे यया महाहिप्रवरं गिरेस्तटात्। स्वमायुध चोपनिकीर्य भूतले धनुश कृत्वा सगुणं गुणाधिकः । समाईयत्तावनिता नरोत्तमा भरोत्तत्राणिरवियदन्ति कात्। कृपय भाजच नवात्मजयते भरैरनेकैयुधि पाण्डवर्षभ। महारथाः संयुगमूर्द्धनि स्थितास्तभानुदं वारिधरा वापतन् । ४०० छपस्य पार्थः समरं शरासनं हयान ध्वजान् सारथिमेव पत्तिभिः। समार्पयाडसहस्रविक्रमतथा यथा वज्रधरः पुरा बलेः। म पार्यवाणैर्विनिपानितायुधो ध्वजावमः च कृते महाहवे। कृतः कृपो वाणसहस्रयन्त्रिता यथापगेयः प्रथमं किरोटिना। शरः प्रचिच्छेद तवात्मजय ध्वजं धनुय प्रचकन नतः। जघान चाश्वान् कृतवर्मणः शभान् ध्वजव चिच्छेद ततः प्रताप वान्। मवाजिसतेव्वसनान् मकेतनान् जपान नागाश्वरथाखरंच मः। ततः प्रकीर्णं सुमहद्दल तव प्रदारितं मेतुमिवाम्भमो यया। नतोऽर्जुनस्यारा रथेन केभवयकार मनपसव्यमातुरान् । ततः प्रयातं लरितं धनञ्जय शतक्रतुं निजप्नुयं यया। ५ समम्वधावत् पुनरुक्रितीरथैः मुयुतरपर युयुत्सवः । अयाभिएत्य प्रतिवार्य वानरोन् धनञ्जयस्वाभिमुखं महारथाः । भिडिनेययमा शित. भरैबिदारयन्ता व्यनदन् सुभैरवं । ततोऽभिजनुः कुपिताः परस्परं भरतदाऽनागतिभिः सुते जनः। ४०. कुरुप्रवीराः सह एथैर्ययाऽमुराः पुरा देवगणयाहवे । जयेमवः खर्गमनाय चोरमुकाः पतन्नि नागाश्वरथाः परन्तप । भग रचलनवध विव्यथुः शरैः मुमुरितरेतरंध्यकामरान्धकारे तुमहात्मभिः होते महामधे योधवर परस्परं । चतुर्दिशी व विदिमय पार्थिव प्रभा पसूर्यस्य तमोहतोऽभवत् । रतियोमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे ऊनाभीतितमोऽध्याय. ॥ ७८॥ ॥ पप्रय उवाच ॥ राजन् पुरुणी प्रपर चर्भाममभिद्रुतं । मनन्तमिव कोनेय भुजितीपुर्धनञ्चयः। विण्य सतपुत्रस्य भेना भारत सायक: । माहिणमृत्युमोकाप परवीरान् धनश्रयः । नतोऽमयाम्मरमायिय मरजालानि भागमः। अत्यन्त नयाऽन्ये च निजमुतव वाहिनों। पपरिमापरितमाका पूरयन् भनेः। धनत्रयो महापा, कुरणामन्नकोऽभवत्। मना भी. हाय नारानिमारपि। गात्राणि प्राधिनत् पार्थः बिरामि च पकतं ।। विषमाशिशिममन्ततः। पनिनय पतद्विय योधरामीछमारना। पनप्रयमराय: खन्दनावग्यपि.मविषभियाविषयावानथा। पुमा विधमा पोगमा। रणभूमिरभद्राजन् महानरपो थथा। पारायः माश्य पथना । मातालेय रथसोमवन्द्रहो। gate ..। पसिना हमीणो ममा निदमरा दिपाः। iTER. पास्निाः । ताना: : सिसोरिना। . - - ·अध्याय ०।१] ॥ कर्ण पर्व ॥ १४५ ४१५ ५१९. ४११५ . पर्यास्तानीव टङ्गाणि समृद्धवानि महागिरेः । धनञ्जयशराभ्यन्तैम्तीर्ण भूर्खरवारणः । समन्ताज्जलदप्रख्यान् वारणन् मदवर्पिण: । अभिपैदेऽर्जुनरयो धनान् भिन्दनिवाशमान् । हितैर्गजमनुष्यार्भिन्नेय वडधा रथैः। विशस्त्रयन्त्रकवयुद्धभौण्डेर्गतामुभिः। अपविद्धायुधम्मार्गस्तोणेऽभूत्फाल्गुनेन वै । विस्फारयन् वै गाण्डीवं मुमद्भिवं रखें। घोरवज्रविनिप्येषस्तनयित्नारिवाम्बरे । ततः प्रादोऱ्यात चमूर्द्धनन्जयथराहता। महावातसमाविद्धा महानारिख सागरे । नानारूपाः प्राणहराः भरा गाण्डीवचादिताः। अलातोकानिप्रख्यास्तव मैन्यं विनिर्दहन्। महागिरी वेणुवनं निशि प्रचलितं यया। तया तव महामैन्यं प्रास्फुरच्छरपीडित। मम्पिटदग्धविध्वस्त तब मैन्यं किरोटिना। कृतं प्रविहतं वाणैः भवतः प्रत दिशः । महावने गगण दावामित्रमिता यथा । कुरवः पर्यावर्त्तन्त निर्दग्धाः सव्यसाचिना । उत्सृज्य च महाबाहु भीमसेन तथा रणे। बलं कुरूणामुदिनं सर्वमामोत् पराङ्मुख । नतः कुरुषु भग्रेषु वीभत्सुरपराजितः । भीमसेनं समासाद्य मुहर्त मोऽभ्यवर्तत। ममागम्य च भीमेन मन्त्रयित्वा च फालानः । विशल्यमरुजञ्चास्म कययित्वा युधिष्ठिरं । भीममेनाभ्यनुज्ञातस्ततः प्रायाद्धनञ्जयः । भादयवयघोषण पयिवो द्याञ्च भारत। ततः परिवृतो वोरैशभियोधपुङ्गवः। दुःशासनादवरजस्तव पुर्वर्धनञ्चयः । ते तमभ्ययन् वाणैरकाभिरिव कुञ्जरं। पानलेवामनाःशरा नृत्यन्त इव भारत। अपमव्यांस्तु तायके रयन मधुसूदनः। नियुकान् हि म तान् मैने यमायाश किरीटिना। ततस्ते प्राद्रवन् शराः परामुखरऽर्जुने । नेपामापतता केतनश्वांद्यापानि मायकान् । नाराचैरर्द्धचन्द्रय विमं पार्थो न्यपातयत् । अयान्य गभिर्भले. मिरास्येपामपातयत् । रोपमरक्रनेत्राणि मन्दसौष्ठानि भूतले । तानि वत्राणि विवभु कमलानीव भूरिशः । तास्तु भर्महावेगैर्दशभिर्दन कौरवान्। रुकमाङ्गदात्रुक्मपु? ईत्या मायादमित्रहा। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे अमोनितमोऽध्याय. ॥ ८० ॥ ।। सञ्जय उवाच ॥ तं प्रयातं महावेगैरथैः कपिवरध्वजं । युद्धायाभ्यद्रवन् वीराः कुरूणां नवतीरथाः। कृत्वा संभप्तका घारं भपथं पारलौकिकं । परिवर्नरव्याघ्रा नरव्याघ्ररणेऽर्जुनं । कृपणः श्वेतान्महावेगानश्वान् काञ्चनभूपणान् । मुकाजालप्रतीच्छन्नान् प्रेषीत्कर्णरयं प्रति । ततः कर्णरथं यान्तमरिनन्तं धनत्रयं । वाणवरभिनन्तः संशप्तकरथा ययुः । बरमाणास्तु तान् सधान् सस्तेवामनवज्ञान् । जघान नवनि वीरानर्जुनो निशितैः शरैः। तेऽपतन्त हता वार्णनानारूप. किरीटिना। मभिाना यया सिद्धा. स्वात पुण्यचये नया। ततः सरयनागावाः कुरवः कुरुसत्तम । निर्भया भरतश्रेष्ठमभ्यवर्तन्त फालान । नदायस्तमनुष्यायमुदीर्णवरवारणं । युवाण ते महामन्यं समरासोद्धनञ्जय। . - ११२५ १. ३ २ग ·१४६ ॥ योमचाभारतं॥ [अध्यावा - मारितामरमिर्गदानिखिंजमायके । प्राधादयन्महेप्पामा: कुरका पुरनन्दन । सामन्तरी विनता भस्वर ममन्ततः । प्यधमत् पायो पापम्तमः सूयं वारभिः । नतोपको स्थिता मत्तायोदप्रमतेः । पार्यता व्यहनापार्यं तव पुत्रस्य सामना । फर्णिनालोकनारासामरप्रामानिभिः । मुपसमिन्दिपालय ग्यय पार्यमादयन् ।। तो शस्त्रयिमतुला दिपहलीः प्रर्वरिती । चिद निमित मिरचन्द्रय फाल्गुनः । श्रय नान् दिरदान सान् नानामित भरोत्तमः। मपताकध्वजारोहान् गिरीन् पारिवाइनन्। ने हेमपुरिपुभिरर्दिता हेममालिमः। हताः पेतुर्महानागाः मामियाना वाद्रयः । तता गाण्डीवनिर्धापो महानामीदिशाम्पते। स्तनता कूजताधेव मनुष्यगणवामिना । कुश्मराय हता राजन् दुद्रुवुस्त समन्ततः । अवाय पर्यधावन्त हतारोहा दिशा दम । रथा होना महाराज रथिभिवाणिभिन्तथा। गन्धर्यनगराकारा स्यनेम्म महरयः। अश्वारोहा महाराज धावमाना इतस्ततः । नत्र तत्रैव दृश्यन्ने निहताः पार्थमायकैः तस्मिन् तणे पाण्डवस्य बाड़ा बलमदृश्यत। यत् सादिना वारणाय रयायैकोऽजयधुधि । ततस्त्यङ्गेण महता बलन भरतर्षभ । दृष्ट्वा परितं राजन् भीममेनः किरीटिन। हताव पानुत्सृज्य त्वदीयान् कतिचिद्रथान् । जवेनाभ्यट्रवद्राजन धननयरथं प्रति। ततस्तत्पाद्रवत् सैन्यं इतभूयिष्ठमातुरं। दृष्ट्वाऽर्जुनं तदा भीमो जगाम भ्रातरं मति। हतावशिष्टासरगानछुनेन महाबलान् । भीमो व्यधमदान्तो गदापार्मिहाहवे। कालरात्रिमिवात्युयां नरनागाश्वभोजनी । प्राकाराट्टपुरद्वारदारणीमतिदारुण। नतो गदा नृनागावा भीमो व्यवासृजत्। स जघान बहनवानश्वारोहाच मारिष। कायमतनुवाणानरानश्याश्च पाण्डव । पाथयामाम गदया सशब्द तेऽपतन् हताः । दन्तर्दशन्ता वसुधा शेरते क्षतजोक्षिताः । भनमूस्थिचरण: क्रव्यादगणभोजनाः। असमासवसाभियं हप्तिमभ्यागता गदा। अस्योन्ययनती तस्या कालराचीव दुर्दशा। सहस्राणि दशाश्वाना इला पत्तीच भूयशः । भीमोऽभ्यधावत् संक्रुद्धो गदापाणिरितस्ततः। गदापाणिं ततो भीमं दृष्ट्वा भारत तावकाः। मेनिरे समनुप्राप्नं कालदण्डाद्यतं यमं । समत्त व मातङ्गः संक्रुद्धः पाण्डुनन्दनः । प्रविवेश गजानीकं मकरः मागरं यया। विगाय च गजानीकं प्रग्टय महतीं गदा । चणेन भीमः संक्रुद्धस्तन्निन्ये यममादन। गजान् सकइटान् मत्तान् मारोहान् सपताकिनः । पततः समपश्याम सपक्षान् पर्वतानिव । हत्वा तु नगजानीकं भीमसेनो महाबलः । पुनः म रयमास्याय पृष्ठतोऽर्जुनमभ्ययात्। हतं परामुखप्राय निरुत्साहं परं बलं। यलम्बत महाराज प्रायशः शस्त्रवेष्टितं। विलम्बमानं तत् सैन्यमप्रगलामवस्थितं । दृष्ट्वा प्राच्छादयदाणैरर्जुनः प्राणतापनैः नराश्वरथमातङ्गा युधि गाण्डीवधन्वना । शरणारिता रेजः कदम्बा व केशरैः। ११ । - ·व्यध्याय १२] १ कर्णपर्व। १४७ । - . ४१५ १८५ ततः कुरूणामभवदाननादो महानृप। नरायनागासुहरैर्वध्यताम नेषुभि । हाहाकृत भृश त्रस्त लोयमानं परस्पर । अलानचक्रवत् मैन्यं तदाभमत तावक । ततस्तद्युद्धमभवत् कुरूणा सुमहद्दलै, । न छत्रामीदनिर्भिन्नो रथ मादी हया गज । श्रादीप्तमिव तत्सैन्य परैग्छिन्नतनुच्छदं । आसीत् मुशोपितक्किन्न फुलायोकवन यथा। त दृष्ट्वा कुरवस्तत्र विक्रान्त मव्यसाचिन। निरामा समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते। अविषह्यन्तु पार्यस्य शरसम्पातमाहवे । मत्वा न्यवर्तन कुरवो जिता गाण्डीवधन्वना। ने हिला समरे कर्ण वध्यमानाथ मायकै । प्रदुद्रुवुर्दिशो भीतायुकुइयापि सूता । अभ्यद्रवत तान् पार्थ किरन भरगतान बहन । इर्षयन् पाण्डवान् योधान् भीमसेनपुरोगमान् । पुतास्तु ते महाराज जग्मु कर्णरच प्रति। श्रगाधे मज्जता नेपा दीप कर्णोऽभवत्तदा। कुरवो हि महाराज निर्विपा पन्नगा व । कर्णमेवोपलोयन्त भयाद्राण्डीवधन्वन । यथा माणि भूतानि मृत्योर्भीतानि मारिप । धर्ममेवोपलीयन्ने कर्मवन्ति हि यानि च । नया कर्ण महेवाम पुत्चास्तव नराधिप। उपालीयन्त भत्रामात पाण्डवस्य महात्मन । ताञ्छाणितपरिक्किन्नान विषमस्याञ्चरातुरान। माभेटत्यत्रवीत् कोयमितोमामितेति च । सम्भम हि वल दृष्ट्वावलात पार्थेन तावक । धनुबिस्फारयन कर्णस्तस्था भबुजिघामया। तान् प्रद्रुतान् कुरून् दृष्ट्वा कर्ण शस्त्रभृताम्बर । सञ्चिन्तयित्वा पार्थस्य वधे द मन श्वसन् । विस्फार्थ सुमहचाप ततयाधिरपि । पाञ्चालान् पुनराधावत् पश्यत सव्यसाचिन । तत चणेन चितिपा वतजप्रतिमेक्षणा' । वर्ण वपुर्वाणैधैर्यथा मेघा महीधर । तत जरसहस्राणि कर्णमुतानि मारिप। व्ययोजयन्त पाञ्चालान् प्राण प्राणभृताम्बर । अत्र शब्दो महानामीत् पाञ्चालाना महामते । बध्यता सूतपुत्त्रेण मित्रार्थ मित्राटद्धिना। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि सकुचयुद्धे रकाशीतोऽध्याय ॥ १ ॥ ॥ सन्जय उवाच॥ तत कर्ण कुरुपु अद्भुतेषु वरूथिना श्वेतहयेन राजन। पाञ्चालगुत्तान् व्यधमत् सतपुत्रो महेषुभि बात दूवानमहान्। सुत रथादनलिकेनिपात्य जघान चाग्यान जनमेजयस्य। शतानीक मुतसोमञ्च भौरवाकिग्द्धनुषी चाप्यचन्तत्। प्रद्युम्न निर्बिभेदाय पनिजघानाश्चास्तरमा तस्य सख्ये । इत्वा चान्यान मात्यके भूतपुत्त्र' कैकेयपुत्त्र न्यवधीदिशाक। तमभ्यधावनिहते कुमारे कैकेयमेनापतिरुपकमा । शरेबिधुवन् भृशमुयवेमै कमजवायहनन प्रसेन । तस्यार्द्धचन्द्रस्तिभिरुचकर्त प्रहस्य बाछ च शिरय कर्ण । म स्यन्दनाद्वामगमत गतामु परश्वधै मान्न वावरूग्ण । हताश्वमञ्जागतिमि प्रसेन विनिप्रवीर निशितै पपत्कै ।प्रच्छाद्य नृत्यन्निव कीपुत्त शैनेयवाण मिहत पपात। पुत्वे हते क्रोधपरीतचेता कर्ण मिनीनामृषभनिधामु । हतोऽसि भैनेय इति ब्रुवन म व्यवासृजदाणममित्रसाई । नमस्य चिच्छेद पर शिखण्डी विभिविभिग्य प्रतोद कर्ण । शिखण्डिन क कश्च ध्वजञ्च छित्त्वा तुरा या न्यपत सुतेजा। ४१ ·॥ श्रीमचाभारतं ॥ [पयावा १९॥ भनरितामरप्रामगदानिर्षिभमायकैः । प्राधादयन्मयामाः फरमः कुपनन्दन । सामन्तरी वितता स्वरि मन्ननः । प्यधमत् पाडया वाणम्तमः सूर्य राभिः । ततो पेशाः स्थिता मत्तमायोदममतेजः । पार्थना व्यापार्य तव पुष्य नामनात्। फर्णिनालोकनारामामरप्राममनिभिः । मुपसमिन्दिपालय रयम्य पार्यमाईयन् ।। तो भवरयिमतुला दिपीः भवेरिना । चिोद निमितर्भमरपन्द्रय फारगुनः । अय तान् दिरदान मान् नानालिङ्गः रातमः । मपनाकपत्रारोहान् गिरीन वरिवाइनन् । ने हेमपुरिपुभिरदिता हेममालिनः । एता: पेतुर्म हानागा: मानिन्याला स्वाट्रयः । तती गाण्डीवनिर्धापो महानामीदिशाम्पते। मनता कूजताचैव मनुबगनवामिना। कुञ्जराय इता राजन् दुद्रुवुस्त ममन्ततः । अयाय पर्यधावन्त हतारोक्षा दिश दश । रथा होना महाराज रथिभिन्नाजिभिस्तथा। गन्धर्वनगराकारा मान्ने गम महराया। अश्वारोहा महाराज धावमाना इतस्ततः। तत्र तत्रैव दृश्यन्ते निहताः पार्यमायकैः । तस्मिन् क्षणे पाण्डवस्य बाहावलमदृश्यत। यत् सादिना वारणाय रयायैकोऽजयधुधि । ततत्यङ्गेण महता वलेन भरतर्षभ । दृष्ट्वा परिदृतं राजन् भीममेनः किरीटिनं। हतावशेषानुस्मृज्य त्वदीयान् कतिचिद्रथान् । जवेनाभ्यद्रवद्राजन् धनम्नयरथं पनि। ततस्तत्प्राद्रवत् मैन्यं हतभूयिष्ठमातुरं। दृष्ट्वाऽर्जुनं तदा भीमो जगाम धातरं प्रति। हतावशिष्टास्तुरगानर्जुनेन महाबलान्। भीमो व्यधमदश्रान्तो गदापाणिमहाहवे। कालराविमिवात्युग्रो नरनागाश्वभोजना। प्राकाराट्टपुरदारदारणीमतिदारुणं। ततो गदा नृनागाश्चेवाह भीमो व्यवासृजत्। स जघान बहनवानवारोहाच मारिष। काणायसतनुत्राणान्नरानवांश्च पाण्डव । पोथयामास गदया सशब्द तेऽपतन् हताः । दन्तर्दशन्ता वसुधा भेरते क्षतजोरिताः। भनमूद्धीस्थिचरणाः क्रव्यादगणभोजनाः। अनासवमाभिश्च बप्तिमभ्यागता गदा। अस्योन्यप्यन्नती तस्या कालराचीव दुर्दशा। सहस्राणि दशाश्चाना हत्वा पत्तीय भूयशः । भीमोऽभ्यधावत् संक्रुद्धो गदापाणिरितस्ततः । गदापाणिं ततो भीमं दृष्ट्वा भारत तावकाः। मेनिरे समनुप्राप्तं कालदण्डोद्यतं यम समत्त दुव मातङ्गः संक्रुद्धः पाण्डुनन्दनः । प्रविवेश गजानीकं मकरः मागरं यया। विगाय च गजानीक प्रग्टय महतीं गदी। क्षणेन भीमः संक्रुद्धस्तविन्ये यमसादनं । गजान् मकवटान मत्तान् सारोहान् सपताकिनः । पततः समपश्याम सपक्षान् पर्वतानिव । इत्वा तु नगजानीकं भीमसेनी महाबलः । पुनः स रथमास्वाय पृष्ठतोऽर्जुनमभ्ययात् । हतं परामुखप्राय निरुत्साहं परं बलं। यलम्वत महाराज प्रायश: शस्त्रवेष्टित। विलम्बमानं तत् सैन्यमप्रगलामवस्थितं । दृष्ट्वा प्राधादयदाणैरर्जुनः प्राणतापनैः। नरावरथमाता युधि गाण्डीवधन्वना । भरवातैपिता रेजः कदम्बा व केशः। १५ . - ·प्यध्याय २८३] ॥३॥ । कर्णपर्व । - नवात्मजस्याथकोदरस्वरन्धनु चुराया ध्वजमेव चाछिनत्। ललाटमयस्य विभेद पत्रिण मिरय कायाप्रजहार सारथे । स राजपुचोऽन्यदवाप्य कार्मुकं कादरं दादशभिः पराभिनत् । खयं नियक्त्तुरगानजिह्मगैः भरेय भीमं पुनरप्यवोपत्। नत. भर सूर्यमरीचिमप्रभ मुवर्णवचीत्तमरनभूपिन । महेन्द्रवज्रामनिपातदुःसह मुमार भीमानविदारणमं । स तेन निर्विद्धतनुकोदरी निपातितः सस्ततनुर्गतामुवत् । प्रमार्य बाइ रथचर्यमाथितः पुनः म मंज्ञामुपलभ्य चानदत्। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि दुःशासनभीमसेनयुद्धे यगोतोऽध्यायः ॥ १२ ॥ । मञ्जय उवाच ।। तवाकरोत् दुष्कर राजपुत्ला दुःशासनम्तुमुलं युध्यमानः। चिच्छेद भीमस्य धनुः परेण पथ्या गरेः सारथि मप्यविध्यत्। म तत् कृत्वा राजपुत्चस्तरखी विव्याध भीमं नवभिः प्रयत्कैः । ततोऽभिनदभिः शिप्रमेव वरपुभिभीमसेनं महात्मा ! ततः कुद्धो भीमसेनस्तरखी भनिचाया प्राहिणत्ति सुताय । तामापनन्नी सहमाऽतिधोरां दृष्ट्वा मुतस्ते ज्वलितामिवोस्को। आकर्णपूर्णरिपुभिर्महात्मा पिच्छेद पुत्लो दशभिः पृषकः । दृष्ट्वा तु नत् कर्म शतं मुदुष्करं प्रापूजयन् मयोधाः प्रदृष्टाः । श्रयाश भीमच भरेण भूयो गाढं स क्यिाध सुतस्वदीयः । चुनाध भीमः पुनराइ नमै भूमं प्रजञ्चाल रुपाऽभि' वोच्य। विद्धोऽग्मि वीराइभृमं त्वयाऽद्य सहख भूयोऽपि गदापहारं । उकवमुचैः कुपितोऽय भीमो जग्राह तां भीमगदा व पाय। उवाच पाद्याहमई दुरात्मन् पास्यामि ते भोणितमाजिमय। अवैवमुतस्तनयस्तयोग्रा शक्वेिगात् प्राहिण मृत्युरूपा। श्राविश्य भीमोऽपि गदा सुघोर विविक्षिपे रोषपरोतमूर्तिः । मा तस्य शक्ति महसा विरुज्य पुत्रं तवाजी ताडयामाम मूट्टि। म विक्षरनाग इव प्रभिन्नो गदाममै तुमुले प्राविणादै । तयाऽहरद्दभधन्वन्तराणि दुःभामन भीमसेनः प्रमय । नया इत. पतितो वेपमानो दुःशामना गदया वेगवन्या । इयाः सस्ता निहता नरेन्द्र चूतियास्य रथः पतन्या । विध्वस्तवाभरणाम्बरसक विचेटमानो भृमवेदनातुरः । दु शासनं पाण्डवाः प्रेक्ष्य सर्व घटाः पायाला. सिंहनादान मुञ्चन्। नं पातयित्वाऽय वृकोदरोऽय जग हर्षेण विनादयन् दिमः । नादेन तेनाखिलपार्थवर्तिनामू कुत्ताः पतिताशाजमीठ। भोमोऽपि वेगादवतीर्थ यानादुःशमनं वेगवानभ्यधावत्। ततः स्मृत्वा भीमनस्तरसो मापनकं यत् प्रयुकं मुर्तते। स्मिन् पारे तुमुले वर्तमाने प्रधानभूयिष्टतः समन्तात् । दुःशासनं तत्र समोच्य गजन् भोमा महावारिपित्यकर्मा। मुत्वाऽय केययषव देव्या वस्ताप हारथ रजखलायाः । अनागमो भर्षपराङ्मुखाया दुःखानि दत्तान्यपि विप्रचिम्य । ५१ जवाल क्रोधादय मोममेन पाव्यममिना हि यया इताश.1 तबाह कर्णश्च मुयोधनध रूपं द्रोणि छतवामीणमेव । निम्भि दुःभासनमद्य पापं संरक्ष्यतामा समस्तयोधाः । इत्येवमुका महसाऽभ्यधावनिहन्तुकामोऽतिवनस्तरखी। नया तु विक्रम्य रणे टकादो महाग केमरी यददेव । निग्टद्य दुःशासनकवी: मुयोधनम्यापिरयः मम। रयादवमुत्य गत. मभूमी यवेन तस्मिन् प्रणिधाय चतुः । श्रमि ममुद्यम्य भितं सुधार करछे पदामन्य घ वेपमान। उत्सत्य ववः पतितस्य भूमावयापिवशणितमस्य कोणं । ततो निपात्यास्य मिरोऽपय नेनामिना नव पुत्र राजना 1 - ३ ·- . . १४८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ यिध्याय २ शिखण्डिन पतिरविष्यदुयो धार्टद्युम्वे: म भिरद्योधकर्त। तथाऽभिनामुतमोमं शरेण मुमभितेनाधिरयिर्महात्मा। श्रयाकन्दै तुमुले वर्तमाने धार्टद्युम्ने निहते तब कृष्णः। अपाश्चात्यं क्रियते याहि पार्थ कर्ण बहोत्यबीट्रामिछ । ततः प्रहस्थाश नरप्रवोरो रथं रथेनाधिरणगाम । भये तेषां चाणमि छन् सुवाहरभ्याइताना रथयूथपेन । विस्फार्य गाण्डोवमयोपचापं ज्यया समाहत्य तले भृगश्च । वाणान्धकार सहसैव कला जघान नागावरयध्वजाय । प्रतिश्रुतः प्राचरन्नन्तरोवे गुहा गिरीणामपतन् वयामि । यन्मण्डलज्येन विजृम्भमाण रौद्रे मुझर्नेऽभ्यपतन किरीटी। भीमसेनोऽनुययौ रथेन पृष्ठे रक्षन् पाण्डवमेकबोरः। नौ राजपुत्री लरिती रयाभ्या कर्णय यातापरिभिर्बिपना । तवान्तरे सुमहान् राजपुत्ववके युद्धं भीमकान् संग्रमा । रयाश्चमातङ्गगणान् जघान प्रज्ञादयामाम शरैदिय । तमुत्तमौजा जनमेजयश्च क्रुद्धा युधामन्युशिखण्डिनौ च। कर्ण विभेदुः सहिताः प्रपत्कैः समईमानाः मह पर्पितम् । १६५ ते पच पञ्चालरयप्रवीरा वैकनि कर्णमभिद्रयन्तः । तस्माद्रथाच्यावयितुं न कुर्दैवात्कृतात्मानमिवेन्द्रियाः। नेपां धषिध्वजव जिसतास्वर्ण पनाकाञ्च निकृत्य वाणैः। तानपञ्चभिस्लभ्यहनन् प्रपत्कः कर्णस्तनः सिंह इवोबनाद । तस्यास्वतस्तानभिनिघ्नतश्य ज्यावाणहस्तस्य धनुःखनेन । माद्रिद्रुमा स्यात् पृथिवी विशीर्णत्यतीव मत्वा जनता व्यसोदत्। स शक्रचापप्रतिमेन धन्वना भृशायतेनाधिरथिः परान् सृजन् । वना रण दीप्तमरोधिमण्डली ययाशमाली परिवेशवा स्तया। शिखण्डिनं दादभिः पराभिनष्कृितैः शरै पद्भिरथोत्तमोजसं । विभियुधामन्युमविध्यदारागैस्तिभिखिभिः सोमकपाता त्मजी पराजिताः पञ्च महारथास्तु ते महाहवे स्तमुतेन मारिष। निरुद्यमास्तन्युरमित्रनन्दना यथेन्द्रियार्थात्मवता पराजिताः। निमज्जनस्तानय कर्णसागरे विपवनावो वणिजो यथाऽवे । उपिर नौमिरिवार्णवाद्रथैः सुकल्पितपदिजाः स्वमातु लान्। ततः भिनीनाम्टषभः भितः शरैनिकृत्य कर्णप्रहितानिवून् बहन् । विदार्य को निमितरयमयस्तवात्मग ज्येठमविध्यद रभिः। फपोऽय भाजय नवात्मजस्तया खयञ्च कण निशितैरताडयत्। स तैयतर्मियुयुधे यदूत्तमा दिगोश्वरैत्यपतिर्थया नया। समानतेन वसनेन कूजता भृमायतेनामितवाणवर्षिणा । बभूव दुर्द्धर्यतरः स सात्यकिः भरनभामध्यरतो यया रविः। २५ । पुनः समास्याय रथान् सुदंशिताः गिनिप्रवीरं जुगुपः परन्नपाः । समेत्य पाञ्चालमहारया मरुद्रणाः प्रक्रमिवारि निग्रह। ततोऽभवद्युद्धमतीव दारुणं तवाहितानां तव निकैः सह। रथाश्चमातङ्गविनाशनं तथा यथा सुराणाममुरैः पुराऽभवत् । रथदिपा वाजिपदानयस्तया भवन्ति नानाविधभत्रवेष्टिताः । परस्परेणाभिहताच चस्वनुर्खिनेदुराना व्यसवाऽपतस्तथा । तथा गत भीममभीलवात्मजः मसार, राजाबरजः किरञ्छरैः । तमभ्यधावत्त्वरितो वृकोदरो महाल सिंह वाभिपेदि वान्। ननस्तयोर्युद्धमनीव दारुणं प्रदीयताः प्राणदुरोदरं दयोः। परस्परेणामिनिविटरोपयोक्दग्रयोः भम्बरशक्रयार्यया। ५. . रैः शरीरार्तिकरैः मतगनेनिजामतुस्तावितरेतर म। मरत्मभिन्नाविव वामितान्तरे महागजा मन्मथसतचतमी। . १२." - ·अध्याय २॥२॥ । कर्णपर्व । १४८ तवात्मजस्याथकोदरस्वरन्धनःचरा या ध्वनमेव चाचिनताललाटमप्यस्य विभेद पचिण शिरच कायाप्रजहार मारथे । भ राजपुत्रोऽन्यदवाप्य कामुकं कादरं दादाभिः पराभिनन् । स्वयं नियच्छतुरगानजिह्मगैः भरैय भीमं पुनरप्थवीपत्। ततः परं सूर्यमरीचिमप्रभ सुवर्णवजेात्तमरनभूषितं । महेन्द्रवज्राशनिपातदुःमई मुमोच भीमाज विदारणचर्म । म तेन निर्विद्धतनुर्खकोदरी निपातितः सस्ततनुर्गतासुवत् । प्रमार्थ बाइ रथचर्यमाश्रितः पुनः म संज्ञामुपलभ्य चानदत्। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि दु:शासनभीमसेनयुद्धे यगीतोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥ मनय उवाच॥ नवाकरोत् दुष्कर राजपुत्रा दुशासनम्तुमुलं युध्यमानः। चिच्छेद भोमस्य धनुः परेण पश्या गरेः सारथि मप्यविध्यत्। स नत् कृत्वा राजपुत्चस्तरखी वियाध भीम नवभिः पत्कैः । ततोऽभिनदभिः विप्रमेव बरेपुभिर्भीमसेनं महात्मा । ततः क्रुद्धो भीमसेनस्तरखी भक्तिचाग्री प्राहिणत्ते सुताय । तामापतन्नो महमाऽतिघारां दृष्ट्वा सुतस्ते ज्वलितामिवोल्का । धाकर्णपूर्णरिपुभिर्महात्मा चिच्छेद पुचो दशभिः प्रपत्कैः । दृष्ट्वा तु तत् कर्म छतं सुदुष्करं प्रापूजयन् मर्चयोधाः प्रदृष्टाः । प्रयाश भीमञ्च भरेण भूयो गाढं स विव्याध सुतस्वदीयः । चुरोध भीमः पुनराय तस्मै भृशं प्रशञ्चाल रुषाऽभि वोच्या विवेोऽस्मि वीरा भृशं वयाऽद्य सहख भूयोऽपि गदाप्रहारं । उकवमुचः कुपितोऽय भीमो जयाह तां भीमगदा याय। उवाच चाद्याइमई दुरात्मन् पास्यामि ने शोणितमाजिमय। अयेवमुतस्तनयस्तथोया भक्वेिगात् प्राहिणन्मृत्युरूपा । प्राविश्य भीमोऽपि गदा सुघोरां विविक्षिपे रोषपरोतमूर्तिः । मा तस्य शक्ति महमा विरुज्य पुत्रं तवाजा ताडयामाम मूर्ड्सि। स विक्षरबाग व मभिन्नो गदामस्मै तमुले प्राधिणादै । तयाऽहरदशधन्वन्तरणि दुःशासन भीमसेनः प्रमा। नया हत. पतितविपमानो दुःशासना गया वेगवया। हयाः समृता निहता नरेन्द्र चूष्ठितशास्त्र रथः पतन्या । ९९५ विश्वस्तवाभरणाम्वरसा विचेयमानो भृनवेदनातुरः । दु.शासनं पाण्डवाः प्रेक्ष्य सबै घटाः पाचाचाः सिंहनादान मुञ्चन्। तं पातयित्वाऽथ वृकोदरोऽथ जगर्ज हर्षेण विनादयन् दिश. नादेन तेनाखिलपावर्तिनामूाकुलाः पनितायाजमोड । भोमोऽपि वेगादवतीर्थ यानादुःशासनं वेगवानभ्यधावत्। ततः स्मृत्वा भीमसेनस्तरखो मापनकं यत् प्रयुक्त मुनस्ते। तस्मिन् घोरे तुमुले वर्तमाने प्रधानभूयिष्टनरैः समन्तात् । दुःशासनं तत्र ममीक्ष्य गजन भीमो महावाहुरचित्यका। स्मृवाऽय केमयइणञ्च देव्या वस्त्रापहारच रजखलायाः।अनागमो भर्चपराङ्मुखाया दुःखानि दत्तान्यपि विचिन्य । ४११० जज्बाल क्रोधादय मीमसेन श्राव्यप्रमिता हि यया इताग:। तबाह करच मुयोधनञ्च रूपं द्राणिं कृतवाणमेव । निहन्मि दुःशासनमद्य पापं संरक्ष्यतामद्य समस्तयोधाः । इत्येवमुक्का महसाऽभ्यधावविहन्तुकामोऽतिवलस्तरखी। नया तु विक्रम्य रणे दृकोदरी महागज केशरी यददेव । निग्रह्य दुःशमनमेकवीरः भुयोधनस्याधिरयः समः। रयादवमुत्य गत. मभूमौ यनेन तरिमन प्रणिधाय चतुः । श्रमि समुद्यम्य मितं सुधारं कण्ठे पदाकन्य च वैपमान । उत्यत्य वतः पतितस्य भूमावयापिवच्छाणितमस्य कोणं । ततो निपात्यास्य मिरोऽपटत्य नेनामिना तव पुनस्य ·१५० । योमहाभारतं॥ [अध्याय २॥ सत्या चिकीर्षु तिमान प्रतिभा भीमोऽपिवच्छोणितमस्य कोप्पं । प्रासाद्य चाखाद्य च वीप्यमाण: युद्धो हिनं निमगाद वाक्यं । । स्तन्यस्य मातुर्भ पुसर्पियो माध्वीकपानस्य च मत्यतस्य । दियस्थ वा तोयरमस्य पानात्पयोदधियां मयिताच मुख्यान्। अन्यानि पानानि च यानि लेाके सुधामृतस्त्रादुरसानिन्यः । मभ्य स्वाभ्यधिको रभाऽयं ममाघ चास्याहिलाहितस्य । अथाह भीमः पुनश्यकमा दुःशासन फ्राधपरीतचेताः । गतामुमालाक्य विइम्य मुखरं किं वा कुर्था मृत्युना रक्षिताऽसि । एवं ब्रुवारण पुनराद्रवन्तमाखाद्यमान नमतिप्रदं । ये भीमसेनं ददृशस्दानी भयेन तेपि व्ययिता निपेतः । धे चापि नामन् व्यथिता मनुष्यास्तेषां करेभ्यः पतितं हि भस्व । भयाच सञ्चारसरस्ते निमीलिताहा ददृशः समन्ततः । ये तत्र भीम ददृशुः समन्ताद्दौ.शामनं तद्रुधिर पिवना मर्यापलायन्त भयाभिपन्ना न वैमनुवाऽयमिति त्रुवाणा । तस्मिन् श्ते भीमनेन रूपे दृष्टा जनाः शोषितपीयमानं । सम्पाद्रवंचित्रभेनेन साई भीम रक्षोभापमाण भयानीः। थुधामन्युः प्रद्रुतं चित्रसेनं महानीकस्वभ्ययाद्राजपुतः। विव्याध चैनं निमित. पृषकैपेतभीः सप्तभिराशुमुन। संक्रान्तभाग इव लेलिहानो महोरगः क्रोधविषं मिस्तुः । निवृत्य पाचालजमभ्यविष्यनिभिः शरै सारयिमस्य पनि। १ ॥ ततः सुपुबेन सुपन्धितेन सुभितायेण भरेण भूरः । श्राकर मुक्केन समाहितेन युधामन्युस्तस्य मिरो जहार। तस्मिन् हते धातरिचिवसेने क्रुद्धः कर्ण, पीरुपं दर्भयान' । प्राद्रावयत् पाण्डवानामनीकं प्रत्युद्यातो नकुलेनामिताजाः । भीमोऽपि हत्वा तव दुःभासनममर्पणं । पूरयित्वाऽञ्जलिं भूयो रुधिरस्योगनिखनः । श्टवता लोकवीराणामिदं वचनमब्रवीत् । एष तेरुधिर कहात्पिवामि पुरुषाधम। हीदानोन्तु संघटः पुनर्गोरिति गारिति। ये तदाऽस्मान् प्रनृत्यन्ति पुनर्गौरिति गरिति। तान् वर्ष प्रतिनृत्यामः पुनर्गोरिति गैारिति । प्रमाएको शयनं कालकूटस्थ भोजनं। दंभनचादिभिः कृष्णाञ्च जतुपेग्मनि। द्यूतेन राज्यहरणमरण्ये वसतिश्च या। द्रौपद्याः केपरस्य ग्रइएच्च मुदार । व्वस्त्राणि च संग्रामेष्वसुखानि च पेनि । विराटभवने यच होमोऽस्माकं पृयविध. 1 भकुनधार्तराष्ट्रस्य राधेयस्य च मन्त्रिते। अनुभूतानि दुःखानि ते तस्वमेव हि। दुःखान्येतानि जानीमा न सुखानि कदाचन । धृतराष्ट्रस्य दौराम्यात् सपुत्रथ सदा वर्ष इत्युका वचन राजन जपं प्राय कोदरः। पुनराह महाराज स्मयता केशवार्जुनौ । अग्दिन्यो विसपना हितास्यः क्रुद्धोऽत्यर्थ भीमसेनस्तरस्सी । भासने यट्रेणं संश्रुतं मे तदै सत्य कृत्यमोह वीरी।। अत्रैव दास्यान्चपरं दितीयं दयाधनं यज्ञप विशस्य । शिरोमृदिला च पदादुरात्मनः शान्ति स्तुपये कौरवाण समदं । रतावदुका वचनं प्रष्टो ननाद चौधरुधिरागावः । ननई पैवातिबलो महात्मा , निहत्येव महसनेत्रः। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि दुःशासनषधे व्यशीतोऽयाय. ॥ ३ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ दुःमासने तु निहते तव पुत्वा महारथाः। महाक्रोधविश वीराः समरेवपलायिनः। दश राजन्महावार्थ भीमं प्राच्छादयञ्छ। निपड्डो कवची पाशी दण्डधारी धनुर्यहः । अनुलोप. सहः पप्दा वातवेगवान रते समेत्य महिता धारव्यमनकर्षिताः । L ·अध्याय 31] ॥ कर्णपर्व ॥ १५१ - १२. भीमसेनं महावाई मार्गले. समवारयन्। स वार्थमाणो विशिखै. ममन्तातैर्महारयैः भोमः क्रोधामिरकाम. क्रुद्धः काल वावभौ। तासु भन्नैर्महावगेर्दशभिर्दश भारतान्। रुकमाङ्गदान स्कापुच पार्थो निन्य यमक्षयं । हनेषु तेषु वोरेयु प्रदुद्राव बल तर। पश्यतः सूतपुत्वस्थ पाण्डवख्य भयादित। ततः कर्णो महाराज प्रविवेश महद्भयं। दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तमन्तकस्य प्रजाखिव । तस्य त्वाकारभावज्ञ' शल्यः ममितियोभनः । उवाच वचनं कई प्राप्तकालमरिन्दमं । मा यया कर राधेय नैवं त्वयुपपद्यते। रते द्रवन्ति राजानी भोममेनभयार्दिताः । दुर्योधनय मूढो बाढव्यमनकार्यत.। दु'मासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना । व्यापत्रचेतमचव शोकोपहतचेतसः। दुर्योधनमुपासन्तपरिवार्थ समन्ततः । कृपप्रभृतयश्चैते इतभेषा. महोदराः। पाण्डवा लचलवाय धनञ्जयपुरोगमाः । वामेवाभिमुखाः सरा युद्धाय समुपस्थिताः। स त्वं पुरुषशार्दूल पौरपेण ममास्थितः । चत्रधर्म पुरस्कृत्य प्रत्युद्याहि धनञ्चयं । भारो हि धार्तराष्ट्रेण वयि सर्वः समाहितः। तमुद्दइ महावाही ययाभक्ति ययावलं । जये स्थाद्विपुला कोर्निर्भुवः खर्ग: पराजये। कृपमेनच राधेय मंजुद्धम्तनयस्तव । वयि महिं समापने पाण्डवानभिधावति। एतत् श्रुत्वा तु वचनं भल्यस्यामिततेजसः । हदि चावस्यक भावं चक्र युद्धाय सुस्थिरं। नतः क्रुद्ध वृषसेनोऽभ्यधावदवस्थितं प्रमुख पाण्डवं तं । कादरं कालमिवात्तदण्डं गदाहस्तं योधयन्तं लदीयान् । तमभ्यधावनकुलः प्रबोरो रोपादमित्र प्रतुदन पृषकः । कर्णस्य पुत्रं समरे प्रहर पुरा निघाममघवेव जम्म। नतो ध्वज स्फटिकविचित्रकञ्चुकं चिच्छद वीरो नकुलः सुरेण । कात्मजस्यध्वसनञ्च चित्रं भल्लेन जाम्बूनदचित्रनई। अयान्यदादाय धनुः स शीघ्र कात्मजः पाण्डवमभ्यविध्यत् । दिव्यमहास्वैर्नकुलं छताना दुःशासनम्यापचिति यियामुः । नतः क्रुद्धा नफुलस्तं महात्मा शर्मशाल्काप्रतिमेरविध्यत् । दिव्यरस्वैरभ्यवर्पत मोऽपि कर्यस्य पुत्वो नकुलं सतास्तः । भराभिघाताच रूपा च राजन स्वया च भामास्वममोरणाच (जञ्चाल कर्णस्य मुतोऽतिमानमिद्धे ययाज्यातिभिर्डनायः । कर्णस्य पुत्तो नकुलस्य राजन् मधनवानक्षिणदुत्तमाः। बनायुजान् पैनकुलस्य प्रधानुदयगान् हेमजाज वनद्धान् । ९८५ ततो हताबादवरुधा यानादादाय चर्मामलस्काचन्दं । पाकामदासममि प्रग्टहा दोधूयमानः खगवचार। नतोऽन्तरीक्षेच रथायनागं चिच्छेद वर्णनफुलयित्रयोधी। ते प्रापतनसिताङ्गा विभस्ता यथाऽयमेधे पशवः भमित्रा। दिसाहस्सा: पतिता युद्धपाण्डा नानादेयाः सुभृताः सत्यसन्धाः । रकेन संख्य नकुलेन सत्ताजयेनाऽनुत्तमचन्दनाङ्गाः। तमापतन्न नकुल मोऽभिपत्य समन्ततः मायकैः प्रत्यविध्यत्। स तुद्यमानो नकुलः पृपत्वर्षियाध वीरं मुचुकाप विद्धः। महाभपे रक्ष्यमाणे महात्मा भात्रा भीमेनाकरोत्तत्र भीमं । तं कर्णपुत्तो व्यधमत् समेत नराधमानरयाननेकान्। ५. क्रीडन्तमयादभिः पत्कर्षियाध वीरं नकुल मरोषः। म तेन विवाऽतिभृतरसी महाहवे तृपसेनेन राजन् । मुद्धेन धावन् ममरे निघाम कात्मत्रं पाण्डुमुतो नृगोरः। वितत्य पक्षी सइमा पतन्तं श्येनं यथामियनुन्धमानी। गकिरदृपोनक्षतस्तं मिते. मरैनकुलमुदारवीर्य। स तान् मोघांस्तस्य कुर्भञ्छराधान् चचार मार्गावकुलथिवरूपान् । ५२ .

·। १५२ ॥श्रीमहाभारत [पध्याय 11 अयाम्य वर्णधरती मरेर पड्लेन चि नकुलस्य तम्या महेषुभियंधमत् कम्पुषा महाही पाभ महातारं । तक्षायम निमितं नीदणधार विकोपमुयं गुम्भारमा । दिपकीरान्तकर मुधारमाधुन्वाः मर्पमितीयपं। विमं भरी परिमिघमाइयकर्न प निमित. मुवैगे.। पुनय दीनिमिनः पत्कम्तनान्तरे गाढमयाभ्यविध्यत्।। एला तु तदुष्करमार्थजुटमन्य रे. कर्भ रणे महात्मा । ययी रयं भीगभेनम्न राजन् भराभितप्तो नकुमानराधान्। स भीमसेनस्य रयं इतायो माद्रीमुतः कर्णयराभितप्तः । श्राप सिंह इवाचलाय मम्प्रेक्ष्यमाणम्य धनत्रयम्। ततः पद्धो पसेना महात्मा ववर्ष नाविषुभालेन वीरः। महारयावकरये ममेता भरी प्रभिन्दनिर पाएट्वेयो। तस्मिन् रथे निहते पाण्डवस्य विपक्ष खड्ने विभिरिने । अन्ये च भइत्य कुरुप्रवीरास्ततो निनचरवर्परुपेत्य । तो पाण्डवेया परितः समन्तात् संयमानाविव इयवाही भीमार्जुनी वृषभेनाय क्रुद्धा ववर्षतः शरवर्षमुपोरं । अथाब्रवीन्मारुतिः फाल्गुनञ्च पश्यखनं नकुलं पोद्यमान। श्रयश्च नो बाधते कर्णपुत्त्रस्तरमाद्भवान प्रत्युपयात कार्षि। स तन्निशम्यैव वचः किरीटी रथं समामाद्य टकोदरस्य। अथाब्रवीत्रकुलो वीक्ष्य वीरमुपागतं भातय भीमेत। इत्येवमुकः सहसा किरीटोधाचा समक्ष नकुलेन संख्थे। कपिध्वज केभव ग्टहीनं भैयादुदो सपमेनस्य वाई। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि वृषसेनयुद्ध नकुलपराजये चतुरमीतोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ ।। सञ्जय उवाच ॥ नकुलमय विदित्वा छिन्त्रवाणासनासिं विरयमरिभरात कर्णपुत्त्रास्त्रमय । पवनधुतपताकाहादिनीव लिाताया बरपुरुषनियुकास्ते रथैः शीघमायुः । द्रुपदसुनवरिष्ठाः पञ्च मैनेयपष्ठा द्रुपदहिपुत्राःपञ्च चामिबसाहाः। दिरदरयनराग्वान् सूदयन्तस्वदीयान् भुजगपनिनि काशमार्गणैरात्तस्त्राः। अथ तव रयमुख्यास्तान् प्रतीयुस्वरन्तः कृपइदिकसुतौ च द्राणिदुर्योधन। च । शकुनिमुनको चक्राथदेवावृधौ च द्विरद जलदघोष. स्पन्दनः का कैश्च । तव नृप रथिवीरास्ते दशैकश्च वीरा नृवरभरपरायैस्ताडयन्ताऽभ्यरुन्धन् । नवजलदसवर्ण स्तिभिस्तानुदीयुगिरिशिखरनि कार्शीमवेगे. कुलिन्दाः। मुकल्पिता हेमवता मदोत्कटा रणभिकामै. प्रतिभिः समास्थिताः । सुवर्णजालेwितता व गजास्था यथा खे जलदाः मविद्युतः। कुलिन्दपुचो दशभिर्महायसैः कप ससूनायमरीडयदृशं । नतः शरदत्सुनसायकैईनः महेव नागेन पपात भूतले। कुलिन्दपुलावरजस्तु तोमरैदिवाकरांभुप्रतिमैरयस्मय.। रथञ्च चिक्षेप ननाद नतस्ततोऽस्य गान्धारपतिः भिरोऽहरत्। सतः कुलिन्दपु हतेषु तेवय प्रहररूपास्तव ते महारथाः।भृशं प्रदभुलवणाम्बुसम्भवान् परांश्च वाणासनपाण्योऽभ्ययुः । अयाभवद्युद्धमतीव दारुण पुन. कुरूपणं सह पाण्डुसृञ्जयः । शरासिशस्त्यष्टिगदापरश्वधैर्नराग्यनागासुहरं भृशाकुस। रयाश्वमातङ्गपदातिभिस्ततः परस्परं विप्रहताः पतन् चितौ। यया मविद्युतस्तनिता वलाइका:समाहता दिग्भ्य इवाग्रमास्त.। ततः भतानोकमतान् महागजांस्तथा रयान् पत्तिगणंच तान् बहन् । जपान भोजन्तु हयानयापतन् इणविशस्ताः कृतवर्मणः पर। अयापरे द्रोणिहता महादिपालय ससर्वायुधयाधकतना। निपेतुरुया व्यमवो निपातितास्तथा यथावज्रहता महाऽचला.। ४२१.

·अध्याय ५।] कर्णपर्च। कुलिन्दराजावरजादनन्तरस्तनान्तरे पत्रिवरैरताडयत् । नवात्मजं तस्य नवात्मनः शरैः मितैः शरीरं बहनविपञ्चतं। म नागराजः मह राजनुना पपात रकं वह सर्वतः चरन्।महेन्द्रवज्रपहताऽनुदागमे यया जलं गैरिकपर्वतस्तया। कुलिन्दपुनप्रहितोऽपरो दिपः कार्य ससूनावरयं व्यपोथयत् । ततोऽपतत् प्रायमराभिघातितः महेश्वरी वजहतो यथा गिरिः। रथी विपश्येन हताऽपतच्छरैः कायाधिपः पर्वतजेन दुर्जयः। भवाजिसूतेष्वसनध्वजस्तया थया महावातहतो महा द्रुमः। - को दिपस्यं गिरिराजवासिन भृभ मरैर्दादशभिः पराभिनत् । नतो वृकं माश्वरयं महादिपा द्रुतचतुर्भिशरफपीययन्। म नागराजः मनियन्तृकोऽपतत् गराहता वधुतिपुभिर्भूमं । म चापि देवावृधसूनुरदितः पपात नुनः सहदेवसुनुना। विषाएगावावरयाधपातिना गजेन हन्तुं शकुनि कुलिन्दनः। जगामवेगेन भृगाईयंच तं नताऽस्व गान्धारपतिः भिरोहरत् । नतः कुलिन्देषु इते तेषु प्रष्टरूपास्तव ने महारथाः । भृशं प्रभुलवणाम्बुसम्भवान् परांय वाणामनपाणयोऽभ्ययुः। अथाभवयुद्धमनीव दारुणं पुनः कुरूण सह पाण्डुसूचयः । भगमिशतवृष्टिगदापरयधरयाश्चनागामुहरं भृगाकुली १५ रयान्यमातङ्कपदातयस्ततः परस्पर विप्रहताः पतन वितीयया मविद्युत्स्तनिता वलाइकाः समाहता दिग्भ्य स्वोयमारतैः। ततः मनानोकहना महागजा हया रयापत्तिगणद्य नावकाः। सुपवाताहता ययोरगास्तया गता गां विरसा विचूर्णिताः। ततोऽभ्यविध्यद्दभिः पिते. औरैः कुलिन्दपुत्रो नकुलात्मज स्मयन्। ततोऽम्य कायादिचकर्त नालिः मिरः रेणान्नुजम विभाननं। ततः शतानीकमविधदायसैलिभिः शरैः कीमुनाऽर्जुन त्रिभिः। विभिय भीमं नकुलञ्च मतभिर्मनाईनं दादभिय मायके। नदस्य कमानिमनुष्यकर्मणः समीक्ष्य घटाः कुरवोऽन्यपूजयन् । पराक्रमवास्तु धननयस्य ये इतोऽयममाविति ते तु मेनिरे। - ततः किरीटी परवीरपानी हताश्वमालोक्य नरप्रवीरः । माद्रीमतं नकुलं लोकमय ममीच्य कृष्णं भृगश्वितध। समभ्यधावपमेनमाइवे स सुनजध्य प्रमुखे स्थितस्तदा। नमापतन नरवीरमुग्रं महाइवे वाणमहरुधारिणं । अभ्यापतत्कर्णमुतो महारथं यया महेन्द्रं नमुचिः पुरा तया। ततो छैनोऽनेकवरेण पार्य मितेन विद्धा युधि कर्णपुनः । मनाद नादं मुगहानुभावो विदेव शर्क नमुचिः म वीरः । पुनः म पार्य उपदेन उप्रैपिरविधगुजमूल त भव्ये। तथैव कृष्णं नवभिः समास्यत् पुनय पाथै दमभिर्भपान । पूर्व यया दृपमेनप्रयुकरभ्याइतः येतायः परः। परम्भमोषगमितो वधाय कात्मजम्नाथ मनः प्रदो। ततः किरीटो रणमूनि कोपान् टना विशाखा भृकुटौं चलाटे। मुमोच खूण विशिखान् महात्मा बधे एनः कर्णमुतस्य मय। भारतनेबान कात्रुहन्ना उवाच कर्ण भृगमनम्मथस्तदा । दुर्योधन द्रपिमुखाय मानहं रणे दृपमेनं नमुयं । सम्परयत: कर्ण तवाद्य संख्ये नयामि मार्क निम्तिः प्रयत्कः। रवध नावद्धि जना वदन्ति सम्भवद्भिर्मम सूनूईतोऽसौ। रको रयो मदिखीनस्तरस्रो अई इनिथे भवता मम । मरध्यता रयमस्यः मुतोऽयं गई इनिये लपमेनमुयं। पादधिये वानपि मंप्रमूह वह नियेऽभुन श्रामिमधे । बामद्य मूलं कलहस्य संख्ये दुर्योधनापाययजातदप। लामय हन्ताऽग्मि रपे प्रमच प्रसव हन्ता युधिभीमनः । २८ ·१५४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [प्रदाय या 1 क । हा दुर्योधनस्थाधमपूरुषस्य यस्यानयादेष महान् उयोऽभूत्। स एयमुका विनिमृज्य चापं सदयं पिसत्वा वृषसेनमाजी। मसज वा विशितान्महात्मा बधाय गजन् कर्णमुतस्य संख्ये । विव्याध नंदभिः प्रपत्कमम्मखम प्रहसन् किरोटी। चिच्छेद चास्येवमनं भुजौ चक्षुरैयतभिर्निमिनः शिरय। स पार्यवाणाभिहतः पपात रयादियाइबिशिराधराया। सुपुष्यितो वृक्षबरोऽतिकायो वारितः पाल वाट्रिटशात्। संप्रेक्ष्य वाणाभिहतंपतनरयात् मुतं सूतजातिप्रकारो। ॥ रथं रथेना जगाम रोषात् किरीटिनः पुत्त्रवधाभिततः। ततः समदं स्वमुतं विलोक्य की हतं वेतयेन संख्ये। मरम्भमागम्य परं महात्मा कृष्णार्जुना सहवाभ्यधावत् । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि वृषसेनवधे पञ्चामोतोऽध्यायः ॥ ८५ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ तमायान्तमभिप्रेक्ष्य वेलोवृत्तमिवावं । गमन्नं सुमहाकायं दुर्निवारं सुरैरपि । अर्जुनं प्राह दाभाईः प्रहस्य पुरुषर्षभः । अयं स रथ आयातिश्वेतायः प्रख्यमारथिः। येन ते मह योद्धव्यं स्थिरो भव धनञ्जय । पश्य चैनं समायुनं रथं कर्णस्य पाण्डव । श्वेतवाजिममायुक्तं युक्तं राधासुतेन च । नानापताककलिलं किदिीजालमालिन । उामानमिवाकाशे विमानं पाण्डुर थैः । ध्वजच्च पश्य कर्णस्य नागकवं महात्मनः । श्राखण्डलधनुःप्रख्यमुलिखन्तमिवाम्बरं । पश्य कर्ण समायान्तं धार्तराष्ट्रप्रियैषिणं । भरधारा विमुञ्चन्तं धारासारमिवाम्बुदं। एष भद्रग्वरो राजा राय पर्यवस्थितः । नियच्छति हयानस्य राधेयस्यामितीजमः । ग्टणु दुन्दुभिनिधोष शङ्ख भब्दश्च दारुणं। सिंहनादाय विविधान् शरणु पाण्डव सर्वतः । अन्तर्वाय महाशब्दान् कर्णेनामिततेजसा । दोधूयमानस्य भृशं धनुषः दणु नि.स्खन । रते दीर्थन्ति सगणाः पाञ्चालानां महारथाः । दृष्टा केशरिणं क्रुद्धं मृगा इव महावन । सर्बयनेन कौन्तेय हन्तुमईसि सूतजी नहि कर्णभरानन्य. मोटुभुत्सहते नरः । मदेवामुरगन्धास्त्रीलेाकान् सचराचरान्। वे हि जेतुं रणे धनस्तथैव विदितं मम । भीममुग्रं महात्मान व्यवं शव कपर्दिनं । न मक्ता द्रामोशाने किं पुनयोधितुं म । बया मानान्महादेवः सर्वभूतशिवः भिव. । युद्धेनाराधितः स्थाणुवाच वरदास्तव । तस्य पार्थ प्रसादेन देवदेवस्थ शलिनः । जहि कर्ण महावाको नमुचिं वहा यथा । श्रेयस्तेऽस्तु सदा पार्थ युद्धे जयमवाप्नुहि। ॥ अर्जुन उवाच ॥ ध्रुव रवजयः कृष्ण मम नास्यत्र भंशयः । सर्वलोकगुरुर्यस्वं तुष्टोऽसि मधुसूदन । चोदयाश्वान पोकेम रयं मम महारय। नाइत्वा समरे कई निवनियति फाल्गुन । अद्य कणे इतं पश्य मच्छी प्रकलीरुत। मावा द्रक्ष्यमि गोविन्द कर्णेन निहतं शरैः। उपस्थितमिदं घोरं युद्ध त्रैलोक्यमोहनं। यजनाः कथयिष्यन्ति यावमिर्धरियति । एवं बुवंतदा पार्थः कृष्णमलियकारिणं ।। प्रत्युद्यया रयेनार गज प्रतिगो यथा। पुनरप्या नेमस्ती पार्थ. हष्णमरिन्दम। चोदयाश्वान पोकेय कालाऽयमतिबनते। स्पमुझसदा तेन पाण्डयन महात्मना। 1 ·प्यध्याय ६।७। 11 । कर्णपर्व, वयेन सम्पूज्य स पाण्डवं तदा प्रचोदयामाम झ्यान् मनोजवान् । म पाण्डुपुत्रस्य रयो मनोजकः क्षणेन कर्णस्य रथायनोऽ भवत् । *- इति श्रीमहाभारते कर्णपर्मणि कर्णर्जुनदैरये पडभोतोऽयायः ॥ ८६ ॥ ॥ मय उवाच ॥ दृषसेनं हतं दृष्ट्वा शोकामसमन्वितः । पुत्रशोकोद्भवं वारि नेवाभ्यां ममवारजत् । रयेन कीजसो जगामाभिमुखी रिएं। युद्धायामर्पताम्राक्ष: समाइय धनञ्चयं । तारथी सूर्यमामा वैयाघपरिवारितो। समेतो ददृशस्तुत्र दाविवाकी समुद्गती। देताश्वा पुरुषा दिव्यावास्थिनावरिमनी । भाते महात्माना चन्द्रादित्यौ यथा दिवि। तो दृष्टा विम्मयं जग्मुः सदसैन्यानि मारिष ! चैलोक्यविजय यत्ताविन्द्रवैरोचनाविव । रथयातलनिदेवाणसिंहरवैतथा तारयावभ्यधावन्तो ममालोक्य महीदिती। ध्वजा च दृष्ट्वा संसको विस्मयः समपद्यत । इस्तिकाञ्च कर्णस्य वानरच किरीटिनः। तो रथा मप्रसकी तु दृष्ट्वा भारत पार्थिवाः। सिंहनादपरांश्चः साधुवादाच पुष्कलान् । दृष्ट्वा च वैरयं तान्या तत्र योधाः सहसमः । सर्वाइखनांचव तथा पेलावधूननं । भाजनुः कुरवस्तत्र कादिवाणि समन्ततः । करी प्रहर्षयिष्यन्तः मतान् दभुश्च सर्वशः । तथैव पाण्डवाः सर्वे हर्थयन्तो धनञ्जयं । पूर्यचनिनादन दियः संवाभ्यनादयन् । छेडितास्फोटितोत्कुटम्तमुलं मन्नतो ऽभवत्। बाडशब्दय शराणां कर्णर्जुनसमागमे। तो दृष्ट्वा पुरुषव्याघी रयम्या रथिनाबरी । प्रटहीतमहापापी शरमनिध्वजायुता। वर्मिण बद्धनिस्विमी श्वेताश्वा भवमोभिती। तूणीरपरसम्पन्ना दावयता सुदर्शन। रकचन्दनदिग्धाजो समदा गोहपाविव । चापविद्युद्धीपती मखमम्पत्तियोधिना। चामरयननापती श्वेतचोपशोभिता । कृष्णमयरथोपेत तुल्यरूपी महारयो। सिंहस्कन्धा दीर्घभुजारमाती हेममालिनी। सिंहस्कन्धप्रनोकामी व्यूढोरस्का महावी । अन्योन्यवधमियन्तावन्योन्यायकाशियो। अन्यान्यमभिधावन्ती गोठे गोपभाविक। प्रभिन्नावित्र मानतो मुरथाविशयी। पामोविपभिप्रख्या यमकालान्तकोपमा । इन्द्रवाविव युद्धी मुबाचन्द्रममप्रभा । महापहाविव कुद्धा युगान्ताय समुत्थिती। देवगर्मी देववसी देवतुन्छी चस्पतः । यदृच्छया समायाता सूर्याचन्द्रममायया। पनिनी मार दृप्ता नानामस्वधरी युधिानी दृष्ट्वा पुरुषयाधौ गानाविव पिटिनी । बभूव परमो हर्षन्तावकानां विशाम्पते । भयः सर्वभूतानां विनये ममपयन । समेतो पुरुषव्याघी मेव्य कर्णधनचयो । उभौ बरायुधधरावुभा रणनमो। उभी प वाइमन्दैन नादयन्ती नभम्स । उभा विश्रुतकम्माण परिषेण बसेन ।। उभी पसी युद्धे मम्मरामरराजयो । कार्नवीर्यममा पानी तथा दामरथः समा। विगोभमा चोभा तथा भवनमा युधि उमा देताया राजन रयप्रयवादिनी। १ - - - 1 ·१५८ ॥ योमहाभारत [भधाय ७१ - ४१. । भारयिप्रवरा चैव नयोरासां महारणे । नतो दृष्ट्वा महाराज राजमानी महारयो । सिद्धचारणमझाना विस्मयः समपद्यत । नव युत्तास्ततः कर्ण सबला भरतर्षभ । परिवनुर्मा हात्मानं विप्रमाहवयाभिनं। तथैव पाण्ड्या घटा टयुमपुरोगमाः । परिवत्रुर्महात्मानं पार्थनप्रतिम युधि। तावकांना रणे कर्ण ग्लहो यामीदिशाम्पते । तथैव पाण्डवेयानां ग्लहः पार्योऽभवत्तदा । त एव सभ्यास्तत्रामन् प्रेक्षकाद्याभवन् म ते । नत्रैषां ग्लहमानानां ध्रुवा जयपराजमो - जाया धूतं समासनं विजयायेतराय वा । अस्माकं पाण्डवानाञ्च स्थिनानां रणमूर्द्धनि । नौतु स्थिता महाराज समरे युद्धशालिनी। अन्यान्य प्रतिसंरब्धावन्योन्यवधकाक्षिणौ। तावुभा प्रजिहीर्षन्ताविन्द्रवाविव प्रभो । भीमरूपधरावास्ता महाधूमाविव ग्रहौ । ततोऽन्तरोने सानेपा विशादा भरतर्षभ। मिया भेदाच भुतानामासन कर्णार्जुनान्तरे। व्यश्रूयन्त मिथो भिन्नाः मर्चलोकाम्नु मारिप । देवदानवगन्धवाः पिशचारगराक्षसाः। प्रतिपद्यहं चक्रुः कर्णार्जुनसमागमे । चौरासीत् सूतपुत्त्रस्य पवे मातेव पिठिता । भूमिर्द्धनञ्जयस्यासोन् मातेव जयकाणिो। गिरयः मागराश्चैव नद्यय जलदास्तया। वृक्षाषिधयश्चैव व्याश्रयन्त परस्परं । अमुरा यातुधानाथ गुयकाच परन्तप। ते कर्ष समपद्यन्त इष्टरूपाः समन्ततः । मुनयद्यारणाः मिद्धा वैनतेया वयामि च । रत्नानि निधयः सर्वे वेदायाख्यानपञ्चमाः । सोपवेदोपनिषदः मरहस्याः संग्रहाः । वासुकिश्चिवसेनय तरको मणिकस्तथा। सपीचव तथा सर्व काद्रवेयाश्च मान्वयाः। विपवन्तो महाराज नागाचा नतोऽभवन् । ऐरावताः मौरभेया: वालेयाय भोगिनः । रतेऽभवन्त्रर्जुनतः क्षुद्रसपांच कर्णतः । ईशाहगा व्यालमृगा मानल्याय मृगद्विजाःपार्थस्य विजये राजन् सर्व स्वाभिसंहताः । वसवो मरुतः साध्या रुद्रा विश्वेऽपिनी तथा। अमिरिन्द्रय सोमय पवनोऽथ दिशो दश । धनश्चयस्य ने परेशादित्याः कोऽभवन्। विमः सदाच खताय घेच महारजातयः। मस्त महाराज राधेयमजस्तथा। देवास्तु पिटभिः मार्द्ध मगणा: मपदानुगाः । यमो वयवण्येव वरुणय यनोऽर्जुनः । ब्रह्माश्चञ्च यज्ञाय दक्षिणाया नं श्रिताः । प्रेतादेव पिभावाय प्रत्यादाय मृगाएहजाः । रावमाः सह यादोभिः अग्टगानास कर्णतः । खबदनुपणि गणाः पाण्डवतोऽभवन् । तुम्मुरुममुखा राजन् गन्धाय यतोऽर्जुनः । . प्राधेयाः मह मौनया गन्धर्मापरमा गणाः।हामृगाः परिगणाः दिपाय रयपत्तिभिः । उदमामासया मेघमायुना मनीषिणः । दिदृश्वः समाजग्मुः कर्णार्जुनममागर्म। देवदानवगन्धमी मागययाः पतषिणः। मइयो वेदविदः पितरस भुजः। सपा विधाप्तापयो मानास्पपसाबिताः। अन्तरी महाराज विनदन्ताऽवतस्पिरे। महामपिभिः पाईप्रमापतिभिरेव पाभवयव स्मिता पाने दियं न देभमागमत् । ४४१ utt S ·पप्याय ७.] । कर्णपर्व। २५७ ४७ - ममता ती महात्माना दृष्ट्वा कर्मधननयो। अर्जुना जयना कर्णमिति कोऽब्रवीत्तदा । अयताम न कर इति सूर्योऽभ्यभाषत। हत्वाऽर्जुन मम सुतः कर्ण जयतु मंयुगे। • हत्वा कर्ण जयवद्य मम पुत्री धनञ्जयः । इति सूर्यम्य वामोद्विवादी वामवस्य च। पक्षमंस्थितयास्तव तैयार्बिबुधर्मिइयोः । दैपक्षमासीद्देवानाममुराणाञ्च भारत। समेत तो महात्माना दृष्टा कर्णधननयो । कम्पन्त चयो लोकाः सहदेवषिचारणः । मचे देवगणाश्व सम्वभूतानि यानि च । यत. पार्थस्ततो देवा यतः कर्णस्ततोऽमुराः । रथयूयपयोः पा कुरुपाण्डववारयोः । दृष्ट्वा प्रजापति देवाः स्वयम्भुवमचोदयन् । कोऽनयोजियो देव कुरुपाण्डवयोधयाः । ममाऽस्तु विजया देव रतयो रमिइयोः । कर्णार्जुनविव देन सर्व संशयितं जगत् । स्वयम्भा भूहि नस्तय्यमेतयार्षिजय प्रभो। स्वयम्भा बूद्धि नवाक्यं समोऽस्तु विजयोऽनयोः । तदुपथुत्य मघवा प्रणिपत्य पितामई । विज्ञापयतु देवेशमिदं मतिमताम्बरं । पूर्व भगवता प्रानं सष्ण्योर्खिजयो ध्रुवः । नत्तयाऽस्तु नमस्तेऽस्तु प्रमोद भगवन्मम । ब्रह्मेशानावयो वाक्यमूचत निदशेवरं। विजया ध्रुव स्वास्य विजयय महात्मनः । खाण्डवे येन जतभुक् तापित. भव्यमाचिना । स्वर्गच समनुप्राप्य साहाय्यं शक्र ते कृतं । कर्षय दानवः पक्ष अतः कार्य, पराजयः। वंति भवत् कार्य देवान मेव नियित। श्रात्मकार्यञ्च सर्वेषा गरीयस्तिदमेश्वर । महात्मा फाल्गुनयापि मत्यधर्मरतः सदा । विजयस्तस्य नियतं जायते नात्र संश्यः तापिता भगवान् येन महात्मा पभध्वजः । कय वा तस्य न जयो जायते सतलोचन। यस्य चक्रे वयं विष्णुः मारण्यं जगत. प्रभुः। मनस्वी बलवाञ्यूरः कृतास्वोऽय तशेधनः । विभर्जि च महातेजा धनुर्वेदमशेषतः । पार्थः सर्वगुणपेतो देवकार्यमिदं यतः । क्लिन्यन्ते पाण्ट्या नित्यं वनवामादिभिर्भृशं । सम्पन्नस्तपमा व पथ्याप्तः पुषर्षभः । अतिक्रमेण महतादिटमर्थस्य पर्ययं । श्रतिक्रान्ते च लोकानामभावो नियतं भवेत् । न विद्यते व्यवस्थानं कुद्धयोः शणयोः कचित् । मुशारी जगतदेव सततं पुरुषर्षभी। नरनारायणवेती पुराणादृषिमत्तमौ । अनियन्या नियन्तारावेती नम्म त् परन्तपी। मैतयोस्त ममः कश्चित् दिवि वा मानुषेषु वा । अनुगन्य त्रयो साका: मह देवर्षिचारणः । सय देवगणायापि सर्वभूतानि यानि च । श्रनयोस्तु प्रभावेण वर्तते निखिली जगत् । का लोकानयं मुख्यानाप्नोतु पुरुषभः । को यकर्तनः परो विजयस्तम्न छप्पयोः। वसूना समलाकर मरुतां या समाप्नुयात् । महिना द्राणभीमावा नाकचोकमवाप्नुयात् । इन्युनी देवदेवाभ्या सहमायोऽनवोदय । आमव्य मभूतानि मनेगनानुशासनं । श्रुतं भवद्भिर्यमा भगवद्धा जगद्धिन तत्तया नान्यया नदि तिवं विगतनराः। इति शुलेन्द्रवपनं मर्चभूतानि मारिप विस्मितान्यभययाधन पूजयामिरे नदा। HIR ·१५८ ॥ श्रीमहाभारत [अध्याय की - व्यसृजच सुगन्धीनि पुष्पवर्णणि हर्षिताः। नानारूपाणि विबुधा देवाण्यवादयन्। दिदृवश्वाप्रतिमं द्वैरथं नरसिंहयोः । देवदानवगन्धर्वः सर्व स्वावतस्थिरे। रथा तयोः श्वेतहयौ दिव्या युनौ महात्मनोः। या तो कर्णानुनौ राजन् प्रहटा व्यवतिष्ठता। समागता लोकवीराः भद्धान् दभुः पृयक् पृथक् । वासुदेवार्जुनौ वोगै कर्णशल्यौ च भारत। तद्भीरमंबासकर युद्धं समभवत्तदा । अन्योन्यस्पर्द्धिनोरुयं शक्रशम्बरयोरिव । तयाधी वीतमली शराभात रथ खिता। राकेत यथाकाशे उदिता जगत: चय। कर्यस्यामोविनिभा रवसारमयो दृढा । पुरन्दरधनु.प्रख्या इस्तिकता विराजते। कपियेष्ठन्तु पार्थस्य व्यादितास्य वान्तकः । दयाभि6षयन् भाभि निरीतो रविर्यथा। युद्धाभिलापुको भूत्वा ध्वजो गाण्डोवधन्वनः । कर्णध्वजमुपातिष्ठत् स्वस्थानावेगवान् कपिः। उत्पपात महावेगः कवामभ्यहननदा। नखैश दशनैश्चैव गरुडः पन्नगं यया। साकिरणकाभरणा कालपाशेपमायसी। अभ्यद्रवत् मुझरचा इस्तिकवाऽय तकपि। नयाारतरे युद्धे दैरथे द्यूत बाहित । माकुता ध्वजा युद्ध पूर्व पूर्वतरं तदा। पया हयानन्यापन पईमाना परस्परा अविष्यत् पुरीकाका भय नयनमायक.। प्रत्रय पुण्डरीका नयवाभिसमेतत। ताजयदामुदेवः शल्य नयनसायक। कर्णधाप्यत्रयदृष्ट्वा कुन्तीपुत्र धनञ्चयः। प्रयाप्रवीत् सतपुषः भल्यमाभाग्य मरिमर्न । यदि पार्यो रणे इन्यादय मामि करिचित् । किं करिष्यसि मामे अन्य सत्यमयोचता। मध्य उवाच । पदि कई रणे इत्यादय वातवाहनः । उभावेकरथनाई इन्या माधवपाए। । मध्य उपाच ॥ स्वमेव तु गोविन्दमर्जुन. प्रत्यभाषत । तं प्रहस्यामबीत् फष्णः मत्य पार्थमिदं वचः। फदिवाकरः म्याना युष्मेदपि महोदधिः । पत्यमपिरियायला हन्यान् को धननय। परिजन कयचित् स्यात् सोकरासन भयो । इन्धी कई तया मन्नं पाभ्यामेव भंयुगे। रनिरपपप. मुला प्रहमन कपिकतनः। रमः प्रत्युवाचेदं एएमसिएकारिणं । मम माप कमको जनाईन । मरताकयां कर कन्नरपराजिन। पवार सारिका द्रामा रपे टप्परिपयमनेकधा । माय माय मामिााधी पतिमिगार पादपं दन्तिना पया। गई भाभाय मनुपसिनामुमोनियानि नाभिदंष्टानि माधव । द्रशामिल किया कि महिलाले मरनेम पुरा रा Hinा था मगादीपनिासधारमा लिपना प पुनः पुनः । roxetinन्द मुमति मारक मत्तम धित जानो। VER Rynar numपदना विधा पनि पिपलिया निशानिने। find रियास्मिा सम्ममारंभ। -- - - ·ध्यध्याय ८७१८ । । कर्णपर्व ॥ अद्य वाष्पमुखों कृष्णा सान्त्वयिष्यसि माधत्र। वाग्भिवामृतकपाभिर्धर्मराजश्च पाण्डवं । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्जुिनदरथे सप्ताशीतोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 1 सञ्जय उवाच ॥ तदेवनागामुरसिद्धयर्गन्धवरताऽसरमाञ्च भईः । ब्राषिराजर्षिमुपर्णयुटं या वियदिमयनीय रूपं ४४. नानद्यमानं निनदैर्मनालादिवोसम्मतिनृत्यहास. । माऽन्तरी दरवर्मनुष्याः खन्याय नदिमयनीयरूपं । ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा वादिवगवखनसिंहनादै. विनादयन्तो वसुधा दिशश्च वनेन सर्लान् दिपता निजन्नुः । नराश्वमातङ्गस्य. समाकुलं भरात्रिमतवृष्टिनिपानदुःसहं । भीरुजुटं इतदेहसगुल रणाजिरं लोहितमावभी तदा। बभूव युद्धं कुरुपाण्डवाना यथा सुराणाममुर. सहाभवन् । तया प्रवृत्ते तुमुले मुदारुणे धनञपस्याधिरयेय मायकैः। दिशय मैन्यच्च गितैरजिह्मग. परस्परं प्रावणुता मुदसितैः । ततस्तदीयाय परे च मायके. स्तेऽन्धकार ददृपर्न किञ्चन। भयातुरा एकरी समायथ स्ततोऽभवत्वगुतमेव सर्वत । ततोऽस्तमलेण परस्परमा विधूयमानाविव पूर्वपश्मिी। धनान्धकारे वितते तभानुदा ययादिता नददतीवरेजतु । न चाभिसर्तव्यमिति प्रचोदिताः परे त्वदीयाय नयाऽवनस्थिरे। महारथी तो परिवार्थ मवत' मुरामुरा. शम्बरवासवाविव । महङ्गभेरोपणवानकखनै, ससिंहनादैविभुनरोनमः। प्रशासनिव मेचनि.खनैर्विरेजतुसौ पुरुषर्षमा तदा । महाधनुर्मण्डलमध्यगावुभा मुरमा वापसहसदीधिती । दिधनमाण सचराचरं जगद्युगान्तसूर्याविव दु.सही रणे । उभावजेपावहितान्तकावुभावुभा जिघांस कृतिनी पर स्परं । A - महाहवे वोतभयो ममीयतुर्महेन्द्रजम्भाविव कर्णपाण्डवा । ततो महावाणि महाधनुर्धरी विमुधमानावियुभिर्भयानक । नराधनागाननितानिजमतः परस्परञ्चापि महारथा नृप । ततो विमसु. पुनरप्तिा नरा नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रया। सनागपत्यवरथा दिशा दश नया यथा मिहहता वाकमः । ततस्तु दुर्योधनभोजमोवलाः छपेण शारदतमनुना सह । महारथाः पञ्च धनत्रयायुतौ मरे. शरीरार्तिकरैरताडयन् । धनूमि नेपामिपुधीन ध्वजान हयान् रथाय सनाय धन अयः पर। सम प्रमय्या परान् समन्ततः भगेत्तमैदशभिय सनजी प्रयाभ्यधास्तरिताः मन रयाः मताज नमानना यिनः। शकास्तया वा जवनाम्त सादिन सहैव कान्वाजपरैर्जियांमव. बरायुधान पाणिगर्ने मेरे सह पुनमति गिमिच । इयांय नागाव रथाय युध्यतां धनत्रयः अनुगणान् विना तिणेत्। ततोऽन्तरो मुरविना यावादा पिते. समोरिताः। निपेतुरयुत्तमपुन्यदृष्टय. सुगन्धिगन्धाः पारिताः शभाः। तदहुतं देवमनुयमावि मनोच भूतानि विनिरि' नवात्मज सूतमतय न व्यया न विस्मयं जग्मतुरेकनिययो। अयानवोट्टीएमनन्तवासको प्रतिपोरम प्रसौद दुर्योधन मान्य पाण्डवैरलं विरोधेन धिगस्तु वियई। ता गुरुमने मारित्तदेव मोस्ट - रयाः।

·॥श्रीमहाभारतं॥ [पध्याय 11 । अहन्वक्यो मम चापि मातुल' प्रभाधिराज्यं सह पाएडचिरं। धनत्रय माम्यति वारितो भया जनाईना नैव विरोध मिछति। युधिष्ठिरो भूतहिते रत सदा कोदरोऽस्मदभगस्तया यनी। बया तु पार्थच कृते च सम्बिदै प्रजाः शिवं प्राप्नुयुरि १ - प्या तव। ५९९ - अजन्तु भेषाः स्वपुराणि बान्धवा निवृत्तयुद्धाश्च भवन्तु सैनिका । न चेदच. योग्यसि में नराधिप ध्रुवं प्रततोऽमि इतोऽ रिभिर्युधि। इदश्च दूर जगता मद्द बया कृतं यदेकेन किरीटमालिना । यथा न कुर्याइलभिन्न चान्तको न चापि धाता भगवान यवराट्। अतोऽपि भूयान् स्वगुणधनञ्जयो न पातिवर्त्तिव्यति मे वचोऽखिलं। तवायुयात्राञ्च सदा करियति प्रमोद राजेन्द्र मन त्वमाहि। ममापि मान परम' सदा बयि ब्रवीम्यतस्ता परमाञ्च सौहदात्। निवारयिय्यामि च कर्णमप्यहं यदा भवान् सप्रणयो भविष्यति। वदन्ति मित्र महज विचश्यास्तथैव सावा च धनेन चार्जित। प्रतापतोपनतश्चतुर्विधं तदस्ति सर्व तव पाण्डेवेषु । निसर्गतते नव वीर वान्धवाः पुनश्च सावा समवाप्नुहि मभो। त्वयि प्रसवे यदि मित्रता गता हित कृतं स्थानगत स्वयाऽतुर्स। स रवमुक्त सुहृदा वचो हितं विचिन्य निश्वस्य च दुर्भनाऽसीत्। यथा भवानाइ सखे तथैव तन्ममापि विज्ञापयतो व स्ट। निहत्य दुःशासनमुक्रवान वच' प्रसय गाईलवदेव दुर्मति । कोदरस्तदृदये मम खित न तत्परोक्ष भक्त कुत' प्रभा न चापि कर्ण प्रमहद्रणेऽर्जुनो महागिरि मेरेमिवोगमारुत' । न चाश्वमिप्यन्ति ध्यात्मजा मयि प्रमय और बडशी विचिन्त्य । म चापि क गुरुपुत्व मयुगापारमेत्यईमि वनुमच्युन । अमेण युको महताऽध फाल्गुनस्लभेप कर प्रसभं हनिष्यति । तमेवमुकाऽप्यनुनीय चामत् तवामन खाननुशास्ति निकान् । समाहिताभिद्रवाहितान्मम सपायहस्ता किम जोपमामत। इति श्रीमहाभारते का पर्वणि श्रवत्यामवाको प्रयामोतोऽध्यायः॥१८॥ । समय उवाच ॥ नौ मसभेरोनिनदे समृद्धे समोयतु शेतइयो नराया। वैकतिन सूतपुत्रोऽर्जुनश्च दुर्मन्त्रिते तर पुनय रामना यथा गमती मिनी प्रवृद्धदन्नाविव वामिनाया नया समाजमतुरुवार्थी धनत्रययाधिरथिय वोरी। बचानेा महायलाइको पाच्या या गिरिष्ण यया गिरिः। तथा धनुर्यातसमिनि खने समीयतुस्लाविषुवर्ष बलिया। . . १५ ·प्यध्याय ८1] कर्णपर्व।।। - प्रवृद्धश्रद्रुमगीरधोपधी प्रद्धनानाविधनिराकमा । ययाऽचलावाचलिता महावली तथा महास्वैरितरेतर हतः । म मन्निपातस्तु तयोर्महानभूत् सुरेशवैरोचनयार्यथा पुरा । शरैर्बिनुन्नाङ्गनियन्तृवाहयोः मदुःसहोऽन्यै कटुशोणिनोदकः। प्रभूतपोत्पलमत्स्यकच्छपी महाहूदा परिगणैरिवाहना । मुसन्निकटावनिलोद्धती यथा तथा रथी ना ध्वजिना समीयतुः। उभा महेन्द्रस्य समानविक्रमावुभा महेन्द्रप्रतिमा महारयो । महेन्द्रवज्रपतिमैय मायकैर्महेन्द्रहवाविव सम्पन्नतुः । ४९. मनागपत्त्यश्वरथे हमें बले विचित्रवर्मभिरणाम्बरायुधे । चकम्पतुस्मियनीयम्से वियगतान्यार्जुनकर्णसंयुगे। भुजाः सवस्वागुलयः समुच्छ्रिताः ससिहनादपितैर्दिदुभिः। यदनुनो मत्त व दिपो दिपं समभ्ययादाधिरयिं जिघां स्या। उदकोभन सोमकास्तत्र पार्थ पुर.घराद्यार्जुन भिन्धि कर्ण। छिन्यस्य मुद्धानमसचिरेण श्रद्धाञ्च राज्याद्धृतराष्ट्रस्नोः। नयाऽस्माकं वहवस्तव योधाः कर्ण तथा याहि याहीत्यवाचन् । जह्यर्जुनं कई परैः सुतीक्षरी, पुनधनं यान्नु चिराय पार्थः।। . ततः कर्ण. प्रथमं तत्र पार्थ महेषुभिभिः प्रत्यविध्यत् । तञ्चार्जुन: प्रत्यवियचितायैः कान्तरे दभिः संप्रहस्य (५१५ परस्परं नो विभिखैः सुपुबैस्ततरतुः सूतपुत्रोऽर्जुनछ । परस्पर नौ विभिदुर्विम सुभीममभ्यापततुय चटौ । ननोऽर्जुनः प्रासजगधन्वा भुजावुभी गाण्डिवं चानुमृज्य । नाराचनालोकवराहकान् छुरांन्तया साञ्चलिका चन्द्रान् । ने सर्वतः समकीर्यन्त राजन् पार्थेषवः कीरथ वियन्तः । प्रवाभुखाः परिगणा दिनान्ते विन्ति केतार्थमिवार वृक्ष । यानर्जुनः सभुकुटोकटाक्ष कर्णय राजनराजज्जितारिः। नान् मायकैसते सूतपुत्वः विधान् विप्तान पाण्डवस्थ महान् ।। तनोऽस्वमानेयममिरसाधनं मुमोच कर्णय महेन्द्रसूनुः । भूम्यन्तरीवे च दिशोऽर्कमार्ग प्रात्यदेहोऽम्य वझव दोषः । ५ योधास मर्चे ज्वलिताम्बरा भूभे प्रदुवुम्तव विदग्धवस्ताः । भन्दय पोरोऽनिवभव तब यथा वने वेणुवनस्य दधत. तदोक्ष्य कर्णो ज्वलनास्त्रमच्युतं स वारुण तत्प्रशमार्थमाहवे । समुत्सृजन खतमुतः प्रतापवान् म तेन वहिं भमयाम्बभूव। बलाइकाघव दिशस्तरखी चकार सास्तिमिरेण संवृताः। ततो धरिबीधरतुन्यरोधसः समन्तताव परिवार्य वारिण। नैश्चापिरोपात्र तथाविधोऽपि नीतः धर्म वहिरतिप्रचण्डः । बलाहकैचव दिगन्तराणि व्याप्तानि माणितया नभय । नया च मनास्तिमिरेण वै दियो मेधैर्टता न प्रदृश्येत किञ्चित् । अयापावाहास्वमघातक्षान् वायव्याखेण ततः म कर्णात्। ततोऽप्यस्वं दयित देवराजः मादुयळे वचप्रतिमप्रभाव । गाण्डीव ज्यां विभिखायानुमव्य धनश्चयः भत्रुभिरमधृष्यः । नतः मुरमाचनिका चन्द्रा नालोकनाराचवराहकाः । गापोवनः प्रादुरामन् सुनीषणः सहसयो वज्रसमानवेगाः । नेकर्णमामाद्य महाप्रभावाः सुतेजना गाडूपाः मुगाः गावेषु सन्दषु हयपु चापि भरामने युगचक्रे ध्वो च। निर्मिघ पूर्ण विविश्यः सतोष्णस्तावस्ता भूमिमिवोरगाते। पराचितानो रुधिरागावः कर्षस्तदा रोपविपत्तनवः । ढव्यमानम्य समुद्रघोषं प्रादुर भार्गवास्वं महात्मा । महेन्द्रप्रस्वाभिमुखान् विमुक्कान् छिता कर्णः पाठवस्त्रेषु समान तस्थानमस्त्रेण निहत्य मोऽय अधान संख्ये रचनागपत्तीन् । श्रयमाण मन्द्रिकम्मी महारणे भार्गवास्तम्तापात् । M. ३ ·॥श्रीमहाभारतं॥ [यध्यावा पाञ्चालानी प्रवराथापि योधान् क्रोधाविष्टः सतयुत्तस्तरखो। वाणैर्बियाधाइवे मुप्रमुः शिलाशितैरकापुद्धैः प्रग्य। तत्पाञ्चालाः मोमकायापि राजन् कर्णेनाजी पोद्यमानाः शरोधः। क्रोधाविष्टा वियधुस्तं समन्तात्तीक्षावाणः सूतपुत्वं समेताः। - तान् सूतपुत्रो निजघान वाणैः पाञ्चालाना रयनागाश्वसंधान् । अभ्यर्दयद्वाणगणैः प्रसह्य विद्धा हात् सङ्गरे सूतपुतः । ते भिन्नदेहा व्यसवा निपेतुः कर्णेषुभि मिनले खनन्तः । क्रुद्धेन सिंहेन यथेभय्या महावने भीमवलेन तदत्। पाञ्चालानी प्रवरान् सनिहत्य प्रसङ्घ योधानखिलानंदीन.। ततः स राजन् विरराज कणे ययाऽम्बर भास्कर उग्ररमिः। कर्णस्य मत्वा तु जयं त्वदीयोः परा मुदं सिंहनादांच चक्रुः । सबै धमन्यन्त भृशाहता च कर्णन कृष्णाविति कौरवेन्द्र । 'तत्तादर्श प्रेक्ष्य महारथस्य करस्य वीर्यच परैरसा । दृष्ट्वा च कर्णेन धनञ्जयस्य तयाजिमध्ये निहतं तदस्वं । ततस्तमी क्रोधसंरकनेको वातात्मजः पाणिना पाणिमार्छन्। भीमोऽब्रवीदर्जुनं सत्यमन्धममर्पितो निःश्वसन् जात मन्युः। कथं नु पापोऽयमपेतधम्मः सूनात्मजः समरेऽद्य प्रसह्य । पाञ्चालाना योधमुख्याननेका निजनिवास्तव जिष्णो समदं । ५६ पूर्व देवैरजित कालकेयु. भावात् स्वाणीजसंस्पर्शमेत्य । कयं नु त्वां सूतपुचः किरोटियथेषुभिर्दशभिः प्रागविष्यत्। लया विप्तायाममदापमानार्थमेतत्मतिभाति मेऽद्य । कृष्णापरिक्रममनुस्मर वं यथाऽब्रवीत् पण्डतिलान् म वाचः । रूवाः मुतीक्ष्णाय हि पापबुद्धिः सूतात्मजोऽयं गतभोर्दुरात्मा । संमृत्य सर्वं नदिक्षाद्य पापं जहाए कर्ण युधि मयसारिन्। कमादुपेश कुरुपे किरीटिन्नुपवितुं नायमिहाद्य कालः । यया धृत्या मर्चभूनान्पजेवीर्यास ददन पाण्डवे पाक्काय । नया धृत्या सूतपुत्रं जहि त्वं बहन गदया पोथयिथे। अथाब्रवोदामुदेवोऽपि पाय दृष्ट्वा रयेपून् प्रतिहन्यमानान् ।।१६ अमीमदत् मर्पया तेऽद्य कर्णो धारस्तं किमिदं भोः किरीटिन् । य वीर किं मुसि नावासे नदमेयने कुरवः । सम्प्रपाः। 10. - कणे पुरस्कृप्य विदुई मन्त्रं नवासामयिनिपात्यमानं । यया धृत्या निहतासाममाय युगे युगे रावमायापि घोराः। रम्भावाशामुरायाइवेषु तया त्या अहि कर्ण समय । अनेन चास्य पुरनेमिनाऽद्य मंछिन्धि मूनिमरः प्रमद्य । मया विराटेम मुदर्शनेन वशेष को नमुस्विारो। किरातरूपी भगवान मुत्या लया महात्मा परिनोविनोऽभूत् । ना पुन र प्रतिरक्षीला महानुपन्ध अहि सूतपुत्रं। नतो मी भागरमेखसी वं मपत्तना यामवनों समुद्धा । प्रयक्ष राजे निस्तारिमा यमय पाधातुपमा हिला परवमुन्नोऽतिमसो महात्मा धकार युद्धिं हि धाय मोतः। म सादिनी भोमानानान्या मला तयारमानमरेष्य मयं । रक्षामनयागमने विदिला प्रयोगन केशवमित्युवाच। भादवरोम्देय महासमुपंबिवाय लोकस्य यमाय मान नामेऽनुज्ञानातु भवान् मुराय प्रधा भयो वेदविदय सभा इत्युथ क्षय तु पयायो नमकला प्रम मोऽभितात्मा। तदुत्तमं प्रायममधमा प्रादुयननमा यदिधय। तपणना विराज मा गर्भप रखामुधाराः । ममीप्य कर्षन किरोटिनम नथाशिमधे निरतं तदा । nn मनो:मई मायरोमो भागानगर मध्यपन्याम गुमाइदिनारं महा भय विधयं परमं अनासत् । जमानाय समिति मापश्यत् पयसापोतमा परिसदापि पा पगावपात् मायकरितमाः।

·यध्याय LI ॥ कर्णपर्व। है - गाण्डीवमुझे जगविगिदिवाकरांइप्रतिमलद्भिः सृष्टान्नु वा भरतर्षभेण मनं शतानीव मुवर्णपुद्धाः । प्राच्छादयत् कर्णरयं क्षणेन युगान्तवापर्ककरप्रकाशाः । ततय हलानि परयधानि चक्राणि नाराचमतानि च नियक्रमुधारतराणि योधास्ततो यहन्यन्त समन्ततोऽपि। छिन्नं थिरः कस्यचिदाजिमध्ये पपात योधस्य परस्य कायात् । ५८. भयेन मोऽथा पपात भ्रमावन्यः प्रनष्टः पतितं विलोक्य । श्रन्यस्य सामिर्निपपात कत्ता योधस्य वाहुः करिहस्ततस्त्रः। अन्यस्य सव्यः मह चर्मण च दुरपयत्तः पतितो धरना । वं ममस्तानपि योधमुख्यान् विचमयामास किरीटमाली। शरैः शरीरान्तकरैः सुधोरैयाधनं सैन्यमशेयमेव । वैकर्त्तनेनापि तयाजिमध्ये महसो वाणगणा विस्टाः । घोपिण: पाण्डवमभ्युपेयुः पर्जन्यमुना इववारिधाराः । ततः मटप्णच किरीटिनच एकोदरश्चापनिमप्रभाव. । विभिस्तिभिर्भामबलो निहत्य ननाद घोरं महता वरेण । स कर्णवाणाभिहतः किरीटी भीमं तया प्रेक्ष्य जनाईनश्चम अटव्यमाण: पुनरेव पार्थः मरान् दमाटौ च ममुदवई । म केतुमेकेन भरेण विद्धा मन्यञ्चतुर्भिस्तिभिरेव का ततः मुमुलोईगभिर्जघान सभापति काञ्चनवर्मनहूं । म राजपुचो विशिरा विवाइविाजिसतो विधनुचिकेतुः । हतो रयाबादपतत् म रुग्णः परश्वध. शाल इवावछत्तः । पुनय कर्ण बिभिरभिश्च दाभ्याञ्चधिभिय विधा। चतुःशतान् विरयान् सायुधान् वै हत्वा रथानष्टशतान् जघान । सहमशोऽयाय पुन. स मादीनटी सहसाणि च पत्ति वीरान। कर्ण मसूतं सरयं सकेतुमदृश्यमनौगतिभि. प्रचक्रे । याक्रोशन कुरवो वयमाना धननयेनाधिरयिं समन्तात् । मुञ्चानिविध्यार्जुनमाश कर्ण वाणः पुरा इन्ति कुरून् समयान् । स चोदितः मर्चयवेन कर्णो मुमोच वाणान् मुपहनभोग। ते पाण्डुपाञ्चालगणाविजनुमछिदः मेणितपादिग्धाः । नावुत्तमौ सर्वधनुर्धराण महावती मध्यमपदमाही। निजनतया हितसैन्यमुयमन्यान्यमप्यस्तविदी महास्त्र । अयापयातस्तरितो दिदृशुर्भन्सापधीभिर्विजो विषयः । नासत्यदसात्रिमुतोद्भवाद्यैराङ्गविद्यासनमुदहद्भिः। श्रावद्धपट्टप्रणवच घेता यया मुरेशो दितिः बतायः । छत. मुद्भिर्भिपजाम्परियुधिष्ठिरस्तत्र मुवर्षवर्मा । नथापयातं युधि धर्मराजं दृष्ट्वा मुदा मर्वभूतान्यनन्दन्। राहालिमुक्त विमलं समयं चन्द्र यथैवाभ्युदितं नयेव । दृष्ट्वा तु मुख्यावथ युध्यमानौ दिदृक्षवः शग्यरावरिणी कर्णश्च पार्थश्च विलोकयन्त' स्वःस्सा महीस्याश्च जनावतस्युः। स कार्मुकच्यातलमनिपातः सुमुळवाणन्तुमुलो बभूव । नतोस्तयाऽन्योन्यमिपुप्रवेकर्धनञ्चयस्याधिरथेच तत्र । ततो धनुा सहमाऽतिराया मुघोपमछिद्यत पाण्डवस्य । नस्मिन् चणे पाण्डवं सूतपुच. ममाचिनोत् चुद्रकाणा शतेन । निर्मुक्रमर्पप्रतिमेरभीक्ष्ण नेलप्रधान. खगपत्रराज.। पथ्या विभेदाशु च वासुदेवमनन्तर फालगुनमएभिय। पूपात्मजो मर्ममु निर्षिभेद मरुभुतं चायुतश, पराये। प्रणच पार्यश्च तथा ध्वजच पायानुगान मामकान् पानयंद्या प्रासादयस्त निधिने. पृपत्वमूतमा नभमोर सूर्य, भागच्छतस्तान् विशिखैरनेकर्यष्टम्भयन सूतपुच. कृतास्तः। रस्त्रमविनिहत्य सर्व जपान नेपां रयवाजिनागान् । नया तु भन्यप्रवराव राजबभ्यर्दयन्मार्गणे: खतपुत्रः। ते भित्रदेहा व्यसवो निपेतुः कर्णेभिमिनले बनन्त । कुद्धेन मिहेन यया वया महाबला भीमबनेन तदत्। पुनश्च पाचालवरास्तयाऽन्ये तदन्तरे कर्णधनत्रयय । प्रस्कन्दतो बलिना माधुमुलो कर्णन वानिहताः प्रमद्य । जयं मत्वा विपुलं वे वदीयास्तलाविजाः मिहनादाय - ·१६४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [अध्याय ८/t.. मर्च धमन्यन्त वयं सतो तो कर्णन ऋषणाविति ने विम। ततो धनुचामवनाम्य शीय रानातानाधिरधिम्य । सुमरन्धः कर्णभरवतानो रणे पार्थः कारवान् प्रत्यग्टमात् । ज्याचानुग्टज्यान्यनत्तलचे वाणान्धकार महमा च चके । कर्णञ्च शल्यञ्च कुरूंच मान् वारविष्यत् प्रमभं किरीटी। न परिणो यचमुरन्नरोके तदा महारण तान्धकार। वायुर्वियाचरीरितो भुतमबै स्वाह दिव्यः मुरभिस्तदानी । अन्यञ्च पार्थो दभिः प्रपत्कर्म तनु प्रहमन्त्रविध्यत् । ततः कर्ण दादभिः समुर्विद्धा पुनः मतभिरभ्यविध्यत् । म पार्यवाणासनवेगमुक्तीर्दढाइतः पत्रिभिरुग्रवर्गः । विभिन्नगावः क्षतजोषिताङ्गः कर्णो बभा रुद्र दवाततेपुः । प्रक्रोडमानोऽय समानमध्ये रौद्रे मुहते रुधिरा गावः । ततस्तिभिस्त विदशाधिपोपमं शरैबिभेदाधिरयिर्द्धनत्रयं । परांच पञ्च चलितानिवारगान् प्रवेशयामाम जिवांम याऽयुत। ते वर्म भित्त्वा पुरुषोत्तमस्य सुवर्णचित्रा न्यपतन् मुयुताः। वेगेन गामाविविरहः मुवेगाः स्वावाच कर्णदिमुखाः प्रतोयुः। नान् पञ्च भलैर्दशभिः समुस्विधा रिधैकैकमयाच्चकर्त। धनञ्जयस्ते न्यपतन् पृथिव्यां महाहयस्तक्षकपुन्नपनाः । ततः प्रजञ्चाल किरीटमाली क्रोधेन कर्त प्रदहन्निवामि । तथा विनुवाजमवेक्ष्य कृष्णं सर्पमि. कर्णभुजप्रसृष्टः । ६५ म कर्णमाकर्णविकटस्टैः शरै. शरीरान्तकरै लगि । मर्मस्वविध्यत् म चचाल दु.खाद्देवादवानिष्ठत धैर्यबुद्धिः। नतः शरीधेः प्रदियो दिशश्च रवेः प्रभाः कर्णरथय राजन् । अदृश्यमासीत् कुपिते धनञ्जये तुपारनोहारतं यथा नभः । मचक्ररक्षानथपादरक्षान् पुरःसरान् पृष्ठगोपाय सान् । दुर्योधनेनानुमतानरिन. समुद्यतान् सरथान् मारभुतान् । दिसाहसान् समरे सव्यसाची कुरुप्रवीरानृषभः कुरूण। चणेन सर्वान् , सर याचस्तान् निनाय राजन् क्षयमेकवीरः । ततः पलायन्त विहाय कर्ण तवात्मजा. कुरवो ये च भिटा. । हतानपाकीर्य शरचतांश्च लालप्यमानास्तनयान् पिढेच। म सीत. प्रेक्ष्य दिश विन्या भयावदीर्णैः कुरुभिर्विहीनः । न वियथे भारत तत्र कर्णः प्रहष्ट रवार्जुनमभ्यधावत् । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णार्जुनयुद्धे जननवतितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ मन्चय उवाच ॥ ततः प्रयाता. भरपातमात्रमवस्थिताः कुरवो भिन्नसेनाः । विद्युत्प्रकाशं ददृशुः समन्ताद्धनञ्जयार समुदीर्थमाएं। तदर्जुनास्त्रं यमति स्म कर्ण वियहोरतर. भरैस्ततः । क्रुद्धेन पार्थेन भृशाभिसृष्टं बधाय कर्णस्य महाविमर्दै । उदीर्थमाणं स्म कुरून् दहन्तं सुवर्णपुबै निशिबैविम । कर्णस्लमाघष्वमनं दृढज्य विस्फारयित्वा विसृजञ्छरौपान्। रामादुपातेन महामहिम्ना प्राथणेनारिविनाभनेन । तदर्जुनास्वं व्यधमद्दहन्त कर्णस्तु वाणैनिमितर्महात्मा । ततो विमई: मुमहान् बभूव तत्रार्जुनस्याधिरथेय राजन् । अन्यान्यमामादयतोः प्रपत्कैर्बिषाणघाईपयोरिवोधः । नवास्तसतममावृतं तदा बभूव राजन् तुमुल स्म सर्वतः । नत्कर्णपार्था भरदृष्टिनिरन्तरं चक्रतुरन्वरं तदा। नतो आसं वाणमयं महान्त माद्राजुः कुरवः सोमकाथ। नान्यच्च भूतं ददृशुस्तदा तेवाणान्धकारे तुमुलेऽथ किञ्चित् । तो इन्दधानावनिभध राजन् समस्यन्ता चापि शराननेकान् । मन्दयेता युधि मार्गान् विचिवान् धनुर्द्धरी तो विविध. सतास्त्रः। नयारेवं युध्यतारानिमध्ये सूतात्मशाऽभूदधिकः कदाचित् । पार्य. कदाचित्वधिक किरीटी वी स्वमायावलपारूपेण ४६१० भूया नयास युधि सम्प्रहारं परस्परस्यान्तरमीक्षमाणयोः । पोरं तयोर्दुर्विषह रणेऽन्ये योधाः सर्वे विस्मयमभ्यग छन्। क ५६५ ·अध्याय..] ॥ कर्णपर्व। - (.. , . ततो भूतान्यन्तरीसितानि तो कर्णपार्थी प्रशंसुनरेन्द्र । भोः कर्ण साध्वर्जुन साधु चेति वियत्म वाणे श्रूयते सर्वतोऽपि । जस्मिन् विमर्दै रथवाजिनागैस्तदाऽभिघातेई लिने भूतले च। ततस्तु पातालतले भयानो नागाऽवमेनः छतवेरोऽर्जुनेन । राजस्तदा खाण्डवदाइमको विवेग कोपाइसुधातले यः। मनागवोरोऽय ममुस्थितोऽयतो मातुर्वध संस्मरंश मा बैरं। प्रयाईयाताईगतिवेन सदृश्य कार्जुनयोर्विमई । अयं हिकालोऽथ दुरात्मनो वै पार्थस्य वैरप्रतियातनाय । मञ्चिन्त्य पूर्ण प्रविवेश चैव कर्षस्य राजन् शररूपधारी। ततोऽस्वसहातसमाकुलं तदा बभूव जालं विततांशुजाल। तो कर्णपार्यो भरमहरिभिनिरन्तरं चक्रतुरम्बरं तदा। तदाणजालैकमयं महान्तं सर्वेऽत्रमन् कुरवः सोमकाय । नान्यत् किचिद्ददृशः सम्पतदै वाणन्धकारे तुमुलेऽतिमात्र। ततस्ता पुरुषव्याधी सर्चलोकधनुर्द्धरी । त्यतप्राण रणे वीरौ युद्धश्रममुपागती। समुल्हपैर्वीच्यमाणा सिकौ चन्दनवारिणा । सवालव्यजनैदिव्या विस्यैरसरोगणैः । शक्रसूर्यकरानाभ्या प्रमार्जितमुखावुभौ । कर्णोऽय पार्थ न विशेषयेद्यदाभृशञ्च पार्थेन भराभितप्त । ततस्तु वीरः शरविक्षतानो दधे मनो धेकशयस्य तस्य। ततो रिपुनं समधत्त कर्ण. सुमञ्चितं मर्पमुख ज्वलन्त । रौद्रं परं मन्नतमुग्रधानं पार्थार्थमत्यर्थचिराभिगुप्तं । सदाऽर्धितं चन्दनपूर्णशायित सुवर्णतुणोरभयं महायि। पाकर्णपूर्णञ्च विठय्य कर्णः पार्थो भुषः सन्दधे चोत्तमाजाः । प्रदीप्तमरावतवंशसम्भव शिरो जिहीऍधि सव्यसाचिनः । तत. प्रजज्वाल दिशे नभय उल्काय घोगः मनभः प्रपेतुः । ४५ नमिस्त नागे धनुषि प्रयुको हाहाना लोकपालाः समकाः । न चापि तं बुबुधे सूतपुत्ता वाले प्रविटं योगवलेन नागं । दशथतनयनोऽहिं दृश्य वाणे प्रविष्टं निहत इति सतो मे वस्तगाचो बभूव । जलजकुसुमयोनिः श्रेष्ठभावो जितात्मा चिद शपतिमवाचत् मा व्ययिष्ठा नयेश्री.। नतोऽनवीन्द्रराजो महात्मा दृष्ट्वा कर्ण प्रहितेषु तमु । न कर्ण ग्रोवामिपुरेप लस्यते समीक्ष्य सन्धत्व परं मिरो। अथाब्रवीत् क्रोधसंरकनेत्रा मद्राधिपं सूतपुत्रतरखी। न सन्धत्ते दि.शरं भल्य कण न मामा शिद्मयुद्धा भवन्ति । इतीदमुका विससर्जतंशरं प्रयत्नावर्षगणाभिपूजिता हतोऽसि वेफाल्गुन इत्युवाच लरन् स राजन् विजयार्थमुदतः। ५६५. म मायकः कर्णभुजप्रस्टो तामनार्कप्रतिमः सुधारः। गुणच्युतः कर्णधनु प्रमुको वियइतः प्राञ्चलदन्तरोथे। मेच्य दीप्तं युधि माधवस्तु वरान्वितः सत्वरयर लीलया। पदा विनिविय रयोत्तम म प्रविषयत्पृयियों किधिदेव । नितिं गता जानुभिस्तेऽय वाहा हेमचन्वायन्द्रमरीचिवाः । मन्धीयमानं भुजगं दृष्ट्वा कर्णन माधवः । आक्रमत्स्यन्दनं पया वलेन बलिनानरः । अवगाढे रये भूमी जानुभ्यामगमन् हयाः । ततोऽन्तरी समहाविनादः सम्पूजनार्थ मधुसूदनस्य । दिव्याय वाचः सहसा बभूवुर्दियानि पुष्पाप्यय सिंहनादाः । तस्मिंस्तथा वै धरण निमने रये प्रयवान्मधुसूदनस्य । ततः परः सोऽभ्यहनन किरोटं तस्येन्द्रदन्नं मुहब्ध धीमतः । प्रया नवोत्तमगावपणं धरावियद्यामनितेपु विश्रुतं । व्यालास्त्रसत्तमयममन्युभिः परेण मूर्धः प्रजहार स्तमः । दिवाकरेन्दुज्वलनप्रभलि सुवर्णमुकामण्विभूषितं । पुरन्दरार्य तपसा प्रयत्रतः खयनं यदिभुना वयम्भुवा । महादरूपंदिपता भयरविभक्षुरत्यर्यमुक्षु मुगन्धिनं । निधामते देवरियून मुरेश्वरः खयंददा यत् मुमनाः किरीटिने। ... . २ ·। श्रीमहाभारतं ॥ [पधाय 4.1 इराम्बुपाखण्डलवित्तगोतृभिः पिणाकपाशानिमायकोत्तमैः । मुरोजमेरप्यविषयमदित प्रमण्य नागेन महार यदृपः । म दुष्प्रभाव वितथानिजः किरीटमत्यगुतमर्जुनस्य । नागा महाई तपनीयचित्र पार्थोत्तमानाप्रहगतरखी। नद्धेमजालावततं मुधोरं जाञ्चल्यमाम निपपात भूमा। नदुत्तमेन्मयितं विपामिना प्रदीप्तमश्रिमदयोगिता प्रियं । पपात पार्थस्य किरीटमुत्तमं दिवाकरोऽस्तादिव रक्कमण्डल. स वे किरीटं परत्यभूपित महार नागोऽनुनमुईनो बलान् । गिरः मुजाताडरपुष्पितद्रुमं महेन्द्रवजः भिखरोत्तमं यया। महोवियधाः सलिलच वायुना प्रमद्यमुयं विनिर्णित - यथा। ४९०० । अतीव शब्दोभुवनेषु वै तदाजनाध्यवस्यन् व्यथिताय चस्खलुः । विना किरोंटे शराभेसपार्थ. श्यामा युवानोल वाचा। ततः समुद्दथ्य मितेन वारसा स मूर्द्धजानव्यथितस्तदाऽर्जुनः । विभासित. सूर्यमरीचिना दृढ मिरोगतेनीदयपयंती यया। गोकर्णी मुमुखीकतेन दूपुणा गोपुत्वसंप्रेषिता गाभन्दात्मजभूषण मुविहित मुव्यक्रगोमुप्रभ। दृष्टा गोगतकं जहार मुकुटं गोशब्दगोपूरि वै गोकर्णसनमर्दनश्च न ययावप्राप्य मृत्योर्दशं । स मायकः कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिमा महाई.। महारगः छतरोऽर्जुनेन किरीटमाहत्य ततो व्यतीयात् । तञ्चापि दग्ध्वा तपनीयचित्र किरीटमाझय्य तदर्जुनस्य । दयेप गन्तुं पुनरेव पूर्ण दृष्टय कर्णन ततोऽभवोत्तं । मुक्तस्वयाऽई त्वसमीक्ष्य कर्ण शिरो इतं यन्न मयाऽर्जुनस्य। समोच्य मा मुञ्च रणे त्वमाशु हन्ताऽस्मि शत्रु नव चात्मनछ । स रवमुक्तो युधि सूतपुत्त्रस्तमब्रवीत् को भवानुग्ररूप.। नागाऽब्रवीदिद्धि कृतागस मा पार्थन मातुबंधजातरं । यदि खयं वज्रधरोऽस्य गोप्ता तथाऽपि याताजवेग्मनि । ॥ कर्ण उवाच ॥ न नाग कर्णेऽद्य रणे परस्य बलं समास्याय जयं बुभूषेत् । न सन्दध्या दिः भरञ्चैव नाग यद्यर्जुना ना भतमेव हन्या। तमाह कर्ण. पुनरेव नाग तदाजिमध्ये रविस्नुसत्तमः । यालास्वसर्गोत्तमयनमन्दुभिईन्ताऽस्मि पार्थं सुमुखा ब्रज । इत्येवमुको युधि नागराजः कर्णन रोषादसहस्तस्य वाक्यं। स्वयं प्रायात् पार्थबधाय राजन् छत्वपुरूपं विजिघासुरुषः । नतः कृष्णः पार्यमुवाच संख्ये महारगं कृतवैरं जहि त्वं । स रवमुको मधुसूदनेन गाण्डीवधन्वा रिपुवीर्यमाहः । उवाच को ोप ममाद्य नागः स्वयं यायागरुडस्य ववं। ॥ कृष्ण उवाच ॥ योऽमा लया खाण्डवे चित्रभानु सन्तर्पयानेन धनुर्धरण। वियद्गतो अननीगुप्तदेही मत्वैकरूपं निहताऽस्य 4 . माता। . म रप नरिमनुस्मरन् वैली प्रार्थयत्यात्मवधाय नून। नभश्ती प्रज्वलितामिवोल्लां पश्यैनमायान्तममिवसाह । ॥ मन्त्रय उवाच॥ तत. म जिप्पुः परिवृत्य रोषात् चिदै पद्भिनिशितै. सुधारैः । नागं वियत्तिर्यगिवोत्पतनं मंछिन्नगा चा निपपात भूभा। हते पतस्मिन् भुजगे किरोटिना वयं विभुः पार्थिव भूतलादथासमुनहारा महाभुज. सात रयभुजाभ्या पुरुषोत्तमस्तनः। अस्मिन् मुहले दभिः प्रपत्कै भिलाशिनक्षिणपहवाजितः । विव्याध कर्णः पुरुषप्रवोरो धननय तिर्यगवेक्ष्यमाणः । नतोऽर्जुना दादभिः मुमुकचराइकनिमितेः समर्थ । नाराचमानीविषतुत्ववेगमाकर्णपूधायतमुत्समर्श । म चित्रवपुषरो विदार्य प्राणाविरस्पत्रिव माधुमुक्रः । कर्णस्य पोलारुविरं विवेश वसुन्धरा भोणितदिग्धवाजः ।

·याय . कर्णपर्व : ततो पो वाणनिपातकोपितो मोरगो दण्डविघहितो यया। नदासकारी व्यसृजच्छरोत्तमान् महाविषः मर्प देवोत्तम । विष जनाईनं दादभिः पुराऽभिनत् नर्नवत्या च मम्तयाऽर्जुनी मरेण घोरेण पुनश्च पाण्डवं विदार्थ की व्यनदजहास च । नमस्य ह महषे न पाण्डवो विभेद मभीणि ततोऽस्य मर्मवित्। परम्मतः परिभिरिन्द्रविक्रमस्तथा ययेन्द्रो वलमोजमारणे। ततः पराणां नवति तदाऽर्जुनः समन केऽत्तकदण्डसनिभा । तैः पत्रिभितिनुः स विव्यथे तया यया वज्रविदारितो - उचलः1 - मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकैरलंकृतं पास्य वरामभषणं । प्रविद्धमुयां निपपान पत्रिभिर्द्धनत्रयेनोत्तमकुण्डलेऽपि च । महाधनं शिन्पिवरः प्रयत्नतः कृतं तदस्योत्तमवर्म भाखरं। मुदीर्घकालेन नतोऽस्य पाएडवः क्षणेन वाणर्यहुधा व्यभातयत्। मतं विवर्माणमयोत्तमेपुभिः शितयतभिः कुपितः पराभिनत्। स विव्ययेऽत्यर्थमरिमताडितो यथातुरः पित्तकफानिल चर महाधनुर्मण्डलनिःसनः यिनैः क्रियाप्रयत्नप्रतिचलेन च। ततव कवभिः मरोत्तमर्बिभेद मर्मस्खपि चा नखरन् । दृढाहतः पविभिरुगवेगेः पार्थेन कर्ण विविधः भिताये. । बभी गिरि रिकधातुरकः घरन् प्रपातरिव रकमम्भः । ततोऽर्जुनः कमिवक्रगेनवः सुवर्षपुढेः मुदृढरेयस्मयः। यमामिदण्डप्रतिमैस्तनान्तरे पराभिनत् क्रौञ्चमिवाद्रिममिशः । ततः शरावापमपास्य सूतजो धनुश्च तच्छामरामनोपम । ततो रथस्यः स मुमाह च स्खलन प्रमौर्णमुटिः मुम्भमाइतः प्रभो । न क्षार्जुनस्सं व्यसने नदैविवानिहन्तुमार्यः पुरुषप्रते स्थितः । शमिन्द्रावरजः सुसम्भमादुवाच किं पाण्डव हे प्रमाद्यसे । नैवाहिताना सततं विपयितः घणं प्रतीक्षन्यपि दुर्बलीयमांविशेपतोरीन व्ययनेषु पठितो निहत्य धर्मध यमय । विन्दते । तदेकवोरं तव पारित भदा स्वरख कर्ष महमाऽभिमर्दित। पुरा समर्थः समुपैति सूतजो विथ बमेनं नमुचिं यथा - हरिः। ०.. ततस्तदेवत्यभिपूज्य सत्वरं जनानं कर्णमविध्यदर्जुनः घरोत्तमैः मरुत्तमस्वरन् नया यथा धनरहापुरा पनि । माश्यन्तु कर्ण मरयं किरोटी समाचिनोद्भारत वत्मदन्तः । प्रच्छादयामाम दिशय वाणः सवप्रयवात्तपनीयपुखैः। • म वामदः पृथुपोनववाः समाचित. मोऽधिरथिर्षिभाति। सुपुष्पितामाकपलारमामलियथाऽचलयन्दनकाननायुतः । मरैः शरीरे बहुभिः समर्पितबिभाति कर्णः समरे वियाम्पते। महीमहराचितसानुकन्दरी यया गिरोन्द्रः स्युटकर्णिका रवान्। सवाणसंधान बनधा व्यवारजन विभाति वर्ष: शरजासरमिवान्। सलाहिती रागभस्तिमण्डली दिवाकरोऽस्ताभिमुखा - यथा तथा। on पाइन्नरादाधिरयेनिमुकान वाणान्महाहीनिव दीप्यमानाम्। व्यवसयन्त्रर्जुनवाइमुकाः मराः समामाद्य दिशः मितायाः । मन. म कर्णः समवाय धैर्य वाणान् विमुचन कुपितारिकत्यान् । वियाध पार्यं दयभिः प्रपत्कः यष्णध पति कुपिता हिकपः। मनः किरीटी मममुपनिःसन महाधरं सर्पविषानचोपम । अयस्मयं रौद्रमहाखसम्भूतं महाहवे नुमना महामतिः ।

·२६८ श्रीमहाभारतं ॥ [बध्याय कालो घदृश्यो नृप विप्रकोपादिदर्शयन् कर्णवधं त्रुवाण. । भूमिस्तु चक्रं यसतीत्यवोचत् कर्णस्य तस्मिन् वधकाल भागते। ततस्तदस्त्र मनसः प्रनष्ट यद्भागाऽस्म प्रददौ महात्मा । वामं चक्रं यमते मेदिनी म प्राप्ने तस्मिन् वधकाले नृवीर। ... ततो रथो घूर्णितवावरेन्द्र शापात्तदा ब्राह्मणमत्तमस्य । ततश्चक्रमपतत्तस्य भूमौ स विज्ञल. समरे सतयुतः । सवैदिकधीय इवानिमाव. सुपुष्पिता भूमितले निममः । पूणे रथे प्रामणस्याभिभापाद्रामादुपाते बविभाति चाखे । छिन्ने शरे सर्पमुखे च घोरे पार्थेन तस्मिन् विषमाद कप'। अप्यमाणो व्यसनानि तानि इस विधुन्वन् मविगहमाण' । धर्मप्रधानं किल पाति धर्म इत्यनुवन् धर्मविदः सदैव। वयञ्चधर्ने प्रयताम नित्यं यथावलं गलियया युतञ्च । स चापि निनाति न पाति भन्लान् मन्ये न नित्यं परिपाति मे । एवं ब्रुवन् प्रस्खलिताश्यसतो विचाल्यमानाऽर्जुनवा पांत.। ०५ . माभिघाताछिथिल. क्रियासु पुनः पुनर्धर्भमभौ जगई। तत. धरै मनरैरविधतिभिराहवे। हस्ते कृष्णं तथा पार्थमभ्यविध्यच्च सप्तभिः । ततोऽर्जुन' सप्तदश तोग्मवेगाननिगान् । इन्द्रागनिधमान् घोरानसृजत् पावकापमान् । निर्भिद्य ते भीमवेगा झपतन् पृथिवीतले। कम्पितात्मा नत. कर्म. शल्या चेष्टामदर्शयत् । बलेनाथ से मस्तभ्य ब्रह्मास्त्रं समुदैरयत्। रेन्द्र नतोऽर्जुनवापि तं दृष्ट्वाऽभ्युपमन्त्रयत्। गाण्डीवं ज्याञ्च वारपाय मोऽनुमय परन्तपः । व्यरजच्छरवर्षाणि वर्षाणेव पुरन्दरः। ततस्तेजोमया वाणा रथात् पार्थस्य नि.मृता. । प्रादुरासन्महावी. कर्णस्य रयमन्तिकात्। नान् कस्खयतो न्यतान् भोधायके महारथः । ततोऽब्रवीदृष्णिवीरस्तस्मिन्नस्ते विनाभिते। विरजावं परं पार्थ राधेयो यमते शरान् । ततो ब्रह्मास्त्रमत्युयं भमन्य समयोजयत्। छादपिला नतो वाणः कर्ष प्रत्यस्यदर्जुनः । ततः कर्ण. मिाा चिद सुतेजनः । दितीयाञ्च बनीयाध चतुर्य पध्मीन्तथा । यष्ठीमथास्य चिच्छेद सप्तमीञ्च तथाऽयमो। नवौ दशमीचास्य तथैवकादश तपः । ज्यामतं मतमन्धानः स कण नावबुध्यते । नती ज्या विनिधायान्यामभिमन्य च पाण्डवः। भरवाकिरत् कण दीप्यमानग्विाधिभिः। नस्य ज्याच्छेदनं कों ज्यावधानश्च संयुगे । नान्वबुध्यत भोघवानदद्भुतमिवाभवत्। प्रद्धरस्वाणि राधेय पाहणत् सव्यसाचिनः । पके चाप्यधिकं पार्थात खवीर्यमतिदर्शयन्। नतः कृष्णार्जुन दृष्ट्वा कणलेण च पीडित। अभ्यमेत्यब्रवीत् पार्थमातिष्ठाख बजेति । ततोऽसिमक्ष घोर भर मर्पविषोपमं । अग्मसारमयं दिव्यमभिमन्य परन्तप । रोद्रमझममाधाय धनुकाम किरोटवान् । ततोऽयमन्मही चक्र राधेयस्य तदा नृप। ततोऽवतीर्थ राधेयो रयादा ममुद्यत.। चकं भुजाभ्यामालम्य ममुलेप्नुमियेप मः । मतदीपा वसमतो मलदनकानना । गोर्यचका समुत्थिता कर्णेन चतुरड्लं। पस्तरकस राधेय. शोधादयूयार्तपत् । श्र नं वोदय भरथमिदं वचनमब्रवोत् । भी भी पाय मोयाम मुहरी परिपालय । यादवक्रमिदं यस्तमुद्धरामि महोतसात् ।

·अध्याय ६.८१] * ॥ कर्णपर्व। । Page L - M A ४५. सव्यचक्र महीयस्तं दृष्ट्वा देवादिदं मम । पार्थ कापुरुषाचीर्णमभिसन्धि विमलय। नलं कापुरुषाचोणे मार्गमास्थातुमर्हसि। स्यानस्लमगि कौन्नेय विशिष्टो रणकर्मसु । विभिटतरमेव लं कर्तुमर्हमि पाण्डव। प्रकोर्णकेशे विमुखे ब्राह्मणेऽय कृताञ्जली। शरणागते न्यस्तशस्त्रे याचमाने तयाऽर्जुन । अवाणे भ्रष्टकरचे भ्रष्टभग्नायुधे तथा। नविमुञ्चन्ति मस्त्राणि शरा' साधुव्रते स्थिता । लञ्च शरतमो लोके माधुत्तय पाण्डव । अभिजो युद्धधभाणं वेदान्तावध्यासुतः । दिव्याखविदमेयात्मा कार्तवीर्यसमो युधि। यावचकमिदं यस्तमुद्धगमि महाभुज । नमा रयस्था भूमि विकलं इन्तुमईमि । न वासुदेवात्त्वत्ता वा पाण्डवेय विभेम्यई। वं हिचचियदायादोमहाकुलविवर्द्धनः । श्रतस्वा प्रवीधेप मुहत क्षम पाण्डव । पराभवो मालगुरुदिजेश्वरैः समुद्रपर्यङ्कधरा महाद्रिभिः। तो ममायं नहि नस्लया कृता नतेऽभिमानं भविता च नो भुवं। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कपरयवक्रग्रसने नवतितमोऽध्यायः ॥८॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ तमब्रवीदासदेवो रयसा राधेय दिव्या म्मरमोह धर्म । मायेण नोचा थमनेषु ममा निन्दन्ति देव कुरत न तु खं। यद्रौपदीमेकवला सभायामानाययेखञ्च मुयोधनय । दुचामनः शकुनिः मावलय नवा कर्ण प्रत्ययातच यः। यदा मभायां राजानमनशं युधिठिरं । श्रमेयोचकुनिज्ञानात् क ने धर्मतदा गतः । वनवासे व्यतीनेच कर्ण वर्षे त्रयोदये। न प्रयच्छनि यदाज्यं क ते धर्मतदा गतः । यद्भीमसेनं मर्पय विषयुतीय भोजनः । श्राचरत्त्वन्मते राजा क ते धर्म तदा गतः । पदारणावते पार्यान् सुप्तान बतुम्य तदा। श्रादीपयस्ल राधेय व तेधर्मतदा गतः । यदा रजस्वला कृष्णां दु.मासनव स्थितां । सभायां प्राइमः कर्ण क ते धर्षतदा गतः। यदनायः पुरा छष्णा निग्यमानामनागमं । उपप्रेमि राधेय क ने भस्तदा गतः। विनष्टाः पाण्डवाः कृष्ण शाश्वतं नरकं गताः। पतिमन्य वृणोवेति वदरलं गजगामिनी। उपप्रेक्षमि राधेय क ने धर्मलदा गतः । राज्यलुब्धः पुन. कर्ण समाइयसि पाण्डवान् । यदा प्रकुनिमाश्रित्य क ने धर्मस्तदा मतः । यदाऽभिमन्यु बहवो युद्धे जमुर्भधारयाः। परिवार्य रणे यातं को धर्मलदा गतः। योष धर्मतत्र न विद्यते विकि सर्बया तालुविभीषणना यह धाणि विधत्व सुन नथाऽपिजीवन विमाध्यमे हि ।४२९० नेला निर्मित. पुष्करण पुनर्यया राज्यमबाप वीयात् । प्राप्तास्तया पाण्डवबालवीर्थात् सर्च समन्ताः परिवृत्तलाभाः। निहत्य मवून मनरे प्रवृद्धान् मभामकान राज्यमाप्नुयुती तयागता धार्तराष्ट्रा विनाभं धीभिगुम्नैः सततं नलिई । ।। मञ्चय उवाच ॥ रवमुकम्मदा कों वासुदेवेन भारता सन्नयाऽवनता भूला नोत्तरं विधिवान्। शोधन प्रस्फुग्माणेष्ठो धनुरुद्यम्य भारता योधयामास वैपार्थ महावेगपराकमः । नतोऽत्रयोदामुदेव. फालनं पुरुषमा दिव्यालेणैव निर्भिद्य पातयख महावन । ६ २५L . २ ·१९० श्रीमहाभारत [अध्याय - एवमुतस्तु देवेन क्रोधमागात्तदा नः । मन्युमभ्याविभोरं गत्ला तत्तु धनञ्जयः । नस्य द्धस्य सर्वेभ्य. सातोभ्यस्तेजमोऽर्षियः । प्रादुराभस्तदा राजसादहुतमिशभवत् । नाममोक्ष्य नतः को ब्रह्मास्तष धनञ्जय। अभ्यवर्षत् पुनर्यनमकरोद्रथमनने। ब्रह्मास्त्रेणैव तं पार्यो ववर्ष भररिभिः । तदखमस्त्रेणावार्थ प्रजहार च पाण्डवः । ततोऽन्यदस्त्र कौन्तेया दयितं जातवेदसः । मुमोच कर्णमुद्दिश्य तत्प्रजवाल तेजमा । वारुणेन तत. कर्णः शमयामास पावकं । जीमूतेश्य दिशा मायक तिमिरदुर्दिनाः । पाण्डवेयस्वसधान्तो वायव्यास्त्रेण वीर्यवान्। अपोवाह तदाऽधाणि राधेयस्य प्रपश्यतः।। नत. भरं महाघोरं ज्वलन्तमिव पावकं । श्राददे पाण्डुपुत्रस्य सूतपुन्ना जिघामया। याज्यमाने ततस्तस्मिन् वाणे धनुपि पूजिते। चचाल प्रथिवी राजन् मौलवनकानना । ववौ सशर्करो वायुर्दिशश्य रजसाहताः । हाहाकारय संजज्ञे मुराणं दिवि भारत । तमिघु मन्धितं दृष्ट्वा सूतपुत्त्रेण मारिप । विपादं परमं जग्मु. पाण्डवा दोनचेतसः। स मायकः कणभुजप्रमुक्त. शक्रानिप्रण्यरुचिः शितायः। भुजान्तरं प्राप्य धनञ्जयस्य विवेश बल्मीकमिवोरगोत्तमः। म गाढविद्धः समरे महात्मा विघूर्णमान: मथहस्तगाण्डिवः । चचाल बीभत्सुरभित्रमर्दन. चिते. प्रकम्पे च यथाऽचलोत्तमः। नदन्तरं प्राप्य वृषा महारथो रथाङ्गमुर्भागतमुजिहीर्घः । रथादवलुत्य निग्य दोभ्या शशाक दैवान महाबलाऽपि। ततः किरीटीप्रतिलभ्य संज्ञा जग्राह वाणं यमदण्डकल्पं । ततोऽर्जुन. प्राञ्चलिकं महात्मा ततोऽत्रीदामुदेवाऽपि पार्थ ५७८० छिन्ध्यस्य मूद्धानमः भरेण न यावदारोइति वै रथं वृषः। तथैव संपूज्य म तवचः प्रभारतः दुरं प्रज्वलित प्रग्टह्म । जघान काममस्तार्कवर्ण महारथे रयचक्रे विमने। तं हस्तिकचाप्रबरञ्च केतुं सुवर्णमुक्कामणिवज्रधष्ठं । ज्ञानप्रकर्षोत्तमशिल्पियुनः कृतं सुरूपं तपनीयचित्रं । जयास्पदन्तव सैन्यस्य नित्यममित्रविचासनमीद्यरूपं । विख्यातमादित्यसमस्य लोके लिया सम पावकभानुचन्द्र,। नतः चुरप्रेण सुमशिनेन सुवर्णपुड्वेन तामिवर्धमा । श्रियाञ्चलन्तध्वजमुन्ममाय महारयस्याधिरये, किरीटीयमयदर्पश्च तदाप्रियाणि सत्यापि कार्याणि चत्न केतुना। माकं कुरुणा हृदयानि चापतबभूव हाईति च नि रुनो महान् । दृष्ट्वा ध्वज पाक्तिनाशकारिण कुरुप्रवीरेण निक तमाहवे। नामिरे सूतपुत्तस्य सर्वे जयं तदा भारत ये लदीयाः । श्रथ वरन् कर्णवधाय पार्थ महेन्द्रवज्ञानलदण्डमनि । प्रादत्त पार्थोऽञ्चलिक निषशात् महसरमेरिख रम्मिमुत्तमं । मर्मदिदं भोषितभामदिग्ध वैश्वानराप्रतिम मुहाई। नराधनागासुरन्तरविं पराजमोगतिमुरवेग । महसनेवानितुल्यवोर्थ कालाननं व्यात्तमिवातिधार। पिनाकनारायणचासनिभ भयहरं प्राणभृता विनाशनं । अपाह पार्थ. स्वधरं प्रहटा या देवचरपि दुर्तिवार्य:। २० संपूजितो यः सतत महात्मा देवासुरान् यो विजयेन्महेषुः । तं वैप्रसृष्टं असमीक्ष्य युद्धे चचाल समचराचर जगत् । स्वस्ति जगास्वादृषयः परशुरासमुद्यतं मध्य महाविषु । ततस्तु तं वै भरमप्रमेयं गाण्डीवधवा धनुपि व्ययोजयत्। युका महासेज परष चापं विश्व गाण्डीयमुवाच गत्वा त्रय महास्वस्तिो महामरः भरीरइयासुहरय दुः। पोति त गुरवय नापिता मया यदीष्ट मुदा श्रुतं तया । अनेन मत्येन निहन्त्वयं पर. मुश्रितं कर्णमरि मार्जितं । - । - ·S अध्याय ८१६२।] कर्णपर्व ॥ १०१ इत्यूचिवास्त प्रमुमोच वाण धनन्नयः कर्णबधाय घोरं । सल्यामयतिरसोमियोयी दीप्तामसवा युधि मृत्युनाऽपि 1.०६४ ब्रुवन् किरीटी ननतिप्रदृष्टो अयं गरो मे विजयावहोऽस्तु । जिघांसुरन्दुसमप्रभावः कर्ण मयाऽक्षो नयता यमाय । नेनेपुवीर्येण किरीटमाली प्रष्टरूपा विजयावहेन । जिघांसुरर्केन्दुसमप्रमेण चक्रे विपन रिपुमाततायो। तथा विमुको बलिनाऽतेजाः प्रचालयामाम दिगो नभय । ततोऽर्जुनस्तस्य शिरो जहार त्रस्य वज्रण यया महेन्द्रः । भरोत्तमेनानलिकेन राजन् तदा महास्त्रप्रतिमन्त्रितेन । पार्थोऽपराहे भिर उच्चत वैकर्तनस्याय महेन्द्रसूनुः। नत्प्रापतधाञ्जलिकेन छिन्नमयास्य काया निपपात पद्यात् । तदुद्यतादित्यसमानतेजसं परत्नभामध्यगभास्कगेपमं । वरागमुश्यामपतचमूमुखे दिवाकरोऽस्तादिव रतमण्डलः। ततोऽस्य देई सततं सुखाचितं मुरूपमत्यर्थमुदारकर्मणः । परेण कृरिण शिरः ममत्यज महविमुसंगमीश्वरः । भरैबिभिन्न व्यसु तत् मुवर्चमः पपात कर्णस्य शरीरमुच्छ्रितं । सबद्रणं गैरिकतोयविसवं गिरेया वाहत महागिरः। देहाच कर्णस्व निपातितस्य तेजः सूर्य खं वितत्याविवश । नदलुतं यमनुय्ययोधाः संदृष्टवन्नो निहने स्म करें । नतः शङ्खान् पाण्ड्या दभुरुरे ष्वा कई पानिन फाल्गुनेन । नथैव कृष्णय धनञ्जयय दृष्टा या दभतु रिजानातं सोमकाः प्रेक्ष्य हत शयानं मैन्यैः माई सिंहमादाम् प्रचक्रुः [४८०५ वाणि अंजानुरतीव सृष्टा वासासि पैवादुधुवुर्भुजाय । संवर्द्धयन्तय नरेन्द्रयोधाः पार्थ ममामुरतीव दृष्टाः । पलान्विताचापरे धानृत्यन्नन्यान्यमाझिव्य नदन्त ऊचुः । दृष्ट्वा तु कर्ण भुवि चाविपन्नं छत्तं रथात् मायकैरर्जुनस्य। महानिलनादिमिवापविद्धं यज्ञावसानेऽमिमिव प्रधान । रराज कर्णव पिरो नित्तमस्तं गतं भास्करस्येव विम्। प्रनाप्य भेना स तु पाण्डवी रणे शामुभिभास्करतुल्यदीधितिः किरीटिकालेन सुवर्णभास्करोऽप्यनीयतास्त दिवसावसाने। भरैराचितमाङ्गः शोणितीघपरिसुनः। विभाति देहः कर्णस्य स्वरस्मिभिरिवाभुमान्। प्रताप्य सेनामाभित्री दीप्तः भरगभस्तिभिः । वलिनाऽर्जुनकालेन नीतोऽस्तं कर्णभास्करः। अत्तं गच्छन् यथादित्यः प्रभामादाय गच्छति । तथा जोक्तिमादाय कर्णपुर्जगाम मः । अपरादेऽपराद्धस्य सूतपुत्स्य मारिष । चित्रमन्नलिकेनाजी मोत्सधमपचिरः। उपर्युपरि मैन्यानामस्य पत्रोस्तदाऽनमा । भिरः कर्णस्व मोत्सेधमिपुः मोऽयहरत् द्रुतं । कर्णन्तु शरं पनि प्रथिव्या मराचितं माणितदिग्धगाचं ! दृष्ट्वा भयानं भुवि मद्रराजछिन्त्रध्वजेनाय यया रथेन । ४८॥ हने कर्ण कुरवः प्राद्रवन्त भयार्दिता गादविद्धाश्च संख्य। अवेक्षमाणा मुहुरर्जुनस्य ध्वजं महान्तं वपुषा बननं। सहमनेत्रप्रतिमानकर्मणः महन्ननेवप्रतिमाननं शुभं । सहसरग्मिदिनसद्धये यया तथाऽपतत्कर्णगिरी वमुन्धरां। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कविधे रकनवतोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ प्रत्यस्तु कर्ण निहते किरीटिना वस बलं प्रसनीच्यानरूपं । यया हते चाधिरयो पदानगे रयेन मनि परिच्छदन। भन्यम्त कार्जुनथामिः पलानि दृष्ट्वा दितानि वाणः । यथा परीती भूभमन्युनामी रदन मित्रपरिचर निपातितस्यन्दनवाजिनागं वलच दृष्ट्वा इनसतपुभं । दुर्योधनोऽश्रुपरिपूर्ण नवोदीना मुहमदाम्या कन्नु शारं पतित प्रथिव्या भराचित भोणितदिग्धगा। यदृच्या सूर्य दयावनिकटियापारिक प्रदरविवस्तविपन्न विस्मितास्तयाऽपरे भोकहता स्वाभवनापरलदीयाय परम्परामा निक ४१. . - । * ·- + ॥ श्रीमहाभारत [यथ्यय ८२1८३11 १०२ प्रविद्धवभाभरपाम्बरायुधं धनञ्जयेनाभिहतं महाजम । निमन्य कर्ण कुरवः प्रदुद्रुवुहतभा गाव इवाजने वने । भीमथ भीमेन तदा खनेन नाद कला रोदमी कम्पयानः । श्रास्फोटयन् वलाते नृत्यत च हने के वामयन् धाराष्ट्रान् । नयैर राजन् मामकाः सृजयाय शहान दणः सखगुथापि मर्च । परस्पर सतिया दररूपाः सूतात्मवै निइते तदानीं। कृत्वा विमई महद नेन कर्ण हतः केशरिणेव नागः । नीर्ण प्रतिज्ञा पुरुषर्षभेण वरस्यान्तं गतवांथापि पार्यः। भद्राधिपश्चापि विमूढचेतास्वर्ण रथेनापहृतध्वशेन । दुर्योधनस्यान्तिकमेत्य राजन् सवाप्पदुःखादचनं बभाये। • विशीर्षनागावरयमवीरं बलं त्वदीयं यमराष्ट्रकल्प । अन्योन्यमामाद्य इतं महद्भिर्नराधनागैर्गिरिकूटकन्पः । नैतादृशं भारत युद्धमामोद्यया तुकर्णार्जुनयोभुव । यस्ता हि कर्णेन समेत्य छष्णवन्ये च मय तव शवो ये। देवं ध्रुवं पार्थवमात् प्रवृत्तं यत् पाण्डवान् पाति हिनस्ति चास्मान् । तवार्थसिद्ध्यर्यकरास्तु मर्चे प्रमय बोरा निहता दिपनि कुवेरवैवस्वतवासवाना तुल्यमभावा नृपते सुवीराः।वीर्येण भार्येण बलेन तेजमा ततय युका विविध यः। अबध्यकन्पा निहतानरेन्द्रास्तवार्यकामा युधि पाण्डवेयः। तन्मा शुचो भारत दिटनेतत् पर्यायसव न सदाऽस्ति सिद्धिः। एतद्वचा मद्रपतेनियम्य स्वं चायनीतं मनमा निरीक्ष्य । दुर्योधनो दोनमना विज्ञः पुनः पुनभ्यश्वनदानरूपः । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णबधे दानवतोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥धृतराष्ट्र उवाच ॥ तस्मिंस्तु कर्णार्जुनयोविमर्दै दग्धस्य रोनेऽहनि विद्रुतस्य । वभव रूप कुरसृञ्जयानां बलस्य वाणोन्म यितख कीदृक् । ॥ सञ्जय उवाच ॥ श्टणु राजन्नवहितो यथा वृत्तो महाक्षयः। घोरो मनुष्यदेहानामाजौनरबरक्षयः। यत्तत्कणे हते पार्थः सिंहनादमयाकरोत् । तदा तव सुनान् राजनाविवेश महद्भय। न सन्धातमनोकानि नवाशुपराक्रमे । धामोधुदिहते कर्णे तव योधस्य कर्दिचित्। वणिजो नावि भिन्नायाममधि विश्व यथा। अपारे पारमिच्छन्तो हते दीपे किरीटिना। सूतपुचे हने राजन विचस्ताः शस्त्रविक्षताः । अनाथा नाथमिच्छन्नो गाः सिंईरिवादिताः। भनदहा वृपा यदङ्गमदंशा इवोरगाः । प्रत्यपायाम सायाने निर्जिताः सव्यसाचिना। । हतप्रवीरा विध्वस्ता निठत्ता निशितैः शरैः। सूतपुचे हते राजन पुत्त्रास्त दुद्रुवुर्भयात्। विनम्तयन्त्रकवचाः कान्दिग्भूता विचेतमः । अन्योन्यमवम्टद्वन्तो वीक्ष्यमाण भयादिनाः । ' मामेव नूनं योभन्मुन्नामेव च हकोदरः। अभियानीति मन्वाना: पेतुर्मय सम्भमात्। इयानन्ये गजानन्थे रयानन्ये महारथाः। श्रारुप जवसम्पन्नाः पदातीन् प्रजहुर्भयात् । कुश्वर स्पन्दनाः नुमा: मादिनच महारथैः । पदातिभपायाश्वाधः पलायद्भिर्भयादितः। थालतस्करम होणे मायधीना यथा वने। सूतपुत्त्रे इते राजलव योधातयाऽभवन् । हतारोहा यया नागारिपत्रकला यया नराः। मन्त्रं पार्थमय लाई सम्परयन्ता भयादिताः। पन्य द्रवतः मान भीमसेनमयादितान्। नान् दृष्ट्वा विद्रुतान् मन्नान् योधास्तत्र सहसमी + + yo ·अध्याय ८३1] । कर्णपर्व १०३ । - ए 1 HER .. दुर्योधनोऽय सूतं खं हाहा कृत्वेदमत्रवीत् । नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थित जघान मर्चमैन्यानि शनरचान् प्रचोदय। युध्यमानं हि कौन्तेय इनियामि न संशयः । नोत्सहे मामतिक्रान्नु वेलामिव महोदधिः । अद्यार्जुनं संगोविन्द मानिनच कोदरं । हन्या शिष्टांस्तथा शत्रून् कर्णस्यानृण्यमाप्नुयो । तच्छुला कुरुराजस्य शरायसदृशं वचः । सतो ऐनपरिच्छन्नाञ्छरद्यानचोदयत्। रथायनागहोनास्तु पादातास्तव मारिष। पञ्चविंशतिसाहस्रा युद्धायैव व्यवस्थिताः । तान् भीमसेनः संक्रुद्धो घटद्युम्वच पार्षतः। बलेन चतुरङ्गेण संवृत्याजन्नतः भरी। प्रत्ययुध्यन्त समरे भोमोने सपार्षतं । पार्थपार्थतयोथान्ये जग्टइस्तत्र नामनी। क्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थित.। सोऽवतीर्य रथातूण गदापाणिरयुध्यन। न तान रथस्या भूमिष्ठान् धर्मापेको कादरः।। योधयामास कौन्तेयो भुजबीर्थव्यपाश्रयः । जातरूपपरिच्छन्ना प्रग्टय महतों गदी। अबधीत्तावकान् सर्वान् दण्डपाणिरिवान्तकः । पदातिनाऽपि सन्यका प्रियं जीवितमात्मन.। भीममभ्यद्वन् संख्ये पतमा ज्वलनं यया। श्रासाद्य भीमऽनन्तु संरक्षा युद्धदुर्मदाः। विनेषु. मइसा दृष्ट्वा भूतयामा इवान्तकं । श्वेनवविचरन् भोमो गदाहस्ता महावल.। पञ्चविधतिमाहौस्तावकानवपोययत् । हत्वा तत् पुस्थानीकं भीमः मत्यपराक्रमः। ध्याम्वं पुरस्कृत्य तस्यौ तब नहावनः । धनञ्जयो रयानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान् । माद्रीपुती त शकुनि प्रात्यकिस्तु महारय । जनाभ्यपतन दृष्टा नन्नादार्योधनं यत्वं । तस्याग्यमादोन् सुवहस्ते निहत्य गिते शरैः । समभ्यधावस्लरितास्तत्र युद्धमभून्य हन् । धननयोऽपि चाभ्येत्य रयानोक तर प्रभो। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं विक्षिपन धनु । कृष्णभारयिमायान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रय। अ नयापिथोद्धार वदीया. पाद्रवन् भयात् । विप्रहीनरथाश्चैव भरैश्च परिकर्पिताः । पञ्चविंशतिमाइसाः कालमार्छन् पदातयः । इवा तान् पुरुषव्याघ. पाञ्चालानां महारथः । पुत्व. पाञ्चालराजस्य घटद्युषो महामनाः । भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात् मत्यदृश्यत । महाधनुर्धर. श्रीमानमित्रगण्तापनः । पारावतमवायं कोविदारमयध्वनं । घटद्युमं रणे दृष्ट्वा लदोयाः माद्रवन भयात्। गान्धारराज भीधास्त्रमनुसृत्य यखिना। न चिरात् प्रत्यदृश्येता माद्रीपुत्ला समात्यको। कितानः भिखण्डी च द्वापदेयाय मारिष । हत्वा तदीयं ममहत् पैन्, भद्धांस्तथाऽधमन् । ने सर्वे तावकान् प्रेक्ष्य द्रवतोऽपि पराङ्मुखान् । धन्यवन्त संरधान् कृपान् जिल्ला यया यूपः । भेनावशें तं दृष्टा तव चैन्यस्य पाए ३. व्यवस्थित मध्यभाची पुक्रोध वलवाया धनञ्जयो रथानोकमभ्यवर्तत वीर्यवान् । विद्युत विषु लोकेषु यातिपदाण्डिवं धनुः । नन रन परप्रातः सहसा समवाकिरन् । नमसा संवृतेनाय न मा किचिददृश्यत । अन्धकारीस्ते लोक रजोभूतेमदीतले । योधाः मर्थ महाराज तावका: पाद्रवन् भयात्। 1 UES. -- IF ३ २म ·१७४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [पयाय ८३१॥ इ.खितं । - ४८ भभव्यमाने सैन्य त कुरुराजो विशाम्पेत । परानभिमुखांचव नतम्झे ममुपादयत्। नता दुयोधनः समानाजुहावाय पाण्डवान् । युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा यतिः। त रनमभिगर्जन्तः महिताः समुपाद्रवन् । नानाशसमतः कुद्धा भयिनी मुर्मुः । दुर्योधनोऽप्यसम्भान्तस्तान रणे निमितः शरैः । तरावधीत्ततः फुद्धः मतमोऽय महनमः । तत् सैन्यं पाण्डवेयानां योधयामास सम्वनः । तथागुतमपश्याम तव पुचस्य पाएं। यदेकः सहितान सान् रणेऽयुध्यन पापड्यान्। ततोऽपश्यन्महात्मा मः स्वमन्य भृशदुः i.। ततोऽवस्याप्य राजेन्द्र शतपुद्धिसवात्मनः । इर्षयन्निव तान योधानिदं वचनमरवीत्। न तं देणं प्रपश्यामि यब याताभयादिनाः । गताना यव वै मोक्षः पाण्डयात वि गतेन यः । श्रल्प३ बलमेतया कृष्णा च भृमविवती । अद्य मान् हनियामि ध्रुवी हि विजया भवेत् । विप्रयातास्ततो भिन्नान् पाण्डवाः कृतकिल्विषान्। अनुसृत्य वधिय्यन्ति श्रेयानः समरे बध.। सुखं सानामिको मृत्युः चवधर्मेण युध्यता। मतो दुःख न जानीने प्रेत्य चाननयमाते। श्टणुध्वं शत्रियाः मर्च यावन्तः स्म समागताः । यदा शरञ्च भीषच मारयत्यन्तकोपमः । को नु मूढी न युथेत मादृशः क्षत्रियव्रतः। द्विषता भीमसेनस्य क्रुद्धस्य वामप्यय । पितामहराकरित न धर्म हातुमहथ । न खधोऽस्ति पापीयान् पत्तियस्य पलायतः । न युद्धधमात् श्रेो हि पन्याः खर्गस्य कारवा. । अचिरेण हता लोकान् सद्यो योधाः ममात । ॥ सञ्जय उवाच ॥ एवं ब्रुवति पुचे ने मैनिका मृविक्षताः। अनवेयव तदाक्यं प्राद्रवन् सर्वतो दिशः। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कौरवसैन्यपलायने चिनवतोऽध्यायः ॥ ८३ ॥ ।। सञ्जय उवाच ॥ दृष्ट्वा तु सैन्यं परिवर्त्तमान पुषेण ते मद्रपतिस्तदानों। संचस्तरूपः परिमूढचेता दुर्योधनं वाक्यमिदं । A ४८. . यभाये। HEL - ॥भल्य उवाच॥पश्यदमुयं नरवाजिनागैरायोधनं वीरभतः सुपूर्ण। महीधराभैः पतितेश नागैः मन्प्रभिन्नः शरभिन्नदेः। भविकलनिय गुतामुभिश्च प्रध्वस्तवमायुधचर्भखरैः । वत्रापविद्धैरिव चाचतात्तभर्जिभिन्नपापाएमहाद्रुमौषधैः । प्रवृद्धघण्याहुमतोमरध्वजैः सहेमजाल धिरौघसंतुः । मरावभिन्नः पतितसुरङ्गमः श्वसद्धिरात्तः चतज वमद्भिः। दोन स्तनद्भिः परिहत्तनेत्रैर्मही दशद्भिः कपणं नदभिः। तथापविर्दुर्गमवाजियोथैर्यलापविद्धैरथवीरमद्धैः । भन्दासुभिश्चैव मही महाहवे न्यून यया वैतरणीव भाति । गर्नियतैनरहस्तिगात्रैरुदेपमानैः पतित. पृथिव्या । विभीर्णदनः क्षत वमद्धिः स्फुरद्धिरात्तैः करुणं नदद्भिः । निछत्तचक्रेपुयुगे: स्यातृभिः प्रवृद्धवीरपताककेतुभिः । सुवर्णजालावतत वाइनहारयधिलदैरिवाढता। यशसिभिगिरथान्ययोधिभिः पदातिभिशाभिमुखै त परैः। विभोर्णवमाभरणाम्बरायुधता प्रमानरिव पावकर्मही। शरमहाराभिहतर्मदापलरवेच्यमा. पतितः सहसनः । दिवद्युत रतिदीप्तिमद्भिर्न योधारमलप्रदीप्तैः । प्रनएसः पुनरुच्छ्रसद्भिर्मही बभूवानुगतरिवार्षिभिः । का नाभ्यां भरभिन्नगांवहन. प्रवीरी कुरुस्चयानां । भरास्तु कार्जुनवाइमुक्ता विदार्थ नागाश्वमनुष्यदेहान् । माणानिरस्यायमचे प्रतोयुभहारमा वासमिवाभिनमाः। हर्मनुष्याश्यगगैद्य मध्ये भरापविद्धद्य नरैनरेन्द्र। BOL ·अध्याय 1 ॥ कर्णपर्व ।। - धनञ्जयस्याधिरयेश्य मार्गोरगम्यरूपा वसुधा बभूव। रथैरेपूवयितै, सुकन्यैः मयेरधरस्वैश्य बरायुपर्धनः । विषीर्थयोबिनित्तपन्धननिकनचक्राचयुगत्रिवेणुभिः । विमुकमबैद्य नया व्युपस्करै ईनानुका बिनियङ्गबन्धनः । प्रभमनोडेमकिमिभूषितस्तृता मही धारिव भारदैर्धनः। विशष्यमा वनस्तुरङ्गमैईतेश्वरैराजरथैः सुमपितैः । मनुष्यमातङ्गरयावामिभिनं बजनता बहुधा विचूर्णिताः । सहेमपट्टाः परिघाः परश्वधाः यिताच शूला मुग्लानि - मुगरा। र. - पेतुश्च खता विमला विकामा गदाय जाम्बूनदपट्टनद्धाः। चापानि रुक्माङ्गदभूपणानि भराय का खरचित्रपुद्धाः। सध्यय पोता विमला विकोपाः प्रामाश्य दलः कनकावभासः । छत्राणि वालव्यबनानि पुखाग्छिन्नापविद्धाय सजो विचित्राः। कुयाः पताकाम्बरभूपणनि किरीटमालामुकुटाच सभाः । प्रकोर्णका विप्रकीर्णय राजन् प्रपालमुक्तातरलाय हाराः पापोतकेयूरवरान दानि वेयनिष्काः सुसुवर्णसूत्राः । मयुत्तमा वज्रमवर्षमुक्का रत्नाणि चोचावचमकवानि। गाचाणि चात्यन्तसुखाचितानि पिरामि पेन्दुप्रतिमाननानि। देवांश्च भोगांव परिदाय त्यत्वा मनोज्ञानि मुखानि देवा CIL खधर्मनिष्ठी महतोमवाप्य व्याय्याश लोकान् यथमा गनास्ते। निवर्त दुर्योधन यान्तु सैनिका ब्रजख राजन् निधिराय मानदा दिवाकरोऽप्येष विलम्बते प्रभा पुनस्वमेवात्र नरेन्द्र कारणं । इत्येवमुक्का विरराम गया दुर्योधन भोकपरोनचेताः । हा कर्ण हा कर्ण इति ब्रुवाणमा विसं भगमश्रुने। न द्रोणपुचप्रमुखा नरेन्द्राः सर्वे ममायास्य मुडः प्रयान्ति । निरीक्षमाणा मुजर नस्य ध्वज महान् यशमा ज्वलन्त । नराधमानङ्गशरीरजेन रतन मिनाञ्च तथैव भूमि । रताम्बरसकपनीययोगानारों प्रकाशामिव मर्यगन्धा। प्रच्छन्नरूपा रुधिरेण राजन् रौद्रे महानिविराजमाने। नैवावतस्युः कुरव. समोध्य प्रनाजिता देवलोकाय मधे । वर्धन कर्णस्य तु दु खितासे हा कर हा कर्ण इनि नुवाणाः। छुतं प्रयाताः गिविराणि राजन् दिवाकर रक्तमवेक्षमाणाः। गाण्डीवमुक्कैश्य मवर्गपुर: बिलाशिनेः मोणितदिग्धवाग। भरैचिताने युधि भाति को हतोऽपि सन् सूर्य वांएमाली। कर्णस्य देई रुधिरादमिका भनानुकम्पी भगवान् विवस्वान्। स्पृष्टाऽभिलादितरकरूप. सित्तासुरभ्यति पर समुद्रं । इतीव मञ्चिन्य सुरसिंघाः संस्थिता यान्ति ययानिकेतनं । चिन्तयित्वा जनता विमखुर्यथामुखं खच्च महीतलच । नदगुतं प्राणभृतां भयहरं निगम्य युद्धं कुरुवीपमुख्ययोः । धनत्रयस्याधिरथेच विस्मिता: प्रथममानाः प्रययुस्तदा जनाः। भरसंकृत्तवा रुधिरोपितवासमं । गतासमपि राधेयं नैव लमोदिमुञ्चति । नप्तजाम्बूनदनिभं चलनापमप्रभ । जीवन्तमिव तं शूरं सर्वशतानि मेनिरे। इतस्थापि महाराज सूतपुत्रख भंयुगे। वित्रेसः सर्वतो योधाः सिंहस्थेवेतरे मृगाः । इतोऽपि पुरुषव्याघ्री जोववानिति लक्ष्यते। नामवदिशतिः काचिद्धतस्वापि महात्मनः । चाश्वेमधर वीरं चास्मालिशिरोधरं । तन्मुखं सूतपुचव पूर्णचन्द्रसमद्युति। नानाभरणवान राजस्तप्तजाम्बूनदानरः । हतो कर्तन. मेने पादपोऽहुरखानिय ।

·१७६ ॥श्रीमहाभारतं॥ अध्याय 1 1 1 . फनकोत्तममझायो ज्यलन्निव विभावसः । स सान्तः पुरुषव्याघः पायसायकवारिणा। यथा हि ज्वलना दीप्ती जलमासाद्य साम्यति । कर्णमिः समरे तहत् पार्थमेवेन भामित। थाहत्य च यशो दीप्तं मयुद्धनात्मनो भुवि । विसृज्य शरवर्षाणि प्रताप्य च दिशो दम । मपुत्वः समरे कर्णः स शान्तः पार्थतेजसा । प्रताप्य पाण्डवान् मन् पाचालासत्र तेजमा। वर्षिला शरवर्षेण प्रताग्य रिपुवाहिनी । श्रीमानिव महसांगत् मय प्रताप्य च। हतो पैकर्तनः कर्ण: सपुत्रः महवाइनः। श्रर्थिनां पचिघस्य कन्परा निपातितः। ददातीत्येव यो वाचं न नास्तीत्यर्थितोऽर्थिभिः। मद्भिः सदा सत्पुरुषः म हतो द्वैरथे वृषः । यस्य ब्राह्मणमात् मा वित्तमासीन्महात्मन' । नादेयं ब्राह्मणेष्वासोद्यस्य स्वमपि जीवितं। सदा स्त्रीणां प्रियो नित्यं दाता चैव महारथः । सवै पार्थास्वनिर्दग्धा गत. परमिकी गति। यमाश्रित्याकरोदरं पुत्रस्ते स गतो दिवं । श्रादाय तव पुत्वाणं जयाशां शर्म वर्म च। हते कर्णे मरितो न प्रससुर्जगाम चास्तं सविता दिवाकर.। ग्रहय तिर्थञ्चलनार्कवर्ण: सोमस्य पुत्तोऽभ्युदियाय निर्यक्। नभ. पफालेव ननाद चोवी ववुध वाता. पापा: सुघोराः । दिशी वनलिताः मधूमा महार्णवाः सखनुथुजभुय । सकाननाद्याद्रिचयाचकम्पिरे प्रक्यिथुभूतगणाश्च सर्वे । वृहस्पतिः संपरिवार्य रोहिणे वझव चन्द्रार्कसमो विशाम्पते । हत तु करें विदिशोऽपि जञ्चलुस्तमोवृता धार्विचचाल भूमि.। पपात चाल्का ज्वलनप्रकाशा निशाचराशाग्यभवन् प्रदृष्टः। भशिप्रकाभाननमर्जुनो यदा बुरेण कर्णस्य मिरो न्यपातयत् । तदाऽन्तरीक्षे महसैव शब्दो बभूव हाईति सुरैर्जिमुक्तः । म देवगन्ध मनुष्यपूजितं निहत्य कर्ण रिपुमाइवे ऽर्जुन. । रराज राजन् परनेण वर्षमा यथा पुरा वृत्रवधे शतक्रतुः । ततो रथेनाम्बुदद्वन्दनादिना भरनभामध्यदिवाकरपिा। पताकिना भीमनिनादकेतुना हिमेन्दुशवस्फटिकावभामिना। मन्द्रिवाहमतिमेन तावुभी महेन्द्रवीर्थप्रतिमानपारुपी। मुवर्ण मुलामपिवळविद्रुनरलतावप्रतिमेन रंहसा। नरोत्तमा केशवपाण्डुनन्दनौ तदाहितावमिदिवाकराविव । रणाजिरे वीतभया विरेजतु. समानयानाविव विष्णुवासवा । ततो धनुयातलवाणनि खनैः प्रसय कृत्वा च रिपून इतमभान् । सञ्छादयित्वा तु कुरून शरोत्तम. कपिध्वजः परिबर - - ४. ध्वजय। दृष्टी ततस्तावमितप्रभावी मनास्यरोणामवदारयन्ती । मुवर्णजालावततौ महाखनो हिमावदाती परियध्य पाणिभिः। जुचुम्बतु. भडबरी नृणाम्बरी घराननान्या युगपच दातु. । पाञ्चजन्यस्य निषो देवदत्तस्य चभियाः। पृयिवोच्चान्तरीवञ्च दिशश्चैवानुनादयन् । विवस्तायाभवन् मन् कौरवा राजसत्तम। गद्धगब्देन तेनाथ माधवस्त्रार्जुनस्य च । तो प्रशमन्देन निनादयन्ता वनानि भेलान् मरितो गुहाय। विवासयन्ता तव पुचना युधिष्ठिर नन्दयता बरिटी । ततः प्रयाता: कुरदो जोन श्रुत्वैव गवखनमीर्थमाणं । विहाय भद्राधिपति पतिञ्च दुर्योधनं भारत भारताना। महारो ने बढ़ रोचमानं धनञ्जय भूतगणा: ममेताः। तदावमादन्त जनाईनच दिवाकरावभ्युदिती यथैव । समाचिती कर्णधः परन्तपावुमा व्यभाता ममरेऽच्युतार्जुनौ । नमो निहत्याभ्युदिता यथाऽमला धावस्था दिवि रमि मालिना। ..

·बदाय ८१८५1८६] । कर्णपर्व। १०० . वहाय तान् वाणगसानयागती मुहतावप्रतिमानविकना। मुख प्रविष्टा निविरं समोरो सदसहताविव विएवासी। देवगन्धर्वमनुव्यचारणहरिमियदनहोरगैरपि । अयाभिद्मा परयाऽभिपूजितौ इने तु कई परमाहवे तदा। यथाऽनुरूपं प्रतिपूजितावुभौ प्रहमानीखवत गोषै. । ननन्द्रतुदी समुहइौ तदा बति नियन्त्रमुरेशकेशवा । इतिश्रीनहाभारते कक्षपति भिविरगमने चतुर्नवतोग्यायः ॥२४॥ ॥ सञ्चय उवाच॥ ते वैकतने राजन् कुरवो भयपोडिताः।वोदमाया दिशः सर्वाः पर्यापेतुः सहसः। करन्तु निहतं दृष्ट्वा अबुभिः परमाहवे। भोता दिवशोर्यन्त तावका क्षतविक्षताः । ततोऽवहार चकुन्ते योधाः ससमन्ततः। निवार्थनापायो दिशातावका भृन्दुखिताः। नेपा तन्मतनाज्ञाय पुत्रो दुलोधनलव । अवहारं नताके नखानुनते नृप। कृतवर्या रथैरसूर्ण तो भारत तावकैः । नारायणावपेच शिविरायैव दुडुवे। गान्धाराणां सहसेए प्रकुनिः परिवारितः। इतनाधिरयिं दृष्ट्वा गिविरायैव दुद्रुवे। कपः भारदतो राजबागानोन भारत । महानेघनिभेनाश निविरायैव दुद्रुवे। अत्यामा ततः शरो विनिश्चय पुनः पुनः । पाण्डवानां जयं दृष्टा शिवरायव दुद्रुवे। संयतकावधिष्टन वन महता वृतः। मुभाऽपि यया राजन् बोचनाणे भयाईिन. । दुबाधनोऽपि नृपतिईतसर्चखवान्धवः । ययौ शोकसमाविष्टश्चिन्तयन् विमना बड़। छिन्नबनेन भजन्तु रयेन रथिनान्तरमा प्रयया मिविरायैव वीरनामा दिशो दम । ततोऽपरे मुबहवो भारतानां महारथाः। प्राद्रवन्त भयत्रता हिपाविष्टा विचनमः। असारन्तः दिमा वेपमानास्हयातुगः। कुरको दुइयः सर्वे दृष्ट्वा कर्श निपातितं। प्रबंसतोऽर्जुन केचित् केचित्कर्ष महारथाः। यद्रवन्त दिशश भीताः कुरवः कुरुसत्तन । नेपा योधसहसास तावकानां महामृधे। नामोत्तत्र पुनान् कवियो युद्धाय ननो दधे । इते करें महाराज निरामाः कुरवोऽभवन् । जीवितेवपि राव्येषु दारेषु च धनेषु च । ताम् समानोर पुचते यवेन महता विभुः। निवेशाय मनो दो दुःखगोकानविकः। तस्याना मिरमा योधाः परिसय विशाम्पते । विवस्वदना राजन्न्यविपन्त महारथाः । इति श्रीमहाभारते करपर्चमि कोरवपलायने पञ्चनवताऽधायः॥ ८५ ॥ । रुनय उवाच तया निपातिते करें परसैन्ये च विद्रुते। भारिख पार्थ दामाझे हादचनननगेत्। हतो वभृता सत्रलया को धनञ्चय । वृत्रकर्मबंध धारं काययन्ति मानवाः । वशेष निहतोत्र.संयुगे भरितेसा । नया तु निहत को धनुग निस्तैि. । तमिनं विमोके प्रयितते यरहर। निवेदयारः कान्तय कुरागख धीमतः । बधं कर सजाने दोघशालविकोषित निवेद्य धर्मराजाय बन नृश्य नियनि । वर्तमाने महायुद्धे नवस्व पोमयोः। मायाधनं पूर्वनागनो धर्मनन्दनः । भवन्तु गादविद्धनाचारकत खातुमाइवे गतःस निविरं गला खितवान् पुरुषर्षभः। FL २४ ·। १७६ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [पध्याय 1 - KAL । PU. फनकोत्तमसकायो ज्वलन्निव विभावसः । म शान्तः पुरुषव्याघ्रः पार्थमायकवारिणा। यथा हि ज्वलना दीप्ती जलमासाद्य शाम्यति । कर्णामिः समरे तहत् पार्थमेवेन भामितः । पाहत्य च यशो दीनं सुयुद्धनात्मनो भुवि । विस्मृज्य भरवाणि प्रताप्य च दिशो दश । मपुत्रः समरे कर्णः म शान्तः पार्थतेजसा। प्रताप पाण्डवान् मन् पाशालास्तत्र तेजमा। वर्षिया शरवर्षेष प्रताप्य रिपुवाहिनी । श्रीमानिव महस्रार्जगत् मध्य प्रताप्य च । हतो वैकर्तनः कर्णः सपुतः सहवाहनः। अर्थिनां पक्षिसंघस्य कन्पा निपातितः। ददातीत्येव यो याचं न नास्तीत्यर्थितोऽर्थिभिः। मद्भिः सदा सत्पुरुषः म हतो दैरथे यषः! यस्य वाह [सय वित्तमामोन्महात्मनः । नादेयं ब्राह्मणेष्वामीद्यस्य स्वमपि जीवितं। सदा स्त्रीणं प्रियो नित्य दाता चैव महारथः । स वै पार्थास्वनिर्दग्धो गत. परमिको गति। यमाश्रित्याकरोदैरं पुचस्ते स गतो दिवं । पादाय तव पुत्त्राणां जयाणां धर्म वर्म च । हते करें मरितो न प्रससुर्जगाम चास्तं सविता दिवाकरः। ग्रहश्च तिर्यज्वलनार्कवर्ण: भामस्य पुत्रोऽभ्युदियाय निर्यक्। नभः पफालेव ननाद चोर्वी ववुश्व वाता. परुषाः सुघोराः । दिशो वचलिताः मधूमा महार्णवाः मखनुयुचभुय । मकाननाश्चाद्रिचयाचकम्पिरे प्रवियथुर्भूतगणश्च सर्वे । वृहस्पतिः संपरिवार्य रोहिणणं वन चन्द्रार्कसमो विशाम्पते ।। इते तु कर्णे विदिशोऽपि जञ्चलुस्तमोहता धार्विचचाल भ्रमिः । पपात चोलका ज्वलनप्रकाशा निशाचराशाग्यभवन् प्रदृष्टाः। शिप्रकाशाननमर्जुनो यदा सुरेण कर्षस्य शिरो न्यपानयत् । तदाऽन्तरीचे सहसैव शब्दो बभूव हाईति सुरैर्षिमुक्तः । स देवगन्ध मनुय्यपूजितं निहत्य कर्ण रिपुमाइवेऽर्जुनः । रराज राजन् परमेण वर्षमा यथा पुरा घवधे शतक्रतः। ततो रथेनाम्बुदद्वन्दनादिना शरन्नभामध्यदिवाकराषि।पनाकिना भीमनिनादकेतुना हिमेन्दुशङ्खस्फटिकावभामिना। मन्द्रिवाहप्रतिमेन नावुमा महेन्द्रवीर्थप्रतिमानपारुपी । मुवर्णमुकामणिवज्रविडुनैरलतावप्रतिमेन रंहसा। नरोत्तमा केशवपाण्डुनन्दनौ तदाहितावमिदिवाकराविव । रणाजिरे वीतभया विरेजतुः समानयानाविव विष्णुवासवा। नतो धमुयातस्तवाणनिःस्वनैः प्रसूक्ष्म सत्वा च रिपून इतप्रभान् । सञ्छादयित्वा तु कुरून् भरोत्तमैः कपिध्वजः पचिबर हए. । वजया YUR दृष्टीनतस्तावमितमभावी मनास्थरीणामवदारयन्तौ । मुवर्णजालावतती महाखनी हिमावदाती परिश्रय पाणिभिः । चुचुम्वतः मङ्घवरी नृणाम्बरी पराननाम्या युगपच दातुः । पाञ्चजन्यस्य निर्धापो देवदत्तस्य चभियाः। पृयिवोच्चान्तरीवञ्च दिमश्चैवानुनादयन् । विवस्ताशाभवन् म कौरवा राजसत्तम। शङ्खमब्देन तेनाथ माधवस्यार्जुनस्य च । ना प्रदभन्देन निनादयन्ता वनानि भेलान् मरितो गुहाय । विचामयन्ती तव पुत्तनेना युधिष्ठिर नन्दयता बरिटा। नतः प्रयाताः कुरवी जोन शुबैव महखनमीर्थमाणं । विहाय भद्राधिपति पतिश्च दुर्योधन भारत भारताना। महायतं रोचमानं धनवयं भूतगणाः समेताः। तदान्चमादन्त जनाईनच दिवाकरावभ्युदिती यथैव । समापितो कर्णः परन्तपाबुमा व्यभाता समरे युतार्जुनौ । तमो निहत्याभ्युदिता यथाऽमला शभावस्था दिविरभि मालिना।

·पध्याय ८४८५८६।] कर्णपर्व - . 120. । विहाय तान् वाणगणानयागता मुच्दृतावप्रतिमानविक्रमा । मुखं प्रविष्टा शिविरं खमोश्वरौ सदस्यहताविव विष्णुवामवी। तो देवगन्धर्बमनुष्यचारणैर्मर्षिभियवमहोरगैरपि । जयाभिवृद्ध्या परयाऽभिपूजितौ हते तु करें परमाहवे तदा। .यथाऽनुरूपं प्रतिपूजितावुभौ प्रशस्यमानी स्वछतेर्गुणोधः। ननन्द्रतुती समुहगणी तदा बलि नियम्यव मुरेणकेश्वौ । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि शिविरगमने चतुर्नवतोऽध्यायः ॥८॥ । मञ्जय उवाच ॥ इते वैकतने राजन् कुरवो भयपीडिताः।वीक्षमाणा दिशः सर्वाः पापेतुः सहस्रयः। कर्णन्तु निहतं दृष्ट्वा प्रत्रुभिः परमाहवे। भीता दिशेऽम्बकीर्यन्त तावकाः क्षतविक्षताः । ततोऽवहार चक्रुस्त योधाः सय समन्ततः । निवार्थमाणोदियास्तावका भृगदुःखिताः। नेपा तन्मतमाज्ञाय पुचो दुर्योधनस्तव । श्रवहारं नतयक्रे सवस्यानुमते नृप । कृतवा रथस्खूण वृतो भारत तावकैः । नारायणावशेषैश्च गिविरायैव दुइव। गान्धाराण सहस्रेण शकुनिः परिवारितः। हतमाधिरथिं दृष्ट्वा शिविरायैव दुवे । छपः भारदतो राजबागानीकेन भारत । महामेघनिभेनाइ शिविरायैव दुवे। अश्वत्थामा नतः हरी विनिश्वस्य पुनः पुनः । पाण्डवानां जयं दृष्ट्वा शिविरायैव दुवे। संशप्तकावभिटेन वलेन महता वृतः । मुशमाऽपि ययौ राजन् वोचमाण भयादितः। दुयाधनेोऽपि नृपतिईतसर्वखवान्धवः । ययौ शोकसमाविष्टचिन्तयन् विमना बड़। छिन्नध्वजेन भल्यस्त रथेन रथिनाम्मरः। प्रयया शिविरायैव वीचमाणे दियो दश । ततोऽपरे मुबहवो भारताना महारथाः । प्राद्रवन्त भयवस्ता द्वियाविद्या विचेतसः । अटक चरन्तः शोदिमा वेपमानातयातुराः । कुरवो दुः मर्चे दृष्ट्वा कर्ण निपातितं। मशमन्तार्जुन केचित् केचित्कर्ण महारथाः । व्यद्रवन्त दिया भीताः कुरवः कुरुसत्तन । नेपा योधसहसाणा तावकानां महामृधे। नामोत्तत्र पुमान् कश्यिा युद्धाय मनो दधे । हते कर्ण महाराज निराशाः कुरवोऽभवन् । जीवितम्वपि राज्येषु दारेषु च धनेषु च । ताम् समानीय पुत्र यवेन महता विभुः । निवेशाय मनो दधे दुःखगोकममन्वितः। तस्याज्ञा शिरमा योधाः परिग्टहा विशाम्पते । विवश्वदना राजन न्यविधन्त महारयाः । इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कौरवपलायने पचनवताऽध्यायः॥ ८५ ॥ ॥ सञ्चय उवाच । तया निपातिते कर परसैन्ये च विद्रुने। वासिय पार्थ दाशाही हादचनमत्रीत्। हतो वचभूता त्रस्नया को धनञ्चय । दृत्रकर्षवध पारं कययिष्यन्ति मानवाः । वण निरता :मंयुगे भरितजमा लया तु निहतः कर्णधनुषा निम्तिः । तमिमं विक्रमलोके प्रयितते यावर निवेदयावः कान्तय कुरराजस्य धीमतः। वध कर्णस्य मङ्गामे दोघवास्तविकोपित । निवेद्य धर्मराजाय बनानृवं गमिष्यनि । वर्तमाने महायुद्धे नव वर्षय चोभयोः। ष्णुमायोधनं पूर्वमागतो धर्मनन्दनः । भूमन्तु गादविलानायकत् स्यातमा गतःम मिविरं गला स्थितवान् पुरुषर्षभः । - २४ ·१७८ । योमहाभारतं । ३ [ध्याय एस. । ४१८ [.. तयेत्युक्त केशवस्त पार्थेन यदुपुङ्गवः । पर्यवर्तयदययो रथ रथपरस्य । एवमुशाऽर्जुनं झप्पनिकानिदमत्रवीत् । परानभिमुग यत्तातिश्च भद्रमस्तु वः । घरद्युम्न युधामन्यु माद्रीपुला कोदरं। युयुधानच गोविन्द इदं वचनमब्रवीत्। यावदावेद्यते राजे हतः कर्णोऽर्जुनेन वातावद्भवद्भिर्यत्नम्न भवितव्यं नराधिपः। सशरैरनुज्ञातो यथा राजनिवेशनं । पार्यमादाय गोविन्दा ददर्थ च युधिष्ठिर। भयानं राजमार्दूल काचने भयनोत्तमे। अग्टयोताध मुदिती चरणी पार्थिवस्य तो। नयोः प्रवर्षमालक्ष्य पादश्रूष्यवर्तयत् । राधेयं निहतं मया समुत्तमा युधिष्ठिरः। उवाच च महावाडः पुनः पुनररिन्दमः । वासुदेवार्जुना प्रेम्णा तावुभौ परिषखने तत्तम यद्यया वृत्तं वासुदेवः सहाणुनः । कययामाम कर्णस्य निधनं यदुपुङ्गवः । दूपदुमयमानस्तु कृष्ण राजानमब्रवीत् । युधिठिरं हतामित्र कृताञ्चलिरथाच्युतः । दिल्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश्व दृकोदरः । लश्चापि कुभलो राजन् माद्रीपुत्तौ च पाण्डवी। मुक्त्वा वोरक्षयादमात् सङ्ग्रामालामहर्षणात् । विप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव । हता वैकर्त्तनो राजन् सूतपुत्लो महारथः । दिल्या जयसि राजेन्द्र दिल्या वर्द्धमि भारत। यस चूतजिता कृष्ण प्राहसत्पुरुषाधमः । तस्यास्य सूतपुत्तस्य भूमिः पिवनि शरित। भतेऽ भी भरपूर्णाङ्गः भचुस्ते कुरुपुङ्गव । तं पश्य पुरुषव्याघ्र विभिन्न बहुभिः शरीः । तामिवामिम मुझैमनुशाधि महाभुज । यत्ता भूत्वा महास्माभिमुँच भागाश्च पुष्कलान् । ॥ मञ्चय उवाच ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः । धर्मयुत्तः प्रहयात्मा दाया वाक्यमब्रवीत् । दिल्या दिध्येति राजेन्द्र वाक्यञ्चेदमुवाच ह। नैतचित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दन । वया मारथिना पाथी यत्नवानहनच्च तं । न तचित्रं महाबाहो युग्मधुद्धिप्रसादजी प्रग्य च कुरुश्रेष्ठ मागदं दक्षिणं भुज । उवाच धर्मभृत्यार्य उभौ तौ केशवार्जुना। नरनारायला देवी कथिता नारदेन मे। धर्मात्मानी महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमा । अभयचापि मेधावी छष्णद्वैपायनो मम । कथामेती महाभागां कययामास तत्ववित् । तव कृष्ण प्रसादेन पाण्डवा हि धनञ्जयः । जिगायाभिमुखः भन् न चासोदिमुखः कचित्। जपरीव ध्रुवोऽस्माकं न वस्माकं पराजयः । यदा व युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजगिवान् । भीमा द्रोणय कर्मय महात्मा गोतम. रुपः । अन्ये च बहव. शारा ये च तेषां पदानुगाः । वधुद्धा निहते करें हता गोविन्द सर्वया । इत्युक्त्वा धर्मराजस्त यं हेमविभूषितं । शेतवर्ष कालवाल मोजोः। श्रास्थाय पुरुषव्याघ्रः खबरलेनाभिसंवृतः । प्रययौ म महायाटुमायोधनं तदा। कृष्णार्जुनाया वीराभ्यामनुमन्य ततः प्रिया आभापमाणसा वोरावुना माधवफागुना । म ददर्भ र कर्ण ययानं पुरुषर्षभ। यया कदमकुमन कारी सर्वतो रतीचितं परमतः कर्ष धर्मरानो ददर्भ सः। 104 Rot ·अध्याय . : . . - ८६। ॥ कर्णपर्व १७८ गन्धलावमिकाभिः काञ्चनीभिः सहस्रशः। दीपिकाभिः कृतोद्यातं पश्यते वै वषं तदा। सञ्चिवभिन्नकवचं वाव विदलीशतं। सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा का राजा युधिष्ठिरः। सजातप्रत्ययाऽनीव वीक्ष्य नैवं पुनः पुनः प्रायस नरव्याघावुभौ माधवपाएइयो । । अद्य राजाऽस्मि गोविन्द पृथिव्या भादभिः सह। बया नायेन वीरेण विदुषा परिपालितः । हतं श्रुत्वा नरव्याधं राधेयमतिमानिनं । निराशोऽद्य हो कर्षे धार्तराष्ट्रो भविश्यति । जीवित व राज्य च हते राधात्मने रणे । लत्प्रसादादयश्चैव कृतार्था. पुरुषर्षभ । दिल्या जयसि गोविन्द दिश्या मधुर्निपातितः। दिल्या गाण्डीवधन्वा च विजयी पाण्डुनन्दनः। त्रयोदश समास्तीर्ण जागरेण मुदुःखिताः । खस्यामाऽद्य मुखं रावा त्वत्प्रसादान्महाभुज। एवं स बङमा राजा प्रभशंस जनाईन । अर्जुनच्च कुरुश्रेष्ठं धर्मराजा युधिष्ठिरः । ॥ सञ्चय उवाच॥ दृष्ट्वा च निहतं कर्णं सपुत्रं पार्थसायकैः । पुनर्जातमिवात्मानं भेने च स महीपतिः। समेत्य च महाराज कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरं । हर्षयन्ति स्म राजानं हर्षयुक्ता महारथाः। नकुलः सहदेवच पाण्डवथ एकादरः। मात्यकिश्च महाराज वृष्णीना प्रबरो रथ.। धष्टद्युम्न, बिखण्डी च पाण्डावालस्त्रयाः । पूजयन्ति स्म कौनोयं निहने मतनन्दन।. ने वर्द्धयिला नृपति धर्मात्मानं युधिष्ठिर। जितकानिो लधलक्ष्या युद्धमाण्डाः प्रहारिणः । सवन्तः स्तवयुक्ताभिनन्भि. कृप्या परन्तपी । जग्मु समिधिरायैव मुदा युक्ता महारथाः । एवमेष क्षयो वृत्तः सुमहलोमहर्षण: । नव दुर्मन्त्रित राजन् किमर्थमनुशोचति । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ श्रुबैकदमियं राजा धनराष्ट्रोऽनिकासुतः । पपात भूना निवेष्टछिनमूल व द्रुमः। १५ नथा मा पतिता देवो गान्धारी दीपदायिनी। सभीच बहुलालाप. कर्णस्य निधनं युधि। तो पर्यग्रहादिदुरी नृपति सृनयस्तथा। पाश्चामयताधैव भूमिप। नथेवोत्थापयामासर्गान्धारी कुरुथोपित.। म देवं परमं मत्वा भवितव्यच पार्थिवः। परा पीडां समाश्रित्य नष्टचित्तो महातपाः। चिन्तायोकपरीतात्मा न जझे माहपीडित.। सममायासितो राजा वपणोमामोदिचेतनः । ददं महायुद्धमखं महात्मनो नधश्चयस्याधिरथेय यः पठेत् । स मम्यगिरण्य मखस्य यत्फलं तदाप्नुयात् संश्रवणाच भारत। मखी हि विष्णुभगवान् सनातनो वदन्ति तथाम्यनिलेन्दुभानवः । अतो ऽनसूयुः श्टणुयात् पठेच यः स मधलाकानुवरः मुखी भवेत्। नां भर्मदा भक्तिमुपागता नराः पठन्ति पुण्या बरसंहितामिमााधनेन धान्यन यममा च मानुषा नन्दन्ति ते नाऽत्र विचा रणाऽस्ति। अनोऽनस्युः ग्टगुयात् सदा तु वे नरः स मर्याणि सुखानि चानुयात्। विष्णु, स्वयम्भूभगवान् भवय तुनि ते तस्य नरो - त्तमस्या ·१८० ॥श्रीमहाभारतं॥ [पध्याय 441 वेदावातिनीधणस्व द्रष्टा रणे यस चषियाणां जया युधि। धनज्येायापि भवन्नि बीमा द्रापाराग्य प्रानुवन्तीह मन्त्र। तथैव विष्णुभंगवान् सनातनः स पाऽच देवः परिकोयते यतः। ततः म कामान् लभते मुखी नरोमहामुनेस्तस्य वोक्ति यथा। VAIL कपिलानां सवत्सानी वर्षमकं निरन्तरं । यो दद्यात् मुछतं तद्धि अवमान कर्णपर्वशः। इतिश्रीमहाभारते मतमाहमामंहिताया वैयामिक्या कर्णपर्वणि युधिष्ठिर मानवता यायः॥८॥ ॥ समांतवेदं कर्णपर्व । . in ·श्रीमहाभारतं ॥ शल्यपर्व ॥ नारायणं नमस्कृत्य मरश्चव नरोत्तमं । देवों भरखनीञ्चव नतो जयमुदीरयेत् । - . ॥ जनमेजय उवाच॥ एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यमाचिना । अल्पावमिष्टाः कुरव. किमकुन्नत दे दिया उदीर्थमाणच बसं स्वकष्टा साधनः । पाण्डवैः माप्तकालच किं प्रापद्यत कारवः । रतदिच्छाम्यहं श्रोतुं नदाचव विजोत्तमा नहि दप्यामि पूर्वमा स्टखानयरितं मुने । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततः कर्ष हते राजन धार्तराष्ट्रः सुयोधनः । भृभं शोकाएंवे मनो निर्विषः पर्वतोऽभवत् । हा की हा कर्ण इति शोचमान, पुनः पुनः । कृच्छ्रात् स्वपिविरं प्रायात पैनूपैः मह । सम्मावास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्तनिश्तेिः । राजभिर्नाखभच्छर्य सतपुचवधं स्मरन् । म देवं बसवन्मला भवितव्यच पार्थिवः । मनामे निययं कृत्वा पुनर्युद्धाय निर्ययौ। मस्यं मेनापति छत्वा विधिवद्राजपुङ्गवः । रणाय निर्ययौ राजन् हत्तमेपैः मह । ततः सुनुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः। अभवद्रतश्रेष्ठ देवासररोपमं । ततः मन्या महाराज चला कदनमाइवे। इतन्योऽय मध्याहे धर्मराजेन पातितः । नतो दुर्योधनो रामा हतबन्धूरणनिरात् । अपसत्य इदं धार विवेश रिपुजाद्भयात् । प्रथापरावे तस्याहः परिवार्य महारथैः । इदादाक्ष्य वेगेन भीममेनेन पातितः। नस्मिन् इते महेवासे इतमिष्टानयो रयाः । संरम्भाविधि राजेन्द्र जप्नु' पाचावनिकान्। नतः धाडसमपे विविरादत्य पचयः। मविवेय पुरं दोनो दुःखसोकसमन्धितः । प्रविश्य च पुरं सतो भुभाष्ट्रिय दुखितः । वेपमानस्ततो राजा प्रवियप निवेशनं । रोदम नरव्याघ हा राजबितिदुःखितः। श्री वत विनयाःो निधनेन महात्मनः । अहो मुक्तदान कातो गतिय विषमा तथा। वक्रतुला: मन यवावध्यन्त पाउ। व त पुरो राजन् अनः मनः मसञ्चय कोन महता युक सन्यतो राजानम । भरोद भूमोनिया हा राजनिति मखरं। प्राकुमार मरव्याघ्र तत्पर व ममतः। २ ·१८२ ॥ श्रीमहाभारतं. [अध्याय १४ N । श्रआर्तनाद ततसक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपं । धावतचाप्यपश्यामस्तव स्वीपुरुषांस्तदा। नरचित्तानिवोन्मत्तान् शोकेन भृशपीडितान् । नथा म विकल: सूतः प्रविश्य नृपतिपयं। ददर्थ नृपतियेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमोग्यरं। तथा चामीनमनघं समन्तात् परिवारितं । मुपाभिर्भरतश्रेष्ठ गान्धाऱ्या विदुरेण च। तयाऽन्येय मुद्दनिय जातिभिय हितैः सदा । तमेव चाय ध्यायन्नं कर्णस्य निधनं प्रति। रुदन्नेवाब्रवीदाक्यं राजानं जनमेजय । नातिहटमनाः सूतो वाम्यसन्दिग्धया गिरा। मञ्जयोऽहं नरव्याघ्र नमस्त भरतर्षभ। मद्राधिपो हतः मल्यः शकुनिः सौबलस्तथा। उलूकः पुरुषव्याघ्र कैनव्या दृढविक्रमः । संगतका हताः सर्वे काम्बाजाश्च शकैः सह । खेच्छाच पार्वतीयाश्च यवनाथ निपातिताः। प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशः । उदीच्या निहताः सर्वे प्रतीयाय नराधिप । राजाना राजपुत्वाश्च सर्वशी निहता नृप। दुर्योधना हतो राजा यथाश पाण्डवेन ह । भग्रमक्या महाराज शेते पांशषु रूषितः । घरधुम्रा हतो राजन शिखण्डी चापराजितः । उत्तमौजा युधामन्युस्तथा राजन् मभद्रकाः । पञ्चालाय नरव्याघ्र चेदयश्च निसदिताः। तव पुत्ला हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत। कर्णपुचो हतः सरी वृषसेना महाबलः। नरा विनिहताः सर्वे गजाय विनिसूदिताः। रथिनश्च नरव्याघ्र हयाच पतिता युधि। किश्चिच्छेषच्च शिविरं तावकाना कृतं विभो । पाण्डवानां कुरूणाञ्च समासाद्य परस्परं। प्रायः स्त्रीशेषमभवत् जगत् कालेन मोहित। सप्त पाण्डवतः शेषा धाराष्ट्रास्तथा त्रयः । ने चव भ्रातरः पञ्च वासुदेवश्च सात्यकिः । कृपश्च छतवमा च ट्राणिय जयता बरः। नवाप्येते नरव्याघ्र रथिना नृपसत्तम। अधौहिणीनी सामा समेताना जनेश्वर । रते शेषा महाराज मन्दऽन्ये निधनं गताः। कालेन निहतं सर्व जगदै भरतर्षभ। दुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा वैरञ्च भारत। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रतन्छुला वचः क्रूर धतराष्ट्रो जनेश्वरः। निपपान महाराज गतमचो महोतले। नस्मिन्नितिते भूमा विदुरोऽपि महायशाः । निपपात महाराज शेकयसनकर्षितः । गान्धारोच नृपश्रेष्ठ मास कुरुयोषितः । पतिताः सहसा भूमा श्रुत्वा करं वपश्यनाः । नि.भनं पतितं भूमा तदासीद्रासमण्डल। प्रलापयुक्तं महति चित्रन्यले पटे यथा। शक्रेण तु ततो राजा नराम्रो महीपतिः । मनरलभत प्रापान पुचव्यसनकर्षितः । लन्धा तु म नृपः संज्ञा वेपमान, मुदुःखितः । उदीच्य च दियः सर्वाः उत्तारं वाक्यमनवोत् । विदन उत्तमहामाश वं गतिर्भरतर्षभ । ममानाथस्य मुभूमं पु:नम्य सर्वशः रखमुका ननो भूयो विसभा निपपात हा तं नया पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽय केपन । भोलेरो सिपिपुलादियधुर्य नापि। मतदोष कालेन प्रत्याश्यता महीपतिः । तूष्णों दया महीपाल पुपत्यपनापितः। मिःयमन् पत्रग इव कुम्भविता विशाम्पते। - . - ५ 1 ।

·यध्याय १।२।] ॥ शल्यपर्व 1 २८२ , . " सञ्चयोऽप्यरुदत्तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरं। नया साः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशखिनी। ततो दीर्पण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत्। धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ मुह्यमानो मुद्दुः ।। गच्छन्तु योपितः सा गान्धारी च यशखिनो। नथेमे मुहृदः सर्वे पश्यते मे मनो भृशं । एवमुक्तस्ततः पत्ता ताः लियो भरतर्षभ। विसर्जयामास मनैपमानाः पुनः पुनः। नियक्रमुस्ततः सास्ताः स्त्रियो भरतर्षभ। सुहृदय ततः भर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरं।' ततो नरपति तन्तु लधर्मजं परन्तप । अवैवत् मन्त्रयो दोनो रोदमानं भृशातरं । प्राचलिर्निश्वमन्तञ्च तं नरेन्द्र मुईमुडा । समाश्वासयत पत्ता वचमा मधुरेण छ । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि तराष्ट्रप्रमोहे प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ विसष्टाखथ नारीपु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। विललाप महाराज दुःखाटुःखतरं गतः। सधूममिव निश्वस्य करी धुन्वन् पुनः पुनः । विधिन्य च महाराज ततो वचनमब्रवीत् । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अहो वत महदुःख यदहं पाण्डवान् रणे। मिणचाव्ययांश्चैव वत्तः सून स्टोमि । वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम। यच्छ्रुत्वा निहतान् युत्तान् दीर्यते न महसधा । चिन्तयित्वा वयस्तेषां बालक्रीडा च सञ्जय। अद्य श्रुत्वा हतान्युत्वान् भृग मे दोर्यते मनः। अन्धवाद्यदि नेपान्तु न मे रूपनिदर्शनं । पुत्रछता मोतिर्नित्यमेतेयु धारिता। बालभावमतिकान्तान् यौवनस्याच नानह । मध्यप्राप्तांस्तया श्रुत्वा पृष्ट प्रासंतदाऽनघ । तानद्य निहतान् शुला हनैश्वान् इतौजसः। न लभे वै कपिछानिं पुत्ताधिभिरभितः। रोहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य भाम्पतं । बया होना महाबाहो का नु यास्याम्यई गति। कयं त्वं पृथिवीपालांस्यका तात समागतान् । भेषे विनिहतो भूमौ प्राष्टतः कुनृपो यथा। गतिभूत्वा महाराज ज्ञातीनां सदां तथा । अन्य वृद्धश्च मा वोर विहाय काभिगच्छामि। . सा रूपा सा च ते प्रीतिः सा च राजन सुमानिता । कयं विनिहतः पार्थे, संयुगेम्बपराजितः । . को नुमामुत्थितं काले तात नातेति वक्ष्यति। महाराजेति सततं लोकनाथेति चामछत् । परिवज्य च मा कण्हे नेहेनाकिन्ननोचन.। अनुशाधीति कौरव्य तत्माधु वद में वचः। ननु मामाहमश्रीपं वचनं तव पुत्तक । भूयमी मम पृथ्वोयं यथा पार्थस्य नो तथा। भगदत्तः कपः शल्य श्रावन्योऽय जयद्रथ । भूरिश्रवाः शालश्चैव मोमदत्तोऽथ वाठिकः । अत्यामा च भोजय मागधय महाबलः। वृहदावश्च काशीयः शकुनियापि भावतः। वेच्छाय बहुमाइलाः प्रकार यवनैः सह । मुदक्षिणय कानाजखिगाधिपतिस्तथा। भीमः पितामध्येव भारदाजोऽय गौतमः । श्रुतायुशायुतायुग मतायुयैव वीर्यवान् । जलमन्धोऽयार्थी राक्षमयायलायुधः । अलमपी महापाड:मुवाइय महारयः । रने चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम। मदर्थमुद्यता: सबै प्राणस्यका महारणे। नवी मध्ये स्तिो युद्धेधाइभिः परिवारितः। योधषिष्याम्यहं पार्थान् पाश्चासांचैव सर्वशः। . .

·१८४ ॥ श्रीमहाभारत [बध्याय 1 FO . EL . वेदोष नृपशार्दूल द्रौपदेयाश्च संयुगे । सात्यकिं कुन्तिभोज राक्षसच घटोत्कर्ष रकोऽप्येया महाराज समर्थः मनिवारणे। समरे पाण्डवेयाना संकुद्धोऽप्यभिधावता। किं पुनः महिता वीराः कतराव पाण्डवैः। अथवा सर्व रवैते पाण्डवस्थानुयायिभिः। योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनियन्ति च नान्मृधे । कर्णस्लेको मया मार्दू निहनिष्यति पाण्डवान् । नतो नृपतयो वोराः स्थास्यन्ति मम शासने। यश तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः । नमसघनते राजनिति मामनवोदचः। तस्याएं वदतः सूत बहुभो मम सविधा। शक्तिो धनुपश्यामि निहतान् पाण्डवान् मधे । तेषां मध्ये स्थिता यच हन्यन्ते मम पुत्रकाः। व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः ।भीमय निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् । भिखपिनं समासाद्य मगेन्द्र इव जम्मुक द्रोणव ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः। निहतः पाण्डवैःसंख्य किमन्यद्भागधेयतः।भरिश्रवा हतो यच सोमदत्तय संयुगे। वाशीकर महाराजः किमन्यद्भागधेयतः। भगदत्तो हतो यत्र गमयुद्धविशारदः। षयद्रथय निहतः किमन्यद्भागधेयतः । पदविणे इतो यत्र जलसम्धव पौरवः । श्रुतायुयायुतायुय किमन्यद्भागधेयतः। महाबसस्तथा पाएयः सर्वयनमताम्मरः । निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद्भागधेयतः । वृहदलो इतो यव मागधय महावसः। उपायुधय विकान्तः प्रतिमानं धनुअतां । पावभ्या निहतो पर चैगय नराधिपः । संघकाय पावः किमन्यद्भागधेयतः । अतनुषस्तथा रागा राधषवाप्यलायुधः । पानिय निरतः किमन्यागधपतः । नारायणा हना पच गापासा थुद्धदुर्मदाः । ऐकाय वळसासा किमन्यद्भागधेयतः । भकुनिः भाषलो पत्र तयय महाबलः निात सरमा वोर किमन्यद्भागयतः । पर हरा महात्मानः पर्मयवासपारगा.। परवा निस्ता:सत मन्द्रममविकमा मामादशममारताः पचिया यष सत्रय। मिहनाः पमरे मन्त्र किमन्यद्वागधेयत.। पुत्राय मे विनिहताः पौधायेर महापसाः । ग्यमा भातरदेश किमन्यद्वागयतः । भागधेपसमापुलो धुवमुत्पयने नरः। पर भारसमायुः पराभ प्रानुपापरः। विमुकः सभाग्यः पुरे ममय। पपमप भविष्यामि ः अपना नान्यदच परमन्ये बनायात प्रभा। मियामि firjanनिश्चये। नरिमन्यया नाय गमनाइन। रमामाग्री प्राप्त पास पश्य। दाधनोरमी पर प्रस्थय निलो युधि। दुसानो शिव सियमाबलः विभौमनस्य शाखा सम्पमुस । एभरे देश riyari ममा पारसय दुलाधनस्प। दुपानिमा परागिरः। RIGINARE. पाशित । मुन्धमानः पुनाधिमिमिनः। .. १ ·पध्याय २।३] ॥ शल्यपर्व॥ . - विलय सुचिरं कालं तराशोऽम्विकासनः । दीर्घमुष्णञ्च निश्वस्य चिन्तयित्वा पराभव। भोकेन महताविठः सन्तप्तो भरतर्षभ । पुनर्गावलाणि सूतं पर्यपृच्छद्ययातयं। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ भीमद्रोण हतौ श्रुत्वा सूतपुत्वञ्च पातितं । भेनापति प्रणतारं कमकुर्वत मामकाः। यं यं मेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः । अचिरेणैव कालिन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः ।, रणमू ितो भीमः पश्यतां कः किरीटिना। स्वमेव हती द्राणः सर्वेषामेव परयता। एवमेव इतः कर्ण. सूतपुत्तः प्रतापवान् । मराजकानां मया पश्यता वः किरीटिना। पूर्वमेवाहमुनो वै विदुरेण महात्मना । दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति। केचित्र सम्यक् पश्यन्ति मूढाः सम्यगवेक्ष्य च । नदिदं मम मूढस्य तथा तं वचस्तु नत्। यदब्रवीत्म धर्मात्मा विदुरः सर्वधर्मवित् । तत्तथा समनुप्राप्त वचनं सत्यमोरिन् । दोपहतपित्तेन यन्मया न कृतं पुरा । अनयस्य पालं तस्य हि गावताणे पुनः । को वै मुखमनोकानामामोत्कर्णे निपातिते। अर्जुन वासुदेवञ्च को वा प्रत्युदयी रयो। के रक्षन्दक्षिणं चक्र मद्रराजस्य संयुगे । वामं वा यो कामस्य के वा वीरव पृष्ठतः । कयञ्च वः समेताना मद्रराजो महावलः । निहतः पाण्डवैः संख्थे पुत्रा वा मम मञ्चय। ब्रूहि सच यया तत्त्वे भरतानां महाक्षयं । यथा च निइनः संख्ये पुनो दुर्योधनो मम। पाञ्चालाय तया सर्व निहता. सपदानुगाः। घटद्युम्न, शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च पात्मजाः । पाण्डवाय यया मुकास्तयोमा सावता युधि । रूपय कृतवा च भारदागम्य चात्मनः । यद्यद्यया यादृभञ्च युद्ध वृत्तमभूत्ततः। अखिल श्रोतुमिच्छामि कुभलो धमि सञ्चय । इति श्रीमहाभारते शल्यपलणि तराधविलापे द्वितीयोऽधायः॥२॥ ॥ सञ्जय उवाच॥ दणु राजनहित यया वृत्ती जनवयः । कुरूणां पाण्डवानाच समासाद्य परस्परं । निहते सतपुचे तु पाण्डवेन महात्मना। विद्रुतेषु च मैन्येषु समानीतेषु चासकृत् । धोरे मनुय्यदेहानामाजी गजवरक्षये। यत्तत्कणे हते पार्थ. सिंहनादमयाकरोत् । नदा तव सुतान् राजन् तत्कने प्राविभयं न भन्यातमनोकानि न चैवाय पराक्रमे । श्रामोधुद्धिति कर्णे नव योधस्य कस्य चित्। वणिजो नावि भगायामगार्धे विसवा दव। अपारे पारमिच्छन्तो हते दीपे किरीटिना । सूतपुत्र हने राजन् वित्रस्सा. मस्तविकताः । अनाया मायमिच्छन्तो म्हंगा: सिंहार्दिता इव । भमग्टगा व वृपाः मोपंदना वोरगाः। प्रत्युपायाम माया निर्जिताः सव्यमाचिना ! इतमवीरा विध्यस्ता निछत्ता निभितः शरी। सतपुचे इते राजन् युनास्ते पाद्रवन् भयात् । वियस्तकरचाः मन्त्र कान्दिशीका वित्तमः । अन्योन्यममिनिनना वीरमाया भयादिमः। मोमव नूनं बोभामुमामे च कोदरः । अभियातीति मन्याना: पेतुर्भपुर भारत । हयानन्ये रयानन्थे गमानन्ये महारथाः। पारध जबसम्पत्रान् पादातानाजर्भयातु। कुश्चः वन्दना भयाः मादिनय महारयः । - ३ ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [यध्याय 1 -- - पदातिमाशाश्वाधः पलायद्भिश हताः । व्यालतस्करसको मार्यहीना यया बने। तथा लदीया निहते सूतपुत्त्रे नदाऽभवन् । हतारोहास्तदा नागाश्छिन्नहत्तास्तयाऽपरे। सर्व पार्यमयं लोकमपश्यन् वैभयातुराः । तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान् भीमनभयादिनान् । दुव्याधनोऽय ख सूतं हाहा कृत्वेदमब्रवीत्। नातिक्रमिप्यते पार्थो धनुष्पाणिमवचितं । जघने वर्तमानं मा पूर्णमवान् प्रचोदय। समरे युध्यमानं हि कौन्तयो मा धनञ्जयः। मोत्सदभ्यनिक्रान्तुं पेलामिव महार्णवः । अद्यार्जुन संगोविन्दं मानिनञ्च दृकोदरं । निहत्य मिष्टान् प्रचूंय कर्णस्यानृण्यमाप्नुया । तच्छ्रुला कुरुराजस्य हराय॑सदृशं वचः । सूतो हेभपरिच्छन्नाञ्छनैरवानचोदयत्। गजायरयहीनाय पादाताचैव मारिष। पञ्चविंशतिमाहसाः पाद्रवञ्छनकैरिव। नान् भीमसेनः संक्रुद्धोधृष्टद्युमद्य पार्षतः । बलेन चतुरङ्गेण परिविण्याइनच्छरैः। प्रन्ययुध्यन्त ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतं । पार्यपातयोद्यान्ये जगृहत्तत्र नामनी। अक्रुध्यत रणे भीमतीधे पर्यवयित । सो ऽवतीर्थ रयातर्ण गदापाणिरयुध्यत । न तात्रयस्या भूमिठान् धापेवी दृकोदरः । योधयामाम कान्तया भुनवीय ममाश्रितः । जातरूपपरिच्छन्ना परटा महतो गदी। न्यवधीत्तावकान्तान् दण्डपाणिरिवान्तकः । पदातयोऽतिसंरब्धास्य जीवितवान्धवाः । भीममभ्यद्रवन् मर्ने पतङ्गा ज्वलनं यथा । त्रासाद्य भीमसेनं ते मरधा युद्धदुर्मदाः । विनइः महमा दृष्ट्वा भूनग्रामा इवान्तकं । ग्येनवयचरद्धोम. खड्वेन गदया तथा। पपतितिमाहवासावकानामपोययत्। हत्वा तत्पुरुषानोकं भीनः सत्यपराक्रमः । धुरघुवं पुरस्कृत्य पुनम्तभ्या महाबलः । धननयो रयानोकमन्वाद्यत वीर्यवान् । माद्रीपु तु भकुनि मात्यकिय महारथः । जवेनाभ्यपतन् एटा इन्तुकामा महायलाः । नावाशान् सुबईमो निहन्य मितः शरैः । तमबधाक्षरितात युद्धमभूम इत्। नतो धनयो राजन् रथागोकमगाहत। विश्रुतं वियु सकेितु गाणि प्राधिपन्धनुः । छप्पमारथिमायान्तं दृष्ट्वा श्वेतपं रयं । अर्जुनं पापि धाद्धारं वदीया पर्यवारयन्। विधानरयागाय मय परिवारिताः। पचमितिमाहस्साः पार्थमाईन्पदातयः। हवा नापुरुषानोक पक्षानामा महारयाः । भोममेनं पुरस्कृत्य न चिराम यपद्यत। महाधनुगः योगानमिरगपादन. । पुष. पछासराजन्य पृष्टधुपा महायमाः। पागवामावविरारपरका धृष्टयुवं रणे दृष्ट्या नदीयाः पाद्रवन् भयात् । गाभारा भीमाामनराय पानिना। मचिरामायहरोमा मानोपमा ममायको। पनि नमिपणे पापदेयाय मरिय। मानहाय मुमहान महानयाधमन् । ARTUTER न प्रश्न व परागान् । चभ्यधारन निधन पं मिला या वृपाः। Smritirerana पापा अधिन यमासी दुध बसप। । .

·अध्याय ३18!] ॥ शल्यपर्व। १८० - १८० तत रनं शरैराजन महमा समवाफिरत्। रजमा चाहतेनाय न स्म किञ्चन दृश्यते। अन्धकारीकते लोके शरभृते महीतले । दिश. सध्या महाराज नावका पाद्रवन् भयात् । भज्यमानेषु सैन्येषु कुरुराजो विशाम्पते। परेपानात्मनचैव समन्तात्ममुपाद्रवत् । ततो दुर्योधनः सामाजुद्दावाय पाण्डवान् । युद्धाय भरतश्रेठो देवानिव पुरा बलि. । त एनमभिगर्जन्त महिता समुपाद्रवन् । नानाशस्वस्मृज' क्रुद्धाभनयन्तो मुर्मुड । दुर्योधनोऽप्यसम्भ्रान्तस्तानरोन् व्यधमच्छरैः । तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्वस्य पौरुष । यदेनं पाण्डवा सर्वे न शेकुरभिवर्तित । नातिदूरापयातन्तं कृतवुद्धि पलायने। दुर्योधन. खके सैन्यमपश्यमविश्वत । ततोऽवस्थाप्य राजेन्द्र तबुद्धिस्तवात्मज । हर्षयन्निव तान् योधानिदं वचनमब्रवीत् । न तं देश प्रपश्यामि पृथिव्या पर्वतेषु च। यत्र यातान वो इन्यु पाण्डवा किं सतेन व । वन्य चापि वलं तेषां कृष्णो च भृश विज्ञता। यदि मर्वेऽत्र तिष्ठामा ध्रुवी ने विजयो भवेत्। विप्रयातास्त को भिन्नान् पाण्ड्या कृतकिलिया. । अनुसृत्य हनिप्यन्ति श्रेयो न. भमरे बध.। सुख मांगामिको मृत्यु, तत्वधर्मण युध्यतः । मृता दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्यमश्नुते। ग्टवन्तु क्षत्रिया. मई यावन्ता वै समागता.। द्विपतो भीमसेनस्य क्रुद्धम्य वयमेव्यथ । पितामहराचरित न धर्म हातुमईय। न च कामास्ति पापीय. त्रियस्य पलायनात्। न युद्धधम्मात् श्रेयान् हि पन्या. स्वर्गस्य कारवा' । सुचिरेणनितान् लोकान् भयो योध. समभुते । तस्य तद्वचनं राज पूजयित्वा महारया.। पुनरेवाभ्यवर्तन्त चन्त्रिया. पाण्डवान्प्रति । पराजयममृष्यन्त. कृतचित्ताय विक्रमे । तत प्रववृते युद्ध पुनरेव सुदारुणं । तावकानां परेपाञ्च देवामुररणापम । युधिष्ठिरपुरोगांय संवन्यन पाण्डवान् । अन्य धावन्महाराज पुत्रा दुर्योधनप्तव । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि कौरवसैन्यापयाने रतीयोऽध्याय. ॥३॥ । मञ्जय उवाच ॥ पतितान् रथनोडांय रयायापि महात्मना। रणे विनिहतान्दृष्ट्वा नागान्पत्तीय मारिप । आयोधनं चातिधार रुद्रस्याक्रीडसन्निभा प्रख्यातिं गतानाच राजा मतवहसन । विमुखे तव पुत्ते तु शोकोपहतचेतसि । भगोविनेयु भैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रम । ध्यायमानेषु भन्येषु दुःखं प्राप्नेषु भारत । बलाना मव्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमं । अभिज्ञानं नरेन्द्रापा विक्षत प्रेक्ष्य मयुगे। कृपाविष्ट. रूपा राजन् वय मोलसमन्वित । अनवौत्तत्र तेजस्वी भोऽभिप्रत्य जनाधिप । दुर्योधन मन्युक्शादचनं वचनतम । दुर्योधन नियोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत। युवा कुरु महाराज यदि ने रोचनेऽनघ । न युद्धधर्माच्छेयान् वै पन्या राजेन्द्र विद्यते। यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रिया नियम ! पुती माता पिता पैव खसोयो मातुलस्तया । सम्बन्धिवान्धवावि योध्या वैयविना बधे व परो धर्मतथाऽधर्म पलायन। तस्माहोरा समापन्ना जीविका जोतिदिन. । L P- MAA ·१८८ ॥श्रीमहाभारते॥ [कथाय 1 . २१. तब वो प्रतिवक्ष्यामि किश्चिदेव हितं वचः । हते भीमे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे। जयद्रथे च निहते तव भारयु चानघ। लक्ष्मणे तव पुत्चे च किं भेपं पर्युपास्महे । येषु भारं समासाद्य राज्य मतिमकुमहि । ते मन्यज्य तनूयाताःहरा ब्रह्मविदा गति। वयं विह विना भूता गुणवद्भिर्महारथैः । कृपणं वर्तयिय्यामः पातयित्वा नृपान्वहन्। सरपि च जीवनिभित्सुरपराजितः । कृष्णनेवो महावाहुद्देवैरपि दुरासदः । इन्द्रकार्मुकवचाभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितं । वानरं केतुमासाद्य सञ्चचाल महाचमूः । सिंहनादन भोमस्य पाञ्चजन्यखनेन च । गाण्डीवस्य च निर्धापासंहय्यन्ति मनासि नः । चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभा । बलातमिव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत। जाम्बूनदविचित्रश्च धूयमानं महद्धनुः । दृश्यते दिनु मासु विद्युदधघनेष्विव । श्वेताश्वेगसम्पन्नाः भशिकाशसमप्रभाः। पिवन्त दुव चाकाशं रथे युकास्तु वाजिनः । उद्यमानाच कप्प्न वायुनेव वलाइकाः । जाम्बूनदविचित्रागा वहन्ते चार्जुनं रणे। नावकं तद्दल राजन नोऽस्व विदाम्बरः। गहनं शिविरे कवं ददाहागिरिवोत्थितः । गाहमानमनोकानि महेन्द्रसदृशप्रभ । धनञ्जयमपश्याम चतुर्दैनमिव दिपं । विशेभयन्तं सेनान्ने वामयन्तञ्च पार्थिवान् । धनञ्जयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जर। घासयन्तं तया योधान् धनुषण पाण्डवं । भूय रनमपश्याम सिंह म्टगगणा इव । मर्मताकमहेवामा पभी सर्वधन्विनी । श्रामुक्तकवचौ कृष्णा लोकमध्ये व्यराजता । अद्य भन्नदशाहानि वर्तमानानि भारत । सङ्गामस्यातिधोरस्य बध्यता चाभितो युधि। वायुनेव विधूतानि तवानोकानि मर्चश. 1 भरदम्भादजालानि व्यगोर्यन्त समन्ततः । तान्नावमिव पर्यस्ता वातभ्रान्तामिवार्णवे। तव मेनी महाराज सव्यसाची-व्यकम्पयत्। कनु ने सूतपुतोऽभूत् क नु द्रोणः महानुगः। अहं क च क चारमा ते हार्दिक्यय तथा व नु। दुःसामनय भाता ते भादभिः सहितः क नु । वाणगोचरसम्प्राप्नं प्रेक्ष्य व जयद्रथं । सम्बन्धिनस्तया भ्राटन् महायान्मातुलास्तया। मान् विक्रम्य मियतो लोकं चाक्रम्य मूईनि। जयद्रयो तो राजा किनु भेषमुपास्महे । को वेह म पुमानसि यो विशेष्यति पाण्डवं। नस्य पात्राणि दियानि विविधानि महात्मनः। गाण्डीवस्य च निधोयो वीर्याणि हरते हि नः। नए पन्द्रा यथा राचि: भेनेय हतनायका । नागभनद्रुमाएका नदीवाकुनती गता। प्पभिन्या इनवाया ययेएं येतवाहनः । परियति महावाजः कतेऽमिरिख भंज्यलन् । मात्यदेव यो वेगो भोममेनयाभयाः।दारयेत गिरीन् मान् घोषयेत च सागरान् । 'उपाच वाय पद्धीम: मभामध्ये रियाम्पते । एतरा मकसं तेन भूययैर करियति । प्रमुख नदा कों मम पापरविता दुरामदं नया गुतं पुढं गाण्डीवधम्पना । अभिलानिधोमानि पान्यमानि माधुषु । अकारपटतान्यत्र नेषी वः पालम,गतं । . a - ·अध्याय 12IJ । शल्यपर्व। 1 १५. आत्मनोऽर्थ खया लाको यवतः सर्व पाहतः। स ते समयितलात यात्माच भरतर्षभ। रच दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्व भाजनं । भिन्न हि भाजने तात दिगो गति तद्नं । 'होयमानेन वै मन्धि पर्यव्य समेन च । विग्रहो वर्द्धमानेन नीतिरेया वृहस्पते। ते वयं पाण्डुपुत्वेभ्या होनाः स्वबलभक्तित । तदत्र पाण्डवै साई मन्धि मन्ये चमं विभा। न जानोते हि यः थेयः यमचावमन्यते । म विमं भरसते राज्यान्न च श्रेयोऽनुविन्दति। प्रणिपत्य हि राजानं राज्य यदि लभेमहि । श्रेय स्थान तु भायेन राजन् गर्नु पराभवं। वैचित्रवीर्यवचनात् पाभोलो युधिष्ठिर । विनियुञ्जीत राज्य त्वा गोविन्दवचनेन हि । यद्यादि धोकेशी राजानमपराजितं । अर्जुन भीमसेनश्च सर्वे कुर्युरसंशयं । नातिक्रमिप्यते कृष्णा वचनं कारवस्थ ह। एतराष्ट्रस्य मन्ये ऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः । एतत्समम मचे तव पार्न वियई । न बाबीमि कापण्यान्न प्राणपरिरक्षणात्। पयं राजन् ब्रवीमि त्वा तत्पराम स्मरिष्यसि । इति वृद्धा विलयतत्कप. शारदतो वचः ।। दीर्घमुष्णच निश्वास मुनाच च मुमोहच। इति श्रीमहाभारने प्रत्यपर्वणि दुर्योधनप्रबोधने चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ रवमुक्तस्ततो राजा प्रतिमेन यखिना । निश्वस्य दीर्घमुष्णच प्णीमाधीदिशाम्पते। ततो मुदत मध्य वा धार्तराष्ट्रो महामनाः । रूपं भारदतं वाक्यमित्युवाचं परन्तप.। यत्किञ्चित्मुहदा वाच्यं तमन्च श्रान्तिा गई । कृतं च भवता साईप्राणान् मन्यज्य युध्यता। गारमानमनोकानि युध्यमानं महारथै. । पाण्डवैरतिजोभि कस्लामनुजग्मिव न्। सुहृदा यदिदं वाक्यं भवता याविता । न मा प्रोणाति नत्मई मुमूर्षारिख भेषजं । तुकारणसंयुक्त हितं वचनमुत्तमं । उद्यमानं महावाशे न मे विप्राग्य रोचते। राज्यादिनिटतो ऽस्माभि. कय मो ऽस्मासु विश्वमेत् । अचातेन नृपनिर्जितो स्माभिर्मदाधन. । सकयं मम वाक्यानि श्रद्दध्याय एव तु। नया दौत्येन सम्प्राप्त कृष्णः पार्थहिते रत.। विपलधी धोकेशस्तञ्च कमाविचारित । स च मे वचनं ब्रह्मन् कयमेवाभिपद्यते । वितलाप हि यालणा समानथे ममेयुपी । तत्र मर्पयते कृष्ण न राज्यहरणं तया। रकमाणावुभौ कृष्णाव-धान्यप्रतिमहता। पुरा यच्छुतमेवामीदद्य पश्यामि नत्प्रभा। रूखीयञ्च हतं श्रुत्वा दुःखं खपिति केशव । छतागधी क्यं तस्य समदर्थ कयं समेत्। अभिमन्यादिनान न मभ लभतेऽर्जुन' । स कय मद्धिने या प्रकरियति याचितः। मध्यम, पाण्डवस्तोरण भीमरुनो महावत्त' । प्रतिज्ञानञ्च तेनायम्भज्येतापि न संभमेत्। उभा ती बद्धनिलिंभावुभौ चाबद्धकाटी। फतवैरावुभौ बोरी यमावपि यभोपमा । घरद्युम्न शिखण्डी च कृतवैरी मया सह । नौ कय मद्धिने यन्त्र प्रर्याता दिजोत्तम। दुःमासनेन यळणा रकवस्तारजखखापरिछिया सभामध्ये सर्व लोकत्र पनतः । २५० १५ . । .

·॥श्रीमहाभारत [ अध्याय - . . R - नया विवसनां दीनी सरन्यद्यापि पाण्डवाः। न निवारयितुं शया: संग्रामात परतपाः । यदाप द्रौपदी लिया मदिनाशय दुःखिता। अयं तपे तपः कृष्णा भट्टणमर्यसिद्धये। स्वडिले नित्यदाते यावदरस्थ यातनं। नि:त्रिय मानं दर्पञ्च वासुदेवसहोदरा। कष्णायाः प्रेथवभूला राधा कुरुते सदा। इति सर्व समुबद्धं न निम्याति कयधन। अभिमन्दाग्निाशेन स सन्धयः कयं मया। कयच नाम भुमा यिवों सागराम्रा। पाण्डवाना प्रमादेन भाष्ये राज्यमई कयं । उपथुपरिवै राजा नलिला भास्करो यथा। युधिष्ठिरं कय पदानुयास्यामि दासरत् । कयं भुला खयं भोगान् दत्त्वा दायांय पुम्कलान् । पवर्तपियामि करण, सहजीविका । नान्यस्यामि ते वाक्यमुक्तं विन्धं हितं बया। नत मन्धिमा मन्ये प्रातका कयधन । मुनीतमनुपश्यामि युद्धेन परन्तप । नायं सोचापितु कास: याद्दु कास रख नारं मे पहुभिर्यदत्ता विशेषु दषिणः। प्राप्ता. फामाः युता वेदाः अशा महि पस्थितं भूत्या ने मुभृतास्तान दोनायाभ्युद्धता जनाः । नाम दिनयेष्ठ पायान् बामोरा मितानि परराष्ट्राषि सराइमनुगलितं । भुजय शिविधा भोगामिर्ग: पिता मपा। पिदमां गतमान वनधर्म य पोभयोः । मधुग्मोर कुती राय कुतो यास कोनिर्षिधातया भा च युद्धेन नान्यया। पापि निधनं तदिगरिता यः सुमहानेर पपयामर मरे।' पर या रिमुधन पामे रा त नानाव्य महतो महिमानं प ग रति। कर सिमपास जरथा मिपरितः। यिस्ते ती मध्ये मातीना न म परमः। गिधाम् भाग,म गतामा परनी गति। पोरामों मान गयेयं मरलोकना। भराममानवनिर्गमा भीमता पन्धाना मनोमयामिना। धारभूपनाना सिरिटरे। मुरा प्रति युद्ध परमी गाः । पनिति पनि पुररियामि परिस्तान मोरनामाभिविष्य। पति: A मा समसामलित feri Kanीमता अपना नया न । NEET पापियामिति । meanerum मासानिwsfrarel Referenitalianfrineetail tr writers antiyhin महार। .acan seexperfaruni tarika HURIMegi itenginenefvari .intainerainine - - ·अध्याय ५१६] ॥ शल्यपर्व ॥ - 1 . रवं दुर्योधनेनोकाः सर्वे सम्पज्य तद्वचः । माधु साध्विति राजानं पन्नियाः सम्बनापिरे। पराजयममाचन्तः कृतचित्ताय विक्रमे । बचे विनिश्चिता योद्धमुदयमनमा ऽभवन्।, ततो वाहान् समावास्य मर्चे युद्धाभिनन्दिन' 1 जने दियाजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कारवाः । आकाभे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः हमें वारुणा सरखती प्राप्य पयुः सत्य नचलं! तव पुत्रलतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः ! पर्यावस्याय्य चात्मानमन्यान्येन पुनस्तदा। सबै राजन्यवर्तन्त इत्त्रियाः कालचोदिताः। इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि दुर्योधनवाक्य पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ अथ हैमवते प्रस्थे स्थित्वा युद्धाभिनन्दिनः । सर्व एव महाराज योधास्तत्र समागताः । शल्यय चित्रसेनश्च शकुनिश्च महारथः। अश्वत्थामा कृपञ्चैव कृतवभाव मात्वतः । मुषेणेऽरिष्टसेनद्य धृतमेनच वीर्यवान् । जयत्सेनय राजानते रात्रिमुपितास्तनः। रणे कर्णे हते वीरे त्रासिता जितकाशिभिः। नालभम् गर्म ते पुत्रा हिमवन्तमृते गिरि । ते ऽब्रुवन् महितास्तत्र राजानं शल्यसन्निधौ । कृतयत्ना रणे रोजन् सम्पूज्य विधिवत्तदा। कृत्वा सेनाप्रणेतारं परांस्वं योद्धमईमि । येनाभिगुप्ताः सङ्गाम जयेमामुघदो वयं । नतो दुयोधनः स्थित्वा रये रथवरोत्तम । सर्वयुद्धविभावजमन्तकप्रतिम युधि। खटं प्रच्छन्नशिरमं कम्बुग्रीवं प्रियम्बदं । व्याकीशपद्मपत्रावं व्याघास्य मेरुगौरवं। स्थाईपस्थ सदृशं स्कन्धनेचगतिखरैः। सुशामिष्टायतभु मुविस्तीर्णधनोरस । नवे वले च सदृशमरणानुजवानयोः। श्रादित्यस्यार्चिचा तुन्यं बुद्ध्या चोशनसा मर्म। कान्तिरूपमुखैयस्त्रिभिश्चन्द्रमसा ममं । काञ्चनोत्पलसातैः मदृभं सिटमन्धिकं । सुवृत्ताएकटीज सुपादं खद्गुलीनख । स्मृत्वा स्मृत्वैव तु गुणान् धावा यत्रादिनिर्मितं । सर्वलक्षणसम्पन्न निपुणं त्रुनिमागरं । जेतारं तरमाऽरीणामजेयं शत्रुभिर्बलात् । दशाङ्गं ययतुप्यादमिवस्त्र वेद तत्वतः । माङ्खाश्च चतुरो वेदान् सम्यगाख्यानपञ्चमान । आराध्य व्यम्बकं यत्रातस्थैर्महातपाः । अयोनिजायामुत्पन्नो द्रोणेनायोनिजेन य.। तमप्रतिमकाणं रूपेणासदृशं भुवि । पारर्ग सर्वविद्याना गुणार्णवमरिन्दम। तमभ्येत्यात्मजस्तूर्णमश्वत्थामानमब्रवीत् । यं पुरस्कृत्य महिता युधि जेयाम पाण्डवान् । गुरुपुत्रोऽद्य सपामस्मांक परमा गति. । भवास्तम्मानियोगात्ते कोऽस्तु मेनापतिर्मम । ॥णिरुवाच ॥ अथं कुलेन घोर्थक तेजमा यशमा श्रिया । मर्गुणे. ममुदितः शन्या नो ऽस्तु चम्पतिः । भागिनेयात्रिजोत्यका कृतज्ञाऽस्मानुपागतः । महासेनो महाबाहुमहासेन वापरः। एनं मेनापतिं कृत्वा नृपति नृपसत्तमा. । सस्य प्राप्तुं जयोऽस्म मिदव स्कन्दमिवाजित। नथति द्रोणपुत्त्रण सर्व एव महारया.। परिवार्थ स्थिताः शल्य जयशब्दांश चक्रिरे। युद्धाय च मतिं चक्रुरावेभञ्च परं ययुः । ततो दुर्योधन, भय भूमा स्थित्वा रथे स्थितं । १० - . - ·- m । योमहाभारत [षयाय ६१) १८२ उवाच प्राञ्चलि त्वा द्राणभीमसम रणे। अयं स कालः सम्प्राप्तो मिशणां मित्रवत्सल। यत्र मित्रममित्र का परीक्षन्ते बुधा जनाः । स भवानस्तु न. सरः प्रणेता वाहिनीमुखे । रई याते च भवति पाण्डवा मन्दचेतसः भविष्यन्ति महामात्याः पाञ्चालाय निरुद्यमाः।- ॥ मल्य उवाच ॥ यत्त्वं मां मन्यसे राजन् कुरुराज करोमि तत्। बप्रियार्थं हि मे सर्व प्राणा राज्यं धनानि च । ॥ दुर्योधन उवाच ।। मैनापत्येन वरये त्वामई मातुलातुल । मोऽस्मान् पाहि युधा श्रेष्ठ स्कन्दो देवानिवाहवे। अभिपियख राजेन्द्र देवानामिव पावकि. । जहि शत्रणे वीर महेन्द्रो दानवानिव । इति श्रीमहाभारते भव्यपर्वणि दुर्योधनवाश्ये पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ रतच्छुला वो राशी मद्रराजः प्रतापवान्। दुर्योधनं तदा राजन् वाक्यमेतदुवाच ह । दुयोधन महापाको ग्राणु वाक्यविदानर । यावेतो मन्यसे कृष्णा रथस्था रथिनाबरी। न मे तुल्यावुभावती बाइयोथै कयञ्चन। उद्यता पृथिवीं सा ससुरासुरमानवां। योध्ययं रणमुखे संक्रुद्धः किनु पाण्डवान् । विजेध्ये च रणे पाधान मोमकांच समागतान। अई नाप्रणेता ने भविष्यामि न संशयः । तञ्च व्यूई विधास्यामि न तरियन्ति यं परे। इति सत्यं मयि दुर्योधन न भंगया। रवमुकततो राजा मद्राधिपतिमनमा । अभ्यभिधत सेनायां मध्ये भरतमत्तमा विधिना भास्वरेन पटरूपो विशाम्पते। अभिषिके ततसग्मिन् सिंहनादो महानभूत् । नव सैन्यध्ववाद्यन्त वादित्राणि च भारत। परायामतता पाधा मद्रकार महारथाः। तुष्टुवयापि राजानं भल्यमाहवशोभिनं। जय रामयिरं जीव जहि प्रवन ममागतान । तव वाइपलं प्राप्य धाराष्ट्रा महावलाः । निसिला पयिया मधी प्रभामन्तु इनदिपः । त्वं हिमको रणे जेतुं समुरासुरमानवान् । मत किमु भामकरध्यान्। रवं भयमानम्न मद्राणामधिपो बली। समापनदा पोरी दुरापमटतात्मभिः। अद्य बाई रो मान पाचालान् मह पाण्डवः। निनियानि राजेन्द्र बन यास्यामि वा इतः। अथ परमन्तु मां लाका विचरन्तमभीतवत् । घपाएननाः ममें वासुदेयः समात्यकिः । पाघालायेदयश्व द्रोपदेयाय सर्वशः। एएदुप.निवोपम चापि मभद्रकाः । विक्रम मम पश्यन्तु धनुण्य मदद। मापामारपीच भयाय युधिच पश्यन्तु में पाया: मिद्धाय मा चारपः। पार मे मा सपदनुपाचा परिकभइया पाण्यानी महारया। मनोभारपराभमा एनागिरिधाः कियाः पपन्य नि पानी शवपिय समन्ततः। भोपानि विमा यतपय मयुगी विपिर पुयन प्रियार्थ तय कारव। रपयामिपिक नया मान्य मामदाम फयानं करिष्मनिर भरतपमा TEE Tममा निकामिनि निशान पान महान् । जापानी भागमाना राशिपिनों गुना मुषिमा पसाउभरत । . .

·अधाव 01 ॥ शल्यपर्च - - -- -- मैन्यस्य तव तं शब्दं झुला राजा युधिष्ठिरः । वार्णेयमनवोदाक्यं सर्वतलस्य पग्यत । मद्रराजः सतः मला धार्तराष्ट्रेण माधव । अनापनिर्महेष्वासः मन्त्रमैन्ये पूजितः । स्तनाला यथाभूतं कुरु माधव यत्वों । भवान्नेता च गोप्ता च विधत्व यदनन्तरं । तमनवीन्महाराज वासुदेवो जनाधिपं । पायनिमहं जाने तत्त्वेन भरतर्षभ वीर्यवाय महातेजा महात्मा च विशेषतः छती च चित्रयाधी च मयुको लाघवेन च । यादृग्मोमा यया द्रोण यादुकीय मंयुगे । तादृशस्तदिशिष्टा वा मदराभो मतो मम! युध्यमानस्य तस्यांजा चिन्तयन्निव भारत। यौद्धारं नाधिगच्छामि तुल्वरूप जनाधिप । शिखएवर्जुनभीमानां सावतस्य च भारत।धृष्टद्युमस्य च तथा बलेनाभ्यधिको रणे । मद्रराजो महाराज सिंहविरदविक्रम. विवरिष्यायभी काले काल' क्रुद्धः प्रजातिव। नवाद्य न प्रपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे। वाहने पुरुषव्याघ्र भार्दूलसमविक्रम । मदेवलाके कृत्स्नेऽस्मिन्नान्यसत्त. पुमानिछ । मद्रराग रपे क्रुद्धं यो इन्यात्कुरुनन्दना . अहन्यहनि युध्यन्त चाभय बल तर। तमानहिरणे मन्नं मघवानिक भवरं। । अजेयथाप्यमा वोरो धार्तरानेण मत्त । नव विजया नूनं इते मद्रेश्वरे युधि । तस्मिन हने हतं मर्द धार्तराष्ट्रपल महत्। रतच्छ्रुत्वा महाराज वदनं मम माम्पतं । प्रत्युद्याहि रपे पार्थ महराज महारथ । जहि पैन महावाहो वामो नमुचिं यया। नवाब दया कार्या मावलोऽयं ममेति वै। वचधमें पुरस्कृय जधि मद्रजनेश्वरं । भीमणावं नाली कपातालसम्भव । मा निमन्जस मगण, भज्यमासाद्य गोप्पा यच ते तपमो वीर्य यच चावल तव । तदर्भय रणे सब जहि चन महारय । एतावदुका वचनं केसव परवीरहा। जगाम गिविरं मायं पूज्यमानोऽय पाण्डवें । केमेवे तु तदा यति धर्मराजो युधिडिर' । विसभ्य मान् धाढ्य पाचालानय भीमकान्।। मुव्वाप रजनी तान्तु विषय व कुञ्जरः। नेच मध्य मध्यामा. पाञ्चाला: पाण्डवास्तया। कस्य निधने घटाः मुपुपुस्ता निशा तदा। गतवरं महेवाम तीपारं मारय। बभूव पाण्डवेयानां मैन्यं प्रमुदित निमि। सूतपुत्रस्व निधने जय लहाच मारिप । इति श्रीमहाभारते मत्स्यपर्वणि सरनापत्ये सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ "मय उवाच ॥ व्यतीतायां रजन्यान्नु रामा दुर्योधनस्तदा। प्रयोत्तावकान् मन् मन्त्रमन्ना महारयाः। राजम्म मतमाशाय समनद्यत मा चम् । प्रयोजयन् रयासूर्ण पर्यधावतया परे प्रचन्पन्त घमाताः समनन्त पत्नयः। रथानास्तरोपेतीयकरन्ये सहसमा । वादिचायाध निनदः प्रादुरामोदिशाम्पते। योधनार्य हि न्याना याधाना चाप्युदोर्यतां । नतो वनानि माणि मेनानिसानि भारत । मबद्धान्येव रहसयुं कृत्वा नियनि । मत्वं मेनापति धवा मद्रराज महारथाः। प्रविभव्य बन ममनोर यासिताः । १. - + 2 २७.

·. 4 २० १८४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [यध्याय ॥ ततःच समागम्य पुत्रेण नव भैनिकाः । सपरा सतवमा च द्राणिः भन्योऽय भावलः । अन्येच पार्थिवाः भेषाः समयमफिरेनदान तु रफेन योद्धव्यं कदाचिदपि पाण्डवः। यो होक. पाण्डवैर्युयेथा वायुध्यन्तमुत्सृजेत्। म पञ्चभिर्भवेद्युत. पातक पपान अन्योन्यं परिरनियोद्धव्यं महिनेय नः। एवं ते ममयं रत्या सर्वतत्र महारथाः। मद्रराज पुरस्कृत्य वर्णमभ्यद्रवव्यरान्। तथैव पाण्डवाः मम्मे व्यूह्य सैन्यं महारपे। अभ्ययुः कौरवान् राजन पोल्यमानाः समन्ततः,। तद्दलं भरतयेउ जुधावसमम्वन। समुद्भूतार्णव'कारमुडूनरयकुञ्चरों ॥धृतराष्ट्र उवाच ॥ द्रोणस्य चैव भीभस्य राधेयस्य मया युत। पातुनं भंस मेभ्यः भल्यस्याय सुतस्य भे। कयं रणे हतः शल्या धर्मराजेन समय । भीमसेनन बलिना युत्ता दुर्योधनी मम। ॥ मञ्जय उवाच ॥ यं मनुष्यदेहानां नया नागायसवय । ग्टशु राजन् स्थिराभूत्वा सङ्गाम अंसतो ममः। आशा बलवती राजन् पुत्लाणा तेऽभवत्तदा । इते द्रोश च भोभे च सूतपुत्ले च पातिते । शल्य. पार्थीन् रणे सान्निहनियति मारिप । तामाशा घदये कला सनायस्य च भारत। मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथा नाथवनां तदात्मानममन्या सुतस्तत्र । यदा कण .हते पार्थाः सिंहनादं प्रचकिर । तदा राजन् धार्तराष्ट्रानाविवेग महद्भयं। तान् समान्यास्य च तदा मद्रराजः प्रतापवान्। व्यूह्य व्यूई महाराज सर्वतोभद्रमद्धिमत् । प्रत्युद्ययौ रणे पाधान् मद्रराजः प्रतापवान्। विधुन्वन् का चित्र भारनं वेगवत्तरं । रथप्रबरमास्थाय सन्धवांच महारथः । तस्य सता महाराजरयस्थोऽयोभयद्रथ । तेन महतो वीरो रथेनामित्रकर्षणः । तस्या सारो महाराज पुत्राण ते भयप्रगुत् । प्रयाणे मद्रराजोऽभूनमुखं व्यूहस्य दंगितः । मद्रकै. महितो वो. कर्णपुलेश्च दुयः । दुर्योधनोऽभवन्मध्ये रक्षित. कुरुपुङ्गपः । सव्येऽभूयतवी च चिगर्नेः परिवारितः ।। गौतमा दक्षिणे पार्थ शकय यवनः सह । अश्वथ मा ,पटतोऽभूत्क म्लाजैः परिवारित। इयानोकेन महता पिलशापि संकृतः । प्रययौ सर्वसैन्थेन कैतव्यच महारयः।, पाण्डवाश्च महेय्वामा व्यूह्य सैन्यमरिन्दमाः। विधा भूत्वा महाराज तय सैन्यनुपाद्रवन् । धृष्टद्युम्नः भिखण्डी च सात्यकिय महारयः। मल्यस्य वाहिनी वर्णमभिदुद्रुवुराहवे। नता युधिष्ठिरो राजा सेनानीकेन संहतः । शल्यभेवाभिद्राय जिघामुभरतर्षभ। . हार्दिक्य तु मध्याममर्जुनः शत्रुगहा। संशप्तकगायेव वेगिताऽभिप्रदुद्रुथे। गौतम भीममेनो वे मोमकाय महारथाः । अभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्त. परान् युधि। माद्रीपुधा तु भकुनिमुलकच महारथं । मन्या महसेना तावुपतस्यतराहवे। तथैवायुतमा योधास्तावका. पाण्डवान् रणे । अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणयः। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ इते भोभे मद्देम्वामे दाणेकणे महारथे। कुरुवल्पावशिष्टेपु पाण्ड्येयेषु संयुो। १ . । . - ·अध्याय 410 । शल्यपर्व । १६५ . , - 1 सुभरत्येपु पार्थेषु पराक्रान्तेपु मञ्जय। मामकाना परेपाच किंपिएमभवदनं । ॥ सञ्जय उवाच ॥ यया वयं परेराजन् युद्धाय समवम्यिताः । यावचामोद्दल शिट मङ्गमितवियोध मे। एकादशसहस्राणि रथाना भरतर्षभ । दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च । पूणे शतसहसे दे हयाना भरतर्षभ। नरकाप्यतया तिखा बलमेतत्तवाभवत् । रथाना पटमहस्राणि पटमहसार कुचराः। दश शाश्वसहस्राणि पत्तिकाटी च भारत । एतद्दलं पाण्डवानामभवच्छेपमाहवे । रत एव समाजग्मुद्धाय भरतर्षभ। एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते स्थिताः । पाण्डवान् प्रत्युदीयाम जयग्टद्धा. प्रमन्यवः ।। तथैव पाण्डवाः शराः सङ्गामे जितकामिन.। उपायाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाच यशस्विनः। एवमेते महाराज परस्परवधैषिणः। उपयाता नरव्याघ्राः पूर्व सन्ध्या प्रति प्रभो। ततः प्रवते युद्धं धोररूपं भयानकं । तावकाना परेषाञ्च निघ्नतामितरेतरं । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि व्यूपनिर्माणे अटमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततः प्रवते युद्धं कुरूणं भयवर्द्धनं। सनये. सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमं । . नरा रया गौघाय मादिनय सहस्रशः । वाजिनय पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परं। नागानां भोमरूपाणी द्रवता नि स्वनो महान् । अश्रूयत यया काले जलदाना नभस्तले। नागैरन्याहताः केचित् सरया रयिनोऽपतन् । यद्रवन्त रणे वोरा द्राव्यमाणा मदोत्कटौ। हयोपान् पादरचाच रयिनस्तत्र शिविताः । भरैः सम्प्रेषयामासु' परलोकाय भारत । मादिनः चिता राजन् परिवार्थ महारथान् । विचरन्ता रणेऽभ्यघ्नन् प्रासमतरिभिस्तया। धन्विन. पुरुमाः केचित् परिवार्थ महारथान्। रकं बहव त्रासाद्य प्रेपयुमवयं । नागं रयवराशान्ये परिवार्थ महारयाः । सान्तरा युधि तमुवमाणं महारय तया च रयिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान वहन् । नागा जमुर्भहाराज परिवार्थ समन्ततः । ..." नागो नागमतिद्रुत्य रथो च रयिनं रणे । भनितोमरनाराजिन्ने तत्र भारत । पादानानवम्हद्रनो रयारणवाजिनः । रणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महदाकुलं। हयाय पर्यधावन्त चामरैरुपमोभिता.हसा हिमवतः प्रस्ये पिवन्त इव मेदिनी। नेपानु वाजिनी भूमि खुम्छिवा विशाम्पते । श्रमोभत यथा नारी करजः पतविकता। मानिनी सुरपन्देन रयनेमिखनेन च । पत्तीना चापि सन्देन नागाना रंहितेन च। वादिचाणाध घोषण प्रद्धाना निखनेन च । अभवन्नादिताभूमिर्विधतिरिव भारत। धनुषा कूजमानामा निखिंयानाच दीप्यता । कवचानां प्रभाभिश न माज्ञायत किचन। यहयो पाहवश्चिना नागराजकरोपमाः। उद्देष्टन्तो विचेटना वगं कुर्वन्ति दारुण , भिरमाश्च महाराज पतनी वसुधातले। युतानामिव ताभ्यः फलानां श्रूयते खनः । गिरोभिः पतितांति मधिरा बसुन्धरा तपनीयनिमः काले मचिनरिव भारत। , 7 । .

·॥श्रीमहाभारतं॥ [प्रछाया १॥ M . BEL उदृत्तनयनैलैस्तु गतसत्त्वै. सुविक्षतैः । व्यधाजत मही राजन् पुण्डरीकैरिवारता । बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरै हाधनैः। पतितै ति वसुधा यथा प्रक्रध्वजैस्तथा। जरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिशत्तर्महाहवे। हलिहस्तापमैरन्यैः मंहतं तद्रणाङ्गन । कवन्धशतसङ्कीर्ण छत्रचामरसडुल। सेनावनन्तच्छुडभे वनं पुष्पाचितं यथा । तत्र योधा महाराज विचरन्ता ह्यभीतवत्। दृश्यन्त रुधिराकाङ्गा' पुष्पिता व किंशकाः । मातङ्गाथाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताः । पतन्तस्तत्र तत्रैव छिन्नाभ्रसदृशा रणे। गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः ।व्यदीर्य्यन्त दिशः सर्बो वातनुन्ना घना दूव। ते गजा मेघसङ्कायाः पेतुरुया समन्ततः । वज्ररुग्ण व विभा पर्वता युगमइये। याना मादिभिः माई पतितानी महीतले । राशयः स्म प्रदृश्यन्त गिरिमावास्ततस्ततः । संजज्ञे रणभूमी तु परलोकवहा नदी । शोणितोदा रथावती ध्वजवृक्षाखिशर्करा । भुजनका धनुःसोता हस्तिभेला इयोपला । मेदोमजाकई मिनी छत्रहंसा गदौडुपा। कवचोप्णोपसम्पन्ना पताकारचिरनुमा । चक्रचक्रावलोजुटा त्रिवेणुदण्डकावृता । राण हर्षजननी भीरूपी भयवर्द्धनी। प्रावर्तत नदी रौद्रा कुरुकृञ्जयसड्डुला। तां नदी पिटलोकाय वहन्तीमतिभैरव। नेरुवाइननाभिस्ते शूराः परिघवाहवः । वर्तमाने तथा युद्धे निर्मादे विशाम्पते। चतुरङ्गक्षये घोरे पूर्व देवासुरोपमे। व्योमन् वान्धवांयान्य तत्र तत्र परन्तप । क्रोशनिबान्धवैशान्ये भयातानि ववतिरे। निम्मादे नया युद्धे वर्तमाने भयानके अर्जुनो भीमसेनश्च मोहयाञ्चक्रतुः परान् । सा वध्यमाना महतो सेना तव जनाधिप । अमुझत्तका वनवैव योपिन्मदवसादिव। मोहयित्वा च ता सेना भीमसेनधननयो । दातुबारिजीतत्र सिंहनादाय नेदतः। युवेव त महानादं ध्रद्युम्नमिखण्डिनी। धर्मराज पुरस्कृत्य मद्रराजमभिद्रुतौ । नवायर्यामपस्याम घोररूपं विभाम्पते। शयन मङ्गताः शरा यदयुध्यन्न भागमः । माद्रीपुत्रा त रममा सतास्ती युद्धदुर्मदा । अभ्ययातां त्वरायुको गिगोपन्ना बलन्तः । नतो न्यानत यस तावक भरतर्षभ । शरैः प्रणुन बनधा पाण्डवैर्जिनकामिभिः । मध्यमाना पम् मा तु पुचाणा प्रेक्षतान्तवा भेजे दिनो महाराज प्रणुबा भरदृष्टिभिः । हाहाकारो महान् जो योधानी नत्र भारत। तिउति:ति पायामोत् पाण्याना महात्मना। पषियापी नदाऽन्योन्य भयुमे, जयमिछली । पाद्रवन्नेव भनास्त पाण्डवैस्तव मैनिकाः । त्यमा ए मियान पुचान भादमय पितामझान् । मातुम्नान् भागिन्याय नया सम्बन्धिवान्धवान् । पान पिस्तरपन्नो पोधा जग्मुः समन्ततः । वात्मवाणटतोवाहातावका भरतर्षभ । रति श्रीमहाभारते प्रत्यपर्मणि मालपुढे नवमोऽध्यायः॥८॥ पाप उवाच ॥ नाप्रभामं पसंदृष्टा महराजः प्रतापवान् । उवाप पारथिं वर्ष पादयावान्भनाजवाम् । . - .

·अध्याय १.1 ॥ शल्यपर्व ॥ । पर . एष तिइति वैराजा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। छत्रेण प्रियमाणेन पाण्डुरेण विराजता । अब प्रापय मां चिर्प पग्य मे सारथे वसं । न समर्था हि मे पायाः स्यातुमद्य पुरो युधि। एवमुकतत. प्रायान्मदराशस्य मारथि । यत्र राजा सत्यमन्धा धर्मराजो युधिष्ठिरः। प्रापतत्तय सहसा पाण्डवानां महद्दलं । दधारको रणे शत्यो वेलोद्भुतमिवार्णवं । पाण्डयानां वलौघन्तु भन्यमासाद्य मारिप। व्यतिष्ठत नदा युद्धे सिन्धाचेंग इवाचलं । मद्रराजन्तु समरे दृष्ट्वा युद्धाय घिष्टिता कुरव. बन्यवर्त्तन मृत्यु कला निवर्त्तनं । तेषु राजनिटत्तेषु व्यूढानीकेषु भागशः । प्रावर्त्तत महारौद्रः मङ्गामः योणितोदकः । समाईचित्रमेनन्तु नकुलो युद्धदुर्मदः । नौ परस्परमामाघ चित्रकार्मुकधारिण। मेघाविव ययोवृत्ती दक्षिणोत्तरवर्षिो। भरते.ये. सिपिचतुस्ती परस्परमाहवे। नान्तरं तत्र पग्यामि पाण्डवस्येतरस्य वा । उभी कृतास्त्रा बलिनी रयचविशारदो। परस्परवधे यत्ती छिद्रान्वेषणतत्परी। चिवमेनन भलेन पीतेन निभितेन च । नकुलस्य महाराज मुरिंदेशेऽच्छिनडुन । अथैनं छिनधन्धान रुकापुर शिलामितेः । विभिः शरैरसंभ्रान्तो ललाटे वै समापयत्। हयायास्य परैतीक्षण: प्रेषयामास मृत्यो। नया ध्वज मारथिश्च विभिस्विभिरपातयत् । स शत्रुभुजनिर्मुलेसलाटस्वैसिभिः परः । नकुतः शाभे राजविरा दूवपर्वतः । म छिवधन्धा विरय. खामादाय चर्म च । रथादवानरदीरः मैलायादिव केशरी। पट्यामापततस्तस्व शरटिं समासृजत् । नकुलोऽप्यप्रसत्ता व चर्मया लघुविक्रम.। चित्रमेनरयं प्राप्य चित्रपाधी जितथमः। पारीह महाबाज. सर्वसैन्यस्य पश्यतः। सकुण्डलं समुकुटं सुनस स्वायतेदयं । चित्रमेनमिरः कायादपाहरत पाण्डवः । म पपात रथोपस्ये दिवाकरसमममः । चित्रमेनं विशस्तन्तु दृष्ट्वा तव महारथाः।माधुवादखनायः सिंहनादाय पुष्कलान् । विधम् भातर दृष्ट्वा कर्णपुत्ला महारया । सुषेण सत्यसेनय मुचना विविधान भरान्। नतोऽभ्यधावतां पूर्ण पाण्डवं रयिनामरी। मिघांमना यया नाग व्यानी राजन्महावने। नावभ्यवर्यतां तीक्षोपाययेनं महारयं । मरोघान् सम्यगस्थन्ता जोमूती मलिलं यया । म मर्गः सर्वतो विद्धः प्रघट दव पाण्डव. । अन्यत् कार्यकमादाय रयमापन वीर्यवान् । अतिष्ठत रणे वीर मुद्धरूप वान्तकः । तस्य तौभातरी रामन् घरी मत्रतपर्वभिः। रथं विशकलीक समारचा विशाम्पते। नतः प्रहस्य नकुलयतयितुगे रणे। अपान निधिनाणेः सत्यसेनस्य वाजिन नतःसन्धाय नाराच रुमपुछ मिनामिनं। • धनुपिछद राजेन्द्र मत्यमेनस्य पाण्डका श्रयान्य रयमाम्याय धनुरादाय चापरं । सत्यमेनः सुपय पाएवं पर्यधावना। अविध्यत्तावसंधान्ता माद्रीपुत्रः प्रतापवान् । साभ्यां दाभ्या महाराषभराभ्यां रपमूईनि। सयस ततः कुद्धः पाण्डवख मान । 04 - अमर २व ·१९८ ॥ श्रीमहाभारत [अध्याय १.१ चिच्छेद प्रहसन् युद्धे सुरप्रेण महारथ । अयान्यनुरादाय नकुल. मोधमूर्छिन । सुषेणं पञ्चभिर्विद्धा ध्वजमेकेन चिच्छिदे । सत्यमेनस्य च धनुईम्तावापञ्च मारिप । चिच्छेद तरमा युद्धे नत उच्चुर्जनाः। श्रयान्यनुरादाय शत्रुघ्नं भारसाधनं । शरैः सञ्छादयामास समन्तात् पाण्डुनन्दनं । मनिवार्थ तु तान् वाणन्नकुलः परवीरहा। सत्यसेनं सुषेणञ्च दाभ्यां दाभ्यामविध्यत । तावेनं प्रत्यविध्येता पृथक् पृयगजिह्मगै.। मारथिञ्चास्य राजेन्द्र निर्विविधतुः शरैः । सत्यसेना रथेषान्तु नकुलस्य धनुस्तथा।। पृथक् भराभ्यां चि छेद कृतहस्त. प्रतापवान् । स रयोतिरयस्तिष्ठन् रथशक्तिं परामृगत्। वर्णदण्डामकुण्ठायां तेलधौती सुनिर्मली। लेलिहानामिव विभी नागकन्या महाविषां । समुद्यम्य च विषेप सत्यसेनस्य संयुगे। मा तस्य हदयं मख्ये विभेद भतधा नृप । स पपात रथाभूमिं गतमत्त्वोऽल्पचेतन. । भातरं निहतं दृष्ट्वा सुषेण, क्रोधमूर्छित.। अभ्यवर्ष छरैस्वर्ण पादातं पाण्डुनन्दनं । चतुर्भियतरो वाहान ध्वजं छित्त्वा तु पञ्चभिः । विभिर्व मारयिं हत्वा कर्णपुत्तो ननाद ह। नकुलं विरथं दृष्ट्वा द्रौपदेयो महारथ.। सुतसोमाऽभिदुद्राव परीमन् पितरं रणे। ततोऽधिमा नकुल. सुतसोमस्य तं रथं । शशी भरतश्रेष्ठ गिरिख इव केशरी । मोऽन्यत् कामुकमादाय सुपेणं समयोधयत् । तावुभौ भरवान्या समासाद्य परस्परं । परस्परबधे यत्रञ्चक्रतुः सुमहारथा । सुषेणस्तु ततः क्रुद्ध पाण्डवं विशिखैस्विभिः । सुतसोमच विंशत्या बाहोरपि चार्पयत्। तत. क्रुद्धो महाराज नकुल. परवीरक्षा । शरैस्तस्य दिग' साश्छादयामास वेगवान् । ततो सहीला तीक्ष्णायम चन्द्र मुनेजनं । स वेगयुक्त पिप कर्णपुत्राय भंयुगे। तस्य तेन शिर. कायाजहार नृपसत्तम । पग्यता मयन्यानां तदझुनमिवार्भवत् । म हत प्राप्तद्राजनकुलेन महात्मना । नदीगादिवारुग्णतीरज पादपो महान् । कर्णपुचवधं दृशा नकुलख च विक्रमं । प्रदुद्राव भयात्मेना तावको भरतभ। नान्तु मेना महाराज मद्रराज. प्रतापवान् । अपालयद्रणे पसरः भेनापतिररिन्दमः । अभीतम्या महाराज व्यवस्थाप्य च वाहिनी। मिंहनाद झंश कृत्वा धनु शब्दच दारुणं । नावका. समरे राजन् रमिता दृढधन्वना । प्रत्युद्ययुररातीत ममन्तादिगतयया.। मद्रराज महेवासं परिवार्य समन्तत.। स्थिता राजन्महात्मानो यो क माः समन्ततः। भात्यकि ममेनय माद्रीपुत्रच पाण्डवो। युधिष्ठिर पुरस्कृत्य द्रोनिषेवमरिन्दम । परिवार्य रपे वीग, सिंहनाद प्रचकिरे। वारदरवाशयान वेडाय विविधामुहुः । नयेक नावका भव मद्राधिपतिमनसा । परिवाथ मुमरवा. पुनोझुमरोधयन् । नत प्रवराने युद्धं भीषणा भयवनी नाक्कानो परेपाच त्युपला निवर्तन। पथा देवामुरं युद्ध पर्यमामीदिशाम्पते । भोतानां नया राजन् यनराष्ट्रविवईन । क ·प्यध्याय १.१९९। शल्यपर्व । - - ततः कपिध्वजा राजन् हत्वा मंशप्तकान् रणे । अभ्यद्रवत तो मेनी कौरवों पाण्डुनन्दनः। नयेव पाण्डवाः मर्चे धृरद्युबपुरोगमा. । अभ्यधावन्त ता मेना विसृजन्त: मितान् परान्। पाण्डवैरवकोणांना ममोहः समजायत । न च जजुरनीकानि दिशो वा विदिमस्त या। प्रापूर्यमाणा निमित. परः पाण्डवचोदित. । हतप्रवीरा विश्वस्ता कार्यमाणा ममन्ततः । कौरव्यवध्यत चमू पाण्डुपुमहारथैः । तयैव पाण्डवो सेना रैराजन् समन्ततः रणेऽइन्यत पुचैते भतशोऽय सहसम। ते मेने,म्पमन्त्रस्ते वध्यमाने परस्परं। व्याकुले समपद्येतां वर्षामु सरिताविव । प्राविधम ततस्तोत्रं तावकानां महद्भयं। पाण्डवानाञ्च राजेन्द्र तयाभूने महाहवे। इति श्रीमहाभारते मन्यपर्वणि सगुलयुद्धे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ ॥ मन्नय उवाच ॥ तम्मिन् विलुनिने मैन्ये वध्यमाने परस्परं । द्रवमाणेषु योधेनु निनदत्सु च दन्ति । कूजता स्तनता चैव पदातीनां महाहवे । विद्रुनेषु महाराज हयेषु बहुधा नदा । प्रदये दारुणे जाते संहारे सर्वदेहिनी। नानाशखममावाये व्यतिपकर यदिपे। हर्पणे युद्धभाण्डानी भोरूणा भयवर्द्धने । गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैरिषु। माणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे। मंयामे घोररूपे तु यमराधविवर्द्धने। पाण्डवास्तावकं मैन्यं व्यधमन्न गिनैः शरैः । तैयव नावका योधा जनुः पाण्डवसैनिकान् । तस्मिंस्तया वर्तनाने युद्धे भीरुभयावहे। पूर्वहि चैव संप्राप्ने भास्करोदयनं प्रति। लभलक्ष्याः परे राजन् रचिताय महात्मना । अयोधयंस्तव वन मृत्यु सत्वा निवर्त्तनं । पलिभि पाण्डवैलिन्धलक्ष्यैः प्रहारिभिः। कौरव्यमीदत् पृतना म्हगीवानिममाकुला । ता दृष्ट्वा मोदती सेना पढे गामिव दुर्बुली । उज्जि होर्मुक्षदा मन्यः प्रायान पाण्डुचमू प्रति । मद्रराजम्त मंजुद्धोग्टहोला धनुरुत्तमं । अभ्यद्रवत मंगाने पाण्डवानाततायिनः । पाण्डवापि महाराज समरे जितकामिन । मद्रराज समामाच वियधुनिमित. मरैः। ततभरभतेस्तीक्षार्मराजा महारथः । अर्दयामास तो मेना धर्मराजम्य पश्यतः । प्रादुरासम्मतो राजन्दुनिमित्तान्यनेकशः। चचाल भन्दं कुर्वाणा मही चापि मपर्चता। मदण्डहला दीप्ताया दीर्थमाणा. समन्ततः । उत्कार भूमि दिवः पेतुराहत्य रविमरा। मृगाय महिषाशापि पविश्य विशाम्पते । अपसव्यं तदा चकु मेना ने यो नृप। भृगुसूनुधरापुचा मशिनेन ममचिती। चरमं पाण्डुपुत्राणां पुरमात्मभूभुजां । मग्रिय्वभवनासा नेवाध्यात्य वर्षनी । मिरसलीयत भूभं काकोकाक केनुषु । नतायुद्धमत्युग्रमभवसागणितत. माननीकानि मविपत्य समाधिरा अभ्ययुः कारवा राजन पाण्डवानामनोकिनों । अन्यस्तु मरवण वर्षनिहा। अभ्यवर्षददीनात्मा कुन्तो युधितिरं। भोममेनं मरैयापिरामिस्तिः। १२८ । 4 ·२०० ॥श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय १९॥ . क . द्रौपदेयास्तया सर्वान्माद्रीपुत्तौ च पाण्डवी । धृष्टद्युम्न च शैनेयं शिखण्डिनमयापि च । एकैकं दभिवाणैर्विव्याध समहावलः । ततोऽसजदाणवर्ष घर्मान्ते भघवानिव । ततः प्रभद्रका राजन् सीमकाय महस्रशः। पतिताः पात्यमानाय नश्यन्ने शल्यसायके । धमराणमिव वाता. मलभानामिव ब्रजाः। हादिन्य दव मेघेभ्यः मल्यस्य न्यपतञ्छरा। द्विरदानुरगावाती. पत्तयो रथिनस्तथा । शल्यस्य वाणैर्यपतन व्यभ्रमन् व्यनदस्तथा। पाविष्ट दूव मद्रेश मन्युना परिषेण च । प्राच्छादयदरीन् मधे कालसष्ट वान्तक । विनईमानो मट्रेशो मेघहादो महाबलः । सा वध्यमाना शल्येन पाण्डवानामनोकिनी। अज्ञाताचुं कौन्तेयमभ्यधावद्युधिष्ठिरं । ता ममद्य तत. संख्ये लघुहस्त. मितै शरैः। शरवर्षेण महता युधिष्ठिरमपीडयत्। तमापतन्तं पत्यश्वै क्रुद्धो राजा युधिष्ठिरः। वारयच्छरैतीक्षार्मत्तं दिपमिवाकुश. । तस्य सत्यः भरं घोरं मुमोचाशीविपापमं । सनिर्भिद्य महात्मानं वेगेन न्यपतच गां । ततो वृकोदरः क्रुद्धः सत्यं विव्याध सप्तभि.। पञ्चभिः सहदेवस्नु नकुलो दशभि. मरैः। द्रौपदेयाश्च शत्रुघ्नं शरमातीयनिं शरैः। अभ्यवर्षन्महावेग मेघा इव महीधरं । नतो दृष्ट्वा तुद्यमानं मल्य पार्थे. समन्ततः। छतवमा छपश्चैव भक्रुद्धावभ्यधावता । उलूकश्च महावीर्यः शकुनिश्चापि भाबलः । समागम्याय मनकरयत्यामा महावल । नव पुत्राय कायन जुगपुः शल्यमाहवे। भीमसेनं विभिद्धिा कृतवमा शिलीमुखै । वाणवर्षेण महता क्रुद्धरूपमवारयत्। धृष्टद्युवं तन. क्रुद्धो वापरपोडयत्। द्रौपदेयाय प्रकुनिर्यमा च द्राणिरभ्ययात्। दुर्योधनी युधा श्रेष्ठ प्राइवे केशवा नौ । समभ्ययादुद्यतेजा भरथाप्यहनदली। वं इन्दशतान्यासस्वदीयाना पर सह । घोररूपाणि चित्राणि तब तब विशाम्पते। सक्षवाम् जघानाश्वान् भोजो भीमस्य संयुगे। मोऽवतीर्थ रथोपस्याद्धतान्यः पाण्डुनन्दनः । कालो दण्डमिवोधन्य गदापाणिरयुध्यत । प्रमुखे महदेवस्य जघानावास मद्रराट्। नतः सत्यस्य ननय सहदेवोऽमिनाऽवधीत्। गौतम. पुनराचार्यो धरापमयोधयत्। असम्भ्रान्तममग्भान्ता यनवान् थमवत्तरं । द्रौपदेयास्तया वीरानेकैकं दभिः शरैः। अविध्यदाचार्यमुनो नातिकुद्ध मयत्रिव। पुनय भीमसेनस्य जघानायास्तदाहवे। सोऽवतीर्थ रथात्तर्ण हतास पाणुनन्दन.1 काला दमिवोद्यम्य गदा फुद्दी महायसः । पोथयामाम तरगान रथय सतवर्मणः । शतदा लवमुत्य रथात्तस्मादपाक्रमत् । मत्यापि राजन् संधी निनन् मोमकपाण्डवान्। पुनरेव मितन्नायुधिष्ठिरमपीपयत् । नयो रपे भीम मन्दएदमनदः । विनासायाभिमन्धाय गदामादत्त वीर्यवान् । आमदतीकामा कासराविमिवोदता गराजिमनुष्याषा प्राणान्तकरणीमति । महपरिषयामुवा प्रभलितामिव । क्या यासोमित्युगां वञ्चकपामयामों। १०.

·अध्याय ११।१२। ॥ शन्यपव्व ॥ 24445 २०१ - ५८ चन्दनागुरुपकाता प्रमदामीसितामिव । वसामेदोसदिग्धानों जिला वैवस्वतोमिव । पटुघण्टाभतरवा वामवीममनोमिव । निर्मुक्ताशीविषाकारा पृका गजमदरिव। वासनी रिपुसैन्याना स्वसैन्यपरिहर्षणे । मनुष्यलोके विख्याता गिरिष्टाविदारिणी। यथा कैलासभवने महेश्वरमख बली। श्रावधामा कान्तेय मक्रुद्धमलकाधिपम्। यया मायामयान् दृप्तान सुबइन् गन्धमादने। जघान गुहाकान् क्रुद्धोमन्दरार्थे महावल । वाय॑माणाऽपि बहुभिद्रौपद्या प्रियमास्थित ! ना वज्रमणिरत्वाच्यामष्टात्रि वज्रगारनाम् । समुद्यम्य महाबाहु शख्यमभ्यद्रवद्रणे। गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया। पाथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्वान्मनोजवान् । तत भयो रणे क्रुद्ध पीने वदमि तोमरं। निवखान नदवीरोवर्म मित्त्वाऽस्य सोऽभ्यगात् । तृकोदरस्वमम्भान्तस्तमेवोद्धृत्य तोमर । यन्तार मद्रराजस्य निर्बिभेद ततो हदि । म भिन्नमा रुधिर वमन् विवस्तमानम् । पपाताभिमुखो दोनो मद्रराजस्लपाक्रमत् । कृतप्रतिशत दृष्टा मल्या विस्मितमानस । गदामाश्रित्य धीरात्मा प्रत्यमित्रमवैवत। तत सुमनस पार्थी भीमसेनमपूजयन। तदृष्ट्वा कर्म सङ्गामे घारमक्लियकर्मण । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि सगुलयुद्धे एकादशोऽध्याय ॥ १९ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ पतित प्रेक्ष्य यन्तार भल्य सायसी गदा। आदाय तरसा राजस्तस्सा गिरिरिवाचल । नंदीममिव कालानि पाशाहस्तमिवान्तक । माङ्गमिव कैलास सवज्रमिव वासवं । सहलमिव हयंच वने मत्तमिव दिप । जवेनाभ्यागमभीम प्रग्छ महनी गदा। तत शतप्रणादत दूर्याणाञ्च सहसा । सिंहनादच मनजे शराणा हर्षवर्द्धन। प्रेक्षन्त मर्चतता हि योधा योधमहादिपा तावकाय परे चैव साधु साध्वित्यपूजयन्। न हि मद्राधिपादन्या रामाद्दा यदुनन्दनात् । मोटुमुसहते वेग भोममेनस्य मयुगे। तथा मद्राधिपस्थापि गदावेगमहात्मन । मोदुमुसहते नान्या युधि योधो कोदरात्। तो पाविव नईन्ता मण्डलानि विचरतु' । श्रावलिाती गदाहस्ता मद्रराजकादरौ। मण्डलावतमार्ग गदाविहरणे या निर्विशेषमधुद्ध तयो पुरुषसिहयो । तप्तहेममय धैर्बभूव भयवर्द्धनी। अमिञ्चालरिवाविद्धा पट्टै भल्यस्य था गदा। तथव चरता मार्गान्मण्डले महात्मन । विद्युदभ्रप्रतीकाशा भोमस्य प्राइभे गदा। ताडिता मद्रराजेन भीमस्य गदया गदा। दह्यमानेव खे राजन् महजे पावकाधिप । नया भीमेन शल्यस्य नाडिता गदया गदा। श्रङ्गारवर्षे मुञ्चन्तो तदद्भुतमिवाभवत । दनैरिव महानागो ग्टनैरिव महर्षमा। नात्रैरिव तदाऽन्यान्य गदाग्याभ्या निजनतु । तो गदानिहतैर्गाचे चणेन रुधिरोचिता । प्रेक्षणोयतरावास्ता पुष्पिताविव किरको। गदया मद्रराजेन भन्यदरिएमाहत' । भीमसेनो महाबाहुर्न पचानाचलोपमः। a .

·॥श्रीमहाभारतं ॥ [पध्याय १२॥ २२ 11 - तथा भीमगदावगैस्ताबमानो मुहुर्मुः । मल्यो न विव्यये राजन् दन्निनेव महागिरिः। शवे दिक्षु सर्वास तयोः पुरुषसिंहयोः । गदानिपातसंवादो वज्रयोरिव निःखनः । निवृत्य तु महावोर्थी समुच्छ्रितगदावुभौ। पुनरन्तरमार्गस्या मण्डलानि विचरतः । अथाभ्यत्य पदान्यष्टौ सन्निपातोऽभवत्तयोः । उद्यम्य लाइदण्डाभ्यामनिमानुपकर्माण। प्रार्थयानौ तदाऽन्योन्य मण्डलानि विरतु.। क्रियाविशेष कृतिना दर्शयामासतस्तदा। अथाद्यम्य गदे घोरे मग्दङ्गाविव पर्वता । नावाजवतुरन्यान्य यया भूमिचलेऽचली। तो परस्परसंरम्भाइदाभ्यां भृभविवती । युगपत्येततु:रावुभाषिन्द्रध्वजाविव । उभयोः सेनयोझेरास्तदा हाहातोऽभवन् । भृधमर्मप्यभिहतावुभावास्ता सुविहला । नत. स्वरथमारोप्य मद्राणां वृषभ वली। अपोवाह रूपः शल्यं वर्णमायोधनादथ । सीववत् विहलवात्तु निमेषात् पुनरुत्थितः । भीमसेनी गदापाणि: समाहयत मद्रयं । ततस्तु तावकाः हरा नानाभस्वसमायुताः । नानावादित्रशब्दन पाण्डुसेनामयोधयन्। भुजाधुच्छ्रित्य प्रस्त्रञ्च शब्देन महता तत.। अभ्यद्रवन्महाराज दुर्योधनपुरोगमाः। नदनीकमभिप्रेक्ष्य ततस्ते पाण्डुनन्दनाः । प्रययु. सिंहनादेन दुर्योधनपुरोगमान् । तेषामापतता वर्ण पुलस्ते भरतर्षभ। प्रामेन चेकितानं वै पिव्याध हृदये भृशं । स पपात रथोपस्ये नव पुत्त्रेण ताडितः । रुषिरौघपरिक्तिनः प्रविश्य विपुलं तमः । चेकितानं हतं दृष्ट्वा पाण्डवाना महारथाः। अशकमभ्यन्त शरवर्षाणि भागशः । नावकानामनीकेपु पाण्डवा जितकामिनः । व्यचरन्त महाराज प्रेक्षणीया. समन्ततः । छपश्च कतवमा च सावलच महाबलः । अयोधयन् धर्मराज मद्रराजपुरस्कृताः । भारद्वाजस्य हन्तारं भरिवीर्यपराक्रम। दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत् । विमाहस्सा रथा राजंस्तव पुत्त्रेण चोदिताः । अयोधयन्त विजयं द्रोणपुत्चपुरस्कृताः। विजय धृतसङ्कल्पाः ममरे त्यकजीविताः । प्राविशंस्तावका राजन् हंसा व महत्सरः । नतो युद्धमझदारं परस्परवधैषिण। अन्योन्यवधसंयुक्तमन्योन्यनीतिकर्द्धनं । तस्मिन् प्रवृत्ते संग्रामे राजवीरखरचये। अनिलेनेरितं घोरमुत्तस्योपार्थिव रजः । श्रवणानामधेयाना पाण्डवानां च कीर्तनात् । परस्परं विजानीमा यदयुध्यन्त्रभोतवत्। नद्रन पुरुषव्याघ भोणितेन प्रभामित। दिप्रय विमला जग्मुलसिंतममि शामिते। नया प्रवृत्ते संग्रामे घोरे भोरभयानके। तावकाना परेपाञ्च नासीत् कयित् परामुखः । बह्मलोकपरा भूत्वा प्रार्थयन्तो जयं युधि । मयुद्धन पराक्रान्ता नराः स्वर्गमभीप्सवः । भर्टपिपविमानार्थ भकार्य विनिविताः । स्वर्गससकमनमो योधा युयुधिरे तदा। नानारूपाणि प्रवाणि विएजन्नो महारथाः। अन्योन्यमभिगन्तः प्रहरन्तः परस्परं । त विध्यत पोत प्रारवं निन्तताइनिस्म वाचः श्रूयन्ते तव तेषाच वैबले। -- ·यध्याय १२११३1] ॥ शल्यपर्व ।। २०३ (. ततःपल्या महाराज धर्मराज युधिष्ठिरं । विव्याध निशिताण ईन्नुकामो महारथं । तस्य पार्थो महाराज नाराचान् वै चतुर्दश । म थुद्दिश्य मर्मजो निचखान हन्त्रिव। प्रावार्य पाण्डवं वाणैर्हन्तुकामो महायमाः । विव्याध समरे क्रुद्धा बहुभि. कापरिभिः । अय भूयो महाराज भरणानतपर्वणा । युधिष्ठिर समाजघ्ने मर्चमैन्यस्य पश्यतः । धर्मराजाऽपि संक्रुद्धो मद्रराज महायशाः। वियाध निशिवाण: कावहिणवाजितः। चन्द्रसनं च सप्तत्या सूतच नवभिः शरैः। द्रुममेनश्चतःपया निजधान महारयः । चकर हते शल्य. पाण्डवेन महात्मना। निजवान ततो राजश्वेदी पञ्चविंशति । मात्यकि पञ्चविंशत्या भीममेन च सप्तभिः । माद्रीपुचौ भतेनाजी विव्याध निशिते. एवं विचरतस्तस्य संपाम राजसत्तम । संवयछितान्पार्थ. शरानाशीविपोपमान् ! ध्वजायञ्चास्य समरे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । प्रमुखे वर्तमानस्य भवनापाहरद्रयात् । पाण्डुपुत्त्रेण वै तस्य केतुश्छिन्नो महाहवे। निस्तन्तमपरयाम गिरिमिवाहतं । ध्वजं निपतितं दृष्ट्वा पाण्डवञ्च व्यवस्थितं । संक्रुद्धा मद्ररजिऽभूत् भारवर्ष मुमोच ह। गन्यः सायकवण पर्जन्य व दृष्टिमान् । अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियान् तत्रियर्षभः । मात्यकि भीमसेनच्च माद्रीपुत्ते च पाण्डवा। रकै पञ्चभिर्विी युधिठिरमपोउपत्। ततो वाएमय जाल विततं पाण्डवारमि। अयापश्यं महाराज मेघजालमिवागत। तस्य भल्या रणे क्रुद्धी वाणे, मन्नतपर्वभिः। प्रच्छादयामाम दियः प्रदिश्य महारयः। ततो युधिष्ठिरो राजा वाणजालेन पीडित. । बभूव हतविक्रान्ता जो वृत्रहणा यया। इति श्रीमहाभारते भन्यर्थगि मडुलयुद्धे दादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ । मञ्जय उवाच ॥ पोडिते धर्मराजे तु मद्रराजेन मारिप । मात्यकिर्भीमसेनथ माद्रीपुत्री च पाण्डवा। परिवार्य रथै, भल्य पोडयामासुराहयो नमेकं बहुभिर्दृष्ट्वा पोद्यमानं महारयै.। साधुवादो महान् ज मिद्धायामन् महर्पिताः। प्रार्थमित्यमापन्त मुनययापि महताः । भीमभेना रणे यल्यं सत्यभूतं पराक्रमे । रकेन विद्धा वाणेन पुनर्विव्याध सप्तभिः । भाव्यकिय मतेनैव धर्मपुत्त्रपरोसया। मद्रेश्वरमथाकोय सिंहनादमयानदत् । नकुलः पञ्चभिन सहदेवय मतभिः । विद्धा तन्तु नत सूर्ण पुनर्षियाध पक्षभिः । म तु शरारणे यत्त. पीडितनी हारथ. विठय्य कार्मुकं धारं वेगनं भारसाधनं । सात्यकि पञ्चविशत्या भल्या विव्याध मारिय।भीममेनं विभप्तत्या नकुलं सप्तभिस्तया। तत. मविभिखं चापं महदेवम्य धम्बिनः । छित्त्वा भगिन समरे विद्धानं चिमतभिः। महदेवन्त समरेमातुल भरिवर्थमं । मन्यमन्यदूनुः कवा पञ्चभिः समताडयत् । परराशीविषाकारचलञ्चननमविभः। मारपिशाय समरे शरेयानतपर्वणा। विव्याध भृमसंमुद्धलध भूपखिभिः मेरेः । भीमसेनस्तु सप्तन्या सात्यकिवभिः मः। . ।

·२०४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ थिध्याय १३॥ - धर्मराजस्तथा पच्या गांचे शल्यं ममार्पयत् । ततः भन्यो महाराज निर्मिधारयः। सुखाव रुधिरं गावेगैरिकं पळता यया। ताय मान् महेवामान् पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः। विव्याध तरसा राजस्तदएनमिवाभवत् । ततोऽपरेण भलेन धर्मपुत्रस्य मारिष। धनुचिच्छेद समरे सज्यं स तु महारथः । अथान्यद्धनुरादाय धर्मपुत्रो महारथः । सावस्तध्वजरथं शल्य पाच्छादयः । स च्छाद्यमान. समरे धर्मपुत्रस्य सायकैः युधिष्ठिरमथाविध्यद्दभिर्निशितै. भरैः । सात्यकिस्तु नतः क्रुद्ध धर्मपुत्रे मरार्दिते । भद्राणामधिपं शूरं शरीधै समवारयत् । स मास्यक प्रचिच्छेद दुरप्रेण महर्नु । भीमसेनमुखास्ताच विभिखि भिरताडयत् । तस्य क्रुद्धा महाराज सात्यकिः सत्यविक्रमः । तोमर प्रेषयामास वर्णदण्डं महाधनं । भीमसेनोऽथ नाराच ज्वलन्तमिव पन्नगं। नकुलः समरे भक्ति महदेवो गदा शहभा। धर्मराजः मतन्नीञ्च जिघासः शल्यमाहवे। तानापतत रवाह पञ्चाना वै भुजच्युतान्। वारयामास समरे शस्लमवान् म मद्रराट्। सात्यकिाहित भल्या भलैचिच्छेद तोमरं । भीमेन प्रहितं चापि शरं कनकपणं । द्विधा चिच्छेद समरे कृतइस्त. प्रतापवान् । नकुलप्रेरिता शक्ति हेमदण्डा भयावहा । गदाच सहदेवेन शरोचै. समवारयत्। शराभ्याञ्च भतनोन्ता राजश्चिच्छेद भारत। पश्यता पाण्डुपुत्वाण सिंहनादं ननाद च । नामपत्तत्र शैनेयः सबोर्विजयमाहवे। अथान्यद्धनुरादाय सात्यकि क्रोधमूर्छितः। दाभ्यां मद्रेश्वरं विद्धा सारथिञ्च विभि. शरैः। नतः भल्यो महाराज मास्तान् देशभि. शरैः। विव्याध सुमय क्रुद्धस्तोत्ररिव महादिपान् । नेवार्थमाणा. ममरे मद्रराजा महारथा.। न शेकः प्रमुखे स्थातुं तस्य भबुनिषूदनाः । ततो दुर्योधनो राजा दृष्टा शल्यस्य विक्रमं । निहतान् पाण्डवान्मने पाञ्चालानथ सञ्जयान्। ततो राजन्महावाडीमसेन. प्रतापवान् । सन्यज्य मनसा प्राणान्मद्राधिपमयोधयत्। नकुलः सहदेवश्च मात्यकिश्च महाबल. परिवार्य ततः भल्यं समन्तायकिरञ्छरैः। म चतुर्भिवामः पाण्डवाना महारथैः । इतस्तान् योधयामास मद्रराज प्रतापवान् । तस्य धर्मसुतो राजन् चुरप्रेण महाइवे । चक्ररक्षं जघानाश मद्रराजस्य पार्थिवः। नमिस्त निहते हरे चकर महारथे। मद्रराजोऽतिबलवान मैनिकांस्खकिर छरैः। समाध्छनांस्ततस्तास्तु राजन् वीक्ष्य म सैनिकान्। चिन्तयामास समरे धर्मराजा युधिष्ठिरः ।, कथं नूनं भवेत्सत्य तन्माधवचा महत्। न हि क्रुद्धोरणे राजन् चपयेत बल्ल मम । ततः मरयनागावाः पाण्डवा. पाण्डुपूर्वज । मद्रेश्वर समासेदु. पोडयन्तः समन्ततः । नानायसोपवला परष्टिं समुत्थिनी व्यधमासमरे राजा महाभाणीव मारुतः । नन' कनकपद्धान्ता अन्धविना वियद्गता । भरएिमपश्याम शलभानामिवायति। ने मरा मद्रराजेन प्रेषिता रणमर्द्धनि । सम्पतन्त. म दुग्यो मकुनानी प्रजा इव । । . ५ ·२०५ १.. . ०५ अध्याय १३१९७१ । शल्यपर्व । मद्रराजधनुर्मु. के. भरः कनकाई निरन्तरमिताका सम्पभूव जनाधिप। म पाण्डवाना नास्माकं तब कश्चिददृग्यत । वाणन्धकारे महति कृते तत्र महाहवे। मद्रराजेन बलिना लाघवाच्छरदृष्टिमि. लोद्यमानं नया दृष्ट्वा पाण्डवाना बस्तार्णवं । विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः । स तु तान् सर्वतो यदा रैः सम्पोद्य मारिष। धर्मराजमवच्छाद्य सिंघवयनदन्मुः । ते च्छन्नाः समरे तेन पाण्डवाना महारथाः। न कुत्ते नदा युद्धे प्रत्युवाहं महारय । धर्मराजपुरोगास भीमसेनमुखा रथाः। नजङ्गः समरे शरं शल्यमाहवशोभिनं। इति श्रीमहाभारते भल्यपर्वणि अन्ययुद्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ अर्जुन। द्राणिना विद्धो युद्ध बहुभिरायौः। तस्य चानुचरैः शरैस्विगतानां महारथः । ट्रैणिं विव्याध समरे त्रिभिरेव गिलोमुखैः। तथेतरान्महेष्वासान् दाभ्या दाभ्या धनश्चयः। भूयश्चैव महाराज भरवर्रवाकिरत् । भरकष्टफितास्त तु तावका भरतर्षभ। मजः पार्थमामाद्य नायनानाः सितैः शरै । अर्जुन रथवंधन द्रोणपुत्रपुरोगमाः। अयोधयन्तः समरे परिवाय महारथाः। नेनु विप्ताः शरा राजन् कार्त्तखरविभूषिताः। अर्जुनस्य रथोपस्यं पूरयामासुरजसा । तया कृष्णे। महेवामा पभा सचिनी । भरैच्चि वितुन्नागा प्रद्दष्टा युद्धदुभेदाः । कूवरं रथचक्राणि ईपायोशाणि वै विभी। युगधैवानुकर्षश्च भरभूतमभूत्तदा । नैतादृशं दृष्टपून राजनेवच न भुतं । याभं तत्र पार्थस्य तावकाः सम्प्रचक्रिरे । मरथः मती भाति चित्रपुबै मिते. भरैः। उस्काशतै, सम्प्रदीप्तं विमानमिव भूतले । ततोऽर्जुनी महाराज मरैः मन्नतपर्वभिः । अवाकिरता पृतना मेधो दृश्या यथाऽचलाते वधमानाः समरे पार्थनामाशितैः शरैः। पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्ष्यमाणास्तथाविधं । कोपोद्भूतभरज्वाला धनु.शब्दानिलो महान्। मन्येन्धनं ददाहाल नायकं पार्थपावक । चक्राण पततां वाऽपि युगानाच धरातले। वीराण पताकानी ध्वजानाञ्च रय. सह । र्याणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनाच भारतां प्रवाशामय योवाणी प्रतोदानाञ्च सर्वशः। शिरमा पतनाचापि कुण्डलोम्योपधारिणी। भुजानाथ महाभाग स्कन्धानाच समन्ततः । छत्राणं व्यजनः सार्द्ध मुजुटानाच रामयः। समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गपु भारत । ततः क्रुद्धस्य पार्थस्य रथमार्गे विशाम्पते। अगम्यरूपा पृथिवी मासमाणितकर्दमा । यभूव भरतग्रेठ रुद्रस्याकोडन यथा । भीरूणां चामजननं सराण हर्षवर्द्धनं । इलातु ममरे पार्य: सहसे है परन्तपः। रथाना मवरूयानां विधूमाऽपिरिवोऽश्वलन् । यथा हिंभगवानरिभगम्या चराचर। विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्यो धनञ्जयः। द्रोणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डयस्य पराम। रथेनानिपतोकन पाण्डवं प्रत्यवारयत् । नाभा पुरुषयाभी नाना विमाना OIL ।

·०६ श्रीमहाभारतं ॥ [क्याय ९०११॥ M । ८५ ८ . है समीयतुस्तदाऽन्योन्य परस्सरबधैषिणा । नयारामीमहाराज वाणवी सुदारुणं । जोमूतयोर्यया शिस्तपानो भरतर्षभ । अन्योन्यस्पर्द्धिनाती तु मरे. मन्नतपर्वभि.! ततततस्तदाऽन्यान्य ग्टतान्या दृषभाविव । तयायुद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत् । मक्षा सङ्गमश्चैव घोरस्तवाभवत्पुनः। ततोऽर्जुनं बादशभीरकापुर सुतेजन. । वासुदेवश्च दशभिळिव्याध भरतर्षभ। ततः प्रहस्य बीभत्सुळाषिपदाण्डिवं धनुः । मानयिता मुहर्तन्तु गुरुपुत्र महाहवे। व्यश्वस्तरयश्चक्रे सव्यमाची परन्तप ! मृदुपूर्व ततथैनं पुन पुनरताडयत् । हताश्वे तु रये तिछन् द्रोणपुचस्तदा स्मयन् । मुषसं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपम । तमापतन्तं सहसा हेमपविभूषितं । चिच्छेद सप्तधा वीरः पार्थ शत्रुनिवईश । म छिन्त्र मुपलं दृष्ट्वा द्रौणि परमकोपन । । । । श्राददै परिघ घोर नगेन्द्रशिखरोपमा चित्रप व पार्याय द्राणियुद्धविशारदः।।। तमन्तकमिव क्रुद्धं परिघ प्रेक्ष्य पाण्डव' । अर्जुनखरितो जन्ने पञ्चभिः मायकोत्तमैः । मच्छिन्न. पतितो भूमी पार्थवागमहाहवे । द्रावयन् पृथिवोन्द्राणां मनामोव च भारत । ततोऽपरैस्विमिण विव्याध पाण्डव.। मोऽतिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना। नाकल्पत नतो द्राणि पौरुषे खे व्यवस्थित । सरथन्तु नतो राजन् भारद्वाजो महारथः । श्रवाकिरकरणाने. सर्वचनस्य पश्यत । नतस्तु मुरथो याजी पाञ्चालानी महारथ' । रथेन मेघोषण द्ररिमेवाभ्यधावत । विकर्षन् वैधनु श्रेष्ठं सर्वभारमह दृढ़। ज्वलनामीविषनिभैः शरैश्चैनमवाकिरत्। मुरथं वीच्य संक्रुद्धमापनन्नं महारथं। चुकाप समरे पिईण्डाहत इवोरग । विभिखा धुकुटी छत्वा सकणे परिसंलिइन्। पडीच्य मुरथ कोपाडनामवम्मृज्य च । मुमोच तीए नाराच यमदण्डपमद्युति। म तस्य पदय भित्त्वा प्रविवेशानिवेगित. 1 शक्रानिरिवोत्सृष्टा विदार्य धरणतलं। तत म पतितोभूमी नाराचिन समाइत. । वज्रेण च यथा रङ्गं पर्वतस्पेव दोर्यतः। तस्मिन् विनिइनेवोरे द्रोणपुत्र. प्रतापवान्। शाररोहरचं वो तमेव रथिनाम्नर.। नतः सो महाराज द्राणिराहवदुर्भदः । अर्जुन योधयामास भगतकटतो रणे। नत्र युद्धं महवासीदर्जुनस्य पर. सह । मध्यन्दिनगने सूर्ये यमराधविवर्द्धनं । नवायर्यमपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रम । यदेको युगपदौरान् समयोधयदर्जुन । विमः सुमहानासोदेकस्य बहुभिः सह । मतमतार्थथा पूर्व महत्या दैत्यमेनया । रति श्रीमहाभारते मनपर्वणि सकुलयुद्धे चतुर्दमोऽध्याय ॥१४॥ , है । ॥ समय उवाच ॥ दुयोधनी महाराजधृष्टाधय पार्यतः । चक्रतुः सुमहयुद्ध परमक्रिसमाकुलं । पोरामोन्महाराज मरधारा: बहसमा । अनुदानां यथा राशाप पायत विकास पभिराग. द्राणन्तारमुथु पुनर्षियाध मतभिः । , A . om . जयधारा:समन्तत..

·पध्याय १५ ।] ॥ शल्यपर्च॥ १०७ - J 4. 1 । ५ , धृष्टद्युवस्तु समरे बसवान् दृढक्किमः । सप्तत्या विथिखाना वै दुर्योधनमपोडवत् । पीडितं वीक्ष्य राजानं मोदऱ्या भरतर्षभ। महत्या मनया साई परिवब्रुः म पार्षत। मनैः परिवृत. शरः सर्वतोऽतिर छ । व्यचरत् समरे राजन् दर्थयत्रस्वखापवं। शिखण्डी कृतवाण गौतमच महारथं । प्रभद्रकैः समायुको योधयामास धचिनी। तत्रापि मुमहद्युद्धं घोररूप विशाम्पते । प्राणान् सन्यज्यतां युद्धे प्रापधूताभिदेवने। भस्यः मायकवर्षाणि विमुधन सर्वतो दिशं । पाण्डवान् पीडयामास मसात्यकिकादराम् । तथा तौ च यमी युद्धे यमतुअपराक्रमी । योधयामास राजेन्द्र वीर्यशास्त्रवलेन च । भत्यसायकनुन्नानां पाण्डवानां महाम्टधे । घातारं नावगछना केचित्तत्र महारयाः । ततस्तु नकुलःशरो धर्मराजे प्रपीडिते। अभिदुद्राव वेगेन मातुलं माद्रिनन्दनः । सञ्छाच ममरे वीरं नकुलः परवीरहा। विव्याधनं दशभिः स्मयमानः स्तनान्तरे। सर्वपारभवैवाणः कारपरिमार्जितः । स्वर्णपुर मिसाधार्तधनुर्थम्नप्रवादितः । मल्यस्त पीडितस्तेन खसोयेण महात्मना । नकुलं पौडयामास पत्रिभिर्नतपर्वभिः । ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनाऽथ सात्यकिः। सहदेवश्च माद्रयो मद्रराजमुपावन् । तानापतत एवास पूरयाणायथखने । दिशय प्रदिशश्चैव कम्पयानांय मेदिनीं। प्रतिजग्राह समरे मेनापतिरमिवजित् । युधिष्ठिरं विभिद्धिा भीमपनश्च पञ्चभिः । मात्यकिञ्च शतेनाजी महदेवं चिभिः परः। ततस्तु मशरचापं नकुलस्य महात्मनः। मद्रेश्वरः रमेण तदा चिच्छेद मारिप । तदशीयंत विच्छिवं धनु मयस्य सायकः । श्रयान्य(नुरादाय भाद्रीपुत्ती महारयः। मद्रराजरयं वर्षे पूरयामास परिभिः । युधिष्ठिरस्तु मद्रेशं, सहदेवच मारिष। दभिर्दशभिवापरस्यनमविश्यतां । भीमसेनस्तु तं पश्या सात्यकिशभिः भरी। मद्रराजमभिद्रुत्य जन्मतः कापत्रिभिः। मद्रराजततः क्रुद्धः सात्यकि नवभि. शरी। विव्याध भूयः सप्तत्या थराणा नतपर्वणा । अथास्य मशरचापं मुटो चिच्छेद मारिष। इयांच चतुर मख्य प्रेषयामास मृत्यये। विरथं मात्यकिं दृष्ट्वा भद्रराजो महारथः । विभिखाना प्रतेनैनमाजधान समन्ततः । माद्रीपुती प संरचो भीममेनच पाण्डवं । युधिष्ठिरव कोरल्यो विव्याध दभिः भरेः। नचाहुनमपश्याम मद्रराजय पौरुष। यदेनं महिताः पार्थी नायवर्तम् सपुगे। अथान्य रथमास्याय सात्यकिः सत्यविक्रमः पीडितान् पाण्डवान् इष्टा मद्रराजवतान् । अभिदुद्राव वेगेन मद्राणामधिपं बली। आपतन्तं रथन्तस्य मत्यः समितियोभनः । प्रत्युच्या रयेनेव मत्तो मत्तमिव दिप ! ममविपातलमुडी बभूवाहुनदर्शनः ।। मात्यकोव सरस्य मद्राणामधिपश्य च । यादो वैपुरा हतः समरामरराजयोः। मायवि: प्रेमपमरे भद्रराजमस्थितां वियाधराभिनाणेशिष्ट तिठेति चासोता ·। श्रीमहाभारत [अध्याय २५।१६॥ . - .... L मद्रराजस्तु सुभृशं विद्धस्तेन महात्मना । सात्यकि प्रनिविष्याध चित्रपुः शितैः शरैः। ततः पार्था महेवामा: सात्वताभिस्तंना अभ्यन् रयेतूई मातुलं वधकाइया। तत श्रामोत् परामर्दस्तुमुलः घोणितादकः । पराणां युध्यमानानां सिंहानामिन नर्दनी । नेपामासीन्महाराज व्यतिपः परस्परं। सिंहानामामिषेमूना कूजतामिव संयुगे। तेषां वाणसहसाघैराकीर्ण वसुधाऽभवत् । अन्तरीश्च महना वाणभूत भूत्तदा। वाणान्धकार बहुधा ते तेत समन्ततः। अधच्छायेव संजज्ञे भरै कर्महात्मभिः । तब राजन् शरैमुनि करिव पन्नगेः । स्वर्णपद्धैः प्रकाशियरोचन्त दिशन्तदा। तबाहृतं परञ्चके शल्यः शचुनिवईणः । यदेकः समरे शहरोयोधयामाम व वहन् । मद्रराजभुजे.त्मृटैः कश्वणिवाजितः । संपतद्भिः शरैःोरैरवाको र्यत मेदिनो। नत्र भन्यरथ राजन् विचरन्तं महाहवे। अपरयाम यथा पूर्व अकस्यासुरसंक्षये। इति श्रीमहाभारते गल्यपर्वणि संकुलयुद्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ ""मनय उवाच ॥ ततः सैन्यास्तव विभा मद्रराजपुरस्कृताः। पुनरभ्यद्रवन् पार्यान् वेगेन महता रणे। पीडितास्तावकाः मन्त्र प्रधावन्तो रणोत्कटाः । चणेनेव च पायास्ते बहुलायमलोडयन्। ते वध्यमानाः कुरुभिः पाण्डवा नावतखिरे। निवार्थमाणा भीमेन पस्यतोः कृष्णपार्थयोः । नतो धनञ्चयः कः रूपं मह पदानुगः। अवाकिरच्छरोघेण कृतवाणमेव च । शकुनि महदेवात महमन्चमवाकिग्त् । नकुलः पार्श्वतः स्थित्वा मद्रराजमवैन । पदेया नरेन्द्रीय भूयिष्ठान समधारयन्। द्रोणपुतच पाचायः शिखण्डो समवारयत् । भीमसेनस्तु रामानं गदापाणिरवारयत् । प्रत्यक्ष महन्येन कुन्नोपुचो युधिष्ठिरः । नतः ममभवद्युई मंस नत्र तर हा तावकानों परेपाच संपामेष्वनिवर्तिनः । नर परमान्य कर्म मन्यस्यातिमहद्रणे। यदेकः समन्यानि पाण्डवानामयुध्यत । प्ययन नदा मन्यो युधिष्ठिरममीपतः । रणे पन्द्रमोऽस्या भनेयर व यहः । पोरदिना तु राजाम गरेगीशिपः । अभ्यधावत्पुनम शरवरवाकिरत। नस्य नपा दृष्टा तथैव च हतासाता। पूजयननोकानि परेपा नायक नि । पोपमानास्तु मन पाण्डवा ममपीडिताः। प्रायना र हिलाम्म ने युधिष्ठिरे। पदमायनोपु मद्राम पाए । समसमापों धर्मराज युधिष्ठिरः। पापमानापमानमताउयत् । यो वास्तु पयो वाम दिर्भधारयः। मायामोमीनभावन धप्पाय माता भीमाद्रापर करय धान्ये विगवितः। भएकाच परामा निधना। पथाभार्ग पयोपाई भान्तः हनपारपाः। भाटिरममा महारपणाम युधा तुमार मद्राधिपं । RAH निगरानि विमा पोरी मामाद्रपामुता। 5.. 4 + 1 ·प्यध्याय १६१] ॥ शल्लपब्र्व॥ १८ अजेया वासवेनापि समरे शरसम्मती। साध्विमी मातुल युद्धे उत्तधम्मपुरस्कृती। मदर्थे प्रतियुध्यता मानार्ही सत्यसगरी । मा वा भल्यो रणे इन्ता त वाऽह भद्रमस्तु व । इति सत्यामिमा वाणे लोकवीरा निबोधत। योस्य ह मातुलेनाद्य चत्तधर्मण पार्थिवा । वय समभिसन्धाय विजयायेतराय च । तस्य मेऽप्यधिक शस्त्र सापकरणनि च। मयुज्यन्त रथे विप्र शास्त्रवद्रययोजका । भेनया दक्षिणश्चक घटद्युम्नस्तयोत्तर। पृष्ठगोपी भवत्वद्य मम पार्यो धनञ्चय.। पुर मरो ममाद्यास्तु भीम' भस्तभृताम्नर । एवमभ्यधिक भल्याभविष्यामि महामृधे। एवमुक्तास्तथा चकुस्तदा राज प्रियेपिए । तत प्रहर्ष सैन्याना पुनरामीत्तदा सधै। पाञ्चालाना सोमकाना मत्स्यानाञ्च विशेषत । प्रतिज्ञा ता तदा राजा कला मद्रेशमभ्ययात्। तत शवाय भेरीच मतमञ्चव पुष्कलान्। वादयन्त पाञ्चाला सिंहनादाश्च नेदिरे । तेऽभ्यधावन्त सरधा मद्रराज तरखिन । महता हपंजेनाय नादेन कुरुपङ्गवा । इादेन गजघण्टाना शङ्खाना निनदेन च । दर्थमन्दन महता नादयन्तय मेदिनी । तान् प्रत्यग्टद्वात् पुत्लते मद्रराजश्च वीर्यवान्। महामेधानिक बहन् शैलावस्तादयाविव । शल्यस्त ममरथाधी धर्मराजमरिन्दम । ववर्ष भरवण वर्षेण मघवानिव। तथैव कुरुराजो ऽपि प्रग्टय मचिर धनु । द्रोणेपदेशान् विविधान् दर्थयानो महामना । ववर्ष शरवर्षाणि चित्र लघु च सुष्टु छ । न चास्य विवर कथिद्ददर्श चरतो रणे। तावुभी विविधैाणैस्ततज्ञाते परस्पर। शार्दूलावामिषप्रेम पराक्रान्ताविवाहवे। भीमस्तु तव पुत्रेण युद्धीण्डन सङ्गत । पाश्चात्य सात्यकिश्चैव माद्रोपुत्ला च पाण्डवा । शकुनिप्रमुखान वीरान् मत्यग्टइन् समन्ततः । तदासीनुमुल युद्ध पुनरेव जयैपिणा । तावकाता परेपाञ्च राजन् दुर्मन्विते तव । दुर्योधनस्तु भीमस्य गरेणनतपर्वणा । चिच्छेदादिश्य मनामे ध्वज हेमपरिष्कृत । मकिकाणीकजालेन महता चारुदर्शन । पपात सचिर मख्ये भीमसेनस्य पश्यत । पुनद्यास्य धनुचिव गजराजकरोपम। सुरेण शितधारेण प्रचकर्त नराधिप । सचिनधन्वा तेजस्वी रथयात्या सुतन्तव । विभेदोरसि विक्रम्य स रथोपस्य प्राविभत्। नस्मिन्मोइमनुप्राप्ते पुनरेव स्कोदर । यन्तुरेव भिर कायान् धुरमेणाहरत्तदा । इतरता हयास्तस्य रथमादाय भारत । यद्रवन्त दिशा राजन् हाहाकारसदाऽभवर, तमभ्यधावत्राणार्य द्रोणपुचो महारय । कपथ छतवम्मा च पुत्र तव परीसव । नस्मिन् विलुलिने मैन्ये वस्तास्तम्य पदानुगा । गाण्डीवधन्वा विस्कार्य धनुस्तानहनच्छरै । युधिष्ठिरस्त मद्रेभमभ्यधावदमर्पित । स्वय सञ्चोदयन्नश्वान् दन्तवर्णन्मनोजवान् । नवार्थमपस्याम कुन्तीपुचे युधिष्ठिरे । पुरा भूत्वा मृदुन्तिो यत्तदा दारुणेऽभवत् । विवृत्तावस्तु कौन्तेया वेपमानय मन्युना। विच्छेद योधानिमित मतमहरूम । 1 FIL २५ ·En . FIL . भ K - ॥ योमहाभारतं॥ [पध्याय १६॥१७॥ २१० या या प्रत्युद्यया मनाता तो ज्येष्ठः म पाण्डव, भरैरपातयद्राजन् गिरीन् वरिवोत्तमः। माश्वतध्वजरयान् रथिनः पातयन् वहन्। अक्रोउदेका यलवान् पवनतायदानिव । साश्चरिहाय तुरगान् पत्तीथैव महसधा । व्यपोथयत मडामे क्रुद्धा रुद्रः पशनिव । शान्यमायोधनं कृत्वा परवः समन्ततः । अभ्यद्रवत मद्रे निष्ठ मन्यति धानवोत् । तस्य तचरितं दृष्ट्वा मनामे भीमकर्मण. । वि।सुम्नावका: मर्चे भन्यस्त्वनं ममभ्ययात् । ततस्ता भृशमंकुद्धा प्रभाग्य मलिलागवौ। समालय तदाऽन्यान्य भसयन ममीयतु । मल्यस्तु शरवर्षण पीडयामाम पाण्डवं । मद्रराजन्तु कौन्तेय. शरवरवाकिरत् । अदृश्यतां तदा राजन् कक्षपचिभिराचितौ । उद्भिनरुधिरौशरी मद्रराजयुधिष्ठिरो। पुष्पिता डाइभान वै वसन्ते किएको यथा। दीप्यमानी महात्मानौ प्राणघूतेन दुर्मदा। दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यस्तयालय । इत्वा मद्राधिपं पार्थो भाक्ष्यते ऽद्य वसुन्धरां । शल्या वा पाण्डवं हत्वा दद्यादुर्योधनाय गां। दतीव निश्या नाभूयोधाना तब भारत। * प्रदक्षिणमभूत् सर्वधर्मराजस्य युध्यत । तत शरशतं शल्यो मुमोचाय युधिष्ठिरे । धनुश्चास्य शिताग्रेण चुरेण निरन्तत । माऽन्यत् का कमादाय गत्यं शरशस्तिभि । अविष्यत् कार्मुकञ्चास्य हुरेण निरकृन्तत। अथास्य निजघानान्याश्चतुरो नतपर्वमि.।। द्वाभ्यामथ धितायाभ्यामुभौ तु पार्णिभारथी । ततोऽस्य दीप्यमानेन पोतेन निशितेन च। प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरभजं । तत प्रभग्रं तसैन्यं दौर्योधनमरिन्दन, तती मद्राधिपं द्रौणिरभ्यधावत्तयाकृतं । श्रारोप्य चनं खरथे वरमाण. प्रदुद्रुवे । मुहर्तमिव तो गत्वा नईमाने युधिष्ठिरे । स्थित्वा ततो मद्रपतिरन्यस्यन्दनमास्थित । विधिवत्कल्पित सधं महाम्बुदनिनादित । सञ्जयन्तापकरणं द्विषता लोमहर्षण । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि प्रत्ययुधिष्ठिरयुद्ध षोडशाऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ।। अथान्यद्धनुरादाय बलवान् वेगपत्तरं। युधिष्ठिरं मद्पनिर्मित्त्वा सिंह इवानदत्। तत सभरवण पर्जन्य दुव वृष्टिमान् । अभ्यवर्षदमेयात्मा चचियान् चनियर्षभः । मात्यकि दशभिद्धिा भीममेन त्रिभि शरैः । महदेवं विभिर्विद्या युधिष्ठिरमपीडयत्। नास्तानन्यान्महेवामान् सान्द्यान् सरयकूवरान् । श्रर्दयामास विशिखैरुल्काभिरिव कुञ्जरान कुचरान् सुनरारोहानश्वानश्यप्रयायिन । रथाच रथिमि सा जघान रथिनाबर । याशिद ना मायुधान् केतनानि च । चकार 4 मही योधै तो वेदी करिव । नया तमरिमैन्यानि नन्त मृत्युमिवान्तकं । परिवत्रु शं कुद्धा. पाण्डुपाञ्चालशेमका । । त भीमसेनय भिनेय नप्ता मायाय पुत्ती पुरुषप्रवीरौ । ममागत भीमवलेन राजा पर्याप्तमन्योन्यमयाइयन्त । ननम्न शारा. ममरे नरेन्द्र नरेश्वरं प्राय युधा वरिष्ठं । भावार्थ चैनं समरे नृवीर जनु. शरी पत्रिभिरुयवेगे। भैरवितो भीमभेनेन गजा माद्रीसूतान्यामय माधवेन । मद्राधिपं पत्रिभिएयवैगे. स्तनान्तरे धर्मसुतो निजन्ने । - - Co. 7 ·व्यध्याय १७] । शल्यपर्व॥ ततोरणे तावकाना रथोघाः समीक्ष्य मद्राधिपति रात्त । पर्यावः प्रवरान्ने मुमन्ना दुर्योधनखानुमते पुरस्तात् । नतोऽझुनं मद्रजनाधियो रणे युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविध्यत् । तच्चापि पार्थो नवभिः पृषकैर्विव्याध राजन्तु मुलेमहात्मा। पाकर्णपूर्णयतसम्प्रयुक्तः शरैस्तदा संयति तैलधौते । अन्यान्यमाच्छादयता महारयैर्मद्राधिपचापि युधिष्ठिस्य । ततस्तु वर्ण समरे महारया परस्परस्यान्तरमोक्षमाण । म श विव्ययतुपोत्तमा महावली शत्रुभिरप्रधृथया । नयोधनातलनि.खनो महान् महेन्द्रवज्राभनितुल्यनिःम्वनः । परस्परं वाएगणैर्महात्मनो: प्रकर्षतामद्रपपाण्डवीरयोः । तो घेरतुळशिराप्रकाश महावनेष्वामिपद्धिनाविव । विपाणिनी नागवराविवाभी नतवतुः संयुगजातदो। ततस्तु मद्राधिपति महात्मा युधिष्ठिरं भीमवलं प्रग्टया विव्याध वो इदयेऽतिवगं घरेण सूर्यानिममप्रमेण । ततोऽतिविद्धा ऽथ युधिष्ठिरोऽपि सुसंप्रयुक्रेन परेण राजन् । जघान मद्राधिपति महात्मा मुदश्च लेभे सूर्यभः कुरूणा । नतो मूहतादिव पार्थिवेन्द्रो लब्धा संज्ञा क्रोधसंरक्रनेत्र । भतेन पार्थ लरितो जघान सहस्रनेत्र प्रतिमप्रभावः । बरंस्ततो धर्ममतो महात्मा अन्यस्य कोपानवमि. पृपत्कै । भित्ला चोरम्तापनीयञ्च वम जघान पशिस्तपः प्रपत्कः ततस्तु मद्राधिपति: महष्टा धनुर्णिशय व्यसृजत् पृषत्वान् । दाभ्या शराभ्याच तथैव राजधिछेद चापं कुरुपुनवस्य । नवं ततोऽन्यत् समरे प्रग्टह्य राजा धनुर्घोरतरं महात्मा । शल्य हि विद्याध भर. समन्तात यया महेन्द्री नमुचिं - 4 पिताये। E ततस्तु शल्या नवभिः पृपत्कै मन्य राजन युधिष्ठिरस्य । निम्त्य रोको पटुवर्मणो तपोर्बिदारयामाम भुजा महात्मा । ततोऽपरेण ज्वलनार्कलेजमा तुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ। छपय तस्यैव जघान सूतं पद्भिः मर. मेो ऽभिमुख पपात । मद्राधिपयापि युधिष्ठिरस्य शरेयतभिर्निजघान बाहान्। वाहांय हत्वा व्यकरोन्महात्मा योधयं धर्मसुतस्य राजः। तथा छते राजनि भोममेना मद्राधिपस्याह तता महात्मा । छित्त्वा धनुवंगवता मरेण दाभ्यामविध्यत् मुभृशं नरेन्द्र। नथा परेणास्य जहार यन्तुः कायाछिरः मन्त्रहनीयमध्यात् । जघान चान्यांथतुरः सुयोघं तथा भृशं कुपितो भीम भेन.' तमयणी. सर्वधनुर्द्धराणामेकञ्चरनं समरे ऽतिवेग : भीमः मतेन व्यकिरच्छराणा माद्रीपुचः महदेवस्तथैव। त: मायकैमोहितं वीच्य भय भीमः परैरस्य चकर्त्त वर्ष । स भीममेनेन निछत्तवर्मा मद्राधिपयर्म महसतारं । प्रग्टहा सरञ्च रयान्महात्मा.. प्रस्कन्ध कुन्तीमतमभ्यधावत् । छित्त्वा रथेषां नकुलस्य मोऽय युधिष्ठिर भीमपलाऽभ्य धावत्। तश्चापि राजानमयोत्पतन्नं युद्ध यथैवान्तकमापनन्तं धृष्टद्युम्रो द्रौपदेयाः मिखण्डी मिनेच नप्ता महमा परोयुः । प्रयाऽस्य चम्भाप्रतिम न्यशन्तोमा महात्मा नवभिः पृथत्त.। सदय भनिचकन मुष्टी नदन् मघटम्तव भैन्यमधे। तन कर्म भोमस्य समीच्य घटान्त पाण्डवाना प्रवग रयौपाः। नादञ्च चशमुम्मयन्तः पद्धांय मयिमविकामान् । तेनाथ भब्देन विभीषणेन तयाऽभिगुप्त बलमाधृय । कान्दिग्भूतं रुधिरणेविता विमजकल्पञ्च नदा विपन्न । म मराजः महमाऽवकोपी भीमायगः पाण्डवयोधमुख्यैः । युधिष्ठिरस्वाभिमुजवन सिंहों यया म्टगतो: प्रयानः। स धर्मराजो निहतायसूतः क्रोधेन दीप्तो ज्वलनप्रकामः । दृष्ट्वा तु मद्राधिपतिञ्च वर्ष ममभ्यधावन्नमरि बरना गोविन्दवाक्यं वरित विचिन्य दो मर्ति मन्यविनाभनाय। सधर्मराजा निहतावरतो रये तिला -- ·॥ श्रीमहाभारत [पध्याय १७॥ तचापि शल्यस्य निशम्य कम महात्मनो भागमयावशिष्टं । सत्वा मनः शल्यवधे महापमा ययोतनिन्द्रावरजस्य चक्रे। स धर्मरजिा मणिहेमदण्डा जग्राह शक्ति कनकप्रकाशा । नेवे च दीप्ते सहसा विऋत्य मद्राधिपं क्रुद्धमना.निरैचत् । निरीक्षितो जैसा नरदेवराज्ञा पूतात्मना निहतकल्मषेण । श्रामीन यद्भस्ममान्मद्रराजस्तदद्भुतं ने प्रतिभाति राजन् । ततस्तु शक्ति रुचिरोगदण्डा मणिप्रवेकोज्ज्वलिता प्रदीप्तां। चिकेप वेगात्सुभृशं महात्मा मद्राधिपाय प्रवरः कुरूणां । दीप्तामयैनी महता वलेन मविस्फुलिङ्गा सहसा पतन्ती । प्रेवन्त सधै कुरव. समेता दिवो युगान्ने महतीमिवोला । तो कालरात्रीनिव पाशहस्ता यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपा । स ब्रह्मदण्डप्रतिमाममोघी समज यत्ता युधि धर्मराजः । गन्धरगयामनपानभाजनैरभ्यर्थिती पाण्डुसुतैः प्रयत्नात् । सम्वतकानिप्रतिमा बलन्ती कृत्यामथावाङ्गिरसीमिवोयां । ईशानहताः प्रतिनिर्मिती तां लदा रिभ्रूणामसदेवभयो । भूम्यन्तरीचादिजलाशयानि प्रग्टह्य भूतानि निहन्तुमीयां । घण्टापताकामणिवज्रनाला वैदूर्यचिंचा तपनीयदण्डा। त्वष्ट्रा प्रयत्नानियमेन क्लप्ता ब्रह्मदिपामन्तकरीमभोपी। वत्तप्रयत्नादधिरूढवेगा मन्त्रैश्च घोरैरभिमन्य यानात् । ससर्ज मार्गेण च ती बरेण वधाय मद्राधिपतेस्तदानों। तो ऽसि पापेत्यभिगनमानो स्ट्रो ऽन्धकायान्तकरं यथेषु । प्रसार्य बाई सुदृढ सुपाणिं क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराजः। तां सर्वभक्त्या प्रहिता मुशक्ति युधिष्ठिरेणाप्रतिकार्यवीर्या । प्रतिग्रहायाभिननई शल्यः सम्यग्घुताममिरिवाज्यधारी। मा तस्य ममाणि विदार्थ शचमुरो विशालञ्च तथैव भित्त्वा । विवेश गा तोयमिवाप्रमका यशो विशाल नृपतेथे हन्ती। नामाशिकर्णस्यविनि सतेन प्रस्यन्दता च व्रणसम्भवेन। मसिनगात्रो रुधिरेण मोऽभूत् प्रौचा यथा स्कन्दहतो महाद्रिः। प्रमार्य पाठ च रथाहतो गां मच्छिन्नवा कुरुनन्दनेन । महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा वजाहत ग्टङ्गमिवाचलस्य । बाह प्रमाभिमुपे धर्मराजम्य मद्रराट् । नतो निपतितोभमिमिन्द्रध्वज वोच्छितः । म तया भिन्नमाङ्को रुधिरेण समुचितः। प्रत्युद्गत इव प्रेम्णा भूम्या म नरपुङ्गवः । प्रियया कान्तया कान्त पतमान इयोरमि। चिरंभुका वमुमती प्रिया कान्तामिव प्रभुः। : सबरः समाधिय प्रमुप्त इव चाभवत् । धर्गये धमात्मना युद्धे निहता धर्मसनुना। सम्यग्वुत इव म्बियः प्रशान्तोऽग्निरिवाध्वरे । प्रत्या विभिन्न पदयं विप्रविद्धायुधध्वतं। प्रान्तमपि मद्रेम नमो विमुधति। ततो युधिष्ठिरयापमादायेन्द्रधनु,प्रभं। प्यमद्विषतः मस्ये मगराडिव पनगान् । देहान् मुनिमितपरिषणां नाशयत् सणात्। मतः पार्थ गणोपरावृताः मैनिकासाव। निमीसितापा: दिवन्तो भृभमन्यान्यमर्दिताः । पानी पिर देशभिवायुधजीविताः । नत गन्धे निपनिने महराभानुभो युवा। भातुम् गुणे. मपरयो पाण्डवमभ्ययात्। वियाधच नठा नारा भिरखरन्। तिरूपति भातयिको(दुर्भदः । रियाधागे, पद्विधर्मराजस्लरधिव। काग्वाय निघेर पुरादापमा पर नतोऽस्य दोयमानेन माटेन मितेन । अपवर्तमाम मनापारमितामे पतमान मिरो रयान्। एप्पपमा पनन् वरिवाना तिस्थापभोपनु मरोरं पनितं रचा। १५ , ·अध्याय १७॥१] ॥ शल्यपर्व॥ २२३ ८१८ . रधिरेण च सिंक्रानं दृष्ट्वा मैन्यमभञ्यत । विचित्रकवचे तस्मिन् इते मद्रनृपानुजे । ११. हाहाकारं प्रकुवाणा. कुरवो विप्रदुइवः । भल्यानुन हतं दृष्ट्वा तावकारस्यजीविताः । विवेसु पाण्डवभयाद्रजोवस्तास्तदा भृशं । तास्तथा भन्यमानास्त कारवान् भरतर्षभ। शिननता किरन् वाणैरभ्यवर्तत सात्यकिः । तमायान्तं महेष्वासमप्रधृथ्वं दुरामद। हार्दिक्यस्तरिता राजन् प्रत्ययवादभीतवत् । ना समेता महात्मानी वार्णयावपराजिती। हार्दिक्यः मात्यकियेव सिंहाविव बलोत्कटा। पुििबमलाभामैग्छादयन्ता परस्पर । अििभरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभो । चापमार्गवलोभूनान् मार्गणन् वृष्णिमिहयोः । श्राकामगानपश्याम पतङ्गानिव योगान् । भात्यकिं दशभिर्विद्धाइयायास्य विभि. मेरैः । चापमैकेन चिच्छेद हार्दिक्या नतपर्वणा । त निधत्तं धनु श्रेष्ठमपास्य शिनिपुङ्गवः। अन्यदादत्त वेगेन वैगवत्तरमायुधं । तदादाय धनु श्रेष्ठ बरिष्ठ. सर्वधन्विना । हार्दिक दभिधाणे. प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । ततो रथं युगेपाच किया भल्ले मसंयतेः । अश्वास्तस्यावधीतूईमुभी च पार्णिमारयो। ततस्तं विरयं दृष्ट्वा कप. भारदत. प्रभो। अपोवाह तत विप्ररथमारोप्य वीर्यवान्। मद्रराजे हते राजन् विरथे कृतवर्मणि । दुर्योधनवलं मय पुनरामोत् पराभुखं । तत्परे मान्वबुधन्त मैन्य च रजसा कृते । बलव इतभूयिष्ठ नत्तदामोन् परामुखं । ततो मुहात्तेऽपयवा भाम समुत्थितं। विविधैः भोणितलाव. प्रमिक पुरुषर्षभ। ततो दुर्योधना दृष्ट्वा भग्नच वजनन्तिकात् । भवेनापतत. पार्थानेक. सर्वानवारयत्। पाण्डवान् भरयान्दृष्ट्वा धृष्टद्युषच्च पार्षत। • भानन्य दुराधर्ष मिनबाणैरवायत्। परे नान्यवर्तन्त मा मृत्युमिगगते । श्रयान्य रयमास्साय हार्दिक्योऽपि न्यवर्तत। ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाण महारय. पतुर्भिनिधानाग्यान् पविभि. कृतवर्मण, । दिव्याध गौतमचापि पनि मुतेजन । अश्वत्थामा तथा राभा हताश्व विरथोतं । तमोवाइ हार्दिक्यं स्वरयेन युधिष्ठिरान् ! तत. भारदत पनि प्रत्यवियाधितिरं। विव्याध चायानिमितस्तयाऽयामि शिलीमुख' । एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत । तव दुर्मलिते राजन् सहपुत्रस्य भारत। नगिन् मईयासपरे विभस्ते मङ्गाममध्ये कुरुपवना पार्था ममता परममइया महान् प्रदभुतमीच्य मन्य। पुधिष्ठिरध प्रथमंसराजी पुरा छते हचर्वधे येयन्द्र । चायं नानाविधवाद्यभम्दान् निनादयना वसुधा ममन्तार। रतियोमहाभारत भयपनि मन्त्रावधे सप्तदशोऽध्यायः ॥१०॥ ॥ मध्रय उवाच ॥ यस्योप निहते राजन् मद्ररानपदानुगा । रया. सपमता वोरा निळयुर्वहता पनात्। दुर्योधनस्त दिरदमावयाचनमनिभं । करेस पियमाणेन वोचमानय पामरः। न गन्नयन गन्तव्यमिति महानवारयत् । दुर्योधनेन ते वोरा वार्थमायाः पुनः पुनः। युधिधिरं निधामन्तः पाडूना प्राविभइना नेतरा महाराज छापित्ताय योधने। ।

·॥श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय ११ , - . धनु शब्दं महत् कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवैः। युवा च निहतं भल्यं भल्यपुत्रञ्च पीडितं । मद्रराजप्रिये युनर्मिट्रकाण महारथैः । श्राजगाम ततः पार्थो गाण्डो विविपन् धनुः । पूरयवयघोषेण दिश' सा महारथः । ततोऽर्जुनय भीमच माद्रीपुत्ती च पाण्डवा । सात्यकिय नरव्याघो द्रौपदेयाश्च सर्वशः। धृयुटवः शिखण्डो च पाञ्चालाः सह सोमकः । युधिष्ठिरं परीसन्तः समन्तात्पर्यवारयन् । तेसमन्तात्परिकृताः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः। चोभयन्ति स्म सेना तां मकराः सागरं यथा। वृक्षानिव महावानाः कम्पयन्ति मनावकान्। पुरोवातेन गनेव चोभमाणा महानदी। श्रदोभ्यत तदा राजन् पाण्डूना ध्वजिनी पुनः । प्रस्कन्ध मेनी महती महात्मानो महारथाः । वहवयुगस्तव क स राजा युधिष्ठिरः। धातरो वाऽस्य ते पहारा दृश्यन्त नेइ केचन । धृष्टद्युवाऽयं मैनयो द्रौपदेयाय मशः। पाञ्चालाय महावीः शिखण्डो च महारथः। एवं तान् वादिनः शूरान् द्रौपदेया महारथाः। अभ्यामन् युयुधानय मद्रराजपदानुगान् । चमिथिताः केचित् केचिच्छिवर्महाध्वजः। प्रत्यपश्यन्त ममेरे तावका निहताः परैः। पालाम्य पाण्डवान् युद्धे योधान् राजन् समन्ततः। वार्थमाणा ययुगात् पुत्रेण तव भारत। दुर्योधनस्तु तान् वीरान् वारयामाम मात्तयन्।। न चास्य मायनं केचित् तब चर्भहारयाः। ततो गान्धारराजस्य पुत्र. भकुनिरवीत्। दुयाधनं महाराज वचनं वचनवमः । किं नः सम्प्रेवमाणना मद्राण हन्यते वलं। न युक्रमेतत् समरे लपि मिष्ठति भारत। सहितयापि पाडव्यमियेष ममयः कृतः । श्रय कमात् परानेर प्रतो मर्पयतेऽनघ। ॥दुयोधन उवाच ॥ वार्यमाणा मया पूर्व नेते पकुर्वा मम । रते विनिहताः मध्य प्रस्कनाः पाण्डवाहिनौं । । प्रबुनिस्वाच ॥ न भर्सः बामनं वोरा रपे कुर्भधमर्पिताः । असं कोर्द्धन तथा नायं काल उपेरित। याम. मर्ने च सम्भूय पवागिरथकुचरा. । परिचालु महेवामान्मराजपदानुगान् । चन्यान्य परिरपाम यवेन महता नृपों एवं मम्मे तु मशिभ्य प्रययुयंत्र मैनिकाः । एपमुकततो राजा बनेन महता रतः। प्रययो पिंहनादेन कम्पयविर मेदिनी। हत वियत समीत प्रहरवं निधन्ना । दरयामोजमुमः मम्दसर मैन्यम्य भारत। पापान र दृष्ट्या महराजपदानुगान् । परितानन्यवन गुम्ममास्याय मधम । नमुनाणे गोरा रस्तासि विशारत। निहताः प्रत्यस्यन्त महराजपदानुगाः । मनोम पश्चातामा रकमद्रासासिनः । टा. दिसापिसारसमर्मम् मरिमा परे। दिमानियन्यानि समस्यामा पपात मातो पाखा मयनादिव्यमण्नात्। गाय नियमहारथैः । चनियनित पदयाभवसभरा। V.. मानयतन मन मारा पोपासप राधिरे। साद दिलाएगा। रचाई पिरारापदिशमिश्चमः । (५ , to ·अध्याय १९८1] ॥ शल्यपर्व। २१५ - स । तब तत्रव्यदृश्यन्त योन. निष्टाः स्मवाजिनः । रयिनः पतमानाय दृश्यन्ते स्म नरोत्तम । गगनात्प्रत्युताः सिद्धा. पुस्थानामिव संवये । निहतेषु च शरेषु मद्रराजानुगेषु वै। अमानापततयापि दृष्ट्वा पार्था महारथाः । अश्ववर्तन्त वेगेन जयग्टद्धाः प्रहारिणः । मणमब्दरवान छत्वा विमित्रान् मद्यनि.खनैः। अस्मास्तु पुनरामाद्य लन्धलक्ष्याः प्रहारिणः । भरामनानि धुन्चानाः सिंहनादान् प्रचुकुम । ततो इतमभिप्रेक्ष्य मद्रराजवलं महत्। मद्रराजच समरे दृष्ट्वा शरं निपातितं । दुर्योधनबल सर्व पुनरामोत्परामुखं । स्थ्यमानं महाराज पाण्डवैर्जितकामिभिः । दिशो भेजेऽय सम्भान्नं त्रामितं दृढधन्विभिः । इति श्रीमहाभारते भन्यपर्वणि सद्यलयुद्धे अष्टादशोऽध्यायः॥ १८॥ ' भनय उवाच ॥ पातिते युधि दुई मद्रराजे महारथे । तावकास्तव पुत्राय प्रायशो विमुखाऽभवन । वणिजो नावि भग्नायां यथाऽगाधेऽसवेऽहवे । श्रपारपारमिच्छन्ता हतेशरे महात्मना । मद्रराजे महाराज विवस्ताः शरविवताः। अनाया नाथमिचन्नो मृगाः मिहार्दिना दूव । वृषा यया भनटङ्गा भोर्षदन्ना यथा गनाः । मध्याहे प्रत्यपायाम निर्जिताऽजातशत्रुणा। न मन्धातुमनीकानि न च राजन् पराक्रमे । आमोबुद्धिति मन्ये भयो योधस्य कस्यचित् । भीमे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च भारत । यहु खं तव योधानी भयचासोविशाम्पते । तद्भयं स च न शोको भय एवाभ्यवर्तत । निराशायजये तस्मिन् हते मल्ये महारथे।, इतप्रवीरा विश्वस्ता निकत्ताय मितः शरैः । मद्रराजे इते राजन् योधास्त प्राद्रवन भयात् । प्रधानन्ये गजानन्ये रयानन्ये महारथाः। प्रारा जवमम्पनाः पादाताः पाद्रवंशया। दिसाहसाय मातमा गिरिरूपाः प्रहारिणः । संप्राद्रवन हते मन्ये अडगगुष्ठनोदिताः। तेरणाद्भरतयेष्ठ तावकाः प्राद्वन् दिशः । धावतचाप्यपए श्वसमानान् भराहतान् । तान् प्रभमान तान्दृष्ट्वा हतोत्साहान् पराजितान् । अभ्यद्रवन्त पाशाला: पाण्डवाय जयैषिणः । वाणभन्दरवायैव सिंहनादाश्च पुष्कला.। गहमब्दय राणा दारुणः समपद्यत । दृष्ट्वा तु कौरवं मैन्यं भयत्रस्तं मविटुनं। अन्योन्य समभाषन्त पाचाला; पाइदैमह । अद्य राजा मत्यरातिईनामिवो युधिष्ठिरः। अद्य दुर्योधनो दोनो दोप्तया नृपतिश्रिया। प्रय युवा हत पुन एतरा जनेश्वरः । विज्ञल. पतितो भूमा किलिपं मतिपद्यतां । अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थ मर्दधन्विनी । अमामन्तु दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापछत्। प्रय छत्तुर्वचः सत्यं विज्ञानातु महीपति । श्रद्यप्रति पार्थव प्रेयभूत उपाचरन् । विज्ञानातु नृपो दुपयत् प्राप्त पाएनन्दनैः। अद्य कृष्णस्य माहात्म्य ज्ञानातु स महोपतिः । अद्यार्जुनधनु|पं घोरं जानात मयुगे। अखाणाक्ष यस मन् पाडाय यसमाइये। अप शास्यन्ति भोमस्य बनं पोर महात्मनः । हते दुर्योधन युद्धे मासरे बल। यत्यतं भीमसेनेन दुःशासनबधे नदा । नान्यः कनाऽस्ति लोकेग्मिन्यते भीमानमहायनात।

·। थीमहाभारत [अध्याय १८ - . अद्य ज्यष्ठस्य जानीता पाण्डवस्य पराक्रम । मद्रराजं हतं श्रुला देवैरपि सुदुःसहं । अद्य ज्ञास्यति सङ्गामे माद्रीपुत्ती सुदुःसहौ। निहते सौबले वोरे गान्धारेषु च सर्वशः ।। कथं जया न तेषां स्याषा योद्धा धनञ्जय । सात्यकिर्भीमसेनय घटद्युम्नश्च पार्यतः। द्रौपद्यास्तनया. पञ्च माद्रीपुत्रा च पाण्डवौ । शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः। येषाञ्च जगतो नाथ नाथ कृष्ण जनार्दन.। कयं तेषां जयो नस्याद्यपी धर्मो व्यपाश्रयः । भीमं द्रोणञ्च कर्णश्च मद्रराजानमेव च । श्रयान्यान् नृपतीन् वीरान् शतशोऽय सहस्रशः । कोऽन्य. शक्नो रणे तुमृते पार्याधुधिष्ठिरात् । यस्य नाथा दृषीकेश. सदा सत्ययशोनिधिः ।, इत्येवं वदमानास्ते इंषण महता युताः । प्रभमास्तावकान् योधान् प्रदृष्टाः पृष्ठतोऽन्वयुः । धनञ्चयो रयानीकमभ्यवर्त्तत वीर्यवान् । माद्रीपुत्रा च शकुनि सात्यकिश्च महारथः । नान् प्रेक्ष्य द्रवत. सर्वान् भीमसेनभयार्दितान् । दुर्योधनस्तदा सूतमंत्रवीदिरमयनिवा मामतिक्रमते पार्यो धनुष्याणिरवस्थितः । जघने सर्वसैन्याना ममाश्वान् प्रतिपादय। जघने युध्यमानं हि कानेया माधनञ्जयः । नात्महेदभ्यतिक्रान्तु वेलामिव महोदधिः।' पग्य सैन्यं महत् सूत पाण्डवैः समभिद्रुतं । सैन्यरेणुं समुद्भूतं पश्यंखेनं समन्ततः । सिंहनादाय बहुशः श्टणु घारान्महाभयान् । तस्माद्यादि शनैः सूत जघन परिपालयन्। मयि स्थिते च ममरे निरुद्धेषु च पाण्डुपु । पुनरावर्त्तते मामक वलमोजसा। तत् श्रुला तव पुत्रस्थ शरार्य्यसदृशं वचः । सारयिमसम्छन्नान् शनैरश्वानचादयत्। गजाश्वरथिभिनास्यतात्मानं पदातय. । एकविधतिमाहस्राः संयुगायावतस्थिरे। नानादेशसमुद्भूना नानानगरवामिनः । अवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्ता महद्यशः । नेपामापतता नव संघटाना परस्परं। मम्मईः सुमहान् जजे घोररूपो भयानक.। भीमसेनस्तदा राजन् घरद्युपश पार्यत.। बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्यानवारयन् । भीममेवाभ्यवर्तन्त रणेऽन्ये तु पदातयः । मखेडास्पाटमपटा वोरलोकं यियासव । प्रासाद्य भीमभेनन्तु संरथा युद्धदुर्मदाः। धाराष्ट्र विनेदुर्हि नान्यामकययत् कथा। परिवार्य रणे मोमं निजामुने समन्ततः । म वध्यमानः समरे पदातिगमंहत । म पचान नत स्यानान्मनाक इव पर्वत । ते तमुद्धा महाराज पाण्डवाना महारथाः। निग्रहीतुं पता हि पौधायान्यानवारयन्। यत रणे भीमस्तदा पर्यवस्थितः। धोऽवतीर्थ रयाल पदानिः ममवस्थितः। मानरूपपरिचा प्रसन्न महतो गदी। पपीतावकान् योधान्दण्डपाणिरिवान्ता । विप्रशीनरथायरास्तानमधीन पुरुषर्षभः। स्पमितिमाहपान पदातोम् ममपोययत् । इला नत्पुरुषानोक भीम.मयाराम.। पृथ्वं पुरस्य न पिप्रत्यायत । पादाता निहता भगोमियरे रुधिराषिताः। पयास गनिन फर्षिकारा: सुषुप्पिताः। मानाभणममायुका मानाकुसारिणः ।। maa ·ययाय १८१२.1] ॥ शत्यपर्व A - नानाजात्या हतास्तव नानादेशसमागताः। पताकाध्वजमम्पत्रं पदातीनां महइन्न । निवृत्तं विवमा रौद्रं घोररूपं भयावहं । युधिष्ठिरपुरोगाय सहसैन्या महारथाः। अभ्यधावन्महात्मानं पुत्रं दुर्योधनं तव । ते सर्वे तावकान् दृष्ट्वा महेष्वासान् पराभुषान् । नात्यवर्तन्त ने पुत्वं वेलेव मकरालयां तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पापं । यदेकं महिता' पार्थो न भेकुरतिवर्तितुं। नातिदूरापयानन्तु कृतबुद्धि पलायने । दुर्योधन. वकं सैन्धमत्रवोद्गविक्षतं । न त देश प्रपश्यामि एथिव्यां पर्वतेषु वा । यत्र यातान वो इन्युः पाण्डवा. किं स्तेन कः । अल्पञ्च वत्तमेतेया कृष्णा च भूपवित्रता। यदि सर्वेऽच तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत् । विप्रयातास्तु वो भित्रान् पाण्डवा. शतविप्रियाः। अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयानः समरे बधः । ग्टएखन्तु पत्रिया. सर्च यावन्तोऽच समागताः । यदा शरञ्च भीरच मारयत्यन्तक. सदा । को नु मूढो न युध्येत पुरुष. वत्रियो ध्रुवं। यो नो भीमसेनस्य बुद्धस्याभिमुखे स्थित । मुखः भाङ्गामिको मृत्यु. क्षत्रधर्मेण युध्यता । मय॑नावश्यमन्तव्यं ग्रहेष्वपि कदाचन । युध्यतः वनधर्मेण मृत्युरेष समातन.। जिलेह मुखमाप्नोति हत. प्रेत्य महत् फल। नयुद्धधर्मान् श्रेयान् वै पन्थाः खर्गस्य कौरवाः । अचिरेणार्जितान् लोकान् हतो युद्धे समजुत। श्रुत्वा तवचनं नस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः । पुनरेवाभ्यवर्त्तन्त पाण्डवानाततायिनः । नानापतत स्वार व्यूढानोकाः महारिणः। प्रत्युद्ययुस्तदा पार्या जयग्टद्धाः प्रमन्यव । धमन्नयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान् । विश्रुत चिपु लोकेषु व्यापिन गाण्डिवं धनु.। माद्रीपुची च प्रकुनि मात्यकिय महाबल.। जवेनाभ्यपतन इष्टा यतो वै तावकं वलं । इति श्रीमहाभारते शन्यपर्वणि मकुलयुद्धे ऊनविंशोऽध्यायः ॥१८॥ ॥ मञ्जय उवाच ।। मनिवृत्ते जनौघे तु भालो चेजगणाधिपः । अभ्यवतन संकुद्ध पाण्डवानां महद्दल आस्याय सुमहानागे अभिनं पर्वतोपन । दृप्तमरावतप्रख्यममित्रगणमर्दन । योऽसौ महान् भद्रकुले प्रसूत. सम्यूजितीधार्तराष्ट्रेण नित्या मुकल्पित भास्वविनिथयज्ञे भदोपवाझ. ममरेषु राजन् । तमास्थितो राजबरो बभूव ययोदयम्य मविता क्षपान्ते।मतेन नागप्रवरेण राजन्नभ्युद्यया पाण्डुसुतान् समेतान् । भिनेः पृषकैबिंददार वेगमेहेन्द्रवज्रपतिमः सपोरेः । ततः भरान् वै विटजन् महारणे योधीय राजन्नयता यमालये। नास्यान्तरं ददृशः स्खे परेवा यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः रेरावणस्यस्य चमूर्विमद दैत्या. पुरा वासदस्थर राजन् । ते पाण्डवा मोमका. एञ्चयाय नमेकनागं ददृश्य समन्तात् । महसमा वै विचरन्तमेकं यथा महेन्द्रस्य गज समीपे । मद्रायमाणन्नु बलं परेषा परीतकल्प विवमी ममन्तात् । न चाइतस्ये ममरे भृभं भयादिमईमानन्तु परस्परं तदा । ततः प्रभग्ना सहसा महाचमू सा पाण्डवी तेन नराधिपेन । दिनयतसः महमा प्रधापिता गमेन्द्रवेगं तमपारयन्ती । दृष्ट्या पता वेगवतीं मभना समे लदीया युधि योधमुख्याः । सम्पूजयस्ते तु नराधिपं तं दश्य प्रवान् अभिमन्त्रि कामान् । . ३ २५ ·११८ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [पध्याय २०१२१॥ श्रुला निनादं वय कारवाणां हर्षादिमुक्त महशत शब्दैः । सेनापति. पाण्डवसृञ्जयानां पाञ्चालपुत्लो मम्मन भाषितं । ततस्तु तं वै दिरदं महात्मा प्रत्युद्यया त्वरमाणे जयाय । जम्मा यथा शक्रसमागमा नागेन्द्रमैरावणमिन्द्रवाह्यं । तमापतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा पाञ्चालपुत्तं थुधि राजसिंहः। तं वै दिप प्रेषयामास पूर्ण बधाय राजन् द्रुपदात्मजस्य । सतं दिपेन्द्र महमापतन्तमविध्यदमिप्रतिमै. पृषकैः । कर्मारधौनिमितैलगिनीराचमुख्यैस्त्रिभिरुयवेगे। ततोऽ परान् पञ्च भितान्महात्मा नाराचमुख्यान् विसमज कुम्भे । म तैस्तु विद्धः परमद्विपो रणे तदा परावृत्त्य भूषण प्रदुद्रुवे। नागराज महमा प्रणुन विद्राव्यमाणं विनिवर्ण शाल्च. 1 ताबाहुः प्रेषयामास पूर्ण पाश्चालराजस्य सुतं प्रदिश्य। दृष्ट्वापतन्तं सहसा तु नागं सृष्टद्युम्नः खरथाच्छीघ्रमेव । गदा प्रग्टद्योगजवेन वीरो भूमिं प्रपन्नो भयविकलाङ्गः। मतं रथं हेमविभूषिताङ्गं माग्यं मस्तं महमा विम्मृद्य । उलिप्य हस्तेन नदन्महादिपो विपाथयामास वसुन्धरातले। पाञ्चालराजस्य सुतञ्च दृष्ट्वा तदाऽदित नागवरेण तेन । नमभ्यधावत्सहसा जवेन भीमः शिखण्डी च शिनेय नप्ता । परिश्च वेगं महसा निग्रा तस्याभितो झापततो गजस्य । स संग्टहीतो रथिभिर्गो व चचाल तेवाय॑माणच संख्ये। ततः पृषत्कान् प्रववर्ष राजा सूर्यो यथा रश्मिजालान् समन्तात्। तैराशगर्बध्यमाना रथौघाः प्रदुद्रुवु. महितास्तत्र तत्र । तत्कर्म माल्यस्य समीक्ष्य सबै पाञ्चालमत्स्या नृप सञ्जयाश्च । हाहाकारैनादयन्तश्च सर्वे दिपं समन्तात् रुरुधुनराग्या. । पाञ्चालपुत्तस्वरितय हो गदां प्रग्टह्याचलग्टङ्गकल्पा । ससम्भमै भारतशत्रुधाती जवेन वोरो ऽनुममार नागं । नतस्तु नाग धरोधराभं मदं सवन्तं जलदप्रकाशं । गदा समासाद्य सृजधान पाञ्चालराजस्य सुतस्तरखी। भभिन्नकुम्भ. सहसा विनद्य मुखात्प्रभुतं क्षत विमुञ्चन्। पपात नागो धरणीधराभः तितिप्रकम्पाचलितो यथाऽद्रिः। निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्र शाहायते तव पुत्त्रस्य मैन्ये । स शाल्चराजस्य शिनिप्रवीरो जहार भलेन शिरः शितेन । छत्तात्तमानेो युधि मात्वतेन पतात भूमी सह नागगज्ञा । यथा ऽद्रिग्टङ्गं समहत् प्रणुवं वज्रण देवाधिपचोदितेन । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि भाववधे विंशतितमोऽध्यायः ॥ २० ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तस्मिंस्तु निहते झरे पापे समितिमोभने । तवाभञ्यद्दल वेगादातेनेव महाद्रुमः । नत् प्रभम वसं दृष्ट्वा कृतवर्मा महारथ । दधार समरे शरः अत्रुसैन्यं महाबलः। मविवृत्तानु ने शारा दृष्ट्वा साचतमाहवे। भेलापमं स्थित राजन् कोर्थमार्थ शरैर्युधि। नतः प्रवडते युद्धं कुरूणां पाण्डवे. सह । निहत्ताना महाराज मृत्यु छत्वा निवर्जना नवायथ्यमभयुद्ध सात्वतस्य पर सह । यदेको वारयामास पाण्डुसेना दुरासदा। नेपामन्योन्यमुपदा छते कर्मणि दुष्करे। सिंहनादः प्रष्टाना दिवस्पृक् मुमहानभूत् । नेम मध्देन विवस्ता: पाचाला भरतर्षभाभिनेता महारारम्पपद्यत सात्यकिः। सपमासाप रामानं चमकोति महासं। सप्तभिनिर्मितवाणैरनयद्यमसादनं । नमापान महामा प्रविपन्न शितान् भरान् । अवनाभ्यपतद्धीमान् हार्दिक्या मिनिपुगवं। मामताना महावीया विना रथिनां परी अन्यान्यमभिधावता भयप्रपरधारिण। पारामा पायालयाधायान्ये मृपोत्तमाः । प्रेक्षकाः समपद्यन्त नयोपोर समागमे । - ·अध्याय २१ २२11 शल्यपर्व नाराचवत्सदन्तय वृश्चन्धकमहारयो। अभिजन्नतुरन्योन्यं प्रदृष्टाविव कुचरी। चरन्ता विविधान् मागीन् हार्दिक्यायनिपुग्यौ । मुहरन्नहितार्दता वाणदृश्या परस्परं । चापवेगवलोद्भूतान् मार्गणन् वृष्णिसिंहयोः । श्राकाये समपश्याम पतङ्गानिव बोधगान्। नमेकं सत्यकर्माणमासाद्य इदिकात्मनः । अविश्वविधितैबायतुर्भियतरो इयान्। म दीर्घबाडः संयुद्धम्नोत्रादित इव दिपः। अटाभिः छतवर्माणमविध्यत् परमेषुभिः । ततः पूर्णायतोत्सृष्टः कृतवर्मा मिलामिनः । सात्यकि विभिराहत्य धनुरेकेन चिचिदे। निरुत्तं तनुःश्रेठमपास्य शिनिपुङ्गवः । अन्यदादत्त वेगेन मैनेयः ममरं धनुः । तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनी । श्रारोप्य च महावीर्या महाबुद्धिमहाबलः । अमृथ्यमाणे धनुषश्छेदन कृतवर्मणः । ततो राजन् महेवामः कृतवर्माणमभ्ययात्। ततस्तु निमितैणिभिः धिनिपुङ्गवः । जघान सूतमश्वांश्च ध्वजञ्च कृतवर्मणः । ततो राजन्महेष्वामः कृतवर्मा महारयः । इतान्धसूतं संप्रेक्ष्य रथं हेमपरिष्कृत। रोपेण महतावियः शलमुद्यम्य मारिप। चिप भुजबेगेन निघांमः मिनिपुर। तसं मानतो माजी निर्भिय निमितः भरैः । चूर्णितं पातयामाम मोहयषिव माधवं । ननोऽपरेण भलेन सोनं ममताडयत् । स युद्धे युयुधानेन हतायो हतमारथिः । कृतवाना कृतास्त्रेण धरणीमन्वपद्यत । तस्मिन् मात्यकिना वीरेदैरथे विरयाशते । समपद्यत मञ्षा मैन्यानां सुमहद्भया पुत्रस्य तव चात्ययं विषादः ममजायत । इतरते हताश्वे तु विरये कृतवर्मणि हताश्वञ्च ममालक्ष्य हतसूतमरिन्दमा अभ्यधावत् सपा राजन् जिघांमः मिनिपुङ्गवं । तमारोप्य रयोपम्ये मिषतां सर्वधन्विनी।। प्रपोवाह महापाई वर्णमायोधनादपि । भैनेयाधिष्ठित राजन् विरथे छतवर्मणि । दुर्योधनपलं सब पुनरामोत्परामुखं । तत्परे नावबुध्यन्त मैन्येन रजमा हताः। नावकाः प्रद्रुता राजन दुर्योधनमृते नृपं । दुर्योधनम्नु सम्प्रेक्ष्य भय खालमन्तिकात् । अनाभ्यपतत्तूर्ण सार्थको न्यवारयत् । पाडूंय सवान संकुद्धा घष्टद्युपं म पार्षने । विखण्डिन द्रौपदेयान् पाधालानाच ये गया कैकेयान् मोमकचिव सनथानाध मारिए। अमम्भमं दुराधर्षः मितवारवारयत् । अनिष्ठदाहवे यत्तः पुनस्तव महावनः। यथा यो महाननिमन्त्रपूनः प्रतापयन् । तया दुर्योधनो राजा महामे सन्नता ऽभवत् । तंपरेनाभ्यवर्तन मी मृत्युमिराहवे । अयान्यं रथमाम्याय हार्दिक्य. समपयत । रति श्रीमहाभारते अध्यापनपि कारवयापयान एकविमोऽध्याय.॥ २१ ॥ ॥ समय उवाच ॥ पुघन्त ते महाराज रयस्यो रयिनामरः । दुरुसाहो बभी युद्धे ययाद्रः प्रतापवान्। तस्य वायसहसेस प्रच्छन्ना प्रभवन्मही। परांय मिपि वाधाराभिरिव पर्वतान् । मनमोऽस्ति पुमान कयित्पाण्डवानां बतायवे । इयो गो रयो वाऽपि योऽस्त्र वापर विवतः। . .

·१२२ श्रीमहाभारत [अध्याय २२॥ - । 7 - यं यं हि समरे योधं प्रपश्याम विशाम्पते। मम वाणैश्चितोऽभुदै पुत्रेण तव भारत । यथा सैन्येन रजमा समुद्भूतेन वाहिनी । प्रत्यदृश्यत सञ्छन्ना तथा वाणैर्महात्मन । वाणभूतामपस्याम पृथिवीं पृथिवीपते। दुर्योधनेन प्रकृता सिपहस्तेन धन्धिना। नेषु योधसहस्रषु तावकेषु परेषु च । रको दुर्योधनो ह्यासोत म पुमानिति मे मति । तबाहृतमपश्याम तव पुत्स्य विक्रम । यदेन महिता पार्था नाभ्यवर्त्तन्न भारत । युधिष्ठिर शतेनाजी विव्याध भरतर्षभ। भीमसेनञ्च सप्तत्या सहदेवञ्च सप्तभि । नकुलञ्च चतुषश्या पृष्टद्युम्नच्च सप्तभि । सप्तभिर्दोपदेयाश्च बिभिर्विव्याध सात्यकि। धनुचिच्छेद भलेन महवस्य मारिष। तदपास्य धनुग्छिन्न माद्रीपुत्र प्रतापवान् । अभ्यद्रवत राजान प्रग्टच्यान्यन्महानु' । ततो दुर्योधन संख्ये विव्याध दभि शरैः। भकुलय ततो वीरो राजान नवभि भरै । घोररूपैर्महावाणैर्विघ्याध च निनाद च मात्यकिश्चैव राजान भरेणानतपणा। द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजश्च पञ्चभि । अभीत्या भीमसेनय शरैराजानमाईयत् । समन्तात् कीर्थमाणस्तु वाणमधैर्महात्मभि । न पचाल महाराज सर्चमैन्यस्य पश्यत । लाघव सौष्ठवञ्चापि वीर्यचापि महात्मन । अतिसाणि भूतानि ददृश सर्वमानवा । धार्तराष्ट्रा हि राजेन्द्र योधास्तु स्वल्पमन्तरे। अपम्यमाना राजानं पयवतन्त दथिता । नेपामापतता घोरस्तुमुल समपद्यत । जुम्धस्य हि समुद्रस्य प्राउट्काले यथा वन । समासाद्य रणे ते तु राजानमपराजित । प्रत्युद्ययुग्महेष्वासा पाण्डवानाततायिन । भीमसेन रणे क्रुद्ध द्रोणपुचो न्यवारयत् । नानावणिमहाराज प्रमुक्त सर्वतो दिश। प्राज्ञायन्त रणे वोरा न दिन प्रदिपस्तथा। नावुभौ फूरकर्माणावुभौ भारत दुमचा घोररूपमयुध्यता कृतप्रतिफनैषिणो। चासयन्ता दिन सधा ज्यापकठिनत्वचा। भनिम्त रणे वीरो युधिष्ठिरमपीउयत्। तस्यान्वायतुरो इला सवलस्य सुता बलो। नादचकार बलवत् समन्यानि कम्पयन्। एतग्मिनन्तरे वीर राजानमपराजित । अपोवाह रयेसाजी महदेव प्रतापवान । श्रयान्य रयमास्याय धर्मपुत्तो युधिष्ठिर । शकुनि नवनिर्चिद्धा पुनर्विव्याध पञ्चभिः । भनाद घ महानादं प्रयर मधम्बिना । नयुद्धमभवचित्र घोररूपच मारिप । प्रेवता यतिजनन मिदचारणर्मविन । उन्नूकम्त महेवाम नकुन युद्धदुर्भद । घभ्यद्रवदमेयात्मा अरवर्ष समन्तत । तथैव नकुल हर भावसस्य मत रणे। भरवर्षय महना ममन्तात् पर्यवारयत्। ना तब ममरे बोरो कुतपुती महारथौ । पाधयकारसम्येता मानिनेषिण। नयेव स्तवम्माण अमेय अत्रुतापन । योपयम् सामे राम मि मक स्वास्थ । दुयोधनो धनुपिला एग्युपस्य मयुगे। या हिमपान रियानिमित रे । रघुघोऽपि ममरे प्रयन परमायुध। है ११.

·अध्याय २२।२३।] शल्यपर्व २१ 1 - । - २५ राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधविनी । तयोर्युद्धं मइचामोत् संघाम भरतर्षभ। प्रभिन्नयोर्ययामतं मत्तयोर्वनहस्तिनाः। गौतमस्तु रणे क्रुद्धोद्रौपदेयाग्मावलान्। विव्याध बहुभिः शूरः शरै. सनतपर्वभिः । तस्य तरैभवयुवनिन्द्रियैरिव देहिनः । घोररूपमसंहार्य निर्मादमवर्तत। ते च सम्पीडयामासरिन्द्रियाणोव वालिये। •स च तान् प्रतिसंरब्ध. प्रत्ययोधयदाहवे। रवञ्चित्रमभूयुद्धं तस्य नः सह भारत। उत्थायोत्थाय हि यथा देहिनामिन्द्रियैर्बिभी। नराचैव नरै. माई दन्निना दन्तिभिस्तथा।। हया हयै. ममासना रथिना रथिभिः मह । संकुलचाभवद्भूयो घोररूपं विशाम्पते। इदचित्रमिदं घोरमिदं रौद्रमिति प्रभो। युद्धान्यामन् महाराज घोराणि च यहनिच। ने समामाद्य समरे परस्परमरिन्दमाः । विव्यधुश्चैव जप्नुश्च ममासाद्य महाहवे। तेषां शस्त्रसमुद्भूत रज़स्तोत्रमवतन ? वानेन चोइतं राजन धावद्विद्यावमादिभिः । रयनेभिसमुद्भूतं निद्याद्यापि दन्तिनी। रज. मन्ध्याकलिलं दिवाकरपयं ययो रजमा तेन संपतो भास्करो निष्प्रभः कृतः । सञ्छादिताऽभवद्भूमिस्ते च हरा महारथाः । मुहत्तादिव संवृत्तं नीरजस्कं समन्ततः। वीरभोपितसिकायां भूमौ भरतसत्तम । उपाशाम्य ततस्तोत्रं तद्रजो पारदर्शनं । ततोऽपश्यमहं भूयो इन्दयुद्धानि भारत। यथामाणं यथायेठ मध्याले वै सुदारुणं । वर्मणा तब राजेन्द्र व्यदृश्यन्तावता: प्रभाः। शब्दय तुमुलः मझे भराणं पततामभूत्। महावेणुवनस्येव दयमानस्य पर्वते । इति श्रीमहाभारते मन्यपर्वणि संकुलघुद्धे दावियोऽध्यायः ॥ २२ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ वर्तमाने तया युद्धे घोररूपे भयानके। अभञ्यत बलतत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः । ताम्त यनन महता मन्त्रिवार्थ महारथान् । पुत्रन्ते योधयामाम पाण्डवानामनीकिनी । निवृत्ता. महमा योधास्तव पुत्त्रजयपिण' । मन्त्रिहत्तेषु तेव्वेव युद्धमामीत् सदारुणं । तावकानां परेषाञ्च देवासुररणोपमं । परेषां तव मैन्ये वा नामोत करित्पराभुव । अनुमानन युध्यन्ने मजाभिस परस्परा तेपी क्षयो महानामोद्युध्यतामितरेतरं । ततो युधिष्ठिरो राजा क्रोधेन महता युतः । जिगोपमाण. मंग्रामे धार्तराष्ट्रान मराजकान । चिभिः भारदन विद्धा मुकापुद्ध शिलासितः । चतुर्भिनिजघानाश्यान्नाराचैः कृतवर्मणः । अश्वत्थामा त हार्दिक्यमपोवाह यशस्विनं। अय भारदतोऽटाभिः प्रत्यविध्यधुधिष्ठिरं। तनो दुर्योधनो राजा रथान् मतमतायणे। प्रेषयद्यत्र राजाऽसी धर्मपुत्लो युधिष्ठिरः।। ने रया रयिभिर्युका मनोमास्तरमः। श्रभ्यद्रवन्त मजामे कौन्तेयम्य रयं प्रति । ने समन्तान्महाराज परिवार्थ युधिष्ठिरं। अदृश्य सायकैमेघा इव दिवाकर। ने दृष्ट्वा धर्मराजानं कौरवयैस्तया छन । नामृपन समरथाः बिखण्डिप्रमुखा रथाः। रपैरसवरैर्युकाः किहिणोजानसंहने । पाजग्मुरभिरचन्तः कुन्नीपुर्च युधिष्ठिरं । ३ २प ·२२२ । श्रीमहाभारत [थध्याय २६॥ " १ " ततः प्रववृते रोद्रः मन्नामः भोणितोदकः। पाण्डवानां कुरूणाच यमराष्ट्रतिवर्द्धनः । रथान् सन्नशतान् हत्वा कुरूणामाततायिनी । पाण्डवा. मह पाञ्चाल: पुनरेवाभ्यवर्तयन् तत्र युद्धं महचागीत्तव पुतण्य पाण्डवै.। न च नलादृशं दृष्ट नैव चापि परिश्रुतं । वर्तमाने महायुद्धे निर्मादे समन्ततः । यध्यमानेपु योधेषु नावकवितरेषु च । विनदमु च योधेषु मह बर्थय पूरितः। उकुटः भिंधनादेय गर्जितन च धन्विना । अतिपरद्धे युद्धे च विद्यमानेषु मर्मसु । धावमानेषु यौधेषु जयग्टद्धिषु मारिप। संहारे सर्वतो यात प्रथिव्या भोकमग्भवे । बहानामुत्तमस्तीर्ण सीमन्नावर तदा निर्मादे ततो युद्ध वर्तमाने सुदारुणे। प्रादुरामस्तदोत्पाता दिविश्नी सुदारुणाः। चचाल शब्दं कुर्वाणा मपर्वतवना मही। सदण्डा. मोल्मुका राजन् कीर्थमाणाः समन्ततः । उल्का. पेतुर्दिवी भूमावाहत्य रविमण्डल। विश्वग्वाताः प्रादुरामन् नोथै, शर्करवर्षिण । अश्रूणि मुमुचुर्नागा वेपथुचास्पृशन् भृशं । एतान् घोराननादृत्य समुत्पातान् सुदॉगणन। पुनयुद्धाय संमच्य चचियास्तस्युरव्यया. । रमणये कुरुक्षेत्र पुण्ये स्वर्ग यियासव. । ततो गान्धारराजस्य पुत्र' शकुनिरब्रवीत्। युध्यध्वमयता योधाः पृष्ठतो हन्मि पाण्डवान् । ततो न. सम्प्रयाताना मद्र्योधास्तरखिन. । इटा किलकिलाशब्दमकुर्वन्नापरे तथा । अस्मास्तु पुनरासाद्य लधलशा दुरामदाः । भरामनानि धुन्चन्त' भरवरवाकिरन्। नता त परैराजन् मद्रराजबलं तदा। दुर्योधनबलं दृष्ट्वा पुनरामीत् पराङ्मुख । गान्धारराजन्तु पुनर्वाक्यमाह तता बली । निवर्तध्वमधर्माज्ञा युध्यध्वं कि मृतेन व.। । । अनोक दशसाहसमश्यानी भरतर्षभ। ग्रामीगान्धारराजस्य विद्यालप्रासयाधिनी । वलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनतये । पृष्ठतः पाण्डवानीकमभ्यन्ननिशितैः शरी। नदधमिव वान विष्यमाणं समन्ततः । श्रभज्यत महरािज पाण्डूना सुमहद्दलं । नतो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य भनखवलमतिकात् । अभ्यचोदयदव्यय सहदेवं महाबल। असा सुवलपुत्तो नो जघनं पोद्य दंशितः । सैन्यानि सदयत्येष पश्य पाण्डव दुर्मति। गच्छ व द्रोपदेयय शकुनि भोवलंजहि । रथानीकमई धक्ष्य पाञ्चालमहितोऽनघ । गच्छन्तु कुचराः मर्चे वाजिनय सह बया । पादाताब बिसाहस्राः शकुनि तेस्तो जहि। ततो गजाः मतमताशामपाणिभिरावताः । पञ्च चाश्वसहसाणि सहदेवश्च वीर्यवान् । पादानाय विमाइसा द्रोपदेयाय सर्वशः । रणे द्यभ्यद्रवते तु शकुनि युद्धदुर्मदं । नतम्त भावलं राजबभ्यतिकम्य पाण्डवः । जघान पृष्ठत. सेना जयग्द्ध प्रतापवान्। अश्वारोहास्तु मरयाः पाण्डवाना तरखिना । प्राविधन मावलानीकमभ्यतिक्रम्य ताययान्। ते तव मादिन. सारा भावनस्य महदस रणमय व्यतिठन्त भरववाकिरन। तदुचतगदाप्राममहापुरुषमेवितं । प्रावर्तन महाद राजन् दुर्भन्छिने तव । 20 ।

·अध्याय २३१२] । शल्यपर्व।। ३ . उपारमन्त ज्याशब्दाः प्रेक्षका रथिनाऽभवन् । न हि म्यां परेषां वा विशेषः प्रत्यदृश्यत । दरवाजविसृष्टानां शकीना भरतर्षभ । ज्यातिपामिव मन्यातमपश्यन कुरुपाण्डवाः । ष्टिभिर्विमलाभिश्च तत्र तत्र विशाम्पते । सम्पतन्तीभिराकाशमावृतं बमोभत । प्रासानी माता राजन् रूपमासीत् समन्ततः । मलभानामिवाकाश तदा भरतसत्तम। रुधिरोचितसाङ्गा विप्रविद्धाश्च पचिभिः । इयाः परिपतन्तिम मतमोऽय सहसभः । अन्यान्य परिपिटाच समासाद्य परस्परं । प्राविक्षताः स्म दृश्यन्त वमन्ती रुधिरं मुखैः। नतोऽभवत्तमो घोरं सैन्येन रजसा वृते। तानपक्रमतोऽद्रावं तस्माद्देभादरिन्दम । अश्वाचाजन्मनुबांच रजमा संहते मति। भूमौ निपतिताधान्य वमन्तो रुधिरं बहु। 7 केशाकेशि समालना न भेकुवेरितुं नराः । अन्योन्यमयपृष्ठेभ्यो विकर्षन्ता महाबलाः । मला इव समासाद्य निजनुरितरेतरं । अश्वैद्य व्यपशष्यन्त ववाऽत्र गतासवः । भूमी निपतिताशान्य बहवो विजयैषिणः। तत्र तत्र व्यदृश्यन्न पुरुषाः शूरमानिन. । • रक्तावितैछिन्नभुजैरपारशिरोरुहै। व्यदृश्यत मही कोणी शतशोऽथ सहस्रशः। दूरं न शक्यं तवामीगन्तुमयेन केनचित् । साश्वारोहैहतैरश्वैराटने वसुधातले। रुधिरोपितमन्नारात्तशस्वैरदायुधैः । नामाप्रहरणार. परस्परवधैपिनिः । समनिसटः सङ्गाभे हतभूयिष्ठीनिकैः । म मुदत्त नता युद्धा माबलोऽय विशाम्पते। पट्माहसहयः गिटेरुपायाच्छकुनिस्ततः । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्ध त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ।। ॥ मञ्चय उवाच ॥ तयैव पाण्इवानीकं रुधिरेण समुचितं । षटमाइलैईयैः शिरीरुपायाच्छ्रान्तवाहनं । अश्वारोहाच पाण्डूनामनुवन् रुधिरोक्षिता.। सुसनिस्टे सङ्गामे भूयिष्ठे त्यागोविताः । नेह शक्य रथैार्दू कुत रव महागंजः । रथानेव रया यान्तु कुञ्चराः कुञ्जरानपि । प्रतियाती हि शनिः स्मनीकमवस्थितः । न पुन: मविला राजन् युद्धमभ्यागमिष्यति । ततम द्रोपदेयाय ने च मत्ता महादिपाः । प्रययुर्यत्र पाञ्चायो घरद्युम्वो महारयः। सहदेवोऽपि कौरव्य रजोमेघे समुत्यिते। एकाको प्रयया तब यत्र राजा युधिष्ठिरः । ततलपु प्रयाने शकुनिः मावलः पुनः । पार्यतोऽभ्यहनत् क्रुद्धो ध्युषस्य वाहिनी। तत् पुनम्तमुलं युद्धं प्राणांख्य काऽभ्यवर्त्तत। तावकानां परेपाच परस्परवधैषिणों। ते स्न्यान्यमवैवन्त तस्मिन् वीरममागमे । योधाः पर्यपतन राजन शतशोऽय मदनमः । पमिमिछिद्यमानानां मिरसा लोकमदये। प्रादुरामोन्महाशब्दस्तालानां पततामिव । विमुक्कानी भरीराणां छिन्नाना पततां भुवि । मायुधानाञ्च वाहनामूरूणाञ्च विशाम्पते। प्रामीचटचटाभन्दम्ममुलो लोमहर्षणः । निम्नतो निशितैः यस्तैीवन पुत्रान् पिढनपि। धोधाः परिपतन्तिा यथामिपटते खगाः। अन्योन्य प्रतिमरथाः समामाय परस्पर। r (L । १ ·१२४ ।। योमहाभारत [ययाय २४/२५ ५० श्रह पूर्वमहं पूर्वमिति न्यन्नन् सहस्रशः । सपणासनावटैरश्वारोईर्गतासुभिः । इयाः परिपतन्ति स्म भतशोऽय सहस्रशः । स्फुरता प्रतिपिटानामश्चाना शीघगामिना । खनताञ्च मनुष्याणं सन्नद्धानां विशाम्पते । भक्तवृष्टिपाशशब्दस्त तुमुल. समपद्यत । भिन्दता परमर्माणि राजन्दुर्मलिते नव अमाभिभूताः संरथा. बान्तवाहाः पिपासवः । विवनाच सितै. शस्तरभ्दवर्तन्त तावका. मत्ता रुधिरगन्धेन बहवोऽत्र विचेतसः । जन्नुः परान् स्वकांचैव प्राप्तान प्राप्ताननन्तरान्। वहवंश्च गतप्राण. क्षत्रिया जयग्टद्धिनः । झमावभ्यपतनाजन् भरदृष्टिभिराहताः । करटघाटगालाना तुमुले मेोदनेऽहनि । श्रामोद्दलतयो घोरस्तव पुत्त्रस्य पश्यतः। नरायकायैः सञ्छन्ना भूमिरासीदिशाम्पते। रुधिरोदकचिना च भीरूणा भयवर्द्धिनी। अमिभिः पट्टिीःशलतवमाणाः पुन. पुन. । तावकाः पाण्डवेयाय न न्यवर्त्तन्त भारत । प्रहरन्तो यथाशक्ति यावत् प्राणस्य धारणं । योधाः परिपतन्ति स्म वमन्ती रुधिरं व्रणैः । शिरो ग्टहीत्वा केशेषु कबन्धथ व्यदृश्यत । उद्यम्य च मितं खङ्गं रुधिरेण समुतितं । अथोत्थितेषु बजयु कान्धेषु नराधिप । नथा रुधिरगन्धेन योधाः कालमाविभन्। मन्दीभूते ततः भब्दे पाण्डवानां महदल। अल्पावगिरीस्तरगैरभ्यवर्तत भावलः । ततोऽभ्यधावस्वरिताः पाण्डवा जयग्टद्धिन. । पदान्य नागाय सादिनोद्यतायुधाः । कोठकोहत्य चाप्येन परिविष्य च मशः । मनानाविधैर्जनुयुद्धपारं तितो. त्वदीयास्तास्तु सम्प्रेक्ष्य मनः समभिद्रुनान् ।। रयापत्तिविरदा. पाण्डवानभिदुइवः केचित् पदातिन. पद्भिग्मष्टिभिर परस्परं। निजतुः मारे हराःोगमवास्ततोऽपतन । रयेन्या रयिन. पेतुर्दिपेभ्या इस्तिमादिनः । चितानन्य दिवा भ्रष्टाः बिद्धाः पुण्यवयादिव। रवनन्योन्यमान्याय योधा जन्नुर्महारथे। पिटन धादन वयस्यांच पुत्वानपि तया परे। रवमानोदमदं युद्धं भरतसत्तम । प्रामामिवाणकलिसे वर्तमाने मदारणे। इति श्रीमहाभारने अन्यपर्वणि मसयुद्ध चर्षियताऽध्यायः ॥२४॥ ॥ ममय उवाच ॥ नरिमन् प्रदे दी जाने पानिहते घले। अश्वे. मतमतः भिटेरपावत मापस म याला वाहिनी मप्रबोदेलरन् युधि । युध्यध्वमिति संघष्टाः पुनः पुनररिन्दमाः। छत् पधियारक नु राजा महारथ । शकुनेख वचः श्रुत्वा त अचुभरतर्षभ। भा निधनि कारयो रपमधे महारय । परतत् मुमहच्यत्र पुर्णपन्द्रसमप्रभ । पौने मुतनुशाणा रयातिनि देभिताः । यथेष तमुला मन्दः पर्जन्यनिमदोपमः। नागपत राजन मनोदयसि कोर। रवमुस्ततो योधः मकनिः भोपालस्तथा। भवानरपामाधम मराधिय । भरतः मीना वीरः ममरे विषयाधिभिः । मो दुधन पारपानोपामिना भरधावावग्राम ममान पिंयन् प्रकृनिधनः। - ·पध्याय २५ । ॥ शल्यपर्व ॥ २२५ १९८० ११म दुर्योधनमिदं वाक्य दृष्टरूपो विशाम्पते । कृतकार्यमिवात्मान मन्यमानोऽनवीनृपं । जहि राजवथानोकमश्वा स गिता मया। नात्यका जीवित सये मक्या जेतुं युधिष्ठिर.। हते तसिवयानोके पाण्डवेनाभिपालिते। गजानतान इनियाम पदातीयेतरास्तथा । शुला तु वचनं तस्य तावका जयगर्द्धिन् । रयेनाभ्यपतन् हृष्टा पाण्डवानामनोकिनी । सर्व विधृतणरा. प्रग्यहीतशरासना । शरासनानि धुवानाः सिहनादान् प्रचक्रिरे। ततो ज्यातलनिर्घोप पुनरामीदिशाम्पते। प्रादुरामोच्छराणाञ्च सुमुनानां सुदारुण । तान् समोपगतान् दृष्ट्वा जवेनोद्यतका कान्। उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्त्रो धनञ्जयः । चोदयाश्वानमन्भान्त प्रविन वलासव । अन्तमय गमिष्यामि मचूर्ण निशितै भरै । अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनाईन । वर्तमानस्य महत समासाद्य परस्परं। अनन्तकन्पा ध्वजिनी भूवा धेषां महात्मनां । क्षयमद्य गता युद्धे पश्य देव ययाविधं । समुद्रकल्पञ्च बल धार्तराष्ट्रस्य माधव। अस्मानामाद्य संजातं गोप्पदोपममयुत। इते भोग्ने तु सन्दध्याशिव स्थादिह माधव । न च तत् कृतवान् मूढो धार्तराष्ट्र सुवालिश । उक भीमेण यदाक्य हितं पय्यच्च माधव । तथाऽपि नाऽसौ कृतवान् वीतबुद्धि सुयोधन । तस्मिस्तु तुमुले भोभे प्रच्युते धरणीतले। न जाने कारणं किन्तु येन युद्धमवर्तत। मूढांस्तु सया मन्ये धार्तराष्ट्रान् मुवालिशान्। पतिते शान्तनो. पुत्ले येऽकापु सङ्गरं पुन' । अनन्तरञ्च निहते द्रोणे ब्रह्मविदाम्बरी। राधेये च विकणे च नैवामान्यत वैशस। अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन् सूतपुत्वे च पातिते। नत्युत्ते च नरव्याघ्र नैवाशान्यत वेगस । श्रुतायुपि हते वीरे जलसन्ये च पौरव। श्रुतायुधे च नृपता नेवासाम्यत वैशम । भूरिश्रवमि मल्ये च शाल्व चैव जनाईन । श्रावन्येषु च दोरेषु नैवाशाम्यन वैवस । जयद्रथेच निहने राम चाप्यलायुध। वाहिक सोमदत्ते च नैवाशाम्यत वैधम । भगदत्ते इते हरे काम्बोजे च सुदक्षिणे। दुशासने च निहते नैवाभाम्यत वैगस । दृष्ट्वा च निहतान् धरान् पृयाण्डलिकान्नृपान्। बलिनश्च रणे कृष्ण नैवामान्यत वैप्रमं । अवाहिणीपतीन् दृष्ट्वा भीमसेनेन पातितान्। मोहादा यदि वा लोभात्रैवाशाम्यत वैशम । को नुराजा कुले जात कौरवेयो विशेषतः । निरर्यक महदैर फुयादन्य सुयोधनात् । गुणतोऽप्यधिक ज्ञात्वा वलत शौर्थतोऽपि वा। अमूढ को नु युथेत जानन् प्राज्ञी हिताहित । यन्त्र तस्य मनो मामीत्तयोकस्य हित वच । मममे पाण्डवै माई सोऽन्यस्व म्हणुयात् कर्य। येन प्रान्तनवो वीरो द्रोण विदुर रख च । प्रत्याख्याता शमस्यायें किन्नु तस्याद्य भेषज । भौयायेन पिता रद्धा प्रत्याख्यातो जनाईन नया माता हित वार्य भाषमाणा हितैषिणो। प्रत्याख्याता यसत्कृत्य म कस्माद्रिाचयेदच । कुलान्तकरणे व्यक्त जात रप जनाईन । नयाऽस्य दृश्यते चेटा नीति विशाम्पते। नैव दास्यति नो रायमिति मे मनिरच्युत। २ ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [अध्याय २५१२६॥ - उनाउ वस्तात विदुरेण महात्मना । न जीवन्दास्यते भागं धाराप्रस्तु मानद। यावत् प्राणा धरियन्ति धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । नावद्युमाखपापेषु प्रचरियति पातकं। न च युनोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव । इत्यावीत् मदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः । - तत् सर्वमद्य जानामि व्यवसाय दुरात्मन.। यदुनं वचनं तेन विदुरेण महात्मना । यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद्ययातथं। श्रवामन्यत दुर्बुद्धिर्भुवं नाशमुपस्थितं । उतं हि बहुशः मिर्जाितमात्रेसुयोधने। रनं प्राप्य दुरात्मानं श्यं चनं गमिष्यति। तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वैजनाईन । वयं गता हि राजानो दुर्योधनशते भृमं । मोऽद्य मावणे योधानिहनिष्यामि माधव । क्षत्रियेषु हतेवाइ शान्ये च मिविरे छते। - वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगे रोचयिष्यति । तदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव। : खं पश्यामि वार्णय चिन्तयन् प्रज्ञया खया। विदुरस्य च वाक्येन चेप्या च दुरात्मनः। तस्माद्याहि चमू वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः। दुर्योधनं महाबाहो वाहिनीञ्चास्य संयुगे। ममद्य करिष्यामि धर्मराजस्व माधव । हत्येतदुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः । ॥ सञ्जय उवाच ॥ अभीपुहस्ता दाभाईस्तयोक्तः सव्यसाचिना । नइलौघममिवाणामभीतः प्राविभबलात्। गदाखन शरैरि भक्तिकण्टकमकुलं । गदापरिधपन्यानं रथनागमहाद्रुमं । हयपत्तिलताकीर्ण गाहमाना महायशाः । यचरत्तव गोविन्दो रथेनानिपताकिना। ने हयाः पाण्डुरा राजन् वहन्ताऽर्जुनमाहवे। दिक्षु साखदृश्यन्त दाभाहेण प्रचोदिताः। ततः पायाद्रयेनाजी सव्यसाची परन्तपः । किरन शरशतास्तीक्ष्णन् वारिधारा घना यथा। प्रादुरामोन्महाशब्दः शराणं नतपर्वण। पुभिन्छाधमानाना समरे सव्यसाचिना। अमनन्तस्तनुवेषु गरौधाः पतन भुवि । इन्द्राभनिसमस्पर्श गाण्डोवप्रेषिताः भराः । नरानागान् समाहत्य याद्यापि विशाम्पते। अपतन रणे.वाणाः पतना व घोषिणः । श्रामोत् ममवच्छन्नं गाण्डीवप्रपितैः घरैः । न प्राजायन्त समरे दियो वा प्रदिशोऽपि वा । समाभीजगत् पूल पार्थनामाद्वितः मरैः । रुकापुद्धलेलधैतिः कभारपरिमाचितः। तेदनमानाः पार्यन पावकेनेव कुचराः । पार्थ न प्रजधारा बध्यमानाः शितैः शरैः । भरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भास्करः । ददाइ समरे योधान् कामगिरिव ज्वलन् । पथा बनाने वनापिटा कर दऽन् कृष्णगतिः सुघोपः। भूरिद्रुमं शकलताविनानं मृ समृद्धो ज्वलनः प्रतापो । एवं म नारापगणमनापी भरानिचावनिग्मतेजाः । ददाहसान्तर पुत्रसेनाममृप्यमाणस्तरमा नरखो। ५५ तस्पयः माणहराः समुझा भासजन् देव गुरुयनपुद्धाः । न म दितीयं प्रमुमोच वाणं नरें ये वा परमदिपे वा। भनेकपानिभिरि वापारधानीकमनुप्रविश्न म एव एफन्तक पुत्रसेनी गधान देयानिव वळपाणि इति योमहाभारने अन्यपर्वणि मलयुद्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ पभय उपाय || सपना पतमानानां शराणामनिवर्तिनी महत्पमकरोन्मोघं गाण्डोनेन धनश्रयः। 1 ·अध्याय २६। 1- शल्यपर्व। . . . । इन्द्रापनिसमस्पर्शनविम्यान्माजसः । विसृजन दृश्यते वाणाम् धारा मुञ्चत्रिवाम्बुदः। तत् सैन्य भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना । सम्पदुद्राव संग्रामात्तव पुत्रस्य पग्यतः । पिढन् मादन परित्यज्य वयस्थानपि चापरे । हता रयाः केचिद्धतसतास्तथाऽपरे। भग्नावयुगचक्रेपा. केचिदासन् विशाम्पते । अन्येषा मायकाः होणास्तयाऽन्ये वाणपीडिताः ।। अक्षता युगपत् केचित् प्राद्रवन भयपीडिताः । केचित् पुचानुपादाय हतभूयिष्ठवान्धवाः । विचक्रएः पिढनन्ये महायानपरे पुनः । वान्धवाय नव्या भावन सम्बन्धिनस्तया - दुद्रुवुः केचिदुत्मृज्य तत्र तत्र विशाम्पते। बहवोऽत्र भृशं विद्धामुद्यमानामहारथाः। नियमन्तः सा दृश्यन्ते पार्यवाणहता नराः तानन्य रयमारोष पायास्याय मुहर्तकी वियान्ताय विवप्ताय पुनर्युद्धाय जग्मिरे । नानपास्य गताः केचित् पुनरेव युयुत्सवः । कुर्वन्तस्तव पुत्वस्य गायनं युद्धदुर्मदाः। पानोयमपरे,पोला पर्यायास्य च वाइन। वाणि च समारोप्य केचिद्भरतसत्तम। ममावास्यापरे भावन् निक्षिय मिविर सके। पुतानन्ये पिहनन्ये पुनयुद्धनरोचयन् । मजयित्वा रयान केचित् ययामुख्यं विशाम्पते। श्रामुत्य पाण्डवानीकं पुनयुद्धमरीचयन् । तेशराः किङ्किणीमाल, समाछत्रा बभामिरे । चैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः। आगम्य महसा केचित् रयैः स्वर्णविभूषितः। पाण्डवानामनोकेषु घटद्युम्नमयोधयन् । घटद्युम्नोऽपि पाञ्चान्य. मिखण्डी च महारयः।। नाकुलिश्च शतानीको रथानीकमयोधयन । पाञ्चान्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन महना हतः । अधद्रवत्सुसंक्रुद्धस्तावकान् इन्तुमुद्यत. 1 ततस्वापततस्तस्य तव पुत्तो जनाधिपः । वाणमझाननेकान् वै प्रेषयामास भारत । पृष्टद्युम्नस्ततो राजस्तव पुषेण धन्विना । नारावैर नाराचैर्बहुभिः क्षिप्रकारिभिः । वत्सदीय वायैश्च कारपरिमार्जितः। अांद्य चतुरी हत्वा वाहाहरसि चार्पयत्। मोऽतिविद्धो महेश्यामस्तोत्रादित इव दिपः । तस्थान्यांचतुरो वाणः प्रेषयामाम मृत्यवे । सारयेयापि वाणेन गिरः कायादपाहरन्। नतो दुर्योधना राजा पृठमान्य वाजिनः । अपाक्रमद्धतरयो नातिदूरमरिन्दमः । दृष्ट्वा तु इतविकान्त खननीकं महावलः । तव पुत्री महाराज प्रयया यत्र विसः। नतो रयेषु भग्रेषु त्रिमाहसा महादिपाः । पाण्डयावथिन, पञ्च समन्तात् पर्यवारयन् । ते वृताः ममरे पञ्च गजानीकन भारत अशोभन्त महाराज ग्रहा व्याप्ता घनरिव । नतोऽर्जुनी महाराज लम्चलो महाभुजः । विनिर्यया रयेनैव येतायः शप्पसारयिः। स ममन्नात् परितः कुचः पर्वतोपमः । नारार्जिविधतीक्षार्गजानीकमपायपत्। तत्रैकवाणनिहतानपश्याम महागजान् । पतितान् पात्यमानाय निर्मिवान् भव्यमाचिना। भीमनिम्न तान्दृष्ट्वा नागान्मत्तगजोपमः करेशादाय महनों गदामभ्यपतइन्नी। अयामुत्य रयामै दण्डपाणिरिवान्तकः । समुद्यनगदं दृष्ट्वा पाण्डवाना महारथं । .

·[अध्याय २६॥ - २ - . - । १२८ ॥श्रीमहाभारतं॥ वित्रसस्तावकाः सैन्या: मन्मूचे प्रसुवुः । श्राविमचवलं मध्य गदाहस्ते दृकोदरे। गदया भीममेनेन भिन्नकुम्भावजखलान् । धावमानानपश्याम कुञ्जरान् पर्वतापमान्।। प्राद्र्वन् कुञ्जरास्ते तु भीमसेनगदाहताः। पेतुरात्तखरं कृत्वा च्छिन्नपदा वाद्रयः।। प्रभिन्नकुम्भान् सुवाछन् द्रवमाणानितस्ततः। पतमानांच संप्रेक्ष्य विवसस्तव मेनिका! युधिष्ठिरोऽपि संक्रुको माद्रीपुत्री च पाण्डवौ । गार्द्धपत्र शिनाणेनिन्यु यमसादनं। धृष्टद्युम्नस्तु समरे पराजित्य नराधिपं । अपक्रान्त तव सुते हयपृष्ठं समाश्रिते ।। दृष्ट्वा च पाण्डवान् सर्वान् कुरैः परिवारितान् । सृष्टद्युम्नो महाराज सहसा ममुपाद्रवन् । पुत्र. पाञ्चालराजस्य जिघांमु कुञ्जरान् यया । अदृष्ट्वा तु रथानोके दुर्योधनमरिन्दम। अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । अष्टछन् क्षत्नियास्तव क्व नु दुर्योधनो गतः। तेऽपश्यनाना राजानं वर्तमाने जनधये । मन्वाना निहतं तवता पुत्र महारया.), विवर्णवदनाभूला पर्यपृच्छन्त ने सुतं । श्राहु केचिद्धते सूते प्रयातो यत्र मौवल.।। अपरे त्वघुवंतत्र पचिया भृशविक्षता.1. दुर्योधनेन किं कायें द्रक्ष्यध्वं यदि जीवति। थुध्यध्वं पहिना. पर्चे किं को,राजा करिष्यति । ने इत्रिया: इतैगावैईतभूयिष्ठवाहनाः । मरैः सम्पाद्यमानातु नातिव्यक्रमयात्रुवन् । इदं सर्व वलं हन्मो येन स्म परिवारिताः। 'रते सर्वे गजान् हला, उपायान्ति स्म पाण्ड्वा. श्रुत्वा तु वचन तेषामन्यत्यामा महावलः । हत्या पाचालराजस्य तदनीकं दुरुत्सई । रुपय कतवमा च प्रययुर्थव मौवल. रथानीकं परित्यज्य सराः मुदृढधन्विनः । ततस्तेषु प्रयातेपु धुरद्युम्बपुरस्कृता.। आययुः पाण्डवा राजन् विनितन्त, स्म तावकान् । दृष्ट्वा तु तानापतत सम्पष्टिान्महारथान् । पराफ्रान्नास्तया वीरनिराश जीविते तदा। विवर्णमुखभूयिष्ठमभवत्तावक बर्ष । परिक्षणयुधान्दृष्टा तान्हं परिवारितान् । राजन् बलेन यझेन त्यक्ता,जीवितमात्मनः । आत्मना पञ्चमोऽयुध्य पाञ्चालस्य वलेन ।। तस्मिन्देशे व्यवस्थाप्य यत्र शारदत स्थित । संप्रगुता वयं पञ्च फिरोटिशपीडिताः!, धृष्टद्युब महारौद्रं तत्र नोऽभूद्रणे महान् । जिताम्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात्तत' 1 श्रयापश्यं मात्यकि नमुपायानं महारथं । रयत.अतरो मामभ्यद्रवदाइवे। धृष्टद्युम्वादई मुझः कश्चिद्धान्तवाहनात्। पतिता माधवानोकं दुष्कृतो नरक यया। तब युद्धमभूद्दोरं मुहर्तमतिदारुणं । सात्यकिस्त महावाहुर्मम हत्या परिच्छदं । जीवग्राइमटयान्मा मूर्छित पनित भुवि । नतो मुदत्तादिव नमानीकमध्यत । गदया भीमभेनेन नाराचैरर्जुनन च।। ने प्रयदा महानागाः समन्तात् पर्वतोपमाः। नातिपसिद्धेव गनि. पाण्डवानामजायत। रममागांतया पले भीमनामहायन' । पाण्डवानां महाराजव्याकान्महागजान् । प्रवत्थामा अपये मनमा च साचतः। अपम्यन्त रयानोले दुर्योधनमरिन्दर्भ 4 है Page ·अध्याय २६।२७1] ॥ शल्यपर्व ८ -- - - - - । . N राजानं मृगयामासुस्तव पुत्रं महारयं । परित्यज्य च पाञ्चायं प्रयाता यत्र सौबलः । राघो दर्शनाविमा वर्तमाने जनवथे। इति श्रीमहाभारते भल्यपर्वणि दुर्योधनापयाने पदिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ गजानीके हते तस्मिन् पाण्डपुत्रेण भारत बिध्यमाने यले चैव भीमसेनेन संयुगे। परन्तश्च नथा दृष्टा भीममेनमरिन्दम । दण्डहस्तु यया क्रुद्धमन्तकं प्राणहारिणं । समेत्य ममरे राजन् हतशेषा. सुतास्तव । अदृश्यमाने कारव्ये पुचे दुर्योधने तव । भोदा: महिता भूला भीमसेनमुपाद्रवन् । दुर्मर्पणः श्रुतान्तय क्षेत्रो मूरिखला रवि । जयत्सेनः सुजातय तथा दुर्बिसहोऽरिहा। दुर्खिमोचननामा च दुधर्षस्तथैव च । श्रुता च महाबाजः सर्वे युद्धविभारदा. । इत्येते महिता भूला तव पुत्राः समन्ततः ।। भीमसेनमभिद्रुत्य रुरुधुः सर्वतो दिशं । ततो भीमो महाराज स्वरथं पुनरास्थितः । मुमोच निमितान् वाणान् पुत्राणान्तव मर्ममु। ने कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास्तव महारणे । भीमसेनमुपासेदुः प्रवणादिव कुम्चरं । तत. कुरणे भीमः मिरो दुर्मर्षणस्य ह । चुरप्रेण प्रमय्याए पातयामाय भूतले । ततोऽपरेण भलेन सावरण दिना। श्रुतान्तमवधीहोमस्तव पुत्रं महारथ । जयत्सेनं तया विद्धा नाराचन हसन्निव । पातयामास कारव्यं रथोपस्यादरिन्दम. स पपात रथाडूमी राजवणं ममार च। गुना तु ततो भीमं क्रुद्ध वियाधमारिप । शतेन ग्टद्ववाजानां शराणां नतपर्व नतः कुद्धोरणे भोमो जेवं भरिवल रवित्रीनेनालिभिरानईदियामिप्रतिमः परः । ते इता न्यपतन्भूना स्यन्दनेभ्यो महारथा. । वमन्ते पुष्यावला निकत्ता व किंशका.।। ततोऽपरेण भलेन तोक्षणेन च परन्तपः । दुर्विमोचनमाहत्य प्रेषयामास मृत्यवे। महत. प्रापतभूमौ खरयाद्रयिनाम्बर । गिरेनु कूटजो भगो मारतेनेव पादपः । दुप्रय नतयैव मुजातच पुतन्तव । रकैकं न्यवधीत् संख्ये दाभ्या दाभ्यां चमूमुखे । नो शिलीमुखविदाङ्गो पेतरथसत्तमा । ततः पतन्तं समरे अभिवोच्य भुतन्तः । भलेन पातयामास भीमो दुर्बिपह रणे। म पपात ततो वाहात् पश्यना सर्वधन्विना । दृष्ट्वा त निहतान् चाहन् बहनेकेन संयुगे। अमर्षवभमापत्रः श्रुतभा भीममभ्ययात् । विचिपन् समहचाप का खरविभूषितं । विसृजन सापकायैव विषामिप्रतिमान् बहन् । स तु राजन् धनुछित्त्वा पाडवस्य महाधेि। अयनं शिवधवानं विमाया ममाकिरतु। ततोऽन्यद्धमुरादाय भीमसेनो महावल प्रवाकिस्तव सुतं तिट तिठेति चालवीत् । महदामीत्तयोर्युई चित्ररूप भयानक । यादृशं समरे पूर्व जम्भवामवयोमा । नयोसत्र मितीर्यमदण्डनिभैः शरैः। समाजवाधरा सा गं दिस विदिशलया। ततः अतर्वा संकुद्धो धनुरादाय मायको । भीमसेन रणे राजन् बाादरमि वापत् । २भ ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [अध्याय २७॥२॥ है - . - सोऽतिविद्धो महाराज नव पुचुण धन्विना । भीम: सञ्चुचुभे क्रुद्धः पर्वणोव महोदधिः । ततो भीमा रुपाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष। सारथिञ्चतुरश्यांय मरैर्विन्ये यमदयं । विरथं तं समालक्ष्य विधिखैलामवाहिभिः । अवाकिरदमेयात्मा दर्शयन पाणिलापर्व । श्रुता विरयो राजबाददै खड्गचर्मणी। अथास्याददनः खलं शतचन्द्रश्च भानुमत्. तुरप्रेण शिरः कायात् पातयामाम पाण्डवः । छिन्नोज़माङ्गस्य ततः तुरमेण महात्मना ।। पपान कायः स रयाइसुधामनुनादयन् । तस्मिन्त्रिपतिते वोरे तावका भयनाहिताः। अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः । तानापतत रवाह हतपाइलार्णवात् । दंशितान् प्रतिजग्राह भीमसेनः प्रतापवान्। ते तु तं वै समासाद्य परिवत्रुः समन्ततः ।। ततस्तु मंहतो भीमस्तावकैनिशितैः शरैः। पोडयामास तान् सर्वान् सहसान वासुरान् । ततः पञ्चमतान् हला सवरूथान्महारथान् । जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तमतं युधि। हत्वा भतसहस्राणि पत्तोना परमेषुभिः । वाजिनाच शतान्यष्टौ पाण्डवः स विराजते। भोममेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतास्तव । मेने कृतार्थमात्मानं सफलं जन्म च प्रभो। तन्तया युध्यमानं व विनिनन्तश्च तावकान् । ईवितुं नामहन्ते स्म तब मैन्या, नराधिप।।" विद्राव्य च कुरून मीस्तांच हला पदामुगान् । दाया शब्द ततथक्के वामयानो महादियान् । इनभूयिष्ठयोधा तु नव सेना विशाम्पते । किञ्चिच्छेया महाराज कृपण समपद्यत। इतिथीमहाभारते मन्यपर्वणि संकुचयुद्धे सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ .. ॥ सञ्जय उवाच ॥ दुर्योधनो महाराज दुर्द्धर्षयापि ते मुतः । हनशेषो तदा सख्ये वाजिमये व्यवस्थितौ । ततो दुाधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितं । उवाच देवकीपुचः कुन्तीपुत्रं धनवयं। भत्रयो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिवारिताः । टशीला सवयधामी निवृत्तः शिनिपुङ्गवः । परियान्तय नकुला महदेवय भारत। योधयित्वा रणे याधान धाराष्ट्रान् महानुगान् । दुर्योधनभित्यज्य चय रख व्यवस्थिताः । कृपय कृतवर्मा पौणिव महारथः । प्रमानिति पाचायः श्रिया परमया युत.। दुर्योधनजसं हला सह मर्चः प्रभद्रकः । श्री दुधनः पार्थ वाजिमधे व्यवस्थितः। छषेण प्रियमाणेन प्रेवमाणे मुर्भुज । प्रतियध व मय रणमध्ये व्यास्थितः । रनं हला मितजाम: छातशत्यो भविष्यमि । गमानीय तं दृष्ट्वा लाभ प्राप्तमरिन्दमं । पावन विद्रवन्धेने तावश्वहि सुयोधन। पातु मयिनु पाधा निगमागम्यतामिति । परिवान्तवनस्तावत् नेप मुख्यत किल्लियो । रना नायम मनामेधुनाम. जिनान पाए/मुतान ममा एपं धारयते महत्। निहतं पसंदृष्टा पोडिनयापि पावैः ध्रुवमेश्यति मग्राम वधायकमनी नृप । समता पालामाल हए वरनमत्रोता पार्नराधमता महता भोमेन माधप। पाताशमिती र नारएन भविष्याती भीमा कोद्रायः का वर्तनी हतः। 1 . .

·अध्याय २१ शल्यपर्व। + - । . H . . - ६ 1 १५. . मद्रराजी हतः भल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः। हयाः पञ्चथताः मियाः शकुन मावलस्य च । रयानान्तु शते शिटे द्वे एव तु जनाईनादन्तिनाञ्च भने मार्ग विसाहसाः पदातयः । अश्वत्थामा सपथैव निगाधिपतिस्तया। उलूक. शकुनिदैव कृतवमा च सात्त्वतः । रतद्दलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव । मोशे न नूनं कालानु विद्यने मुवि कम्यचित्। नया विनिहते मैन्ये पम्य दुर्योधनं स्थितं । अद्यानि महाराजो हतामित्रो भविश्यति । नहि में मोक्ष्यते कश्चित् परेषामिह चिन्तये। ये बद्य समरं कण न हास्यन्ति मदोत्कटाः।।। नान् वै मान इनियामि यद्यपि स्युन मानुपाः। अद्य युद्धेषु संक्रुद्धो दीर्घराज प्राजागरं। अपनेण्यामि गान्धारं धातयित्वा शित. भरै. निकृत्या वे दुराचारी यानि रत्नानि मौवतः । सभायामहरधूत पुनस्तान्याहराम्यहं । अद्यता अपि वेदन्ति सा नागपुरे स्त्रिय.।।।। श्रुवा पतीच पुत्राय पाण्डयनिहतान् युधि । ममाप्तमय वै कर्म सर्व छप्प भविष्यति । अद्य दुर्योधनी दीप्तं श्रियं प्राणाय मोक्ष्यनि । नापयाति भयात् शपण मंग्रामादि चेन्मम। निहतं विद्धि वार्णय धार्तराष्ट्र सुवालिभं मम वेतदश वैवाजिबन्दमरिन्दम। मोढुं ज्यातलनिर्घोपं याहि यावनिहन्म्यई। वमुक्कस्तु दाभाईः पाण्डवेन यखिना। अचोदयद्धयान् राजन दुर्योधनवलं प्रति। तदनीकमभिप्रेक्ष्य चय. मचा महारथाः। भीममेनाऽर्जुनद्यैव सहदेवश्च मारिप । प्रययुः सिंहनादन दुर्योधननिघामयो । नान् प्रेक्ष्य महितान् मान् भवेनोद्यतका कान्। मोवलोऽभ्यद्वयुद्धे पाण्डवानाननायिनः । सुदर्भनस्तव सुतो भोमन समभ्ययात् । सिमा भनिचैव युयुधाते किरीटिना। सहवं तव सतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात् । नता हि यनत. प्रिं तव पुत्ला जनाधिप । प्रामेन महदेवस्य गिरमि प्राहरद्धृभ । सोऽपाविशयोपस्ये तव पुत्रेण ताडित 1. रधिरासुतमी यामीविष देव वमन् । प्रतिलभ्य ततः संज्ञा सहदेवो विशाम्पते। दुर्योधनं भरेमोक्षणे. संक्रुद्धः समाकिरत्। पार्याऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्री धननयः । शराणामश्वपृष्ठेभ्य धिरासि निश्कर्त ह । तदनीक तदा पार्थो व्यधमनभि पर। पातयित्वा हयान् मन्यास्विगताना रथान् यथा। ततस्ते महिता भूला विगाना महारया.। अर्जुनं वासुदेवश्च मम्वरवाकिरन्। मत्यकामाशिय सुरप्रेण महायमाः । ततोऽस्य स्पन्दनस्येषां चिरेद पाण्डुनन्दनः । शिलाभितेन च विभा तुरमेण महायमाः । शिरयिष्छद सहसा तप्तकुण्डलभूषणं । म वै पतन्मृधे राजन् योधानां मिपतान्तः । यथा सिकी वने राजन मृगं परियुभुदिनानं निहत्य तत. पार्थ. मुयमाए त्रिभिः शरैः। विद्धा तानहनन् मचान् रयान स्कारिभूषितान् । ततः प्रायाचरन पायी दोधकानं सुमहत। मुधन शोधविरतीक्षणं प्रयवाधिपति पनि । नमर्जुन पकानां मतेन भरतभा पूरयिला ततो वाघान्प्राइरत्तस्य धधिनः । नतः मरं समाधाय यमदण्डोपमै नदा। . It . , . १.

·२२२ ॥ श्रीमहाभारत [चध्याय९२८॥ NEL । सुशाणं समुद्दिश्य पिपाश मन्त्रिव । म भरः पितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना। सुधाणं समासाद्य विभेद पदयं रणे । स गताममहाराज पपात धरणोतले. मन्दयन् पाण्डवान्' सान् व्यथयंशापि नावकान् । मुशाणं रणे हला पुचानस्थ महारयान् । सप्त शाष्टौ च त्रिंशच मायकैरमयत् वयं । ततोऽस्य निमितचापः सर्वान् हला पदानुगान् ।। अभ्यगाभारती सेना इतशेषां महारथः। भीमस्तु समरे द्धः पुत्रं नव जनाधिप। .. मुदर्शनमदृश्यन्तं शरैथळे हपग्निव । नतोऽस्य प्रहसन् फुद्धः शिरः कायादपावरत् ।' धुरप्रेण सुतीक्षणेन महतः प्रापत वि। तस्मिंन्त निहने वारे ततस्तस्य पदानुगाः।, परिवरणे भीमं किरन्नो विविधान शरान् । ततस्तु निभिनाणेस्तवानीकं कृकोदरा। इन्द्रागनिसमस्पर्धेः समन्तात् पर्थवाकिरत् । नतः क्षणेन नदीमा न्यानद्भरतर्षभा. तेषु तच्छिद्यमानेषु मेनाध्या महारथाः । भीमसेनं समासाद्य ततोऽयुध्यन्त भारत। ।, मतान् सर्वान् शरिरवाकिरत पाण्डवः । तथैव तावकान् राजन् पाण्डवेयान् महारथान्। भरवर्षेण महता समन्तात पर्य्यवारयन् । पाकुलं नदभूत् सर्व पाण्डवानां परैः सह । . तावकानाञ्च समरे पाण्डवेयैर्युयुत्सती । तब योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः।::... ..... उभयोः मेनयोराजन भशोचन्तः स्ववान्धवान् । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि सुशर्मबधे अयाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तस्मिन् प्रवृत्ते मंग्रामे गजवौजिनरक्षय। शकुनिः भावलो राजन् सहदेवं समभ्ययात्। ततोऽस्यापततस्त्रण महदेवः प्रतापवान् । घरोघान् प्रेषयामास पतङ्गानिव.शीघ्रगान्। उलूकय रणे भीमं विव्याध दभिः शरैः । सायकानां नवत्या वै सहदेवमवाकिरन्। तेशराः समरे राजन् समासाद्य परस्परं। विविधुनिभितैाणैः कवरिणवाजिनः।.. वर्णपुबै मिलाधीतैराकर्णात् प्रहित शरैः । नेपाञ्चापभुजोत्सृष्टा शरदृष्टिविशाम्पते।. आच्छादयद्दिशः सर्वा धारा व पयामुचः । ततः क्रुद्धा रणे भीमः सहदेवश्च भारत। घेरतः कदनं मध्ये कुर्वन्ता मुमहावली । तान्या भरणनैछिन्नं तद्दलं तव भारत। अन्धकारमिवाकाशमभवत्तत्र तत्र ह। अश्वैर्बिपरिधावद्भिः शरच्छन्नर्विशाम्पते।' तत्र तत्र तो मार्गो विकदिईतान् वहन् निहताना इयानाच मदेव हयमादिभिः। धर्मभिर्जिनिकृत्तच प्रामैछिन्नय मारिष। टिभिः भक्तिभिश्चैव मामिप्रासपरश्वधैः। सञ्छन्ना प्रथिवी जच्चे कुसुमैः भवला देवा योधातच महाराज समामाघ परस्परं। उत्तनयनरोपात् सन्दसोधपुरैर्मुः । भकुण्डलमेकी छन्ना पद्मकिश्चकमविभः। भुजैछिर्भहाराज नागराजकरोपमै । माङ्गदः मतनुवैय मामिग्रामपरश्वधः । फपन्धरत्यितैछिचैत्यद्भिद्यापरयुधि । क्रयादगणसञ्छना घोराऽभूत् पृथिवीपते। .:: अन्पावमिट मैन्य तु कारपेयान्महाहवे। प्रघटाः पाण्डवा भूला निन्थिरे यमपादन : > ·यध्याय २८11 ॥ शल्यपर्व। १२३ - - रतस्मिन्वन्तरे सारः मौवलेयः प्रतापवान् । प्रामेन महदेवस्य भिरमि प्राहरभृशं । मविहलो महाराज रयोपस्य उपाविमत् । सहदेवं नया दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान् । सर्वसैन्यानि सकुद्धा वारयामास भारत। निर्विभेद च नारांच. प्रतशोऽय महसमः । विनिर्भिद्याकरोच्चैव सिंहनादमरिन्दमः । तेन शब्देन वित्रस्ताः सर्वे महयवारणा.1, प्राद्रवन सहमा भीताः मयुनेश्च पदानुगाः । प्रभवानय तान् दृष्ट्वा राजा दुर्योधनोऽनवीत्। निवर्तध्वमधर्मशा युध्यावं किं स्तेन व । इह फोत्ति समाधाय मेत्य लोकान् समगुत। प्राणान् जहाति या वोरो युद्ध पृष्ठमदर्शयन् । एवमुक्तास्तु ते राज्ञा भावनस्य पदानुगाः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्यु कला निवर्तनं । द्रवद्भिस्तव, राजेन्द्र कृत. भन्दोऽतिदारुण. । तुम्धसागरसकामः ,सुमित मर्वतोऽभवत् । तास्ततः, पुरतो दृष्ट्वा भोवलस्य पदानुगान्। प्रत्युद्ययुन्महाराज पाण्डवा विजयोद्यताः । प्रत्याश्वस्य च दुर्द्धप, सहदेवो वियाम्पते। प्रकुनि दशभिर्विद्धा हयाशास्त्र त्रिभिः शरैः । धनुचिच्छेद च शरै. सौवलस्य हमनिव।. प्रयान्यद्धनुरादाय शकुनियुद्धदुर्मदः। वियाध नकुन पश्या भीममेनच मतभि.। उलूकोऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः । महदेवन्तु सप्तत्या परीसन् पितरं रणे। तंभीमसेनः समरे विव्याध नवभिः शरैः। भकुनिश्च चतु पया पार्श्वम्याच विभिम्तिभिः । ने हन्यमाना भीमेन नाराचैौलपायिते । महदेवें,रणे क्रुद्धान्छादयन् भरटिभिः । पर्वतं वारिधाराभिः मविद्युत इवाम्बुदा । ततोऽस्यापतत. हरः सहदेव. प्रतापवान्। उन्नूकस्य महाराज भनापाहरचिर.। म जगाम रयाद्भूमि महदेवेन पातितः । रुधिरामुतसङ्गिो नन्दयन् पाण्डवान् युधि । पुत्लन्नु निहतं दृष्ट्वा भनितत्र भारत । माथुकण्ठा विनिश्वस्य चत्तुवाक्यमनुम्मरन्। चिन्तयित्वा मुईत स वाय्यपूर्णक्षण: यमन । महदेवं ममामाद्य विभिर्खियाध मायके । नानपाम्य गरान्मुकान भरमौः प्रतापवान् । सहदेवो महाराज धनुविच्छेद भयुगे। शिने धनुपि राजेन्द्र शकुनि मोवलस्तदा। प्रगृह्य विपुलं खडं महदेवाय पाहिोत्। नमापतन्तं महमा घोररूप विशाम्पते। विंधा चिच्छेद समरे मौवलस्य हमत्रिव । असिं दृष्ट्वा नया छिवं प्रगृहा महतों गदी। महिणात् महदेवाय सा मोघा न्यपतझुवि । नत. मतिं महाधोरां कालराविमिवोद्यना। प्रेषयामाम भकुद्धः पाण्डवं प्रति मावनः। नामापतन्ती महमा प्ररै कनकभूपये । विधा चिच्छेद समरे महदेवो हमनिव। मा पपात विधा छिना भमा कनकभूषणा । भीर्थमाणा यया दीप्ता गगनदि मतदा । विनिहतां दृष्टा नौवनच भयादित । दुवुस्तावकाः सर्वे भये जाने मसौवनाः । अयोट महदामोन् पाण्डवैर्जितकारिभिः । धार्तराष्ट्रास्ततः मध्य प्रायसी विमु उमपन्। नान के विमनमा दृष्टा मानीपुचः प्रतापवान् । धरैरनेकसाइसधारयामामधुगे। नतो गान्धारक पुग्थैिर्जये धृत। 4 १९ 3 - - , २म ·२२४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [दप्रवेश या अध्याय २८।। UR श्राममाद रणे यान महदेवोऽय भार । स्वमसमातिष्ठन्न मग्मुन्य भनि नृप। रथेन काञ्चनान सहदेव समभ्ययात् । अधिज्य बलवत् यत्वा च्याधिपत् मुमहदनु । स मौवलमभित्य गाईप गिलागिनै ।भृगमभ्यहनत मुद्धम्मारिव महादिप । उवाच चैन मेधापो निगृधा स्मारयन्त्रिव। उत्तधर्मे स्थिरो भूत्वा युध्यख पुरुपो भव।। यत्तदा इष्यसे मूढ ग्लइन्न सभातले । फलमद्य प्रपथ्यख कर्मयमय दुग्मते । निहतास्तेदुरात्मानो येऽस्म नवइसन् पुरा। दुर्योधन कुम्नाङ्गार मिटस्वशास्य मातुल । अद्य ते निहनिष्यामि पुरेणोन्मथित थिर । वृवात् फलमिवाषिर् लगुडेन प्रमायिना। एवमुक्का महाराज सहदेवो महाबल्ल' । सक्रुद्धो रणभार्दूलविणेनाभिजधान त। अभिगम्य सुदुई मदेव युधा पति । विनय्य वलवधाप क्रोधेन मञ्चलविव। शकुनि दशभिद्धिा चतुर्भियास्य वाजिन । छत्र ध्वज धनुयास्थ छित्त्वा सिह इवानदत । छिन्नध्वजधनुग्छत्र सहदेवेन मौवल । ततोऽतिविद्धो बभि सर्वनर्मम सायकै । नतो भूयो महाराज महदेव प्रतापवान् । शकुने प्रेषयामास भरदृष्टि दुरासदा । ततस्तु क्रुद्ध सुबलस्य पुत्रो माद्रीसून सहदेव विमर्दै । प्रासेन जाम्बूनदभूपन जिधासुरेकोऽभिपपात भोध । माद्रीसतस्तस्य समुद्यत त प्रासं सुवृत्ती च भुजा रणये । भौस्त्रिभिर्युगपत् मञ्चकत ननाद चोचेस्तरसाजिमध्ये । तस्थाहकारो सुसमाहितेन सुवर्णपुझेन दृढायसेन । भलेन सावरणतिगेन पिर शरीरात प्रममाय भूय शरेण कार्तखरभूषणेन दिवाकराभेन मुहितेन । हतोत्तमाङ्गो युधि पाण्डवेन पपात भूमी मुवलस्य पुत्र । स तच्छिरो वेगवता गरेण मुम्पुवन शिलाशितेन । प्रावरयत कुपित पाण्डुपुत्ता यत्तत कुरूण मनयस्य मूल । 'हतोत्तमान प्रकुनि समीक्ष्य भूमा भयान रुधिरागात्र । योधास्वदोया भयनसत्त्वा दिश प्रमु प्रगृहीतमस्ता । विप्रद्रुता एकमुखा विसज्ञा गाण्डीवघोपेण समाहताय । भयार्दिता भग्नरथाश्च नागा पदातयश्चैव मधार्तराष्ट्राः । ततो रथाकुनि पातयित्वा मुदान्विता मारत पाण्डवेया ।शङ्खान प्रद समरऽतिद्दा सकेयवान् मैनिकान हर्षयन्त । तञ्चापि मर्ने प्रतिपूजयन्ता इष्टा त्रुवाण महदेवमाजो। दिल्या हतो नैतिको दुरात्मा महात्मा वोर रणे वयति। इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि शकुन्युलूकवर्धे ऊनविंशोऽध्याय ॥२८॥ 1 हैं n ६ ॥ अथ हुदप्रवेशपर्व ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ तत क्रुद्धा महाराज सौबलस्य पदानुगा । त्यका जीवितमाक्रन्दे पाण्डवान् पर्यवारयन्। नानर्जुन प्रत्यगृमात् सहदेवजये धृत ।भोमनच तेजखी क्रुद्धागोविषदर्शन । भागृष्टिप्रामहस्ताना महदेव निघासता सङ्कल्पनरो मे घ गागडोरेन धननय । मगृहीतायुधान् वाइन् योधानामभिधावता । भविफेद योनमुशिरायपि हयानपि। ६ हता प्रयपद्यन्त वमुधा विगतानव, । चरताले कोरेण प्रहता सयाचिना। नतो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा रूपलमझया हत पान मनानीय मोरयगणन वहन्।

·दप्रवेश या अध्याय ३.1] शल्यपर्व। २२५ 2100 - कुचराय यायैव पादाताश्च समन्तत । उवाच महितान् सीन धराष्ट्र इद वच । समामाद्य रणे सवान् पाण्डवान ससुहङ्गान् । पाञ्चालञ्चापि सपन. हवा भोत्र निवर्तत। तस्य ते शिरमा गृह्य वचन युद्धदुर्मदा । अभ्युद्ययूरणे पार्थान् तव पुत्रस्य शासनात। तानभ्यापतत भोघ इतषान महारणे। शरैराशीविषाकारै पाण्डवा रुमवाकिरन्। नत् मैन्य भरतश्रेष्ठ मुहर्तन महात्मभिः । अवध्यत रण प्राप्य वातार नाभ्यविन्दत। प्रतिष्टमानन्तु भयानावतिष्ठति दशित । अवैर्बिपरिधावद्धि सैन्येन रजमा रौ । न प्राज्ञायन्त समरे दिशश्च प्रदिशस्तया। ततस्तु पाण्डवानीकानि सत्य वा जना । अभ्यनस्तावकान् युद्धे मुइनादिव भारत । ततो निमेषमाायत्तत् सैन्य व भारत! अवाहिण्य समेतास्तु तव पुत्त्रस्य भारत। एकादश हता युद्धे ता प्रभो पाण्डुस्टजये । तेषु राजमहसपु तापमहात्मम् । एको दुर्योधनो राजनदृश्यत म्हम चत । ततो वीच्य दिश सी दृष्ट्वा शहन्याञ्च मेदिनो। विहीन सर्चयोधय पाण्डवान वीक्ष्य मयुगे। मुदितान् सर्वत सिद्धान् नमानान् समन्तत । वाणशब्दरवाश्चैव श्रुला नेपा महात्मना। दुर्योधना महाराज कम नेनाभिसकृत । श्रपयाने मनश्चक्रे विहोनबलवाहन । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ निहते मम सैन्ये नि शेषे गिरिवे शते । पाण्डवाना बले सूत किन्नु षमत्तदा। एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुधना शनि सञ्जय । यञ्च दुर्योधनो मन्द तवास्तनयो मम। वलय तदा दृष्ट्वा स एक पृथिवीपति । ॥मञ्जय उवाच ॥ रयाना दे महसे तु सप्त नागशतानि च। पञ्च चाश्यवहस्राणि पत्तीनाञ्च प्रतं यता । रतच्छेयमभद्राजन पाण्डवाना महहला परिसद हि पद्युद्धे घरधुम्रा व्यवस्थित । एकाको भरतपेठ नतो दुव्याधनी नृप । नापश्यत् भमरे कञ्चित सहाय रयिनाम्बर । नईमानान् परान्दृष्ट्वा खवलस्य च सय । नया दृष्ट्वा महाराज स एक पृथिवीपतिः। हत खहयमुन्मृज्य प्राझुत्र प्राट्यद्भयात् । एकादशचमभनी पुत्लो दुर्योधनस्लव । गदामादाय तेजखो पदाति प्रस्थितो हुदा नातिदूर ततो गत्वा पझमेव नराधिप। समार वचन दत्तुर्धमशीनस्य धीमतः । इद नून महाप्राजो विदुरो दृष्ट्वान पुरा। मध्वसमम्माक पत्रियाणाञ्च मयुगे। व विचिन्तय नस्तु प्रविविजुईद नृप । दुखमन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन् यलक्ष्य । पाण्डवास्तु महाराज घराधपुरोगमा । अभ्यद्रवन्त मकुद्धास्तव राजन् पल प्रति । भक्त्यष्टिप्रामइस्ताना बलानामभिगर्जता। माल्पमकरोन्मिाष गाण्डीवेन धननय । नान् हला निपिनमाणे मामव्यान् मह वायुभिः । रये येतहये तिष्ठन्न ना पहशोभत । सुवस्तस्य इतपुत्वे मवानिरयकुञ्जरे। महावनमिव छिन्नमभवत्तावक बल । अनेकशतमासे यल दुर्योधनस्य ह । नान्या महारयो राजन् जोवमाना व्यदृश्यता द्रोणपुत्रादृते वोरात्तयैव छतवमए 4 ·२२६ । योमहाभारतं ॥ [दप्रवेश प. | बाध्यय ॥ ह रूपाच गीतमाद्राजन् पार्थिवाच तवात्मजात् । घरघुपस्तु मा दृष्ट्वा मह सात्यकिनाऽप्रीत । किमनेन रहतेन नानेनार्योऽस्ति जीवता । थ्रद्युम्नवर शुत्वा मिनर्मता महारय । उद्यम्य निशित खड्ग हन्तु मामुद्यतस्तदा। तमागम्य महापाश सप्दैपायनोऽप्रवीत्। मुच्यता सञ्जयो जीवन न हन्तव्य कयञ्चन । द्वैपायनवच शुला गिनता शनाचलि । नतो मामनवोन्मुना स्वस्ति मञ्जय साधय। अनुज्ञातस्सह तेन न्यस्तवमा निरायुध । प्रातिष्ठ येन नगरं मायाले रुधिरोपित । मोसमाचमपक्रान्तं गदापाणिमयम्वित । एक दुर्योधन राजन्नपश्य मशविक्षत । स तु मामश्रुपूक्षिा नामनोदभिवोक्षित। उपप्रैवत मा दृष्ट्वा तथा दोनमवस्थित। नचाइमपि भोचन्न दृष्टै काकिनमाहवे। मुदत्त नाशकद्दनुमतिदुःसपरिसुत। नतोऽौ तदह मळमुकवान् यहणं तदा। द्वैपायनप्रसादाच जीवतो मोक्षमात्मन । म मुहर्तमिर ध्याला प्रतिलभ्य च चेतना। भादृश्य सर्वसैन्यानि पर्थपृक्त मा तत । तस्मै तदहमाचते सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान । भ्राश्च निहतान् सान सैन्यञ्च विनिपातित। वय किल रया' शिष्टास्तावकाना नराधिप । इति प्रस्थानकाले मा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । स दोमिव नियस्य मत्यवेक्ष्य पुन पुन । अमीमा पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्त पर्यभाषत । त्वदन्या नेह मनामे कश्विनीवति मञ्जय। दिनीय नेह पश्यामि समहायाच पाण्डवा । भ्रूया सङ्ग्य राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरं। दुर्योधनस्तव मुत प्रविष्टा हुद इत्युत। सुहद्भिस्तादृ:न पुत्वादभिरेव च । पाण्डवैश्य हते राज्ये को नु जीयेत मादृश । श्राचदीया सर्वमिद माच मुक्त महाहवात् । तस्मिस्तीयहूदे गुप्त जीवन्त भृशविनत । एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्त महाद। अस्तम्भयत तायञ्च मायथा मनुजाधिप । तस्मिन इदे प्रविष्टे तु चीत्रयान् बान्तवाहनान् । अपश्य महितानेकस्त देश समुपेयुप । रूपं शारदत वोर द्राणिय रथिनाम्बर । भोजश्च कृतवाण महितान भरविक्षतान्। ने मर्च मामभिप्रेक्ष्य वर्णमश्वानचादयन् । उपयाय च मामूचुर्दिया जीवसि सञ्चय । अष्टच्छश्चैव मा सबै पुत्र तव जनाधिप । कचिदुर्योधना राजा स ना जीवति सञ्चय । श्राख्यानवानह तेभ्यस्तदा कुमलिन नृप । तञ्च सयमाचक्ष यन्मा दुव्याधनोऽब्रवीत्। हुदञ्चैवाहमाचशे य भविष्टो नराधिप । अश्वत्थामा तु तद्राजन निगम्य वचन मम । तद विपुल प्रेक्ष्य करुण पर्यदेवयत् । यो धिडन म जानाति जीयतोऽस्मानराधिप । पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितु परान् । नेतु नत्र चिरकाल विलय तु महारथा । प्राद्रवत्रथिना श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतावणे । नेतु मा रथमारोप्य रूपम्य मुपरिष्कृत । मेनानिवेधमाजग्मुईतशेपास्त्रथा रथा । नत्र गुल्मा परिचना सूर्थ चास्तमिते मतिा गर्ने विषुए शुला पुत्राणा तव सहय। नतो वृद्धा महाराज योपित रक्षिणा नरा। राजदारानुपादाय प्रययुगर प्रति। - ·दप्रवेश प. थध्याय ३.1] शल्यपर्व .. - है. तत्र विक्रोधमानाना मदन्तीनाञ्च मगः । मादुरामोन्महाभन्दा युवा तहलसङ्ग्य ! ततस्ता योपिता राजन् रुदनया व मुहुर्मुः । कुरम्य इव शब्दन नादयन्या महीनसं। भाजप्नुः करजैयापि पाणिभिद्य शिरास्युत । लुलुचय तदा केयान् क्रोधन्त्यस्तव तत्र ह। हाहाकारविनादिन्यो विनितन्य उरानि च । शोचन्त्यस्तव रुदुः कन्दमाना विशाम्पते। ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भयातुराः राजदारानुपादाय प्रययुनगर प्रति। वेवव्यासकहस्ताश्च द्वाराध्यता विशाम्पते । भयनीयानि भ्राणि पायान्तरणवन्ति च। समादाय पुनस्सू नगर जनरवणे । आन्यायायतरीयुक्तान स्यन्दनानपरे पुनः । खान् वान् दारानुपादाय प्रययुनगरं प्रति । अदृष्टपूची या ना भास्करेणापि वेग्म । ददृश्यस्ता महाराज जना थाता पुरं प्रति । तानियो भरतयेष्ठ माकुमार्यममन्विताः । प्रययुनगरं पूर्ण हतखजनवान्धवाः । श्रागापाला विषालेन्या द्रवन्तो नगरं प्रति।' ययुमनुय्याः सम्भान्ता भीममेनभयार्दिताः अपि वैषी भयं नोत्रं पर्थिन्याभूत सुदारुणं । प्रेक्षमाणासदाऽन्योन्यमधावन्नगरं प्रति । तस्मिंस्तया वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे। युयुत्सुः शोकसंमूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् । जितो दुर्योधनः मख्ये पाण्डवीमविक्रमः । एकादश्चमुभनी भ्रातरश्चास्य संदिताः। हताय कुरवः मख्ये भीमद्रोणपुरमराः। श्रइमेको विमुकम्त भाग्ययोगाद्यदृच्छया । विद्रुतानि च माणि शिविराणि ममन्ततः । इतस्ततः पलायन्ते इतनाया हतौजसः । अष्टपूची दुःखानी भयव्याकुललीचनाः । हरिणा व विचस्ता बीतमाण दियो दश । दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवपिनाः । राजदारानुपादाय प्रययुनगरं प्रति । प्राप्तकालमई मन्ये प्रवेशन्तैः सह प्रभो। युधिष्ठिरमनुज्ञाय भीमसेनं तयेव च । एतदय महावाहुरुभयोः संन्यवेदयत्। तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्य करुणवेदिता । परिवज्य महाबाहुण्यापुत्वं यमजयन्। ततः स रयमाथाय छुनमयानचादयत्। भवाइयित्वांयापि राजदारान् पुरं प्रति। नैश्चैव महिना विप्रमतं गछति भास्करे। प्रविष्टा हालिनपुरं वाध्यकण्ठेाऽयुलाचनः। अपश्यत महामानं विदुरं भावुलोचनं । राजः ममोपानिक्रान्न भोकोपहतचेतमं । समप्रवीत् मत्यतिः प्रणतं लयनः स्थितं । दिव्या कुरुपये वृत्ते अम्मिस्वं पुत्र जोरमि। विना रायः प्रवेशादे किमपि वमिहागतः । एतदै कारणं मर्च विन्तरेण निवेश्य । ॥ युयुत्सुरुवाच ॥ निहते बनो तब मज्ञानिसतवान्धवे। हनमेपपरोगारो राजा दुयोधनस्तुतः । सकं स इयमुत्सृज्य प्रामुमः पाद्रवनयात् । पक्रान्ते तु नृपती स्कन्धावारनियमनात्। भयव्याकुलित सबै प्राद्रवनगरं प्रति। ततो राजः कलत्राणि धारण चास्य सर्वरः । वाहनेषु समारोय प्रयवा: पाद्रवन् भयान । नाई ममनुजाय रानानं महके मयं । प्रतिया हालिमपुरं रमन चोकान् प्रधाविताना रतला त वचनं वैरखापुए भाषितं । - २ ·॥श्रीमहाभारत [दप्रवेश प० । अध्याय ३.१ ३१) ~ ११. 1 । प्राप्तकालमिद सय विदुरः सर्वधर्मवित्। पूजयदमेयात्मा युयुग्मुं वाक्यमनवोत् । पातकालमिदं मध्य भवता भरतचये। रक्षित कुन्नधर्मिय मानुफ्रोगनया लया।। दिल्या लामिह मग्रामादस्मादीरभयात् पुर। समागतमपश्याम मंग्यमन्तमिव प्रभाः । श्रन्धस्य नृपतेटिलुब्धस्यादीर्घदर्शिन. । पड़मो वाच्यमानस्य देवोपहतचेतस । चमेको व्यसनात्तत्य जीवमे पुत्त सव्वग । यद्य त्वमिछ विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरं। एतावदुत्वा वचनं विदुर माथुलोचन । युयुत्सु समनुप्राय्य प्रविवेम नृपक्षयं । पौरमानपदैई खाद्धाहेति भृगनादित । निरानन्दं गतश्रीकं हताराममिव क्षयं । शान्यरूपमपध्वस्त दु खादु.खतरोऽभवत्। विदुरः सर्वधर्मजा विक्रवेनान्तरात्मना। विवेभ नगरं राजन् निश्वक्ष्य भने शनै । युयुत्सुरपि ती रात्रि खन्ट हे न्यवमत्तदा। वन्धमान खकैापि नाभ्यनन्दत सुदु खित.। चिन्तयान. इयं तो भारताना परस्परं । इति श्रीमहाभारते भल्यपर्वणि हुदप्रवेशपर्वणि युयुत्सुगमने विंशोऽध्यायः ॥३०॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ।। हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्वैरणाजिरे। मम मैन्यावशिष्टाम्ते किमकुर्वत सञ्जय। फतवमा सपञ्चव द्राणपुत्त्रश्च वीर्यवान् । दुर्योधनस्तु मन्दात्मा राजा किमकरोत्तदा । ॥ सञ्जय उवाच ॥ सम्पाद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणा महात्मना । विद्रुते शिविर शून्ये मयादिमास्त्रया रथाः । ॥ निशम्य पाण्डुपुत्त्राणां तदा वै जयिना वनं । विद्रुतं शिविरं दृष्ट्वा माया गजग्टद्धिन. । स्थानं नारोचयंस्तव ततस्ते हुदमभ्ययु. । युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्राभिः महितो रणे। इष्ट' पर्यचरद्राजन् दुर्योधनबधेपया । मार्गमाणस्तु त क्रुद्धास्तव पुत्र जयैपिण । यानतोऽन्वेषमाणस्ते नैवापश्यन् जनाधिप। म हितोत्रेण वेगेन गदापाणिरपाक्रमत्। त हुदै प्राविण्यापि विष्टभ्याप. स्वमायया। यदा तु पाण्डवाः सर्व सुपरिग्रान्तवाहना। तत स्खशिविरं प्राप्य व्यतिष्ठन्त मसैनिका ! तत कृपश्च द्रोणश्च कृतवमा च सात्वत । मन्त्रिवियेपु पार्थेषु प्रयातास्तं इदं मनः । ते तं इदं समासाद्य यत्र भेते जनाधिपः। अभ्यभाषन्त दुर्द्धर्ष राजानं सुप्तमम्भसि । राजनुनिष्ठ युध्यख महास्माभियुधिष्ठिर। जिला वा पृथिवी भुद्ध हतो वा खर्गमाप्नुहि । तेषामपि वल सय हतं दुर्योधन त्वया । प्रतिविद्धाय भयिष्ठं ये मिटास्तत्र सैनिका.निते वेगं विपरितुं मनास्तव विशाम्पते। अस्माभिरभिगुप्तस्य तस्मादुत्तिष्ठ भारत। ॥दुर्योधन उवाच ॥ दिव्या पश्यामि वो मुनानीदृशान् पुरुषचयात्। पाण्डुकौरवसमाजीवमानान्नरर्षभान्। विजयामो वय सर्च वियान्ता विगतलमाः । भवन्तय परियान्ता वयञ्च भृशविक्षताः। उदीर्थं च पल नेपा तेन युद्ध न रोचये। न लेतदगुतंकीरा यदो महदिदं मन.1 . अरमासु च परा भलिर्य तु काला पराक्रमी विधायिका निशामघ भवति महितो रणे। प्रतियोसाम्यई मन था नास्यत्र संशयः । + . + R ·दप्रवेश प० अध्याय ३१]. ॥ शल्यपर्व । २८ E + - २०.५ ॥ सनय उवाच ॥ एवमुक्तोऽब्रवीद्राणीराजानं युद्धदुर्मदं । उत्तिष्ठ राजन भद्रगन्ने विजेण्यामो वयं परान्। दयापूर्तेन दानेन सत्येन च जयेन च। पे राजन् यया मद्य निहनियामि मोमकान् । मा म युद्धता प्रीतिमाप्नुया सजनोचिढ़ा। यदीमा रजनी व्युष्टा नहि इन्मि परावणे । नाइला सर्चपाञ्चालान् विमोत्ये कवचं विभो । इति सत्य बोन्चेतत्तन्मे टणु जनाधिप । तेषु सम्भाषमाणेषु व्याधास्तं देशमाययुः। मांसभारपरिवान्ताः पानीयार्थ यदया। ते हि नित्यं महागज भीमसेनस्य लुब्धकाः । मांसभारानुपाजहुर्भत्या परमया विभी। ते तत्राधिडितास्तेषा सर्व तद्वचनं रहः । दुर्योधनपपश्चैव शत्रुः सङ्गता मिय' । तेऽपि मर्चे महेवामा अयुद्धाथिनि कौरखें। निर्थन्ध परमञ्चकुम्नदा वैयुद्धकाहिए। नांस्तथा समुदीक्ष्याय कारवाण महारयान्। अयुद्धमनमञ्चैव राजानं न्यितमाभसि। तेषां शुलाच संवाद राजय भलिले मतः । व्याधाऽभ्यजानन राजेन्द्र मलिलयं सुयोधनं। ते पूर्व पाण्डुपुत्रेण पृटा झामन् मुतन्तव । यदृकापगतास्तव राजानं परिमार्गता। ततस्ते पाण्डुपुत्वस्य स्मृत्वा नापितं तदा। अन्योन्यमत्रुवन् राजन्मृगव्याधाः शनैरिदं। दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवः। प्रयकमिह नः ख्यातो हुदे दुर्योधनो नृपः नसागच्छामहे मर्चे यत्र राजा युधिष्ठिरः । श्राख्यातुं मलिले मुन्तं दयाधनममर्पणं।” धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमनाय धीमते। शयानं मलिले मर्चे कयय मा धनुते । भनो दास्यति मुप्रोतो धनानि वडलान्युन । किं नो मसिन शकय परिजिटेन शेषिणा । रखमुना तु ते व्याधाः सम्प्रवटा धनार्थिनः। मामभारानुरादाय मययु. शिविरं प्रति । पाण्डवापि महाराज लमलताः प्रहारिणः । अपश्यमानाः ममरे दुधिनमवस्थितं। निशतेमास्य पापस्य ने पारं गमनसव.। चारान् सम्प्रेषयामामुः समन्तात्तद्रागिरे।' भागम्य तु ततः सर्वे नटं दुर्योधनं नृपं । न्यवेदयन्त महिता धर्मराजस्य मैनिका. । नेपा तवचनं श्रुत्वा चाराणा भरतर्षभाचिन्तामभ्यगमत्तोत्रा निशवाम च पार्थिवः।' प्रय स्थिताना पाण्डुना दीनाना भरतर्षभ । नमाद्देशादपक्रम्य सरिता लुब्धका विभो । भाजग्मु मिविरं हया दृष्ट्या दुर्योधनं नृपं । वार्थमाणाः प्रविष्टाय भीमसेनस्य पश्यतः । ने तु पाण्डवमासाद्य भीमसेन महापलं । नामै नत् सर्वमाचप्युर्यदृत्तं यच वैश्रुतं । ततो एकादरी राजन दत्त्वा नेपा धनंबई । धर्मराजाय तत् सर्पमा परन्तपः। असा दुयोधनो राजन् विज्ञानो मम लुकः । लभ्य मलिल भेते यम्याथै परितप्यसे।' तो भीमसेनस्य भियं युवा विशाम्पते। प्रभातशत्रु. कौनोयो इष्टोऽभूत् मह सोदरः। तब श्रुत्वा मईयाम प्रविष्टं सलिले इदं । विप्रमेव ततोऽगछत पुरस्कृत्य जनाईन। तत. किलकिलाभन्दः प्रादुरामोदिमाम्पते । पाण्डव ना प्रभयाना पाचालानाच सर्वः। सिंहनादांततः व्याय भरतर्षभ। लरिताः पहिया रामन् जगमुर्दैपायनं हुई।

·२४० ॥ श्रीमहाभारत [दप्रवेश प० । यध्याय ३१ ॥३२॥ - १०२५ - ज्ञातः पापो धार्तराप्नो दृष्टश्चेत्यमद्रणे । प्राक्रोशन मोमकास्तब घटरूपाः ममन्ततः । तेषामाश्य प्रयाताना रथानी तवं वेगिनी । बभव तुमुल शब्दो दिवस्पृक् पृथिवीपते । दुर्योधनं परीसन्तस्तत्र तत्र युधिष्ठिरं । अन्वयुस्तरितास्ते वै राजानं श्रान्तवाहनाः ।। अर्जुना भीमसेनश्च माद्रीपुत्तों च पाण्डवौ। धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः शिखण्डो चापराजितः । उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश्च महारथः । पाञ्चालानाञ्च ये मिष्टा द्रौपदेयाय भारत ।। हयाय सर्वे नागाश्च शतशच पदातयः । ततः प्राप्ती महाराज धर्मराजः प्रतापवान् । दैपायनहूदं घोरं यत्र दुर्योधनोऽभवत् । गोतामलजल हृद्यं दितीयमिव सागरं । ' मायया सलिलं स्तभ्यं यत्राभूत्तै स्थितः सुतः । अत्यद्भुतेन विधिना दैवयोगेन भारत। मलिलान्तर्गतः शेते दुर्द्धर्षः कस्यचित् प्रभा.। मानुषस्य मनुव्येन्द्र गदाहस्ता जनाधिपः। ततो दुर्योधनेा राजा मलिलान्तर्गतो वसन् । शुश्रुवे'तुमुलं शब्द जलदीपमनिखन। युधिष्ठिरस्तु राजेन्द्र तं इदं सह सोदरैः। श्राजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै। महता शङ्खनादेन रथनेमिखनेन च । ऊई धुन्वन् महारेणु कम्पपंचापि मेदिनी'।' याधिष्ठिरस्य सैन्यस्य श्रुत्वा भब्दमहारथाः । कृतवर्मा कपो द्राणीराजानमिदमगुवन् । दूमे ह्यायान्ति संदृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः । अपयास्यामहे नावदनुजानातु नो भवान् । दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा तेषां तत्र तरखिनी । तयेत्युक्त्वा इदं तं वै माययाऽस्तम्भयत्प्रभो। ते बनुज्ञाप्य राजानं ममं शोकपरायणाः । जग्मुर्दूरे महाराज रूपप्रभृतयो रयाः । ते गला दूरमध्वानं न्ययाध प्रेक्ष्य मारिष। न्यविशन्त भूभं श्रान्ताश्चिन्तयुन्नों नृपं प्रति । विष्टभ्य मलिलं सुप्तो धार्तराष्ट्र महाबलः । पाण्डवाशापि संप्राप्तास्तदेश, युद्धमीसवः ।। कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति । कथं ने पाण्डवा राजन प्रतिपस्यन्ति कारवें । इत्येवचिन्तयानास्त रथेभ्योऽश्वान् विमुच्य ते। तत्रामाञ्चतिर राजन् कृपप्रमतयो रयाः। इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि हुदप्रवेशपर्वणि दुर्योधताचणे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ ततस्तेष्वपयानेषु रयेषु त्रिषु पाण्डमा त हुदै प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत् । श्रासाद्यं च कुरुश्रेष्ठ तदा दैपायनं इदं स्तम्भित धार्तराष्ट्रेिण दृष्ट्वा ने मलिलाशयं । वासुदेवमिदं वाक्यमत्रवीत् कुरुनन्दनः । पोमाधारानेए मायामय प्रयोजिना। विटभ्य मलिल मेने नास्य मानुषतो भय। देवों मायोनिमा कृत्वा मलिलान्तर्गतो गये। निटत्या निकृतिप्रो नजीवन् विमोक्ष्यते । यद्ययं समरे मय जुस्ते वचमत्सया तयाऽप्येनं तं पुढे खोका द्रध्यन्ति माधव । ॥ वासुदेव उवाच ॥ मायाविन दमा माया मायया हि भारत । मायावी मायया यध्या सत्यमायुधिष्ठिर। क्रियान्युपायैवाभिमायामामु प्रयाज्य च । जहि व भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनं । " रियाभ्युपायैरिस्ट्रेप निहता दैत्यदानवाः । क्रियान्युपायभिचलिद्धो महात्मना । १७४० ॥ 1. १० , ·दप्रवेश प. अध्याय ३२) ॥ शल्यपर्व २४१. - १८५५ । २०. २०६५ क्रियान्युपायैर्बहुभिहिरण्याक्षो महासुरः । हिरण्यकशिपुश्चैव क्रियदैव निवदिती। वृवश्च निहतो राजन् क्रिययैव न संशयः । नया पौलस्यतनया रावणो नाम राक्षमः। रामेण निहतो राजन् मानुबन्ध, महानुगः । क्रियया योगनास्याय तथा लमपि विक्रम । क्रियाभ्युपायनिहती मया राजन् पुरातना। तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिय वीर्यवान् । वातापिरिललझैव विशिराय तया विभो। सुन्दापसुन्दावसुरी क्रिययैव निवदिती। क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण विदिवं भुज्यते विभा । क्रिया यलवती राजनान्यत् किञ्चिद्युधिष्ठिर । दैत्याच दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा। क्रियाभ्युपायनिहताः क्रियास्तस्मात् समाचर। ॥ सञ्जय उवाच ॥ इत्युको वासुदेवेन पाण्डव मंभितव्रतः । जलस्यं तं महाराज तव पुत्र महावन। अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत। सुयोधन किनर्योऽयमारम्भोऽसु कृतस्त्वया । सर्च क्षत्रं घातयित्वा खकुलञ्च विशाम्पते। जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छन् जीवितमात्मनः । उत्तिष्ठ राजन् युध्यख महास्माभिः मुयोधन । म ते दो नरयेष्ठ सच मानः क ते गतः। यस्वं मस्तभ्य सलिलं भोतो राजन् व्यरस्थितः । मलं शहर दूत्येवं जना जन्पन्ति संमदि। व्ययं तद्भवतो मन्ये शौर्य सलिलमायिनः । उत्तिष्ठ राजन् युध्यात रचियोऽसि कुतोद्भवः । कारवया विभेषण कुलं जन्म च संस्मर । स कर्य कौरव व प्रभंधन जन्म चात्मनः । युद्धागोतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि । युद्धमव्यवस्थान नैप धर्मः सनातनः । अनार्यजुरमवय रणे राजन् पलायन। कयं पारमगत्वा हियुद्धे त्वं वै जिजीविपुः । दूमानिपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान् धान पिढेस्तया। सम्बन्धिनो वयस्याच मातुलान् बान्धवाजया । घातयित्वा कयंतात गुदे तिष्ठसि साम्प्रतासारमानी नहरखं मृषा वदमि भारत। शहरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलाकस्य टखतः । न हि शराः पलायन्ते शन्दृष्ट्वा कयञ्चन। ब्रूहि वा त्वं यया धृत्या दूरत्यजसि सङ्गरं । स त्वमुत्तिष्ठ युधख विनीय भयमात्मनः घातयित्वा सर्वसैन्यं धादचैव भयोधन । नेदानों जीवित बुद्धिः काथा धर्मचिकीर्षण। उत्तधर्ममपाश्रित्य बदिथेन मुयोधन। यत्तु कर्णमपाश्रित्य शकुनिश्चापि सावलं । अमय इव मंमोहान् समात्मानं न बुद्धवान् । नत्पापं मुमहत् छच्छं प्रतियुध्यस्व भारत ! कथं हि लदिधो माहादोषयत पलायनं । क ते तत् पारुपं यानं क च मानः सुयोधन । क च विक्रान्तना याता क प विस्फूर्जित महत्। क ते सतास्त्रता याता किव भेषे जलाये। म त्वमुनिष्ठ युध्यस ववधर्मेण भारत। अस्मास्नु वा पराजिन्य प्रशाधि पृयिवोमिमा । अथ वा निहतोऽस्माभिर्भूमा खस्थमि भारत । रप ने परमोधर्म. स्टाधावामहात्मना। तं कुरुख यथातथ्यं राजा भव महारथ । । मञ्जय उवाच । एवमुको महाराज धर्मपुत्रेण धीमता । मनिलस्यस्तव सुत इदं वचनगनवोन् । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ नैतचित्र महाराज यगोः प्राधिनमाविवेत् । न च प्राएभयानोतो व्यपयातोऽमिभारत। १२. २४.५ ·१४२ ॥श्रीमपाभारनं॥ [मा ५॥ . परथचागिपत्री पनिहत. पार्णिमारथिः । एकाप्यगण. मांय प्राथायामाग म प्राणतान भयापपारारिमापतेारदमामः प्रविमि मानिएमष्ति। पयामिविकागायचे पायनुगतान । यसमुत्थाय प. ममान प्रतिवादामि मंगे। ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। आयशा रख मा म पिरमा मृगयामधे । दिरानो समुतिर युध्दबह गुपोषण। चला पा मगरे पार्थान् म्फोस रामगधित निता या रणे मामिग्माकमवाध्यमि। ॥ दुर्योधन उवाच ॥ पदर्थ राज्यभिष्पामि कुरुणा गुरुनन्दन । न मे निरता.माधान में प्रदेश। क्षीणनाथ पुयियों हाधियपुरवीन धुमशाग्य ह भी घिमिायोपित। अद्यापि तहमा ला विजेतुं युधिष्ठिर। झा पायानपापडूनामुमाई भरतर्षभ। नलिदानीमई मन्ये कार्य युद्धेन फर्गिचित्। द्रोणे कर्ण प मंशन निहने च पितामहे । अलिदानोमियं राजन् केपना पृयिवो नप । श्रमाया हि को राश राज्यमित प्रशामित। मुपदस्तादृशान् हत्वा पुरान् धान् पिढनपि । भवद्भिय ने राज्य को न गोवंत मास.! श्रहं वनं गमिष्यामि धजिन, प्रतिवामित.। रतिहिं नासि मे राज्ये इतरवम्य भारत। छतवान्धवभूयिष्ठा हताश्वा इनकुञरा । रयाने पृथिो राजन् भुना विगतभ्यरः। वनमेव गमिथ्यामि वमानो मृगचर्मणे । नहि मे निर्जनस्याम्नि जोयितेऽद्य स्पृहा विभा। गच्छ लं भुव राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वरा । तयाधी नटरवा दोणवा यथामु। ॥ मन्जय उवाच ॥ दुर्योधनं नव मुतं मलिलस्य महायशाः । युवा तु करणं वाक्यमभापत युधिष्ठिरः । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ शामिलापानमा नात सतिलस्य. प्रभाषियाः । नैतन्मन मि मे राजन् वामित अकुर्नरिख । यदि वाऽपि समर्थ स्वास्खं दानाय मुयोधन । नाइमिच्छेयमवनि बया दातां प्रभामितुं। श्रमण न ग्रहीया खया दत्ता महीमिमी । न हि धर्मः स्मृतो राजन् उत्तियस्य प्रतिग्रहः । बया दत्ता न पच्छेयं पृथिवीमखिलामह। वान्तु युद्धे विनिर्जिय भोक्ताऽस्मि वसुधामिमा । अनीश्वरय पृथिवी कयं वं दातुमिच्छसि । त्वयेयं पृथिवी राजन् किं न दत्ता तदैव हि। धर्मतो याचमानानां शमार्थश्च कुलस्य च । वाणे प्रथम राजन् प्रत्याख्याय महावचं । किमिदानी ददानि कोहि ते चित्तविभ्रम'। अभियुकन्तु को राजा दातमिछद्धि मेदिनी। न त्वमद्य महीं दातुमोश. कौरवनन्दन । बाच्छेनुं वा वलाद्राजन् म कयं दातुमिच्छसि । मान्तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुन्धरां । सूच्यग्रेणापि यद्भूमेरपि धीयेत भारत। नन्मात्रमपि चेन्मय न ददाति पुरा भवान् । म कयं पृथिवीमेता प्रददामि विशाम्पते। सूच्यग्रं नात्यज पूर्व स कथं त्यजसि विति। एवमैश्वर्यमासाद्य प्रभास्य पृथिवीमिमा । को हि मूढो व्यवस्थेत अबोद्दीतु वमुन्धरा । त्वन्तु केवलमायेण विमूढो नावबुध्यो । पृथिवों दातुकामोऽपि जीवितेन विमोक्ष्यसे । अस्मान् वा त्वं पराजित्य प्रभाधि पृथिवोमिमा । अय वा निहतोऽस्माभिर्मासोकाननुत्तमान्। श्रावयोवतो राजन् मयि च वयि च ध्रुवं । १९" ·प्रवेश प० । अध्याय ३२ । ३३१] ॥ शल्यपर्व ॥ ~ संशयः सर्वभूतानां विजये नो भविष्यति। जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि सम्प्रति वर्तते । जोवयेयमहं कामं न तु वं जीवितुं चमः । दहने हि तो यबस्वयाऽमासु विभेषतः । श्राशीविषैर्बिपैशापि जले चापि प्रवेशनैः । त्वया विनिता राजन् राज्यस्य हरणेन च । अप्रियाणाञ्च वचनैौपद्याः कर्षणेन च । एतस्मात् कारणात् पाप जीवितं ते न विद्यते । उत्तिष्ठत्तिष्ठ युध्यस्व युद्धे यो भविष्यति । एवन्तु विविधा वाचो जययुना. पुन. पुनः । कोर्तयन्ति मते वीरास्तत्र तत्र जनाधिप। इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि हुदप्रवेशपर्वणि दुर्योधनभर्सने यात्रियोऽध्यायः समाप्तञ्च इदप्रवेशपर्व ॥ ३२ ॥ -- १८१५ . - ५२५ ॥ अथ गदायुद्धपर्च॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ एवं सन्तय॑मानस्तु मम पुत्ला महीपतिः । प्रकृत्या मन्युमान् वीरः कयमासीत्परन्तपः । नहि सन्तजना नेन श्रुतपूचा कयच्चन । राजभावेन मान्यश्च सर्वलोकस्य मोऽभवत् । यस्यातपत्रच्छायाऽपि स्वका-भानास्तया प्रभा। खेदायैवाभिमानित्वात् सहेस कयङ्गिरः। दयञ्च पृथिवी सा मञ्चे काटेविका भृशं । प्रमोदावियते यस्य प्रत्यवं तव सञ्चय । १० स तथा तबमानस्तु पाण्डुपुलैर्विशेषतः। विहीनच खकै त्यनिर्जने चाटता भूमें। स श्रुत्वा कटका वाची जययुक्ता. पुन. पुनः। किमब्रवीत्पाण्डवेयास्तन्ममाचल मञ्जय । ॥ सञ्जय उवाच ॥ तर्चमानस्तदा राजनुदकस्यस्तवात्मजः । युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रादमि. महितेन है। श्रुत्वा स कटुका वा विषमस्थो जनाधिपः । दीर्घमुष्णच नियस्य मलिलस्यः पुनः पुनः । मलिलानिर्गतो राजा धुन्वन् हस्ता पुन, पुनः । मनशकार युद्धाय राजानचाभ्यभाषत। यूयं ससुइदः पार्थाः मर्चे मरथवाहनाः । अहमेक. परिघुनो विरथा हतवाहनः । श्रात्तमस्वरथापेहुभिः परिवारितः । कथमेक. पदानि. सन्त्रास्ता योद्भुमुसहे। रकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर। न झेको वहुभिरिन्याव्या योधयितुं युधि । विशेषतो विकवच, श्रान्तथापत्समाश्रितः । भृभं विक्षतगात्रय श्रान्तवाहनसैनिक. । नमे लत्ता भयं राजन च पार्थादृकोदरात् । फाल्गुनाद्वासुदेवादा पाचाग्नेभ्याऽय वा पुनः । यमाभ्यां युयुधानादा येऽन्ये तव च मैनिकाः । रक. सोनई क्रुद्धो वारयिष्ये युधि स्थितः । धर्ममूला मतां कोर्तिमनुप्वाण नराधिप। धर्मश्चेवेह कीर्तिध पालयन् मनोम्य है। अहमुत्याय मान वे मतियास्यामि संयुगे। अनुगम्यागतान् सानुवून संवासरो यया। अद्य व मरथान् माश्यानशस्त्रो विरयोऽपि सन् । नववाणीव माणि महिता रात्रिसद्धये। जमा नामयिष्यामि न्यिरीभवत पाण्डवाः। अद्यानृशं गमिष्यामि चचियाणं यमखिना। वासीकट्रोणभीमाणं कर्षस्य च महात्मनः । जयट्रयस्य सारस्य भगदत्तस्य चाभयाः । मद्रराजय भत्यस्य भूरिश्रवस स्य च । पुधाणी भरतश्रेष्ट मकुन, सीवतस्य च । ४ १३.

·२४४ ॥ श्रीमहाभारते॥ [गदायुद्ध प.। यध्याय ३३ मित्राणां सुहदाञ्चैव वान्धवानां तथैव च । प्रानृत्यमद्य गधामि इलावा भारभिः सह । एतावदुत्वा वचन विरराम नराधिप । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ दिश्या त्वमपि जानोवे उत्तम सुयोधन । दिल्या ते वर्त्तते बुद्धियुद्धायव महाभुज) 1८" दिल्या शरोऽमि कारव्य दिया जामासि मङ्गरं । यस्लमेको हिनः सान् मयुगे योद्भुमि कमि । एक रकेन सङ्गन्य यत्ते सम्मतमायुधं । तं समादाय युध्यख प्रेक्षकारते वयं स्थिताः । अयमिञ्च ने कामं वोर भूयो ददाम्बई । हत्वैकं भवतो राज्य हतो वा खर्गमाप्नुहि । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ रकथेचा माक्रन्दे शरोऽय मम दीयतां । श्रायुधानामियञ्चापि वृता वसम्मते गदा। हलैकं भवतामेक शक्यं मा योऽभिमन्यते । पदातिर्गदया संख्ये मयुध्यतु मया सह । वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे । इदमेकं गदायुद्धं भवत्व द्याइतं महत् । श्रस्त्राणामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवाः । युद्धानामपि पायो भवत्वनुमते तव । गदया त्वा महाबाहो विजेष्यामि महानुज। पाञ्चालान् सम्सयांव ये चान्ये तब सैनिकाः । न हि मे सम्भमा जातु भकादपि युधिष्ठिर । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ उत्तिष्ठत्तिष्ठ गान्धारे मा योधय मुयोधन । एक रकेन सङ्गम्य मथुग गदया बली। १० पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्ख मुसमाहित. । अद्य तेजीवितं नास्ति यदिन्द्रोऽपि तवाश्रयः । ॥ मञ्चय उवाच ॥ एतत् स नरशाईलो नामृथत तवात्मज । मलिलान्तर्गत. श्वः महानाग इव वसन् । तथाऽसौ वाक्प्रतादेन तुद्यमान. पुन. पुनः । वचो न ममृरे राजनुत्तमाश्य. कशामिव । सद्धाभ्य सलिलं वेगाड्दामादाय वीर्यवान् । अद्रिसारमयों गुर्थी काञ्चनाअदभूषणा । अन्तर्जालात समुत्तस्थौ नागेन्द्र व निश्वमन् । म भित्त्वा स्तम्भिनं तोयं स्कन्धे शत्वायसो गर्दा।। उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपबन्मिवानिव । तत. शैक्यायसी गुब्बौं जातरूपपरिष्कृतां । गदा परामृषद्धीमान् धार्तराष्ट्रो महाबल । गदाहस्तन्तु तं दृष्ट्वा मष्टङ्गमिव पर्वतं । प्रजानामिव संक्रुद्धं शलपाणिमवस्थिनं । सगदो भारतो भाति प्रतपन भास्करो यया । दश सर्वपाश्चाखाः पुत्रं तव जनाधिपं । तमुत्तीर्षन्तु सम्प्रेक्ष्य ममहयन्त मर्चशः । पाञ्चाला' पाण्डवेयाय तेऽन्यान्यस्य तलान् ददु । श्रवहासन्तु त मला पुले दुर्येधिनस्तव । उद्धृत्य नयने दो दिधरिव पाण्डवान् । विभिखा भ्रुकुठौं कृत्वा सन्ददधनच्छदः । प्रत्युवाच ननस्तान व पाण्डवान महकमवान्। ॥ श्याधन उवाच ॥ अध्यावदासस्य फुलं प्रतिभाध्यय पाण्डवाः । गमिष्यय चता. मद्यः सपाञ्चाला यमश्यं । ॥ अथ उपाच ॥ उत्थितय जलात्तमात्पुत्रो दुर्योधनस्तव। प्रतिष्ठत गदापाणधिरेण समुचितः । तस्य मोणितदिग्धस्य पतिलेन समुचितं । शरीरं म तदा भाति सवत्रिव महीधरः । नमुद्यनगदं वीरं मेनिरे तव पाण्डवा. । वैवखतमिव क्रुद्ध किरोद्यपाणिनं । पभेपनिनदो पायद पिव प गोषः। प्राजुहाव ततः पार्यान् गदया युधि वोर्यवान् । M E ·अदायुद्ध पायध्याय ३३ | ३१] । शस्चपर्व ॥ २४५ १८. 144 ॥ दुर्योधन उवाचं ॥ रकैकेन च मा यूयमासीदत युधितिर। न झेको वभिन्यायो वीरो योधयितुं युधि। न्यस्तवमा विशेषेण यान्नशामु परिसुतः । भृमें विस्तगावच हतवाहनमैनिकः। अवश्यमेव योद्धव्यं मध्यरेव मया सह । युक्रन्त्वयुक्तमित्येतदेसि वञ्चैव सर्वदा। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ माभूदियं तव प्रज्ञा कथमेव मुयोधन । यदाऽभिमन्यु यहवो जन्नुर्युधि महारथाः । क्षत्रधर्म मं रं निरपे मुमिधुणं । अन्यथा तु कथं हन्युरभिमन्यु तयागतं! सर्वे भवन्ता धर्मज्ञाः भवें रास्तमुत्यजः । न्यायेन युध्यतां प्रोका प्रक्रलोकगति पुरा। यद्येकन्तु न हन्तया बहुभिर्द्धर्म एव तु । तदाऽभिमन्यु वहतो निमनुस्तन्मते कथं । सन्दा विषते जन्तुः रुच्छ्रयो धर्मदर्शनं । पदस्यः पिहिनं दारं परलोकस्य पश्यति । श्रामुञ्च कवचं वीर मूर्द्धनान् यमयख च । यच्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्व भारत। दममेकञ्च ने कामं वीर भूयो ददाम्यहं । पञ्चाना पाण्डवेयाना येन र योद्यमिछसि । ते हत्वा वैभवावाजा हतो वा वर्गमानुहि । शते च जोवितादीर युद्धे किं कुर्म ने प्रिय । । सञ्जय उवाच ॥ ततस्तव सता राजन् वम जग्राह काञ्चनं । विचित्रञ्च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतं । मोऽवबद्धधिरस्वाण: शुभकाञ्चनवर्ममत् । रराज राजन् पुचस्ते काञ्चनः भेलराडिव। सन्नद्ध. मगदी राजन् मनः संग्राममूर्द्धनि। अब्रवीत् पाण्डवान् सर्वान् पुत्रो दुर्योधनस्लव), धावणां भवतामेको युध्यतां गदया मया । सहदेवेन वा यात्स्ये भीमेन नकुलेन वा। अय वा फालानेनाद्य बया वा भरतर्षभ । योत्स्येऽहं सारं प्राप्य विजेवे च रणजिरे। 'अहमद्य गमिष्यामि वैरस्यान्नं सुदुर्गम । गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टनिवद्धया। गदायुद्धेन मे कश्चित् सदृशेऽस्तीति चिन्तये । गदया वो इनिप्यामि मानव ममागतान् । नमे ममीः म योद्धु न्यायेन केन चान युक्तमात्मना वामेवं गाद्धतं वच' । श्रय वा मफलं येतत् करिये भवतीपुरः । अस्मिन्मुइ मत्यं वा मिथ्या वैतद्भविष्यति। मात च गदा यो वै योम्यतेऽद्य मया सह । इति श्रीमहाभारते मन्मपणि गदायुद्धपर्वणि युधिष्ठिरदुर्योधनवादे जयन्कियोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ ५ मञ्चय उवाच ॥ रवं दुर्योधने राजन् गर्घमाने मुर्मुद्धः । युधिष्ठिरस्य संक्रुद्धा वासुदेवानवोदिद। यदि नाम द्ययं युद्धे वरयेत् वा युधिष्ठिर । अर्जुनं नकुलधव सहदेवमयापि वा। किमिदं माइसं राजस्वया याचतमीदृशं । रकमेव निहत्यांना भव राजा कुरुम्पिति । न समर्थानहं मन्ये गदाहम्नस्य मयुगे। रतेन हि छता योग्या वाणेह अपोदः । प्रायमे पुरुषे राजन् भीमसेन निघासया । कय नाम भवेत् कार्यममाभिर्भरतर्षभ। माइसं छतवास्तन्तु मनुकामागोत्तम । सने वृकोदरात् पार्यातम च नातिकृतयमः । नदिदं घूतमारय पुनरेव यया पुरा। विधर्म सकुनैव तव व विभाम्पते । बली भीमः समययती राजा मुयोधनः । बनवान वा रुतो वेति छनी राजन विमिप्यते । . एमा .

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गदायुद्ध म.। यध्याय ३॥ y सोऽयं राजस्वया शत्रुः म मे पथि निवेशितः । न्यस्तश्चात्मा मुविषमे कृच्छ्रमापादिता वर्ष। कोऽनु सर्वान् विनिर्जिय शत्रूमेन वैरिणा। समाप्तेन च नया हारयेद्राज्यमागतं । न हि पश्यामि तलाके योऽद्य दुर्योधनं रणे । गदाहस्तं विजेतुं वै भक्तः स्यादमरोऽपि हि। न त्वं भीमो न नकुलः सहदेवोऽथ फाल्गुनः । जेतुं न्यायेन शक्नो वै कृतो राजा मुयोधनः ।। स कयं वदसे शत्रून् युध्धख गदयेति हि । एकच नो निहत्याजी भव राजेति भारत! कोदरं समासाद्य संभयो वैजये हि नः ।न्यायती युध्यमानानां कृती ह्येष महावला। रकं वाऽस्मानिहत्य ले भव राजेति वै पुनः । नूनं न राज्यभागेया पाण्डो: कुन्याच मन्ततिः । अत्यन्तवनवासाय स्टा भैवाय वा पुनः। । भीमसेन उवाच ॥ मधुसूदन माकाविषादं यदुनन्दन। श्रय पारं गमिथामि वैरय मगदुर्गमें। अहं सुयोधनं मख्खे इनिम्यामि न संशयः । विजया वैभुवः सप्ण धर्मराजस्य दृश्यते। अध्यन गुणेनय गदा गुरुतरी मम। नतथा धार्तराष्ट्रस्य माकामिाधव व्यथा । अहमेनं हि गदया संयुगे योमुमुत्सहे । भवन्त. प्रेक्षका. सर्वे मम सन्तु जनार्दन । सामरानपि लोकास्त्रोन नानाशस्वधरान युधि। योधवेयं रणे कृष्ण किमुताद्य सुयोधनं । । मन्चय उवाच ॥ तथा सम्भाषमाणन्तु वासुदेवो वृकोदरं । घटः सम्पूजयामास व वनवेदमत्रोत् । त्वामाश्रित्य महाबाहो धर्मराजो युधिष्ठिरः । निहतारिःखका दीप्ता थियं प्राप्ता न संशयः। वधा विनिहताः सर्वे धार्तराष्ट्रा महारणे । राजानो राजपुत्लाय नागाश्च विनिपातिताः ।। कलिका मागधाः माया गान्धाराः कुरवस्तथा । लामासाद्य महायुद्धे निहताः पाण्डुनन्दन । हत्या दुर्योधनवापि प्रयच्छार्बी मसागरी । धर्मराजाय काय यया विष्णुः शचीपतेः । बाच प्राथ रणे पापो धार्तराष्ट्र विनद्धरति । लमस्य सधिनी भट्टा प्रतिज्ञा पालयिष्यसि । यवेन तु मदा पार्य योद्धयो तराष्ट्रजः । रुती च वलवाद्यैव युद्धभण्डय नित्यदा। नतस्त मात्यकोराजन् पूजयामाम पाण्डवं । पाञ्चालाः पाण्डवेयाय धर्मराजपुरोगमा: । नदधा भीमसेनस्य सर्व स्वाभ्यपूजयन् । ततो भोमवत्ता भीमा युधिष्ठिरमयाब्रवीत् । एयः मह तिष्ठन्तं नपन्तमिव भास्कर। अहमेतेन मनन्य संयुगे योडुमुत्सहै। नरिमो रणे जेतुं मामेप पुरुषाधमः। अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निहितं पदधे । मुपोपने धारा खाइयेनिमिवाझुनः । सत्यमधोइरियामि तव पाण्डव इच्छयं । निश्रय गदया पापमद्य राभव मुसो भव । अंध कीर्तिमयी माला प्रतिमाये नवानघ। प्राणान् विषय रायव मोध्ये ऽध मुयोधन। राज्यप नराम्रोऽद्य युवा पुत्र मया । परिष्यत्ययभं धर्म यापनियुद्धिशी इत्युशा भरतश्रेठी गदामुद्यम्य वीर्यवान् । पदनिहत युद्धाप मी तृधमिवाइयन्। नदायानमयन्यता पुत्रोऽमियोर्थवान् ।' मत्युपखित रवासमता ममिा दिपं। गदाह तर मन युद्धाय समुपखितं । . -- ·मदायुद्ध प० । अध्याय ३०1३५]] : ॥ शल्यपर्व ॥ २४७ * + दशः पाण्डवाः सर्वे कैलाममिव शिष। तमेकाकिनमामाद्य धाराष्ट्र महाबलं । वियूथमिव मातझं समझ्यन्त पाण्डवा. । न सम्भमो न च भयं न च ग्वानि च व्यया। श्रामीदुर्योधनस्यापि स्थित. सिंह इवाहवे । समुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलाममिव श्रङ्गिणं । भीमनस्तदा राजन दुर्योधनमयाब्रवीत्। राजाऽपि तरानेण वया चास्मासु यत् कृत। स्मर तटुकृतं कर्म यद्भूतं वारणावते । द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभामर्थ रजखला। चूने यदिजितो राजा शकुन द्धिनिययात् । यानि चान्यानि दुष्टात्मन् पापानि छतवानसि । अनाग.सु च पार्थेषु तस्य पश्य महत् फलं । बत्तने निहत. शेते शरतल्ये महायशाः । गाङ्गेयो भरतश्रेष्ठः मा नः पितामहः । हतो द्रोणय कर्णश्च इतः शल्यः प्रतापवान् । वरस्य चादिकतोऽभी शकुनिनिहतो रणे। भातरस्ते हता. सराः पुचाय सहमैनिकाः । राजानम हताः धराः समरेवनिवर्तिनः। एते चान्ये च निहता बहवः चलियर्षभाः। मातिकामी तथा पापा द्रौपयाः केशकद्धृतः । अवशिशस्वमेवैकः कुलप्नोऽधमपूरुषः । वामप्यद्य इनिग्यामि गदया नाच संशयः । अद्य ते. हरणे दयं सर्व नाशयिता नृप। राज्याचा विपुला राजन पाण्डवेषु च दुष्कृतं । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ किं कथितेन बहुना युध्यखाद्य मया सह । अद्य नेऽहं विनेय्यामि युद्धश्रद्धा कोदर। १८४० कि न पश्यसि भी पाप गदायुद्धे व्यवस्थितं । हिमवच्छिखराकारा प्रग्टहा महती गदा । गदिनं कोऽद्य मी पाप इन्तमुत्स हते पुन. । न्यायती युध्यमानस्य देवेष्वपि पुरन्दर.। मा कृया गर्ज कौनय शारदाभ्रमिवाजलं । दर्भयख बलं युद्धे यावत्तत्तेऽद्य विद्यते । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवा. सहस्ञयाः । सर्च सम्पूजयामामुस्तदचो विजिगीषवः । उन्मत्तमिव मातङ्गतलभब्देन मानवा. भूयः महर्षयामासुराजन् दुर्योधनं नृपं । वृहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेपन्ति चासकृत । शस्त्राणि सम्प्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिण। इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि भीममेनदुर्योधनसंवादे चतुलिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ ॥ सत्रय उवाच ॥ तस्मिन् युद्धे महाराज सुवृत्ते मुदारणे । उपविष्टेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मस। ततस्तालध्वजो रामस्तयोर्युद्धे उपस्थिते । श्रुला नछिय्ययाराजवाजगाम इलायुधः। तपट्टा परमप्रीता पाण्डवाः सहकेशवा. 1 उपगम्योपसंग्टय विधिवत् प्रत्यपूजयन् । पूजयित्वा ततः पद्यादिदं वचनमब्रुवन् । मिय्ययोः कायलं युद्धे परय रामेति पार्थिव । श्रमीच तदा रामो दृष्ट्वा छष्ण सपाण्डवं । दुर्योधनञ्च कारव्यं गदापाणिमवस्थित। चत्वारिंभदहान्यद्य दे च मे नि.मृतस्य । पुध्येय संप्रयाताऽमि श्रवणे पुनरागतः। मिययोर्च गदायुद्धंद्रष्टुकाभोऽस्मि माधव । नतस्तदा गदाइलो दुईधनकोदरौ। युद्धभूमिं गता बोरावुभाव विरेजनुः । ततेो युधिठिरो राजा परिवञ्य हप्तायुधं । खागतं कुभलधाम पर्यपृच्छद्ययातयं । कयौ। चापि मव्यासायभिवाद्य इलायुध। - - ·२८ ॥ श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प.1 यध्याय १५१२६॥ । मखजाते परिपोती प्रीयमाणै यखिना।माद्रीपुत्रौनया हरौ ट्रैपयाः पञ्च चात्मजाः । अभिवाद्य स्थिता राजन् रोहिणेयं महाबलं । भीममेनोऽथ बलवान पुत्रस्तव जनाधिप। तथैव चौद्यनगदौ पूजयामामतुर्बलं । स्वागतेन च तेता प्रतिपूज्य समन्ततः । पश्य युद्धं महाबाहो इति ते राममनुवन्। रवमूचुर्महात्मानं रोहिणेयं नराधिपाः । परिष्वज्य तदा राम पाण्डवान सनयानपि । अपृच्छत् कुशलं सर्वान् पार्थिवांशामितौजसः । नथैव ते समासाद्य पाकुस्तमनामयं । प्रत्यभ्यर्थ्य हलो सान् चत्त्रियाय महात्मनः । कृत्वा कुभलमयुकी भविदञ्च यथावय. । जनाईन सात्यकिञ्च प्रेम्या स परिषवजे । मूटिं पैतावुपाघ्राय कुशलं पर्यपृच्छत। तो च तं विधिवद्राजन् पूजयामामतुर्गुरुं । ब्रह्माणमिव देवेगमिन्द्रोपेन्द्री मुदान्वितो। ततोऽब्रवीद्धर्मसुतो रोहिणेयमरिन्दम। इदं भावोर्महायुद्ध पश्य रामेति भारत। नेषो मध्ये महावाहु, श्रीमान् केशवपूर्वजः । न्यविगत् परमप्रीतः पूज्यमानो महारथैः । स वी राजमध्यस्थो नोलवामा. मितप्रभः । दिवीव नक्षत्रगणः परिकोणे निभाकरः। ततस्तयोः मनिपातस्तुमुलो लामहर्षण । श्रामीदन्तकरी राजन् वैरस्य तव पुत्रयोः । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि वलदेवागमने पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ पूर्वमेव यदा रामस्तस्मिन् युद्ध उपस्थिते। बामन्य केशवं यातो दृष्णिभिः सहितः प्रभुः । साहाय्य धार्तराष्ट्रस्य न च कताऽस्मि केशव । न चैव पाण्डुपुत्वाणा गमिव्यानि यवागत। एवमुक्का तदा रामो यात. छत्तनिवईणः । तस्य चागमनं भूयो ब्रह्मन् मितमईसि । पाख्याहि मे विस्तरत. कयं राम उपस्थितः । कयञ्च दृष्टवान् युद्धं कुशलो अनि सत्तम । ॥ वैम्पायन उवाच ॥ उपसवे निविशेषु पाण्डवेषु महात्मसु । प्रेषितो धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः । मम प्रति महाबाहो हितार्य सन्देहिनी । म गला हास्तिनपुरं धृतराष्ट्र समेत्य च । उत्तवान् वचनं तथ्य हितश्चैव विशेषतः । न च तत् सतवाचाजा ययाख्यातं हि नत् पुरा । श्रनवाप्य शमं तत्र कृष्ण पुक्षमत्तमः । श्रागत महावारुपसव्यं जनाधिप। नत प्रत्यागत. प्णो धार्तराष्ट्रविमर्जितः । प्रक्रियाया नरव्याघ्र पाण्डवानिदमग्रवीत्। न कुर्वन्ति वचो मह्यं कुरवः कानपोदिता.। निर्गच्छध्वं पाण्डवेया. पुष्येण महिता मया। नती विभज्यमानेषु मलेषु पचिनाम्बरः । प्रोवाच भ्रातरं शण रोहिणेयो महामनाः । नेगमपि महाबाहो माहायं मधुसूदन । क्रियतामिति तत् छष्णो नास्य चके वचस्तदा। ननो मन्युपगतारमा जगाम यदुनन्दनः । तीर्थयात्री हलधरः सरस्वत्या महायशाः । भेवनववयोगेन सहितः मबंधादव । पाश्रयामाम भाजस्तु दुयोधनमरिन्दमः । युधानेन पहिला वामपन्तु पाएमान् । रोहिणेये गते गहरे पुषेष मधुसूदन । पाईरेयान् पुरस्कृत्य यथावमिमुग, कुरुन् । गयर पयिम्यन्त राम. प्रेयानुवाच छ ।

·गदायुद्ध प यध्याय ३६।। । शल्यपर्व। एम् की सम्भारातीर्थयात्रायां सापकरणानि च । पानयध्वं दारकायाममोन वैयाजधालया। सुर्वर्ण रजनश्चैव धेनू सामि वाजिनः । कुचरांच रयायैव खरोष्ट्रवाहनानि च । तिप्रमानीयता म तीर्थ हेतोः परिक्दादति सेतिः सरखत्या गच्छध्वं भोगामिनः । विजयानयध्वं वै मतपय हिजर्षभान्। खं सन्दिश्य तु प्रेयान बलदेवो महावस । नीर्थयाची यया राजन् कुरूणां वैयमे तदा। सरस्वती प्रतिसोनः समन्तादभिजन्मिवान् । एलिग्भिय मुद्दद्भिय तथाऽन्चैजिसत्तम.। रयर्गजस्तयाऽग्वैश प्रेयय भरतर्षभ । गोखरोट्रप्रयुक्तय यानै वडभिर्वृतः । यान्तानां क्वान्नवपुषां गिना विपुलायुपा । देशे देथे त देयानि दानानि विविधानि च। अधीय चार्थिनी राजन् कृतानि बहुमस्तथा । यो यो यत्र दिओ भोज्यं भाक्तुं कामयते तदा । तस्य तस्य तु तथैवमुपजहु स्तदा तब तब स्थिता राजन् रोहिणेयस्य मासनात् । भक्ष्यपेयख कुन्ति रास्तत्र समन्ततः । वासासि च महाहाणि पर्यशास्तरणनि च। पूजार्थं नव कृतानि विप्राणा मुखमिकता । यत्र यः वदने विमः पचियो वाऽपि भारत । तत्र तत्र तु तस्यैव भवं कृतमदृश्यत। यथासुखं जनः सो याति निष्ठति वैनदा । यातकामय यानानि पेयानि पितस्य च । बुभुक्तिस्य चान्नानि खादूनि भरतर्षभ । उपाजहुरास्तत्र वस्ताण्याभरणानि च । स पन्या प्रभा राजन् मलेव मुखावहः । स्वर्गापमस्तदा वीर नराण तत्र गश्ता। नित्यप्रमुदितापते. स्वादुभच्या सभान्वितः । विपश्यापणपण्याना नानाजनगननः । नानाद्रुमलतीपता नानारनविश्वषितः । ततो महात्मा नियमे स्थितात्मा पुष्ट्येषु तोपु वसूनि राजन् । ददो दिभ्यः क्रतुदक्षिणाय यदुवीरो इलभृत् मतोतः । दोग्धोय धेनूच सहसयो वै मुवामम. काश्चनवद्धन्दकाः। याच नानाविधदेशजातान् यानानि दामाय इभान् दिजेभ्यः। रमानि मुकामणिविद्रुमश्चाप्यग्य सुवर्ण रजनं मुराद्धं । अयमय तायमयञ्च भाएं ददा दिजातिमवरेषु रामः । वंस वित्त प्रदा महात्मा सरखतीतीर्थवरेषु भूरि। यया क्रमेणानिमाभावस्ततः कुरुपत्रमुदारवृत्तिः। ५ ॥ जनमेजय उवाच । सारस्वताना तीर्याना गुणपत्ति वदख मे। फलश्च दिपदा श्रेष्ठ कर्मनितिमेव च। ययाक्रमण भगवस्तीयानामनुपूर्वशः। प्रद्मन् ब्रह्मविदा श्रेष्ठ परं कौतूहलं हि मे। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ नोर्थानां वितरं राजन् गुणोत्पत्तिच मर्वयः । मयोच्यमानं वै पुष्यं स्टयु राजेन्द्र छन्नमः । पूर्व महाराज यदुप्रवीर सविमुदिप्रगयि माई। पुत्र प्रभास समुपाजगाम यबाराट् यमणा निग्यमानः। विमुक्रमापः पुनराय तेजः मब जगद्भामयते नरेन्द्र। वन्तु नोयंप्रवरं पृथिव्या मभामनात्तस्य तत. प्रभामः । ॥ जनमेजय उवाच ॥ कयञ्च भगवान् मोमो यदाणा समरसता कयध तीर्थप्रवरे तस्मिंयन्दोयमबत। कयमासुय तस्मिन्त पुनराप्यायिनः भयो। रतन्मे मनाचउ विम्तरेण महामुन। ॥ मम्पायन उवाच ॥ दवन्य तनया याताः मादुरामन् विशाम्पते । स मतसिंगति कन्या दशः सोमाय व देश। नश्यागनिरता. संस्खानायच नाऽभवन् ! पन्या दे तस्य राजेन्द्र मोजन्य इभकर्मयः। ३ २३ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गदायुद्ध पायथाय ३६॥ ." + V तास्तु सा विशालाक्ष्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि। अत्यरिथत तामाञ्च रोहिणे रूपसम्पदा । ततस्तस्यां स भगवान् नीतिञ्चक्रे निशाकरः। माऽस्य हद्या बभूवाय तस्माता बुभुज मदा। पुरा हिमामा राजेन्द्र रोहिण्यामभवचिरं । नतस्ताः कुपिताः सधी नक्षत्राख्या महात्मन. । ता गत्वा पितरं प्राहुः प्रजापतिमतन्द्रिताः । मोमो वमति नारमासु रोहिणे भजते सदा। ता वयं महिताः सास्वत्सकाशे प्रजेश्वर। वास्यामा नियताहारास्तपश्चरणतत्परा.। श्रुला नामान्तु वचनं दक्ष. सोममथाब्रवीत् । सम वर्त्तख भार्यासु मा त्वाऽधम्म महान् स्पृशेत् । तास्तु मानवोद्दक्षो गच्छध्वं शशिनोऽन्तिकं समं वस्यति सासु चन्द्रमा मम शामनात्। विशयास्तास्तया जग्मु.शीतांग्लभवन तदा। सोमो भगवान् पुनरेव महीपते । | रोहिणणे निवसत्येव प्रीयमाणो मुहुर्मुः । ततस्ताः महिता. सधा भूय. पितरमनुवन् । तव यूपणे युक्ता वत्स्यामो हि तवान्तिके । सोमो वमति नास्मासु नाकरोदचनं तव । तामा नदचनं श्रुत्वा दन. मोममयाब्रवीत्। समं वर्त्तख भा-सु मा वा शस्ये विरोचन। अनादृत्य तु तदाक्यं दक्षस्य भगवान् शशो। रोहिण्या सार्द्धमवसत् ततस्ताः कुपिता. पुनः । गला च पितरं प्राऊ. प्रणम्य शिरमा तदा। मोमो वमति नास्मासु तस्मान्न थरणं भव । रोहिण्यामेव भगवान् सदा वसति चन्द्रमा. । न त्वदची गणयति नास्मासु स्नेहमिच्छति। तस्मान्नस्ताहि सा वै यया नः सोम विशेत् । तच्छुत्ला भगवान् क्रुद्धो यक्ष्माण पृथिवीपते। समज रोपात् सोमायं स चोडुपतिमाविशत्। स यक्ष्मणाऽभिभूतात्माऽक्षीयताइरहः शशी। यनचाप्यकरोद्राजन् मोवार्थ तस्य यम एः । इटिभिर्म हाराज विविधाभिर्निशाकरः। न चामुच्यत शापादै चयञ्चवाभ्यगच्छत । क्षीयमाणे ततः भामे ओषध्या न मजजिरे। निराखादरमाः मदा हतबीच सर्वतः। श्रेयधोनी क्षये जाते प्राणिनामपि संचय. । छयायामन् प्रजाः सर्वा शीयमाणे नियाकरे। नतो देवाः समागम्य मोममूचुर्मीपते । किमिदं भवतो रूपमोभं न प्रकायते । कारणं ब्रूहि नः सध येनेदनने महद्भयं । गुला तु वचनं वत्ता विधास्थामस्ततो वयं । एवमुकः प्रत्युवाच सर्वास्ताञ्छशलक्षणः । चापम्य कारणं चैव यमाणघ तथात्मनः । देवास्तथा वच. युवा गत्वा दचमयात्रुवन् । प्रमोद भगवन् मोमे यापोऽयं विनिवार्थता । असा हि चन्द्रमा. क्षीण. किचिच्छेया हि लक्ष्यते। पयांधवास्य देवेव प्रजायेव गताः क्षयं । वोरुधापधययैव वीजानि विविधानि च । नया पये चयाऽरमाक विनामाभिगच किंाति ज्ञाला लाकगुरो प्रमादं कर्तुमईमि। एवमुत्रस्तता देवान् माइ वास्य प्रजापति.तिच्छायं मम वची व्यावर्तयितुमन्वया। तना तु महाभागा निर्तियति कैनचित् । मभ वन्तु मामु अशी भायीमु नित्ययः । मरम्त्या परेनोय उग्मनानपणः । पुनर्द्धियते देवास्तः सत्य वर्षा मम । मागाई भोमो नित्यमेर गमिष्यति । मामाईनुमदा द्धिं मत्यमेतदवो मम । ansxe - ·मदायुद्ध प०३ अध्याय ३६॥ ३७१] ॥ शल्यपर्व। , . - समुद्रं पश्चिम गत्वा सरखत्यधिसङ्गमं । आराधयतु देवेश ततः कान्तिमवास्यति । मरखतीन्तत. मोमः च जगामर्पिशासनात् । प्रभासं प्रथम तीर्थ मरखत्या जगाम ह। अमावास्या महातेजास्तवोन्मजन्महाद्युति. लोकान् प्रभामयामास शीतांत्वमवाप च । देवास्तु सबै राजेन्द्र प्रभामं प्राप्य पुष्कलं । भामेन महिता भूत्वा दक्षम्य प्रमुखेऽभवन् । ततः प्रजापतिः मी विमसनाथ देवता । मोमञ्च भगवान् प्रोतो भूयो वचनमत्रवोत्। माऽवर्मस्वास्त्रियः पुत्र मा च विप्रान् कदाचन । गच्छ युक्त. सदा भृत्या कुम् वै शासन मम । स विटटी महाराज जगामाय स्वमालयं । प्रशाश्य मुदिता भूत्वा पुनस्तम्युर्यथा पुरा । एवन्त मर्चमाख्यातं यया प्रती निभाकरः। प्रभासच यया तीर्थ तीर्थाना प्रवरं घाभूत्। अमावास्या महाराज नित्या प्रमलक्षणः स्वाला ह्याप्यायते श्रीमान् प्रभामे तीर्यसत्तमे। अतश्चैन प्रजानन्ति प्रभाममिति भूमिप। प्रभा हि परमा लेभे नस्मिन्नुभञ्ज्य चन्द्रमाः । ततस्तु चममो दमयुतस्वगमहलो। चममा द इत्येवं यं जना, फययन्युत। नत्र दत्त्वा च दानानि विभिटानि इलायुधः । उपित्वा रजनोमेका सात्वा च विधिवत्तदा । उदपानमयागच्छत्त्वरावान् केयवायज । श्राद्यं खस्त्ययनञ्चैव यत्रावाप्य महत् फलं। खिग्धलादोषधीनाच भूमेय जनमेजय। जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र नटामपि मरखती। इति श्रीमराभारते भल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि वलदेवतीर्थयाचाया चन्द्रशापोपाख्याने पशिोऽध्याय ॥ ३६॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्मान्त्रदीगतञ्चापि युदपान याखिन. । वितस्य च महाराज जगामाथ हन्नायुधः । तब दत्त्वा बद्रव्यं पूजयित्वा तया दिजान्। उपस्पृश्य च तवैव प्रइटेर मुपलायुधः। तब धर्मपरो झामोत् त्रित. म सुमहातपाः । कूपे च वमता तेन सोम. पोतो महात्मना। तत्र चैनं समुत्सृज्य भातरी जग्मतुर्महान् । ततस्तो वै शशापाय त्रिती ब्राह्मणमत्तमः । ॥ जनमेजय उवाच ॥ उद्पानं कयं ब्रह्मन कयञ्च सुमहातपाः । पतित. किञ्च सन्यको माया दिनमत्तन। कूपे कयञ्च हित्वेन भातरी जग्मतुर्महान् । कयञ्च याजयामाम पपा सोमञ्च वैकये। रतदाचच में ब्रह्मन् श्रोतव्यं यदि मन्यसे । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ श्रामन् पूर्थयुगे राजन मुनयो भ्रातरस्त्रय । एकतय द्वितचैव वितयादित्यमनिभाः। सबै प्रजापतिममाः प्रजावन्तस्तयैव च । ब्रह्मलाकजित. सर्वे नपमा ब्रह्मवादिनः । नेपाच नपसा प्रीतो नियमेन दमन च । श्रभवहीनमो नित्यं पिता धर्मग्त. मदा। मतदीप कालेन तपा प्रोनिमवाय च । जगाम भगवान् म्यानमनुरूपमिधात्मनः । राजानस्तस्य ये झामन् याज्या राजन महात्मनः । ते मर्च स्वर्गने तम्भितस्य पुत्वानपूजयन् । नेपान्तु कर्मणा राजस्तया चाध्ययनेन चा विनः म श्रेठना प्राप ययवाय पिता तया। नया म महाभागा मुनयः पुननक्षमाः । श्रपूजयन्महाभागं यथाऽम्य पितरं पुरा। कदाचिद्धि ततो राजन् भ्रातरावेकतदिनी । यज्ञार्य चक्रतुयिन्ता तया वित्तार्यमेव च। - २५ - .

·२५२ श्रीमहाभारतं॥ [गदायुद्ध प० । ध्यध्याय ३३॥ . ยศ - नयोर्बुद्धिः समभवत् वितं ग्टह्य परन्तप । याज्यान सचानुपादाय प्रतिगृह्य पाहूलतः । सोमं दास्यामहे दृष्टाः प्राप्य यज्ञं महाफलं! चक्रुश्चैवं तया राजन् भ्रातरखय रव च । तथा तुते पराक्रम्य याञ्यान् सर्वान् पशून् प्रति। याजयित्वा ततो याज्यान् लम्वा तु सुवइन् पधुन्। याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानतः । प्राची दिशं महात्मान भाजग्मुन्ति महर्षयः । वितेस्तषी महाराज पुरस्ताद्याति दृष्टवत्। एकतच दितश्चैव पृष्ठतः कालयन् पाहन । तयोचिन्ता समभवत् दृष्ट्वा पशुगणं महत् । कयञ्च युरिमा गाव भावाभ्यां हि पिना त्रित । तावन्योन्य समाभाव्य रकतच दितय ह। यदूचतुर्मियः पापी तत्रिवोध जनेन्दर। वितो यशेषु कुशलस्वितो वेदेषु निष्ठितः । अन्यास्तु बहुला गावस्तितः समुपलभ्यते । तदा वा महिती भूला गा: प्रकाय बजावहे । वितोऽपि गच्छता काममावाभ्यां वै विनाकृतः । नेपामागच्छता रावी पयिस्याना कोऽभवत । तत्र कूपो विदूरेऽभूत् सरखत्यास्तटे महान् । श्रय त्रितो एकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तमयतः । तद्भयादपसर्पन वै तस्मिन् कूपे पपात है। अगाधे सुमहाघोरे भवभूतभयङ्करे। वितस्ततो महाराज कूपस्या मुनिसत्तमः । आर्तनादन्नतयके ना तु शश्रुवतुर्मुनी। ज्ञात्वा पतित कूपे भातरावेकतदिता। एकत्रामाघ लोभाप समुत्सृज्य प्रजग्मतुः । भाटभ्या पहलुब्धाभ्यामुत्सृष्टः स महातपाः। उदपाने तदा राजन् निर्जले पाइसंवृते । बित पात्मानमालक्ष्य कूपे वोरुत्तृणाहते। निममं भरतश्रेष्ठ नरके दुष्कृतो यथा । म बुयाऽगणयन्प्राज्ञो मृत्योर्भातो झमोमपः । सोमः कयन्नु पातव्य दहस्पेन मया भवेत् । स रवमभिनियित्य तस्मिन् कूपे मसतपाः । ददर्भ वीरुधं नव सनमाना यदृच्छया। पाइपस्ते ततः कूप विचिन्य सलिल मुनिः । मौन मंझपयामाम होवे चात्मानमेव च । नतस्तं वोरुधं सोमं मकल्य समहातपाः। या भूपि मामानि मनमाऽचिन्तयन्मुनिः । ग्रावाणः धर्कराः कृत्वा प्रचक्रेऽभिपवं नृप । अध्यक्ष मलिलधक भागांय त्रिदिवौकभी। मोमस्याभिषवं कृत्वा चकार तुमुलं ध्वनि । पचाविहिवं राजन् पुनः भदक्षितस्य वै। समगष्य च तपनं ययोकं ब्रह्मवादिभिः । पर्तमाने नया पत्र वितम्य मुमहात्मनः । यानि चिदिवं भय कारणय न युध्यते। ततः पुनमुन पद पयायाध वृहस्पतिः । श्रुत्वा वाणीत मधान देवान् देवपुरोहितः। पित यनने पात्र गप्पामः मुराः । महिला एभेदन्यान् देवानपि महातपाः । ममता नन्नय रिता: मदेवताः । प्रययुस्तच यथाभा पितयाः प्रवती । २ नप गमा विबुधारा वर्ष पनि समस्त महात्मानं दीसिन याकर्मभु। महमा यिया परमपा युत । अयाय महाभाग UH भागायिनो वर्ष । पादियान पाम मांदिवसः । जिन प्रतिम कृपेनिग ननिमा । Enfilm मागावे पासिपि मनस्यवान् समदरले पपीनाउदा भन्।

·गदायुद्ध प० । अध्याय ३७१३१] ॥ शल्यपर्व ॥ २५३ २ तती ययाविधि प्राप्तान् भागान् प्राप्य दिवौकसः। प्रीतात्मानो ददुस्ती वरान् यान् मनमेच्छति। सतु बन्ने धरान् देवास्त्रातुमईय मामितः । यद्येहोपस्पृशेत् कूपे म मोमपतिं लभेत्। तत्र चोर्ममती राजनुत्पपात सरखती। तयोक्षिप्तः समुत्तया पूजयस्त्रिदिवौकसः । तयेति चोखा विवुधा जग्मुराजन् ययागताः। वितयाभ्यागमत् प्रोतः स्वमेव निलयं तदा। क्रुद्धस्तु स समासाद्य तापोधातरी तदा। उवाच पापं वाक्यं प्रशाप च महातपाः । पहलुधी युवा यस्मान्मामुत्सृज्य प्रधाविती । तस्मादृकाकृती रौद्रा दंधिणावभितशरौ। भवितारी मया गप्ती पापेनानन कर्मणा । प्रसवथैव युवयोर्गोलालवानराः । इत्युक्त तु तदा तेन चणदेव विमान्यते। तयाभूतावदृश्येता वचनात् मत्यवादिनः । तत्राथमितविक्रान्तः स्पृष्ट्वा तोयं हलायुधः । दत्त्वा च विविधान्दादान् पूजयित्वा च वै दिजान् । उदपानञ्च तं वोक्ष्य प्रशस्य च पुनः पुनः । नदोगतमदीनात्मा प्राप्तो विनशनं तदा। इति श्रीमहाभारते अत्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवतीर्थयात्राया तीर्थकथने सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ २० ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो विनशनं राजन् जगामाथ इलायुधः । सदाभीरान प्रति देपाद्यत्र नया सरस्वती। तस्मानु पयो नित्यं प्राइविनशनेति ह । तत्राप्युपस्पृश्य वलः सरखत्या महाबलः। सुभूमिकं ततोऽगवत् सरस्वत्यास्तटे बरे। तच चाप्पुरमः राधा नित्यकालमतन्द्रिता । क्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः । तत्र देवा. सगन्धा मामि मासि जनेश्वर । अभिगच्छन्ति तत्तीय पुण्यं ब्राह्मणमेवितं । तबादृश्यन्त गन्धवास्तथैवाप्सरमाङ्गणाः । समेत्य महिता राजन् यथाप्राप्तं यथासुखं । तब मादन्ति देवाय पितरय सवोरुधः । पुण्यै. पुष्पैः सदा दिव्य कीर्यमाणः पुनः पुनः । श्राक्रोड मिः मा राजन् तासामसरयां भा। सभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यान्तटें बरे। तच स्वात्वा च दत्त्वा च वसु विप्राय माधवः । 'शुला गीतश्च तद्दिव्यं वादिघाणाञ्च निखन । छायाद्य विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षमा । गन्धर्वाणा ततस्तीर्थमागच्छद्रोहिणीसुत । विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धास्तपमाऽन्विताः । नृत्यवादिचगीतञ्च कुर्वन्ति सुमनोरमं । तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेन्या विविधं वम् । अजाविकं गोखरोष्ट्र सुवर्ण रजत तथा। भोजयित्वा दिजान् कामः सन्तयं च महाधने । प्रयया महिता विप्रैस्खयमानय माधः। तस्मानान्धर्वतीर्थाच महावाहुररिन्दमः। गर्गसोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली । तव गर्गेण वृद्धेन तपमा भावितात्मना। कालज्ञानगतिश्चैव ज्यातिषाञ्च व्यतिक्रमः । उत्पाता दारणाव इभाय जनमेजय । . भरखत्या भी तोर्ये विदिता महात्मना । तस्य नाथा च तत्तार्थ गर्गसात इति स्मन। नत्र गर्ने महाभागमृषय. समता नृप। उपासाञ्चकिरे नित्यं कालज्ञान प्रति प्रभा। तच गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः । विधिवद्धि धनं दत्वा मुनोना भावितात्मना। उपवास्तया भक्ष्यान् विप्रेन्या विप्रदाय मः। नोलवासास्तदागछछद्धतीय महापमाः। ३ ·.२५४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गदायुडपायथ्याय १॥ । नवापश्यन्महामच महामहमिवोति। श्वेतपर्वतमझाययिमही निपवितं । सरखत्यास्तटे जात नग तालध्वनी यलो। यता विद्याधराचैव राधमायामितानमः । पियाचाथामितबला यत्र सिद्धाः महसमा नेम धामने त्याला फलन्तम्य वनस्पतः । तय नियभैरव काले काले म भुञ्जते । प्राय नियमैसर्मिचरन्तः पृयक प्रयक । अदृश्यमाना मनुजैर्यपरन पुरुषर्षभ। रवं यातो नरव्याघ्र लोकेऽस्मिन् म वनस्पतिः । नतस्तीर्थ मरखत्याः पावनं लोकविश्रुतं । नमिंय यदुमाईला दत्त्वा ती पयखिनोः। ताधायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च । पूजयित्वा विजांचव पूजितय नपाधनः । पुण्य दैतवन राजन्नाजगाम इलायुधः। तर गत्वा मुनीन् दृष्ट्वा नान वेयधरान् बलः। श्रामुत्य मलिले चापि पूजयामास वै विजान् । नयैव दत्त्वा विप्रेभ्य, परिभोगान् सुपुष्कलान्। ततः प्रायाइला राजन् दविणेन सरखती 1 गत्वा चैवं महावाहुर्नातिदूरे महायचा.। धर्मात्मा नागवत्मानं तीर्थमागमदच्युतः। यत्र, पन्नगराजस्य वामुको मन्त्रिमनं । महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैत । स्यीण हि सहसाणि नव नित्य चतुईभ । थव देवाः समागम्य वामुकि पनगोत्तमामय पनगराजानमभ्यसिञ्चन् ययाविधि। पन्नगेभ्यो भयं तब विद्यते न म पौरव । तत्रापि विधिवद्दत्वा विप्रेन्या रनसञ्चयान्। भायात् प्राची दिश नत्र तथा तीर्यान्यनेकशः । सहस्र गतसंख्यानि प्रथितानि पदे पदे। श्रामुत्य तेषु तीर्थेषु यथोनं तव चर्षिभि. कत्लापवासनियमं दत्त्वा दानानि सर्वशः । अभिवाद्य मुनीस्तान् वैतत्र तीर्थनिवामिनः । उद्दिष्टमार्गः प्रयथा यत्र भूयः सरखती। प्रामुखं वै निववृते वृर्लाितहता यथा। सुपोका नैभिषयाणामवेवाय महात्मना निवृत्तान्ता मरिच्छ्रेष्ठ तब दृष्ट्वा तु ताङ्गली । बभूव विस्मिता राजन बली श्वेत नुलेपनः । ॥ जनमेजय उवाच ॥ कस्मात् सरखती ब्रह्मन् निवृत्ता प्रामुखो नतः व्याख्यातुमेतदिच्छामि सर्चमध्वर्युमत्तम। कस्मिंश्चित् कारणे तव विस्मिता यदुनन्दनः। निसत्ता हेतुना केन कयमेव मरिहरा। ॥वयम्पायन उवाच ॥ पूर्व कृतयुगे राजन् नैमिषेयास्तपस्विनः । वर्तमाने मुनिपुले सत्रे दादशवार्षिके। । सपया बद्देवा राजन तत् सत्रमभिपेदिरे। उषित्वा च महाभागास्तरिमन् यथाविधि। नियत्त नैमियोये वैमने दादभवार्षिक। अाजग्मुर्घषयस्तव बहवस्तीर्थकारणान्। वीणा बहुलवात्तु मरखत्या विशाम्पते। तीयानि नगरायन्ते कूले पै दक्षिणे तदा। समन्नपञ्चकं यावत्तावते दिजमत्तमाः । नोर्थलेभावरयाच नद्यास्तीरं ममाथिताः । जुभता नब ने तु मुनीना भावितात्मना । स्वाध्यायेनातिमहता व. परिता दिशः । अनिशचन्तनपा कियनाणमहात्मना। अयोभन मरिष्ठा दोयमानः समन्ततः। पारिविल्या महाराज अग्मकुट्टाय नापसाः । दन्तालूखलिनद्या-ये प्रख्यानातया परे। वायुभशा जलाहाराः पर्षभधाय नापमाः । नानानियमयुकाय तया स्थदिलशायिन.। . -- ·गदायुद्ध प. अध्याय ३८।३८] शल्यपर्व १५५ श्रामन् वै मुनयस्तव सरखत्याः समीपत. । योभयन्तः भरिठी गङ्गामिव दिवाकस। शतमश्च समापेतुपय. सत्रयाजिन । नवकाशं न ददृश्य, सरस्वत्या महानताः । नता यज्ञोपवीतेस्ते तत्ती निर्मलाय वै। जुळवुशामिहोत्राय चक्रुय विविधा. क्रियाः। ततस्तश्सिवात निराश्चिन्तयाऽवितं । दर्शयामास राजेन्द्र नेपाम मरखती। तन, कुञान बहन् कृष्टा मनित्ता मरिहरा। सपाणी पुण्यतपमा कारुण्याजनमेजय। नतो नित्य राजेन्द्र नेपाम] घरस्वती.। भूय, प्रतीच्चभिमुखी प्रसुखाव मरिहरा।। अमोघागमनं छत्वा तेषां भूयो ब्रजाम्यहं । इत्यद्भुतं महचके तदा राजन्महानदी। एवंम कुञ्जो राजन् वै नमिमीय इति मत । कुरुश्रेष्ठ कुरुक्षेत्रे कुरुष्व महतीं किया। तव कुञान बहन्दृष्ट्वा निवृत्ताच सरस्वतो । बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याय महात्मनः । उपस्पृश्य तु नचापि विधिवद्यदुनन्दन । दत्त्वा दायान् दिजानिभ्या भाण्डानि विविधानि च।। भच्य भोज्यच विविध ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय च। तत. पायाइलो राजन् पूज्यमानी द्विभातिभि.।' भरस्वतीतीर्यवरं नानादिजगणयुतं । वदरेदकामर्थ्यवदाश्वत्थविभीतकै । कशालय पलायेद्य करीरै पीलुभिस्तया। मरखतीतीररहताभिर्विविधस्तथा । करूयकबरेश्चैव विश्वरावातलया। प्रतिमुक्तकाण्डैश्च पारिजातय गोभितं । कदलीवनभूयिष्ठ दृष्टिकान्तं मनोहरं । वाम्बम्बुफलपर्णादैर्दन्तालूखलिकैरपि। तथाऽमकुट्टैखानेकुर्मुनिभिभिव॒त । स्वाध्यायघोपमधुष्टं मृगयूथमताकुन् । अहिधर्मपरमैनुभिरत्यर्थसंवितं । सप्त मारखंत तीर्थमाजगाम हलायुधः । यत्र मङ्करणक. सिद्धस्तपस्तेपे महामुनि । रति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवतीर्थयात्राया सारखतापाख्याने अत्रिशोऽध्याय. ॥ २८॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ मत मारस्वतं कस्मात् कय महको मुनि । कय विद्धः स भगवान् कशास्य नियमोऽभवत् । कस्य वैशे ममुत्पन्न किक्षाधीत विजोत्तम । एतदिमाम्यह श्रोतु विधिवद्विजसत्तम। ॥ वैशम्पायन उवाच ।। राजन् मत सरस्वत्यो याभियाप्तमिद जगत्। पाहता बलवद्भिर्हि तत्र तत्र भरखती। सुप्रभा काशनाची च विद्याला च मनौरमा। सरस्वती चोपवती सुरेणुर्मिनलादका। पितामहस्य महतो वर्तमान महामखे। वितते यज्ञवाटेच ममिद्धेषु दिजातिषु । पुण्याहघोपविमल दाना निनदस्तया। देवेषु चैव व्ययेपु तस्मिन् याविधी नदा। नब चैव महाराज दोधिने प्रपितामह। रजतस्तस्य मण सर्वकामसमृद्धिना। मनमा चिन्तिता धा धार्यक्रमले स्तदा। उपतिन्ति राजेन्द्र रिजातीतब तब ह। मगुश तत्र गन्धी ननृतयासरोगमाः । कादिवाणि च दियानि वादयामामुरघथा। तस्य यशरय सम्पत्त्या तत्पुरता अपि। विस्मयं परमं जन्म किमु मनुपयोनयः । पत्तनाने तया यो पुष्करखे पितामही अनुवायो राजन्नायं यज्ञो मह गुण.। .

·२५६ योमहाभारत [गदायुद्ध या व्यध्याय ३८॥ . - + न दृश्यते मरिच्छेठा यस्मादिह सरस्वती । तच्छ्रुवा भगवान् प्रीत. सरमाराय सरखतौं । पितामहेन यजता पाहता पुष्करेषुवै। सुप्रभा नाम राजेन्द नाबा तत्र सरखती । तो दृष्ट्वा मुनयस्तष्टास्तरायुक्ताः सरखती। पितामहं मानयन्तो क्रतुन्ते बहुमेनिरे। रवमेघा मरिच्छ्रेधा पुष्करेषु सरखती। पितामहार्थं सम्भूना तुश्चर्यश्च मनोपिण। नैमिषे मुनयो राजन् समागंन्य समासते। तब चित्राः कया ह्यासन वेदं प्रति जनेश्वर। यत्र ते मुनयो घासन् नानाखाध्यायवेदिनः । ते समागन्य मुनयः समरुबै सरखती । मा तुध्याता महाराज ऋषिभिः सत्रयाजिभिः। समागताना राजेन्द्र सहायार्थ महात्मना। अाजगाम महाभागा तब पुण्या सरखती। नैमिषे काञ्चनाची तु मुनीनां यत्र याजिना। श्रागता सरिता श्रेष्ठा नत्र भारत पूजिता। गयस्थयजमानस्य गयेवेव महाक्रतुं । पाहता सरिता श्रेष्ठा गययज्ञे सरखती। विशालान्तु गयथारूपयः समितमताः। मरित् मा हिमपत्यार्थात् प्रस्तुता शीघ्रगामिनो। श्रीद्दालकेत्तया यज्ञ यजतस्तस्य भारत। समेते सर्वतः स्फोते मुनीनी मण्डले तदा। उत्तरे कोयलाभागे पुण्ये राजन् महात्मनः। उद्दालकेन यजता पूर्व धाता सरखती। श्राजगाम मरिच्छ्रेष्ठा नद्देशम्टपिकारणत्। पूज्यमाना मुनिगणैर्वकलाजिनसंवृतैः । मनोरमेति विख्याता मा हि तैर्मनसा कृता । सुरेणुरूपभे दोपे पुण्ये राजर्षि विते । कुरोय यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः । धाजगाम महाभागा मरिच्छेठा मरखती। घवत्यपि राजेन्द्र वशिष्ठेन महात्मना। समाइता कुरुक्षेत्रे दिव्यतोया मरखती। दक्षेण यजता चापि गङ्गादारे सरखती।" मुरणरिति विख्याता प्रभुता भोप्रगामिनी। विमलादा भगवती ब्रह्मणा यजता पुनः । समाइना ययौ नत्र पुग्थे हेमवते गिरी। एकीभूतास्ततसास्तु नमिनोर्थे समागताः। मतमारखतं तीर्य नतम्त प्रयित भुवि । इति मत सरखत्या नामतः परिकीर्तिताः। सप्तमारस्वतथैव तीर्थ पुष्पं तथा मतं । रणु मापकम्यापिकामारग्रह्मचारिणः। आपगामवगाव राजन् प्रकोडितं महत् । इष्टा यदृच्छया तर खियमाभषि भारत। पाप रचिरापाती दिखामसमनिन्दिना । मरम्पत्या महाराज पस्कन्दे वीर्यमग्भमि । तदेवापतु अपार कलमे महातपाः । सप्तधा प्रविभागनु कममय जगाम है। नवर्षयः भन्न जाता गाभर मस्तापाः। वायुवेगी यायुषलो वायुहा वायुमपडलः । पायुमासा वाधुरता वायुपश्य वीर्यवान् । रवमेने ममुत्पना माना जनपिप्पः । रिमलुन राजन् पसायतर भुषित मायरित पादृक् विपु भाषु रियुन। पुरा मापा पिडा कुमादेपेनि वि । पतः किन फरे रासम्म माकरसोगवन् । परेकामा शरि प्रवृत्तवान् । नमानिन् प्रवृत्त रे सारं भमय यत् । स्तमा र भान मारिता मारिभिः मौराभन एपिभियानपाधनः। - ·मदायुद्ध या बध्याय ३८1801] । शल्यपर्व।। . A+ . - १९१० विज्ञप्ता वे महादेव सुपेरर्थ नराधिया नार्य नृत्येद्यया देव तथा त्वं कर्तुमईमि। . ततो देवा मुनि दृष्ट्वा हाविष्टमतीव है। सुराण हितकामार्थ महादेवोऽभ्यभाषन । भी भी ब्राह्मण धर्मज्ञ किमयं नृत्यते भवान् । हर्षस्यानं किमर्थच नवेदमधिक मुने। तपखिनोधर्मपये स्थितस्य दिजसत्तम। ॥ ऋषिरुवाच॥ किन्नु पश्यसि मे ब्रह्मन् करानाकरस चुत। यं दृष्ट्वाई प्रनृत्तेवि हर्षेण महता विभा। तं प्रहस्थानबीदेवो मुनि रागेए मोहितं । अहं न विस्मयं विप्र गछामीति प्रपश्य मा। एवमुका मुनिश्रेठ महादेवेन धीमता । श्रङ्ग ल्ययेण राजेन्द्र स्वागुष्ठस्ताडिताऽभवत्। ततो भस्म बताद्राजन् निर्गतं हिममन्निभ । तदृष्ट्वा बोडिता राजन् स मुनिः पादयोर्गतः। मेने देव महादेवमिदचावाच विस्मित.। नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात परतरं महत्। सरासुरस्य जगतो गतिस्वमसि शलटक । लया स्टमिदं विश्वं वदन्तीद मनोपिणः। त्वामेव सर्व विति पुनरेव युगदये। देवैरपि न शक्यस्ख परिज्ञातुं कुतो मया। बयि सबै म दृश्यन्ते भावा ये जगति स्थिताः। वामुपासन्त वरदं देवा ब्रह्मादयोऽनघ । सर्वस्वमसि देवानी का कारपिता चहा बनवादात सुराः मर्चे मोदन्तीहाकुतोभयाः। एवं सत्ला महादेव समषिः प्रणतोऽभवत् । यदिदचापल देव कृतमेतत् मयादिक। ततः प्रसादयामि खां तपो मे न घरेदिति । ततो देवा प्रीतमनास्तम्लपि पुनरत्रयोत्। नपते वर्द्धता विप्र मत्प्रसादात् महसुधा। पाश्रमे चेह वन्यामि लया साईमहं सदा। सप्त सारखते चास्मिन यो मामय्यिते नरः। न तस्य दुर्षभं किञ्चिद्भवितह परत्र वा। सारस्वतञ्च ने लोकं गमिप्यन्ति न संशयः। एतन्मशाषकस्यापि चरितं भूरिनेजसः । स हि पुत्व. मुकन्यायामुत्पन्ना मातरिश्यना। , इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपणि वलदेवतीर्थयात्राया सारखतापारयानेऊनचत्वारिमोऽध्यायः ॥ २८॥ विशम्पायन उवाच ॥ उपिला तच रामस्तु सम्पूज्याश्रमवासिनः। तया मरणके प्रीति भाञ्चके हलायुधः। दत्त्वा दानं दिशातिभ्यो रजनों नामुपोग्य च । पूजितो मुनिसद्धेश्य प्रातस्त्याय लानी। अनुज्ञाप्य मुनीन् सान स्पृष्टा तोयञ्च भारत। प्रयथा त्वरिती रामस्तो हतार्महाबलः। ततस्लोभनम तीर्थमाजगाम हलायुधः । कपालमाचनं नाम यत्र मुक्ती महामुनिः। महता घिरमा राजन् पस्तनहरे महादरः। रावमय महाराज रामचिप्तस्य वै पुरा। तत्र पूर्व नपस्तप्तं कायेन मुमहात्मना । यवान नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मनः । यवस्वचिन्तयामास दैत्यदानववियह । तत् प्राय च वलो राजन् तीर्थप्रवरमुत्तमं । विधिदै ददा वित्त ब्राह्मणना महात्मना । "॥ जनमेजय उवाच ॥ कपालमोचनं वह्मन् कयं यवमहामुनिः मुमः कयास विरोलनं केन च तिमा। ॥ वैम्पायन उवाच॥ पुरावै दण्डकारण रापरेण महात्मना। वमताराममान रावमान मयिष्यता। २२१ ॥ ९ ·२५८ ॥श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प. अध्याय 1 r १२०० जनस्याने शिरश्छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः। तुरेण शितधारेण तत्पपात महावने। महादरस्य तलमे जाया वै यदृच्छया । वने विचरतो राजनयि भित्त्वाऽस्फुरत्तदा । स तेन लगेन तदा दिजानिन प्रयाक ह ! अभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्यान्यायतनानि च । सपूतिना विखवता वेदनात्ती महामुनिः । जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्याञ्चेति नः श्रुतं । स गत्ला मरितः सवाः समुद्रांश महातपाः । कथयामास तत् सर्च ऋषीणां भावितात्मना । श्रामुत. सर्वतीर्थेषु न च माधमवाप्तवान् । स तु शत्राव विप्रेन्द्रा मुनोना वचनं महत्। सरखत्यास्तीर्यवरं ख्यातमौशनसं तदा । सर्वपापप्रशमनं मिद्धिक्षेत्रमनुत्तमं । स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमशिनस, दिज.। तत श्रीशनसे तोर्ये तापस्पृभतस्तदा । तचिरथरणं मुना पपातान्तर्जले तदा। विमुतस्तेन शिरसा परं सुखमवाय ह। स चाप्यन्तर्जाले मूर्द्धा जगामादर्शनं विभा । नतः स विशिरा राजन पूतात्मा वीतकल्मषः । भाजगामाश्रमं प्रीत. शतकत्या महोदरः । सोऽय गत्वाश्रमं पुण्यं विनमुक्ता महातपाः। कययामास तत् सबै सषीणां भावितात्मना। तेश्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानद ।। कपालमोचनमिति नाम चक्रु समागताः । स चापि तीर्थप्रवरं पुनर्गत्वा महानृषिः । पीला पयः मुविपुलं मिद्धिमायात्तदा मुनिः । तत्र दत्त्वा बहन् दादान् विप्रान् सम्पूज्य माधवः । जगाम वृप्पिप्रवरो रुपनेराश्रमं तदा। यत्र तप्तं तपो घोरमार्टिषेणेन भारत। बाह्मण्य लब्धास्तत्र विश्वामित्रो महामुनिः । सर्वकामसमृद्धञ्च तदाश्रमपदं महत् । मुनिभित्राह्मणैश्चैव मेवितं सर्वदा विभा। ततो हलधरः श्रीमान् ब्राह्मणैः परिवारितः। जगान तच राजेन्द्र रुपगुस्तनुमत्यजत् । रुषगुांधाणे वृद्धवस्तपोनित्यय भारत। देहन्यासे कतमना विचिन्य वाधा तदा। तत. सानुपादाय तनयान् वै महातपाः । रुपा रमवीतब नयध्वं मा प्यूदकं । विज्ञायातीतवयम रुप ने तपोधनाः । नध तीर्थमुपानिन्युः सरस्वत्यास्तपोधन । म तैः पुचैस्तदा धीमानानोता वै सरस्वती। पुण्या नीयंमतीपती विप्रतीनिषेविती । म तत्र विधिना राजनामुत्य ममहातपाः । भाना तीर्थगुणायैव प्रादमृषिमत्तमः । मप्रीत. पुरुषव्याघ सर्वान पुत्रानुपासतः । परस्त्युत्तरे तोरे यस्यभेदात्मनस्तन । पृथूदके जयपरो नैना मरणं तपेत्। नगनुत्य म धमात्मा उपस्पृश्य हलायुध. दत्त्वा व बटन दायान् विप्राणा विमवत्सलः । समर्थ पत्र भगानीकासोकपितामहः। तचापेिण: कारय प्रामानं मशितमतः । नपमा मना राजन् प्राधानपिपत्तमः । मिभुदोमय राजर्षियापिय महातपाः । भानाय भयरान् यत्र दिशाभिवतया मुनि. । महातपखो भगानुयतेशा महानराः। नपत्रिगाम जानवमभद्रः प्रतापवान्। इति श्रीमहाभारते मर्मपि गदायुद्धपर्वणि यवतोयामाया मारतापाप्याने पलारिंभोऽयायः॥ • ॥ A - १९८५ - १० ·गदायुद्धमा अध्याय ३१ 1] शल्यपर्च २९० । -- २२९ । -- RRCK - ॥ जनमेजय उवाच ॥ कयमार्टिपणे भगवान् विपुलं नप्तस्तिपः । मिन्धुदीपः कयञ्चापि बादाय लवांस्तदा । देवापिच कयं ब्रह्मन् विश्वामिवय सत्तम। तन्ममाचच भगवान् परं काढलं हिने। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ पुरा शतयुगे राजन्नार्टिषेणो विजोत्तमः। वमन् गुरुकुले नित्यं नियमध्ययने रतः । नस्य राजन गुरुकुले वसतो नित्यमेव च। समाप्ति नागमविद्या नापि वेदा विमान्यते । सनिलिस्ततो राजतपस्तेपे महातपाः। नेता वै तपमा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्। सविद्वान वेदयुकश सिद्धशापिसत्तमः । तत्र तीर्थ वरान् प्रादाचोनेव सुमहातपाः। अस्तिोर्थ महानद्या अद्यप्रभृति मानवः। वासुतो वाजिमेधस्य फलं प्रास्थति पुष्कलं । अद्यप्रभृति नैवात्र भयं यालाद्भविष्यति। अपि चाल्पेन कालेन फलं प्रास्थति पुष्कलं ।। एवमुक्का महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः। स्वं सिद्धः स भगवानार्टिपेण: प्रतापवान् । तस्मिन्नेव तदा तीये मिन्धुद्वीपः प्रतापवान्। देवापिय महाराज बाबाखं प्रापतुर्म हत्।। तथा च काशिकतात तपोनित्या जितेन्द्रियः। तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमाप्तवान् । गाधिनाम महामामीत् क्षत्रिय, प्रयिती भुवि । तस्य पुत्रोऽभवद्राजन् विश्वामित्र: प्रतापवान् । स राजा कौशिकतात महायोग्यभवत् किल । स पुनमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः । देन्यासे मनचके तमूचा प्रएताः प्रजाः । न गन्तव्यं महाप्राज्ञ वाहि चास्मान्महाभयान् । एवमुक्तः प्रत्युवाच तो गाधिः प्रजास्ततः । विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति मुतो मम। इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर्बिवाभित्र निवेश्य च । जगाम त्रिदिवं राजन विश्वामियोऽभवन्नृपः। नम शक्नोति पृथियो यत्नवानपि रचित । ततः शुश्राव राजा स राचसेभ्यो महाभयं । निर्धया नगराचापि चतुरङ्गवलान्चितः । म यावा दूरमध्वानं बभिष्ठाश्रममभ्ययात्। तस्य ने मैनिका राजयक्रुस्तत्रालयान्वइन् । ततस्तु भगवान् विप्रो वशिष्ठोब्रह्मणःसुतः । भेऽय तत. सर्व भज्यमानं महावनं तस्य कुद्धी महाराज वशिष्ठो मुनिमत्तमः । सृजख भवरान् धारान् इति साझामुवाच ह। नयोका साऽस्नानु. पुरुषान् धोरदर्शनाम् । ने च तद्दनमासाद्य वभञ्जः सर्वतो दिशं । नछुवा विद्युत सैन्यं विश्वामित्रम्तु गाधिन । नमः परं मनमानकापरसेपमनोदय मितीवर राजा सारखाबाट समाहितः । नियमैयोपवासय कर्षयन्देशमात्मन. जवाहारो वायुभवः पर्णहारय सोऽभवत् । नथा स्थण्डिलगायीच ये चान्ये नियमाः पृथक् । असकृत्तस्य देवास्तु बनविन प्रचक्रिरे। नचास्य नियमाधुद्धिरपयाति महात्मनः । नन परेण ययेन तदा यहुविधं तपः । तेजमा भास्कराकारो गाधिज. ममपद्यत। तपमा तु नया युझं विश्वामित्र पितामहः । अमन्यत महातेमा वरदो वरमस्य नत् । स तु को वरं राजन् स्यामई ब्रामणस्लिति । नयेति चानबीइया सर्वलोकपितामहः । म सन्चा तपभोगेण बामणवं महायशाः। विचार मी घरमा शतकामः सुरोपमः । नर्मितीर्थबरे रामः प्रदाय विविध वस। . । .

·॥ योमधाभारतं ॥ [ मदाय ५० । पदारni . पथस्विमीमाथा धेमामानि भयनामि पाय परवानार मध्य पवध भागना अददमुदिती राशन पूपिला दिगोत्तमान् । यो रागनी रामा क्लायमान्नियात्। पर नेपे तपम्तोमं दाभ्या यक रति श्रुति.। इति श्रीमहाभारते भल्यपर्वणि गदायुद्धपणि बलदेवतीर्थयामाया माग्नापास्याने रकानारियायः॥३१॥ ॥वशम्पायन उवाच॥ प्रधापरवाकोष जगाम यदुनन्दनः । यय दाम्या पो गयायमता महातपाः । पुशव पृतराष्ट्रस्य राष्ट्र पपिवयोर्थिय। मपमा घोररूपेण कयन्दमात्मनः । फ्रोधेन महतापिटा धर्मात्मा वै प्रतापाम् । पुरा हि नमिपोया मषे दादभवार्षिक। वृत्ते विश्वजितोऽन्त पाचालानुपयोऽगमन् । तोवरमयापन्त दपिशय मनीषिणः । यतापितान् वरमतरान् निन्याधीनेकविंगति नानवोदको दासया विममध्य पाइनिति। पहनतानहत्यका भिविष्ये राजमातम । एवमुका ततो रागन सीन् मन्मान् प्रतापवान्। भगाम भतराष्ट्रस्य भवनं प्राह्मणेत्तम. । म समोपगतो भया धृतराई जोवरं । अयाचत पहन दाल्यः स पेनं रुपितोऽप्रवीत्। यदृच्या म्हता वा गानादा नृपसत्तमः । एतान् पाहमय विप्र प्रलायन्धी यदोच्छमि । पिस्तया वचः श्रुत्वा चिन्तयामाम धर्मविन् । अहो वत नृभर्स वै वाक्यमुनोऽस्मि भमदि। चिन्तयित्वा मुहान रोपाविया दिशोत्तमः । मतिचक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपते.। म टूटत्य मृतानां वैमामानि मुनिसत्तमः । जुहाव एतराष्ट्रस्य राष्ट्र नरपते. पुरा । अवकोणे सरखत्यातीर्थे प्रञ्चान्य पावकं । बको दान्न्या महाराज नियम परमं स्थित । म तैरव जुहावास्य राष्ट्र मासैर्महातपाः । तस्मिंस्तु विधिवत् सचे सम्प्रवृत्ते सुदारुणे। अक्षीयत ततो राष्ट्र एतराष्ट्रस्य पार्थिव । नत' प्रदीयमाणन्तद्राज्यं तस्य महीपते । विद्यमानं यथाऽनन्तं वनं पराना विभा। बभूवापगतं तच व्यवकीर्णमचेतनं । दृष्ट्वा तयाऽवकोर्षन्तु राष्ट्र स मनुजाधिपः । बभूव दुर्मना राजश्चिन्तयामाम च प्रभु । मोक्षार्यमकरोद्यनं प्रामणे, सहित. पुग। न च श्रेयोऽध्यगच्छत्तु चीयते राष्ट्रमेव च । यदा स पार्थिव खिबस्ते च विप्रास्तदाऽनघ। यदाचापि न शक्नोति राष्ट्रं मोक्षयितुं नृप। श्रय वै प्राग्निकांस्तव,पप्रछ जनमेजय । ततो वै प्रालिका प्राइ पाइर्विप्रकृतस्वया । मासैरभिजुहोतीति तब राष्ट्र मुनिकः ।, तेन ते इयमानस्य राष्ट्रस्यास्य चयो महान्। तस्यैतत्तपम. कर्म येन तेऽद्य या महान। अपां कुञ्चे सरस्वत्यास्तं प्रसादय पार्थिव । सरखती ततो गत्वा स राजा बकमधीत्। निपत्य शिरसा भूमी प्राञ्जलिर्भरतर्षभ । प्रसादये त्वा भगवनपराधं क्षमख मे । मम दीनस्थ लुब्धस्य मौर्यण हतचेतस । त्व गतिस्वञ्च ने नाथ प्रसादं कर्तुमईसि । नया वित्तपन्तन्तु भोकोपहतचेतस ! दृष्ट्वा तय कृपा जज्ञे राष्ट्र तच व्यमाचयत् । कृषि प्रसवस्तस्थाभूत् संरम्भञ्च विहाय स । नार्थ तस्य राष्ट्रस्य जुहाव पुनराइति ।

·गदायुद्ध प. अध्याय २१३३] ॥ शन्चपर्व ॥ 3 मोजयित्वा ततो राष्ट्र प्रनिग्टह्य परन् बहन् । इष्टात्मा नैमिषारण्यं जगाम पुनरेव च । धृतरातोऽपि धर्मात्मा सञ्चेता महामना । खमेव नगरं राजा प्रतिपेदे महर्द्धिमत्। तब तोर्थे महाराज वृहस्पतिरुदारधी । असुराणामभावाय भवाय च दिवाकमा। मासैरभिजु हावेष्टिमदीयन्त ततोऽसुरा.। दैवतैरपि मम्भमा जितकाशिमिराहवे। तवापि विधिवदत्त्वा ब्राह्मणेभ्या महायशा । वाजिनः कुञ्जराचैव रयायाश्चतरोयुतान् । रत्नानि च महाहीणि धनं धान्यच पुष्कलं । यया तोय महाबाहुर्यायानं पृयिवोरते। तब यजे ययातेश महाराज सरखती । मर्पि पयव सुबाव नाऊपस्य महात्मन । नवेष्टा पुरुषव्याघ्री ययाति पृथिवीपति । श्राकामदू मुदिता सने लेकिाश पुष्व लान् । पुनत्तत्र च राधस्तु ययातेर्थजत प्रभो । बौदार्य परम कृत्वा भलिवात्मनि माश्यती ददी कामान् ब्राह्मणे या यान् यान् यो मनसे इति। यो पर स्थित रवेह वाही यामस्तरे। तस्य तस्य मरिच्छेष्ठा ग्टहादि शयनादिकं । पद्स भोजनञ्चव दान नानाविधन्तथा। ते मन्यमाना राजस्लु सम्पदानमनुत्तमं । राजानं तुष्टुवु प्रोता ददुश्वाशिष शभा । तत्र देवा मगन्धी प्रोता यज्ञस्य सम्पदा । विस्मिता मानुयायामन दृष्ट्वा ती यजमम्पदं। ततस्तालकेतुर्महाधर्मऋतुर्महात्मा कृतात्मा महादाननित्यः । वशिष्ठापवाह महाभीमग तात्मा हितात्मा समस्या २६ । जगाम। इति श्रीमहाभारते भल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि वलदेवतीर्थयात्रायां मारखतोपाख्याने दाचत्वारिशोऽध्याय ॥ ४२ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ वशिष्ठस्यापवाहोऽसी भीमवेग कयं नु म । किमर्यञ्च मरिच्छ्रेष्ठा नम्षि प्रत्यवाहयत्। कयमस्याभवदेरं कारणं किञ्च तत् प्रभो । भस पृष्टा महाप्राश न हि प्यामि कथ्यता । विशम्पायन उवाच ॥ विश्वामित्रस्य विप्रर्धे-शिष्ठस्य च भारत। भृशं वैरमभद्राजस्तप.स्पीटत महन्। श्राश्रमा वै वशिष्ठस्य स्थाणुतोर्ये भवन्महान् । पूर्वत पार्श्वनामोविश्वामित्रस्य धीमत । यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान् परमं तप । यत्रास्त्र कौनहार प्रवदन्नि मनीषिण । यवेष्टा भगवान् स्थाणु पूजयित्वा सरस्वती । स्थापयामास तत्तोर्थ स्थाणुतीर्थमिति प्रभो। नवतीर्य मुरा' स्कन्दमन्यपिञ्चनराधिप । मैनापत्येन महता मुरारिविनिर्वहणं । तमिान् मारखने तोर्ये विद्यामित्रा महामुनि । वशिष्ठञ्चालयानाम नपमोयेष तणु । विश्वामित्रवशिष्ठा नावइन्यहनि भारत । स्पट्टा नप रुता तीमा चक्रतुस्ती तपोधनो। नत्राप्यधिकसन्नती विद्यामिवो महामुनि । दृष्ट्वा तेजो वशिष्ठस्य चिन्तामनिजगाम छ । तस्य बुद्धिरिष यानीद्धर्मनिन्यस्य भारत । यसरखतो दर्द मममीप तपोधनं । आनयिष्यति यौन वशिष्ठ जपताम्बदहागत दिन नियमिन समय । एवं निश्यि भगवन् विश्वामित्रो महामुनि । सम्म र भरिताकोधभरकलोचनः । सा ध्याता मुनिनान व्याकुलत्व जाम ह । जो चननहायोर्य मराकोपच भाविनो। - ३ ·दि । श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प.। यध्याय ४२] ग १२५ तत रन वेपमाना विवा प्राञ्जलिस्तदा । उपतये मुनिवरं विश्वामित्र सरखती। इतवीरा यया नारी साऽभवदुःखिता भूमं । ब्रूहि कि करवाणेति प्रोवाच मुनितत्तने । तामुवाच मुनि बुद्धो वशिष्ठं शीघ्रमानय। यावदनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्ययिता नदी। प्राञ्जलिन्तु तत. कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा । प्राकन्पत भृशं भीता वायुनेबाहना लता। तयारूपान्तु तां दृष्ट्वा मुनिराह महानदी। विचारं वशिष्टं त्वमानयसान्निक मम। या तस्य वचनं श्रुत्वा चावा पापचिकोषित वशिष्ठस्य प्रभावञ्च जानन्यप्रतिमं भुवि। माऽभिगम्य वशिष्ठञ्च दममयमचोदयत् । यदुना मरिता श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता। उभयोः बापयोर्भाता वेपमाना पुन. पुन.। चिन्तयित्वा महाशापं षिवित्रासिता भृशं । तो भाञ्च विवर्णञ्च दृष्ट्वा चिन्ताममन्विता । उवाच राजन् धर्मात्मा वशिष्ठो दिपदाम्बरः । ॥ वशिष्ठ उवाच ॥ पाद्यात्मान मरिच्छेठे वह मा शोवगामिनि । विश्वामित्रः अपेद्धि वा मा कथाख विचारणा । तस्य तदचनं शुवा छपाशीलस्य मा मरित्। चिन्तयामास कौरव्य किं सवा सुरतं भवेत् । नस्याचिन्ता समुत्पन्ना वमिठो मय्यतीव हि। छतवान् हि दया नित्यं तस्य कार्य हितं मया । श्रय कृले खके राजन् जान्तमृपिमत्तमं । जुज्ञानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यन्यचिन्तयत्। इदमन्तरमित्येव ततः सामपिताम्बरा । कृलापहारमकरोत् खेन वेगेन सा मरित्। तेन कृलापहारेण मैवावरूणिरायन । उह्यमान, स तुटाव तदा राजन् सरस्वती। पितामहन्य मरस प्रवृत्ताऽसि सरखति। व्याप्तधेदं जगत् सर्व नवैवाभाभिरुत्तम.। बनेगाकारागा देवि मेधेषमृजमे पयः । मवायापस्वमेवेति लत्तो वयमधीमहि । पुष्टियुनिमाया कोति. भिति-जिगमा नया। त्वमेव वाणी म्वाधा त्वं तवायत्तमिदं जगत् । मनेषु वममोह पतुर्विधा । एवं सरस्वती राजंतूयमाना मर्पिपा । गोपाइ त विधं विद्यामिवायमं प्रति। न्यवेदयत चाभीक्षा विश्वामित्राय न मुनि नमान मरम्पत्या दृष्ट्वा कोपममन्वितः । ययान्वेपत् प्रहरण यविष्ठान्नकरं तदा। सन्न लिभिप्रेक्ष्य मनपध्याभयानदो। अपोवाह वमिष्ठन्तु प्राणे दिममतन्द्रिता । उभवा. पर्यतो पाययिता घ गापिणी नतोऽपवाहिनंदृष्टा पशिष्टमृपिमनन । कोपभाशे विवामियो धमर्पण: । दरमा मारिन्ठे यधपित्या पुनर्गना। नियमाविरजयानणिमात । तत. मरम्पको भता विशमिरेण धीमता। पिता मतदायरा देवाय गन्धसरमाया। HTER AE बाद मि. र भिटारा सोर्क च्याती जनाधिप । समय song fulfraमरा। haini पनि महायुद्धप-विमनापायी सारन्ताराण्याने पिटवारियोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ मन जापानमामिलामताममिंसोधरी को मोरितं समुपागत् । '.. 14 ·गदायुदयः। यध्याय 881] ॥ शल्यपर्व ९ । अयाजग्मुस्ततो राजन राक्षसास्तव भारत । तत्र ते शोणितं सर्वे पिवन्तः सुखमासते। वताय सभृशं तेन सुखिता. विगतज्वराः । नृत्यन्तथ हमन्तय यया स्वर्गजितस्तथा। कस्यचित्त्वथ कालस्य कृपय. सुतपोधनाः तीर्थयात्री समाजग्मुः मरखत्या महीपते । ने तु सर्वेषु तोर्येषु त्वालुत्य मुनिपुङ्गवाः । प्राप्य प्रीति पराञ्चापि तपोलुब्धा विभारदाः । अययुईि नतो राजन् येन तीर्थमसम्वई । अघागम्य महाभागावत्तीय दारुणं तदा । दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्याः पाणितेन परिभुतं। पीयमानञ्च रचाभिवभिनृपसत्तम । तान् दृष्ट्वा राक्षमावाजन मुनयः समितव्रताः । परित्राणे सरस्वत्याः परं चनं प्रचक्रिरे। ते तु सर्वे महाभागाः समागन्य महावता.। पाइय मरिता श्रेष्ठामिदं वचनमब्रुवन् । कारणं ब्रूहि कन्याणि किमर्थ ने हुदोमय। एवमाकुलतां यात. श्रुत्वा ज्ञास्यामहे वयं नत. सा भव॑माचट यया वृत्तं प्रवेपतो। दुखितामय तां दृष्ट्वा ऊचुस्ते वै तपोधना'! - कारणं श्रुतमस्माभिः भापत्र श्रुतोऽनघोकरियामो वयं यत्न सर्व एव तपोधनाः। एवमुका मरिच्छ्रेष्ठामूचुस्तऽय परस्परं । विमोचयामह म शापादेना सरखती। ते सर्व प्राह्मण राजन्तपोभिनियमतया। उपवामैश्च विविधैर्यमे करवतेत्तया। पाराध्य पाइभतारं नहादेवं जगत्पति। मायामामुस्ता देवी सरिच्छेहा सरस्वती। नेपान्तु सा प्रभावेण प्रकृतिम्या सरखती। प्रमन्नमलिला जज्ञे यया पूर्व तथैव हि। विमुना च मरिच्छ्रेष्ठा विवभा मा यथा पुरा । दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तया कृतं । तानैव भरणं जग्मुरातमा. बुधितास्तया। यद्धाऽञ्चलिन्ततो राजवाशमा सुधयाऽदिताः । ऊचुस्तान् वैमुनीन् मवान् छपायुतान् पुन. पुन. । वयं हि क्षुधितायेव धीद्धोनाय शान्यतात् । न च न. कामकारोऽयं यद्दयं पापकारिण.। युमाकञ्च प्रमादेन दुष्कृतेन च कर्मणा। यत् पापं वर्द्धतेऽस्माकं यत. स्मो ब्रह्मराक्षसाः। योपिताश्चैव पापेन योनिदोपहतेन च । एवं हि वैश्यद्राणां चत्त्रियाणां तथैव च । ये ब्राह्मणान् प्रदिपन्ति ते भवन्तीह रावधा। श्राचार्यभूविजञ्चैव गुरु चद्धजनं तया। प्राणिना येऽवमन्यनों ने भवन्तीह राक्षसाः । नत् कुरुध्वमिहारमाकेतारण दिजसत्तमा. शक्ता भवन्त. सपा लोकानामपि तारणे। नेपान्तु मुनय. श्रुत्वा तुयुत्स्ता महानदी । मोवार्य रक्षमा नेपामनु प्रयतमानमाः । कुतं कीटावपन्नञ्च यचोछिटान्वितं भवेत् । मकेशमवधूनञ्च गदितोपहतञ्च यत्। रभिः संस्टमन्त्रश्च भागोऽमा रक्षमामिह। तम्माज्ञात्वा सदा विद्वानेतान् यत्नादिवर्जयेत् । राधमानमती भुत यो मुझे धनमोदृश । भौयित्वा ततशीर्थ कृपयस्ते तपोधना. ! मोवार्थ राक्षसानाच्च नदी तो प्रत्यचौदयत्। महर्याणी मत ज्ञात्वा तत. मा सरिताम्बरा। अरुणामानयामास वा तनु पुरुषर्षभ। नया ते गक्षमा. खाला तनुत्यका दिवंगता.! । - ·॥ श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प.। यध्याय 88181 १४१५ अरुणया महाराज ब्रह्मबध्यापहा हिसा। रतमर्यमभिज्ञाय देवराज. शतक्रतुः। तमितीर्थबरे साला विमुक्त पामना किल। ॥ जनमेजय उवाच ॥ किमय भगवान्को ब्रह्मवध्यामवाप्तवान । कयममिंच तोर्ये वै प्राप्त्याकल्मयोऽभवत् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ श्टणुष्वैतदुपाख्यानं यथा वृत्तं जनेश्वर । यथा विभेद समयं नमुचेामव पुरा। नमुचिासवादीत सूर्यरश्मि समाविशत् । तेनेन्द्रः सख्यमकरोत् समयञ्चेदमत्रवीत् । न चाट्टैण च शकेण न रावौ नापि चाहनि। वधिय्याम्यसुरथेष्ठ सखे सत्येन ते शये। एवं स कृत्वा समयं दृष्ट्वा नीहारमोश्वर. । चिच्छेदास्य शिरो राजन्नपी फेनेन वासव । तछिी नमुग्छिन्न पृष्ठत भक्रमन्वियात्। भी मित्रहन पापेति ब्रुवाण शक्रमन्तिकात्।। एवं म शिरमा तेन चौद्यमान पुन पुन । पितामहाय सन्तप्त रतमय न्यवेदयत्। नमनवीलोकगुरुररणायां यथाविधि । इष्टापस्पृश देवेन्द्र तीर्थे पापभयापहे। रपा पुण्याला भक्र कता मुनिभिरेव तु । निगुढमस्यागमनमिहासोत् पूर्वमेव तु। ततोऽभ्यत्यारण देवी लावयामास वारिणा । सरखत्यारुणयाश्च पुण्याऽयं सजना महान् । दहवं यज देवेन्द्र दद दानान्यनेकश । अवाश्य, सुघोरात् त्वं पातकादिप्रभाक्ष्यसे । इत्युक्र समरस्वत्या कुझे ये जनमेजय। दृष्ट्वा यथावदनभिदरुणायामुपास्पृशत् । ममुक्त पाभना ने ब्रह्मवध्याठतेन च । जगाम सद्दष्टमनास्तिदिव विदशेश्वर । पिरस्तचापि नमुचस्तथैवामुत्य भारत । लोकान् कामदुधान् प्राप्तमबयाचाजसत्तम । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तत्राप्युपस्पृश्य बलो महात्मा दत्त्वा च दानानि प्रयविधानि । अवाप्य धर्म परमार्थका जगाम सोमस्य महत् सतीर्थ। पायजद्राजसूयेन सोम मादान पुरा विधिवत् पार्थिवेद्र। अविर्षीमान् विप्रमुख्या बभूव होता यस्मिन् ऋतुमुव्ये महात्मा यसान्तभित् समहदानवाना दैतेयाना राधमानाञ्च देवै । यस्मिन् युद्ध नारकास्यं सुतीनं यत्र स्कन्दस्तारकाख्य M है २५ जघाना . भेनापत्यं समवान् देवताना महासेना यत्र दैत्यान्तकत्ता ! सातचिव न्यवमत् कार्तिकेय. सदा मारो यत्र म सवराज । रनि योमहाभारने अन्यपणि गदायुद्धपर्वणि वनदेवतीर्थयाचाया मारखोपाख्याने चतुरबारिशोऽध्याय ॥४४॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ सरसत्या प्रभाधाऽयमुकले दिजमत्तम । कुमारस्थाभिषेकन्तु प्रान् व्याख्यातमईसि । पणिन् दे च कान छ यया पबदनाम्बर । येशाभिषिका भगवान् विधिना येन च प्रभुः। . म्कन्दा यदाप यानामका कदनं मइत्। गया मे मगाउप्प पर कोहि मे। परम्पायन उपाए | कुवमन्य मामराहम्ननिदानव । इसमुत्पादयत्येश्वोमेशनमेजय । नने फपियामि जान गाधिप। मिमिका गुमार व प्रभार व महात्मनः ।

·गदायुद्ध या अध्याय ५1] । । शल्यपर्व : २६५ २५५५ । तेजोमाहेयर स्कन्नमग्री प्रपतितं पुरा । तत्सर्वभक्षा भगवान्नाधकद्दग्धुमक्षयं । तेनासीदतितेजस्खो दीप्तिमान् हव्यवाहनः । न चैव धारयामास गर्भ तेजोमयं तदा। स गङ्गामभिसङ्गम्य नियोगाद्रह्मणः पुरा। गर्भमाहितवान् दिव्यं भास्करोपमनेजम। अथ गङ्गाऽपितं गर्भममहन्ती विधारणे । उत्समज गिरी रम्ये हिमवत्यमरार्चिते। स तब ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजः । दालनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः। भरस्तम्वे महात्मानमनलात्मजमीश्वरं । ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्याऽभिचुकुमः। नासा विदिला भावन्तं माणं भगवान् प्रभुः । प्रस्नुतानां पयः पद्भिवदनैरपिवत्तदा । तं प्रभावं समालोक्य तस्य वालस्य कृत्तिकाः । परं विस्मयमापन्ना देव्या दिव्यवपुर्द्धराः । र यत्रोत्सृष्टः सभगवान् गङ्गया गिरिमूर्द्धनि । स मैलः काञ्चनः सर्वः स वभौ कुरुसत्तम । बर्द्धता चैव गौण पृथिवी तेन रनिता। अतय सर्वे मंत्ता गिरयः काञ्चनाकराः । कुमारः सुमहावीर्यः कार्तिकेय इति स्मनः । गाङ्गेयः पूर्वमभवन्महायोगवलान्वितः । शमेन तपमा चैव वीर्येण च समन्वितः । ववृधेतीवराजेन्द्र चन्द्रवमियदर्शनः । स तस्मिन् काञ्चने दिव्ये शरस्तम्वे थियावृतः । स्वयमानः सदा ते गन्धर्मुनिभिस्तथा।' नयनमन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः । दिव्यवादित्रनृत्यज्ञाः स्तुवन्यद्यारुदर्शनाः । अन्वा च नदी देवं गङ्गा वैसरिताम्बरा । दधार पृथिवी चैनं विचती रूपमुत्तमं । जातकमादिकास्तत्र क्रियायक्रे वृहस्पतिः । वैददैनञ्चतमूर्तिरुपतस्ये कृताञ्जलिः । धनुर्ध्वदचतुष्पाद भस्वग्रामः मसंग्रहः । तत्रैन समुपातिष्ठत् माचात् वाण च केवला। म ददर्थ महावीर्यो देवदेवमुमापति। चैलपुत्त्या समाभोनं भूतमाहशतैर्वृतं । 'निकाया भूतमद्वानां परमाद्भुतदर्भनाः । विकृता विकृताकारा विकताभरणध्वजाः । व्याघसिंहर्षवदना विडालमकराननाः । कृपदंशमुखाद्यान्ये गजोद्रवदनास्तया । उलूकक्दनाः केचित् ग्टगोमायुदर्शनाः । कोचपारावतनिभर्वदनैरावैरपि। श्वाविच्छत्यकगाधानामजडकगवा नया । सदृशानि वपूंप्यन्ये तत्र तत्र व्यधारयन् । कैचिच्छेलाम्बुदप्रख्यायक्रोद्यतगदायुधाः। केचिदञ्जनपुञ्जामाः केचिच्छेताचलप्रभाः। मत मागणश्चैव समाजग्मुशिाम्पते । साध्या विश्वेऽय मरुतो वसवः पितरम्तया। रद्रादित्यास्तया मिद्धाभुजङ्गा दानवाः खगाः । ब्रह्मा खयम्भुर्भगवान् मत्त: मह विना । भक्रस्तथाऽभ्यया,यु कुमारवरमच्युतं । नारदप्रमुखाश्चापि देवगन्धमत्तमाः। देवर्षयच मिद्धारा वृहस्पतिपुरोगमाः । पितरो जगत. श्रेष्ठा देवानामपि देवताः । नेऽपि तत्र समाजग्मुयामा धामाश्च सर्वशः । स तु बालाऽपि बनवान् महाशमनिटा अभ्याजगाम देवेश शूलहस्तं पिनाकिनं । तमानजन्तमालक्ष्य भिवामोसा युगपच्छैलपुत्त्याच गङ्गायाः पावकस्य च । कनु पूर्वमयं वाचो मातमारत। १५०० - - ३ ·२६६ ॥श्रीमहाभारतं॥ [गदायुद्ध प० । अध्याय १५/१६ । . २५ ५ + अपि मामिति सर्वेषां तेषामामीन्मनोगतं तेषामेतमभिप्रायं चामुपलक्ष्य मः । युगपद्योगमास्याय ससर्ज विविधास्तनूः । ततोऽभवचतुर्मुर्तिः क्षणेन भगवान् प्रभु.। तस्य शाखा विभाखश्य नैगमेयय पृष्ठतः । एवं स कला ह्यात्मानं चतुझी भगवान प्रभुः । यता रुद्रस्ततःस्कन्दा जगामाङ्गुनदर्शनः। विशाखस्तु यथा येन देवी गिरिवरात्मना । शाखा ययौ च भगवान् वायुमूर्तिर्विभावसुं । नैगमेयोऽगमहंगा कुमारः पावकमभः । समे भासुरदेहास्ते चत्वार. समरूपिणः। तान् समन्ययुरव्ययास्तदद्भुतमिवाभवत् । हाहाकारो महानामीद्देवदानवरक्षा । तदृष्ट्या महदायमद्भुतं लामहर्षण। ततो रुद्रश्च देवी च पावकच पितामई। गड्या सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पति) प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्राजपुङ्गव । इदमूर्चचो राजन् कार्तिकेयप्रियेमया । अस्य वालस्य भगवन्नाधिपत्यं यसितं! असमत्प्रियाथ देवेश मदृशं दातुमईसि । ततः स भगवान् धीमान् सर्वलोकपितामहः । मनमा चिन्तयामास किमयं लभतामिति। श्रेश्वयाणि च साणि देवगन्धर्वरक्षसां । भूतयक्षविहङ्गाना पन्नगानाञ्च सर्वशः । पुर्वमेवादिदेशासै निकायेषु महात्मनां । समर्थञ्च नभैश्वर्थे महामतिरमन्यत । ततो मुझन म ध्यात्वा देवाना श्रेयसि स्थितः । मैनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत । -- २४८५ मन्दवनिकायाना थे राजनः परियुताः। तान् भवान् व्यादिदेशास सबभूतपितामहः । ... - । ततः कुमारनादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाः । अभिषेकार्थमाजग्मुः शैलेन्द्र सहितास्ततः। पुण्या हैमवतों देवी मरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती । समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता। नव तोरे मरखत्याः पुण्ने मर्चगुणान्वित निषेदुर्देवगन्धवाः सन्य सम्पईमानसाः । इति श्रीमहाभारते भल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि यनदेवतीर्थयात्राया मारखतापायाने पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥" । रम्गायन उवाच ॥ ततोऽभिषकसम्भारान् मान मग्भृत्य शास्वतः । वृहस्पति: मिद्धेऽमा जुहावामिं यथाविधि। नता हिमवता रत्ते मणिप्रवरशोभित। दिव्यरत्नाचिते पुण्ये निपणं परमानने। सर्ममङ्गलमभारबिधिमन्वपुरस्कृतं । श्राभिषेचनिक द्रव्यं ग्टहोला देवतागणाः। रविष्णू महावी- सूर्याचन्द्रमसा तया। धाता चैव विधाता च तया पैवानिलानला। पूष्णा भगेनार्यमा घ श्रीन च विवखता । रुद्रय महिता धीमान्मित्रंण वरुणेन च । मुभिरादिधिरश्विभ्याश बनः प्रभुः । विश्वदेवमनिय माध्येय पिटभि मह। गन्मपरपाभिय यक्षराधमपन्नभः । देवपिभिरभख्यातेस्त्रया प्रमर्षिभिम्तया । अंगानमेवामिन्प्राप्याभिगेचिपः। भृगुभिधारोिमिय पतिभिय महात्मभिः। मर्भिाधा पुर्यागभि जया मृतः । पितामहः पुनान्यद्य पुनध्य महातपाः । अधिराः परमपो.गिय मरोधि गरेव चातुरः प्रताय मनुईचत्तथैव च । पाय का पानी पिपरियायो । मूर्तिमायय मरिता वेदायर मनाननाः । - ·गदायुद्ध प० । अध्याय 8६ ।] । ॥ शल्यपर्व ॥ ५ १५. । - -- समुद्राश्च हुदायव तोर्यानि विविधानि च। पृथिवी द्यौदिशश्चैव पादपाश्च जनाधिप।। अदितिर्देवमाता च छोः श्रीः स्वाहा सरखती। उमा शची मिनोवाली तया चानुमतिः कुहः । राका च धिषणा चैव पन्य शान्या दिवाकमा । हिमांश्चैव विन्ध्यच मेरुशानेकण्टगवान । औरावतः मानुचरः कलाः काष्ठास्तथैव च । मामा माम सतवस्तया राव्यहनी नृप । उच्च.यवा हययेष्ठ नागराजय वासुकिः । अरुण गडचैव वृक्षाचौषधिभिः सह। धर्मय भगवान्देवः समाजग्मुईि मङ्गताः । कालो यमश्च मृत्युथ यमयानुचराय ये । बहुलत्वाच नाका ये विविधा देवतागणः । ते कुमाराभिषेकार्य समाजग्मुस्ततस्ततः । जग्टहस्ते नंदा राजन् सर्वरव दिवौकसः । अाभिषेचनिक भाण्डं मङ्गलानि च सर्वशः । दिव्यसम्भारमयुक्तः कलभै. काञ्चनैप। सरखतीभिः पुखाभिर्दिव्यतोयाभिरेव तु। अभ्यपिञ्चन कुमारान् वै सम्पद्दष्टा दिवाकरः । मेनापति महात्मानमसुराण भयङ्करं । पुरा यया महाराज वरुण व जलेश्वरं । तयाऽभ्यपिञ्चगगवान् ब्रमा लोकपितामहः । कश्यपद्य महातेजा थे चान्ये लोककीर्तिताः । तमे ब्रह्मा ददौ प्रीतो वलिनो वातरंहमः । कामवीर्यधरान् सिद्धान् महापारिपदान प्रभुः । नन्दिमेनं लोहिता घण्टाकर्षञ्च सम्मत। चतुर्थमन्यानुचरं ख्यातं कुमुदमानिनं । ततः स्थाणुर्महातेजा महापारिपदं प्रभुः। मायावतधरं काम क मवीर्यवलान्वितं । ददौ स्कन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिवईणं । म हि देवासरे युद्धे दैत्याना भीमकर्मणा । जघान दोधा संक्रुद्धः प्रयुतानि चतुईभ । नया देवा ददुस्तस्मै मेना नैर्शतसङ्खला । देवयत्रुक्षयकरीमजया विष्णुरूपिणी। जयशब्द तथा चक्रुर्देवाः सय मवामवाः । गन्धा यक्षरक्षाधि मुनयः पितरस्तथा। ततः प्रादादनुचरी यमः कालोपमावुभौ। उन्मायञ्च प्रमायञ्च महावीर्यो महाद्युती। सुभ्राजो भाखरचैव या तो सूनुयायिनी। ना सूर्य कार्तिकेयाय ददौ प्रीतः प्रतापवान। कैलामशृङ्गमकाया श्वेतमात्यानुलेपना । मोमोऽप्यनुचरौं प्रादान्मणिं सुमणिमेव च । ज्वालाजिहा तथा ज्योतिरात्मजाय हुताशनः । ददावनुचरो शरीपरमैन्यप्रतापिनौ। परिपञ्च वटश्चैव भोमञ्च सुमहावल । दहति दहनचैव प्रचण्डौ वीर्यसम्मती। शोऽयनुचरान् पञ्च ददी स्कन्दाय धीमते 1 उत्तोशं पञ्चकञ्चैव बचदण्डधरावुभौ। ददावनलपुत्राय वासकः परवीरहा । नौ हि शत्रून् महेन्द्रस्य जन्नतुः समरे वहन् । चक्र विक्रमकञ्चव मंत्रमञ्च महावलं। स्कन्दाय चीननुचरान् ददा विष्णुमहायशाः। वर्द्धनं नन्दनञ्चैव सर्चविद्याविधारदा । स्कन्दाय ददतु प्रीतावविना भिषजाम्बरौ। अन्दच कुसुमश्चैव कुमुदञ्च महायशाः । उपराडम्वरौ पैव ददौ धाता महात्मने। चक्रानुचौ बलिनी मेघचौ बलोत्कटा। ददौ वटा महामावौ स्कन्दायानुवरावभी। सुव्रतं सत्यमन्धञ्च दो मित्रा महात्मने । कुमाराय महात्मानौ त्यो विद्याधरी प्रभुः । R. । ९५ ·२६८ ॥श्रीमहाभारतं॥ [गदायुड पायध्याय . . PAL सुदर्शनीयौ वरदा विषु लोकेषु विश्रुतौ । सुव्रतञ्च महात्मानं भकमाणमेव च । कार्तिकेयाय संप्रादाद्विधाता लोकविश्रुतौ । पाणीतकं पाणिकञ्च महामायाविना भी। पूषा च पार्श्वदौ प्रादात कार्तिकेयाय भारत। बलञ्चातिबलञ्चैव महावनी महाबला। प्रददी कार्तिकेयाय वायुभरतसत्तम । यमञ्चातियमञ्चैव तिमिवनी महाबलौ। प्रददौ कार्तिकेयाय वरुणः मत्यूसङ्गरः। सुवर्चसं महात्मानं तथैवाप्यतिवर्वसं । हिमवान् प्रददौ राजन् हुताशनसुताय वे । काञ्चनञ्च महात्मानं मेघमालिनमेव च । ददावनुचरी मेरुररिपुत्त्राय भारत। स्थिरञ्चातिस्थिरञ्चैव मेरुरेवापरौ ददै।। महात्मा वनियुत्लाय महावलपराक्रमा। उच्छृङ्गश्चातिश्टङ्गश्च महापाषाणयोधिनी। प्रददावनिपुत्लाय विन्ध्यः पारिषदावुभौ । संग्रहं विग्रहव समुद्रोऽपि गदाधरी | . अंददावमिपुत्त्राय महापारिपदावुभौ । उन्मादं पुष्यदन्तञ्च शुद्धकर्ण तथैव च। प्रददावमिपुत्त्राय पार्वती शुभदर्शना । जय महाजयञ्चैव नागौ ज्वलनसनवे। प्रददा पुरुषव्याघ्र वासुकि पन्नगेश्वरः। एवं माध्याय रुद्राय वसवः पितरस्तथा। सागराः सरितश्चैव गिरयच महाबलाः । ददुः सेनागणाधवान् शलपट्टिशधारिणः । दिव्यपहरणपेतान् नानावेगविभूषितान् । श्टणु नामानि चाप्येषां येऽन्ये स्कन्दस्य सैनिकाः । विविधायुधसम्पन्नाचित्राभरणवर्मिणः । प्रमुकर्णो निकुम्भद्य पद्मः कुमुद एव च। अनन्तो दादभभुजस्तया कृष्णपकृष्णका । प्राणश्रवाः प्रतिस्कन्धः काञ्चनाधा जलन्धमः।' अक्षः सन्तर्जनो राजन् कुनदीकस्तमोऽन्त¢त् । एकाचो दादशाक्षय नयैवैकजट प्रभु. । सहसवाइर्विकटो व्यापात: नितिकम्पनः । पुण्यनामा सुनामा च सुचक्रः प्रियदर्शनः । परिश्रुतः कोकनदः प्रियमाल्यानुलेपनः । गजोदरा गजशिराः स्कन्धाचः शलोचनः। ज्वालाजिङ्गः करालाक्षः मितिको जटी हरिः। परिश्रुतः कोकनदः सुपर्णकेशो जटाधरः चतुर्दशोऽजिकय मेघनादः प्रयुयवः । विद्युताक्षो धनुनको जाठरी मारुताशनः। उदराडो रयाचय वचनाभा वमुपदः । समुद्रवेगो राजेन्द्र मैलकम्पी नथैव च । सुपो मेषप्रवाहय नया नन्दोपनन्दको । धूमः, येतः कलिन्दय सिद्धार्थो वरदस्तथा । प्रियकथव नन्दय गोनन्दय प्रतापवान्। प्रानन्दच प्रमोदय सस्तिका ध्रुवकस्तया। माह. मुवाइय मिद्धपात्रय भारत । गोनाः कनकापीडा महापारिपदेश्वरः । गायनो सनदेव वाणः सवय वीर्यवान् । चैताली गनिताली च तथा कयकवातिको । ईमत्रः पददिग्धाः ममुद्रोन्मादनय हा रपोत्कट. महामय शेतसिद्धय नन्दकः । फामकण्ठः प्रभामय नया कुम्भाण्डकाऽपरः । कालकारः मिनटव भूतानां मयन्तया । पारा प्राय देवयानी च मामपः। ममलय मन्त्रिाः कयक्राथा प भारता द्वारय तदारय पिपदेवय वीर्यवान् । मधुरः मुप्रसादय किरीटी प महायतः । . - -- ·२१ . , . २ । N - गदायुद्ध प० । अध्याय 81] ॥ शल्यपच बमला मधुवर्णय कलमोदर रवच । धर्मदो मन्मयकरः सूचीवसाय वीर्यवान् ।। श्वेतवन मुक्ताय चालवलाय पाण्डुर. । दण्डबाड सुपाडय रज, कोकिलकस्तया। अचल, कनकासश्च बालानामपि यः प्रभुः । सञ्चारक कोकनदो सप्रपत्य जम्बुक । लोहाजवतो जवन. कुम्भवनाय कुम्भक । वर्णग्रोवथ कपणाजा हसवत्रय चन्दभः । पाणिकूची च शम्बूकः पञ्चवन्नाथ भिक्षक चासवलय जम्बूक शाकवलच कुचलः । योगयुका महात्मान. सततं ब्राह्मणमिया.) पैतामहा महात्माना महापारिषदाय ये।। यौवनस्वाश्च वाला वृद्धाय जनमेजय । सहस्रशः पारिषदा कुमारमवतस्विरे। " वक्तैनानाविधैर्य तु म्हणु तान् जनमेजय । कूर्मकुक्कुटवसाय शशोलूकमुखास्तया। ५. खरोष्ट्रवदनाश्चान्ये वराहबदनास्तया। माजीरदभवताय दोकाय भारत ।। - नकुलोलूकवचाय काकवचास्तयाऽपरे। पाखुव कवलाय मयूरवदनास्तथा।। भत्यमेपाननाश्चान्ये अजाविमहिपाननाः । ऋदशार्दूलवत्राय दीपिसिंहाननास्तथा । भीमा गजाननाचैव तया नक्रमुखाय थे। गरुडाननाः कडुमुखा एककाकमुखास्तया । गोखरोष्ट्रमुखाश्चान्ये वृषदंभमुखास्तया। महाजठरपादागास्तारकाचाय भारत।" पारावतमुखाझान्ये तथा उपमुखाः परे।। कोकिलाभमुखाशान्ये श्येनतित्तिरिकाननाः। कृकलायमुखाश्चान्ये विरजोऽम्बरधारिणः । व्यालयका हलमुखाश्चण्डवना. शभाननाः । पाशीविषाद्योरधरा गोनामावदनास्तथा । स्थूलोदराः कशानाय स्यूलाङ्गस्थ कृशोदरा । । अवयीका महाकर्ण नानाथालविभूषणा । गजेन्द्रचर्मवसनास्तया छष्णाजिनावराः । स्कन्धे मुखा महाराज तयाऽप्युदरतो मुखाः। पृष्ठे मुखा हनुमुखास्तया जवामुखा अपि । पार्श्वननाथ बहवो नानादेशमुखास्तथा । तथा कीटपतङ्गाना सदृशास्था गणेश्वरा.। नानाव्यालमुखाचान्ये बहुबाजधिरोदरा । नानासनभुजाः केचित् कटिशीयास्तथाऽपरे। भुजङ्गभोगवदना नानामुत्मनिवामिनः । चीरसतगात्राय नानाकनकवासस । .नानावअधराश्चैव नानामाल्यानुलेपना.। नानावत्वधराश्चैव चर्मवासस एव च । उष्णोषि मुकुटिनः सुग्रीवाय सामः । किरीटिन पञ्चशिखास्तया काञ्चनमूर्द्धाः । विभिखा विशिखायैव नथा सप्तशिखाः परे। भिखण्डिना मुकुटिनो मुण्डाय जटिलास्तथा। चित्रमालाधराः केचित् केचिद्रीमाननातया। विग्रहेकरमा नित्यमजेया सरमत्तमैः । कृष्णा निभावनाच स्थूलपृष्ठास्तनूदराः । स्थूलपृष्ठा मुखपृष्ठा, प्रलम्बोदरमहना: । " महाभुजा इखभुजा एखगात्राय वामनाः । कुनाथ इस्वजाय स्तिकभिरोधरा'। हस्तिनासा. कूमनासा कनामास्तथा परे। दीर्घाच्छामा दोघंजा विकराला छधोमुखाः । महाशा एखदंतायत शास्तयाऽपरे। वारणेन्द्रनिभाचान्ये भीमा राजन् सहस्रयः । सुविभक्तपीराय दीप्तिमन्न, खलङ्गुना, पिशाचा भडकाच रतनामात्र भारत । . । - 4 , - 4 २.५ - W - ·२०० ॥ श्रीमहाभारत [गदायुद्ध' प० । यध्याय ९६ 1.801 ६ । ६१. पृथुदंष्ट्रा महाद्धा स्यूलाठाः हरिमूर्द्धजाः । नानापादोहदंताय नानाइस्तशिरोधराः। नानाचर्मभिराच्छन्ना नानाभाषाश्च भारताकुमला देशमापामु जल्पन्तोऽन्योन्यमीश्वराः। घंटा: परिपतन्ति स्म महापारिपदास्तथा । दीग्रोवा दोनखा दीर्धपादशिरोभुजाः । पिङ्गाक्षा नीलकण्ठाच लम्बकर्णश्च भारत । कोदनिभाश्चैव कैचिदानम विभा। श्वेतादालाहितयोवाः पिङ्गाक्षाय तयाऽपरे कल्माषा बहवो राजचित्रवर्णाश्च भारत। चामरापीडकनिभाः येतलाहितराजयः । नानाव: सवर्णश्च मयूरसदृशप्रभाः । पुनः प्रहरणन्येषा कोर्तमानानि भेटणु। मैः कृतः पारिषदैरायुधांनी परिग्रहः । पापाद्यतकराः केचित् व्यादितास्याः खराननाः। पृष्ठाचा नोलकण्ठाश्च तया परिघवाहवः । । भतानीचक्रहस्ताश्च तथा मुषलपाण्यः असिमुइरहस्ताय दण्डहस्ताथ भारत.... , गदाभुशाण्डिहस्ताय नया तोमरपाणयः। श्रायुधैर्विविधैर्भिहात्माना महोजवाः।' महावला महावेगा महापारिषदास्तथा । अभिषेक कुमारस्य दृष्ट्वा हृष्टा रणमियाः । घण्टाजालपिनद्धाद्वा ननृतस्ते मोजमः । स्ते चान्ये च बहवो महापारिपदा नृप। उपतदुर्मह त्मानं कार्तिकेयं यशखिन । दिव्याश्चाप्यन्तरोवाच पार्थिवावानिलोपमाः ।, अादिष्टा देवतः हराः स्कन्दस्यानुचराऽभवन् । नादृशाना सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। अभिषिकं महात्मानं परिवाापतस्विरे। इति श्रीमहाभाने शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवतीर्थयावाया सारखनोपाख्याने षट्चत्वारिंशोऽधायः ॥ ४॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ दणु माटगणाचार्जन कुमारानुचरानिमान् । कोच॑मानान् मया वीर सपनगणसूदनान्। यखिनीना माणा ग्टणु नामानि भारत । याभिातास्त्रयो लोकाः कन्याणभिर्य भागमः। प्रभावती विद्यालाची पालिता गोस्तनी तया। श्रीमती बहुला चैव नयेवं बहुपचिका। अमुजाता च गोपाली दमालिका नया। जयावती मालतिका ध्रुवरना भयङ्करो।। वमुदामा मुदामा च विशोका नन्दिनी तथा । रकचूडा महाचूडा चक्रनेनिय भारत । उत्तेजनी जयासेना कमलाक्ष्यय भोभना। भतजया नया व क्रोधना शलभी खरी। माधवो इभवमा तीर्थनिय भारत। गोतरिया च कल्याणी रुद्ररोमाऽमिताभना। मेपस्सना भागवतो मध्य कनकावती। अलाताची वीर्यवती विद्युजिज्ञा च भारत । पद्मावती मुनदत्रा कन्दरा बहुयोजना । मन्तानिका च कारय कमला च महावला । सुदामा बदामा घ मुप्रभा चयाम्बिनी। नृत्यभिया घराजेन्द्र मतोलूसलमेउला । मनपण्या मनानन्दा भमनन्दा च भाविनी। वपुमती चन्द्रग्रिला भद्रकालो च भारत। पवामिया निष्पष्टिका वामा पावरपाभिनी । समाला स्वस्तिमनोबुद्धिकामा जयप्रिया। धनदा गुश्मादाच भादा वजनेश्वर । रडी भंडी मनी प वेतालजननो गया।' कनिः कालिका पर देवमिया भारत। वमग्रीः कोटिरा व चित्रसेना नयाऽपता। R 1 . .

·गदायुद्धमयध्याय 80] ॥शल्यपर्व | २७१ - Y . १ कुकुटिका पद्धलिका तथा शकुनिका नृप । कुण्डारिका कौकुलिका कुन्भिकाऽय प्रतोदरी। उत्क्रायिनी जलेला च महावेगाऽय कवणा । महाजवा कण्टकिनी प्रघसा पूतना नया। केययन्त्री चुटिनीमा क्रोशनाऽय तडित्प्रभा । मन्दोदरी च मुण्डी च कोटरा मेश्वाहिनो। सुभगा लम्बिनी लम्बा ताम्रचूड़ा विकाभिनी। अईवेणीधरा चैव पिशाही लोहमेखला। .. पृथुवना मधुलिका मधुकुम्भा तथैव च । पालिका मत्कुणिका जरायुजनरानना।' ख्याता दहददा चैव तया.धमधमा नृप। खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुट्टिका । अमोघा चैव कौरव्य तया लम्बपयोधरा । वेणुवीणाधरा चैव पिङ्गाची लाहमेखला। भोलूकमुखी कृष्णा खजवा महाजवा। निमारमुखी श्वेता लोहितातो विभीषण। जाटालिका कामचरी दीर्घजिला वनोत्कटा। कानेहिका वामनिका मुकुटा चैव भारत । लोहिताची महाकाया हरिपिण्डा च भूमिपा रकलचा सुकुसुमा कृष्णवणा च भारत । तुरक चतुष्ककर्षप्रावरण नया। चतुप्पथनिकेता च गोका महिपानना। खरक महाक िभेरीखनमहावना। शवकुम्भयवाश्चैव भगदा च महावला ।.. गणा च सुगणा चैव तथा भीण्यय कामदा। चतुष्ययरता चैव भूतितीर्याऽन्यगोचरा । पडदा वित्तदा व सुखदा च महायगाः । पयोदा गोमहिपदा मुविधाला च भारत।। प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रोचमाना सुरोचना । नाक शिवकर्णच वमुदा मन्थिनी तया। एकवना मेघरवा मेघमाला विरोचना । रतायान्याश बहवो मातरी भरतर्षभ।। कार्तिकेयानुयायिन्धा नानारूपाः सहस्रशः। दीर्घनख्यो दीर्घदन्या दीर्घतुण्डाय भारत। सबला मधुराचैव वावनस्याः खलङ्कृताः। माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास्तथा। निभामगावाः श्वताय तथा काञ्चनमनिभाः। कृष्णमेघनिभाश्चान्या धूम्राय भरतर्षभ। अरुणाभा महाभाग दोधकश्यः सिताम्बराः । अर्द्धवेणीधरायेव पिनाक्ष्यो लम्बमेखलाः। लम्बादों लम्बास्तया लम्बपयोधराः। ताम्राच्यताम्रवर्णय हर्यच्या तयाऽपराः । • वरदाः कामचारिण्यो नित्यं प्रमुदितास्तथा । याम्या रौद्रास्तथा सोन्याः कविर्योऽथ महाबलाः। वारुण्योऽय च माइन्यस्तयामेभ्यः परन्तप । वायव्ययाऽय कामा बाहयच भरतर्षभ। वैष्णव्यय तथा भौथा वारायच महाबलाः। रूपेणापरसान्तुल्या मनोहा- मनोरमाः । परपुष्टेोपमा वाक्ये तयया धनदापमाः । शक्रवीर्योपमा युद्धे दोप्ता वहिसमास्तथा। शबूण विग्रहे नित्यं भयदास्ता भवन्युन । कामरूपधरायैव जर्ष वायुममास्तथा। अचिन्यबलवीर्याय तथाऽचिन्यपराक्रमाः । वृक्षचवरवामिन्यशतुम्पयनिकेतनाः।। गुहाश्मशानवामिन्य, शैलप्रसवणालयाः । नानाभरणधारिण्यो नानामान्याम्परास्तया। नान.विचित्रवेमाच नानाभाषास्तथैव च । रते चान्ये च बहवो गणाः अक्षयवराः। श्रनुजग्मुभहात्मान बिदन्द्रिय सम्मने। तत. प्रत्यखमददद्भगवान् पाकशासनः । । - २६५ m ·२०२ ॥श्रीमहाभारतं॥ [गदायुद्ध पायथ्याय - २० । २६०५ गुहाय राजमार्दूल विनाशाय सुरदिषां । महावना महाघण्टा द्योतमाना मितमभी। अरुणादित्यवणच पताका भरतर्षभ । ददौ पाइपतिमाम सर्वभूतमहाच । उना नानाप्रहरणं तपोवीर्यवलान्विता । अजेया सुगुणैर्युको नाना सेनाधननया। रुदतुल्यबलैर्युक्ती थोधानामयुतैखिभिः। न मा विजानाति रणात् कदाचिदिनिवर्तितुं। विष्णुर्ददा वैजयन्ती माला बलविवर्द्धिनी। उमा ददौ विरजमी वासमी रविमप्रभे। गङ्गा कमण्डलु दिव्यममृतोद्भवमुत्तम । ददा प्रीत्या कुमाराय दण्डश्चैव वृहस्पति.। गरुडा दयित पुत्रं मयूरचित्रवर्षिण। अरुणस्तानचूडच्च प्रददौ चरणायुध। नागन्तु वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितं । कृष्णाजिनं ततो ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददो प्रभुः। समरपु जयश्चैव प्रददौ लोकभावनः । मैनापत्यमनुप्राप्य स्कन्दा देवगणस्य ।। इशभे ज्वलितोऽर्षिभान् द्वितीय व पावकः । ततः पारिषदैश्चैव मादभिञ्च समन्वितः ।। यथा दैत्यविनाशाय हादयन् मुरपुगवान् । मा सेना नैर्ऋतो भीमा सघण्टाच्छ्रितकेनना। सभेरीशङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी। शारदी द्यौरिवाभाति ज्यातिभिरिव गाभिता। ततो देवनिकायास्त नानाभूतगणस्तथा । वादयामामुरव्यग्रा भेरीः शङ्खाय पुष्कलान् । पटहान् झराचैव क्रकचान् गोविषाणिकान् । प्राडम्बरान् गोमुखाश्च डिण्डिमाद्य महासनान तुष्टुवुम्ते कुमारनु सर्वे देवाः सवासवाः । जगुव देवेगन्धबा 'ननृतवासरोगणाः ततः प्रोता महासेनस्विदशेभ्यो वरं ददौ । रिन् हन्ताऽस्मि समरे येवो वचिकोर्षवः । प्रनिग्टय वरं देवास्तस्मादिबुधमत्तमात् 1 प्रोतात्मानो महात्मानो मेनिरे निघतान् रिपून् । सर्वेपी भूतमझाना हानादः समुत्थितः । अपूरयन लोकास्तीन वरे दत्ते महात्मना। म निर्यथा महामेनो महत्या भेनया दृतः । वधाय युधि दैत्याना रक्षार्यच दिवाकमी। व्यवमायो जयोधर्मः सिद्धिलक्ष्मोति. स्मृतिः । महासेनस्य मैन्यानामये जग्मुराधिप। म तया भीमया देवः शूलमुगरपस्तया । ज्वलितालानधारिण्या चित्राभरणवर्मया । मदामुपसनाराचमनितोमरहस्तया । दृप्तसिंहनिनादिन्या विनय प्रयया गुहः। तं पृष्टा सम्पदैतेया राक्षमा दानवास्तथा । व्ययन्त दिशः मया भयोदिमाः समन्ततः। , अभ्यद्रवन्त देवास्तान् विविधायुधपाणय.। दृष्ट्वा च म तत. फुद्धः स्कन्दस्तेजोवलावितः । मा भगवान् भीमं पुनः पुनरवाफिरत्। अधधात्मनस्तेमो इविड वानलः । अभ्यस्यमाने मतवाले स्कन्दनामिततेजसा । उत्थाचाला महाराज पपात वसुधातले। संवाददन्तय नया नियातायाफ्तन विती ।ययाऽन्तकालसमये मुघोराः स्युत्त या नृप। सिताका यदा मलि. मुपोराऽनलसनुना। नतः कोचो पिनियेत महीना भरतर्षभ। नत. भीतो महामना भपान भगवान् प्रभुः । देव तारकं नाम महावलपराक्रम । पायुनरिमलिमिमिप । मरिषमामि. परत ये निजनिवान् ।

·सदायुद्धमा अध्याय १७]] ॥शल्यपव्व। २०३ . . २२. " त्रिपादञ्चायुतशतैघान दभिर्वृतं । इदोदरं निखय कृत दशभिरीश्वरः ।, जघानानुचरैः माई विविधायुधपाणिभिः। तथा कुर्वन्ति विपुलं नादंबध्यत्सु शत्रुषु । कुमारानुचरा राजन् पूरयन्ता दिगो दश । ननृतुश्च वबलगुच जहसुश्च मुदाऽविता.।। सत्यस्वस्य तु राजेन्द्र ततोऽर्षिभिः समन्ततः । चैलोक्वामित सञ्च, जृम्भमाणाभिरेव च । दग्धा महसगो दैत्या नादै. स्कन्दस्य चापरे। पताकयाऽवधूताय हताः केचित्सुरदिपः। केचिइण्टारवत्रता निदुर्वसुधातले । केचित् प्रहरग्छिन्ना विनिपेतुर्गतायुषः । एवं मुरदिषोऽनेकान् बलवानाततायिनः । जघान समरे वीरः कार्तिकेयो महावल' । वाण नामाऽय देतेया वले. पुत्ता महावलः । प्रौञ्चपर्वतमाश्रित्य देवरवानाधत । तमभ्ययान्महारुनः सुरशत्रुमुदारधी.। म कार्तिकेयस्य भयात् मौञ्च शरणमौयिवान्। ततः प्राञ्चं महामन्यु. गौचनादनिनादिनं । शत्या विभेद भगवान कार्तिकेयोऽमिदत्तया। सभालस्कन्धवल वस्तवानरवारणं । होनाद्धान्तविहगं विनिष्पतितपन्नगे। गोलाङ्कलईसवेश्च द्रवद्भिरनादित। कुरङ्गगतिभिषापविनादिनवलान्तरं । विनिप्पतभिः शरभैः सिय सहसा द्रुतः । शोच्यामपि दशा प्राप्तारराव स पर्वतः।- विद्याधरा, समुत्पेतुस्तस्य दङ्गनिवासिनः । किनराय समुदिया. शक्तिपातखामृताः । ततो देत्या विनिप्यतु. भतशोऽथ सहस्रश, । प्रदीप्तात् पर्वतश्रेठादिचित्राभरणलजः।। नान्निजनुरतिक्रय कुमारानुचरा मधेस पैव भगवान् बुद्धा दैत्येन्द्रस्य मुतं तदा। सहानुजं जघाना वृत्रं देवपतिर्थया । बिभेद शक्या काञ्चञ्च पावकिः परवीरहा। बहुधा चैकधा चैव छत्वात्मान महाबलः । शक्तिः चिप्ता रणे तस्य पाणिनेति पुनः पुन.। एवं प्रभावो भगवास्ततो ध्यय पाकिः। भार्यर्द्धिगुणयोगेन तेजसा यशसा श्रिया । मौञ्चस्तन विनिर्भिन्ना दैत्याच शतशो हताः। तत. सभगवान्देवो निहत्य विबुधदिपः । सभाज्यमानो विबुधै. पर इमवाप ह। ततो दुन्दुभयो राजन्नेदुः पद्धस्थ भारत । मुमुचुक्योपाय पुष्पवर्षमनुत्तमं । योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः । दिव्यधामुपादाय वा पुष्पा मारून । सम्बवायुवचन यञ्चानय महर्षयः । केचिदेनं व्यवस्थन्ति पितामहमुतं प्रभु। सनत्कुमारं सां ब्रह्मयोनि तमग्रज। केचिन्महेश्वरमुत केचित् पुत्व विभावभोः । उमायाः कृत्तिकानाञ्च गङ्गायाथ वदन्युत। एकधा च विधा व चतुझाच महावल। योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽय सहस्रशः। रतत्ते कथितं राजन् कार्तिकेयाभिवचनं । श्टणु चैत्र सरखत्यास्तोवर्यस्य पुष्यती। धव तीर्थप्रवरं हनेषु मुरणबुपु । कुमारण महाराज विविष्टपमिवापरं । ऐश्वर्याणि च तत्रस्था ददावोगः पृयक् इयक । ददा नैतमुख्येभ्यस्वैजोक्यं पावकात्मजः । रवंस भगवास्तमितीर्थ दौत्यकुलान्तकः । अभिपिता महाराज देवसेनापति. मुरैः। ३ ·२७४ . श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प० । अध्याय १७1841 1 र तैजस नाम तत्तीर्थ यत्र तीर्थ अपाम्पतिः । अभिपितः मुरगणैवरणे भरतर्षभ। । तमितीर्थबरे खाला स्कन्दञ्चाभ्यर्थ लागली। ब्राह्मणेभ्यो ददौ रुका वासांस्याभरणानि च। उपिता रजनी नव माधव. परवोरहा। पूज्य तीर्यवरं तच्च स्पृष्ठा तोयञ्च लागलो। घरः प्रोतमनारीव भवन्माधवोत्तमः । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां वं परिमच्छसि। ययाऽभिषितो भगवान् स्कन्दो देवः समागते.। इति श्रीमहाभारते प्रत्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारखतोपाख्याने सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः॥४७॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ अत्य[तमिदं ब्रह्मन् श्रुतवानस्मि तत्त्वतः। अभिषेक कुमारस्य विस्तरेण यथाविधि। यच्छुला पूतमात्मानं विज्ञानामि तपोधन । प्रहष्टानि च रोमाणि प्रसवञ्च मनोनम। अभिषेक कुमारख दैत्यानाञ्च वधं तया । श्रुत्वा मे परमा मोनिभूयः कोहलं हि मे। अपाम्पतिः कय यस्मिन्नभिषिकः पुरा मुहै। तन्मे हि महाप्रज्ञ कुभला ह्यसि सत्तमः । सम्पायन उवाच ॥.टणु राजनिदं चित्र पूर्वकन्पे यथानय । बांदा छतयुगे राजन् वर्तमाने ययाविधि। वरुणं देवताः सा समेत्येदमयानुवन् । यथाऽस्मान् मुरराट भको भयेभ्यः पाति सर्वदा। नया लमपि सन्मामा सरिता वै पतिर्भव । वासय ते सदा देव सागरे मकरालये। समुद्राऽयं तव वो भविष्यति नदीपतिः। मोमेन मार्द्धच नव हानिवृद्धी भविष्यतः । स्वमखिति नान् देवान् वरुणो वाक्रममीत्। समागम्य ततः स वर्ष मागरालय। अपाम्पनि प्रचार विधिदृष्टेन कर्मणा । अभिपिय ततो देवा वरुप यादमाम्पति। अम खान्यत्र म्यानानि पूजयित्ला जसेश्वरं। अभिपिफस्ततो देवमणापि महायमाः । परितः भागदेव नदायापि मरांमि चापालयामा विधिना यया देवान् भनकतः। ततम्राप्युपस्पाय दत्ता परिधि वम् । अमितीर्थ महामा अगामाय प्रलमहा। मसमरत पत्र प्रमागर्भ अनामनः । लोकालोकविना मादुर्भते तदाऽनपे। उपतस्य पुरा पर मर्मचारपितामह । कपिः प्रनय नगवान् कारणच न विनो। मनपा माझ्नु मम्पारप रिमाउन । wix IIवि भगगनमिःमो सासभावनः। विधायक देवतममाप उबलतः । army गो. मापा भीती भानदाः मतान् । ममोगर्भमथामाघ नना भगवतः। मकराना पसमं भगदुःमिताः। wil.ANIRHIT गाना तिवाद नव यसमा पयाषि ६ नातिमा ममाभावभीनाभूवन राम ५. भा. भामा ५९ माना। mainturali RATIN भासन परपितामहः। Antarnad yuwaterfacinाना पदातिथि। " ·-- ९०१० A गदायुद्ध यायध्याय 81921] । शल्यपर्व। २०५ तत्र वाला च दत्त्वा च वसूनि विविधानि च । कविर प्रयया तीर्थ तत्र तथा महत्तपः । धनाधिपत्यं सम्प्राप्त राजनैलविलः प्रभुः । तत्रस्यमेव तं राजन् धनानि निधयस्तथा। उपतस्थुर्नरश्रेष्ठ तत्तोर्थ लागलो ततः । गत्वा स्त्रात्वा च विधिवद्रामणेभ्यो धनं ददैा। ददृशे तत्र तत् स्थान कावेरे काननोत्तमे । पुरा यत्र तपस्ततं विपुलं सुमहात्मना। यक्षराजा कुर्वरेण वरा लधाश्च पुष्कला. । धनाधिपत्यं सख्यञ्च रुद्रेणामिततेजसा । सुरवं लोकपालवं पुत्तञ्च नलकूवरं । यत्र लेभे महाबाहो धनाधिपतिरञ्जसा । अभिषिक्रय तत्रैव समागन्य मागणे । वाइनञ्चास्य तद्दत्तं हंसयुक्त मनोजवं । विमानं पुष्पकं दिव्यं नतैश्चर्यमेव च। तत्रामुत्य बलो राजन् दत्त्वा दायाच पुष्कलान्। जगाम त्वरितो रामस्तीय श्वेतानुलेपन । निषेवितं सर्वसत्त्वना वदरपाचनं । नान कफलोपेतं सदा पुष्पफलं महत् । इति श्रीमहाभारते भल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि वलदेवतीर्थयात्राया सारखतोपाख्याने अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततस्तोर्थवरं रामा ययौ वदरपाचन । तपखिसिद्धचरितं यत्र कन्या तत्रता। भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । श्रुतावतो नाम विभा कुमारी ब्रह्मचारिणी। तपश्चचार माऽत्युयं नियमैर्बहुभिर्वृता। भर्ती में देवराज' स्यादिति निश्चित्य भाविनो। समास्तस्या व्यतिक्रान्ताः शतं कुरु कुलोदछ। चरन्या नियमास्तांस्तान् स्त्रीभिस्तीवान मुदुश्चरान् । तस्यास्त नेन वृत्तेन तपसा च विशाम्पते । भक्त्या च भगवान् मोत. परया पाकशासन । श्राजगामाश्रमं तस्यास्त्रिदशाधिपतिः प्रभुः । प्रास्याय रूपं विप्रर्पव॑भिष्ठस्य महात्मन । मानं दृष्ट्वायतपसं वमिष्ठं नपताम्बरं । श्राचारैर्मुनिभिर्दिष्टे पूजयामाम भारत। उवाच नियमज्ञा च कल्याणी मा प्रियंवदा । भगवन्मुनिमाईल किमाज्ञापयसि प्रभो। मर्चमद्य ययाभक्ति तव दास्यामि सुव्रत । शक्रभक्त्या च ते पाणि न दास्यामि कयश्चन । अतैश्च नियमैश्चैव तपमा च तपोधन शास्तापयितव्यो वै मया त्रिभुवनेश्वर. । इत्युक्तो भगवान् देव स्मयन्निव निरोच्य ता । उवाच नियम जाला मान्वयन्निव भारत। उग्रं तपश्चरसि वै विदिता मेऽमि सुव्रते। यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि इइन । तच सच यथाभूत भविष्यति वरानने। तपसा लभ्यते मर्च यथाभूतं भविष्यति। यथास्थानानि दिव्यानि विबुधाना भानने। तपमा तानि प्राप्याणि तपोमूलं महन्मुख । इति कृत्वा नपो घार देह मन्यस्य मानवा. । देवलं यान्ति कल्याणि म्हणुस्वकं वचो मम । पञ्च चैतानि भगे वदराणि भवते। पेचत्युक्त्वा च भगवान् जगाम बलसूदन. । श्रामय तान्तु कल्याण तवजयं जजाप स. । अविदूरे ततस्तस्मादायमात्तीर्थमुत्तमं । इन्द्रतीर्थति विख्यात विपुलोकेपु मानद । तस्य जिज्ञासनार्थं स भगवान् पाकशासन.। वदराणामपचन चकार विबुधाधिपः । तत: प्रतप्तामा राजन् वाग्यता विगतकमा। ब १७०० २०७४ २८.

·3 २०० . - V + २७६ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [गदायुद्ध प. अध्याय :er तत्परा शचिसंवीता पावके समधियत् । अय नद्राजशार्दूल वदराणि महामता। तस्था. पचन्त्याः सुमहान् कालोऽगात् पुरुषर्षभा नच स्म तान्यपयन्न दिनञ्च क्षयमभ्यगात्। हुताशनेन दग्धश्च यस्तस्याः काष्ठमञ्चयः। अकाष्ठमनिं मा दृष्ट्वा खयरोरमयादहत् । पादौ प्रविष्य सा पूर्व पावके चारुदर्शना । दग्धौ दग्पा पुनः पादावुपावर्तयतानघा । चरणौ दद्यमानी च नाचिन्तयदनिन्दिता । कुवाणा दुष्करं कर्म महर्षि प्रियकाम्यया। । नवैमनस्यं तस्यास्तु मुखभेदोऽय वाऽभवत्। शरीरमनिनादीप्य जलमयेऽवहर्षिता । नचास्या वचनं नित्यमवर्तमृदि भारत । सर्वया वदराण्येव पकव्यानीति कन्यका। मा तन्मनसि सत्वैव महर्वचनं शुभा। अपचपदराण्येव न चापच्यन्त भारत । तस्थास्तु चरणौ वहिदाह भगवान् वयं । न च तस्या मनोदुःखं खन्पमप्यभवत्तदा । अथ तत्कर्म दृष्ट्वाऽस्या. प्रीतस्विभुवनेश्वरः। ततः सन्दर्शयामास कन्यायै रूपमात्मनः। उवाच च सुरश्रेष्ठस्ता कन्या सुदृढनता । पोतोऽस्मि ते शभे भक्त्या तपमा नियमेन च। तस्माद्याऽभिमतः काम. सते सम्पत्स्यते शुभे देई त्यत्वा महाभागे विदिवे मयि वत्स्यसि ।। इदञ्च ते तीर्यवरं विरं लोके भविष्यति । सर्वपापहं सुधु नाना वदरपाचनं। विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिटुत । अस्मिन् खलु महाभागे शने तीर्थबरेऽनघे। त्यत्वा मप्तर्षया जग्गुहिमवन्तमरुन्धती । ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुमंभिता.।। Pi वृत्त्यर्थ फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल। तेषां ऋत्यर्थिनी तत्र वसता हिमवदने । अनावृष्टिरनुप्राप्ता नदा दादभवार्षिको। ते कृत्वा चाश्रम तब न्यवसन्त तपखिन. । आन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याऽभवत्तदा। श्रन्धतों नतो दृष्ट्वा तो नियमम स्थितां । अयागमत्रिनयन. सुप्रीता वरदस्तदा। ब्राझं रूपं नत. सत्वा महादेवो महायशाः। तामभ्यत्यानवीद्देवो भिवामिच्छाम्यई भे। प्रत्युगच नत सात बाह्मणश्चारुदर्शना। क्षीणेऽनमधयो विप्र वदराणीह.भवय। ततोऽनवोन्महादेव पखैतानि सुनते। इत्युका माऽपचत्तानि मामणप्रियकाम्यया। अधित्रिय समिद्धेऽमी वदराणि यशखिनी । दिव्यामनारमाः पुण्याः कयाः पत्राव सा तदा। तोतामा बनारएिरा दादग्वाधिको। अनामन्याः पचन्याय र न्याय कया इमाः। दिनोपम' म तस्याश्च काला भूत. सुदारुण.। ततस्ते मुनय प्राप्ताः फलान्यादाय पर्वतात् । नत म भगवान् प्रोत, प्रोवाचारुन्धती नतः। उपसर्षम्य धर्म यापूर्वनिमानृपोन् । प्रोताऽस्मि तब धर्मो नपमा नियनेन । नन. मन्दर्भयामास स्वरूप भगवान् घराः । प्रोतामयीत्तदा तेभ्यत्तस्योय चरितं महत् । भानिमित्पठे यत्नपः समुपार्जित । अन्याय यापो रिमा न सम तन्मतं मम । मया हिमपम्विन्या नपस्तं मुरार। अननन्या पचनया पममा दाद न पारिताः । मत आवास भगवासमेिशागन्यतो पुन.1 वर एपीय कापि पोऽभिलमित परि। 1 M .

·गदायुद्ध या अध्याय 86 | ५.1] ॥ शल्यपर्व २७७ २८ रम साऽब्रवीत् पृथुतावादी देव सप्तर्षिसमदि। भगवान् यदि मे प्रोतस्तीर्थ स्वादिद मद्भुतं । सिद्धदेवर्षिदयित नावा वदरपाचनं । तयामिन्देवदेवेश बिराचमुषितः शुचिः । प्राप्नुयादुपवामेन फलं दादभवापिकं । एवमखिति ना देव, प्रत्युवाच तपखिनो। सप्तर्षिभिस्तुतो देवस्तता नाकं ययौ तदा । रुपया विस्मय : जगमुस्तं दृष्ट्वा चाप्यरुन्धती। अश्रान्ताच्चाविवर्णव चुत्पिपामाममायुतां । रवं सिद्धि. परा प्राप्ता अरुन्धत्या विरुद्धया। यथा लया महाभागे मदर्थ मंमितते । विशेषोहि बया भद्रेनते घमिन् समर्पित.। तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोपित.। विशेपं तब कल्याणि प्रयच्छामि वर परे। अरुन्धत्या वरस्तस्था यो दत्तो वै महात्मना। तस्य चाहं प्रभावेण तव कल्याणि तेजमा। प्रवक्ष्यामि पर भूयो वरमत्र यथाविधि। यस्खेको रजनी नीर्ये वस्थते सुसमाहितः । म सात्वा प्रास्यते लोकान् देहन्यामामुदुलभान् । इत्युका भगवान् देव. मइसाइ. प्रतापवान् । श्रुतावती ततः पुण्या जगाम विदिवं पुन । गते वज्रधरे राजन् तच वर्षे पपात है। पुण्याना भरतश्रेष्ठ दिव्यानां पुण्यगन्धिनां । देवदुन्दुभयद्यापि नेदुस्तत्र महाखना.। मारुतच कयौ पुण्यपुण्यगन्धा विशाम्पते। उत्सृज्य तु शुभा देहे जगामास्य च भार्थतां। तपमोग्रेण तं लब्धा तेन रेमे महायुत। ॥ जनमेजय उवाच ।। का तस्य भगवन्माता क संद्धा च शोभना । श्रोतुमिच्छाम्यई विप्र परं कौतूहलं हिमे। ॥ वैशम्पायन उवाच ]] भरद्वाजस्य विप्रयः स्कन रेतो महात्मन. दृष्ट्वाऽसरममायान्ती घृताची ध्युलोचना। स तु जग्राह नद्रेत. करण जपताम्वर । तदाऽपतत्पर्णपुटे तव मा सम्भवत्सुता। तस्थास्तु जातकमादि कृत्वा मच तपोधनः । नाम चास्या. स कृतवान् भरदाजो महामुनि । श्रुतावतीति धर्मात्मा देवगिणसंसदि । खेच तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवदनं । नवायुपस्पृश्य महानुभावो वसूनि दत्त्वा च महादिर्जन्य । जगाम तीर्थ मुसमाहितात्मा शक्रस्य वृष्णिप्रबरस्तढानी। ११० इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां मारखोपाख्याने ऊनपञ्चाशाऽध्याय ॥ ४५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इन्द्रतीर्थ ततो गत्वा यदूना प्रवरो बलः। विप्रेन्या धनरत्नानि ददौ खात्वा यथाविधि। तत्र झमरराजोऽसावोजे ऋतुतेन च । हस्पतेश्च देवेश प्रददी विपुलं धन । पूरयामास विधिवत् तत. ख्यात भतऋतु । तस्य नाम्मा च तत्तीर्थ शिव पुणे मनाननं। इन्द्रतीर्थमिति ख्यात सर्वपापप्रमोचनं । उपस्पृश्य च तत्रापि विधिवन्मुपलायुधः। बाह्मणान् पूजयित्वा च सदाच्छादनभोजनै । हम तीर्थबरं तस्माद्रामतीर्थं जगाम है। यत्र रामो महाभागो भार्गव सुमहातपाः । असकृत् प्रथिवी जिला इतरषियपुगवा। उपाध्यायं पुरस्कृत्य कश्यपं मुनिसत्तम। श्रयजदाजिमेधेन मोऽश्वमेधशतेन च । प्रददौ दक्षिणाञ्चैव प्रथिवी व समागरां । दलाच दानं विविध नानारत्रसमन्वितं । मगोहाखिकदापीकं साजावि गतवान् वनं पुणे तीर्थकरे तव देवनदाधिसेविते । २२५ २०१५ ·२७८ ॥श्रीमहाभारतं॥ [गदायुब प.। यध्याय ५.१॥ - PL . 10 मुनीथेवाभिवाद्याथ यमुनातीर्थमागमत् । यामयामाम तदा राजवयं महीपते । पुत्रोऽदितर्महाभागो वरुणा वे मिनप्रभ.1 तय निर्जिय मंगामे मानुपान् देवतास्तथा । परं क्रतुं समागद्रे वरुण परवीरहा । तस्मिन् ऋतुपरे वृत्ते सयाम समभायत। देवानादानवाना व चैलोक्यस्य भयावछ । राजसूये तय निवृत्त जनमेजय। जायते सुमहाघोर. मनाम चियाम् मनि। तवापि लागलो देवे सोनभ्यर्थ पूराया इतरभ्याऽप्यदादानमर्थिन्य कामदो विभु । वनमाली नता ए. सूयमानामहर्षिभिः । तस्मादादित्यतीर्थच जगाम कमलेषण । यवद्या भगवान् ज्योतिभास्करो राजसत्तम । ज्यातिषामाधिपत्यञ्च प्रभावश्चाप्यपद्यत । तस्या नद्याम्न तीरे वे सब देवाः सवासवा । विश्वेदेवाः समस्तो गन्धाऽसरसथ छ । दैपायन. एकथैव छप्पय मधुमदन' । यनाथ रावसाचैव पिशाचाच विशाम्पते । रते चान्ये च वहा योगसिद्धा. महसमः। तमिस्तीर्थे सरखत्या शिव पुष्य परन्तप । तत्र हत्वा पुरा विष्णुरसुरा मधुकैटभी। श्रामुत्य भरतयेष्ठ तीर्थप्रबर उत्तमे। दैपायनय धमात्मा तवामुत्य भारत । सम्प्राप्य परमं योग सिद्धिञ्च परमाङ्गत.। अमितो देवलथैव नस्मिन्नेव महातपाः । परमं योगमाथाय पिगमवाप्तवान् । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि मारखतापाख्याने पञ्चाशत्तमोऽध्याय ॥ ५ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्मिन्नेव तु धर्मात्मा वमति स्म तपाधन । गाईस्य धर्ममास्याय द्यमिता देवलः पुरा । धर्मनित्य. शचिन्तिा न्यस्तदण्ड महातपा । कर्मण मनमा वाचा सम मेवपु जन्तुषु । अक्रोधनी महाराज तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति । प्रियाप्रिये तुल्यत्तिर्यमवत् समदर्भन.। काञ्चने लोगभावे च समदर्श महातपा । देवानपूजयनित्यमतिथीय दिजै मह । ब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः । ततोऽन्येत्य महाभाग योगमायाय भिचुक । जैगोषव्यो मुनिर्धामास्तस्मिंस्तोर्थे समाहितः । देवलस्यानमे राजन् प्रवमन् म महाद्युति । योगनित्या महाराज मिद्धिं प्राप्तो महातपा । तं नव वसमानन्तु जैगीषव्य महामुनि। देवला दर्शयन्नेव नैवामुन्नत धर्मत । एवं तयोर्महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमन् । जगोषव्य मुनिवरं न ददर्शाथ देवल । थाहारकाले मतिमान् परिबाड्जनमेजय। उपातिष्ठत धर्मज्ञा भैतकाले च देवल। स दृष्ट्वा भिनुरूपेण माप्तं तव महामुनि। गौरवं परमचक्र प्रीतिञ्च विपुलान्तया। देवलस्तु ययाति पूजयामाम भारत। पिदृष्टेन विधिना समा वही समाहित । कदाचित्तस्य नृपते देवल य महात्मन । चिन्ता सुमहतो जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युति । ममास्तु समतिक्रान्ता कहर पूजयतो मम। नचायमलमा भिडुरभ्यमापत किञ्चन । व विगणयनेव स जगाम महोदधि । अन्तरीचचरः श्रीमान् कलर्स ग्य देवल । गछन्नेव म धमात्मा समुद्रं मॅरिताम्पतिं । (EL .

·गदायुद्ध प० । अध्याय ५१।। शल्यपर्व । १७८ १८. । २८. - 1 - २० + जैगोषयं ततोऽपश्यद्गतं प्रागेवभारत । ततः मविस्मयश्चिन्ता जगामाथामितमभः। कथं भिक्षुरयं प्राप्तः समुद्रे खात रव, च । इत्यवञ्चिन्तयामास महर्षिरमितस्तदा । खात्वा समुद्रे विधिवञ्चुचिजयं जजाप ह ।छतजप्याहिका श्रीमानायमञ्च जगाम ह । कलसं जलपूर्ण वैग्यहोवा जनमेजय। ततः स प्रविशन्नेव समाश्रमपदं मुनि.। श्रामीनमाश्रमे नत्र जैगीषव्यमपश्यत। न व्याहरति चैवनं जैगोपव्य. कयञ्चन। काठभूताश्रमपदे वमति स्म महातपाः । तं दृष्ट्वा चासुतं तोये मागरे मागरोपमं । प्रविष्टमाश्रमच्चापि पूर्वमेव ददर्थ म. । अमितो देवलो राजचिन्तयामाम बुद्धिमान् । दृष्ट्वा प्रभाव नपमो जैगीषव्यस्य योगी चिन्तयामास राजेन्द्र तदा म मुनिसत्तमः । मया दृष्टः समुद्रे च पाश्रमे च कथन्त्वयं । एवं विगणयन्नेव म मुनिम्भन्त्रपारगः । उत्पपाताश्रमात्तस्मादन्तरो विशाम्पते। जिज्ञासाथै तदा भिवोर्जपीपव्यस्य देवलः। मोऽन्तरीक्षचरान् सर्वान् समपश्यत्समाहितान् । जैगोपव्यञ्च ते. सिद्धः पूज्यमानमपायत। नतोऽमितः सुसरधो व्यवसायो दृढ्नत.। अपश्यदै नतो यान्तं जैगीपयंम देवल.। तस्मात्तु पिटलाक तं व्रजन्त मोऽन्वपश्यत। पिलोकाच तं यान्त याम्य लोकमपश्यत । तस्मादपि समुत्पत्य मामलोकमभिसुतं । व्रजन्तमन्वपश्यत् म जगोषय महामुनि। लोकान् समुत्पतन्नन्तु मानेकान्तयाजिना। ततोऽमि होविणा लोकांस्ततधायुत्पपात छ । दर्भच्च पौरमामञ्च ये यजन्ति तपोधना । तेभ्य स ददृशे धोमान् लोकेभ्यः पश्याजिना। वजन्तं लोकममलमपश्यद्देवपूजितं । चतुर्मास्यैर्ध्वविधैर्यजन्त ये तपोधना. I, तेषां स्थान ततो यान्न तथाऽग्निष्टोमयाजिना। अग्रिष्टुभेन च तया थे यजन्ति तपोधनाः । नत्स्थानमनुसम्प्राप्तमनुपश्यत देवल. ! वाजपेय क्रतुबरं तथा वहुवर्षकं । श्राहरन्ति महाप्रज्ञास्तेषां लोवेवपश्यत । यजन्ते राजसूयेन पुण्डरीकेण चैव ये। नेपा लोकेश्वपश्यच गोषयं स देवल' । अद्यमेधं क्रतुबरं नरमेधन्तथैव च । श्राहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत । मध्यभधञ्च दुप्पाये तया मात्रामणिञ्च ये। नेपा लोकेवपश्यच जैगोपयं स देवलः । दादशाहेद्य मत्रैय यजन्ति विविधैर्नृप । नेषां लोकेवपश्यञ्च जैगीपय स देवल. मित्रावरुणयोलाकानादित्याना तथैव च । सस्तोकतामनुमाप्तमपश्यत ततोऽमित.। रुद्राणञ्च वसनाञ्च स्थानं यच्च वृहस्पते । नानि मान्यतीतानि समपग्यत्ततोऽसित. पाय च गवा लोक प्रयातो ब्रह्ममत्रिणीं । चोकानपश्यगच्छन्त जैगीषव्यं त्तोऽमित, 1 चोलोकानपरान् विप्रमुत्सृजन्त खोजमा । पतिव्रताना लोकाय जन्तं मोऽन्वपश्यत । नतो मुनिवरं भूयो जैगोषयमयासिनः । नान्वपश्यत लोकस्यमन्तस्तिमरिन्दम । मोऽचिन्तयन्महाभागो गैगीषव्यस्य देवलः । प्रभाव मुव्रतवञ्च सिद्धि योगस्य चातुली । अमितोऽस्ति तदा सिद्धान लोकेपुसत्तमान् । . 4 २८ - ·२८० श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प. अध्याय ११ । १२६ . प्रयतः प्राचलिर्भूवा धीरस्तान् ब्रह्मसविणः । जैगोपयं न पश्यामि तं शंसध्वं महौजसं । रदिशाम्यहं श्रोतुं परं कौवहनं हि मे। टणु देवल भूतार्थ शंसतां नो दुइमत। जैगोषव्यः सवै लोकं शाश्वतं ब्रह्मणो गतः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्ममविण । अमितो देवलस्वर्णमुत्पपात पपात च । ननः सिद्धास्तमनुर्हि देवलं पुनरेव इन देवल गतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन । ब्रहाणः मदने विप्र जैगोषव्यो यदाप्तवान् । वैम्पायन उवाच ।। तेपी तद्वचनं श्रुला सिद्धानां देवलः पुनः। आनुपूर्वेण लोकास्तान् मानवततार ह। समाश्रमपदं पुधमाजगाम पतत्रिवत्। प्रविभन्नेव चापश्यञ्जगोपयं स देवलः । नतो बुद्धा व्यगण्यदेवलो धर्मयुकया। इष्टा प्रभावं तपसा जैगोपव्यस्य योगर्ज। ततोऽब्रवीन्महात्मानं जंगीपव्यं स देवलः । विनयावनता राजत्रुपमर्थ महामुनिं । मोवध मास्वातमिच्छेयं भगवन्नई । तस्य तदचनं श्रुत्वा उपदेशचकार मः । विधिच योगम्य पर कार्याकार्यस्य भास्वतः भन्यामतबुद्धि ततो दृष्ट्वा महातपाः। मायास्य क्रियायो विधिदृष्टेन कर्मणा। संन्यासयतबुद्धिन्त भनानि पिढभिः सह । ततो दृष्ट्या प्रादुः कोऽस्मान् मविभभिव्यति । देवलस्त वचः युला भूतानां करणं तया । दिगो दम व्याहरता भोपं त्या मनो दधे। तनम्तु फलमूलानि पवित्राणि प भारत। पुयायोपवयव रोपयन्नि महसः। पुनों देवतः द्रो नूनं त्यति दुर्मनिः । अभयं ममतेभ्यो यो दचा नायनुभ्यते। ततो भूयो त्यगण्यत् स्वबुद्धा मुनिमत्तमः । मा गास्पियवा कियु येयस्करं भवेत् । इति नियित्य मनमा देवलो राजसत्तम। या गास्थय म भोपधारयन्। एवमादीनि धिनय देवली निक्षपाततः। मानस परमा मिईि पर योगय भारत। नतो देवाः समागम्य दृहसनिपुरोगमाः। गोप्य पयारा प्रमन्निनामिनः । अयामरोपियरो देवान वेगासवन्तथा। अंगोमय नपो मालिसिमापयति पोषित । तमेदिनं धीरं प्रात्यूपो दियोकमः । रमिता गोपयं महामुनि । मानः परतरं विधिअमप्ति प्रभावतः । ५पदा पक्ष मारमनः । भागे hirमा अगोषयमचामिनः परिवार मात्र महामनाः। नाrait IITRI पनि समद्विजय: INR परमाविरुधी अगाम सामन्य महती। निमामानं पाएपसिनापाशयां मारतापायाने एफपधागोऽयायः ॥ ११॥ adur TINEERICAITRice भारतीय मामामामधारकामपः । ASTRAM KIRTनामा मात्र मुनेशी | MIRMIRHAmifin मानयासमा पुरा भारत मुनिः) - ·गदायुद्ध प० । अध्याय ५२1] । शल्यपर्व २८२ । 4 न ॥ जनमेजय उवाच ।। कर्य दादशवापियामनावृष्ट्या तपोधन । पोनध्यापयामास पुरा सारखतो मुनिः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ पासीत् पूर्व महाराज मुनिर्धमान्महातपाः । दधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय । तस्यातितपरः शक्रो विभेति सततं प्रभा। न स लोभयितुं शक्य फलैर्ध्वविधैरपि। प्रलोभनार्थ तस्याय माहिणत्पाकशासनः। दिव्यामपरमं पुष्यां दर्शनीयामलम्बुषां । तस्य तर्पयता देवान् मरखत्या महात्मन' । समोपता महाराज सोपानिहत भाविनी । तो दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यभावितात्मनः । रेत. स्कनं सरखत्या तत्सा जग्राह निषगा। कुचो चाप्यदधहृष्टा तदेत पुरुषर्षभ । मा दधार च नं गर्भ पुत्रहतार्महानदी। सुपुवे चापि ममये पुत्रं मा मरिताम्बरा । जगाम पुत्रमादाय तम्सपिंप्रति च प्रभा। कृषि संमदि तं दृष्ट्वा मा नदीमुनिमन्तमं । नत. प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्तमस्य तं । ब्रह्म तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारिता मया । दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत् स्कन प्रागलम्बुषा । तत्कुक्षिणा वै ब्रह्म बनाया तवत्यहं । न विनाथमिदं गच्छेत्वत्तेज इति निश्चयात्। प्रतिग्टहीव पुत्र व मया दत्तमनिन्दित । इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिशावाप पुष्कला। खसुतञ्चाप्यजिवन्तं मूट्टि प्रेम्णा द्विजोत्तमः । परिवज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम। मरसत्य वरं मादान प्रीयमाणे महामुनि. विश्वेदेवाः मपितरो गन्धवाऽप्सरसाङ्गणा । यप्तियास्यन्ति सुभगे तर्थमाणास्तवाम्भमा। इत्युक्ता स तु दटाव वचाभि महानदी। प्रीत. परमहयामा ययावच्छृणु पार्थिव । प्रसुताऽसि महाभागे सरसो ब्रह्मण पुरा। जानन्ति वा मरिच्छेष्ठ मुनयः संशितव्रताः । मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने । भस्मात् सारखतः पुत्रा महास्ते वरवर्णिनि । तवैव नाम्ना प्रयित पुत्रस्त लोकभावन । भारखत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः। रप दादभवापियामनायां दिजर्षभान्। भारसतो महाभागो दानध्यापयिष्यति। पुण्याभ्यद्य परिव सदा पुण्खतमा उभे। भविष्यसि महाभागे मप्रनादात्सरखति। रमा संस्तुता तेन वरं लब्धा महानदी। पुचमादाय मुदिना जगाम भरतर्षभारतम्मिनेव कलि त विरोधे देवदानवः । भकः प्रहरणान्वी लोकास्तीन विचचार हान चापलेभे भगवान् अक्र. प्रहरणं तदा । यदै तेषा भवेद्योग्य वयाय विवुधदिया । ततोऽब्रवीत् सुराञ्चो न मे प्रक्या महामुरा । स्तेऽस्थिभिधीचस्य निहन विदभदिपः । तस्माइत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यता मुरसत्तमाः। दधीचास्थीनि देहीनि तैवधिय्याम रिपून। म च चितोऽस्वोनि यत्नादृषिवरस्तदा । । प्राणत्यागं कुरुश्रेष्ठ चकारीवा विचारयन् । म लोकानन्यान् प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा। तस्याम्थिभिरयो शक हरामनास्तदा। कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणनि च । वज्राणि चक्राणि गदा गुरुन् दण्डाच पुष्कलान्। स हितोत्रेण तपमा संभूतः परमर्पिण। प्रजापतिमुतेनाथ भगुणा लोकभावन. । अतिकाय म तेजखी लोकसारो विनिर्मित । १८५ । ९६५. ३ ३ग ·सा - २२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गदायुद्ध - अध्याय ५२ ॥ ५३॥ यज्ञे शैलगुरुः प्रांशमहिना प्रथितः प्रभुः । नित्यमुदिजते चास्य तेजमः पाकशासनः । तेन वद्रेण भगवान् मन्त्रयुक्तेन भारत। विक्रोश विस्टेन ब्रह्मतेजोद्भवेन च।। दैत्यदानववीराण जघान नवतीनव । अथ काले व्यतिकान्त महत्यतिभयङ्करे। अनाटिरनुप्राप्ता राजन् द्वादशवार्षिको। तस्या दादशवापियामनाया महर्षयः । तृत्त्यर्थं प्राइववाउनु जुधातोः सर्वतो दिकं । दिग्भ्यस्तान् प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारखतस्तदा। गमनाय मनिश्चके नन्यावाच सरखती। न गन्तव्यमितः पुत्त नवाहारमहंमदा। दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतानिह भारत। इत्युकास्तर्पयामास स पिढन् देवतास्तया । पाहाग्मकरोनित्य माणान् वेदाय धारयन् । अथ नस्यामनावृयामतीतायां महर्षयः । अन्यान्य परिपप्रचुः पुनः खाध्यायकारणत् । नेपां दुधापरीताना नष्टा वेदाऽभिधावता। सर्वेषामेव राजेन्द्र न कदिन्प्रतिभानपान्। श्रय कशिपिस्तेपी सारखतमुपेयिवान् । कुाणं सितात्मानं स्वाध्यायमृषिमत्तमं । स गत्वावर तेभ्यश्च सारस्वतमतिप्रभी साधायममरप्रस्य कुषाणं विशने वने । ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन् महर्षयः । मारवतं मुनियेमिदमूदः समागताः । अमानध्यापयर्खेति तानुवाच ततो मुनिः। मिष्लषगएच विधिवद्धि ममत्युत। तवानुवमुनिगणा बालस्लममि पुचक । म नानाह न मे धयों नग्गदिति पुनर्मुनीन् । यो धधर्मेण वैद्र्यायोयाद्योऽप्यधर्मतः। सीना तावुभी विप्र स्यातां वा वैरिणावुभौ । न हायनेर्न पनितैर्न वितेन न यन्धुभिः । यरिय योऽनधानः स मा महान् । रतफुला वसन्तुस्य मुनयन्ते विधानतः । मानदिदानप्राप्य पुनई प्रचझिरे। परिनिमसावि मिप्यत्वं प्रतिपेदिरे। पारम्पतस्य विमपदम्बाध्यायकारणात् । मुहिं मुष्टिं ततः ममें दर्भाणान्ने धुपाहरन्। नखामनाथ विश्वासप्यापिको चिताः । मरापि दना पपुरिया महापन: कमरपूर्वशोऽय। जगाम नोय मुदितः बामेण त्यात महद्धकन्या रम पर। सतियRTAIT अपणि गदायुद्धपति समदेणोदयापायां भारम्बापाण्याने दापयामाऽध्यायः ॥ ५९॥ vanixप उगध कयं एमागे भगान् तपाषा प्रभापुरा नियंध नपरोपे को वास्या नियमोऽभवत् । मनुमामिद नः श्रुतमनुत्तमं । पाण्याविनापि पदानपमि मा मिला। *TRA KARNA सिमोनापीय मणिगी महायमाः । म नया रिपुल राम्पा मरमानः । HNE Tityij पत्यारिनगम प्रमा। नाच दृष्ट्या मनःनि माया! wri Rate मामा धयाणे पुरीमतिमेवा। ARTI Mr.in निन्दिना तो विनावा ncy Misarg दामादपमानानिन्दिता। 4. NigitARERA: Kulatfमरा . छ ·गदायुद्धमा अध्याय ५३।५०1] ॥ शल्यपर्व ॥ २८३ २९८० स + Eu . पिटदेवार्चनरता बब विजने वने । मात्मान मन्यमानाऽपि कृतकृत्यं श्रमान्विता। वाईकेयन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्षिता। सा नाशकद्यदा गन्तुं पदात् पदमपि स्वयं। चकार गमने बुद्धिं परलोकाय वै तदा । मोक्नुकामान्तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदोऽब्रवीत्। .. असंस्कृतायाः कन्यायाः कुनो लोकास्तवानघे । रवन्तु श्रुतमस्माभिर्देवलोके महाप्रवे। तप. परमकं प्राप्तं न तु लोकालया जिताःतन्नारदवच. श्रुत्वा माऽब्रवीदृषिसमदि।। तपसोऽर्द्ध प्रयच्छामि पाणियाहस्य सत्तम । इत्युक्ते चास्य जयाह पाणि गालवसम्भवः । सपिः प्राकटङ्ग वानाम समयञ्चेदमत्रवीत्। समयेन तवाद्याई पाणिं सक्ष्यामि शोभने। योकराचं वस्तव्यं त्वया सह भयेति ह । तथेति मा प्रतिश्रुत्य तस्म पाणिं ददौ तदा । यथादृष्टेन विधिना हुत्वा चामिं विधानतः । चक्रे च पाणिग्रहणं तस्योदाच गालवि. । सारावावभवद्राजन् तरुणी वरवर्णिनी। दिव्याभरणवस्त्रा च दिव्यगन्धानुलेपना । तां दृष्ट्वा गालवि. प्रीतो दोपयन्तीमिव श्रिया। उवास च क्षपामेका प्रभात माऽब्रवीच तं। यस्लया समयो विप्र कतो मे नपताम्बर। तेनोषिताऽस्मि भद्रन्ते खस्ति तेऽस्तु बजाम्यहं । मा निर्गताऽब्रवीद्भूयो योऽस्मिंस्तीर्थे समाहितः । वसते रजनोमेका तर्पयित्वा दिवाकस' । चत्वारिमतमष्टा च दैा चाटा सम्यगाचरत्। यो ब्रह्मचर्य वर्षाणि फलं तस्य लभेत सः। एवमुक्का तत. साध्वी देहं त्यत्रा दिवं गता। ऋपिरप्यभवद्दीनस्तस्या रूपं विचिन्तयन् । समयेन तपोऽर्द्धश्च कृच्छ्राप्रतिग्रहीतवान् । माधयित्वा तदात्मानं तस्या. स गतिमन्चियात्। दुखितो भरतश्रेष्ठ तथा रूपबलात्कृत.। एतत्ते वृद्धकन्याया व्याख्यातश्चरित महत् । तथैवा ब्रह्मचर्यञ्च स्वर्गस्य च गति. शुभा । नत्रस्थद्यापि प्राव हतं शल्यं हलायुधः। तचापि दत्त्वा दानानि दिजातिभ्य, परन्तपः । याव शल्यं मयामे निहतं पाण्डवत्तदा। समन्तपञ्चकदारा ततो निष्कम्य माधव.। पप्रच्छर्षिगणावाम कुरुक्षेत्रस्य यत् फलं। ते घटा यदुमिहेन कुरुक्षेत्रफल विभा। ममाचक्षुर्महात्मानस्तस्मै सर्व ययातयं । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवतीर्थयात्राया सारखतापाख्याने त्रिपञ्चाभोऽध्यायः ।। ५३ ॥ ॥ ऋषय ऊचु ॥ प्रजापतरुत्तरर्वेदिरच्यते सनातनी राम समन्तपञ्चकं । ममोजिरे तत्र पुरा दिवौकसा बरेण मंत्रण महा वरप्रदा। पुरा च राजर्षिवरेण धीमता बहूनि वर्षायमितेन तेजसा। प्रकृष्टमेतत् कुरुणा महात्मना तत कुरुक्षेत्रमितीह पाये। ॥ राम उवाच ॥ किमर्थ कुरुणा कर क्षेत्रमैतन्महात्मना । एतदिच्छाम्यह श्रोतुं कय्यमान तपोधनाः । ॥ अषय अचु. ॥ पुरा किल कुरं राम कर्षन्तं सततोत्थितं। अभ्येत्य शक्रस्तिदिवात् पर्यपृच्छत कारणं । ॥ इन्द्र उवाच ॥ किमिदं वर्तते राजन् प्रयत्नेन परेण च । राजर्षे किमभिप्रेतं येनेयं कृप्यते विति। ॥ कुरुरुवाच ॥ दह थे पुरुपा क्षेत्रे मरियन्ति शतकतो। ने गभिव्यन्ति सुकृतान् लोकान् पापविवर्जितान्। श्वहस्य तत, शक्रो जगाम विदिवं पुन । राजपिरणनिर्वियः कत्येव वसुन्धरा । -- ·२८४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गदायुद्ध प. अध्याय ५५) क - २०१० । 1 पागम्यागम्य चैवैन भूयो भूयोऽवहस्य च । शतकतरनिर्बिर्ष पृष्टा पृष्ट्वा जगाम है । यदा तु तपमोग्रेण चकर्ष वसुधा नृपः । ततः सोऽप्रवोद्देवाचार्यचिकीर्पितं । एतच्छ्रुत्वाऽब्रुवन्देवा. सहस्रारमिद वचः। वरेण च्छन्द्यतां शक राजपियदि शर्यते। यदि ह्या प्रमीता वै वर्ग गच्छन्ति मानवाः । अस्माननिष्ठा मतभिभीगो नो न भविष्यति । श्रागम्य च ततः शक्रत्तदा राजर्षिमब्रवीत्। अल खेदेन भवतः क्रियता वचनं मम । मानवा ये निराहारा देई त्यक्ष्यन्यतन्द्रिताः । युधि वा निहताः सम्यगपि तिर्थगता नृप । ते स्वर्गभाजी राजेन्द्र भविष्यन्ति महामते । तथाऽस्विति ततो राजा कुरुः मनमुवाच ।। ततस्तमभ्यनुज्ञाप्य प्रद्दष्टेनान्तरात्मना। जगाम त्रिदिवं भय. विप्र बलनिखदनः । एवमेतद्यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्पिणा पुरा । शक्रण चाभ्यनुज्ञातं ब्रह्माचेच सुरैस्तया। नात. परतरं पुण्य भने स्थानं भवियति । दह तस्यन्ति ये केचित् तप. परमक नराः। देहत्यागेन ते सर्वे यास्यन्ति ब्रह्मणः चयं । ये पुन. पुण्यभाजो वै दानं दास्यन्ति मानवा. । तेषां सहसगुणितं भविष्यत्यचिरेण वै । ये चेह नित्यं मनुजा निवत्स्यन्ति शभैषिणः । यमस्य विषयं ने तु न द्रक्ष्यन्ति कदाचन । यक्ष्यन्ति ये च क्रतुभिर्भइनिर्मनुजेश्वराः । तेषां विविष्टपे वामो यावद्भूमिर्धरिष्यति। अपि चात्र स्वयं शक्रो जो गाथा सुराधिपः । कुरुक्षेत्रनिबद्धा वैता श्टणुध्व हलायुध । पाशवोऽपि कुरुक्षेत्रादायुना ममुदीरिता.। अपि दुष्कृतकाणं नयन्ति परमां गति। सुरर्षभा आह्मणसत्तमाश्च तया नृगाद्या नरदेवमुख्याः । दृष्ट्वा महाई. क्रतुभिर्नृसिंह सत्यज्य देहान् सुराति प्रपन्ना.। तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं रामदानान्तुमचक्रकस्य । रतत् कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चक प्रजापतेरुत्तरवैदिरुच्यते। भिवं महापुण्यमिदं दिवौकसा सुसमतं सर्वगुणै. समन्वित । अतश्च सर्वे निहता नृपा रणे यास्यन्ति पुण्या गतिमश्यां सदा । इत्युवाच स्वयं शक्रः सह ब्रह्मादिभिस्तथा। तच्चानुमोदितं मय ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः। इति श्रीमहाभारते मल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां चतु.पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५४॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ कुरुक्षेत्र ततो दृष्ट्वा दत्त्वा दायांश्च मात्वतः । श्राश्रमं सुमहद्दिव्यमगमजनमेजय । मधूकावरमोपेतं मचन्यग्रोधमदु । चिरविश्वयुतं पुण्य पनमा नवदुलं। नं दृष्ट्वा यादवश्रेष्ठ, प्रवरं पुण्यलक्षणं । पप्रच्छ तानृपीन् सर्वान कस्यायमवरस्वयं। ने त म महात्मान ऊचूराजन् हलायुधं। स्टणु विस्तरतो राम यस्यायं पूर्वमाश्रमः। अब विष्णु पुरा देवस्तप्तवास्तप उत्तमं अवास्य विधिवद्यमाः सर्च वृत्ताः सनातनाः। अचैव साधाण सिद्धा कामारब्रह्मचारिणी। योगयुका दिवं याना नप सिद्धा तपस्विनी। पभूव श्रीमनोराजन् मादिन्यस्य महात्मन. । मुतातिव्रता साध्वी नियता प्रचारिणी। मा तु तमा नपो पारं दुयरं स्वीजनेन इगता वर्ग महाभागा देवनाह्मणपूभिता । शुला पोपी वचनभानमनं जगाम ।। पृषीस्तानभिवाद्याय पाच हिमवतोऽयुत। 4 १५ ·गदायुद्धपः। अध्याय ५५1] ।। शल्यपर्व । रव्यू १.४५ F सन्ध्याकार्याणि सर्वाणि निर्वाएरहे ऽचलं । नातिदूरं ततो गत्वा नगं तालध्वज़ा बलो। पुखं तीर्थवरं दृष्ट्वा विस्मयम्परमङ्गतः । प्रभावञ्च सरखत्याः सवप्रसवर्ण बल । सम्प्राप्त कारपवनं प्रबरं वोर्यमुत्तमं । हलायुधस्तत्र चापि दत्त्वा दानं महाबलः । श्रानुन. मलिले पुण्ये सुमीते विमलेशची। सन्तर्पयामास पिढन्देवाच रणदुर्भद.। तथ्यकान्तु रजनो यतिभिर्दाह्मण, सह । मित्रावरण्याः पुण्यं जगामाश्रममच्युतः । इन्द्रेाऽमिरर्यमा चैव यत्र प्राक् प्रीतिमाप्नुवन् । तं देश कारपवनाद्यमुनाया जगाम छ । स्नात्वा च तत्र धर्मात्मा परां प्रीतिमवाप चा पिभिश्चैव सिद्धैश्च नहितो वै महाबलः। उपविष्ट. कथा. राधाः श्राव यदुपुङ्गवः । तया तु तिष्ठतां तेषी नारदो भगवानृषिः । भाजगामायतं देशं यत्र रामा यान्वित जिममण्डलवीत. वर्णचीरो महातपा । हेमदण्डधरो राजन कमण्डलुधरस्तया । कपी सुग्नुभन्दान्तां ग्टह्य वीण मनोरमा । नृत्यगीते च कुचतो देवब्राह्मणपूजितः । प्रकता कलहानाच नित्यञ्च कलहप्रिय । तं देशमामद्यत्र श्रीमात्रामो व्ययित. । प्रत्युत्थाय तु तं सम्यक पूजयित्वा यतवतं। देवर्षि पर्यपृच्छत् स यथावृत्तं कुरून् प्रति। ततोऽस्थाकथयद्राजन्नारद. सर्वधर्मवित् । सर्वमेतद्ययावृत्तमतीव कुरुसङ्ख्यं । ततोऽब्रवीद्रोहियो नारदं दोनया गिरा। किमवस्यन्तु तत् क्षत्र येत नयाभवन्नृपाः । श्रुतमेतन्मया पूर्व सर्वमेव तपोधन । विस्तरवणे जातं को हलमतीव मे। ॥ नारद उवाच ।। पूर्वमेव हतो भीमा द्रोण. सिन्धुपतिस्तया । हतो वैकर्तन कर्णः पुत्वाद्यास्य महारथा. । २०१० भूरिश्रवा रोहिणेय मद्रराजश्च वीर्यवान् । रते चान्ये च बहवस्तव तब महावलाः। प्रियान् प्राणान् परित्यज्य जयार्य कौरवस्य वै। राजानी राजपुत्त्राय समरेवनिवर्निन । अहतास्तु महाबाहो ग्टणु मे तक माधव । धार्तराप्रबले शेषास्त्रयः ममितिमनाः । कृपश्च कृतवर्मा च द्रोपाचश्च वीर्यवान् । तेऽपि वै विद्रुता राम दिशा दम भयात्तदा । दुर्योधनो हते शल्ये विद्रुतेषु रूपादिषु। हुदं द्वैपायनं नाम विवेश भृशदुःखित । भयान धार्तराष्ट्रन्तु स्तम्भिते मलिले तदा। पाण्डवाः सह कृष्णन वाग्मियाभिराईयन्। सन्तुद्यमानो वलवान् वाग्मीराम समन्ततः । उत्थितः स हुदादीर अग्टह्य महती गदा । स चाप्युपगतो योद्धं भीमेन सह साम्प्रतं भविष्यति तयारद्य युद्धं राम सदारुणं । यदि कोहल नेऽस्ति व्रज माधव मा चिरं। पग्य युद्धं महाघोरं शिव्ययोर्यदि मन्यसे । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ नारदस्य वचः श्रुवा तानभ्यर्य दिजभान् । मवान् विमर्जयामास ये तेनाभ्यागता सह। गम्बता द्वारका चेति मेोऽन्वादनुयायिन : मोऽवती-चलश्रेष्ठात् सक्षप्रस्रवणात् इभात् । तत. प्रीतमना राम शुवा तीर्यफल महत्। विप्राणा सविधा लोकमगायदिममच्युतः । भरखतीवासममा कुतो रति. सरखतीवासममा, कुतो गुणा । सरस्वती प्राप्य दिवं गता जना. सदा मरिष्यन्ति नदी मरखती। M +- ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गदायुद्ध प० । अध्याय १४ एमा .. / + - सरखती सम्बनदीषु पुण्या सरखती लोकभावहा मदा । मरखती प्राप्य जनाः मुदुस्कृत सदा न शोचन्ति परत्र चेह च। ततो मुर्मुः प्रोत्या प्रेक्षमाणः सरखती । इयैर्युक्त रयं शचमातिहत परन्तपः । म शीघगामिना तेन रथेन यदुपुङ्गवः। दिदृदुरभिसम्प्राप्तः मिथ्ययुद्धमुपखितं। इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवतीर्ययावायां मारम्वतोपाख्याने पञ्चपञ्चायोऽध्यायः॥५५॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रवंतदभवद्युद्धं तुमुलं जनमेजय। पर दुःखान्वितो राजा तराष्ट्रोऽत्रवोदिदं। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ राम मनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थिती मम पुतः कयं भोमं प्रत्ययुध्यत सञ्चय। ॥ सञ्जय उवाच ॥ रामसानिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव युद्धकामो महावाजः पमहय्यत वीर्यवान्। दृष्ट्वा लागलिन राजा प्रत्युत्थाय च भारत । प्रोत्या परमया युक्तः समभ्यर्थ ययाविधि। श्रासनञ्च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयं । सतो युधिष्ठिरं रामा वाक्यमेतदुवाच ह । मधुरं धर्मसंयुक्तं शूराणां हितमेव च। मया श्रुतं कथयता स्पोर्ण राजसत्तम। कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावनं स्वर्गामेव चा दैवतैषिभिन्नुं ब्राह्मणैश्च महात्मभिः । तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यच्यन्ति मानवाः। तेषां स्वर्गे ध्रुवो वासः शक्रेण सह मारिष।' तस्मात् समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नृप । प्रथितोत्तरवेदोमा देवलोके प्रजापतो। तस्मिन्महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने। संग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं वर्गो भविष्यति । तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिरः। समन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः। ततो दुर्योधनो राजा प्रग्टह्य महती गदा । पयाममद्युतिमानगच्छत् पाण्डवैः सह। तमायान्तं गदाहस्तं चर्मणा चापि दंशितं । अन्तरीक्षचरा देवाः साधु साध्वित्यपूजयन् ।।.. वातिकाशारण ये तु दृष्ट्वा ते हर्षमागताः । स पाण्डवै. परितः कुरुराजस्तवात्मजः । मत्तस्येव गजेन्द्रख गतिमास्याय मोऽवजत् । ततः शङ्खनिनादेन भेरोणाच महाखनैः। सिंहनादेश राणा दिशः सर्वाः प्रपूरिताः। ततस्ते तु कुरुक्षेत्र प्राप्ता नरखरोत्तमाः। प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोहि सुतेन ते। गला रतः परिधिप्तः समन्तात्सर्वतो दि। दविणेन सरस्वत्याद्यापर नोर्यमुत्तमं । तस्मिन् देशे बरिघृणे ते तु युद्धमरोचयन्। नतो भीमो महाकोटिं गदा सदाथ वर्ममत् । विद्रूपं महाराज मदृशं हि गरुत्मतः । अवबद्धगिरवाण: संख्य काञ्चनवर्मत् । रराज राजन् पुत्चस्ते काश्चनः गैलराडिव । वर्मभ्या मंहतो वोरो भीमदुर्योधनावुभौ । संयुगे च प्रकाधेते संरथाविव कुञ्चरौ। रणमएउम्नमध्यम्यो भातरी नौ नरर्षभी। शोभेना महाराज चन्द्रसूर्याविवोदिता। नावन्योन्यं निरोपेतां कुद्धवाविव महादिपी। दहनो लोचनैरामन् परस्परवधैपिणा। मंप्ररटमना राजन् गदामादाय कौरवः । एकणी मंलिहन राजन् क्रोधरनेक्षणः वसन्। anो दुर्योधनो राजा गदामादाय वीर्यवान् । भीमसेनमभिप्रेच्य गो गजमिवाइयत् । दिपारमयों भोमामयवादाय वीर्यवान् । बाहयामाम नृपति सिंह सिंई यया वने। । - 1 .

·गदायुद्ध प० अध्याय ५.६५७१] १.शल्यपर्व २८१ . . १०५ - + , - - - 3 2 । . 1 . . . ३ . प नावुद्यनगदापाणों दुर्योधनकोदरौ। मयुगे च प्रकाशतां गिरी मशिखराविव । तावुभौ समतिद्धावुभौ भीमपराक्रमी 1,उमा भिष्या गदायुद्धे रोहिणेयस्य धीमतः। उभा सदृशकाण यमवासवयोरिव ।तथा सदृशकाण वरुणस्य महावली। वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च । सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि। उभा सदृशकाणी नया सुन्दोयसुन्दयो । रामरावण्याश्चैव वालिसुग्रोवयोस्तथा। तथैव कालस्य समो मृत्याश्चैव परन्तपौ। अन्यान्यमभिधावती मत्ताविव महादिपा। वामितासङ्गमे दुप्ता भरदीव मदोत्कटा,मत्ताविक जिगोपनी क्षरण भरतर्षभी। उभी क्रोधविष दीप्तं वमन्तावुरगाविव । अन्यान्यमभिसंरब्धी प्रेक्षमाणावरिन्दमौ। उभा भरनमा सी विकमेण समन्विता । सिंहाविव दुराधर्षी गदायुद्धविशारदा। नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राविव दुरुत्म हो । प्रजामंहरणे क्षुधा समुद्राविव दुसरी) लोहिताङ्गाविव क्रुद्धा प्रतपना महारयो । पूर्वपश्चिमजा मेधा वायुना भिती यया । गज़माना सविमं धरना प्रापीव हि। रमियुक्ती महात्मानौ दीप्तिमन्ता महावता। ददृशाते कुरुश्रेष्ठी कालसूर्या विवादिता । व्याघ्राविव सुसंरया जर्जन्ताविव तायदा। जमाते महावाइ सिहौ केशरिणाविव , गजाविव सुसरा चलिताविव पावको ।। ददृशाते महात्माना मजाविव,पर्वतारोपात प्रस्फुरमाणे निरीचन्ता परस्परं। तो समेतो महात्मानौ गदाहस्ता नरोत्तमी । उभी परमसंहष्टा उभा परमसम्मती सदश्वाविव हेपना इन्ताविव कुञ्जरी। वृषभाविव गर्जना दुर्योधनकोदरौ । दैत्याविव बलोन्मत्ता रेजस्ता नरोत्तमा । ततो दुर्योधनो रागनिदमाई युधिष्ठिरं । भारभिः महितवैव छप्पन च महात्मना। रामेणानितवीर्येण वाक्यं भाटीर्यसम्मतं । केकयैः सञ्जयप्तं पाश्चचिव महात्मभिः । इदं व्यवसिन युद्ध मम भोमस्य चोभयो । उपोपविष्टाः पश्यध्वं सहित परगवै. । श्रुत्वा दुर्योधनवचः प्रत्यपद्यन्त तत्तया। . ततः समुपविष्टन्नत सुमहद्राजमण्डलं । विराजमानं ददृशे, दिवीवादित्यमण्डलं। तेषां मध्ये महाबाइ. श्रीमान् केशवपूर्वजः । उपविष्टा महाराज पूज्यमानः समन्ततः । सहभे राजमध्यस्या नीलवामा चितप्रभः । नवचैरिव सम्पूर्णो तो निशि नियाकरः । तौ तथा तु महाराज गदाइसा सुदुःसही। अन्योन्यं वाग्मियाभिस्तक्षमाण व्यवस्थिता। अप्रियाणि ततोऽन्यान्यमुक्त्वाती कुरुमत्तमौ । एदीचन्ता स्थिती तब वृत्रका ययाइवे । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि गदायुद्धे षट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो वायुद्धमभवत्तुमुलं जनमेजय । यत्र दु खाधितो राजा धृतराष्ट्राऽनवी दिदं। धिगस्तु खलु मानुयं यस्य निष्ठेयमोदृश। एकादशचमूभनी यत्र पुत्रो ममानघ । अाज्ञाप्य सन्नृिपतीन् भुत्ता चेमा वमुन्धरा । गदामादाय वेगेन पदाति. प्रस्थितो रणे। , . . 4 १९९० ।

·२८ ॥ श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प० । पयाय ५७१ भूला हिजगतो नाथो धनाय इव मे मुतः । गदामुद्यम्य यो याति किमन्यद्भागधेयतः । अहो दु.सं महत् प्राप्तं पुत्रेण मम समय। एवमुका मुदुःखानी विरराम जनाधिपः। ॥मनय उवाच ॥ म मेघनिनदो हर्षानिनदचिव गोरपः । श्राजुहावनदा पार्थ युद्धाय युधि वीर्यवान् । भीममाझयमाने तु कुरुराजे महात्मनि प्रादुरामन् सपोराणि रूपाणि विविधान्युत। वाता. मनिर्घाताः पाशवर्षे पपात च । बभूवुय दिशः मास्तिमिरेण ममारताः । महास्वनाः मुनिधीनास्तुमुना लोमहर्षणाः । पेतुस्तयोकाः मतमः स्पोटयनयो नभस्तवात्। राहुयायसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते। चकम्पे र महाकम्प पृथिवी मवनद्रुमा । दीप्ताय वाताः प्रवधु चैः धर्करकर्षिणः । गिरोणं शिखरायेव न्यपतन्त महीतले। म्हगा बहुविधाकाराः सम्पतन्ति दिशो दश । दीप्ताः भिवाद्याप्यनदन् घोररूपाः सुदारुणाः । निर्घाताय महाघोरा बभूवुलोमहर्षणाः । दीप्तायां दिशि राजेन्द्र भगायाइभवेदिनः । उदपानगताशापो व्यवर्द्धन्त समन्ततः । अमरोरा महानादाः श्रूयन्ते स्म तदा नृप । एवमादीनि दृष्ट्वाऽथ निमित्तानि कोदरः। उवाच भ्रातरं ज्येठे धर्मराज युधिष्ठिरं । नैष भक्तो रणे जेतु मन्दात्मा मां सुयोधनः । अद्य क्रोधं विमाक्ष्यामि निगूढ इदये चिरं । मुयोधने कारवेन्द्र खाण्डवे पावको यया। शल्यमद्योरिष्यामि तव पाण्डव इच्छयं । निहत्य गदया पापमिमं कुरुकुलाधर्म । अद्य कीर्तिमयी माला प्रतिमोक्ष्याम्यहं त्वयि। इत्वेमं पापकाणं गदया रणमूर्द्धनि । अद्यास्य शतधा देहं भिननि गदयाऽनया। नायं प्रवेटा नगरं पुनारणसाइयं । सात्मङ्गत्व शयने विषदानस्य भोजन। प्रमाणकोय्या पातस्य दाहस्य जतुवेग्मनि । सभायामवहायस्थ सर्वस्वहरणस्य च । वर्षमज्ञातवासस्ख वनवासस्य चानघ। अद्यान्नमेषां दु.खानां गन्ताऽहं भरतर्षभ। एकान्हा विनिहत्येम भविष्याम्यात्मनोऽनृण, । अद्यायुर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्भतेरकृतात्मनः। समाप्तं मरतश्रेष्ठ मातापित्रोच दर्शनं । अद्य सौख्यन्तु राजेन्द्र कुरुराजस्य दुर्मन. । समाप्तश्च महाराज नारीणां दर्शनं पुनः। अद्यायं कुरुराजस्य शान्तनोः कुलपांचन. । माणान् श्रियञ्च राज्यञ्च त्यत्वा शेष्यति भूतले । राजा च स्तराष्ट्रोऽद्य शुलापुत्त्रं निपातितं । स्मरिय्यत्यशभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजं । इत्युत्ता राजशार्दूल गदामादाय वीर्यवान्। अभिनिष्ठत युद्धाय शो कृमिवाइयन्। तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासनिक टङ्गिणं । भीमसेनः पुन क्रुद्धो दुर्योधनमुवाच ह। राजश्व स्तराष्ट्रस्य तथा लमपि चात्मनः । म्मर नदुष्कृतं कर्म यदृत्तं वारणावते । पदी च परिक्लिष्टा सभामध्ये रजस्खला। धूनेच वधिना राजा यत्त्वया भावलेन च । वने दुःखञ्च यत्प्राप्तममाभिस्खलतं महत्। विराटनगरे चैव योन्यन्तरगतखि । नमन्च पातयान्यद्य दिल्या दृष्टोऽसि दुर्मते । ललतेऽमा हन. शेते भरतप प्रतापवान् । गाङ्गेयो रयिना श्रेष्ठी निहतो याचमेनिना। ११.

·गदायुद्ध प.पध्याय ५७/५१] ॥शल्यपर्च॥ २८८ . + इतो द्रोणग्य कर्षय नया शल्य, प्रतापवान्। रामरादिकताऽसौ शकुनिः भाक्लो हत' । प्रातिकामी तत पापो द्रौपद्या क्लेमवद्धत.।भातरस्ते हता' मर्चे हरा विकान्तयोधिन । रते चान्ये च बहवो निहतास्वल्झते नृपा' । बामद्य निहनिय्यामि गदया नात्र संगय । इत्येवमुचैराजेन्द्र भाषमाण तृकोदर । उवाच गतभीराजन् पुत्त्रस्ते सत्यविक्रमः । कि कत्थनेन बहुना युध्यख त्वं वृकोदर। अद्य नह विनेय्यामि युद्धश्रद्धा कुलाधम । नहि दुर्योधन' बुद्र केनचित्त्वदिधेन वै। भक्य स्वासयितुं वाचा यथाऽन्य प्रार्थता नर.।। चिरकालेसित दृष्ट्वा हृदयस्थमिद मम । बया सह गदायुद्ध त्रिदशैरुपपादित । किवाचा बहनोकेन कत्थितेन च दुर्मते । वाणे सम्पाद्यतामेपा कर्मणा मा चिरं कया । तस्य तद्वचनं श्रुला मर्च स्वाभ्यपूजयन् । राजान. सोमकायैव ये तासन् समागता । तत सम्पूजित' सबै सम्प्रष्टतनूरह । भूयो धीरां मतिश्चके युद्धाय कुरुनन्दन । उन्मत्तमिव मातङ्गं तलशब्दैनराधिपा. भय महर्षयाञ्चयोधनममर्षण । न महात्मा महात्मान गदामुद्यम्य पाण्डव । श्रभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्र कादर । उहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेपन्ति चासकृत् । शस्त्राणि चाप्यदीप्यन्त पाण्डवाना गयैविणणं । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि गदायुद्धे सप्तपञ्चाशोऽध्याय ॥ ५७ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतं । प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन्। समापततुरन्योन्य एङ्गिण गोपाविव । महानिर्घातघोषय प्रहाराणामजायत । अभवञ्च तयोर्युद्धं तुमुल लामहर्षणं । जिगीषतायुधाऽन्योन्यमिन्द्रप्रहादयोरिव । रुधिरोचितमदाडी गदाहस्ता मनस्विनी । ददृशाते महात्मानी पुष्पिताविव किंशको । नया तमिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणेन खद्योतमई रिख खं दर्शनीयं व्यराचन। तथा तस्मिन् वर्तमाने मङ्गुले तुमुले भृशं । उभावपि परियाना युध्यमानावरिन्दमा । तो मुहत समाश्वस्य पुनरेव परन्तपी । अभ्यहारयतान्योन्य संप्रग्टह्य गदे शभे। तोतु दृष्ट्वा महावार्थी समायसी नरर्षभी । बलिनी वारण यद्ददामितार्थे मदोत्कटौ। समानवीर्थी सम्प्रेच्य प्रग्टहीतगदावुभौ । विसाय परम जग्मुर्देवगन्धर्वमानवा । प्रग्टहीतगदी दृष्ट्वा दुर्योधनकादरी । माय मर्चभूताना विजये समपद्यता समागम्य ततो भयो धानरी बलिनाम्बरी। अन्योन्यस्यान्तर प्रेसू प्रचक्रानेऽन्तरं प्रति । यमदण्डोपमा गुमिन्द्रामनिमिवोद्यता ददृश प्रेक्षका राजन् रौद्रों विभसनी गदा। धावियतो गदा तस्य भीमसेनस्य मयुगे । शब्द सुतुमुला घोरो मुहर्त समपद्यत । श्राविध्यन्तमरि प्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रोऽथ पाण्डव । गदामतुलवेगान्ता विस्मित सम्बभूव ह । चरय विविधान्मार्गान मण्डलानि च भारन। योभन तदा वोरो भूय एव वृकोदर । नौ परस्परमामाद्य यत्तावन्योन्यरक्षणे । मानीराविव भवार्थे नतदाने मुझुङ । । । । है ११ ·॥श्रीमहाभारत [बदामुदापमा । अपरदीमपमन्त माम्यविधीसथा। मपलानिरिधिषाषिगतमायागानिप! प्रलापाणिधिवाणि स्थानानि गिविधानपरिमाहाराणा पभेनं परिवार। अभिद्रपणमापनाम्यान मषियहा परावर्तनपत्तनुपरनगर। उपन्यामपन्या गदायुविधारदो। वन विपरीतु न्यानां ये परम्परं । बयाना पुनरी परत: उस्मता विकोडमो मुसिनी माडलानि विन्तः। ना दर्शयन्ता ममरे युद्धकोडा समन्तत । गदावा महमाऽन्यायम जपतरग्न्दिनी ।। तो परस्परमामाचदंशान्या दिरदी यया। प्रमोभेला महाराभारितन परिसुना। रवं तदभवयुद्धं पोररूपममंत। परिरत्तेऽधनि र वायोरिय। गदाता ततसा तुमण्डलावन्यिता यलो। दरियमय रामन् धारभ्यवर्तत। सव्यन्तु मण्डलन्तर भीममेनोऽभ्यवर्तन । तथा तु परमस्य भोमस्य रणमूर्द्धनि। दुर्योधना महाराज पार्वदेोऽभ्यताडयत् । श्राहतस्तु ततो भोमः पुषण नब भारत। श्रावियत गदा गुष्यी प्रहारं गमचिन्तयत् । इन्द्रामनिममी पारा यमदएमिवोधता । ददृशते महाराज भीमसेनस्य ना गदा । अापियां गदा दृष्ट्वा भीममेनं नवात्मनः। समुद्यन्य गदा पोरा प्रत्यविध्यत् परन्तपः । गदामास्तयेगेन तर पुन्य भारत। शब्द वासीत् मतमुलस्तेजय समजायत। परन् विविधान्मार्गन्मिरहलानि च भागः।। ममशोभत जखी भयो भीमात सुयोधनः । पाविद्धा सर्ववेगेन भोमेन मइती गदा। सधूमं सापिं भाग्निं मुमोचायमहाखना। वाधून भीमसेनेन गदी दृष्ट्वा सुयोधन. । अद्रिसारमयी गुर्कीमाविश्य बमोभत । गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मन । भयं विषेश पाण्डूंस्तु सानेव समामकान्।तो दर्भयन्ता ममरे युद्धकोड़ा समन्तनः। गदाभ्या सहमाऽन्यान्चमाजानतुररिन्दमो। ना परस्परमासाद्य दंनाभ्या दिरदो यया। अयोभेता महाराज शोणितेन परिसुती । रव तदभवद्युद्धं धोररूपममन्त। परिहत्तेऽहनि कर वृत्रवासवारिव । दृष्ट्वा व्यवस्थित भीमं नव पुत्रो महावत'। चरश्चिचतरान् मार्गान कौन्तेयमभिदुद्रुवे । तस्य भोमो महावेगी जाम्बूनदपरिष्कृता । श्रभिद्धस्य कुद्धस्तु ताडयामास तां गदा । स विस्फुलिया निहादस्तयास्तनाभिघातजः। प्रादुरासोन्महागज स्टयार्बजयारिख । वेगवत्या तया नभोममेनप्रभुकया। निपतन्या महाराज पृथिवी समझम्पत । तत्रामृयत कौरव्या गदा प्रतिहतां रणे। मत्ता दिप व क्रुद्ध प्रतिकुञ्चरदर्शनात् । समय मण्डनं राजा उग्राम्य कृतनिश्चयः । भाजप्ने मूर्ड्सि कौन्तयं गदया भीमवेगया। तया लमिहतो भीम' पुत्त्रेण तव पाण्डवः। नाकम्पत महाराज तदहनमिवाभवत्। आश्चर्यचापि नद्राजन् सबसन्चान्यपूजयन्। थद्दाभिहतो भोमो नाकम्पन पदात्पदं। ततो गुरुतरी दीप्ती गदा ऐमपरिष्कृता ।। - - । - .

·गदायुद्ध या यध्याय ५५६] ॥ शल्यपर्व । - २३. दुर्योधनाय व्यसृजनीमा भीमपराक्रम. तु प्रहारमसंधान्तो लाघवेन महाबलः । मोघं दुर्योधनश्चक्रे तबाभूदिस्मयो महान् । सा तु मोघा गदा राजन् पतन्ती भीमचादिता । चालयामास पृथिवी महानिर्यातनिखना। प्राथाय कौशिकान्मार्गानुत्पतन् म पुन पुन । गदानिपात प्रज्ञाय भीमसेनश्च वञ्चित । वञ्चपिला तथा भीम गदया कुरुसत्तम । नाडयामास सक्रुद्धो वादेशे महाबल' । गदया निहतो भीमो मुल्यमानो महारणे। नाभ्यमन्यत कर्त्तव्य पुत्त्रेतान्याहतस्तव । तस्मिस्वया वर्तमाने राजन् सोमकपाण्डवा । मृशापहतसङ्कल्पा न हरमनमोऽभवन् । स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग व रोपित । हस्तिबद्धस्तिसङ्काशमभिदुद्राव ते सुतं । ततस्तु तरसा भीमो गदया तनयन्तव। अभिदुद्राव वेगेन सिंहो धनगगं यथा । उपसत्य तु राजान गदामाचविशारद । विष्यात गदा राजन् समुद्दिश्य भुतन्नव । अताडयदीमसेन पार्श्व दुर्योधन तदा । म विहल प्रहारेण जानुभ्यामगमन्मही । तस्मिन् कुरुकुलश्रेष्ठ जानुभ्यामवनीङ्गते। उदतिष्ठत्ततो नाद सञ्जयाना भगत्पते। तेषान्तु निनद श्रुवा सञ्जयाना नरर्षभ। अमपीभरतश्रेष्ठ पुत्चस्ते समकुप्यत । उत्थाय तु महावाहुमहानाग व वसन्। दिधन्त्रिव नेत्राभ्या भीममेनमवैवत । तत स भरतश्रेष्ठो गदापाणिरभिट्रवन् । प्रमथिव्यनिव पिरो भीमसेनस्य मयुगे । स महात्मा महात्मान भीम भीमपराक्रम । अताडयच्छतदेशे न चचालाचलोपम । स भूय उभे पार्थस्ताडितो गदया रणे। उद्भिनरुधिरो राजन प्रभिन्न इव कुचर । नती गदा वीरहणोमयोमयी प्रग्टन वजागनितुल्यनिखना। प्रताडयच्छत्रुममिवकर्षणो बलेन विक्रम्य धनञ्जयायज । सभीमभेनाभिहतस्तवात्मज पपात मकल्पितदेहबन्धन । सुपुष्पिता मारुतवेगताडितो वने यथा शास्त्र इवावधूर्षित । नत प्रणेदुर्जइपुश्च पाडवा' समीक्ष्य पुत्रं पतितं तितौ तव । नत मुतस्ते प्रतिलभ्य चेतना समुत्पपात दिरदा यदा - ह्रदात। म पार्थिवो नित्यममर्पितस्तदा महारय शिक्षितवत् परिभ्रमन् । अताडयत्पाण्डवमयत , स्थित स विकलाङ्गो जगतीमुपा स्मृगत। ३ स सिंहनाद विननाद कोरवो निपात्य भूमी युधि भीममोजमा। विभेद वैवानितुल्यतेजसा गदानिपातेन शरीररक्षणं । नतोऽन्तरोने निनदा महानभूद्दिवैौकसामनरमाञ्च नेदुषा । पपात चोचैरमरप्रवेरित विचित्रपुष्योत्तरवर्षमुत्तम । तत परानाविशदुत्तम भय समीक्ष्य भूमा पतित नरोत्तम। अहीयमानञ्च बलेन कारव निशम्य भेद मुदृढस्य वर्मण । ततो मुइतादुपलभ्य चेतना प्रमृज्य वन युधि मारुतात्मज । ति समालम्य विकृत्य लोचने वलेन सस्तभ्य वृकोदर' स्थित । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपणि गदायुद्धे अष्टपञ्चाशोऽधाय ॥ ५ ॥ ॥ सञ्जय उवाच । समुदी नतो दृष्टा सग्राम कुरुमुखयो । तथाऽनोदर्जुनस्तु वासुदेव यमखिन। १२५५ ·॥श्रीमहाभारतं. [गदायुपपध्याय 11 म नयोरियोयुद्धे को व्यायान् भवतो मतः । कस्य वा को गुणे भुयानेतदद जनाईन । । वामदेव उवाच । उपदेशोऽनयोस्तुत्यो भोनस्त बलवत्तरः । छती यापरखेप धार्तराझो रकादरात्। भीननेनन्न धर युधमानो न जेव्यति। अन्यायेन तु युधन् वै हन्यादेव सुयोधनं । भायया निर्मिता देवरसुरा इति नः श्रुतं । विरोचनन्तु अरष मायया निर्जितः सवै। मायया पाविपत्तिमा वस वनसूदनः । तस्मान्मायामयं भीम श्रातिठत पराममं। प्रतिभातनु भोमेन द्यूतकाले धनश्चय । उरू भेस्यामि ते संख्ये गयेति सुयोधनं । मोऽयं प्रतिमा ताधापि पालयलरिकर्षणः । मायाविनन्तु राजानं माययैव निशन्ततु । पप यसमान्याय न्यायेन प्रहरिस्पति । विषमत्सरातो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः। पुनरंतु वक्ष्यामि पाण्येप निषोध मे। धर्मराजापराधिन भयं नः पुनरागतं । एला हि ममहत् कर्म हला भीममुपान् कुरुन् । अयः प्राप्तो यमः प्राप्यं वरय प्रतियातित । नरेवं विजय. प्रातः पुनः मंयितः एतः । बुद्धिरपा महतीधर्वराजम्य पार। घदेत्रिय र पलितं पाग्मोदय सुयोधनः छतो वोर रफायनगतस्तथा। पपिपानमा गोतः यतोऽयं पुगतनः । धोकातला हितस्नग्मे निगदतः म्टषु । पुनगवमानानां भमाना जोतिविषी भेनयाधिपाणा रकायनगता हित। খানিনানা বিদায় সীনিন মমনঃ বাঃ মানিব। सुपामामगं मनं तय हुदै गर्न। पराभिन उन/ निरा रायनामने कारमा पुन र ममाता पिता निर्धित राज्यं म हरेत भुषोधनः । दयापारमावि गदा ननिदयः । तरपनि पभागनाशिधापया । धमा निस्तारण का पारो रामारामापति। STAR ARRER |Hit मोमन मापन raviRR माना गया सामपानि पिपिएमयामीराषि fwwwserपि। परन् पारि मोरपि। Ragी. मिलिया। VAafianity information infier Kuta leftwitter: I Raisivir पा!ि tativity.१.३५ मि। as the water tamil - - - For Rsti RRRI ·गदायुद्ध प० । अध्याय ५८1] ॥शल्यपर्व ॥ . - . ३२८. १२ नयोः समभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतं । गदानिपानराजेन्द्र नचनोर्च परस्परं । समरे प्रद्रुतो तो तु वृषभाची तरखिना। अन्योन्यं जन्नतु रो पदस्था महिपाविव। जर्जरीसतसाङ्गा रधिरेणाभिमसुतेो । ददृशाते दिमवति पुष्यिताविव किंाइको ।। दुर्योधनम्नु पार्थेन विवरे संप्रदर्शित। ईपदुन्मिषमाणस्तु सहमा प्रममार ह। तमभ्यामगतं प्राज्ञोरणे प्रेक्ष्य वृकोदरः । अवातिपदा तस्मिन् वेगेन महता वली। प्रातिपन्तन्तु तं दृष्ट्वा पुत्तस्तव विशाम्पते । अवासर्पत्ततः स्यानात् मा मोघा न्यपतझुवि । मोचयित्वा प्रहारं तं सुतस्तव मुसम्ममात् । भीमसेनश्च गदया प्राहरत् कुरुमत्तम । तस्य निस्यन्दमानेन रूधिरेणामितौजसः । प्रहारगुरुपाताच्च मूईव समजायत। दुर्योधनी न तं वेद पोडिनं पाण्डवं रणे । धारयामास भीमोऽपि शरीरमपि पीडित। श्रमन्यत स्थितं ह्येनं प्रहरिय्यन्तमाहवे। अतो न प्राइरत्तम पुनरेव तवात्मज. । नतो मुहर्तमाश्वस्य दुर्योधनमुपस्थितं । वेगेनाभ्यपतट्रार्जन भीमसेन. प्रतापवान् । तमापतन्त मप्रेक्ष्य संरचममिताजसं। मोघमस्य प्रहारं तं चिकीर्षुर्भरतर्षभ। अवस्याने मतिं छला पुत्रस्तव महामनाः । दयेपोत्पतित राजश्छलयिष्यन् कोदरं । अबुध्यनीमसेनस्तद्राजस्तस्य चिकीर्पित। प्रयास्य ममभिद्रुत्य समुत्क्रुश्य च मिहवत् । मुत्यु वञ्चयतो राजन पुनरेवोत्पतिष्यतः । अरुभ्यां प्राहिणेद्राजन् गदा वेगेन पाण्डवः । सा वज्रनिष्येषममा प्रहिता भीमकर्मणा । अरू दुर्योधनस्याथ वभन्न प्रियदर्शना। स पपात नरव्याघो वसुधामनुनादयन् । भोरुीमसेनेन पुत्त्रस्तव महोपते । वाता: मनिर्घाताः पाशवर्ष पपात च। चचाल प्रथिवी चापि वृक्षवनपर्वता। तस्मिन्निपतिते वीरे पत्या सर्वमहोषिता । महाखना पुनर्दीप्ता मनिर्धाता भयङ्करी। पपात चोल्का महतो पतिते प्रथिवीपती। तया मोणितवर्षञ्च पासवर्षञ्च भारत। ववर्ष मघांस्तत्र तव पुत्वे निपातिते। यक्षाण राक्षसानाञ्च पिशाचाना तथैव च । अन्तरीके महानाद. श्रूयते भरतर्षभ। तेन शब्देन घोरेण म्टगाणामय पविण । जन्ने घोरतरः शब्दो बहना सर्वतो दिशं ने यत्र वाजिन. शेषा गजाय मनुजे. सह । मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिने । भेरोशङ्ख मृदङ्गानामभवच स्खनो महान्। अन्तर्भमिगतैश्चैव तव युत्ने निपातिते। बहुपादेवहुभु कबीरदर्शनै । नृत्यनिर्भयदैवीप्ता दिभस्तबाभवन्नृप । ध्वजवन्तोऽस्तवन्तश्च शस्त्रवन्तस्तथैव च । प्राकम्पन्त ततो राजस्तव पुत्त्रे निपातिते । इदाः कूपाय रुधिरमुढेमुपसत्तम। नद्यश्च सुमहावेगा. प्रतिसातावहाऽभवन् । पुंलिङ्गा इव नार्यस्तु स्त्रीलिङ्गाः पुरुषाऽभवन् । दुर्योधने तदा राजन् पतिते तनये तव । दृष्ट्वा तानहतोत्पातान पाञ्चाला. पाण्डवै. सह । अाविनमनसः सर्वे बभूवुर्भरतर्षभा ययुद्देवा यथाकामं गन्धोऽसरसस्तया । २२ . ११०५ ३ ·श्रीमहाभारत [गदायुद्ध या अध्याय १८11 । कथयन्तोऽद्भुतं युद्ध सुतयोस्तव भारत। नथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिकचारणाः । नरसिंही प्रशमन्तो विप्रजग्मुर्ययागते । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धे दुर्योधनवधे उनष्टोऽयायः ॥ ५८ ।। । मञ्जय उवाच ॥ तं पातितं ततो दृष्टा महाशालमिवोगतं । प्रहटमनमः सर्वं ददृश्यस्तत्र पाण्डवाः । उन्मत्तमिव मातङ्गं सिंचन विनिपातितं । ददृशार्दष्टरोमाए. सर्वे ते चापि मोमका.। ततो दुर्योधनं हवा भीमसेन प्रतापवान् । पातित कौरवेन्द्रन्तमुपागम्वेदमब्रवीत्। - गौौगिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवासमं । यत्मभाया हसबनीस्तदा वदसि दुभते । तस्यावहासस्य फलमद्य त्वं समवाप्नुहि । एवमुक्का म वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत् । शिरय राजसिंहस्य पादेन समलोइयत् । तथैव क्रोधसरको भीमः परवलाईन.। पुनरेवानगोदाक्यं यत्तणु नराधिप । येऽस्मान् पुरोपनृत्यन्त मूढा गौरिति गौरिति । तान् वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गेरिति गौरिति। नास्माकं नितिहिनीचबूत न वञ्चना । खबाइवत्तमाश्रित्य प्रवाधामो वयं रियून् । भोऽवाय वरस्य परस्य पारं टकोदरः प्राह शने. प्रहस्य । युधिष्ठिर केशवसृञ्जयारा धनचर्य माद्रवतीसुती छ । रजखला द्रोपदीमानयन ये ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्वा । तान् पत्यध्वं पाण्डवैधार्तराष्ट्रायणे हतांस्तपसा यामिन्या' । ये न.पुरा पतिलानकोचन् रा राना एतराष्ट्रस्य पुचा । ते नो हता' मगणाः भानुबन्धा. कामं सर्ग नरकं वा पतान' । पुनय राजः पतितस्य भूमी म ती गदां स्कन्धगता प्रमृद्य । वामेन पादेन शिरः मन्थ्य दुर्योधन नैऋतिक न्यवोचत्। पटेन राजन् कुरुसत्तमस्य मुद्रात्मना भीमसेनेन पादं । दृष्ट्वा कृतं मूईनि नाभ्यनन्दन् धर्मात्मान. सोमकानां प्रदाः । तव पुचं नया हला कत्यमान कादरं। नृत्यमानञ्च वमो धर्मराजोऽनवोदिवं। गतोऽमि वैरस्वानृत्य प्रतिज्ञा पूरिता वया । हमनवाराभेनाथ कर्मणा विरमाधुना। मा पिरोऽस्य पक्षमा धर्मस्तेऽनिगो भवेत् । राजा शातिहतयायं नेतन्याय्यं तवानघ। एकादमचमूनायं कुरुणामधिपं तथा । मा स्मातीर्भीम पादेन राजानं ज्ञातिमेव च । हसन्धुनामात्यो भटमन्यो हनी हथे। सम्माकारण सोध्योऽय नावहास्याऽयमोश्वरः । विधताय तामात्या इतभाता इतमा । उसनपिण्डो भाता पनेतन्याय र लया। पाधिया भीमनोऽसावित्याला पुरातमाः । स फरमाझोममेन बं राशनमधितिष्ठमि । रसुवा भीरपनन्न मात्रुका पुधिष्ठिरः। उपसत्याग्रहीनो दुर्योधनमरिन्दन। मान मन्यु ने मायामाका प्यम्नया तया । नूनं पूर्वरनं कर्म मुपारमनुभूयते । भावादिष्ट विपन नन सन्मकृतं । यदय मा निघांमानस्लवाग्मान कुरुसत्तम। raनो पराधिन मानमारमा प्राप्तवानमि यसभामदादाण्याप भारत। যদিনা ৰা •াবণ্য বিধা। হােন খালি ঘ্যানাধি লিঘরন। राधारमनिरनिशानिन:निता मातपयापिदिएमये दुरत्य। . १०.

·गदायुद्ध प. अध्याय ६.१६१1] शल्यपर्व ।। - । - 3 । नात्माऽनुशोचनीयस्ते साध्यो मृत्युम्तवानघ । वयमेवाधुना शायाः सव्वावस्थासु कौरव । कृपणं वर्तयिय्यामस्तै:ना वन्धुभि. प्रिये । चाहणाश्चैव विप्राण तथा वै शोकविलाः। कथं द्रक्ष्यामि विधवा वधू. मोकपरिमुताः । त्वमेक' प्रस्थितो राजन स्वर्ग ने निचया भुवः। वय नरकमंज्ञा वैदुःखं भोक्ष्याम दारुणं । नुपाश्च अनुषाश्चैव सृतराष्ट्रस्य विकलाः। गईयिष्यन्ति नो नून विधवा. मोककर्पिता। ॥ सञ्जय उवाच ॥ एवमुक्ता मदु खात्ती नियन्याम म पार्थिव । विलक्षाप चिरश्चापि धर्मपुत्रा युधिष्ठिरः। इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि युधिष्ठिरविलापे परितमोऽध्याय. ॥ ६ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ श्रधर्मेण इतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तम । किमब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः। गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः । कृतवानीहिणेयो यत्तन्ममाचच मञ्जय। ॥सञ्जय उवाच॥ शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतं । रामः प्रहरता श्रेष्ठयुक्रोभ बलवदलो। ततो मधे नरेन्द्राणमूर्द्धबार्डहलायुधः । कुर्वन्नात्तखरं पोरं विधिभीमेत्युवाच ।। अहो धिग्यदा नाभे. प्रहतं धर्मविग्रहे । नैतदृष्ट गदायुद्ध कृतवान् यदृकोदरः।। अधानान्या न इन्तव्यमिति शास्त्रस्य निथय । श्रयत्वशास्त्रविन्मूढः खच्छन्दात् सम्प्रवति। तस्य तत्तढुवाणस्य रोप. समभवन्महान् । ततो लालमुद्यम्य भीममभ्यद्रवदली। तस्थाईबाहो. सदृश रूपमासीन्महात्मन. । बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरे। नमुत्पतन्तं जग्राह केशवो विनयान्वित.। वाहुभ्या पीनत्ताभ्यां प्रयत्नादलबद्दलो। मितामिता यदुबरी इभातेऽधिकं तदा। नभागता यया राजचन्द्रसूर्यो दिनचर्य। उवाच चैनं मरत्व समयन्निव केशवः । श्रात्मद्धिर्भिवद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथा । विपरीतं द्विपस्खेतत् पविधा वृद्धिरात्मन । आत्मन्यपि च मिवेषु विपरीतं यदा भवेत्। नदा विड्यात्मनो ग्लानिमा मान्तिकरो भवेत्। अस्माकं सहज मित्रं पाण्डवा युद्धपौरुषाः । खका पिवस्वसु पुत्लास्ते परैनिकता भृशं । प्रतिज्ञापालनं धर्म पत्नियस्येह विद्मह। सुयोधनस्य गदया भङ्गाऽम्यूरू महाहवे। इति पूर्व प्रतिज्ञानं भोमेन हि सभातले। मैवेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महर्पिणा । अरू भेत्स्यति ने भीमो गदयेति परन्तप । श्रतो दोपं न पश्यामि मा क्रुधस्वं प्रलम्बहन् । यौन. खैस्खय हाय सम्बन्ध मह पाण्डवैः।। तेषां वृद्ध्या हि द्धिी मा क्रुध. पुरुषर्षभ । वासुदेववच, श्रुत्वा मीरभृत् प्राह धर्मवित् । धर्म. सुचरित. मद्भिः स च दाभ्यां नियच्छति। अर्थात्यर्थलुब्धस्य कामायातिप्रमशिनः । धर्मार्थो धर्मकामौ च कामार्थो चाप्यपीडयन् । धर्मार्थकामान योऽभ्येति भाऽत्यन्त सुखमद्भुते । तदिदं व्याकुलं सर्वरतं धर्मस्य पोडनात् । भीममेनेन गोविन्द काम बन्तु ययात्य मा । ॥ श्रीकृष्ण उवाच॥ अरोषणे हि धमात्मा सततं धर्मवत्सलः । भवान् प्रख्यायते लोके तम्मात् भगान्य मा क्रुध.। प्रात कलियुग विद्धि प्रतिज्ञा पाण्डवस्य च । भानुशं याह वैरय प्रतिज्ञायाय पाण्ड। १९५० .

·२८६ ॥श्रीमहाभारते॥ [गदायुदयः। यध्याय ( - ॥ सञ्जय उवाच ॥ धर्मच्छलमपि श्रुत्वा केशवात् म विशाम्पते। नवप्रीतमना रामा वचनं प्राध समदि। हत्वाऽधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधन । जिमयोधीति लोकेऽस्मिन् ख्याति यास्यति पाण्डवः । दुर्योधनाऽपि धर्मात्मा गतिं यास्थति मायनों । जुयोधी हतो राजा रातरानो नराधिपः । युद्धदीचा प्रविश्याजी रणयज विताय च । इत्वात्मानममित्रामा प्राप पावभृयं यमः। इत्युक्षा रथमास्याय रौहिणेयः प्रतापवान् । येताधथिखराकारः प्रयया दारका प्रति । पाञ्चालास्तु सवाणेयाः पाण्डवास्तु विशाम्पते। राम दारवती यात नातिप्रमननोऽभवन् । ततो युधिष्ठिर दीनं चिन्तापरमधोमुखं । भोकोपहतसंकल्पं वासुदेवोऽनदीदिदं । ॥ वासुदेव उवाच ॥ धर्मराज किमयं लमधर्ममनुमन्यसे । इतवन्धार्थदेतस्य पतितस्य विधेतसः । दुर्योधनस्य भीमेन मद्यमान शिर. पदा । उपप्रेचमि कस्मात्त्वं धर्मजः सन्नराधिप । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ न ममैतत् प्रियं कृष्ण यद्राजानं दृकोदरः। पदा मूव्स्पृशत् क्रोधात् न च दृष्ये कुलईये। निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैयं । बहूनि परुपाण्युक्ता वनं प्रस्थापिता: म ह । भीमसेनस्य तदु.खमतोव इदि वर्त्तते । इति मञ्चिन्त्य वार्णय मयैतत् समुपेक्षित। तमाला कृतमजं लुध कामवशानुगं। लभतां पाण्डवाः कामं धर्मेऽधमे च वा रुते । ॥सञ्जय उवाच ॥ इत्युक्ते धर्मराजेन वासुदेवोऽब्रवीदिदं। काममस्वेतदिति वै कृच्छ्राद्यदुकुलादहः । इत्युको वासुदेवेन भीमप्रियहितैषिणा। अन्चोदत नत् सर्वं यद्भोमन कृतं युधि । भीममेनोऽपि हवाजी तव पुत्तममर्पण. । अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा संप्रदृष्टः कृताञ्जलिः । प्रोवाच मुमहातेजा धर्मराज युधिष्ठिरं । हर्षादुत्फुलनयना जितकाशी विशाम्पते । तवाद्य पृथिवी राजन् कोमा निहतकण्टका। ता प्रशाधि महाराज खधर्ममनुपालय। यस कताऽस्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः । सोऽयं विनिहत. ते पृथिव्या पृथिवीपते । दुःशासनप्रभृतय. सर्वे ते चोयवादिन । राधेय, शकुनिचापि निहतास्तव शत्रवः । मेयं रत्नसमाकीर्ण मही सवनपर्वता । उपात्ता महाराज लामद्य निहतदिष। ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। गतो वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः । कृष्णस्य मतमास्थाथ विजितेयं वसुन्धरा । दिया गतस्लमानृण्यं मातु कोपस्य शेभयोः। दिल्या जयसि दुई दिया शत्रुर्निपानितः । इति श्रीमहाभारते मन्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि बलदेवमान्त्वनायोमेकषयोऽध्यायः ॥ ६१ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ इतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे । पाण्डवाः सृञ्जयाचैव किमकुर्वत बन्नय । ॥ मञ्जय उवाच ॥ हतं दुयोधनं दृष्ट्वा भीममेनेन संयुगे । सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगज यथा । प्रघटमनमस्तव कृष्णेन सह पाण्डवाः । पाचालाः सृञ्जयाचैव निहते कुरुनन्दने । भविष्यनुत्तरोयापि सिंहनादाय नैदिर। नेतान् हर्पसमाविष्टानिय मेहे वसुन्धरा । धनूंयन्ये व्याधिपन्न ज्यायायन्य तयातिपन् । झुरन्ये महामद्धानन्ये जप्नुथ दुन्दुभो । चिकोडुय नयवान्ये जहमुख नवाहिताः । अवशासकदोरा भीममेनमिदं वचः ।, ·. - . । । 4 । गदायुद्धमा । यध्याय ६२] || शल्यपर्व ॥ दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत् कृतं । कौवरेन्द्र रणे इत्ला गदयाऽतिकतम। , इन्द्रेणेव हि त्रस्य वधः परमसयुगे । त्वया कृतममन्यन्त शवोधमिमं जनाः । चरन्त विविधान्मार्गान् मण्डलानि च सर्वशः । दुर्योधनमिमं हर कोऽन्यो इन्यान् तृकोदरान् । वैरस्य च गतः पारं बमिहान्यः मुर्दुर्गमें। अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमोदृश । कुरेणेव मत्तेन वीर संग्राममूर्द्धनि । दुर्योधनभिरो दिल्या पादेन मृदितं लया। सिंहन महिषस्येव कृत्वा सङ्गरमद्भुतं । दुःभासनस्य रूधिर दिया पोतं त्वयाऽनघ । ये विप्ररक्रूराजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरं । मूट्टि तेषां कृतः पादो दिया ते खेन कर्मणा । अमित्राणामधिष्ठानाधादुर्योधनस्य च । भीम दिव्या पृथिव्यान्ते प्रयितं सुमहद्यशः ।।। एवं नूनं हते ठचे मन नन्दन्ति वन्दिनः। तथा वा निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत दुर्योधनवधे यानि रोमाणि इपितानि नः । अद्यापि न विष्प्यन्ते नानि तदिति भारत। इत्यत्रुवन् भीमसेनं वातिकास्तत्र सङ्गताः । तान् दृष्ट्वा पुरुषव्याघान् पाचालान् पाण्डवैः सह। अवतोऽसदृशश्चैव प्रोवाच मधुवदनः । न न्यायं निहतं शचं भूया हन्तु नराधिपाः ।, असदाग्भिग्राभिनिहतो लेपं मन्दधी. तदैवैप हतः पापो यदैव निरपत्रपः । लुब्ध. पापमहायद्य मुहदा शासनानिगः । बहुमो विदुरद्रोणलपगाङ्गेयसञ्जयः। पाण्डुभ्यः प्रार्थमानोऽपि पिव्यमश न दत्तवान्। नेप योग्याऽद्य मित्रं वा शत्रुव्वा पुरुषाधमः । किमनेनातिभुमेन वाग्मिः काठमधर्मणा । रयेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामा वसुधाधिपाः । दिल्या इतोऽयं पापात्मा सामान्यज्ञानिवान्धवः । इति श्रुत्वा त्वधिक्ष कृष्णादुर्योधनो नृपः । अमवशमापन्न उदतिष्ठद्विशाम्पते । स्फिन्दगेनोपविष्टः स दान्या विष्टभ्य मेदिनी। दुएिं धूमकटी कृत्वा वासुदेवेन्यपातयत् । अझैन्नतथरीरस्य रूपमायोनृपस्य तु । क्रुद्धशाशीविषस्यैव छिन्त्रपुच्छस्यभारत। प्राणान्तरणें घोर वेदनामयचिन्तयन् । दुर्योधनो वासुदेवं वाग्मियाभिराईयत्। कमदासस्य दायाद न ते लज्जत्यनेन वै । अधर्मेण गदायुद्धे यदई विनिपातितः जरू भिन्धीति भीमम्य सरति मिथ्या प्रयच्छता । किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवाचिया: । घातयिला मधीपालानुजयुद्धान् सहस्रशः । निरुपार्यविविधन तेलना न ते घृणा। श्रन्यहनि शूराणा कुवाण: कदनं महत् । भिखण्डिनं पुरष्कृत्य पातितस्ते पितामहः । अश्वत्थाम्नः सनामानं हवा नाग सुदुर्मत। श्राचार्यो न्यामितः शस्त्रं किन्तन विदितं मया । म चानेन नृशंसेन धृटद्युमेन वीर्यवान् । पात्यमानस्वया दृष्टोन नं लमवारयः। वधार्थ पाण्डुपुत्तस्य याचितां शक्तिमेव च। घटोत्कचे व्यंभयतः कलत्तः पापयत्तमः । चिन्नहस्तप्रायगततया भूरिश्रवा बलो। त्वया निमृष्टेन हतः मैनेयेन महात्मना । कुर्वाणश्चात्तम कर्म कर्णः पार्थनिमीषया। व्यमनेनावसेनस्य पन्नगेन्द्रसुतस्य वै। पुनय पतिते चक्र व्यसनात्तः पराजितः । -- 5 - । ३ ३छ ·२६८ ॥श्रीमहाभारतं। [गदायुब प० । अध्याय । ३५ - पातितः समरे कर्णश्चक्रव्ययोऽयणीण। यदिमाञ्चापि कर्णञ्च भीमद्राण च संयता। जुना प्रतियुध्येया नने स्यादिजयो ध्रुवं । बया पुनरनार्येण जिममार्गेण पार्थिवाः । खधर्ममनुतिष्ठन्तो वयश्चान्ये च घातिताः। ॥ वासुदेव उवाच ॥ हतस्त्वममि गान्धारे पचासुतबान्धवः । सगणः ससुचव पापमार्गमनुठितः । तवैव दुष्कृतैयारी भीभद्रोण निपातितौ । कर्णश्च निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तकः । याच्यमानं मया मूढ पिव्यमंशन दित्ममि। पाण्डवेभ्यः खराज्यञ्च लोभात् शकुनिनिश्चयात । विषन्त भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः । प्रदीपिता जतुरट हे मात्रा सह मुदुर्भते। सभायां याज्ञसेनी च क्लिष्टा द्यूते रजखला। तदैव तावदुष्टात्मन् वध्यस्त्वं निरपत्रपः। अनवञ्च धर्मज्ञ मौवलेनाचवेदिना। निकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे। जयद्रथेन पापन यल्लपणा क्लेशिता,वने। योतषु मृगयाञ्चैव बणविन्दारयाश्रमं । अभिमन्युश्च यदान रका बहुभिराइवे । लदोपैनिहतः पापं तस्मादमिहतो रणे। यान्यकार्याणि चास्माकं कृतानीति प्रभापसे ।वैगुण्येन तवात्यर्थ मन्वं हि तदनुष्ठितं । वृहस्पतेरुयना नोपदेशः श्रुतस्वया । वृद्धा नोपापिताश्चैव हितं वाक्यं न ते श्रुतं । लाभेनातिवलेन त्वं हप्णया च वीरतः। कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यता । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ अधीतं विधिवदन्तं भूः प्रशास्ता मसागरा। मूर्झिस्थितममिवाण को नु खन्ततरो मया। यदिएं चत्रवधूना स्वधर्ममनुपश्यता । यदिदं निधनं प्राप्तका नु खन्ततरो मया। देवाही मानुपाभागाः प्राप्ता अमुलभा नृपे. । रेयर्थश्चात्तमं प्राप्तं को नु खन्ततरो मया । समुहत्मानुजश्चैव स्वर्ग गन्ता ऽहमच्युत । यूयं निहतसङ्कल्पाः शोचन्ता वर्तयिय्यय ।' । समय उवाच॥ अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य धीमतः। अपतत् मुमहद पुष्पाण पुण्यगन्धिनां ।' श्रवादयन्त गन्धबा वादिनं मुमनोहरं । जगुयापारमा राजा यशः सम्बद्धमेव च । सिद्धाय मुमुचुवाचः माधु साध्विति भारत। ववी च सुरभिवायुः पुण्यगन्धा मृदुः मुखः । यराजय दिशः सा नभा वैदर्यमनिभं । अत्यहुनानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमा: । दुयोधनम्म पूजान्तु दृष्ट्वा प्रोडामुपागमन्। इतायाधर्मतः श्रुत्वा शोकाती: साहि । भोमं द्रोणं तथा कर्ण भरिश्रवसमेव पानांत चिन्तापरान् दृष्ट्वा पाण्डवान् दोनचेतमः । प्रोवाचेदं वचः शप्पणी मेघदुन्दुभिनिखनः । नेप मक्याऽतिमीधास्तस्ते च सर्व महारथाः । एजुयुद्धेन विकान्ता हनुं युमाभिराहवे। नैष मक्यः कदाचिनु हन्तुं धर्मेण पार्थिवः । ने या भोभमुपाः मय महेवामा महारथाः । मयाऽनेकपायन्तु मायायोगेन चामछत् । पताल पत्र रवाना भवना शितमिच्छता । यदि नविध जातु कुया जिनमहं रणे। कुनो या विभयो नपा को राज्य कुतो धनाने हि मचे महात्मानयत्वारोऽतिरथा भुवि । म भरा पाना मुंशोकपातरपि स्वयं तयेवायं गदापाणिधाराष्ट्र गतामः । . - - ·. - . १ . , " गदायुद्ध प० । अध्याय १२ । ६३।] ॥ शल्यपर्व २६८ न प्रक्या धर्मता हन्तुं कालेनापोह दण्डिना। न च वो इदि कर्त्तव्यं यदयं घातितो रिपुः । मिथ्या वध्यास्तथोपायहवः शरवोऽधिकाः। पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरमरपानिभिः । मद्भिशानुगतः पन्थाः सर्वेरेवानुगम्यते । मृतकृत्याः स्म मायाने निवास रोचयामई। साश्वनागरथाः सवं विश्रमामो नराधिपाः । वासुदेवचः श्रुत्वा तदानी पाण्डवैः मह । पाञ्चाला भृशसंहटा विनेदुः सिंहसवत् । ततः माभापयन् शङ्खान पाञ्चजन्यच्च माधवः । दृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभ । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायु पर्वणि कृष्णपाण्डवसवादे दिपष्टोऽध्यायः ॥ ६२ ॥ .॥ सञ्जय उवाच ॥ ततस्ते प्रययुः सर्वे निवामाय, महीक्षितः । भङ्गान् प्रध्यापयन्ता वै दृष्टाः परिघबाइकः । पाण्डवान् गच्छतद्यापि शिविरं नो विशाम्पते। महेष्वासोऽवगात् पशायुयुत्सुः मात्यकिस्तथा। घटद्युम्न. शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च सर्वशः । सबै चान्ये मधेवामा ययुः स्वशिविराण्युत ।। ततस्ते प्राविशन् पाथा इतविदहतेश्वरं । दुर्योधनस्य गिविरं रङ्गवदिमृते जने। हतोत्सव पुरमिव इतनागमिव हुदं । स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैरधिष्ठितं । नवतान् पर्युपातिष्ठन् दुर्योधनपुरःसराः । कताञ्जलिपुटा राजन् काभायमलिनाम्बराः।। शिविरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः । अवतरुमहाराज रयेभ्यो रयसत्तमाः। ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः स्थितः नियहितो नित्यमतीव भरतर्षभ। अवरोपय गाण्डीवमया च महेषुधी । अयाइमवरीक्ष्यामि पश्चाद्भरतमत्तम। खयञ्चैवावरोह समेतत् श्रेयस्तवानघ । नचाकराजथा वीरः पाण्डुपुत्त्री धनञ्जय ।। अथ पश्चात्ततः कृणो रग्मोनुत्मृज्य वाजिनी । श्रवारोहत मेधावी रथागाण्डीवधन्वनः । श्रयावतीर्ण भूतानामीश्वरे सुमहात्मनि । कपिरन्तधै दिव्या ध्वजा गाण्डीवधन्वनः । स दग्धो द्रोणकर्षीया दिव्यैरस्वैर्महारथः । अनादीतामिना छान्य प्रजवाल महीपते । सोपामश. सरमिथ माश्च मयुगबन्धुर । भस्मीभूतोऽपतद्भूमा रथो गाण्डीवधन्वनः । तं तथा भमभूतन्तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः प्रभो। अभवन् विस्मिता राजबर्जुनश्चेदमब्रवीत्। कृताञ्जलिः सप्रणयं प्रणिपत्याभिवाद्य ह । गोविन्द कमाद्भगवत्रयो दग्धोऽयमनिना। किमेतन्महदार्थमभवद्यदुनन्दन। तन्म ब्रूहि महावाहो श्रोतव्यं यदि मन्यसे । ॥ वासुदेव उवाच ॥ अस्वैर्ध्वविधैर्दग्ध. पूर्वभवायमर्जुन । मदधिष्ठितलात् समरे न विशीर्ण, परन्तप । इदानीन्तु विशीर्णऽयं दग्धा ब्रह्मास्वतेजमा । मया विमुक्त कौन्तेय त्वय्यद्य कृतकर्मणि । ईपदुतस्मयमानस्तु भगवान् केशवोऽरिहा। परिष्वज्य चराजानं युधिष्ठिरमभाषत । दिल्या जयसि कौनेय दिल्याने शत्रवी इताः । दिल्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः । बचापि कुशलो राजन् माद्रीपुत्रौ च पाण्डवा । मुक्ती वोरचयादस्मात् संग्रामानिहतद्विषः । विप्तमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत। उपजातमुपसव्यं सह गाण्डीवधन्वना । - M २७. १५०५ ·३०० ॥श्रीमहाभारतं॥ [मदायुद्ध प. अध्याय ( श्रानीय मधुपर्क मा यत्पुरा समयोचिथाः। रपधाता सखा चैव तव कृष्ण धनप्रयः । रवितव्या महाबाहो मयाखापस्थिति ममी । नव चवं झुवाणम्य तयेत्येवादमनुवं । म सव्यमाची गुप्तस्ते विजयी च जनेश्वर।भादभि. सह राजेन्द्र शरः सत्यपराक्रम.। मुक्तो वोरचयादस्मात् संग्रामालामचर्षणात्। एवमुफन्तु सप्णेन धर्मराज युधिष्ठिरः। हटरोमा महाराज प्रत्युवाच जनाईनं । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अमुकंद्राणकर्णभ्या ब्रह्मास्त्रमरिमर्दन । कवदन्यः मधेत मावादपि वची पुरन्दरः। भवतस्तु प्रमादन संशप्तकगणा जिताः। महारणगतः पार्थो यच नामीत् परामुख' । तथैव च महावाही पर्यायैडभिर्मया। कर्मणामनुसन्तानं तेजमय गति प्रभा। उपलव्ये महर्षिर्म कपाद्वैपायनोऽब्रवीत् । यतो धर्मस्तत कृष्णा यत कृष्णस्ततो जयः । इत्येवमुक्ते ने वीरा मिविरं नव भारत। प्रविश्य प्रत्यपद्यन्त कोपरनर्द्धिमञ्चयान्। रजतं जातरूपञ्च मणोनय च मालिकान् । भूषणन्यय मुख्यानि कम्बलान्यजिनानि च । दामीदासमसंख्येयं राज्यापकरणानि च। ते प्राप्य धनमत लदीयं भरतर्षभ। उदोशन्महाभागा नरेन्द्रा विजितारय । ते तु वीराः समावस्य वाहनान्यवमुच्य च। अतिष्ठन्त मुह सर्वे पाण्डवा. सात्यकिस्तया। श्रयानवीन्महाराज वासुदेवो महायशाः । अम्माभिर्भङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिविरादहि. नयेत्युत्का हिने सबै पाण्डवाः सात्यकितया। वासुदेवेन महिता मङ्गलार्थ वहिर्ययु ति समासाद्य मरितं पुण्याभोघवती नृप । न्यवमन्नथ तो राचिं पाण्डवा इतशत्रवः । तत, सम्प्रेषयामामुर्शदवं नागमाइयं । तत प्रायानवेनाश वासुदेव. प्रतापवान् । दारकं रथमारोप्य येन राजाऽम्बिकासुतः । तमूचु, सम्प्रयास्यन्तं शैव्यमुग्रीववाहनं । प्रत्यायासय गान्धारी हतपुत्रा यशखिनी। स प्रायात पाण्डवैरुतस्तत्पुरं मात्वताम्बर. थाममाद तत प्रिं गान्धारी निहतात्मजा। इति श्रीमहाभारते प्रत्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि वासुदेववाक्ये विषष्टोऽध्याय ॥ ६३ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ किमर्थ विजशार्दूल धर्मराजा युधिष्ठिरः। गान्धा: प्रेषयामास वासुदेवं परन्तप । यदा पूर्व गत. कृष्णः ममार्थ कौरवान् प्रति । न च तं लधवान् कामं ततो युद्धमभूदिदं । निहनेषु त योधेषु हते दुर्योधने तदा। पृथिव्यां पाण्डवेयस्य नि.सपने कृते युधि । विद्रुते शिविर शून्ये प्राप्ने यमि चोत्तमे। किन्नु नत् कारणं ब्रह्मन् येन कृष्णा गतः पुनः। ननत कारणं प्राबल्यं विप्रतिभाति मे। यवागमदमेयात्मा स्वयमेव जनाईन.। नत्वता व ममाचल सर्वमवयुमत्तम। यघात्र कारण ब्रह्मन् कार्यस्यास्य विनिये। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ त्वयुकोऽयमनुप्रश्ना यन्मा पृच्छधि पार्थिव । नत्तऽई सम्प्रवक्ष्यामि यथावद्भरतर्षभ। नंदुयाधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन मयुगे। युलन्य समयं राजन् धार्तराष्ट्र महाबलं। अन्यायेन इत दृष्टा गदायुद्धेन भारत। युधिष्ठिर महाराज महद्भयमयाविशत् । - - ·३०१ m Hg 1 244955 . wati VIDYA मदायुद्ध म. यध्याय 11 ॥ शल्यपर्व । चिन्तयानो महाभागा गान्धारी नपसाऽन्वितां । घोरेण तपसा युक्रा चैलोक्यमपि मा दहित्। तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदा । गान्धायाः क्रोधदीप्ताया: पूर्य प्रशमनं भवेत् । मा हि पुत्त्रबधं श्रुत्वा छतमस्माभिरीदृशं। मानभेनामिना क्रुद्धा भस्ममात्रः करिष्यति। कथं दुःखमिद तो गान्धारी सम्प्रसक्ष्यति। युवा विनिहतं पुत्त्रं छलेनाजिमयोधिनं । एवं विचिन्त्य बहुधा भयगोकममन्वितः । वामुदेवमिदं वाक्यं धर्मराजाऽभ्यभापत। तव प्रमादागोविन्द राज्यं निहतकण्टकं । अप्राप्यं मनसाऽपोर्ट प्राप्तममाभिरच्युत । SN प्रत्यक्ष मे महावाहो सङ्गाने लामहर्षणे । विमर्दः सुमहान् प्राप्तस्वया यादवनन्दन । वया देवासुर युद्धे वधार्थममरदिया। यया मह्यं पुरा दत्त हताद्य विबुधदिपः । मचं नया महाबाहो दत्तममाकमच्युत। मारथ्येन च वाष्र्णेय भवता हि एता वयं । LIBRARY: यदि न वं भवेन्नायः फालानस्य महारणे । कथं शक्या रणे जेतुं भवेदेष बलार्णवः । गदापहारा विपुलाः परिधशापि नाडनं । मनिभिभिन्दिपालय तोमरेः सपरधः । अस्मत्सते त्वया कृप्य वाच. सपापाः श्रुताः । शस्त्राणाञ्च निपाता वै वज्रपोपमा रणे। ने च ने सफला जाता हते दुर्योधनेऽच्युत । तत् स न यया नश्यत् पुनः छष्ण तया कुरु।। सन्दहदोला प्राप्तं न येता कृष्ण जय मनि। गान्धा हि महावाहो क्रोधं युध्यख माधय । सा हि नित्यं महाभागा तपाग्रेण कर्पिता । पुत्रपौत्रबधं श्रुला ध्रुवं नः सम्पधक्ष्यति । तस्याः प्रसाधनं वीर प्राप्तकालं मतं मम। कय तो क्रोधतामा, पुत्रव्यमनकर्षिता। वीवितुं पुरुषः धक्तस्वामृते पुरुषोत्तम । तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधध। गान्धाः क्रोधदोप्तायाः प्रथमार्थमरिन्दमा व हि कता किती च लोकाना प्रभवाव्ययः । हेतुकारणसंयुक्तौबायः कालममीरितः । विप्रमेव महावाहो गान्धारी धमयिष्यमि । पितामहय भगवान कृष्णस्तत्र भवियति। मर्चया ते महावाशे गांधार्या: क्रोधनाचन। कर्तव्य मात्वतां श्रेष्ठ पाण्डवानां हितार्यिना। धर्मराजस्य वचनं युवा यदुकुसादहः । श्रामच्य दाएकं प्राह रथः सजो विधीयतां । के मवस्य वचः श्रुला वरमायाऽय दारुकः । न्यवेदयद्रये मन्ने केशवाय महात्मने। तं रयं यादवयेउः समारुहा परन्तरः । जगाम हास्तिनपुरवरितः कम्यो विभुः । ततः प्रायान्महाराज माधवो भगवाययी। नागमाइयमासाद्य प्रविश च वीर्यवान्। प्रविम्य नगरं वोरो रयघोषण नादयन् । विदितो एतराष्ट्रस्य मोऽवतीर्थ रथोत्तमात् । अन्यगछददीनामा तराधनिवेग्नं। पूर्वञ्चाभिगतन्तब भोऽपग्यदृषिसत्तम। पादौ प्रयोग सप्णय राजयापि जनार्दनः । अभ्यवादयदव्यगो गान्धारोवापि केययः । ततस्तु यादवोठो एतराष्ट्रमधाचनः । पाणिमालम्ब राजेन्द्र मुखरं प्ररुरोद । समुत्तादिवामृज्य वा भोकसमुद्भव। प्रधान्य वारिणा झाचम्य च यथाविधि उवाच प्रस्तुतं वा एतराधनरिन्दम। - ·३८२ ॥श्रीमहाभारतं॥ [गदायुद्ध प० । अध्याय 1 . न तेऽस्यविदितं किञ्चिद्भूतभव्यस्य भारत । कालस्य च यया वृत्तं तत्ते मुविदितं प्रभा। यदिदं पाण्डवै मर्चस्तव चित्तानुरोधिभिः । कयं कुलवयो न स्यात्तथा चत्तस्य भारत । भादभि. समयं कृवा क्षान्तवान् धर्मवत्सल । द्यूत छलजिते. शुद्ध नवामोऽभ्युपागतः । अज्ञातवासचया च मानावेशसमावते । अन्ये च बहवः शास्वशक्तैरिव सर्वदा । भया च स्खयमागम्य युद्धकाल उपस्थिते। सर्वलोकस्य मात्रिय ग्रामास्वं पञ्च याचितः। त्वया कालापसृष्टेन लोभतो नापि वर्जिताः। नवापराधान्नृपते सर्व क्षत्रं तय गर्ने । भीमेण मोमदत्तन वालोकेन कृपेण च । द्रोणेन च सपुत्चेण विदुरेण च धीमता । याचितस्त्र शमं नित्यं न च तल्लतवानसि । कालोपहतचित्ता हि सर्वे मुह्यन्ति भारत । यथा मूढो भवान् पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते । किमन्यत् कालयोगाद्धि दिरमेव परायण। भा च दोषान्महाप्राज पाण्डवपु निवेश्या अल्पोऽयतिक्रमा नास्ति पाण्डवानां महात्मना। धर्मतो न्यायतथैव स्नेहतश्च परन्तप । रतत् सन्तु विज्ञाय यात्मदोषकत मत। अवघा पाण्डुपुत्त्रेषु न भवान् कर्तुमईति। कुल वणश्च पिण्डश्च यच्च पुत्वकृतं फलं। गान्धाधास्तव वैवाथ पाण्डवेषु प्रतिष्ठितं । बञ्चैव कुरुशार्दूल गान्धारी च यशस्विनी। मा चीनरशार्दूल पाण्डवान् प्रति किल्विषं। रतत्सर्वमनुध्यात्वा श्रात्मनश्च व्यतिक्रम। शिवन पाण्डवान् पाहि नमस्ते भरतर्षभ । जानामि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयि। भनिर्भरतगार्दूल सेहवापि स्वभावत । एतच्च कदनं कृत्वा शबूणामपकारिणी। दह्यते स दिवाराबीन च शर्माधिगच्छति । त्वाञ्चैव नरमाईल गान्धारीच यशखिनी। मोचन्नरमाईल शान्ति नवाधिगच्छति। हिया च परयाविटो भवन्तं नाधिगच्छति। पुत्रशोकाभिमन्तप्त बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियं । रवमुळा महाराज तराष्ट्र यदूत्तम । उवाच परमं वाक्यं गान्धारों शोकार्पिती । भौवलेयि निधि व यत्वा वक्ष्यामि तकृणु । त्यसमा नाम्ति लोकेऽस्मिवद्य सीमन्तिनो मे जानामि च यथा राजि भभाया मम मनिधी। धमार्थहिन वाक्यमुभयोः पश्योहित। उक्तवत्यभि कच्चाणि न च ते तनये. कृतं । दुर्योधनस्लया चोको जया परुष वर । ग्टणु मूड वचो मह्यं यतो धर्मलताजयः । तदिद ममनुमाप्त तव वाक्यं नृपात्मजे। एवं विदिला कल्याणि मा स्म शेके मन कृथाः। पाण्डगमा रिमामाप मा ते युद्धि. कदाचन । गला चामि महाभागे धयियों सचराचरां। पदुश श्रीधदोन निर्दग्धु नपमो बलात् । वासुदेववर श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमवोत् । समेतमहाबाहो यया वदमि केभव । प्राधिभिईहामानाया मति मलिता मम । मा में व्यवस्थिता युवा नव वाक्य जनार्दन। गजलन्धस्य वृद्धभ्य इतपुत्रस्य केशव । मति. परितार. पाण्डर्दिपदाम्बर। एतावयुका वचन मुण प्रकाध वासमा । धुममोकाभिमन्नता गान्धारो भरोद छनत रनामहावास भव भोकार्पिता। । . - १५(' - ·गदायुम प० । अध्याय ६७।६५1] ॥ शल्यपर्व ॥ - -- २५० - - + . २५ हेतुकारणसंयुतायैराग्राम्यत् प्रभुः। समाश्वास्य च गान्धारों एतराष्ट्रञ्च माधवः । द्राणिमाल्पित भावमवबुध्यत केशवः । ततस्वरित उत्याय पादौ मूहा प्रणम्य च । दैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमत्रवीत् । श्रापच्छे वा कुरुश्रेष्ठ मा च भोके मनः कृयाः। द्राणे: पापोऽस्वभिप्रायस्तेनामि महमोत्थितः । पाण्डवाना वधा रात्री बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता।। एतच्छ्रवाह वचनं गान्धाऱ्या महितोऽत्रवीत् । धृतराष्ट्रो महावाडः केमद केशिदन। शोधं गच्छ महावाही पाण्डवान् परिपालय । भूयस्खया समेण्यामि क्षिप्रमेव जनार्दन । प्रायात्ततस्तु त्वरिता दारुकेण सहायुतः। वासुदेव गते राजन् धृतराष्ट्रं जनेश्वरं। पाश्चामयदमेयात्मा व्यास लोकनमस्कृतः । वासुदेवोऽपि धर्मात्मा कृतकृया जगाम ह। शिविरं हास्तिनपुरात् दिदृशुः पाण्डवान्नृप। श्रागन्ध मिविरं रावा मोऽभ्यगच्छत पाण्डवान्। तच तेभ्यः समाख्याय महिततः समाहितः।। इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि तराष्ट्रगान्धारीप्रवोधने चतुःपयोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ अधिष्ठितः पदा मू िभनमक्या महोङ्गतः। प्रौटीर्थमानी पुत्रो मे किमभापत सञ्चय। अत्यर्थकोपना राजा जातवैरय पाण्डुपु । व्यसनं परमं प्राप्तः किमाहपरमाहवे। । सञ्जय उवाच ।। ग्टणु राजन् प्रवक्ष्यामि यथा वृत्तं नराधिप । राजा यदुनं भमेन तस्मिन् व्यसन ागर्ने। भगसक्या नृपा राजन् पांगहना मोऽवगुण्ठितः। यमयन्मूर्द्धजास्तव वीक्ष्य चैव दिया दम । केशानियस्य यनेन निश्चमन्नुरगो यथा । संरम्भाशुपरीताभ्यां नेवाभ्यामभिवोच्य मा बाइ धरना निप्पिय्य मुहुर्मत्त व दिपः । प्रकीर्णन मूर्द्धजान् धुम्वन् दन्नन्तानुपस्पृधन्। गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठ निद्यस्वेदमथाब्रवीत् । भीमे मान्तनवे नाथे करें शस्त्रभृताम्बरे। गौतमे मकुनी चापि द्रोणे चास्त्रभृताम्बरे। अश्वत्याधि तया प्रत्ये हारे च कृतवर्मणि। इमामवस्वा प्राप्ताऽस्मि कालावै दुरितमः। रकादमदमूभत्ता मोऽहमेता दया गतः। iu. काल प्राप्य महावाहो न कचिदभिवर्त्तते पाण्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिन् जीवन्नि मंयुगे। ययाऽहंभीममेनेन व्युत्क्रम्य समय हतः । वदनि सुनृशंमानि छनानि खलु पापड़वैः । रिश्रमि करेंच भीम द्रोण च श्रोर्मात । दधाकोनिज कम नृमः पादः । येन ने मामु निर्वदं गमिष्यन्ति दिमे मतिः। का प्रीतिः सत्त्वयुक्रस्य कृत्वोपाधिन । को वा समयभेत्तारं बुधः समन्नुमईति। अधर्मेण जयं लञ्चा को नु त पछिट। यया मंचयत पापः पाण्डुपुत्रा टकोदरः। किनुचित्रमतस्वद्य भनमक्या माला दिन भीमभेगेन पादन मुदितं मिरः । मतपनं यियाजुष्टं वामान र रखं कुर्यानरो यो हि सवै मन्मय पूभितः । श्रभिशा युद्धधाम मनमक पान मे। ताहि सनय दुःसा विज्ञाप्या वचनाद्धि मे। दरं भव्या मृग मादा माग मूहिथितममित्राण भोवतामेव मञ्जया दत्ता दापा पदाधिकारियर। । - ·३०४ ॥ श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प. अध्याय ६५ ।। १५ - मित्रा वाधिताः सर्वे को नु खन्ततरो मया । मानिता वान्धवाः सर्वं वश्यः संपूजितो जनः । विनयं मेविन मर्च को नुवन्ततरो मया। श्राज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः । श्राजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया। यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत् । प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु खन्ततरो मया। अधीतं विधिवद्दत्त प्राप्तमायुर्निरामयं । खधर्मविजिता लोका को नु खन्ततरो भया। दिल्या नाहं जित संख्ये परान् प्रेव्यवदाश्रितः। दिया मे विपुला लमोमते वन्यगता विभी। यदिष्टं चत्रवन्धूना खधर्ममनुतिष्ठता। निधनं तन्मया प्राप्त को नु खन्ततरा मया। दिश्या नाई परावृत्ती वैरात् माकृतवज्जितः। दिया नावमिति काचिजित्वाऽनुपराजितः । सुप्तं वाऽथ प्रमत्तं वा यथा इन्यादिपेण वा। एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हत' ! अश्वत्थामा महाभाग. कृतवर्मी च सात्त्वतः । छप. मारवतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम । अधर्मण प्रवृत्ताना पाण्डवानामनेकशः। विश्वास समयघ्नानी न यूयं गन्तुमईथ । वातिकायात्रवीद्राजा पुचते सत्यविक्रम । अधमाद्भीमसेनेन निहतोऽहं यया रणे । सोऽहं द्राण खर्गगतं करमत्यावुमा तथा। परेनं महावीर्य शकुनिश्चापि मानलं । जलमन्ध महावार्थ भगदत्तञ्च पार्यिवं। सोमदत्तं महेवाम मैन्धवञ्च जयद्या दुधासनपुरोगाय धानात्मममांस्तथा। दमामनिश्च विक्रान्त लक्ष्मणचात्मजावुभौ। रताथान्याय स्वहन्मदोयाय सहस्रश.। पृष्ठतोऽनुगमिय्यामि सार्थहीनो यथाऽध्वगः । कथं धान हतान् श्रुवा भारच स्वमा मम। रोल्यमाण दुपार्ता दु.गला मा भविष्यति। नुपाभि. प्रनुपाभिय वृद्धा रागा पिता मम । गान्धारोमहिनीव की गति प्रतिपस्यति । नूनलमण्माताऽपि इनपुत्वा होगा। विनाभं याम्यति प्रिं कल्याणी प्रयुलोचना । यदि भानाति चाबीक. परिणादाविशारदः। करिष्यति महायादी ध्रुवज्ञापचितं मम। समन्तपञ्चके पुणे त्रिषु लोकेषु विश्रुते । निधनमामाद्य लोकान् प्रास्यामि भारतान्। ततो जनमहस्राणि वाप्यपूर्णानि मारिप । मनाप नृपते. युवा व्यद्रवन्त दियो दश । समागरवना पोरा प्रथिवी सरराघरा। सपालाथ मनिदादा दिदैवारिताऽभवन् । ने द्रोणपुरमामाघ थया वृतान्यवेदयन् । परतारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च पाननं नदाण्याय ततः सर्वे द्रोणपुतण्य भारत। यामा च मुचिर कास जामुरानी ययागतं । रतियोमहाभारते मनपर्मणि गदायुद्धपर्वपि दुयोधनविलाये पधपष्टोऽध्यायः ॥ १५ ॥ । पनप उवाच । गतिकाना मकारानु शुला दुर्योधन हताहतमिमाया रामन् कारवाणी महारथाः । विमिभिंया दिमागरानीमरमनिभिः । अश्वत्थामा रपये शमवी प मानत। भलिवोपनमुपागम् । तरापम्यग्मधारमानं धाराई नियनित। भवायुगेन महायचा याममा विद्यमान बधिरण मस्ति।

·गदायुद्ध प. अध्याय ६६1] । शल्यपर्व । 1 महागामिवारण्ये व्याधेन विनिपातित। विवर्तमानं वडो रुधिरौघपरिनुतं । यदृच्छया निपतितं चक्रमादित्यगोचरं। महावातसमुत्येन भशुष्कमिव सागरं। पूर्णचन्द्र मिव व्यानि तुषारातमण्डलं । रेणुष्वस्त दीर्घभुगं मातङ्गसमविक्रम । वृतं भूतगणोरैः क्रव्यादैय समन्ततः। यथा धनं लिसमानत्य पतिसत्तम । धुकुटीकतवनान्ने क्रोधादुवृत्तचचुपं । सामर्प नरव्याघ्र व्याघ्र निपतितं यथा। तेतं दृष्ट्वा महेवासा भूतले पतितं नृप। मोहमभ्यागमन् सर्वे झपप्रमतयो रथाः । अवतीर्य रथेभ्यश पाद्रववाजसन्निधौ । दुर्योधनञ्च सम्प्रेक्ष्य सर्वे भूमावुपाविधम् । ततो द्राणिर्महाराज वाप्पपूर्णक्षण: वसन् । उवाच भरतश्रेष्ठ सर्चलाकेश्वरेश्वरं । न नूनं विद्यते सत्यं मानुषे किञ्चिदेव हि। यत्र लंपुरुषव्याघ्र पे पाहपु रूपितः। . भूला हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनों। कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठ निर्जने वने।। दुःमासनं न पश्यामि नापि कर्ण महारय। नापि तान् सुहदः भान् किमिदं भरतर्षभ । दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कयञ्चन। लोकानाञ्च भवान् यत्र शेषे पांगयु रूपितः। एष मूभिषिक्तानामये गत्वा परन्तपः । स भृशं ग्रसते पाए पश्य कालस्य पर्यय। कते तदमल छत्र व्यजनं क च पार्थिवा मा च ते महती सेना क गता पार्थिवोत्तम । दुर्विज्ञेया गतिर्भून कार्याणा कारणान्तरे । यदै लोकगुरुभूत्वा भवानेता दमाजतः । अभुवा भमर्येषु ध्रुवं योरुपलक्ष्यते । भवतो व्यसनं दृष्ट्वा भविस्पर्द्धिनो स्मृशं । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः । उवाच राजन् पुचस्ते प्राप्तकालमिदं वचः। विम्ज्य नेत्रे पाणिभ्यां गोकजं वाष्पमुत्सृजन् । रूपादोन् स तदा वीरान् सर्वानेव नराधिपः।। ईदृशो मयधोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते। विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायमागतः । मोऽयं मा समनुप्राप्तः प्रत्ययं भवतां हि यः । पृथिवीं पालयिलाऽहमेती निष्ठामुपागतः। दिया नाई परादत्तो युद्धे कस्यचिदापदि । दिल्याऽहं निहतः पापछलेनैव विशेषतः । उत्माइय कृता नित्यं मया दिश्या युयुत्मता। दिल्या चास्मिन् हतो युद्धे निहतजातिगन्धवः । दिशा च दोऽहं पश्यामि मुकानम्माजनच्यात् । स्वस्तिकांच कखाच तन्मे प्रियमनुत्तमं । मा भवन्तोऽत्र तप्यन्तां भाहदानिधनेन मे। यदिवेदाः प्रमाण वो जिता लोका मयाऽतयाः। भन्यमानः प्रभावच छष्णस्यामिततेजसः । तेन न च्यावितयाई पत्रधमान् खनुष्ठितात् । समया ममनुमाप्तो नामि भोयः कथञ्चन । तं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः । पतितं विजये नित्यं देवन्नु दुरतिक्रमं । रताक्दुका वचनं वाप्यव्याकुललाचनः । तूष्णों वभव राजेन्द्र रुजाजी विद्यलाभृयं । तथा तु दृष्ट्वा राजानं वाष्पशेकसमन्वितं । द्रोणि क्रोधेन जञ्चाल यया वहिर्जगलये। स तु क्रोधममाविरः पाण पाणिनिपोद्यह। चाम्पविकलया वाचा राजानमिदमनमोत्। पिता में निहत. जुरैः सुनुभमेन कर्मणा। ९ २ १८ ·- ॥ श्रीमहाभारत [गदायुद्ध प० । अध्याय १६॥ ११. (1 न तथा तेन तयामि यथा राजस्वयाऽद्य वै। ग्टणु चेदं वचो मा मत्येन वदतः प्रभा। दष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण मुटतेन च। अद्याहं सर्वपाञ्चालान् वासुदेवस्य पश्यतः । सबापायहि नेष्यामि प्रेतराजनिवेशनं । अनुज्ञान्तु महाराज,भवान्मे दातुमईति। इति श्रुत्वा तु वचनं द्रोणपुत्तस्य कारवः । मनमः प्रोतिजननं कृपं वचनमब्रवीत् । प्राचार्य शीघ्रं कलसं जलपूर्ण समानय । स तदचनमाज्ञाय राज्ञा ब्राह्मणसत्तमः । कलसं पूर्णमादाय राशोऽन्तिकमुपागमत् । तमनवोन्महाराज पुत्रस्तव विशाम्पते । ममाजया दिजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यता । मैनापत्येन भद्रन्ते मम चेदिच्छसि प्रिय। राजी नियोगायोद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः । वर्तता क्षत्रधर्मेष होवं धर्मविदो विदुः। राजस्त वचनं श्रुत्वा कपः शारदतस्तुतः द्रौणि राजो नियोगेन सैनापत्येऽभ्यसेचयत् । भोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तम। प्रययौ सिंहनादेन दिशः सम्वा विनादयन् । दुधनोऽपि राजेन्द्र शोणितेन परिसुतः । ता निशा प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहां । अपक्रम्य तु ते वणे तस्मादायोधनानृप । शोकसंविनमनसश्चिन्ताध्यानपराऽभवन् । इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि अश्वत्थाममैनापत्याभिषेके षट्पटोऽध्यायः ॥६६॥. ॥ समाप्तश्चेदं शल्यपर्व । १० ·श्रीमहाभारतं . । - ॥ सौप्तिकपर्व ॥ . नारायणं नमस्कृत्य नरञ्चव नरोत्तमं । देवों मरखतीञ्चव ततो जयमुदीरयेत् । ।। सञ्जय उवाच ॥ ततस्ते महिता वीरा प्रयाता दक्षिणमुखा । उपास्तमनवेलायां मिविराभ्यासमागताः। विमुच्य वाहास्वरिता भीता. समभवस्तदा । गहनं देशमामाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते। मेनानिवेशमभितो नातिदूरमवस्थिता । निकत्ता निशितै. शस्त्र समन्तात् क्षतविक्षता' । दीर्घमुष्णश्च नियस्य पाण्डवानन्वचिन्तयन् । श्रुला च निनदं घोर पाण्डवाना जयैषिणा । अनुसारभयानीता, प्रामुखा. प्राद्रवन् पुन । तेमूहात्ततो गत्ला श्रान्तवाहा, पिपासिता । नामृष्यन्त महेष्वासा. फ्रोधामर्षवभङ्गता'। राज्ञो बधेन सन्तप्ता मुहर्त समवस्थिता.। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अश्रद्धेयमिदं कर्म कृतं भीमेन मञ्चय । यत्स नागायुतमाण पुत्रो मम निपातित.। 'अबध्य सर्वभूताना वज्रमंहनना युवा । पाण्डवै समरे पुचा निहता मम समय। नादियमभ्यतिक्रान्तुं शक्य गावलाणे नरै । यत्समेत्य रणे पार्थ पुत्रो मम निपातित ।' अद्रिमारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय। हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्त्र दीर्ण सहस्रधा! कथं हि वृद्धमिथुन हतपुत्त्रं भविष्यति। न यहं पाण्डवेयस्य विषये वस्तुमुत्सहे। कथं राज पिता भूत्वा वयं राजा च मञ्जय। प्रेयन प्रर्वतय पाण्डवेयस्य भामनात्। अाज्ञाय पृथिवों सचा स्थित्वा मूर्द्धनि सञ्जय । येन पुत्रगत पूर्णमेकेन निहतं मम । कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मन । अकुर्वता वचस्तेन मम पुत्रेण मनप। कथमस्य भविष्यामि प्रेग्यभूतो दुरन्तकृत् । कयं भोमस्य वाक्यानि श्रोतुं भक्यानि भन्नय। अधर्मेण हते तात पुत्ते दुर्योधने मम । फतवा पो द्रौणिः किमकुर्वत मध्य ! ॥ सञ्चय उवाच ॥ गंला तु तावका राजन्नातिदूरमवस्थिता । अपश्यन्त वन घोर दानामनतावं! ते मुहर्नन्तु वित्रम्य लधतोयैईयोत्तमैः। सूर्यास्तमनवेलाया ममा दुर्भबदना नानामृगगएँणुए नानापविगणाहतं । नानाद्रुमलनानं नानायाइनिविली - ·॥श्रीमहाभारनं। [अध्याय 1 . - नानानायः समाकोणे नानायुप्पोपशोभित । पधिनीयतसञ्छनं नीलोत्पलममायुतं ।। प्रविश्य तदनं घोरं बोतमाणः समन्तत. 1 शाखाबहससञ्छनं न्ययाधं दपस्ततः । उपेत्य तु तदा राजन् न्यग्रोधं ने महारथाः । ददृशर्दिपदा श्रेष्ठाः श्रेष्ठ तं वै वनस्पति। नेऽवतीर्य रथेभ्यश विप्रमुच्य च वाजिनः । उपस्पृश्य ययान्यायं सन्ध्यामन्चासत प्रभो। ततोऽस्तं पर्वतश्रेष्ठमनुमा दिवाकरे। सर्वस्य जगतो धाची भवरी समपद्यत । यहनववताराभि. सम्पूर्ण भिरलङ्कृतं । नभागकमिवाभाति प्रेक्षणीयं समनतः। इच्छया ते प्रवलान्ति ये सत्त्वा राबिचारिणः । दिवाचराय ये सत्तास्त निद्रावशमागता. । राविञ्चराणं सत्त्वानां निधोषोऽभूत्सुदारुणः । यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च भवरी। तमिवाचिमुखे घारे दुःखशोकममन्विताः । कृतवा कृषो द्रौणिरुपोप विविशः समं । तत्रापविष्टा. शोचनी न्यग्रोधस्य समोपतः । तमेवार्थमतिकान्तं कुरुपाण्डवयोः पर्य। निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्द्धरणीतले । श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः । ततो निद्रावण ताप्ता कृपभाजी महारथी । सुखोषितावदुःखाई निषौ धरणेतले। तो तु सुप्ता महाराज श्रमशोकपमन्विती । महाईशयनोपेतोभमावेव ह्यनाथवत्। गोधामर्षवयं प्राप्नो द्रोणपुच्चस्तु भारत। न वै.स्म म जगामाथ निद्रा सर्प इव श्वसन्। न लेभेस त निद्रा वै दह्यमानो हि मन्युना। वोवाञ्चके महावाहुस्तद्दनं घोरदर्शनं । वीरमाणो वनोद्देश नानासत्त्वनिषेवितं । अपश्यत महाबाहुन्योधं वायमैत। . तच काकसहस्राणि ता नि पर्यनाथयन् । सुखं स्वपन्ति कौरव्य पृथक्पृथगुपाश्रया.। सुप्तेषु तेषु काकेषु विश्रधेषु समन्ततः । मोऽपश्यत् सहसायान्तमुलूकं घोरदर्भनं । महास्वनं महाकाय इयं व पिङ्गल । सुदीघोणनखरं सुपर्णमिव वैगित । सोऽथ शब्दं स्मृ९ छत्वा लीयमान दवाण्डजः । न्ययाधस्य ततः शाखा प्रार्थयामास भारत। मविपत्य तु भाखाया न्ययोधस्य विहङ्गमः । प्राप्तवान् जघान सुवइन् वायसान् वायसान्तक । केपाधिदच्छिमत्यवाञ्छिरासि च चकत ह । चरणाश्चैव केपाश्चिभन्न चरणायुधः । चणेनाहत्य वलवान् येऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः। तेषां भरीरावयवै. शरीरच विशाम्पते । न्योधमण्डल मध्य सञ्छन्नं सर्वतोऽभवत् । वास्तु हला ततः काकान् कोधिको मुदितोऽभवत् । प्रनिष्टव्य थथाकाम भचूर्ण शत्रुसूदनः । तदृष्ट्वा सोप, कर्म कोधिकेन कृतं निधि । - नद्भावे छनमस्पो द्रापिरेकोऽनुचिन्तयत् । उपदेशः कृतोऽनेन पविण मम संयुगे। प्रचूणो घय यु. मातः कालय मे मतः । नाच प्रक्या मया हनुं पाण्डवा जितकाधिन. । पलवन्तः छतोमास: माप्तलगाः प्रहारिणः राज्ञः सकाभानेपान्तु प्रतिज्ञातो वो मंया। पतानिसमा वृत्तिमाम्ययात्मनिाशिनी । न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः । एएना च भवेत् मितिः मष्णाय यो महान्। नत. संबयितादाद्योऽर्यो निःसंशयो भवेत् । स 1 ·प्यध्याप ११२1] ॥ सौप्तिकपर्व । 1. . १. 1 ने जना बड़ मन्यन्ते ये च शास्त्र विशारदाः। यच्चाप्यत्र भवेदाक्यं गहित लोकनिन्दित । कर्त्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्त्तता । निन्दितानि च माणि कुत्सितानि पदे पदे । सोपधानि कतान्येव पाण्डवैरछतात्मभिः । अस्मिवर्थ पुरा गोताः श्रूयन्ते धर्मचिन्तकैः । शोका न्यायमवेक्षनिस्तत्त्वार्यास्तत्त्वदर्भिभिः । परिश्रान्ते विदीर्थे वा भुनाने वाऽपि शत्रुभिः। प्रस्थाने वा प्रवेशे वा प्रहर्तव्यं रिपोर्बलं । निद्रा-मर्द्धरात्रे च तथा नयप्रणायक। भित्रयाध बलं यच्च विधा युक्तञ्च यद्भवेत्। इत्येवं निश्यं रके सुप्ताना निमि मारणे । पाण्डूनां सह पाश्चापेद्रोणपुत्र प्रतापवान्। स क्रूरां मतिमास्याय विनिचित्य मुहुर्मुः । सुप्ती प्राबोधयत्तौ तु मातुले भोजमेव च । ती प्रबुद्धा महात्माना छपभाजा महावलो। नोत्तरं प्रतिपद्येतां तत्र युक्तं हिया वृत्ती । म मुहर्तमिव धावा वाप्य विकलमत्रवीत् । इतो दुर्योधनो राजा रकवोरो महाबलः । यस्यार्थे वैरममाभिरामतं पाण्डवै. सह। एकाको बहुभिः दुदैराहवे इद्धविक्रमः। पातितो भीमसेभेन एकादशचमूपति.। कोदरेण कुद्रेण सुनृशंसमिद कृतं । मूर्द्धाभिषिकस्य भिरः पादेन परिम्हद्भता । विनईन्ति च पाञ्चाला खेलन्ति च हसन्ति च । धमन्ति शङ्खान् शतशो दृष्टा नन्ति च दुन्दुभीन्। वादिघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्कनि खनैः। अनिलेनेरितो धारो दिश. पूरयतीव ह । अश्वाना हेपमानाना गजानाञ्चैव इता। सिंहनादश्य राणा श्रूयते सुमहानयं । दिशं प्राचो समाश्रित्य दृष्टानां गच्छतां भृभं । रथनेमिखनाचैव यन्ते लोमहर्षणः ।। पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनदृतं । वयमेव चयः मिटा श्रमिन्मइति वैशसे । कचिवागतमाणा. केचित् सास्त्रको विदा । निहता. पाण्डवेयेस्ते मन्ये कालस्य पर्थय । रवमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वत.। यया झयदृशी निष्ठा कृते कार्येऽपि दुष्कर! भवतास्तु यदि प्रज्ञा न माहादपनीयते। व्यापन्नेऽस्मिन्महत्यर्थे यन्त्र. श्रेयस्तदुच्यता । रति श्रीमहाभारते भौतिकपर्वणि दोषिमन्त्रणाया प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ ॥ कृप उवाच ।। श्रुतन्ते वचनं सम्ध यद्यदुक्तं त्वया विभा। ममापि तु वच. किञ्चिच्छृणुष्वाद्य महाभुज । श्रावद्धा मानुपाः मर्च निबद्धाः कर्मणेर्दयाः। देवे पुरुषकारे च परं नाभ्धा न विद्यते । नहि दैवेन मिष्यन्ति काप्यकेन सत्तम । न चापि कर्मणैकेन दाभ्या मिद्धिम्त योगत.। नाभ्यामुभान्या सार्या निवद्धवा अधमोत्तमा. प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन नित्तायैव मर्चयः । पर्जन्यः पर्वते वर्षन् किनु साधयने फलं । कृष्टे वेवे तया वर्षन् किं न माधयते फल । उत्थानचापि देवस्य धनुत्थानश्च दैवतं । व्यर्य भवति सर्वत्र पूर्वतत्र विनिययः । सदृष्टे च यथा देवे सम्यक् क्षेचे च कर्पिते । वीज महागुणं भयात्तया गिद्धर्हि मानुषो। नयौदैव विनियित्य स्खयञ्चैव भवर्तते। प्राचाः पुरुषकारे तु वर्तन्ते दाक्ष्यमायिता । नाया मम्मे हि कार्यार्थी मनुष्याणां नरमा विचरन्तः स्म दृश्यन्ते निवृत्तास्तु तथैव च । ५ ३ ·॥ श्रीमहाभारते॥ [अध्याय २१३१ - L + । - कृतः पुरुपकारश्च सोऽपि दैवेन सिध्यति । तथाऽस्य कर्मण. कर्तुरभिनिर्वतते फल । उत्थानश्च मनुष्याणं दहाणं दैववर्जितं । अफलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितं । तवालमा मनुय्याणां ये भवन्यमनखिनः। उत्यानन्ने विगर्हन्ति प्राज्ञानान्तन रोचते। प्रायशो हिं कृतं कर्म नाफलं दृश्यते भुवि । अकृत्वा च पुनःखं कार्य पश्येन्महाफल। चेयामकुर्बलभते यदि किञ्चिद्यदृच्छया। यो वा न लभते कृत्वा दुर्दशी तावुभावपि । मनोति जोवितु दक्षो लालसः सुखमेधते। दृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दताः प्रायो हितैषिणः । यदि दक्षः समारम्भात् कर्मणे नाश्ते फलं। नास्थ वाच्य भवेत् किञ्चित् लब्धव्यं वाऽधिगच्छति। अकवा कर्म यो लोके फलं विन्दति धिष्ठितः । स तु वक्तव्यतां याति यो भवति भयाः। रवमेतदनादृत्य वर्त्तते यस्ततोऽन्यया । सकरोत्यात्मनोऽनानेष वुद्धिमता नय.। हीनं पुरुषकारेण यदा देवेन वा पुन. । कारणभ्यामर्थताभ्यामुत्थानमफल भवेत्। होनं पुरुषकारेण कविह न सिध्यति। दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्वान् सम्यगोहते। दो दाक्षिण्यमन्पत्रो न स भाविहन्यते । सम्यगोहा पुनरियं यो वृद्धवानुपभेवते। आपचति च यच्छ्रेय. करोति च हितं वचः। उत्यायोत्याय हि सदा प्रख्या वृद्धसन्मनाः । ने सम योगे परं मून नन्मूला सिद्धिच्यते। दृद्धाना वधनं श्रुत्वा योऽभ्युत्यानं प्रयोजयेत्। उत्थानस्य फलं सम्यक् तदा म लभते चिरात् । रागात् क्रोधाद्भयालोमाद्याऽयीनीहति मानवः । अनीयशावमानी च म शीघं भन्यते श्रियः । मोऽयं दुयोधनेनार्थो लुधेनादीर्घदर्शिना । असमर्थ समारथा मूढलादपि चिन्तितः। हितबुद्धीननादृत्य संमच्यासाधुभिः सह । वार्यमाणोऽकरोदरं पाण्डवैर्गुणवत्तरे। पूर्वमप्यनिदु गोलो न धैर्य कर्तुमर्हति । नपत्यय विपन्ने हि मित्राणा न रुतं वचः । अनुवामहे यत्तु तं वयं पापपूरुष । अम्मानप्यनयस्तरमा प्रप्तिाऽयं दारुणो महान् । अनेन तु ममाद्यापि व्यसनेनापतापिता । बुद्धिचिन्तयतः फिक्षित स्वश्रेषो नावबुध्यते । मुलता तु मनुष्येण प्रष्टयाः मुहदो जना. । नवास्य बुद्धिनिनयस्तत्र यय पश्यनि । नतोऽम्य मूलं कायाणा बुद्ध्या निमित्य वेबुधाः।। नाम पृष्टा यया युयुतत्कर्त्तयं तया भवेत्। ने वयं धतराष्ट्रवगान्धारोच ममेत्य ।। उपप्रधामहे गवा विदुरच महामति। ते पृष्टान्तु घदेयुयन्त्र्यो न समनन्तरं। नमाभिः पुन, कार्य रतिमे नैष्टिको मनिः । श्रनारग्भानु कार्याणां नार्थ. मापने कचित्। एते पुरुषकारे तुपेयी कार्य न भिध्यति । वनोपहता तु नात्र कार्या विधारणा। पति योमहाभारत मानिकपपिपिपमंगदे दियायायः ॥२॥ ॥ सपप 'TI पय वपन शुषा प्राथमक्षितं । त्यामा महाराज दु.पोकपमानितः । दधमान ओपन प्रयोगनादिना था। मूरं मनम्नत. छना नायुमा प्रत्यभाषत । पेपरपेपिपामानिमोभना। तुम्वन्ति धपक मन प्रभयान मया वया। । 1 ·प्राध्याय ३] सौप्तिकपर्व। ??? ११. १२. मर्वे हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरं । मर्चस्यात्मा बहुमत. सर्वात्मान प्रमति । सर्वस्य हिस्खका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता । परबुद्धिञ्च निन्दन्ति खा प्रशंसन्ति चामत् । कारणान्तरयोगेन योगे येषां समागति.। अन्योन्येन च तुष्यन्ति वहुमन्यन्ति चासत् । नस्यैव तु मनुष्यस्य मा मा बुद्धिस्तदा तदा । कालयोगे विपर्यास प्राप्यान्योन्यं विपद्यते। विचित्रत्वात्तु चित्तानां मनुष्याणा विशेषत. चित्तवैकल्यमासाद्य सा मा बुद्धिः प्रजायते। यया हि वैद्य. कुभलो ज्ञाला व्याधि ययाविधि । भैषज्यं कुरुते यागात् प्रशमार्यमिति प्रभा। एवं कार्यस्य योगाथ बुद्धि कुर्वन्ति मानवाः। प्रज्ञया हि स्वया युक्तास्ताञ्च निन्दन्ति मानवाः । अन्यया यौवने मत्या बुद्ध्या भवति मोहितः । मध्येऽन्यया जरायान्तु मोऽन्या रोचयते मति। व्यसनं वा महाघोरं समृद्धिञ्चापि तादृशी। अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकति। एकमिन्नेव पुरुषे मा मा बुद्धिस्तदा तदा । भवत्यकतकर्मवात् मा तस्यैव न रोचते। निचित्य तु यथाप्रज्ञं यां मति माधु पश्यति । तया प्रकुरुते भावं मा तस्योद्योगकारिका । सदा हि पुरुषो भोज माध्वेतदिति निश्चित. । कर्तुमारभते प्रीतो मारणादिपु कर्मम् । म हि बुद्धिमाज्ञाय प्रज्ञाश्चापिखको नरा । चेटन्ने विविधाश्चेष्टा हितमित्येव जानते। उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम। युवयोस्ता प्रवक्ष्यामि मम मोकरिनाधिनी। प्रजापति. प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय चा वर्षे घई समाधत्ते येककं गुणभाग्गुणं । प्राह्मणे वेदमग्यन्तु पत्तिये तेज उत्तमं । दाध्य वैश्ये च स च मर्चवर्षानुकूलता। प्रदान्तो ब्राह्मणोऽमाधुर्बिस्तेजा. वत्तियोऽधमः। अदती निन्द्यते वैश्य हद्रय प्रतिकूलवान्। मोऽस्मि जात. कुलश्रेष्ठे ब्राह्मणानां सुपूजिते । मन्दभाग्यतयाम्यन वनधर्ममनुष्ठित.। वचधर्म विदित्वाऽह यदि नानण्यमाश्रित.। प्रकृया सुमहत् कर्म न मे तत् साधुसम्मत । धारयच धनुर्दिव्य दिव्यान्यस्वाणि चाहवे। पितरं निहतं दृष्ट्वा किं नु वक्ष्यामि संमदि। भोऽहमद्य यथाकामंचचधर्ममुपास्य तं । गन्ताऽस्मि पदवी राज पितयापि महात्मन । अद्य खस्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाभिन । विमुकयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताः । जयं मत्वात्मनव श्रान्ता व्यायामकर्षिता.। नपा निशि प्रमुप्तानी मुस्थाना शिविर खको अवस्कन्दं करिष्यामि शिविरम्साद्य दुष्करं। नानवस्कन्द्य शिविर प्रेतभूतान् विचेतम.। सदथियामि विक्रम्य मघवानिव दानवान् । अद्य तान् महितान् मन् पृष्ठधुधपुरोगमान। मुदयिष्यामि विक्रन्च कचंदीप्तवानल । निहत्य व पाचालान् मानि सयाऽस्मि मनम। पाधाले भविष्यामि सूदयपद्य मंयुगे । पिनाकपाणि: मंजुद्ध सय रुद्रः पवित्र । अचाई सर्वपाशालात्रिहत्य च नित्य च। प्रयियामि संरष्टा रणे पाण्डुमुताम्तया। अद्याई मर्चपाञ्चाले. कला भूमि शरीरिण। मात्येकैकयस्तेषु भविश्वान्दनृण. पितु । दुबाधनस्य कर्णस्य भीमभयोरपि । गमपियामि पाधालान पदवीमघ दुर्गमा । . .

·॥ श्रीमहाभारत [पध्याय अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निधि । न चिरात् प्रमथिम्यामि पग्वि भिवो बलात्। श्रद्य पाञ्चालपाण्डूनां शयितानात्मजानिशि। खड्नेन निशितेनागी प्रमथिव्वामि गौतम। अद्य पाञ्चालमेनान्तां निहत्य निधि भौप्तिके । कृतात्य. सुखो चैव भविष्यामि महामते । इति श्रीमहाभारते मौप्तिकपर्वणि द्रौणिमन्त्रणाया वतीयोऽध्याय.॥३॥ ॥ प उवाच ॥ दिल्या ते प्रतिकर्तव्ये मतियातेयमच्युत । न ला वारयितुं शक्नो वज्रपाणिरपि खयं। अनुयास्यावहे लान्तु प्रभाते महितावुभौ । अद्य रात्रौ विश्रमख विमुनकवचध्वज. । अहवामनुयास्यामि कृतवन्नी च सालतः । परानभिमुखं यान्तं रथावास्याय दंधिता। भावाभ्यां सहितः भवून न्यो निहन्ता समागमे । विक्रम्य रथिना श्रेष्ठ पाञ्चालान् सपदानुगान् । शकस्लममि विक्रम्य विश्रमख निशामिमा। चिरन्ते जायतस्तात वप तावनिशामिमा। विश्रान्तश्च विनिद्रश्य सुस्यचित्तय मानद । समेत्य समरे भवन बधिथमि न संशयः । नहि वो रयिनी श्रेष्ठ प्रग्टहीतबरायुधं। जेतुमुत्सहते मन्यदपि देवेषु वासवः । छपेण महित यान्तं गुप्तश्च कृतवर्मणा । को ट्राणि युधि सरचं योधयेदपि देवराट । ते वयं निषि विश्रान्ता विनिद्रा विगतज्वराः। प्रभातायां रजन्या वै निहनिय्याम शात्रवान् । तव अस्वाणि दिव्यानि मम चैव न संशय। मालतोऽपि महेम्वासी नित्यं युद्धेषु कोविदः। ने वयं महिनामात सचान् प्रचून समागतान् । प्रमय समरे हला प्रीति प्रास्याम पुष्कला। वियमख लमयय. स्वप मा नियां मुखं । अड्च कतवी च वा प्रयान्तं नरोत्तम। अनुयास्याव महिती धचिनी परतापनौ । रथिनं त्वरया यानी रथमास्र्याय दैभिती। मगला मिविरं नेपा नाम विश्राव्य घाइये। ततः कोऽसि चूर्ण युध्यता कदनं महत्। शत्ला प कदनं तेषां प्रभात विमोऽहनि। विहरस्व यया शक सूदयित्वा महासरान्। हिमको रणे जेतुं पाचालाना वपयिन् । दैत्यमेनामिव क्रुद्ध सर्वदानवसूदनः । मपान महित भणे गुप्तच कृतवर्मपा । न मत विभु भाचादजपाणिरपि स्वयं । ग पाई समरे नाम हमवर्मा न व हि। अनिधित्य रणे पाएनप यास्यामि कविचित् । पला समरे मुहान पाचालान पाणुभिः मह निवर्निय्याम महता वा खणाययं। भापाय: माया प्रभाते वयमाहवापरयमेत महापाही प्रमगमि नवान। समुहतो शषितमनति या पत्रवोगमातुन राम माधरकलोचनः । पाढरण कुनी निदा नरमामपितस्य च । अर्यादिनयतयापि कामयानस्य वा पुनः । हरि पमनमा पम्म मच पतापस भागयतया में सप्रमझाय मापयेत् । म पानि पितधमनमान। पदयं निन् मेच राज्य हानि म माम्पति। पानिपा पिता मम प्रियधपित पर्व तम्माणि सन्तति । पwिs मनमपिभोलि वीरति यदाप. पायासाना दान्यई।

·ध्यध्याय 121] ॥ सौप्तिकपर्व । २१२ + १०५ ध्यानमहत्वा तु नाहं जीवितुमुत्महे । स मे पितुर्बधाध्य. पाञ्चाला ये च सङ्गनाः । विलापो भनसक्यस्य यस्तु राज्ञो मया श्रुतः। स पुनईदयं कस्य कूरस्थापि न निई छेत्। कस्य छकरुणस्यापि नेवाभ्यामश्रु नावजेत्। नृपतेर्भग्रसक्थस्य श्रुत्वा नाम्खच. पुनः। थद्यायं मिवपनो मे मयि जीवति निर्मित । शोक मे वर्द्धयत्येव वारिग वार्षवं । एकायमनमो मे च कुतो निद्रा कुत. सुखं । वासुदेवा नाभ्यां च तानहं परिरचितान् । अविषयतमान्मन्ये महेन्द्रेणापि सत्तम । न चापि भक्त संयन्तुं कोपमेतं समुत्थितं । तं न पश्यामि लोकेऽस्मिन् यो मा कोपानिवर्तयेत्। तथैवं नियिता बुद्धिरेषा माधुमता मम । वार्तिक कव्यमानस्त मित्राणा मे पराभव । पाण्डवानाच विजयो हृदय दहतीव मे । अहन्तु कदनं कला शत्रूणामय मौप्तिके । तता विश्रमिता चैव स्वप्ता च विगतज्वरः । इति श्रीमहाभारते मौप्तिकपर्वणि द्रौणिमन्त्रणायां चतुर्थोऽध्याय. ॥ ४ ॥ ॥ कप उवाच ॥ एथूपुरपि दुर्मेधा. पुरुषो नियतेन्द्रियः । नालं वेदयितुं छत्स्ना धर्मार्थाविनि मे मतिः। तथैव तावन्मेधावी विनयं यो न शिक्षते । न च किचन जानाति भोऽपि धर्मार्थनियं। चिरं प्रतिजड.शरः पण्डितं पर्युपास्य ह । न सधमान् विजानाति दी सूपरसानिय। मुहर्तमपि तं प्राज्ञ. पण्डितं पर्युपास्महि । विप्रधान विज्ञानाति जिका सूपरमानिय । रायपुश्चैव मेधावी पुरुषो नियतेन्द्रिय । जानीयादागमान् सर्वान् गाझं न च विरोधयेत् । अनेयस्लवमानी यो दुरात्मा पापपूरुष । दियमुत्सृज्य कल्याएं करोति बह पापकं। नाथवन्तन्तु सचद. मतिषेधन्ति पातकात् । निवर्तते तु लक्षीवानालझोवाविवर्तते । यया धुघावचैनाकी. चिप्तचित्ता नियम्यते । तथैव सुइदा शकयो न शक्यस्ववसीदति । नयव सुहदं प्राज्ञं कुनाणं कर्म पापकं । माजा. मम्प्रतिषेधन्ति यथाशक्ति पुन पुन । म कल्याण मन कृला नियम्यात्मानमात्मना । कुरु मे वचनं तात येन पश्चात्र नयते । न बध पूज्यते लोके सुप्तानामिह धर्मतः । तथैवापास्तवस्त्राणं विमुकरथवाजिनां । ये च घ्युस्तवास्मोतिषे च स्युः भरणागता । विमुक्तमूर्द्धजा ये च ये चापि हनवाहना.। अध वस्यन्ति पाचाला विमुक्तकवचा विभो । विद्यस्ता रजनी सर्वे प्रेता इव विषेत। यस्तेषा तदवस्थान द्रुधेत पुरुषोऽनुजु । व्यक्तं स नरके मजेदगाधे विपुलेऽसवे । सास्तविदुपा सोके श्रेष्ठस्लमसि विश्रुतः । न च ते सात लोकेस्मिन् सवमामपि किवि । व पुन सूर्यसहाय योभूत उदिते रवा। प्रकाये सर्वभूताना विजेता युधि मात्रवान् । अमभावितरूपं हि बयिकर्म विगहिती एक रममिव न्यात भवेदिति मतिर्मम । ॥ अश्वत्थामावाच ॥ खमेव ययात्य व मातुलेह न संशयः । तम्त पूर्वमयं मेतु प्रतधा विदलोहतः । प्रत्यभूमिपालानां भवताचापि सुविधान्यस्तरस्तो मम पिता धृष्टद्युधेन पानित.। कर्णय पतित पो रयस्य रथिनाम्ना उत्तमे व्यसने मनो हनी गाण्डीवधन्वना । १६० - । - ·३१४ । योमहाभारतं ॥ [चध्याय ५१॥ - 1 8 । ज - . " तथा शान्ननवा भीमा न्यस्तमस्तो निरायुधः। शिखण्डिनं पुरस्कृत्य इतो गाण्डीवधन्वना । भूरिश्रवा महेश्वासस्तथा प्रायगतो रणे। क्रोशता भूमिपालाना युयुधानेन पातितः ।। दुर्योधनय भीमेन समेत्य गदया रणे । पश्यतां भूमिपालानामधामण निपातितः । एकाकी बडभिस्तत्र परिवार्य महारथै । अधर्मेण नरव्याघ्री भीमसेनेन पातितः। विलापो भग्नसक्यस्य यमि राजः परिश्रुतः । वार्तिकानां कथयता म मे मम्माणि कन्तति। एवञ्चाधार्मिकाःपापाःणचाला भिन्नमतवः । तानेवं भिन्नमर्यादान किं भवान्न विगईति। पिवहन्तनहं हत्वा पाञ्चालानिशि सौप्तिके । काम कोटः पतङ्गो वा जन्म प्राप्य भवामिवै। बरेचाहमनेनाद्य यदिदं मे चिकीर्षित । तस्य मे बरमाणस्य कुता निद्रा कुतः सुखं । न स जातः पुमालोके कश्चिन्न म भविष्यति। यो मे व्यावर्त्तयेदेती वधे तेषां कृतां मति। । सञ्जय उवाच ॥ एवमुक्त्वा महाराज द्रोणपुत्तः प्रतापवान् । रकान्ते योजयित्वाऽग्वान् प्रायादभिमुखः परान् ।। तमतां महात्माना भोजशारदतावुभी। किमर्थं स्यन्दना युतः किंञ्च कार्यञ्चिकीर्षितं । एकमार्थप्रयाती खस्खया सह नरर्षभ । समदुःखसुखा चापि नावा भवितुमईसि । अश्वत्थामा तु संक्रुद्धः पितुर्बधमनुस्मरन्। ताभ्यां तथ्य तथाचख्या यदस्यात्मचिकीर्पित।., हवा मतसहस्राणि योधानां निशितैः शरैः । न्यस्तभस्तो मम पिता धृरद्युभेन पातितः।। तं तथैव हनिष्यामि न्यस्तवमाणमद्य वै।युत्त्रं पाञ्चालराजय पापं पापेन कम्मणा। कयञ्च निहतः पापः पाञ्चाल्यः पशवन्मया।, शस्त्रेण विजिताप्लोकानाप्नुयादिति मे मतिः । विप्रं सन्नद्धकवचौ सखगावात्तकामुको । मामास्थाय प्रतीता रथवा परन्तया । इत्युका रथमास्याय प्रायादभिमुख. परान् । तमन्वयात् कपो राजन् कृतवीच भावतः । प्रयाता व्यरोचन्त परानभिमुखास्वयः। इयमाना यथा यज्ञे ससिद्धा हव्यवाहनाः । ययुथ शिविरं तेषां सम्पसप्तजनं विभो। दारदेभन्तु सम्प्राप्य द्राणिस्तस्यौ महारथः । इतियोमहाभारते भौप्तिकपर्वणि द्रौणिगमने पक्षमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ दारदे नतो ट्राणिमवस्थितमवेक्ष्य तो। अवता भाजपा कि सञ्जय बदख मे। । मनय उवाच ॥ कृतवर्माणमामब्य रुपञ्च म महारथः। द्रौणिर्मन्युपरीतात्मा शिविरदारमागमत् । नव भूतं महाकाय चन्द्रामभद्युनि मोऽपरस्यद्वारमाश्रित्य निष्ठन्न लोमहर्षणं । धमानं वर्ष वयानं महामधिरविसवं । सप्णाजिनोजरासङ्गं नागयज्ञोपवीतिनं । बाइभिः वायने. पोनेनानाप्रहरणोधतः । बदामादमहामपं ज्वालामालाकुलानलं । दंदाकरासवदनं व्यादिताम्य भयानकं । नयनानां बहस्त विचिवैरभिभूषित। नेपनम्न वपुः मय प्रार्नु वेम रव चा सर्वथा तु तदाल प्य स्फुटयुरपि पर्वताः।। नमानापिकाभ्याच अवशान्याय मनः । तेभ्ययाविसहरोभ्यः प्रादुरामन् महाधिपः । नया नामरोपिभ्यः मय प्रक्रगदाधराः । मादुरासन् पोकेशा: मनमोऽथ सहसमः ।।

·पथ्याय ६101] ॥ सौप्तिकपर्व ॥ ३१५ r - + तदत्यद्भुतमालोक्य भूतं लोकभया। द्रौणिरव्यथितो दिव्यैरस्ववरवाकिरत्। ट्राणिमुकाञ्छरांस्तांस्तु तद्भूतं महदयसत्। उदधेरिव वाऱ्याधान् पावको वडवामुखः। अग्रसत्तास्तथा भूतं द्रौपिना प्रहिताञ्छरान् । अश्वत्थामा तु सम्प्रेक्ष्य शरीघांसानिरर्थकान्। रथशक्ति मुमोचामा दीप्ताममिशिखामिव । मा नमाहत्य दीप्ताया रयशकिरदीयंत। थुगान्ते सूर्यमाहत्य महोवेव दिवश्युता । श्रय मित्सरं दिव्यं खड्गमाकाशवर्चसें । कोशात् समुदवहाण विलादीप्तमिवोरगं । ततः खड्गबरं धीमान् भूताय पाहिणात्तदा । स नदासाद्य भूतं वै विलं नकुलवद्यया । ततः स कुपितो ट्राणिरिन्द्रकेदनिभा गदा। ज्वलनी प्रापिणेत्तस्मै भूतं तामपि चाग्रसत् । ततः सायुधाभावेवीचमाणस्ततस्तत.। अपश्यत् कृतमाकाभमनाका जनाईनैः । तदहुनतमं दृष्ट्वा द्रोणपुचो निरायुधः । अनवोदनिसन्तप्त. कृपवाक्यमनुस्मरन् । ब्रुवतामप्रिय पयं सुहृदा न पटणाति यः। सभोचायापदं प्राप्य ययाऽहमतिवय तौ। भास्त्रदृष्टानविद्वान् यः समतोत्य जिघांसति । म पयः प्रच्युतो धर्मात् कुपये प्रतिहन्यते। गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु मख्युम्भातर्गुरोस्तथा। हीनप्राणजडान्धेषु सुप्तभोतोत्थितेषु च । मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राणि च पातयेत्। इत्येव गुरुभिः पूर्वमुपादिष्टं नृणां सदा । सोऽहमुलंम्य पन्यानं मास्त्रदृष्टं मनातनं । अमार्गवमारभ्य घोरामापदमागतः। ताचापदं घोरतरांप्रवदन्ति मनोपिणः । यदुद्यम्य महत छत्यं भयादपि निवर्त्तते। अशक्तश्चैव तत् कर्नु कर्म शक्तिवलादिह। न हिदैवागरीयो वै मानुषं कर्म कथ्यते । मानुष्यं कुर्वतः कर्भ यदि दैवान सिध्यति। सपथः प्रच्युतो धन्यादिपदं प्रतिपद्यते । प्रतिज्ञानं दाविज्ञानं प्रवदन्ति मनीषिणः । यदारभ्य क्रिया काश्विद्भयादिह निवर्तते । तदिद दुप्रणोतेन भय मा समुपस्थितं । नहि द्रोणसुतः सख्ये नियत कयञ्चन। ददश्च सुमहद्भूतं देवदण्डभित्रोद्यतं । न चैतदभिजानामि चिन्तयन्नपि सर्चया। ध्रुवं येयमधर्मे मे प्रवृत्ता कलुषा मतिः। तस्था. फलमिदं घोरं प्रतिघाताय कल्यते । तदिदं दैवविहितं मम संख्य निवर्त्तनं । नान्यत्र देवादुधन्तुमिह शक्य कयञ्चन । मोऽहमद्य महादेवं प्रपद्ये भरषं विभु। देवदण्डमिमं घोरंस हि मे नायियति। कपर्दिनं देवदेवमुमापतिमनामयं । कपालमालिनं रुद्रं भगनेवहरं हर। स हि देवोऽत्यगाद्देवांतपमा विक्रमेण च । तस्माचरणमभ्येमि गिरि शलपाखिन । इति श्रीमहाभारते माप्तिकपर्वणि द्रोषिचिन्तायो पाध्याय. ॥ ६ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ एवं मधिन्तयिला तु द्रोणपुचो विशाम्पते । अवतीर्थ रथोपस्थाद्देवेचं प्रणतः स्थितः । ॥द्राणिरुवाच ॥ उयं खाएं शिवं रुई शबमोमानमीश्वरं। गिरिमं वरदं देवं भवभावनमीश्वरं। मितिकडम एवं दक्षकतुहरं हरं। वियरूपं विरूपाचे बहरूपमुमापति। - २५ . है।

·३१६ ॥श्रीमपाभारत ॥ [पमान - ( सामानयासिन इन महागणपतिं विभुपद्वाजधारि रुद्रटिस प्राप्रपारिण। मनमा सविद्धन दुष्करणारय घेतमा। मोऽधमात्मोपधारेण याये त्रिपुरमानिन । स्तन सत्य सूयमागममोघं शनिवामम । पिनाहित मोस्वकष्टामधं दुर्भिधार । प्र] प्रहार ग्रामाचारिणमेव पतन्तं तपोनिष्ठमन सपताति। यरूपं गणाध्य व्यवं पारिपदमिय। धनाध्य विनिमुसंगारोपदयवसभ। कुमारपितरं पिण गोपात्तमराहनं । ननुवासपमन्युप्रमुमाभूषणतत्परं । परंपरेभ्यः परमं पर यमाय विद्यते बचात्तमभतारं दिगन्न देशरपियं । हिरण्यकवचं देवं चन्द्रमौलिविभूषणं । मपये मरणं देवं परमेण समाधिना। माझेदापदं धोरां तराम्यद्य सुदुष्करां । मातीपहारेण यस्य सचिना एपि। इति तस्य व्यवमित ज्ञावा योगारमुकम्मणः । पुरक्षात्काधनो वेदी प्रादुरामोन्महात्मनः । नस्या धेचा तदा रायिवभानुरजायत। सदिश विदिशः बघ ज्वालाभिरिव पूरयन् । दीप्तास्थनयनाथाच नेकपादमिरोभुमाः । बचिनामादधरा. समुदतकरास्तया] दिपशैलमतीकामा. प्रादुरामन् महागणाः । अवराहोदरूपाय हयगोमायुगोमुखाः । क्षमाजीरवदना व्याघ्रदीपिमुखास्तथा। काकवनाः सवमुखा. एकवचास्तथैव च। महाजगरवनाथ इंसवज्ञाः धितप्रभा.। दाह्यघाटमुखाशापि चासववाय भारत। कूर्मनकमुखाचैव पिगमारमुखास्तथा। पारावतमुखाचैव महुवास्तथैव च । परिवत्रा: क्रौञ्चमुखाः कपोतेभमुखास्तथा । महामकरवलाय तिमिवश्यास्तथैव च। पाणिकर्णः पसातास्तथैव च महादा निभासाः काकवनाय श्येनुवाच भारत! नयैवाभिरमो राजवृक्षवल्याय भारत ! प्रदीप्तनेवजिज्ञाय ज्वालाकीस्तथैव च । ज्वालाकभाय राजेन्द्र ज्वलद्रोमचतुर्भुजाः । मेषवतास्तथैवान्ये नया छागमुखा नृप। भद्धाभा. महवलाय भङ्खकर्णस्तथैव च । मङ्खमालाः परिकराः शङ्खध्वनिसमखनाः । जटाधराः पञ्चभिखास्तथा मुण्डा. मोदरा. चतुईनाथर्जिकाः गडकर्णा. किरीटिन. । माचीधराश्य राजेन्द्र तथा कुञ्चितमूर्द्धजा. । उणीषिणे मुकुटिनचारवना. खलताः । पोयलापोउधरास्तथा मुकुटधारिणः । माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशोऽथ सहस्रमः । भननोवज्रहस्ताय तथा मुपलपाणय.। मुण्डीपाशइस्ताश्च दण्डहस्ताश्च भारत। पृष्ठेषु बद्धेषुधययित्रवाणेत्कटास्तथा। मध्वजा. सपताकाच भघण्टाः सपरश्वधाः । महापामाद्यतकरास्तथा लगुडपाणयः। स्थूणाहस्ता. खजस्ता मोच्छितकिरीटिन' । महासनिदधराचित्राभरणधारिण । रजोध्वजाः पङ्गदिग्धाः सर्व शक्लाम्बरसजः । नोलाना. भिलाशाय मुण्डवक्तास्तथैव च । भेरीशङ्खम्टदगाच मरानकगोमुखान् । अवादयन् पारिषदा. प्रघटा. कनकप्रभा.। गायमानास्तथैवान्ये नृत्यमानास्तथाऽपरे । ३ - १८५ ·३२८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [अध्याय / कुवता तात सन्मानं लाच जिज्ञासता मया। पाञ्चाला सहमा गुप्ता मायाय वडा कृता । । छतस्तस्यैव सम्मान पाञ्चालावज्ञता मया। अभिभूतास्तु कालेन नेपामद्यास्ति जीवित। एवमुका महात्मान भगवानात्मनस्तन प्राविन ददौ चाम विमल खनमुत्तम । प्रथाविष्टो भगवता भूयो जञ्चाल तेजसा । वेगवायाभवद्युद्धे देवसरेन तेजमा। न्नदृश्यानि भूतानि रामि च समाद्रवन् । अभित शत्रुशिविर याना साक्षादिवेश्वर। इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि द्राणिभिवाचने सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ तत प्रयाले थिविर द्रोणपुत्ने महारथे । कचित् रूपश्च भोजय भयात्तौ न व्यवर्त्तता। कचिन्न वारिती छुट्टैरविभि!पलविती । असह्यामिति मन्वानो न निवृत्ती महारधा। कचिदुन्मथ्य शिविर हत्वा मोमकपाण्डवान्। दुर्योधनस्य पदवी गती परमिका रणे। पाञ्चालनिहता वोरौ कचित्तु खपता विती । कचित्तान्या कृत कर्म तन्ममाचक्ष्व सञ्जय । ॥ सञ्जय उवाच ।। तस्मिन् प्रयाते भिविर द्रोणपुत्ते महात्मनि। कृपश्च कृतवर्मा च शिविरदायेतिष्ठता। अश्वत्थामा तु ती दृष्ट्वा यत्नवन्ती महारथी । प्रहर शनकैराजन्निदं वचनमब्रवीत् । यत्ता भवन्ता पर्याप्ती सर्वक्षनस्य नाथन। किं पुनय्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषतः । वह प्रवेत्ये शिविर चरिष्यामि च कालवत् । यथा न कश्चिदपि वा जीवनगुच्येत मानव । नया भवझ्या कार्य स्थात् इति मे निश्चिता मति । इत्युक्त्वा प्राविशीणि पार्थाना शिविरं महत । बदारणाभ्यवस्कन्ध विहाय भयमात्मन । स प्रविश्य महावाहुद्देशज्ञश्च तस्य ।। धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत् । ते तु कला महत कर्म धान्नाथ बलवद्रणे। प्रसुप्ताव विद्धस्ता समेत्य परिधाविता । अथ प्रविश्य तद्देश्म धृष्टद्युतस्य भारत । पावाल्य भयने पिरपश्यत् सप्तमन्तिकात् । क्षौमावदाते महति स्पर्धास्तरणमहते। मात्यप्रवरसयुके धूपैयूर्णेय वासिते । त शयान महात्मान वियधमकुतोभयं । प्रायोधयत पादेन प्रयनख महीपते । सबुध चरणस्पीदुत्थाय रणदुर्मद । अभ्यशानदमेयात्मा द्राणपुत्त महारथ । तमुत्पतन्न भयनादश्वत्थामा महावल । फेगेय्यासभ्य पाणिभ्या निम्पिपेप महीतले। सवलं तेन निम्पिट' साध्वसेन च भारत। निद्रया व पाचाल्यो नायकथित तदा। तमामन्य पदा राजन् कर चोरसि चोभयो । नदन विस्फुरन्तथ पामारममारयत् । तुदन्षय म द्राणि नातिव्यकमुदाहरन्। प्राचार्यपुन मलेष अघि मा मा चिर कृथा । वहते सुकृताप्लोकान् गच्छेयं विपदा बर। एवमुबा तु वदन विरराम परन्तप । सुन पाशालराजस्य भाक्रान्तो बलिना भृन । नसायकान्नु ना बाध पयुत्य द्रागिरप्रीत्श्राचार्यपातिना लोकान सन्ति कुलपासन। नरमायलेष निधन न समामि दुग्ने रख चुवापन्न वीर मिही मत्तमिव दिप । मर्मसभ्यरथान्कु पादाष्ठोस मुदावण । तय वीरस्य अन्दन मार्यमाणस्य वेग्मनि। १५ ·अध्याय 1] । सौप्तिकपर्व ॥ -- " २५ -- - . . * अनुधन्त महाराज स्त्रिया ये चास्य रविण: । ने दृष्ट्वा धर्षयन्तन्तमतिमानुषविक्रम। भूतमेवाध्यवस्यन्ता न स्म प्रव्याहरन् भयात् । तन्तु नेनाभ्युपायेन गमयित्ता यमक्षयं । अध्यतिष्ठत तेजसी रथं प्राप्य सुदर्शनं । म तस्य भवनाद्राजनिष्क्रम्य नादयन् दिशः । रथेन शिविरं प्रायाजिघांसुदिपता क्ली। अपक्रान्ते ततस्तस्मिन् द्रोणपुने महारथे। सहितरनिभिः सः प्रणेदुषितस्तदा । राजानं निहतं दृष्ट्वा भृमं भोकपरायणाः । व्याक्रोयन चचियाः मर्च धृष्टद्युम्नस्य भारत। नासानु तेम शब्देन समीपेचनियषभाः। विश्च समनच्यन्त किमेतदिति चाब्रुवन् । स्त्रियस्तु राजन् वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य ताः। अनुवन् दीनकण्ठेन चिप्रमाद्रवतेति वै। राक्षसो वा मनुष्यो वा नैन जानीमहे वयं । हला पाञ्चालराजानं रथमारुह्य तिष्ठति । ततः योधमुख्याश महमा पर्यवारयन् । स तानापततः मान् रुद्रास्त्रेण व्यपाथयत्। धृष्टद्युम्नञ्च हत्वा मताश्चैवास्य पदानुगान् । अपश्यच्छयने सप्तमुत्तमजिसमन्तिके। तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चौरसि तेजमा । तयैव मारयामास विनन्तमरिन्दमं । युधामन्युश्च सम्प्राप्तो मत्वा तं रक्षमा हतं । गदामुद्यम्य वेगेन हदि द्राणिमताडयत् । नमभिद्रुत्य जयाह क्षितौ चैनमपातयत्। विष्फुरन्तञ्च परवत्तथैवेनममारयत् । तया स वीरो हत्वा तं ततोऽन्यान् समुपाद्रवत् । संसप्तानेव राजेन्द्र तत्र तब महारयान् । स्फुरतो वेपमानांच ममितेव पाइन्मखे। नतो निस्विंभमादाय जघानान्यान् पृथक् पृथक् । भागयो विचरन मागानभियुद्धविशारदः । नथैव गुल्मे संप्रेक्ष्य भयानान्मध्यगाल्मिकान् । बान्तान् न्यस्तायुधान् मान धणेनैव व्यपोथयत्। योधानवान् दिपाचैव प्राच्छिनत्म वरासिना । रुधिरोशितसाङ्गः कालस्य इवान्तकः । विष्फुरद्भिय द्रोणिनिलिंगस्यात्नमेन च । पावेपणेन चैवासस्विधा रतोचिताऽभवत्। तस्य नाहितरकस्य दीप्तखड्गस्य युध्यतः । अमानुष वाकारो बभी परमभीषणः ।। ये लगायत कारव्य नेऽपि भब्देन मोहिताः । निरीक्षमाणा अन्यान्य दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रविष्ययुः । • तद्रूपं तस्य ते दृष्ट्वा पत्रियाः शत्रुकर्षिणः । रातसं मन्यमानास्त नयनानि न्यमीलयन्। सघाररूपेर व्यरत् कालवच्छिविरे ततः । अपायट्रीपदोयुतान् अभिटग्य घोमकान् । तेन भन्देन विवस्ता धनुईता महारथाः। घरद्युम्नं हतं श्रुला द्रौपदेया विशाम्पते । अवाकिरन् भरमातभारदाजमभीतवत् । ततस्तेन निनादेन सम्प्रबुद्धाः प्रभद्रकाः । मिस्लीमुखेः मिखण्डो घ द्रोणपुत्रं समाश्यन् । भारदाजः स तान् दृष्ट्वा भरवाणि वर्षतः। • ननाद बलवान्नादं गिधांमुस्तान्महारथः । ततः परमसंक्रुद्धः पितुर्वधमनुसरन्। अवरुध रथोपस्यात्वरमाणोऽभिदुवे। महसचन्द्रविमलं सहोला चर्च संयुगे। खड्वच विमतं दिव्य जानरूपपरिस्कृतं । त्रपदेयाननिय सोन व्यधमालो। ततः स नरमाईवं प्रतिविन्ध महा। कुरिदे ऽपधीद्रामन् महतो न्यपतहषि। . , A ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [अध्याय - है । ३. प -- प्राभेन विद्धा द्रौषिन्तु सुनसोमः प्रतापवान् । पुनथामि ममुद्यम्य द्रोणपुत्त्रमुपाद्रवत् । सुतसोमस्य मामि तं वाउं छित्वा नरर्षभः । पुनरण्याइनत् पार्थे म भिन्नघदयोऽपतत्। नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रण, वीर्यवान्। दोधामुक्षिय वेगेन वनमताडयत्। श्रताउयच्छतानोकं मुक्तपकं दिजस्तु म. । म विश्वला यया भूमि ततोऽस्थापाहरकिरः। श्रुतका तु परिघं यहोवा ममताडयत् । अभिद्रुत्य यया द्राणि भव्य सफलक ममं ! स तु तं श्रुतकमाणमास्ये जघ्ने वरामिना । सहता न्यपतमा विमूढो विछताननः । नेने शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्तिर्महारथः। अश्वत्थामानमासाद्य शरवरवाकिरत् । तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा प्रतिवार्थ मः। मकुण्डलं शिरः कायावाजमानमपाहरत्। ततो भीभनिहन्तारं मह सचः मभद्रकै. 1 अहनत् सर्वतो वीर नानाप्रहरणैचली। शिलीमुखेन चान्येन ध्रुवोर्मध्ये समार्पयत्। स तु क्रोधसमाविष्टो द्रौणपुत्रा महाबलः । शिखण्डिनं ममासाद्य विधा चिच्छेद मोऽसिना। शिखण्डिन नतो हत्वा क्रोधावियः परन्तपः । प्रभद्रकगणान् मानभिदुद्राव वेगवान्। यच भिटं विराटस्य वलन्तु भृगमाद्रवत् । द्रुपदस्य च पुत्राणां पौवाणां सुहृदामपि । चकार कदनं घोरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा महाबलः । अन्यानन्याश्च पुरुषानभिसत्याभिसत्य च । न्यवन्तदसिना पिरमिमार्गविशारदः। काली रक्तास्यनयना रतमाल्यानुलेपनां । रक्ताम्बरधरामेका पाहता कुटुम्बिनी। ददृशः कालरात्रि ते गायमानामवस्थिता । नराश्वकुञ्जरान् पार्श्वनाधारप्रतस्थुषी | nirani वहन्ती विविधान् प्रेतान् पाशवद्धान् विमूर्द्धजान् । तथैव च सदा राजव्यस्तशस्त्रान् महारथान्। खप्ने सुतान्नयन्ती ताराविम्वन्यासु मारिष। ददृशर्योधमुख्यास्ते अन्त द्राणिञ्च सर्वदा । यत. प्रभृति संग्रामः कुरुपाण्डवमेनयोः । नतः प्रति तो कन्यामपश्यतैणिमेव च । नास्तु दैवहतान् पूर्व पश्चाद्ब्रापिळपातयत् । त्रासयन मुर्श्वभूतानि विनदन् भैरवाचणे । तदनुसत्य ने वीरा दर्शनं पूर्वकालिकं। इद नदिति मत्यन्त देवेनोपनिषोडिता.! नतस्तेन निनादेन प्रत्ययुध्यन्त धन्विना। शिविर पाएडवेयानां शतशोऽथ महसूश.। मोऽछिनत् कस्यचित् पादी जघनश्चैव कस्यचित् । कोचिदिभेद पार्येषु कालस्ट इवान्तक । अत्युयप्रतिपिरीय नदगिय मशोत्कटः । गजाश्यायितश्चान्यैर्मही कोणऽभवत् प्रभो। फ्रोशनी किमिदं कोऽय क भब्दः कि नु किं कृतं वं तेषां तथा द्रोणिरन्तक. समपद्यत । अपेतमस्तमन्नाहान् मन्त्रद्धान् पाण्डुस्चयान् । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय द्रौणि, प्रहरता बरः ।। नतस्तवस्त्र विद्या उत्पतन्ती भयातुराः । निद्राधा नष्टमंज्ञाय तत्र तयुनिलिलियरे। जरुस्तम्भय होताय कमलाभिहताजम. । विनदन्तो ममं बस्ता ममासीदन् परस्परं । नता रय पुनद्रणिगम्मिता भीमनि खनी धनुष्पाणि मरैन्यान् प्रेषयदै यमवयं । पुनरुत्पनतयापि दूरादपि नगेजमान् । सान सम्पततश्चान्यान् कालराव्य न्यवेदयत्। "0 ·बध्याय ] ॥ सौप्तिकपर्व । ह ५. १ तयैव स्यन्दनायेण प्रमथन् स विधावति । भरवर्षय विविधैरवर्षच्छावांस्ततः । पुनश्च सविचित्रेण भतचन्द्रेण चर्मणा । तेन चाकाशवणेन तयाऽचरत मोऽमिना । तया स गिविरं तेषां द्रौणिराहवदुर्मदः । व्यतोभयत राजेन्द्र महादमिव दिपः।- उत्पेतुस्तेन शब्देन योधा राजन् विचेतसः । निद्रानाच भयात्ताश्च व्यधावन्तस्ततस्ततः।' विखरं चुकुपश्चान्ये कहबद्धं नयाऽवदन् । न च स्म प्रत्यपद्यन्त शस्त्राणि वमनानि च । विमुक्तकेभावाप्यन्ये नाभ्यजानन् परस्परं । उत्पतन्नोऽपतन् श्रान्ताः केचित्तवाभमस्तदा।। पुरीषमरजन् केचित् केचिन्मूवं विसुसुवुः । वन्धनानि च राजेन्द्र मच्छिद्य तुरगा दिपाः । समं पर्यपतंथान्ये कुर्वन्तो महदाकुलं । तत्र केचित्ररा भीता व्यलोयन्त महीतले। तथैव तानिपतितानपिषन् गजवाजिनः । तस्मिंस्तथा वर्तमाने रचामिपुरुषर्षभ। इष्टानि व्यनदन्त्रुच्चैर्मुदा भरतसत्तम । म भब्दः पूरितो राजन् भूतमर्मुदायुतः । अपूरयन्दिशः मचा दिवञ्चातिमहान् खनः । नेपामाखरं श्रुला विवस्ता गजवाजिनः । मुनाः पर्यपतवाजन् मृदन्तः शिविरे अनं । तैस्तत्र परिधावद्भिरणेदीरितं रजः । अकरोच्छिविरे तेषां रजन्या दिगुणं तमः । तस्मिंस्तममि मंजाते प्रमुढा मळतो जनाः । नाजानन् पितरः पुत्वान् धावन धातर एव च। गजो गजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया इयान् । श्रताडयतयाभञ्जस्तयाटूश्च भारत । ते भनाः प्रपतन्ति स्म निघ्नन्तय परस्परं। न्यपातयंस्तया चान्यान् पातयित्वा तदाऽपिपन् । विचेतसः मनिद्राय नममा चारता नराः। जन्नुः खानेव तबाथ कालेनैव प्रचोदिताः । त्यका दाराणि च दास्यास्तया गुल्मानि गौलिमकाः। प्राद्रवन्त यथाशक्ति कान्दिशीका विचेतमः । विप्रनहाय तेऽन्यान्य नाजानन्न तथा विभा। कोमन्तस्तातपुत्रेति दैवोपहतचेतस. ( पलायता दिपस्तेषां खानप्युत्सृज्य बान्धवान् । गोवनामभिरन्योन्यमाक्रन्दन्त ततो जनाः। हाहाकारञ्च कुणाः पृथिव्यां शेरते परे। तान् बुद्धारणमध्येऽसी द्रोणपुत्तो न्यवारयत् । तवापर वध्यमाना मुजर्नु जरचेतसः । शिविरान्निप्पतन्ति स्म-शचियाभयपीडिताः। ताम्नु निपातितास्त्रतान् भिविरात् जोवितषिणः। फतवमा शपञ्चव दारदेशे निजातुः । विसन्तयन्त्रकवचामुलकमान् छनाबलोन् । वैपमानान् चिनी भीतान्नैव कांचिदमुचना। नामुच्यत तयोः कथिवित्रान्तः मिविरादहिः। कृपयेव महाराज हार्दिक्ययेव दुर्मति । भूयश्चैव चिकीर्यना द्रोणपुत्स्य तो प्रियं । त्रिषु देशेषुददतः शिविरस्य हुताशनं । नतः प्रकाश शिविर सडेन पिटनन्दनः । अश्वत्थामा महाराजबचरत् चतहस्तवत् । कांविदापतती वीरानपरायेव धावतः। ययोजयत सलेन प्रासेजियरीत्तमः काथियोधान् म सडेन मध्य मञ्जिय वीर्यवान् । अपातयट्रोणपुनः भरपतिलकाण्डवत् । विनदद्भिशायरीनरायदिपदोत्तमः । पतिनरभवत् कीर्ण मेदिनी भरतर्षभ । मानुपाणा महसेपु हतेषु पतितेषु च । १. . 1 ३ ·३२२ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [बध्याय स . VN t - प - उदतिष्ठम् कबन्धानि बन्युत्याय चापतन् । मायुधान् सानदान वाइन् विचकत शिरसि च। हस्तिहस्तापमानूरून हस्तान् पादाच भारत । पृच्छिन्नान् पार्थच्छिवान् भिरन्छिन्नस्तिया परान् । स महात्माऽकरो;ौणिः काश्चिचापि पराङ्मुखान् । मयदेशे नरानन्याश्चिच्छेदान्याश कर्णतः।। अंसदेचे निहत्यान्यान् कार्य प्रावेशयछिरः। एवं विचरतस्तस्य निघ्नतः सुबहनरान्। तमसा रजनी घोरा वभौ दारुणदर्भना। किञ्चित्प्राणश्च पुरुथैहतैश्चान्यैः सहस्रशः 1. , वड़ना च गजाश्वेन भूरभूभीमदर्शना। यक्षरक्षःसमाकीर्णे रयाश्चदिपदारणे। क्रुद्धेन द्रोणपुत्त्रेण मञ्छिनाः प्रापतन् भुवि। धानन्ये पिहनन्ये पुत्लानन्ये विचारहः । केचिदूचुन नत् क्रुद्धैत्तिराष्ट्र. कृतंरणे । यत् शतं नः प्रसुप्ताना राभिः क्रूरकर्मभिः । अमानिध्याद्धि पार्थानामिदं नः कदनं कृतं । न चासरन गन्धर्वन यतैर्न च राचमैः । भक्या विजेतुं कौन्तेयो गोप्ता यस्य जनार्दनः । ब्राह्मण्यः सत्यवान्दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः । न म सुप्तं प्रमत्तं वा न्यानवस्व कृताञ्जलिं । धावन्तं मुक्तके वा हन्ति पार्थो धनञ्जयः। तदिदं नः शतं घोरं रोभिः क्रूरकर्मभिः । इति लालप्यमानाः स्म भेरते बहवो जनाः। स्तनताच मनुष्याणं अपरेपाञ्च कूजतां । ततो मुहात् प्रामाभ्याम शब्दम्तुमुलो महान्। शोणितव्यतिमिनाया वसुधायाञ्च भूमिप। तद्रजम्तमुलं घोरं पणेनान्तरधीयत । म चेष्टमानानुदिनानिरुत्साहान् महसमः । न्यपातयवरान् बुद्धः पन् पाइपनिर्यथा। अन्यान्यं सम्परिवज्य शयानान् द्रवतोऽपरान्। संलोनान् युध्यमानांच मवान् द्रौणिरपोथयत्। दममानातान वध्यमानाय नेन ते। परस्परं नदा योधाननयद्यममादनं । तस्या रजन्यावर्द्धन पाण्डवाना महदनं । गमयामाम राजेन्द्र द्राणियमनिवेशनं । निगराण मवानां रात्रि मा हर्षवर्द्धिनी। ग्रामोन्नरगजाशना रौद्री क्षयकरी भृमं । नवादग्यन्त रामि पिशाचाय पृयम्विधाः । मादन्ना नरमामानि पिवनः शोणितानि च। करालाः पिलायव बैलदनता रणवलाः । जटिला दोनहाय पम्पादा महादराः। पयादलयो वा विस्पा भैरवम्वनाः । पम्दानालायमकाय नीलकण्ठा विभीषणः। मधदारा: मकराः मुर्दा: सुदर्पणाः । विविधानि च रूपाणि नराग्यन्त रमा । पोला । योषित इटाः प्रानत्यन गयनोऽपरे। इदं परमिदं भध्यमिदं स्वादिति चामुवन् । मदाममाणिरताना वयानाय भृशामिताः । परमामानि यादमः मगादा मामजोगिनः । पादेपर पोला पदधारन विधिकाः । नानापामाया रोद्रा. कन्यादाः पिभिनाना। रायुधानि च पायम् अपुताय रानिए।रतमा पाररूपाणी महता फरफर्मा! मुरिमाना रिमाना मिति मे । यमेनानि यायायन भूतानि नापिप! दृपयाने मिशिगत्मनिगमिष मा1 नभोपिनादपिहण द्रषिरामोदमियः। पादिमा परि रामनवमी । दुर्गमा पदयों मना पिरराम मनाये। - . -- ·४२. M T प्पध्याय II - ॥ सौप्तिकपर्व २२२ युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कलेव,पावकः । यथाप्रतिज्ञं तत्कर्म कृला द्रौणयणि: प्रभा। दुर्गमा पदवों गच्छन् पितुरामीहतञ्चरः । ययैव संसप्तजने मिविरे प्राविभनिशि। तथैव हत्वा निःशब्दे निश्शक्राम नरर्षभः । निक्रम्य शिविरात्तस्मात्ताभ्यां मनन्य वीर्यवान्। भारख्या कर्म तत् सन्चे इष्टः संहर्षयन् विभो । तावयारवतन्तस्मै मियं प्रियकरी तदा। पाञ्चालान सत्रयांश्चैव विनिकृत्तान् महसशः। प्रीत्या चारुदकोशस्तथैवास्फोटयंस्तलान् । एवंविधा हिसा रात्रिः सोमकानां जनक्षये। प्रसताना प्रमत्तानामासीत् सभृयदारुणा। असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रमः । तादृशा निहता यत्र कृत्वाऽस्माकं जनक्षयं । ॥ धृतराष्ट्र उवाच॥ प्रागेव सुमहत् कर्म द्रौणिरेतन्महारयः । नाकरोदोद्दथं कमान्मत्पुत्रविजये धृतः । भय कस्माद्धतेद्रे कर्मेदं छतवानसौ । द्रोणयुत्तो महात्मा स तन्मे मंमितुमईसि । ॥ सञ्जय उवाच ॥ तेषां नूनं भयानामौ कृतवान् कुरुनन्दन । असानिध्याद्धि पार्थाना केशवस्य च धीमतः । मात्यकेशापि कर्मेदं द्रोणपुत्त्रेण साधित । को दि तपा मम तान् हन्यादपि मरुत्पतिः । रतदीदृशकं वृत्तं राजन् सप्तजने विभो । नतो जनतयं छत्वा पाण्डयानां महात्यय । दिल्या दिध्यैव चान्योन्य समेत्याधुर्महारथाः । पर्यखजत्ततो द्रौणिस्ताभ्यो सम्प्रतिनन्दितः । इदं दर्यात्तु सुमहदाददे वाक्यमुत्तमं । पाञ्चाला निहताः सर्व द्रौपदेयाय सर्वशः । मोमका मत्स्यशेषाच सर्व विनिहता मया। इदानी कृतकृत्याः स्म याम तव मा चिरं। यदि जीवति नो राजा तमामहे वयं। इति श्रीमहाभारते सैप्तिकपर्वणि रात्रियुद्धे पाञ्चालादिवघे अटमोऽध्यायः॥ ८ ॥ ॥ मनय उवाच ॥ ते हवा मर्चपाञ्चालान् द्रौपदेयाश्च मयः । प्रागच्छन् महितास्तत्र यत्र दुर्योधनी हतः। गत्वा चैनमपश्यन्त किञ्चित्प्राणं जनाधिपं । ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवत्रुस्तवात्मजं । तं भनमक्य राजेन्द्र कच्छपाएमचेतसं । वमन्तं रुधिरं ववादपरयन वमुधातले। हतं समन्तादभिः न्यापारदर्शनैः । भालाकगलेश्चैव भवयिष्यद्भिरन्तिकात्। निवारयन्तं कृच्छ्रात्तान् श्वापदांच चिखादिधुन् । विचेष्टमानं माञ्च मुभ्यं गाढवेदनं । तं भयानं तया दृष्ट्वा भूमौ सुरुधिरोवित। इनमिष्टानयो वीराः शोकार्ताः पर्यवारयन् । अश्वत्यामा सपशेष सतवी च सात्त्वतः । तस्विभिः शोणितादिग्दैनिश्वमद्भिर्महारथैः । हम तो राजा वेदी विभिरिवामिभिः । तेतं भयानं संप्रेक्ष्य राजानमतयोचित। अविमोन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्वयः। ततस्तु रुधिरं हस्तर्मुसानिध्य तस्य हि । रणे राज्ञः शयानस्य छपणं पर्य्यदेवयन्। । छप उवाच ॥ न दैवस्यातिभारोऽस्ति यदयं रुधिरोहितः । रकाभरमुभती घेते दुर्योधनो इतः। पन्य चामीकराभस्य चामोकरविभूषिता । गदां गदात्रियस्येमा समोपे पतितां भुवि। इयमेनं गदा शरं न जहाति रणे रणे। खायापि ब्रजन्तं हि न जहाति यमखिन । , VE । । .

·॥श्रीमहाभारत [यध्याय 1 । . घर * 7 .. (क ܟ . पश्येमा मह वीरेण जाम्बूनदविभूषिता । शयानं गयो हर्ग भार्या प्रोतिमतीमिव ।। योऽयं मूर्द्धाभिषिक्तानी अग्रे जातः परन्तपः । म हतो ग्रसने पाइन् परख कालस्य पर्ययं । येनाजी निहता भूमावशेरन हनदिपः । म भूमा निहता ने कुरुराजः परैरयं । भयानमन्ति राजानो यस्य स्म शतमामः । स वीरमयने शेते फव्याद्भिः परिवारितः। उपासत दिजाः पूर्बमर्यहेतोर्यमोश्चरं । उपामते च तं सद्य कव्यादा मांसहतवः । । सञ्जय उवाच ॥ तं शयानं कुरुयेष्ठ तता भरतसत्तम । प्रयत्थामा ममालोक्य करणं पर्यदेवयत्। श्राइस्ता राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुग्भता । धनाध्यतापमं युद्धे भिय्यं भकार्पणस्य च। कथं विवरमद्राचीभीमसेनस्तवानघ । बलिनं कृतिनं नित्यं स च पापात्मवान्नृप। कालो नूनं महाराज लोकेऽस्मिन् बलवत्तर । पश्यामा निहतं त्वाञ्च भीमसेनेन संयुगे। कथं वा सर्वधर्मजं क्रुद्धः पापो कोदरः। निकृत्या इतवान्मन्दा नूनं काला दुरत्ययः । धर्मयुद्धे यधर्मेण समाइयोजमा मधे। गदया भीमसेनेन निर्भने सक्यिनो नव । अधर्मेण हतस्याना मृद्यमानं पदा भिरः । य उपेक्षितवान् क्रुद्धं धिकृष्णं धिम्युधिष्ठिरं। युद्धेश्वपवदिय्यन्ति योधा नूनं टकादरं । यावत् स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या असि पातितः।। मनु रामाऽब्रवीद्राजन् ला सदा यदुनन्दनः । दुव्याधनममा नाखि गदया इति वीर्यवान् । साधते ला हि वार्णयो राजन् संसत्सु भारत। स शिव्या मम कारव्या गदायुद्ध इति प्रभो। यो गतिं वत्रियस्थाजः प्रशस्ता परमर्षयः। हतस्याभिमुखस्याजी प्राप्तस्त्वनसि तो गति। दुर्योधन न शेचामि त्वामहं पुरुषर्षभ । हतपुचौ तु शोचामि गान्धारी पितरञ्च ते। भिका विचरिष्येते शोचनौ पृथिवीमिमी। धिगस्तु कृष्ण वार्णयमर्जुनञ्चापि दुर्मति। धर्मधमानिना या वा वध्यमानमुपेक्षतां । पाण्डवाद्यापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिप। . कथं दुर्योधनाऽस्माभिहत इत्यनपत्रमाः । धन्यस्वमसि गान्धारे यस्खमायोधने हतः । प्राययोऽभिमुखः प्रचून् धर्मेण पुरुषर्षभ । इतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञानिबान्धवा। प्रज्ञाचवुय दुर्द्धर्षः कां गति प्रतिपत्स्यते । धिगस्तु कृतवाणं माकपच महारय । ये वयं न गताः स्वर्ग ला पुरस्कृत्य पार्थिव । दातारं सर्वकामाना रचितारं प्रजाहित। यदयं नानुग छामस्वां धिगम्मानराधमान् । कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्च मे। सत्याना नरव्याध रत्नवन्ति दहाणि च । तव प्रसादादस्माभिः ममित्रैः सह वान्धवै.।। अवाप्ताः क्रतवो मुख्या यहवा भूरिदक्षिणाः । कुतचापोदृशं पापा: प्रवर्त्तिव्यामहे वयं ।। ।। यादृमेन पुरस्कृत्य वंगतः मर्चपार्थिवान् । वयमेव चयो राजन् गच्छन परमा गति । यदै ली नानुगामस्तेन धच्यामहे वयं । तान वर्गहीना होनार्थाः सारन्तः सुकृतस्य ते । किं नाम नद्भवेत् कर्म येन लान प्रजाम वै । दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिय्याम महीमिमा।' धोनाना नजया राजन् कुत. शान्तिः कुत.मुखं । गलव तु महाराज समेत्य च महारथान्।' F +1 ३ ।

·थध्याय..] ॥ सौप्तिकपर्व N यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठ पूजयेवचनान्मम । प्राचार्य पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुभता । इतं मयाऽद्य भूमेया घशाचं नराधिप । परिवजेया राजानं वानीकं सुमहारथं । सैन्धवं मोमदत्तञ्च भूरिश्रवसमेव च । नया पूर्वगतानन्यान् खर्गे पार्थिवसत्तमान् । अस्मदाक्यात् परिषज्य संमुच्छेस्लमनामयं ।। ॥पञ्जय उवाच ॥ इत्येवमुखा राजानं भरसक्यमचेतनं । अवस्थामा समुदीच्य पुनर्वचनमत्रवीत् । दुर्योधन जीवमि वं वाक्यं त्रसुखं ग्टणु । मनपाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयं । ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽय सात्यकिः । प्रहच कतवर्या च कपः मारदतस्तथा। द्रौपदेया हताः सर्वे घरद्युम्नस्य चात्मजाः । पाञ्चाला निहताः सर्वे मंस्थोपाय भारत। छते प्रतिक्षतं पश्य इतपुत्रा हि पाण्डवाः । माप्तिके शिविरं तेषां हतं मनरवाइन । मया च पापकमाऽमी घटद्युम्नो महीपते। प्रविश्य गिविरं रात्री परमारेण मारितः । दुर्योधनस्तु ता वाचं निशम्य मनमः प्रिया । प्रतिलभ्य पुनीत इदं वचनमब्रवीत् । न मेऽकरोत्तद्गाङ्गेयो न कण न च ने पिता । यस्तया छपभोजाभ्या महितेनाय मे छतं । स च सेनापति हुदो हतः मार्द्ध भिखण्डिना। तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै। स्वस्ति प्राप्नुत भद्र वः खर्गे नः मनमः पुनः । इत्येवमुक्का वृष्णों स कुरुराजो महामनाः । प्राणानुपाटजदीरः मुहदा दुःखमुत्सृजन् । अपाक्रामदिय पुरा गरीरं वितिमाविशत् । एवं ते निधनं यातः पुत्रो दुर्योधनो नृप । अग्रे यावा रणे शरः पश्यादिनिहतः परः। तथैव ते परिवक्ताः परिवज्य च ते नृपं । पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः खकानारुरुहरथान्। इत्येवं द्रोणपुत्रस्य निशम्य करुणां गिरं । पत्यूपकाले भोकाताः प्रावनगरं प्रति । एवमेष चयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः । घारी विधमनी रोद्रो राजन् दुर्यन्त्रिते तव। तव पुत्रे गते वर्ग मोकार्तस्य ममानघ । ऋषिदत्तं प्रप्पर नदिव्यदर्शित्वमद्य । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इति श्रुत्वा स नृपतिः पुत्रस्य निधनन्तदा । निश्वस्य दीर्घमुष्णच नापिन्नापरोऽभवत् । इति श्रीमहाभारते सैप्तिकपर्वणि दुर्योधनप्राणत्यागे नवमोऽध्यायः ॥ ८॥ १४. । अथ ऐपीकपर्व॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्यां राव्या व्यतीताचा घरगुषस्य सारथिः । भयंम धर्मरामाय गतिक कदनं छतं । ॥ सूत उवाच ॥ द्रौपदेया हना राजन् द्रुपदस्यात्मजः सह । प्रमत्ता निमि विश्वस्ताः सपन्तः सिविरे स्वक। छतवर्मणा नृभंसेन गीतमेन रूपेण च । अश्वत्थाधा प पापेन हतं वः शिविरं निधि। एतै रगजान्यानां प्रासभक्तिपररथैः। महाणि निश्चन्तद्भिनि.पन्ते वनं शतं । विद्यमानस्य महतो वनस्येव परश्वधैः । युवे मुमहान् अब्दो वलय तब भारत। L १ ३७ है ·॥श्रीमहाभारतं॥ [रेषीक प० । अध्याय . . . अहमेकोऽवशिष्टस तस्मात् सैन्यान्महामते। मुक्तः कथञ्चिद्धमात्मन् व्यग्रस्य कृतवर्मणः । तच्छ्रुला वाक्यमभिवं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । पपात मया दुर्द्धर्षः पुत्तोकसमन्वितः । पतन्तं नमतिक्रम्य परिजग्राह,सात्यकिः। भीममेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्ती च पाण्डवा। लधचेतास्तु कौन्तेयः भोकविज्ञलया गिरा। जिला शत्रून् जितः पश्चात् पर्यदेवयदानवत् । दुर्बिदा गतिरर्थानामपि ये दिव्यचदुपः । जीयमाना जयन्यन्ये जयमाना वयं जिताः। हत्ला भ्रातृन वयत्यांश्च पिढन् पैौचान् सुदणान् । बन्धनमात्यान् पोचाय जिला सर्वान् जिता वयं । अनर्थो अर्थसहाशस्तयाऽ नर्थोऽर्थदर्शनः ।जयो यमजयाकारो जयस्तस्मात् पराजयः । यज्जित्वा तयते पश्चादापत्र व दुर्मतिः । कयं मन्येत विजयं ततो जिततरः परः । येषामाय पापं स्थादिजयस्य सुहद्दधैः । निर्जितैरप्रमत्तैर्हि विजिता जितकाशिनः । कर्णिनालोकदंष्ट्रस्य खड्गजिकस्य संयुगे। चापव्यात्तास्यरौद्रस्य ज्यातलखननादिनः। फुद्धस्य नरसिंहस्य मयामेष्वपलायिनः। ये व्यमुञ्चन्त कर्णस्य प्रमादात्त इमे हताः। रथह्रदं शरवर्षामिमन्त रत्नाचितं वाहनवाजियुक्त । शटिमोनध्वजनागनकं भरामनावतमहेषुफेणं । संयामचन्द्रोदयवेगवेलं द्रोणार्णवं ज्यातलनेनिघोपं । ये तेरुरच्चावच स्वनामिस्ते राजपुचा निहताः प्रमादात् । नहि प्रमादात् परमस्ति कविधो नराणमिह जोवलोके । प्रमत्तमा हि नरं समन्तात् त्यजन्त्यनाथ समाविभन्ति। ध्वजोत्तमायोतिधूमकेतुं भरापि, कोपमहासमोरं । महाधनुयातलनेमिघोपं तनुवनानाविधशस्वहो । महाचमूकपदवाभिपत्रं महाइवे भीममयामिदाई। ये मेहुरात्तायुधतीक्ष्णवेग ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात्। न हि प्रमत्तेन नरेण शक्यं विद्या तप श्रीविपुलं यशो वा । पश्याप्रमादेन निइत्य शत्रून् सर्वाभ्महेन्द्र सुखमेधमान । रन्द्रोपमान पार्थिवपुत्त्रपौधान पग्याविशेषेण इतान् प्रमादात्। तीर्खा समुद्रं वणिजः समृद्धा ममाः कुनद्यामिव . 7 - . मानाः। अमर्पितये निहताः प्रयाना नि:संशयन त्रिदिवं प्रपत्राः भिाईय पुत्राय हतानिशम्य पाञ्चालराज पितरच वृद्धं । ध्रुवं विभा पनिता पृथिया मा भाय्यते भोकळमायरिः। तच्छोक दुःखमपारयन्तो कयं भविष्यत्युचिता सुखाना । पुषयमादयधमणुना प्रदयमानेर हतामनेन। इत्येवमातः परिदेवयन् म राजा कुरूणा नकुल यभाये। गहानपनामिह मन्दभाग्या समायपचामिति राजपुती ।माद्रीमतस्तत् परिग्टय वाक्यं धर्मेण धर्मप्रतिमय राजा थयो रथनासयमा देव्याः पाचालराजस्य च यच दाराः। प्रस्याप्य माद्रोसराजमोटः भोकाहित मस्ति मुपद्भिः। रोपपगाण: प्रश्या मुतानामायाधनं भूतगणानुको । म तत् प्रविन्याभिवमुग्ररूपं ददः पुषान् मुश्दः माय । भूमो यानाम् अधिरा-गावान् विभिन्नदेवान् मदनोत्तमानान् । ५ तास्तु दृष्टायगमार्तस्पो युधिष्ठिरो धर्मशताबरिए । उः प्रयोग र पोरवाप्या पपात पोचा मगो निमन्त्रः । रति श्रीमहाभारने मानिकरमणि ऐषोकपर्वणि युधिष्ठिरप्य शिविरदर्भने दामोऽध्यायः ॥१०॥ ..

·रेषीक प. अध्याय १.] ॥ सौप्तिकपर्व : - ५८० AR + ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ स दृष्ट्वा निहतान् संख्ये पुत्लान् पैौचान सखीस्तथा । महादु.खपरीतात्मा बभूव जनमेजय । ततस्तस्य महान् शोक प्रादुरामोन्महात्मनः। स्मरत. पुन्नपौचाणां भ्रावण खजनस्य च । नमथुपरिपूर्णवं वेपमानमचेतसं । मुहदी मप्रसविनाः सान्वयाश्चक्रिरे तदा। नतस्तस्मिन् क्षणे कल्यो रथेनादित्यवर्चसा । नकुल. कृष्णया साईमुपायात् परमाया। उवप्लव्यं गता मा तु श्रुला सुमइदप्रियं । तदा विनाशं सर्वेषां पुत्राणां व्यथिताऽभवत् । कम्पमानेव कदली वातेनाभिसमीरिता । कृष्णा राजानमासाद्य भोकाती न्यपतहुवि । बभूव वदनं तस्याः महमा शोककर्षितं । फुलपद्मपलामाच्यास्तमोयस्त इवांशमान्। : ततस्ता पतिता दृष्ट्वा मरम्भी सत्यविक्रमः । वाइभ्या परिजपाइ समुत्पत्य तृकोदरः । मा समाश्वामिता तेन भीनमेनेन भामिनी। रुदतीपाण्डवं छप्णा मह मातरमप्रवीत्। दिल्या रामन्नवाप्येमामखिला भाच्य महो। आत्मजान क्षत्रधर्माण सम्प्रदाय यमाय वे दिया वं कुशली पार्थ मत्तमातजगामिन । अवाप्य रायिवो छत्वा सौभद्र न स्मरिष्यसि । आत्ममान् चचधर्मेण श्रुखा शरानिपातितान् । उपसव्ये मया साई दिल्या खं नमरिय्यसि । प्रसुप्ताना वधं श्रुवा द्राणिना पापकर्मणा । शोकस्तपति मा पार्थ इताभन दवाश्रयं । तस्य पापकतो द्राणेन चेदद्य त्वया रणे। द्वियते मानुबन्धस्य युधि विक्रम्य जोवितं । दूधैव प्राधमाथिव्यै ननियोधत पाण्डवाः । न चेत् फलमवाप्नोति ट्रैणिः पापस्य कर्मणः । एवमुका तत. कृष्णा पाण्डव प्रत्युपाविशत् । युधिष्ठिरं याज्ञसेनी धर्मराज यशखिनी। दृष्टोपविष्टा राजर्षि. पाण्डवो महिषों प्रिया । प्रत्युवाच स धर्मात्मा द्रौपदों चारुदर्शनी । धर्मय धर्मेण धर्मज्ञे प्राप्तास्ते निधनं । युवाले भातरथैव तान्न गोचितुमईसि । म कल्याणि वनं दुग दूरं द्राणिरितो गतः । तस्य त्वं पातनं मंख्ये कयं चास्यमियोभने । ॥ द्रोपद्युवाच ॥ द्रोएपुत्वस्य सहजो मणि. शिरमि मेश्रुतः । निहत्य मोतं पापं परयय मणिमाहतं । राजन् भिरसि ते कृत्वा जोवेयमिति मे मतिः । इत्युका पाण्डवं कृष्णा राजानधारुदर्भना। भीमसेनमयागत्य परमं वाक्यमत्रवीत्। चातुमईसि मां भीम चानधर्ममनुस्मरन् । जहितं पापकर्माणं मम्मरं मघवानिव । न हि ते विक्रमे तुच्य. पुमानस्तीछ कयन। श्रुतं तत् सर्वलोकेषु परमव्यसने यथा। दोपोऽभूस्वं हि पार्याना नगरे वारणावते । हिडिम्मदर्शने चैव तथा त्वमभवो गनिः । तथा विराटनगरे कोचकेन भूमादिता। मामयुद्धतवान् कृच्छ्रात् पासोमो मधवानिव। ययैतान्यस्याः पार्थ महाकाणि वै पुरा। नया द्राणिममित्रनं विनिहत्य सुखी भव । तस्या बनविध दुःसं निशम्य परिदेवितं । न पामर्पत कौन्तेयो भोममेनो महाबल. । मकासनविचित्राइमारोहमहारथ। श्रादाय रुपिरचित्रं ममार्गणगुणं धनु.। नकुसं सारथि छला द्रोणपुनवधे धृतः । विस्थार्थ मशरचापं वर्ष मश्यानोदयत् । ते हयाः पुरुषव्याध चोदिना वानरंहसः। -- - - 4 .

·२२८ ॥ श्रीमहाभारत॥ [ऐपीक प.पध्याय ५९।१२ ( वेगेन लरिता जग्मुर्धरयः भोगामिनः । भिपिरात् खानुहोला म रयम पदमथुतः । द्रोणपुत्त्ररथस्याए यया वेगेन वीर्यवान् । इति श्रीमहाभारते मौप्तिकपर्वणि रेषीकपर्वणि द्रौणिवधार्थभीमगमने एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ तस्मिन् प्रयाने दुई यदूनाम्पमसातः । अत्रवीत पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरं । एष पाण्डव ते भाता पुत्त्रशोकपरायणः । जिघांसद्राणिमाक्रन्दे एक स्वाभिधावति । भीमः प्रियस्त सर्वेभ्यो भाटभ्या भरतर्षभ। तं कृच्छ्रगतमद्य वं कस्मान्नाभ्युपपद्यमे । यत्तदाचष्ट पुचाय द्राणः परपुरञ्जयः । अस्वं ब्रह्मगिरो नाम दहेत पृथिवीमपि। तन्महात्मा महाभागः केतु. सर्वधनुमती । प्रत्यपादयदाचार्यः प्रीयमाणे धनत्यं । नं पुत्तोऽप्यक रवैनमन्वयाचदमर्षणः । ततः प्रोवाच पुत्लाय नातिहष्टमना इव । विदितचापलं घासीदात्मजस्य दुरात्मनः । सर्वधर्मविदाचार्यः सोऽन्वशात् स्वसुतं नतः । परमापगतेनापि न स्म तात वया रणे। ईदमस्त्र प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः । इत्युक्तवान् गुरुः पुत्त्रं द्रोणः पश्चादयोक्तवान् । न वंजातु सता मार्गे स्यातेति पुरुषर्षभ। स तदाज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनमप्रियं। निराशः सर्वकल्याणैः शोकात् पर्युचरन्महीं। ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थ बयि भारत। अवस्टारकामेत्य दृष्णिभिः परमार्चितः। स कदाचित् समुद्रान्ते वमन् द्वारवतीमनु । एक एकं समागत्य मामुवाच हसनिव। - यत्तदुयं तपः कृष्ण चरन् सत्यपराक्रमः। अगस्याद्भारताचार्य. प्रत्यपद्यत मे पिता। अस्वं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितं । तदद्य मयि दासाई यथा पितरि मे तथा । धमत्तस्तदुपादाय दिव्यमस्वंन्यदूत्तम । ममाप्यस्त्र प्रयच्छ व चक्र रिपुहर्ण रणे। स राजन् प्रोयमाणेन मयाऽप्युक्त. कृताञ्जलिः । याचमानः प्रयत्नेन मत्ताऽस्त्र भरतर्षभ। देवदानवगन्ध मनुष्यपतगोरगः । न समा मम वीर्य्यस्य भताशेनापि पिण्डिताः इंदं धनुरिय शक्तिरिदश्चक्रमियं गदा । यद्यदिच्छसि चेदस्व मत्तस्तत्तद्ददामि । यरकोपि मनुद्यतुं प्रयोक्नुमपि वा रणे। तहाण विनास्त्रेण यन्मे दातमभीससि । म सुनाभं सहसारं वज्रनाभमयस्मयं । वत्रे चक्रं महाभागा मत्त. स्पर्धन्मया सह । ग्रहाण चक्रमित्युक्ता मया तु तदनन्तरं । जग्राहोत्पत्य सहसा चक्र सव्येन पाणिना। न चैनमभकत् म्यानात् सञ्चालयितमप्युत । श्रयेनं दक्षिणेनापि ग्रहोतुमुपचक्रमे । मर्वयववलेनापि यभन्नेवमिदं नत । तत. सर्वबलेनापि यदैनं न मधाक है। उद्यन्नु वा चालयितुं वाणि. परमदुर्भनाः । कला याने परिश्रान्त. मन्यवर्त्तत भारत। नित्तमना नस्मादभिप्रायादिचतम अहमामव्य सविनमश्वत्थामानमत्रुवं । य. मदेवमनुय्येयु प्रमाणं परमं गत. गाण्डीवधन्वा शेताश्वः कपिप्रबरकेतनः। प: भाचाहेवदेवे मितिकण्ठमुमापनि। दन्दयुद्धे पराजिष्णुप्तापयामास महरं। . - - . है ·३२९ M (स -- । 7 ऐधीक म. पथ्याय १२।१३।] ॥ सौप्तिकपर्व॥ यस्मात् प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि। नादेयं यस्य मे किञ्चिदपि दाराः मुतास्तया। नापि मुहदा ब्रह्मन् पार्थेनाक्लिएकर्मणा। नोकपूर्वमिदं वाक्यं यत्त्वं मामभिभाषसे । ब्रह्मचर्य महहारं तीली दादशवापिकं । हिमवत्पार्धमास्याय यो मया तपसार्जितः। समानव्रतचारिया रविाण्या योऽन्वजायत । सनत्कुमारस्तेजखी प्रद्युधो नाम में स्तः । तेनाप्येतन्मदिव्यं चक्रमप्रतिम रणे । न मार्थितमभून्यूड यदिदं प्रार्थित लया। रामेणातिवलेनैतन्नोतपूर्व कदाचन । न गदेन न मानेन यदिदं प्रार्थित वया। द्वारकावामिभिशान्यैर्टप्ण्यन्धकमहारथैः । नोक्रपूर्वमिदं जातु यदिदं प्रार्थिनं त्वया। भारताचार्यपुत्रस्व मानितः सर्वयादवैः । चक्रेण रयिमा श्रेठ कं नु तात युयुत्सने । एवमुक्तो मया द्रौणिर्मामिदं प्रत्युवाच ह। प्रयुज्य भवते पूजा यात्स्ये छप्प्ण त्वया सह । प्रार्थितन्ते मया चळ देवदानवपूजितं । अजेयः स्यामिति विभा मत्यमेतद्ववीमि ते । वत्तोऽई दुर्लभ काममनवायैव केशव । प्रतियास्यामि गोविन्द भिवेनाभिवदख मां। रतन सुभीन भीमानाम्हपभेण त्वया भूतं । चक्रमप्रतिचक्रोष भुवि नान्योऽभिपद्यते । एतावदुत्वा द्रौणिमा युग्यानश्वान् धनानि च । प्रादायोपयया काले रत्नानि विविधानि च । स संरभी दुरात्मा च चपल. क्रूर रव च । वेद चावं ब्रह्मभिरस्तस्माद्रक्ष्या कोदरः। श्रीमहाभारते मौप्तिकपर्वणि ऐपीकपर्वणि युधिष्ठिरकृष्णसंवादे दादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुक्त्वा युधां श्रेष्ठः सयादवनन्दनः । मायुधबरोपेतमारोह रथोत्तमं । युक्तं परमकाम्नाजैतुरगैहेममालिभिः । श्रादित्योदयवर्षस्य धुरं रथवरस्य तु । दचिणामवहछैव्य. सुग्रीवः भव्यतोऽभवत् । पार्णिवाही तु नस्याता मेघपुष्पवलाहका। विश्वकर्मयता दिव्या रनधातुविभूषिता । उच्छ्रितेव रथे माया ध्वजयटिरदृश्यत । वैनतेयः स्थितस्तस्या प्रभामण्डलरसिवान्। तस्य सत्त्ववतः केतुर्भुजगारिरदृश्यत । अयारोहपृषीकेशः केतुः सर्वधनुमती । अर्जुन सत्यकी च कुरुराजा युधिडिरः। प्रोभिता महात्माना दाशाईमभितः सितारयस्यं पाधवानमविनाविव वामवं। तावुपारोप्य दायाः स्यन्दनं लोकनित । प्रतोदेन जवोपेतान् परमाश्वानवोदयत् । ने हयाः सहसोत्येतु होला स्यन्दनोत्तभावास्थितं पाण्डवेयाभ्या यदुनाटपभेण च । वहती माधवानमवानी भोवगामिनी । प्रादुरासोन्महाञ्छन्दः पविण पततामिव । ने समाईवरय्याधाः चणेन भरतर्षभ । भीमसेन मद्देवास समनुत्य वैगिताः । माधदीतन्तु कौन्तेयं विपदर्थे समुद्यत । नाभनुवन् वारयितुं समेत्यापि महारयाः। स नेषां प्रेवताभेव श्रीमतां दृढन्चिना । ययौभागोरथोतीरं हरिभिमगितः। यव मयूयते ट्रोणिः पुत्रहन्ता महात्मना। स ददर्श महात्मानमुदकाने याखिन। कृष्णदैपायनं व्यासमासोनपिभिः सह । तथैव क्रूरक भाणं घृतानं कुभचोरिण। (. । . २ ·॥ श्रीमहाभारते॥ [रेधीक मा । यध्याय १३ ॥ १७॥१५॥ 1 १ . (५ रजमा ध्वतमासोनं ददर्भ द्रारिमन्तिके । नमभ्यधावत् कौन्तेयः प्रग्या मशरं धनु.। 2 भीनमेना महावाइस्तिष्ठ निति चाब्रवीत्। स दृष्ट्वा भीमधन्वानं प्रग्टहीतशराशनं । भ्रातरी पृष्ठतश्चाख जनाईनर चिनी व्यथितामाऽभवौणि प्राप्तश्वेदममन्यत । स तद्दिव्यमदीनात्मा परमात्रमचिन्तयत् । जग्राह च स चपोका द्रौणिः सव्येन पाणिना। म तामापदमासाद्य दिव्यमखमुदैरयत् । अमृष्यमाणस्तान् रुरान् दिव्यायुधधरान खितान् । अपाण्डवायति रुषा व्यस्जदारुणं वचः । इत्युका राजशाईल द्रोणपुत्त्र' प्रतापवान् । सर्वलोकप्रमाहाथै तदस्तं प्रमुमोच है। नतस्तस्यामिषीकाया पावक समजायत । प्रधक्ष्यन्निव लोकांस्तीन कालान्तकयमोपम । इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि रेषीकपर्वणि ब्रह्माशिरोऽस्वत्यागे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इङ्गितेनैव दाशाईस्तमभिप्रायमादितः । द्रोणेर्बुद्धा महाबाहुरर्जुनं प्रत्यभाषत। अर्जुनार्जुन यदिव्यमस्वन्ते यदि वर्तते। द्रोणेपदियं तस्यायं कालः सम्पति पाण्डव । माढणामात्मनचैव परित्राणाय भारत । विसृजैतत्त्वमयाजावस्त्रमस्व निवारण। केशवनैवमुक्नोऽथ पाण्डकः परवीरहा। वातरद्रयानू प्रयम सशरं धनुः । पूर्वमाचार्यपुत्राय ततोऽनन्तरमात्मने। धारभ्यश्चैव सभ्य. खप्तीत्युक्ता परन्तपः । देवताभ्यो नमस्कृय गुरुभ्यश्चैव सर्चम । उसमज शिव ध्यायनस्वमस्त्रेण शाम्यता । नतस्तदस्खं महमा सरं गाण्डीवधन्वना । प्रजवास महार्षिमयुगान्तानलमनिर्भ। तयैव द्रोणपुत्त्रस्य तदस्त तिग्मतेजस । प्रजम्वाल महाज्वाल नेगीमण्डलमत। निधाता ववद्यामन पेतुरला. महसशः । मनयञ्च भूताना सी ममजायत। मभन्दमभवडोम ज्वालामालाकुर भी पचाल च महीना सपर्वतवन[मा। नेपखतेगमो लोकास्तापयन्तो व्यास्थिते । मह महिती नव दर्भयामामतुस्तदा। नारदः मभूतात्मा भरताना पितामह, । उभी गमयितुं वोरी भारदागधनप्रयो। ना मुनी मधमेशा मर्यभूतहितपिषी। दोतयारस्त्रयोर्मध्ये स्थिती परमतेजना। गदन्तग्मयाध्यावुपगम्य यशस्विनी प्रास्तापियरी नत्र ज्यनित विष पायकी। प्रापमरिनारया देवदानयममता। अखतमः समयितु लोकाना हितकाम्यया। ॥ श्री ऊपतु ॥ नानामग्दिः पूर्व येऽयतोना महारया.। नेतदर्थ मनुथेषु ते. प्रयुकयधन । सिमिरमा योगशावता महात्य ॥ पनि बामहाभाग्ने मानिकपथि पोकाणि च नाणत्यागे चतुर्दशोऽयाच ॥ १४ ॥ 1 শাৰণ রাখবর সমাজ শামিমনসব খামখিনা নয়, उगए भरतश्रेष्ठ नाएपी मावलिसदा । प्रयु प्रमयरमणेष गम्यतामिति वै मया । पाम संनि मानमानपत, पापकमा भुवालि. प्रधसत्यममा। . - 18 ·रेपोक प. अध्याय १५1} । सौप्तिकपर्व। - - . ... यदत्र हितमस्माकं लोकानाञ्चव सर्वया । भवन्तो देवसकामी तथा ममन्तुमर्हथः । दत्युका संजहारास्वं पुनरेव धनन्जयः। संहारो दुम्करस्तस्य देवैरपि हि मयुगे। विस्यस्य रणे तस्य परमास्वस्थ मंग्रहे। अभक्त. पाण्डवादन्य. सातादपि शतक्रतुः। ब्रह्मतेजोद्भवं विद्धि विएटमकृतात्मना। न शक्यमावर्तयितुं ब्रह्मचारिव्रतादृते। अचीर्णब्रह्मचर्यो य. सृष्ट्रावर्तयते पुनः। तदवं सानुबन्धस्य मूीनं तस्य कृन्तति । ब्रह्मचारी बतो चापि दुराचारमवाप्य तदा परमव्यमनात्तोऽपि नार्जुनाऽ व्यमुश्चत । सत्यवतधरः पहरो ब्रह्मचारी च पाण्डवः । गुरुवर्ता च तेनास्त माहाराज्जुनः पुन द्राणिरष्यथ सम्प्रेक्ष्य नावृषो पुरतः स्थिता । न प्रशाक पुनर्घोरमस्त्रं संह मोजमा । अभक्त. प्रतिसंहारे परमावस्य संयुगे। ट्राणिनमना राजन द्वैपायनमभाषत। उत्तमव्यसनातन प्राणवाएमभीमुना । मयतदस्त्रमुत्सृष्टं भीमसेनभयान्मुने । अधर्मच कतोऽनेन धाराष्ट्र जिघांसना। मिथ्याचारेण भगवन् भीमसेनेन संयुगे । अतः सृष्टमिदं ब्रह्मन् मयाऽस्त्रमतात्मना । तस्य भूयोऽद्य महारं कर्तुं नाहमिहोत्सहे। निसृष्टं हि मया दिव्यमेतदवं दुरासदं । अपाण्डवायेति मुने ब्रह्मतेजोऽनुमन्य वै। नदिदं पाण्डेवयानामन्तकायाभिहित । अद्य पाण्डुसुतान् मान् जीविताचगयिष्यति। कृतं पापमिद ब्रह्मन् रोपाविटन चेतसा । वधमाशास्य पार्थानां मयाऽस्वं सृजना रखें। ॥ व्यास उवाच ॥ अस्वं ब्रह्मशिरस्तात विद्वान् पार्थो धनञ्चय. । उत्सृष्टवान्न रोपेण न नाथाय तबाहवे । अस्वमस्त्रेण तु रणे तव संयमयिष्यता। विस्टम नेनेदं पुनद्य प्रतिसंहत। मनास्वमप्यवाप्यैतदुपदेशात् पितुस्तव। चत्तधान्महावाहुनाकम्पत धनञ्जय.। एव धृतिमतः साधाः सास्तविदुषः सन. । सभाबन्धाः कस्मात् वधमस्य चिकीर्षसि । अस्त ब्रह्माभिरो यत्र परमास्तेण बध्यते । ममा दादा पर्जन्यत्तट्राष्ट्र नाभिवर्षति । एतदर्थ महाबाहु. मतिमानपि पाण्डव.। न विहन्यात्तदस्वन्तु प्रजाहितचिकोर्पया। पाण्डवास्वञ्च राञ्च मदा संरक्ष्यमेव हि । तस्मात् संहर दिव्यं समस्त्रभेतन्महाभुज । श्रीपल्लव वास्तु पार्था: मन्तु निरामयाः। न ह्यधर्मण राजर्षि पाण्डवो जेतुमिच्छति। मणिश्चैव प्रयचाय यस्ते भिरसि.तिष्ठति । रतदादाय ने प्राणान् प्रतिदास्यन्ति पाण्डवाः। ॥द्राणिस्वाच ।। पाण्डवैधानि रयानि यक्षान्यत् कारवैर्द्धन। प्राप्तमिह न्याऽयं मणिभम सिमिप्यते। यमायध्य भयं नास्ति मस्तव्याधिनुधायय। देवेभ्या दानवेभ्यो वा नागेभ्यो वा कयधन। नच रहोगराभयं ननस्करभयन्तया। रवं वा मणिरयं नमे त्याच. कयन । यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरं। अयं मणिरयं धाइमियोका तु पतिष्यति । गर्भपु पाण्डयानाममोपवेतदुत्तम। न च मोऽणि भगवन् महत्तुं पुनरायन । एतदस्तमतयेर गर्भपु शिरगाम्बई। नप वाक्य भगवतो न करिये महामुने। OL ०१. ०५८ की ·३३२ ॥श्रीमहाभारत [रधीच प. अध्याय १५।१५॥ , " * . ॥ व्यास उवाच ॥ एवं कुछ न चान्या तु बुद्धिः कार्या त्वयाऽनघ । गर्भेपु पाण्डवेयानां विएज्यैतदुपारम। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततः परममस्वन्तु द्रौणिरुद्यतमाहवे। दैपायनवचः श्रुत्वा गर्ने प्रमुमोच छ । इति श्रीमहाभारते मौप्तिकपर्वणि रेषीकपर्वणि ब्रह्मशिरोऽस्वस्थ पाण्ड्यगर्भप्रवेशने पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तदाज्ञाय पोकेमो विस्ष्टं पापकर्मणा । हथमाण इदं वाक्यं ट्रोलिं प्रत्यावीत्तदा । विराटस्य सुता पूर्व सुधा गाण्डीवधन्वनः । उपञ्चव्यगतां दृष्ट्वा व्रतवान् ब्राह्मणोऽब्रवीत्। परिचीपु कुरुपु पुत्तस्तव भविति। रतदस्य परिधित्व गर्भस्थस्य भविष्यति । तस्य तद्वचनं माधोः सत्यमेतद्भविष्यति। परिचिद्भविता येषां पुनवेशकरः सुतः। एवं त्रुवाएं गोविन्दं मात्वता प्रवस्तदा। ट्रैणिपरमसंस्थ. प्रत्युवाचेदमुत्तर।। नैतदेव ययात्य व पक्षपातेन के मव । वचनं पुण्डरोकार न च मदाक्यमन्यया । पतिष्यति तदस्त हि गर्भ तस्या मयोद्यतं । विराटदुहित कृष्ण यं वं रवितुमियति । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अमोघपरमास्त्रस्य पातस्तस्य भविष्यति । स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरखास्यति । खान्तु कापुरुष पापं विदुः सर्वे मनोपिणः । अवकृत्पापकर्माणं वालजीवितघातक । तस्मात्त्वमस्य पापस्य कर्मण, फलमानुहि । चोणि वर्षसहस्राणि चरिष्यसि महीमिमां ।। अप्राप्नुवन् क्वचित् काञ्चित् सम्मिदं जात केनचित् । निर्जनानमहायस्वं देशान् प्रविचरिष्यमि। भवित्रो नहि ते क्षुद्र जनमध्येषु संस्थितिः । पूयशोणितगन्धी च दुर्गकान्तारसंश्रयः। विचरिष्यसि पापात्मा सर्वव्याधिसमन्वितः । वयः प्राप्य परिचित्तु वेदप्रतमवाप्य च । Ju छपाचारहतारः सबास्त्राप्युपपत्स्यते । विदित्वा परमास्त्राणि नत्रधर्मवते स्थित.। पष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा वमुधी पालयिष्यति । इतयो महावाहु. कुरुराजो भविष्यति । परिचित्राम नृपतिर्मि पतस्ते मदुर्मने। अहं तं जोवयिष्यामि दग्य शस्खामि जमा । पश्य मे तपमो वीर्य सत्यस्य च नराधम । ॥ व्याम उवाच ॥ यस्मादनादृत्य झते वयाऽस्मान कर्म दासणे । ब्रामणस्य सतवि यस्मात्ते वृत्तमो हो । तस्माद्यद्देवकीपुत्त्र उकवानुत्तमं वच.1 प्रसंशयन्ते तद्भावि चवधर्मस्त्रयाश्रितः। । अश्वत्थामावाच ॥ सदैव भवता ब्रह्मन् न्यास्यामि पुरुषेविह। मत्यवागम्त भगवानयञ्च पुरषोत्तमः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ प्रदायाय मणि द्राणिः पाण्डवानां महात्मना । जगाम विमनास्तषां मशं पश्यती वनं । पाणवायापि गोविन्दं पुरस्कृत्य हनदियः । कृष्णदैपायन वैव नारदव महामुनिं । द्रोणपुनस्य सहभषिमादाय सत्वराः। द्रौपदोमभ्यधावन्त प्राथापेतां मनखिनों। ॥ सम्पायन उवाच ॥ ततस्ते पुरुषव्याघ्राः सदरनिलोपमे. । अभ्ययु. महदामाहाः शिविर पुनरेव हि। भातीय रयाभ्यान्तु परमाणा महारथाः दीपदी अष्णामानामार्गतराः वयं । नामुपेत्य निरानन्दा दुसमकममपितां । परिवार्थ व्यनिष्ठन्त पाण्डवाः महकेयवाः । मतो रामाभ्यनुभाता भीमनो महानमः। प्रददी त मणि दिव्यं वरनयेदममवीत् । . on ·प्र रेषीक प. अध्याय १६।१७1] ॥ सौप्तिकपर्व ॥ । 3 . अय भद्रे तव मणि. पुत्रहन्ता जित. सते। उत्तिष्ठ शोकमुत्सृज्य सवधर्ममनुस्मर। प्रयाणे वासुदेवस्य प्रमार्थममितेवणे । यान्युतानि लया भीरु वाक्यानि मधुघातिनि । नैव मे पतय. मन्नि न पुचा भातरोन च । न वे समिति गोविन्द धममिच्छति राजनि। उक्तवत्यसि तोत्राणि वाक्यानि पुरुषोत्तमं । चत्तधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुमईसि । हती दुर्योधन पापो राज्यस्य परिपन्थिक ।दु शासनस्य धिरं पोनं विष्फुरतो मया। वैरेस्य गतमानृण्वं न म वाच्या विवक्षता। जिला मुक्तो द्रोणपुत्रो ब्राह्मण्याहौरवेण च । यशोऽस्य पातितं देवि शरीरत्ववशेषितं । वियोजितय मणिना भशिनचायुधं भुवि । ॥ द्रौपद्युवाच ॥ केवत्तानृश्यमाप्ताऽस्मि गुरुपुन्नो गुरुर्मम। शिरस्येतं मणि राजा प्रतिवनात भारत। तंटहीत्वा ततो राजा शिरस्येवाकरोत्तदा । गुरोरुच्छिष्टमित्येव द्रौपद्या वचनादपि । ततो दिव्यं मणिबरं घिरमा धारयन् प्रभुः । एभेस तदा राजा सचन्द्र इव पर्वत । उत्तस्या पुचभाकानी तत कृष्णा मनखिनी । कर्णश्चापि महावाइ' परिपप्रच्छ धर्मराट्। इति श्रीमहाभारते मौप्तिकपर्व चैपोकपर्वणि पदोसान्त्वनायां पाडयोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इतषु सर्वसेन्थेषु भौतिके तैरथैलिभि । मोचन युधिष्ठिरो राजा दामाईमिदमप्रवीत् । कयं नु कृष्ण पापेन छुटेणाशनकर्मणा। ट्रैणिना निहताः सर्वे मम पुत्रा महारथाः । नया छताला विक्रान्नाः सहस्रशतयोधिन, द्रुपदस्थात्मजाश्चैव द्रोणपुत्त्रेण पातिताः । यस्य द्रोणणे महेष्वासो न प्रादादाहवे मुखं । निजघ्ने रथिनां श्रेष्ठ पृष्टयुवं कथं नुम। किनु तेन सतं कर्म तयायुक्तं नरर्षभा यदेक' समरे मानबधीनो गुरो. सुत । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ नूनं स देवदेवानामीश्वरेचरमव्यय । जगाम भरणं ट्रैपिरेकस्तेनावधीइन् । प्रमन्त्री हिमहादेवो दद्यादमरतामपि। वीर्यच गिरिश दद्याद्यनेन्द्रमपि भातयेत् । वेदाई हिमहादेवं तत्वेन भरतर्षभ। यानि चास्य पुराणानि काणि विविधानि च । श्रादिरेष हि भूतानां मध्यमन्तश्च भारत। वियते जगदै समस्यैव कर्मणा । वं सिटनुभूनानि ददर्थ प्रयभं विभुः। पितामहोऽनवीन भूतानि सज माचिरं। हरिकेशन्तयेत्युका भूतानां दोपर्थिवान् । दीर्घकाल तपतपे ममोऽग्भसि महातपाः । समहान्तं तत. काल प्रतीक्ष्यैनं पितामह । सदारं सर्वभूतानां समर्न मनमाऽमरं । मोऽसवोत् पितरं दृष्ट्वा गिरिश सप्तमम्भसि । यदि मे नायजोऽस्वयतन सध्याम्यहं प्रशाः। नमप्रवीत् पिता नास्ति त्वदन्य पुरुषोऽग्रभ । स्थाणुरेप जले ममो विसधा कुरु वैश्न। भूतान्यवरजत् मतदघादीम्त प्रजापतीन् । वैरिम व्यकरोत् मर्च भूतयाम चतुर्विधं । ता:सष्टमाचाः धिताः प्रजा मचा. प्रजापति । विभवयिपवो राजन् सहमा माट्रवन्तदा। सभक्ष्यमाणताणार्थी पितामहमुपाद्रवत्। प्राभ्यो मां भगवासात वृत्तिरामा विधीयता। ततस्ताभ्यो ददावबमोषधो. यावाणि च जनमानि च भूतानि दुर्चलानि वलीयमा ! - ०( - ..

·३२४ ॥ श्रीमहाभारते॥ [रेषीय प. अध्याय १७॥ 4 OFL विहिताना प्रजास्तास्तु जग्मु सृष्टा यथागतं । ततो वधिरे राजन् प्रीतिमत्य खयोनिपु। भूतयामे विवृद्धे तु तुष्टे लोकगुरावपि । उदतिष्ठन्मलाज्ज्येष्ठः प्रजायेमा ददर्भ मः। बजरूपाः प्रजा. स्टा विद्धाय खतेजमा। क्रोध भगवाबुद्रो लिङ्गं स्वञ्चाप्यविध्यत। तत्मविद्धं तथा भूमा तथैव प्रत्यनिष्ठत । तमुवाचाव्ययो ब्रह्मा चोमिः शमयन्निव । किं कृतं सलिले भर्च चिरकालस्थितेन ते। किमर्थञ्चेदमुत्पाद्य लिङ्गं भूमी प्रवेभित । । । मोऽब्रवीजातमरम्भस्तथा लोकगुरुर्गुस् । प्रजाः सृया. परेऐमा. किं करिष्याम्यनेन वै। तपमाऽधिगतच्चान्न प्रजार्य मे पितामह । श्रौषध्या परिवर्तेरन् यथैवं सततं प्रजा.। एवमुक्का म मक्रोधी जगाम विमना भव. गिर्मुञ्जयत. पादं तपस्तनु महातपाः । इति श्रीमहाभारते भौप्तिकपर्वषीकपर्वणि युधिष्ठिरकृष्णसंवाद सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ततो देवयुगेऽतीते देवा व मकन्पयन् । यज्ञं वेदप्रमाणेन विधिवद्ययुमोसवः। कल्पयामासुरय ते साधनानि हवींषि च भागाही देवतायैव याज्ञियं द्रव्यमेव च । ता वैरुद्रमजानन्या यांथातथ्येन देवताः । 'नाकल्पयन्त देवस्य स्याणभाग नराधिप। मोऽकन्यमाने भागे तु कृत्तिवामा मखेऽमर. नत, साधनमन्विच्छन् धनुरादौ ससर्ज है। लोकयज्ञः क्रियायो ग्टहयज्ञ' सनातन । पञ्चभूतनुयाय यज्ञे सर्वमिदं जगत् । लोकय यज्ञेय कपर्दो विदधे धनुः। धनु. एटमभूत्तस्य पञ्चकिकु. प्रमाणतः । वषट्कारोऽभवश्या तु धनुपस्तस्य भारत। यज्ञानानि च चत्वारि तस्य सबने भवन् । , तत. द्धिो महादेवस्तदुपादाय कामुक । आगगामाथ नचैव यत्र देवा. समीजिरे। तमात्तकार्मुकं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणमव्यय। विव्यये पृयिवो देवो पर्वताय चकम्पिरे । न ववी पवनचैव नामिज्वाल चैधितः । व्यवमचापि संविन दिवि नवत्रमण्डल । नयमी भास्करयापि मोमः श्रीमुक्कमण्डलः । तिमिरेणाकुस पर्वमाकामचाभवद्धृतं। । अभिभूतास्तता देवा विषयान्न प्रजगिरे। न प्रत्यभाष यज्ञ. स देवताले मिरे तथा ! नत. स य विव्याध रौद्रेण पदि पविणा। अपक्रान्तस्ततो यज्ञो म्हगो भूवा सपावकः। मततेनेव रूपेण दिव प्राय व्यराजन । अबीयमानो रुद्रेण युधिष्ठिर नमस्तले। अपमान्ने नतो यजे संज्ञान प्रत्यभात् मरान्। नरसापु देवेषु न प्राज्ञायत किचन । व्यम्नक मविताठ भगस्य नयने तथा। पृथ्णय दबनान् मुद्धो धनुष्कोद्या व्यभातयत्। प्राद्रवन्त नतो देवा यशाङ्गानि च सर्वशः केचित्तवपूर्णन्ता गनामव वाभवन् । पतु विद्राव्य नन पद मितिकण्ठाऽवइस्य चा अवष्टभ्य धनुष्कोटिं रुरोध विबुधांस्ततः। नतो वागमरमा भ्यान्तस्य धनुषोऽछिनन् । श्रय नत् महमा राजन् पिनज्य विमुरडूनुः । ननी विधनुष वा देवमुपागमन् । मरणं सहयोन प्रसादवाकरोत् प्रभुः । नत प्रथा भगान् म्याथ काप जसाये । म पावको भूला मोषयायनिभं प्रभा । - ·रेषीक प. अध्याय १८] ॥ सौप्तिकपर्व ॥ ३३५ 1 भगस्थ नयने चैव बाइ च सवितुस्तया। प्रादात् षणय दमनान् पुनर्यज्ञीय पाएइव । तत सुस्थमिद सर्च बभूव पुनरेव हि । सर्वाणि च हवीयस्य देवा भागमकल्पयन्। तस्मिन् क्रुद्धेऽभवत् सर्वंमसुखं भुवनं प्रभा । प्रसन्ने च पुन सुखं प्रसन्नोऽस्य च वीर्यवान् । नतस्ते निहता. सबै नव पुत्रा महारया { अन्ये च बहव रा. पाञ्चालस्य पदानुगा. 14 न तन्मनसि कर्तयन च तट्राणिना कृतं । महादेवप्रसादेन कुरु कार्यमनन्तरं। " इति श्रीमहाभारते मौप्तिकपर्धपीकपर्वणि चुधिधिरार्जुनसंवादे अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ ॥ समाप्तवेद मौप्तिकपर्व ॥ । V ·श्रीमहाभारत , 4 ॥ अथ स्वीपर्व॥ J नारायणं नमस्कृत्य नरश्चैव नरोत्तमं । देवों सरसतोञ्चैव ततो जयमुदीरयेत् । - । - ॥ जनमेजय उवाच ॥ इते दुर्योधने चैव हते मैन्ये च सर्वशः । धृतराष्ट्र महाराजः श्रुखा किमकरोन्मुने।। तथैव कौरवो राजाधर्मपुत्रो महामनाः । छपप्रभृतयशव किमकुर्वत ते त्रयः । अश्वत्थानः श्रुतं कर्म भापादन्योन्यकारितात् । वृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इते पुत्त्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमं । पुत्रशोकाभिसन्तप्तं धृतराष्ट्र महीपति ! ध्यानमूकत्वमापवं चिन्तया समभिलुतं । अभिगम्य महाराज सञ्जयो वाक्यमनवीत्। किं शोचसि महाराज नास्ति भोके महायता । अहिण्या इतायाप्टौ दश चैव विशाम्पते। निर्जनेयं वसुमती शून्या सम्पति केवला । नानादिग्भ्यः समागम्य नानादेश्या नराधिपाः । सहव तव पुत्रेण मर्चे वै निधनं गताः । पितृणं पुत्रपौधाण जातीनां सुझ्दान्तथा । गुरूणाचानुपूज्येण प्रेतकार्याणि कारय। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तच्छुत्वा करुणं वाक्यं पुनपीघ्रपधादितः। पपात भुवि दुर्द्धर्षी वाताहत इवछमः । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ हतपुचो हतामात्या इतम मुघज्जनः। दुःखो नूनं भविश्यामि विचरन् पृथिवीमिमां । किं नु वधुविहीनस्थ जीवितेन ममाद्य वै । लूनपदस्थ इव मे जराजीर्णस्य पषिणः । हतराज्यो तिबन्धुईतरतुय तथा । न भ्राजिये महाप्राज्ञ होणरमिरिवांशमान। नसतं मुपदां वाक्य आमदग्न्यस्य जल्पतः। नारदस्य च देवः छष्णदपायनस्य च। मभामये तु सप्णन यच्छ्योऽभिहित मम। असं वरेण ने राजन् पुनः संग्टयतामिति । सप वाक्यमष्टलाई भृशं तयामि दुर्मतिः। न पियाताऽस्मि भोमस्य धर्मयुत प्रभाषितं । दुयोधनस्य च नया वृषभस्लेव ननः । दु.सामनयधं श्रुला कर्मस्य च विपर्ययं । द्रौपायापरागध पदय मे विदीर्यते । न मराम्यात्मनः किचित् पुरा समय दुष्कृतं । परं फातमधेह मया मूढेन भुज्यते । नूनं व्यपक्षत किचिन्मया पूर्व जन्मभु। मां दु. भागेषु धाता वर्षमु थुगान् । परिणमय वयमः सम्यन्धुपयय मे। . . . .

·जनप्रदानिक पायध्याय ११२] ॥ स्वीपर्व। २३० न धर्मः सुचन्मित्रविनाशय दैवयोगादुपागतः । कोऽन्योऽस्ति दुखिततरो मत्तोऽन्या हि पुमान् भुवि । नन्यामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः मंमितमताः। विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितं। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य लालयमानस्य वहगोकं वितन्वतः। भोकापहं नरेन्द्रस्य मञ्चयो वाक्यमब्रवीत् । भोकं रामन् व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः। भास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्या नृपसत्तम । सृञ्जये पुत्रशोकाः यदूचुर्मुनय. पुरा । यथा यौवनजं दर्पमाखिते ते मुते नृप । मलया मुहृदां वाक्यं ब्रुवनामवधारितं । स्वार्थय न कृत कश्चिभुधेन फलम्रद्धिना। असिनैवैकधारेण स्वबुद्ध्या तु विचेरितं । प्रायशोऽसत्तसम्पन्नाः सततं पर्युपासिता. । यस्य दु शासना मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् । शकुनियेव दुष्टात्मा चित्रसेनय दुर्मति.। शल्यच येन वै सबै शत्यभूतं कृतं जगत् । कुरुवस्य भीमस्य गान्धाय विदुरस्य च। द्रोणस्य च महाराज कृपस्य च शरदत. । कृष्णस्य च महाराज नारदस्य च धीमत.। ऋषीणाञ्च तयाऽन्येषां व्यासस्यामिततेजसः । न कृतं तेन वचनं तव पुत्रेण भारत । अल्पबुद्धिरहवारी नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् । क्रूरो दुर्मर्पणो नित्यमसन्तुष्टश्च वीर्यवान् । श्रुतवानसि मेधावी सत्यवाश्चैव नित्यदा। न मुयन्तीमा..सन्तो बुद्धिमन्ना भवादृशाः । सत्कृत. कथिनित्यं युद्धमिति ब्रुवन्। चयिता. चिया. सबै शत्रूणां वर्द्धितं यशः । ... मध्यस्योऽसि त्वमप्यासी उमं किञ्चिदुतवान् । दुर्द्धरण त्वया भावस्तुलया न समं हतः। वादावेव मनुष्येण वर्तितव्यं ययाचमं। यथा नातीतमयं वै पशात्तापेन युज्यते । पुत्रम्सया लया राजन् प्रियन्तस्य चिकीर्पित । पश्चात्तापमिमं प्राप्त न ल भोचितुमईमि। मधु य. केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति । सभटा मधुलाभेन शोचत्यवं यया भवान्। अर्थान मोचन प्राप्नोति न भोचन् विन्दते फलं। न धोचन प्रियमाप्नोतिन शोचन् विन्दत परं। स्वयमुत्पादयित्वाऽमि वस्त्रेण परिवेशयन् । दयमाना मनस्तापं भजते न स पण्डित.। न्वयैव मसुतेनाय वाक्यवायुममोरित' । लाभाज्येन च संमिनो चलित. पार्यपावकः । नम्मिन् समिद्धे पतिता शलभा व ने मुता.1 तान् वै शरामिनिईन्धान र भोचितुमईसि । यचाश्रुपातात् कलिलं वदन वह नृप । शाखदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पडिता । विस्फुलिङ्गा इव घेतान् दहन्ति किन मानवान् । जहीहि मन्यु बुद्ध्या वै धारयात्मानमात्मना । : ॥वैशम्पायन उवाच ॥ रवमाचामितक्षेन मञ्चयेन महात्मना । विदुरो भूय रवाह बुद्धिपूर्व परन्तप । इति श्रीमहाभारते खीपर्वणि जनप्रदानिकरणि एतराधविशोके प्रयमोऽध्यायः ॥ १ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ ततोऽस्टतममायादयन् पुरुषर्षभ। वैचित्रवोर्थ विदुरो यदुवाच निरोध तत् । ॥ विदुर उवाच ॥ उत्तिष्ठ राजन् किं भेषेधारयात्मानमात्मना । रपा वै सर्वसत्त्वाना तोकेश्वरपरा गति.। मर्च धयान्ता निघया पतनान्ताः समुच्चया। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तञ्च जीवितं । यदा शरच भीरुश्च यमः कर्षति भारत । तत् किं न यास्यन्ति हितेवतिया. चन्नियभा २५ . 1 ३ ·३२८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ पानिप.पार ॥ . - अयुध्यमानो वियते युध्यमानय गोवति । कासं प्राप्य महाराज न कपिदनिरन्त। अभावादीनि भूतानि भावमयाणि भारत । अभानिधनान्धर नत्र का परिदेवना।.. न शोचन्मृतमति न मोचन यियते नरः । एवं मामिद्धि के सोफे किमर्थमनुषमि । कालः कर्षति भूतानि सम्वाणि विविधान्युतान कालम्य प्रियः कयिय देण्यः कुरुसत्तम । यथा वायुस्मृणापि मयिति मयः। नया कालका यानि भूतानि भरतर्षभ। एकमार्यप्रयाताना मन्यो सब गामिना । यस्य कालः प्रयाधये नत्र का परिदेवना। . न चाप्येतान् एतान् युद्ध राजन भोपितुमईमि। प्रमाणं यदि भारतालिगताम्ने परमी गति। सर्व खाध्यायवन्ता हि सर्वे च परितमताः। सर्वे पाभिमुखाः शोणास्तव का परिदेवना ।। श्रदर्भनादापनिताः पुनश्चादर्भनं गताः नेते तव न तेषा व तच का परिदेवना। इतोऽपि लभते स्वर्ग हत्वा च लभते यशः । उभयं नो वहगुणं नास्ति निष्फलता रणे । तेषां कामदुपालाकानिन्द्रः सङ्कल्पयिष्यति । इन्द्रस्यातिथयो ।ने भवन्ति पुरुषर्षभ।..., न यदक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया । वर्ग यानित तया मया यया शरा.रणे हताः शरीरामिषु शराणा जुहुवुस्ते भराहुतीः । इयमानाञ्छाश्चैव मेहस्तेजखिनो मियः । एवं राजस्तवाचचे वर्गपन्यानमुत्तमं । नयुद्धादधिकतिचित् पत्तियस्येह विद्यते । चत्रियास्ते महात्मानः धराः भमितिशोभनाः । श्राभिषं परमो प्राप्ता न शेयः सर्च एव हि।. श्रात्मानमात्मनायास्य मा इचः पुरुषर्षभ । नाद्य शोकाभिभूतस्वं कार्यमुत्स टुमईसि । मातापिटमहसाणि पुत्रदारशतानि च । संसारेव्यनुभूतानि कम्य ते केस्य वा वयं । शोकस्थानसहस्राणि भयस्यानमतानि । दिवसे दिवसे मूढमाविशुलिन पण्डित। : नकालस्य प्रियः कश्चिन्न देश्यः कुरुसत्तम । न मध्यस्यः क्वचित कालः मन्त्र कालः प्रकर्षति।, कालः पचति भूतानि काल: महरते प्रजाः । कालः मुप्तेषु जागर्ति कालो हिदुरतिकमः ।। अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यमञ्जयः । श्रारोग्यं प्रियमंबामा ध्येदेषु न पण्डितः । न जानपदिकं दुःखमेकः भवितुमईसि । अध्यभावेन युज्थेत तचास्य न निवर्तते। न सोचन् प्रतिषु त यदि नम्वत्पराक्रमात् ।,भैषज्यमेत यस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्। चिन्यमानं हि नव्येति भूयश्चापि प्रवर्द्धते । श्रनिटसम्प्रयोगाच विप्रयोगात् प्रियस्य च । भानुषा मानमर्दुःखैह्यने जाल्पबुद्धयः नाय न धान मुखं यदेतदनुचिसि । न च नापति कार्यान्त्रिवर्गापर्व हीयते। अन्यामन्यां धनावस्यां प्राप्य वैशेषिकी नराः. असन्तुष्टाः प्रमुयन्ति सन्तोष यान्ति पण्डिताः । प्रजया मानसं दुःखं इन्याच्छारीरमौषधैः । रतनानस्य मामयं नवान्यैः ममतामियात्। भयानञ्चानुशेते हि निष्ठन्तञ्चानुतिष्ठति। अनुधावन्ति धावन्तं कर्म पूर्वतं नरं । यस्वा यस्यामवस्यायो यत्करोति इभाशुभ । तस्या तस्यामवस्थाया तत्काल भनुपाते । येन येन शरीरेण यद्युत्कर्म करोनियः। ( CL ·अषपदानिक पायध्याय 1191 ॥ स्लोपर्व - स - सेन तेन गरीरेण तत्फलं समुपाश्रुते। आत्मैव यात्मनो मित्रं श्रात्मैव रिपुरात्मनः। श्रात्मक वात्मन माझी कृतस्यायकृतस्य च । एभेन कर्मणा मौख्य दुखं पापेन मेणा। कृतं लभति सर्वत्र नातं भुज्यते कचित् । न हि ज्ञानविरुद्धेषु वहपापेषु कर्मसु । मूलघानियु मजन्ने बुद्धिमन्तो भवद्विधाः। इति श्रीमहाभारते खोपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविमाके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ सुभाषितर्महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम । भूय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । अनिशानामसंसर्गादिष्टानाञ्च विसर्जनात् । कथं हिमानसैर्दु खै प्रमुच्यन्ते तु पण्डिताः। || विदुर उवाच॥ यतो यतो मनोदुःखात् सुखादा विप्रमुच्यते । ततस्ततो नियन्यैतच्छान्ति विन्देन वै बुधः । अशाश्वतमिद सब चिन्यमान नरर्षभ । कदलीभनिभा लोकः मारो यस्य न विद्यते । यदा प्रामाश्च मूढाच धनवन्तोऽय निर्द्धना.। म पिढयनं प्राप्य स्वपन्ति विगतञ्चरा 1, निम्मानैरस्थिभूयिटैर्गावे. सायुनिवन्धिमि । किं विशेषं प्रपश्यन्ति तव नेपां परे जनाः । येन प्रत्यवगच्छेयुः कुवरूपविशेषणं । कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विमलवधियो नराः। सहाणीव हि मयानामाहुर्दे हानि पछिता. । कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकन्तु शान्यतं । यथा जोर्णमजोर्ण वा वस्त्र त्याला तु पूरुषः । अन्यद्रोचयते वस्त्रमेव देहाः शरीरिणां । वैचित्रवीर्य साध्य हि दुःखं वा यदि वा सुखं । प्राप्नुवन्तीहभूतानि स्वकतेनैव कर्मणा । कर्मणा प्राप्यते खर्ग सुखं दु खञ्च भारत। ततो वहनि त भारमवम स्ववोऽपि वा। यथा च मृण्मयं भाई चक्रारूई विपद्यते । किश्चित्प्रक्रियमाणं वा छतमात्रमथापि वा। छिन्नं वाप्यवरोप्यन्तदबतोर्णमयापि वा । श्राई वाऽप्यय वा एप्क पच्यमानमयापि वा। अवतार्थमाणमापाकादुतश्चापि भारत । अथ वा परिभुज्यन्तमेवं देहा. मरीरिणा। गर्भस्यो वा प्रसूती वाऽयय वा दिवमान्तरः । श्रर्द्धमागतो वाऽपि माममात्रगतोऽपि वा। सवासरगतो वाऽपि दिसंवत्सर एव वा । योवनयोग्य मध्यस्या वृद्धा वाऽपि विपद्यते। प्राकर्मभिस्त भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । एव मामिद्धिके लोके किमर्थमनुतप्यमे ।' पया तु मलिलं राजन् कीडार्थमनुमचरन्। उन्मभेष निममेध किश्चिमत्व नराधिप । एवं संसारगाने उन्मजननिमझने। कर्मभागेन बध्यन्ते किसने चान्पबुद्धयः। वेतु प्राधाः स्थिता:मचे संमारेऽस्मिन् हितषिए । समागमज्ञा भूताना ने यान्नि परमावति । इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि तराविभोके वतीयोऽध्याय ॥३॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ कयं संसारगहनं विशेयं वदताम्बर। रतदिशाम्यहं हं नलमाख्याहि पृछतः। ॥ विदुर उवाच ॥ जन्मभूति भूताना क्रिया मापनक्ष्यते। पूर्वनवेह कलिले वसते विधिदन्तरं । नतः स पक्षभेऽनीने माझे वासमकम्पयत्। तत समाजमणी गभा वै मत जायते। प्रमेयमधे वति मारमास्तिरूपने। ततस्तु वायुगेन अईपादो अध विराः। १ ·॥श्रीमहाभारत [जलप्रदानिक प० । अध्याय १५॥ . १० योनिद्वारमुपागम्य वडक्लेमान् सम्मृच्छति । योनिमम्पीडमाञ्चैव पूर्वकर्मभिरन्चित । तस्मान्मुक्त स सभारादन्यान् पश्यत्युपद्रवान् । ग्रहास्तमुपगच्छन्ति मारमेया दवामियं। तत प्राप्नोत्तरे कालव्याधयश्चापित तथा । उपसर्पन्ति जीवन्त पाध्यमान स्वकर्मभि । त बद्धमिन्द्रियै पाशै मजखादुभिराकृत। व्यसनान्यपि वर्तन्ते विविधानि नराधिप। वाध्यमानश्च तैर्भूयो नैव रनिमुपैतिस । तदा नावैति चैवाय प्रकुर्वन् साध्वमाधु वा । तथैव परिरक्षन्ति ये ध्यानपरिनिष्ठिता । अय न बुध्यते तावद्यमलोकमथागर्ने। यमदू दूतैर्विश्व्यश्च मृत्यु कालेन गच्छति। वाग्धीनस्य च यन्माबदष्टानिष्ट छत मुखे। भूय एवात्मनात्मान बध्यमानमुपेक्षते । हो विनिकतो लोका लाभेन च वशीकृत । लोभनोधभयान्मत्तोमात्मानमवबुध्यते । कुलीनले च रमते दुष्कुलोनान् विकृत्सयन । धनदर्पण दृप्तश्च दरिद्रान् परिकुत्मयन् । मूर्खानिति परानाइ नात्मान समवेवते । दोपान चिपति चान्येषा नात्मान शास्तुमिच्छति । यदा प्राज्ञाय मूर्खाच धनवन्तय निर्द्धना । कुलीनाशाकुलीनाच मानिनोऽथाप्यमानिन । मन्चे पिटवन प्राप्ता खपन्ति विगतज्वरा.। निम्मामैरस्थिभूयिनी वायुनिवन्धनै । विशेष न प्रपश्यन्ति तव तेषा परेजना । येन प्रत्यवगच्छेयु कुलरूपविशेषण। यदा मन्चे सम न्यस्ता स्वपन्ति धरणोतले। कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति प्रलभुमिह दुर्बुधा । प्रत्यवञ्च परीचञ्च या निशम्य श्रुतित्विमा। जनाप्रति वन प्राप्नुयात् परमा गति । एव सर्व विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते। मप्रमाक्षयते सर्वान् पन्यानो मनुजेश्वर। इति श्रीमहाभारते स्त्रीपणि जलप्रदानिकपब्वणि इतराष्ट्रविशीके चतुर्थोऽध्याय ॥ ४ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ यदिद धभगइन बुद्ध्या समनुगम्यते । तद्धि विस्तरत सम्व बुद्धिमार्ग प्रशंस मे। ॥ विदुर उवाच ॥ तत्र ते वर्तयिष्यामि नमरुवा खयम्भुवे। यथा समारगहन वदन्ति परमर्षय । कचिन्महनि समारे वर्तमानो द्विज किल । महदुर्गमनुप्राप्त वन क्रव्यादसकुल। मियाघगज कीमनिधार महाखनै । समन्तात्सम्परिचित यत स्म दृष्ट्वा बसेद्यम । तदम्य दृष्ट्वा हदयमुद्देगमगमत् पर । अभ्युच्छ्यय रोग वै विक्रियाश्च परन्तप । मतदन व्यनुमरन मन्प्राधावन्नितस्तत 1वीचमाको दिम सा भरण कभवेदिति । मतेपाछिद्रमविच्छन पछुतो भयपीडित । न च नियानि वैदूर न वा तर्विप्रमुच्यते । अयापादन घोर ममन्नादागास्त । वाइभ्या अपरिचित स्त्रिया परमघोरया । पञ्चमीपंधरैमागे मेलरिव ममुन्नते । नमस्पृधर्म हाधार परिचित महावन। बनमये च तत्राभूदुद्दपान ममारत । वसोभिस्तृणन नाभिदृढाभिरिव मटनः । पपान म दिजसत्र निगूढे मसिनामधे । ग्लिनयाभवत्तस्मिन् लतामन्तानमदुले । पनपथ्य पया जान वृन्तबद्ध महापस । म तथा सम्बते तत्र धूळपादो प्रध मिरा । ।

·। ₹ १४१ १३० । ५५ जलप्रदानिक प. अध्याय ५ ६ ७१] ॥ स्त्रीपर्व ॥ श्रय नापि चान्योऽस्य भूयो जात उपद्रवः । कूपमये महानागमपश्यत महाबल। कूपवीनाहवेलायामपश्यत महागज षड्वतंत्रपणवर्णञ्च द्विपदपदचारिण।' क्रमेण परिसम्पन्न वलोचममावृतं । तख चापि प्रशाखासु वृक्षांखावलम्विनं । नानारूपा मधुकरां घोररूपा भयावहाः । पामते मधु संवृत्य पूर्वमेव निकेतजाः । • भूयो भूयः समोहनी मधूनि भरतर्षभ। खादनीयानि भूताना यैालो विप्रकृप्यते। तेषां मधूना बहुधा धारा प्रस्त्वते सदा । बालम्बमानः स पुमान् धारा पिवति सर्वदा। न चास्य टप्णा विरता पिवमानस्य माटे। अभीप्सनि तदा नित्यमन्तः स पुनः पुनः • न चास्य जीवित राजन् निर्वदः समजायत । तत्रैव च मनुष्यस्य जीवितामा प्रतिष्ठिता। कृष्णाः श्वेताय न हई कुट्ठयन्ति च मूर्षिका व्यालैद्य वनदुर्गानी स्त्रिया च परमोग्रया। कूपाधस्ताच नागेन वोनाइ कुचरेण च । तृप्रपाताच भयं मूषिकेभ्यश्च पञ्चमं । मधुलाभान्मधुकरैः षष्ठमार्मिहद्भया एवं स वसते तत्र लिप्तः संसारसागरे । न व जीविताभायो निबेदमुपगच्छति। इति श्रीमहाभारत स्वीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि तराइविशाके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच अहो खलु महदुःखं उच्छवासय तस्य ह कियं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिी बदताम्बरं । स ट्रेशः क नु यत्रामा वमते धर्मसङ्कटे। कयं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात् ।' रतन्मे मध्यमाचच्च भाधु चटामहे तदा । कृपा में महतो जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि । ॥ विदुर उवाच ।। उपमानमिदं राजन् मोविद्भिन्दाहतं । सुकृतं विन्दते येन परलोकेषु मानवः । उंच्यते यत्तु कान्तारं महासंसार एव मः । वनं दुर्ग हितचैतत् संभारगहनं हि तत् । ये च ते कथिता याला.याधयस्ते प्रकोर्तिताः। या मा भारी वृहत्काया अध्यतिष्ठत तब वै। तामाङस्तु जरा प्राज्ञा वर्णरूपविनाशिनों ! यस्तव कूपा नृपते स तु देहः शरीरिण। यक्षत्र वमनेऽधस्तान्महाहिः काल एवम अन्तकः सर्वभूतानां देहिना सर्वहार्थी। कूपमध्ये च या जाता वालो यत्र म मानवः । प्रताने लन्वत लो जोविनाश शरीरिण। म यस्तु कूपवीनाहे तं वृक्ष परिसर्पति। पड़नः कुञ्चरो राजन स तु भवासरः स्टतः। यएमुखा तो मामाः पादा-दादश कीर्तिताः येत ह निकृन्तन्ति मूपिकाः पन्नगास्तया । राव्यहानि तु तान्या भूताना परिचिन्तकाः । ये ते मधुकरास्तत्र कामांस्ते परिकीर्तिताः । यास्तु ता बहुमो धाराः सवन्ति मधुनिसवा तास्तु कामरसान् विद्याद्यत्र मनन्ति मानवाः ‘रने संसारचक्रस्य परिवृत्तं विदुर्बुधाः । येन समारचक्रस्य पाशान्छिन्दन्ति वै वुधाः। इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोके पंठोऽध्यायः ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अहोऽभिहितमाख्यानं भवता तत्त्वदर्भिना। भूय-एव तु मे हर्षः श्रुत्वा वागमृतं तव । ॥ विदुर उवाच ॥ म्हणुभूयः प्रवक्ष्यामि मार्गतिस्त्र वितरं। यछुवा विप्रमुच्यन्ते संभारेन्या विचक्षणाः । ॥ - . १७ . ३ ·३४२ ॥ श्रीमहाभारत [जलप्रदानिक प० । अध्याय । * M - . - 1 यथा तु पुरुषो राजन् दीर्घमध्वानमाखितः । कचित् क्वचित् श्रमाच्छ्रान्तः कुरते वासमेव च। एवं संसारप-ये गर्भवामेषु भारत। कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः । तस्मादध्वाननैवैतमाडः शास्त्रविदो जनाः । यत्तु संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिणः। सोऽयं लोके समावती मत्याना भरतर्षभ । घराणा स्वावराणाच न ग्टवेत्तत्र पण्डित । शारीरा मानसाश्चेव मयाना ये तु व्याधयः । प्रत्यचाच परीक्षाश्च ते व्यालाः कथिता भुवि ।। नियमानाच नैनित्य कार्यमाणा भारत । स्वकर्मभिर्महात्यालन्नादिजन्मल्यबुद्धयः । श्रयापि तैर्विमुच्येत व्याधिभिः पुरुपो नृप। श्रावृणेत्येव तं पशाब्बरा रूपविनाशिनी। शब्दरूपरसस्पविषयैर्विविधैरपि । मज्जमासमहापङ्के निरालम्बेसमन्ततः । संवत्सराय मासाच पक्षाहोरात्रसन्धयः। क्रमेणस्योपयुनन्ति रूपमायुस्तथैव च । रते कालस्य निधया नैतान जानन्ति दुर्बुधाः धावाऽभिलिखितान्याजः सर्वभूतानि कर्मणा । रयः शरीरं भूताना सत्त्वमाडनु सारथि। इन्द्रियाणि हयानाडः कर्मबुद्धिस्नु रश्मयः । नेषां हयाना यो वेगं धावतामनुधावति । स तु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्त्तते। यस्तान् संयमते बुद्ध्या संयती न निवर्त्तते । स तु ससारचक्रोऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते। । । भ्रममाण न मुद्धन्ति समारेण भ्रमन्ति ते ममारे भ्रमतां राजन् दुखत द्धि जायते। तस्मादस्य निवृत्त्यर्थं यामेवाचरेत् बुधः । उपेक्षा नाच कर्तया भतयाख. प्रवर्तते ।। यतेन्द्रियो नरो राजन् क्रोधलार्भानराकृतः। सन्तुरः सत्यवादी यः स शान्तिमधिगच्छति। याम्यनादरथं वनं मुद्यन्ते येन दुर्बुधा' । म चैतत् प्राप्नुयाद्रामन् यत्त्व प्राप्तो नराधिप। राज्यनाम मुहनाभ सतनामच भारत । अनुतप्योकमेवैत दुःखं भवति भारत। माधुः परमदु खानां युद्धिभैषज्यमाचरेत् । मानषिधमपाप्ये दूरपार महाप, हिन्यादुःखमहाव्याधि नरः संयतमानमः । न विक्रमो न चाप्यों न मिचं न सहजनः । नयान्मोचयते दुःखाद्ययात्मा विरसंयमः । नरमान्मेचं, ममाम्याय शोलमापद्य भारत। दमस्यागा प्रमादय नेत्रयो ब्रह्मण हयाः। भोलरग्मिममायुक्तः स्थितो यो मानमे रथे । व्यका मृत्युभप राजन् ब्रह्मलोकं स गच्छति । अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति महोपते । , मगपति परम्मान विष्णाः परममामयं । न तत्क्रतुसहसेथ नेापामय नित्यमः। भयस्य च दानेन परफल प्राप्नुपान्तरस। न शात्मन, प्रियत किश्चिद्भूतेषु नियित। अनिष्ट मध्यभनाना मरणं नाम भारत। नरमात् सम्यषु भूतेषु दया काा विपथिता । नानामाइसमायुना बुद्धिमान भटताः । श्रसूक्ष्मदृष्टया मन्दा भान्यन्ते तत्र तत्र छ । मुसुचाएपो राजन् मान्नि ग्रन मागतं । रति योमहाभारने पीपपि प्रलपदानिरूपनपि तराष्ट्रविधोके मतमोऽध्यायः॥७॥ 4 साधन उगाच ॥ पिरस्य तु नदाय निबन्ध कुरुसत्तमः । पोकाभिमानान्तः पपात भुवि मुर्षित. १६. - ·जलप्रदानिक प० । अध्याय 1) ॥ स्तोपर्व । - ३४३ . . २. । - । । । + तं तथा पतितं भमा नि संज प्रेक्ष्य वान्धवाः । कृष्णद्वैपायनश्चैव इत्ता च विदुरस्तथा। सञ्जय. सुघदश्चान्ये दास्या ये चास्य सन्मता. जलेन सुखशीतेन नालन्तय भारत।। पस्पश्य करैर्गाचं वीज्यमानाय यानतः। श्राश्वास्य तु चिरं कालं तराष्ट्र तथागत। अय दीर्घय कालस्य लधर्मज्ञो महीपतिः । विललाप चिरं कालं पुत्चाधिभिरभिमुन । धिगस्तु खलु मानुष्यं म नुपु परिग्रहं । यतो मूलानि दुःखानि सम्भवन्ति मुहुर्मुः । पुत्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसम्बन्धिनामय। प्राप्यते सुमहदुःख विषामिप्रतिम विभा। येन दयन्नि गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति । येनाभिभूतः पुरुषो मरण बहु मन्यते।। - नदिदं व्यसनं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात् । तस्यान्तं नाभिगच्छामि ते प्राणविमोचणात्। तथैवाहं करिय्यामि अद्यैव दिजसत्तम । इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तम। धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढ़. स शेकं परमं गत । श्रभूचढणें राजाऽसा ध्यायमानो महोपने । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायन प्रभु । पुत्रशोकाभिसन्तप्तं युवं वचनमत्रवीत्। ॥ व्यास उवाच॥ धृतराष्ट्र महावाको यत्वा वक्ष्यामि तकृणु । श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशल प्रभो। न तेऽस्त्यविदित किविदेदितव्य परन्तप । अनित्यता हिमयानां विजानामि न संशयः।।। श्रध्रुवे जीवलाके च स्याने या शान्द्यते सति । जीविते मरणान्ते च कमाछाचमि भारत । प्रत्यचं तव राजेन्द्र पैरस्थास्य समुद्भवः। युत्तन्ते कारण कावा कालयोगेन कारित । अवश्य भवितव्ये च कुरूणा वैयने नृप। कस्माच्छाचसि तारान् गतान् परमिकी गति। ' जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना ! यतित सयवेन शमं प्रति जनेश्वर । नच दैवकृतो मार्ग. शक्या भूतेन केनचित् । घटताऽपि चिरं काल नियन्तुमिति मे मति । देवनाना हि यत्कार्य मया प्रत्यक्षात श्रुतं । तत्तेऽई सम्प्रवक्ष्यामि यथा स्वयं भवेन्नत । पुराऽह त्वरितो यात सभामैन्द्रो जितनमः । श्रपश्यं तत्र च तदा समवेतान् दिवौकस । नारदप्रमुखाचापि सर्वदेवर्षयोऽनघ । तत्र चापि मया दृष्या पृयिवो पृथिवीपते । कार्यिमिव सम्प्राप्ता देवतानां समीपत । उपगम्य वदा धाबोदेवानाह समागतान् । यत्कार्य मम युभाभिर्बह्मणः मदने तदा । प्रतिज्ञातं महाभागास्तछोघं मविधीयता। नस्यास्तद्वचनं श्रुला विष्णुलोकनमस्कृत । उवाच वाक्य प्रइमन् पृयियों देवसंमदि। एतराष्ट्रस्य पुत्राणं यस्तु ज्ये8. शतस्य वै । दुर्योधन इति ख्यात मते कार्य करिष्यति। तश्च प्राप्य महीपाल कृतकृत्या भविष्यसि । तस्यार्थे पृथिवीपाला कुरुक्षेत्र ममागता । अन्योन्य घातयिष्यन्ति बुढे. सप्त. प्रहारिए। ततस्ते विदितं देवि भारस्थ युधि नान।। गच्छ शीघ्र स्वकं स्वानं लोकान् धारय शोभने । य एष ते सुतो राजन् लोकसंहारकारणात्। कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धा जठरे नृप। श्रम चपलयापि क्रोधनो दुष्प्रसाधन.। दैवयोगात्समुत्पना भ्रातरथास्य तादृशा । शकुनिभातुलचव कर्णय परम. मखा। ३ . 4 A ·४४ ॥ श्रीमहाभारत॥ [जनपदानिक प० । अध्याय १८ an ११८ समुत्पन्ना विनाशाय एथिया सहिता नृपाः। यादृशो जायते राजा तादृशोऽस्य जनो भवेत् । अधर्मो धर्मता याति स्वामी चैद्धार्मिको भवेत्। खामिनो गुणदेोपाभ्या भृत्या. स्थु व संशयः। दुष्टं राजानमासाद्य गतास्ते तनया नृप । रतमय महाबाहो नारदो वेद तत्ववित् । आत्मापराधात् पुत्तास्ते विनया पृथिवीपते।मा तान् शोचव राजेन्द्र नहि शोकेऽस्ति कारण। नहिने पाण्डवा खल्पमपराध्यन्ति भारता पुत्तास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता महो। नारदेन च भद्रन्ने पूर्वमेव न संशयः । युधिष्ठिरस्य समिती राजसूये निवेदित। पाण्डवा कारवा सर्व समासाद्य परस्परं । न भविष्यन्ति कान्नय यत्ते कृत्य नदाचर। नारदस्य वच श्रुत्वा तदाऽयोचन्त पाण्डवा । स्वन्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्य सनातनं । कयन्ते शाकनाश' स्यात्प्राणेषु च दया प्रभा । खेहच पाण्डुपुत्त्रेषु ज्ञात्वा दैवतं विधि। एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुत.। कथितो धर्मराजस्य राजसूये ऋत्तमे । यनित धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदित। अविग्रहे कारवाणं देवन्तु बलवत्तरं। अनतिक्रमणीयो हि विधोराजन कथञ्चन। कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चलेन च । भवान् धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत ।मुह्यते प्राणिना ज्ञाला गतिश्चागतिमेव च। त्वान्तु शोकेन सन्तप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुड । ज्ञावा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत। कृपालुनित्यमो धीरस्तिय॑ग्यो निगतेष्वपि । म कथं त्वयि राजेन्द्र कृपा वै न करिष्यति । मम चैव नियोगेन विधेचाप्यनिवर्तनात् । पाण्डवानाञ्च कारुण्यात् प्राणन् धारय भारत । एवन्ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविश्यति। धार्थ सुमहास्तात तप्तं स्याच तपश्चिरात्। पुत्रशोकसमुत्पन्न इनाम ज्वलितं यथा । प्रज्ञाम्भमा महाभाग निबीपय सदा मम। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तच्छ्रुत्वा तस्य वचन व्यासस्यामिततेजस । मुहर्त समनुध्याय एतराष्ट्रोऽभ्यभाषत । महता भोकगालेन प्रणुनोऽमि द्विजोत्तमा नात्मानमवबुधामि मुहमानो मुहर्मुहु' । इदन्नु वचन श्रुत्वा तव देवनियोगजा धारयिथाम्यहं प्राणान् घटिये नतु भोचित । एतच्छुत्वा त वचन व्यास सत्यवतीसुत । एतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तवैवान्तरधीयत । इति श्रीमहाभारते स्वीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशेकि अटमोऽध्याय ॥ ८ ॥ 1॥ जनमेजय उवाच ॥ गते भगवति व्यामे धतराष्ट्रो महीपति.। किमस्त विमर्ष तन्मव्याख्यातुमईमि । नयव कारयो राजा धर्मयुषा महामना । उपप्रभृतययैव किमकुर्वत ते घय । । अग्रत्याय युत कम पापयन्यिान्यकारित । वृत्तान्तमुत्तरं हि यदभापत सञ्चय । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इते दुर्योधने व इते मैन्ये च मनश । सञ्जयो विगतप्राशा धृतराधमुपस्थिन । भनय आप ॥ श्रागन्य नानादेशेन्या नानाजनपदेवरा । पिलाक गता राजन् सबै तब मुने. मह । याध्यमानेन सतत तर पुण भारत। पातिता पृथिवो मना रस्यान विधिमता । पुत्राणामय पौधाण पिवणाधमोपने । भानुपूधए मनपा प्रेतकार्याणि कारय। १० ।

·२४६ ॥ श्रीगधाभारतं॥ [uri पापा भोडा जाम. पुरा पा. म मोनामपि योषितः । एकाक्षाय निर्ममा युधा पुरता भव। परपरंप बोकेपायामासान बोपविक्षनाराभयपन पर। ताभिः परिवृती राशा पदनोमि:मासः । निययो भगराहामसूक्षमाधान प्रति। जिस्पिनो वणिजो पेयाः ममें पापभीविनः। नेपाथ पुरसत्य निययुगादति। तामा विक्रोममानानामानाना मवये। मादुरामोन्मादयो यथम भग्नान्युत। युगान्तकासे मम्प्राप्त भूतानां दक्षतामिया भाव: याद प्राप्त इति भूतानि मेरि । भृभमुदिममनमस्ते पाराः कुरुमध्ये प्राग्रीभन्न महाराज सनुराहदा भूत। इति श्रीमहाभारते पीपर्मणि जलप्रदानिकपर्वणि मरागमने स्मात्यायः ॥१०॥ ॥ वैशम्पायन उवापामगार तता गत्या दातान् महारयान्। भारत द्रषियनामापमे ते तु दृष्ट्रय राजानं प्रशापधुपमोचरं । अश्रुकप्ता विनिशस्त्र बदन्नमिदमपन् । सतस्तव महाराज मला कर्म मुदुष्करं । गत. मानुधरो राजन् मझलोकं मशीपते। दुर्योधनयलान्मुक्का वयमेव चयो रयाः। मघमन्यत् परितीर्थ मेन्यो भरतर्षभ। इत्येवमुका राजानं छपः भारदतस्ततः । गान्धारी पुत्रयोका मिदं वचनमब्रवीत् । अभीता युध्यमानास्ते पन्त. शत्रुगणान् बहन् । वीरकर्माणि कुर्माणाः पुधास्ते निधनानाः । ध्रुवं सम्प्राप्य लोकास्ते निधनान् मस्त्रनिनितान्। भासरं देहमास्साय विचरन्त्यमरा व ! नहि कथिद्धि शराणां युध्यमानः परामुखः । गतिश निधनं प्राप्ती न च कथित छताचतिः। एवं ती क्षत्रियस्याज पुराणा. परमी गति । मस्रण निधनं मो नत्र भोचितमहमि। न चापि प्रववस्तेषामध्यन्ते राशि पाण्डवाः । ग्टणु यत्सतमस्माभिरयत्यामपुरोगमः। अधर्मेण हतं श्रुत्वा भीमसेनेन ते सुतं । सुतं मिविरमाविश्य पापडूना कदन छन् । पाक्षाला निहता सबै धृष्टद्युधपुरोगमाः । द्रुपदस्थात्मजायेव पदेयाय पातिताः। तथा विशमनं कृत्वा पुत्रशत्रुगणस्य ते। प्रद्रवाम रणे यात नहि क्यामहे चयः। तेहि शूरा महेवामा विप्रमेष्यन्ति पाण्डवाः । अमवंशमापना वैरं प्रतिजिहीर्षवः । ने हनानात्मजान् श्रुला प्रमत्ताः पुरुषर्षभा.। निनीषन्तः पदं शराः विप्रमेव यमखिनि । तेषान्तु कदनं सवा संस्थातु नोस हामहे । श्रनुजानीहि नो राशि मा च शोके मनः कथाः । राजस्वमनुजानीहि धैर्यमातिष्ठ चोत्तमा निठान्तं पश्य चापि वंशात्रधर्मश्च केवलं! इत्येवमुचा राजानं सवा चाभिप्रदक्षिणं । छपय कृतवर्मा च द्रोणपुनय भारत। अवेरमाण राजानं इतराष्ट्र मनीषिण | गङ्गामनु महात्मानस्वर्षमयानचोदयन् । अपक्रम्य तु ने रागन् सर्व रव महारथाः। धामध्यान्योन्यमुदिनाविधा ने प्रययुस्तदा । जगाम हास्तिनपुर कप भारदतपदा ।समेव राष्ट्र हार्दिकया ट्रैािमाश्रम ययौ। एवं महात्मना। . - १५ ·जलप्रदानिक अध्याय ११ । १२] ॥ स्त्रीपर्व ॥ ३४० . - समेत्य वीरा राजानं तदा वनुदिते रवा। विप्रजग्मुमहाराज यथेच्छकमरिन्दमाः। समासाद्याथ वै द्रौणि पाण्डुपुत्रा महारथाः। व्यजयंस्ते रखे राजन् विक्रम्य तदनन्तरं। इति श्रीमहाभारते स्त्रोपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि कृपाणिभाजदर्शने एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ हनेषु तेषु मैन्येषु धर्मराजा युधिष्ठिरः । एवे पितरं उर्दू नियातं नागमाइयात् । सोऽभ्ययात् पुनमोकार्तः पुत्तयोकपरिसुतं । शोचमानं महाराज भाटभिःमहितस्तदा। अन्वीयमानो वीरेण दामाईण महात्मना। युयुधानेन च नया तथा चैव युयुत्सुना। तमन्वयात् सुदुःखाती द्रौपदी शोककर्पिता। मह पाञ्चालयोपिद्भिर्यास्तवासन समागताः। सगङ्गामनुवृन्दानि स्त्रोणं भरतसत्तम। कुररोणामिवार्तानां क्रोशन्तीनां ददर्श ह। ताभिः परितो राजा कोगन्तीभिः सहस्रशः । उर्द्धवाभिरात्ताभीरुदन्तीभि. प्रियाप्रियः । क नु धर्मज्ञता राज क नु भाऽद्यानृशंसता। यच्चाबधीत् पिढन् धावन् गुरुपुत्रान् सखोनपि। घातपित्वा कर्य द्रोणं भीभञ्चापि पितामई मनन्तऽभून्महाराज इला चापि जयद्रथ। किनु राज्येन ते कार्य पिढन् चाहनपश्यतः। अभिमन्युश्च दुर्द्धर्ष द्रौपदेयाश्च भारत। अतीत्य ता महावाहुः क्रोपन्तीः कुररीरित्र । ववन्दे पितरं ज्येष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिरः । नतोऽभिवाद्य पितरं धर्मेणामित्रकर्षण.! न्यवेदयन्त नामानि पाण्डवास्तेऽपि सर्वशः। नमात्मभान्तकरणं पिता पुत्रवधादितः। अप्रीयमाणः गोकाः पाण्डवं परिपखजे । धर्मराज परिवज्य सान्त्वयिला च भारत। दुष्टात्मा भीममन्विच्छन् दिधबुरिव पावकः । म कोपपावकस्तस्य शोकवायुसमीरितः । भीमसेनमयं दावं दिधचुरिव दृश्यते। तस्य सङ्कल्पमाज्ञाय भीमं प्रत्यग्दर्भ परिः। भीममाविष्य पाणिभ्या प्रददीभीममायसं। प्रागेव तु महाबुद्धिर्बुद्धा तस्येडितं हरिः। संविधान महाप्राज्ञस्तत्र चक्रे जनाईनः । तंटहीलेव पाणिभ्या भीमसेनमयमयं । वभन्न वलवावाजामन्यमानो कोदरं। नागायुतवलप्राण. स राजा भीममायमंभिबा विमयितोरस्क. सुसावरुधिरं मुखात्। नन. पपात मेदिन्या नयैव रुधिरोचितः । प्रपुष्मितायशिखरः पारिजात इव द्रुमः । प्रत्यग्टहाच तं विद्वान् सूतो गावलाणिस्तदा।मैवमित्यवोत् नं प्रमयन् मान्यपत्रि स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर्महामना.। हाहा भीमति चक्रोश नृप भोकममन्चितः । नं विदिला गतकोधं भीमसेनवधादित वासुदेवो वरः घुमामिदं वचनमब्रवीत्। मा इचा तराष्ट्र व नैप भीमस्त्रया हत । प्रायमी प्रतिमा छेपा बया राजविपातिता। वा क्रोधवशमापन विदित्वा भरतर्षभ। मयाऽपराष्टः कान्तया मृत्यार्दष्टान्तरं गत । न हि ते राजमार्दूल बले तुल्याऽस्ति कयन। क महेत महावाहो बाहोर्विग्रहणं नरः। यथान्नकमनुप्राप्य जीवन् कश्चिन्न मुच्यते। रवं वाइन्तरं प्राप्य तव जीवन कयन। तस्मात् पुत्रेण या तेऽसौ प्रतिमा कारितायसी। भीमख सेयं कौरव्य तवैवोपद्धता मया। ११५ . .

·२४८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [जलप्रदानिक प० । अध्याय १२॥ १३ ॥३१॥ - पुत्रशोकाभिसन्तप्तं धमादपकतं मनः । तदा राजेन्द्र तेन व भोममेनं जिघामसि । न लेतत्ते क्षमं राजन् हन्यास्वं यदृकोदरं । न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथञ्चन । तस्माद्यत् कृतमस्माभिर्मन्यमानैः शमं प्रति। अनुमन्यस्ख तत् सर्वमा च शोके मनः कृथाः।। इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि श्रायसभामभङ्गे द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ तत रनमुपातिष्ठन् शौचार्य परिचारकाः। कृतमीचं पुनश्चैनं प्रोवाच व मधुसूदनः। राजनधीता वेदास्ते भास्वाणि विविधानि च । श्रुतानि च पुराणानि राजधाश्च केवलाः । एवं विद्वान महामाज्ञः समर्थः सन् बलाबले । श्रात्मापराधात् कमावं कुरुषे कोपमोदृशं। उन नदैवाई भीमद्रोण च भारत। विदुरः मञ्जयश्चैव त्वन्तु राजन्न नल्लयाः । सवार्यमाणे नास्माकमकार्षीर्वचनं तदा। पाण्डवानधिकावाजन् बले मौर्ये च कौरव । राजा हि यः स्थिरमज्ञः खयं दोषानवेशते। देशकालविभागञ्च परं श्रेयः स विन्दति । उच्यमानस्तु यः श्रेयो स्टसोते नोहिताहिते। पापदः समनुप्राप्य स भोचत्यनये स्थितः । ततोन्यवृत्तमात्मानं समवेक्षस्व भारत । राजस्वं यभिधेयात्मा दुर्योधनवशे स्थितः । आत्मापराधादापनस्तत् किं भीम जिघामसि । तस्मात् संयच्छ कोपं त्वं स्वमनुस्मृत्य दुष्कृत।। यस्त तो स्पर्द्धया बुद्रः पाञ्चालीमानयत् सभा । स हतोभीमसेनेन वैरं प्रतिजिद्दोर्पता। श्रात्मनोऽतिक्रमं पश्य पुत्तस्य चदुरात्मनः। पदनागसि पाण्डूना परित्यागः परन्तप । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुनस्तु कृष्णेन सर्व सत्यं जनाधिप। उवाच देवकीपुत्र तराष्ट्रो महीपतिः। एवमेतन्महावाहो यथा वदसि माधव । युत्तखेश्य धात्मन् धैर्यान्मा समचालयत् । दिल्या तु पुरुषव्याघो वलवान् मत्यविक्रमः । वडुप्तेर नागमत् कृष्ण भीमो बाइन्तरं मम । ददानी बहमेकायो गतमयुगतज्वरः । मध्यमं पाण्डवं वीरं प्रयुमिच्छामि केयव । हतेषु पार्थिवेन्द्रेयु पुचिपु निहतेपु वै। पाण्डपत्चेषु वै धर्म प्रोतियाप्यवतिष्ठति। ननः स भीमव धनप्रयच माद्याय पुत्री पुरुषप्रवीरी । पप गावैः प्ररुदन सुगावानावास्य कल्याणमुवाच तान् । इति योमहाभारने स्वीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रकोपविमोचने चयोदमोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतराष्ट्राभ्यनुनातास्ततस्ते कुरुपाण्डवाः । अभ्ययुधातरः सर्वे गान्धारी महकेभवाः । नतो भावा इनामियधर्मराज युधिष्ठिरं । गान्धारी पुलमोकात्ती भन्नुमै बदनिन्दिता। नमा पापमभिप्राय विदिला पाण्डवान् प्रति। यपिः मत्यवतोपुचः मागेव समबुध्यत । समायामुपस्परम पुष्पगन्धि पपः शपि। त देशमुपमम्पेदे परममिनोभवः । रिन पyा पम्यम् मनमा गद्देन प। मभप्राणपती भावं सतप समधुध्यत । मामीन फासफ शादी मातपाः सापकानमगधिप्य धमाकानमुदेरयत् । नमोप: पाया गान्पारि सममानुधि । वो निम्नतामेतत् दणु चेदं वो मम । IANCष्टारमानाषण अयमियता। शिवमा म मानयुध्यमानस्य मधुभिः । ut - + ·जनप्रदानिक प० । अध्याय १४।१५।। ॥स्त्रीपर्व॥ ३४९ । १०. 1 - २०६ - सा तथा वाच्यमाना ले काले काले जयैषिण । उकवत्यमि गान्धारि यतो धर्मस्ततो जय.। न चाप्यतीता गान्धारि वाचं ते वितथामहं । स्मरामि तापमानायास्तथा प्राणिहिता हामि । विग्रहे तुमुले राजा गला पारमसंभयं । जित पाण्डुसुतैर्युद्धे नूनं धर्मस्ततोऽधिक. । उमामीला पुरा भूत्वा माऽद्य न क्षमसे कथं । अधर्म जहिधर्मजे यतो धर्मस्ततो जय । खञ्च धर्म परिस्मृत्य वाचोनी मनखिनि। कोप संयच गान्धारि मैवभू सत्यवादिनि । ॥ गान्धार्युवाच ॥ भगवन्नाभ्यस्यामि नैतानिच्छामि नग्यत.। पुत्रशोकेन तु बलान्मनो विकलतीवमे। यथैव जुन्या कन्निया रवितव्यास्तया मया। तथैव स्तराष्ट्रेण रक्षितव्या मया यथा । दुर्योधनापराधेन शकुने मावलस्य च । कर्णदुःशामनाभ्याञ्च कृतोऽय कुरुमद्धय. । नापराध्यति वीभत्सुर्न च पार्थी वृकोदरा । नकुलः सहदेवो वा नैवजातु युधिष्ठिर.। युध्यमानाधिकारव्याः कृतमानाः परस्पर निहताः महिनामान्यत्तत्र नास्त्यप्रियं मम । किन्तु कमाकरोद्भोमी वासुदेवस्य पश्यतः । दुर्योधनं समाय गदायुद्धे महामना.। शिक्षयाऽभ्यधिक ज्ञाला. चरन्तं वहुधा रणे। अधी नाभ्या महतवान् तन्मे कोपमवर्द्धयत् । कथं नु धर्म धर्मः समुद्दिष्टं महात्मभिः । त्यजेयुराहवे धरा. प्राणहेतोः कथञ्चन। इति श्रीमहाभारते स्वीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि गान्धारीमान्त्वनाया चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ तच्छ्रुला वचनं तस्या भीमसेनोऽय भीतवत् । गान्धारी प्रत्युवाचेदं वच मानुनयं तदा । अधर्मो यदि वा धर्मस्त्रामात्नत्र मया त । श्रात्मानं चातुकामेन तन्मे लं हन्तुमईथि। न हि धर्मेण पुचस्ते पातितोऽमै महाबलः । न शक्य केनचिद्धन्तुमतो विषममांचरं । सैन्यस्यैकोऽवशिष्टोऽय गदायुद्धेन वीर्यवान्। मा इत्वा न हरेद्राज्यमिति वै तत् कृतं मया । अधर्मेण जित पूष्य तेन चापि युधिष्ठिर । निठताच मदैव मम ततो विषममाचरं । राजपुत्तीञ्च पाञ्चालीमेकवरना रजस्खला। भवत्या विदितं सर्वमुक्तवान् यत् सुतस्तव। दुर्योधनममंग्टन न मक्या भू. समागरा। केवला भानुमस्माभिरतवैतत् कृत मया । नयाऽप्यप्रियमस्माक पुनस्ते समुदाचरत् । द्रौपद्या यत् सभामध्ये मव्यमूहमदर्भयत् । तदैव बध मोऽस्माकं दुराचारच ते सुत । धर्मराजाजया चैव स्विता स्म समये तदा । वैरमुद्दीपितं राजि पुत्रेण तव तन्महत्। क्तभिताय वने नित्य तत एतत् कृतं मया । वरस्यास्य गत पारं हत्वा दुर्योधनं रणे । राज्यं युधिष्ठिर प्राप्त वयञ्च गतमन्चा । ॥ गान्धार्युवाच ॥ न तस्वैप पधनात यत् प्रशंसमि मे मुताकतवांयापि तत् सर्वं यदिदं भापसे मयि। हताश्वे नकुले यत्तु वृषभेनेन भारत। अपिव शोणित सख्ये दु शासनशरीरज। मद्भिर्विहितं धोरमनार्थजनमेवित । कर कर्माकरोस्तिस्मात्तदयुक्त वृकोदर। ॥ भीमसेन उवाच ॥ अन्यस्यापि न पानव्यं रुधिरं किं पुन स्वकं । यथैवात्मा तया भ्राता विशेपो नास्ति करन। एम ·३५० ॥श्रीमहाभारतं॥ [जलप्रदानिक प० । अध्याय १५॥ . 1 0 . रुधिरं न व्यतिकामद्दन्तोष्ठादम्बमा शुच, । वैवखतस्तु तदेद हस्ता मे रुधिरोतितौ। इताय नकुलं दृष्ट्वा वृषसेनेन संयुगे। भाण संप्रहृष्टानां त्राम. संजनितो मया। केशपक्षपरामर्गे द्रौपद्या द्यूतकारिते। क्रोधाद्यदब्रुवञ्चाई तच मे इदि वर्तते। सन्नधर्मयुतो राशि भवेयं शाश्वतीः समा.। प्रतिज्ञान्तामनिस्तोर्य ततस्तत् छतवानह । न मामईसि गान्धारि दोषण परिभवितुं । श्रनिग्रह्य पुरा पुत्वानमाखनपराधिषु । अधुना किं नु दोषेण परिशवितुमईसि । ॥ गान्धार्युवाच॥ वृद्धस्यास्य शतं पुनाविनंस्लमपराजितः। कमान श्रेषयेः कश्चियेनाल्पमपराधित। सन्तानमावयास्तात वृद्धयोहतराज्ययो.। कथमन्धदयस्यास्य यष्टिरका न वर्जिता। ये अवस्थिते तात पुनाणमन्तके वयि । न मे दुःखं भवेदेतद्यदि लं धर्ममाचरे। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुक्ता तु गान्धारी युधिडिरमच्छत । क च राजेति सकाधा पुत्रपौत्रवधादिता। " नामभ्यगच्छदाजेद्रो वेपमानः छतावलिः । युधिष्ठिर इदना मधुरं वाक्यमत्रवीत्। पुत्रहन्ता नृभंसोऽहं नव देवि युधिष्ठिरः । भापाई पृथिवीनाशे हेतुभूत शपख मां। न हि मे जीवितेनार्थी न राज्येन धनेन वा। तादृमान सुघदो हत्वा मूढस्यास्य सुष्टुइ । तमेवंवादिन भीतं मनिकर्षगत तदा । नावाच किधिहान्धारो निवासपरमा मध। नस्तावननदेहस्य पादयोर्निपतिप्यतः। युधिष्ठिरस्य नृपतेर्धज्ञा दीदर्भिनी। अल्ययाणि दो देवोपान्तरण सातत, म कुनषीभूता दर्शनोपनखा नपः । नंदृष्टा पार्जुनोऽगपदामुदेवस्य पृष्ठत । रवं मरमानास्तानिनयेतच भारत । गान्धारी विगतोधा मान्पयामाम मारवत्। नया तेममनुमाता मातरं पोरमातरं। अभ्यगन महिना. प्रथा प्रयुलपयमः । पिरख दृष्टा मा पुषान् पुषाधिभिरभिमुता। पाप्यमाहारयदेवो वशेणारत्यये मुषं। नती बाप्पं भमुमृस्य सह पुषिण वै प्रया। पन्यदलान् भरधर्षया परिविपनान् । मा नाने के क्रमः पुषाम् अस्पृश्यन्ती पुन. पुनः। पपोचत दुपाना द्रोपदीय हतारमशी । दन्तीमथ पाचासो ददा पनिता भुवि । ॥ द्रापाराच॥ गार्याने सर्ष पमिद्राना गताः । नमान्नधाभिगवन्ति पिरं वा तपस्विनों। कि राशन कार्य विसोमाया: सुतेपर्थम । तां ममायामयामाम प्या युवापना। प्रत्याय पानीन्नु रुदनी मोपविती । नव महिला चापि पोरगुगता नृप। भन्दगान मामारीमानामा संतरामपानामुगपाथ गान्धारो पचा यखिना। मानि दुपाता पास भामपि पिता । मन्य सोपरिनामोऽय कालपीपादितः। सभा सम्मान समावीमाया दमात पमनुमा विदुरणपोमा। सबिनय रपे पाप गति नियरिया प्याने पिन । O A ·४२५ . L 1 गणप्रदानिक म० । व्यध्याय १५ ॥१॥ ॥ स्त्रीपर्च ॥ ३५१ मा इचो न हि शोच्यास्त संग्रामे निधनं गताः। यथैव त्व तथैवाई को वामावासयिष्यति । ममैच छपराधेन कुलमग्य विनापितं । इति श्रीमहाभारते क्षीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि प्रयापुत्रदर्शने पञ्चदशोऽध्याय. १५ ॥ समाप्तञ्च जलप्रदानिकपर्व ॥ ॥ अथ स्त्रीविलापपर्व ॥ वैशम्पायन उवाच॥ एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनं। अपग्यत्तब तिउन्ती दूरादिव्येन चक्षुषा । पतिव्रता महाभागा समानबतचारिणी। उग्रेण तपसा युक्ता मततं ब्रह्मचारिणी। वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः । दिव्यज्ञानवलापता विविध पर्यदेवयत् । ददर्श मा बुद्धिमतो दूरादेव यथाऽन्तिके। रणाजिरं नृवोराणामहुत लोमहर्षणं । अस्थिकेशपरिस्तीर्ण शोणितीघपरिसुतं । शरीरैबहुधादिनिकोण समन्ततः । गजाश्वरथयोधानामानं कधिराविले. शरीरैरभिरस्कैश विदेश निरोगणे.। गजायनरनारीण नि खनैरभिसंवृतं ग्टगालबककाकोलकपकाकनिषेवित। रचमा पुरुषादाना मोदनं कुरराकुल । शिवाभि. शिवाभिथ नादित ग्टधीवितं । नतो व्यासाभ्यनुज्ञातो धतराट्रो महीपनि.। पाण्डुपुत्लाय ते मर्च युधिठिरपुरोगमाः। वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुञ्च पार्थिव। कुरुस्त्रियः समासाद्य जग्मुरायोधन प्रति। समासाद्य कुरुक्षेत्र ताखियो निहतेश्वरा.। अपरयन्त हतांस्तव भान् पुत्रान् पिढन पतीन् । क्रव्याभिच्यमाशान् वै गोमायुवलवायस. 1 भूत. पियारोभिर्विविधैय निशाचरैः । रुद्रांकीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशमनं स्त्रियः। महाभ्याऽय यानेभ्यो विकाशन्या निपतिर। अदृष्टपूर्व पश्यन्ता दुखानी भरतस्त्रियः। शरीरेवस्खलनन्या न्यपतंचापरा भुवि । श्रान्तानाञ्चाप्यथान्यासा नासीत् काचन चेतना । पाञ्चालकुरुयोपारण कपणं नभन्मइन् । दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितं। दृष्ट्वायोधनमत्युग्रं धम्मज्ञा सुवलात्मजा।। नतः सा पुण्डरीकाक्षमामव्य पुरुषोत्तमं । कुरूणा वैवसं दृष्टादु खादचनमब्रवीत्। पश्यैता पुण्डरीकाक्ष स्पा मे निहतेश्वराः । प्रकीर्णकेमा क्रोशच्य. कुर्य दुव माधव । अमूस्खाऽभिसमागम्य स्मरन्या भरतर्षभान्। ध्यगेवाभ्यधावन्य पुत्वान् चाहन् पिढन पतीन्। वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्लाभिरावृतं । कचिव वीरपत्नीभिहतवीराभिरावृतं ।। शोभितं पुरुषव्याघर्भाग्नकर्णभिमन्युभिः । द्रोपद्रुपदशत्येय ज्वलगिरिव पायकैः । काञ्चनै. कवर्दिव्यमणिभिय महात्मनां । अङ्गदैहस्तकेयूरै. सम्मिय समलकृतं। वीरवाइनिस्टाभि. मनिभि. परिघैरपि । खड्नेय विविधतीक्षा. मगरैश्य भरामनै । झव्यादसः सहितस्तिष्ठद्भिर्विविधैः क्वचित् । कचिदाकीडमानैश्च श्यानरपरै. कचित्। एतदेवंविधं वीर सम्परयायोधन विभा। पश्यमाना हि दयामि मोकेनाहं जनाईन। . ४४. ५४५ 1 ·३५२ ॥श्रीमहाभारतं॥ [स्वीविलाय प० । अध्याय १६ ॥१७॥ M मा . . ये पुरा - ( . 1 .. M पाञ्चालानां कुरूणाञ्च विनाभे मधुसूदन । पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयं । नान् सुपर्णय ग्टनाश्च विकर्षन्यस्गुक्षिताः। निग्रम चरणौ ग्टना भक्षयन्ति सहसभः । जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोएभीभयो.। अभिमन्योर्बिनामञ्च कश्चिन्तयितुमईति। श्रबध्यकल्पानिहतान् दृष्टाऽहं मधुसूदन । ग्टधकङ्कवकश्येनश्वष्टगालादनीकतान्। अमर्षवशमापन्नान् दुर्योधनवशे स्थितान्। पश्यैतान् पुरुषव्याघ्रान् संशान्तान् पावकानिव । भयनान्युचिता. मर्चे मृदूनि विमलानि च । विपन्नास्तेऽद्य वसुधा विस्तामधिशेरते। वन्दिभिः सततं काले स्नुवद्भिरभिनन्दिता.। शिवानामशिवा घोरा. टन्ति विविधा गिर। वीरा. शयनेषु यशखिन. । चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांशपुशेरते। नेपामाभरणान्येते ग्टना गोमायुवायसाः। श्राक्षिपन्यशिवा घोरा दिनदन्तः पुन. पुनः। वाणान् विनिमितान् पीतान् निस्विभान् विमला गदा। युद्धाभिमानिन. प्रोता जीवन्त इव विधति। सुरूपवर्ण वहव. क्रव्यादैरवघद्विताः। सभप्रतिरूपाय शेरते हरितसज.। श्रपरे पुनरालिङ्ग्य गदा. परिघवाहकः। शेरतेऽभिमुखाः सारा दयिता इव योषितः। विधत. कवचान्यन्ये निर्मलान्यायुधानि चान धर्षयन्ति कव्यादा जीवन्तीति जनाईन । फव्यादैः शय्यमाणनामपरेषा महात्मनां । भातकौमयः सजयित्रा विनिकीर्णा समन्ततः । श्ते गोमायवो भीता निहताना महात्मना । कण्ठांन्तरगतान् हारानानिमन्ति महसम, । सर्वप्वपररावेषु याननन्दत वन्दिन.। स्तुतिभिय परायाभिरुपनारय मिचिताः तानिमा: परिदेवन्ति दुपाताः परमाननाः । कपणं दृष्णिशार्दूल दु खयोकार्दिता भयं । रमोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च। मुखानि परमम्बीण परिएकाणि केशव। रुदिनोपरता घेता धायनयः मरिमुता । कुरुषियोऽभिगन्ति तेन नेनैव दुखिताः । एतान्यादित्यवानि तपनीयनिभानिप। रोपुरोदनतायाणि वाचाणि स्थाषिता। घामामपरिपूर्ण नियम्य परिदेवित । इतरेतरमन्दाय विज्ञानन्ति यायितः । एता दो विनियम्य विसष्य प पुन । विस्पन्दमाना दु मेन वोरा अनि जोक्ति । या दृष्टा मरीराषिोनि दिनपन्नि चा पापिभियापरा पनि पिरामि ग्रदुपाएय.। मिराभिः पानित गायक रते । इतरेतरगम्पोराकी भाति मेदिनी। शिमिरम्दानया फायान् या पोराभिनन्दिन । मुन्नयनुचिता नामा विदेशानि बिरामि । मिरः कार्यन मन्याय प्रेपमाषा विनिमः । अपग्यशाऽपरंतष नंदमनि द पिता.। यासपरणामन्यान् विपामपिताम् पृथक् । मन्दधयोऽनुमापिटा मूर्धन्यताः पुनः पुनः । उत्कृय विभयान्तान् रिनपान् मृगपपिभिः । पृष्ट्वा कारिष माननिमलभरमयोचिन. । पाणिभिदापरा पनि निरापि मधुमदन प्रिय माइन पिान पुगम् पाय निहतान् पर। मानिय पीय शिरोमिय पाप नापयोगमनास्तिकमा। 1 ·.. PL स्त्रोविलाप प.। यध्याय १६।१७] ॥ स्त्रीपर्व ॥ ३५३ न दुःखपूचिताः पूर्व दुःखं गाइन्यनिन्दिताः । भादभिः पिटभिः पुत्रैरुपकीला वसुन्धरा । यूथानीव किशोरीण सकेशीनी जनार्दन । सुपाणी टतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः । इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे । यदिमाः कुर्वते सा रूपमुखावचं स्त्रियः। नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मस । या पश्यामि हतान् पुत्रान् पाँचान भ्राद्वंय केशव । एवमाती विलपती ददर्भ निहतं सुतं । इति श्रीमहाभारते वोपर्वणि स्लीविलापपर्वणि वीणां युद्धभूमिदर्शने पोडमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा गान्धारी शोकमूर्छिता । महमा न्यपतझूमी किन्ने कदली वने। सा तु लब्धा पुनः संज्ञा विक्रम्य च पुन. पुनः । दुर्योधनभिप्रेक्ष्य भयानं गधिरोचितं ।। परिवज्य च गान्धारी रुपणं पर्य्यदेवयत्। हा हा पुत्रेनि भोकाती विललापाकुलेन्द्रिया। सुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितं । वारिणा नेवजेनोरः मिञ्चन्ती शोकतापिता। समीपस्य पीकेमिदं वचनमब्रवीत्। उपस्थितेऽस्मिन् मंग्रामे ज्ञातीना संचये विभी। मामय प्राह वार्णय प्राचलिर्नृपसत्तमः । अस्मिन् नातिममुद्धर्षे जयमम्बा ब्रवीत मे। इत्युक्त जानती सर्वमहं खव्यमनागम । अब्रुव पुष्पत्याच यता धर्मस्ततो जयः । यथा च युध्यमानस्वं न वै मुद्यामि पुत्रका ध्रुवं शस्त्रजितान् लोकान् प्रास्यस्यमरवत् प्रभो। इत्येवमनुवं पूर्व नैनं शोचाम्यई मुत। एतराप्रञ्च शोचामि कपणं इतवान्धवं। अमर्पणं युधी श्रेष्ठं कृतास्त्र युद्धदुर्मदं । भयानं वोरणयने पग्य माधव मे सत। योऽयं मूर्द्धाभिषिमानामये याति परन्तपः । मोऽयं पाइपु भेतेऽद्य परय कालस्य पर्ययं । ध्रुवं दुर्योधनो वीरो गति न सुतभा गत. अभिमुख, भेने शयने वीरमविते । पुरा पर्युपामीना रमयन्ति बरखियः। ते वीरमयने सप्तं रमयन्यमिवाः शिवाः । यंपुरा पर्युपामीना रमयन्ति मनीषिणः । महीतलम्यं निहतं सभास्तं पर्युपामते । यं पुरा व्यजनैरय्यरुपवीजन्ति योषितः । तमद्य पक्षव्यजनेरुपवीजन्ति पक्षिणः। एप मेते महाबाहलवान् सत्यविक्रमः । सिंहेनेव दिपः संख्ये भीममेनेन पातितः, पश्य दुर्योधनं कृष्ण भयान रुधिरोचितं । निहतं भीमसेनेन गदा संयुज्य भारत। अधीक्षिणी हावाहुर्दा चकाच केशव । श्रानयद्यः पुरा मख्य सोऽनयानिधनं गत.। एप दुर्योधन. शेते महेवामा महारथः । माईल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः । विदुर छवमन्यैप पितरचव मन्दभाक्। बालो वृद्धवावमानेन मन्दा युवशं गत । नि सपना मही यस्य त्रयोदशसमाः स्थिता । सगते निहतो भूमी मतो मे पृथिवीपतिः । अपश्यं कृष्णं पृयिवों धार्तराष्ट्रानुगामिता । पूर्ण हस्तिगवाश्चैव वार्णय न तु तचिरं । नामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुगामनी। हीना इस्तिगवाश्येन किन्नु जीवामि माधव । इदं छच्छ्रतरं परय युत्तस्यापि वधान्मम । यदिमाः पर्युपासन्ते इताञ्छूरायणे जियः। . BEL - . - - y १९० २ ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [स्वीमिलाप प० । अध्याय १६॥ - 1 ML पाञ्चालानां कुरूणाच विनाधे मधुसूदन । पञ्चानामपि भूतानामई वधमचिन्तय । तान् सुपर्णय ग्टधाय विकर्यन्यसगुचिताः । निग्टन चरणो ग्टधा भक्षयन्ति महलमः । जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोएभीभयो.। अभिमन्याविनाञ्च कचिन्तयितुमईति। अवध्यकल्पानिहतान् दृष्ट्वाऽहं मधुसूदन । ग्यप्रकश्यकश्येनवाटगालादनोकतान्। श्रमर्षवशमापन्नान् दुर्योधनवमें स्थितान्। पश्यतान् पुरुषव्याघ्रान् मंशान्तान् पावकानिव। भयनान्युचिना. सर्वे मृदूनि विमलानि च । विपन्नास्तेऽद्य वसुधा विस्तामधिग्रेरते। वन्दिभिः सततं काले सुवद्भिरभिनन्दिताः। शिवानामभिवा घारा. उदयन्ति विविधा गिरः। ये पुरा भरते वीराः शयनेषु यशस्विनः । चन्दनागुरुदिग्धाशास्तेऽद्य पाइपुरते। नेपामाभरणान्येने ग्रभा गोमायुवायसाः । श्राधिपत्यभिवा घोरा विनदन्तः पुनः पुनः। वाणान् विनिमितान् पीतान् निस्त्रिंशान विमला गदा । युद्धाभिमानिन, प्रोता जीवन्त इव विभ्रति । सुरूपवर्ण बहवः क्रव्यादैस्वधद्विताः। सुषमप्रतिरूपाय शेरते हरितस्रजः। श्रपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघवाहक। शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता व योषितः। विभ्रतः कवचान्यन्ये निर्मलान्यायुधानि च । न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनाईन । अध्यादैः कथ्यमाणानामपरेपी महात्मना । मातकौम्बा सजवित्रा विनिकीर्णा. समन्ततः। रने गोमायवो भीता निहताना महात्मना । कण्ठान्तरगतान् हारानाधिपिन्ति सहस्रशः । भव्यप्वपरराषु याननन्दत वन्दिन.। तुतिभिय परायाभिरुपचार शिविताः ।। नानिमाः परिदेवन्ति दुःखातः परमाननाः । कृपणं वृष्णिशार्दूल दुखशोकार्दिता भृशं रमोत्यस्तवनानीव विभान्ति रुचिराणि च । मुखानि प्ररमस्वीण परिष्काणि केशव । रुदितोपरता ह्येता ध्यायन्य सम्परिनुता. । कुरुखियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दु खिताः। स्तान्यादित्यवर्णनि तपनोयनिभानि च । रोषरोद्नतामाणि वजाणि कुस्यापिता। श्रासामपरिपूर्ण निगन्य परिदेवितं । इतरेतरमन्दान विजानन्ति योषितः । रता दीर्घ विनिशस्य विलप्य च पुनमुन्नः । विपन्दैमाना दुखेन वीरां जहनि जीवितं । बझेा दृष्ट्वा शरीराणि क्रोशन्ति विलपनि च। पाणिभियापरा प्रन्ति शिरासि मृदुपाण्यः । निरोभि. पानिनेईस्तै. साथशः कृते । इतरेतरसम्पृक्तैराकीर्ण भाति मैदिनी। विभिरस्कानया कायान् दृष्ट्वा घोराभिनन्दिनः।। मुख्यन्यनुचिता नार्थी विदेशानि शिरासि च । मिर कायेन मन्धाय प्रेक्षमाणा वितमः । अपरययाऽपरंतत्र नेदमखेति दुखिताः। याहरुचरणानन्यान् विभिखन्मयितान् पृयक। मन्दधत्योऽमुखाविष्टा मूर्छन्यताः पुनः पुनः । उत्कृस्य विभयान्यान् विजम्पान् मृगपरिभिः । इट्टा काशिन जानन्ति भईन् भरमयोपित. । पाणिभियापरा पनि मिरायि मधुसदन । प्रेसचाहन् पिढन् पुत्वान् पतीय निधनान् परैः। पानिय पीय मिगेमिय मापसे । अगन्धकमा पृथिवी मामगोणितकमा । ra - - TED ·* धन् , ३. । - स्त्रीविलाप प० । यध्याय १६ १७1] ॥स्तीपर्व ॥ ३५३ न दुःखेपूचिताः पूर्व दुःखं गाइन्यनिन्दिताः। चादभिः पिटभि. पुरुपकीया वसुन्धरा । यूथानीय किशेरोणं मुकेशीनी जनाईन । घुमा तराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः । रतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे। यदिमा: कुर्वते सा रूपमुयावचं लियः । नूनमाचरितं पापं मया पूर्वपु जन्मसया पश्यामि घतान् पुचान् पैौचान् भादंच केशव ! एवमाती विलपती ददर्भ निहतं सुतं । इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि स्त्रीणां युद्धभूमिदने पोडशोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा गान्धारी भोकमूर्छिता । महमा न्यपनमा छिन्नेव कदली वने। सा तु लब्धा पुनः संज्ञा विकुम च पुन' पुन. । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य मयानं रुधिरोधित। परिवज्य च गान्धारी रुपणं पर्यदेवयत्। हा हा पुत्रेति भोकाती विललापाकुलेन्द्रिया। मुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितं । वारिणा नेबजेनोरः मिचन्ती शोकतापिता। समीपस्थं पीकेशमिद वचनमब्रवीत् । उपस्थितेऽस्मिन् मंगामे ज्ञातीना संचये विभी। मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राश्नलिनुपसत्तमः । अस्मिन् ज्ञातिममुद्ध जयमम्वा वोतु मे। इत्युक्ने जानतो सर्वमई खव्यसनागम । अव पुरुपयाघ यता धर्मस्ततो जयः । यया च युध्यमानस्वं न वै मुसि पुनका ध्रुवं भस्त्रजितान् लोकान् प्रास्यस्यमरवत् प्रभो। इत्येवमनुवंपूर्व नैनं शोचाम्बई मुतांतराष्ट्रश्च शोचामिछपणं हतबान्धवं । अमर्षणं युधी श्रेष्ठं कृतास्त्र युद्धदुर्मदं । भयानं वौरमयने परथ माधव मे मतं । योऽयं मूर्द्धाभिपितानामग्रे याति परन्तपः । मोऽयं पाइपु शेतेऽद्य पग्य कालस्य पर्ययं । ध्रुवं दुर्योधनो वीरो गति न सुलभा गत । तया,यभिमुख. ते शयने वोरमेविते । य पुरा पर्युपामीना रमयन्ति बरखिय.1 तं वीरशयने सुप्तं रमयन्यभिवाः भिवाः । यं पुरा पर्युपामीना रमयन्ति मनीषिष. महीनलस्यं निहतं सभास्तं पर्युपासते । यं पुरा व्यजनैरय्यरुपवीजन्ति योषितः । तमद्य पचव्यजनैरुपवीजन्ति पविण । एप मेते महाबाहुर्बलवान् मृत्यविक्रम.। सिंहेनेव द्विपः संख्ये भीममेनेन पानित। पश्य दुर्योधनं कृपा अयानं विरोहित लिहतं भीममेनेन गदा संयुज्य भारत। प्रदौहिणीमहावाहुर्दश काञ्च केशव। श्रानयद्यः पुरा संख्ये सोऽनयाविधनं गतः । एप दुर्योधन येते मद्देवासो महारथ. । भाईल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः । विदुर यवमन्यैप पितरश्चैव मन्दभाक् । बालो वावमानेन मन्दा मृत्युवमं गत । नि सपना मही यस्य त्रयोदशसमाः स्थिता । म शेने निहतो भूमी मुतो मे पृथिवीपतिः । अपश्यं कृष्णं पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुगामिता । पूर्ण हस्तिगवाग्वैद्य वार्ष्णेय न तु तचिरं। नामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुभासनी। हीना हस्तिगवायेन किनु जीवामि माधव। इदं छच्छ्रतरं पश्य पुनस्यापि वधानमम । यदिमा' पर्युपासन्ने हताञ्छुराव खियः। १० A ४८५ 10. - है ३ ३५ ·• . ३५४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [खीविखाप प० अध्याय १७११८॥ प्रकीर्णकथा सुत्रोणों दुर्योधनभागा । रुकावेदोनिभा पग्य कृष्ण लक्ष्मणमातरं। नूननेपा पुरा बालाजीवमाने महाभुजे । भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनखिनो। कथनु भतधा नेदं दयं में विदीर्यते । पश्यन्न्या निहतं पुत्रं पुत्त्रेण महितं रणे। पुचं रुधिरसंसिक्तमुपजिंवत्यनिन्दिता। दुर्योधनन्तु वामारु. पाणिना परिमार्जति। किनु भोचति भारं पुत्रञ्चैपा मनखिनी । तया ह्यवस्थिता भाति पुत्तचाप्यभिवीच्य मा। खपिर. पञ्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेदणा । पतत्युरवि वीरस्य कुरुराजख माधव । पुण्डरीकमिवाभाति पुण्डरोकान्तरप्रभा । मुखं प्रमृज्य युत्तस्य भर्तुथैव तपखिनी। यदि वाप्पागमा. मन्ति यदि वा श्रुतयस्तथा । ध्रुवं लोकानवाप्तोऽयं नृपो वाइबलाजिनान् । इति श्रीमहाभारते स्वीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि दुर्योधनदर्शने सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ ॥ गान्धार्युवाच ॥ पश्य माधव पुत्वान्मे शतसंख्यान जितक्तमान्। गद्या भीमभेनेन भूयिष्ठ निहतावणे। इदं दु खतरं मेऽद्य यदिमा मुकमूर्दूजा. । इतपुत्ता रणे वालाः परिधावन्ति मे नुयाः । प्रामादतलचारिपसरणभूषणान्वित । श्रापन्ना यत् स्पृशन्तीमा रुधिराद्री वसुन्धरां । म्भ्रानुसारयन्यय तथा गामायुवायमान् । भोकेनाता विपूर्णनयो मत्ता इव चरन्युत। रपा वै धनवद्याकी करमग्मितमध्यमा । पोरं तदेवसं दृष्ट्वा नित्यतिदु खिता। दृष्ट्या में पार्थिवमुतामेता लक्ष्मएमातरं । रामपुत्रों महाबाहो मनो न झुपशाम्यति। भावान्याः पतीयान्या पुत्राय निहतायणे । दृष्ट्वा परिपतन्यताः प्रन्टय मुभुजा भुजान्। मध्यमानान्तु नारीणां वृद्धानां पापराशित । त्रामन्द इतपन्धूना दारणे वैसे स्टणु। रयनोडानि देहाय इतानी गगाभिना। यामिताः यममोहाती. स्थिताः परस्य महापल । अन्याधापयतं कायात् चारकुण्डलमुत्रों । स्वस्य बन्धाः भिर. कृष्ण ग्टहोला पग्य तिठनों। पूर्वजानिटनं पापं मन्ये नाम्पमिवानप । वाभिरनवद्याभिर्मया वाक्पमेधया। यदिद धर्मरान पानित ना जनाईन । न हि नाशोऽस्ति वार्णय कर्मणा. गाभपापयोः । प्ररमपश्यदेव दर्शनीयकुचीदराः। उसेषु जाता दीमत्यः सप्णपयाचिगईशा.। दरनापिया दुःपमोकप्रभाषिताः। भारम्य व रामस्या पनिता. पग्य माधव । पुष्पपरफमानि पुण्डरोकाप योषिता । श्रमपद्यानि वाराणि तापयत्येव रसिवान्। भूपा मम पुपाषा वामदेवावरोधा। मत्तमातादषी पायनपय प्रयजनाः । दापि पानिधारादित्यमप्रिभागारोमापि व वाणिनिफानपि प फायनान् । पिंपापानि तानि पचाप में मानस पर रोमानि गोविन्द पापकान् मुमतानिय ! पानगपामिपपानिमा पोतमास्तिमाको पुधि भीमेन पानित.। पण मोमन पम्न माधान माननुएलाय दीपपा घोहितन ।। उपमा मापानिमिता निधिकाना भात. पण अमाईन । ह ·लोविलाप प० । अध्याय १७११९] ॥ स्त्रीपर्व ॥ . ३५५ - - , 12. M सहैव सहदेवेन नकुलेनार्जुनेन च । दासभार्थाऽसि पाञ्चालि विविध नो गई। नतोऽहमनुवं कृष्ण तदा दुर्योधनं नृपं । मृत्युपाशपरिचितं भकुनि पुत्र वर्जय। नियोधैनं सुदुर्बुद्धिं मातुलं कलहप्रिय क्षिप्रमेनं परित्यज्य पुन शाम्यस्य पाण्डवैः न बुध्यसे वं दुर्बुद्धे भीमसेनममर्पणं । वाद्वाराचन्दस्तीहरुकाभिरिव कुञ्जर। तानव रमि कुद्धा वाकान्यानवधारयन् । उत्ससर्ज विषं तेषु सपो गहिषमविव। एप दुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ । निहतो भीममेनेन सिंहेनेव महागजः । प्रत्यर्थमकरोद्रौद्रं भीमसेनोऽत्यमर्षणः । दुःशासनस्य यत् क्रुद्धोऽपिवच्छोणितमाहवे ।। इति श्रीमहाभारते स्वीपर्वणि खोविलापपर्वणि गान्धारीवाक्ये अटादशोऽध्यायः॥ १८॥ ॥ गान्धार्युवाच ॥ एप माधव पुत्रो मे विकर्णः प्राज्ञसन्मतः । भूमौ विनिहत: मेते भीमेन प्रतधा कृतः । गजमध्ये हतः शेते विकणे मधुसूदन । नीलमेघपरिविप्तः भरदीव निगाकर । अस्य चापग्रहेणेव पाणिः कृतकिणे महान् । कथञ्चिच्छिद्यते ग्टप्रेरत्तुकामस्तत्त्रत्रवान्। अस्य भार्यामिपप्रेसून ग्यधानेतान् तपखिनी । वारयत्यनिमं वाला न च शक्नोति माधव । युवा वृन्दारकः शरो विकर्णः पुरुषर्षभ। सुखोषितः सुखाइच ते पांपु माधव 1. कर्णिनालोकनाराचैभित्रमाणमाहवे। अद्यापि न नहायेनं लमोभरतसत्तमं । रष सङ्गामाहरेण प्रतिज्ञाः पालयिष्यता । दुर्मुखा विमुख. भेते हतोऽरिगणहा रणे। अस्यैतददनं कृष्ण श्वापदेरर्दुभचित। विभात्यभ्यधिकं तात मतम्यामिव चन्द्रमाः । रस्य हि रणे कृष्ण पश्याननमयेदृशं । स कथं निहतोऽमित्रः पाशुन् ग्रमति मे सुतः । यस्याहवमुंखे भैौम्य स्थाता नैपोपपद्यते । म कय दुर्मुखाऽमित्रैईतो विबुधलोकजित् ! चित्रसेनं हतं भूमा शयानं मधुसूदन । धार्तराष्ट्रमिमं पश्य प्रतिमान धनुष्भतां । चित्रमाल्याभरणं युक्त्यः प्रोककर्षिताः । क्रव्यादसईः सहिता सदन्यः पर्युपासते। स्त्रीण रुदितनिधीपः श्वापदानाञ्च गर्जितं । चित्ररूपमिदं छष्ण विचित्र प्रतिभाति मे । युवा वृन्दारको नित्यं प्रवरस्त्रीनिषेवितः । विविनिरसा मेते ध्वस्तः पांग्इषु माधव । भरसंकृत्तवाणं वोरं विशसने हत। परिवा-सते ग्टनाः परिविधदिविंगति । प्रविश्य समरे वीरः पाण्डवानामनोकिनों। स वीरभयने शेते परः मत्पुरुषोचिते। मितापपन्नं सनसं मुभु ताराधिपोपम। अतीव सधं वदनं पश्य कृष्ण विविंशतः । यं स तं पर्युपासन्त वमुं वासबयोपितः। क्रीडन्तमिव गन्धर्व देवकन्याः सहस्रशः । इन्तारं वीरभेनाना शूरं ममितिशोभनं । निवईणममिवाएं दु.मई विषहेत का! दु सहस्यैतदाभाति शरीरं संतं शरैः। गिरिरात्मरुहै: फुल्लै. कर्णिकारैरिवायतः। भातकौम्या सजा भाति कवचेन च भास्वता । अग्निनेव गिरि. श्वेतो गतामुरपि दुःमः । इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्वीविलापपुवपि गान्धारीवाक्ये जनविशोऽध्यायः ॥ १८॥ + . 1. - ।

·॥ श्रीमहाभारत [स्वीविलाय प. अध्याय ॥ 14 ५ में 10 ॥ गान्धार्युवाच ॥ अध्यगुएमाईय वले शौर्ये च केशव । पित्रा त्वया च दाभाई दृप्त सिंहमिवोत्कटं।. यो विभेद चमूमेको मम पुत्रस्य दुर्भिदौ । म भूला मृत्युरन्येषामयं मृत्युवमं गतः । तस्यापलक्षये कृष्ण काफ्रमिततेजसः। अभिमन्याईतस्थापि प्रभा नैवोपशाम्यति। रथा विराटदुहिता स्नुषा गाण्डीवधन्वनः । श्राती बालं पति वोरं दृष्ट्वा शोचत्यनिन्दिता। नमेषा हि समासाद्य भार्या भीरमन्तिके। विराटदुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति । तस्य वनमुपाधाय मौभद्रख मनखिनी । विबुद्धकमलाकार कम्वुवृत्तशिरोधरं। काम्यरूपवती चैया परिवति भामिनी । लन्जमाना पुरा चैनं माध्वीकमदमूर्छिता। नस्य क्षतजमन्दिग्धं जातरूपपरिष्कृतं । विमुच्य कवचं वीर शरीरमभिवीक्ष्यते। अवेक्षमाणा मा वाला कृष्ण त्यामभिभाषते। श्रयन्ते पुण्डरीकाक्ष सदृशाशो निपातित. 15 बले वोर्थे च सदृभस्तेजसा चैव नेऽनघ । रूपेण च नथाऽत्यर्थ शेते भुवि निपातितः अत्यन्नसुकुमारय राववाजिनशायिनः । कचिदद्य शरीरन्ते भूमी न परितप्यते । भाताभुनवाणी ज्याचेपकठिनलची। काञ्चनाङ्गादिनी शेते निधिय विपुलो भुजा। व्यायम्य बहुधा नूनं सुखमुप्त अमादिव । वं विनपतोमाता न हि मामभिभाषसे । न स्मराम्यपराधन्ते कि मान प्रतिभाषसे । न तु मा त्वं पुरा दूरादभिवीच्याभिभाषसे । न स्मराम्यपराधं मे किं मान प्रतिभापसे। श्रा-मार्य सुभद्रा लमिमाथ चिदशोपमान् । पिढन् माधव दुःखाता विहाय व गमिष्यसि । नरा शोणितदिग्धान वैकेशानुद्यम्य पाणिना। - उसने बसमाधाय जोवन्तमिव पृच्छति। खसीयं भासुदेवस्य मुनं गाण्डीवधन्वन । कथं वा रणमध्यस्य जानुरेते महारथाः । धिगम्तु क्रूरकर्हस्तान् छपकर्णजयद्रथान्। द्रोपद्रोशायनी चोमा यैरसि व्यमनोसतः । नरर्षभाणां सर्वेषां कयमामोत्तदा मनः । यातला परिवार्यकं मम दुखाय जनुषा । कयं नु पाण्डवेयाना पाचालानाञ्च पश्यती। रवीर निधनं प्राप्नो नाथवान् सन्ननायवत् । दृष्ट्वा च बहुभि. संख्ये हतं वीर पिता तव । योरः पुरुषभार्दूल कयं जीवति पाण्डवः । न राज्यलाभा विपुलः मचूर्ण वा पराभवः । भोनि धास्पति पार्याना वाहते पुष्करेख । नव मसाजिनाचोकान् धर्मेण च दमेन च । सिममपागमिष्यामि तव मा परिपालय। दुर्णरं पुनरप्राप्ते लोफे भवति केनचित्। पदई सो रणे दृष्ट्या इन गोवामि दुभंगा । कामिदानी नरव्याघ्र प्रक्षण्या मितया गिरा। पियसोके समग्यान्यां मामिवामन्त्रपियामि । नूनमसरमा स्वर्ग मनामि प्रमथियसि । परमेष प पेप गिरा च नितपूर्वया । प्राय पुष्टनाकानसरोभि. समेयिवान् । पोभद्र विहरन पाले गमीया, मुख्तानि मे । रतावानिश संपामो विहितम् मया यह । पप्मापाम् सप्तमे मापिन और निधनं गतः। युक्रवचनामेतामपकर्षन्ति दुःखिता। THI रोपसया महराकुमस्त्रियः । उत्तरामपवनामानामा तराः वयं । F पर . - ·स्वीविलाप प० । यध्याय २०१२१४२२] ! स्लोपन = . + . विराटं निहतं दृष्ट्वा क्रोशन्ति विलपन्ति । द्रोणाखभरसछत्तं शयानरुधिरोचित। , विराटं विनदन्त्येते ग्टगोमायुवायमाः। विनद्यमानं विगैर्बिराटममितेवणा। न शक्नुवन्ति विवशा विवर्तयितुमातुराः । श्रासामानपतप्तानामायासेन च योषिता । श्रमेण च विवर्णानां वत्राणां विमुतं वपुः । उत्तरश्चाभिमन्युञ्च काम्बाजञ्च सुदक्षिणं । शिनेतान् हतान् पश्य लक्ष्मणञ्च सुदर्शनं । प्रायोधमगिरीमध्ये अयानं पश्य माधव इति श्रीमहाभारते खोपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि गान्धारीवाक्ये विंशतितमोऽध्यायः॥२०॥ ॥ गान्धार्युवाच ॥ एष वैकर्तनः भेते मद्देश्यामो महाबलः । ज्वनितानलवत् संख्ये मंधान्तः पार्थतेजधा।' पन्य वैकर्त्तनं कर्ण निहत्यातिरथान् वइन् । भोणितीघपरीताङ्गं शयानं पतितं भुवि । अमर्थी दोघरोपच महेष्वामी महारयः । रणे विनिहतः शेते हरी गाण्डीवधवना। यंस पाएदसंबामान्मम पुना महारयाः। मायुधन्त पुरस्कृत्य मातङ्गा इव यूथयां मार्दूलमिव सिंहेन समरे सव्यसाचिना।मातङ्गमिव मत्तेन मातङ्गेन निपातित समेताः पुरुषव्याघ्र निहतं शरमाये । प्रकीर्णमूर्द्धनाः पत्न्यो रुदन्त्यः पर्युपासते । उदिमः सततं यस्माद्धर्मराजो युधिष्ठिरः। त्रयोदश समा निद्रा चिन्तयन्त्राध्यगच्छत । अनाध्य्यः परैर्युद्धे शत्रुभिर्भधवानिय । युगान्तामिरिवार्चिमान हिमवानिव च स्थिरः । , म भूला शरणं वीरो धार्तराष्ट्रस्य माधव। भूमी विनिहतः शेते वातरुग्ण व द्रुमः । पश्य कर्णस्य पनी लं वयसेनस्य मातरं। लालप्यमाना करुणं रुदती पनिता भुवि । श्राचार्यशापोऽनुगतो ध्रुवं ला यदग्रमञ्चक्रमियं धरा ते। ततः परेणापहतं शिरस्ते धनञ्जयेनारवशत्रुमध्ये। हाहा धिगेषा पतिना विसंज्ञा समीक्ष्य जाम्बूनदवद्धकता कर्ण महाबाहुमदोनसत्त्वं सुषेणमाता रुदतो स्मात्ती। अत्यावशेषोऽपि कृतो महात्मा शरीरभरैः परिभक्षयद्भिः । द्रष्टुं न नः प्रीतिकरः शीव कृष्णस्य परस्य चतुर्दशाहे । ६५५ मा वर्तमाना पतिता पृथिव्यामुत्याय दीना पुनरेव पा । कर्णस्य वनं परिनिप्रमाण रोरूयते पुनवधाभितप्ता। इति श्रीमहाभारते स्वीपर्वणि स्त्रोविलापपर्वणि गान्धारीवाक्ये एकविंधोऽध्यायः॥२१ ।। ॥ गान्धार्युवाच ॥ श्रावय भीमसेनेन भक्षयन्ति निपातित । ग्टगोनायव शूरं ववन्धुमबन्धुवत् । नं पश्य कदनं कृत्वा शत्रूणां मधुसूदन । शयानं वोरणयने रुधिरेण समुचित। तंगालाय काय क्रव्यादाय पृथग्विधाः। तेन तेन विकर्षन्ति पश्य कालस्य पर्ययं। भयान वोरशयने वीरमाक्रन्दकारिण। श्रावन्य महिता नार्यो रुदन्यः पर्युपासत। प्रातिप्यं मद्देष्वासं हतं मलिन बालिका प्रसुतमिव भाईल पश्य कृष्ण मनखिन। अतोव मुखवर्णोऽस्य निहतस्यापि शेभते। मोमस्येवाभिपूर्णस्य पौर्णमास्यां समुद्यतः । पुत्तधोकाभितन प्रतिज्ञा परिरक्षता । पाकशासनिना संख्ये वार्द्धचिनिपातितः । एकादशचमूर्मित्त्वा रक्ष्यमाणं महात्मना । सत्यचिकीर्षता पश्य इतमेनं जयद्रय। सिन्धुौवीरभत्तारं दर्पपूर्ण मनखिनं । भक्षयन्यभिवा स्टना जनाईन जयद्य। 4 १ -- ·३५८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [वीविलाप प० । यध्याय २२ ॥२१॥ 4 w - संरक्ष्यमाणं भार्याभिरनुरक्ताभिरयुत । वसन्या व्यवकर्षन्ति गहन निम्नमन्ति कात्।' नमेताः पर्युपासन्ने रक्ष्यमाणं महाभुज । सिन्धुसौवीरमार काम्बोजयवनस्त्रियः । यदा कृष्णामुपादाय पाद्रवन केकैयः सह । तदैव वयः पाण्डूना जनाईन जयद्यः । कयमद्य न तां प्णामानयन्ति स्म ने पुनः। दुःशलामानयनिस्तु यदा त्यतो जयद्रयः।। । भैषा मम सुता वाला विलपन्नो मुदुःखिता। प्रमापयति चात्मानमाक्रोशन्तो च पाण्डवान् । किं नु दुःखतरं कृष्ण परं मम भविष्यति । मत्सुता विधवा वाला सुपाय निहतेवराः । हा हा धिग्दुःशला पत्य वीतधोकभयामिव । शिरो भरिनासाद्य धावमानामितस्ततः। वारयामास यः सधान् पाण्डवान पुनम्रद्धिनः । इलाम विपुलां मेनो खयं मृत्युवयं गतः। न मत्तमिव मातकं वोरं परमदुर्जयं। परिवार्य रुदनेयताः लियचन्द्रापमाननाः ।। इति श्रीमहाभारते स्वीपर्वणि स्वीविलापपर्वणि गान्धारीवाय द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥ । गान्धार्युवाच ॥ एप भयो हतः ते मावानकुलमातुलः। धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे। यस्खया पद्धने नित्य सर्वत्र पुरुषर्षभ । म पनिहत. भेने मद्रराजो महारथः । पेन भटकता तात रयमाधिरयेयुधि । जयार्थ पाण्डुपुत्राण तदा तेजोवधः कृतः । राश धिक् पश्य बन्यम्य पूर्णचन्द्रसुदर्भनं । मुखं पद्मपलाशा काकैरादरमनणं । अन्य चामोकराभस्य तप्तकायनमप्रभा । प्रास्यादिनिःसना जिज्ञा भत्तते पण परिभिः । पुधिष्ठिरण निहतं मन्यं ममितियोभनं। रुदन्य. पर्युपासन मद्ररागं कुललियः । एता: मुगुमरमना मद्ररामं नरम। कोयनयाऽय समामाघ परियाः पचियर्षभ। सन्ध्र निपतितं सारं परिवामिन न्यिताः। कासिताग्रएयः पझे परिमामिव दिप। मध वरदं शरं पश्यन रपमतमा भयानरमयने रसिकलीहत २प मासयो राशा भगदप्तः प्रतापवान् । गमासुमधरः येष्ठः ते भुवि निपातितः । ५य रमामयी माता पिरषा पिरागत। मापदर्भष्यमाणस्य बोभयन्तीय मूईशान् । ने रिस पार्यस्थ युद्धमामोन् मदारक भीमपमाय ममय यमिना यया। এখনি গাধা ব্যর্থ নয়। শিগথিনা ধর্মীয় থামিম। पब मासिपमानापोवा करनाम रप निती भीभा भोमसदा। SHARDHA ष ध्यान सुवागार कार्मम पतित पुर्यगमरात। २५ मार लियोनाभरराया:प्तमायति एप्तिमिव यमन । Menit पिना भागाधान पोरवयन पश्य रमिपनि । पनि नागरोदनकाशाविग्य नभगम् इन्दा म पदा। Infereni 1 उपाधोपधानार्थ र मायरिया । For morIRI, सामाना मायाप्रतिभा पुपित - ·स्त्रीविलाप पायध्याय २३ । २81] स्वीपर्व । r . - धर्मात्मा तव धर्मजः पारावयेण निर्षये। अमत्र्य व मर्त्यः मनप प्राणानधारयत्। नास्ति युद्धे कृती कचिव विदान्न पराक्रमो। यत्र भान्तनवा भीम. तेऽद्य निहतः पर। खयमेतेन शारेण पृच्च्यमानेन पाण्डवै.। धर्मजेनाइवे मृत्युराख्यातः सत्यवादिना। प्रनरकुरवंशः स पुनर्येन समुद्धृन. । स गतः कुरुमिः सार्दू महाबुद्धिः परामवं । धर्मेषु कुरवः कनु परिप्रक्ष्यन्ति माधव । गते देवव्रत वगै देवकल्प नरर्षभ। अर्जुनख विनतारमाचार्य सात्यकेस्तथा । तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूपा दिजसत्तम। अस्त्रं चतुर्विधं वेद ययैव विदभेश्वरः । भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव। यस्य प्रमादादोभन्मुः पाण्डवः कर्म दुष्करं । चकार स इतः शेते नैनमस्वास्थपालयन् । यं पुरोधाय कुरव पाइयन्ते स्म पाण्डवान् । मोऽयं प्रस्नमृता श्रेष्ठा द्रोणः शस्तै परिष्कृतः । यस्य निई हतः मेना गतिरगेरिवाभवत् । म भूमी निहतः ते मान्तार्जिरिव पावकः । धनुर्मुटिरपोर्णय हस्तावापय माधव । द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यया। वेदा यस्माच चत्वारः सास्त्राणि च केशव । अनपेतानि वै शराद्यथैवादी प्रजापतेः । वन्दनाहाविमा तस्य वन्दिभिर्वन्दिता शमी । गोमायवो विम्यन्नि पादा मिय्यगणाचित. द्रोणं द्रुपदपुत्त्रेण निहतं मधुसूदन । छपी कपणमन्यास्ते दु खोपहनचेतना। तां पश्य पतितामाता मुक्तकशोमधोमुखों । हतं पतिमुपामन्तों द्रोणं शखभताम्बरं । वाणैर्भिवतनुचाएं गद्युमेन केशव। उपास्त वै मधे ट्राएं जटिला ब्रह्मचारिणी। प्रेतकृत्ये च यतते छपी रुपणमातुरा। इतस्य समरेभ . सुकुमारी यशखिनी। अमिमाहत्य विधिवधितां प्रचार मर्वभः । द्रोएमाधाय गायन्ति त्रीणि मामानि मामगाः । कुर्वन्ति च चितामेते जटिचा ब्रह्मचारिणः । धनुर्भिः भक्रिमियैव रथनोडेय माधव । भस्वैद्य विविधैरन्यर्धक्ष्यन्तो भूरितेजस । इति द्रोणं ममाधाय सन्ति च रुदन्ति च । मामभिस्तिभिरन्तस्यैरनुशंसन्ति चापर। अमावनि समाधाय द्रोणं हत्वा इताभने । गन्यभिमुखा गङ्गा द्रोणमिथ्या दिजातयः । अपसव्या चितिकला पुरस्कृत्य कृषी तदा । इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्वीविलापपर्वणि गान्धारीवाक्ये त्रयोविंशोऽध्यायः ॥२३॥ ॥ गान्धार्युवाच ॥ सोमदत्तमुतं पश्य युयुधानेन पातितं । वितुद्यमानं विगैर्ध्वभिमाधवान्तिके। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः सोमदत्ता जनार्दन। युयुधानं महेश्वास गईयन्निव दृश्यते। असौ हि भूरिश्रवसो माता परमदुःखिता। श्राश्वासयति भत्तारं सोमदत्तमनिन्दिता। दिया नैन महाराज दारुणं भरतवयं । सुरुमंफ्रन्दनं घोरं युगान्तमनुपश्यति। दिल्या धूपध्वज वीरं पुत्रं भूरिमहसदं। अनेकक्रतुययानं निहतं नाद्य पश्यसि । दिट्या स्नुपाणमाक्रन्दै घोर विलपितं यह। न पटणीपि महाराज सारमीनामिवावे एकवस्त्रानुसंवीता. प्रकीर्णः सितमुर्द्धजा । सुपास्ते परिधावन्नि इतापत्या इतेश्वराः। * . - ·३६० ॥श्रीमहाभारत [पोविदार ए. पार . x । श्वापदैर्भक्ष्यमाणं लमही दिया न पश्यमि । हिमपा नाथाभमनन निपानिन । मलं विनिहतं संख्ये भूरिश्राममेव च । पाय विविधाः मम्मी या नाघेक पश्यमि । दिया तत् कामन छचं युपकेतार्महात्मनः । विनिकोण रथोपभ्य गामदर्शन पायमि । अमूम्ह भूरिथवभी भाया. सात्यकिना इतं । परिवार्यानुशोषन्ति भनारममिनेधणाः। रता विलप्य बलं भर्तुः भोकैन कर्षिताः। पतनयभिमुग भूमी छपणं ना फेमय । चोभारतियोभास कार्मेदमकरीत कयं प्रमतम्य यदपीसोत वापरण्य यन्मनः। तत. पापतरं कर्म सतवानपि मात्यकि. । नरमात् प्रायोपविष्टस्य पाहात अमितात्मनः । रको दान्या इनः भेपे लमधर्मेण धार्मिक । इनि यूपध्वजस्यता. विया कोन्नि माधव । भार्या यूपध्वजस्यैपा करमम्मितमध्यमा । मलोत्सझे भुज भर्नु: आपणं पर्यटेयपत्। अयं स रमनोकरी पोनस्तनविमर्दन । नाभ्यूमापन नीविविश्रमन. करः । अयं स इन्ता मचूर्ण मित्राणामभयप्रदः । प्रदाता गोसहसाणा धनियान्नकरः करः । वासुदेवस्य मानिये पार्थनातिटकर्मणा । युध्यतः ममरेऽन्येन प्रमत्तस्य निपातितः। किं नु वक्ष्यसि संसामु कयास च जनार्दन । अर्जुनस्य महत् कर्म स्वयं वा स किरीटवान् । इत्येवं गई यिलेषा प्णीमास्ते बराङ्गना । तामेतामनुभावन्ति सपन्य खामिव स्तुपां। गान्धारराज, शकुनिबलवान् मत्यविक्रम. । निहत सहदेवेन भागिनेयेन मातुन्नः । यः पुरा हेमदण्डाभ्या व्यजनाभ्या स्म वोज्यते । स एव पविभिः पर्व. शयान उपवीज्यते । यःवरूपाणि कुरुते भतशोऽथ सहस्रम । तम्य मायाविनो माया दग्धाः पाण्डवतेजसा । मायया निकृतिप्रज्ञो जितवान् यो युधिष्ठिरं ।मभायां विपुल राज्य स पुनःवितं जितः । शकुन्ताः भकुनि कृष्ण समन्तात् पर्युपासते । कैतव मम पुत्राणा विनाशायोपशिक्षित। रतेनैतन्मवरं प्रसक्त पाण्डवै. मह । वधाय मम पुत्राणामात्मन. खगणस्य च । यथैव मम पुत्त्राणं लोका मस्तजिता विभो । रवमस्यापि दुर्भुरेलीका. मस्त्रेण वै जिताः। • कथञ्च नायं तत्रापि पुत्त्रान्ने भावभि, सह । विरोधयेजुपूज्ञाननृजुर्मधुसूदन । इति श्रीमहाभारते स्तोपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि गाभारीवाको चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ ॥ गान्धार्युवाच ॥ काम्बाज पश्य दुर्द्धर्य काम्बोजास्तरणोचित । भयानमृषभस्कन्द हतं पाशयु माधव । यस्थ चतजमन्दिग्धा बाइ चन्दनभूषिता । अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदु खिता। इमा ता परिघप्रख्या वाह शुभतलामुली। ययोर्बिवरमापत्रां न रतिमा पुराजहान् । का गति न गमिष्यामि लया होना जनेश्वर । हतवभुनाथैव वेपन्ती मधुरस्वरा। श्रातपे क्लान्यमानाना विविधानामिव सजा । क्लान्तानामपि नारोणं न श्रीखजति वै तर्नु। भयानमभित शहरं कालिङ्गं मधुसूदन । पश्य दीप्ताङ्गदयुगप्रतिवद्धमहाभुज । मागधानामधिपनि जपनं जनार्दन । परिवार्थ प्ररुदिता मागेय पश्य योषितः । .. . 2 - न ·स्त्रीविलाप प० । अध्याय २५।। 1 ॥ स्वीपर्व ॥ 7 . श्रासामायतनेवाणी सुखराणं जनाईन। मन श्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे। प्रकीर्णसर्वाभरणा रुदन्यः शोककर्षिता. । श्रास्तीर्णययनोपेता मागध. शेरते भुवि। कोशलानामधिपति राजपुत्रं वृहद्दलं । भतारं परिवार्थता पृथक् मरुदिता स्त्रियः । अस्य गाचगतान् वाणान् कार्णिबाइवलार्थितान् । उद्धरन्यसुखाविष्टा मूर्छमाना' पुनः पुन. । श्रामा सानवद्यानामातपेन परियमात् । प्रचाननलिनाभानि भान्ति वलाणि माधव । द्रोणेन निहताः शारा गैरते रुचिरागदा.1)द्युवसुता. सर्वे भिवो हेममालिनः । रथान्यगारचापार्चिः शरदृष्टिगदेन्धन । द्रोणमासाद्य निग्धा. शलभा देव पावकं तथैव निहताः साराः भेरते रुचिरागदाः । द्रोणेनाभिमुखाः सर्वे भ्रातर. पञ्च केकया.।" तप्तकाञ्चनवमीणस्तालध्वजरथखज । भामयन्ती महो भासा ज्वलिता व पावकाः। द्रोणेन द्रुपदं मध्ये पश्य माधव पातित। महा विपमिवारण्ये मिहेन महता इतं । पाञ्चालराज्ञो विमलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरं । प्रातपत्रं समरभाति परदीव निशाकर.। रतासु द्रुपदं दृद्धं चुपा भार्याः सुदुःखिताः । दग्ध्वा गच्छन्ति पाश्चात्य राजानमपसव्यतः । धृष्टकेतु मध्य्वासं चेदिपुङ्गवमङ्गना.। द्रोणेन निहतं शहरं हरन्ति हतचेतम । द्रोणस्तमभिहलेष विमः मधुसूदन । महेश्याभो हत. ते नद्याहत इव द्रुमः। एष चेदिपतिःशरोधृष्टकेतुर्महारयः। ते विनिहत संख्ये हत्वा शत्रून् महस्रशः । विच्छिद्यमान विहगस्तं भार्या: प्रत्युपखिता.। चेदिराज इपीकेश सुवेशञ्चारकुण्डलं । दाभाई पुत्वजं वीरं शयानं सत्यविक्रमं । प्रारोग्याझे रुदन्येतायेदिराज बराजना.। अस्य पुत्रं चपोकेश सुकेभञ्चारकुण्डलं । द्रोणेन समरे पश्य निकृतं बहुधा भरै। पितरं नूनमाजिस्य युध्यमान परैः सह । नाजहात पितरं वोरमद्यापि मधुसूदन । एवं ममापि पुत्रस्य पुत्त्र. पितरमन्वगात् । दुर्योधनं महावाही लक्षण परवीरहा। विन्दानुविन्दावावन्या पतिता पश्य केशव । हिमान्ने पुष्पिता शाला मस्ता गलिताविव ।। काञ्चनाङ्गदवाणी रणे खड्गधनुर्द्धरी । ऋषभप्रनिरूपा भयानी विमलस्रजी। अवध्या. पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह। ये मुक्ता द्रोणभीमाभ्या कर्णात् वैकर्तनात् कपात्। दुर्योधनाट्रोणसुतात् सैन्धवाच महारथात् । मोमदत्तादिकर्णच शहराच्च कृतवर्मण.। ये शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभा । न इमे निहता. सर्व पश्य कालख पर्याय नातिभारोऽस्ति देवस्य ध्रुवं माधव कश्शन । यदि निहता झरा. क्षत्रियाः पत्तियर्षभाः । तदैव निहता, कृष्ण ममपुधास्तरखिन । यदैवारतकामस्वमुपलयं गत पुन । शान्तनाचैव पुत्रेण प्राजन विदुरेण च । नदेवोक्ताऽमि मा नेहं कुरुखात्ममुतेविति । तयोर्न दर्भनं तात मिथ्या भवितुमईति । चिरेणैव पुत्ता मे भस्मीभूता जनार्दन । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इत्युत्ता न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोकमूर्मिना । दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत। ०३. 4 0.

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [स्वीविलाय प० पध्याय २५१२३ ॥ on ततः कोपपरीताङ्गी पुत्त्रयोकपरिसुता । जगाम भरि दोपेण गान्धारी ययितेन्द्रिया। . ॥,गान्धार्युवाच ॥ पाण्डवा धार्तराष्ट्राच दग्धाः सपण परस्परं । उपेक्षिता विनश्यन्तस्लया कस्माजनाईन । भक्तन वमृत्येन विपुले तिष्ठता वले । उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ।। इच्छतोपैक्षितो नाशः कुरूण मधुसूदन । यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि।, पनिशुश्रूपया यन्मे,तपः किञ्चिदुपार्जितं । तेन ला दुरवापन शस्य चक्रगदाधर। यस्मात् परपर घन्ता ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः । उपेक्षिता गोविन्द तस्माजातीन बधिष्यसि । वमयुपस्थिते व पशेि मधुसूदन । हतञानिहतामात्या हतपुत्री वनेचरः। कुत्सितेनाप्युपायेन निधनं समवास्थति। तवाप्येवं हतमता निहतजातिवान्धवाः ।। स्त्रियः परितपिप्यन्ति यथैव भरतस्त्रियः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतच्छुला तु वचनं वासुदेवा महामनाः । उवाच देवों गान्धारीमीषदन्युत्मन्निव । मंहतो वृष्णिचक्रस्य मदन्या नेह विद्यते । जानेऽहमेवमप्येवंची चरसि रचिये। अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः । परस्परकृतं नाभं यतः प्रासन्ति यादवाः ।। इत्युकवति दागाई पाण्डवाखस्तचेतसः । बभूवु शसंविना निराशाद्यापि जीविते। इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्री विलापपर्वणि गान्धारीभापदाने पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ समानञ्चेदं वीविलापपर्व ॥ ८ । ॥अथ श्राइपर्व ॥ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ उत्तिष्टोत्तिष्ठ गान्धारिमा च भोके मनः कृथाः । तवैव छपराधेन बहवो तिधनं गताः।' याच पुर्च दुरात्मानमौर्युमत्यन्तमानिन। दुर्योधनं पुररूत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे । निछुएं परपुरुष रद्धाना मामनातिग। कयमात्मन दोपं मयाधातुमिहेच्छमि । मृतं वा यदि वा नष्ट योऽतीतमनुमोचति । दुःखेन लभते दुःखं दावनों प्रपद्यते । गपोऽर्याय मागणी धत्त गर्भ गाढारं धाविनारं तरजी । दादास पापालन वैश्या,बधार्थाय लब्धिा राज पुषो। वैपायन उवाच ॥ तच्छुला वासुदेवस्य पुनरुत्र वचोऽप्रियं । प्ण बभूव गान्धारी पाकव्याकुललाधना । धृतराष्ट्र राजर्षिबिग्रनाजि नमः। पर्यत धर्मात्मा धर्मराज युधिष्ठिरं । गोमता परिमाण भेन्यानामपि पाण्डव । इताना यदि पानोपे परिमाणं पदख में। ॥ युधिष्ठिर उगाच ॥ दमायुनानामयुतं सहस्राणि च विगतिः। कोय्यः परिश्रय घट पैव येऽस्मिन राजमृधे हताः। अमापानु पौराण भइयाणि चतुर्दछ । दश चान्यानि रजिन्द्रं गतं पटिय पश्चा ॥रा उराध ॥ युधिष्ठिर गति कां ने गताः पुरुपयत्तमा पाप मे महापापभयो धमि मे मतः । थितिर वाच । गावि मरोराणि घटः परमसंयुगे । देवराजयमान् मोकान् गतास्ते सत्यविरमाः। + . - ·श्राद्ध प. अध्याय २६.] ॥ स्लीपर्व। । । । . 5 ०१५ ०५. ये लहटेन मनसा मत्यव्यमिति भारत । युध्यमाना हताः संख्येने गया. समागताः । ये च संग्रामभूमिठा याचमाना' पराङ्मुखाः । शस्त्रेण निधनं माता गतास्ते गुमकान् प्रति ।। पात्यमाना. परैर्ये तु होयमाना निरायुधा. झोनिषेवा महात्मान. परानभिमुखा रणे। विद्यमाना मिते भस्वैः शतधर्मपरायणाः। गतास्त ब्रह्ममदनं हतावीरा. सुवर्षस । ये तत्र निहता राजनन्तरायोधनं प्रति । यथाकश्चित्ते राजन् संप्राप्तास्तूत्तरान् कुरुन् । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ केन ज्ञानबलेनैवं पुत्र पश्यसि सिद्धवत् । तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि मन्यसे । । युधिष्ठिर उवाच ।। निदेशाद्भवतः पूर्व वने विचरता मया। तीर्थयावाप्रसङ्गेन सम्प्राप्तिाऽयमनुग्रहः । देवसिमिया दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्यनुमति । दिव्यं चक्षुरनुप्राप्तं ज्ञानयोगेन वैपुरा। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ येऽचानाथा जनस्यास्य सनाया ये च भारत। कचित्तेपो भरीराणि धन्यन्ति विधिपूर्वकं । न येषां मन्ति कतारी न च येऽवाहितामयः। वयच कस्य कु-मो पलात्तात कर्मण, । यान सुपर्णीय स्टभाव विकर्षन्ति यतस्तत. । नेपा नु कर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर। ॥ वैशम्पायन उवाच ।। एवमुक्तो महाप्राज्ञ. कुन्तीपुत्लो युधिष्ठिरः। श्रादिदेश भुधाणं धान्य सूनच मनय। विदुरञ्च महाबुद्धिं युयुत्सुञ्चैव कौरवं। इन्द्रसेनमुखायैव मृत्यान् सूताय सर्वशः । भवन्त कारयन्वेषां प्रेतकाऱ्याण्यनेकयः। यथा चानाथवत् किञ्चिच्छरीरं न विनश्यति । शासनाद्धर्मराज्स्य पत्ता सूतय सञ्जय.। सुधमाधौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तया। चन्दनागुरुकाठानि नथा कालीयकान्युत । घृतं तैलञ्च गन्धाय चौमाणि वसनानि च। समाहत्य महाहाणि दारूणाञ्चैव मञ्चयान्। रयांच सदिताखच नानामहरणानि च । चिता कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यानराधिपान्। दाहयामामुरव्यग्रा विधिदृष्टेन कर्मणा ।। दुर्योधनञ्च राजानं स्यास्य मताधिकान् । अन्य शलञ्च राजानं भूरिश्रवसमेव च । जयद्रयञ्च राजानभिमन्युच्च भारत । दो शासनं लक्ष्मणञ्च धृष्टकेतुञ्च पार्थिव । वृहन्त सोमदत्तञ्च सञ्जयाद्य मताधिकान् । राजानं क्षेमधन्वानं विराटमुपदा तया। शिखण्डिनञ्च पाञ्चाल्य धृयद्युम्नच पातं । युधामन्युश्च विक्रान्तमुत्तमोजामेव च। कौमत्वं द्रौपदेयाय शकुनिश्चैव सौवल बिचलं पकञ्चव भगदत्तञ्च पोथि । कर्ण वैकर्तनचव मद्दयुत्तममणि । केकयाय महत्वासान् विगताच महारथान्। घटोत्कचं राक्षमेन्द्र यकभातरमेव च । अलम्बुपं राचन्द्रं जलसन्धञ्च पार्थिव । अन्याश्च पार्थिवाचाजन् शतशोऽय सहस्रशः। घृतधाराजीने पावकै. समदाइयन। पिटमेधार केपाश्चिदवतन्त महोत्मना । सामभिशाप्यगायन्त तवशेचन्त चाप । मानामृचाच नादेन स्त्रोणाञ्च रुदितखने । कमल सर्वभूताना निशाया समजायत ने विधूमा प्रदीप्ताय दोप्यमानाथ प्रावकाः । नभनीवावदृश्यन्त यहास्तन्वन्धसंहता। ये चाभ्यनाथास्तत्रामन् नानादेभषमागताः । ताय पनि समानाय्यराधीन छत्वा महलमा । । 4 T ७८. - २८ ·॥योमहाभारत॥ [श्राद्ध प० । व्यवाय २६॥२०॥ न 1 चित्वा दारुभिरव्यग्र प्रभूतैः स्नेहपाचितैः दाहयामास विदुरी धर्मराजस्य शासनात् । कारयित्वा कियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः । धृतराई पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत् । इति श्रीमहाभारते स्त्रोपर्वणि श्राद्धपर्वणि कुरूणामौदेशिक पदिशोऽध्यायः ॥ २६ । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ते समासाद्य गङ्गान्तु शिवा पुषजलोचितांती दिनोच प्रसन्नाञ्च महारूपां सहावला। भूषणान्युत्तरीयाणि वेष्टनान्यवमुच्य च । ततः पितॄणां भ्राढणपौत्राण खजनस्य च । पुत्राणामार्यकाणाञ्च पतीनाञ्च कुरुस्त्रियः । उदंकञ्चक्रिरे सवा रुदन्यो मगदुःखिताः सुद्ददाश्चापि धर्मज्ञाः प्रचक्रुः मुलिलक्रियाः । उदके क्रियमाणे तु वोराणं वीरपनिभिः। स्पतीर्थाऽभवद्गङ्गा भूयो विप्रेममार-च। तन्महोदधिसङ्घाण निरानन्दमनुत्सव ।।.' वीरपत्नीभिराकीर्ण गङ्गातोरमशभित । ततः कुन्ती महाराज महमा शोककर्षिता रुदन्ती मन्दया वाचा पुत्वान वचनमब्रवीत् । यः स शूरो महवामा रथयूथपयूथपः। अर्जुनेन हतः संख्य वीरलक्षणलक्षितः । यं संतेपुवं मन्यध्वं राधेयमिति पाण्डवाः । यो व्यराजचमूमध्ये दिवाकर इव प्रभुः । प्रत्ययुध्यत यः सर्वान् पुरा वः सपदानुगान्। दुर्योधनवल सच या प्रकर्षन् व्यरोचन । यस्य नास्ति समा वोर्थे पृथिव्यामपि कथन । यो वृणीत यमः शरः प्राणैरपि सदा भुवि । सत्यसन्धस्य पहारस्य संग्रामेवपलायिनः कुरध्वमुदकं तस्य भ्रातुरसिटकर्मणः । स हि वा पूर्वजो भ्राना भास्करान्मय्यजायत । कुण्डली कवची रो दिवाकरसमप्रभः। श्रुला तु पाण्डवाः सर्वे मातुर्वचनमप्रिया कर्णमेवान्चोचन्त भूयशान्तराऽभवन् । ततः स पुरुषव्याघ्रः कुन्तीपुत्त्रो युधिष्ठिरः । उवाच मातरं वीरो निश्वमविक पन्नगः । यः भरोर्मिजावता महाभुजमघायहः । तलशब्दानुनदिनी महारथमहाद्वदः । यथेषुपातमासाद्य, नान्यस्तिद्धनञ्चयात् । भवत्याः स कथं पुत्त्रो देवगर्भः पुराऽभवत् । यस्य यापनापन, तापिताः सर्वतो वयं । नमग्निमिव वस्त्रेण कय छादितवत्यसि । यस्म माजवलं नित्यं धार्तराप्रैरुपामित। उपासितं ययाऽस्माभिर्यलं गाण्डीवधन्वनः। भूमिपानाञ्च सम्षा बलं बलवताम्बरः । नान्यः कुन्तीमुवान् कादग्नाद्रथिनां रथी । स नः मयमा भाता सशस्त्रभृताम्परः। परत तं भवत्यये कयमनविक्रम! अहा भवत्या मन्त्रस्य गृहनेन वर्ष हताः। निधमेम हि कर्णस्य पीडिताः रम् सयान्धवाः । अभिमन्यौनिाशेन शपदेयवधेन च। पाहातानाघ नाभेन मुहला पतनेन च । ततः सतगु दुःखमिदं मामस्पृभभं। मवानुमोचन हि सन्दोलऽया विवाहिता नेहम्म किविदमाय भवेदपि दिवि स्थितं । भ चना प्रमं पोर पारवान्तकरं भवेत् । वं विलय पजलं धर्मराज युधिष्ठिरः! विदान दुःपिता रायकारामादक प्रभुः । ततो पिनेदुः महमा घियताः अनु मर्ममः ! समिती या खिताश नलियुदक्कमपि । नन बानाययामाम फर्षय सपरिसदा! ।

·॥श्रीमहाभारतं॥ [श्राड प० । अध्याय २६१२७) - -- Jhya wda चित्वा दारुभिरव्य प्रभूत स्नेहपाचित । दाहयामास विदुरो धर्मराजस्य शासनात् । कारयित्वा क्रियास्तेषी कुरराजो युधिष्ठिर ।धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत् । इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि श्राद्धपर्वणि कुरूणामाईदेहिक पतिशोऽध्याय. ॥ २६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेसमासाद्य गङ्गान्तु शिवा पुण्यजलोचिता । इदिनीच प्रसन्नाश्च महारूपा महावला । भूषणान्युत्तरीयाणि वेष्टनान्यवमुच्य च। तत. पितॄणां भ्रावण पौधाणा स्वजनस्य च । पुत्त्राणामार्याकाणाञ्च पतीनाञ्च कुरुस्त्रिय.। उदकञ्चक्रिरे सा रुदन्यो भृशदु खिता. सुहृदाश्चापि धर्मज्ञा प्रचकु सलिलक्रिया । उदके क्रियमाणे तु वीराणं वीरपविभि । सूपतीर्थाऽभवद्गङ्गा भूयो विप्रममार च । तन्महोदधिमकाणं निरानन्दमनुत्सव । वीरपत्नीभिराकीर्ण गङ्गातीरमशाभत । तत कुन्ती महाराज महसा शोककर्षिता। रुदन्ती मन्दया वाचा पुलान वचनमब्रवीत् । य स रो महेष्वासो रथयूथपयूथप. अर्जुनेन हत मख्य वीरलक्षणलक्षित । यं सूतपुत्तं मन्यध्वं राधेयमिति पाण्डवा । यो व्यराजचमूमध्ये दिवाकर इव प्रभु । प्रत्ययुध्यत य सर्वान् पुरा व सपदानुगान्। दुर्योधनवलं सर्च य प्रकर्षन् व्यरोचत । यस्य नास्ति समा वीर्ये पृथिव्यामपि कश्चन ।। यो वृणीत यम र प्रारपि सदा भुवि । सत्यसन्धस्य शूरस्य संग्रामेष्वपलायिन । कुरुध्वमुदकं तस्य भ्रातरक्तियकर्मण ! स हि व. पूर्वजो भ्राता भास्करान्मय्यजायत। कुण्डली कवचोरी दिवाकरसमप्रभ । युवा तु पाण्डवा सर्वे मातुर्वचनममिय। कर्णमेवावशोचन्त भूयश्चाततराऽभवन् । तत स पुरुषव्याघ्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । उवाच मातरं वोरो निश्वमविव पन्नग । य शरोमिर्ध्वजावती महाभुगमहायह । तलशब्दामुनदितो महारथमहाहूद. । यस्येषुपातमासाद्य नान्यस्तिष्ठेद्धनञ्जयात् । भवत्या. म कथं पुत्ला देवगर्भ. पुराऽभवत् । यस्य बाहुप्रतापन तापिता. सर्वता वयं । तमग्रिमिव वस्त्रेण कयं छादितवत्यसि । यस्य बाहुबलं नित्यं धार्तराष्ट्ररुपामित। उपामितं यथाऽस्माभिर्यलं गाण्डीवधन्वन । भूमिपानाञ्च सबैषा बलं बलवताम्बर । नान्यः कुन्तीमुतात् कर्णदग्रहाद्रथिना रथी । सन प्रथमो भाता सर्वशस्वमताम्पर । असत तं भवत्यये कयमद्तविकम हो भवत्या मन्त्रस्य गृहनेन वय हता । निधमेन हि कर्णस्य पीडिता रम सवान्धवा. । अभिमन्योर्विनागेन द्रोपदेयबधेन च। पाधाम्नानाच नाभेन फुल्ला पतनेन च । तत. मतगुणं दुःखमिदं भामस्पृभट्टां। पणेगवानुवाचन हि मन्दोऽमा विवाहित । नेहम किधिदप्राप्य भवेदपि दिवि स्थितं । . म परम धर्म पोर कारवान्तकरं भवेत् । व विनष्य बहुलं धर्मराज युधिष्ठिरः। विदहन्दु पितो गयकारास्योदकं प्रभुः । ततो विनेदु महमा नियस्ता खलु मशः । अमिनो या म्यितामय तमिदककर्मणि । नत त्रामाययामाम कर्णस्य सपरिपदाः। ? । V 1 ·था ए० [व्यध्याय २७१] ॥ लोपर्व ॥ स्त्रिय' कुरुपतिमान् धातु प्रेणा युधिष्ठिर । सताभि मह धमात्मा प्रेतकत्यमनन्तर । कृत्वोत्ततार गवाया सचिलादाकुलेन्द्रियः। इति श्रीमहाभारते स्वीपर्वणि श्राद्धपर्वणि कर्णस्य गढजवायने मतविंशोऽध्याय ॥२०॥ ॥ समाप्तञ्चेद स्वीपर्च॥

·श्रीमहाभारत rishna ॥ अथ शान्तिपर्व नारायणं नमस्कृत्य नरश्चैव नरोत्तमं । देवों सरखतौञ्चैव ततो जयमुदीरयेत् । । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ तादकास्ते सुहृदा सर्वेषी पाण्डुनन्दनाः । विदुरो धृतराष्ट्रश्च माय भरतस्त्रियः । तव ते सुमहात्माना न्यवमन् पाण्डुनन्दनाः । भौचं निवर्तयिय्यन्ती मासमात्र वहि पुरात्। प्रतोदकन्नु राजानं धर्मराज युधिष्ठिरं । अभिजग्मुर्महात्मानः सिद्धा ब्रह्मर्षिसत्तमाः। वैपायनो नारदय देवलथ महानृषिः । देवस्थानय कखच तेषां शिय्याय सत्तमाः। अन्ये च वेदविद्वाम. छतप्रज्ञा द्विजातय. । ग्टहस्याः सातकाः सन्ता दर कुरुमत्तम। नभिगम्य महात्मान. पूजिताय पयाविधि। श्रामनेषु महापु विविस्त महर्ययः । प्रतिगृपा नत. पूजान्नत्कालमों तदा। पर्युपासन्ययान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरं । पुष भागीरयोतीरे गोकव्याकुलतमं । श्रावामयन्ता राजेन्द्र विप्राः शतमहसमः । मारदस्वप्रवीत्कारले धर्मपुचं युधिष्ठिरं । गम्भाय्य मुनिभिः माई रुपणदैपायनादिभिः। भवतो याहुवीर्येण प्रमादामाधवस्य च । जितेयमवनि कृत्स्ना धर्मशेव युधिष्ठिर। दिया मुक्तस्तु मंग्रामादमासोकभयररात् । चर्मरतयापि कपिन्मादमि पाण्डव । पिप निहतामित्र. प्रीणामि सघदो मृप । कधिष्क्रियमिमा प्राप्य न वा गोक प्रयाधते । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ विजिनेयं मही एरमा कृष्णपाहुयलाययात् । प्राह्मणानां प्रसादेन भीमार्जुनयलेम ।। परन्तु मे महत् दुरावते पदि नित्यदा। एला मानिश्यमिमं मशान्त स्लोभकारिता भाम: द्रौपदेपार पातयिता मतान् प्रियान्।जयोऽयमनयाकारी भगवन् प्रतिभाति मे। किनु वक्ष्यति वा यो वधूर्म मधुसूदन। दारकावामिनी कृष्णमित. प्रतिगतं हरि।। पदी पुरेयं पण हतपान्धवा । शानिपहिने चुनाभूध पोडपतीव मां। इदमन्यव भगवा थमा दयामि गाग्द । मनधरऐमामि जुन्या दुपेन घोजितः । • पास नागापुतवमा सोकामतिरपी रणे। सिंहदपंगनिमाम् प्रणे . दाना पसप्रन..

·। राजधम्मानुशासन प० । पयाय ९३ २] , शान्तिपर्व । १० २५ . २० , . अश्रयो धार्तराष्ट्राण मानी तीक्ष्ण्पराक्रम । अमी नित्यसरम्भी क्षेत्रामा करणे रणे। शोधास्तश्वियोधी च कृती चाहुनविक्रम । गूढात्पन्न सुत कुन्या भ्राताऽस्म कमसौ किल । नोयमणि त कुन्ती कथयामास सूर्यज। पुत्र सर्वगुणेपेतमकोण जले पुग। मञ्जूषायां समाधाय गङ्गासातस्यमनयत । यं सतपुच लोकोऽय राधेयञ्चभ्यमन्यत। सन्यष्ठपुन' कुन्त्या वैधाताऽस्माकञ्च माज । जानता मया भ्राता राज्यलुधेन घातित। नन्मे दहति गात्राणि दूलराणिमिवानस्तान तं वेद पार्योऽपि भातर श्वेतवाहन । नाहं न भोमो न यमौ स त्वस्मान्वद सवत' । गता किल पृथा तस्य सकाशमिति न श्रुत। अस्माकं समकामा वै त्वञ्च पुत्लो ममत्यथ । पृयाया न त कामस्तेन चापि महात्मना। अथ पञ्चादिदं मातर्थवाचदिति न श्रुतं । न हि भक्ष्याम्यहम्यतुं नृपं दुर्योधन रणे । अनार्यव नृशंस्यञ्च कतन्नत्व हि मे भवेत् । युधिष्ठिरेण मन्धिं हि यदि कुर्था मते तव । भीतो रणे येतवाहादिति मा मस्यते जन'। सोऽहं विजित्य समरे विजयं सहकेशव । सन्धास्ये धर्मपुत्त्रेण पवादिति च सेोऽब्रवीत् । नमुवाच किल पृथा पुन' पृथुलबहस । चतुणों मेऽभयन्देहि काम युध्यस्ख फागुन । सोऽनवीन्मातरं धीमान्वेपमानां कृताञ्जलि' । प्राप्तान्विषह्याधतुरो न हनिय्यामि ते सुतान । पञ्चैव हि मुता देवि भविष्यन्ति तव ध्रुवा । मार्जुना वा हते कर्ण सकर्ण वा हतेऽर्जुने । त पुचटद्धिनी भूयो माता पुत्रमयाब्रवीत। भ्रातृण खस्ति कु था येषां स्वस्ति चिकीर्ष मि। स्वमुक्ता किल पृया विस्योपययौ ग्टहान् । मोऽर्जुनेन हतो वोरो भ्राता मात्रा सहोदरः । न चैव विवृतो मन्त्र स्थायास्तत्य वा विभा। अथ शूरो महेष्वास पार्थनाजी निपातित । अहमजासिष पश्चात्वसोदयं द्विजोत्तम । पूर्वज भ्रातरं कर्ण पृथाया वचनात्प्रभा। तेन मे दूयते नीवं हृदय भ्रादघानिन । कर्णार्जुनमहायोऽहं जयेयमपि वास । समाया हिश्यमानस्य धार्तराष्ट्ररात्मभिः । सहसोत्पतित क्रोध' कर्ण दृष्ट्वा स शाम्यति। यदा ह्यस्य गिरो स्वाटोमि कटुकोदया' । सभाया गदती चूते दुर्योधनहितैषिणः । तदा नश्यति मे काध पादा तस्य निरीक्ष्य छ । कुन्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर्मम। सादृश्यहेतुमन्विच्छन पृथायास्तस्य चैव ह । कारण नाधिगच्छामि कयश्चिदपि चिन्तयन् । कयन्तु तस्य सग्रामे पृथिवी चकमग्रसत् । कयन्तु शन्नो भ्राता में तम्मे व वनुमईमि तमिछामि भगवस्वत्त सर्च यथानथ । भवान् हि सर्वविदिपो लोके वेद कृतारतं। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधम्मानुशासनपर्वणि कर्णभिजाने प्रथमोऽथाय ka ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ स रवमुक़स्तु मुनिनारदो वदताम्बर । कथयामास तत्व यथा सप्त' स सूतनः। ॥ नारद उवाच ॥ एवमेतन्महावाही यथा वदसि भारत। न कर्णार्जुनयो किश्चिदविषय भवेद्रणे। गुतमेतत्तु देवानी कथयिष्यामि नेऽनघ। नन्निबोध महाबाहो यथा वृत्तमिदं पुरा। १५ ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [रामधम्मानुशासम या अध्याय २१२। *- . - है . क्षत्रं वग कयङ्गच्छेच्छखपूतमिति प्रभा । सङ्घर्षजननस्तस्मात्कन्याग: विनिर्मितः । स बालस्तेजमा युक्तः सूतपुत्चस्वमागतः । चकाराङ्गिरसां श्रेष्ठाद्धनुर्वेदं गुरोस्तदा । स बलं भीमसेनस्य फाल्गुनस्य च लाघव । बुद्धिश तव राजेन्द्र यमयार्षिगय तया! मख्यञ्च वामदेवेन बाल्ये गाण्डीवधन्वनः । प्रजानामनुरागच चिन्तयानो व्यवसाता । स मख्यमकरोद्धास्ये राजा दुर्योधनेन च । युभाभिनित्यमंदियो दैवाच्चापि न्यभावतः । सर्वाधिकमयालक्ष्य धनु दे धनञ्जयं द्रोणं रहस्युपागम्य,कणे वचनमब्रवीत। ब्रह्मान वेत्तुमिच्छामि सरहस्यनिवर्तनं । अर्जुनेन समचाई युध्येयमिति मे मतिः । समः शिव्येषु च स्नेह, पुत्ते चैव तव ध्रुवं । त्वत्प्रसादान मा ब्रूयुरष्टतास्वं विचक्षणाः । द्राणस्तथोक्तः कर्णेन सापेतः फाल्गुनं प्रति । दारात्म्यञ्चैव कर्णस्य विदित्वा नमुवाच ह । ब्रह्मास्त्रं ब्राह्मण विद्यात् यथावधरितमतः । इत्रियो वा तपखो यो नान्या विद्यात्कयञ्चन । . इत्युक्तोऽङ्गिरमा श्रेष्ठमामय प्रतिपूज्य च । जगाम सहसा राम महेन्द्रं पर्धतम्प्रति । स तु राममुपागम्य शिरसाऽभिप्रणम्य च । ब्राह्मणे भार्गवोऽस्मोति गारवेणाभ्यगच्छत । रामस्त प्रतिजग्राह पृष्ट्वा गोत्रादि सर्वशः । स उक्तः स्वागतश्चेति प्रीतिमांचाभवदृशं । तब कर्णस्य वसतो महेन्द्रे स्वर्गसम्मिने । गन्धर्वराक्षसैदिवेश्वासीत्समागमः । म तत्रैव्यस्तमकरोगुश्रेष्ठात् यथाविधि । प्रियश्चाभवदत्यर्थं देवदानवरचमी ।' म कदाचित्समुद्रान्त विचचाराश्रमान्तिके । रकः खगधनुष्पाणिः परिचक्राम सूर्यजः । मोऽमिहावासकास्य कस्यचिद्ब्रह्मवादिन । जघानाजानतः पार्थ होमधेनुं यदृच्छया। तदमानात मला प्राह्मणाय न्यवेदयत् । कर्ण, प्रमादयंश्चैवमिदमित्यप्रवोदकः । अबुद्धिपूर्व भगवन् धेनुरेपा हता तव । मया तवं प्रसादञ्च कुरुष्वेति पुनः पुनः । म विप्रोऽनवीयुद्धो वाचा निर्भर्सयन्निव । दुराचार बधाईस्खं फलं प्राप्नुहि दुर्भते। येन विस्पर्द्धमे नित्यं यदर्थ घटमे भूयं । युध्यतस्तेन ते पाप चक्रं भूमिर्गमिष्यति । नतचक्रे महीग्रस्त मून ते विचेतसः। पातयिष्यति विक्रम्य प्रचुर्गच्छ नराधम । घय गाईना मूढ प्रमत्तेन त्वया मम। प्रमत्तस्य तथा रानिः शिरस्ते पातयिष्यति । सप्तः प्रसादयामास तनातं द्विजसत्तम । गोभिर्द्धनैश्च रनैश्च म चैनं पुनरप्रवीत् । न हिमे घ्यावतं कुर्यात्मर्थताकोऽपि वै सपा गच्छ वा तिष्ठ वा यदा कार्यन्तत्ते समाचर।। इत्युको माझाशनाय कर्ण दैन्यादधोमुखः। राममभ्यगमनीतस्तदेव मनसा स्मरन्। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशामनपर्वणि कार्यशापकयने दितीयोऽध्यायः ॥ १ ॥ ॥ भारद उवाच ॥ कर्णस्य याडबोयण प्रणयेन दमेम च । तुनोप भृगुशाला गुरुथूपया तथा । • नयम विधिपत्र प्राप्त मनिवर्तनं प्रोवाचाखिलमयंग तपखी तत्तपखिने। विदिताम्सन्ततः कणे रममाणोऽयमे भूगोः । चकारेवन्धनुर्वेदे यन्त्रमनविक्रमः । A ·राजधानुशासन प० । पध्याय ३] i ॥ शान्तिपर्व ॥ । - C. - . . तत कदाचिद्रामन्नु चरन्नाश्रममन्तिकात् । कर्णेन सहितो धोमानुपवासेन कर्षित । सुय्वाप जामदन्या वै विस्थात्पन्नसौहद । कर्णस्योत्सङ्ग बाधाय शिरःलान्तमना गुरुः । श्रय छमि सभमेदामासगोणितभाजन । दारणे दारणस्पर्य कर्णस्याभ्याममागतः। म नखामयामाद्य विभेद रुधिराशन' । न चैनमयकन् क्षेप्नु हन्तुं वापि गुरोर्भयात्। म दश्यमानम्तु नया मिण नेन भारत। गुरो प्रबोधनाशकी नमुदत सूर्यज । कर्णस्तु वेदनां धैर्यादसया विनिम्टा तां । अकम्पयनव्यययन् धारयामास भार्गवं । यदास्य मधिग्णाझं परिस्पृष्टं भगदह । तदानुध्यत तेजस्वी मन्वन्तश्चेदमत्रवीत्। अहोऽमयचिताम्प्राप्त किमिदं क्रियते त्वया। कथयख भयं त्यक्ता यायातय्यमिदं मम । नस्य कर्णम्दाचट कमिणा परिभतणं । ददर्श रामस्त चापि मि शूकरमन्निभं। अपादन्तीदादंष्ट्र सूचीभिरिव मंत। रोमभि मविरुद्धवागमल नाम नामत । स दृटमात्रा रामेण कृमि प्राणानवासृजत् । तस्मिन्नेवासृजि क्विनस्तदद्भुतमिवाभवत् । ततोऽन्तरीके ददृशे विश्वरूप करालवान्। गरसो लोहितयोव कृष्णाडा मेघवाहन.। स रामं प्राञ्जलिर्भूवा वभाषे पूर्णमानम । स्वस्ति ने भृगुशार्दूल गमिथ्यामि यथागत। मोतितो नरकादस्माद्भवता मुनिसत्तम। भद्रश्च तेऽस्तु वन्द वा प्रिय मे भवता कृतं । “तमुवाच महाबाहुनामदग्न्य प्रतापवान् । कस्वं कम्माच नरकं प्रतिपन्नो ब्रवीहि तत्। मोऽब्रवीदहमास प्रान्देशा नाम महासुरः । पुरा देवयुगे तात भृगोस्तुत्यवया इव। 'सोऽहं भृगा सदयिता भार्यामपहरं बलात्। महरभिशापेन कमीभूनाऽपत भुवि । अनवोद्धि म मा क्रोधात्तव पूर्वपितामह । मूत्रमाणन पाप निरयं प्रतिपस्यसे । शापस्यान्ता भवेदवित्येवं तमयाब्रुवं । भविता भार्गवाद्रामादिति मामत्रवोद्भृगु । सोऽहमेती गति माप्तो यथा यकुमत्तस्तथा । त्वया माधो समागन्य विमुक पापयोनित । एवमुक्का नमस्कृत्य यथा राम महासुर् । राम कर्णञ्च मक्रोधमिदं वचनमब्रवीत्। अतिदु खमिदं मूढ न जातु ब्राह्मण महेत्। क्षत्रियस्येव ते धैर्य कामया सत्यमुच्यता । तमुवाच नत कर्ण शापभीत प्रमादयन्। ब्रह्मावत्रान्तरे जातं सूत मां विद्धि भार्गव । राधेय' कर्ण इतिमा प्रवदन्ति जना भुवि । प्रमाद कुरु मे ब्रह्मनस्वलुधस्य भार्गव । । पिता गुरुर्न सन्देहो वेदविद्यापद प्रभु तो भार्गव इत्युक्तं मया गोत्रं तवान्तिके। नमुवाच भृगुश्रेष्ठ सरोष प्रहानिया भूमी निपतितंदीन वेपमान कताअलि । पम्मान्मिथ्यापरन्तिो शस्त्रलोभादिइ त्वया । तस्मादेतच ते मूढ ब्रह्मास्त्र प्रतिभास्यति। अन्यत्र वधकालात्ते मदृशेन ममेयुषः। अब्राह्मणेन हिब्रह्म ध्रुवं तिठेल्कदाचन। गच्छेदानी मते स्थानमनृतस्यैह विद्यते। न वया सदृशो युद्धे वत्त्रिया भविता युधि। " ह १- ३ A ·८ 7 .. ३७०.. ॥ श्रीमहाभारत॥ [राजधम्मानुशागग प० । थध्याय २।४।। एवमुक्तः स रामेण न्यायेनोपजगाम ! दुर्योधनमुपागम्य कतास्वाऽस्मोति चामवीत् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधम्मानुशासनपर्पणि कर्णस्मारवप्राप्त एतीयोऽध्यायः ॥ १॥ • ॥ नारद उवाच ॥ कर्णस्तु ममवाप्यैवं शस्त्र भार्गवनन्दनात् । दुर्योधनेन महिना मुमुदे भरतर्षभ । ततः कदाचिद्राजानः ममाजग्मुः खयम्बरे । कलिङ्गविषये राजन् रायिवादस्य च। श्रीमद्राजपुरं नाम नगरं तत्र भारत । राजानः शतशस्तव कन्यार्थे समुपागमन् । श्रुत्वा दुर्योधनस्तत्र समेतान् सर्वपार्यिवान् । रथेन काञ्चनाङ्गेन कोन महिता यया। ततः स्वयम्बरे तस्मिन् सम्परत्ते महोत्सव समापेतुर्नृपतयः कन्यार्थे नृपसत्तम । मिपालो जरामन्धा भीमका वक एव च । कपोतरोमा नीलय रुकी च दृढविक्रमः । ग्टगालच महाराजः स्त्रीराज्याधिपतिश्य यः । अशोकः शतधन्वा च भागो वीरय नामतः । .रतेऽप्यन्ये च बहवो दक्षिण दिशमाश्रिताः । पेशापाच राजानः प्रायोदीच्याय भारत । काञ्चनादिनः सर्वे जाम्बूनदप्रभाः। मचे भासुरदेहाच व्याघा इव वस्तोत्कटाः'।.... नतः समुपवियेषु तेषु राजसु भारत। विवेश रङ्ग मा कन्या धाचोवर्षवरान्चिता । ततः संश्राव्यमाणेषु राजा नाम भारत । अत्यकामद्वाराष्ट्र मा. मन्या वरवणिनी। दुर्योधनस्त कारव्या नामर्षयत लचनं । प्रत्यषेधच ना कन्याममत्कृत्यं नराधिपान् ।' स वीर्य्यमदमत्तलादोभद्राणावुपाश्रितः। रथमारोप्य ती कन्यामाजहार नराधिपः । नमन्वयाद्रथो खड्गी बद्धगोधाङ्गुलिंबवान् । कर्णः शस्त्रभृताः पृष्ठतः पुरुषर्षभ। नता विमर्दः सुमहान् राज्ञामांसोधुयुत्सती । मन्नह्यता तनुवाणि रथान् योजयतामपि। तेऽभ्यधावन्त सक्रोधाः कर्णदुर्योधनावुभौ । शरवर्षाणि मुञ्चन्ता मेघाः पर्वतयोरिव । कर्णस्तेषामापतनामेकेकेन शरेण इ ! धषि च शरांद्योन्यान्यातयामास भूतले। ततो विधनुपः कायित्कांश्चिदुद्यतकाच्कान् । कश्चिदुदहतो वाणान् रयशक्तिगदास्तथा माघवादाकुलीष्टत्य कर्णः प्रदरता पर हतसूताय भूयिष्ठान् सं विजिग्ये नराधिपान् ते खयं वाहयन्तोऽथान याहि याहीति वादिनः । पेयुस्ते रणं हित्वा राजानो मनमानसा दुर्योधनम्नु कर्णन पाल्यमानाऽभ्ययात्तदा । इष्टः कन्यामुपादाय नगरं नागमाइयं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि दुर्योधनस्य स्वयम्पर कन्याहरणे चतुर्थोऽध्यायः ।। ॥ भारद उवाच ॥ श्राविष्कृतपल कर्ण श्रुत्वा रांजा समाग । पाइयदै, रथेनाजी जरांगन्धा महीपतिः ।। "नयोः ममभवयुद्धं दिव्यास्त्रविदुषोईयाः । युधि नानाप्रहरणैरन्योन्यमभिताः । कोणवाणी विधनुषो भनखड्डौ मही गती यामिः मममजेतामुभावपि वलाविता : याजकष्टकयुद्धेन तम्म कणेऽथ युध्योः । विभेद सन्धि देहस्य जरया जेषितस्य हि । 'म विकारं शरीरस्य दृष्ट्वा नृपतिरात्मनः। प्रोतोऽमोत्यप्रवीत्कणे वरमुत्सृज्य भारत ·- . २५ राजधम्मानुशासन प० । अध्याय 110] ॥ शान्ति पर्व ॥ ३७१ प्रोत्या ददा म कर्णय मालिनों नगरीमथ। अषु नरशार्दूल सगजामीत् मपनजित्। पालयामाम चम्पाञ्च कर्ण परखलाईन । दुर्योधनस्यानुमते तवापि विदितं तथा ।- एवं शस्त्रप्रतापन प्रयित मोभवलिता बद्धिताथ सुरेडेन मिक्षित वर्मकुण्डाने । सदिय महजे पादात् कुएडन्ने परमार्चित। महज कवचं चापि माहिती देवमायया। विमुक कुण्डलान्याञ्च महजेन च वर्मणा । निहतो विजयेनाजी वासुदेवस्य पश्यत । ब्राह्मणस्यापि शापेन रामम्ब च महात्मन । कुम्याय वरदानेन मायया च धतक्रतो । भोभावमानान्संख्याया रयम्बाद्धानुकीर्जनात्। शन्यतेजोवधाचापि वासुदेवनयेन च। कट्रस्य देवराजस्य यमस्य वरुणस्य च । कुवेरद्रोणयोश्चैव रूपस्य च महात्मन । अस्त्राणि दिव्यान्यादाय युद्धे गाण्डीवधन्वना । हतो वैकर्तन कर्ण दिवाकरममयुतिः । एवं सप्तम्तव माता बहुभिद्यापि वञ्चित । न मोय म नरव्याघो युद्धे हि निधनं गतः । इतिश्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि गजधमानुसामनपर्वणि करवीर्यकथने पञ्चमोऽध्याय ॥ ३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतावदुका देवर्षिविरराम म नारदः । युधिष्ठिरम्नु गर्षिया शोकपरिसुत । तन्दीनमनसं इभ शोकोपहतमातरं । नियमन्तं यथा नागं पथ श्रुनयनं तथा। कुन्ती शोकपगेताङ्गो दुखापहतचेतना। अब्रवीन्मधुराभाषा काले वचनमर्थवत्। युधिष्ठिर महाबाहो नैन मोचितुमईमि । जहि शोकं महाप्राज्ञ ग्टणुवेदं वचो मम। यतित म मया पूर्व भ्राज्यं ज्ञापयितुं तव। भास्करेण च देवेन पिबा धर्मभृता पर। यदायं हितक मेन मुहदा हितमिच्छता । नया दिवाकरणेत खप्नान्ते मम चाग्रतः । न नमशकद्भानुग्ह वा सहकारण । पुग प्रत्यनुनेतुं वागन्तुं वाऽप्यकता त्वया । तत कालपगेन म वैरसोद्धरणे रन । प्रतोपकारी युभाकमिति चोपेतितो मया। दूत्युको धर्मर अस्तु मात्रा वाप्याकुलेक्षण । उवाच वाक्यं धर्मात्मा गोकव्याकुलचेतन । भवत्या गूढमन्त्रत्वात्पीडिताऽस्मोत्युवाच ता । मयाप च महातेजा सर्वलोकेषु योषित।' न गुह्यं धार्गययन्तीत्येव दु खसमवित । स राजा पुत्रपौत्राण मम्बन्धिमुहदा तथा । स्मरन्नुदिनदयो वभूवोदिनचेतन । नत मोकपरोतात्मा मधूम इव पावक । निवेदमगमद्धीमान् राजा सन्तापपीडित । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि स्लोग पष्ठोऽध्याय ॥६॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकथाकुत्तचेतन । शशाच दु खमन्तप्त स्मृत्वा कर्ण महारथ। अाविष्टा दुःखकाभ्या नियसंच पुन पुन । दृष्ट्वाऽर्जुनमुबाचेद वचनं शेककर्षित.। युधिष्ठिर उवाच॥ यद्रेक्ष्यमाचरियामा सृष्ण्यन्धकपुरे वयं। ज्ञातीन निप्युरुषान् कृत्वा नेमावास्याम दुर्गति । श्रमिवा न समृद्धार्थी वृत्तार्थी कुवर छता । आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मकनमाप्नुम । धिगस्तु वाचमाचार धिगस्तु वलपौरुषं। धिगस्तमय येनेमामापदं गमिता वयं। १. J - .

·- ॥ योमहाभारतं ॥ .. [ সালুয়াঘল যe | গুপ্পায় ও साधु क्षमा दमः भौचं मवैराग्यं यमत्सरः । अहिंमा मत्यवचनं नित्यानि वनचारिणा । 'वयं तु लाभान्माहाच दम्भ मानं च संश्रिताः । इमामवयामापना राज्यलाभयुभुवया। बैलाकण्यापि राज्येन नास्मान् कश्चित्प्रहर्षयेत् । पान्धवानिहतान्दृष्ट्वा पृथिव्या विजयैषिणः। : ते वयं पृथिवी हेतोरवध्यान् पृथिवीश्वरान् । मम्परित्यज्य जीवामा.हीना हतवान्धवाः ।, आमिषे ग्यामानानामाभ नः शनामिव । श्रामिपं चैव नो होष्टमामिषस्य विवर्जनं । न पृथिव्या सकलया न हिरवस्य रामिभिः । न गवाश्येन सर्वेण ते त्याऱ्या य इमे हताः। काममन्युपरीतास्त आधहर्षसमन्विताः । मृत्युयान ममारुंय 'गता वैवस्वतमय । बड़कल्याणसंयुनानि इन्ति पितरः सुतान् । तपमा ब्रह्मचर्येण सत्येन च तितिक्षया। उपवासैस्तयेज्याभिर्बतकोतुकमङ्गतैः लभन्ते मातरो गभीस्तान्मामान्दश विधति। यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि। सम्भाविता जातबलास्ते दद्युर्यदि नः सुखं । एह वाऽमुत्र वा चेति कपणाः फतहेतुकाः। नामामयं ममारम्भ निर्दृत्तः केवलोऽफलः.. यदामा निहताः पुत्वा युवानो मृष्टकुण्डला । अभुका पार्थिवान भोगान सणान्यनपहाय पिढभ्या देवताभ्यश्च गता वैवस्वतदयं । यदैषामम्वपितो जातकामावभावपि । मञ्जातवलरूपेषु तदैव निहता नृपाः), मयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधसमञ्जसः नते जन्मफलं किञ्चिद्भाकारी जातु कर्हि चित्। पाञ्चालानां कुरूणाञ्च हता रहि ते हताः चित्मनियं लोकान् प्रपश्येत स्वकर्मणा । वयमेवास्य लोकम्य विना कारण स्मृताः । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेषु तत् मध्य प्रतिपस्यति । सदैव नितिप्रज्ञा देवी मायापजोवनः । मियादृत्ती सततमस्माखनपकारियु। न सकामा वयं ते च न चास्माभिन तेजितं । न तै नेयमवनिन नार्यो गोतवादिनं । नामात्यमुहदा वाक्य न च श्रुनर्वती श्रुतं । न दत्तानि परायानि न भूर्भ द्रविणागमः । अस्मद्वेषणासन्तप्तः मुख नतेषु विन्दति। वृद्धिमस्मासु नां दृष्ट्या विवर्णो हरिणः कृशः । धृतराष्ट्रय नृपतिः सावलेन निवेदितः । नं पितापुत्रद्धित्वादनुमनेऽनये स्थित। अनवेक्ष्यैव विदुरंगाङ्गेयच्च मधामति । अभंशयं यं राजा ययवाई तथागतः । नियम्याशचि लुन्धं पुत्त्रं कामवशानुगं ।, पतिता यमभी दीवात् घातयिखा महोदरान् । दमा हिबा मोकामा प्रतिय म सुयोधनः। अमप्रदेषमन्तप्तः पापबुद्धिः मदेव हि। को हि मन्धुः कुलीनः संस्तया या मुद्दजने। यथाऽभावुकवान्याका युयुत्सुः एष्णमनिधी । प्रात्मना हि वयं दोषादिनटाः शाश्वतीः समाः। प्रदहा दिशः मनी भास्करा व नेजमा । मोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मतिः प्रयह गया। दुाधनष्टने घेतस्कुनं नो विनिपातितं । मध्यानां मधं कया लाके प्राप्ताः स्म वाच्यता। कुमस्याहान्तकरणं दुर्मतिं पापकारिण । राजा राष्ट्रेचरं रत्वा धृतराष्ट्राऽध मोचति । पता: शराः शतं पापं विषयः सो विमाणितः । इवा नो विगतो मन्युः शोको मा रन्धयत्यमा ।

·राजधम्मानुशासन प. अध्याय ७१) ॥ शान्ति पर्व ३०३ 1 . ए. . धनञ्जय कृतं पापं कच्चापनापहन्यते । ख्यापनेनानुतापेन दानेन तपसाऽपि वा। निवृत्त्या तीर्यगमनात् श्रुतिस्मृतिजपेन वा । त्यागवाय पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः। त्यागवान् जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यदा। प्राप्तवमा कृतमतिब्रह्म सम्पद्यते तदा। सधनञ्जय निईन्दा मुनिज्ञानसमन्वित. । वनमामव्य वः सर्वान् गमिय्यामि परन्तप । न हि कृत्स्नतमा धर्मः शक्य. प्राप्नुनितिं श्रुति. । परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन। मया सृष्टं तु पापं हि परिग्रहमभीमता । जन्मश्यनिमित्तञ्च मक्यं प्राप्तुमिति श्रुतिः । म परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं तथैव च । गमिष्यामि विनिर्मुको विशोको विचरस्तया। प्रभाधि लमिमामुची मा निहतकण्टको 1 न ममाऽस्ति राज्येन भागैा कुरुसत्तम । इत्यवमुक्त्वा वचनं धर्मराजा युधिष्ठिरः। व्युपारमत तं पार्थ. कनीयान् प्रत्यभाषत । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि युधिष्ठिरपरिदेवनायां सप्तमेोऽध्यायः ॥ ६॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अयार्जुन उपाचेदमधिक्षिप्त इवाक्षमी। अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः । दर्शयन् स तदात्मानमुपनुपपराक्रमः । स्मयमानो महातेजाः सकरी परिमंलिहन् । । अर्जुन उवाच ॥ अहो दुःखमहो कृच्छ्रमह। वक्तव्यमुत्तम । यल्यत्वामानुवं कर्म दजेयाः श्रियमुत्तमा । भन्हत्वा मही लब्धा स्वधर्मेणापपादिना । एवविध कथं सच त्यजेया बुद्धिलाघवान् । लोवस्येच कुता राज्य दोघसूत्रस्य वा पुन । किमर्थ च महीपालानबधोः क्रोधमूर्छितः। यो ह्याजिजीवियु:क्ष्य कर्मणा येन केनचित्। समारम्भान् वुभूमेत हतखस्तिरकिञ्चन. । सर्वलोकेषु विख्याता न पुलपशुसंहित. कापालो नृप पापिष्ट दृत्तिमासाद्य जीवतः । सन्यज्य राज्यमृद्धन्ने लोकोऽयं किं वदियति । मबारम्भ न् परित्यज्य हतस्वस्तिरकिञ्चन. । कस्मादाभंसमे भैय कर्नु प्राकृतवत्प्रभो। अस्मिन्त्राजकुले जानो जिला कृत्स्ना वसुन्धरा । धर्मार्थावखिला हिखा वनं भायात्प्रतिष्ठम। यदिमानि हबीपीह विमयिष्यन्यसाधव । भवता विहीणनि प्राप्तं त्यामेव किल्विषं। पाकिञ्चन्यमनाशस्थमिति वै नधोऽत्रवीत्। झाला नृशंस्यं यधने धिगस्वधनतामिह । अश्वस्तनमृषीण हि विद्यते वेद तद्भवान् । यन्तिमं धर्ममित्याउर्द्धनादेष प्रवर्तते। धर्म संहरते तस्य धनं हरति यस्य स.। द्वियमाणे धने राजन् वयं कस्य चमेमहि । अभिशस्तं प्रपश्यन्ति दरिद्र पार्यतः स्थितं । दारिद्र्य पातकं लाके न तच्छंसितुमईति। पतितः भाचते राजनिईनचापिशाचते। विशेषं नाधिगच्छामि निर्द्धनस्थावरस्य च । अर्येभ्यो हि विवृद्धभ्यः सम्भृतेभ्यस्ततस्ततः । किया. माः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः । अर्याकूर्मश्च कामय स्वर्गश्चैव नराधिप । प्राणयात्राऽपि लोकस्य विनाऽर्थ न प्रसिध्यति। अर्येनेह विहीनस्य पुरुषस्थान्यमेधसः । विच्छिद्यन्ते क्रियाः मी ग्रीमे कुमरितो यया। यस्थायर्यास्तस्य मित्राणि यस्यार्यान्तम्य वान्धवाः । यस्यार्थीः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः। अधनेनार्थकामेन नार्ध, भन्यो विधिमता। २९.

·२७४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [रागधम्मागुमायन प० । यध्याय । अर्थरथा निवधन्ते गरिव महागमाः । धर्म कामच वर्षय धनिःफ्रोधः श्रुतं मदः । अदितानि माणि प्रवर्तन्ते नराधिप । धनात्कुनै प्रभवति धनाद्धर्भः प्रवर्द्धते।। भाधनस्यात्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम । नाधना धमत्यामि थयावदनुतिछति। धनाद्धर्मः प्रभवति भैलादभि नदी यथा। थ. शायः सशगवः सयमृत्यः कृयातिथिः । सवै राजन् कृशों नाम न शरीरकशः कमः । प्रवेत्तस्व यथान्यायं पश्य देवासुर यया। राजन् किमन्यज्ज्ञातीना बंधाध्यन्ति देवताः । न चेतव्यमन्यम्य कयं तद्धर्ममारभेत्। एतावानेव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः। अध्येतय्या चयी नित्यं भवितव्यं विपचिता। सर्वथा धनमाहार्य यशव्यं चापि यत्नतः । द्रोहाद्देवैरवाप्तानि दिवि स्यानानि सर्वशः । द्रोहाकिमन्यज्ञातीनी ग्रध्यन्ते येन देवताः । इति देवा व्यवसिता वेदवादाय शाश्वताः । अधीयन्तेऽध्यापयन्ति यजन्ते याजयन्ति च । कस्नं तदेव तच्छ्रेयो यदयाददतेऽन्यतः ।। न पश्यामोऽनपकृतं धनं किञ्चित्कचिदय। एवमेव हिं राजाना जयन्ति पृथिवीमिमा । जिला ममेयं ब्रुवते पुचा व पितुर्द्धने । राजथाऽपि ते स्वया धा होषी निरुच्यते । यथैव पूर्णदुदधेः स्यन्दन्यापो दिशो दश । एवं राजकुलादित्तं पृथिवीं प्रति तिष्ठति। आसोदियं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च / अम्बरीषस्य मान्धातुः पथिवो मा बयि स्थिता । सवा द्रव्यमयो यज्ञः सम्प्राप्तः सर्वदक्षिणः। तचेन्न यजसे राजन प्राप्तस्त्वं राज्यकिलिय येषां राजाऽश्वमेधेन यजते दक्षिणावता। उपेत्य तस्यावमयं पूर्ताः सर्वे भवन्ति । विश्वरूपी महादेवः सर्वमेधे महामखे । जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानमात्मना । शाश्वतोऽयं भूतिपथा नात्यान्तमनुश्शशुम । महान् दाशरथ पन्या मा राजन कुपयं गमः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वभि अर्जुनवाक्य अष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ मुहत्तं तावदेकायो मन.श्रोत्रेऽन्तरात्मनि। धारयतितच्छ्रुत्वा रोचेत वचनं मम। साधुगम्यमई मांग न जातु त्वळते पुनः । गच्छेयं तं गमिष्यामि हित्वा यान्यसुखान्युत। म्ययकाकिना गम्यः पन्याः कोऽस्तीति पृच्छ मा। त्रयों नेच्छसि अटुटछन्नपि मे श्टणु। हिला याम्यमुखाचारं तप्यमानी महत्तपः । अरव फलमूलागो चरियामि मग. मह । जुझानोऽनि यथाकासमुभी कालावुपस्पृगन् । कृमः परिमिताहारचर्मचीरजटाधरः । शीतवातातपमहः क्षुत्पिपामाश्मदमः । तपमा विधिदृष्टेन शरीरमुपशापयन् । मन.कर्णमुखा नित्यं ग्राखनुच्चावचा गिरः । मुदितानामरप्येषु वसता स्टंगपक्षिणा । श्रागिनन्पेशलान् गन्धान फुमाना वृत्तवीरुधा। नानारूपान्वने पश्यन रेमणेयान्वनौकसः । वामप्रस्यजनम्यापि दशमं कुसवामिनी । नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनमवामिना । एकान्तमीली विष्टशन् पक्कापन वर्तयन्। पिसन्देवाय वन्येन वाग्मिरनिय तर्पयन् । "श्वमारप्यमाताणामुयमुग्रतरं विधि। मेवमानः प्रतीलिये देहण्यास्य समापनं । - -- ·राजधम्मानुशासनप० । अध्याय ६१. ॥ शान्तिपर्व है . - - + - . प्रय वैकोऽहमेकाहमकस्मिन्वनस्पत। चरन् भैवं मुनिर्मुण्ड, चपयिष्ये कलेवर्ग। पांडभिः समभिकन्न' शून्यागारप्रतिश्रय. 1 वृक्षमूननिकेतो वा त्यकमर्थप्रियाप्रियः। न शोचन प्रहयद्य तुन्यनिन्दात्ममंस्तुति. निराशोर्निर्ममो भूला निईन्दो निप्परिग्रह । प्रात्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धवधिराति । अकुर्वाण' परै.काञ्चिन्ममिदंजातु कैरपि। जसमाजमान् मानविहिमचतुर्विधान् । प्रजाः मा: स्वधर्मस्या सम प्रारभृत' प्रति । न चाप्यवहसन् कञ्चित्र कुर्वन् भृकुटी. कचित् । प्रमत्रवदनो नित्य सबैद्रियसुसयत.। श्रच्छन् कस्यचिन्मार्ग प्रवजनेव केनचित्। नादेश न दि काश्चिगन्नुमिञ्चविशेषतः । गमने निरपेक्षय पवादनवलोकयन् । जु. प्रणिहितो गर्छस्तमस्थावरवर्जकः। खभावस्तु प्रयात्यग्रे मभवन्यशनान्यपि । ददानि च विरुद्धानिमानि मन्त्रापचिन्तयन्। अन्पं वा खादुभोज्यं वा पूर्वालाभेन जातुचित। अन्येष्वपि चरन् साभमलाभे सप्त पूरयन्। विधूमे न्यस्तमुषले व्यहारे भुक्तवचने । अतीतपावसञ्चारे काले विगतभिचुके । एककालं चरन् भै चीनय दे च पञ्च वा। स्पृहापाचं विमुयाहं चरिष्यामि महोमिमा । अलाभे मनि वा लाभे समदर्शी महातपाः। न जिजीविषुबत्किञ्चिन्न मुमूर्भुवदाचरन् । जीवितं मरणञ्चव नाभिनन्दन्न च दिषन् । वास्सैकं तदता वाइश्चन्दनेनैकमुतन । नाकन्चाएं न कन्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः । याः काशिनीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः . मास्ताः ममभित्यज्य निमेषादिव्यवम्यित. । नेषु नित्यमशनर त्यसबेन्द्रियत्रिय.। अपरित्यक्रमकन्य. सुनिनिकात्मकन्मय। विमुक्रः सर्वमङ्गे या व्यतोतः सर्ववागुराः। न वो कस्य चित्तिष्ठन् मधमा मातरियन । वीतरागयरवेवं तुष्टिं प्रास्यामि शाहतीं। कृष्णयाहि महत्पापमज्ञानादम्मि कारित । कुशलाकुशलान्येक कृत्वा कमाणि मानवाः । कार्यकारणमलिष्ट वजनं नाम विभूति। श्रीयुषोऽन्ते प्रहायेदं होणाएं कलेवरं । प्रतिस्टाति नत्पापं कर्तुं कर्मफनं हि तत्। एवं मसारचक्रेऽस्मिन् व्याविढे रथचक्रवत् । समेति भूतगामोऽयं भूतगामेण कार्यवान् । जन्ममृत्युनराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतं । अपारमिव चाखम्ब समारं त्यजत. मुखें । दिव. पातमु देवेषु म्यानेभ्यश महर्षिषु । को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारएनत्त्ववित् । हत्वा हि विविध कर्म तत्तदिविधलक्षणं । पार्थिवै पनि खन्पैः कारणरेव वयो। नम्मात्प्रजामृतमिदं चिरान्माम्प्रत्युपस्थितं । नप्राय मार्यये खानमव्ययं भायतं ध्रुवी रतया मततं त्या चग्नेवप्रकारया। जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरतिद्रुतं । देह मंस्थापयिष्यामि निर्भय मार्गमास्थितः । इति श्रीमहाभारने गान्तिपर्वणि राजधम्मानुशासनपर्वणि युधिडिरवा नवमोऽध्यायः॥४॥ ॥ भोमनेन उवाच ॥ श्रीवियस्व नै राम्न्मन्दकाविपरित ! नुवाकहता बुद्धिर्नश तत्वीयदमिनी। पासव हातपित्तस्य राजधानसुपता विनाश धार्तरादाण किं फन भरतर्षभ। १३.

·॥ योमहाभारतं ॥ [राधम्मानुशासन प.। यध्याय १.१९९॥ १८. चमाऽनुकम्पा कारुण्यमानृशंस्य न विद्यते । शात्तमाचरतो मार्गमपि वन्धोखदेन्तरे। यदोमा भवतो बुद्धि विद्याम वयमीदृशी। शस्त्र न वै ग्रहीयामा न यधिय्याम कञ्चन । भैत्यमेवाचरिय्याम भरीरस्याविमाषणात् । न घेद दारुण युद्धमभविष्यन्महीचिता । प्राणस्यानमिद सर्वमिति वै कवयो विदुः । स्यावर जगमञ्चैव सर्वं प्राणस्य भोजन। श्राददानस्य चेट्राज्यं ये केचित्परिपन्यिन । हन्तव्यास्त इनि प्राज्ञा' इत्वधर्मविदो विदुः । ते मदोषा हतास्माभीराचस्य परिपन्थिन । तान् हत्वा भुङ्गधर्मेश युधिष्ठिर महोमिमा। यथा हि पुरुष खाला कूपमप्राप्य चोदक। पङ्कदिवा निवर्तेत कम्मद नस्तथापना ययारुह्य महादमपहत्य ततो मधु । श्रप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेद नस्तयापमं। * थया महान्तमध्वानमाशया पुरुषो व्रजन । म निराशो निवर्तत कम्र्भतम्नस्तयापमं। यथा भचून घातयित्वा पुरुष कुरुनन्दन । श्रात्मानं घातयेत्पश्चात्कर्भेद नस्तयाविध । ययाऽनं क्षुधितो लञ्चा न भुञ्जीयावच्छया। कामी च कामिनी लन्चा कर्नेद नसायोपम । वयमेवाब गर्दा हि यद्वयं मन्दचेतसं । ला राजन्ननुगच्छामा ज्येठोऽयमिति भारत । वध हिवाहुबलिन कृतविद्या मनखिन । क्लीवस्व वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा। श्रगतीकगतीनमान्नष्टार्थानयंसिद्धये । कय वे नानुपश्येयुर्जना पश्यत यादृध । आपत्का हि सन्यास कर्त्तय इति मिथ्यते । जरयाऽभिपरीतेन शाभियमितेन वा । नमादिह क्षतप्रशात्यागं न परिचक्षते । धर्मयतिक्रमञ्चैव मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शन । कयं तस्मात्समुत्पन्नास्तनिधास्तदुपाश्रया । तदेव निन्दा भायुधाता तत्र न गीते। श्रिया विधीनेरधनास्तिकै सम्प्रवर्तिती वेदवादस्य विज्ञान सत्याभाममिवानृत। शक्यन्तु माएछमास्याय विधतात्मानमात्मना। धर्मच्छद्म समास्याय थवितु न तु जोवितु । शक्यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवित। प्रविधता पुत्रपौनान्दनितियोन्पिढन् । ने म्टगा स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिण । तथाऽन्येन प्रकारेण पुण्यमार्न ते अना'। पदि भन्यामत मिद्धि राजन् कयिदवाप्नुयात् । पर्वताये छुमाश्चैव दिम मिद्धिमवाप्नुयुः । से दि नित्यमन्यामा दृश्यन्त निरुपद्रवा । अपरिग्रहचन्तय सतत ब्रह्मचारिण । प्रय पेदात्मभाग्येषु मान्येश मिद्धिमद्भुते । तस्मात्कर्मव कर्त्तय नास्ति सिद्धिरकर्मण । भादका सृष्टयथैव जन्तव मिद्धिमाप्नुयु । येषामात्मैव भर्तया नान्य कश्चन विद्यते । प्रवेशस ययार से कर्मभिधात जगत् । नरमात्कार्मव कर्तव्य नास्ति मिद्धिरकम्मण । इति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि राजधानानुशासनपर्वणि भीमसेनवाक्य दशमोध्याय ॥ म उगाच । वर्षौदाहरनीममिनिहाभ पुरातना नापासवाद भकस्य भरतर्षभ। फनिशान परित्यय वनमभ्याग्मदिमा । श्रगानम्मायो मन्दा कुले जाता प्रवाशु । धमिति मापन भएडा प्रचारिण । त्यक्षा भावा पिढीव मानिन्द्रापपायता ·. राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ११६ १२।] ॥ शान्तिपर्व। ২৩৩ तानावभाषे भगवान्पदो भूत्वा हिरण्मयः । सुदुष्करं मनुष्यैव यत्कृतं विधनाशिभिः। पुण्यं भवति कर्मेदं प्रशस्तश्चैव जीवितं । सिद्धार्यास्त गतिमुख्या प्राप्ता धर्मपरायणाः । ॥ अषय ऊचुः ॥ अहो वताऽयं शकुनिर्बिघमाधान् प्रगमति । अस्मावूनमय शान्ति वयं च विघमामिनः । ॥ शकुनिहवाच ॥ नाई युभान प्रमामि पङ्कदिक्षान् रजखनान् । उछिष्टभोजिनो मन्दान वैयो विघसाधिनः । ॥ ऋषय ऊचुः ॥ इदं श्रेयः परमिति वयमेवाभ्युपास्महे । शकुने बेहि यच्छ्यो भृग वै श्रद्दधामहे । । शकुनिरुवाच ॥ यदि मा नाभिगम्य विभज्यात्मानमात्मना । ततोऽहं व. प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः । ॥ ऋषय ऊचुः । ग्टगुमस्ते वचम्नात पन्यानो विदितास्तव । नियोगे चैव धर्मात्मन् स्यातमिच्छाम माधि नः । । शकुनिरुवाच ॥ चतुष्पदा गी: प्रबरा लोहानी काञ्चनं बरं । मन्दाना प्रवरो मन्तो ब्राह्मणे दिपदां वरः। . मन्त्राऽयं जातकर्मादिब्राह्मणस्य विधीयते । जीवतोऽपि ययाकालं मथाननिधनादिभिः । कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वयः पन्याः कद्वत्तमः । कयं मे सर्वकाणि मन्त्रसिद्धानि चक्रिरे। श्रात्मानं दृढवादीति नया मिद्धिरिहेथ्यते । मासा मासा तव श्रादित्यमथितारकं । ईहन्ते सर्वभूतानि तदिदं कर्मसंजित। मिद्विवेत्रमिदं पुण्यमयमेवाश्रमो महान् । श्रय ये कर्मनिन्दातो मनुष्याः कापथं गताः । मूढानामर्यहोनानी नेपामेनन वियते । देववंशान्पिटवंशान् ब्रह्मवंगांय यावतान् । सन्यन्य मूढा वर्तन्ते ततो यानयश्रुतीपयं । स्तदोऽस्तु तपो युक्त ददामोत्यूपिचोदित। तस्मात्तत्तयवस्थानं तपखितप उच्यते। देववंगान् ब्रह्मवंशान्पिढवंशांय शाश्वतान् । संविभन्य गुरोद्यान्नदै दुष्करमुच्यते। देवा वैदुष्करं कला विभूर्ति परमा गताः। तमाहाईस्यमुद्रोदुंदुस्करं प्रबोमि व.। तपः श्रेठं प्रजानां वै मूलमतन्न संशयः । कुटुम्वविधिनाऽनेन यस्मिन् सय प्रतिष्ठिता एतदिदुम्नपो विप्रा दन्दातीता विमत्सराः । तस्माद्रतं मध्यमन्तु लोकेषु नप उच्यते। दुराधर्षपदश्चैव गचन्ति विघमाशिनः भायम्प्रातर्विमन्यावं स्वकुटुम्बे यथाविधि दत्त्वाऽतिथिभ्या देवेभ्य पिलभ्यः सजनस्य च । अवशिष्टानि येऽदन्ति तानाइर्विघमागिनः। नम्मात्स्वधर्ममाम्याय मुव्रताः मत्यवादिनः । लोकम्य गुरवो भूत्वा ने भवन्यनुपरूनाः । विदिवं प्राप्य भक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सरा. । वमन्ति शाश्वतावान् जना दुष्करकारिप.। ॥ प्रभुम उवाच ॥ ततस्ते तदप. श्रुत्रा धमार्थसहित हित। उत्सृज्य नास्तीनि गता गाईस्य ममुपाश्रिताः । तस्मात्त्वमपि धर्मज्ञ धैर्यमालम्व्य गायतं । प्रमाधि पृथि कानी हतामिवानराधिप। रति श्रीमहाभारतेमान्तिपर्वणि राजधानुगामनपर्वणि समिनिस्वादकयने रकादशोऽध्यायःnan ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अर्जुनस्य यच. वा नामो वाक्यमत्रवीत् । गज्ञानमभिसम्मेत्य मधर्ममतामरः । अनुस्य महापाशा भातपित्तमरिन्दमः । न्यूढोरस्का मधाबाइस्तायाम्या मितभापिना। ॥ नकुल उवाच ॥ विमास्यूपे देवाना सयामनयरिताः। तस्मादिद्धि महाराज देवा: कर्मकने दिना अनास्तिकानां भूतानां प्राणदाः पितरय ये नेऽपि कर्म कुर्वन्ति विधि भम्पच्य पार्यिव। . - ७ २ ·. - + 4 । - ११. ३७८. ॥श्रीमहाभारतं ॥ [राजधर्मानुशासन प.पध्याय १२ । वेदवादापविद्धांथ तान्विद्धि भृशनास्तिकान् । न हि वेदोक्तमुत्सृज्य विप्र. मर्चेषु कामु ! वेदयानेन नाकस्य पृष्ठमाप्नोति भारत। अत्याथमानयं मानित्याहुवेदनिययाः । प्राह्मणाः श्रुतिसम्पन्त्रास्तानिबोध जनाधिप । वित्तानि धर्मलब्धानि ऋतुमुस्यप्ववास्टगन् । कृतात्मा स महाराज म वैत्यागी स्मृतो नरः। अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवाई प्रतिष्ठितः। आत्मत्यागी महाराज स त्यागो तामसः प्रभो। अनिकेतः परिपतन् वृतमूलाश्रयो मुनिः । अयाचक मदा योगो म त्यागो पार्थ भिक्षुकः । क्रोधहीवनादृत्य पैन्यं च विशेषतः । विप्रो वेदानधीते यः स त्यागी पार्थ भिक्षुकः । श्रायमानुलया सर्वान् तानार्मनीषिणः । "एकतय त्रयो राजन् ग्टहस्थाश्रम रकत.। समीक्ष्य तुलया पार्थ काम स्वर्गच भारत । अयं पन्या गहणिमियं लोकविदा गतिः । इति यः कुरुते भावं स त्यागो भरतर्षभ। न यः परित्यज्य ग्टहान वनौति विमूढवत्। यदा कामान् समीक्षेत धर्मवैतमिको नरः। अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराट्। श्रभिमानत कम नैतत् फलवदुच्यते। त्यागयुक्त महाराज मर्वमेव महाफलं । शमा दमस्तया धैर्थ सत्य भौचमथार्ज। यज्ञो धृतिय धर्मश्च नित्यमार्यो विधि. स्मृतः । पिलदेवातिथिटते समारम्भोऽत्र शस्यते। अचैव हि महाराज विवर्ग, केवलं फलं! एतस्मिन्वर्त्तमानस्य विधावप्रतिषेधिते । त्यागिनः प्रस्तस्येह नोछित्तिर्विद्यते क्वचित् । श्रसृजदै प्रजा राजन् प्रजापतिरकल्मषः। मा यक्ष्यन्तीति धर्मात्मा य.विविधदक्षिणे. । वोरुधश्चैव वृक्षाश्च यज्ञार्थ वे तथोषधीः। पहंचैव तयामध्यान्यज्ञार्थानि वोपि च । ग्रहस्थाश्रमिणस्तञ्च यज्ञकर्म विरोधकं ।' तस्मादाईस्थ्यमेवेह दुष्करं दुर्लभ तथा । तत्सम्प्राप्य ग्टहस्था ये परइधान्यधनान्विताः । म यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्विषं । स्वाध्याययज्ञा पयो जानयज्ञास्तथाऽपरे। अथाऽपरे महायज्ञान मनस्यव वितन्वते । एवं मन,समाधानं मारीमानिष्ठता नृप । दिजातेवभूतस्य स्पृश्यन्ति दिवाकमः । सरनानि विचित्राणि महतानि नतस्ततः । मखेष्वनभिसन्यज्य मानिक्यमभिजन्पमि । कुटुम्बमास्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप। राजसूयाश्वमेधेषु म-मधेषु वा पुन.। ये चान्ये क्रतवसात ब्राह्मणैरभिपूजिताः । तर्यजख महीपाल को देवपतिर्यया। राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुव्यता। अमरण्यः प्रजाना यः स राजा कलिरुच्यते । श्रश्वान् गायैव दामोय करेणूच स्खलङ्कृताः । ग्रामान जनपदाचैव क्षेत्राणि च ग्रहाणि च । श्रमदाय दिशातिभ्या मारमाविष्टचेतसः । वयं ने राजकलयो भविश्याम विशाम्पते । श्रदातारोऽभरण्याय रामकिलिषभागिनः । दोषाणामेव भोकारो न मुसानां कदाचन । अनिष्टा च महायरएला च पिटवधा । नोयनभिभुन्य प्रमनियमि पेन्प्रभो। छिन्नाभ्रमिव गन्ताऽसि विलय मारतरितं । साकयोरुभयोर्मा अन्तराले व्यवस्थितः । अन्तहिच यत्किचिन्मनोव्याम कारकं । ". 11 . . 1 ।

·राजधानुशासन प० । अध्याय १२॥ १३॥ १४] । शान्तिपर्व ।। + + -- 1 परित्यज्य भवेत्त्यागी न हित्वा प्रतितिति। एतस्मिवर्तमानस्य विधावप्रतिषेधिते। ब्राह्मणस्य महाराज नाछित्तिर्विद्यने क्वचित्। निहत्य शस्तरमा समृद्धवान् शो यथा दैत्यवलानि संख्ये । क पार्थ शोचेनिरतः स्वधर्म पूर्व. श्रिते पार्थिवभिजुटे । चान्त्रण धर्मण पराक्रमेण जिवा मही मन्त्रविय प्रदाय । नाकस्य पृष्ठेऽसि नरेन्द्र गन्ता न शोचितव्य भवताऽद्य पार्थ । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि नगलवाक्ये दादशोऽध्याय ॥ १२ ॥ ॥महदेव उवाच ॥ न वाद्यं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारत । भारोरं ट्रव्यमुत्सृभ्य मिद्धिर्भवति वा न वा । वायव्यविमुक्तम्य मारोगेष्यनुग्टभ्यतः। यो धर्मो यत्सुखं वा स्याविषतां तत्तथाऽस्तु न.। शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य पृथिवीमनुधासत । यो धो यत्सुखं वा स्यात्सुहृदा तत्तथाऽस्तु न । यवरस्तु भवेन्मृत्युख्यचरं ब्रह्म शाश्वतं । ममेति च भवेन्मृत्युन ममेति च शाश्वतं । ब्रह्ममृत्यू ततो राजन्नात्मन्येव समाश्रितो । अदृश्यमाना भूतानि योधयेतामसंशयं । अविनाशोऽस्य सत्त्वस्य नियता यदि भारत। हला भगरं भूतानां न हिंसा प्रतिपत्स्यते । अथाऽपि च महोत्पत्ति. सत्त्वस्य प्रलयस्तथा। नटे भरीरे नटं स्यादृथा च स्यात् क्रियापयः । तस्मादेकान्तमुत्सृज्य पूर्वं पूर्वतरैश्च य. ! पन्या निषेवित. मद्भिः म निषेव्या विज्ञानता। सञ्चाऽपि प्रथिवीं कत्नां सहस्थावरजङ्गमा । न भुढे यो नृपः सम्यनिष्फलं तम्य जीवितं । अय वा धमनो राजन्वने वन्येन जोवतः । द्रव्येषु यस्य ममता मृत्योरास्ये स वर्तते। वाह्यान्तरञ्च भूतानां खभावं पश्य भारत । ये तु परयन्ति तद्भूतं मुच्यन्ते ते महाभयात्। भवान् पिता भवांस्वाता भवान्भ्राता भवान् गुरु, दुखालापानाहात्तस्तन्मे त्वं वन्तुमईसि । तय्यं वा यदि वाऽतयं यन्मयतत्प्रभाषितं । नदिद्धि पृथिवीपाल भक्त्या भरतमत्तम। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि सहदेवेवाको त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अन्याहरनिकान्तये धर्मराजे युधिष्ठिर। बाढणी ध्रुवता तांतान्विविधाग्वेदनिश्चयान् । महाभिजनसम्पबायोमत्यायतलाचना । अभ्यभाषत राजेन्द्र द्रौपदी योपिताम्बरा । श्रामीनमृषभं राशी भ्रादभिः परिवारित । सिंहशार्दूलमट्टीवारणैरिव यूथपं । अभिमानवती नित्य विशेषेण युधिष्ठिरे। लालिता सततं राज्ञा धर्मजा धर्मदर्शिनी। श्रामन्य विपुस्ताणो मात्रा परमवलगुना । भत्तारमभिसम्प्रेक्ष्य नतो वचनमब्रवीत्। ॥ द्रौपधुराच ॥ इमेते भ्रातरः पार्थ शय्यन्ते स्तोकका इव । रागम्यमानानिठन्ति न पैतानभिनन्दमे। नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महादिपान् । उपपन्नेन वाक्येन मततंदु सभागिन'। कायं दैतवने राजन्पूर्ध्वमुक्का तया वच । भादृनेतान् म महितान् शीतवातातपादिलान् । वयं दुर्योधनं हवा मृधे भोन्याम मेदिनी । मम्पूर्ण सर्वकामानामाइवे विजयैपिए । विरथाय रथान् कृत्वा निहत्य च महागजान्। मस्तीर्थ च ग्यैर्भूमि ममादिमिररिन्दमाः। पन्ना विविधैर्यजै समृद्धराप्तदविणे. वनवाटतं दुःखं भविष्यति सुखाय व । २९० ·॥ थोमचाभारत २८० [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १७ ॥ है L 5 . इत्येतानेवमुक्का त्वं स्वयं धर्मभृती वर । कयमद्य पुनर्वीर विनिहमि मनामि मः । न लोवो वसुधा भुन लीवो धनमश्रुते। न तीवस्य ग्टहे पुत्वा मस्याः पङ्ग इवामते। नादण्ड, पत्तियो भाति नादण्डो भूमिमभुते । नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखं विन्दन्ति भारत। मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः । ब्राह्मणस्वैव धर्म स्थान राजा राजसत्तम। असता प्रतिपंधश्च मताञ्च परिपालनं । एप राज्ञा परी धर्मः समरे चापलायन । यस्मिन् क्षमा च क्रोधय दानादाने भयाभये। निग्रहानुग्रही चोभा म वैधर्मविदुच्यते। न श्रुतेन न दानेन न मान्वेन न चेज्यया । वयेयं पृथिवी लधा न सोचेन चाप्युत । यत्तद्दलममिवाण तथा वार समुद्यतं । हस्यश्वरथसंपन्नं विभिरङ्गरनुत्तमं । रचितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना पेण च । तत्त्वया निहतं वीर तमाखंच वसुन्धरां । जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदायुतः। त्वया पुरुषशार्दूल दण्डन मदितः प्रभो। जम्बूदीपेन सदृश, क्रौञ्चदीपो नराधिप । अधरेण महामेरोर्दछैन मृदितस्वया। क्रौञ्चदीपेन सदृशाः शाकद्दीपो नराधिप। पूर्वेण च महामेरोर्दण्डेन मृदितस्वया। उत्तरेण महामेरोः शाकदीपेन मम्मित. । भद्राश्वः पुरुषव्याघ दण्डेन मुदितस्वया। *दीपाय मान्तरदीपा नानाजनपदाश्रयाः। विगाय मागरं वीर दण्डेन मुदितास्वया । रतान्यप्रतिमेयानि कृत्वा कमाणि भारत । न पीयसे महाराज पूज्यमाना दिजातिभिः । सर्व भानिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दख भारत। एषभानिव सम्मत्तान् गजेन्द्रानूजितानिव! " अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुमाहाः परम्तपाः । रकोऽपि हि सुखायेवा मर्म स्यादिति मे मतिः । किं पुनः पुरुषव्याघ्र पतयो मे नरर्षभाः । समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने।' अनृतं नामवीच्यूः सर्वशा सर्वदर्शिनी । युधिष्ठिरस्ता पाञ्चालि सुखे धास्यत्यमुत्तमे। हवा राजसहस्राणि वहन्याइपराक्रमः । तार्य सम्पपश्यामि मोहास्तव मनाधिप। पामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वं तेऽप्यनुसारिणः। नवोन्मादान्महाराज मोन्मादाः सर्वपाण्डवाः । यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते नराधिप । यद्धा त्वां नास्तिकै मार्द्ध प्रशासेयुर्वसुन्धरां । कुरुने मूढ एवं हि यः श्रेया नाधिगच्छति। धूपैरचनयोगेश नस्यकर्मभिरेव च । 'भेषः मचिकित्यः स्याद्य उन्माण गछति । माऽई साधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम। नया विनाकता पुर्वयाऽहमिच्छामि जोवितुं । रतेषां यतमानानां न मेऽद्य वचन मृषा बंतु मम्बा मही त्यत्रा कुरुषे स्वयमापदं । यथास्ता मम्मती राजा पृथिया राजसत्तमा। मान्धाता चाम्मरीपय नया राजविराजमे । प्रभाधि यिवी देवी प्रजा धभणं पालयन् । मपर्वतवनदीपी मा राजचिमना भव । यजम्व विविधैर्यध्यसारीन् प्रयन च। धमानि भोगावामामि दिशातिभ्यो नृपोत्तम । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजाय नुमासनपर्वणि द्रोपदीवाक्य चतुदोऽध्यायः॥१४ २. ५ .

·राजधानुशासन प० । अध्याय १४१] ॥ शान्तिपर्व॥ ४२. - ४३ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ याचमेन्या वचः श्रुला पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् । अनुमान्य महावाई ज्येष्ठ भ्रातरमयुतं । । अर्जुन उवाच ॥ दण्डः भास्ति प्रजाः मा दण्ड स्वाभिरति । दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्म विदुम्बुधाः। धम संरतते दण्डम्तथैवार्थ जनाधिप । काम संरचते दण्डलिवर्गा दण्ड उच्यते। दण्डन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते । एवं विदन्नुपादत्व भावं पश्यस्व लौकिकं । राजदण्डभयादेके पापाः पाप न कुर्खते। यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि। परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते । स्वं समिद्धिके लोके मद दण्डे प्रतिष्तिं । दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परं । अन्तममि म युयदि दण्डो न पालयेत्। यस्माददान्तान्दमयत्यभिष्टान्दण्डयत्यपि । दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः । वाचा दण्डा ब्राह्मणाना क्षत्रियाण भुजार्पणं । दानदण्डाः सता वैश्या निर्देण्डा हद उच्यते। अमोहाय मानामर्थमंरक्षणाय च। मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशाम्पते । यत्र श्यामा लोहिनादो दण्डयरतिसूद्यतः । प्रजास्तत्र न मुद्यन्त नेता चेत्साधु पश्यति । ब्रह्मचारी ग्टहस्यश्च वानप्रस्थय भितुकः दण्डम्यैव भयादेते मनुय्या वर्मनि स्थिताः । नाभीतो यजते राजन् नाभीती दातुमिच्छति। नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति । नाच्छित्त्वा परममाणि नास्त्वा कर्म दुष्कर नाइत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महती श्रियं । नामतः कोतिरस्तीह न वृत्त न पुनः प्रजाः। इन्द्रो वृववधेनैव महेन्द्रः समपद्यत । य स्व देवा हन्तारस्तान् लोकोऽर्चयते मे। हन्ना सेंद्रस्तया स्कन्द. पक्रोऽनिरुणे थमः । हन्ना कान्नम्तथा स्मृत्युवायुर्वश्रवणे रविः । वसवो मस्त. साध्या विश्वेदेवाय भारत । एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः । न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथञ्चन । मध्यस्यान्सर्वभूतेषु दान्तान् समपरायणान् । यजन्न मानवाः केचित्प्रशताः सर्वकर्मसु ।' न हि पश्यामि जीवन्त लोके कश्चिदहिंमया । सवै सत्त्वा हि जीवन्ति दुर्बलैबलवत्तराः । नकुला मूषिकानत्ति विडालो नकुलं तथा। विडालमत्ति वा राजेन् श्वानं व्याप्तमृगस्तया। तानत्ति पुरुषः सचान्पश्य काला यथागतः । प्राणस्यान्नमिदं मन्य जङ्गमं स्थावरच यत् । विधानं दैवविहितं तव विद्वान मुद्धति । यया स्टोऽसि राजेन्द्र तया भवितुमईमि । विनोतक्रोधही हि मन्दा वनमुपाश्रिताः । विना वधं न कुन्नि तापमा. प्राण्यापनं । उदके बहवः प्राणाः पृथिव्या च फनेषु च । न च कयिन्त्र तान्दन्ति किमन्यप्रात्यापनात्। सध्मयोनीनि भूतानि नागम्बानि कानिचित। पत्मणेऽपि निपातेन येषां स्यात् स्कन्धपर्ययः । ग्रामाविक्रम्य मुनयो विगतकोधमत्सराः । वने कुटुम्वधर्माणे दृश्यन्ते परिमोहिताः । भूमि मिचायधोंछित्त्वा वृक्षादीनण्डंजान्याछन् । मनुष्यास्तन्वते यज्ञास्ते स्वर्ग प्राप्नुवन्ति च । दण्डनीत्या प्रणोताया सर्वे मियनयुपक्रमाः । कौनय मर्चभूतानां तत्र मे नाम्ति संशयः । दण्टोन भवेशोक विनश्येयुरिमाः प्रशाः । मने मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्घलान् बलवत्तरा। .

·7 A है (L ३२ ॥ योमहाभारतं॥ [ राजधम्मानुभासन प.पध्याय १५॥ सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुकं दण्डः प्रजा रति माधुनोतः । परयामयय प्रतिशाम्य भीताः समर्शिता दण्डभयाञ्च सन्ति। अन्धन्तम वेदं स्थान प्राज्ञायेत किञ्चन । दण्डयेन भवेलाके विभनन् माध्वमाधुनो। योपि सन्भिन्नमादा नास्तिका वेदनिन्दकाः। तेऽपि भोगाय कन्पन्ते दण्डेनामा निपीडिताः। सवा दण्डजितो लोके दुर्लभो हि शचि नः । दण्डस्य हि भयादीतो भोगायैव प्रवर्तते । चातुवर्णप्रभेदाय सुनीतनयनाय च । दण्डा विधात्रा विहितो धार्यावभिरविलु। यदि दण्डात्र विभ्येयुर्वयामि श्वापदानि च । श्रद्युः पशून्मनुयाय यशार्थानि हवीपि च । न ब्रह्म चाप्यधीयीत कल्याण नदुहेत गां। न कन्यादहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत् । विश्वग्लोप. प्रवर्तेत भिधेरन्सबमेतवः। ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डा न पालयेत् । न संवत्सरसवाणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः। विधिवद्दक्षिणवन्ति यदि दण्डा न पालयेत् । चरेयुनाथमे धर्म यथोकं विधिमाश्रिताः । न विद्या प्राप्नुयात् काञ्चित् यदि दण्डा न पालयेत् । न चोट्रान बलोवई नावाश्वतरगर्दभाः। युक्ता वयुयानानि यदि दण्डो न पालयेत्। 'न प्रेथ्या वचनं कुर्युर्न बाला जातु कहिचित्। तिष्ठेपिटमती धर्म यदि दण्डा न पालयेत्। दण्डे स्थिता. प्रजाः सन्नी दण्डे मध्य विदुर्बुधाः। दण्डे स्व! मनुष्याण लोकोऽयञ्च प्रतिष्ठितः । न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वाऽपि दृश्यते। यच दण्ड. सुविहितश्चरत्यरिविनामनः । वि. श्वाऽपि लिहेसृष्टा दण्डभेनाद्यतो भवेत् । हरेत्काक पुरोडा यदि दण्डो न पासयेत् यदिदं धर्मतो राज्य विहितं यद्यधर्मत.। कार्य्यस्तब न गोके वै व भोगान् व्यवस्य च । मुखेन धर्म श्रीमन्तयरन्ति इचिवासमः । संवसन्तः प्रियेदारैर्भुनानाद्यान्नमुत्तमा प्रय भब्य समारम्भा समायत्ता न संशयः । स च दण्डे ममायत्तः पश्य दण्डस्य गौरव । लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं हतं । अहिंसा माधुहिमेति श्रेयान् धर्मपरिग्रह । । भात्यन्त गुणवत्किचिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणं । उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च । पहना कृपणं छिन्वा ततो भिन्दन्ति मस्तकं । वहन्ति बहवो भारान् धनन्ति दमयन्ति छ । एवं पाकुले लोके वितये जनरीकृते। तेस्तैन्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर । या देहि प्रभा रच धर्म समनुपालय । अमित्राजहि कौन्तेय मिवाणि परिपालय मा च ते निप्पत. मवून मन्युभवतु पार्थिव । न नव किल्विषं किञ्चित्कर्तुर्भवति भारत। पासतायो हियो इन्यादाततायिनमागतं । न तेन भ्रूणहा म स्यान्मन्युस्तनमन्यु यति। अपभ्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न मंशय । अयथे धात्मनि कथं वध्यो भवति कस्यचित् । पया हि पुरुषाशास पुनः सम्प्रविशन्ना। रवंजीव शरीराणि तानि तानि प्रपद्यते। देवापुराणामुत्सथ नवान्सम्प्रतिपद्यते । एवं म्युमुखान्याउर्जना ये तत्वदभिः । रति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि राजधानुमामनपर्वणि अर्जुनशपये पञ्चदमोऽयायः ॥ १५ ॥ । १७ . + 194 - ·रामधम्मानुशासन प० । अध्याय १६ । ] ॥ शान्तिपर्व ॥ ३३ - . हा . र 7 १६ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः । धैर्यमास्थाय तेजस्वी ज्येष्ठं भातरमनवीत्। राजविदितधोसिन नेऽस्यविदितं क्वचित् । उपशिक्षाम ते वृसं सदैव न च शक्नुमः । न वक्ष्यामि न वक्ष्यामोत्येवं मनमि मे स्थितं । अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि नविबोध जनाधिप। भवतः सम्प्रमोहेन सर्व मशयित क्षतं । विकवलं च न प्राप्तमबलल तथैव च । कथं हि राजा लोकस्य मशास्त्रविशारदः। मोहमापसे दैन्याद्यया कापुरुषलया। अगतिच गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव । आयत्यां च तदाले च न तेऽस्यविदित प्रभो। एवं गते महाराज राज्य प्रति जनाधिप। हेतुमत्र प्रवक्ष्यामि तमिहकमनाः दणु। दिविधा जायते व्याधि. भारीरीमानसस्तया। परस्परं नयोजन्म निईन्दं नोपलभ्यते ।' शारीराज्जायते व्याधिर्मानमो नात्र संशयः। मानसाज्जायते चापि शारीर इति निश्चयः।। मारोरं मानम दुःखं योऽतीतमनुभाचति । दुःखेन लभते दुःखं दावनी च विन्दति। शीतोष्ण चैध वायुध चयः शारीरजा गुणाः। तेषां गुणानां मान्यं यत्तदाङः स्वस्थलवणं । - तेषामन्यतमा के विधानमुपदिश्यते। उष्णेन वायतें भीत भीतेनोष्ण प्रवाध्यते। मत्वं रजस्तम इति मानमाः स्युस्त्रया गुणाः । तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाउ.स्वस्थलक्षणं । तेषामन्यतमात्मके विधानमुपदिश्यते। हर्षेण बाध्यते गोको हर्षः शेकेन बाध्यते । कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति । कश्चिदुखे वर्तमानः सुखस्य मर्तुमिच्छति। सत्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य वा । न दुःखी सुख जातस्य न सुखी दुःखजस्य वा। स्मर्तुमईमि कौरव्य दिर हि वनवत्तरं । अयवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव निथ्यो । दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रा रजखला। मिषता पाण्डुपुत्राणा न तस्य स्मर्तुमईसि । प्रधाजनं च नगरादजिनैश्च विवासनं । महारयनिवामश्च न तस्य मर्तुमईसि । जटासरात्परिक चित्रसेनेन चाहवं । सैन्धवाच परिक्श कयं विमतवानसि। पुनरशातचाया कीचकेन पदा बधाद्रौपद्या राजपुत्त्याच कथं विस्मनवानसि। यच ते द्राणभीमाभ्या युद्धमामोदरिन्दमा मनभैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितं । यत्र नाम्नि घरै. कार्य न मिबन्न च बन्धुभिः । श्रात्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थिती तस्मिन्ननिर्मित युद्धे प्राणान्यदि विमोक्ष्यसे । अन्य देई समास्याय ततस्तैरपि योत्स्यसे ।। नम्मादवि गन्तव्य युध्धव भरतर्षभ। परमव्यकरूपस्य व्यं त्यक्षा स्वकर्मभिः।' नम्मिन्ननिर्जित युद्धे कामवस्था गमिष्यमिारतजिला महाराज छतकृत्यो भविम । रता बुद्धिं विनिचित्य भूतानामागतिं गति। पिटपैतामहे वृत्ते शाधि राज्य यथोचित।' दिशा दुर्योधनः पापो निहतः मानुगा युधि। द्रौपद्याः केमपाशस्य दिव्या व पदवों गतः । यजख वाजिमेधेन विधिवद्दतिमारता । वयं ते किहरा. पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान्। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधानुभारनपर्मणि मोनसेनदाय पाडमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ .

·- ... 1१५ ३८४ ॥ श्रीमहाभारतं.॥ [राजधानुशास्न प० । अध्याय १७।१। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ असन्तोषः प्रमादश मदो रागोऽप्रशान्तता । वलं मोहोऽभिमानचाप्युद्धेगश्चैव सर्वशः। रभिः पाभभिराविटा राज्य स्वमभिकाशसे । निरामिषो विनिमुनः प्रशान्तः सुसुखो भव। य इमामखिला भूमि भिय्यादेको महीपतिः । तस्याप्युदरमेक वै, किमिदं व प्रधमसि । नाहा पूरयितुं शक्या न मानर्भरतर्षभ। अपूऱ्या पूरयनिझामायुषाऽपि न अनुयात्। यथेः प्रचलत्यग्निरसमिद्धः प्रशाम्यति। अल्पाहारतया बनि भमयोदर्यमुत्थितं । श्रात्मादरकृते प्राजः करोति विघसं बहु । जयोदरंथिया ने यो निर्जितया जित। मानुषान् कामभागास्वमैश्वर्यच्च प्रशंसमि। अभोगिनोऽवलाश्चैव यान्ति स्थानमनुत्तमं । योगक्षेमय राष्ट्रस्य धमाधम् यि स्थिता । मुच्यख महतो भारात्यागमवाभिसंश्रय । एकोदरहते व्याघ्रः करोति विघसं बड़। तमन्येऽप्युपजीवन्ति मन्दा लोभवशा टंगाः। . विषयान् प्रतिमा सन्यासं कुर्वते यदि न च तुष्यन्ति राजानः पश्य युद्धन्तरं यथा। पवादारैरग्मकुट्टैनोलूखलिकेतया। अभवायुभव तैरथं नरको जितः । योमा वसुधा पत्नी प्रभासेदखिला.नृपः । तत्यामकाञ्चना यद्य स कृतार्थो न पार्थिवः। महन्त्येषु निरारम्भा निराशो निर्ममा भव । श्रमीक स्थानमातिउनिह चामुत्र चाव्ययं। 'निगमिषान पन्ति मेखि व किमामिय। परित्यज्यामि सबै मृपा वादात्प्रमोक्ष्यसे। पन्यांना पिटयाना देवयानय विश्रुती । ईशानः पिढयानेन देवपानेन भाषिणः । नपसा प्रश्नचर्येण स्वाध्यायेन महर्षयः। विमुष्य देहस्ते यान्ति मृत्यारविषयं गताः। पामि वन्धनं माके कमाल तयामि । तान्या विमुक्तः पापाभ्यां पदमानाति तत्पर। अपि गाया पुरा गोती जनकेन वदगदुत। निर्दन्देन विमुझेन मोवं ममनुपश्यता । अनन्त वत मे वित्तं यम्य में नामित किश्चन । मिथिचाया प्रदोभायां न मे दधति फिश्चन।.. प्रजामामादमारुन न भायान् माधतो जमाम् । जगतोयानिवाट्रिस्या मन्दद्धिर्न चहते। ग्य पयति यः पश्यम्म घटुभाम्म पुद्धिमान् । शातानाच विज्ञानात्मभाधाधुद्धिीयते। पम्नु वा विजानाति बहुमानमियान अन्नभावप्रपनाना प्रधानां भावितारमन पदा भूतपयग्भावमेकण्यामनुपश्यति । तप तप च विस्तार मध मम्पद्यते सदा। में जमाली गति पानिन नाविदामोऽपवेतना: मायुद्धधो नातपमः मय पुद्धौ प्रतिष्ठित। तिमीमहाभारते शान्तिपर्णणि राजधानुगामनपति धिरियातये मतदशोऽध्यायः॥ १० ॥ Pायन उवाच ॥ भूत तु रागानं पुनरेवा नोऽप्रोत् । मन्ततः माकदुमाया रानावाचसापीडितः । ॥ यार । कथयन्नि पुगरत्तमिनिहामिमं जनाः । विदेहराम: मंवाद भार्यया मह भारत। गया हसद्धि मरेर विदेहराजमहियो दुःखिता यदभाएन । धमापदायमानि शिधानिस पन्दामं पावहिला जमको मालमास्थितः। भर भिषा भाडामनिमविधर्माधानामुष्टिमुपामीम निरोई गतगार1. - - 1. - ·राजधभानुशासन प० । यध्याय १८।] ॥ शान्तिपर्व ॥ ३८५ तमुवाच ममागम्य भत्तारमकुतोभय । क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविके हेतुमदच' । कथमुत्सृज्य गज्य ख धनधान्यममन्वित । कापाली वृत्तिमास्थाय धानामुष्टिन ते वर । प्रतिज्ञा तेऽन्यया राजन्विचेष्टा धान्यथा तप । यट्राज्य महदुत्सृज्य वन्प नभ्यमि पार्थिव । नैते नातियया राजन देवर्षिपितरस्तथा। अद्य शक्यास्वया भर्नु मोघस्तेऽयं परिश्रम । देवतातियिभिचैव पिलभिश्चैव पार्थिव । मारेते परित्यक परिव्रजसि निष्क्रिय । यस्व विद्यद्धानी ब्राह्मणाना महसश । भत्ता भूवा च लोकस्य मोऽद्य नै तिमिच्छसि । श्रियं हित्वा प्रदीप्ता त्वं श्ववत्सम्पतिवीक्ष्यसे । पुत्ला जननी तेऽद्य कौशन्या चापतिस्वया । श्रमी र धर्मकामाखा क्षत्रिया' पर्युपासते। बदाभामभिकान्ति कृपणा. फलहेतुका । ताय व विफनान कुर्वन् कं नु लाकं गमिष्यसि । राजन् संशयिते माने परतन्लेषु देहिषु। नैवतेऽस्ति परो लोको नापर पापकर्ममण । धान् दारान्परित्यज्य यस्वमिच्छमि जीवितु। स्रजो गन्धानलङ्कारावासासि विविधानि च । किमर्यमभिसन्त्यज्य परिव्रजसि निष्क्रिय । निपान सर्वभूतानां भूवा व पावन महत् । श्राधी वनस्पति वा सोऽन्यास्त्र पर्युपाससे । सादन्ति हस्तिन न्यानै क्रयादा वहवोऽप्युत । वहव क्रिमयश्चैव किं पुनस्वामनर्यकं । यदमा कुण्डिका भिन्द्यानिविष्टधञ्च यो हरेत् । वासश्चापहरेत्तस्मिन् कथं ते मानस भवेत्। यस्वयं सर्वमुत्सृज्य धानामुष्टेरनुग्रह । यदाऽनेन मम सर्च किमिदं नवमीयते । धानामुटिरिहार्थ प्रतिज्ञा ने विनश्यति ।का चाहं तव को मे व कय ते मय्यनुग्रह । प्रशाधि पृथिवी राजन्यदि तेऽनुग्रहो भवेत् । प्रामादं शयनं यानं वामास्याभरणानि च । श्रिया विहीनेरधनस्यामिरकिश्चनै । मौखिकै सम्भृतानयर्यान् य मन्यजति किन्नु तत् । योऽत्यन्तं प्रतिग्टहीयाद्यय दद्यात्सदैव हि । तयोस्तमन्तर विद्धि श्रेयास्ताभ्या क उच्यते। सदैव याचमानेयु तथा दम्भाबितेषु च । रतेषु दक्षिणा दत्ता दावामाविव दुईत । जातवेदा यथा राजवादग्ध्यैवीपमान्यतिसदैव याचमानो हि नया शाम्यति वै विज.। मतां वे ददतोऽन्नञ्च लोकेऽस्मिन् प्रकृति(वा । न चेद्राजा भवेद्दाता कुत स्युमोचकाहिण । अन्नावस्या लोकेऽम्मिन् भित्तवम्तत एव च । अत्रामाण प्रभवति अन्नद प्रापदा भवेत्। यहम्येभ्या विनिर्मुक्ता ग्टहस्याने मंयिता । प्रभवच प्रतिष्टाच दान्ता विन्दन्त पामते । त्यागान्न भितुकं विद्यान्न माएडान च याचनात् । जुम्नु योऽयं त्यजति न मुख विद्धि भिक्षुक । श्रामक माबद्गच्छनिम्मा मुक्रवन्धन । मम मंत्री च मित्रे च मवै मुको महीपते। परिमान्ति दार्नाथ मुण्डा कापायवामम । मिना बहुविधै पा मञ्चिचनो वृथामिपं । वयोम नाम वाताच त्यका पुत्रान प्रजन्ति ये विविष्टयच वासय प्रतिग्टहन्यबुद्धय । अनिकषाये कापायमोहामिति विद्धि ता धर्मध्वजानामुण्डाना हतार्थमिति मे मतिः । मापापरजिनद्योरै मान्मुडान् जटाधरान्। विधत् माधून महाराज जय साकान् जितेन्द्रिय । - ३व ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ११८ १०. (E. अन्याधयानि गुमेय ऋतुन् सपश्रदक्षिणान् । ददात्यहरहः पूर्य को नु धर्मरतस्ततः। ॥ अर्जुन उवाच ॥ तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गोयते। भोऽप्यस्मिन्माहसम्पन्नो मा मोहदशमम्वगाः। वं धर्ममनुक्रान्तं सदा दानपरैर्नरैः । श्रनृशंस्यगुणोपेताः कामक्रोधविजिताः । प्रजाना पालने युक्ता दानमुत्तममास्थिताः । इटालोकानवास्यामा गुरुद्वोपचायिनः । देवतातिथिभूताना निवपन्ता यथाविधि । स्यानमिएमवास्यामा ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि अर्जुनराक्ये अष्टादशोऽध्यायः॥ ८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च । उभयं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । धाकुलानि च शास्त्राणि हेतुमिचिन्तितानि च । निश्चयश्व या मन्त्र वेदाई तं यथाविधि । वन्तु केवलमस्वचो वीरमतसमन्वितः । मास्वार्थ तत्वतो गन्तुमसमयः कयञ्चन । शास्वार्थसमदर्श यो धर्मनिययकोविदः । तेनाप्य न वाच्याऽहं यदि धर्म प्रपश्यसि । भ्रा साहदमास्याय यदुक्तं वचनं त्वया। न्याय्य युक्तञ्च कौन्तेय प्रोतोऽहं तेन तेऽर्जुन। शुद्धधर्मेषु सर्वेषु क्रियाण नैपुणेषु च । नत्वया मदृशः कचित्रिषु लोकेषु विद्यते। धर्म सूक्ष्मतरं वाच्य तत्र दुपतरं त्वया । धनञ्जय न मेबुद्धिमभिदितुमर्हमि। युद्धमास्तविदेव त्वं न वृद्धवाः मेवितास्वया। महितविस्तरविदा न तेगा वेमि निश्चयं । तपस्यागोऽविधिरिति निश्चयस्लेर धीमता। परं परं ज्याय पो येयों ने श्रेयसी मतिः । यत्वतन्मन्यमे पार्थ न ज्यायोऽस्ति धनादिति। तत्र ते वर्तयिय्यामि यया नैतत्प्रधानतः । तपः म्वाध्यायसीना हिंदृश्यन्ते धार्थिका जनः । एपयस्तपमा युका येपी लोकाः सनातनाः । प्रजाताची धोरास्तयाऽन्य वनव मिन. । अरपये यहवयैव स्वाध्यायेन दिवङ्गताः । उत्तरेण तु पन्यानमार्या विश्यनिग्रहात् । अद्वितमस्य का लोकास्वागवतां गताः । । ददिन तु पन्यानं यंभावन्तं प्रचक्षते। रने क्रियायती लोका थे मगानानि भेजिरे। प्रनिग्या गतिःमा त था प्रपश्यन्ति मोहिणः । तस्माद्यागः मधानेटः स तु दुःखं प्रवेदित। अनुणाय तु सास्वाणि कायः ममवम्विताः। पोह म्यादपीठ स्थारमारामादिदृश्या। .. वेदवादामनिकन्य मारगयारण्यकानि च । विपाय कदलीस्तगी मारं ददृशिरे न ने। नयकान्तवादामेन भरीरे पाचभातिकारकादेषममायुतमात्मानं माइरिङ्गितः। पापा सहममनिग्य ध नहिरा । कर्मपतुपुरस्कारं भूतेषु परिवर्तते । फारगोचरहला मनाप्मा मिया च । कर्मनन्ततिमु मृन्य म्याधिरालमन. एखी। अनिय समागम्ये मार्ग मनिधियक्ति । कथम यमनाचमन र मममि । पूर्णमालाविताय गताः पयनित भारत। शियाम निरता नियंदाने यज्ञे च कर्मणि। भवन्ति गुदुरावतारतमन्नापि पहिताः । उपमेणता मूग नेतदम्तीनि वादिनः। पारमन्तारी वारो जिनमदि। परति वसुधां एना वावदूका माता.। ..

·राधम्मानुशासन प० । अध्याय १८१२० ॥२९॥ शान्तिपर्व ।। ३८० । पार्थ यन विजानीमः कस्तान ज्ञातमिहामि । एवं प्राज्ञान् मतथापि महतः शास्ववित्तमान् । तपमा महदानोति वुझावै विन्दतेमहत। त्यागेन सुखमाप्नोति सदा कौन्तेय तत्त्ववित् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये जनविंशोऽध्याय ॥१८॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्मिन्वाक्यान्तर वका देवस्थाना महातपा' । अभिनीततरं वाक्यमित्युवाच युधिष्ठिरं। ॥ देवताम उवाच ॥ यदच फानुननांत न ज्यायोऽम्ति धनादिति । अव ते वर्तयिष्यामि तदेकाग्रमनाटप्पु । प्रजाताद धर्मेण कृत्मा च वसुधा जिना। तां जिवा च या राजन न परित्यकुमईमि । चतुष्पदीहिनि श्रेणी ब्रह्मभेषा प्रतिष्ठिता। तो क्रमेण महावाहो यथावनय पार्थिव । तस्मात्यार्थ महायज्ञैर्यजख बहुदविणे । स्वाध्याययज्ञाययो ज्ञानयज्ञातयाऽपरे। कर्मनिहाय वुयेयास्तपोनिष्ठाद्य भारत । वैखानमाना कौन्तेय वचनं श्रूयते यया। ईहेत धनहेतोर्यस्तस्यानोहा गरीयसी । भूयान्दापो हि दर्दूत यस्तं धर्ममुपाश्रयेत् । चम्नश्च द्रव्यसंहारं कुर्वन्ति विधिकारणात् । श्रात्मानं दूषितो वुया भूराहत्यां न बुध्यते । अनईते यद्ददाति न ददाति यदईते । बहानहापरिज्ञानात् दानधोऽपि दुष्करः । यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा यज्ञो दिष्ट पुरुषो रचिता च। तस्मात्तच यज्ञ स्वापयाज्यं धन तताऽनन्तररव ५ कामः। . चौरिन्द्री विविधैरववद्भिर्देवान् मर्चनत्ययाग्तेिजा । नेनेन्द्रत्व प्राप्य विधाजतेऽसौ तस्माद्यज्ञे सर्चमेवोपयोज्य। महादेव सर्चयशे महात्मा इवात्मानं देवदेवो बभूव । विद्यालोकान् व्याप्य विटभ्य कोचा विराजते द्युतिमान् कृत्ति - वासा । A प्राविक्षित' पार्थियोऽमी मरुत्त सुद्धा योजयेद्देवराज! यज्ञे यस्य श्री स्वयं सत्रिविष्टा यस्मिन् भाण्डं काञ्चनं समासीत । हरियन्द्रः पार्थिवेन्द्र श्रुतने योरिष्टा पुस्वभावीतयोक । झा शकं योजयन्मानुष. संस्तस्माद्यजे सर्वमेवोपयाच्य। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि देवयानवाये विंशतिननाऽयाय ॥२०॥ ॥ देवस्थान उवाच ॥ अवैवोदाहरन्तीममितिहामं पुरातनं। इन्द्रेण मनये पृष्टो यदुवाच वृहस्पति । सन्तापो वैस्वर्गतम सन्तोष परमं सुख । तुष्टेन किञ्चित्परत मा सम्यक् प्रतिनिठति। यदा संहरते कामान् कूमोशानीव सर्वश । तदात्मयोतिरचिरात्वात्मन्येव प्रमोदति । नविभति यदा चायं यदा चास्मान बिभ्यति । कामदेपोच जयति तदात्मानं प्रपश्यति। यदाऽमौ सर्वभूतानां न द्रुह्यति न काहति । कर्मण मनसा वाचा ब्रह्मा सम्पद्यते तदा। वं कौन्तेय भूतानि तं तं धर्म तया तया। तदात्मना प्रपश्यन्ति तस्माद्दुध्यत भारत। धन्ये साम प्रशंसन्ति व्यायाममपरेजना। नैक न चापरे केचिदुभय च तथापरे। पनके प्रशंसन्ति मन्याममपरे जना । दानके प्रशंसन्ति केचिव प्रतिगई। केचिस परित्यज्य दूप्योध्यायन्त भारते। राज्यमेके प्रशंसन्ति प्रजानां परिपालन। - १ ·८ ॥श्रीमहाभारतें ॥[राजधम्मानुशासन प० । यध्याय २१।२२।२३। 3 . , हिला छित्त्वा च भित्त्वा च केचिदेकान्तगोलिन. । एतत्सर्व समालोक्य बुधानामेष निश्चयः । अद्रोहणैव भूतानां यो धर्मः स मता मतः । श्रद्रोहा सत्यवचनं संविभागो दया दम । प्रजन खेषु दारेषु मावं हीरचापलं । रवधर्म प्रधानष्टं मनु स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । तस्मादेतत्प्रयवेन कौन्तेय परिपालय। यो हि राज्य स्थितः शश्वदशी तुल्वप्रियाप्रिय. । पत्तियो यज्ञशियाशी राजशास्वार्थतत्त्ववित् । असाधुनिग्रहरत. साधूनां प्रग्रहे रत.। धर्मवमनि मस्याप्य मजा वत्तेत धर्मत । पुत्तमंक्रामितीय वने वन्येन वर्तयन् । विधिना श्रावणेनेव कुर्यात्कन्मायतन्द्रित । य एवं वर्तते राजा राजधर्मविनिश्चितः। तस्यायञ्च परशैव लोक स्यात्सफलोदय' 1 निवाणं हि मुदुष्प्राप्यं बडविपञ्च मे मत। रबंधम्ममनुकान्ता. मत्यदानतप.परा.। पानृशंस्यगुणैर्युकाः कामकाधविवर्जिताः । प्रजानां पालने युक्ता धर्ममुत्तममाश्रिताः। गाम्राह्मणार्थे युध्यन्त प्राप्ता गतिमनुत्तमा ।। एवं रुद्रा. सवसवस्तयादित्याः परन्तप । माध्या राजसिहाय धर्ममेत ममाश्रिताः । अप्रमत्तास्तन वर्ग प्राप्ताः पुष्य स्वकम्मभिः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि देवस्थानवाक्ये एकविंशीध्याय. ॥ २१ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अस्मिन्नेवान्तरे वाक्यं पुनरेवार्जुनोऽप्रोत्। निर्बियमनस ज्येऽमिद भ्रातरमयुतं । चचमण धर्मज्ञ प्राप्य राज्य मुदुर्मभं। जिला चारीबरग्रेष्ठ तप्यते किं भृभं भवान् । : शत्रियाणा महाराज मंग्रामे निधन मतं । विशिष्टं बहुभिर्यजः संचधर्मविधि. स्मृतः । आह्मणानां तपस्यागः प्रेत्य धर्मविधि. स्मृतः । चियाणच निधन सयामे विहितं प्रभो। राधा महारौद्रः सम्बनित्य इति स्मृत.। पधय भरतश्रेष्ठ काले शस्त्रेण भंयुगे। प्राङ्गणम्यापि चेद्राजन् सधधर्मेण वर्तत । प्रशस्त जीवितं लोके त्वं हि ब्रह्मसम्भव । म त्यागी म पुमा न तपो मनुजेश्वर । चियम्य विधीयन्ते न परोपजीवन। म भवान् मन्वधर्मसो धमारमा भरतर्षभ। राजा मनीपो निपुणे नोके एपरापरः। • त्या मन्ताप गोर्फ दमिती भव कर्मणि त्रिपश्य विभेयेल हरय वशमनिभा गिलागीम शासधर्मण प्राप्य राज्यमकण्ट्रकं । विगितारमा मनुष्येन्द्र यजदानपरो भए । सोमण पुत्र. पचिप. कर्मणाऽभवत् । शानीना पापयत्ताना जपान नवतोभव । नपान व पश्याच प्रमम्मच विभाम्पते । तेनेन्द्रत्वं ममापेदे देवानामिति न. श्रुतं । महाराज पाम पादरिणे । पर्यवेट्री ममुद्र चिराय गितचर। मा पो गर्ने विधि पिया प्रियर्थम । गतान्ने अवधामे सरसपूताः परां गति। भक्तियं नया नए पट्टा भातर्षभ । दिछि गगमाईम म मायममिवनितं । रति योगाभारो भाभिपनि रामानुगामनपर्मपि नगपाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ ॥सायन उषा यमुनस्तु यानीया गुडाईभेन पापद्धव । नोवाच किचित्योरयततो देपाथमोऽमयीत् । । 1 । (M . ।

·. राजधमानुशासन प० । यध्याय २३1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ३८ ॥ व्यास उवाच ॥ वीभरावचनं साम्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर । शास्त्रदृष्टः परो धर्म पिता गाईस्यमाश्रित' स्वधर्भ चर धर्मज ययाशास्त्र ययाविधि । न हि गाईस्थ्यमुत्सृश्य तवारण्यं विधीयते । सहयं हि मटा देवा पितरोऽनिययस्तया । भृत्यायवोपजीवन्ति तान् भरख महीपते। वयामि पशवीवभूतानि च जनाधिपा सहवरेव धार्थन्ते तन्माच्छ्रेष्ठो महाश्रमो। सोऽयं चतुर्णमेतेषाम श्रमाणां दुराचर । चराद्य विधि पार्य दुर्गदुर्बलेन्द्रियै। वेदेशानञ्च ने कस्न तपश्चाचरित महत । पिहपैतामहं राज्य धुर्व्यबहादुमर्हसि। तपो यज्ञ क्षमा विद्या भैमिन्द्रियमयम ध्यानमेकान्तशीलल तरि नञ्च शक्तिः। माझानी महाराज चेया ममिद्धिकारिका । चनियाणान्तु वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः । यो विद्या समुत्यानमसन्तोष श्रिय प्रति। दण्डधारएमुग्रत्व प्रजाना परिपालन। वैदज्ञान नया रस्न तप सुचरित तथा । द्रविणेपार्जन भूरि पात्रे च प्रतिपादन। रतानि राज्ञा कमाणि सुनानि विशाम्पते । दम लोकममुच्चैव माधयन्तीति न श्रुतं। रवाज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते विलं हि चिये नित्य वने दण्ड समाहित । रताश्चेष्टा चचियाणा राजन् समिद्धिकारिका' । श्रीप गाथामिमाञ्चैव वृहस्पतिरगायत । भूमिरतो निगिरति मर्यो विलययानि च । राजनं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं, चाप्रवामिने। सुदुपश्चापि राजधि श्रूयते दण्डधारणत् । प्राप्तवान्पग्मी सिद्धि दर प्रान्तमा यया । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ मगवन् कर्मण केन सुयुवा वसुधाधिप । समिद्धि परमा प्राप्त आतुमिच्छामि त नृप। ॥ व्यास उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुगतना मङ्घय लिखितश्चास्ता भ्रातरी मितव्रतो । नयारावभयावास्ता रमणीयो पृयक पृथक । निन्ध पुष्पफल दैरुपेतो वाइदामनु । नत' कदाचिनिखित गङ्घसाश्रममागत । यदृच्याऽय द्वेपि निक्रान्तोऽभवदाश्रमात । मोऽभिगम्याश्रम भातु भद्धय लिखितस्तदा । फलानि पातयामाम सम्यक परिणतान्युन । अभ्युपादाय विसधा भदयामाम स विज । नमिमय भयत्येव गद्धेोऽप्याश्रममागतः । भचयन्तन्तु तं दृष्ट्वा गद्धाभ्रानग्मत्रवीत् । कुत' फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि । सोऽब्रवीद्यातरं व्ये उमुपसृत्याभिवाद्य च । दूत एव ग्रहीतानि मयेति प्रहसन्निव । नमब्रवीत्तया शङ्खनोत्ररोपसमवित । स्तय लया कृतमिदं फलान्याददता खय। गछ राजानमामाद्य खम्म क्ययख वै। अदत्तादानमेव हि कृत पार्थिवमत्तम । लेन मा व विदित्वा च स्वधर्ममनुपालयन् । शीव धारय चौरस्य मम दण्ड नराधिप। इत्युकम्तभ्य वचनात्मुद्युब म नराधिप । अभ्यमन्महाभागो लिखित शमितव्रत । सुघुम्नस्वन्तपालेभ्य श्रुखा लिखितमागतं । अभ्यगच्छत्सहामात्य पद्भ्यामेव जनेश्वर । तमत्रवीत्समागम्य स राजा धर्मवित्तम । किमागमनमापन भगवन् एतमेव ना । स्वमुत स विर्षि सुद्युबमिदमत्रवीत् । प्रतिश्रुत्य करियेति श्रुत्वा तत्कनुमईमि । । - ३ ·. ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधम्मानुशासन य० । यध्याय २५ ॥ २० ॥ (L - अनिस्यानि गुरुणा फलानि मनुजर्षभ । भक्षितानि महाराज नत्रमा प्राधिमा चिर। ॥ सुद्युम्न उवाच ॥ प्रमाण चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे । अनुज्ञायामपि तथा हेतु स्याड्राह्मणर्षभ। स भवानभ्यनुज्ञात शचिकमी महाप्रत । ब्रूहि कामानतोऽन्यास्व करिय्यामि हि तेवच । ॥ व्यास उवाच ॥ सप्छन्द्यमानी ब्रह्मर्षि पार्थिवेन महात्मना। नान्य म वरयामास तस्माद्दण्डादृते वर । तत म प्रथिवीपाला लिखितस्य महात्मम । करी प्रच्छेदयामास नदण्डो जगाम । म गत्वा धातर शव मार्तरूपोऽनवोदिद। तदण्डस्य दुर्बुद्धर्भवास्तवन्तुमईसि । । भद्ध उवाच ।। न कुप्ये तव धर्मजन व दूपयसे मम । धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निरति कृता। सगला बाइदा भोघ तर्पयख यथाविधि। देवानृषीन पिढश्चैव मा चाधर्मे मन कथा । तस्य तदचन युवा शङ्कास्य लिखितस्तदा । श्रवगायापगा पुण्यामुदकार्थ प्रचक्रमे। प्रादुरास्ता ततस्तस्य करी जलजमन्निभी। तत स विस्मितो भातुर्दयामास तो करौ। ततस्तमनयो छरस्तपद शत मया । मा च तत्र विशवाऽभूदैवमत्र विधीयते। ॥लिखित उवाच ॥ किं नु नाइ वया पूत पूर्वमेव महाद्युते । यस्य ते तपमे वीर्य्यमीदृश दिजसत्तम । ॥ शझ उवाच॥ एवमेतन्मया कार्य नाह दण्डधरस्तव । स च पूतो नरपतिस्वञ्चापि पिटभिस्मुह । ॥ व्यास उवाच ॥ स राजा पाएडवश्रेष्ठ श्रेयानेतेन कर्मणा। प्राप्तवान्परमा सिद्धि दक्ष प्रचितमा यथा। एप धर्म पत्तियाणा प्रजाना परिपालन। उत्पथाऽन्या महाराज मा स्म शोक मन कथा । भ्रातरम्य हित वाक्य 'टणु धर्मजसत्तम । दण्ड एव हि राजेन्द्र समधी न मुण्डन । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि व्यासदाक्ये त्यावियोऽध्याय ॥ २३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ पुनरेव महर्षित अष्णद्वैपायनो मुनि । अजातशत्रु कौन्तेयमिद वचनमब्रवीत् । अरप्ये वमता तात भ्राढणा ने मनखिना। मनोरथा महाराज ये तवामन् युधिष्ठिर । नानिमे भरतग्रेठ प्राप्नुवन्तु महारथा । प्रशाधि एथिवों पार्थ ययातिरिव नाहुष । परणे दुखरमतिरनुभूता तपखिभि । दु खग्यान्त मरया सुखान्यनुभवन्तु वै। धर्ममयंच कामय भारभि मइ भारत। अनुभूय नत पयान्नम्यानाऽसि विशाम्पते । भर्थिनाच पिढणाञ्च देवतामाश भारत। आनुवं गजान्तय तमयंच करिष्यसि । ममेधाश्वमेधाभ्या वणव कुरुनन्दन। नत पया महाराण गमिष्यसि परागति। भालय मम्यान प्रतमि मयोध्य यदक्षिण । सम्प्राप्त कीमितुम्मा पाण्डवेय भविष्यमि । विद्धने पुरुषव्याघ देशन कुरुसत्तम । गुम्वेवं यथा दुर्मी धायरमे मृप । भाददानय विनयं विपक्ष युधिष्ठिर ! समामधर्मकुमामा म्यापपन्ति नरेघर । पासप्रतीतो पो दम्युमपंथन नृप । भारतमा युद्धिमाम्याय युज्यने नममा हिम । भादाय मसिहाग यो राष्ट्र मामिपनि । प्रतियपाति सत्याप पनि भूमिप । निरोध च पथा तिटम पयाग थवरों मप । निग्रहात् धर्ममापाणामनुरुध्यनपेतभी । C.. .

·'राजधम्मानुशासन प० । अध्याय २8 1 ] ॥ शान्तिपर्व ॥ ०११ कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः । शारखजा बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनमा हिमः। दैवेनाभ्याहतो राजा कर्मकाले महाद्युत। न. माधयति यत्कर्म न तवाहुरतिक्रम ! । तरसा बुद्धिपूर्व वा नियाह्या एव शत्रवः । पापैः सह न सन्दध्याट्राष्ट्र पुण्यश्च कारयेत् । शराचार्याच सत्कार्या विद्यामञ्च युधिष्ठिर गोमिनो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः। व्यवहारेषु धर्मषु यानव्या, बहुश्रुताः । गुणयुक्नेऽपि नैकस्मिन्विश्वत विचक्षणः । अरविता दुर्धिनीतो मानो स्तनोऽभ्यस्यकः । रनमा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चाच्यते । येऽरक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनाभ्याहता नृप। तस्करैश्चापि मृद्यन्ते सच तद्राजकिल्वियं ।' सुमन्वितं सुनीतञ्च मर्चतापपादिते । पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधमा युधिष्ठिर ! विच्छिद्यन्ते समारम्भाः सिध्यन्ते चापि देवतः । कृते पुरुषकारे तु नैनः स्मृति पार्थिव ।... अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमा । यदृत्त पूर्वराजर्षेर्हयग्रोवस्य पाण्डव । भवून हवा हतस्थाजी शहरस्याक्लिष्टकर्मणः । असहायस्य सङ्गामे निर्जितस्य युधिष्ठिर । थत्कर्म व निग्रहे, मात्रवाणा योगद्याय्यः पालने मानवाना ।, कृला कर्म प्राप्य कीति स युद्धादाजियोवो मोदते स्वर्गलोके । सन्यतात्मा समरेश्वीततायी शस्तैछिचों दस्युभिर्वध्यमानः । अश्वयोवः कर्मशीला महात्मा मसिद्धार्थो मोदते स्वर्ग लोक। लोके। धनुषूपो रमना ज्या शरः सुक् श्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यं । रयो वेदो कामजो युद्धमिधातुझेच चतुरो वाजि -:, मुख्याः। इत्वा तस्मिन्यज्ञवहावयारी-पापान्मुना राजसिंहस्तरखी । प्राणान् जला चावस्थे रणे स वाजिग्रीवों मोदते देव ९२५ ‘राष्ट्र रतन्बुद्धिपूवं नयेन सन्यतात्मा यजीला महात्मा ।सवालाकान्याथ को मनखो वाजियोवो मोदते देवलोके । दैवी सिद्धि. मानुषी दण्डनीति योगन्याभः पालयित्वा महोच्च । तस्माद्राजा, धर्मशीलो महात्मा वाजियोवो मोदते देवलोके। विद्यास्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञस्यका लोकं मानुष कर्म कृत्वा । मेधाविना विदुषां सम्मतानां तनुत्यजा लोकमाक्रम्य राजा। सम्यग्वेदान प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य सम्यग्राज्य पालयित्वा महात्मा : चातुर्वण्य स्थापयित्वा खधर्मे वाजियोो मोदते . : देवलोके। जिला सङ्गामान्पालयित्वा प्रजाय मोम पोला तर्पयिता दिजाय्यान् । टुक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजाना युद्धे जीणे मोदते देवलोके ।। वृत्तं यस्य माघनीयं मनुष्याः सन्तो विद्वांसचाईयन्यहणीय। स्वर्ग जित्वा वोरलाकानवाथ्य मिद्धि प्राप्तः पुण्यकीर्ति ... महात्मा! इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि व्यासवाक्ये चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २० ॥ .. १३.

·!! मोमासरा [ राजधम्मानुशासन पः । यध्याय २५ । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ दैपायनवचः श्रुत्वा पिते पधनञ्जये । व्यासमामय कौनयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः। युधिष्ठिर उवाच ॥ न पार्थिवमिदं राज्यं न भांगाय पृथग्विधाः। प्रोणयन्ति मना.मेऽद्य शोको मा रन्धयत्ययं । श्रुत्वा वोरविहीनानाम'चाणाञ्च योषिता। परिदेवयमानाना शान्ति नोपलने मुगे। इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदाम्बरः । युधिष्ठिरं महापाचा धर्मजा वेदपारगः। । व्यास उवाच ॥ न कर्मण लभ्यते चेज्यया वा नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कयित्। पर्याय योगादिहितं विधाचा कालेन सव्वं लभते मनुय्यः । न युद्धिधास्वाध्ययनेन मक्यं प्राप्तुं विशेष मनुनैरकाले । मोऽपि चाप्नोति कदाचिदर्थान् काला हि कार्य प्रति निविशेषः। नाभूतिकालेषु पानं ददति मिन्यानि मन्त्राय तोषधानि । तान्ये, कालेन समाहितानि सियन्ति ,वर्द्धन्ति च भूनिकाले। कालेन भीमाः प्रवरुन्नि वाताः कालेन रिजलदानुपनि । कालेन पद्मोत्पलबजलञ्च कालेन पुप्यन्ति नगा धनेषु । कानेन रुष्णाय - मिताय राव्या कालेन चन्द्रः प्रतिपूर्णविम्वः। नाकालतः पुष्यफलं द्रुमाण नाकालवेगाः मरि सो वन्ति। मामालमत्ता मगपत्रगाय मृगदिपाः भेलमृगाय लोके । नाकालतः स्तोपु.भवन्ति गर्भ नायानयकाले गिभिरो पणः। नाकामना पियते जायते घा नाकासता याहरने च मानः । ना कालतेयावनमभ्युपैति नाक.सता रोहति वीजमुन्न। माकामती भानुम्पैति धागं नाकालतोऽस्त गिरिमभ्युपैति । माकालता हीयते वईने च पनः ममुद्रोऽपि महोर्मिमाली। अधायुदाहालोममितिहास पुरातनं गीतं राजा भेमशिता दुःसान युधिष्ठिर। भनिवेष पयायो मायाम् रपमति दुःमः । मानेन परिपका वि प्रियन्ते मर्यपार्थिवाः । Ot ·गजधम्मानुशासन म अध्याय २५।२६) ॥ शान्तिपर्व ॥ ३९३ 4. . यनिमित्तं भवेच्छाकस्तापो वा दुखमूर्धिनः । श्रायासो वाऽपि यन्मूनस्तदेकानमपि त्यशेत् । सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियं । प्राप्नं प्राप्तमुपामीत हृदयेनापगजित.। ईपदप्यड्न दागणं पुत्राणामचरन् प्रियं । ततो शाम्यमि क कस्य केन वा कयमेव च । ये च मूदतमा नाके ये च बुद्धे परङ्गताः । त स्व मुखमेधन्ते मध्यम क्रिम्यते जन । इत्यनवोन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर म सेनजित्। पगपरज्ञोलोकस्य धर्मविझुमदुःखवित् । पग्दु सेन यो दुखी नस जातु मुखी भवेत् । खाना हि यो नान्ति जायते घपरात्परं । मुखञ्च दुखश्च भवाभवी च नाभालामी मरणं जीवितञ्च । पर्यायत. मळमवाप्नुवन्ति तस्माद्धोगे नैव बन्न मोचेत्। दीचा गज्ञ मयुगे युद्धमाडोंग राज्ये दण्डनीत्याच सम्यक् । वित्तत्यागी दविणनाञ्च यज्ञे सन्यक जानं पावना नोति विद्यात्। रक्षन् राष्ट्र बुद्धिपूच नयेम मन्यनात्मा यचगेलो महात्मा । सानोकान् धर्मदृट्या चरंद्याप्यूई देशान्मादते दे वोके। . C. जिल्ला संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्र मोम पोला वर्द्धयित्वा प्रजाय । युक्त्या दण्ड धारयित्वा प्रजानां युद्धे होणे मो दते देवनोके। सम्यग्वेदान् प्राप्य शास्त्रानधीत्य मन्वयाज्यं पालयित्वा च राजा । चातुर्वर्थ स्वापयिता स्वधर्म पूतात्मा वै माइते देवलोके। यस्य वृत्तं नमस्यन्ति वर्गस्यस्यापि मानवाः । पौरजानपदामात्या म राजा राजसत्तम। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधागुशासनपर्वणि मेनजिदुपाण्याने पञ्चविंशोऽध्याय ॥ २५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अम्मिन्नेव प्रकरणे धनञ्जयमुदारधी । अभिनीततरं वाक्यमिन्युवाच युधिष्ठिरः। यदेतन्मन्यमे पार्य न ज्यायोऽस्ति धनादिति । न खा न सुखं नार्थी निर्द्धनति नन्मृशा । खांधाययज्ञमंमिद्धा दृश्यने वहतो जना. । तपारताच मुनयो येशं नाका: सनातनाः । एपीण ममय पर ग्दन्ति धनध्य । पाश्तिा. सर्वधर्दशा देवाम्नान् ब्राह्मणाविदुः। खाध्यायनिठान्हि 'एपोन् भागनिहास्तयाऽपगन् । बुधेया' मततं चापि धर्मनिष्टान्धननय। जाननिष्ठेषु कार्यापि प्रतिष्ठाप्यानि पाण्डः । वैठानमानी वचनं पया नो विदितं प्रभो। अशाच प्रनयरीव मिकताचैव भारत। अरुणा. केनवयैव स्वाध्यायेन दिवङ्गताः। वायनानि कर्माणि वेदोकानि धननय । दानमध्ययनं यजो नियहर दुर्यहः । दक्षिणेन च पन्धानमर्यम्गो ये दिवं गताः। एतान् कियावती लोकानुकवान पवमयह। उत्तरेण तु पन्धान नियमा प्रपश्यमि। रते योगवतातीकाभान्ति पार्य मनातनाः। नोत्तग गति पार्थ प्रभमन्नि पुराविद । मनायान्मर्गमाप्नोति मनोयात्परमं मुम। • तुटेने किश्चित्परमं मा सम्यक् प्रतितिरति क्रोधहर्ष विनीतभ्य सततं विद्विस्त्तमा। । tal । १५ ·३९४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधमानुप्रासम प० । यध्याय २६॥ २७॥ . GEL ०४. ३ अवाप्युदाहरन्तीमा गाथा गीता ययातिना ।याभि. प्रत्याहरेत्कामान् कृमोऽङ्गानीव सर्वशः। यदा चायन बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति । यदा नेकति न देटि ब्रह्म सम्पद्यते तदा। यदा न भावं कुरुते मध्वभूतेषु पापकं । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा। विनीतमानमोहश्च बहुमङ्गविवर्जितः । तदात्मज्योतिषः साधानिर्वाणमुपपद्यते। इदन्तु श्टणु मे पार्थ ब्रुवत. संयतेन्द्रियः। धर्ममन्ये वृत्तमन्य धनमोहन्ति चापरे। धनहेतार्य ईहेत तस्यानी हा गरीयसी ।भूयान्दोषो हि वित्तस्य यय धर्मस्तदाश्रयः। प्रत्यक्षमनुपश्याम लमपि द्रद्युमईसि । वर्जन वजनीयानामोहमानेन दुष्करं। ये वित्तमभिपद्यन्त सम्यक तेषु दुभा द्रुह्यत प्रति नत्याहुः प्रतिकूलं यथातथं । यस्तु सम्मिन्नवृत्तः स्यादौनशोकभयो नरः । अल्पेन पितो द्रुह्मन् भ्रूणहत्यां न बुध्यते । दुय्यन्याददतो भृत्या नित्य दस्युभयादिव । दुर्लभं च धनं प्राप्य भृशं दत्त्वाऽनुतप्यते।' अधनः कस्य किं वाचा विमुक्तः सर्वशः सुखी। देवस्खमुपग्रीव धनेन न सुखी भवेत् । नन गाथा यज्ञगीता कीर्तयन्ति पुराविदः । वयोमपाश्रितां लाके यज्ञसंस्तरकारिको । यज्ञाय एष्टानि धनानि धात्रा यज्ञाय सूरः पुरुषो रविता च । तस्मात्सय यज्ञ स्वापयोज्य धन न कामाय हितं प्रशस्त । रतत् स्वार्थे च कान्तय धनं धनवताम्बर । धाता ददाति मयभ्या यज्ञार्थमिति विद्धि तत्। तरमाधुभ्यन्ति पुरुषा न हि तत्कस्यचित् ध्रुवं । श्रद्दधानस्ततो लोके दद्याच्चैव यजेत च।.. नन्धस्य त्यागमेवाहुन भागं न च मद्धयं । तस्य किं सञ्चयेनार्थः कार्ये ज्यायसि तिष्ठति। ये स्वधर्मादपेतेभ्यः प्रयच्छन्यन्यमुद्धयः । शतं वाणि ते प्रेत्य पुरोषं भुनते अना.। अनहते यद्ददाति न ददाति यदही। अहानपरिज्ञानादानधोऽपि दुष्करः । सन्धानामपि वित्ताना योद्धव्या दावनिक्रमा। अपाचे प्रतिपत्तिय पात्र चाप्रतिपादनं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये पदिशोऽध्याय. ॥ २६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अभिमन्या हते याले द्रौपद्यास्तनयेषु च । घटद्युम्ने विराटे चद्रुपदे पमहीपती । व घेणे च धर्म घटकतीच पार्थिव । नथाऽन्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्यपु मंयुगे । न च मुथति मा भोको मानिधामिममातुरं। राज्यकामुकमत्युगं स्ववंशोच्छेदकारिणं । पप्यारे मोडमानम मया व परिवर्तित। ममया राज्यानुन्धन गाथेयो युधि पातितः । पदा भने विपक्षन्तमपग्यं पार्थमापकः । कम्पमानं यया व. प्रेक्ष्यमाणं मिषण्डिना। जोर्ण मिमिव प्रामामि पितामहं । कार्यमाणं गरनिष्ठामे व्यथित मन.। मानुषं मीरमानच रथे पररथाम्ना पूर्णमांग थया शैनं तदा मे कमलोऽभवत् । प भानुप्यापियाधयामाम भाग महन्यहानि फारय्य. कुरुक्षेत्र महामधे । मर्मत पापि चा धागणवा नदीगुतः । कन्याथमायदोरो रनेकेन मंयुगे।

·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय २७।२१] ॥ शान्तिपर्व । १५ २. येन चोग्रायुधो राजा चक्रवर्ती दुरासदः । दग्धशास्त्रप्रतापेन म मया युधि धातितः। खयं मृत्यु रक्षमाणः पाञ्चाचं यः शिखण्डिनं । न वाणैः पातयामास सोऽर्जुनेन निपातितः । यदैनं पतितं भूमावपश्यं रुधिरोक्षितं । नदेवाविशदत्युयो चरो मा मुनिसत्तम। येन संवर्द्धिता याला येन सा परिरतिताः । म मया राज्यलुभेन पापेन गुरुधातिना । अन्यकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन धातितः। प्राचार्य महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजित. अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनोकः सुतं प्रति। तन्मे दहति गात्राणि यन्ना गुरुरभाषत । सत्यमाख्याहि राजस्वं यदि जीवति मे सुतः। सत्यमामर्षयन्विो मयि तत्परिपृयवान् । कुञ्जरश्चान्तरं कृत्वा मिथ्योपचरितं मया। समर्थ राज्यनुधेन पापेन गुरुघातिना। मत्यकचुकमुन्मुच्य मया म गुरुराहवे। अश्वत्थामा हत इति मयोतः कुञ्जरे हते। कालीकान्नु गमिष्यामि कृत्वा कर्म सुदुष्करं । अघातयश्च यत्कर्ण समरेवपलायिनं । ज्येष्ठं भ्रातरमत्युग्रं को मत्तः पापकृत्तमः। अभिमन्युश्च यद्दालं जातं मिहमिवादिषु । प्रावेशयमहं लुब्धो वाहिनी द्रोणपालिता। तदा प्रति वीभत्सुं न शक्नोमि निरीचितुं । यणञ्च पुण्डरीकाई किल्लियो भ्रूणहा यया। पदों चापि दुःखाना पञ्चपुलैपिनाकला। शोचामि पृथिवी हीनाम्पञ्चभिः परिव । सोऽहमागस्करः पापः पृथिवीनाशकारकः । आमीन एवमेवेदं भोपयिष्ये कलेवरं । प्रायोपविरं जानीध्वनय मा गुरुघातिनं । जातिवन्यास्वपि यथा न भवेयं कुलान्तकृत् । न भाच्ये म च पानीयमुपभाक्ष्य कयञ्चन । मोपयिष्य प्रियान्माणानिहस्योऽहं तपोधन । यथेष्टं गम्यता काममनुजाने प्रमाद्य व. । सचे मामनुभागीत त्यच्यामीदं कलेवरं। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तमेवं वादिनं पार्थ बन्धुशोकेन विज्ञलं । मैवमित्यमवीद्यामा निग्टह्य मुनिमत्तमः। ॥ व्यास उवाच ॥ अतिबेलं महाराज न शोकं कर्तुमईमि। पुनरुतन्तु वक्ष्यामि दिष्टमेतदिति प्रभो। संयोगा विप्रयोगान्ता मातानां प्राणिनां ध्रुवाः । वुटुदा व तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च । मचे चयान्ता निचयाः पतनान्ताः ममुच्छ्रयाः । संयोगा वियोगान्ता मरणान् हिजोवितं । सुसं दुःखान्तमालन्य दादयं दुःखं सुखादयं ।भूतिः योनिः कीर्तिर्दश वमनि नालो। नावं मुखाय सुझ्दो नालं दुःखाय पत्रव.। न च प्रजाइलमर्येभ्या न मुखभ्या झसन्धनं । यथा स्टोऽमि कौन्तेय धावा कर्ममु नत्कुरु । श्रत स्व हि सिद्धास्ते नेमस्वं वर्मणां नृप। इति श्रीमहाभारते गानि नणि राजधानुसामनपर्वणि व्यामवाक्ये सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २०॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ शानियोकाभितप्तस्य प्राणानभ्युसिमुदतः । ज्येष्ठस्य पाण्डसुन्नम्य यामः गोकमपानुदत्। ॥ याम उवाच । वायुंदाहरन्तीममितिहाभ पुरातनं। अग्रगीतं नरव्याघ्र नबियोध युधिष्ठिर । अमानं प्राह्मणं प्राय देशो जनका नृप । मभयं परिपप्रच्छ दुःखमोकमवितः । ॥जनक उवाच ॥ श्रागमे यदि वापाये मातीनां द्रविणस्य च । नरेण प्रतिपत्तयं कच्या कयमिच्छता। १५ - . EL ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय २८१२६।] ॥ शान्तिपर्व ॥ । 4 एवमेव मनुष्याणं सुखदुःखे नरर्षभ। नौषधानि न मन्त्राय न होमा न पुनर्जपा.। चायन्ते स्मृत्युनोपेतं जरया चापि मानवं। यथा काष्ठञ्च काठञ्च ममेयाता महादधा। समेत्य च व्यपेयातां तदद्भूतसमागमः । ये चैव पुरुषा.स्वीमिर्गीतबाधरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादा. कालस्तेषु सक्रिय । मातापिटसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । संसारेय्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयं । नेवास्य कविनविता नायं भवति कस्यचित् । पथि मङ्गनमेवेदं दारवन्धुसहजन. । कासे कच गमिष्यामि को वह किमिह स्थितः । कस्माविमनुमोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः । अनित्ये प्रियसंवामे संसारे चक्रवती। पथि मङ्गतमेवैतड्याता माता पिता ससा । म दृष्टपूर्व प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः । भागमाखनतिक्रम्य अद्धातव्य बुभूषता । कुर्चीत पिटदेवत्यं धर्मयाणि च समाचरेत् । यजेच विद्वाविधिवत्चिवर्ग चाप्युपाचरेत् । मन्निमज्जनगदिदं गम्भोरे कालसागरे । जरामृत्युमदाराहे न करिदवबुध्यने आयुर्वेदमधीयानाः केवल सपरिग्रहा.। दृश्यन्ते वहवा वैद्या व्याधिमि. समभिमुताः। ते पिवन्त कथायांच सौपि विविधानि च । न मृत्युमनिवर्तन्ते वेलामिव महोदधि । रमायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः । दृश्यन्ते जरया भमा नगा नागरिवोत्तमैः । तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाभ्यपने रताः । दातारो यजभोलाय न तरन्ति नरान्तको। न ह्यहानि निवर्तन्ते न भासा न पुन. ममा. । जाताना सर्वभूतानी न पता न पुनः क्षाः । मोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः । नरोऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेविता देहो वा जीवतोऽत्येति जीवो वाऽत्येति देहत.। पथि मङ्गतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः। नायमत्यन्तसंवामो लभ्यते जातु केनचित्। अपि खेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित्। क नु तेऽच पिता राजन् क्व नु तेऽद्य पितामहाः । नवं पश्यसि तानद्य न वा पश्यन्ति तेऽनघ । न चैव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य च । भागमस्त मताञ्चच पते तमिहाचर।चरितमाचा हि मनायेत यजेत च । पिटदेवमनुष्याणामानृण्यादनसूयकः । म यज्ञगोल. प्रजने निविष्टः प्राग्ब्रह्मचारी प्रविविक्रञ्चनु । श्राराधयेत् स्वर्गमिमञ्च लोकं परञ्च मुक्का पदयगढीक। समं हि धर्म चरतो नृपस्य द्रव्याणि चाभ्याहरतो पथावत् । प्रवृत्तधर्मस्य यशोऽभिवर्द्धते सव्वेषु लोकेषु चराचरेपु। . इत्येवमाशाय विदेहराजो वाक्यं समयं परिपूर्ण हेतु । अग्मानमामय्य विशद्धबुद्धियो ग्टई प्रतिभान्तशाक। तथा बमप्यच्युत मुच्च भोकमुत्तिठ शक्रोपम हर्षमेहि । वालेण धर्मेण महो जिताने तांभुव कुन्तीमत मा ऽत्रमंम्या । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि यापपाये भयास्मिोऽध्याय १-२८ ॥ वियम्पायन उवाच ॥ प्रयाहरति राजेद्र धर्मयुत युधिष्ठिरे। गुडायमा पोकेसमभ्यमापत पाण्डव । ॥ अर्जुन उवाच॥ ज्ञातिकाभिसन्तप्तो धर्मपुत्रः परमप. । एप मोकाईवेममनमायामय माधव । मई मते संशयिता. पुनरेव जनाईन । अब भाफ महापाहा महामयितुमईसि । 1 . ८ । CL ·३२८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प० । ध्यध्याय २८ । -- . LM ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्तस्तु गोविन्दा विजयेन महात्मना। पर्यावर्तत राज नं पुण्डरीकेक्षणोऽयुत । अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशव । पाल्यात्प्रभृति गोविन्द प्रोत्या चाभ्यधिकाऽर्जुनात् । सम्परा महावाहुर्भुज चन्दनभूषितं । शैलस्तम्भापमं शरिरुवाचाभिविनोदयन् । शाभ वदनं तस्य सुदष्टं चारुलोचन । व्याकोथमिव विस्पष्टं पद्म सूर्य बोदिते। ॥ वासुदेव उवाच ॥मा कृथा पुरुषव्याघ शोक त्वं गावशोषणं। न हि ते मुखमा भूयो ये हताऽस्मिन रणाजिरे। वनवधा यया लाभा वितथा' प्रतिबोधन। रवते पत्तिया राजन् ये व्यतीता महारणे । सऽप्यभिमुखा' झरा विजिता रणशभिन । नेश कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन् वाऽपि पातित । म त्यतात्मन प्राणान्युद्धा वीरान्महामृधे । शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्छोचितुमईसि । तत्त्रधर्मरता झरा वेदवेदाङ्गपारगा । प्राप्ता वीरगति पुण्या तान शोचितुमईमि। मृतान्महानुभावास्व श्रुत्वैव प्रथिवीपतोन्। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । सञ्चयं पुत्रोकार्त ययाऽयं नारदोऽब्रवीत्। सुखदु खैरहं खञ्च प्रजा साथ सृञ्जय। अविमुक्का मरिय्यामलत्र का परिदेवना । महाभाग्य पुरा राज्ञा कोयमान मया श्टणु । यथाऽवधान नृपते ततो दुखं प्रहास्थमि । रतान्महानुभावात श्रुत्वैव प्रयिरीपतीन्। मममानय मन्तापं श्टणु वितरणय मे । फरग्रहाभियननमायुर्वर्द्धनमुत्तमं । अरिमाण निनिभुभामुपादान मनोहरं । प्रावितित मरुनं व स्मृतं समय शाम । यस्य भेन्द्रा मवरणा पतिपुरोगमा ।देवा विश्वमा राजो यजमीयुर्महात्मन । य म्प याऽजयचक देवराजपुग्न्दरं । शक्रप्रियैषो यं विद्वान् प्रत्याच वृहस्पति । संवा याजयामाम यवीयान् म वृहग्यते । यमिप्रशासति मो नृपती राजमत्तम। घरपया यिो वियभी चयमालिनी। प्रावितितम्य वैमत्रे विश्वेदेवा मभासदः । मस्त पग्विष्टारःमाध्यायामन्महात्मन । मरुगण मजम्य यासाममपिवंस्तत । देवाग्ममुथ्यान्गन्ध चानत्यरियन्त दविण । मनामार एभय चतुर्भद्रसरस्वथा। पुषात्पुयतररीव मा पुषमनुतप्यया । मैंछोवश्वानिथिनं मृत शत्रुम एनय। पनि रिर यह मपदा परिवार मत्थनामा वसुमतीय मायामोसनाधिपं । सिमहमदम्तमिन् मनपदेव कृमान्कईटकाप्रशाम्मकराश्चिाफामपि । नदीपातपारमघवा साफपूरिन । हिरण्यापानितान् दृष्ट्वा मम्यामकरकच्छपान् । मरपोय तोऽमयदपोलिथि ।महिरनमार्थनमावृत्त कुरजागने। भाकितेपोभाय ममाप्पंदन । म पेममार एमय चतुर्भद्रतरम्पया। पुषायुनाथप मा पुरमन्तप्यया । दयिमय पन पर मंशाम्य मा गए। या मुनय यग। य महम सहारा मानवानापन् । भरपच या कन्द मारिणतजामा विनने पर दपिशामायकानयत् । .

·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय २८1] ॥ शान्तिपर्व॥ ३६६ - - १ . य सहस्त्रं सहसाणं गजानामनिपधिनां। ईजाना वितते यज्ञे दक्षिणमत्यकालयत् । मतं शतसहस्राणा स्याणा हेममालिना। गदा मइसानुचरं दक्षिणामत्यकालयत्। अचमानस्य नदा विष्णुपदे गिरी। अमाद्यदिन्द्र मोमेन दक्षिणभिर्दिजातयः । यस्य यजेषु राजेन्द्र शतमख्येषु वे पुग। देवान्मनुष्यानगन्धानत्यरिच्यन्त दक्षिणा । न जातो जनिता चान्य पुमान्यस्तन्प्रदास्यति । यदड्न प्रददौ वित्त मोमसंस्थासु सप्तम् । म चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरत्वया। पुत्त्रात्पुण्यतरचैव मा पुनमनुतप्यथा । गिविमाशोनरश्चैव मृत सञ्जय गायुमा य दूमा पृथिवी सब्वा चर्भवत्समवेशयत् । महता रथघोषण पृथिवीमनुनादयन् । रकच्छवा मही चक्रे जैवेणैकरथेन य । यावदस्य गवाव म्यादार पाभिः सह । तावतो प्रददी गा मशिविरीमोनरोऽधरे। न वाढारं धुरं तस्य कश्चिन्मेने प्रजापति ! न भूत न भविष्यञ्च सर्वराजमु सञ्चय। अन्याशीनराच्याद्रारिन्द्रविक्रमात् । दक्षिणमयचान मा पुत्त्रमनुतप्यथा । सन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्खया (पुत्वात्पुण्यतरचैव मा पुत्त्रमनुतप्यया । भरतश्चैव दौमन्ति मृत इश्रुम सञ्जय । शाकुन्तलं महात्मानं भूरिद्रविणमञ्चयं । यो बद्धा त्रिशतं चाचान्देवेभ्यो यमुनामनु । मरखतों विंशतिञ्च गङ्गामनु चतुर्दश । अश्वमेघमहस्रण राजसूयभतेन च । इयवान् स महातेजा दौमन्तिर्भरत पुरा। भरतस्य महत्कर्म सर्वराजमु पार्थिवा' । स्वया इव वाइभ्या नानुगन्तुमअनुवन् । परं सहस्राद्यो बद्धान् हयान्वेदीर्मितत्य च । सहस्रं यत्र पद्माना कषाय भरतो ददौ । मन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्रया। पुचात्पुष्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथा । रामदाशरथिञ्चैव मृत इथुम सृञ्जय। योऽवक्रम्पत वै नित्य प्रजा पुत्वानिवौरसान् । विधवा यस्य विषये नानाथा कानाभवन् । मदैवामीपिटसमी रामो राज्यं यदाऽवगात् । कालवर्षी च पर्जन्य शस्यानि ममुपादयत् । नित्य मुभितमेवासीद्रामे राज्य प्रशासति । प्राणिनो नामनन्ति नान्यया पावकोऽदहत्। रुजा भयं न तवामीद्रामे राज्यं प्रभासति । आमन्वर्षमहसिण्यस्तथा पुत्त्रमहसिका । अरोगा' म सिद्धाया रामे गच प्रगामति । नान्योन्येन विवादोऽभूत् स्त्रोणामपि कुतो नृणा । धर्मनित्या प्रजाशामन् रामे राज्य प्रशामति। मन्तुष्टा म-सिद्धार्था निर्भया खैरचारिण । नरा' मत्यव्रताझामन् गमे राज्य प्रचामति। नित्यपुष्पफलाचैव पादपा निरुपद्रवा । सा द्राणदुघा गावो राम राज्य प्रशामति । स चतुर्दश वर्याणि वने प्रोग्य महातपाः । दशायमेधाश्चास्यानाजहार निरर्गलान । युवा स्यामा लोहिताचो मातम इव यूथप । श्राजानुबाहु मुमुम सिंहस्कन्धो महाभुजः । दशवर्षभइसाणि दशवर्षभतानि च। अयोधाधिपनि वा गमो रायमकायत । र पेन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्खया।पुत्तात्पुरतरश्चैव मा पुत्त्रमनुतण्यया ।

·४०० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधानुशासन प० । अध्याय २८। ४ . . २४ 20. भगीरथच राजानं मृतं शुश्रुम सञ्चय । यस्येन्द्रो वितते यज्ञे मोमं पीला मदोत्कट. । असुराणां सहस्राणि बहनि सुरसत्तमः । अजयदाहुवीर्येण भगवान्पाकशासन. । यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः। ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणमत्यकालयत् । सा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः । शतं शतं रथे नागाः पद्मिनो हेममालिनः। सहसमश्या रकै हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः । गवा महसमश्वेऽवे सहस्र गव्यजाविक। उपहरे निवमतो यस्या निषसाद ह (गगाभागीरथो तस्मादुर्वशी अभवत्पुरा। भूरिदक्षिणशाकुं यजमानं भगीरयं । वित्तोकपयगा गङ्गा दुहिटलमुपेयुषी। सन्ममार सञ्चय चतुर्भद्रतरस्वया । पुत्वात्पुण्यतरश्चेव मा पुत्त्रमनुतप्यथाः। दिलीपञ्च महात्मानं मृतं श्रुम सृञ्जय। यस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति विजातयः । य इमा वमुसम्पूगी वसुधा वसुधाधिपः । ददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः । यस्येह यजमानस्य यज्ञे यो पुरोहितः । सहसं वारणान् हेमाम् दविणमत्यकालयत्। यस्य यज्ञे महानामीचूपः श्रीमान् हिरण्मयः। तं देवा; कर्म कुर्वाणाः शक्रयष्ठा उपाययन्। चपाले यस्य मौवणे तस्मिन् यूपे हिरण्मये। ननृतुर्दैवगन्धवाः षट् सहस्राणि सप्तधा । श्रवादयत्तत्र वीणा मध्ये विश्वावसुः स्वयं । सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययं । रतद्राज्ञी दिलीपस्य राजानी नानुचकिरे। यस्यभा हेमसञ्चन्ना. पथि मत्ताः स्म शेरते।। राजान भनधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनं । येऽपश्यन् मुमहात्मानं तेऽपि वर्गजितो नराः। चयः शब्दा न जोर्यने दिलीपस्य निवेशने स्वाध्यायघोपा ज्याघोषो दीयतामिति वै त्रयः। मचन्ममार सञ्चय चतुर्भद्रतरस्वया । पुतात्पुण्यतरचैव मा पुत्त्रमनुतप्यथाः । मान्धातारं धावगावं मृतं पश्रुम मृञ्जय।यं देवा मरुतो गर्भ पितुः पादपाहरन् । ममृद्वी धुवमाश्वस्य जठरे यो महात्मनः । पदाज्योङ्गवः श्रीमाखिलोकविजयी नृपः। यं दृष्ट्वा पितुरुमने धयानं देवरुपिएं । अन्यान्यमब्रुवन् देवाः कमयं धास्यतीति मामेव धाम्यतीत्येवमिन्द्रोऽयाभ्युपपद्यत । मान्धातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः । मनन पथमो धारा पुरिहार्महात्मनः । तस्याम्य यावनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् । में पिवन्पाणिमिन्द्रस्य मतमना व्यवर्द्धत । स श्रामोद्वादशसमा बादशाहन पार्थिवः । ममिमं पृथिवी सा स्काझा समपद्यत । धर्मात्मानं महात्मानं शूमिन्द्रममं युधि। पदाकारन्नु मृपति महत्तमभिताय । अद्रयचैव मान्धाता ममरेऽभयत् । धावमायो पदावार ममरे प्रत्ययुधत । विस्तारधनुषो देवा धौरभेदोति मेनिरे। पर सच उदेति रस पत्र र प्रतितिति। मन्द मौवमाश्वम्य मान्धातः देवमुच्यते। सदमेयरमेष्टा राजएयातिन याददट्रोहिताम्मम्यान् घामणेभ्यो विभाम्पते। रखान्यानो धानापतान दम्यागनी अतिरिमान्दिनानिभ्यो प्यभगतितर जनाः । * (04 - .

·राजधम्नानुशासन प० । यध्याय २८1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४२ I स चेन्नम्मार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्वया । पुचात्पुण्यतरचैव मा पुत्तमनुतप्यया । ययालि नाइश चैव मृतं ग्राम सृञ्जय । य दमा थियो कस्ना विजित्य महमागरा। शन्यापातेनाभ्यतीयादीभित्रियाही। ईजान क्रतुभिर्मुख्यै पर्यगच्छदसुन्धरा। दृष्ट्वा क्रतुमहमेण वाजपेयशतेन च। तर्पयामास विमेन्द्रातिभि काञ्चनपर्यते । व्यूढेनासुरयुद्धेन हत्वा दैतेयदानवान् । व्यभजत्पृथिवी कृतना थयातिर्नपात्मज । अन्येषु पुत्लानिधिय यदु पुगेगमान्। पूर्व राज्यामिपिन्य खेमदार' माविशदनं ।' सन्मार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुष्थतग्श्चैव मा पुत्त्रमनुतप्यया । स्त्रपरीपञ्च नाभागि मृतं श्रुम सञ्जय । य प्रजा वमिरे पुण्वं गोतारं नृपमत्तम। य' महसं महसाणां राज्ञामयुतयाजिना। ईज वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्य सुमहित । तत्पूर्व जनाकुर्न करिथन्ति चापरे। इत्यम्वरोप नाभागिमन्वमोदन्न दविणा । भतं राजमहस्राणि शत राजसतानि च । मधेऽन्दमेधैरीजानास्तऽन्वयु विणायन। स चेममार सञ्जय चतुर्भद्रतरीस्वया। पुचात्पुण्यतरवैव मा पुत्त्रमनुतण्या । समविन्दं चैवग्यं मृतं श्रुम सृञ्जय। यम्य भार्यासहस्राणं शतमासीन्महात्मन' । सहस्रन्तु महसाणा यस्यामन् शशविन्दव । हिरण्यकवचा मवें मचात्तमधन्विन । मत कन्या राजपुत्वमेकैकं पृथगन्वयु । कन्या कन्या मतं नागा नाग नाग गतं रथा । रथे रये शत चाया देशजा हेममालिन । अवे अश्ये शत गावो गवां नवदजाविकी रतडूनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखें गाविन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्य समार्पयत्। म चेन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्खया । पुत्रात्पुम्वतरचैव मा पुत्रमनुतप्यया. । गय चीमूनरयसं मृत शुश्रुम सञ्चय। य म वसंत राजा इनमिष्टानोऽभवत् । यम्म वहिवरं प्रादात्ततो वने वरान्गय । ददतो मेऽक्षयं वित्त धर्य श्रद्धा च वर्तता। मनो मे रमतां सत्ये वत्प्रसादाडुताशन । लेभे च कामास्तान्मचान्पावकादिति न श्रुतं । दर्श च पूर्णमामे च चातुर्माखे पुन पुन ( अयशद्धयमेधेन सहस परिवत्सरान् । मत गवा महम्माणितमश्वतराणि च । उत्यायोत्याय वैप्रादासहस परिवसराम्। तर्पयामाम सोमेन देवान्वितैर्दिजानपि।पिढन्वधाभि कामैय स्त्रिय स पुरुषर्षभ । मौवीं एयिकी छला दभयामा दिरायता। दक्षिणमददद्राला वाभिमेधे महाक्रती। यावन्य मिकता राजन्गङ्गाया पुरुषर्षभ । तावतीग्व गा प्रादादामूर्तरयमो गय । म ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्खया। पुतात्पुस्चतस्यैवमा पुनमनुतप्यया । रन्तिदेवञ्च मादृत्य मृतं शत्रुम सञ्चय । मन्दगागध्य य मकादरं सभे महातपा। अवध नो पक्ष भवेदतियींच लभेमहि । यद्धा च नीमा थामन्मा च याचिन कश्चन । उपातिव्य पयवा सयन मसितमतं ! ग्राम्दारमा महात्मान गन्तिदेवं यमन्दिन। F - - - . है ·४०२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधभानुभासन प० । अध्याय २८! म K महानदी दर्मराशेरुलेदात्मुसुवे यत । ततधर्मपतीत्येवं विख्याता मा महानदी। ब्राह्मणेभ्या ददा निष्कान् सदसि प्रतते नृप । तुभ्यं निष्कन्तुभ्यं निष्कमिति क्रोगन्ति वै दिशा. । महस्रं तुभ्यमित्युत्ता ब्राह्मणान् संप्रपद्यते। प्रवाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणञ्च यत् । घटाः पाव्य कटाहानि स्यात्यय पिठराणि च । नामोत्किञ्चिदसौवर्ण रन्तिदेवस्य धीमत । मातेरन्तिदेवस्य या राचिमवसन ग्टहै। श्रास्तभ्यन्त मतं गाव. महस्राणि च विति । । नवम सदा क्रोगन्ति सुमृटमएिकुण्डलाः। सूपभूयिष्ठमनीव नाद्य मांस यथा पुरा । सन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्खया। पुत्त्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्त्रमनुतप्यया. । सगरच महात्मानं हतं शश्रुम सृञ्जय। रेवाकुं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रम । पटि. पुत्तमहस्राणि यं यान्तमनुजग्मिरे । नक्षत्रराजे वर्षाने यधे ज्योतिर्गणा दूव।। एकच्छवा मही यस्य प्रतापादभवत्पुरा ।योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवता ।। य' प्रादात्कनकस्तभं प्रामादं मकाञ्चनं। पूर्णपद्मदलाक्षीण स्त्रीणां शयनसकुलं ।। द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्य. कामाय विविधान्बहुन्। यस्यादेशेन तदितं व्यभजन्त विजातयः । खनयामास य कोपात्पृथिवी मागरादिता । यस्य माम्बा समुद्रश्च मागरपमुपागतः । सचन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्वया। पुत्त्रात्पुप्यतरश्चैव मा पुत्त्रमनुतप्यया । राजानञ्च पृयु वैन्यं स्मृतं श्रुम सञ्जय । यमभ्यपिञ्चन् सम्भूय महारण्ये महर्षय । प्रययिष्यति वै स्लोकान् पृथुरित्येव शब्दित । इताद्या वैचायतीति म तस्मात्तत्रिय सतः। • पृथु वन्य प्रभा दृष्ट्वा रना. मेति यदब्रुवन् । ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत। अष्टपच्या पृथिवी पुटके पुटके मधु । सवा द्रोणदुधा गावो वैन्यस्यासन प्रशासत । थरोगाः सर्वसिद्धार्थी मनुष्या अकुतोभया । यथाऽभिकाममवमन् क्षेत्रेषु च ग्रहेषु च। आपसस्तम्विर चास्य समुद्रमभियास्थत.। मरितयान्वदीर्यन्त ध्वजभनय नाभवत्। हेरण्यास्विनसात्मेधान्पर्वतानेकविंशति । ब्राह्मणेभ्या दौराजा योऽवमेव महामखे। मधेनामार सञ्चय चतुर्भद्रतरस्वथा । पुत्वान्पुण्यतरदैव मा पुत्मनुतप्यया.। कि घा एप्पणी ध्यायमे मृअय त्वं न मे राजन्याचमिमा टणपि । न चेन्मा, विप्रलप्त ममेंद पथ्य मुमूरिव सम्प्रयुक्त । । एअय उवाच ॥ टणेमि ते मारंद वाचमेनां विनिवार्थी सममिव पुण्यगन्धी। राजणि पुण्यात महात्मना कीया युकानां गोकमिनाशनार्य। म ने मोघं विप्रमन्नं महर्षे पुष्टराई नारद ला वियोक । गत वचनं ग्रह्मवादिन्न ने टप्याम्यग्दृतस्येव पानात् । नमोपदभिम प्रभादं मतापदग्धम्य विभो प्रकुर्य। मुतस्य मंजीवनमद्य मे म्यात्तव प्रमादारभुतमामय । ॥ नारद उवाच ॥ बने पुनो गमितोऽयं विशात वीवो यमदास्पबतम् । पुनम्नु ने पुत्रम ददामि हिरण्यलाभ महरिणय। रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि रागधभानुमाममपर्मणि पोडमरास्किोपाख्याने एफोनविशोऽथाय Rel A '. 1 ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ३० ।] ॥ शान्तिप॥ ४२३ - -- १.५५ १.१. - - - ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। स कय वाचनष्ठोदी सृञ्जयम्य सुतोऽभवत । पर्वतेन किमर्थं वा दत्तस्तेन ममार च । यदा वर्षसहस्रायुम्नदा भवति मानव । कयमप्राप्तकै मार सृञ्जयस्य सुनो मृत । उताहो नाममात्रं वै सुवर्णष्ठोविन ऽभवत् । कय वा काञ्चनष्ठीवोत्येतदिच्छामि वेदितु। ॥ श्रीरपा उवाच ॥ अव ने वर्ष यिष्यामि यथावृत्त जनेश्वर। नारद पर्वतश्चैव द्वादयो लोकसत्तमा। मातुलो भागिनेथय देवलाकादिहागती। विह कामो सम्प्रोत्या मानुषेषु पुरा विभी। हवि पविवभाज्येन देवभाज्येन चैव हि नारदोमातुत्तश्चैव भागिनेयय पर्वत । तावुभौ तपसेपितावरनीतलचारिणौ । भुञ्जानी मानुषान् भोगान्ययावत्पर्यधावता। प्रीनिमन्तौ मुदा टुक्ती समयञ्चैव चक्रतु । यो भवेद्धृदि मकन्य इभा वा यदि वाऽभ' । अन्यान्यस्य स श्राख्ययो या शापोऽन्यया भवेत् । ती नयेति प्रतिज्ञाय महर्षी लोकपूजिना । सृजयं दैत्यमभ्येत्य गजानमिदमूचतु । श्रावो भवति वस्थाव कश्चित्काल हिताय ते । : ययावत्पृथिवीपाल श्रावयो प्रगुणी भव । नथैव कृत्वा राजा तो सत्व योपचचार ह। - नत कदाचित्ता राजा महात्माना तपोधना। अनीत्परमप्रीत मुनेय वरवर्शिनो। -एकव मम कन्यमा युवा परिचरिष्यति। दर्शनीयाऽगवद्यावी गौलत्तसमाहिता। मुकुमारी कुमारीच पाकिञ्जक्क मुप्रभा। परमं सौम्यमित्युती ताभ्यां राजा यशाम तो । कन्ये विप्रावुपचर देववत्पितृवच्च ह । सा तु कन्या तयेत्युवा पितर धर्मचारिणी। ययानिदेश राजता सत्यत्यापचचार हा तस्यास्तेनोपचारेण रूपेणाप्रतिभेन च । नारद इच्छयस्वरी महसैवाभ्यपद्यत । वधेहि ततस्तस्य ददि कामो महात्मन । घया क्लस्य पक्षस्य प्रष्टता चद्रमा शनै.। न च तम्भागिनेयाय पर्वताय महात्मने । सनम हदयन्तीनं बीडमान स धर्मवित् । तपसा चेङ्गितैश्चैव पर्वतोऽय बुषोधतं । कामानारद क्रुद्ध भयापैनन्ततो भृग । कृत्वा समयमयग्रो भवान्वै महितो मया। यो भवद्भुदि मकल्प भी वा यदि वाइभ । अन्योन्यस्य स ाख्येय इति तदै मृषा कृत । भवता वचन ब्रह्मस्तस्मादेष शपाम्यहम्। न हि काम प्रवर्त्तन्त भानाचट मे पुरा। सुकुमाया कुमा- ते तस्मादेष मपाम्यहं। अन्नपारी गुरुर्यात्तपखी ब्रांझणय मन्। अकात्सिमयभ्रशम वाभ्याय कृतो मिथ' । शश्ये तस्म त्सुसंक्रुद्धा भवन्तं तं निबोध मे। मुकुमारी च ते भार्या भविश्थति न संशय । वानरश्चैव ते रूप विवाहात्प्रति प्रभो। मंद्रक्ष्यन्ति नराधान्ये खरूपेण विनाशनं । म तदात्यन्तु विज्ञाय नारद पर्मतं नया । अशपत्तमपि क्रोधादागिनेयं समातुस । तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च। युकोऽपि नित्यधर्भय न वै वर्गमवास्थमित तु भवा भृद्धी परस्परममर्पण। प्रतिजग्मतुरन्यान्य क्रुद्धाविध गजोत्तमी। पर्वत यि शत्सा विचार महामतिः । पूज्यमानो यथान्यायं तेजसा वेन भारत । अय तामलभत्कन्यां नारद स्त्रयात्मना। 1 । १०.

·४०४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [रामयम्मानुशासन प० । अध्याय ३० । २९ । a . - + १.८ 1 धर्मेण विप्रमवर मुकुमारीमनिन्दितां। मा तु कन्या ययामापं नारदं तं ददर्श ह। पाणिग्रहणमन्त्राण नियागादेव नारदं । मुकुमारी पदेवर्षि वागरपतिमानमं। नवावमन्यत तदा प्रीतिमत्येव चाभवत्। उपतम्ये च भत्तारं न धान्य मनमाऽप्यगात्। देवं मुनिं वा यक्ष वा पतिले पतिवरमला । तत कदाचिभगवान्पर्वतोऽनुचचार ह। वनविरहित किञ्चित्तत्रापश्याम नारदं । नतोऽभिवाद्य प्रवाध नारदं पर्वतमादा। भवान प्रसादं कुरुतात्स्वर्गादेशाय में प्रभो । तमुवाच ततो दृष्ट्वा पर्वत नारदम्मथा । कृताञ्जलिमुपासीनंदीनं दीनतर खयं । लयाऽहं प्रयम शप्तो वानरखं भविष्यामि। इत्युक्न मया पश्चातवमपि मत्सरात्। अद्यमभृतिवैवासं सर्गे नावास्यसोति ह । नव नैतद्धि सदृशं पुत्तस्थाने हि मे भवान्। निवर्तयता तो शापावन्यान्येन तदा मुनी। श्रोसम्मृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिण । मुकुमारीप्रदुद्राव परपत्यभिशङ्कया। ना पर्वतस्ततो दृष्टा प्रद्रवन्तीमनिन्दिता । अनवोत्तव भर्तष नात्र कार्या विचारणा। पि परमधर्मात्मा नारदो भगवान्प्रभुः । तवैवाभेद्यद्ददयो मा भूदच संशय साऽनुनीता बहुविध पर्वतेन महात्मना । शापदोषञ्च तं भर्तुं श्रुत्वा प्रतिमागता । पर्वतोऽथ यया स्वर्ग नारदोऽन्यगमट्टहान् । ॥ वासुदेव उवाच ॥ प्रत्यक्षका सर्वस्य नारदा भगवानृषिः । एप वक्ष्यति ते पृष्टो यथावृत्तं नरोत्तम। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि नारदपर्वतोपाख्याने विंशत्तमोऽध्याय ॥ ३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो राजा पाण्डुसुतो नारदं प्रत्यभाषत । भगवन् श्रोतुमिच्छामि सुवर्णछोविसम्भवं । एवमुतस्तु म मुनि र्मराजेन नारद । पाचचक्षे यथावृत्त सुवर्णष्ठीविन प्रति। ॥ नारद उवाच ॥ एवमेतन्महाबाहो यथाऽयं केशवाऽब्रवीत्। कार्यस्यास्य तु यच्छेषं तत्ते वक्ष्यामिछत । अहच्च पर्वतश्चैव स्वसीयो मे महामुनि । वस्तुकानावभिगतौ सञ्जय जयतां बा। नवावा पूजिता तेन विधिदृष्टेन कर्मणा । सर्वकामै मुविहिती निवसावोऽस्य वेश्मनि । व्यतिक्रान्तामु वर्षामु समये गमनस्य च ! पर्वतो मामुवाचेदं काले वचनमर्थवत् । श्रावामस्य नरेन्द्रस्य ग्टहे परमपूजितौ । उपितो समय ब्रह्मस्तदिचिन्तय साम्पतं । नतोऽहमनुव राजन्पर्वतं इभदर्शन समेतत्त्वयि विभा भागिनेधोपपद्यते। वरणपन्यता राजा लभती यद्यदिच्छति । श्रावयास्तपमा मिद्धि प्राप्नोतु यदि मन्यभे नत शाहय गजान एअयं जयताम्बर । पर्वतोऽनुमतं वाक्यमुवाच कुरुपुङ्गव। भीती वा नृप सत्कारभवदा वर्मभृते । श्रावाभ्यामभ्यनुज्ञाता वरं नृवर चिन्तय। देवानामविहिमाया न भवेग्मानुपश्यं । तट्टहाण महाराज पूजाओं नौ मता भवान् । ॥ एअप वाच॥ मोती भवन्ता यदि मे कृतमेतावता मम। रप रव परो लामो नित्तो मे महाफल ! नमेवादिन भय पनत प्रत्यभाषत । वीप्य राजन् संकाय यत्ने पनि चिरं स्थित। न ·राजधम्नानुशासन मा अध्याय ३१ ।। ॥ शान्तिपर्व । ४०५ - ॥ सृञ्जय उवाच ॥ अभीप्सामि मुतं वीरं वीर्यवन्तं दृढव्रत। श्रायुमन्तं महाभागं देवराजममति । ॥ पर्वत उवाच ॥ भविष्यत्येष ते कामो नत्वायुमान् भवियति । देवराजाभिभूत्यर्थ संकन्पोह्येष ते इदि । ख्यातः सुवर्णठीवोति पुनस्तव भविश्यति । रक्ष्यय देवराजास देवराजममद्युतिः। तवा मृनया वाक्य पर्वतस्य महोत्मनः । प्रसादयामाम तदा नैतदेवं भवेदिति । श्रायुभान्मे भवेत्युनो भवतस्तपमा मुने। न च तं पर्वतः किञ्चिदेवाचेन्द्रव्यपेक्षया । तमहं नृपति दीनमत्रुवं पुनरेव च । स्मर्तव्योऽस्मि महाराज दर्शयिष्यामि ते सुतं । अइन्ते दयितं पुत्वं प्रेतराजवङ्गतं । पुनर्दास्यामि तद्रूपं मा रुचः पृथिवीपते । एवमुना तु नृपति प्रयाता वा यमितं । सृञ्जयश्च यथाकामं प्रविवेश स्वमन्दिरं। सृञ्जयस्याय राजर्षेः कसिंचित्कालपर्यये। जजे पुत्रो महावीर्यस्तेजमा प्रचलत्रिव। वधेभ यथाकालं सरसीव महोत्पलं । बभूव काञ्चनष्ठोवो यथार्य नाम तस्य तत् । तदहुनतम लोके पप्रथे कुरुसत्तम । बुबुधेनच देवेन्द्रो वरदानं महर्पित। नतः स्वाभिभवादोतो वृहस्पतिमते स्थितः । कुमारस्थान्तरप्रेक्षो वभूव बलवत्रहा। चोदयमाम राज दिव्यास्त्र मूर्तिमत्स्थित । व्याघो भूत्वा जहीमं त्वं राजपुत्तमिति प्रभा । प्रद्धः किल कार्येण मामेषोऽभिभविष्यति । मृञ्जयस्य सुतो वज्र यथेनं पर्वताऽनवीत्। एवमुक्तस्तु शक्रेण वज्रः परपुरचयः । कुमारमन्तरप्रेजो नित्यमेवावपद्यत । सनयोऽपि सतं प्राप्य देवराजसमद्युति। घटः सान्तःपुरो राजा वननित्या बभूव ह। ततो भागीरयोतो कदाचिनिर्जने वने। धात्रीद्वितीयो बालस्य क्रीडार्थ पर्यधांवत । पञ्चवर्षकदेशीयो वालो नागेन्द्रविक्रमः । सहमोत्पतितं व्याघमामसाद महावलं । सवालम्तेन निश्पिष्टा वेपनानो मज. । व्यसः पपात मेदिन्या ततो धात्री विचकुये। 'हवा तु राजपुत्रं स तदैवान्तरधीयत। मार्दूला देवराजस्य माययाऽन्तहितस्तदा। धाव्यात निनदं शुला स्दन्न्याः परमार्तवत्। अभ्यधावत तं देव स्वयमेव महीपतिः। म ददर्भ भयानं तं गता, पीतशोषित। कुमारं विगतानन्दं निशाकरमिव थुनं। मुतमुत्सङ्गमारोप्य परिपोडितमानमः । पुनरुधिरममित पर्यदेवयदातरः । नतस्ता मातरस्तस्य मदन्यः शोककर्षिताः। अभ्यधावन्त तं दे यत्र गजा म मृप्रयः । नत.म राजा मस्मार मामेव गतमानमः । तदाऽहं चिन्तनं ज्ञाला गतस्तन्य दर्शन। मयैतानि च वाक्यानि याविनः गोकनानमः । यानि ते यदुवीरेश कयितानि महीपते । मन्त्रीवितद्यापि पुनामवानुमते तदा । भवितव्यं नया तप न तच्छयमतोऽन्यया । नत ऊर्द्ध कुमारस्तु खटीवी महायमाः। चित्त प्रमादयामास पितुभातुरा वीर्यवान् । कारयामाम गज्यं च पितरि वर्गले नपा वारा सतमेकच महम भीमविक्रमः। नत इंजे महायऽभिभूरिदक्षिणैः । तर्पयामाम देवाय पिटरव महायुनिः।

·4 - . ४६ ।।श्रीमहाभारतं॥ [ राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ११११२। उत्पाद्य च वहन्पुत्वान् कुलसन्तानकारिणः। कालेन महता राजन् कालधर्ममुपेयिवान् । सवं राजेन्द्र सञ्जातं शोकमनं निवर्तय। यया खां केशवः प्राह व्यामश्च सुमहातपाः । पितृपैतामहं राज्यमास्याय धुरमुबह 1दृष्टा पुण्यैर्महायरिष्टं लोकमवास्यसि । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि सुवर्णठोविमम्भवोपाख्याने एकविंशोऽध्याय. ॥३॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ष्णोम्भूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरं। तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । ध्यास उवाच ॥ प्रजाना पालनं धी राज्ञा रागोवलोचना धमः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मानुवर्तिनः । अनुतिष्ठस्य तद्राजन्पितृपैतामहं पदं । ब्राह्मणेषु तपो धर्मः म नित्या वेदनिधितः । तत्प्रमाण ब्राह्मणाना शाश्वतं भरतर्षभ। तस्य धर्मस्य कृत्वस्य पत्तियः परिरविता। * थ. स्वयं प्रतिहन्ति स्म शासनं विषये रतः । स पाहुभ्या विनियाह्या लोकयात्राविघातकः । प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशङ्गतः । झत्या वा यदि वा पुत्वस्तपस्वी वाऽय कश्चन । पापान सरुपायैस्तानिय च्छातयीत वा। अतोऽन्यथा वर्तमाना राजा प्राप्नोति किल्पि। धर्म विनश्यमानं हि या न रक्षेत्र धर्महा । ते ख्यां धर्महन्तारा निहताः सपदानुगाः। म्वधर्म वर्तमानस्वं किन्नु शोचसि पाण्डव। राजा हि हन्याचाच प्रजा रखेच धर्मतः । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ न तेऽभिगद्धे वचनं यद्द्वीपि तपोधन । अपरेता हिने धर्मः सर्वधर्मविदाम्बर । मया वषध्या यहवा पातिता राज्यकारणात्। नानि कर्माणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च परन्ति च । ॥ व्यास उवाच॥ ईश्वरो वा भवकती पुरुषो वाऽपि भारत। इठो वा वर्तते लोके कर्म वा फलं मतं । ईयरेण नियुको हिसावमाधु घभारत। कुरुते पुरुषः कर्म फलमीश्वरगामि तत्। यया हि पुरुषन्छिन्द्यादृक्ष परहना वने। छेजुरेव भवेत्पापं, परमोन कयञ्चन। अयवा नदुपादानात्प्राप्नुयात्कर्मणः फल । दण्डास्वतं पापं पुरुषे नन्न विद्यते। न चैतदिर कौन्तेय यदन्येन रुतं फलं! प्राप्नुयादिति यस्माच ईश्वरे तन्निवेशय। प्रयापि पुरुषः का कर्मणोः इभपापयोः । न परो विद्यते तस्मादेवमेतच्छुभं कृत। नहि कवियस्ट्रिान्दिया प्रतिनिवर्तत। दण्डमस्त्रष्टतं पापं पुरुष तन विद्यते । पदिषा मन्येम राजन् इतमेकम्प्रतिनि। स्वमायराम कर्म न भूतं न भविष्यति। अयाभिपभितफस्य कर्तव्या शुभपापयाः। श्रभिपयमिदं लोके राज्ञामुदतदण्डनी नयापि माके कमाणि ममावर्तन्ति भारत । शुभाशुभं पालं पैते प्राप्नुवन्तीपि मे मतिः । ५ रवमयमुभं कर्म कर्मणम्नत्मनात्मक । त्यस वं राजमार्टून मेमोके मनः कयाः । समे पत्तमानम्य मापादेवि भारता स्वमारमपरित्यागस्तव राजन भोभन. । विदिनानिरिकाप प्राययित्नानि कर्मणां । नगरवास्तानि पुर्यादभरीरः पराभवेत् । नद्रामम् जीवमासम्म प्रापयि परियमि । प्रापरित्तमश्वा तु भेय नमामि भारत। सति योमहाभारने मानिपयपि राजधानुमामनपर्वणि मायश्चित्तापाण्याने वार्षिोऽयाय. १९॥ . .4 ·राजधम्मानुभासन प० । च्यध्याय ३३।] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४०G । । युधिष्ठिर उवाच ॥ हता पुत्वाश पौवाय धातरः पितरस्तया। यभुग गुरवचैव मातुलाय पितामहाः। चनियाश्च महात्मान, सम्बन्धितुद्ददन्तया । वयस्या भागिनेयाञ्चजातयय पितामह । बहदश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः। घालिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह । तास्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान्महीवित । अमवयोमपान् वीरान किं प्रास्यामि तपाधन। । दयान्यनिगमद्यापि चिन्तयानः पुनःपुन। होना पार्थिवमिहस्ते. श्रीमद्भिः पृथिवीमिमी। दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घारं हतांच शतशः पगन् । कोटिगद्य नरानन्यान्परितये पितामह । का नु तासां बरसीणामवस्याऽद्य भविश्यति । विहोनाना तु तनये. पतिभिधाभिस्तया। अस्मानन्तकरान् घोरान् पाण्डवावृष्णिमहतान्। श्रानोमन्यः कशा दीना प्रपतियन्ति भूतले। अपश्यन्य पिळून मान्पतीन् पुत्राय योपितः । त्यता प्राणान् खियः सबा गमिष्यन्ति यमदय। वत्सलवाद्विजयेष्ठ नत्र में नाम्नि संशयः । व्यक्तं मौमाच धर्मस्व प्रास्याम खीवधं वयं। यदयं सुहदी हत्वा कृत्वा पापमनन्तकं । नरके निपतिव्यामो छध भिरस एव ह । भरीराणि विमोक्ष्यामम्तपमोयेए मत्तम । त्राप्रमाणं विशेषास्वमयाचक्ष्व पितामह। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ युधिष्ठिरस्य तदाक्य थुला दैपायनस्तदा। निरीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या एपिः प्रोवाच पाण्डवं । ॥ व्यास उवाच ॥ मा विषादं छया राजन क्षयममनुस्मरन् । खमेर हता होने तत्रियाः इत्रियर्षभ। काइमाणाः त्रियं कृत्री पृथिव्यां च महद्यशः । कृतान्तविधिसंयुकाः कालेन निधनं गताः। नवं हन्ता न भीमोऽयं नार्जुनो न यमावपि । काल-पर्यायधAण प्राणनादत्त देहिनी । न तस्य मातापितरौ नानुग्राह्यो हि कश्चन । कर्ममानी प्रजानां यस्तेन कालेन महताः । हेतुमात्रमिदं तस्य विहित भरतर्षभ । यद्दन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वर। कर्मसूवात्मकं विद्धि साविणं शभपापयो: । मुखदुःखाणेदक कालं कालफलप्रदं। तेषामपि महावाहो कमाणि परिचिन्तय । विनाशहतुकानि वं चैम्ति कानवमङ्गताः । आत्मनय विजानीहि नियतव्रतमामन । यदाबमोदृशं कम विधिनाक्रम्य कारितः। बदेव विहितं यन्त्र तथा चेटयितुर्वगे। कर्मणा कासयुक्न तयेदं चेरते जगत्। पुरुषस्य हि दृष्ट्रमामुत्पत्तिमनिमित्ततः। यदृच्छया विनामञ्च शोकहर्यावनर्यको । व्यलीकमपि यत्तचित्तवैत सिकं तव । तदर्थमिष्यते राजन् प्रायश्चित्तं तदाचर। दिन्नु श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा। अमुरा भ्रानरो ष्येष्ठा देवाशापि यकीयमः । नेषामपि श्रीनिमित्तं महानामीत्समुच्छ्रयः । युद्ध वर्गमहमाणि दाविंदभवन्किन । रकाम्दा मी वा रुधिरेण परिसुतां । अनुत्यांनया देखिदिवं पाभिलेभिरे। तथैव प्रथिवी तथा माद्मण वेदपारगाः । मंत्रिता दानवाना वै मद्धार्थ दर्पमोहिताः । मानाका इनि याताविपु लोकेषु भारत। अष्टायोनिमहसाणि ते शापि विबुधै ईनाः । धर्भयुछित्तिमिच्छन्ता येऽधदस्य प्रवर्तकाः । इन्तव्यास्ते दुरात्माना देवदैत्या इवोल्लमः। ११.

·३०८, ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [रागम्भानुभागन प. अध्याय २१॥२॥ एक हला यदि कुले शिष्टानां स्यादमामयं । कुलं हवा प राष्ट्र च न तदृत्तोपघातक । अधर्मरूपा धर्मे हि कशिदस्ति नराधिप। धर्माधर्मरूपोऽस्ति तय ज्ञेयं विपशिता तस्मात्मस्तम्भयात्मानं श्रुतवानमि पाण्डव । देवैः पूर्ध्वगत मार्गमनुयातोऽमि भारत। न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ । भावनाश्वासयताख मुघदय परन्तप । यो हि पापसमारम्भे कार्ये नद्भावभावितः। कुर्ववपि नयैव स्यात् कृत्वां च निरपत्रपः ।। तस्मिंस्तत्कलुष मन्यं ममाप्तमिति शब्दितं । प्रायश्चित्त न तस्यास्ति हामा वा पापकर्मणः । वन्तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेणं कारिनः । अनिच्छमानः कम्मदं त्या च परिसंप्यसे । अश्वमेधा महायज्ञःप्रायश्चित्तमुदाहृतं । नमाहर महाराज विपाभिवं भवियमि। भरुद्भिः सह जित्वाऽरीन् भगवान्पाकशासनः । रकैकं ऋतुमाइत्य शतष्ठत्व शतक्रतुः । धूतपामा जितवगा लोकानप्राप्य सुखादयान्। मरुतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः । वर्गलाके महीयन्तमसरोभिः शचीपति । एषयः पर्युपामन्त देवाच विबुधेश्वरं । मेयं वामनुसम्प्राप्ता विक्रमेण वसुन्धरा । निर्जिताच महीपाला विक्रमेण त्वयानि नेपा पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन् सुदृतः भ्राटम्पुत्लाश्च पौलाय खे खे राज्याभिषेचय। बालानपि च मार्गस्यान् सान्वेन सदुदाचरन्। रञ्जयन्प्रकतोःमयाः परिपाहि वसुन्धरा कुमारो नास्ति थेपाच कन्यास्तत्राभिषेचया कामाशयो हि स्त्रीवर्ग:भाकमेव प्रहांस्यसि । एवमाश्वासनं कृत्वा मर्चरानेषुभारत। यजख वाजिमेधेन ययेन्द्र विजयी पुरा । अशोच्यास्त महात्मानः क्षत्रियाः उत्तियर्षभ। खकाभिर्गता भाशं शतान्तपलमाहिताः । अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्य माप्तमकण्टकं । रक्षख धर्म कौन्तय ग्रेयान्यः प्रेत्य भारत इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशामनपर्वणि पायश्चित्तोयोपास्याने त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कानि कवेह कम्माणि प्रायश्चित्तीयते नरः। किं कृत्वा मुच्यते तव जन्मे यूहि-पितामह । ॥ व्यास उवाच ॥ अकुर्वन्विहितं कर्म प्रनिषिद्धानि चोचरन् । प्रायश्चित्तीयते होवं नरो मिथ्यानुवर्तयन् । सूर्येणाभ्युदितो यश्च ब्रह्मचारी भवत्युत । तथा साभिनिर्मुकः कुनखी यावदन्यपि।. परिवित्तिः परिवेत्ता ब्रह्मानो यय कुमकः । दिधिषपपनियः स्यादयेदिधिपुरेव च । अवकीर्ण भवेद्यश्च दिजातिवधकस्तां । अतीय ब्राह्मणस्त्यागी तीर्थे चाप्रतिपादकः । पामघानी च कान्तेय मासस्य परिविक्रयो । यांगोन्परिमुच्येत तथैव ब्रह्मविक्रयो। गुरुग्नीयधको पद्य पूर्वः, पूर्वस्तु गहितः वृथापाउसमालम्भी ग्रहदाहस्य कारकः । अमृतेनोपवौ च प्रतिरोद्धा गुरोसथा।रतान्येनामि साणि व्युत्क्रान्तममंघद्य यः। अकार्याणि तु वक्ष्यामि यानि तानि निवोध में। लोकवेदविरुद्धानि तान्येकाग्रमनाः टणु स्वधर्मस्य परियागः परधर्मस्य च किया। अयाज्ययाजनश्चैव तयाऽभक्ष्यस्य भक्षणं । भरणागतमनयागोत्यम्याभरणं तथा । रमाना विक्रयथापि तिर्यग्योर्निवधस्तथा । १९५ .

·राजधानुमासन प० । अध्याय ३४ । ३५।। ॥ शान्तिपर्व॥ ४७६ . + श्राधानादोनि कर्माणि मतिमान करोति यः। श्रमपद्यश्च कर्माणि नित्यदेयानि मारत। दक्षिणनामदानञ्च ब्राह्मणस्याभिमर्पणं । माश्येतान्यकार्याणि माहुर्धर्मविदो जनाः । पित्रा विवदते पुत्रो यश्च स्यागुरुतल्पग । अप्रजायनरव्याघ्र भवत्यधार्मिको नर'। उक्तान्येतानि काणि विस्तरेणेतरेण च । यानि कुर्बत्रकुमेय प्रायश्चित्तीयते नर.। एतान्येव तु कर्माणि क्रियमाणनि मानवा.। येषु येषु निमित्तेपुनलियन्तेऽथ तान् श्टण। अम्टा भखमायान्तमपि वेदान्तगं रणे । जिधामन्तं जिघांसोयान तेन प्रमहा भवेत्। इति चाप्यत्र कान्तय मन्त्रावेदेषु पयते । वेदप्रमाणविहित धम्म च प्रत्रवीमि ते। अपेतं माह्माणं वृत्ताधो हन्यादाततायिनं । न तेन ब्रह्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति। प्राणात्यये तथाऽजानादाचरन्मदिरामपि। श्रादेगिता धर्मपर.पुन संस्कारमईति। एतत्ते सर्वमाख्यातं कान्तयाभक्ष्यमवणं । प्रायवित्त विधानेन सर्वमेतेन शभ्यति । गुरुतन्यहि गुर्थं न दूषयति मानवं । उद्दालक श्वेतकेतु जनयामाम मिष्यत । स्तेयं कुश्व गुर्थमापत्सु न निषिध्यते । बहुग. कामकारेण न चेद्य सम्प्रवर्तते । अन्यत्र ब्राह्मणखेभ्य प्राददाना न दुति खियममागिता यश्च न स पापेन लिप्यते। प्राणघाणेऽनृतं वाच्यमात्मनो वा परस्य च । गुर्वयं स्वोषु चैव स्थाविवाहकरणेषु च । मावर्तते तं खन्ने क्रमोने कयञ्चन। श्राज्यहोम समिद्धेऽमा प्रायश्चित्तं विधीयते। पारिवियन्तु पतिते नास्ति प्रबजिते तथा । भिविते पारदार्यच्च नद्धभस्य न दूषकं । वृथापाइसमालम्भ नैव कुर्यान कारयेत् । अनुग्रह पाना हि संस्कारो विधिनादितः। अनहें प्राधणे दत्तमज्ञानात्तन्त्र दूषकं । मत्काराणा तथा तीर्थ नित्यं वाऽप्रतिपादन। खियास्तथाऽपचारिप्या निष्कृति. स्थाददूषिका । अपि मा पूयते तेन न तु भत्ता प्रदुष्यति । तत्त्वं शाला तु मोमस्य विक्रय स्थाददोषवान् । असमर्थस्य भृत्यन्य विसर्ग:स्थाददोषवान् । बनदाहो गवामर्थे क्रियमाण न दूषक । उनान्येतानि कर्माणि यानि कुर्मन दुय्यति । प्रायथित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि प्राययिनीयोपास्याने पतुस्लिंगोऽध्यायः॥ ३४॥ ॥ व्यास उवाच ॥ तपमा कर्मभिदेव प्रदानेन च भारत। पुनाति पापं पुरुष पुनक्षेत्र प्रवर्तते । एककास तभुमीत चरन् भक्ष्य स्वकर्मकृत् । कपालपाणि खनाशीमचारी सदात्थितः । अनसूयुरध शायो की लोके प्रकाशयन् । पूर्णदादभिवाहा विप्रमुच्यते । सक्ष्य प्रस्लभता वा स्यादिदुयामिश्यात्मन. प्रास्त्रेदात्मानमा वा ममिद्धे विरवाधिराः । अपवाऽन्यतमंद योजनानां मत प्रजेत् । सर्वस वा वेदविदे वाभणायोपपादयत्। धनं वा जोवनायातं यह वा सपरिवदं। मुथते प्रद्महत्याया गोप्ता गोत्राधणन च। पनिवर्षे. इमोजो प्रमहा प्यते मरः । मामे माये समस्त विभिन्नः प्रमुच्यते । - क ·॥श्रीमहाभारतं॥ [राजधम्मानुशासन प०अध्याय १५ ॥ संवत्सरेण मासामी पूर्यते मात्र संशयः । तथैवापवस्वाजन् स्वल्पेनापि प्रपूयते । ऋतुना वाऽश्वमेधेन पूर्णते नात्र समय' ! ये शायवभृयमाता केचिदेवविधा नरा। ते मन्चे धूतपाभानो भवन्तोति पराश्रुति । प्राह्मणार्थे हतो युद्धे मुच्यते ममहत्यया । गवा मनमहसन्तु पात्रेभ्य प्रतिपादयेत् । प्रमहा विप्रमुच्येत सर्वपापन्य रव च। कपिलानी महसालि यो दद्यात्पञ्चविंशति। दोनोणं स स पापेभ्यः सर्वेभ्यो विप्रमुच्यते। गोसहस मवमानां दोग्धीणी माणसशये। साधुभ्योवैदरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्वियात् । गंतवे यस्तु काम्बोजान् प्राधणेभ्य' प्रपञ्चति । नियतेभ्या महीपाल स प पापात्प्रमुच्यते। मनोरयम्नु यो दद्यादेकरमाश्रपि भारत ।न कीर्तयेत दत्वा यः स च पापात्प्रमुच्यते। सरापान मष्टलवा योऽमिवणी सुरा पिवेत्। स पावयत्ययात्मानमिह लोके परब छ । मेरुप्रपात प्रपनन् यमन वा समाविमन् । महामस्थानमातिउन्मुच्यते सर्च किल्लिा । वृहपतिमवेनेष्ट्वा मुरायो प्राधष पुनः । ममिनि माधो गईदिति वै प्रधाए श्रुति । भूमिप्रदानं कुर्याद्य पुरा पोला विममा । पुनर्न च पिवेद्राजन् सस्कृत' सध्यति । गुम्तन्पी मिला नभामायसीमभिविभेत्। सत्यात्मन भेफ प्रमोदूद्धदर्शन । मगरम्य विमोशेण मुथ कर्मणेऽभात् । फर्मभ्यो विप्रमुच्यते यता' मवत्सर लिया। महामतं घरेचम्त दशाम तमेव तु । गुर्व वा हतोयुद्धे म मुच्येत्कर्मणाभात्। अनतेनोपवर्मा प्रतिगहा गुरोस्तथा । उपाहाय प्रिय नमै नरमात्पापात्प्रमुच्यते। M ·१५. १५ ‘राजधम्मामुंभासन प० । अध्याय ३५।२९।]. ॥ शान्ति पर्व |.. ४२१ अहःसु सततं तिष्ठेभ्याकाचं निशा खपन्। त्रिरमि त्रिनिगायाश्च सवासा जखमावियेत्। स्वीछद्रं पतितं चापि नाभिभाषेतीवितः । पापान्यज्ञानतः कृत्वा मुञ्चेदेवव्रता दिनः। इभाइभर्फलं प्रेत्य भने भूतमाधिकं । अतिरिथेत या यत्र तत्कता लमते फलें। तस्माज्ज्ञानन तपमा कर्मणा च फलं हों। वर्द्धयेदभं कृत्वा यया स्यादतिरेकवान् । कुर्याधुभानि कर्माणि निवर्त्तत्पापकर्मणः । दद्यानित्यश्च वित्तानि तथा मुन्थेत किल्विात्। अनुरूप हि पापस्य प्रायश्चित्तमुदाइत। महापातकवर्जन्तु प्रायश्चित्तं विधीयते। भक्ष्यामध्येषु चान्येषु वाचावाथै नथैव च। अज्ञानज्ञानयोराजन विहितान्यनुजानतः । 'मानता तु तं पापं गुरु सर्व भवत्युन । प्रज्ञानात्स्वन्पको दोषः प्रायश्चित्तं विधीयते। 'शक्यते विधिना पाप.ययोतन व्यपोहित। श्रास्तिके अद्दधाने च विधिरेष विधीयते। नास्तिकाबद्दधानेषु पुरुषेषु कदाचन । दम्भदेषप्रधानपुं विधिरेष न दृश्यते । भिटाचारच मिएच भी धर्मभृताम्बर। मेवितव्या नव्याघ्र प्रत्ये च सखेसुना। ‘स राजन्मोत्यमे पापाजेन पूर्वण हेतुना । प्राणार्थ वा धनेनैषामथवा नृप कमणा अथवा ते घृणा काचित् प्रायश्चित्तं चरिष्यसि । मा लेवानार्यजुटेन मन्युना.निधनमः । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ एवमुको भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः। चिन्तयिता मुहर्तेन प्रत्युवाच तपोधन । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुभासनपर्वणि प्रायश्चित्तीयोपाख्यान पञ्चत्रिशोऽयायः ॥ २५ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ किंभक्ष्यच्चाप्यभक्ष्यञ्च किञ्च देय प्रशस्यते । किञ्च पाचमपात्र धा तन्मे बूहि, पितामह । ॥ व्यास उवाच ॥ त्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । मिद्धानाञ्चव संवाद मनाचैव प्रजापतः। अषयस्तु व्रतपराः समागम्य परं वि । धर्म पप्रच्छुरामोनमादिकाले प्रजापति। कथमनं कयं पात्रं दानमध्ययनं तपः । कार्याकार्यञ्च यत्सचे सम वैलं प्रजायते । तैरेवमुको भगवान् मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्। शत्रूपध्वं यथावृत्तं धर्म व्यामरुमामतः । अनादेशे अपो होम उपवासस्तथैव च । आत्मज्ञानं पुष्यनद्यो यत्र भायव तत्परः । दिष्टान्येतानि पुण्यानि पुण्याच धरणोभूतः ! सुवर्णप्राशनमपि रत्नादिक्षानमेव च । देवस्थानाभिगमनमाज्यप्राशनमेव च । एतानि मेध्य पुरुष कुर्खन्याभु न गया। म गर्वेण भवेत्प्राज्ञः कदाचिदपि मानवः । दीर्घमायुरथेषन्ति त्रिरावाष्णपो भवेत्। • अदकस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः। अस्मिा सत्यमझोध या धर्मस्य लसणं । सरव धर्मसभाऽदेशकाले प्रतिष्ठिनः ! आदानमन्तं हिंमा धो शावस्थिकः स्मनः! दिविधौ चाप्युभावता धमाधम विजानती अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च देविश्य लोकवेदयोः । अप्रवृत्तरमन्यव मत्यत्वं कर्मणः फल । अनुभस्याशुभं विद्यात् शुभस्य मुभमेव च । 'स्तयोद्योभोः स्याता भाशुभनया नया । देवच देवभयुकं पाण्य पाएदश्च ।। अपेक्षापूर्वकरणदभुभाना शुभ फल उई भवति मन्देहादिह दृष्टायमेव च ।

·४१२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राभधम्मानुमापन प. अध्याय १६ ॥ . अपेक्षापूर्वकरणात् प्रायश्चित्तं विधीयते । शोधमोहटते चैव दृष्टान्तागमहेनुभिः । शरीराणमुपक्केगो मनमश्च प्रियापिये। नदीपधैश्च मन्य प्राययितश्च याम्यति । उपवासमेकराचं दण्डामर्गे नराधिपः। विशुध्येदात्मशुद्धथ त्रिरावे तु पुरोहितः । वयं गोकं प्रकुवाणे न पियेत यदा नर. । शस्त्रादिभिरूपाविटस्विरार्च तव निर्दिशेत् । जातिश्रेष्यधिवासाना कुलधमाद्य सर्चत । वनयन्ति च ये धम्म नेपां धर्मो न विद्यते । दश वा वेदशासज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः। यद्यु' कार्यउत्पन्ने मधमे धर्मसंभये। धनवान्मृत्तिका चैव तथा पिपीलिका । सोभातकस्तथा विप्रेरभक्ष्यं विषमेव च । अभच्या ब्राह्मणैर्मत्याः शल्कैर्य वै विवर्जिता । चतुष्पात्कच्छपादन्या मण्डका जलजाय ये) भासा ईमाः सुपर्णश्च चक्रवाका सवा धकाः । काको मद्गुध ग्रभश्च श्येनोलूकस्तथैव च । काव्यादा दंष्टिन. म चतुष्यात्पविणश्च ये। येषां चोभयती दन्ताचतुर्दनाय मशः । रडकावखरोट्रोणी सतिकानां गवापि । मानुषीषा म्टगीणां च न पिवेद्राह्मण. पयः । मेनानं मृतिकानं च यश्च किञ्चिदनिर्दछ । अभाज्यश्चाप्यपेयञ्च धेनार्दुग्धमनिर्दछ । राजान्नं तेज प्रादत्ते छद्रानं ब्रह्मावर्षौ। आयुः सुवर्णकारावमवीरायाश्च योषितः । विष्ठा वाईषिकस्यानं गणिकान्नमथेन्द्रियं । मृत्यन्ति ये चोपपर्तिस्वीजितान्नञ्च सर्वश, दीसितस्य कदर्यस्य ऋतुविक्रयिकस्य च.. तक्ष्णचविकर्तुच पुश्चल्या रजकस्य च । चिकित्सकस्य पचानमभोज्य रक्षिणस्तथा । गणनामाभिशस्तानां रङ्गखोजीविना तथा। परिवित्तीना घुसाच्च वन्दिधूतविदान्तथा । वामहस्ताहतश्चान्नं भकं पर्युषितच यत् । 'सरानुगतमुछिएमभाव्यं पितञ्च यता पिष्टस्य क्षेतुशाकाना विकारा. पयसस्तथा । साधानाकरम्माण भोपभोग्याविरस्थिता. । पायसं असरं मासमपूपाश्च वृथातताः । अपेयाचाप्यभक्ष्याय माह्मणैर्ट इमेधिभि. देवानृपीन्मनुष्यांच पिढन् सह्याथ देवताः । पूजयित्वा तत. पद्यात् रहस्यो भोक्नुमईति। यया मनजितो भिस्तथैव खे ग्टहे वसेत् । एवं वृत्त प्रियदरि.संवमन धर्ममाप्नुयात् । न दद्याद्यममे दान न भयानोपकारिणे । म मृत्यगोतमीलघु हामकेषु च धार्मिक । न मत्ते चैव नोन्मत्ते न तेने च न कुमके। म वाग्पोने विवणे वा नाङ्गहोने न वामने । न दुलने दौष्कुले वा प्रथा वा न मंस्कृत.। म योविषमते दामं प्राह्मणे ब्रह्मवर्णिते। अमम्यक् चैव यद्दत्तमसम्यक् च प्रतियह.। उभयं स्मादमर्याय दातरादातरेव च । यथा खादिरमालम्य शिलो वाऽयर्णवन्तरन्। मन्त मनतस्तददाता पर प्रतियही। काटेरायथा वहिपतीण न दीप्यते। सप स्वाथायपारिफरेध हीन प्रतियही । कपाले यददाप. स्यु यस्ता च यथा पय. । पाययम्यामदोषण सतहोने तथा युग निर्मचो निर्धतो . स्यादगारवशाऽनसूयक। पनुकोमाप्रदातयं धोनेम्वनिकेषु च । म वैदेयमनुकोमादीनानांतरकैयपि । । . - ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ३है। ३७] ॥ शान्तिपर्व । ४१३ प्राप्ताचरितइत्येव धर्मइत्येव वा पुन । निष्कारणं स्मृतं दत्तं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते । भवेदपाचदोषेण न चावास्ति विचारणा । यथा दारमयो हस्ती यथा धर्ममयो म्ग । ब्रह्मणथानधीयानस्वयस्ते नाम विधति । यया षदाऽफल स्वोपु यथा गार्गवि चाफला। , अकुनि प्यपक्ष' स्यानिमन्त्री ब्राह्मएस्तथा। ग्रामधान्यं यया पान्यं यया कूपच निर्जल । यथा इतमनमा च तथैव स्थानिराकृती। देवताना पिणाच हव्यकव्यविनाशक । भत्रर्थहरो मूखा न लोकान्प्राप्तुमईति । एतत्ते कथित सर्व यथावृत्तं युधिष्ठिर। समासेन मद्ध्येतच्छ्रोतव्यं भरतर्षभ । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि व्यासवाक्ये पटत्रिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ श्रोतुमिच्छामि भगवन् विस्तरेण महामुने । राजधमान् दिजो चातुर्वलस्य चाखिलान् । पापामु च यथानीति प्रणेतव्या द्विजोत्तमा धर्ममालक्ष्य पन्थानं विजयेयं कयं महीं । प्रायचित्तकथा धेषा भक्ष्याभक्ष्यविवर्जिता । कौतूहलानुप्रवण हर्षे जनयतीव मे। धर्मचर्या च राज्यच्च नित्यमेव विरुध्यते । एवं मुद्धति में चेतश्चिन्तयानस्य नित्यश । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ नमुवाच महाराज यामा वेदविदाम्वर । नारदं समभिप्रेक्ष्छ सर्वज्ञाना पुरातनं । श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्म निखिनेन नराधिप हि भीम महावाहो उद्धं कुरुपितामह । मते धर्मरहस्येषु संभयान्मनसि स्थितान् । छेता भागीरथीपुत्र सर्वज्ञ सर्वधर्मवित्। जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी। साक्षादर्श या देवान् सानिन्द्रपुरोगमान्। वृहस्पतिपुरोगांस्तु देवर्षीनसकृत्पk' । तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान् उशना वेद यशास्त्र यच देवगुरुर्दिन । यच्च धर्थ मवैयाख्यं प्राप्तवान् कुरुसत्तमः । भार्गवाच्यवनाचापि वेदानापरहितान। प्रतिपेदे महावाहुबशिष्ठाचरितप्रत । पितामहसतं ज्येष्ठ कुमार दीप्ततेजस अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिचत थ पुरा। मार्कण्डेयमुखाटत्नं यनिधर्ममवाप्तवान् । रामादस्वाणि शक्राच प्राप्तवान् पुरुषर्षभ । मृत्युरात्मेचया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि । यथाऽनपत्यस्य मत पुण्या लोका दिवि श्रुता । यस्य प्रमर्षय पुण्या नित्यम सन् सभासदः। यस्य नाविदित किश्चित् ज्ञानज्ञेयेषु विद्यते। सते वक्ष्यति धर्मज्ञ समधार्थतत्ववित् । नमभ्येहि पुरा प्राणान् म विमुञ्चति धर्मवित्। स्वमुक्रस्तु कौन्तेयो दीर्घमशो महामति । उवाच वदता श्रेष्ठ प्यास मत्यवतीमत । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ वैशमं समहटला भातोना रोमहर्षण । श्रागस्कृत्समेलोकस्य पृथिवीनाशकारक । घातयित्वा तमेवाजी छलेनाभिन्मयोधिन । उपसम्प्रष्टुमहामि तमह केन हेतुना । ॥वैशम्पायन उवाच ॥ नतन्तं नृपतिश्रेष्ठ चातुर्वर्थहिनेच्या। पुनगह महावा यदुश्रेष्ठा महामति । ॥ वासुदेव उवाच ॥नेदानीनतिनिबन्ध नौके व कर्तुमईमि। यदाह भगवान व्यासस्तत् कुरुष्व नृपोत्तम । मारणास्वामहाबाहो धातरय महोउसा पर्जन्यमिव धर्मान्त नाथमाना उपासते। . । ११ 4 - छ ·४१४ ॥श्रीमहाभारत। [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ३७।३०। - है हतमिष्टाच राजानः पृतन चैव समागत। चातुर्य महाराज राष्ट्र ने कुरुजाङ्गले । प्रियायमपि चैतेषी ब्राह्मणाना महात्मना। नियोगादस्य च गुरोग्यासस्वामिततेजसः मुझ्दाममदादीनां द्रौपद्याय परन्तप । कुरु प्रियममिवा लोकस्य च हिनं कुरु। ॥वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुक स कृपणेन राजा राजीवलोचन. । हितार्थ सर्वलोकस्य समुत्जस्या महामनाः। 'मोऽनुनीतो नरव्याघी विसरश्रवमा खयं । द्वैपायनेन च तयादेवस्थानेन जियाना। रतैरन्धश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः। व्याहाम्मानसं दुसं मन्तापञ्चमहायशाः । श्रुतवाक्यः श्रुतनिधि श्रुतययविशारदः। ततः स मनमः शान्तिमगछत्पाण्डुनन्दनः । मतः परितो राजा नवचैरिव चन्द्रमाः। एतराष्ट्र पुरस्कृत्य स्खपुरं भविषेश हा प्रविचितु' म धर्म कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिर. । अर्चयामास देवाय ब्राह्मणश्च महसमः । ततो नवं रथंध कम्पनाशिनमंतं । युक्त पाडभि[भि. पाण्डर इभलवणे, मन्तरभ्यर्पित पुण्य स्वयमानच वन्दिभि. धारुरोह रथञ्चैव मोमोऽमृतमयं यया । जग्राह रमीन कन्नियो भीमा भीमपराक्रमः । अर्जुनः पाण्डुर छचं धारयामाम भानुमत् । प्रियमाणश्च तत्रं पाण्डुरं रथमूर्ध्वनि । पाइभे तारकाकीर्ण मितमधमिवाम्बरे। पामरय्यजने लम्य वोरो जसहतुस्तदा । चन्द्ररमिप्रभे मुझे माद्रीपुत्वावलमृते। ने पच रथमास्याय भ्रातरः समलमृताः। भूतानीव ममम्नानि राजन् ददमिरे नदा। श्राग्याय तु रथ शुभं युक्तमश्चैर्मनोभवे, 1 अन्वयात्पृष्ठतो राजन् युयाम पाण्डवायों । रथ हेममयं शुभं व्यसग्रीवयोजित । मह सात्यकिना कृष्ण, समाम्यायाम्वयात्कुरून् । भरयानेम सुव्येष्ट पिता पार्थम्य भारत। श्यतो धर्मराज गान्धारोमहिता यया। गरतिपय ना: मभाः कुन्तो छष्णा तथैव च । यनिरुणावमुदिरेण पुरस्कृताः । है :- - ·राजधानुभासन प० । यध्याय ३१] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४१५ १९८५ १० १४.५ ग्रहाणि राजमार्गेषु रववन्ति महान्ति च । प्राकम्पन्तोत्र भारेण स्त्रीणां पूर्णानि भारत। ता: शनैरिव मनोडं प्रगसुयुधिष्ठिरं । भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्तौ च पाण्डवौ। 'धन्या त्वमसि पाश्चाग्नि या लं पुरुषसत्तमान्। उपतिष्ठसि कन्याणि महर्षानिव गौतमी। तव कमाएबमोपानि बनचर्या च भाविनि । इति कृष्ण महाराज प्रशशंसुस्तदा स्त्रियः । प्रशमावचनस्तामा मियः शब्दय भारत । प्रीतिजैद्य नदा मब्दः पुरमामीत्समाकुलं । नमतीत्य ययायुतं राजमार्ग युधिष्ठिरः । अलङ्कृतं गोभमानमुपायाद्राजवेग्म है। ततः प्रकृतयः सर्वाः पौरजानपदास्तदा। ऊचुः कर्णसुखा वाचः समुपेत्य ततस्ततः ।, दिल्या जयमि राजेन्द्र शदूच्छचुनिषूदन। दिव्या राज्य पुनः प्राप्तं धर्मेण च बलेन च । भव नखं महाराज राजेह शरदां गतं । प्रजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस्त्रिदिवं तथा । एवं राजकुलदारिमङ्गलैरभिपूजितः। श्राशीर्वादान् दिजैरुनान् प्रतिग्टय समन्ततः । प्रविश्य भवनं राजा देवराजटहोपमं । श्रद्धाविजयसंयुक्त रथात्पश्चादवानरत् । भविस्याभ्यन्तरं श्रीमान् दैवतान्यभिगम्य च । पूजयामास रत्नेय गन्धमात्यैश्च सर्वशः ।। निरक्राम नतः श्रीमान् पुनरेव महायमाः । ददर्श ब्राह्मणायैव मोऽभिरूपानवस्थितान्। स भरतस्तदा विरामीलादविवभिः। शलभे विमलचन्द्रस्तारागणतो यया। तांस्तु वै पूजयामास कौन्तेयो विधिविजान् । धाम्य गुरं पुरस्कृत्य ज्येष्ठं पितरमेव च । ममनोमादकैरबैहिरण्येन च भूरिणा | गोभिर्वस्वद्य राजेन्द्र विविधैव किमिच्छकै । ततः पुण्याहघोषोऽभूद्दिवं स्तन्वेव भारत । सुध्दा मोतिजननः पुण्यः श्रुतिसुखावहः । इंसवन्नेदुषां राजा दिजाना तत्र भारती । शत्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्यपदावरी । ततो दुन्दुभिनिर्घोषः शङ्खानाञ्च मनोरमः । जयं प्रवदता तब खनः प्रादुरभूवृप । निःशब्दे च स्थिते तत्र ततो विप्रजने पुन. । राजानं मानणमा चाय को राक्षोऽप्रवीत् । नत्र दुर्योधनमखा भिनुरूपेण संवृतः । मातः शिखी विदण्डो च धृष्टी विगतमाध्वसः । । रतः सस्तया विप्रेराशीर्वादविवक्षुभिः । परमहसैराजेन्द्र तपोनियममंत्रितः । स दुष्टः पापमासुः पाण्डवानां महात्मना । अनामयैव तान् विप्रास्तमुवाच महोपति। ॥ चार्वाक उवाच ॥ दमे प्राइबिजामचे ममारोप्य वचोमयि। धिमान्त कुनृपति शातिघातिनमन । किं तेन स्थाहि कौन्तेय तत्वेमं जातिमक्य । पातयिला गुरूंश्चैव मनं श्रेया नजीवितं ।' तिते वै विजाः युवा तस्य दुष्टम्य रचमः । विव्ययुथुकुव तस्यवाक्यमपिताः । नतस्ते धामणाः मयं स च राजा युधिष्ठिरः पीडिताः परमोदिग्रास्तूष्णीमासन् विशाम्पते । ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ प्रमोदन्तु भवन्तामे प्रणतस्याभियाचतः। प्रत्यासत्रयमनिन न मा धिकर्तुमईथ। सम्पायन उवाच ॥ नतो राजन् प्रामणान्ते सर्वस्व विशाम्पते । ऊचुतदचोऽस्माकं बोरस्तु तव पार्यि। मशेव महात्मानतत ज्ञानचक्षुषा । प्राह्मण वेदविदासस्तपोभिन्मिनीकृताः। L A ·४२६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधानुसाशन प.। यध्याय३८१३६।। १४२५ - ॥ प्राह्मणा अयुरप दुर्योधनमखा चार्वाको नाम राक्षसः । परिमाजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति । न वयं बम धमात्मन् व्यतु ने भयमीदृशं । उपतिष्ठतु कन्याणं भवन्तं भादभिः सह ।। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततन्ते ब्राह्मणः सर्वे झारः क्रोधमूर्छिताः । निर्भयन्तः शुचयो निजः पापराक्षस । स पपात विनिर्दग्धस्तेजमा ब्रह्मवादिनी ।माहेन्द्रागनिनिर्दग्धः पादपोऽगुरवानिव ।। पूजिताय ययुर्विप्रा राजानमभिनन्द्य तं । राजा च हर्षमापेदे पाण्डवः ससुहननः । इति श्रीमहाभारते शन्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि पानीकनधे अचिंशोऽध्यायः १.३%ा ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततस्तत्र तु राजानं तिष्ठन्तं भादभिरमह । उवाच देवकोपुत्रः सर्वदर्भ जनाईनः । ॥ वासुदेव उवाच ॥ ब्राह्मणास्तात लोकेऽस्मिन्ननीयाः सदा मम। रते भूमिचरा देवा वाग्विषाः सुप्रसादकाः। पुरा सतयुगे राजधाबाको नाम रातमः । नपस्तेपे महाबाहो वदया बहुवार्षिक। घरेण छन्दमानश मह्मणा च पुन. पुनः । अभयं सर्वभूतेन्या वरयामसि भारत । दिजारमानादन्यत्र प्रादादरमनुसमं । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददौ तस्मै जगत्पतिः। महमधवरः पापा देवानमितविक्रमः । राक्षमस्तापयामाम तीव्रकमा महाबलः । गतो देवाः समेतारा प्रमाणमिदमत्रुवन् । पधाय रघमस्तस्य बलविनास्तदा । मानुवापाप्ययो देवी विहितम्तव मया। यथाऽग्य भविता म्ट युरचिरेणेति भारत। राजा दुर्योधमो माम माम्य भविता नृषु । तस्य ठेवावयासी मानणानवमन्यते । तन मपिता शिमा विप्रकारप्रर्षिताःधिच्यन्ति पाम्पलाः पापं नानाभं गमिष्यति । म एप निहत मेले मनदण्डेन रायमः । पाको नृपनिश्रेठमा शो भरतर्षभ । पताम्ने समय भानथम्नव पार्थिव । वर्गनाथ महारमामा वीरा. चियपुगवाः ।

·राजधम्मानुशासन य० । अध्याय 8181] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४२७ 7 . ५४४ शमीपिप्पलपालाशमनिधी मधुमर्पिपी।श्रुव औदुम्बरः सवस्तया इमविभूषितः । दागाईणभ्यनुज्ञातम्नव धौम्यः पुरोहितः। प्रागुदमवने वेदी लक्षणेनोपलिख्य च । ध्यानचोत्तरे शुक्र सर्वतोभद्रवासने । दृढपादप्रतिष्ठान हुताशनसमविपि । उपवेश्य महात्मानं कृष्णाञ्च द्रुपदात्मजा । जुहाव पावकं धीमान् विधिमन्त्रपुरस्कृतं । ततउत्थाय दाशाई. मद्धमादाय पूजितं । अभ्यषिश्चत्पतिं पृथ्या' कुन्तीपुत्त्र युधिष्ठिरं। धतराष्ट्रय राजर्षि. सन्नाः प्रष्टतयस्तथा । अनुज्ञाताऽय हप्शन भादभिः सह पाण्डवः । पाञ्चजन्याभिपिकच राजाऽमृतमुसोऽभवत् । ततोऽनु वादयामासु. पणवानकदुन्दुभीन् । धर्मराजाऽपि तमय प्रतिजग्राह धर्मतः । पूजयामास तायापि विधिवद्भूरिदक्षिणः । ततो निष्कसहस्रेण ब्रामणान् स्वस्ति वाचयन् । वेदाध्ययनसम्पन्बान तिमीलममन्वितान् । नेप्रीता ब्राह्मणा राजन वस्त्यूचुर्जयमेव च । हंसा इव च नर्दन्तः प्रमुथुधिष्ठि। युधिष्ठिर महावाही दिल्या जयमि पाण्डव । दिशा स्वधर्म प्राप्तोऽसि विक्रमेण महाद्युते । दिल्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः । त्वचापि कुशली राजन् माद्रीपुची च पाण्डवा । मुना वीरक्षयांत्तस्मात्सङ्गामादिजितदियः । विप्रमुत्तरका-णि कुरु माणि भारत। ततः प्रत्यर्चित मद्भिर्धर्मराजो युधिष्ठिरः। प्रतिपेदे महद्राज्यं मुहद्भि सह भारत । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि युधिष्ठिराभिषेक चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ प्रकृतीनाश्च तदाक्यं देशकालोपहित। श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजा मोऽन्तरं प्रत्यभाषत । धन्याः पाण्डुमुता नूनं तेषां ब्राह्मणपुजवाः । नय्यान्वाप्यय वातथ्यान् गुणानाहा समागताः । अनुग्राह्या वयं नूनं भवतामिति मे मतिः। यदैवं गुणसम्पन्नानस्मान् ब्रूय विमत्सराः । धृतराष्ट्र महाराज पिता मे दैवत परंगासनेऽस्य प्रिये चैव स्थेयं मनियकाशिभिः । एतदर्य हिजोवामि कृत्वा ज्ञातिवधमहत् । अस्य भुयूपर्ण कार्य मया नित्यमन्द्रिणा। यदिचाइमनुपाला भवतां सुहृदां नया। धृतराष्ट्रे यया पूर्व वृत्तिं वर्तितमईय। एप नाथा हिजगतो भवताच्च मया मह । अस्यैव यिवी कस्ता पाण्ड्या. सर्व एव च। एतन्मनमि कर्तव्यं भवद्भिर्थचनं मम । अनुज्ञाप्याय तान् राजा यथेष्टं गम्यतामिति। पौरजानपदान् सर्वान् विटज्य कुरुनन्दन । चौवराज्यन कान्तयं भीमसेनमयोजयत् । मन्त्रे च निये चैव पाहुण्यस्य च चिन्तने । विदुरबुद्धिमापनं मोतिमान् सुरुमादित् । बताशतपरिझाने तयायययचिन्तने । मन्त्रय योजयामास वृद्धं मर्चगुणैर्युत। मलस्य परिमाणे च भक्तवेतनयोस्तया। नकुलं व्यादिबट्राजा कर्मणाचायवेक्षणे। परचक्रापरोधे च दुटानाचावमर्दन । युधिष्ठिरो महाराभ' पालगं व्यादिदेश ह। दिजाना देवकार्येषु कार्यध्वन्येषु चैव हा धौम्य पुरोधा श्रे नित्यमेव ममादियत् । सहदेव समीपस्य नित्यमेव ममादिश्त्। नेन गायो हि नृपतिः मावस्या विश्वापत। १३ ·४२८ ॥श्रीमहाभारतं॥[राजधानुमासन या अध्याय ११ १२ १३॥ - १५ . थान्यानमन्यद्योग्यांश्च येषु येष्विह कर्मसु । वास्तास्तवव युयुजे प्रीयमाणे महीपतिः। विदुरं सनयञ्चव युयुत्तुश्च महामति। अत्रवीत् परवीरना धर्मात्मा धर्मवत्सलः । उत्थायात्याय नत्कार्यमस्य राज्ञः पितुर्मम सब भवद्भिः कर्त्तव्यमप्रमत्तैर्यथायथं। पौरजानपदानाच यानि कार्याणि सर्वशः । राजानं समनुज्ञाप्य नानि कार्याणि भागशः। - इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि भीमादिकर्मनियोंगे एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो युधिष्ठिरो राजा ज्ञातीनी ये हता युधि। श्राद्धानि कारयामास नेपा पृयगुदारधीः । तराष्ट्रा ददौ राजा पुराणमोईदेहिकं । सर्वकामगुणोपेतमन्नं गाश्च धनानि च । रवानि च विचित्राणि महाईणि महायमाः । युधिष्ठिरस्तु द्रोणस्य कर्णस्य च महात्मनः । पृष्टद्युधाभिमन्युभ्या हैडिम्यस्य च रक्षमः । विराटप्रभृतीनाञ्च सहदामुपकारिण। [पदद्रौपदेयाना द्रौपद्या महितो ददा। बामणानां सहस्राणि पृथगेकैकमुद्दिशन् । धनरवर गोभिय वलय ममतर्पयत्। ये चान्ये पृथिवीपाला येषां नास्ति सहजन.। उद्दिग्यादिग्य नेपाच चक्रे राजाईदेहिकं । ममा. प्रपाय विविधास्तागानि च पाण्डवः । मुहदी कारयामाम मव्यपामोईदेहिकं । म तेषामनृणे भूला गया लोकेष्ववाच्यता । हतरस्याऽभवद्राजा मगा धर्मेण पाम्नयन्। धृतराष्ट्र ययापूर्व गान्धारी रिदुरं तथा । भदाय कारवामान्यान् भत्यांय ममपूजयत् । याच सर स्त्रिय. कापिद्धतवीरा चनात्मगाः। मनाम्ना: कारयो राजा सम्पूज्यापासयपृो। नीपान्धटपणनाच ग्टहाच्छादमभोगने । पायपरो रागा पकारानुग्रह प्रभु । म विजित्य महों कनामानुष्यं प्राप्य परिपु। निमपन. मुग्नोगमा विगहार पुधिष्ठिरः । Ut.

·राजधमानुशासन प.। अध्याय ४३. 38181] || शान्तिपर्व । ४२६ . खिद्भिपजावत. कपिलस्वञ्च वामनः। यज्ञो ध्रुवः पतपय यज्ञसेनस्त्वमुच्यसे । भिखण्डो नहयो व विस्पृक् त्वं पुनर्वसु । सुबधुरुक्ययज्ञद्य मुषेणे दुन्दुभिस्तया। गम्तिनैमि. श्रीपद्मः पुष्करः पुप्यधारणः । क्रतुर्विभुः मर्चस्मृमचारिचञ्चैव पद्यसे । अम्मानिधिस्वं ब्रह्मा त्वं पवित्र धाम धामवित् । हिरण्यगर्भ लामाङ स्वधा स्वाहा च केशवः । योनिस्वमस्य मलयव कृष्ण त्वमेवेदं सजसि विद्यमये। विश्वञ्चेदं वह विश्वयाने नमोऽस्तु ते भाईचत्रासिपाये। स्वं स्तुतीधर्मराजेन कृष्णः सभामध्ये प्रोनिमान्पुष्करात.। तमभ्यनन्दगारतं पुष्कलाभिर्वाग्मिय पाण्डवं यादवाग्य। ५५ इति श्रीमहाभारते गान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि वासुदेवस्तुता चिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो विमर्जयामास सर्वाः प्रतिया नृप । विविश्श्याभ्यनुज्ञाता यया खानि पहाणि ते! नतो युधिष्ठिरी राजा भीमं भीमपराक्रमं । सान्त्वयन्नववोच्छ्रीमान न यमजौ नया । अबुभिर्विविध. शस्तै शतदेहा महारणे।श्रान्ता भवन्तः सुभृशं तापिता शोकमन्युभिः । अरण्य दुःखवसतीभत्कने भरतर्षभाः। भवद्भिरनुभूता हि यथा कुपुष्पैस्तथा। यथामुखं ययाजोपं जयोऽयमनुभूयतां । विथान्ताभयविज्ञानान यः समेतास्मि व. पुनः । ततो दुर्योधनग्टई प्रामादैरुपभोभित। बहरवसमाकोण दासोदामसमाकुलं । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातं भावा दत्तं एकादरः । प्रतिपेदे महावाहुर्मन्दिरं मघवानिव । यथा दुर्योधनम्टहं तया दुःशासनस्य तु । प्रामादमालासंयुक्त हेमनोरणभूषितं । दामीदासमुसम्पूर्ण प्रभूतधनधान्यवत् । प्रतिपेदे महाबाहुर नोगजयासनान् । दुर्मर्षणस्य भवन दुःशासनम्टहाइरं । कुवेरेभवनप्रस्य मणिहेमविभूषितं । नकुलाय वराहाय कर्पिताय महावने । ददी प्रीतो महाराज धर्मपुचा युधिष्ठिरः । दुर्मुखस्य च वैमाग्य श्रीमत्कनकभूषणं । पूर्ण पद्मदलातीणा स्त्रोणं शयनमडुनं । प्रददा महदेवाय सततं प्रियकारिणे । मुमदे नच लञ्चा म कैलासं धनदो यया। युयुत्सुर्विदुरदेव मञ्चयश्च विशाम्पते। मुधमा वि धाम्बच यथाखं जग्मुरालयान्। मह भात्यकिना मारिरर्जुनख निवेशनं । विवेग पुरुषव्याघो व्यापी गिरिगुहामिव । नव भवानपानस्तं मुदिताः मुमुखोषिता. । सुखप्रवुद्धा राजानमुपतस्युर्युधिठिरं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि सऽधिमागे चतुरावारिंशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ प्राय राज्यं महावाहुर्धर्मपुत्तो युधिष्ठिरः । यदन्यदकरोदिन नम्मे दामिहाईमि। भगवाग्वा पोकेशस्तै लाग्यम्य परो गुरुः। ऋषे यदकरोदीरस्तच व्यास्यातुमईमि । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ दणु तत्त्वेन राजेन्द्र कोय॑मानं मयानघ। वामुदेवं पुरस्कृत्य पदकुर्बत पाण्डवाः । माथ राज्य महाराज कुन्तीपुवा युधिष्ठिरः। चातुर्थनं यथायोग्य से से स्याने न्यवेश्यत्। माणमा महसच चालकाना महात्मना । महसं निष्कमेककं दापयामास पाएडयः ।, नयानुगोविनो मृत्यान् मंश्रितानतियोपि । काभैः सन्तयामाम उपपास्तकाननि २१५ " ·४२० ।।श्रीमहाभारतं ॥ [राजधानुशासन प० । अध्याय 8५ 11 १४ ११ पुरोहिताय धाम्याय पादादयुतभ य गा । धन मुवर्ण रजत वासासि विविधान्यपि। रुपाय चमहाराज गुरुत्तिमवर्तत । विदुराय च राजामा पूजाश्चक्रे यतमत । भवानपानविविधदामामि शयनासनै । मीन सन्तापयामास मश्रितान् ददताम्बर' । नवप्रशमन कृत्वा स राजा राशमत्तम। युयुत्साधीतराष्ट्रस्य पूजाञ्चके महायशा । धृतराष्ट्राय नद्राज्यं गान्धार्थ विदुराय च । निवेद्य मुस्थवद्राजा सुखमास्ते युधिष्ठिर । तथा सर्व मनगर प्रसाध भरतर्षभ । वासुदेव महात्मानमभ्यगच्छत्यताञ्जलि । नतो महति पय मणिकाञ्चनभूषिते । ददर्श कृष्णमासोन नीलमेघसमद्युति। जा चयमान वपुषा दिव्याभरणभूषित । पीताशयवसन हेवोपगत मणि। कौस्तुभेनारसिस्थन महिनाभिविराजित । उद्यतेवोदय शैल सूर्येणभिविराजित। नापन्य विद्यते तस्य विषु लोकेषु किञ्चन । मोऽभिगम्य महात्मान विष्णुपुरुषविपक्ष । उवाच मधुर राणा म्मितपूर्वमिद तदा । मुखेन ने निशा कशिट्युटा बुद्धिमताम्मर । कचित् गानानिमाणि प्रमन्नानि तवायुत । तथैवोपश्रिता देवो युद्धिबुद्धिमताम्बर । वय राज्यमनुमाता पृथिवीप व स्थिता । ३ प्रमादाद्भगवस्तिलाकातविक्रम । जय माता याद्याग्य म प धर्मप्युना वयात तथा भापमाणन्तु धर्मरागमरिन्दम । नोवाध भगवान किविद्यानमेवावपचत। रति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि युधिष्ठिरप्रश्ने पञ्चचवारिशोऽध्याय ॥४॥ ₹ ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १६ 1891] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४२६ एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मन संयम्य मेधयाराशरणं मामुपागछत्ततो मे नहतं मनः। यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास पार्थिव। वशिष्ठशिष्य तं तात नममि मनमा गत । दिव्यास्वाणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान्। साङ्गाय चतुरो वेदास्तमस्मि मनमा गत । रामस्य दयित प्रिय नामदग्न्यस्य पाण्ड्य । अाधारं सर्वविद्याना नमस्मि मनमा गत । स हि भूत भविश्यच भवञ्च भरतर्षभ । वेत्ति धर्मविदा श्रेष्ठं तमस्मि मनसा गत । तस्मिन्दि पुरुषव्याने कर्मभि खैर्दिव गते । भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रव शर्जरी। तद्युधिष्ठिर गानेय भीम भीमपराक्रमं । अभिगम्योपमद्य पछ यत्ते मनोगत। चातुर्विधं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यमेव च । राजधर्माय निखिलान् पृछैन पृथिवीपते। तस्मिन्नस्तमिते भीभे कौरवाणं धुरन्धरे । ज्ञानान्यस्तं गमिष्यन्ति तस्मात्वा चोदयाम्यहं । तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्य वचनमुत्तम । साश्रुकण्ठ स धर्मज्ञा जनाईनमुवाच ह। यद्भवानाह भीभस्य प्रभाव प्रति माधव । तथा तन्नाव मन्देहो विद्यते मम माधव । महाभाग्यश्च भीमन्य प्रभावश्च महाद्युते । श्रुत मया कथयता ब्राह्मणाना महात्मना । भवांच का लोकाना यद्वीत्यरिसदन। तथा तदनभिध्येय वाक्य यादवनन्दन । यदि त्वनुयहवती बुद्धिस्ते मयि माधवा खामग्रत पुरस्कृत्य भीभ यास्यामहे वयं । पाहते भगवत्यके महिलाकान् गमिष्यति। बद्दर्शन महाबाहो तस्मादईति कौरव । तव चाद्यस्य देवस्य चरस्यैवाक्षरस्य च । दर्शनं तस्य लाभ स्यात्त्वं हि ब्रह्ममयो निधि । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ श्रुत्वैवं धर्मराजम्य वदनं मधुसूदन । पार्श्वस्य मात्यकि माह रथो मे युज्यतामिति। मात्यकिस्वाभु निष्क्रम्य केशवस्य समीपत । दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यता रथइत्युत। म सात्यकेराशु वचा निशम्य रथोत्तमं काञ्चनभूपिताझं । मसारगल्वर्कमयविकण्टकैविभूषित हेमनिबद्धचक्र । दिवाकरांभुप्रभमाथुगामिनं विचित्रनानामणिभूषितान्तरं । नवोदितं सूर्यमिव प्रतापिनं विचिबता_ध्वजिनं पता ११. किन। सुयोवशेष्यप्रमुखैरावैर्मनोजवै काञ्चनभूषिताङ्गै । सयुक्रमावेदयदच्युताय छत चलिरको राजमिह। যনি স্কীলঙ্কার মালিক লোলুয়া সাহলান মুহম্বলবিয়ােয় # 24 ॥ जनमेजय उवाच॥ शरतन् शयानस्तु भरताना पितामह । कथमुत्सृष्टवान् देहेंकञ्च येगमधारयत्। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ श्टणुवावहितो राजन शुचिर्भूत्वा समाहित । भोमस्य कुरुशार्दूल देशमग महात्मन । निवृत्तमात्रेल्यने उत्तर वैदिवाकर। समावेशधदात्मानमात्मन्यव ममाहित । विकोलरिव दित्या भीभ भरतशित । शुशुभे परया सक्ष्या तो ब्राह्मणमत्तम । थामेन वेदविदुषा नारदेन सुरर्पिणा । देवस्यानेन वात्स्येन तयारमकसुमन्तुना। तथा जैमि नना व पैसेन च महात्मना । माण्डिन्यदेवराताम्या मैत्रयेण च धीमता। अमितेन वरिष्ठेन कौशिकेन महात्मना। हारीनसामान्याञ्च तयायेण धीमता।

·४२२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प. अध्याय १७॥ 4 - * - वृहस्पतिश्च शुक्रश्च यवनश्च महामुनिः सनत्कुमारः कपिलो पाल्मीकिस्तम्पुरः कुरुः । भागन्या भार्गवो रामस्तृणविन्दुमहामुनिः। पिप्पलादोऽय वायुश्च सम्बत्तै. पुलहः कचः । काश्यपश्च पुलस्यश्च ऋतुर्दशः पराशरः। मरीचिरनिराः काग्यो गीतमा गालवी मुनिः। धौम्या विभाण्डा माण्ड्यो धाम. कृष्णानुभौतिक ! उलूक. परमेा विप्रो मार्कण्डेयामहामुनिः। भास्करिः पूरणः कृष्ण सतः परमधार्मिकः । रतथान्य निगमंहाभागैर्महात्मभिः । श्रद्धादमशोपेतैर्वृतचन्द्र व यह भीभः स पुरुषव्याघ्र. कर्मणा मनमा गिरा।' भरतस्पगतः कृष्णं प्रदध्या प्राचलिः शुचिः । वरेण हष्टपुटेन तुटाव मधुसूदन। योगेश्वरं पद्मनाभं वियु जिष्णु जगत्पतिं । कृताअलिपुटो भूत्वा वाग्विदा प्रबरः प्रभुः। भीम. परमात्मा वासुदेवमथास्तुवत्। ॥ भीम उवाच ॥ श्रारिराधयिषुः कृष्णं वा जिगदिपामि यो । तया व्याससमामिन्या प्रीयता पुरुषोत्तम । भुनि भुचिपदं मं तत्पदं परमेधिन । युवा सात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापति। धनाद्यन्नं परं प्रा न देवा नर्पयो विदुः। रकोऽयं वेद भगवान् धाता नारायणे इरिः। नारायणाषिगणास्तथा सिद्धमहोरगाः । देवा देवर्षयश्चैव यं विदुः परमव्ययं । देवदानवगन्धबी यवराक्षमपन्नगाः । यं न जानन्ति को ह्येष कुती वा भगवानिति । অঝিন্নিালি মুনালি নিঃনি স্ব বিমনি ঘমুনানি সুনয় দুই অবসবে। यस्मिनिय तने तन्ता दृढे स्रगिव तिष्ठति। सदमथित विश्व विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि । हरि महसपिरमं महसचरणेक्षणं । महसबाङमुकुटं सहस्रवदनोपलं । मानारायणं देवं ये विश्वस्य परायणं । अपीयमामणीयांम स्यविष्ठञ्च स्ववीयसा। गरीयमारिएच ग्रेष्ठञ्च श्रेयसामपि। यं वाकेष्वमुवाकेषु निषलूपनिषत्सु च । ग्रन्ति मत्यकाणं मत्यं मत्येषु मामसु। चतुर्भियतरात्मानं सत्वस्यं सात्वतां पति। धं दियेवमन्ति गुझेः परमनामभिः । पस्मिन्नित्यं नपस्तप्तं यदङ्गेष्वनुतिष्ठति। मात्मा सवित् मम्व. सव्वशः सर्वभावनः । यंदेव देवको देवी वसुदेवादजीजनत् । भामस्य मह्मणो गुष्य दीप्तमप्रिमिवारणिः। यममन्या व्यपेताशीरामान वीतकल्मषं । दृश्यानन्यायं गोविन्दं पश्यत्यात्माममात्मनि। प्रतियाविन्द्रकर्माणमनिसूयातितेजसं । प्रतियुद्धीन्द्रियात्मानं नं प्रपद्ये प्रजापति। पुराणे पुरुष माक प्रम पाक युगादिषु। ये सर्व प्रोकं तमुपास्यमुपारमहे । थमेकं यष्टधात्मानं प्रादुर्भूतमधारज। मान्यभनाः चियावन्तो यजमो सर्मकामदं । यमागतः कार्य पस्मिन्सन्निहिता: मजाः। पमिन सोका: स्फुरन्तीमे गले मकुभयो यथा। एनेमकावर अन यसत्सदमतोः पर। प्रमादिमध्यपर्यन न देवा नया विदुला यमुरामुरगन्ध : मिद्धा पिमहारगाः । प्रयता नियममि परमं दुःएभेषी नादिनिधनं देवमात्मयोनि मनातनं । । ई .

·राजधानुभासन प० । अध्याय 810 ॥ शान्तिपर्व ॥ ४२३ |. अप्रेक्ष्यमनभिज्ञेयं हरि नारायणं प्रभु।यं वै विश्वस्य कतारं जगतमास्युषा पनि। वदन्ति जगतोयवमवरं परमम्पदं । हिरण्यवर्ण यं गर्भमदितिर्दैत्यनाशनं। एकं दादर्भधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः । शक्ने देवान्पिढन्ष्णे तर्पयत्यमृतेन यः । यय राजा द्विजातीनी नस्म सामात्मने नमः । महतस्तमसः पारे पुरुष शतितेजस। यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति त ज्ञेयात्मने नमः। यं वहन्तं दृइत्युक्थे यममा य महाध्वरे । यं विप्रसार गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः । ऋग्यजु सामघामानं दमा इविरात्मकं । यं सततन्तु तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः । चतुर्भिय चतुर्भिय दाभ्या पञ्चभिरेव च। इयते च पुनीभ्या तस्म होमात्मने नम ! यः सुपर्णो यजुर्नाम छन्दोगावनिवृछिराः। रथन्तरं दृहत्साम नमै स्तोत्रात्मने नमः। यः सहससमे सवे जजे विश्वराजासपिः । हिरण्यपक्षः शकुनिस्तस्मै ईमात्मने नमः । पादाङ्गं मन्धिपर्वाणं स्वरव्यन्ननभूषणं । यमाहुरतरं दिव्यं नमो वागात्मने नमः । यज्ञाको यो वराहो वैभूबा गामुनहार ह । चोकत्रयहितार्थाय तस्मै वीर्यात्मने नमः । यः भेते योगमास्याय पर्यवे नागभूषिते। 'फणासहसरचित नमै निद्रात्मने नमः । यस्तनोति मता सेतुमृतेनामृतथानिमा । धर्मार्थव्यवहारा स्तन सत्यात्मने नमः । यं पृथग्धभचरणः पृथग्धर्मफलैषिण.। प्रयधर्मेस्समर्थन्ति तस्मै धम्मात्मने नमः। यतः सव्वे प्रसूयन्ते सनद्वात्माङ्गदेहिनः । उन्मादः सर्वभूतानां तस्मै कामात्मने नमः। यञ्च व्यकस्यमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः। क्षेत्र त्रज्ञमासीनं तम क्षेत्रात्मने नमः। यन्त्रिधात्मानमात्मस्यं वृत घोडशमिर्गुणै. । प्राइ.सप्तदशं सामास्तम्मै साझात्मने नमः । यं विनिद्रा जितनामा: मत्त्वस्याः सयतेन्द्रियाः। ध्याति. पग्यन्ति थुधानास्त योगात्मने नमः । श्रपुण्यपुस्खापरमे थे पुनर्भवनिर्भपाः । मान्ताः मन्यामिनो यान्ति तस्मै मोवात्मने नमः। योऽसौयुगसहसान्ते प्रदीप्तापिबिभावसः । सम्भवयति भूतानि नम्मे घोरात्मने नमः । सम्भक्ष्य सर्वभूतानि छवा कार्णवं जगत् । बाप्तः स्वपिति यसकतम मायात्मने नम । अजस्य नामी सम्भूतं यस्मिविश्वं प्रतिष्ठितं । पुष्करे पुष्करावस्य नन्म पद्मात्मेन नम ! महसमिरमे चैव पुरुषायामिनामने। चतु ममुद्रपर्याय योगनिद्रात्मने नमः । यस्य केशेषु जीभूता नद्यः माझमन्धिषु । कुशे समुद्रायवारस्तस्मै तोयात्मने नमः। यस्मात्मा: प्रसूयन्ने मर्गप्रलयविक्रियाः । पमिथैव प्रलीयन्त ती हेतात्मने नमः । योनिषलो भवेट्रात्री दिवा भवति दिष्ठितः। रसानिरस्य च द्रा तस्मै द्रवात्मने नम । अकुळ सर्वकार्येषु धर्मकार्यार्थमुद्यते। वैकुण्ठस्य च यद्रुपन्तम कार्यात्मने नमः । चि: सप्तरवा यः स धर्मयुत्कान्तगौरवं । बुद्धोनिजान्ने समरे नम फोर्यात्मने नमः । विभय पञ्चधात्मानं वायुभूला मरोरगः। यवेटपति भूतानि नसे वाय्वात्मने नमः। थुगेवावर्तते योगैमासर्वयनहायनैः। - ।

·४४ ॥श्रीमहाभारतं॥ [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय 81 1 e संगप्रलययाः कता तरम कालात्मन नम । ब्रह्म व भुगो चचं कसमूहदरं विभः। पादा यस्याश्रिताः भद्रातस्मै वर्णात्मने नम । यस्यामिरास्य चाहा खं नाभियरणी विनिः। सूर्यदिश. श्रोत्रं तस लोकात्मने नमः। परः कालात्परो यशात्परात्परतरय यः अनादिरादिबिश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः । विपये वर्तमानाना यंवे वैशेषिकगुणै.। प्राइविषयगोतारं तस्मै गोतात्मने नमः । अन्नपानन्धनमयो रममाणविवर्द्धनः । थो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नम । प्राणाना धारणार्थाय योऽन्न भुढे चतुर्विधं । अन्तर्भूतः पचत्यनिस्तौ पाकात्मने नमः । पिनेक्षणसटं यस्य रूपं दंष्ट्रानखायुध । दानवेन्द्रान्त करणं तस्मै दृप्तात्मने नमः। य न देवा न गन्धबा न दैत्या न च दानवाः। तत्त्वता हि विजानन्ति तस्म सूक्ष्मात्मने नमः । रसातलगत. मोमाननन्ता भगवान्विभुः । जगद्धारयते कृत्स्नं नम वीर्यात्मने नमः । यो मोहयति भूतानि स्नेहपाशानुबन्धन. । मर्गस्य रक्षणाय ती माहात्मने नमः। श्रात्मज्ञानमिदं ज्ञानं जावा पञ्चस्ववस्थित । यं जाननाभिगच्छनि तम ज्ञानात्मने नमः । श्रप्रमेयशवीराय सर्वतो बुद्धिचक्षुषे । अनन्तपरिमेयाय तस्मै दिव्यात्मने नमः । जटिले दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे । कमण्डलुनिषङ्गाय तस्म ब्रह्मात्मने नमः । शलिने त्रिदोशाय व्यम्बकाय महात्मने। भसदिग्धाद्धलिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः । चन्द्राईकृतशीषर्षीय व्यालयज्ञोपवीतिने। पिनाकलहस्ताय तस्मै उग्रात्मने नमः । सर्वभूतात्मभूताय भूतादिनिधनाय च । अकोधामोहाय नमै भान्तात्मने नम । यस्मिन्मय यत. मध य संम्ब मवतयं यः। या मळमयोनित्यं तम सामने नमः । विद्यकर्मवमस्तेऽस्तु विश्वात्मन् विश्वसम्भव । अपवर्गम्त भूताना पचाना परतः स्थित. ' नमस्ते विषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु । नमस्ते दिद मासु त्वं हि सर्वमयो निधिः । नमस्ते भगवधिणा लोकाना प्रभवाव्यय । बहि कत्ती पीकेश महती चापराजित । न हि पश्यामि ने भावं दिव्यं हि त्रिषु वर्मम् । मांन्तु पश्यामि तत्वेन यत्त रूपं सनातनं दिव्यने मिरमा व्याप्तं पझ्या देवी वसुन्धरा । विक्रमेण बयो सोकाः पुरुषोऽमि सनातनः। दियो भुजा रवियचुर्वी एक. प्रजापतिः । मतमागी निरुद्धा वापारमितलेजम.। श्रतमीपुष्पसदाभं पीतवाससमयुतं । पेनमम्मन्ति गोविन्दं मनपा विधते भयं। रफा ऽपि रणम्य हत प्रणानो दशाश्वमेधावभृयेम तुल्यः । दमाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय। १० Plan Pणमनुगमरमो राची चटणं पुनरुत्थिता । ने कृष्णेदहा. प्रविशन्ति कृष्णमायं यथा मन्त्राईत be 7 जनामा मा मरकान्यामरामडमकारिणे ।ममारमिषगावतरिकाष्ठाय विष्णवे। म. प्रप्रसदेवप गामानचिनाय च । जगद्विताय सप्णाय गोविन्दाय नमो नमः।

·- ( राजधम्मानुभासन प० । यध्याय 801001] ॥ शान्तिपर्च॥ ४२५ प्राणकान्तारपाययं समारोछेदभेषजं । दुःखशोकपरित्राणं हरिरित्यचरदयं । यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमय जगत्। यया विष्णुमय सबै पाना मे नश्यतां तथा । खा प्रपन्नाय भनाय गतिमिष्टा जिगीषवे । यच्छ्रेयः पुण्डीकाच नायव सुरोत्तम। इति विद्यातपोयो निरयोनिर्विष्णुरीडित.। वाग्यजेनाचितो देवः प्रीयता में जनाईनः । नारायणपरं ब्रह्म नारायणपरं तपः । नारायण परो देवः सच मारायणः सदा ।। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रतावदुका वचनं भोमस्तगतमानमः । नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा अभिगम्य तु योगेन मक्ति भोमस्य माधवः । काल्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दत्त्वा यथा हरिः। तस्मिन्नुपरते गब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिनः। भीमं वाग्भिबाष्पकण्ठास्तमानचुमहामति । ते नुवन्तय विप्राग्या: केशवं पुरुषोत्तमं । भीमच शनकै. सर्व प्रमु पुनः पुनः । विदित्वा भक्तियोगन्तु भीभस्य पुरुषोत्तमः । सहमोत्याय संहृष्ट। यानमेवान्वपद्यत। केशवः मात्यकिश्चापि रयेनैकेन जग्मतुः । अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनग्नया. भीममेनो यमौ चोभी रथमेकं समाश्रिताः । कृपा युयुत्सुः सतश्च मध्यस्त परन्तपः । ते स्थैनंगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः। नेमिघोषेण महता कम्पयन्ती वसुन्धरा । ततो गिरः पुरुषवरस्तवान्विता दिजेरिताः पथि सुमनाः स श्रुवे । कृताञ्चतिं प्रणतमथापरं जनं स कमिहा मुदित भनाभ्यनन्दत। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि स्तवराजोपास्याने सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततः स च पीकेशः स च राजा युधिष्ठिरः । कृपादय ने सर्वे चत्वारः पाण्डवाय ते। रथैलेनगरप्रख्यैः पताकाध्वजशोभितैः । ययुराणु कुरुक्षेत्र वानिभिः सीधगामिभिः । तेऽवतीयं कुरुक्षेत्र केशमचास्थिमडुल दिहन्यासः एतो यत्र त्रियम्तैर्महात्मभिः। गजाश्वदेहास्थित्यः पर्वतैरिव मश्चितं । नरशीर्षकपालय गई रिय च मर्चयः । चितामहसप्रचित वर्मयस्त्रसमाकुलं । आपानभूमि कालस्य तदा भुनोमितामिव । भूतमागनुवरित रोगनिवितं । पश्यन्तस्ते कुरुक्षेत्रं ययुरामु महारथाः । गच्छन्नेव महामाः सर्वयादवनन्दन.। युधिष्ठिराय प्रोवाच जामदग्दस्य विक्रम । श्रमी रामदाः पञ्च दृश्यन्ते पार्थ दूरतः। येषु सन्तर्पयामास पिन् चचियशोपिनैः। वि.सप्तकस्वा वसुधा छत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः। दहेदानों नतो राम कर्मण विरराम छ । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ वि.सप्तशत्वः पृथिवो सता नि.अघिया पुरा । रामेणेति ययात्य लमत्र में संययो महान्। सनवीगं यदा दर्थ रामेण यदुपुङ्गव । कय भूयः ममुत्पत्तिः चनस्यामितविक्रमा महात्मना भगवता रामेण यदुपुश्व । कयमुसादितं वनं कथं द्धिमुपागतं । महता रथयुद्धेन कोटिमः इघिया हताः। नयाभूच मही कोर्ण इत्रियैर्यदनाम्बर । - - ·+ 7 ४२६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधम्मानुशासन प० । अध्याय 1180 किमयं भार्गवेणेदं वचमुत्सादित पुरा । रामेण यदुशार्दूल कुरुक्षेत्रे महात्मना । रतन्म छिन्धि वार्णय संशयं ता_केतन। बागमो हि परः कृष्ण वत्ता नो वासवानुज । ॥ वैदग्पायन उवाच ॥ ततो यथावत् स गदायजः प्रभु । शशंस तस्मै निखिलेन तत्त्वतः । युधिष्ठिरायाप्रतिमाजसे तदा यथाऽभवत् क्षत्रियसङ्गुला मही। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि लामोपाख्यानेऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥४८tr वासुदेव उवाच ॥ दणु कौन्तेय रामस्य प्रभावी यो मया श्रुतः । महर्षाणां कययता विक्रमं तस्य जन्म च । यया च जामदग्न्येन कोटिशः शनिया हताः । उद्भुता राजवंशेषु ये भूया भारतें हताः । बहारजस्त तनयो बलाकाश्वस्त नत्सुतः । कुणिको नाम धर्मजस्तस्य पुत्लो महीपते । अयं तप. ममातिष्ठत्महसासमा भुवि । पुत्रं लभेयमशितं विलोकेश्वरमित्युत। नमुपतपमं दृष्ट्वा सहसाक्षः पुरन्दरः । समर्थ पुत्रजनने स्वयमेवान्वपद्यत । पुचवमगमद्राअंतस्य लोकेश्वरेश्वरः। गाधिर्नामाभवत्पुत्वः कौशिकः पाकशासनः। नस्य कन्याभवंद्राजन्नामा सत्यवती प्रभा। ताङ्गाधि गपुत्वाय भो!काय ददो प्रभुः । तस्याः पीतः म चिन भार्गवः कुरुनन्दन । पुत्रार्थ श्रपयामास धरूंगाधस्तथैव च। पाहयावाच तो भाया भोको भार्गवस्तदा। उपयोव्यथरुरयं त्वया मात्राऽव्ययं तव । मस्या अनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान बनियर्षभः। जय्यः क्षत्रियैलाके हतियर्षभसूदनः । नवापि पुत्र कत्याणि धृतिमन्त शमात्मकं । तपोन्वितं दिनयेष्ठ चरेप विधास्यति। सत्यवमुका तो भाया मोको भृगुनन्दनः । तपस्थभिरतः श्रीमान् जगामारण्यमेव हि । समिन्नेव कामे तु तीर्थयावापरो नृपः । गाधिः सदारः मम्प्रात: मोकस्याश्रमं प्रति । परुश्यं ग्रहीया च राजन मत्यवती तदा । म ाक्यं तथा व्यपा मावे या न्यवेदयत्। माता तु तस्याः फोम्नेष दुहिने संचरं ददी। नस्सायरुमयाज्ञामादाममस्यं चकार छ । अप मायवती गर्भ चियास्तकरं नदाराधारयामाम दोन वपुषा धोरदर्शन। साधारसदा दृष्ट्वा नया गगनं दिगं । अन्नवीमृगुमाईन. म्वा भार्या देवरूपिण। मागामि मिना भने पहण्यत्यामेहतमा। भावान हिने पुनः फरकमात्यमषणः । उत्पति को माता न भूतम्नपोरनः। विसं हि प्रम समपरी मब ममाहित। शरोध गरम माममपिता विपर्ययेण ने मद्रभेतदेव भविष्यति। मारा मानो भूयालय सिपमुतः । भवमुक्का महाभागा भवी मायवती नदा। पपान सिमा त पन्नी चावी ददं । मामि भगवनय कामग्धि वः । पपदं पर प्राममोतिबिमाप्रमा। । सनी TI पाति याना ममा गड़े गया मथि। उयकमा ममुत्पपरययत्यापना। पोद्यानपि गुने एगेया. किं पुन: गुन । मारमा पुरंदरागामि में प्रभी। २०१४ - 10. - ·राजधम्मानुशासन य० । यध्याय 861] ॥ शान्तिपर्व । ४२७ १०१. १३ II चौक उवाच ॥ नोकपूबान्त भद्रे खरेवपि कदाचन । किमुतानि समाधाय मन्त्रवचरसाधने । दृष्टमेतत्पुरा भद्रे ज्ञानञ्च तपमा मया ! ब्रह्मभूतं हि सकलं पितुस्तव कुलं भवेत् । ॥ मत्यवत्युवाच ॥ काममेवं भवत्पात्रा ममह तव च प्रभा । ममात्मकमह पुन लभेय अपताम्बर। ॥ ऋचोक उवाच॥ पुने नास्ति विशेषो मे पात्रे च वरवर्णिनि । यथा त्वयोत वचन तया भट्रे भविष्यति। ॥ वासुदेव उवाच ॥ तत सत्यवती पुत्त्र जनयामास भार्गवं । तपस्यभिरत शान्तं जमदमिं यतवत विश्वामित्रच्च दायादं गाधि कुलिकनन्दन । य प्राप ब्रह्मममित विश्वब्रह्मगुणैयुत। रुचीको जनयामाम जमदमिं तपोनिधि । मोऽपि पुच छजनयनमदमि सुदारुण। सर्वविद्यान्नग श्रेष्ठ धनुर्बदस्य पारगं, राम ननियहन्तार प्रदीप्तमिव पावकं । तापयित्वा महादेवं पर्वते गन्धमादन अस्वाणि वरयामास पराञ्चातितेजस । स तेनाकुण्ठधारेण वलितानलवर्चमा। कुठारेणाप्रमेयेण लोकेष्वप्रतिमोऽभवत्। एतस्मिन्नेव काले तु कतवीर्यात्मनो बली। अर्जुनो नाम तेजवी इत्तियो हैहयाधिपः । दत्तात्रयप्रसादेन राजा याडमहसवान्। चक्रवर्ती महातेजा विप्राणामाश्वमेधिके । दौस पृथिवीं सदा सप्तदीपां सपर्वता । स्वबाइलवलेनाजा जित्वा परमधर्मवित् । पितेन च कौन्तेय मिविविवभानुना । सहसवाइविक्रान्त पादानिशामथानये । यामान् पुराणि राष्ट्राणि घोषावानुवीर्यवान् । जचाल तस्य वाणायाचित्रभानुर्दिधदया। स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महौजम । ददाह कार्तवीर्यस्य भेलानथ वनस्पतीन् । मशून्यमायम गन्यमापवत्य महात्मन । ददाइ पवनेनेद्धचिवभानु म हैहय । श्रापवस्तु ततो रोपाच्छभापार्जुनमच्युत । दग्धे श्रमे महावाही कार्तवीर्येण वीर्यवान् । खया न वर्जितं यन्मान्ममेद हिमवदन । दग्ध तस्माद्रण रामा पाईस्ते छस्यतऽर्जुन। "अ गस्तु महातेजा वली नित्य प्रमात्मक । ब्रह्मस्थय मरम्मश्च दाता हरय भारत। नाचिन्तयत्तदा मापन्तेन दत्त महात्मना । तस्य पुत्रास्तु मलिन मापेनासन पितुबंधे। निमित्तादलिप्ता वै नृशमायव सर्वदा। जमदमिर्धेवास्ते वत्समानिन्धर्भरतर्षम । अज्ञात कार्तवीर्येण हैहयेन्द्रेण धीमता । तनिमित्तमभूयुद्धं जामदर्मिहादान । ततोऽर्जुनस्य बाइस्तान छित्त्वा रामो रुषावित तिं भ्रमन्त ततो वास जामदम्य रूमात्रम। प्रत्यानयत राजेन्द्र नेपामन्त पुरात्प्रभु । अर्जुनस्य सतस्ते तु भग्भूयायुद्धयम्तदा। गवायमममम्बुद्धाटमदर्भहात्मन' । अपातयन्त मलाये शिर कायानगधिप। समित्कुशार्थ रामस्य निधीतम्य यमखिन । नत पिटरधामपाट्राम' परममन्युमान् । निपनिया प्रतिश्रुत्य मही शस्तमराहत । तत म भृगुशार्दूल कार्तवीर्यस्य वोर्थवान्। विक्रम्ब निजघानाइ पुन्नान् पोचाय सर्चम । म हैहयमहसाणि हत्वा परममन्युमान् । सकार भार्गवो राजन् मही घोणितकमी । सतया महातेजा हवा निपनिया महो। 1 ·४२८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन पषष्याय - .. १८० रुपया परयाविटा वनमेव जगाम ह। ततो वर्षसहसेषु समतीतेषु कचित् । क्षेपं सम्प्राप्तवास्तत्र प्रकृत्या कोपन. प्रभु.। विश्वामित्रस्य पौवस्तु रेभ्यपुत्ता महातपाः । "परावसुर्महाराज चिप्ताह जनसंमदि ।ये ते घयातिपतने यज्ञे सन्तः समागताः । प्रतनप्रभृतयो राम किं चचिया न ते । मिथ्याप्रतिज्ञा राम वं कत्थमे जनसंमदि। भयात् क्षत्रियवीराणी पर्वतं समुपाश्रितः। मा पुन. वत्रियशने. पृथिवी सर्वतस्तृता । परावमोचः श्रुला शस्त्र जपाइ मार्गद.। ततो ये चिया राजन् अतशतेन वर्जिताः। ते विश्रद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयोऽभवम् । स पुनस्तान् जघानाशु बालानपि मराधिप। गर्भस्थैस्तु मही व्याप्त पुनरेवाभवत्तदा । जातं जातं स गर्भन्तु पुनरेव जघान है। अरचंच सताकांश्चितदा क्षत्रिययोपित.। त्रि भतशाल' पृथिवीं शवा निःपत्तियां प्रभु। दक्षिणामश्वमेधान्ते कन्यमायादिततः। स क्षत्रियाणां शेषार्थ करणद्दिश्य कश्यपः । सुक्रग्रहवता राजंस्ततो वाक्यमयाप्रवीत् । गच्छ तीरं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने। नते मद्विषये राम बस्तामह कर्दिचित्। ततःशुपारकं देशं सागरस्तस्य निर्ममे। सहसा जामदग्यस्य मोऽपरान्तमहीतले । कश्यपस्ता महाराज प्रतिग्टद्य वसुन्धरां। छवा प्रामाणसंस्था वै प्रविष्टः सुमहावन) ततः सोच वैश्याच यथा खैरप्रचारिणः । अवतन्त दिजाग्याणा दारेषु भरतर्षभ । अराजके जीवलोके दुर्बला बलवत्तरैः। पीयन्त न हि वित्तेपु प्रभुत्व कस्यचित्तदा। तत. कालेन पृथिवी पोद्यमाना दुरात्मभिः । विपर्ययेण तेनान प्रविवेश रसातलं । अरक्ष्यमाणा विधिवत् वत्रिय भरतिभिः । तां दृष्ट्वा द्रवती तत्र सन्चामास महामनाः । ऊरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं मत.। धता तेनारुण येन नेनीमतिमही मृता । रक्षणार्थ समुद्दिश्य ययाचे पृथिवो तदा। प्रमाघ कश्यपन्देवी वरयामाम भूमिपं। ॥ पृथिव्युवाच ॥ मन्ति ब्रह्ममया गुप्ता.स्त्रीपु चियपुरवाः । हियानी कुलजानास्त संरकन्तु मां मुने।। अस्ति पोरवदायादो विदूरथमत. प्रभो। श्री. मम्बर्द्धिनो विप्र शववत्यथ पर्वते। नयानुकम्पमानेन यधनाप्यमिनोगसा। पराभरेण दागारः सदासम्माभिरक्षित। सम्बकपाणि कुरुतेशद्रवत्तम्य म दिन.। मर्यकर्मत्यभिज्योतः स मां रक्षतु पार्थिवः । गिविपुत्रो महातेजा गोपतिमाम नामतः। वने मम्बदिता गोभि. मोऽभिरन्तु मा मुने। प्रतर्दनम्य पुधम् वत्से। माम महापल. वी. सम्बहिती गोठे म मा रचतु पार्थिवः। दधिवाहमपीचन्तु पुत्रो दिविरयम्य च । गुप्तरण गौतमेनामीहाफूले भिरचितः । प्रयी महातेजा भूरिभूतिपरिष्कृतः । गोलाभहाभागा स्टभकूटेऽभिरक्षितः । भरतम्मापवाये च रचिता. शेधियात्मजा मरुत्पतिममा वीर्य समुद्रणाभिरक्षिताः । से पपिपरायादालय नप परिश्रिताः । धोकारहेमकारादिनाति निव्यं ममाश्रिताः। २०६५ 1०८. . २.स ܨ 1 ·राजधम्मानुशासन प० । कथ्याय 86.11.1] ॥ शान्तिपर्व ।। ४२८ REL . , यदि मामभिरचन्ति ततः स्याम्यामि नियला। रतेषां पितरशैव नयैव च पितामहाः । मदर्थ निहता युद्धे रामेणाक्रिटकर्मण । तेयामपचितिव मया कार्यो महामुने। नाहं कामये नित्यमतिक्रान्तन रतणं । वर्तमानेन वत्र्तयं तत् विमं मंविधीयतां । वासुदेव उवाच ॥ तत. यिव्या निर्दियाम्नान ममानीय कश्यपः । अभ्यपिश्चन्महीपालान् क्षत्रियाचीर्य्यमम्मतान् । तेषां पुत्राच पोचाय येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः । एवमेतत्पुगवृत्तं यन्मी पृच्छमि पाण्डव । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं त्रुवस्तञ्च यदुप्रवोगे युधिष्ठिरं धर्ममृतां वरिष्ठं रथेन तेनास यग महात्मा दिग. प्रकाभन् भगवानिवार्क.। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि रामोपारयाने ऊनपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ४॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ।। ततो रामस्थ तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिर. । विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनाईन । श्री रामस्य वार्णय शक्रस्येव महात्मन.1 विक्रमो वसुधायेन शोधान्नि चिया छता । गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गनवानरः । गुप्ता रामभयो दिमा. क्षत्रियाण कुलोदहाः। अहा धन्यो नृलोकोऽयं सभाग्याय नरा भुवि । यत्र कर्मेदृश धयं द्विजेन कृतमित्युत। तथारत्तोतदा तात तावद्युतयुधिष्ठिरो। जग्मतुर्यत्र गाङ्गेय. परतन्यगत. प्रभुः । ततस्ते ददामि शरमंतरशायिनं स्वरग्मिजालसंबोतं मायंसूर्यसमप्रभ । उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुं । देशे परमधर्मिठे नदीमोघवतीमनु । दूरादेव नमालाक्य कृष्णा राजा च धर्मज. । चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारदतादयः । अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयन्य प्रचलं मनः । एकोहत्येन्द्रियग्राममुपतस्थुमहामुनीन् । अभिवाद्य तु गोविन्दः सात्यकिस्ते च पार्थिवाः । व्यामादीनृपिमुख्यांश्च गाड्यमुपस्थिरे। नपोरद्धं नया दृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः । परिवार्य तत मा निषेदुः पुरुषर्षभाः । ततो निमाम्य गाऽयं माम्यमानमिवानलं । किञ्चिद्दीनमनाभीममिति होवाच केवः । कश्चिजज्ञानानि माणि प्रसन्नानि यथा पुरा । कचिन्न व्याकुला व बुद्धिस्ते वदताम्बर मराभिधातदुःखाते कचिङ्गा न दूयते । मानमादपि दुःखाद्धि शारीरं वसवत्तरं । वरदानापितु. कामं छन्दमृत्युग्मि प्रभा। गान्तनोधर्मनियस्य नवेतन्मम कारण। मुसुध्माऽपि तु देहे वैगल्या जनयते सूज किं पुन शरमहावितन्य तर पार्थिव । काम नैतत्तवारयेयं प्राणिना प्रभवाप्यया । उपदे भवान् मनो देवानामपि भारत। यच भूतं भविष्यम भवच पुरुषर्षभ । मधे नज्ञानवृद्धस्य तव भीम प्रतिष्ठित । संहारचैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयः । विदितस्ते महाप्राश व हिधर्ममयो निधिः। वो हिगज्ये स्थित स्फोते ममगाङ्गमरोगिणं । कोमासै: पग्वृितं पम्यामोवोईरतमं । एते मान्ननवाद्गीमाधिपुलोकेषु पार्थिवा मत्यधर्मात् महावी छूगर्भकतत्परात् । मृत्युमावार्थ तपमा शरसंतरशादिनः । मिर्गप्रभवं विचित्र व तानानुम्म। 152 ५९. ।

·४३० । श्रीमहाभारतं । [राजधम्मानुशासन प० । पयाय पू.1५। En सत्ये तपमि दाने च यज्ञाधिकरणे तया । धनुदे च वेदे च नीत्याश्चैवानुरक्षणे । अनृशंस शचि दान्तं सर्वभूतहिते रत । महारय वत्स दृशं न कश्चिदनुगाश्रुम । वं हि देवान् मगन्धवानसुरान् यक्षरावसान। शकस्लेकरथेनैव विजेतुं नाव संचय । सत्वं भीम महाबाहो वसूना वासवोपम । नित्य विप्रै ममाख्यानोऽनवमाऽनवमो गुणे । अञ्च त्वाभिजानामि यस्वं पुरुषसत्तम। विदशेवपि विख्यातलं शल्या पुरुषोत्तम । मनुय्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुत । भवतो वा गुणैथुक्क पृथिव्या पुरुष क्वचित् । वं हि सर्वगुणैराजन् देवानष्यतिरिच्यते । तपमा हि भवान् शक्त स्रष्टुं लोकांद्यराचरान्। कि पुनश्शात्मना लोकानुत्तम नुत्तमैगुणे । नदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीना सङ्घ येण वै। ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्त्रस्य भोक भीम व्यपानुद। ये हिंधी समाख्याता चातुर्वर्ण्यस्य भारत। चातुराश्रम्यसंयुक्ता सव्य ते विदितास्तव । चातुर्विद्ये च ये प्रोतायातुत्रि च भारत । योगे साये च नियना ये च धी सनातना । चातुर्वर्ण्यस्य यश्चकित धम्मी न म विरुध्यते। सेव्यमान स वैयाख्या गाङ्गेय विदितस्तव । प्रतिलोममसूतानां वर्णानाञ्चवथ स्पत । देशजातिकुनानाञ्च जानो धर्मलवणं । वेदोक्तो यय शिष्टोक्त सदैव विदितस्तव। इतिहासपुराणार्थी कायन विदितास्तव । धर्मशास्त्रञ्च मकलं नित्य मनसि ने स्थितं। थे च केचन लोकेऽस्मिन्नथा संशयकारका । नेपाछेत्ता नास्ति लोके त्वदन्य पुरुषर्षभ। स पाण्डवेयस्य मन समुत्थितं नरेन्द्र शोक व्यपक मेधया । भवद्विधा युत्तमबुद्धिविस्तरा विमुद्यमानस्य नरम 150 शान्तये। E - इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि सणवाक्ये पञ्चाशत्तमोऽध्याय ॥५०॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ श्रुत्वा तु वचन भीमा वासुदेवस्य धीमत 1 किञ्चिन्नाम्य वदनं मानलिवाक्यमनवीन । ॥मीम उवाच ॥ नमस्ते भगवन् कृष्ण लोकाना प्रभवाप्यय । वं हि कती योकेश महत्ता चापराजित विश्वकर्मन्नमस्तऽस्तु विश्वात्मन् विश्वम्भव । अपवर्गस्नुभूतानां पञ्चानां परत थित' । ममस्ते त्रिषु लोकेषु नमले परतस्विषु । योगीधर नमस्ते तु व हि सर्वपरायण । ममयितं यदात्य व वच पुरुषसत्तम । तेन पश्यामि ते भावान् दिव्यान् हि विषु वास। नप पग्यामि गोविन्द यत्ते रूपं सनाननं : मप्तमार्गानिरद्धास्ते वायोरमितजस । दिवन्ते मिरमा व्याप्त पादेवी वसुन्धरा। दियो भुगी रवियदुर्मिक प्रतिष्ठित ! असमीपुप्पमा पीतवामममथुन । वपुर्षनुमिमीमत मेघन्यव सविधुन । पप्रपयाप भशाप गनिमिष्टा भिगीयये । यच्छ्रेय पुण्डरीका नगारख सुरोत्तम । । पापदेन उवाच ॥ पान मसु परोभनिययि ते पुरुषर्षभ। ततो मया वपुर्दिय नयि राजन् प्रदति । मधमकाय रामेशभकायानगवेन च । दयाम्यहम तमाम न चामान्ताय भारत। भात मम भाय नियमावमाम्पिन दिमे तपमि नित्ये च दाने च मिरत इपि । 151. F ·राजधम्मानुभासन स. यध्याय ५११५२ 1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५१ अस्व भीममा टुं तपमा खेन पार्थिव । तव क्षुपस्थिता लोका येभ्यो गावर्तते पुगः। पञ्चामतं पट च कुरुप्रवीर पं दिनाना तब जोक्तिस्य । तत. इभे कर्मल्लादये व मयसे मोन दिम च्य देहंग रते हि देवा वसवा विमानान्याम्याय मयंचलिताग्निकन्पाः । अन्तर्हितास्वा प्रतिपालयन्ति फाडा प्रपयनामुद क्पतग। प्यावर्तमाने भगवत्युदीचों सूर्य जगत्कालवशं प्रपन्ने । गन्तासि सोकान् पुरुषप्रवीर नावर्त्तते यानुपलभ्य विद्वान् । अमुश्च लोकं बयि भोम याते ज्ञानानि नङ्गन्यखिलेन वीर । अतस्तु सर्वं त्वयि मन्त्रिकर्ष समागता धर्मविवे - बनाया तज्ज्ञातिमोकोपहतश्रुताय सत्याभिसन्धाय युधिष्ठिराय। प्रबूहि धमार्थसमाधियुक्तं ' मत्य वचोऽस्यापनुदाश शोक। 7 १६. १८. इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि प्णवाक्ये एकपञ्चाशोऽध्यायः ॥२१॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तत कृष्णस्य तदाक्यं धमार्थहित हित । श्रुत्वा शान्तनवो भीम प्रत्युवाच कृताञ्जलिः। लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युन । तब वाक्यमुपयुत्यहणामि परिसुत.। किचाहमभिधास्यामि वापते तव मन्विधा । यदावाचा गत मय नव वाचि समाहित। यच किञ्चित क्वचिल्लोके कर्तव्य क्रियते च यत्। वत्तस्तन्नि स्तं देव लोके बुद्धिमता हिते। काययेद्देवनाकं यो देवगजममीपत धर्मकामार्यमाचाण माऽय वयात्तवाग्रतः । गराभितापायथित मनो मे मधुचदन। गात्राणि चावमोदन्ति न च बुद्धिः प्रमोदति । न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किञ्चित् प्रभाषित। पीद्यमानस्य गोविन्द विधानलममै शरः। बल मे प्रजहातोव प्राणाः सन्त्वरयन्ति च । मम्माणि परितप्यन्ति धान्तचित्तस्तथा छ। दौर्श्वन्यात् रञ्जने वाभे म कयं वकुमुत्स हे । साधु मे त्वं प्रमोदख दाशाहकुलवर्द्धन । तत् क्षमस्व महावाहो न बयां किञ्चिदयुत। त्वत्मन्निधौ च मोदेशि वाचस्पतिरपित्रुवन् । न दिशः सम्प्रजानामि नाकाशं न च मेदिनी । केवल तब वीर्येश निष्ठामि मधुसूदन । स्वयमेव भवास्तस्माद्धर्मराजस्य यद्धितं । नववीला मर्चपामागमाना लमागम' । कथं लयि म्यिते कृष्ण भावने लोकतरि। प्रधानमदिध कविगुरौ भिय्य इव म्यिते । ॥ वासुदेव उवाच । उपपन्नमिदं वाक्य कौरवाणे धुरन्धर । महाबीर्थे महासत्वे न्विरेसवार्थनि। । यद्यमामात्य गाङ्गेय वाणघातरजं प्रति। यहाणत्र वरं भीम मप्रसादकृत प्रभा। 'न ते म्लानिन ने मूछा न दाहो न च ते मजा। प्रभविष्यन्ति गाड्नेय चुत्पिपासे न चायुत । ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभाव्यन्ति नेऽनघ । न च ने क्वचिदामत्तियुद्धः प्रादुर्भविष्यति। मत्त्वस्थश्च मनो नित्यं नव भीम विय्यति । रजम्नमोभ्या रहितं घनर्मुक इवोडुराट् । यद्यच्च धर्ममयुगमयुक्तमयापि च । चिन्तयिष्यसि तवाय्या बुद्धिस्तव भविष्यति। 0 ·४३२ || श्रीमहाभारत ॥ [ राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ५२ । ११॥ FE . 1 15. है m रमञ्च राजशार्दूल भूनयामञ्चतुर्विधं। चक्षुर्दिव्य समाश्रित्य द्रक्ष्यस्यमितविक्रम । संपरन्तं प्रजाजास्त मयुको ज्ञानचक्षुपा! भीम द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मोन इवामले। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततस्ते व्यासहिता सर्व एव महर्षय यजु सामसहितैर्वचाभि कृष्णामाध्यन् । नत सातव दिव्य पुष्पवर्ष नभस्तलाता पपात यत्र वार्ष्णेय सगाङ्गेय सपाण्डव । वादिचाणि च माणि जगुशाप्सरमागण । न चाहितमनिष्टय किञ्चित्तत्र प्रदृश्यते। वा शिव सुखो वायु मर्चगन्धवह शचि । शान्ताया दिशि शान्ताच पाद्रवन्मृगपक्षिण । ततो मुहत्ताद्भगवान् महाशदिवाकर । दहन् वनमिवैकान्ने प्रतिष्ठा प्रत्यदृश्यत । नतो महर्षय मर्चे समुत्थाय जनार्दन। भीममामन्त्रयाञ्चक्रूराजानञ्च युधिष्ठिर। तत प्रणाममकरोत् केशव सहपाण्डव । सात्यकि मञ्जयश्चैव स च शारदत कृप । ततस्ते धर्मनिरताः सम्यक तैरपि पूजिता । व समेय्याम इत्युक्त्वा ययेट त्वरिता ययु । तथैवामय गाङ्गेयं केशव पाण्डवास्तया। प्रदक्षिणमुपादृत्य रथानारुरुड शभान्। ततो रय काश्चनचित्रकूवरैर्महीधरामै समदैय दन्तिभि । [यै सुपरिव चागामिभि पदातिभिश्चात्तथरा मनादिभि । पया रथानां पुरतो हि मा चमूस्तथैव पद्यादतिमात्रमारिण। पुरय पद्याश्च यया महानदी नम्ववत गिरिमेय नर्मदा। गत पुरस्ताद्भगवानिशाकर. ममुत्थितस्तामभिहर्षयंखमू । दिवाकरापीतरमा महौषधी पुन स्वकेनैव गुणेन योजयन्। मत पुरं मुरपुरमम्मितद्युतिं प्रविश्य ते यदुषपापडवस्तदा । यथोचितान् भवनमरान् समाविशन् श्रमाधिता ग्टग पतपा गुहारवा रति श्रीमहाभारते शनिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि युधिष्ठिराधागमने दिपक्षाशोऽध्याय १५२ ॥ "पायन उवाच ॥ तत भएनमाविग्य प्रमुप्तो मधुसूदन । याममापा गेषाया यामिन्या प्रत्ययुध्यत । सध्यानपचमाविय मर्चशानामि माधव ! अवलोक्य नत पसाइया ब्रह्म मनासन । का प्ठनिपुराणमा रकाडा ममिरिता । प्रस्तुवन विश्वकामा बामदेव प्रजापति । पनि पापिम्बनिझामपा गाथमिा गायका'। महानथ सदाय प्रवाधम्ति महसग । पीपापकोणमा दमदानिममीग्म । महाप रख विस्तो गरेनष्य पेलान । तापिटिरमापिगमा मामपति । उपेहमधुरा वापी गोतवादिषमि स्वना । न त्याप राम पात प्राधमिरयन जमा गुल महायाग्मीमाथित्य सम्बिधाम। गत रमिला रतुदविदामया। गा मारक बापयामाम माधव । मशहमारा मानमरमोरासाद विमसे एणतन माग्यक्मिावीम् । मनमानीलिमा गरिमा पिनामहतिय भीम युपिष्ठिर। . . - ·प्रजधम्मानुशासन प० । अध्याय ५३ । ५३।] ॥ शान्तिपर्व ।। ४३३ । तत. कृष्णस्य वचनात् सात्यकिलरितो यया । उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत। युको रथवरो राजन् वासुदेवस्य धीमतः । समीपमापगेयस्य प्रयास्यति जनार्दन.। भवत्प्रतीक्ष: कृष्णेऽसौ धर्मराज महाद्युतो यदवाननरं कृत्यं तद्भवान कर्तुमर्हति । एवमुकः प्रत्युवाच धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ युज्यता मे रथवरः फालनाप्रतिमद्युते । न सैनिकच यातयं यास्यामा वयमेव हि । न च पीडयितव्यो मे भीमा धर्मभृताम्बरः । अत पुरःसराश्चापि निवर्तन्तु धनञ्जय । अघप्रभृति गाङ्गेयः परं गुह्यं प्रवक्ष्यति । अतो नेच्छामि कौन्तेय पृथग्जनसमागर्म । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ स तदाक्यमयाजाय कुन्तीपुत्तो धनञ्जयः । युक्रं रथवरं नस्मा पाचचरे नरवमः । नतो युधिष्ठिरो राजा यमी भीमार्जुनावपि । भूतानीव समस्तानि ययुः कृष्णनिवेशन। आगच्छत्वथ कृष्णोऽपि पाण्डवेषु महात्मस । नेयमहितोधोमावयमेवान्वपद्यत। रथस्याः संविदं कृत्वा सुखां पृष्ट्वा च सर्वरों मेघपोरयबरः प्रययुले नरर्षभाः। बलाहक मेघपुप्पं शैव्यं मुग्रीवमेव च । दारुकचोदयामास वासुदेवस्य वाजिन.। तेच्या वासुदेवस्य दारुकेए प्रचोदिताः। गा खुराग्रस्तया राजन् लिखन्तः प्रययुस्तदा। ते ग्रसन्न इवाका वेगवन्तो महाबलाः । वैवं धर्मस्य कृत्स्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरन् । ततो ययुर्यच भीमः परतत्पगत. प्रभुः। श्रास्ते महर्षिभिः सार्दू ब्रह्मा देवगणैर्यथा। ततोऽवतीर्य गोविन्दो रथात्म च युधिष्ठिग। भीमा गाण्डीवधवाच यमा सात्यकिरेव च । ऋषीनभ्यर्थयामांमुः करानुद्यम्य दक्षिणान् । म तै, परितो राजा नचबैरिव चन्द्रमाः। अभ्याजगाम गाङ्गेयं ब्रह्माणमिव वासवः। भरतल्पे शयानन्तमादित्यं पतितं यथा । म ददर्थ महावाहुर्भयाचागतमाध्यमः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि कृष्णादिभीमममीपयाने त्रिपञ्चायोऽध्यायः॥५॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ धर्मात्मनि महादीर्थ मत्यसन्धे जितात्मनि। देवव्रते महाभागे शरतन्पगतेऽच्युते । १६॥ मयाने वोरशयने भीभे शान्तनुनन्दने। गाङ्गेये पुरुषव्याघ्र पाण्डवै पर्युपासित। काः कथाममवतन्त तस्मिन् वीरममागमे। हतेषु सर्वसन्येषु तन्मे भंस महामुने। ॥ वैशम्पायन उवाच ।। मरतन्पगते भी कारवाणा धुरन्धरे। भाजग्मुझषय. सिद्धा नारदप्रमुखा नृप । इतमिष्टाश्च राजानो युधिष्टिरपुरोगमाः । धृतराष्ट्रच कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा । तेऽभिगम्य महात्मानो भग्तानां पितामई। अवशोचन्त गाडयमादित्यं पतितं यथा। मुहर्त्तमिव च ध्याला नारदा देवदर्शन, । उवाच पाण्डवान् सर्वान् हतशिष्टाच पार्थिवान् । प्राप्तकास समाचचे भोभोऽयमनुयुज्यतां । श्रस्तमेति हि गाङ्गेयोभानुमानिव भारत। अयं प्राणानुलिसकुस्तं सर्वेऽभ्यनुपृच्छत । कृत्स्नान् हि विविधान् धीचातुर्वर्ण्यस्य वेत्ययं । एष वृद्ध. परान् लोकान् सम्प्राप्नोति तनुं त्यजन् । तं गीधमनुयुञ्जीव संशयान्मनसि स्थितान्। 8 छ ·४३४ ॥ योमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ५३। । ॥ वैशम्पायन उवाच ।। एवमुक्ता नारदन भीममीयुनराधिपाः । प्रश्चानुवन्तस्ते वीवाञ्चक्रुः परस्परं । अथावाच हषीकेशं पाण्डुपुत्तो युधिष्ठिरः । नान्यस्तु देवकीपुत्वाच्छकः प्रष्टुं पितामहं । प्रव्याहर यदुश्रेष्ठ त्वमग्रे मधुसूदन । त्वं हि नस्तात मर्चयां मर्यधर्मविदुत्तमः ।। एवमुक्नः पाण्डवेन भगवान् केशवस्तदा । अभिगम्य दुराधर्ष प्रत्याहारयदच्युतः। । । वासुदेव उवाच ॥ कचित् सुखेन रजनी व्युटा ने राजसत्तम । विस्पटलक्षणा बुद्धिः कषिपस्थिता नव । कविज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ। न ग्लायत च हृदयं न च ते.व्याकुल मनः। ॥भीश उवाच ॥ दाहो मोहः श्रमश्चैव कमोग्लानिस्तथा रजा । नव-प्रसादावार्णेय मद्या प्रतिगतानि मे । यञ्च भूतं भविष्यश्च भवच्च परमद्युते । तत् सर्वमनुपश्यामि पाणै फलमिकार्पित। वेदोकाचैव ये धर्मा वेदान्ताधिगताश्च ये । तान् सर्वान् सम्प्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत । शिश्च धा यः प्रोकः स च मे ददि वर्तते। देशजातिकुलानाच धर्मज्ञोऽस्मि जनाईन । चतुझयमधर्षेषु योऽर्थः स च हदि स्थितः । राजधांश्च सकलानवगच्छामि केशव । यच यच च वक्रव्यं तदक्ष्यामि जनाईन । नव प्रसादाद्धि शभा मनो मे बुद्धिराविशत्।" पुनरेवास्मि समावृत्तस्वदनुध्यानरहितः । वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि वत्प्रमादोजनाईन। स्वयं किमर्थन्तु भवान् श्रेया ना माह पाण्डवं। किन्त विवक्षितञ्चाब तदाश वद माधव । ॥ वासुदेव उवाच ॥ यशसः श्रेयसश्चैव मूलं मा विद्धि कौरव। मत्तः सर्वे भिनित्ता भावाः सदसदात्मकाः। शीताशचन्द्र इत्युक्त लोके को विस्मयिष्यति। तथैव यशसा पूर्ण मयि को विस्मयिय्यति । आधेयन्तु मया भूयो न्यथाज्ञवमहाद्युते। ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीम समर्पिता । यावद्धि पृथिवीपाल पृथ्वीयं स्यास्यति ध्रुवा । तावत्तवाच्या कोर्तिलीकाननुचरिष्यति । यच वं वक्ष्यमे भीम पाण्डवायानुपृच्छते । वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले। यौतेन प्रमाणेन योच्यत्यात्मानमात्मना। सफलं सर्वपुण्याना प्रेत्य चानुभविष्यति। रतस्मान् कारणाझीम मतिया मया हिते। दत्ता यशोविप्रथयेत् कथं भूयस्तवेति ह। पावद्धि प्रयते सोफे पुरुषस्य यशो भुवि। तावत्तस्यादया कीर्तिर्भवतीति विनिधित। राजाना इतगिटास्खा राजन्नभित थामते । धर्माननुयुयुतन्तस्तेभ्यः प्रप्रूहि भारत। भवान् हि वयमा 'युद्धः श्रुताचारममन्वितः । कुभलो राजधर्माण मन्षामपराय थे। जन्मभूति ते कथिदृगिन न ददर्श हा गातारं सर्वधर्माणा वा विदुः मपार्थिवाः । केभ्यः पिने पुत्रेभ्या राशन हि परं नयं। एषयश्चैव देवाय त्वया नित्यमुपामिताः । सम्मादमय्यमेवेदं वयाऽवश्यम पतः । धर्म एशूपमाणेभ्यः पृष्टेन च मती पुनः । वरयं पिदुपा रीति धर्ममाहर्मनीषिणः प्रतित्रुवत: कष्टदोषो हि भविता प्रभो।' नमान् पुषेय पोय धर्माग पृशान् ममातनान् । विदन् निशाममानैवं प्रभूति भरतर्षभ। रति श्रीमहाभाग्ने गाम्पिणि गणधर्मामुशामम सम्मवाक्य चतु.पश्चामाऽध्यायः ॥ ५४Hd ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ५५ ॥५६॥ ॥ शान्तिपर्व ॥ ४३५ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अथाब्रवोन्महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः । इन्त धर्मान् प्रवक्ष्यामि दृढे वाचनमो मम। नव प्रसादाहोविन्द भूतात्मा झमि शाश्वतः । युधिष्ठिरस्त धर्मात्मा मा धर्माननुपच्छत् । स्व मोतो भविष्यामि भान् वक्ष्यामि चाखिलान्। यस्मिम्राजर्षभे जाते धर्मात्मनि महात्मनि । अहस्यन् दृष्टयः सर्च स मा पृच्छतु पाण्डवः। सर्वेषां दीप्तयामां कुरुणं धर्मचारिणा । यस्य नास्ति सम' कचित् स मां पृच्छतु पाण्डवः। धृतिर्दमा ब्रह्मचय्य तमा धर्मच नित्यदा। यस्मिन्नाजय तेजय स मां पृच्छतु पाण्डवः। सम्बन्धिनोऽतियोन् भृत्यान् संश्रिताश्चैव यो भृशं सम्मानयति मत्कृत्य म मा पृछत पाण्डः । सत्यं दानं तपः शौर्य शान्तिदीक्ष्यमसम्ममः । यमिन्नेतानि सवाणि समां पृच्छतु पाण्डवः । यो न कामान्न संरम्भान भयान्नार्थकारणात् । कुादधर्म धर्मात्मा स मा पृच्छतु पाण्डवः । सत्यनित्यः समानित्या ज्ञाननित्योऽतिथिप्रिय.। यो ददाति मतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः । ज्याध्ययननित्यश्च धर्मे च निरतः सदा । शान्तः श्रुतरहस्यय समां पृच्छतु पाण्डवः । ॥ वासुदेव उवाच ॥ लब्नया परयापेतो धर्मराजा युधिष्ठिरः । अभिशापभयाद्भोतो मवन्त नोपसर्पति । लोकस्य कदनं खा लोकनाथो विशाम्पते। अभिशापभयानीतो भवन्तं नोपसर्पति। पूज्यान्मान्याच भकाय गुरुन् सम्बन्धिवान्धवान् । अर्धाहानिपुभिभित्त्वा भवन्त नापसर्पति । ॥ भीम उवाच ॥ ब्राह्मणाना यया धम्मा दानमध्ययनं तपः। बत्तियाण तथा कृष्ण समरे देहपाननं ।। पिढन् पितामहान् चाहन् गुरुन् सम्बन्धिवान्धवान् । मिथ्या वृत्तान् यः संख्ये निहन्याद्धर्म स्वसः । ममयत्यागिनो लुधान् गुरूनपि च केशव । निहन्ति समरे पापान चत्रियः स हि धर्मवित्। यो लोभान समीत धर्ममतुं सनातनं । निहन्ति यस्तं समरे पत्तियो वैम धर्मवित्। लोहितोदा केपटणं गजभेन्ना ध्वजद्रुमा। मही करोति युद्धषु क्षत्रियो यः स धर्मवित्। थाहतेन रणे नित्य योद्धव्यं क्षत्रवन्धुना। धर्मय स्वय॑ञ्च लोक्यञ्च युद्धं हि मनुग्ब्रवीत् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुक्रस्तु भीमेण धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। विनोनवदुपागम्य नस्यैा सन्दर्शने यतः । अथास्य पादौ जयाह भोभशापि ननन्द तं । मूर्ट्सि चैनमुपाघ्राय निषोदेत्यन्नवीत्तदा। तमुवाचाथ गाङ्गेयो वृषभः सर्वधविना। मां पृच्छतात विश्रयं मा भैस्त्र कुरुमत्तम। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि युधिष्ठिरावामने पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ प्रणिपत्य धोकेशमभिवाद्य पितामहं। अनुमान्य गुरून सर्वान् पर्यपृच्छयुधिष्ठिरः । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ राज्ञा नै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः । महान्तमेत भारञ्च मन्ये तहि पार्थिव । राजधमान् विशेषण कययख पितामह । मर्षय जोवनाकस्य राजधर्मः परायणं । विव हि समासो राजधापु कारव। मानधर्म विस्पट. सकलाऽत्र ममाहितः। . यथा हि रश्मयोऽयस्य दिरदस्थागुशो यथा। नरेन्द्रधम्मो लोकस्य तया प्रग्रहणं मतं. तर चेत् मम्प्रमुझेत धर्म गजर्षि विते । लोकस्य संस्था न भवेत् मञ्च व्याकुलीभवेत् ।- । - - ·।। श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प.। अध्याय । उदयन् हि यथा सूर्यो नापयत्ययभं तमः । राजधास्तथाऽलाक्यामाक्षिपन्याइमा गति। तदये राजधान हिमदर्थे वं पितामह । प्रयूहि भरतश्रेष्ठ वं हि धर्मभृताम्बरः । श्रागमश्च परस्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप । भवन्तं हि परं युद्धा वासुदेवोऽभिमन्यसे। भीम उवाच॥ नमो धाय महते नमः कृष्णाय वेधसे । बाह्याभ्या नमस्कृत्य धमान् वक्ष्यामि भावतान् । स्टणु कात्सेन मत्तस्वं राजधर्मान् युधिष्ठिर। निरुच्यमानानियती यचान्यदपि वाञ्छसि । आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्यया। देवताना दिजानाञ्च वर्तितव्यं यथाविधि । दैवतान्ययित्वा हि ब्राह्मणश्य कुरूदह । श्रानुष्यं याति धर्मस्य लोकेन च समद्यते । उत्थानेन सदा पुत्त्र प्रयतेथा युधिष्ठिर। न द्युत्थानमृते दैवं राज्ञामयं प्रमाधयेत् । माधारण वयं ह्येतद्देवमुत्थानमेव च । पौरुषं हि परं मन्ये देवं निश्चित्य मुच्यते । विपन्ने चसमारम्भ सन्तापं माम्म वैकृथाः। घटखवं सदात्मान राज्ञामेष परी नयः। महिमत्याने किश्चिद्राजा वैसिद्धिकारकं । सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति। वीणामपि राजेन्द्रसत्यमेव परं धनं । तथा राजः परं सत्यानान्यदिश्वासकारणं । गुणवान् भीलवान् दान्ता मृदुर्धर्मया जितेन्द्रियः । सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भरयेत सदा श्रियः । पार्जवं मर्वकार्येषु अयेथाः कुरुनन्दन। पुनर्नयविचारेण त्रयोसम्मरणेन च । मृदुहिताजा सततं लड्या भवति सर्वशः। तीक्ष्णाचोदिजते लोकस्तस्मादुभयमाचर। - श्रदण्डार्थिव तेपुत्र विप्राय वदताम्बर । भूतमेतत् परं लोके ब्राह्मणे नाम पाण्डव । मनुना व राजेन्द्र गोता योको महात्मना । धर्मेषु खेषु कौरव्य इदि ना कर्तुमर्हसि । अयोमियतः पन्चममनो लाहमुत्थितं । तेषी सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति। अयो इन्ति यदामानममिना वारि हन्यते । ब्रम च क्षत्रियो देष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः। व छत्वामहाराज नमस्या एव ते दिजाः । भामं ब्रह्म दिजष्ठाधारयन्ति समर्थिताः। रवचव नरव्याघ्रलोकत्रय विघातकाः । निपाशा एव सततं बाहुभ्यां ये स्युरोदृशाः । धोका पोमनमा गीतो पुरा नात महर्षिण। नौ निपोध महाराज त्वमेकायमना नृप । उद्यम्य अस्वमायान्तमपि वेदाम्तगरण। निग्रहोयात् स्वधर्मेण धर्मापेको नराधिपः । विमण्यमानं धर्म हि योऽभिरचेत् स धर्मवित् । न तेन धर्महा स स्थानमन्युस्तम्मन्युमृच्छति । स्वचव नरयेष्ठ रच्या रव दिजातयः । मापराधानपि हि नान् विषयान्ने समुत्सृजेत्। अभियस्तमपि नया रुपायोत विशाम्पते । प्रमाने गुरुनन्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च । राजदिए पविषय विषयान विसर्जन विधीयते न मारीरंदण्डमेवा कदाचन। दपिताय मरास्ते म्युभकिमन्नो दिजेषु थे। नकापः परमेोऽन्याऽस्ति राज्ञा पुरुषमञ्चयात्। दुगेपुर महाराज प पे मानियिताः । सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते भरदुर्ग मुदुस्तरं। तमानित्यं दया कार्या चातुपये विपरिता धर्मात्मा सत्यवाक् चैव राजा रजपति मगाः । - - PAN ·राजधम्मानशासन म । अध्याय ५६ । ५७१३ ॥ शान्तिपर्व ॥ ४३० । १.. न च चान्तेन ने नित्यं भायं पुच समन्ततः । अधमो हि नरो राजा क्षमावानिव कुञ्जर.। चममाणं नृपं नित्यं नीच. परिभवेजन । इस्तियन्ता गजस्येव शिर स्वारुरुचति। नमान्नैव मृदुनित्य तीक्ष्ण नैव भवनृपः । वामन्तार्क इव श्रीमान्न थोतो न च धर्मदः । प्रत्यक्षेणानुमानेन तथा पम्यागमैरपि। परोक्ष्यास्ते महाराजखे परे चैव नित्ययः । व्यमनानि च सर्वाणि त्यनेया भूरिदक्षिणाः । न चैव न प्रयुञ्जीत सङ्कन्तु परिवर्जयेत् । लोकस्य व्यसनी नित्यं परिभूतो भवत्युत । उद्देजयति लाकञ्च योऽतिद्देषी महीपतिः। भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणेसहधर्मिण । कारणञ्च महाराज टषु येनेदमिप्यते। यथा हि गर्भिणी हिला खं प्रियं मनमोऽनुगं । गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राजाऽप्यसंशयं । वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ मदाधर्भानुवर्तिना। खं प्रियन्तु परित्यज्य यद्यबोकहित भवेत् । न सन्त्याज्यञ्च ते धैय कदाचिदपि पाएड्व। धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न भयं विद्यते क्वचित् । परिहामश्च भृत्यैस्ते नात्यर्य वदताम्बर । कर्तव्यो राजमार्दूल दोषमत्र हि मे श्टणु। अवमन्यन्ति भत्तारं सहर्यादुपजीविनः । खे स्थाने न च तिन्ति लड़यन्त च तत्त्वतः । प्रेय्यमाणा विकन्यन्ते गुह्यञ्चाऽप्यनुयुनते । श्रयाच्यञ्चैव याचन्ते भाज्यान्याहारयन्ति च । कुष्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिपायाधितिष्ठते । उत्कोचैर्वञ्चनाभिय कार्याण्यनुविहनि च । जर्जरञ्चास्य विषय कुन्ति प्रतिरूपकै । स्त्रीरतिभिद्य सज्जन्त तुल्यदेशा भवन्ति च । वातं निठीवनश्चैव कुर्वते चास्य सविधा। निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्दच. । इयं वा दन्तिनं वापि रथं वा नृपसम्मतं । अभिरोहन्यनादृत्य हर्षले पार्थिवे मृदौ । इदन्ते दुष्करं राजनिदन्ते दुष्टचेति । इत्येवं सुहदो वाचं वदन्ते परिसङ्गता.। झुद्धे चास्मिन् हसत्यव न च व्यन्ति पूजिताः । महर्षशीलाय तदा भवन्यन्योन्यकारणात् । विसमयन्ति मन्त्रच्च विवृषन्ति च दुष्कृतं । लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासन। अलहारे च भोज्ये च तथा सानानुलेपने। हियमाणे नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपटखतः । निन्दन्ते खानधीकारान् सन्न्यजन्त च भारत । न वृत्या पग्तुिय्यन्ति राजदेयं हरन्ति च । क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति मसूत्रेणेव पतिण | अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत। रते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत। नृपता मासोपेते ह'ने च युधिष्ठिर। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि षट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५॥ ॥ भीम उवाच ॥ नित्यायुक्रेन वैराचा भवितव्यं युधिष्ठिर । प्रशस्यते न राजा हि नारोवोद्यमयर्जितः । भगवानुशना आइसोकमच विशाम्पतो नदिहैकमना राजन गदतस्तं निगोध मे। द्वाविमा ग्रमते भूमिः सो विलशयानिव। राजानञ्चाविरोधारं ब्राह्मणञ्चाप्रवासिन। नदेनन्नरभार्दूल हदि ले कर्तुमईसि । मन्यानपि सन्धख विरोध्याश्च विरोधय सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं याचरेत् । गुरुवा यदि वा मित्र प्रतिहन्तव्य एव सः । २०५४ 8 ज २ ·४३८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प. अध्याय ५७॥ , । । मरुत्तेन हि राज्ञा वैगीतः श्लोकः पुरातनः । राजाधिकारे राजेन्द्र वृहस्पतिमते पुरा। गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानत' । उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शाश्वतः । पाहाः पुत्त्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता । श्रममनाः सुतो ज्येष्ठस्त्यनः पौरहितषिण। असमञ्जाः सरवां स पौराणा वातकान्नृप । न्यमज्जयदतः पिबा निर्भत्स्य स विवामितः। ऋषिणेद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः । मिथ्या विप्रानुपचरन् सन्यको दयितः सुतः। लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञा धर्मः सनातनः। सत्यस्य रक्षणचव व्यवहारस्य चार्जनं । न हिंस्यात् परवित्तानि देयं काले च दापयेत्। विक्रान्तः सत्यवाक् क्षान्ता नृपा न चलने पथः । श्रात्मवाव जितक्रोधः शास्त्रानुगतनिश्चयः। धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः। वय्या संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुमईति। वृजिनञ्च नरेन्द्राणं नान्यच्चारक्षणात् परं। चातुर्वण्यस्य धीच रवितव्या महीचिता। धर्मसत्काररक्षा च राज्ञा धमः सनातनः । न विश्वसेञ्च नृपतिर्न चात्यर्थञ्च विश्वसेत् । षाड्गुण्यगुणदोधाश्च नित्य बुद्धाऽवलोकयेत् । दिछिद्रदर्स नृपतिनित्यमेव प्रशस्यते। त्रिवर्ग विदितार्थश्च युक्तचारापधिश्च यः। कोपस्योपार्जनरतिर्यमवैयवणेपमः। वेत्ताच गुणदोषस्य स्थानद्धिक्षयात्मनः । अभृताना भवगती भूतानामन्ववेतकः । नृपतिः सुमुखश्च स्यात् स्मितपूर्वाभिभाषिता । उपासिता च वृद्धवाना जिततन्दिरलोलुपः । सता वृत्ते स्थितमति. सन्तोषाचारदर्शनः । म चाददीत वित्तानि मता हस्तात् कदाचन । असद्भ्यश्च समादद्यात् सद्भ्यस्त प्रतिपादयेत् । स्वयं प्रहनी दाता च वश्यात्मा रम्यमाधमः । काले दाता च भाता च शुद्धाचारस्तथैव च । शरान भक्कानमहार्यान् कुले जातानरोगिणः । शिष्टान् शियाभिसम्बन्धान् मानिनोऽनवमानिनः । विद्याविदो लोकविदः परलेाकान्ववेतकान् । धर्मे च निरतान् साधूनचलानचलानिव । महायान्मततं कुर्याद्राजा भूतिपरिष्कृतः । तेय तुल्यो भवेद्भोगेच्छत्रमात्राशयधिकः । प्रत्यहा पपरोला पत्तिथास्य भवेत् ममा। एवं कुर्वनरेन्द्रोऽपि न खेदमिह विन्दति । मवाभिमही नृपतिय सर्वहरो भवेत् । म विप्रमन्जु यः स्वजनेनैव पध्यते। मदिनु पृथिवीपालो नोकपित्तग्रहे रतः। न पतस्य रिभिर्यस्तः पतितयावतिष्ठते। पक्रोधमा व्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः । राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव। मागस्यागगुणोपेतः पररन्भेषु तत्परः । सुदर्श: मर्यवाना नयापनपवित्तथा। शिरकारी तिजोधः मप्रसादा महामनाः। परोपप्रतियुक्त: कियावानविकत्यमः। भारसायेव क 'णि मुपर्यवमितानि च । पम्य रामः प्रदुग्यन्ते स रागा राजमत्तमः। पुषा व पितुगैरे विपये पम्य मानवाः । निर्भया विपरियन्ति म राजा राममनमः। परिभरा यम्म पारागानिवामिमः । भयापनयवेत्तारः म रागारागमसमः। सपनिम्ना पस जना विषयवामिनः । मातरता दान्ताः पाश्रमामा पधाविधि।

·राजधानुशासन प. अध्याय ५७11८1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४३६ वस्या नेया विधेयाशनच सहर्षशोलिन । विषयेदानरुचयो नरा यस्य स पार्थिव ! न यस्य कूट कपटं न माया न च मत्सर । विषये भूमिपालस्य तख धर्म सनातन । य सत्करोविज्ञानानि ज्ञेये पारहिते रत ।मता वमानुगस्त्यागी म राजा राज्यमईति। यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यञ्चैव वनाचता । न ज्ञायन्ते हि रिपुभि स राजा राज्यमर्हति। सोकायं पुरागीतो भार्गवेए महात्मना। अख्याने रामचरिते नृपति प्रति भारत । राजानम्प्रथम विन्देत्तता भार्या ततो धना राजन्यमति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनं। तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्म सनातन । ऋते ग्वान्नु विस्पटा रता लाकस्य धारिणी। प्राचनमेन मनुना से की चेमाबुदाहती। राजधर्मषु राजेन्द्र ताविहैकमना श्टणु। पडेतान् पुरुषो जवाभिना नावमिवार्णवे। अप्रवक्तारमानार्थमनधीयानमृविज। अरवितारं राभान भाञ्चाप्रियवादिनी। ग्रामकामञ्च गोपाल वनकामञ्च नापित। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि सप्तपञ्चायोऽयाय ॥ ५७ ॥ ॥ भोभ उवाच ॥ एतत्ते राजधर्माणां नवनीत युधिष्ठिर । वृहस्पतिहि भगवान् नान्य धम्म प्रभमति। विशालाक्षय भगवान् काव्यश्चैव महातपा | सहसा महेन्द्रश्च तथा प्राचतमो मनु । भाग्दाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनि । राजगावप्रणेतारो ब्रह्मस्या ब्रह्मवादिन । रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्म धम्मभृताम्बर। राज्ञा राजीवताम्राक्ष साधनञ्चात्र मे श्टण । चारय प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सगत । युक्त्यादानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर। मता सग्रहणं शौर्य दाक्ष्यं सत्य प्रजाहित । अनार्जवैगनवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदन। केतनानाञ्च जीर्णनामवेदा चैव मोदता । दिविधस्य च दण्डस्य प्रयोग कालचोदित । माधूनामपरित्याग कुलीनानाञ्च धारणं । निचयश्च नित्याना सेवा बुद्धिमतामपि । वलाना हर्षणं नित्यं प्रगनामन्वक्षणं । कार्येवखेद कोषस्य तथैव च विवर्द्धन । पुरगुप्तिरविश्याम पौरमघातभेदनं । अग्मिध्यस्यमित्राणा ययावच्चान्यवेक्षण । उपजापय भृत्यानामात्मन पुरदर्भन । अविश्वास्य रूपञ्चैव परस्थाग्यासनं तथा । नोतिधर्मानुसरण नित्यमुत्थानमेव च । रिपूणमनवज्ञान नित्यञ्चानायवर्जन। उत्थान हि नगेन्द्राणा वृहष्यतिरभाषत। गजधर्मस्य तन्मूल सोकाचाच निवोध मे। उत्थाननामृतं तन्वमुत्थानेनासुरा हता । उत्यानन महेन्द्रेण श्रेष्य प्राप्त दिवीह च । उत्थानवोर पुरुषो वाम्बोरानधितिष्ठति। उत्थानवीरान् वाम्बोरा रमयन्त उपामते। उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यश । प्रधर्षणेय अचूण भुजङ्ग इव निर्विष । न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्व्वलोऽपिवतीयसा । अपाऽपि हिदहत्यनिर्विषमल्प हिनस्ति च । एकाङ्ग्रेनापि सम्भूत चुईगमुपाश्रित । सर्व तामयते देशमपि राज्ञ सद्धिन । राज्ञो रहस्य तदाक्य यथार्थ लोकसंग्रह । इदि यचास्य जिन स्यात् कारणेन च यद्भवेत्। । - ·४४० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुभासन प० । अध्याय ५८१८ . यचास्य कार्य जिनमानवेनेह निर्जयेत् । दम्भतार्थञ्च लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत् क्रिया। राज्यं हि सुमहत्तन्त्र धार्यते नाकृतात्मभिः । न शक्यं स्मृदुना वोढुं भाऱ्यांमस्यानमुत्तमं । राज्य सामि नित्यमार्जवे नेह धार्यते। तम्मानिश्रेण सततं वर्तितव्य युधिष्ठिर। यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद्रमाणस्य वै प्रजाः । मोऽप्यस्य विपुलो धर्म एवं वृत्ता हि भूमिपाः। एष ते राजधर्माण लेश: ममनुवर्णित. भूयस्ते यव सन्देहस्तहि कुरुसत्तम । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो व्यामय भगवान् देवस्थानोऽग्स एव च। वासुदेवः कृपश्व मात्यकि. मञ्जयस्तया। माधुमाध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैरिवाननै.। अस्तुवंस्तु नरव्या भीमं धर्मभृताम्बरं । ततो दीनमना भीभमुवाच कुरुसत्तमः । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णान्या पादा तस्य मनैः स्पृशन्। श्व इदानी खसन्देह प्रक्ष्यामि वा पितामह। उपैति मविता ह्यस्त रसमापीय पार्थिवं। ततो दिजातीनभिवाद्य केशवः 'कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः । प्रदक्षिणकृत्य महानदीसुतं नता रथानारुरुर्मुदा न्विताः। दृपद्दतीचाप्यवगाथा सुनता. कृतोदकार्थाः कृतजप्यमङ्गलाः। उपास्य मध्याविधिवत् परन्तपास्ततः पुर विविश्वर्गजा इय। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशामनपर्वणि युधिष्ठिरादिमायङ्गामे अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥ वैशम्पायन उवाच ।। गत. कल्य समुत्याय कृताहिकक्रियाः । ययुस्ते नगराकारैरथैः पाण्डवयादवाः। प्रतिपद्य कुरक्षेत्र भीममासाद्य चानघ । सुखाश्च रजनों पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनाम्बरं। ध्यामादीनभिवाद्यनि मस्तैयाभिनन्दिताः । निषेदुरभितो भीमं परिवार्थ समन्ततः । ततो राजा महातेजा धर्मराजा युधिष्ठिरः । अत्रवीत् प्राचलिर्भामं प्रतिपूज्य यथाविधि । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ य एष राजन् राजेति शब्दयरतिभारत । कथमेष समुत्पन्नस्सनम भूहि परन्तप । तुल्यपाणिभुजपीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मक. । तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठमुखादरः। तुल्याउकास्सिमध्नाय तुन्यमांसारगेवध । निश्वासोच्छ्रासतुल्यथ तुल्यप्राणशरीरवान् । ममानगन्ममरण: ममः सर्गुणैर्नृणी। विशिषुद्धीन शराय कयमेकाऽधितिष्ठति। कथमेकोमहीं कृत्स्ना शूरवोरार्थमडुला । रचत्यपि च लाकच प्रमादमभिवाञ्छति। एकम्य तु प्रमादेन कृत्स्रो लोकः प्रमोदति । व्याकुल चाकुल. मा भवतीति विनिश्चयः। एनदिकाम्यई यातुं नन्वेन भरतर्षभ । अस्त्रं तन्मे यथातत्वं हि वदताम्बर । मैमत्कारणमन हि भविष्यति विशाम्पते । यदेकम्मिन् जगत मच देववद्याति मन्नति । ॥ भीम उवाच ॥ नियतस्वं नरव्याघ्र श्टणु मन्बममेपत । यथा राज्यं समुत्पन्नमादी तयुगेऽभवत् । भैव राज्य म राणामोग्ग घ दागदाडिकः । धर्मे मैव प्रगाः सा रक्षन्ति स्म परस्परं । पाखमानम्तयान्यान्य नरा धर्म प भारत। पेदं परमुपागम्मुप्ततम्तामोह पावित्। ने मारवसमापया ममुना मनुगर्यभ। प्रतिपत्तिविमोहाच धर्मशेषामनीनमत्। मायां प्रनिपताच माहवया मरास्तथा भामस्य वममापनाः गई भररासतमा , - ·राजधम्मानुशासन प० । यध्याय ५८1] ॥ शन्तिपर्च॥ ४४१ अप्राप्तस्याभिमपन्तु कुर्वन्ता मनुजास्ततः । कामो नामापरस्तव प्रत्यपद्यत वैप्रभो। तांस्तु कामवशं प्राप्तान् रागोमामाभिसंस्पृशेत् । रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर। अगम्यागमनञ्चैव वाथावाच्यन्तथैव च। भक्ष्याभक्ष्यञ्च राजेन्द्र दोषादोषचनात्यजन् । विभुते नरलोके वै ब्रह्म चैव ननाश ह। नाभाच्च ब्रह्मण राजन् धर्मो नाशमथागमत् । नटे ब्रह्माणि धर्मे च देवास्तासः समाविशत्। ते वस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः। प्रमाद्य भगवन्तं ते देवं लोकपितामह। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखवेगसमाहताः । भगवन्नरलाकस्यं ग्रस्तं ब्रह्म सनातनं ! लोभमाहादिभिभावस्तता ना भयमाविशत् । ब्रह्मणश्च प्रणाभेन धर्मो व्यनशदीश्वर । ततः स्म समता याता मयस्त्रिभुवनेश्वर । श्रधी वर्षाम हि वयं नराखूईप्रवर्षिणः । क्रियाव्युपरमात्तेषां ततो गच्छाम संशयं । अत्र निःश्रेयस यन्नस्तद्ध्यायख पितामह । त्वत्प्रभावसमुत्थाऽसी स्वभावो नो विनश्यति । तानुवाच सुरान् सान् स्वयम्भूर्भगवास्ततः । श्रेयाऽहश्चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः। ततोऽध्यायसहसाणा शतञ्चक्र स्वबुद्धिजी यत्र धर्मान्नयैवार्थ. कामश्चैवाभिवर्णितः। चिवर्ग इति विख्याता गण रष स्वयम्भुवा । चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गुणः । मोक्षस्यापि त्रिवर्गोऽन्य. प्रोत: सत्वरजस्तमः । स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव विवर्गश्चैव दण्डजः । आत्मा देशश्च कालथाप्युपायाः कृत्यमेव च । सहाया: कारणञ्चैव षट्ची नीतिजः स्मृतः। त्रयी चाचीक्षिकी चैव वाती च भरतर्षभ । दण्डनीतिय विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः । अमात्यरक्षा-प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणं । चारच विविधोपायः प्रणिधेयः पृथम्विधः। मामभेदः प्रदानञ्च ततो दण्डश्च पार्थिव । उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्यानवमुदाहता। मन्त्रच वर्णित. कृत्स्नस्तथा भेदार्थ एव च । विभ्रमश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यमिद्ध्याश्च यत् फलं। सन्धिश्च विविधाभिख्या होना मध्यस्तथोत्तमः। भयसत्कारवित्ताख्या कायैन परिवर्णितं । यात्राकालाश्च चत्वार स्त्रिवर्गस्य च विस्तरः। विजयो धर्मयुक्तश्च नथार्थविजयश्च ह । भासुरश्चैव विजयस्तथा कायन वर्णितः। लक्षणं पञ्चवर्गस्य विविधञ्चात्र वर्णित । प्रकाशश्चाप्रकाशय दण्डाऽथ परिशब्दितः। प्रकाधाऽरविधस्तव गुह्यस्य च सुविस्तरः । रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव । विष्टिनावश्चरावेह दैशिका इति चाष्टमं । अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु । जगमाजङ्गमाश्चाताचर्णयोगा विषादयः । स्पर्श चाभ्यवहार्य चाप्युपाशस्तिविधः स्मृतः। रिमित्रमुदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः । कृत्स्ना मार्गगुणश्चैव तथा भूमिगुणश्च ह । श्रात्मरक्षणमाश्वासः सर्गाणञ्चान्यवेक्षणं । कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनां । व्यूहाच विविधाभिख्या विचित्र युद्धकौशलं । उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं मुपलायितं । शस्ताण पालनं ज्ञान तथैव भरतर्षभ। बलव्यसनमुक्तञ्च तथैव बलहषर्ण । पीडा चापदकालच पत्तिज्ञानच पाण्डव । - २१८ ३ ·४४२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधमानुशासन प० । अध्यय ५८। । १९७५ २१८० तथा ख्यातविधानञ्च योगसञ्चार एव च । शरैराटवियोगः परराष्ट्रस्य पोडनं । अमिदैर्गरदैश्चैव प्रतिरूपककारकः । श्रेणीमुख्यापजापेन वीरधछेदनेन च । भूषणेन च नागानामानकाजननेन च । श्राराधनेन भनस्य प्रत्ययोपार्जनेन च । सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य हामवृद्धी समञ्जसं । कृतसामर्थ्ययोगाश्च राष्ट्रस्य च विवर्द्धन। अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक् चानं प्रपञ्चन । अवमईः प्रतीधातस्तथा चैव बलीयसा । यवहारः सुसूक्ष्मथ नया कण्टकशोधनं । श्रमो व्यायामयोगच त्यागो ट्रव्यस्य संग्रहः । अमृतानाञ्च भरणं मतानाञ्चाचवेतणं । अर्थस्य काले दानञ्च व्यसने चाप्रमणिता। तथा राजगुणश्चैव सेनापतिगुणाश्च हकारणश्च त्रिवर्गस्य गुण दोषास्तथैव च । दुष्टेसितञ्च विविधं वृत्तिश्चैवानुवर्तिनी । मङ्कितत्वञ्च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनं । अलब्धलाभा लब्धस्य तथैव च विवर्द्धनं । प्रदानञ्च विवृद्धस्य पावेन्या विधिवत्ततः । विमर्गोऽर्थस्य धर्मार्थ कामहेतुकमुच्यते। चर्तुथ व्यसनाघाते तथैवाबानुवर्णित । क्रोधजानि तथाग्राणि कामजानि तयैव च । दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यव चैव ह। मृगयाशास्तथा पानं त्रियश्च भरतर्षभ। कामजान्याहुराचायाः प्रोक्तानीघ स्वयम्भुवा। वाक्पान्य तयोगत्वं दण्डपारुष्यमेव च । निग्रहोऽयात्मनस्त्यागमर्थदूषणमेव च । यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषाञ्च वर्षिताः । अवमईः प्रतीघातः केतनानाञ्च भञ्जनं। चैत्यगुमायमर्दश्च रोधः कानुशासनं । अपस्करोऽय गमन तयापायाच वर्णिताः । पण्यानकशद्धानी भेरीणाञ्च युधिष्ठिर । उपार्जनञ्च द्रव्याणां परिमर्दश्च नानि षट् । सधस्य च प्रशमनं मताश्चैवामिपूजनं । विदभिरेकोभावश्च दानहोमविधिज्ञता। मङ्गालालम्भनश्चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया। श्राहारयोजनश्चैव नित्यमास्तिक्यमेव च । एकेन च यथोत्येयं मत्यत्वं मधुरा गिरः। उत्सवाना समाजानां किया केतनजास्तया। प्रत्यवाय परोवाय माधिकरणेष्वय । इत्ते भरतभाईल नित्यञ्चैवान्यवेक्षणं । पदण्डालच विमाणा युक्त्या दण्डनिपातनं । अमुजीविस्वजातिभ्यो गुणेभ्यश्च समुद्भवः । रक्षणक्षेत्र पौराणां राष्ट्रस्य च विवर्द्धनं । मण्डलम्या च या चिन्ता राजन् दादशराजिका । दामप्ततिविधा चव शरीरस्य प्रतिक्रिया।देशजातिकुलानाञ्च धमा. ममनुवर्णिताः। धर्मयार्थय कामय मोरयावानुवर्णित.। उपायद्यार्थलिप्मा च विविधा भूरिदक्षिण । मकर्म किया चार मायायोगय वर्णितः दूषणं श्रोतमाय वर्णितच स्थिराम्भमा । धेरपायनाकस्तु म पदार्यवर्मनः । नम रानाईल नीतियातेऽमिवर्णितं । एतत् एत्या गाभं गाणं ननः म भगवान् प्रभुः । देवानुवाच संघटः माञ्चकपुरोगमान् । उपकाराय पोकरण विवर्गम्यापनाय च । मवमीतं मरस्वत्या युधिरेषा प्रभाविता। दणेग मरिता श्रेषा लोकरमणकारिका। निग्रहामुयहरता सोकामनुपरियति ।

·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ५५ । ॥ शान्तिपर्व॥ ४४३ 1 दण्डन नीयते चेदंदण्डं नयति वा पुनः । दण्डनीतिरिति ख्याता बौंसोकानभिवर्तते। पाडगुस्यगुणमारेपा स्वास्यत्यग्रे महात्मसु । धर्मार्थकाममोक्षाय मकला छत्र शब्दिताः। ततस्ता भगवान्नीति पूर्व जग्राह अङ्करः । बहुरूपी विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः । प्रजानामायुषो हामं विज्ञाय भगवान् शिवः । सञ्चिप ततः शास्त्र महार्थं ब्रह्मण छत । विशालामिति प्रा तदिदं प्रत्यपद्यत । दशाध्यायमइसाणि सुब्रह्मसो महातपाः । भगवानपि नचास्व मश्चिक्षेप पुरन्दरः । महौः पञ्चभिस्तात यदुकं वाहुदन्तको अध्यायाना महम्त विभिरेव वृहस्पतिः। मञ्चिक्षेपेश्वरो बुद्मा वाईस्पत्यं यदुच्यते। अध्यायाना सहस्रण काव्यः सङ्घपमत्रवीत्। तकास्तमम्मृतप्रज्ञो योगाचार्यो महायशाः । वं लोकानुरोधेन शास्त्रमेताहर्षिभिः । मंसिप्तमायुर्विज्ञाय मत्याना हासमेव च । -अय-देवाः समागम्य दिए मनु, प्रजापति । एको योऽईति मयेभ्यः श्रेष्ठं तं वै समादिश । ततः सञ्चिन्य भगवान् देवो नागयणः प्रभुः। नजम वै विरजवं मोऽरजन्मानसं सुतं । विग्जास्तु महाभागः प्रभुलं भुविच्छत । न्यामायैवाभवदुद्धि. प्रणोता तस्य पाण्डव । कीर्तिमास्तस्य पुत्रोऽभूत् सोऽपि पञ्चालिंगोऽभवत् । कईमस्तस्य तु मुतः सोऽप्यतयन्महत्तपः । प्रजापते कर्दमय बनना नाम वै मुतः । प्रजा रतयिता माधुईण्डनीतिविशारदः । अननपुत्तोऽतिबलो नोतिमानभिगम्य वै। प्रतिपदे महाराज्यमयेन्द्रियवशाऽभवत् । मृत्यास्तु दुहिता राजन् सुनीया नाम मानमो। प्रख्याता चिषु लोकेषुयामा वेनमजीजनत् । तं प्रजासु विधाणं रागदेषवशानुग । मस्त्वपूतैः कुपैजघ्नुहषयो ब्रह्मवादिनः । ममन्युई तिगचोम्मृपयस्तस्य मन्त्रतः । ततोऽस्य विकृतो जज्ञे हखाङ्गः पुरुषो भुवि। दग्धेन्धनप्रतोकाशो रक्काचः कृष्णमूर्द्धज । निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः । तस्मानिषादाः मम्भूताः क्रूराः मैलवनाश्रयाः। ये चान्ये विन्ध्यनिलया घेच्छाः शतसहस्रयः । भूयोऽस्य दविणं पाणिं ममन्युत्ते महर्षयः । तत पुरुष उत्पन्ना रूपेणेन्द्र,इवापर. । कवची बद्धनिस्विंगःमभर. मशरासन.। वेदवेदाङ्गविचैवधनुदे च पारग.। नंदण्डनीतिः सकलाश्रिता राजन्नरोत्तम। ततस्तु प्राञ्जलि न्यो महर्शीस्तानुवाच ह। सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिधर्मार्थदर्शिनी । श्रनया कि मया कार्य ती तत्वेन शंसत । यन्ना भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्य्यमर्यसमन्वितं । तदहं वै करिष्यामि नाव कार्या विचारणा । नमूचुम्तच देवास्ते ते चैव परमर्षयः । नियतो यत्र धो वै तमगदः समाचर। प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सबैषु जन्तुषु । कामक्रोधाच लोभञ्च मानञ्चामृन्य दूरतः। यय धर्मात् प्रविचलल्लाके कयन मानवः। निग्राह्याने स्वबाहुभ्या शश्वद्धर्ममवतता। प्रतिज्ञाश्चाधिरोहख मनसा कर्मणा गिरा। पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासछन्। यद्यात्र धर्षे नोत्याना दण्डनीतिव्यपाश्रयः। तमसः करिष्यामि खवयो न कदाचन। - ·१४४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [राजधमानुशासन प० । अध्याय ५८ । . अदण्डाभे दिजायेति प्रतिजानीहि हे विभो। लोकञ्च सङ्करात् शत्रनं त्रातास्मोति परन्तप। वैन्याततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान । प्राह्मणा मे महाभागा नमस्याः पुरुषर्षभाः । स्वमस्तिति वैन्यस्तु तैरको ब्रह्मवादिभिः । पुरोधाश्चाभवत्तस्य शको ब्रह्ममयो निधिः । मन्त्रिण बालखिल्याश्च सारस्वत्योगणस्तथा । महर्षिभगवान् गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत्। श्रात्मनाष्टमइत्येव श्रुतिरेपा परा नृषु। उत्पन्ना वन्दिनी चास्य तत्पूर्वो सतमागधौ। तयोः पोतो ददौ राजा पृथुन्यः प्रतापवान्। अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च । समती वसुधायाय म सम्यगुदपादयत्। वैषम्यं हि परं भूमेरासीदिति च नः श्रुतं । मन्वन्तरेषु सर्वेषु विपमा जायते महो। उनहार ततो न्यः शिलाजालान् समन्ततः । धनुष्कोच्या महाराज नेन भेला विवर्द्धिताः । म विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह । विभिथ प्रजापालीझायाभिषेचितः। तमाचात् पृथिवी मेजे रत्नान्यादाय पाण्डव । मागरः मरिना भी हिमवाद्याचलोत्तमः । पक्रय धनमक्षय्यं प्रादात्तम युधिष्ठिर। एमचापि महामहः स्वयं कनकपर्वत. यवरातमभा च भगवान्नरवाहन. । धर्मे चाय च कामे च समर्थ प्रददी धनं । हया रथाय नागाय कोटिशः पुरुषास्तथा। प्रादुर्यभूवन्यस्य चिन्ननादेव पाण्डव । न जरा न च दुर्भिकं नाधयो व्याधयस्तथा। मरोस्पेभ्यः तेनेभ्यो न चान्योऽन्यात् कदाचन । भयमुत्पद्यते तन तस्य राजेोऽभिरक्षणात्। प्रापस्तस्तम्भिरे चास्य ममुद्रमभियाम्यतः । पर्वताय ददुर्मार्ग ध्वजभङ्गय नाभवत् । नेनेयं पृथियो दुरधा सानि दश मन च । यक्षगक्षमनागेद्यापीमितं यस्य यस्य यत्। नेम धर्मांतरया शतो लोको महाममा । रनितारा प्रभाः सन्तिम राजेति गाद्यते। मानपाना पतमाणातनः सत्रिय उच्यते । प्रथिता धर्मतयेचं यिवो यजभिः पता। स्थापनशाकरोदिष्णुः स्वयमेव मनातनः । नानिवर्मिप्यते कविद्रागस्वामिति भारत। तपमा भगवान् विष्णुराविवश च भूमिपं । देववन्नरदेवामा नमते यं जगन्नृप। दणमोत्याच मनत रक्षितयं नरेश्वर । माधर्षयेत्तथा कपिधारनिष्टानुदर्शमात् । एम शिवराजेन्द्र राभवायोपकपते। सामना कारणेदेव माह मशीविनः। बोरतुदो निष्टताको देवाने गुणाम् । विष्णोर्ममाटात् कमन मौवर्णमभवत्तदा । योः पाभूतापतो देवी पनी धर्मय धीमत. विष: मकामादधरा जातो धर्मेण पाण्डव । पच परागचं. यीय राज्य प्रतिष्टिता। गुरुतस्य पाप म्बनीकादेत्य मेदिनी। पार्थिी नायने नाम रण्डमोतिविनारद । महावन च मयुको पथावेग मगे भुवि । पुमा भनियुको मातम्याधिगपतियापितय नतो देवनं कविदनिवर्तते । मिर को मनधिोपन रामहिकप्रंगजेन्द्र गमावावापामते । उदास हा माकी पविनिष्ठनि। योस यमुपागद्राधी भाग्य भाऽय वानुमः। - ·राजधानुशायन प० । यध्याय ५८11] शान्तिपर्व।। ४४५ है । २९१ A A सुभगच्चार्थवन्तञ्च रूपवन्तञ्च पश्यति । महत्त्वात्तय दण्डस्य नोतिर्विसएलवण नयचारय विपुनो येन धर्ममिदं ननं । वागमय पुराणनामहर्षेणञ्च सम्भव नीर्थवंगय वंशय नदवाण युधिष्ठिर। सकनचातुरानन्य चातुच नयेव च। चातुर्वमन्तयैवात्र चातुर्विधश्च कोर्मिता विहामार वेदाय न्यायः हात्तय वर्णितः । - तपो ज्ञानमहिमा च मत्यामत्य नय. परः। वृद्धोपसेवा दानव शौचमुत्यानमेव च । सर्वभूतानुकम्पा च ममत्रापर्वर्णिता भुवि चाधोगत यच तच्च मी ममपित। तस्मिन् पैतामहे शास्त्र पाण्डवैतन्त्र संस्यः । ततो जगति राजेन्द्र सततं गब्दितं बु.। देवाय नरदेवाच तुन्या इनि विधाम्पत रतते सर्वमाख्यानं महत्व मतिराज । काल्यन भरतश्रेठ किमन्यदिह वर्तते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधम्मानुशासनपर्ववियपाध्याये ऊनपटोऽध्यायः ॥ ५॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ नत. पुनः म गाड्नेयमभिवाद्य पितामहं । प्राञ्चनिनियती भूत्वा पर्यट युधिष्ठिरः । के धमाः मर्चवर्णानां चातुर्वर्यस्य के पृथक् । चातुर्वाश्रमाणाञ्च राजधर्माय के मता। केन वै वर्द्धते राष्ट्र राजा केन विवद्धता केन पाराय भृत्याय वईते भरतर्षभ। कोमं दण्डव दुर्गच्च महायानमन्त्रिणम्तया। एविकपुरोहिताचार्यान् कोडधान् वर्जयेनृपः। के विश्वमितव्यं स्याद्राज्ञा कस्याचिदापदि । कुते। वात्मा दृढंरक्ष्यस्तन्मे धूहि पितामह । भीम उवाच ॥ नमो धीय महते नम. कृष्णाय वेधसे । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्यामि शावतान। अक्रोधः सत्यवचनं मविभागः चना तथा। प्रजन खेषु दारेषु शौचमद्रोह स्व च । पार्जवं मृत्यभरणं न वैनेसाईवर्णिकाः । ब्राह्मएस तु यो धर्मस्तन्ते वक्ष्यामि केवलं । । दममेव महाराज धर्ममाडः पुरातनी स्वाध्यायाभ्यमनश्चैव तब कम ममाप्यते ।। नश्चेदित्तमुपागच्छेदनमान खकर्मणि अकुर्वाण विकर्माणि मान्न प्रज्ञानतर्पित। कुतिापत्यसन्तानमयो दद्याद्यजेत च । मविभन्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीर्यते। परिनिष्टितकार्यस्तु स्वाध्यायनैव ब्राह्मण. पुर्यादन्यन्न वा गुन्मित्रा बाह्मण उद्यते । तनिपखापियोधर्मस्तन्ते वक्ष्यामि भारत। दद्याद्राजन्न याचेत यजत न च याजयेत। नाध्यापयेदधीयोत मजाय परिपालयेत्। नित्याद्युको दस्युवधे रणे कुर्यात् पराक्रम। ये तु क्रतुभिरोजाना. अनवन्तश्च भूमिपाः। य स्वाइवजेतारस्त रश लोकजित्तमाः। अविक्षतेन देन समराधा निवर्तते । चिया मास्य तत्कर्म मशंसन्ति पुगविदः । एवं हि चन्नबन्धूना मार्गमाड. प्रधानत.। नास्य कस्यतर्म किञ्चिदन्यद्दलनिवर्षणात्। दानमध्ययनं यजो राज्ञा मा विधीयते । तस्माद्राजा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममोमता। स्वेषु धर्मव्यवस्थाप्य प्रजा. सर्वा महीपनि धिमेश मर्चव्यानि शमनिहानि कारयेत् । परिनिहितकार्यस्तु नृपति, परिपालनात् । कुर्यादन्दन्न वा कुर्यादैन्द्रो रानन्य उच्यते। Ham 7 २२ 8 ·४४६ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [राजधामुशासन प० अध्याय 1 ri ११. श्ययापिहियोधर्मतन्ने वक्ष्यामि शाश्वता दानमध्ययनं या गौचन धनमञ्चय'। पिटवत् पालयदेश्यो युक्त सान् पश्हानिह । विकर्म तद्भवेदन्यत् कर्म यत् म ममाचरेत् । रतया महि तेषां वैमहत सुखमवाप्नुयात् । प्रजापतिहि वैश्याय मृष्टा परिददै परन् । ब्राह्मणाय च राजे च सम्धापरिददे प्रजा, । नस्य वत्ति मवक्ष्यामि यच तम्योपजीवनं । पणामका पिवे न शताच मिथुन हरेत् । समाच मप्तम भागं तथाऽरने कलाऽखुरे। शस्यानि मोजानामेषा मावत्सरी तिन च वैश्यम्य काम स्थान रचेयं पश्यनिति। वैश्ये चेच्छति नान्येन रवितव्या काथञ्चन। हद्रस्यापि हि यो धर्तस्तन्ते वक्ष्यामि भारत। प्रजापनिर्दिवाना दाम शुद्रमकन्पयत् । तस्माच्छूद्रस्य वीना परिचा विधीयते। तेषां शश्रूषणाचैव महत् सुखमवाप्नुयात् । खट्र रतान् परिचरेचोन् वर्णननुपूर्वश. । सञ्चयां न कुर्बान जात शुद्र कथञ्चन । पापीयान् हि धनं लञ्चा व कुर्याद्रीयम । राजा वा समनुज्ञात कामं कुर्वीत धार्मिक । तम्य रन्ति प्रवक्ष्यामि यच तस्योपजीवनं । अवश्यभरणीयो हि वर्णना शुद्र उच्यते । छत्रं वेष्टनमाशीरमुपानयजनानि च । यातयामानि देयानि शदाय परिचारिणे । अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि दिजातिभिः । शुद्रायैव प्रदेयानि तस्य धमधनं हि तत्। यच्च कश्चिद्विजातीनी मृद्र इथूपुरानोत्। कल्या नस्य तु तेनाईत्तिं धर्मविदो जना. । देय पिण्डाऽनपत्याय भर्त्तव्यो रद्धदुर्यलो। ट्रेण तु न हातव्या भत्ता कस्याञ्चिदापदि । अतिरेकेण भर्तव्यो भत्ती द्रव्यपरिक्षये। नहि स्वमस्ति एद्रस्य भर्दहार्यधनो हि म । उकस्त्रयाणं वर्णागां यज्ञस्तस्य च भारत। खादाकारवषट्कारी मन्य छूटे न विद्यते । तस्माच्छुद्रामाकयोधजेतामतवान् स्वयं। पूर्णपात्रमयीमाङ पाकपास्य दक्षिण । इद्र पैजबनो नाम सहसाणा शतं ददा। ऐन्द्राम्धन विधानेन दचिणामिति न श्रुतं । यतो हि मर्चवर्णना यज्ञस्तस्यैव भारत । अये मदषु यज्ञेषु श्रद्धाय विधीयते । दैवतं हि महच्छ्रद्धापवित्रं यजमाञ्च यत् । देवत हि पर विमा, खेन खेन परस्परं । अयजनिक मत्रैस्ते नेस्तै कामै समाहित। ससृष्टा प्रामणरेव विषु वर्णेषु मृष्टय । देवानामपि ये देवा ययुस्ते परं हितं । नम्मार्ण मयजा मंटज्यन्ते न काम्यया । एग्यजु मामविरुपूज्यो नित्यं स्थाविवहिन । अनन्य मुरसामा च प्राजापत्य उपद्रय । यज्ञो मनोपया तात मर्चवर्णेषु भारत। मास्य यजर तो देवाई हन्त नेतरे जना' । तत मर्येषु वर्ण श्रद्धायशी विधीयते। नं दैवत मानणम्येन नियं परान् वर्णनायजन्नेवमामीत् । अधरो वितान मंटो वैश्या प्राधापत्रिषु वर्षेषु - 1 थजएटः। नग्मादी एजो जातिवी गंराज्यन्ने तस्य विकार स्व। एक माम यजुरेक एगेका यिप्रयो मियये नेषु एए । ।

·राजधम्मानुशासन प० । व्यध्याय ६१६१1] ॥ शान्तिपर्व॥ ४४७ - ru अत्र गाथा यगोताः कोयन्ति पुराविदः । सिनिमाना राजेन्द्र मुनीनी यटुमिचता । उदितेऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जिनेद्रियः । वहिंजुहोति धर्मेण श्रद्धावै कारणं महत् । यत् स्कनमस्य तत् पूर्व तदस्कन्न यदुनरं। वइनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च । तानि यः सम्प्रजानाति ज्ञाननिश्चयनिशितः। दिजाति: अद्धयोपेतःस यष्टुं पुरुषोऽइति । सेना वा यदि वा पापो यदि वा पापात्तमः । यामिति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तं। कृपयस्तं प्रशंसन्ति माधु चैतदमंशयं । सर्वया सर्वदा वर्णैर्यटव्यमिति निर्णयः।" न हि यज्ञममं किञ्चिचिषु लोकेषु विद्यते । तस्माद्यष्टयमित्याहुः पुरुषेणानसूयता। श्रद्धापविवमाश्रित्य ययाति यथेच्या। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि वर्णयमधर्मकथने पष्टितमोऽध्याय. ॥ ६ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ श्राश्रमाणी महावाही ग्टणु सत्यपराक्रम। चतुर्णमपि नामानि कर्माणि च युधिष्ठिर। वानप्रस्य भवचय गाईस्थञ्च महाश्रमं । ब्रह्मचर्याश्रमं प्राइयतुर्थ ब्राह्मणवृतं । जटाधरणमस्कारं द्विजातिलमवाप्य च। प्राधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदमधीत्य च । मदारी वाऽप्यदारो वा धात्मवान् संयतेन्द्रियः । वानप्रस्यायमै गच्छेत् कृतकृत्यो ग्रहाश्रमात् । तयारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित्। ऊर्द्धरता: प्रबजित्वा गच्छत्यवरमात्मतां । स्तान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्द्धरेतमा । कर्तव्यानोह विप्रेण राजन्नादा विपशिता। चरितत्राय॑स्य ब्राह्मणस्य विशाम्पते । मैवावधीकारः प्रयस्त दह मोविण. ! यवास्तमितभायो स्यानिराशोरनिकेतनः। ययोपलधजीवी स्यान्मुनिद्दान्तो जितेन्द्रिय.। निराशोः स्यात् सर्वसमो निगा निर्विकारवान्। विभ. देमाश्रमं प्राप्ती गच्छत्यक्षरमात्मता। अधीत्य वेदान् कृतनकृत्यः सन्तानमुत्पाद्य सुखानि भुवा । समाहितः प्रचोदुसरं यो गाईस्यधर्म मुनिध मंजुष्टं। म्बदारतटस्खनुकान्नगामो नियोगसेवी न गठी न जिहाः। मिताभनो देवरतः कृतज्ञःमत्यो मृदुद्यानृशंस. क्षमावान् । दान्तो विधया हव्यकव्येऽप्रमत्ता ह्यन्नस्य दाता सततं दिजेभ्यः । अमत्सरी सर्च लिङ्गिप्रदाता वैताननित्यश्च ग्रहा अमी स्यात्। अयाच नारायणगौतमार्महर्षयस्तात महानुभावाः। महार्थमत्यन्ततप.प्रयुक्तं तदुच्यमानं हि मया निबोध । सत्याम्नवञ्चातिथिपूजनश्च धर्मस्तथाऽयय रतिः स्वदार । निर्मविनव्यानि सुखानि लोके यस्मिन् परे चैव मतं ममै १२१५ तत्। भरणं युतदाराणं वेदानां धारणं तथा। वसतामाश्रमश्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः। एवं हि यो ब्राह्मणे 'यज्ञगोलो गाईस्यमयावसते यथावत् । रहस्यवृत्ति प्रविशाध्य सम्यक् स्वर्ग विरुद्ध फलमा नुते म । नस्य देहपरित्यागादिया: कामाचया मताः। धानन्यायोपतिष्ठन्ति सब्र्वताऽदिशिरोमुखाः । -- ·४४८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन म । अध्याय ६९।६२।६३ 4 , स्मरन्त्रको जपचेक' सधानको युधिष्ठिर । एकस्मिन्नेव पाचार्थे शपुर्णलपरवान्।। ब्रह्मचारी व्रती नित्य नित्य दीनापरी वशी। परिचय तया वेदं सत्यं कुर्वन् वमेत् मदा। शुश्रूषां सततं कुर्धन गरी सम्प्रणमेत 11 पटवर्मसु निवृत्तश्च न प्रवृत्तश्च सर्वशः । नचरत्यधिकारेण मेवेत विपतो न घ। रपोश्रमपदलात ग्रहावागिण दुय्यते। . इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधगनुशासनपर्वणि वर्णमधर्मकयने एकपटेrऽध्याय ॥ ६९ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ भिवान् सुखान महादानहिसान् लोकसम्मतान् । भूहि धान् सुखोपायान् मदिधाना सुखावहान्। ॥ भीम उवाच ॥ ब्राह्मणस्य तु चावारस्वार्थमा विहिता प्रभा । वर्णस्ताननुवर्तन्ते त्रयो भरतसत्तम। उकानि कमाणि वहनि राजन् स्वाणि राजन्यपरायणनि । नेमानि इटान्तविधा सतानि चाचे हि मर्च विहित यथावत्।। वाचाणि वैश्यानि च सेवमान भद्राणि कर्माणि च प्रामाण, मन्। अस्मिन् लोके निन्दिता मन्दचेता पर प लोके निरय प्रयाति । या संज्ञा विहिता लोके दासे शुनि के पथी। विकर्मणि स्थिते विप्रे मैव संज्ञा च पाण्डव । षट्कर्मसम्प्रवृत्तस्य श्राश्रमेषु चतुर्वपि । सर्वधोपपनस्य मंत्तस्य कृतात्मन । ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्यभिरतस्य च । निराशिषो वदान्यस्य लोका क्षरसंमिता । थो यस्मिन् कुरुते कर्म यादृशं येन यत्र च । नादृश तादृशेनेव सगुण प्रतिपद्यते । वृद्धा कृषिणिकत्वेन जीवसञ्जननेन च। वेत्तुमईसि राजेन्द्र स्वाध्यायगणितं महत्।। फालमञ्चोदित काल कालपायनिश्चित । उत्तमाधममध्यानि कमाणि कुरुतेऽवय । अन्नवन्ति प्रधानानि पुरा श्रेयस्कराणि च ।स्वकर्मनिरतो लोको यवर संवतोमुख । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि वर्णमधर्मकयने द्वापोऽध्याय ॥६२ ।। । भीम उवाच ।। ज्याकर्षण शत्रुनित्रवर्णश्च सपिर्वणिज्या पक्षपातनधा इथूषणश्चापि तथाऽर्थहेतारकार्यमेतत परम , 1 । दिजन्य । x + सेव्यन्तु भा पट्कर्म ग्यवस्थेन मनीषिणा। छतकत्यस्य चारण्ये वासी विप्रस्य शस्यते। राजप्रेण्यं विधनं जीवनच वणिग्यथा। कौटिल्य कालटेयश कुशीदच विवर्जयेत् । द्रो रागन् भवनि ब्रममन्धुईचारित्रो घय धर्मादपेत । सृषलीपति पिडमो नर्तनश्च यामयो थय भवे दिकभी। मपम् घेदानगपद्यापि रागन मम दासवचापि भाज्य, 1 रने सर्वे ट्रममा भवन्ति रामवतान् वर्भये देवरत्ये। निर्णयारे पाशी फारना हिमाम के व्यवधर्मम्ववृत्त। इयं भव्यं यानि चान्यानि राजन् देयान्यदेयानि भव मिलामा ·४४९ राजधानुशासन म । अध्याय ६३१] ॥ शान्तिपर्व तस्माद्धमा विहितो ब्राह्मणस्य दमः शौचमानवञ्चापि राजन् । तथा विप्रस्थाश्रमाः सर्व स्व पुरा राजन् ब्राह्मण वै विस्ष्टाः। यः स्याद्दान्त. मोमपश्चायशीलः सानुक्रोशः सर्वमहो निराशी.। एजुर्मूदुरनृशंस. क्षमावान् स वै विप्रो नेतरः पाप . कर्मा। रुद्रं वैश्यं राजपुत्त्रञ्च राजन् लोकाः सर्वे मंश्रिता धर्मकामा.। नमावर्णन् भान्तिधर्मेष्वमन्नान् मला विष्णुर्ने छति पाण्डुपुत्व। चाके चेदं सर्वलोकस्य न स्याचातुर्वर्ण्य वेदवादाच न स्युः । सवाद्येयाः सर्वलाकक्रियाच मद्य. मर्चे पात्रमस्या नदै स्यु । २१. यश्च त्रयाण वर्णनामिच्छेदाश्रममेवनं । चातुराप्रम्यदृाय धनीलान् श्टणु पाण्डव। शुश्रूषोः कृतकार्यस्य कृतमन्तानकर्मण.। अभ्यनुज्ञातराजस्य सदस्य जगतीपते । अन्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा। शाश्रमा विहिता. मचे वर्जयित्वा निरामिषं। भवा ततः प्राहुस्तस्य तद्धर्भचारिणः । तया वैयस्य राजेन्द्र राजपुत्त्रस्य चैव हि । कृतकृत्यो वयोऽतीतो राज्ञ कृतपरिश्रम । वैश्या गच्छेदनुज्ञातो नृपेणायमसंश्रयं । वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्तापि चानघ । सन्तानादीनि कर्माणि कला सोमं निषेय च । पालयित्वा प्रजा. सनी धर्मेण वदताम्बर। राजसूयाश्वमेधादीन् मखानन्यांस्तथैव च। धानयित्वा यथापाठं विप्रेभ्या दत्तदक्षिण । संग्रामे विजय प्राप्य तथाऽन्य यदिवा बड़। स्थापयिला प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव । अन्यगोत्र प्रशस्तं वा पत्तियं चचियर्षभ । अर्चयित्वा पिढन् सम्यक् पिढयज्ञैर्यथाविधि । देवान् यपीन् वेदैरर्चयित्वा तु यत्नत.। अन्तकाले तु सम्प्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरं। सोऽनुपाश्रमाद्राजन् गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात् । राजप्लेिन राजेन्द्र भैय चानसेवया। अपेतम्टहधोऽपि चरेज्जीवितकाम्यया । न चैतनैष्टिकं धम्म त्रयाणां भूरिदक्षिण। चतुर्ण राजशार्दूल प्राहुराश्रमवामिना । बाद्वायत्त क्षत्रियैमानवानां लोकश्रेष्ठ धर्ममासवमान । सर्व-धर्मा: सोपधर्मास्खयाण राजो धादिति वेदात् टोमि। यया राजन् हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि। एवं धर्मावाजधर्मेषु सर्वान् सर्वावस्खं सम्प्रलीनानिबोध । २८. अल्पाश्रयानल्पफलान् वदन्ति धर्मानन्यान् धर्मविदो मनुथ्या. । महाश्रयं वडकल्याणरूपं वाचं धर्म नेतरं प्राइ . रा-.। सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधाना मर्चे वर्णा पाल्यमाना भवन्ति । सर्वत्यागो राधभेषु राजम्यागं धर्मञ्चाइरग्यं पुराएं। मन्नेत्लयो दण्डनीती हताया सर्व धर्मा. प्रश्येयुर्विद्वद्धा । सबै धर्माशात्रमाणं हता. स्यु शचे त्यने राजधणे पुराणे । सर्वे त्यागा राजधयेषु दृष्टा. सा दोचा राजधर्मेषु युक्ताः । सर्वे लोका राजधर्म मविष्टा । ट ·४५० ॥ श्रीमहाभारत। [राजधम्भानुभाषन यायथ्याय १० यथा जीवा. प्रायतेबध्यमाना धर्मश्रुतानामुपपीडनाय । रवं धा राजधर्मवियुका: मचिम्वन्तो नाट्रियन्ते स्वधर्म सस इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि वर्णाश्रमम्मकयने विपरऽध्यायः ।। ६६ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ चातुराश्रमधमाश्च यतिधाच पाण्डव । लोकवेदोत्तरायैव वाचवर्षे ममाहिताः । सवाण्येतानि कर्माणि चात्ते भरतसत्तम। निराशिषो जीवलोकाः चत्वधर्मे व्यवस्थिते। अप्रत्यक्षं वडदार धर्ममाश्रमवासिना । प्रकोपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वत। अपरे वचन. पुण्यैदिनो लोकनिश्चयं । अनिश्चयज्ञा धमाणामदृयान्ते परे हता.। भन्यवं सुखभूयिष्ठमात्ममातिकमच्छल । सर्वलोकहितं धर्म क्षत्रियेषु -प्रतिष्ठितं । धाश्रमेऽध्यवमिना ब्राह्मणना युधिष्ठिर । यथा त्रयाणां वर्णना संख्यातोपश्रुति. पुरा। राजधर्मेष्वनुमता लोकाः सुचरिते. मह । पदाइतन्त राजेन्द्र यथा विष्णु महोजसं । सर्वभूतेश्वरं देवेंप्रभु नारायणं पुरा । जग्मु. सुबहुशः शूरा राजानो दण्डनीतये। एकैकमात्मन. कर्म तुलयित्वाश्रम पुरा । राजान. पर्युपासन्त दृष्टान्तवचने स्थिताः । साध्या देवा वसवथाश्विनी च रुद्राय विश्वे मरुतां गणाथ । सृष्टाःपुरायादिदेवेन देवाचाच धवनयन्ते च सिद्धा९८५ अब ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चयं । निर्मादे वर्तमाने दानवैकार्णवेपुरा। मभूव राजा-राजेन्द्र मान्धाता नाम वोर्थवान् । पुरा वसुमतीपाला यज्ञञ्चक्रे दिदृश्या। अनादिमध्यनिधनं देवनारायणं प्रभुं । स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेश्वरं । नगाम शिरमा पादौ यज्ञे विष्णार्महात्मनः । दर्थयामास तं विष्णूरूपमास्थाय वामवं। स पार्थिवैर्वतः मद्भिरर्चयामास तं प्रभु। तस्य पार्थिवसिंहस्य तस्य चैव महात्मनः। संवादोऽयं महानासोदिष्णुं प्रति महाद्युति। ॥ इन्द्र उवाच ॥ किमिष्यते धर्ममता बरिष्ठ याकामोऽसि तमप्रमेय । अनन्तमायामितमन्त्रवीर्य मारायम् शादिदेव पुराणं। मासी देवो विश्वरूपा मयाऽपि शक्या द्रष्टुं ब्रह्मणा वापि मातात् । येऽन्ये कामास्तव राजन् एदिस्था दास्ये चतास्वं हि मत्येषु राजा। समे स्थिती धर्मपरो जितेन्द्रियः हरो गूढपीनिरतः सुराणां । बुद्धा भक्त्या सोत्तमः श्रद्धया च नतस्तेऽई दणि वरान् यथे। ॥ मान्धाता उवाच ॥ असमय भगवन्नादिदेव द्रक्ष्यामि लाई सिरसा संमसाथ। त्यक्ता कामान् धर्मकामा शरण्यमिचे गन्तुं भत्पथ लोकाएं। सनाद्वमादिपुलादप्रमेयात् लोकाः प्राप्ताः स्थापित खं यशय । धा योऽसावादिदेवात् प्रवृत्तो लोकश्रेष्ठं नं न जानामि o केतु। । रन्द्र उवाच ॥ अनिका धर्मपराय धर्म परां गति म नयन्ते प्रयुक्त पाना धमाधादिदेवात् प्रवृत्तो लोकश्रेष्ठं तं न जानामि का ।

·२१ राजधम्मानुशासन या पथ्याय ६४ । ६५ 1] ॥ शान्तिपर्व॥ ४५१ मेषाः सृष्टा यन्नवन्तो धनन्ताः सप्रस्थानाः पत्नी विशिष्टाः । अस्मिन् वर्षे सबंधी प्रविष्टास्तमाइ श्रेष्ठमिम वदन्ति । कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयशामितौजसः । बाता: सर्व प्रमझारीन् चन्नधण विएना। यदि धसौ भगवाबाहनिष्यद्रिपून सर्वानसरानप्रमेयः। न प्राह्मण न च लोकादिकत्ता नाय धों नादिधाऽभ विष्यत्। रमामूर्ची नाजदिक्रमेण देवश्रेष्ठः सासरामादिदेवः । चातुर्वर्थ चातुराअम्वधर्माः सर्वं न स्युना॑ह्मणनां विनाशात् । नष्टा धमाः शतधा सात्वतास्ते हात्रेण धर्मेए पुन: प्रवृद्धाः। युगे युगे धादिधा महत्ता लोकन्येठं दानधर्म वदन्ति । अात्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा लोकज्ञानं पालनं मोक्षणञ्च । विषपाना मावण पोडिताना चाचे धर्मे विद्यते पार्थिवानां । निर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता भीता राजा नाधिगच्छन्ति पापं। मिटाद्यान्ये सर्वधमापपन्नाः साध्वाचाराः साधुधर्म वदन्ति। पुत्रवत् पान्यमानानि राजधर्मेण पार्थिवः । लोके भूतानि सर्वाणि चरन्ने नात्र संशयः। मर्चधर्मपरं वाचं लोकश्रेष्ठं सनातनं । शश्वदवरपर्यन्तमचरं सर्वतोमुखं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुगामनपर्वणि वर्णाश्रमघर्मकयने चतुःषष्टाऽध्यायः॥ ६४ ॥ ॥ इन्द्र उवाच ॥ एवं वीर्यः सर्वधमापपत्रः चाचः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः। पाल्यो युभाभिकिहितैरुदारैविपर्यये स्वाद भावः प्रजाना। भूसंस्कारं राजसंस्कारयोगमभैवचा पालनञ्च प्रजानां । विद्याद्राजा सर्वभूतानुकम्पी देहत्यागचाहवे धर्ममय । व्यागश्रेष्ठ मुनयों वै वदन्ति मर्वश्रेष्ठं यच्छरीरं त्यजेत। नित्यं युक्ता राजधर्मेषु मर्चे प्रत्यचन्ते भूमिपाला यथैव । बहुश्रुत्या गुरुपयूषया च परस्पराः संहननाददन्ति । नित्यं धर्म क्षत्रियो ब्रह्मचारी चरेदेको झाश्रमं धर्मकामः । ४१ मामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यवात् । चातुर्वर्ण्यस्थापनात् पालनाच तैतैयागैनियमैरोरमैश्च । साद्योगैराश्रम धर्ममाड: हाचं श्रेष्ठं मधोपपत्र । वं वं धर्म ये न चरन्ति वर्णस्तास्तान् धानन्ययार्थान् वदन्ति । निर्मादानित्यमर्ये निविष्टानाइस्तान्वै पररभूतान् मनुष्यान्। यया नोलिंगमयत्यर्थयोगाच्छ्रयेस्तस्मादाश्रमात् क्षत्रधर्मः। विद्यानी या गतिबीनणनां ये चैवोकाश्चात्रमा ब्राह्मणानां। रतत् कर्म ब्राह्मणस्याइरग्यमन्यत् कुर्वञ्छूद्रवनयध्या चतराथम्यधीच वेदधर्माच पार्थिव । ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्या विद्यात् कदाचन। अन्यया वर्तमानस्य नासा वृत्तिः प्रकल्प्यते । कर्मणा व ते धो यथां धर्मस्तयैव स.। यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सम्मानमईति। कर्म ख नोपयुञ्जानमविश्वास्यं हितं विदुः । रते धमाः सवर्णेषु लीना उलटव्या: इत्रियैरेष धर्मः । तस्माज्यठा राजधर्मान चान्ये वोरज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे। ॥ मान्धातोवाच ॥ यवना. किराता गान्धाराधीनाः भवरवर्वराः । कास्तुपाराः कवाय पक्षवाश्चाश्रमद्रकाः। पोशाः पुलिन्दा रमठाः काम्बोजाश्चैव सर्वशः । ब्रह्मवनप्रसूताय वैश्याः द्राय मानवाः । कथं धमाचरिष्यन्ति सर्व विषयवासिनः । मदिधैश कयं स्थायाः सर्वे वैदस्युजीविनः । रतदिच्छाम्यहं श्रीतुं भगवस्तझवीहि मे। लं वधुभूतो धस्माकं धनियाणं सुरेबर। । २५२ ·४५२ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ६५ ।। १४१५ २. १५ ॥ इन्द्र उवाच ॥ मातापित्रोशियूपा कर्तव्या सदस्युभिः । श्राचार्यगुरुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनी । भूमिपानाञ्च शुश्रूया कर्त्तव्या सर्वदस्युभिः । वेदधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मी विधीयते । पिढयज्ञास्तथा वृापाः प्रपाच भयनानि च । दानानि च यथाकालं दिजेभ्या विएजेत् सदा। अहिंसा सत्यमक्रोधी वृत्तिदायानुपालना भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च । दक्षिण मर्चयवाना दातव्या भूतिमिच्छता । पाकयज्ञा महाहाश्च दातव्याः सर्वदस्युभिः । रतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुराऽनघ । सर्वलोकस्य कमाणि कर्त्तव्यानीह पार्थिव । ॥मान्धातीवाच ॥ दृश्यन्ते मानुषे लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः । लिङ्गान्तरे वर्तमाना त्राश्रमेषु चतुर्वपि । ॥ इन्द्र उवाच ॥ विनष्टायो दण्डनीत्या राजधर्म निराकृते । संप्रमुन्ति भूतानि राजदारात्म्यतोऽनघ । असंख्याता भविष्यन्ति भिववो लिगिनस्तथा। आश्रमाणं विकल्पाच निवृत्तेऽस्मिन् कृते युगे। 'अश्टयानाः पुराणानां धर्माणं परमा गतीः । उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः । यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः । तदा धो न चलते सद्भूतः शाश्वतः परः। सर्वलोकगुरुश्चैव राजानं योऽवमन्यते । न तस्य दत्तं न हुतं न यार्द्ध फलते क्वचित्। मानुषाणामधिपतिं देवभूतं सगातना देवाऽपि नावमन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरं। प्रजापतिहि भगवान मञ्चैवारजज्जगत् । स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां चत्वमिच्छति। प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गति । स मेमान्यश्च यूज्यश्च तत्र क्षत्रं प्रतिष्ठितं । ॥ भीम उवाच ॥ एवमुवा स भगवान् मरुद्गणतः प्रभुः । जगाम भवनं विषारक्षरं शाश्वतं पदं। एवं प्रवर्तिते धर्म पुरा सुचरितेऽनघ । कः इत्तमवमन्येत चेतनावान् बहुश्रुतः । अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च । अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः । आदी प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे । वर्त्तख पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि पञ्चषष्ठोऽध्यायः ॥६५॥ -युधिष्ठिर उवाच ॥ श्रुता में कथिताः पूर्वे चलारी मानवाश्रमाः। श्राख्यानयित्वा प्याख्यानमेतदाचच्च पृच्छतः । ॥ भीम उवाच ॥विदिता. मर्ध्व रवेह धास्तव युधिष्ठिर थया मम महाबाहो विदिताः माधुसम्मताः । यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मा युधिष्ठिर । धर्म धर्मभृता श्रेष्ठ तत्रिवोध युधिष्ठिर। माप्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ। साध्वाचारप्रवृत्तानी चातुरायस्यकारिणी। अकामदेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर । ममदर्शिमय भूतेषु मैशाश्रमपदं भवेत् । वेति मामं विमर्गश निग्रहानुगई तथा । यथोक्कत्तेरस्य प्रेमाश्रमपदं भवेत् । अर्शन पूजयता नित्यं मंविभागेन पाण्डव । मतस्तस्य कान्तिय भैज्ञाश्रमपदं भवेत् । मातिमधिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर । समभ्युद्धरमाणस्य दीवाश्रमपदं भवेत् । सोफमुख्येषु पत्रकार विनिमुष्येषु चामत् । कुर्वतस्तम्य कौन्तेय बन्याश्रमपदं भवेत् । पातिक पिपगाय भूतयशाम् समानुपान्। कुर्वतः पार्थ विपुलान् बन्याश्रमपदं भवेत् । WL ·राजधम्मानुशासन प ध्याय Tej शान्तिपर्व ॥ ५३ मविमागेन भूतानामनियोना तयाऽर्धनात् । देवयज्ञैव राजेन्द्र वन्याश्रमपदं भवेत्। मर्दन परराष्ट्राणां विटा मत्यविक्रम । कुर्वतः पुरुषव्याघ्र वन्याश्रमपदं भवेन्जर पालनात् मर्वभूतानां स्वरा परिपालनात्दोचा वऽविधा राजन भत्याश्रमपदं भवेत् । बंदाधन नित्यत्वं चमाऽथाचागनी अयोपाध्यायाऽषा मेनारामपई मवेत वाहिक जपमानव देवान् जयनः सदाधिन्भेए पुरुषव्याघ्र धोत्रमपदं भवेत् । मृत्युची रुदणं वेति यस्य राजो विनिश्चयः प्राणते ततस्तस्य ब्रह्माश्रमपदं भवेत्। जियम ठं माग वर्तमान भारत। सर्वदा मर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत्। बानमस्येषु विप्रेषु वैविधेषु च भारत । प्रपंछतोऽान् विपुलान् बन्योत्रमपदं भवेत्। सर्वभूतेष्वनुको कुर्थतन्तस्य भारत। अनुशंम्प्रवृत्तम्ब सचीवस्वं पदं भवेत् ।। बालवृद्धेषु कैनिय मन्त्रावस्वं युधिष्ठिर। अनुक्रोमक्रिया पार्य मावस्वं पदं भवेत्। बलात्कृतेषु भूत्यु परित्राणं कुरूदही भरणागतेधु कौरव्यं कुर्वन् गाईस्थमावसेन् । घराचरणात ना रसञ्चापि सर्वशः। यथार्थपूजाच नथा कुर्वन् गाईस्थमावसेत् । व्यठान्ज्येष्ठपनी नाबादण पुलनामुषा । निग्रहानुया पार्य गाईस्थमिति तत्तपः माधूनामर्थनीयाना पूजासु विदितात्मना । पालनं पुषव्याध रहामपदं भवेत्। पात्रमस्यानि भूनानि यन्तु वेश्मनि भारत। आददीनेह भोज्येन तहाईस्य युधिष्ठिर यः स्वितः पुरुषोधो धात्रा सृष्टं यथार्थवन् । पारमाणहिसको फल प्राप्नोत्यनामा यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुथे सदा। प्रायमस्य तमयाइनरश्रेष्ठं युधिष्ठिर । स्थानमानं कुलेमानं वयोमानं तथैव ची कुर्मन् वमति मन्येषु धाश्रमेषु युधिष्ठिर देशपांच कौन्तेय कुसंधास्तथैव ची पातयन् पुरुषव्याध राजा माश्रमो भवेत् 'काले विभूति भूतानामुपहारांस्तथैव च । प्रहयन पुरुषव्याध साधूनामाश्रमे वसेत्। 'दंधर्भातशापि यो प्रत्यवेक्षते । सर्वलोकख कोनीय राजा भवति मायनी । ये धर्माला लाके में कुर्वनि भारत। पालिता यस्य विषये धर्माचस्तस्य भूपतः। धभाराभान् धर्मपरान् सेन रन्ति मानवान् । पार्थिवाः पुरुषव्या तेषां पापं हरन्तिते ये चायव महायाः पार्थिवाना युधिष्ठिर ने वामहरों: सर्वे धमे परश्तेऽनधी सम्बाश्रमपदेश्याहगाहस्य दीप्तनियों पानं पुरुषव्याध यं धर्म पर्युपामहे । श्रात्मापमनु भूतेषु या वै भवति मानवः। न्यत्तदा जितक्रोधः प्रत्येह लभते सुखी धयिता मत्त्ववो धतुवराटकात्यांगवातावगाीधा नोखा मन्तारयियनि यदा निरत्तः मयस्मात् कामो यो स्व चदि स्थितः । तदा भवति सन्चम्यस्ततो ब्रह्म सम्मन्नुते । मप्रसवस्तु भावन योगेनं च नराधिपधिर्व पुरुषभाईल प्रास्यमे पालने रतः।' वेदाध्ययनशैलाना विभाण साधुकर्मण पालने यवमानिष्ठ मनोमय वह - - - r । २९ ·४५४ ॥श्रीमहाभारतं [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ६ ॥ " t" - - 4 - 4 . वने चरन्ति यं धर्ममाश्रमेषु च भारत। रक्षणात्तच्छतगुणं धर्म प्राप्नोति पार्थिव'1' एप ने विविधा धर्म. पाण्डवश्रेष्ठ कोर्तितः। अनुतिष्ठ स्वमेव वै पूर्वदृष्टं मनातन ।।। चातुराश्रम्यमेकाग्य चातुर्वर्ण्यश्च पाण्डवा धर्म पुरुषशार्दूल प्रास्यधे पालने रतः । 2-32017 इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि चातुराश्रयविधी पट्पटाऽध्याय, ॥१६॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ चातुरात्रम्यमुकन्ने चानुवन्तियैव च । राष्ट्रस्य यत् कृत्यतमं ततो भूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ राष्ट्रस्यैतत् इत्यतमं राज्ञ एवाभिचन । अनिन्द्रमबलं राष्ट्र दस्थवोऽमिमवश्युत । अराजकेषु राष्ट्रेषु धो न व्यवतिष्ठते। परस्परच खादन्ति मर्वया धिगराजक इन्द्रमेव प्रकृणुते यद्राजानमिति श्रुतिः । यथैवेन्द्रस्तथा गजा सम्पूज्यो भूतिमिच्छता। नाराजकेषु राष्ट्रपु वस्तव्यमिति रोचये। नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमनिर्वहस्युन । अथ चेदभिवतेत राज्यार्थो बलवत्तरः राजकानि राष्ट्राणि हतवीर्याणि वा पुन.1...' प्रत्युझम्याभिपूज्य. स्यादेतदच समन्वित । न हि पापात् परतरमस्ति किश्चिदराजकात्। सचेत् समनुपश्येत समपं कुमाल भवेत् । बलवान् हि प्रकुपितः कुर्यात्रि मेषतामपि। . . भूयास लभते नेश या गर्भिवति दुईहा। अथ या सुदुहा राजन् नैव तां वितुदन्यपि ।। यदतप्तं प्रणमते नैतत् मन्तापमहति । यत् स्वयं नमते दारुन तत सन्तापयन्त्यपि। । एतयोपमया वीर मनमेत बस्तीयसे । इन्द्राय म भएमते नमते यो बलीयसे। नम्मादागैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता ! न धनार्थो म दारार्थतेषां येषामराजक।" प्रीयते हिहरन् पाप परवित्तमराजके । यदाऽस्य उद्धवरन्यन्ये नदा राजानमिच्छति।। पापाद्यपि तदाम न लभन्त कदाचन। रकस्य हि दो हरता दयाश्च बहवोऽपर। अदास' क्रियते दामो हियने च बलात खियः। रतस्मात् कारणात देवाः प्रजापालं मनकिर ।। । राजा चेन भवेतोके पृथिव्या दण्डधारकः । अले मत्स्यानिवाभक्षन् दुर्बलं बलवत्तरा। अराजकाः प्रशा. पूर्व विनेगरिति नः श्रुतं । परस्परं भक्षयना मत्स्या इव जले कृशान् ।' समेत्य तास्ततच. समयानिति म श्रुता वाकरोदण्डपरुषो या स्यात् पारंजायिक. घ. परम्वमथादद्यात् त्याच्या मस्तादृया इति। विधामार्थच मव्यया वर्णनामविशेषतः। नास्तथा ममयं छत्वा ममयेमावतस्पिरे। महितास्तासदाजग्मुरसखानाः पितामई। अनीश्वरा विनग्यामो भगवन्नोश्वरं दिशा यं पूजयेम सम्भूय ययं न. प्रतिपालयेत्। ततो मनुं प्यादिदेश मनु भिनमन्द ताः । । मगुरुवाच ॥ विममि कर्मण, पापाद्राज्यं हिमादुम्मरं । विशेषतो मनुव्येषु मिथ्यारतेषु नित्यदा।। भीभ उवाच ॥ तमनुवम् प्रभा मा फर्टनेनो गमियति । परनामधिपञ्चामद्धिरण्यस्य तथैव च । धादिस्य दम्भ भागं दायामा फोपवर्दूमं । कन्या एके चाररूपा विवादे घूमतासु च । मुरम मसपण घे मनुयाः प्रधामनः । भवन नेऽनुयायन्ति महेन्द्रमिव देवताः। - M P 7 - r - ·४५५ ११. राजधम्मानुशासन प.। चध्याय ६it] शान्तिपर्व ।। मलं जातवलो राजा टुअर्धः, प्रतापवान् । सुखे धास्यसि नः सर्वान् कुवेर इव नैश्तान् । यञ्च धम्मचरिष्यन्ति मजा राजा सुरचिता चतुर्य तस्य धर्मस्य तत् संस्यं वै भविश्यति। तेन धर्मेण महता सुखं सधेन भांवितः पाह्यमान् सर्वतो राजन् देवानिव शतकातुः विजयाय हि.नियहि प्रतपन् रस्सिवानिव । मान विधम शत्रूणा धमा.जयतु नः सदा। ., म.निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः। महाभिजनसम्पन्नस्तेजमा प्रचलत्रिव तस्य तुष्या महत्त्वं ते महेन्द्रस्येव देवताः । पतधसिरे सर्वे खधर्मे च ददुर्मनः। ततो महीं परियया पर्जन्य स्वदृष्टिमान्। समयन् सर्वतः पापान् स्वकम्मसु च योजयन्। स्वं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्या मानवाः कचित् । फुयूराजानमेवाये प्रजानुग्रहकारण नमस्यरंश्च तं भक्त्या शिव्या देव गुरु मदा देवा इव च देवेन्द्र-तत्र राजानमन्तिके सत्यतं स्वजनेनेह परोऽपि बहमन्यते । खजनेन,त्वज्ञात परे परिभवन्त्युत।। ... राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः तस्माच्छत्रञ्च पवञ्च वाह्यान्याभरणानि चो भोजनान्यथ पानानि राशे दंपुर्यहाणि चा त्रासनानि च शय्या सर्वोपकरणानि च । गोप्ता तस्माद्दुराधर्षः मितपूर्वाभिभाषिता। आभाषितच मधुरं प्रत्याभाषेत मानवानी कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात् मविभागो.जितेन्द्रियः। ईप्सितः प्रतिवीत मृदु वला च सुष्टु च । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि सप्तषयोऽध्यायः॥१॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किमाईदैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ! मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ।.. ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । वृहस्पतिं वसुमना यया पप्रच्छ भारत । ‘राजा वसुमना नाम कौशल्या धीमता बरः। महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रचं वृहस्पति । सर्व वैनयिक कृत्वां विनयज्ञा हस्पति । दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकं । विधि पप्रच्छ राज्यस्य स्वर्गलोकहिते रतः । प्रजाना मुखमन्विच्छन् धर्मगीलं वृहस्पति । ॥ वसुमना उवाच । केन भूतानि वर्द्धन्ते वयं गञ्चन्ति केन वा । कमर्चन्ता महामाज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः । एवं पृष्टा महाप्राजः कौशल्येनामितौजसा । राजसत्कारमव्ययं सशंसास्मै गृहस्पतिः। ॥ वृहस्पतिरुवाच ॥ राजमूला महाप्राज्ञ धामी लोकस्य लक्ष्यते । प्रजा राजभयादेव नखादन्ति राजा ह्येवाखिल चोक समुदीर्णं समुत्युका प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते। 'यथा नुट्ये राजन् भूतानि शशिसूर्ययो:। अन्धे तमसि मन्जेयुरपश्यन्ता परस्परं । यथा ह्यनुदके मस्या निराकन्दे विहङ्गमाः। विहरेयुर्यथाकामं विभिन्तः पुनः पुनः। 'विमध्यातिक्रमेरंच, विषयापि परस्परं । प्रभावमचिरेणैव गच्छेयुनात्र संशयः । एवमेव विना राधा विनश्येयुरिमाः प्रजाः अन्धे तमसि मज्ञेयुरगोपाः पश्वा यथा। इरेयुर्वलवन्तोऽपि दुर्बलाना परिग्रहान् । इन्युक्यछमानाच यदि राजा न पालयेत्।। ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत् सम्परियहः। ने दारा.न च पुनः स्यान्नलवन परियहः। •२५१ २१. - ·४५६ ॥श्रीमहाभार॥ [ राजधम्मामुसामन पायथ्याय (१ विश्वग्लाप प्रवर्तत यदि राजा न पालयेत् । यान वख्यमलारान् रत्नानि विविधानि च । हरेयु महमा पापा यदि राजा न पालयेत् । पतेइविध शस्त्र बाधा ६मचारिषु। श्रधर्म प्रग्टहीत याद्यदि राजा न पालयेत् । मातर पितर राद्धमाचार्थमतिथीन गुन् । विश्नोयुरपि हियुवा यदि राजा न पालयेत्। वधवन्धपरिकेगी नित्यमर्थवताग्भवेत् । ममत्वञ्च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत्। अन्ताश्चाकाल एव सुलेकिाऽयं दम्युमाद्भवेत् । पतेयुनरक धोरं यदि राजा न पालयेत् । न योनिदोषो वर्तेत न कृषिन वणिकपय । मजेद्धर्मस्लयो न स्याद्यदि राजा न पालयेत्। न यज्ञा सम्प्रवर्तेयुर्विधिवत खातदक्षिण । न विवाहा समाजी वा यदि राजा न पालयेत् । न वृथा सम्प्रवत्तेरन मयरय गर्गरा 14 घोषा प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् । चस्तमुदिनहदयं हाहाभूतमचेतन । क्षणेन बिनशेत् सर्व यदि राजा न पालयेत् । न भवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभया । विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत । ब्राह्मणयतुरा वेदान्नाधीयीरस्तपखिन । विद्यानाता प्रतस्वाता यदि राजा न पालयेत्। न लभेद्धर्ममोष हतविप्रहता जन । हती सुस्थेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयत् । इस्ताद्धस्त परिमुषेधेिरन् सर्वोतव । भयात्त विद्वेत् सब्द यदि राजा न पालयेत्। अनया सम्प्रवत्र्तरन भवे वर्णसङ्कर । दुर्भिसमाविशेद्राट यदि राजा न पालयेत् । विदृव्य हियथाकाम ग्रहदाराणि शेरते । मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभया । नाक्रुष्ट सहते कथित् कुतो का हस्तलाघवा यदि राजा न सम्यग्गा रचयत्यपि धार्मिक । स्त्रियश्चापुरुषा मार्ग मालङ्कारभूषिता । निर्भया प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिप । धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिसन्ति परस्पर। अनुग्टहन्ति चान्यान्य यदा राति भूमिप । यजन्ते च महायज्ञस्त्रया वर्ण' पृयग्विधै । युझायाधीयते विद्या यदा रतति भूमिप' । वातामूलो ह्ययं लाकरवयो वैधार्यते सदा । नमय वर्त्तने सम्यग्यदि रक्षति भूमिप । यदा राजा धुर श्रेष्ठामादाय वदति प्रजा । महता पलयोगेन तदा लोक प्रमोदति । यस्याभावन भूतानामभाव स्यात् ममन्तत । भावेष भावो नित्य स्थान कम्तं न प्रतिपूजयेत् । तस्य यो बहते भारं सर्वलोकभयावह । मिटन् प्रियहित राज उभा लोकाविमा जयेत्। यस्तस्य पुरुष पाप मनसाऽप्यनुचिन्तयेत। समायमिह क्लिष्ट प्रत्यापिनरकं प्रजेत् । म हि जात्यवमन्तया मनुष्य इति भूमिप । महती देवनामा नररूपेण तिष्ठति । कुरुते पश्चरूपाणि कालयुकानि य मदा। भवायनिम्तयादिश्या मृत्युभवणे यम । यदा शामोदन पापान दहायुयण नेगमा । मियोपपरितो रागा नदा मानि पावक । यदा पश्यति पारेण मर्वभूतानि भूमिप । मपुष्पोद्यान मामाग्यास्तदा भवति माऽमाक' । यदावधामिकाम मास्तोलाई नियति। धार्मिकायानुसानिभवत्यथ पमस्तदा । स तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपक रिण । । । 10 . राम + ·४.७ १८. Pा - राजधम्मानुशासन प० । अध्यापन: ॥ शान्तिपर्वः ।। प्राछिनत्ति च रवानि विविधान्यकारिण। वियं ददाति कमेदित कस्मादिदपकर्षति । नंदा वैश्रवण रानो भवति भूमिपी नासापवाद स्वातयं दक्षणाक्रिष्टकर्मणा। धमाकाहता लोकमोचरस्वानुसूयना न हिराजः प्रतीपांनि कुर्वन् मुखमवाप्नुयात् । पुत्रों धाता वयस्सो वा यद्ययात्मम्मो भवेत् कुर्यात् कृष्णगतिः मेयं चलितोऽनिलमारयिः। न तु राजाभिपत्रस्य शेप वन विद्यते । तस्य मन्त्रापि रध्याणि दूरतः परिवर्जयेत्।। मृत्यौरिब जुगुप्सन राजस्वहरणावर मग्येदमिमृषन् सदा मृगः कूटमित्र स्मृमन् आत्मखमिव रक्षेत राजम्वमिह बुद्धिमान् । महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्टमचेतनं । पतन्ति चिरराबाय राजवित्तापहारिणः राजा भोजो विराट संघार तचियो भूपतिर्नुपः । य रभिखूयते भन्दः कस्तं नापितुनईति । तस्माभूपुर्नियतो जितात्मा नियतेन्द्रियः। मेधावी स्मृतिमान्दक्षः मंत्रयेते महीपतिः कृतज्ञ प्राजमदुई दृढभक्ति जितेन्द्रियो. 'धर्मनित्यं स्थितं नीत्या मन्त्रिण पूजयेन्नृपः । दृढभक्ति कृतप्रजें धर्मजं संयतेन्द्रियां: शरमदुद्रकाएं निषिद्धजनमापयेत् । प्रज्ञा प्रगल्भ कुरुते मनुव्य राजा शान् वै कुरुते मनुष्यान । राजाभिपत्रस्य कुतः सुखानि राजाऽभ्युपेन सचिन करोति। राजा प्रजानां हृदय गरीयो गति प्रतिष्ठा मुखमुत्तमच्चों ममाश्रिता लोकमिमं परञ्च जयन्ति सम्यक पुरुषा नरेन्द्र । नराधिपचाप्यनुभियमेदिनों दमेन मत्येन चे माहदैन । महद्भिरिष्टा ऋभिर्महायमार्मिविष्ट स्थानमुपैति माश्वत। स स्वमुक्तोऽङ्किरमा कौशल्या राजसत्तमः प्रयवान रतवान् वोरः प्रजानां परिपाचनं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशामनपर्वणि अजिरोवाक्य अष्टपष्टोऽध्यायः ॥ , ॥ युधिटिर उवाच ॥ पार्थिवन विषय कि कार्यमवभिप्यते । कथं रच्यो जनपदः कयं जेयाच पत्रवः ।। कयं चारं प्रयुञ्जीत वर्णन विश्वामयत कय कयंत्यान् कयं दागन् कयं पुत्रांच भारत। ॥ भीमं उवाच ॥ राजवृत्त महाराज स्टणुष्वावहितोऽसिसी यत् कार्ये पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा। आत्मा जेयः मदा राजा ततो जेयाय शत्रवः अजितामा नरपतिर्विक्रयेत कथं रिपून् रतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रह जितेन्द्रियों नरपनिर्वाधितुं शक्नुयादरीन् । न्यसेतं गुलमान दुर्गेषु सन्धीच कुरनन्दना नगरोपर्वने चैव पुरोधानेषु चैव हो संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरेषु च। मय वे नरमाईल तया राजनिवेशने । मणिय ततः कुर्थानान्धधिराहनीना पुंमः परोधितान प्राचान दुत्पिपासाप्रमझमाम् । अमात्येषु च मधु निवेयु विविधेपुची पुपुत्र महाराज प्रणिदयात् ममाहिती : पुरे जनपदे व तया सामन्तरांजसु । ययां न विद्युरन्योन्य प्रेणियास्तथा हि ते.-: दारांय विद्या प्रहितान् परेण भरतभापणेषु विहारेसु समानेषु च मिदुषु। आराम नयोद्याने पण्डिताना समागमी देशयु चवरे व सभास्वावकथेषु च। 83 ·"४५८ ॥श्रीमहाभारतें। [राजधम्मानुशासन पायध्याय रस - . - M - , एवं विचिनुयाद्राजा परचारं विचक्षण । चारे हि विदिते पूर्व हितं भवति पाण्डव। . यदा तु हीन नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना । अमात्यै मह सम्मव्य कुर्यात् 'सन्धिबलीयेगा। प्रज्ञायमाने होनले मन्धि कुयात् परेण वै। लिमुवा कविदार्थ खरमाणे विचक्षण.। गुणवन्तो महोत्साहा धर्मजा माधवश्व ये। मन्दधीत नृपस्तैश्च राष्ट्र धर्मण पालयन " उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामति । पूर्वापकारिणे हन्यासाकदिष्टांश्च सर्वेश.), यो नापकर्तुं शक्नोति नापकत्तुं महोपति ।नं शक्यरूपयोमुपेक्ष्यस्तादृशे भवेत् । था यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरं । व्यासकञ्च प्रमत्तञ्च दुर्बलश विशेषत ।। यात्रामाज्ञापयेदोर कस्य पुटवल सुखी। पूर्व कला विधानश्च यागयां नगरे नया! , म च वस्या भवेदस्य नृपो यथातिवीर्यवान् । हीनय बलवीयाभ्या कर्षयस्तत्परो वसेत् । राञ्च पोडयेत्तस्य सवानिविषमूछ । अमात्यवल्लभानांच विवादास्तस्य कारयेत् । वज़मीय मदा युद्धं राज्यकामेन धीमता। उपायैषिभिरादानमर्थस्याई वृहस्पति मान्वन न प्रदानेन भेदेन च नराधिप । यमर्थ यथात् प्राप्तुं तेन तुष्येत पण्डित । श्राददीत बलिचापि मजाभ्य कुरुनन्दन । म पनागमपि प्रास्तामामेवाभिगुप्तये। दधगतेभ्या पदस महलपमेव च। तदाँददीत महमा पौराणां रक्षणाय । पथा पुधास्था पारा द्रव्याम् म संभय । भक्तियां न कर्तव्या व्यवहार प्रदर्शित। मोठवन्यमद्रामा माजान मायदर्मिनायवधारेषु मततं तच राष्ट्र प्रतिष्ठित । धाकरे सपणे एस्के तर मागपसे मथा। न्यभेदमायापनि स्वाप्ताम् या पुरुषान हिताम्। सम्यग्दपधरो मिरयं रागा धाममवाप्नुयात्। रामाहि सतत दण्ड भन्यधर्म मयस्यते । वेदवेदा वित् माम मुरापती मृपो भवेतो दानगीसव सततं यमीलय भारता र गुणा: ममता: पपम्म मततं स्थिराः । व्यवहारचोपे नृपते. कुन स्वर्ग कुना या । पदा त पोरिती रामभद्रामा पतीयमा तदाऽभिमयदुर्ग बुद्धिमान थिोपनि । विधावानन्य मित्राणि विधानमुपकमपत। भामभेदान् विरोधार्य विधानमुकम्पयेत् । भोपान मागेपु यामानुत्यापपेदपि । प्रषिताम् सर्माम भापामगरकेप्वपि। 4 गुनादेव दुगार देवासेपु मवेश्यत् । धनिभायममुग्राय मापविला पुन पुग। मामिलार नदीप यमेव नराधिप । भने प्रदेशम्य दोहावामिनाएं। पुरमा मगरपोयराम् । विनामयदा तत् पश्यं बलेनाथ सम वा। नदीमापु पयामानान्। मनविणायदे सम्यमविपायध पयेत् । गराननादतीभिप नियनमा । गोपाल परयानी गिरका युपमिते । চুয়ালিনাগা সঙ্ক। ঘর্ধণা ঘােঘবাধিষধ। मामा पेना। स्यामा बर्षायाम्यपि पप पार।' » - t । - ·राजधानुशासन या पथाय trj My ॥ शान्तिपर्व ॥ ४५६ - सस h 1 1 +4hman प्रगण्डी. कारयेत् सम्यगाकाशजननीस्तया । श्रापूरयेत परिखा स्थाणुनाझपाकुला । सरदारकाणि युरुच्छामार्थे पुरस्य च । नेपाञ्च दारवगुप्ति का मदात्मना भवेत् । बारेषु च गुरूवर यन्त्राणि स्थापयेत् मदा। भारोपयेच्छतघ्नीच साधीनानि च कारयेत् । काठानि चाभिहार्याणि तया कूपांच खानयेत्। मशोधयेत्तथा कूपान् छतपूर्वान् पयोऽबिभि ।। सपछवानि वेसानि पडेनाथ प्रलेपयेत् । निर्हरचरण मासि चैत्रे पहिभयात्तथा।- मकमेव च भकानि पाचयेत नराधिप.। न दिवा चालयदमिवयित्वाऽमिहोषिकं । कारारिबालासुचलेदनि सुरक्षित । महाणि च प्रवेश्यान्तर्विधेय स्थाडुताशन । महादण्ड तस्य स्याडम्याग्नि दिवा भवेत् । प्रघोषयेदथैवञ्च रक्षणार्थ पुरस्य च । भिक्षुकाचाफिकांचव लीवोन्मत्तान् कुशोलवान् । वायान् कुर्थान्नरश्रेष्ठ दोषाय थुदि नेऽन्यया। चवरेवय नोर्थेषु सभाखावमयेषु च। यथार्थवर्ण मणिधि कुयात् सर्वच , पार्थिव । विशालान राजमार्गाश्च कारयोत नराधिप । पाश विपर्णाश्चैव यथोद्देनं समादित। भाण्डागारायुधागारान योधागारांय मर्च । अश्वागारान् गजागाराम् बलाधिकरणानि च परिखाव कारव्य मतोलोनिकुटानि च 1 नजवन्य प्रपश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर। अर्थमनिचय कुर्याद्राजा परबलादित । तैसा वसा मधुघृतमौषधानि च सर्वशः । अकारकुसमुन्नाना पलाशशरवर्णिना। यवसेन्धनदग्धाना कारयोत र सञ्चयान्।-- आयुधानि च मन्त्री शक्तवृष्टिमासकर्मणा । सञ्चयोनेवमादीनां कारयीत नराधिप । औषधानि च माणि भूतानि च फलानि च । चतुर्विधाश्च वैद्यान् वै सटहीयाविशेषतः । नटाय नर्तकाव ममा मायाविनस्तथा। शोभयेयु पुरवर मादयेयुध सर्वशः । यत महाभवचापि मृत्यतोऽथापि मन्त्रित : परिभ्या,नृपताऽपि स्वाधीनान् कारयीन तान् । कृने कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद्धनसञ्चय । दानेन च यथारेण सान्त्वेन विविधेन च । निर्वदयित्वा तु पर इत्वा वा कुरुनन्दन । ततोऽनृो भवेद्राला यथा शास्त्रे निदर्शित । राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चैव नियोध में प्रात्माऽमात्याय कोषञ्च दण्डो मित्राणि चैव हि । नया जनपदा पुरञ्च कुरुनन्दन । एतत सप्तात्मक राज्य परिपाल्य प्रयत्नत । पाहुणच त्रिवर्गच्च त्रिवर्गपरम नया । यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र समुहे पृथिवीमिमा । पाहुण्यमिति यत् प्रोकं तत्रिवोध युधिष्ठिर । सन्धानाशनमित्येव यात्रासन्धानमेव च । विग्टद्मासनमित्येव यात्रा सम्परिग्टन च। दैधीभावस्तयाऽन्येषां सत्रयोऽथ परस्य च । विवर्गशापि य प्रोततमिहकमना टणु।यस्यानञ्च वृद्धिश्च त्रिवर्ग परमस्तथा। धर्मशार्यच कामश्च मेक्तियोऽथ कालत धर्मेण च महीपालचिरं पालयते मही। अस्मिन्नर्ये च सोका दौ गोतावहिरसा स्वय । यादवीपुच भन्ते तावपि श्रीतुमर्हसि । छला सर्वाणि कार्याणि सस्था सम्पान्य मेदिनी । पालयिला तथा पौगन्पवित्रं सुखमेधते । - - M ·॥श्रीमहाभारत ॥ [राजधानुशासन प.। यध्याय ६८" - । - किं तस्य तपमा राज किञ्च नस्यांवरैरपि । मुपातितप्रजा य स्यात् सर्वधर्मविदेव स ।' ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ दण्डनोनिच राजा च समस्तो तावुभावपि । तस्य किं कुर्वत सिंध्येत्तन्मे भूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ।। महाभाग्य दण्डनीत्या सिद्धे शब्दै सहेतुकै । श्टणु मे शंसतो राजन् यथावदिह भारत।' दण्डनीति खधर्मभ्ययातुर्वर्थ नियच्छति । प्रयुका स्वामिना सम्यगधर्मभ्या नियच्छति। चातुर्वय म्वकर्मस्ये मर्यादानाममसरे। दण्डनीतिश्ते मे प्रजानामकुतोभये। स्वाम्ये प्रथनं कुर्वन्ति बयो वर्ण ययाविधि । तस्मादेव मनुष्याणा मुख विद्धि समाहित । कालो वा कारण राजा राजा वा कालकारण । इति ने संभयो माभूद्राजा कालस्य कारणं । दण्डनोत्या यदा राजा सम्यक कारन्यन वर्तते । तदा कृतयुगं नाम कालसृष्टं प्रवर्तते। नत कृतयुगे धानाधर्मो विद्यते क्वचित् । मधपामेव वर्णना नाधमै रमते मन । योगमा प्रवर्तन्त प्रजानी मात्र समय । वैदिकानि च सवाणि भवन्त्यपि गुणान्युत । एतवय मुखा सर्वे भवन्युत निरामया । प्रमोदन्ति नराणच खरवर्णमामि च । व्याधयोन भवन्यत्र नान्पायुर्दश्यते मर । विधवा न भवन्त्यत्र रुपणे न तु जायते । अटपथा पृथिवी भवनेयापर्धयस्तया । वपत्रफलमूल नि वोर्थवन्ति भवन्ति च । माधम विद्यते तत्रधर्भ व तु केवल । रति कार्तयुगानेतान् धान विद्धि युधिष्ठिर। दण्डनीत्या पदा रागा चीनंशाननुवर्तते । चतुर्थमयमुत्सृज्य नदा चेता प्रवर्तते । पाइभम्य चतुर्थापरतोनशननुपत्तते । सरपथः प्रथिवीभवन्यापधयस्तथा। अर्द्ध त्यता यदाणा नीत्यर्थमनुवर्तते । ततमा दापर माम म कास मम्प्रयन्ती घाइभम्य यदा सई दावंशावनुते । सरपयेव पिश भवत्यईपना नदा। ११ 1 ·राजधम्मानुशासन पायथ्याद६८1०11] शान्तिपर्व । ४६१ M २०१. लोकस्य सोमन्तकरी मर्यादा लोकभाविनी। सम्बनीता दण्डनोतिर्यथा माता यथा पिता! यस्या भवति भूतानि नदिद्धि मनुभभारष एव परोधों यद्राजा दण्डनीतिमान् । तस्मात् कौरव्य धर्मेय प्रजाः पालय नीतिमान् । स्वं वृत्तः प्रजा रचन् वर्ग जेतासि दुर्जय । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुमासनपर्वणि अनसप्ततोऽध्याय.॥६६॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ केन वृत्तेन वृत्तज. वर्तमानो महीपतिः। सुखेनार्थान् सुखोदकानिह च प्रेत्य चानुयात्। ॥ भीम उवाच ॥ श्रयं गुणाना पटियटिभद्गुणसंयुतः। यान् गुणस्तु गुणोपेत. कुर्वन् गुणमवाप्नुयात् । चरेद्धानकटुको मुक्षेत नेहन नास्तिक. । अनुगमश्चरेद्य चरेत् काममनुडूत.।। • प्रियं ब्रूयादवपणः प्रहरः स्यादविकत्यनः। दाना नापाचवी स्यात् प्रगल्भ स्यादनिहुरः। सन्दधीत न चानार्थ विग्रहीयान बन्धुभिः । नाभनञ्चारयेचारं कुर्यात्कार्यमपोडया। अथ ब्रूयान्न चामत्सु गुणान् ब्रूयान्न चात्मनः । श्रादद्यान्न च साधुभ्या नासत्पुरुषमाश्रयेत् । नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्र प्रकाशयेत्। विसन्न च मुधेभ्यो विश्वसेनापकारिषु। अनी(गुप्तदारः स्याचाच स्थादघृणी नृपः । खियः भवेत नात्यर्थ सृष्टं मुन्नीत नाहित। अतब्धः पूजयेन्मान्यान् गुरून् मेवेदमायया । अदेवानदम्भेन नियमिच्छेदकुन्मितां । सेवेत प्रएंय हित्वा दव' स्थान त्वकालवित् । मान्वयन्न च मोचाय अनुटहन च क्षिपेत् । प्रहरेन त्वविज्ञाय हत्वा मन्न मोचयेत् । क्रोधं कुर्थान चाकरमान्मृदु, स्यान्नापकारिषु। एवञ्चर स्वगज्यवा यदि श्रेय रहेछसि । अतोऽन्यया नरपतिमयमाईत्यनुत्तमं । इति मान् गुएरानेतान् यथोलान् योऽनुवर्तते। अनुभूयेह भद्राणि प्रेत्य स्वर्गे महीयते।। ॥ वैम्पायन उवाच ॥ इदं वच भान्तभवस्य गगवान् युधिष्ठिरः पाण्डवमुख्यसंवृतः । तदा ववन्दे च पितामई नृपो यथों मेतश्च चकार बुद्धिमान्। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुभासनपर्वणि सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कयं राजा प्रजा रचन्नाधिबन्धेन युज्यते । धर्मे च नापगनोति नन्मे ब्रूहि पितामह । .. । भीमं उवाच ॥ समासेनैव ते राजन् धर्मान् वक्ष्यामि शावतान् । विस्तरेणैव धर्माण न जावन्तमवाप्नुयात्। धर्मनिष्ठान् श्रुतवतो देवप्रतसमाहितान्। अर्थयित्वा यजेथास्वं सहे गुणवतो द्विजान्। प्रत्युत्यायापमंग्टन चरणादभिवाद्य च । श्रय साणि कुळयाः कार्याणि मपुरोहित... धर्मकार्याणि निर्वय मङ्गलानि प्रयुज्य च । ब्राह्मणान् वाचयेयास्वमर्थमिद्धिजयाशिषः । आर्जवेन च सम्पन्ना धृत्या बुद्धाच भारत । यथार्थ प्रतिस्टडीयात् कामक्रोधौ च वर्जयेत् । कामक्रोधी पुरस्कृत्य योऽर्य राजाऽनुतिष्ठति। न म धम्म न चायथ प्रतिग्टहाति वालिश.। मास्म लुबाच मूर्खाय कामार्थेषु प्रयूयुजः । अलुब्धान बुद्धिसम्पवान् सर्वकर्मसु योजयेत् । मूल घधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदः । प्रजाः तिमात्ययोगेन कामक्रोधसमन्वितः। पलिपठेन शलन दण्डनायापराधिना । मास्वाणि तेन लिप्या वेतनेन २०२० गम। 5 ·४६२ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ७२। दापयित्वा करेंधम्य राष्ट्र नीत्या यथाविधिों तथैत कल्पयेंद्राजा योगक्षेममतन्द्रितः। गोपायितोर दातारं धर्मनित्यमनन्द्रितं । कामदेवरायुतमनुरज्यन्ति मानवाः । मारमाधर्मेणं लाभेन लिपमेयास्वं धनागम। धम्माविधुवा नस्य यो न शास्त्रपरो भवेत् । अर्थशास्तपरो राजा धमाथानाधिगच्छति। श्रस्थाने चास्य नदितं सर्वमेव विनश्यति । अर्थमूला हि हिमाञ्चं कुरुते स्वयमात्मनः । करैरास्त्रदृष्टैईि माहात् सम्पोडयेत् प्रजाः । उधहिन्द्यात्तु यो धेन्वा चोराी न लभेत् पयः । एवं राष्ट्रमयोगेन पोड़ित ने विवते । यो हि दोग्योमुपास्ते च स नित्य विन्दते पयः रवं राष्ट्रमुपायेन भुनाना लमते पालें अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमानं सुरक्षित जनयत्यतुला नित्य कोषदृद्धि युधिष्टिर दोग्धी,धान्यं हिरण्यञ्च मही राज्ञा सुरचिता । नित्य स्खेभ्यः परेभ्यश्च टप्ता माता यथा पया। 'मालाकारोपमा राजन् भव माङ्गारिकोपमः । तथा युक्तश्चिरं राज्य भाकुं शक्ष्यसि पालयन परचक्राभियानेन यदि तेस्या नवयः । श्रथ मान्नैव लिपया धमत्राह्मणेषु यत्। माम ते ब्राह्मणे दृष्ट्वा धनम्यं प्रचलेन्मनः । अन्यायामप्यवस्थाया किमु स्फीतस्य भारत धनानि नभ्या दंद्यावं ययोशक्ति यथाऽईतः । मान्वयन परिरचय स्वर्गमास्यमिदुर्जये। एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्वं परिपालय। वन्त पुण्यं यशो नित्यं प्रस्यिो कुरुनन्दना : धर्मण व्यवहारेण प्रजा पालय पाण्डव । युधिष्ठिर यया युक्तो नाधियन्धन योच्यौं। . एप.रव परोधमा यद्राजा रपति प्रजाः भूिताना हि यदां धनारतएं परमा दया। सम्मादेव परं धर्म मन्यना धर्मकाविदाः यो राणा रक्षणे युको भूतेषु कुरुते दया।" यदका बस्ते पापमरक्षन् भयतः प्रजाः। राजा वर्षमहसे सम्यान्नमधिगचति । यदझा कुरुते धर्भ प्रजा भय पातयन्। दशवर्षमहसाणितस्य फर दिवि। खिरिः म्वधीनिःसनपा लोकान् जयति यावतः । क्षणेम तानवाप्नोति प्रजा धर्मेण पातयन् । एवं धन प्रबंधन कानेय परिपालय। ततः पुण्यफल लञ्चा नाधिवन्धम धोत्यमे वर्गलोकेषु महती थिय प्राथमि पाण्डवाश्रमम्भवय,धभणामीभानामराजम।। नमाद्राजव मान्योऽम्ति यो धमकानमा यात्। स राज्य धृतिमान् प्राप्य धर्मेश परिपालय। रन्द्रतपय मोमेन कामैय मरदोजनाम् । रतियोमहाभारत मानिनपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि एकमतताऽध्यायः ॥ ७॥ भोप उवाच ॥ य एव तु मतो रवेदमतय निवर्तयन् । म रव राशा फत्तयां राजन् राजपुरोमिः ! अघायुदाहरणीमगितिधाम पुरातनं । पुरूग्वम रेलस्य भवादं मातरिक्षमः । ॥ पुरया उवाधा कृतःविधामापा जातो दायाविषयः । कामाय भवति इमामे प्याग्यातगामि । ॥ मातरियोवारा मद्रण मुमतः एटा प्राधणे गनमाम। पाजया परिष: एर जान्या च्या एव च। बमामा परिमार्थ पयाणा भातर्षभ। वर्षयतुः स प शामिति को 1 . १. - ·राजधम्मानुशासन यायाय ७२ | १३ 1] ॥ शान्तिपर्व | १६३ मा ब्राह्मणे जायमाना हिंघथियामनुजायते। ईश्वरः सर्वभूताना धर्मकापस्य गुप्तये अतः प्रथिव्या यन्नारं चत्रिय दण्डधारणे दितीयं दण्डमकरोत् प्रजानामनुदप्तयों 'वैश्यस्तु धनधान्येन चोन् वान् विश्पादिमान्। शद्रो. झेतान् परिचरेदिनि ब्रह्मानुशामन । ॥ रेल उवाच ॥ दिजस्य पचवाया कस्येयं पृथिवी भवेत् ।,धर्मतः मह वित्तेन सम्यवायो अचव मे ॥ वायुरुवाच ॥ विप्रस्य सर्चमेदैतत् यत् किञ्चिनगंतीगत । ज्येठेनाभिगनेनेई तद्धर्मकुमला विदुः। खमेव बांधणे, भुखं वस्ते सं ददाति च । गुरुहि सवर्णना व्यछ श्रेष्य वै दिजः ।, पत्यभावे येथेव स्त्री देवरं कुरुते पति एप ते प्रथमः कल्प वापद्यन्या भवेदतः। यदि वर्ग परम्यान खधर्म परिमार्गसि । यत्किञ्चिदिजयेभूमिं ब्राह्मणय निवेदय। श्रुतत्तोपपत्राय धर्मजाय तपखिने । स्वधर्मपरिहताय यो न वित्तपो भवेत्। यो राजानं नयेडुया सर्वतः परिपूर्णया। प्राह्मण हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवान्। यो नयति राजानं त्रुचित्रा सरस्वती । राजा चरति यं धर्म ब्राह्मपन निदर्शित। । शपुरनईवादी पंचधर्भवते स्वितः । तावता सकृतः माजश्चिरं यशसि तिष्ठति। तस्य धर्मस्य सर्वयं भागी राजपुरोहितः स्वमेव प्रजाः सा राजानमभिसंश्रिताः। संन्यवृत्ताः स्वधर्मस्या न दुयियान्विताः राष्ट्रेचरन्ति यं धर्म राजो साध्वभिरविता चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागन्तुं विन्दति । देवा मनुयाः पितरो गन्धर्वारगराधमाः। 'यजमेवोपजीवन्ति नास्ति एमराजको इतो दर्तन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा। राजन्येवास्य धर्मस्य योग: क्षमः प्रतिष्ठितः । छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगधति अमावाससि सूर्ये च सुख शोर्नेधिगच्छति । शब्द स्पर्भ रसे रूपे गन्धे च रमते मनः। नेपु भागेषु मधुन भीतो लभते सुखं । अभयस्य हि यो दाता तस्यैव समहत् फलं।' नं हि पाएममं दानं त्रिपु.लोकेषु विद्यते । इन्द्रा राजांयमा राजा धो राजा नयेव ।। राजा विभर्ति रूपाणि राजा ममिदं धृतं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि दासप्ततोऽध्यायः ॥ ७२ ॥ भीम उवाच ॥ राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेदिदान् बहुश्रुतः। जमी समोच्य धावप्रमेयावनन्तरं धर्मात्मा मन्त्रविद्येषा राजा राजन् पुरोहितः । राजा चैवंगुणे येषां कुशलं तेषु सर्वतः ।। उभी प्रजा वर्द्धयता देवान् सर्वान् सुतान् पिन भदेयानी स्थिती धर्म श्रद्धेयौ सुतपखिना परस्परस्य सुदी विहिनी समतती । ब्रह्मचनस्य सम्मानात् प्रजा मुखमवाप्नुयात् । विमाननात्तयोरव प्रजा नश्ययुरेव हि ब्रझन सर्वेषां वर्णना मूलमुच्यते । अत्राथुदाहरन्नोममितिहास पुरातनं । रैलकस्यपसंवाद ननिवौध युधिष्ठिर - रेल उवाच ॥ यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्र क्षत्रं यदा वा प्रजहातिवनमा अवाम कमास्मिन् मजन्ने तथा वर्ण: कतम अस्मिन् प्रियन्ते । PE ·४६४ ॥ श्रीमहाभारत॥ [राजधम्मानुशासन प्र०पप्याय ११॥ -- १ ॥ कस्यप उवाच ॥ वृद्ध राष्ट्र क्षत्रियस्य भवति ब्रह्म क्षत्र यत्र विरुध्यतोह । अन्यम्बल दम्यवस्तहगन्ने तथा वर्ण तव धियन्ति सद्य। tang ११ 1 7 २०० 4 7 . र 3. । न T नेपा ब्रा च व ते नोत पुचा न गगरी मय्यते नो यजन्ते । नेपा पुचा वेदमधोते च यदा ब्रह्म त्रिया सन्यजन्ति । नेपामर्थो वर्द्धते जातु गेहें नाधीयते सुप्रशा नो यजन्ते। अपध्वस्ता दम्भूता भवन्ति ये ब्राह्मणान् दलिया सन्यान्ति ! रता हि नित्य सयुनावितरेतरधारणे । क्षत्र वै ब्रह्माण योनियोनि चनस्य वै दिशा । उभावना नित्यमभिप्रपन्ना सम्प्रापतुम्मे हती सम्पनिष्ठा। नये सन्धिभियने चेत पुराणस्तत सब भवति सम्प्रमुढे । नाच पार लभते पारगामी महागाधे नोरिव सम्प्रपन्ना। चातुर्थ भवति हि सम्पमूढ प्रजास्तत चयमस्या भवन्ति । ब्रह्मचो रक्ष्यमाणा मधु हेम च वर्षति । अरक्ष्यमाण सततमश्रु पापञ्च वर्षति । न ब्रह्मचारी चरणदपेतो यदा ब्रह्म भ्रयाणि वाणमिकेत् । प्रार्थनो वति तब देवतवाभीषण दु सहाथाविन्ति । स्त्रिय इला माह्मणश्चापि पाप मभाया यत्र लभतेऽनुवाद । राज्ञ सकाशन विभेति चापिततो भय विद्यतेत्रियस्य पापै पापे क्रियमाणे हि चल ततो रुद्रो जायते देव रष । पापै पापा मननयन्ति रुट्र तत मान् माध्वसाधून हिनस्ति। ॥ रेल उवाच ॥ कुतो रुद्र कीदृशा वाऽपि रुद्र सत्त्वे सत्त्वं दृश्यते वध्यमान रनत् मच कश्यप मे प्रचव कुतो रुद्रो जाय.. ते देव रप। ॥ कश्यप उवाच । आत्मा रुद्रो इथे मानवाना व ख दे परदेच्च हुन्ति। वातात्पाने सदृश रुद्रमाउद्देवै भूत सदृश रूपमस्य। । रेल उवाच ॥ न वैवान परिदृणाति कश्चिन्न गोमूतो वति नापि देव । तथा युनो दृश्यते मानुषेषु कामदेषात् पथ ते मुद्यते च। ॥ कश्यप उवाच ॥ यथैकगेई भातवेदा प्रदीप्त छस्न पाम दहते चत्वरं वा। विभाइन कुरुते देव एष तत सर्व स्पृमत पुण्यपापै । । रेस उवाच ॥ यदि दण्ड स्पृशते पुखपापं पाप पापे क्रियमाणे विशेषात् । कस्य हेतो सुझान नाम कुर्योकृतवा कस्य देतान कुर्यात " कश्यप उवाच ॥ मयोगात् पापकतामपापामुल्यो दण्ड स्पृशते मिश्रभावात शोणा, दयते मिश्रभावात न मिय स्यात् पापनि कयश्चित्। ॥ ऐल उवाच ॥ माध्यमाधन धारयतीह भूमि साध्वसाधूम्तापयतीव सूर्य । साध्वमाध्यापि वाताई वायुरापस्तया साध्वसाधून पुनन्ति । । कस्यप उवाच ॥ रममिन् वर्जने भोक रपमामुच वर्तते राजपुत्र । प्रत्यायोरन्तराधाम् विशेपो धावपुष्य घरते पुष्य सौके मधुमान (नामिदिरणभ्योतिरमृतस्य नाभि । नव प्रेत्य मोदते प्रभारी मतव मृत्युनं जरा मोन 1 २० 18 पथ पारा ।

·राभधम्मानुशासन प० । अध्याय ३111] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४६५ पापस्य सोको निरयो दुप्रकाश नित्यं दुःखं शोकमूपिष्टमेव । तत्रात्मान मोचति पीपकी बड़ो समाः प्रतपत्र प्रतिष्ठ । - F 7 F - मिथो भेदाद्राह्मणदतियाण प्रजा दुखं दुसहचाविशन्ति । एवं ज्ञात्वा कार्य स्वेह नित्यं पुरोहितो चैकविद्या नृपेण । तश्चैवाभिषिक्षेत तथा धर्चा विधीयते । अपहिवाधण प्रो सवस्यैवेह धर्मत 1 पूर्व हि ब्राह्मण रष्टिरिति प्रध्यविदो विदुः । व्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्नं पूर्व यदुत्तरं । तस्मान्मान्यश्च पूज्यव प्राह्मण प्रसतायभुक् । सर्व श्रेठं विशिष्टच मिवेद्य तस्य धर्मत । अवश्यमेव कर्त्तव्यं राजा बलवताऽपि हि । ग्रन वर्द्धयति चत्रं चत्वती ब्रह्म वर्द्धते । एवं राजो विशेषेण पूज्या वै बामणाः सदा। । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि त्रिसप्ततोऽध्याय ॥ १३ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ योगमा हिराइस्य राजन्यायत्त उच्यते। योगक्षेमो हि राज्ञी हिममायत्त पुरोहिते। यवादृष्ट भय ब्रह्म प्रजाना ममयत्युत । दृष्टच राजा बाइभ्या यदाज्य सुखमेधते । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातन। मुचुकुन्दस्य संवाद राशी वैश्रवणस्य च । मुचुकुन्दो विजित्येमा पृथिवीं पृथिवीपति । जिज्ञासमान वपलमुपेयादलकाधिपं । ततो वैश्रवणे राजारावमानस्मत्तदा । ते बलान्यवमृदन्त मुचुकुन्दस्य नैता । सहन्यमाने सैन्ये खे मुधुकुन्दा नराधिप । गर्हयामास विदामं पुरोहितमरिन्दम । नत उग्र नपस्तवा वशिष्ठो धर्मवित्तम । रक्षास्युपावधीत्तस्य पन्थानचाप्यविन्दत । ततो वनवणे राजा मुचुकुन्दमदर्भयत। बध्यमानेषु सैन्येषु वचनञ्चेदमब्रवीत् । ॥ धनद उवाच॥ बलवन्तस्वया पूर्व राजान सपुरोहिता । न चैव समवर्तते यथा न्यमिह वर्तमे। ने खल्वपि कृतास्वाय बस्तवन्तश्च भूमिपा । पागम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदु खयो । यद्यस्ति वहुवीर्याने नद्दयितुमईमि । कि ब्राह्मणवलेन बमतिमात्र प्रवर्तसे । मुचुकुन्दस्तान क्रुद्ध प्रत्युवाच धनेश्वर । न्यायमूर्खममरथमसंधान्तमिद दक्ष । ब्रह्म उत्तमिद सृष्टनेकयोनि स्वयम्भुग । पृथग्बलविधानन्तवलोकं परिपालयेत् । तपोमन्त्रबल नित्य ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठित ! अस्वबाइबल नित्य इत्त्रियेषु प्रतिष्ठित। नाभ्या सम्भूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालन। तथा च मा प्रवर्तन कि गईस्थलकाधिप। ततोऽब्रवीश्रवण राजान सपुरोहित । नाहं राज्यमनिर्दिष्ट कस्मैचिदिदधाम्युत। नाविन्द चाप्यनिर्दिधमिति जानोहि पार्थिव । प्राधि पृथिवी कृत्स्ना समन्तादखिलामिमा। एवमुक्त प्रत्युवाच मुचुकुन्दो महीपति । ॥ मुकुन्द उवाच ॥ नाह राज्य भवदत्त भोमिछामि पार्थिव । बाहुवीयार्जितं राज्यमन्नीयामिति कामये। ॥ भीम उवाच ॥ न वैश्रवणे राजा विस्मय परम ययौ। मनधर्मस्थित दृष्ट्वा मुचुकुन्दमसम्भूम। २२. Ja ९२५ - ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुभायन याअदाय ." T:सतो.राजा मुकुन्दः सोऽवमासद सन्धरा । याङ्गवीर्याजिनं सम्यक उत्तधन्यममुमतः।। एवं यो धर्मविद्राशा ब्रह्मपूर्व प्रवर्तते । जयत्यविगितामूर्वी यमय महदनुते । नित्यादको प्राह्मण: स्यानित्यमस्वय इतियः । तयोहि मर्षमायज़ यत् किधिजगतोगत : इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि मुचुकुन्दीपाण्याने चतुःमततोऽध्यायःn 08॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यया वृत्या महोपाला विवर्द्धयति मानवानी पुष्ाद्य लोकोम जयनितमें भूमि पितामह । भीम उवाच ॥ दानशीलो भवेद्राजा यशशीलय भारत ! उपवासतपागोंलो प्रजानी पोन्नने रतः । सचिव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालधना इत्यानेन प्रदानेन पूजयेचापि धार्मिकान् । राजा हि पूजितो धर्मस्ततः 'सव पूज्यते । यद्यदाचरते राणा समेजानी म रोचते... ' नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु। निहन्यात सर्वतो दस्यून कामान् कस्यचित् कमेन्।" यहि धम्मै चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा,भारत विन्देति it. tor पदधीते यद्ददाति यज्जुहोति यदति । राजो चतुर्थभाक् तस्य प्रजा धर्मेश पालयन् । ... यद्राने कुशलं किञ्चिद्राशोऽरतयतः प्रजाः । चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति । अप्याः सर्वमेवेति भूयोऽर्द्धमिति निश्चितः । कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि। तादृशात् किल्विषाद्राजा टणु येन प्रमुच्यते । प्रत्याह मशक्यं स्यौद्धनं चौहित यदि ...... तत् स्खकोषात् प्रदेयं स्याट्रशक्तनोपंजीवतः । मञ्चवर्ण; सदा रक्ष्यं ब्रह्मखं ब्राह्मण यथा । म स्वयं विषये तेन योऽपकुर्याद्विजातिय ब्रह्मखे रक्ष्यमाणे तु सर्व भवति. रक्षितं । तस्मात्नेवी प्रसादेन कृतकृत्यो, भवेन्नृपः । पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव दिजाः । नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सार्थसाधक न हि कामात्मना राजा सततं कामबुद्धिना। - नृमिनातिलुभेन शक्य पालयितुं प्रो::... ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ नाहं राज्यसुखान्वेपो राज्यमिझाम्यपि क्षणं । धर्मार्थ रोचयेद्राज्यं धर्मयात्र न विद्यते। वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया.। तव मेयं वरण्यपु न्यस्तदण्डा जितेन्द्रियः। धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः 11....... , भीमं उवाच ॥ वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्यागुणैव मा। न च शद्धानृशंसेन शक्यं राज्यमुपासितुं । अपि तु त्वां मृदुप्रजमत्यार्यमधार्मिक। सोवे धर्म घृणायुक्तं न लोको याहमन्यते।। वृत्तिन्तु वमपेचस्व पितामहोचितां । मैव राज्ञा तथा वृत्तं यथा त्वं स्यातुमिच्छसि । न हि वक्तव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः, जापालनसंभूतमाता धर्मफंस धाम : न नामाभिधं पाण्डुन घ कुन्नी वयाचत। तथैतत् प्रजया सात थयो परति मेधया। मायं बसंत मत्यय पिता नव मदाऽब्रवीत् । माहाम्यश्च महादायं भवतः कुम्ययाचत । नित्य स्वाहा स्वधा नित्य चोदये भानुदेवने 1 पुरवाशामते नित्य पितरो देवतानि च दाममध्ययनं यस मनाना परियासन धसमेतर्दधम्म वाम नेवायमायया. २८ - ".. १६.

·राजधानुशासनपा अध्याय७५१७६१७७॥ शान्तिपर्व ॥ ४६० - - २१ + काले धुरि प युक्तानां वहता भारमाहितं । सोदतामपि कन्निय नाकीतिरसोदति । समन्ततो विनियतो वहत्यस्खलितो हय । निर्दोष कर्मवचनात् सिद्धिः कर्मण एव मा। नैकान्तविनिपातन विचचारह कथन । धर्मा ग्टही वा राजा या ब्रह्मचारो यया पुन । अल्प हि मारभूयिठे यत वादारमेव तत् । छतमेशकता यो न पायोयोऽस्यकर्मणः। यदा कुलोनो धर्मज्ञ प्राप्नोत्यैश्चर्यमुत्तमा योगक्षेमतदा राज कुशलायैव कल्पते। दाननान्यं वलेनान्यमन्य समृतथा गिरा। सर्चत प्रतिग्रहीयाद्राज्य प्रायेह धार्मिक । यं हि वैद्या कुले जाता ह्यत्तिभयपोडिता । प्राय हप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्म कोऽभ्यधिकस्तत । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किं तात परनं स्वयं का तत प्रीतिरुत्तमा। किं तत परमैश्वर्थ धूहि मे यदि पश्यसि । भीम उवाच ॥ यस्मिन् भयादित सम्यक् क्षेमं विन्दत्यपि क्षणं । म स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्रवीमि ते। त्वमेव प्रीतिमास्तस्मात् कुरूण कुरुसत्तम । भव राजा जय वर्ग मतो रवाऽसतो जहि । अनु ला तात जोवन्तु सुध्द. साधुभि सह । पर्जन्यमिव भूतानि स्वादु ममिव दिजाः। । घट शारं प्रहतारमशसं जितेन्द्रियं । बत्सलं संविमक्कारमुपजीवनित तं नरा । इति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि पञ्चमप्ततोऽध्यायः ॥ ७५ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ स्वकर्मस्थपरे युक्तास्तथैवान्ये विकर्मणि । तेषां विशेषमाचच ब्राह्मणानां पितामह । ॥भीम उवाच ॥ विद्यालदणसम्पन्नाः सर्वव समदर्शिन । रते ब्रह्मममा राजन् ब्राह्मणा' परिकीर्तिता'। ग्यजु मामसम्पन्ना खेषु कर्मखवस्थिता । रते देवसमा राजन ब्राह्मणानां भवन्युत। जन्मकर्मविहीना ये कय्या ब्रह्मवन्धव । रतेशद्रसमा राजन् ब्राह्मणानाभवन्युत । अश्रोत्रिया. सर्व रव सर्वे चानाहितामयः । तान् सर्वान् धार्मिको राजा बलि विष्टिश्च कारयेत्। शहायका देवलका नक्षवयमयाजका । एते माझएचाण्डाला महापथिकपक्षमा। ऋत्विक पुरोहितो मन्त्री दूतो वातानुकर्षक । रते क्षन्नसमा राजन् ब्राह्मणानी भवन्त्युत। अश्वारोहा गजारोहा रथिनाऽय पदातयः । रते वैश्यममा राजन् ब्राह्मणना गवन्युन । एतेभ्यो बलिमादद्याद्धीनकोषों महीपति । अते ब्रह्मसमेभ्यश्च देवकन्पेभ्य एव च । अब्राह्मान वित्तस्य खामी राजेति वैदिक । मानणानाञ्च ये केचिदिकर्मस्या भइन्युत। विकम्मम्याच नोपेच्या विप्रा राज्ञा कथचन । नियन्या संविभाज्याश्च धर्म नुग्रहकारणात्। यस्य स्म विक्ष्ये राजन् स्तेनो भवति वै द्विजा राज्ञ एवापराधन्त मन्यन्ते तदिदोजना। अवृत्त्या यो भवेत् स्तेना वेदवित् स्नातकत्तया । राजन् स राशा मर्त्तव्य इति वेदविदो विदुः । सचेन्नोपनिवत शतवृत्ति परन्तप । नतो निर्वासनीय' स्यात् तस्म देशात् सवान्धव । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि षट्मप्ततोऽध्याय ॥ ६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ केषा प्रभवते राजा वित्तस्य भरतर्षभ। कया च वृत्या वत तन्मे हि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ श्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिक । ब्राह्मणानाच ये के चतिकर्मस्या भवन्युत । २८८ + १८ - ·.. - भ६. ॥ श्रीमहाभारनं: Inc. [राजधम्मानुशासन पापिया, विकर्षस्याय भोपेच्या विमा राजा कथचनपति राजा पुरात्तमपि जल्पनि माधवः । यस्य स्म विषये राजःोनो भवति वैदिजः राज एवापराधन मन्यन्ने किल्वियं नृप। अभिशस्तमिवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा । तमाद्राजर्षयः मध्य ब्राह्मणानश्वपातयन् । अवायुदाहरनीममितिहास पुरातनं । गोम कैकेयराजेन हियंमाणेम रक्षमा। केकयानामधिपति रक्षो जयाह दारुणं । खाध्यायेनापित राजन्नरण्ये मंसित्तानं । i राजोवाच ॥ म मेनो जनपदेन कदया म मयः । नामाहितानिनीयज्वा मामकान्तरमाविधः); १. न च मे प्राह्मणोऽविद्वान नापती भाप्यसामपः। मानाहिनामिनायचा मामकान्तरमाविशः । मानानदक्षिण भैर्यजन्ते विषये ममामाधीत नोमतो कमिन्मामकान्तरमाविशः ।, ...... अध्यापयन्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति च ददति प्रतियन्ति षट्स कर्मखवस्थिताः। पूजिता: मविभकाय दवा मंत्यवादिनः। प्राधाश मेखकास्या मामकान्तरमाविश: म याचन्ति प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदा प्राध्यापयायधीयन यजन्ते याजयन्ति | Epatra पाहणान् परिरपति संग्रामेष्वपलायिनः इलिया मेखकधस्या मामकान्तरमाविशः कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमुपगीवन्यमापया अप्रमत्ता क्रियावन्तः समताः सत्यवादिनः । संविभाग इमं शौच मोहदयं व्यपाश्रिताः । मम वैश्या स्वकर्मस्या मामकान्तरमाविशः। बोन वर्णानुपशोनि पयावदमुथकाः। मम सद्राखकर्मस्या मामकान्तरमाविभः ।......' सपणामाथद्धानां दुर्मलातरपोपिना। मंविभाऽस्मि पुर्येपी मामकान्तरमाविशः ). ..'" खुलदेगादिधर्माणी पथितानां धयाविधि अयुत्ताऽमि भन्या मालकानारमाविशः । नपसिना मे विषये पूभितापरिपालिताः। मंविभकाय. मत्सत्यं मामकान्तरमाविशः। ; नामविभज्य भाकाऽस्मि माविधानि परनिया,स्वतन्त्रा जातु म क्रीडे मामकान्तरमावियः । नामधारी मिशवाम् भितुवा अवधयवान। अनुविना हुतं नास्ति मामकान्तरमाविशः! नावनानाम्यईवेद्याम् । उद्धार तपखिनः । राम्बपति जागर्थि मामकान्सरमाविशः । भआत्मविधानमन्पमस्तपस्वी मधर्मवित्। खामी मर्पस्य रास्य धीमान्मम पुरोपितः। रामेण विद्यामभिवादयामि शोकान मत्यनायो मानणामाच गुप्या । उभूपया चापि गुरुलुमि न मेमर्थ विद्यते राण मेरा विधवा या प्राणः कितवा गोत चारप्रयाभ्यपाजो म प पापकर्मा म में भयं वियत राधरेभ्यः । मामे शामिभिवंगारे सहममता धार्थ युध्यमानस्य मामकामारमाविमः।-- गावो पाया नित्य मापन मम । पाशामते जना, रामामकारमावि पy Tak पमान पापम्याए धमेव परमे । तमाम प्रामुहिकेप मखम्ति मशाग्य। षी गोमा र प्रशारणादक माया भय या कुत सब त पापकाम् । पेपी परागा दिसामा परब पतिपिपिपाणया पोगा ये सामिा भूपाः । - - मेभ्यः। - ·राजधमानुशासन प० । प्रथाय ७७ ॥ ७८1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४६ भीभ उवाच ॥ तस्माविजातीन् रतेत ते हिरवन्ति रचिताः । बामोरेयां भवेद्राजन् राजी सम्यक्प्रवर्ततां । तमाद्राजा विशेषेण विकर्मस्या दिजातयः । नियम्याः संविभन्याश्च तदनुग्रहकारणात् ।। एवं या वर्तते राजा पौरजानपदेविह। अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतोन्द्रमलोकतां । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कैकेयोपाख्याने सप्तसप्तताऽध्यायः ॥ ७० ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ व्याख्याता राजधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत । कर्यविदेश्यधर्मेण सञ्जीवेद्राह्मणे न वा। ॥ भीम उवाच ॥ अयनः चचधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत्। कृषिगोरक्ष्यमास्याय व्यसने वृत्तिसङ्घये । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कानि पश्यानि विकीय स्वर्गलोकान होयते। ब्राह्मण वैश्यधर्मेण वर्तयन् भरतर्षभ। ॥ भीम उवाच ॥ मुरालवणमित्येव तिलान् केरिणः परन् । सृषभान् मधु मांसञ्च कतानञ्च युधिष्ठिर। साखवस्याखेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत्। एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणे नरकं व्रजेत् । अजोऽनिरुण मेषः सूर्योऽयः पृथिवी विराट् । धेनुर्यज्ञश्च मामश्च न विक्रेयाः कथञ्चन । पक्केनामस्य निमयं न प्रभंसन्ति माधवः । निमयेत् पदमासन भोजनार्थाय भारत। वयं सिद्धमपिण्यामा भवान् माधयतामिमं । एवं संबोक्ष्य निमयन्नाधोऽस्ति कथञ्चन । अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरा धर्मः सनातनः । व्यवहारप्रवृत्तानां तत्रिवोध युधिष्ठिर। भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत् प्रयच्छतु। रुचितो वर्तते धमा नवलात् सम्प्रवर्तते । इत्येवं सम्प्रवर्तन्ते व्यवहागः पुरातनाः । ऋषीणमितरेषाञ्च साधु चैतदसंशयं । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ श्रय तात यदासाः भस्वमाददते प्रजाः । व्युत्क्रामन्ति खधर्मेभ्यः चत्वस्य चीयते बुलं । राजा बाता तु लोकस्य कथञ्च स्थात् परायणं! रतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण नराधिप । ॥भीभ उवाच ॥ दानेन नपमा यरिद्रोहेण दमेन च । ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः चेममिच्छेयुरात्मनः । नेषां ये वेदबलिनस्तऽभ्युत्थाय समन्ततः। राजोवलं वर्द्धयेयुर्महेन्द्रस्येवेदवताः। राजाऽपि चीयमाणस्य ब्रह्मैवाइः परायणं । तस्माद्दावलेनैव समुत्थेयं विज्ञानता। यदा भुवि जयो रामा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसन्दधेत् । तदा वर्ण यथाधर्म निविशेयु. कथञ्चन । उन्मादे प्रवृत्ते तु दयुभिः महरे कृते । मर्चे वर्ण न दृश्येयुः अस्तवन्तो युधिष्ठिर। ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। अथ चेत् सर्वतः इत्र प्रदुश्येद्राह्मणं प्रति । कस्तस्य ब्रह्मणस्वाता को धर्मः किं परायणं । ॥भीम उवाच ॥ तपसा ब्रह्मचर्यण मस्त्रेण च वलेन च । श्रमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत्। • क्षत्रियस्यातिहत्तस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः । ब्रदॆव मंनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसम्भवं। अयामिर्मयतः चन्नममनो लोहमुत्थितं तेषां सर्वत्रगं नेजः खासु योनिषु माम्यति । यदाछिनत्ययाऽमानमनियापोऽभिमर्छति । चत्रञ्च ब्राह्मणं देटि तदा नश्यन्ति ते त्रयः। तमामणि शाम्यन्ति पत्तियाणं युधिष्ठिर । समुदीर्णन्यजेयानि नेजामि च बलानि च । ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते चनवीयं च दुर्बले। दुष्टेषु सर्ववर्णे ब्राह्मणन्प्रति सर्वभः । ये नत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यत्रा जोवितमात्मनः । ब्राह्मणान् परिरचन्ता धर्ममात्मानमेव च । १८. - ·४७. । श्रीमहाभारत। [राजधम्मानुशासन य० । यध्याय ७८ ७८ २८॥ मनखिनो मन्युमन्तः पुण्यलोका भवन्ति । ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणमिथ्यते। अतिखिरमधीताना लोकानतितपखिनां । अनाशकाग्न्योर्बिनता शारा यान्ति पराङ्गति। बागंणास्त्रिषु वर्णेषु शस्त्र रहन्न दुय्यति । एवमेवात्मनस्यागान्नान्यं धर्म विदुर्जनाः । तेन्या नमय भद्रश्च ये शरीराणि जुहते । ब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तषी नोऽस्तु मलोकती। ब्रह्मलाकजितः स्वान् वीरास्तान् मनुरप्रवीत् । यथाऽश्वमेधावभृये साताः पूता भवन्युत । दुष्कृतस्य प्रणाशन तथा भस्वहता रणे। भवत्यो धा हि धमाधर्मावुभावपि । कारणाद्देशकालस्य देशकालः संतादृशः । मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्ता जयन्ति वर्गमुत्तमं । धाः पापानि कुर्वाणा गच्छन्ति परमाङ्गति। ब्राह्मणस्त्रियु कालेषु शस्त्रं ग्टहन दुष्यति। श्रात्मवाणे वर्णदोषे दुर्दम्यनियमेषु च । । युधिष्ठिर उवाच ॥ अभ्युत्थिते दस्युबले चत्वार्थे वर्णसहर। सम्प्रमुढेषु पत्त्रेषु यद्यन्याऽभिभवेङ्कलो। माह्मणे यदि वा वैश्यः द्रा वा राजसत्तम। दस्युभ्योऽथ प्रभा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयन् । काय कुऱ्यान्न वा कुर्यात् स वार्यो वा भवेन वा । तस्माचं ग्टहीतव्यमन्यव चत्वबन्धुतः । ॥भीम उवाच ॥ अपार यो भवेत् पारमसवे यः सवो भवेत्। शूद्रो वा यदि वाऽयन्यः सर्वथा मानमर्हति । यमाश्रित्य नरा राजन् वर्तयेयुयथासुखं । अनायाः परिकल्यन्ते दस्युभिः परिपीडिताः। नमेव पूजयेयुस्ते प्रीत्या समिक्वान्धवा भीरभीक्ष्ण कौरव्य कत्ता सम्मानमर्हति । किन्येऽनडुहो नोधाः किं धेन्वा वाऽप्यदुग्धया। बन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थी राजाऽप्यरचता। यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यथा धनर्थः पण्डा वा पार्थ क्षेवं यथोपरं । एवं विप्रोऽनधीधाना राजा यय न रचिता । मेघो म वर्षते यश मर्वया ने निरर्थकाः । मित्यं यस्तु मतो रहेदभनय निवर्तयेत् । म रव राजा कर्त्तव्यस्तेन मर्वमिदं धृतं । रति योमहाभारते शान्तिपर्वणि रागमानुगामनपर्वणि अमततोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ क ममुत्याः कमीना एविशः म्युः पितामह । कथंविधाय राजेन्द्र तधि वदतामर । ॥ भीम उवाच ॥ प्रतिकर्म पराचार विशां गम विधीयते । छन्दः मामादि विगाय दिमामा श्रुतमेव च । करतो नित्य वीराणा प्रियवादिमः । परम्परस्य मुघदः ममन्नात् ममदर्शिनः । अधमाः मत्यवाक्या अमीदा अपर्णवः। अद्रोद्योऽमभिमामय प्रीम्मितिदा दमः गमः । धोगाम् मयप्रतीदाना भूतानामविस्मिकः । कामदे॒पयुक्रतिभिः सः ममपितः । बमिको शामएनः म प्रशासनमाईति । एते महर्षिताम मय मान्या पातः। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यदिदं वेदवधर्म दक्षिणा विधीयते रदं देयमिदं देयं म फरिवतिष्ठते । मदं प्रतिधर्म माससमापभानुमानतः । चाला मातग्य पारेच म गति ममरेवत। यहायता च चष्टयमित्येषा वेदिकी युतिः। मिष्यापेतस्य याम्य किगु यहा करियति । ॥ भीम उवाच ॥ न दामी परिभरात म भाग मापया। कविमा हदवानोति मा भूशिरोमी। . 1 १८ ·राजधानुशासन प० । यध्याय ७८11] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४७१ २५८ यचाङ्गदक्षिणस्तात वेदानां परिईहएं। न यज्ञा दक्षिणहीनास्तारयन्ति कथञ्चन । भक्तिस्तु पूर्णपात्रेण समिता न समा भवेत् । अवश्य नात यष्ट्य चिभिर्वर्यथाविधि । सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिको स्थितिः। तच विक्रतुमिच्छन्ति न यथावृत्तिरिष्यते। तेन क्रीतेन यज्ञेन ततो यज्ञः प्रतायते। इत्येवं धर्मतो ध्यातषिभिर्द्धर्मचारिभिः। पुमान् यज्ञश्च सोमय न्यायवृत्ती यदा भवेत्। अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः । भरीरवृत्तमास्याय इत्येषा श्रूयते श्रुतिः। तानि सम्यक् प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनां । तपो यज्ञादपि श्रेष्ठमित्येषा परमा श्रुतिः। तत्ते तपः प्रवक्ष्यामि विद्वस्तदपि मे श्टणु । अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यन्तपो घृणा। रतत्तपो विदुरान शरीरस्य भोषणं । अप्रामाण्यश्च देवाना शास्त्राणाचामिलानं । अव्यवस्था च सर्वत्र तदै नाशनमात्मनः। निवोध दमहोहणां विधानं पार्थ यादृशं। चित्तिः सुक् चित्तमान्यच्च पवित्र ज्ञानमुत्तमं । सर्व जिह्यं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदं। रतावान् ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिस्थति। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधानुभासनपर्वणि जनाशीतोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यदस्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करं। पुरुषेणासहायेन किमु राज्ञा पितामह किंशोलः किंसमाचारो राज्ञोऽथ सचिवो भवेत्। कीदृ विश्वमेद्राजा कीदृशे न च विश्वमेत् । ॥ भीम उवाच ॥ चतुर्विधानि मित्राणि राझा राजन भवन्युत । महार्यो भजमानश्च सहजः कृत्रिमतथा । धर्मात्मा पञ्चमद्यापि मित्र नैकस्य न दयोः। यतो धर्मस्ततो वा स्याद्धर्मस्या वा ततो भवेत् । यस्तस्यार्थो न रोचत न तं तस्य प्रकाशयेत् । धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः । चतुर्ण मध्यमा श्रेठी नित्यं गया तथाऽपरी । म नित्यं शशितव्याः प्रत्यक्ष कार्यमात्मनः। न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्त्तव्या मित्ररक्षणे। प्रमादिन हि राजानं लोका: परिभवन्युत । असाधुः माधुतामेति माधुर्भवति दारुणः। अरिय मित्रं भवति मित्रञ्चापि प्रदुष्यति । अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन् को नातु विश्वसेत् । तस्मात् प्रधानं यत् कार्य प्रत्यचं तत् समाचरेत। एकान्तेन हि विश्वाम. कत्रो धर्मार्थनाशक. । अविश्वासच सर्वत्र मृत्युना च विशिष्यते। कालम्रत्युदिशाम विवसन् हि विपद्यते । यस्मिन् करोति विश्वामिच्छतस्तस्य जीवति । तस्मादिश्वमितव्यञ्च भवितव्यञ्च केचित् । एषा नीतिगतिस्तात लच्याचैव सनातनी। यं मन्येत ममाभावादिममर्थागम. स्पृगेन् । नित्यं तस्मात् भद्धितव्यममित्रतं विदुर्बुधाः । यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति। न नत्रानिक्तस्तस्य भिधेरन् सर्वमेतवः । तयैवात्युदकाझीतस्तस्य भेदमनिचति । यमेव लक्षणं विद्यात्तममित्रं विनिर्दिशेत् । यस्य दृड्या न तृप्येत चये दीनतरो भवेत् । रतदुत्तममित्रस्य निमित्तमिति चक्षते । यन्मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति । तस्मिन् कुर्वीत विश्वास यथा पितरि वै तथा। संशत्या वर्द्धमानश सर्वतः परिहयेत् । नित्यं चताद्वारयति यो धर्मव्वपि कर्मसु । २९. - ·४७२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ।। .. घतानीतं विजानीयादुत्तमं मित्रस्तषणं । ये तस्य क्षतमिच्छन्ति ते तम्य रिपवः साताः । व्यसनावित्यभीतो यः समृड्या यो न दुष्यति । यत् स्यादेवं विधं मित्रं तदात्ममममुच्यते। रूपवर्णखरोपेतस्तितिहरनसूयकः । कुलीनः कुस्तमम्पन्नः म तस्मात् प्रत्यनन्तरः । मेधावी सतिमान् दक्षः प्रकृत्या चानृभस्यवान्। यो मानितोऽमानितो वा न च दुय्येत् कदाचन । विग्वा यदि वाचार्यः सखा वाऽत्यन्तसंस्तुतः । ग्टहे वमेदमात्यस्ते स स्यात् परमपूजितः । मते विद्यात् परं मन्त्रं प्रकृतिश्चार्थधर्मयाः । विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै नया। नैव द्वौ न चयः का- न मध्येरन् परस्परं । एकार्थे ह्येव भूतानां भेदो भवति सर्वदा। कीर्तिप्रधानो यस्तु स्याद्यश्च स्यात् समये स्थितः । समर्थान् यय न देटि नानीन् कुरुते च यः। यो न कामाद्भयालोभात क्रोधादा धर्ममुत्सृजेत् । दक्षः पर्याप्तवचनः म ने स्यात् प्रत्यनन्तरः। कुलीनः शीलसम्पनस्तितिक्षुरविकत्थनः । शरचार्यश्च विद्वांच प्रतिपत्तिविशारदः । एते घमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः । पूजिताः संविभक्ताश्च सुमहाया: स्वनुष्ठिताः । छनमेते विनिचिप्ता प्रतिरूपेषु कर्मसु । युक्ता महत्सु कार्थेषु श्रेयास्युत्थापयन्युत । रते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्द्धमाना मिथः सदा। अनुतिष्ठन्ति चैवार्थमाचक्षाणाः परस्परं। जातिभ्यथैव बुध्येथा मृत्योरिव भयं सदा । उपराजेव राजर्द्धि ज्ञातिर्न सहते सदा । जोर्मुदीर्वदान्यस्य होमतः सत्यवादिनः । नान्या ज्ञातम्भहावाहो विनाशमभिनन्दति । प्रजातितोपि न सुखा नावज्ञेयास्ततः परं । प्रजातिमन्तं पुरुष परे चाभिभवन्युत। निकृतस्य नरैरन्यैातिरेप परायणं । नान्यैर्निकार सहते ज्ञातिजीते. कथञ्चन । श्रात्मानमेव जानाति निरुतं बान्धवैरपि । तेषु सन्ति गुणश्चैव नैर्गुण्यं चैव लक्ष्यते। नाशातिरनुग्रक्षाति न चाज्ञानिनमस्यति । उभयं ज्ञातिवर्गेषु दृश्यते साध्वसाधु च । सम्मानयेत् पूजयेच वाचा नित्यच्च कर्मणा । कुर्याच प्रियमेतेभ्या नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् । विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा। नहि दोषो गुणे वेति निरूप्यस्तेषु दृश्यते। अस्यवं वर्तमानम्य पुरुषस्थाप्रमादिनः। अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्यपि। य रवंवर्तत नित्यं ज्ञातिसम्बन्धिमण्डले । मिवेश्वमित्रे मध्यस्थे चिरं यशमि तिष्ठति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि श्रशीतितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ एवमपाके तस्मिन् शातिमम्बन्धिमण्डले। मित्रवमिबेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते । ॥ भीम उवाच ॥ वायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । मंवाद वासुदेवस्य सुरनीरदस्य च । ॥ वामदेव उवाच ॥ नामात् परम मन्त्र भारदाईति वेदित । अपण्डितो वापि महत् पण्डितो वाऽप्यमात्मवान् । मते मोहदमास्साय किञ्चिदक्ष्यामि भारद । कृत्स्नं पुद्धियन प्रेक्ष्य मध्ये त्रिदिवङ्गम । दास्यमेश्वार्थवादेन भातीनी म करोम्यहं। अई भोकाऽग्मि भोगानी वाग्दुरुतानि च धमे । अरपीमनिकामी या मनाति पदयं मम । वाचा दुरुका देवर्षे जन्मे दहति मित्यदा। । .

·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ११२१] ॥ शान्तिपर्व ।। ४३ बल महर्षणे नित्यं मौकुमार्य पुनर्गदे । रूपेण मत्तः प्रधुम्वःमोऽसहायोऽमि नारद । अन्ये हि समहाभागा वलवन्ता दुरुत्सहाः । नित्यात्यानेन सम्पन्ना नारदान्धकदृष्णयः । यस्य न स्युन वै म स्याद्यस्य स्यु करनमेव तत्। दाभ्या निवारिता नित्यं णम्येकतरं न च। स्थातां यस्याइकाकूरो किनु दुःखतरनतः। यस्य चापि न तो स्याता किन्नु दुःखतरं ततः। सोऽई कितवमाते इयोरपि महामते । एकस्य जयमाशं द्वितीयस्य पराजयं । ममैव क्लिश्यमानस्य नारदोमयतः सदा। वकुमईमि यच्छ्रेयो ज्ञातोनामात्मनस्तथा। . नारद उवाच ॥ आपदा दिविधाः छष्ण वायाश्चाभ्यन्तराश ह । प्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वभावाद्यदि वाऽन्यतः । सेयमभ्यन्तरा तुभ्यमापत् कृत्स्ना स्वकम्मजा। अग्भाजप्रभवा सब झेते तदन्वया । अर्थतोहि कामादा वाचा बीभत्सयाऽपि वा । श्रात्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादित । कृतमून मिदानीन्तु जातिभन्दं सहायवन् । न शक्यं पुनरादातुं वान्तमवमिव त्वया। बधूयसेनयोराज्यं नाप्तुं शक्यं कथञ्चन । ज्ञातिभेदभयात् कृष्ण त्वया चापि विशेषतः । नचेत् मिथ्येत् प्रयवेन कृत्वा कर्म सुदुष्करं । महादयं व्ययो वा स्यादिनाशो वा पुनर्भवेत्। अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयछिदा । जिजामुद्धर सव्वषा परिमृज्यानुसृज्य च । ॥ वासुदेव उवाच ॥ अनायसं मुने शस्त्र मृदु विद्यामहं कथं । येषामुद्धरे जिहां परिमृज्यानुमृज्य ॥ नारद उवाच ॥ सत्याग्नदानं सततं तितिक्षार्जवमाईवं । यथाईप्रतिपूजा च शस्तमेतदनायसं । जातीनां वक्तुकामाना कटुकानि वधूनि च । गिरावं हृदयं वाचं शमयख मनासि च । नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नामहांथीन् । महतो धुरमाधत्त तामुद्यम्यारसा वह । सर्व एव गुरुंभारमनवान् वहते समे। दुर्गे प्रतीक सुगवो भारं वहति दुर्बह। भेदादिनाशः सहाना मामुख्याऽमि केशव । यथा वा प्राप्य नोत्सोदेदय सहस्तथा कुरु । नान्यव बुद्धिशान्तिभ्यां नान्यवेन्द्रियनियहात् । नान्यत्र धनसन्यागाकुणः प्राशेऽवतिष्ठते। धन्यं यशस्वमायुष्यं खपक्षोद्भावनं मदा। ज्ञातीनामविनामः स्याद्यथा छष्ण तथा कुरु । श्रायत्याञ्च नदावे च न नेऽस्यविदितं प्रभो। पाङ्गस्यस्य विधानेन याबायानविधी तथा। पादकाः कुकुरा भोजासर्व चान्धकमुष्णया वयासका महामाही लोका लोकेश्वराये। उपासन्ने हि त्वदृद्धिमृश्यश्चापि माधव । वं गुरुः सर्वभूतानां जानी वं गतागतं । बामासाद्य यदुवेष्टमेधन्ते यादवाः मुखं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि वासुदेवनारदसंवादे रकाशीतोऽध्यायः ॥ ८ ॥ भीभ उवाच ॥ रथा प्रथमतो वृत्तिद्वितीया श्टण भारत । यः करिजनदर्थ राज्ञा रक्ष्यः सदा नरः। द्वियमाणममात्येन भृतो वा यदि वाऽभृतः । यो राजकोषं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर। श्रोतव्यमस्य च रहो रक्ष्यशामात्यो भवेत् । अमाव्याअपहतारो भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत। राजकोषस्य गोतारं राजकोषविलोपकाः । समेत्य सबै बाधन्ते स विनस्यत्यरचितः । - ना 1 - ·४७४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधभानुमासन प.। अध्याय । । अचायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । मुनिः कालकवीयः काशस्य यदुवाच ।। कोशलामामाधिपत्यं सम्प्राप्त क्षेमदर्शिनं । मुनि कालकवृत्तीय बाजगामेति म. श्रुतं । स काकं पञ्जरे बद्धा विषयं शेमदर्शिनः । मञ्च पर्याधरयुक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुन पुनः । अधीध्वं वायरों विद्या शंसन्ति मम वायमाः । अनागतमतीतच यच सम्प्रति वर्तते। इति राष्ट्रे परिपतन् बहुभिः पुरुषैः सह । सर्वेषां राजयुक्ताना दुष्कर परिदृष्टवान् । म बुद्धा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वश । राजयुनापहारांय सान् युद्धा नतस्ततः । तत. म काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् । सर्वज्ञाऽस्मीति वचनं घेवाण, संशितव्रतः । मास्म कौशल्यमागम्य राजाऽमात्यमलकृतं । माह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया शतं । अमौ चासौ च जानीते राजकोषस्वया पत.। एवमाख्याति काकोऽयं तच्छोघमनुगम्यतां । तथाऽन्यानपि म प्राह राजकोषहरांस्तदा। न चास्य वचनं किञ्चिदनृतं श्रूयते कचित्। तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूदह । तमस्यभिप्रसुप्तस्य निशि काकमवेधयन्। वायसन्तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा वाणेन पञ्चरे । पूर्वाः प्राह्मणे वाक्यं चेमदर्शिनमप्रवीत् । राजस्खामभयं याचे प्रभु प्राणधनेश्वरं । अनुज्ञातस्वया भ्रूयां वचनं भवतो. हितं । मित्रार्थमभिसन्तप्ता भक्त्या सर्वात्मना गतः । अयं तवार्थो हियते यो घूयादवमावित.। सम्बोधयिन्मित्रं सदश्वमिव सारथिः । श्रतिमन्युप्रसको हि प्रमद्य हिनकारणान् । नयाविधस्य सुहृदा वान्तव्यं खं विजानता। ऐश्वर्यमिता नित्यं पुरुषेण बुभूषता। तं राजा प्रत्युवाचेदं यत्किञ्चिन्मां भवान् वदेत् । कस्मादहन क्षमेयमाकान्त्रिात्मनो हित। प्राह्मण प्रतिजाने ते प्रब्रूहि यदिहेछसि । करिष्यामि हि ने वाक्य यदस्मान् विन वक्ष्यसि । ॥ मुनिरुवाच ॥ ज्ञात्वाऽनधानघांयापि मृत्यतस्ते भयानि च । भत्तया वृत्ति समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागमे । प्रागेवोकस्त दोषोऽयमाचाथै पसेविना । श्रगतीका गतिषिा पापा राजापविना । आगो विषय तस्याः सङ्गतं तस्य राजमि. । बहुमित्राश्च राजानो बहमिवास्तथैव च। नेभ्यः सभ्य एवायं राजोपजीविना तथषा राजतो राजन् मुहादेव भीर्भवेत्। नेकानेन प्रमादा हि शक्यः कर्तुं महीपती । न तु प्रमाद. कर्त्तव्य कथञ्चिद्भनिमिऋता। प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति गोवितं । अग्निदीप्तमिवामीदेद्राजानमुशिक्षित । श्रामीविषमिव द्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरं । यत्वेनोपचरेनित्यं नाहमस्मोति मानव । दुाहतात् महमानोदु स्थिताहुरधिष्ठिनात् । दुरामिताजितादिगितादङ्गष्टतात् । देवतेव हि मार्थान् कुर्याद्राजा प्रमादितः । वैश्वानर इव क्रुद्ध. ममूलमपि निई हेत्। इति रागम्मय. प्राह वर्तते प तथैव तत्। श्रय भूयासमेवार्थ करिष्यामि पुन. पुनः । ददात्यमदिधाऽमात्यो धुद्धिसाहाय्यमापदि । वायमस्लेप में राजन् भनु कार्याभिमंहितः । न च मेऽत्र भवान गधों न च तेषां भवान् मिया हिताहितांस्तु युध्येथा मा परोधमतिः। . - . १० ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय २।] ॥ शान्तिपर्व ॥ $ .. ये वादानपरा एव वसन्ति भवतो ग्रहे। अभूतिकामा भूतानां तादृशैमेऽभिसंहित। वा भवधिनाशेन राज्यमिच्छन्यनन्तरं। पान्तरैरभिसन्धाय राजन् सिध्यति चान्यथा। तेषामहं भयाट्राजन् गमिष्याम्यन्यमाश्रमं । नैहि मे मन्धिता वाण, काके निपतित प्रभा। छाकामैरकामस्य गर्मिता यमसादनं । दृष्ट घेतन्मया राजस्तपोदीण चहुषा। बहुनक्रझषग्राही तिमिशिलगणयुती । काकेन वालिशेनेमा यामतार्षमहंनदी। स्थावरमकण्टकवतों सिंहव्याघ्रसमाकुला । दुरासदा दुअसहा गुहां हैमवतीमिव । अग्निना नामसं दुर्ग नाभिराप्यञ्च गम्यते । राजदुर्गावतरणे नोपाय पण्डिता विदु.। गहनं भवती राज्यमन्धकारं तमाऽन्वित ।नेह विश्वसितुं शक्यं भवताऽपि कुती मया। श्रतो नायं शभा वासस्तुल्ये सदसती दह। बधो मेवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः । न्यायतो दुष्कृते घात सुकृतेन कथञ्चन । नेह युक्तं स्थिरं स्यातुं जवेनैवाव्रजेदुध । मीता नाम नदो राजन् सवो यस्यां निमज्जति । तयोपमामिमा मन्ये वागुरा सर्वघातिनीं। मधुप्रपातो हि भवान् भोजनं विषसंयुतं । असतामिव ते भावो वर्त्तते न सतामिव । आगोविय परिहत कूपस्वमसि पार्थिव । दुर्गतीया वृहत्कूला कारोरा वेचसंयुता। नदी मधुरपानोया यथा राजस्तया भवान् । वग्टगोमायुयुतो राजहंससमो यमि । यथाश्रित्य महाहवं कव संवर्द्धते महान्। नतस्तं भवत्येव नमतीत्य च वर्द्धते। तेनैवोगेन्धनेननं दावी दहति दारुण.। नथोपमा ह्यमात्यात राजस्तान् परिशोधय । वया चैव छता राजन् भवता परिपालिताः । भवन्तमभिसन्धाय जिघांसन्ति भवप्रियं । उषित महमानेन प्रमादं परिरचता। अन्त मर्प वागारे वीरपन्या दूवालय। शील जिजाममानेन राजश्च महजीविन.। कचिन्जितेन्द्रिया राजा कश्चिदस्यान्तरा जिता.। कश्चिदेषी पियो राजा कचिद्राज्ञ प्रिया प्रजाः । विजिज्ञासुरिह प्राप्तस्तवाई राजसत्तम। तस्य मे रोचते राजन् चुधितस्येव भोजनं । अमात्या मेन रोचन्ने विष्णस्य यथोदकं । भवतोऽर्यकदित्यवं मयि देषिो हित कृत । विद्यते कारणं नान्यदिति मे मात्र संशय.। न हितेषामहं क्रुद्धस्तत्तेया दोषदर्शनं । अरेहिंदुईदा यं ममहादिवोरगान् । ॥ राजोवाच ॥ भूयसा परिहारेण मत्कारेण च भूयमा। पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूया वस ग्टहे मम। ये लो ब्राह्मण नेच्छन्ति ते न वत्स्यन्ति मे ग्टहे । भवतैव हितग्नेयं यत्तदेषामनन्तरं । यथा स्यात्सुटतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतं । तथा समीक्ष्य भगवन् श्रेयमे विनियुब मां। । मुनिरुवाच ॥ श्रदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुलीकुरु । तत. कारणमाज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि । एकदोषा हि वहवा मृद्रीयुरपि कण्टकान् । मन्त्रभेदभयाद्राजस्तस्मादेतद्रवीमि ते। वयन्तु ब्राह्मण नाम मृदुदण्डा. कृपासव.। खस्ति चेछाम भवत. परेषाञ्च ययात्मन । राजन्नात्मानमाचरे सम्बन्धी भवती गई। मुनि कालकत्तीय इत्येवमभिर्मचित । । २१०५ । २१. ।

·४७६ ॥श्रीमहाभारतं | राजधम्मानुशासन प० । अभ्याच ॥३॥ O । पितुः सखा च भवतः सन्मतः सत्यमरः । व्यापने भवतो राज्ये राजन् पितरि मस्थिते। सर्वकामान् परित्यज्य नपस्त तदा मया । खेहात्त्वान्नु ब्रवीभ्यतन्मा भूयो विधमेदिति । उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्य प्राप्य यदृच्छया । राज्येनामात्यसंस्थेन कयं राजन् प्रमाद्यमि। ततो राजकुले मन्त्री सञ्जने भूयसा पुनः। पुरोहितकुले चैव सम्प्राप्ने ब्राह्मर्षभे । एकच्छत्री महीं कृत्वा कौशल्याय यशखिने । मुनिः कालकत्तीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः । हित तद्वचनं श्रुषा कौशल्याऽन्वजयन्महीं। तथा च कृतवावाजा यथोक्तं तेन भारत । इति श्रीमहाभारने शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि कालकटचीयोपाख्याने घशीतोऽध्यायः ॥ २ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ सभासदः महायाथ सुह्दय विशाम्पते । परिच्दास्तथाऽमात्याः कीदृशाः स्युः पितामह। १० ॥ भीम उवाच ॥ हीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्याजवसमन्विताः । मक्ताः कथयितुं सम्यक् ते तव स्युः सभासदः। अमात्याखानिहराय ब्राह्मणंच परिश्रुतान् । सुमन्तुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहाच कर्मसु । एतान् महायान लिसेथाः साखापत्सु भारत । कुलीनः पूजितो नित्य नहि शक्ति निगृहति । प्रसन्नमप्रसन्न वा पीडितं हतमेव वा। श्रावर्त्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालित। कुलोना देयजा. प्राज्ञ रूपवन्तो बडयुताः । प्रगल्मायानुरनाच ते तव स्युः परिच्छदाः । दप्कुलेयाश्च लुभाय नृशमा निरपत्रपाः। ते वा तात निवऱ्यावदाकपाण्यः । कुसोनान् शीलसम्पन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् । देशकालविधानज्ञान् भर्वकार्य हितैषिणः। नित्यमर्थपु मध्ये राजा कुति मन्त्रिणः । अर्थमानार्धसत्कारैगेरुच्चावचे. प्रियान्। यानर्थभाजो मन्येयास्ते ते स्यु सुखभागिमः । श्रभिन्नत्ता विदामः सदृत्ताचरितप्रताः । नखां नित्यार्थिनो जहरदुद्राः सत्यवादिनः। श्रमार्या ये न जानन्ति समयं मन्दरेतसः । तेभ्य. परिजुगुप्सया ये चापि ममयथुनाः। नेमिच्छेगणं हिला स्यादन्यनरग्रहः । यस्लेको बहुभिः श्रेयान् कामं तेन गणं त्यजेत् । श्रेयमो लवणश्चैतदिक्रमों यस्य दृश्यते । कीर्तिप्रधाना यय स्यात् समये यद्य निष्ठति । समान् पूजयेद्यय नास्प: स्पर्द्धते च यः। न च कामानयात् क्रोधासोभादा धर्ममुन्मृगेत् । अमानो मत्यवाक् चान्तो जितात्मा मानसंयुतः । मसे मनवमहायः स्यात् मावस्यापरीजितः । कुलीन: फुलसम्पन्नस्तितिदुर्दच आत्मवान् । सरः शतशः मत्यय यमः पार्थ लक्षणं । सम्मेवं वर्तमानम्न पुरुषस्य विजानतः । अमित्राः मम्पनीदन्ति तथा मिवीभवायपि । अत ऊर्भममात्यामा परोपेत गुणागुणं । मंपतात्मा शतप्रको भूमिकामय भूमिपः । मबहाः पुष्पैराौरभिगाने: स्वदेगः । अहारष्यभीचार: मशः सुपरीक्षित. यामा: बातामाया मातास्तथैवाऽप्यनहरताः। फया भतिकामेन पुरुषेण मुभुषता । येषां नियिको युतिः प्रष्ठतियेव गोभना । की धैर्य उमा भाचमनुरागः पिनियमिः । परीप्य र गुणायित्य पाढभावाम् धुरन्धरान् । पोपधा प्यतोताय वाद्राजाधिकारिणः । पर्याप्तवनान् वीरान् प्रतिसिविधारदान। ११॥ - ·पजधम्मानुभावन प. अध्याय ३।। ॥ शान्तिपबं ॥ - कुलीनान् सत्त्वमम्पन्नानिनितज्ञाननिष्ठुरान् । देशकालविधानज्ञान् भर्वकार्यहितैषिणः । नित्यमर्येषु सर्वेषु गजन् कुर्वति मन्त्रिण: । हीनतेजोऽभिसृष्टा वै नैव जातु व्यवस्थति। अवश्यं जनयत्येव मर्चकर्मसु मंशयं । एवमन्पश्रुतो मन्त्रो कन्चाणभिजनोऽयुत । धर्मार्थकामयुको नाल मन्त्र परीक्षितुं । तथैवानभिजातोऽपि काममनु बहुश्रुतः। अनायक दवाच हत्यणुपु कमस। ये वाऽयन्थिरसकन्पा बुद्धिमानागतागमः । उपायज्ञोऽपि नालं.स कर्म प्रापयितुचिरं । केवलात् पुनरादानात् कर्मणे नोपपद्यते। परामोऽविशेषाणामश्रुतस्येह दुर्भतेः । मन्त्रिपननुरते तु विश्वामी नापपद्यते । तस्मादननुरनाय नैव मन्त्र प्रकाशयेत् । व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः महितोऽनृजु' । मारुतोऽपि हि तच्छिद्रः प्रविश्यामिरिव द्रुम। संक्रुद्धश्चैकदा खामो स्थानावापकर्षति । वाचा चिपति संस्थः पुन. पसात् प्रसीदति। तानि तान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिषितुं। मन्त्रिणाश्च भवेत् क्रोशे विस्फूर्जितमिवाशनेः। यस्तु संहरते तानि भर्नुः प्रियचिकोर्षया। समानसुखदुःखन्तं पृच्छेदथेषु मानवं । श्रनृजुस्त्वनुरनोऽपि सम्पन्नश्वेतरैर्गुणै.। राजः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्र श्रीतुमर्हति । योऽमि. मह सम्बद्धो न पोरान् बहु मन्यते । असुहत्तादृशो ज्ञेया न मन्त्रं श्रोतुमईति। अविद्वानचिः स्तब्धः शत्रुमेवी विकत्यनः । असुहत् क्रोधनो लुभो न मन्त्र श्रीतुमर्हति । आगन्तुशानुरनोऽपि काममस बहुश्रुतः । सत्कृतः संविभका वा.न मन्त्रं श्रीतुमर्हति । विधर्मता विप्रकृतं पिता यस्याभवत् पुरा। मल्लतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्र श्रीतुमर्हति । यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहदा चारितो भवेत् । पुनरन्यर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमईति । कृतप्रजच मेधावी बुधो जानपदः शुचिः । . सर्वकर्मस घ. शङ्कः समन्त्र श्रीतुमर्हति । ज्ञानविज्ञानसम्पन्न प्रतिज्ञः पगत्मनोः । सुहदात्मसमो राज्ञः स मन्त ओतुमर्हति। मत्यवाक् भोलसम्पनो गम्भीरः सवपो मृदुः। पित्पैतामहो य. स्यात् स मन्त्र श्रीतुमर्हति । सन्तुष्टः समतः सत्यः शौण्डोरो देव्यपापकः । मन्त्रवित् कालवित् शारः समन्त्रं श्रीतुमर्हति । सर्वलाकमिमं शक्तः सान्त्वन कुरुते वशे। तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप। पौरजानपदा यस्मिन् विश्वास धर्मतो गताः । योद्धा नविपश्चिच स मन्त्रं श्रोतुमईति । तस्मात् सर्वगुणैरतापपन्नाः सुसज्जिताः। मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्वरा महदीसव.। सामु प्रचलिपु छिद्रं लक्षयेरन् परस्य च । मन्त्रिणं मन्त्रमूलं हि राजा राष्ट्र विवर्द्धते । नास्य छिद्रं परः परयोछदेषु परमन्वियात्। गृहेत् कून दवाङ्गानि रतेदिवरमात्मनः । मन्त्रगुढाहि राज्यस्य मन्त्रिण ये मनीषिणः । मन्त्रसंइननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जनाः । राज्य प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचदती स्वामिनस्वनुवर्तन्ते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः । सविनोय मदनोधी मानमीषाच्च निताः। नित्यं पञ्चोपधातीतैर्यन्त्रयत् सह मन्तिभिः। - २१५ ३ द ·४०८ ॥ योमचाभारतं ॥राजधानुमान पायव्यायामांना २१ - नयां बयाणां विविध विम विबुध्य चित्तं विभिग्य तय । मुनिययं तत्परिमियप निवेदयेदुत्तरमयकाले। धर्मार्थकामामुपेत्य पृघुमा गुरुं प्राह्मणमुत्तरार्थ । निष्ठा पता नेम यदा मह ग्यातमन्त्रमाग प्रणयेदमा । एवं सदा मन्त्रयितव्यमाजर्य मनवनवार्यविनिययता मिरमानमेव प्रणयेत् मदेव ममा प्रजमंग्रहणे ममय। भवामना. कुमशा न खन्ना नान्धी जड स्वीच नपुंमकचान चात्र तिर्यक् चपुरोगपद्यानदि म चाध प्रपरेत कश्चित्। बारुध भावन्तु तथैव प्रशान्य म्यलं प्रकार कुशकामधीनं। वागदोषान् परिहत्य मध्यान् ममन्ययेत् कार्थमहीनकाल । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि मन्त्रणोपदे शीतोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहाभ पुरातनं । वृहस्पतेय भवादं प्रक्रम्य च युधिष्ठिर। ॥ शक्र उवाच ॥ किंखिदेकपरं प्रवन् पुरुष भम्यगाचरन् । प्रमाण मध्वभूताना ययवाप्नुयाम्महत् । ॥ इसतिरुवाच ॥ सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुष सम्यगाचरम् । प्रमाण सर्वभूतानां यमवाप्नुयान्महत्। एतदेकपदं शक्र सर्वलोकमुखावई । श्राचरन् सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा। यो हिनाभाषते किञ्चित् सर्वदा भृकुटीमुख । देथ्यो भवतिभूनानी म सान्त्वमिह नाचरन । यस्तु मध्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवामिभाषते । स्मितपूर्वाभिभापी च तस्य लोक प्रमोदति । दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वनानभिजल्पितं । न प्रोण्यति भूतानि नियंजनमिवाशन ! श्रादानादपि भूनानां मधुरामीरयन् गिर । सर्वलाकमिमं शक सान्त्वन कुरुते वशे। तस्मात् सान्त्व प्रयोक्तव्य दण्डमाधित्मताऽपि हि । फलञ्च जनयत्येवं न चास्योदिजते अन । मुकृतेन हिमान्त्वस्य लक्षणस्य मधुरस्य च । सम्यगासेव्यमानस्य तुल्य जातु न विद्यते । ॥ भीम उवाच ॥ इत्युक्त कृतवान् मर्च यथा शक्र पुरोधमा । नथा त्वमपि कौन्तिय मम्यगेतत् समाचर । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधम्मानुशासनपर्वणि चतुरशीतोऽध्याय ॥ ४ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच । कथं खिदिह राजेन्द्र पालयन् पार्थिव प्रजा । प्रीति धर्मविशेषेण कीर्तिमाप्नोति गायीं।. ॥ भोम उवाच ॥ व्यवहारेण शद्धेन प्रजापालनतत्पर । प्राप्य धर्मच कीर्तिच लोकावाप्नोत्युभी शचि । १५ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कीदृर्व्यवहारस्तु कैश्च व्यवहरेनृप । रतन् पृष्टो महाप्राज्ञ यथावदतुमईति। ये चैव पूर्वकथिता गुणस्ते पुरुष प्रति । नैकस्मिन पुरुषे येते विद्यन्त इव मे मति । ॥ भीम उवाच॥ एवमेतमहामाज्ञ यथा वदधि बुद्धिमान । दुर्लभ पुरुष कश्चिदेभियुक्तो गुणै शौ । किन्तु मझेपत भीलं प्रयोनेह दुर्लभ। वक्ष्यामि तु यथाऽमात्यान् यादृशाश्च करिष्यमि । चतुरो ब्राह्मणान् वैद्यान् प्रगल्भान् सातकान् शचीन्। क्षत्रियाश्च तथा चाटौ बलिन शस्त्रपाणिन । वैश्यान् वित्तेन सम्पन्ननिकविंशतिमझ्यया। चीथ एट्रान् विनीताश्च शुचीन कर्मणि पूर्वके। अयाभिश्च गुणैर्युक्त सतं पौराणिकं तथा । पञ्चाशदर्पवयस प्रगल्भमनसूयक। श्रुतिस्मृतिममायुक्तं विनीतं ममदनि । कार्ये विवदमानाना सामर्थेष्वलोलुपं । वर्जितचैव व्यसने सुघोरे सप्तभिभृशं । श्रयाना मन्त्रिणं मध्य मन्त्र राजोपधारयेत् । तत. मम्प्रेषयेद्राने गष्ट्रीयाय च दर्शयेत् । अनेन व्यवहारेण इव्यास्ते प्रजा. मदा। . १२॥

·राजधम्मानुशासन ० अध्याय ५/६] ॥ शान्तिपर्व । न चापि गूढ कार्यन्ते याचं कार्योपघातक । कार्ये खलु विपन्ने वा मोऽधर्मस्ताश्च पीडयेत्। विवेव राष्ट्रन्ते श्यनात् पतिगणा वा परिसवेच सततं नौर्विशीर्ण सागरे। प्रजाः पालयतो सम्यगधर्मेणेह भूपतः। हाई भयं सम्भवति स्वर्गशास्य विरुष्यते । अय योऽधर्मतः पाति राजामात्याऽय वात्मजः धर्मासने मत्रियुक्तो धर्ममूले नरर्षभ। कार्येवधिकताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः। श्रात्मानं पुरतः कृत्ला यान्त्यधः सहपार्थिवाः । बलात्कृताना बलिभिः कृपणं बड़ जन्पता] नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथाना नृपो भवेत्। तत, साचिवलं साधु वैधवादकृतं भवेत्। श्रमाचिकमनायं वा परोक्ष्यं नदिशेषतः। अपराधानुरूपञ्च दण्डं पापेषु धारयेत्। वियोजनैर्धनद्धानधनानय वन्धनैः । विनयेचापि दुर्वृत्तान् प्रहारैरपि पार्थिवः । मान्वेनापप्रदानेन मिटाश्च परिपालयेत् । राज्ञो वधं चिकीर्पद्यस्तस्य चित्रो वधो भवत्। श्रादीपकस्य स्लेनस्य वर्णसरिकस्य च। सम्यक् प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशपते । युक्तस्य वा नास्यधो धर्म रख हि शान्यतः । कामकारेण दण्डन्तु यः कुर्यादविचक्षणः । स इहाकीर्तिसंयुक्ता मृतो नरकमृच्छति । न परस्य प्रवादेन परेषा दण्डमर्पयेत् । भागमानुगमं कृत्वा बनीयान्मालयीत वा। न तु हन्यान्नृपो जात दूतं कस्याञ्चिदापदि । दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत् सचिवैः सह । यथानादिनदूतं धनधभरता नृपः। यो हन्यात् पितरस्तस्य चुणहत्यामवाप्नुयुः। कुलीन. कुलसम्पन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः। यथोक्तवादी स्मृतिमान् दूतः स्यात् सप्तभिर्गुणैः । रतैरेव गुणैः प्रतीहारोऽस्य रचिता शिरोरतय भवति गुणैरते. समन्वितः । धर्मभास्वार्थतत्त्वज्ञः मन्धिविग्रहिको भवेत् । मतिमान् तिमान् होमान् रहस्यविनिगूहिता। कुलीनः सत्त्वसम्पन्नः शक्तोऽमात्यः प्रास्यते । रतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत् । व्यूहयन्तायुधानाञ्च तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः । वर्षशीतोष्णवाताना महिष्णु, पररन्धवित्। विश्वासयेत् परांचव विश्ववेच न कस्यचित् । पुत्तेष्वपि हि गजेन्द्र विद्यासो न प्रथस्यते । एतक्षावार्थतत्त्वन्तु भयाख्यातं तवानघ । अविश्वामा नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि पञ्चाशीतोऽथाय:। ८५ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कयंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति । कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे हि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ वस्तव्यं यत्र कान्तेय सपुत्वज्ञातिबन्धुना न्यायं तच परिप्रष्टुं उत्तिं गुप्तिञ्च भारता तस्मात्त वर्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः । श्रुत्वा तया विधातव्यमनुष्ठेयञ्च यत्नतः । पद्धिधं दुर्गमास्याय पुराण्यथ निवेशयेत्। सर्वसम्पत्प्रधानं यहाजत्यञ्चापि सम्भवेत् । धनुर्दुर्ग महीदुर्ग गिरिदुर्ग तथैव च । मनुष्यदुर्ग मृदुगै वनदुर्गच तानि षट्। यत् पुरं दुर्गसम्पन्नधान्यायुधसमचितं । दृढमाकारपरिख हस्ययरथमडुलें। विद्वाम. शिल्पिना यत्र निचयाय मुचिन्तिताः। धार्षिकश्य भनो यच दाक्ष्यमुत्तममास्थितः । २१२५ - ·४८० ॥ श्रीमहाभाग्नं ॥ (राजपामागमाराम प० । पध्याय रा - जनलिनरमागायचायगपणाभिः । ममिहयवहारध प्रगानामतोमर्य। सुप्रभंशानामादय मुमनमामिवेशनं । सरायगगमापन प्रमपीपामुमादित। समाजोत्सवमम्पर्ध मदा पूनिदेयतं । वम्यामात्ययनो राजा तत्पुरवपमाविमेत् । भाव को पल मित्र व्यवहारच धईयेत् । पुरे जमपदे व मीदोपानिवर्तयेत् । भाण्डागारायुधागारं प्रयोनाभियईयेत्। निचयाम् पर्द्धयेत् मध्यामाया मन्त्रायुधासपान्। काष्ठलाहतुपाङ्गारदारुण्दङ्गास्थिवेणवाम् । मन्नारोहवमाधाद्रमौषधपाममेव च । गणं मर्जरसन्धान्यमायुधामि गरास्तथा। चार्म खायु तथा धेच मुधवपनपन्धनान् । श्राशयायोदपानाय प्रभूतमलिलाकरा. । मिरोष्या मदा रामा पोरिणय महीरहा। मत्कृताय प्रयवेन प्राचार्यविकपुरोहिता । महेय्यामा म्यपतय.मांवमरपिकिन्सका । प्रशामेधाविनो दान्ता ददा रा याचना । कुलीना मत्वमम्पन्ना युता मध्यपु कर्मस। पूजयेद्धार्मिकान् राजा निग्टमीयादधार्मिकान् । नियुभ्याच प्रयत्नेन मवान् स्वकर्मम् । वाह्यमभ्यन्तरश्चैव पौरजानपद तथा । चारै मुविदितं कृत्वा तत कर्म प्रयोजयेत्। चरान मन्त्रञ्च कोपञ्च दण्डवैव विशेषत । अनुनिइत् वयं राजा सर्व क्षत्र प्रतिष्ठिता, उदामीनारिमित्राणां सर्वमेव रिकोर्पित। पुरे जनपदे व जातव्य धारचुर। ततस्तेपा विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादत । भनान पूजयता नित्य दिपतय निग्यकता। यष्टव्यं क्रतुभिनित्यं दातव्यवाप्यपोडया। प्रजाना रक्षणं कार्य न कार्य धर्मवाधक। छपणानायवृद्धवानां विधवानाञ्च योषिता। योगक्षेमञ्च वृत्तिच नित्यमेव प्रकल्पयेत् । पाश्रमेषु ययाकालं चैलभाजनभोजन। सदैवोपहरेद्राजा सत्कृत्याभ्यर्थ मान्य च। आत्मान सर्वकार्याणि तापसे राष्ट्रमेव च । निवेदयेत् प्रयत्नेन तिष्ठेत् प्रहश्च सर्वदा।। सार्थत्यागिनी राजा कुले जातं बहुश्रुतं । पूजयेत्तादृश दृष्ट्वा भयनामनभोजन । तस्मिन् कुर्वीत विश्वास राजा कस्याश्चिदापदि। तापमेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यव । तमिनिधीनादधीत प्रज्ञा प-ददीत च । न चाय्यभीक्षण मेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत्। अन्य कार्य स्वराष्ट्रषु परराष्ट्रेषु चापर. । अटवीषु पर कार्य सामन्तनगरवपि । तेषु मत्कारमानाभ्या मंविभागीय कारयेत । परराष्ट्राटवीस्येषु यथा खविषये तथा। ते कस्याञ्चिदवस्थाया शरणं शरणार्थिने । राजे दद्युर्यथाकामं तापमा मशितव्रता । एष ते लक्षणेद्देश सझेपेण प्रकीर्तित । यादृशे नगरे राजा स्वयमावस्तुमईति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि दुर्गपरीक्षायां यडशीतोऽध्याय ॥८६॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ राष्ट्रगुप्तिश्च मे राजन् राष्ट्रस्यैव तु संग्रह। सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रबृदि भरतर्षभ। ॥ भीम उवाच ॥ राष्ट्रगुप्तिश्च ते सम्ययाट्रस्यैव तु मंग्रह । हन्न सर्व प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमना श्टणु। याम्यस्याधिपति कार्यो दशग्राम्यास्तथाऽपर । द्विगुणाया शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत्। .

·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ८७।] ॥ शान्तिपर्व। ४८१ २१५ . ग्रामेयान् ग्रामदोषांद्य यामिक प्रतिभावयेत् । तान् ब्रूयाद्दपायामा म तु वितिपाय वै । सोऽपि विशत्यधिपतिवृत्तं जानपदे जने। ग्रामाणं शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत् । यानि ग्राम्याणि भाज्यानि ग्रामिकतान्युपानियात्। दशपस्तन भर्त्तव्यस्तनापि दिगुणाधिपः। यामं ग्रामशताध्यक्षा भाकुमईति सत्कृतः । महान्तं भरतश्रेष्ठ मुस्फीतं जनमडुलं । तत्र छनेकपायत्त राज्ञा भवति भारत । याखानगरमईस्तु महसपतिरुत्तमः। धान्यं हिरण्यं भागेन भोक्तुं राष्ट्रीयमङ्गत । तेषां मनामकृत्यं स्याद्रामकृत्यञ्च तेषु यत् । धर्मजः सचिव कश्चित्तत् प्रपश्येदतन्द्रित.। नगरे नगरे वा स्यादेकः सर्वार्थचिन्तक । उचैः म्याने. घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रह. । भवेत् स तान् परिकामेत् सर्वानेव सभासदः । तेषां रत्तिं परिणयेत् कश्चिद्राष्ट्रियु नवरः। जिघांमध पापकामा. परखादायिन शठाः । रताभ्यधिकृता नाम तेभ्या रक्षेदिमा प्रजा. । विक्रय क्रयमध्वानं भनञ्च सपरिच्छदं। योगक्षेमञ्च सम्प्रच्य वणिजा कारयेत् करान्। उत्पत्तिं दानवृत्तिञ्च शिल्पं सम्प्रेक्ष्य चासकृत्। शिल्प प्रति कराने शिल्पिन. प्रतिकारयेत् । उच्चावचकरा दायाः महाराज्ञा युधिष्ठिर। यथा यथा न सोरेस्तया कुऱ्यान्महीपति. । फलं कर्म च सम्प्रेक्ष्य तत सर्व प्रकन्पयत्। फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित् सम्प्रवर्तते । यथा राजा च की च स्याता कर्मणि भागिनी। समवेक्ष्य तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः । नाच्चिद्यादात्मनो मूल परेषाञ्चापि तृष्णया। ईहादाराणि सरुध्य राजा सम्प्रीतिदर्शनः। प्रदिषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादित। प्रदिष्टस्य कुत श्रेया नाप्रियो लभते फलं। वत्सपियन दोग्धव्यं राष्ट्रमदोपवुद्धिना। भूतो बसो जानबल पोडा महति भारत। न कर्म कुरुने वत्सो भृशं दुग्धा युधिष्ठिर। राष्ट्रमप्यतिदुग्धहि न कर्म कुरुते महत् । यो 'राष्ट्रमनुग्टहाति परिरचन स्वयं नृपः । सत्रातमुपजीवन स लभतेच महत् फल । पापदर्थश्च निर्यातं राजा न दह विन्दते। राष्ट्रच कोपभूतं स्यात् कोषो वेग्मगतस्तया। पौरजानपदान् सर्वान् मश्रितोपाश्रितांस्तया। यथाशक्त्यनुकम्पत सर्वान् स्वन्पधनानपि । वाह्यंजनं भेदयित्वा भोकव्या मध्यम सुख। एवं नास्य प्रकुष्यन्ति जना. सुखितदु खिताः। मागेव तु धनादानमनुभाग्य तत पुन.। सन्निपत्य स्वविषये भयं रानेषु दर्शयेत्। दयमापत् समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् । अपि चान्ताय कन्पन्ने वेणरिव फलागमः । अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभि सह। इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति वाधितु । अस्यामापदि घोराया मम्प्राप्ते दारणे भये । परित्राणाय भवन. प्रार्थयिये धनानि व. प्रतिदास्ये च भवतां सर्वच्चाहं भयक्षये। नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादित.। कलत्रमादित. कृत्वा सर्व वो बिनशेदिति। अपि चेत् पुत्रदारार्थमर्यसञ्चय दय्यते। नन्दामिव प्रभावेण पुत्राणमिव चोदये। यथाशक्युपग्रसामि राष्ट्रलापीडया चव. । श्रापलेव हि वोढयं भवद्भिः युवैरिव । । १२. - PR ध ·४८२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ (राजधम्मामुशासन प० । पदाय | न प्रियं मततं कार्य धनं कस्याचिदापदि । इति वाचा मधुरया यमण्या सोपधारया। खरगोनभ्यवस्जेद्योगमाधाय कालवित्। प्राकारं भूत्वभरणं व्ययं भङ्गामतो भय। योगक्षेमञ्च सम्प्रेक्ष्य गामिनः कारयेत् करं। उपेचिता हि नयेयुगोमिनोऽरणवासिनः । तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुश्व समाचरेत् । मान्यनं रक्षणं दानमवम्या चाप्यभीताः । गोमिनां पार्थ कर्त्तव्य. भविभागः प्रियाणि च । अगसमुपयोकव्य फलं गोमिषु भारत। प्रभावयन्ति राष्ट्रञ्च व्यवहारं कृषिन्तथा। नरमाहोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्यादिधदए। दयावानप्रमत्तय करान् सम्प्रणयेन्मृदून् । सच वेमचरण सुप्लमं नाम गोमिषु । न ह्यतः सदृशं किञ्चिदरमस्ति युधिष्ठिर। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि सप्तागोतोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यदा राजा समर्थोऽपि कोषार्थी स्यान्महामते । कथ प्रवर्तत तदा नन्मे धूहि पितामह । ॥ भीम उवाच॥ यथादशं यथाकालं यथाबुद्धि यथावलं । अनुभिय्यात् प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रत.। यथा तामाञ्च मन्येत श्रेय पात्मन एव च । तथा कर्माणि सर्वाणि राजाराष्ट्रेषु वर्तयेत् । मधुदोहं दुहेद्राष्ट्र भ्रमरा व पादपं। वरमापेची दुहेचैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत्। जलोकावत् पिवेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिपः । व्याधीव च हरेत् पुत्रान् सन्दशेन च पीडयेत् । यथा शल्यकवानाखु. पदं धूनयते सदा । प्रतीक्ष्णनाभ्युपायेन तथा राष्ट्र समापियेत् । अल्पेनाल्पेन देयेन बर्द्धमानं प्रदापयेत्। ततो भूयस्ततो भूयः क्रमद्धिं समाचरेत् । दमयन्निव दम्यानि शश्वद्धारं विवर्द्धयेत्। मृदुपूर्व प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत् । सकृत्पाभावकीर्णस्त न भविष्यन्ति दुर्दमाः । उचितेनैव भोक्तव्या न भविष्यन्ति यत्नतः । तस्मात् सर्वसमारम्भा दुर्लभ पुरुषं प्रति । यथामुख्यान् सान्त्वयित्वा भोकव्य इतरो जन. 1 ततस्तान भेदयित्वा तु परस्परविवक्षितान् । भुञ्जीत मान्त्वयंथैव यथासुखमयत्नतः। न चास्याने न चाकाले करास्तभ्या निपातयेत् । श्रानुपूर्येण सान्त्वेन यथाकालं ययाविधि। उपायान् प्रभवीम्यतन्त्र मे माया विवचिता । अनुपायेन दमयन् प्रकोपयति वाजिनः । पामागारनिवेशाच वेश्याः प्रापणिकास्तथा। कुभीलवा. मकितवा ये चान्ये केचिदीदृशा.। नियम्याः सर्व रवते ये राष्ट्रस्योपघातकाः । एते राष्ट्रऽभितिष्ठन्ती बाधन्ते भद्रिकाः प्रजा.1. न केनचिद्याचितव्य. कश्चित् कम्याच्चिदापदि । इनि व्यवस्था भूतानां पुरस्ताम्मनुना कृता। मध्व नथाऽनुजोवेयुन कुर्युः कर्म चेदिछ । सर्व एव इमे लोका न भवेयुरसंगयं । प्रभुनियामने राजा य एतान्न नियच्छति। मुझे स तस्य पापस्य चतुभागमिति श्रुति.। भाका तस्य तु पापस्य मुश्तस्य यथा तया । नियन्तव्याः मदा राज्ञा पापा ये स्युनराधिप। हमपापलमा राजा यस्ता नियछति। यया मृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपायुने। स्थानान्येतानि संयम्य प्रसझे भूतिनाशन. 1 कामप्रसक पुरुप. किमकार्य विवर्जयेत् । २१. ।

·राजधम्मानुशाधन प० । अध्याय ||] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४८३ २३२१ . मद्यमांसपरखानि तथा दाराधनानि च । पाइरेट्रागवणगस्तथा शास्त्र प्रवर्तयेत् । श्रापद्येव तु याचरन् येषां नास्ति परिग्रहः। दातयं धर्मतस्तेभ्यस्वनुक्रोभायान तु। मा ते राष्ट्रे याचनका भूवन्मा चापि दस्यवः । एषां दातार रवैते नैते भूतस्य भावकाः । ये भूतान्यनुग्टहन्ति वर्द्धयन्ति च ये प्रजाः। ते ते राष्ट्रेषु वर्तन्ता मा भूतानामभावकाः । दण्ड्यास्त च महाराज धनादानप्रयोजकाः । प्रयोगं कारयेयुस्तान् यथा बलिकरांस्तथा कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यचान्यत् किश्चिदीदृशं । पुरुषैः कारयेत् कर्म बहुभि. कर्मभेदतः । नरश्चेत् कृषिगारक्ष्यवाणिज्यच्चाप्यनुदिन. । संशयं लभते किञ्चित्तेन राजा विगत। धनिन. पूजयेन्नित्यं पानाप्छादनभोजनः । वनव्याशानुग्टहीध्वं प्रजाः सह मयेति वै। अङ्गमेतन्महद्राज्ये धनिनो नाम भारत । ककुदं सर्वभूतानां धनस्था नात्र संशयः । माज्ञः शरी धनम्यञ्च ख मो धार्मिक एव च । तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमायापि रपति। तस्मात् सर्वेषु भूतेषु प्रीतिमान् भव पार्थिव । सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यञ्च पालय । एवं दण्डञ्च कोषञ्च मित्र भूमिञ्च लस्थमि । सत्यानवपरो राजन्मित्रकोषबलान्वितः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि अष्टाशोतोऽध्यायः॥ ८८ ॥ ॥ भीमं उवाच॥ वनस्पतीन् भक्ष्यफलान छिन्दुर्विषये तव । ब्राह्मणानी मूलफलं धर्ममाइम्मनीषिणः । १९१५ ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तञ्च मुनीरनितरे जनाः । न ब्राह्मणापराधेन हरेदन्य. कथञ्चन। विप्रयत्न्यागमातिष्ठेदात्मार्थे वृत्तिकर्षितः । परिकल्प्याऽस्य वृत्तिः स्यात् मदारस्य नराधिप। सचेन्नापनिवर्तत वाच्या ब्राह्मणसंसदि। कस्मिन्निदानों मर्यादामयं लोकः करिस्थति। असंशयं निवतेत न चेदक्ष्यत्यनः परं। पूर्व परो वर्त्तव्यमेतत् कौन्तेय शाश्वतं । बाहुरेतजना ब्रह्मन् न चैतत् श्रद्दधाम्यहं । निमव्यय भवेद्भोगैरवृत्त्या चेत्तदाचरेत् । कृषिगोरक्ष्यवाणिज्य लोकानामिह जीवनं । ऊर्द्धश्चैव त्रयी विद्या मा भूतान् मावयत्युत। तस्या प्रपतमानाया ये स्थस्तत्परिपन्थिनः । दस्यवस्तद्दधायेह ब्रह्मा चन्नमयाएजत्। शबून जय प्रजा रक्ष यजख क्रतुभिर्नृप। युध्यख समरे वीरो भूवा कौरवनन्दन । संरच्यान् पालयेद्राजा स राजा राजसत्तमः । ये केचित्तान रहन्ति नैर? नास्ति कयन। सदैव राज्ञा बोद्धव्यं सर्वलोकायुधिष्ठिर । तस्माद्धेतोहि भुनीत मनुष्यानेव मानवः । अान्तरेभ्यः परावदन् परेभ्यः पुनरान्तरान् । परान् परेभ्यः खान खेभ्य. सवान् पालय नित्यदा। श्रात्मानं सतो रक्षवाजा ग्क्षत मेदिनों । श्रात्ममूलमिदं सर्वमा विदुषो जनाः । कि छिद्र कोऽनुमको मे किं वाऽस्यविनिपातितं । कुना मामाश्रयेद्दोष इनि नित्यं विचिन्तयेत्। अतीतदिवसे वृत्त प्रमन्ति न वा पुन. 1 गुप्तशारैरनुमतः पृथिवीमनुसारयेत् । जानीयुर्यदिभे वृत्तं प्रमन्नि न वा युनः । कचिट्रोचेननपदे कचिद्राष्ट्रे च मे यशः। धर्मज्ञानं धृतिमता मामेव्वालायिनी । राष्ट्रे तु येन जीवन्ति ये तु राज्ञो न जीविनः ।

·४८४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन म । अध्याय ८८।८। . S अमात्यानाच सर्वेषा मध्यस्थानाञ्च सर्वशः । ये च लाभिप्रमेयुनिन्दयुरथ वा पुनः । मान् सुपरिणीतांस्तान कारयथा युधिष्ठिर । एकाम्तेन हि सर्वेपी न मक्यं तात रोपितु। मित्रामित्रमया मध्य सर्वभूतेषु भारत। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ तुल्यबाइबलामाश्च तत्यानाच्च गुणैरपि । कथं स्यादधिकः कयित् स च भुधीत मानपान् । ॥ भीम उवाच ॥ यचरा अचरानारदंष्ट्राम् दंद्रिणस्तथा। भाभीविष व अद्धा भुजगान् भुगगा दूव। एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात् सदा सवोर्युधिष्ठिर । भारुण्डममा येते निपतन्ति प्रमादतः । कचित्त वणिजो राष्ट्रे नोदिजन्ति करादिताः। क्रीमन्तो बनाइन्पेन कान्तारकृतविश्रमाः। कचित् कृषिकरा राष्ट्र न जहत्यतिपीडिताः। ये वहन्ति धुरं राजा ते तरन्तीतरानपि । दूतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पिटगणास्तया। मानुषारगरवामि वयामि पश्वस्तथा । एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राज्ञां गुप्तिश्च भारत । रतमेवार्थमाश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि' राजधमानुशासनपर्वणि राष्ट्रगुप्ता ऊननवतोऽध्यायः ॥ ८॥ ॥ भीम उवाच ॥ थानङ्गिराः चत्तधानुनथ्यो ब्रह्मवित्तमः।मान्धात्रे यौवनाश्वाय प्रीतिमानभ्यभाषत। स यथाऽनुभशासैनमुतया ब्रह्मवित्तमः । तत्ते सर्व प्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर। ॥ उतथ्य उवाच ॥ धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु। मान्धातरिति जानीहि राजा लोकस्य रचिता। राजा चरति चेद्ध देवत्वायैव कल्पते । स चेदधर्मश्चरति नरकायैव गच्छति । धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धौ राजनि तिष्ठति । तं राजा साधु यः शास्ति म राजा पृथिवीपतिः। राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान् धर्म उच्यते। देवाय गेहाङ्गच्छन्ति धम्मा नास्तीति वाच्यते। स्वधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते । तदेव मङ्गलं लोकः सः समनुवर्तते । उछिद्यते धर्मरत्तमधी वर्तते महान् । भयमाइद्दिवाराचं यदा पापी न वार्यते । ममेदमिति नवतत् साधूना तात धर्मतः। न वै व्यवस्था भवति यदा पापोन वार्यते । 'नवभार्थी न पशवो न क्षेत्रन निवेशनं । सन्दृश्येत मनुष्याणां यदा पापबलं भवेत् । देवाः पूजां न जानन्ति न स्वधा पितरस्तदा। न पूज्यन्ते यतिथयो यदा पापो न वार्यते। मवेदानधिगच्छन्ति प्रतवन्ता दिजातयः । न यज्ञास्तन्वते विप्रा यदा पापोन वार्यते। वृद्धानामिव मत्त्वानी मनी भवति विकलं । मनुष्याण महाराज यदा पापो न वार्यते। उभा लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमृषयः स्वयं। अटजन सुमहद्भूतमयं धर्म भविष्यति । यस्मिन् ध विराजेत ते राजाने प्रचक्षते । यस्मिन् विलीयते धर्मस्तं देवा दृषलं विदुः । पाहि भगवान् धमा यस्तस्य कुस्ते घसं। वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्ध विवईयत् । धर्म बर्द्धति बर्द्धन्ति सर्वभूतानि मर्वदा । तम्मिन् इमति हीयन्ते तस्माद्धर्म न लापयेत् । धमात् सवति धर्मा हि धारणादेति निययः । कार्याणां मनुष्येन्द्र म भोमान्तकरः रमनः । प्रभवाय हि भूतानाधर्म, सृष्टः स्वयम्भुवा । तमात् प्रवर्तयेद्धर्भ प्रजानुयइकारणात् । ११०॥ . .

·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ६.१८९1] ॥ शान्तिपर्व । ४८५ L . . + ११ तस्माद्धि राजशार्दूल धर्म. श्रेष्ठतरः कृतः । स राजा यः प्रजाः भास्ति माधुकृत् पुरुषर्षभः। कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुलया धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञा भरतसत्तम। धर्मस्य ब्राह्मणे योनिस्तस्मात्तान् पूजयेत् सदा। ब्राह्मणनाश्च मान्धातः कुर्यात् कामानमत्सरो। तेषां छकामकरणद्राज्ञः सजायते भय। मित्राणि न च वईन्ते तथाऽमित्रीमवन्यपि। ब्राह्मणानां सदाऽस्याहाच्याईरोचना वलिः। श्रयाऽस्माकीरपाक्रामद्याऽस्मिन्नासीत् प्रतापिनी। नतस्तस्मादपाक्रम्य माऽगच्छत् पाकमासनं । अय सोऽन्वपतत् पश्चात् श्रियं दृष्टा पुरन्दरे। एतत् फलमसूयाया अभिमानस्य वा विभो । तस्मादुयख मान्धाता वा जयात् मतापिनी। दो नाम थियः पुचा जज्ञे ऽधमादिति श्रुतिः। तेन देवासुरा राजनीताः सुबहवो व्ययं । राजर्षयश्च वहवस्तया बुध्यख पार्थिव। राजा भवति तं जिवा दासस्तन पराजितः । म यथादर्पसहितमधम नानुसेवसे। तथा वर्त्तख मान्धातश्चिरं चेत् स्यातुमिच्छसि । मत्तात् प्रमत्तात् पापण्डादुन्मत्ताच विशेषतः । तदभ्यासादुपावर्त मंहितानाञ्च मेवनात्। निम्टहोतादमात्याच स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः । पर्वतादिषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽयात् सरोस्पात्। रतम्या नित्ययुक्त स्थानतश्चर्याचवर्जयेत्। श्रत्यागञ्चामिमानञ्च दम्भ क्रोधश्च वर्षयेत् । अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लोवासु खैरिणोषु च । परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मयुनं नृप । कुलघु पापरचासि जायन्ते वर्णसहरात्। अपुमामोऽहोनाश्च स्थूलजिहा विचेतसः । रते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति। तस्माद्राज्ञा विशेषेण वर्तितयं प्रजाहिते। चन्नियस्य प्रमत्तय दोषः मञ्जायते महान् । अधर्मा. सम्प्रवर्द्धन्ते प्रजाघरकारकाः। अयोते विद्यते गीतं गीते गीतं न विद्यते । प्रवृरिरतिदृष्टिश्च व्यापिशाप्याविशेत् प्रजाः । नववाशुपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तयागो उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते वयो राजनायनाः । अरवितात्मा यो राजा प्रजाद्यापि नरवति । प्रजाय तस्य दीयन्ते तत. माउनु विनश्यति। दावाददाते येकस्य दयोः सुबहवोऽपरे। कुमार्य सम्प्रलुयन्ते तदाहुपदूपर्ण । ममेदमिति नैकस्य मनुष्येश्ववनिष्ठति। त्यत्रा धर्म यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशामनपर्वणि उतथ्यगोतास नवतितमोऽध्यायः ॥ ८॥ । उतथ्य उवाच ॥ कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः । सम्पद्यदैया भवति मा विभर्ति सुखं प्रजा. । यो न जनति निहत्तु वस्ताणी रजको मलं । रक्तानी वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव मः । स्वमेतद्विजेन्द्राणं धनियाणं विशा तया।शद्रचतुर्थो वर्णनी नानाकर्मवास्थित. । कर्म हरे कृषिश्य दण्डनोतिश्च राजनि । ब्रह्मचर्य तपोमन्त्राः सत्यञ्चापिदिजातिषु । नेवा यः पत्नियों वेद वस्त्राणमिव गोधनं। मीलदोषान् विनिहम पिता स प्रजापतिः। कृतं वेता दापर कलिय भरतर्षम। राजवृत्तानि सवाणि राजैव युगमुच्यते। चातुर्मर्य तथा वेदाचातुराश्रयमेव च । सर्व प्रमुखत घेतयदा राजा प्रमाद्यति । न ·४८६ ॥ श्रीमहाभारत [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ६९। . . । अमित्रेता चयो विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः। मर्च व प्रमाद्यन्ति यदा राजा प्रमाधति। राजैव का भूताना राजैव च विनाशकः । धमात्मा यः स की स्थादधर्मात्मा विनाशकः । राज्ञा भार्याच पुत्ताश्च धान्धवाः मुघदस्तथा । समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति । हस्तिनोऽयाच गावश्चाप्युट्राश्वतरगर्दभाः। अधर्मभूते नृपती मर्ने सीदन्ति जन्तवः । दुर्बलार्थ बलं स्पृष्टं धात्रा मान्धानरुच्यते । अबलन्तु महद्भूतं यस्मिन् सव्व प्रतिष्टितं । पत्र भूतं सम्भजते थे च भूतास्तदन्षया । अधर्मस्ये हि नृपती सवें शोचन्ति पार्थिव । दुर्बलस्य च यचक्षुर्मुनेराशीविषस्य च । अविषह्यतमं मन्ये मास्म दुर्घतमासदः । दुर्बलास्तात बुध्धेया नित्यमेवाविमानितान् । मा ला दुर्बलचरूषि प्रदहेयुः मवान्धवं । न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किञ्चित् प्ररोहति। आमूलं निर्दइत्येव मास्म दुर्बलमासदः । अवलं वै बलात् श्रेयो यचातिवलवद्दलं । बलस्थावलदग्धस्य न किञ्चिदवशिष्यते । विमानितो इतः क्रुष्टस्त्रातारच्चन्न विन्दति । अमानुषकृतस्तत्र दण्डा हन्ति नराधिपं । २२० भामर नात बले स्थित्वा भुनीया दुर्बलं जनं १ मा वा दुर्बलचढूंषि दहन्यमिरिवाभयं । यानि मिथ्याभिधस्ताना पतन्यश्रूणि रोदती । नानि पुत्वान् परुन् घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसनात् । यदि नात्मनि पुत्त्रेषु म चेत् पौत्तेषु ननुषु। न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गरिव । यत्रायला वधमानखातारं नाधिगच्छति । महान् दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः । युका यदा जनपदा भिन्ते ब्राह्मणा इव। अभीक्ष्ण भिनुरूपेण राजानं प्रन्ति तादृशाः । राशा यदा जनपदे षहवो राजपुरुषाः । अनयनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्विषं महत् । यहाऽयुन्या नयभ्यर्थान् कामादर्थवमेन वा । कृपणं याचमानाना तद्रा वैयर्ष महत् । महान हो जायते व ते च नञ्चैव भूतानि ममाश्रयन्ति । यदा वृश्छिद्यते दह्यते च तदाश्रया अनिकेता भवन्ति। परा राष्ट्रे धर्ममग्य परन्ति संस्कार वा राजगुणं घुवाणाः । रेवाधर्मशरिता धर्ममाहापूर्ण अयान मुकृत दुष्कृतं वा। पत्र पापा शायमामायरन्ति सतां कसिविन्दते तत्र राजः। यदा राजा मास्ति मरानभिष्टास्तदा राज्य वर्द्ध भूमिपम्य। पयामात्यान्मानयिषा पचाई मन्ये च धुढे च मृपा नियुस्यात् । विवर्द्धने तम्य राष्ट्र नृपस्य भुरे महीं चाप्यपिली चिगय। पचापि मुहतं काम वाचव मुभाषितां । ममीक्ष्य पूजयवागा धाममाप्नोत्यनुत्तम। मंदिभव्य पथा भुरे नामात्यानरमन्यते । विदन्ति मलिन हुन म राशो धर्म उच्यते। पापो हि पदा मभ वाचा कायेन कर्मणा। पुत्तस्यापि म मयत म रामो धर्म उच्यते। पविभज्य पदामा मृपतिईसायरान्। सदा भवन्ति बालिगः स रामोधर्म उच्यते। २६११ .

·राजधानुशासन प० । यध्याय ८६२।] || शान्तिपर्व । ४८७ यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति । यदा जयति मङ्गामे स राजा धर्म उच्यते। पापभाचरतो यब कर्मणा व्याहतेन वा । प्रियस्यापिन मध्येन स राजा धर्म उच्यते । यदा मारणिकान् राजा पुत्रवत् परिरचति । भिनत्ति च न मयादा स राज्ञो धर्म उच्यते। यदानदरियर्यजने श्रद्धयान्वितः । कामद्देषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते । कृपणानायवृद्धानां यदाऽच परिमार्जति। हर्ष पञ्जनयतॄणां च राजो धर्म उच्यते। विवर्द्धयति मित्राणि तथाऽरीश्चापकर्षति । सम्पूजयति माधुंध स राज्ञो धर्म उच्यते। सत्य पालयति प्रोत्या नित्यं भूमि प्रयच्छति । पूजयेदतिथीन् मृत्यान् म राजो धर्म उच्यते । निग्रहानुग्रही चाभी यत्र स्याता प्रतिष्ठिता। अस्मिन् लाके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलं । यमो राजा धार्मिकाणं मान्धातः परमेश्वरः । यच्छन् भवति प्राणानसंयच्छस्तु पातुकः । १लिकपुरोहिताचार्यान् सत्कृत्यानवमन्य च । यदा सम्यक् प्रसहातिम राजा धर्म उच्यते ।, यमो यच्छति भूतानि मबाण्येवाविशेषतः। तया राज्ञाऽनुकत्तव्य यन्नव्या विधिवत् प्रजाः । सहसाण राजा हि सर्वथैवोपमीयते। म पश्यति चयं धम्म स धर्मः पुरुषर्षभ। अप्रमादेन शिक्षेयाः चमा बुद्धिं धृति मति। भूतानां सत्त्वजिज्ञासा माध्वसाधु च सर्वदा । सङ्गः सर्वभूताना दानश्च मधुरं वचः । पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्यास्ते यथासुखं । न जावदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रवितु । भारो हि सुमहांस्तात राज्य नाम मुदुम्करं। तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रचितु। न हि शक्यमदण्डेन क्लोवेनाबुद्धिनाऽपि वा। अभिरूपैः कुले जाते ते बहुश्रुतः। सवा बुद्धोः परोनेयास्तापमामिणामपि । अतस्वं सर्वभूताना धर्म वेस्यभि व परं । स्वदेशे परदेशे वा न ने धम्मो विनइत्यति । तस्मादर्थाच कामाच धर्म स्वोत्तरोऽभवत् । अस्मिन् लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते। त्यजन्ति दारान् पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः । सहश्चैव भूतानां दानच्च मधुरा च वाक् । अभमादद्य मौचञ्च राज्ञो भूतिकरं महत् । एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः । अप्रमत्ता भवेद्राजा छिद्रदर्श परात्मनाः । नास्य छिद्रं परः पश्येछिद्रषु परमन्वियात् । एतदृत्तं वामवस्य यमस्य वरुणस्य च । राजर्षीणाञ्च मया तत्त्वमप्यनुपालय। तत् कुरुथ्व महाराज वृत्तं राजपिसेवितं । श्रातिठ दिव्यं पन्यानमहाय भरतर्षभ। धर्मवृत्तं हिराजानं प्रेत्य चेह च भारता देवर्षिपितृगन्धर्चाः कीर्तयन्ति महौजसः । ॥ भीम उवाच ॥ म रवमुको मान्धाता तेनोत्य्येन भारत। कृतवानविनय रकः प्राप च मेदिनों। भवानपि तथा सम्यक् मान्धातेर महीपते। धर्म कलामहीं रत स्वर्ग स्थानमवास्यसि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि उतथ्यगोतासु एकनवतोऽध्यायः ॥ ११ ॥ गुधिष्ठिर उवाच ॥ कथं धन्न स्थातुमिच्छन् राजा वर्तेत धार्मिकः । पृच्छामि ला कुरुश्रेष्ठ तन्मे यूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ वायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । गीतं दृष्टार्थतत्वेन वामदेवेन धोमता। । - ·४८८ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधमानुशासन प० । य याय ८२ ।। - - - . 119 राजा वसुमना नाम ज्ञानवान् धृतिमान् शचिः । महर्षि परिपप्रछ वामदेवं तपखिन । धमार्थसंहिताकर्भिगवन्ननुशाधि मां । येन वृत्तन वै तिष्ठन्न होयेयं स्वधमतः । तमनवीदामदेवतेजस्वी तपताम्बरः। हेमवर्ण सुखामीन ययातिमिव नाहुषं। ॥वामदेव उवाच ॥ धर्ममेवानुवर्तख न धर्मादिद्यते परं । धर्म स्थिता हि राजानो जयन्ति थिवीमिमां। अर्थमिद्धे. परं धम्म मन्यते योमहीपतिः। सताञ्च कुरुते बुद्धिं स धर्मेण विराजते । अधर्मदर्श यो राजा बलादेव प्रवर्तते। विप्रमेवापयाताऽस्मादुभी प्रथममध्यमा। असत्यापिष्ठसचिवो वया लोकस्य धर्महा सहैव परिवारेण विप्रमेवावसीदति । अयानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः । अपि सर्व महीं लब्धा चिप्रमेव विनश्यति । अथाददानः कल्याणमनसूयुर्जितेन्द्रियः । वर्द्धते मतिमाघाजा साताभिरिव सागर। न पूर्णोऽस्मोति मन्येत धर्मतः कामतोऽर्थतः । बुद्धितो मित्रतश्चापि सततं वसुधाधिपः । रनेष्वेव हि मर्वेषु लाकयात्रा प्रतिष्ठिता। एतानि टखन् लभते यशः कीर्ति श्रियः प्रजाः ।। एवं यो धर्ममरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः। अर्थान् समीक्ष्य भजने सध्रुवं महदद्भुते । अदाता धनतिखेहा दण्डनावर्तयन् प्रजाः। माइसप्रकृती राजा विप्रमेव विनश्यति । श्रय पापष्टतं युद्ध्या न च पश्यत्यबुद्धिमान् । अकोवाऽभिसमायुक्तो भूयो नरकमश्नुते । अथ मानयितुदोषः शक्ष्ास्य ववर्तिनः । व्यसनं स्खमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः । यस्य नास्ति गुरुर्धम्म न चान्यानपिपृच्छति । सुखतन्त्रोऽर्थलाभेषु न चिरं मुखमद्भुते । गुरुप्रधानो धर्मषु स्वयमाम्बवेषिता । धर्मप्रधानो लाभेषु म चिरं मुखमनुते । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि वामदेवगीतासदिनवतोऽध्यायः ॥१२॥ ॥ वामदेव उवाच ॥ पवाधम्म प्रणयने दुर्ध्वले बलवत्तरः । तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्चयाः । राजानमनुवर्तन पापंपापप्रवर्तक। अविनीतममुय्यन्तत् विप्र राष्ट्र विनश्यति । यदत्तमुपजीवन्ति प्रतिस्थस्य मानवाः । तदेव विषमस्यस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते । मामप्रष्ठतिर्थन किधिदुवणमाचरेत् । अमाललवणा राजा तिप्रमेव विनश्यति । पोऽत्यन्ताचरितो रति चचियो नानुवर्तते । जितानामनितानाच सवधर्मादपति मः। दिपम्नं कृतकल्याणं ग्रहोबा नृपति रणे। यो न मानयते देषात् चचधम्मादपति सः । मनः म्यान मुमुपे राजा कुर्यात् कारष्यमापदि। प्रिया भवति भूताना न च विनश्यते श्रियः । अप्रियं यस्य सात भूयस्तस्य प्रिय धरेत् । न चिरेण प्रियः म स्यात् योऽप्रियः प्रियमाचरन् । मृशवाद परिधत कुर्यात् प्रियमयापितः । म च कामात्र संरभान देषाद्धर्भमत्युगेन । नापत मन्नेषु नाविभाज्या गिर एजेत् । नवरतन पासपेत् नया मंग्टदते परः। मिपणाभिमंथेदप्रियेण च संचरत्न तयेदरष्ठेमु प्रजाहितमनुस्मरन् । प: मियं कुरते नित्यं गुणती पमुधाधिपः ! तय कर्माणि नियमित न च मन्यग्यो विश। 1 ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ६३ । ६8। ॥ शान्तिपः ॥ ४८ . निवृत्तं प्रतिकूलेषु वर्तमानमनुप्रिये भकं भजेत नृपति मदैव मुसमाहित । प्रकीर्णेन्द्रियग्राममत्यन्तानुगत शचिं। शक्तञ्चैवानुरक्तञ्च युज्यान्महति कर्मणि। रवमेतैर्गुणयुक्ता योऽनुरज्यति भूमिपं । भरथैवप्रमत्त नियुच्यादर्यकर्मणि । मूढमैन्द्रियकं लुधमनायंचरित शठं । अनतीतोपध हिस दुर्बुद्धिमबहुश्रुत । त्यतादात्त मद्यरतं द्यूतस्वीमृगयापरं। कार्ये महति युनानो हीयते नृपति श्रिया। रवितात्मा च यो राजा रक्ष्यान् यश्चानुरवति । प्रजाय तस्य वर्द्धन्त ध्रुवञ्च महदश्रुते। ये केचिद्भुमिपतय सास्तानववेचयेत । मुद्दगिरनभिख्यातैस्तेन राजाऽतिरिच्यते । अपकृत्य वलस्यस्य दूरस्योऽस्मोलि नाश्वमेत् । श्येनाभिपतनैरेते निपतन्ति प्रमाद्यत । दृढमूलस्वदुष्टात्मा विदिला बलमात्मन । अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तरा । विक्रमेए मही लन्दा प्रजा धर्मेण पालयेत् । पाहवे निधन कुर्याद्राजा धर्मपरायण । मरणान्तमिदं मर्च नेह किञ्चिदनामयं । तस्मा स्थिता राजा प्रजा धर्मेण पालयेत् । रक्ष्याधिकरणं युद्ध तथा धर्मानुशासन। मन्त्रचिन्ता सुख काले पञ्चभिर्वर्द्धते महो। रतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम ।मततं वर्तमानोऽत्र राजा धत्ते महोमिमा। नैतान्येकेन शक्यानि सातत्यनानुबीवितुं । तेषु म प्रतिष्ठाप्य राजा भुढे चिर महीं। दातार मंविभकारं माईवोपगतं शचि । असन्यतमनुय्यञ्च तं जना कुर्वते नृपं। यस्तु निश्रेयस श्रुखा ज्ञान तत् प्रतिपद्यते । श्रात्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते । योऽर्यकामस्य वचनं प्रातिकून्यान मृय्यते । टोति प्रतिकून्नानि सर्वदा विमना इव । अग्राम्यचरिता वृत्ति योन सेवेत नित्यदा । जितानामजितानाञ्च तन्त्रवादपैतिस । निम्टहीतादमात्याच स्वीभ्यश्चैव विशेषत । पर्वतादिषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽन्यात् सरोस्पात् । रतेभ्या नित्ययुग सन् रचेदात्मानमेव तु। मुख्यानमात्यान् यो हित्वा निहोनान् कुरुते प्रियान्। सवै व्यसनमासाद्य गाधमाता न विन्दति । य कन्याणगुणान् चातीन् द्वेषानोपनुभूपति । अदृढात्मा दृढक्रोध स मृत्योर्वमते ऽन्तिके । अथ यो गुणसम्पन्नान् इदयस्य प्रियानपि । प्रियेण कुरुते वश्याश्चिर यशमि तिष्ठति । नाकाले प्रणयेदर्थानाप्रिये जातु मंचरेत्। प्रिये नातिभृगं तिष्ठेयुज्येत शभकर्मणि । के वाऽनुरका राजान के भयात् ममुपाश्रिता । मध्ययदाया के चैपामिति नित्य विचिन्तयेत् । न जातु बलवान् भूत्वा दुर्चले विश्वसंत कचित् । भारुण्ड्सदृशा येते निपतन्ति प्रमाद्यत । अपि सदगुणर्युक्तं भत्तार प्रियवादिन। अभिद्रुद्धति पापात्मा न तस्मादिश्यसेन्जनात् । रव राजोपनिषद ययाति माह नाहुष । मनुथविषये युक्ता इन्ति शबूननुत्तमान्। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि वामदेवगीतासु बिनवतोऽध्याय ॥८६॥ 1 वामदेव उवाच ॥ युद्धेनैव विजयं वर्द्धयेदमुधाधिप । जघन्यमाहुर्बिजय युद्धेन च नराधिप। प ·.४६० ॥श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुसामन पायथ्याय ८७1८५ । न चाप्यलधं लिप्सेत मूलेनातिदृढे मति । न हि दुर्बलमूलस्य राशी लाभा विधीयते। यस्य स्फोतो जनपदः सम्पन्नः मियराजकः । सन्तुष्टः पुटसचिवो दृढमूलः म पार्थिव । यस्य योधाः सुमन्तुष्टाः मान्विताः सुपधा स्थिताः। अन्पेनापि म दण्डेन मही जयति पार्थिवः । पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालदः । सधना धान्यवन्तय दृढमूलः स पार्थिवः । प्रतापकालमधिकं यदा मन्यत चात्मनः। तदा लिभेत मेधावी परभूमिधनान्युत । भोगेषूदयमानस्य भूतेषु च दयावतः । वर्द्धते त्वरंमाणस्य विजयो रवितात्मनः । तवेदात्मानमेवं स वनं पराना यथा । यः सम्यवर्तमानेषु खेषु मिथ्या प्रवर्तते। नैवद्विषन्नो हीयन्ते राज्ञो नित्यमनिम्नतः । काध निहन्तुं यो वेद तस्य देटा न विद्यते। यदार्यजनविदिर कर्म तबाचरेदुधः । यत्कल्याणमभिध्यायेत्तवात्मानं नियोजयेत्। नैवमन्यऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते । कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुयुभूपति। इदं वृत्त मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः । उभा लाको विनिर्जित्य विजये सम्प्रतिष्ठते। ॥ भीम उवाच ॥ इत्युक्ता वामदेवेन सच तत् कृतवान्नृपः । तथा कुव॑स्त्वमप्येता लोको जेता न संशयः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि वामदेवगीतासु चतुर्नवतोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अथ यो विजिगीषेत चचिय. क्षत्रियं युधि। कस्तस्य विजये धो होतत् पृष्टो ब्रवी हिमे। ॥ भीम उवाच । समहायाऽसहाया वा राष्ट्रमागम्य भूमिपः । ब्यादई वो राजेति रविष्यामि च वः सदा। मम धर्मवलिं दत्त किं वा मा प्रतिपत्स्यथ । ते चेत्तमागतं तत्र वृणुयुः कुशलं भवेत् । ते चेदक्षत्रियाः सन्ता विरुध्येरन् कयञ्चन । सर्वोपायनियन्तव्या विकर्मस्था नराधिपाः । अशस्त्र क्षत्रियं मत्वा शस्त्र ग्रहात्यथापर. । प्राणायाप्यसमर्थन्तं मन्यमानमतीव च। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अथ यः पत्रियो राजा पत्तियं प्रत्युपव्रजेत् । कयं स प्रतियोद्धव्यस्तन्मे यूहि पितामह । ॥भीम उवाच ॥ नैवासनद्धकवचा योद्धव्यः क्षत्रियो रणे। एक एकेन योध्यश्च विस्जेदक्षम यथा। सचेत् मन्बद्ध श्रागच्छेत् सन्नद्धव्यं ततो भवेत् । म चेत् समन्य पागच्छेत् समन्यस्तमथाइयेत्। म निकृत्या युध्धेत निकत्या प्रतियोधयेत् । श्रथ चेद्धर्मता युध्येद्धम्मेणैव निवारयेत्। मायेन रयिनं यायादुदियाद्रथिनरयो।थ्यमनेन प्रहर्त्तव्यं न भीताय जिताय च । दपुर्लिप्ता न कर्ण स्थादसतभितदायुधं । यथार्थमेव योद्धव्यं न क्रुध्येत निधासत. । निप्राण नाभिहन्या नानपत्यः कयचन। भनशम्तो विपन्नश्च क्षत्तच्या हतवाहनः । चिकित्स्य. स्यात्म्वविषये प्राथा वा स्वाट भवेत्। माधूनान्तु यदा भेदात् माधुयेयमनो भवेत् । निर्मणयम मालव्य एष धर्म. सनातनः। तस्माद्धम्म योद्धव्य मिति स्वायम्भुवोऽप्रवीत्। मामु नित्यं मतां धर्मन्नमाम्याय न नाशयेत् । यो वे जपत्यधर्मेण क्षत्तियो धर्ममङ्गरः। आत्मानमात्मना पनि पापी नितिगोविन. कर्ण चैतदमाधूनाममाधुं माधुमा जयेत् । २१४.

·राजधानुशासन प० । कय्याय 141) || शान्तिपर्व। 1 । धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा । नाधर्मश्चरितो राजन् सद्यः फलति गौरिव। मूलानि च प्रशाखाय दहन समधिगच्छति । पापेन कर्मण वित्तं सन्चा पापः प्रत्यति। म वर्द्धमानः स्तेयेन पापः पापे प्रसन्नति। न धोऽस्तीति मन्वानः शचीनवहमनिव। अयधानय भवेदिनाशमुपगच्छति। सम्बद्धा वारुणैः पामेरमर्त्य व मन्यते । महादृतिग्विाधातः सुकृतेनैव वर्तते । ततः समूला हियते नदीकूलादिव द्रुमः । अयनमभिनन्दन्ति भिन्नं कुम्भमिवाग्मनि । तस्माद्धमेण विजयं कोषं लिप्त भूमिपः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि विजिगीषमाएत्ते पञ्चनवतोऽध्यायः ॥२५॥ ॥ भीम उवाच ॥ नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्त जगतीपतिः। अधर्मविजयं लब्धा कोऽनुमन्येत भूमिपः । अधर्मयुको विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्य एव च। मादयत्येष राजानं महीश्च भरतर्षभ। विगीर्णकवचञ्चैव तवास्मोति च वादिनी कृताञ्जलिं न्यस्तमस्व सहीत्वा न विहिसयेत्। बलेन विजितो यश्च नतं युथेत भूमिपः । संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माजातः पुनर्भवेत् । नावाक संवत्सगत् कन्या प्रष्टव्या विक्रमाहता। एवमेव धन मयं यच्चान्यत् महमा इतं। न तु वध्यधनं तिठेत् पिवयुबाह्मणाः पयः । युञ्जीरनप्पनडुहः पन्तव्य वा तदा भवत् । राजा राजैव योद्धव्यस्तयाधा विधीयते। नान्यो राजानमभ्यस्वेदराजन्यः कयञ्चन। अनोकयो: मंहतयोर्यदीयाद्राह्मणऽन्तरा । शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत् । मर्यादा शाश्वती भिन्द्याद्राह्मणं योऽभिलवयेत् । अथ चेवइयेदेव मर्यादा क्षत्रियनुव । अम यस्तदूर्द्ध स्यादनादेयय संसदि । यस्तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च। तो वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः । धर्मनधाद्धि विजयालाभः कोऽभ्यधिको भवेत्। महमाऽनार्य्यभूतानि विप्रमेव प्रमादयेत् । मान्वेन भोगदानेन स राजा परमो नयः। भुन्यमाना योगेन स्वगष्टादभितापिताः। मित्रास्तम्पासोरन् व्यसनौघप्रतीक्षिण । अमिचोपग्रहं चाम्य ते कुर्यु: चिप्रमापदि । सन्तुष्टाः सर्वतो गजन् राजव्यसनकाक्षिणः । नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिद्द्यः कयञ्चन जीवितं ययतिचिन्नः सन्त्यजेच कदाचन। अन्पेनापि च मयुक्तम्तय्यत्येव नराधिपः । एई जीवितमेवापि तादृशो वह मन्यते । यस्य स्त्रोता जनपदः सम्पन्नः प्रियराजकः । सन्तुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिव । विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसत्तमाः । पूजाहीः पूजिता यस्य स वै लोकविदुच्यते । रतेनैव च वृत्तेन मही प्राप सुरोत्तमः। अनेन रेन्द्रविषय विजिगीषन्ति पार्थिवाः । भूमिवन धन राश शिवा राजन्महाहवे। अपि चान्नौषधी. शवदाजहार प्रतन. । अमिहोबामिभषञ्च हविभोजनमेव च। अाजहार दिवोदामस्ततो विप्रकृतोऽभवत्। मराजकाणि राष्ट्राणि नाभागो दविणणं ददौ । अन्यत्र-त्रोत्रियस्वाच तापसार्याच भारत। उच्चावचानि वित्तानि धर्मज्ञाना युधिष्ठिर। आसत्राज्ञा पुराणाना सर्वनन्म म गेचते। । - ·४८२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन या अध्याय ८६१८७१ NEL सर्वविद्यातिरेकेण जयमिच्छेन्महीपतिः । न मायया न दम्भेन य इच्छतिमात्मनः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि पपवतोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ क्षत्रधर्माद्धि पापीयान् न धोऽस्ति नराधिप । श्रपयानेन युद्धेन राजा हन्ति महाजनं । श्रय स्वकर्मणा केन लोकान जयति पार्थिवः । विदन जिज्ञासमानाय प्रयूहि भरतर्षभ । ॥ भीम उवाच ॥ निग्रहेण च पाणना साधूना सङ्ग्रहेण च। यजदानैद्य राजानो भवन्ति गराच्याऽमलाः।' उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिन.। त एव विजय प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः। अपविध्यन्ति पापानि दानयजतपाबलैः। अनुग्रहाय भूतानां पुण्यमेषां विवर्द्धते। यथैव वेचनिर्याता नियातुं देवमेव च । हिनस्ति धान्य कमञ्च न च धान्यं विनश्यति । एवं शस्त्राणि मुञ्चन्ता नन्ति बध्याननेकधा । तस्यैषा निष्कृतिः फत्मा भूताना भावनं पुनः । थो भूतानि धनाक्रान्या बधात् क्लेशाच रक्षति। दस्युभ्यः प्राणदानात् सं धनदः सुखदो विराट् । म सर्वय रोजानो राजाऽथाभयदक्षिण । अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नातीन्द्रमलोकतां । ब्राह्मणार्थे ममुत्पन्ने योऽरिभि. मृत्य युध्यति । आत्मानं थूपमुत्सृज्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः । अभीतो विकिरन शत्रून् प्रतिग्टह्य शरांस्तथा । न तस्माचिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किञ्चन । तस्य शस्त्राणि यावन्ति त्वचं भिन्दन्ति संयुगे । तावतः मोऽश्रुते लोकान् मकामदुहोऽक्षयान् । यदस्य रुधिरं गात्रादाहवे सम्प्रवर्तते। सह तेनैव पापेन सर्वपापैः प्रमुच्यते। यानि दुःखानि महत वत्त्रियो युधि तापितः । तेन तेन तपो भूय इति धर्मविदो विदुः। पृष्ठतो भीरवः मध्ये वर्तन्ते धर्मपूरुषाः। शराच्छरमिच्छन्तः पर्जन्यादिव जीवनं । यदि हरस्तथा क्षेमे प्रतिरक्षेद्यथा भये। प्रतिरूपं जनं कुर्यान्न च तदर्तते तथा! यदिते कृतमाज्ञाय नमस्कुयुः सदैवतं । युक्त न्याय्यञ्च कुर्युस्ते न च तदर्तते तथा । पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरं । मडामेऽनोकवेलायामुत्लष्टेऽभिपतन्युत । पतत्यभिमुख. हरः परान् भीरुः पलायते। त्राम्याय स्वय॑मध्वानं सहायान् विषमे त्यजेत्। मास्म तांतादृशांस्तात जनिष्ठाः पुरुषाधमान । ये सहायान् रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो महान् ययुः । अवस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः । त्यागेन यः महायाना स्वान् प्राणस्वातुमिच्छति। २ इन्युः काष्ठलोया दहेयुर्बी कटामिना । पम्वन्मारयेयुवा चचिया ये स्युरीदृशाः। अधर्मः क्षत्रियस्यैव यच्छय्यामरणं भवेत्। विसृजन सेभभूवाणि रुपण परिदेवयन् । अविततेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति । चिया नास्य तत् कर्म प्रशंसन्ति पुराविद.। नगृहे मरणं नान त्रियाणां प्रशम्यते। गौण्डोरामशौण्डोर्थमधी कृपणच तत् । इदं दुःखं महत् कटं पापीय इति निष्टवन् । प्रतिध्वस्तमुखः पूतिरमात्याननुशौचयन । अगेगाण म्हयने मुहम्मृत्युमपोचति । वीरो दृशोऽभिमानी प ने मृत्युमईति। रणेषु कदनं कृत्वा जातिभि. परिवारितः। तीक्षणैः भस्वैरमितियः क्षत्रिया मृत्युमईति । " ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय,६७/६01] ॥ शान्तिपर्व । 1 हरो हि काममन्युभ्यामाविष्टा युध्यते भृशं । हन्यमानानि गात्राणि परैनैवावबुथते । म संख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितं । स्वधर्म विपुलं प्राप्य शक्रस्वैति सलोकतां । सापायैरणमुखमातिठस्त्यनजोवितः । प्राप्नातीन्द्रस्य मालोक्यं शर पृष्ठमदर्शयन् । यत्र यत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवारितः । अक्षयान् लभते लोकान् यदि दैन्यं न मेवते । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुगामनपर्वणि मदनवनोऽध्यायः ॥८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ के लोका युध्यमानानां शराणामनिवर्तिना । मन्ति निधन प्राय तन्मे ब्रूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहाम पुगतनं । अम्बरीपस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर। अम्बरीयो हि नाभागिः खर्ग गला सुदुर्लभं । ददर्श सुग्लोकस्य शक्रेण मचिव मह। सर्वतेजोमयं दिव्यं विमानबरमाम्यितं । उपर्युपरि गच्छन्त खं वै मेनापति म । म दृष्ट्वा परिंग छन्त सेनापतिमुदारधीः । ऋद्धिं दृष्ट्वा सदेवस्य विस्मितः प्राह वासर्व । । अम्बरीष उवाच ॥ सागरान्ता महीं सत्तामनुमास्य यथाविधि । चातुर्वर्य यथाशास्त्र प्रहत्ताधर्मकाम्यया। ब्रह्मचर्येण घोरण गुवाचारेण सेवया। वेदानधीत्य धर्मेण राजयास्तञ्च केवल । अतियोनन्नपानेन पिढ्य वधया नया। अधीन् खाध्यायदोवामिवान् यजैरनुत्तमः । उचधर्मस्थितो भूत्वा यथाभास्त्रं यथाविधि। उदीचमाणः पृतना जयामि युधि वामव। देवराजसुदेवोऽयं मम सेनापतिः पुरा। श्रामोद्योधः प्रशान्तात्मा मोऽयं कस्मादतोव मा । ॥ इन्द्र उवाच ॥ रतस्य विततत्तात सुदेवस्य बभूव ह । मट्टामयज्ञः सुमहान् यथान्या युध्यते नरः। सन्नद्धो दीक्षितः मा योधः प्राप्य चमूमुखं । युद्धयज्ञाधिकारस्या भवतीति विनिययः । ॥ अम्बरीष उवाच ॥ कानि यो हर्वोयस्मिन् किमाज्य का च दक्षिणा । विजयात्र के प्राकास्तन्म भूहि मत क्रतो। १२५ - ॥ इन्द्र उवाच ॥ विज. कुञ्जरास्तत्र वाजिनोऽध्वयंवस्तथा। हवीपि परमामानि रुधिरं बान्यमुच्यते। श्टगालग्रप्रकाकोला: मदस्यास्तत्र पत्रिणः । श्राज्य पिबन्त्येते इविः प्रानन्ति चाध्वरे। आमतोमरमवाताः खलकिपरयधाः ।चलन्ता निमिताः पीताः सुचस्तस्थाथ मत्रिणः । दापवेगायतस्तीक्षा. परकायावभेदनः । ऋजुः सुनिगितः पीत: मायकच खुको महान् । दीपिचीवनद्धश्च नागदन्तकृतत्सरः । इस्तिहस्तहरःखदःस्फिग्भवेत्तस्य संयुगे। ध्वलितैर्निशितः मामयत्यष्टिमपरयधैः । क्यायममयस्तौदीरभिघातो भवेदस। सध्यासमयविस्तीर्णमभिजातोद्भवं वह। श्रावेगाद्यच्च रुधिरं सट्टामे सवते भुवि । भाऽस्य पूर्णइतिहोमे ममृद्धा सर्वकामधुक्। शिन्धि मिन्धीत्ययं शब्दः श्रूयते वाहिनोमुखे। मामानि मामगास्तस्य गायन्ति थममादन। हविद्दानन्तु तस्याहुः परेषां वाहिनीमुख। कुञ्जराणं हयानाञ्च चम्र्मिणाञ्च समुच्चयः । अमि. स्यनचितो नाम म च यजे विधीयते। उत्तिष्ठते कवन्धोऽत्र सहसे निहते तु यः । स यूपस्तस्य सरस्य सादिरोऽष्टाश्रिरुच्यते।

·१८४ ॥ योमपाभारतं [पनामानुभागम ए. पयाय १८ रडोपहना कोगन्ति कुमराम्यागेरिताः। प्यापुरतम्मनादेन वपद्वारेण पार्षि। 'उहामा तप मामे चिमामा दुन्दुभिनुप। मलम्बे प्रियमाणे तु त्यासा पुढे प्रियां न । प्रात्माम धूपगुमग्य म पगोऽनमादविण भर्नुर र पापहरो विममेदाहिनीमुरो। ग भयादिमिवतन नस्य मोका यया मम । मौसमारतः सयाजभिः परिपोपमः। यस्य वैदिरुपसोणा तम्य नाका यया मम । यस्य मापेक्षते किचित महाय विशयम्यितः। विगाहा वाहिनीमध्यं तम्य साका घया मम। यस्य गोणितमाता भेरीमण्डूककरूपा । वोरास्थिधरादुगा माममाणितकर्दमा। अमिधर्मशवा धारा केमभवनमारना । अवनागरथैथैव मञ्चिः शतमंक्रमा। पताकाध्वगवामीरा इनवारणवाहिनी। माणितादा मुमपूर्णा दुम्सरा पारगैर्नर.। इसमागमहानका परम्मोकवधा मिवा । शरिखनमहानोका गुभकायललवा । पुरुषादामुपरिता भीरुण फरममावहा । नदी योधस्य भङ्गामे तदम्यावस्थ रमतं । वेदी यस्य स्वमित्राणां गिरोभिय प्रकीर्यते । अश्वस्कन्धैर्गजस्कन्धस्तस्य लोका यथा मम । पत्नीगाना कता यस्य परेषां वाहिनीमुखं । इविहानं स्ववाहिन्यास्तदस्याहर्मनीषिणः । सदस्या दक्षिणा योधा श्रामोधयोतरा दिया शत्रुमैनाकलवस्य सर्चलोकानदूरतः। यदा ढभयतो व्यूहे भवत्याकाशमग्रतः । साऽस्य वेदिस्तदा यनित्यं वेदास्त्रयोऽमयः । यस्तु योधः परावृत्तः मन्त्रस्तो हन्यते पर। अप्रतिष्ठः स नरकं याति नास्यत्र संशयः । यस्य शोणितवेगेन वेदिः स्यात् सम्परिभुता। केशमामास्थिसंपूर्ण स गच्छेत् परमा गति। यस्तु मेनापतिं हवा तद्यानमधिरोहति। म विष्णुविक्रमकामी वृहस्पतिसमः प्रभुः । नायकं तत्कुमारं वा यो वा स्यात्तत्र पूजितः । जीवग्राहं प्रगृह्णाति तस्य लोका यथा मम । अाहवे तु हतं रंन शोचेत कथञ्चन। अशोध्या हि हत. शरः स्वर्गलोके महीयते। न धनं नोदकं तस्य न खान नायशौचक। हतस्य कर्तुमिच्छन्ति तस्य लोकान् श्टणुष्व मे। वरासर.सहस्राणि शरमायोधने हतं । वरमाणाऽभिधावन्ति मम भी भवेदिति । एतत्तपश्च पुण्यञ्च धर्मश्चैव सनातन. । चत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्धमनुपालयेत् । वृद्धवाली न हन्तया न च स्त्री नैव पृष्ठतः । ढणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च या वदत् । जम्भ हत्त बलं पाकं शतमायं विरोचनं। दुवायंञ्चव नमुचि नकमायश्च शम्वरं । विप्रचित्तञ्च दैतेयं दनाः पुत्लांश्च सर्वशः । प्रहादश्च निहत्याजी नतो देवाधियोऽभवं। ॥ भीम उवाच ॥ इत्येतत् शक्रवचनं निशम्य प्रतिग्टह्य च । योधानामात्मनः मिद्धिमम्बरीपोऽभिपन्नवान् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि अनक्तोऽध्यायः ॥ ८८॥ ॥ भीम उवाच ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुगतनं । प्रतर्दनो मैथिलश्च मङ्गामं यत्र चक्रतुः । यज्ञोपवीती माम जनको मैथिला यथा। योधानुद्धर्षयामास तन्निबोध युधिष्ठिर। * २५ - ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ६८1१1] || शान्तिपर्ख ॥ ४५ - - - ननको मैथिलो राजा महात्मा सर्वतत्त्ववित्। योधान् खान् दर्शयामास स्वर्ग नरकमेव च। अमीरूणमिमे लोका भाखन्ता इन्त पश्यत। पूर्ण गन्धर्चकन्याभिः सर्वकामदुहो ऽतयाः । इमे पलायमानानां नरकाः प्रत्युपस्थिताः । अकीर्तिः शाश्वती चैव पतितव्यमनन्तरं। तान् दृष्ट्वाऽरीन् विजयत भूला सन्यागबुद्धयः । नरकस्याप्रतिष्ठस्य मा भूत ववर्तिनः। त्यागमूला हिशूराण स्वर्गद्वारमनुत्तमं । इत्युकास्ते नृपतिना योधाः परपुरञ्जय। अजयन्त रणे अचून हर्षयन्तो नरेश्वरं । तस्मादात्मवता नित्यं स्थातव्यं रणमूर्द्धनि । गजानां रथिनो मध्ये रथानामनुसादिनः । मादिनामन्तरे स्याप्यं पादातमपि दंशितं । य एवं व्यूहने राजा स नित्यं जयति दिषः । तस्मादेवं विधातव्यं नित्यमेव युधिष्ठिर। सबै वर्गतिमिच्छन्ति सुयुद्धेनातिमन्यवः । चोभयेयुरनीकानि सागरं मकरा यथा। हर्षयेयुर्विषयांश्च व्यवस्याप्य परस्परं । जिताञ्च भूमि रक्षेत भग्नान्नात्यनुसारयेत् । पुनरावर्त्तमानानां निराशानाञ्च जीविते । वेगः सुदु सहा राजस्तस्मान्नात्यनुसारयेत् । महि प्रहर्तुमिच्छन्ति शराः प्रवतो भृशं । तस्मात् पलायमानाना कुर्थानात्यनुसारण । चराणामचरा हान्नमदंष्टा दंष्ट्रिणामपि । श्रापः पिपासतामनमान शूरस्थ कानराः। समानपृष्ठोदरपाणिपादाः पराभवं भीरवो वै व्रजन्ति । अतो भयार्ताः प्रणिपत्य भूय. कृताञ्जलीनुपतिष्ठन्ति धरान्। शरवाहुपु लोकोऽयं लम्बते पुत्ववत् सदा। तस्मात् साखवस्यास शरः सम्मानमर्हति । नहि भार्थात् परं किञ्चित्रिषु लोकेषु विद्यते। शरः सर्च पालयति सर्व शारे प्रतिष्ठितं। पति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि नवनवतोऽध्यायः ॥ ८८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यथा जयार्थिन सेना नयन्ति भरतर्षभ। ईषद्धम प्रपोद्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ सत्येन हि स्थितो धर्म उपपत्त्या तथाऽपरे । माध्वाचारतया केचित्तथैवोपयिकादपि। उपायधर्मान् वच्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयोः । निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः । तेषां प्रतिविधानार्थ प्रवक्ष्याम्यथ नैगम । कार्याण सर्वसिद्धार्थ तानुपायाविवोध मे। उभे प्रज्ञे वेदितव्ये शुची वका च भारत जानन वक्री न सेवेत प्रतिबोधेत चागतान् । अमित्रा एव राजानं भेदेनापचरन्युत । ता राजा निकति जानन् यथा मित्रान् प्रबाधते। गजानो पार्थ चर्माणि गोहपाजगराणि च । शल्यकण्टकलोहानि तनुवचमराणि च । मितपीतानि शस्त्राणि मनाहाः पीतलोहिताः । नानारञ्जनरकाः स्यु पताकाः केतवश्च ह। एयस्तामराः खड्दा निशिताश्च परश्वधाः । फलकान्यथ चाणि प्रतिकल्यान्यनेकशः । अभिनीतानि भस्वाणि योधाश्च कृतनिश्चयाः । पैव्या वा मार्गी वा सेनायोग प्रशस्यते । पक्काशस्या हि पथिवी भवत्यम्बुमती तदा । नैवातिशीतो नात्युषण, काला भवति भारत । तस्मात्तथा योजयेत परेषा व्यसनेऽथ वा । रते हि योगा: सेनायाः प्रशस्ता: परवाधने । - .

·४८६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १..। - १३॥ १२५ जलवास्तृणवान्मार्गः ममी गम्यः प्रशस्यते । चारैः सुविदिताभ्यास: कुशलैर्वनगोचरैः । न धरण्येन शक्येत गन्तुं मृगगणैरिव । तस्मात् सेनासु तानेव योजयन्ति जयार्थिनः । अयतः पुरुषानीकं शक्तचापि कलागतं । श्रावासस्तायवान दुर्ग एकमार्गः प्रशस्यते । परेषामुपसाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत् । अाकाशातु वनाभ्यास मन्यन्ते गुणवत्तरं । बहुभिर्गुणजातेश्च ये युद्धकुशला जनाः । उपन्यासो भवेत्तत्र बलाना नातिदूरतः। उपन्यासावतरणं पदातीनाञ्च गूहनं । अथ शत्रुप्रतीपातमापदर्थ परायणं । सप्तर्षोन् पृष्ठतः कृत्वा युध्येयुरचला इव । अनेन विधिना शबून जिगीषेतापि दुर्जयान्। यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः शक्रस्ततो जयः । पूर्व पूर्व ज्याय रपा सन्निपाने युधिष्ठिर । अकई मामनुदकाममादामलोएकां । अश्वभूमि प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः । अपङ्का गर्तरहिता रयभूमि. प्रशस्यते । नीचद्रुममहाकक्षा सोदका हस्तियोधिनां । बहुदुर्गा महाकक्षा वेणुवेबसमाकुला। पदातीना क्षमा भूमि. पर्वतोपवनानि च । पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत । रथाश्वबहुला मेना सुदिनेषु प्रशस्यते। पदातिनागबहुला प्रायवाले प्रशस्यते। गणनेतान् प्रसंख्याय देशकाला प्रयोजयेत् । एवं मञ्चिन्त्य यो यानि तिथिनक्षत्रपूजितः । विजयं लभते नित्य सेना सम्यक् प्रयोजयन् । प्रसुप्तांस्तृषितान् शान्तान् विकीर्णन्नाभिधातयेत् । मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः। अतिविप्तान् व्यतिक्षिप्तान् निहतान् प्रतनूकतान् । अविश्रवान् कृतारम्भानुपन्यामान् प्रतापितान्। वहियरानुपन्यासान् कृतवेग्मानुसारिण. । पारम्पागने दारे ये केचिदनुवर्तिनः । परिचर्यावतो दारे ये च केचन वर्गिणः । अनोक ये विभिन्दन्ति भिन्न संस्थापयन्ति च । समानामनपानास्ते कार्या दिगुणवेतनाः । दशाधिपतय. कार्याः शताधिपतयस्तथा। ततः सहस्राधिपतिं कुर्यारमतन्द्रितं । यथा मुख्यान् सन्निपात्य वक्तव्याः संशयामहे । विजयार्थ हि संयामेन त्यच्यामः परस्परं । इहैव ते निवर्तन्ता ये च केचन भीरवः । ये घातयेयुः प्रवरं कुर्वाणाम्तमुलं प्रति। न मन्निपाते प्रदरं बधं वा कुर्युरोदृशाः । यात्मानन्ध खपवच्च पालयन् हन्ति संयुगे । श्रर्थनाश धोऽकीर्तिरयशश्च पलायने। अमनाशासखा वाच. पुरुषस्य पलायने । प्रतिध्वस्ताष्ट्रदन्तस्य न्यस्तमायुधस्य च । अमिरवरुद्धस्य दिपतामन्तु नः सदा। मनुष्यापसदा येते ये भवन्ति पराभुखाः। राभिवर्द्धनमाचास्ते नेव ने प्रत्य नो रह । अमित्रा एमनम. प्रत्युद्यान्ति पलायिन। नयिमस्तु नराम्तात वन्दनमण्डलेन च । यस्य म्वसंग्रामगता यशो वै पति पत्रवः । मदमनतरं दुःपमहंगन्ये यधादपि । जथं जानौत धर्मम्य मूलं सर्वसुखस्य च । पा भीरूण परा म्लानि. शरम्नामधिगच्छति । ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे रयतमीविताः । जयन्ती यध्यमाना वा प्राप्नुयाम महङ्गति । एवं संगतमपयाः समभित्यतमीविताः । २०१० 001 - ·. राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १०० १ १०९।] ॥ शान्तिपर्व ॥ ४६७ अमित्रवाहिनी वीराः प्रतियाइन्यभीरवः । अग्रत. पुरुषानीकमपिचर्भवतां भवेत् । पृष्टतः भकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा। परेषाम्प्रतिघातार्थ पदातीनाञ्च गूहनं । अपि तस्मिन पुरे वृद्धवा भवेयुर्य पुरोगमा.। ये पुरस्तादभिमताः सत्त्ववन्तो मनखिनः । ते पूर्वमभिवत्रंथैतानेवेतरे जनाः । श्रपि चार्पणं कार्य भीरूणामपि यत्नतः । स्कन्धदर्शनमात्रात्तु तिष्ठेयुवा समीपतः। संहतान् याधयेदम्पान् कामं विस्तारयेद्दछन् । सूचीमुखमनीकं स्यादल्पाना बहुभिः सह । सम्प्रयुक्त निकटे वा मत्यं वा यदि वाऽनृत। प्रस्टा बाइन् क्रोतभना भनाः परे इतिापागतं मे मित्रवलं प्रहरध्वमभीतवत्। सत्त्ववन्तो ऽभिवाधेयुः कुर्वन्ता भैरवानवान् । खेडा किलकिलाः भन्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः । भेरीमदनपणवान्नादयेयुः पुरधरान् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि शततमोऽध्यायः ॥१.० ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ विपीला किंसमाचाराः कथंरूपाच भारत। किंसन्नाहाः कथंशस्वा जनाः स्यु सङ्गारे क्षमाः । ॥ भीम उवाच ॥ यथा चरितमेवात्र शस्त्र पत्रं विधीयते। पाचरन् वीरपुरुषस्तथा कर्मसु वर्तते। गान्धाराः मिन्धुमौवीरा नखरमामयोधिनः । अभीरवः सुवलिनस्तबलं सर्वपारगं । सर्वशस्त्रेषु कुशलाः सत्त्ववन्तो घुशीनराः। प्राच्या मातङ्गयुद्धेषु कुशलाः कूटयोधिनः । तथा यवनकाम्बोजा मधुरामभितश्च ये। रते नियुद्धकुभला दाक्षिणात्याऽसिपाणयः । सर्वत्र प्रहरा जायन्ते महासत्वा महाबलाः । प्राय एव समुद्दिष्टा लक्षणानि तु मे श्टणु । सिंहशार्दूलवानेवाः सिंहशार्दूलगामिनः । पारावतकुलिङ्गाक्षाः सर्वे शराः प्रमाथिन. । भृगखरा दीपिनवा मृषभाक्षास्तरखिनः । प्रमादिनश्च मन्दाश्च क्रोधनाः किद्धिोखनाः । मेघखनाः क्रोधमुखाः केचित् करभसनिभाः। जिमनासाग्रजिहाच दूरगा दूरपातिनः । विडालकुजतनवस्तनुकेशास्तनुवचः। भीषाश्चपलवृत्ताश्च ते भवन्ति दुरामदा.। गोधानिमीलिताः केचिन्मृदुप्रकृतयस्तथा। तुरङ्गगतिनिधीपास्ते नरा: पारयिष्णवः । सुसंहताः सुतनदो व्यूढोरस्काः सुसंस्थिताः । प्रवादितेषु कुष्यन्ति इष्यन्ति कलहेषु च । गम्भीराक्षा नि.स्ताक्षाः पिङ्गाचा भुकुटीमुखाः। नकुलाशास्तथा चैव सर्व शहरातनुत्यजः। निमाचाः प्रललाटाय निभीमहनवोऽपि च । वज्रबाइङ्गुलीचक्रा. अशा धमनिमन्तताः । मवियन्ति च वेगेन साम्पराये झुपस्थिते। वारण व संमत्तास्ते भवन्ति दुरासदाः । दीप्तस्फुटितकेशान्ताः स्थूलपार्श्वहनूमुखाः । उन्नतामाः पृथुग्रीवा विकटा: स्यूलपिण्डकाः । उद्धृता इव सुग्रीवा विनता विहगा वा पिण्डशीर्षातिववाश्च वषदंशमुखास्तथा । उग्रखरा मन्युमन्तो युद्धेचारावमारिणः । अधर्मज्ञाऽवलिप्ता घोरा रौद्रप्रदर्भनाः । त्यतात्मानः सर्व रते अन्यजा शनिवर्तिन. पुरस्काया: सदा सैन्ये हन्यन्ते नन्ति चापिये। १४. . २०१५ १.

·४८८ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [राजधानुशायन पथयाय ११११.५। १०॥ अधार्मिका भिन्नताः मान्वनेपा पराभवः । एवमेव प्रकुन्ति राज्ञोऽयेते धभीनामः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधम्मानुशासनपर्वणि विजिगोपमाणवृत्ते एकाधिकशतोऽध्याय, ॥१०॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ जयिव्याः कानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ। पृतनायाः प्रशस्तानि तानि घेच्छामि वैदिउँ । ॥ भीम उवाच ॥ जयिन्या यानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ । पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि मयशः । दैवे पूर्व प्रकुपिते मानुषे कालचोदिते । नदिदामोऽनुपश्यन्ति ज्ञानदिव्येन चक्षुषा । प्रायश्चित्तविधिश्चात्र जपहोमाय नदिदः । मङ्गलानि च कुर्वन्ति समयमयहितानि च। उदीर्णमनमो योधा वाहनानि च भारत । यस्या भवन्ति सेनाया ध्रुवं तस्या परो जयः। अन्वेतान् वायवो वान्ति तथैवेन्द्रधनपि च । अनुप्लवन्ते मेघाथ तथादित्यस्य रज्मयः । गोमायवश्चानुकूला बलग्टप्राय सर्वशः । अईयेयुर्यदा मेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा। प्रसन्नभाः पावकश्चाईरसिः प्रदक्षिणावर्त्तशिखा विधूमः । पुण्या गन्धाशाहुतानां भवन्ति जयस्यैतद्भाविनी रूप माजः। गम्भीरशब्दाय महाखनाथ शराय भेर्यच नदन्ति यत्र । युयुत्मवशाप्रतीपा भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाङ। इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च सम्पस्थितानाञ्च गमिष्यताञ्च । जिघांसता दचिणा. सिद्धिमाइये त्वयतस्त प्रतिषेधयन्ति। माङ्गल्यशब्दान् शकुना वदन्ति इंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च भासाः । इया योधाः सत्त्ववन्तो भवन्ति जयस्वतद्धाविना रूपमाडः। शस्वैर्थन्न. कवचैः केतुभिश्च सुभानुभिर्मुखवणेच यूना। भ्राजिमती दुष्प्रतिवोक्षणीया येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शबून् । एथूषवद्यानभिमानिनय परस्परं सौइदमास्थिताश्च । येषां योधाः शौचमनुष्ठिताश्च जयस्यैतद्भाविना रूप माडः। शब्दाः स्पर्शास्तया गन्धा विचरन्ति मन.प्रियाः ।धैर्यच विशते योधान् विजयस्य मुखञ्च नत् । इयो वामः प्रविष्टस्य दविण: प्रविवक्षतः । पश्चात् संसाधयत्यय पुरस्ताच निषेधति । सम्भृत्य महतों सेनां धतुरङ्गां युधिष्ठिर। साचैव वर्तये: पूर्व प्रयतेथास्तता युधि । जघन्य एष विजयो यद्युद्धं नाम भारत। यादृच्छिको युधि जयो देवो वेति विचारणं। अपामिव महावेगवस्ता इव महामृगाः । दुर्बिवार्य्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः। ममा इत्येव भज्यन्ते विद्वासोऽपि न कारणं । उदारमारा महती रुरुमहोपमा चमः। • परस्परजाः संहष्टास्यकमाण: मुनिशिताः । अपि पञ्चाशतं शूरा मृद्रन्ति परवाहिनीं। अपि वा पञ्च पट् मप्त मंहताः कृतनिययाः। कुलीना: पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह मात्रवान्। मनिपातो म मन्तव्यः शक्ये मति कथञ्चन । मान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते। मन्द नव मनाया भयं भोरून् प्रषाधते । वज्रादिव प्रचलितादियं क मु पतिय्यति । अभिप्रयाता ममिति शाला ये प्रतियाम्यय । तेषा स्यन्दन्ति गात्राणि योधानां विजयस्य च। २०१५ ·राजधम्मामुशासन या अध्याय १०२।१३। ॥ शान्तिपर्व ॥ ४८ १०८. १. । विषयो व्ययते राजन् मर्वः सस्थाणुजङ्गमः । अखप्रतापततानां मना मोदनि देहिना । नेषां मान्त्वं क्रूरमिश्र प्रणेतव्यं पुनः पुनः । सम्पोद्यमाना हि परैयोगमायान्ति सर्वतः । आन्तराणाञ्च भेदार्थ चरानभ्यवचारयेत् । यश्च तस्मात् परो राजा तेन सन्धिः प्रशस्यते। न हि तस्यान्यथा पीडा मक्या कर्तु तयाविधा । यथा मार्द्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनं। चमा वै साधुमायाति न एमाधुं क्षमा सदा । क्षमायाचाचमायाञ्च पार्थ विद्धि प्रयोजनं विजित्य सममाणस्य यशो राज्ञो विवर्द्धत। महापराधे राप्यस्मिन् विश्वसन्यपि शत्रवः । मन्यते कर्षयित्वा तु क्षमा माधीति शम्वरः । असन्तप्तन्तु यद्दारु प्रत्यति प्रकृतिं पुनः । नैतत् प्रशंसन्याचार्या न तु माधुनिदर्शनं । अक्रोधेनाविनामेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत् । इयो भवति भूतानामुयो राजा युधिष्ठिर । मृदुमयवमन्यन्ते तस्माद माचरेत्। प्रहरिय्यन् प्रियं ब्रूयात् प्रहरन्नपि भारत । प्रहत्य च पायीत शोचन्त्रिव रुदन्निव । न मे प्रियं यनिहताः संग्रामे मामकैनरैः । न च कुर्वन्ति मेवाक्यमुच्यमानाः पुनः पुनः। अहो जीवितमाकाङ्क्ष नेदृशो वधमईति । सुदुर्लभाः सुपुरुषाः सङ्गामेवपलायिनः । छतं ममाप्रियं तेन येनार्य निहतो मृध। इति वाचा वदन् हन्तुन् पूजयेत रहोगतः। हन्तॄणामाहतानाञ्च यत् कुर्युरपराधिनः । कोदाइ प्रग्टह्यापि चिकीर्षन् जनसंग्रह । स्वमवास्ववस्थासु सान्त्वपूबै समाचरेत् । प्रियो भवति भूताना धर्मशो वीतभीनृपः । विद्यासञ्चाब गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत। विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकाममुपस्थितः । नस्मादिश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया। सर्वतः परिरक्षेच्च यो मही भानुमिच्छति। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधभानुशासनपर्वणि सेनानीतिकयने यधिकशताऽध्यायः ॥ ९०२ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कथं सदी कथं तीक्षणे महापचे च पार्थिव । श्रादी वत्तेत नृपतिस्तन्मे भूहि पितामह। ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । वृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर। वृहस्पति देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः । उपसङ्गम्य परम वासवः परवीरहा। ॥ दन्द्र उवाच ॥ अहितेषु कथं ब्रह्मान प्रवर्नेयमतन्द्रितः । असमुच्छिद्य चैवैतान्नियनेयमुपायतः। सेनयोर्यतिषङ्गेण जयः साधारण भवेत् । किं कुवाण न मां जह्यात् ध्वलिता श्रीः प्रतापिनी। ततो धर्मार्थकामाना कुशल: प्रतिभानवान् । राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरन्दर। ॥ दृहस्पतिरुवाच ॥ न जातु कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः । बालरामेवितं ह्येतद्यदों यदक्षमा। न शत्रुवितः कार्यो वधमम्याभिकाङ्गता। क्रोध भयञ्च हर्षञ्च नियम्य खयमात्मनि । अमित्रमुपसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन्। मियमेव वदेनित्यं नाप्रिय किञ्चिदाचरेत्। विरमेच्छुम्कवैरेभ्यः कण्ठायामांश्च वर्जयेत् । यथा वैतंसिको युक्ती विजाना सदृशस्वनः। तान् दिजान् कुस्त वश्यांस्तया युनो महीपतिः । वशञ्चोपनयेचुनिहन्याञ्च पुरन्दर। ननित्यं परिभूयारीन् सुखं खपिति वासव। जागत्येव हि दुष्टात्मा सङ्करोऽगिरिवीत्थितः। एस ·५०० ॥ श्रीमहाभारतं॥ [राजधमानुशासन प० । यध्याय १०३। .. - ए. न मन्त्रिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये मति। विश्वास्यैवापसन्नार्थो वो कृत्वा प्रियः प्रभो। सम्प्रधा> सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः । उपेक्ष्यमाणे ऽवज्ञातो हदयेनापराजितः। अथास्य प्रहरेत् काले किञ्चिविचलिते पदे । दण्डश्च दूपयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः । श्रादिमध्यावसानज्ञः प्रच्छनञ्च विधारयेत् । बलानि दूषयेदस्य जाननेव प्रमाणतः । भेदेनोपप्रदानेन संस्जेदैौषधैस्तथा । न त्वेवं खलु मसंग रोचयेदरिभिः सह । दीर्घकालमपीत निहन्यादेव भात्रवान्। कालाकाटो हि रुपयेद्यथा विश्रम्भमामुयुः । न महान् विनिहन्याच द्रव्यो विजयो ध्रुवः। न शल्यं वा घटयति न वाचा कुरते वणं । प्रप्तेि च प्रहरेत् काले न च संवर्तते पुनः । इन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून् प्रति । या हि कालो व्यतिक्रामेत् पुरुषं कालकाक्षिणं । दुर्लभः स पुनस्तेनं कालः कम चिकीर्षुण । भोजश्च विनयेदेव संगृहन् साधुसम्मतं । अकाले साधयेन्मिचं न च प्राप्ते प्रपीडयेत्। विहाय काम क्रोधश्च तथाऽहकारमेव च । युक्ता विवरमन्विच्छेदहिताना पुनः पुनः। माईवं दण्ड बालस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।मायाः सुविहिताः शक्र मादयन्यविचक्षणं । निहत्येतानि चत्वारि मायां प्रतिविहाय च । ततः शक्नोति भणी प्रहर्गमविचारयन् । यदेवैकेन शक्येत गुध कत्तुं तदाचरेत् । यच्छन्ति मचिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्यपि । अमेव्यमिति छत्वा वा ततोऽन्यैः मंविदश्चरेत् । ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिण। भेदञ्च प्रथमं युद्ध्यात्तूष्णीमपि तथैव च । काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा। प्रणिपातच गच्छेत काले भत्रोर्वलीयमः । युनोऽस्य बधविच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः । प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् । अमिवमपि सेवेत न च जात विशयेत्। ..स्थानानि सहितानाच नित्यमेव विवर्जयेत्। न च तवाश्वमेद्राजा नायतीह निराकृताः। म धातो दुष्करं कर्म किञ्चिदस्ति सुरोत्तम। यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप । तथा विविधनाभानामपि सम्भव उच्यते । यतले योगमास्यायं मिवामिचं विधारयेत्। मृदुमयंवमन्यन्ते तीक्ष्णदुदिजते जनः। मा तीक्ष्ण मा मृदु स्वं तीक्ष्ण भव मृदुभव । पया व वेगवति सम्वतः मनुतोदके । नित्यं विवरणादाधस्तथा राज्य प्रमाद्यतः । म यहमभियुनीत योगपधेन भाषदान् । मावा दामन भेदेन दण्डेन च पुरन्दर। एकैकमेषा निम्पिय गिटेषु निपुणधरेत् । न तु मनोऽपि मेधावी मनिवारभेप। पदा स्याम्महतो मेना हयनागरथाकुला । पदालियन्वयइला अमुरता पडगिनी। चदा बहुविधा वृद्धि मन्यन प्रतिलोमतः । तदा विकृत्य पहरेदम्यूनामविचारयन् । नमामदण्डोपनिषत् प्रायने म माहवं मनुषु पाचिकं सदा । म अस्पाता न च मंदरकिया न चापि भूयः प्रकृते भिचारणा। मापाविमैदानुपमर्भमानि येव पापं न याः प्रयोगात् । भात मुखरुपपारयेत पुरानेषु च मम्प्रयुगान् । . २०१५ .

·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १०३ । १०३।] ॥ शान्तिपर्व ।। ५०१ पुगणि चैषामनुसृत्य भूमिपाः पुरेषु भोगानखिलान् जयन्ति । पुरेषु नोति विहिता यथाविधि प्रयोजयन्तो बलत्र सूदन । १८०५ १८४० १८५ प्रदाय गूढानि वसुनि राजन् प्रच्छिद्य भागानवधाय च खान्। इष्टान् वदोपैरिति कीर्तयिला पुरेषु राष्ट्रिषु च योजयन्ति। तथैव चान्यैरपि शास्त्रवैदिमि. स्खलीतः शास्वविधानदृष्टिभिः । सुशिक्षितैय्यकथाविशारदैःपुरेपु कत्यामुपधारयेच । ॥ इन्द्र उवाच॥ कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति दिजसत्तम । कयं दुष्टं विजानीयामेतत् पृष्टी बोहि मे। ॥ वृहस्पतिरुवाच ॥ परोक्षमगुणानाह सद्गुणान्यभ्यसूयते। परैया कोव॑मानेषु वृष्णीमास्ते पराङ्मुखः । वृष्णोम्भावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणं । निश्वासञ्चोष्ठमन्दंश शिरमञ्च प्रकम्पन । करोत्यभीदा संस्ष्टमसंस्ष्टय भाषते । श्ररितीन कुरुते दृष्यो नैवाभिभाषते। पृथगेत्य समन्नाति नेदमद्य यथाविधि। श्रामने भयने याने भावा लक्ष्या विशेषत.। अर्तिराते प्रिये प्रीतिरेतावन्मिवलक्षणं । विपरीतन्तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् । एतान्येव यथाकानि बुध्येत बिदशाधिप। पुरुषाणं प्रदुष्टाना खभावो बलवत्तरः । इति दुष्टस्य विज्ञानमुळे ते सुरसत्तम । निशम्य भास्वतत्त्वार्थ यथावदमरेश्वर । ॥ भीम उवाच ॥ स तदच. शत्रुनिवईण रतस्तथा चकारावितयं वृहस्पतेः। चचार काले विजयाय चारिहा वशञ्च शचननयत् पुरन्दरः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि दन्द्रहस्पतिसंवाद व्यधिकशतोऽध्यायः ॥१०३ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ धार्मिकोऽथानसम्पाप्य राजाऽमात्य प्रबाधितः । च्युत. कोषाच दण्डाच्च सुखमिच्छन् कयञ्चरेत । ॥ भीम उवाच ॥ अवायं मदर्भीय इतिहासोऽनुगीयते। ततेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर। क्षेमदर्स नृपसुती यब तीवल पुरा । मुनि कालकद्वतीयमाजगामेति नः श्रुतं। तं पप्रच्छानुमंग्टन कृच्छ्रामापदमास्थितः । ॥ राजोवाच ॥ अर्थेषु भागी पुरुष दहमानः पुन. पुनः। अलब्धा मदिधो राज्यं ब्रह्मन् कि कर्तुमर्हति । अन्यत्र मरणात् स्तैन्यादन्यत्र परमंश्रयात् । बुद्रादन्यत्र चाचारात् तन्ममाचक्ष सत्तम । याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरण वा । धर्मज्ञ तजव बधि.भरणं भवेत् । निर्विधति नर. कामानिर्विद्य सुखमेधते । त्यका प्रीतिञ्च शक्तिञ्च लञ्चा बुद्धिमयं वसु । सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामितानहं मिम ह्या: सुबहवो नष्टाः स्वप्न वागता. । दुष्करं वत कुर्वन्ति महतोऽर्थास्यजन्ति थे। वयं त्वेतान् परित्यक्षुममतोऽपि न शक्नुमः । इमामवस्या सम्प्राप्तं दोनमात श्रिया युनं । यदन्यत् सुखमस्तीहतमन्ननुशाधि मा। कौशल्यनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता । मुनि. कालकीय. प्रत्युवाच महाद्युतिः। ॥ मुनिरुवाच॥ पुरस्तादेव ते बुद्धिरिय कार्या विज्ञानता। अनित्यं ममेवैतदहश्च मम चास्ति यत् । यत्किञ्चिन्मन्यमेऽस्तीति सर्व नास्तीति विद्धि तत्। स्वं न व्यथते प्राज्ञः कामयापदं गतः। १५ - 8 भ ·પૂર ॥ श्रीमहाभारतं॥ [राजधानुशासन प.1 अध्याय १०४ ॥ यद्धि भूतं मविय्यञ्च सबै तन्न भविष्यति। एवं विदितवेद्यस्लमधर्मभ्यः प्रमोक्ष्यसे। याच पूर्व समाहारे यच्च पूर्व परे परे। सर्वं तनास्ति ते चैव तज्ज्ञाला को नु संञ्चरेत् । भूवा च न भवत्येतदभूत्वा च भविश्थति। शोके न हस्ति मामयं शोकं कुर्यात् कयञ्चन। क नु तेऽद्य पिता राजन् क नु तेऽद्य पितामहः। न वं पश्यसि तानद्य नवा पश्यन्ति तेऽपि च । श्रात्मना ध्रुवतां पश्य तास्वं किमनुशासि । बुद्ध्या चैवानुबुध्यस ध्रुवं हि न भविष्यसि । अहव वश्च नृपते सुहदः शत्रवय ने। अवश्य न भविष्यामः सर्वञ्च न भविष्यति। ये तु विशतिवर्षी वै त्रिंशद्वर्षीय मानवाः । अागेव हि ने सर्वे मरियन्ति शरसतात्। अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्येत पूरुषः । नैतन्ममेति तन्मत्वा कुति प्रियमात्मनः । अनागतं यन्न ममेति विद्यादतिक्रान्त यन्न ममेति विद्यात्। दिटं बलीय इति मन्यमानास्ते पण्डितास्तत् मता स्थानमाडः। १६. अनाद्यायापि जीवन्ति राज्यश्चाप्यनुशासति । बुद्धिपौरषसम्पन्नास्वया तुल्याधिका जनाः। न च वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा एचः । किन्न त्वं तर. श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषः। ॥राजोवाच ॥ यादृच्छिक सर्वमामीत्तद्राव्यमिति चिन्तयो हियते ममेवेदं कालेन महता दिन। तस्यैव हियमाणस्य सातभैव तपोधन । फलमेतत् प्रपश्यामि यथालन्धेनं वर्तयन् । ॥ मुनिरुवाच । अनागतमतीतच ययाऽनव्यविनिययात् । नामुमोचेन कौशल्य सार्थेषु तथा भव । अवाप्यान् कामयनयात्रानवाप्यान् कदाचन । प्रत्युत्पन्नाननुभवम् मा शचस्वममागतान । 151 ·राजधम्मानुशासन - अध्याय १०४ ११.५1] ॥ शान्तिपर्व ॥ - - न जीवितार्थ मन्यन्ने पुरुषा हि धनादृते । पश्य नेपां कृपणता पश्य तेषामबुद्धिता अभुवे जोविने मोहादर्थदृष्टिमुपाश्रिताः। मञ्चये च विनाधान्ने मरणान्ते च जोविते । संयोगे च वियोगान्ने को नु विप्रणयेन्मनः । धनं वा पुरषो राजन् पुरुष वा पुनटुन । अवश्य प्रजहात्येव तदिदान को नु मंचरेत । अन्येषामपि नश्यन्ति सुहदय धनानि च । पस्य बुद्ध्या मनुष्याण राजन्नापदमात्मनः। नियछ यच्छ संयर इन्द्रियाणि मनो गिरं। प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेवहितेष्वपि । प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपक्रष्टेष्वमम्भवे । प्रज्ञानहप्तो विज्ञानस्वविधो नानुशोचति । अल्पमिच्छन्न चपला मृदुद्दीन मुनिश्चित । ब्रह्मचयापपत्रय वदिधो नैव शेचति । नवेव जाल्मी कापालो वृत्तिमेषितुमहमि। नृभमवृत्तिं पापिडा दुष्टां कापुरुषोचिता । अपि मूलफनाजीवे रमबैको महावने। वाग्यत. संम्टहोतात्मा सर्वभूतदयान्वित । मदृर्श पण्डितस्यैतदोषादन्तेन दन्तिना। यदेको रमतेऽरप्यम्वारप्यनैव तुष्यति । महादः महभित वात्मनैव प्रसीरति । स्तदेवं गतस्याई सुखं पश्यामि जीवितुं । असम्भवे श्रियो राजन् होनस्य सचिवादिभिः। दैव प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कालकदृतीयेचतुरधिकगतोऽध्यायः ॥ १.४॥ ॥ मुनिरुवाच ॥ श्रय चेत् पौरुषं किञ्चित् क्षत्रियात्मनि परयमि । ब्रवीमि तान्तु ते नोति राज्यस्य प्रतिपत्तये। नाचेछनोपि निर्मातुं कर्म चैव करियसि । र सर्वमभेषेण यत्त्वां वक्ष्यामि तत्त्वत.।' आचरिष्यसि चेत् कर्म महतोऽर्यानवास्यसि । राज्यं गज्यस्य मन्त्र वा मंहतों वा पुनः श्रियं । येतट्टाचते राजन् पुनर्वृहि ब्रवीमि ते। ॥ राजोवाच ॥ अवोतु भगवान्नीतिमुपपन्नाऽस्यई विभी। अमेघोऽयं भवत्वद्य वथा सह समागमः । ॥ मुनिरुवाच ॥हित्वा दम्भच कामच क्रोधं व भयन्तथा। प्रथमित्राणि मेवख प्रणिपत्य कृताञ्जलि। नमुत्तमेन भौचैन कर्मणा चाभिराधय । दातुमर्हति ते वित्त वैदेह सत्यसङ्करः । प्रमाणं सर्वभूतेषु प्रग्रहञ्च भविष्यामि। तत महायान् सात्माहाशस्यसे व्यसनान शचीन। वत्तमान' स्वशाल वै संयतात्मा जितेन्द्रिय.। अभ्युद्धरति चात्मानं प्रसादयति च प्रशाः । तेनैव वंतिमता श्रीमता चाभिमत्कृतः। प्रमाणं सर्वभूतेषु गला प्रग्रहणं महत्। नत. मुहइल लन्धा मन्त्रयिता मुमन्तिभिः। अन्तरदायिलाऽगन् विलं विल्वेन भेदय । परैया मविदं कृत्वा बलमप्यस्य धातय । अलभ्या ये भाभावास्त्रियवादादनानि च । भय्यासनानि यानानि महाहाणि महाणि च परिणे मृगजातानि रसगन्धा. फलानि च । तेषेत्र मजयेयास्त यया नश्येत्त्वयं परः। यद्येवं प्रतिव्या यापेक्षणमईति । न जात विकृत कार्य भबु. मुनयमिच्छता। रमस्ख परमामित्र विषये प्राज्ञसमतः । भजख श्वेतकाकीचैम्भिवधर्ममनर्यक. । पारमावास्य महतो दुश्चरांच प्रयोजय। - - ·५०४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १०५ ११०६। . नदीवच विरोधाच बलवद्भिर्विरुध्यतां । उद्यानानि महाणि भयनान्यासनानि च । प्रतिभागसुखेनैव कोषमस्य विरेचय । यज्ञदाने,प्रशाध्यम ब्राह्मणाननुवर्ण्य तान् । ते त्वा प्रतिकरिष्यन्ति ते भाक्ष्यन्ति एका इव । असंशयं पुण्यमीलः प्राप्नोति परमां गति। त्रिविष्टपे पुण्यतम स्थान प्राप्नोति मानवः । कोषक्षये खमित्राणां वर्श कौशल्य गच्छति। उभयत्र प्रसक्तस्य धर्मे चाधर्म एव च । फलार्थमूल व्युछियेत्तेन नन्दन्ति शत्रवः । न चास्मै मानुषं कर्म दैवमस्यापवर्णय। असंभयं दैवपरः विप्रमेव विनश्यति। याजयैनं विश्वजिता सर्वखेन वियुज्यती । ततो गच्छति सिद्धार्थः पीद्यमानं महाजनं । योगधर्मविदं पुण्यं किञ्चिदस्योपवर्णयः । अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिङ्गछेदनामयं । सिद्धेनौषधियोगेन सर्वशत्रुविनाशिना । नागानश्वान् मनुष्याच कतकैरुपधातये.। एते चान्ये च बहवो दम्भयोगाः सुचिन्तिताः। शक्या विषहता. कत्तु पुरुषेण कृतात्मना। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजमानुशासनपर्वणि कालकचीये पञ्चाधिकशतोऽध्यायः ॥१.५॥ ।। राजोवाच ॥ न निकृत्या न दम्भेन ब्रह्मविच्छामि गोवितु । नाधर्मयुकानिच्छेयमान सुमहतोऽप्यहं । पुरस्तादेव भगवन्मयतदपवर्जितं । येन मा नाभिगत येन कृत्स्नं हितं भवेत् । पानृशंस्थेन धर्मेण लोके यस्मिन् जिजीविषु' । नाहमेतदलं कर्तुं नैतत्वय्युपपद्यते। II मुनिरुवाच ॥ उपपन्नस्वमेतेन यथा क्षत्रिय भाषसे। प्रकृत्या युपपन्नोऽमि बुद्ध्या वा बहुदर्शन । उभयोरेव वामर्थे यतिव्ये नव तस्य च संश्लेषं वा करिय्यामि माश्यतं घनपायिनं । तादृशं हि कुले जातमनृशंसं वश्रुतं। अमात्यं को न कुति राज्यप्रणयकोविदं। यस्त्र प्रत्याविता राज्यायमनश्चोत्तमं गतः । पानृशंस्येन वृत्तेन क्षत्रियेचसि जीवितुं । 'भागन्ता मट्टरे तात वैदेहः मत्यमरः । अथाई ने नियोक्ष्यामि तत् करिय्यत्यसंशयं । श्रत पाइय वैदेई मुनिर्वचनमब्रवीत्। अयं राजफुले जातो विदिताभ्यन्तरी मम। प्रादर्भस्व इद्वात्मा शारदयन्द्रमा यथा । नास्मिन् पश्यामि वृजिनं सर्वतो मे परीचितः । नेन ने मधिरेवास्तु विचमास्मिन् यथा मयि । न राज्यमनमात्येनं शक्यं मास्तमपि व्यहं । अमात्यः शर एव स्यात् बुद्धिसम्पब एव वा। ताभ्याचवाभयं राजन् पश्य राज्यप्रयोजन। धर्मात्ममा चिसोके नान्याऽस्ति गतिरीही। महात्मा राजपुत्रोऽयं मना मार्गमनुष्ठितः। मुमकीतलेप मया धर्मपुरोगमः । ममेव्यमानः ग•म्ते ग्टहीयान्महतो गणाम् । पचय प्रनिपुथेचा स्वकर्म पत्रियस्य तत्। गिगीयमाणला युद्धे पिटपैतामहे पदे। मचापि प्रतियुष्यथा विजिगीपुरते म्णितः । अयुद्धव नियोगाम्म यो कुर हित स्थितः । संधर्भमवेस रिमा सोभममाम्पत । म प कामाय च द्रोहात् स्वधर्भ हातमा भानिय जपतात व नित्य पराजयः । नमामोडयितव्यय भाकथय परीजन. । सामन्यपिच मग्मायुभी जयपराजयो। नि.पकारिण मात मि.मेषकरणाद्रयं । २१५ २९.

·धर्मानुशासन प० । यध्याय १०६ । १०७ १] ॥ शान्तिपर्व ॥ પૂ , 4 इत्युनः प्रत्युवाचेदं वचनं ब्राह्मणभं । प्रतिपूज्यामिमत्वत्य पूजाईमनुमान्य च । यथा ब्यान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महाश्रुत.। श्रेयस्कामो यथा ब्रूयादुभ योरेव नत् चम यद्यदचनमुक्तोऽस्मि करिष्यामि च तत्तथा । एतद्धि परमं श्रेयो न मेऽवास्ति विचारण। ततः कौशल्यमाइय मैथिलो वाक्यमत्रवीत् । धर्मता नीतितश्चैव लोकच विजितो मया। अहं बया चात्मगुणैर्जितः पार्थिवसत्तम । श्रात्मानमनवज्ञाय जितवदर्तता भवान । नावमन्यामि ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषं । नावमन्ये जयामीति जितवदन्ती भवान्। यथावत् पूजितो राजन् ग्टई गन्ताऽमि मे म । तत. संपूज्य तो विप्र विश्वस्ता जग्मतुर्टहान् । वैदेहस्वथ कौशल्य प्रवेश्य ग्रहमञ्जमा। पाद्यार्घमधुपर्केस्तं पूजा प्रत्यपूजयत्। ददी दुहितरं चास्म रत्नानि विविधानि च । एष राज्ञा परोधोऽनित्या जयपराजयो। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि कालकरचोये षडधिकशतोऽध्यायः ॥ १०६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ ब्राह्मएचत्रियविशा सद्राणाञ्च परन्तप । धर्मवृत्तञ्च वित्तञ्च वृत्त्युपाया. फलानि च । राजा वृत्तञ्च काषञ्च कोषसजननंजय.। अमात्यगुणवृत्तिय प्रकृतीनाञ्च वर्द्धनं । पाडण्यगुणकल्पश्च मेनावृत्तिस्तथैव च । परिज्ञानञ्च दुरस्य लक्षणञ्च मतामपि । समहीनाधिकानाञ्च यथावलक्षणञ्च यत् । मध्यमस्य च तुश्चर्य यया स्येयं विवद्धता । क्षीणग्रहणवृत्तिय यथा धर्म प्रकीर्तित। लघुना देशरूपेण यन्ययोगेन भारत। ' विजिगीषोस्तथा वृत्तमुक्तञ्चव तथैव ने। गणाना वृत्तिमिछामि श्रोतु मतिमताम्बर । यथा गणाः प्रवर्द्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत । अरीश्च विजिगीषन्ते सुहृद प्रानुवन्ति च । भेदमूलो विनाश हि गणानामुपलक्षये । मन्त्रसंवरणं दुःखं बहनामिति मे मति.। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परन्तप । यथा च ते न भिद्येरंस्तञ्च मे वद पार्थिव । ॥ भीम उवाच ॥ गणांनाञ्च कुलानाञ्च राज्ञा भरतमत्तम। वैरसन्दीपनार्वती लाभामर्षी नराधिप। लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरीतौ क्षयययसंयुक्तावन्योन्यञ्च विनाशिनी। चारमन्त्रपलादान. सामदानविभेदन चयव्ययभयायायै. कर्षयन्तीतरेतरं। नवादानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः । भिन्ना विमनस. सर्वे गच्छन्यरिवर्श भयात्। भेदे गणा विनम्युईि भिन्नास्तु सुजया. परै.। तस्मात् संघातयोगने प्रयतरेन् गणा. सदा। अर्थाश्चैवाधिन्यन्ते संघातबलपौरुषै.। वायाश्च मैत्री कुर्वन्ति तेषु संघातत्तिषु। जानवृद्धा प्रशंसन्ति शुश्रूषन्त परस्परं । विनिवृत्ताभिसन्धानाः सुखमेधन्ति सर्वशः । धर्मिष्ठान व्यवहारांश स्थापयन्तश्च शास्वतः । यथावत् प्रतिपश्यन्तो विवर्द्धन्ते गणोत्तमा । पुत्लान् भाहन विग्टहन्तो विनयन्तश्च तान् सदा। विनीताश्च प्रग्टहन्ता विवर्द्धन्ते गणोत्तमा.1 चारमन्तविधानेषु कोपमनिचयेषु च । नित्ययुक्ता महाबाहो वर्द्धन्ते सर्वतो गण. । प्राचान् सरान्महोत्साहान् कर्मसु स्थिरपीरुपान । मानयन्त. सदा युक्ता विवर्द्धन्त गण नृप। ३ . १७. A २.०४. म ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १.७११.५ -- 4 एक २१८ व्यवन्तय राय मास्त्रज्ञाः भावपारगाः । शाखापामु पमूहान् गणाः मन्नारयन्तिते।। क्रोधाभेदोभयं दण्डः कर्षणं निग्रहो मधः । नयपरिवयं सद्या गणान् भरतसत्तम।। तस्मान्मानयितथ्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः। लोकयात्रा समायत्ता भूयमी तेषु पार्थिव ।। मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारचारित्रकर्षण। न गणाः कृत्स्नगो मन्त्र श्रीतुमईन्ति भारत। गणमुख्यस्त सम्भूय कार्य गणहिनं मिथ । पृथग्गणस्य भिन्नस्य विततस्य ततोऽन्यया।' अर्थाः प्रत्यंवसीदन्ति तथाऽनया भवन्ति च । तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठतां । निग्रहः पण्डितः कार्य:तिप्रमेव प्रधानतः । कुलेषु कलहाजाताः कुलवृद्धरुपेदिताः ।। गोत्रस्य नाशं कुर्वन्ति गणभेदस्य कारकं । श्राभ्यन्तरभयं रक्ष्यमसारं वाहतो भयं । प्राभ्यन्तरं भयं राजन् सद्यो मूलानि कृन्तति । अकस्मात् क्रोधमोहान्या लाभादाऽपि स्वभावात्।। अन्योन्य नाभिभाषन्ते तत् पराभवलक्षणं । जात्या च मदृशाः मर्चे कुलेन सदृशास्तथा। नचायोगेन बुद्धा वा रूपद्रयेण वा पुनः । भेदांचव प्रदानाच भिन्दन्ने रिपुभिर्गणाः ।। तस्मात् महातमेवाहुर्गणानां शरणं महत् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुशासनपर्वणि सप्ताधिकशतोऽध्यायः ॥१०७॥ । युधिष्ठिर उवाच ॥ महानयं धर्मपथो बलमाखच भारत । किंखिदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतम मतं । किं कायं मन्यधर्माण गरीयो भवतो मन। यथाऽई परमं धर्ममिह च मेत्य चाप्नुयो । ॥ भीम उवाच ॥ मातापिचोगुरूणाञ्च पूजा बहुमता मम । दह युक्तो नरो लोकान् यशश्च महदभुते । यञ्च नेऽन्यनुजानोयुः कर्म तात सुपूजिताः । ध धर्मविरुद्धं वा तत् कर्त्तव्यं युधिष्ठिर । न च तैरभ्यनुज्ञाता धर्ममन्य समाचरेत् । यञ्च तेऽभ्यनुजानीयुः स धर्मम इति निश्चयः । एत एव या लोकां रत स्वाथमारवयः। रत एव त्रयो वेदा एत एव बयाऽग्नयः। पिता वै गाईपत्योऽनिर्माताऽमिर्दविणः स्मृतः । गुरुराहवनीयस्तु साऽमित्रता गरीयसी। विश्वभमाद्यन्नेतेषु चोलाकार विजेष्यसि । पितृपया लिम लाकं मावृत्या नया परं। प्रास्तोक गुरोर्वृत्त्या नियमेन तरिष्यसि । सम्यगेतेषु वर्त्तख चिषु लोकेषु भारत। यमः प्राथमि भद्रन्ते धर्मश्च सुमहत्कल । नेतानतिथयेज्जातु नात्यश्नीयान दूषयेत् । नित्यं परिचरेव न सुटतमुत्तमं । कीर्ति पुण्यं यो लोकान् मास्यमे राजसत्तम । सव्य तस्यादृता लोका यस्य॑ते वय पादृताः। अनादृतास्तु यस्यैते मम्बास्तस्याफलाः कियाः । म पापं न परो लोकप्सम्य चैव परन्तप । मानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्वयः । चाम्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशसे । म चान्यदपिकल्याणं परत्र समुदाहती भ्य एव हि यत् मय हवाप विसृगाम्यई । तदामोन्मे भानगुणं सहस्रगुणमेव च । नमान्ने मम्मकामन्ते चयो लाका युधिडिर। दशैव तु सदाचार्य श्रोत्रियानतिरिच्यते । दभाचा-मुपाध्याय उपाध्यायाम पिता दम । पिदन्दश तु मातका सा वा पृथिवीमपि। ".. .

·जिधम्मानुशासन म । यध्याय १० १०६i] ॥ शान्तिपच ।। ५२७ गुरुत्वेनातिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः । गुरुगरीयान् पिडतो मातृतथेति मे मतिः। उभी हि मातापितरी जन्मन्येवोपयुज्यतः । मरोग्मेव सजतः पिता माता च मारत। प्राचार्यभिष्टा या जातिः मा दिव्या माऽजराऽमरा। अवध्या हि सदा माता पिता चप्पिकारिण। न संयति नत् कृत्वा न च ते दूपयन्ति ता धर्माय यतमानानां विदुर्देवा महर्षिभिः । यादोत्यविनयेन कर्मणा संत ब्रुवन्ननृतं सम्प्रयच्छन् । तं वैमन्येत पितरं मातरञ्च तम्म न द्रुह्येत् कृतमस्य जानन् । ४ १. द्यां श्रुत्वा ये गुरुं नाट्रियन्ने प्रत्यासन्ना मनमा कर्मणा वा। तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं नान्यस्तेभ्यः पापच दस्ति लोके । तथैव ते गुरुभिभीवनीयास्तया नेषां गुरवोऽयचनीया:। तस्मात् पूजयितया मंविभाज्याच यत्नतः । गुरवोऽर्धयितव्याय पुराण धममिच्छता। येन प्रोणाति पितरं तेन प्रोतः प्रजापतिः। प्रीणति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता । येन प्रोणात्युपाध्यायं तेन स्याम पूजिता मातृतः पितृतश्चैव तस्मात् पूज्यतमा गुरुः । सुपय हि देवाच प्रोयन्ते पितृभिः सह । पूज्यमानेषु गुरुयु तस्मात् पूज्यतमो गुरुः । केनचिन्न च वृत्तेन विधेयो गुरुर्भवेत्। न च माता न च पितामन्यते यादृशो गुमः । न तेऽवमानमर्हन्ति न तेषां दूपयेत् कृतं । गुरूणामेव सत्कारं विदुद्देवा महर्षिभिः । पाध्यायं पितरं मातरञ्च येऽभिद्रुधन्ते मनमा कर्मणा धा । तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं तस्मान्नान्यः पापश्च दस्ति लोके । तो सुद्धा या न विभर्ति पुनः स्वयोनिजः पितरं मातरञ्च । तद्दे पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं तस्मान्नान्यः पापञ्च दस्ति लाक। मिबद्रुहः कृतघ्नस्य स्वीनस्थ गुरुधातिनः । चतुर्ण स्वयमेतेषां निष्कृति नानुशशुभ। एतत् सर्वमनिर्देशनैवमुकं यत् कर्त्तव्य पुरुषेणेह लोके । एतच्छ्रेया नान्यदस्मादिशिष्ट सर्वान् धर्माननुसृत्यैतदुतं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि अष्टाधिकरताऽध्यायः॥ १०८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ कयं घों स्यातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारत । विदन् जिज्ञासमानाय प्रहि भरतर्षभ। सत्यश्चैवानृतश्चाभे लोकानावृत्य तिष्ठतः । तयोः किमाचरेद्राजन पुरुषो धर्मनिधितः । किंखित् सत्यं किमनृतं किंखिद्धय मनातनं । कस्मिन् काले वदेत् सत्यं कस्मिन् कालेऽनृतं वदेत् । ॥ भीम उवाच ॥ सत्यस्य वचनं साधुन सत्यादिद्यते परं । यत्तु लोकेयु दुर्जानं तत्प्रवक्ष्यामि भारत। भवेत् सत्य न वक्रव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् । यत्रानृतं भवेत् सत्यं सत्यञ्चाप्यनृतं भवेत् । तादृशो बध्यते वालो यत्र सत्यमनुष्ठितं । सत्यानृते विनिश्त्यि ततो भवति धर्मवित्। अप्यनार्यो ऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽप्यतिदारुण.। सुमहत्प्राप्नुयात् पुखं बलाकाऽन्धवधादिव ! किमार्थच यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित् । सुमहत् प्रामुयात् पुण्यं गङ्गायामिव कौमिकः । तादृशोऽयमनुप्रमा यत्र धर्मः सुदुलभः। दुष्करः प्रतिसंख्यातुं न केनाव व्यवस्थति। ०२. - .

·५०८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधम्मानुशायम प० । अध्याय १.८॥१९॥ । ४०४. - प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतं । यत् स्यात् प्रभवसंयुक्त स धर्म इति निययः । अहिंमार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतं । यत् स्यादहिंसासंयुक्तः स धर्म इति निययः । धारणद्धर्ममित्याहुर्द्धर्मेण विधृताः प्रजा: । यत् स्थाद्धारएसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः । श्रुतिधर्म इति ोके नेत्याहुरपरे जनाः। न च तत् प्रत्ययामो न हि सर्व विधीयते। ये न्यायेन निहीपन्तो धनमिच्छन्ति कस्यचित्। तेभ्यस्तु न तदाख्येयं स धर्म इति निशितः। अकूजनेन चेन्माता नावकूजेत् कथञ्चन । अवश्यकूजितव्या वा शङ्करन् वाऽयकूजनात् । श्रेयस्तवानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारित । यः पापैः सह सम्बन्धान्मुच्यते शपयादपि । न तेन्याऽपि धनं देयं शक्ये मति कयञ्चन । पापेभ्योऽधिधनं दत्तं दातारमपि पोडयेत्। खशरोरोपरोधेन धनमादातुमिच्छतः। सत्यसम्प्रतिपत्त्यर्थं यहूयुः माक्षिणः क्वचित् । अनुक्का तब तदाच्य सर्वे तेऽनृतवादिनः । प्राणत्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्। अर्थस्य रक्षणार्थीय परेषा धर्मकारणात् । परपां सिद्धिमाकासन्नीचः स्याङ्कर्मभिक्षुकः । प्रतिश्रुत्य प्रदातव्यः स्वकार्यस्तु बलात् कृतः । यः कश्चिद्धर्मसमयात् प्रच्युतो धर्मशाधनः । दण्डेनैव स हन्तव्यस्तं पन्यानं समाश्रितः । च्युतः सदैव धम्मेभ्यो ऽमानव धर्ममास्थितः । भठः स्वधर्ममुत्सृज्य नमिधेदुपजीवितुं । सर्वोपायनिहन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः । धनमित्येव पापाना मवेषामिह निश्चयः । अविषह्या घसम्भाज्या निकृत्यायतनं गताः। युता देवमनुष्येभ्या यथा प्रेतास्तथैव ते। निर्यज्ञास्तपमा होना मास्म नैः सह मनमः । धननाशाटुःखतरं जीवितादिप्रयोजनं श्रयन्ते रोचती धर्म इति वाच्यः प्रयत्नतः। न कचिदस्ति पापानां धर्म इत्येप निश्चयः । नयागतञ्च यो हन्यानासा पापेन लिप्यते। खकर्मणा इतं इन्ति हत एव म हन्यते । तेषु यः ममयं कश्चित् कुर्वीत हतबुद्धिषु । यथा काकय ग्टप्रय तयेवोपधिगोविनः। ऊई देहविमोक्षात्ते भवन्येतासु योनिषु। यस्मिन् यया वर्तते यो मनुष्यप्तस्मिंस्तथा वर्त्तितव्यं स धर्म । मायापारो मायया बाधितव्यः साध्वाचारः माधुना प्रायु पयः। रति श्रीमहाभारते गान्तिपर्वणि राशमानुशामनपर्वणि सत्यानृतके नवाधिकशतोऽध्यायः ॥ ९०८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ सिम्यमानेषु भूतेषु नसमावस्ततस्ततः । दुर्गाप्यतितरेयेन नम्मे धूहि-पितामह । ॥ भीम उपाच ॥ श्रायमेषु पयो नेषु ययानं ये दिशातयः । वर्तन्त मयतात्मानो दुण्यतितरन्ति । थे दम्भाग्नाचरन्ति रम पेषां त्तिय मंयता । विषयाय नियन्ति दुर्गाप्यतितरन्ति । प्रत्याहुनाथमाना येन हिमन्ति पहिमिताः। प्रयष्यन्ति न यापन्ते दुर्गाप्यतितरम्ति ने। वामयन्यतिथीनित्यं नित्यं घे चामसूयकाः। नित्यं स्वाध्यायशीलाय दुर्गायतितरन्ति । मातापिवार थे अभिवसने धर्मको विदाः । वनपन्ति दिवास्वप्नं दुर्गाप्यतितरम्ति ते । घे वा पापं न कुन्नि कम्मेणा मनमा गिरा। निसिप्तदण्डा भोपु दुगोप्यतितरन्ति । . ४१. HI ·राजधमानुशासन प० । अध्याय ११ । १११।] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५८ . 1 १००० ये न लोभान्नयन्ययान राजानो रजमाऽन्विताः। विषयान् परिरक्षन्ति दुर्गायतितरन्ति । खेषु दारेषु वर्तन्ते नान्यत्तिमृताहती। अमिहोत्रपराः सन्ता दुर्गाण्यतितरन्ति ते। पाहदेषु च ये रास्त्यका मरणजं भयं । धर्मेण जयमिच्छन्ति दुर्गण्यतितरन्ति ते । ये वदन्तीह मत्यानि प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते। प्रमाणभूता भूतानां दुर्गाण्यतितरन्ति । कमाण्यकुहकार्थानि येया वाचच सूनृताः। येषामर्याय सम्बद्धवा दुर्गाण्यतितरन्ति । अनध्यायेषु ये विप्राः स्वाध्याय नेह कुर्वते । तपोनिष्ठाः सुतपमा दुर्गाण्यतितरन्ति ते। ये ,तपश्च तपस्थन्ति कामारब्रह्मचारिणः । विद्यावेदव्रतस्त्राता दुर्गाष्यतितरन्ति ते । ये च संभान्तरनमः यान्ततमसद्य ये । सत्त्वे स्थिता महात्मानो दुर्गाप्यतितरन्ति ते । येषां न कश्चित्तमति न सन्ति हि कस्यचित्। येषामात्मसमा लोको दुर्गायतितरन्ति ते । परश्रिया न तन्ति ये सन्तः पुरुषर्षभाः। ग्राम्यादर्थानिवृत्ताच दुर्गायतितरन्ति । सान्देवान्नमस्यन्ति सर्वधर्मीय ग्टखते । ये श्रद्दधानाः शान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति । ये न मानित्वमिच्छन्ति मानयन्ति च ये परान् । मान्यमानान्नमस्यन्ति दुर्गास्यतितरन्ति ते । ये च श्राद्धानि कुर्वन्ति तिच्या तिय्या प्रजार्थिनः । सुविशद्धेन मनसा दुर्गाप्यतितरन्ति । ये क्रोधं संनियच्छन्ति द्धान् संशमयन्ति च । न च कुष्यन्ति भूतानां दुर्गायतितरन्ति ते। मधु मांमञ्च ये नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः। जन्मप्रति मद्यञ्च दुर्गाण्यतितरन्ति । यात्रार्थ भोजनं येषां सन्तानार्थञ्च मैथुनं । वाक् सत्यवचनार्थाय दुर्गाप्यतितरन्ति ते। ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः प्रभवाव्ययं । भना नारायणं देवं दुर्गास्यतितरन्ति ते। य एष पद्मरमाक्षः पीतवासा महाभुजः । सुहद्भाता च मित्रञ्च सम्बन्धी च तथाऽयुतः। यदमान सकत्तान् लोकान् चर्भवत् परिवेष्टयेत् । इच्छन् प्रभुरचिन्यात्मा गोविन्दः पुरुषोत्तमः । स्थितः प्रियहिते जिष्णाः स एव पुरुषोत्तमः । राजस्तव च दुर्द्धषा वैकुण्ठः पुरुषर्षभः । य रनं संश्रयन्तीह भको नारायण परि। ते तरन्तीह दुर्गाणि न चात्रास्ति विचारणा । दुर्गातितरणं ये च पठन्ति श्रावयन्ति च । कथयन्ति च विप्रेन्या दुर्गास्यतितरन्ति ते । इति कृत्यममुद्देशः कोर्तितस्ते मयाऽनघ। तरन्ते येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवाः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि दुर्गातितरणे दशधिकशताऽध्यायः॥ १९ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ प्रमोम्या. भाम्यरूपेस माम्याश्चामाम्यदर्शनाः । ईदृशान् पुरुषास्तात कयं विद्यामहेवयं । ॥ भीम उवाच ॥ त्रायुदाहरनीममितिहास पुरातनं । व्याघ्रगोमायुसंवाद नविबोध युधिष्टिर। पुरिकाया पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः। परभिारतिःकरो बभूव पुरुषाधमः । सलायुषि परिक्षीणे जगामानोमिता गति। गोमायुवञ्च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा। संस्मत्य पूर्वभूतिञ्च निर्वदं परमं गतः । न भक्षयति मांसानि परैरुपहनान्यपि। अहिंसः सर्वभूतेषु सत्यवाक् मुदृढप्रतः। स चकार यथाकालमाहारं पतितै. फलैः । १.०५ । य ·॥ श्रीमदाभारतं ॥ [राजधम्मानुभाषन प० । अध्याय १९५॥ REAL भगाने तस्य चावामो गोमायोः सम्मतोऽभवत् । जम्मभूम्यनुरोधाच मान्यं वाममरोपयत्। तस्य शौचममृष्यन्नास्ते सर्वे महातयः । चालयन्ति स्म तो युद्धिं वचने, प्रश्रयात्तः। वमन् पिटवने रोने भाचे वर्तितुमिच्छसि। इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा व पिशिताशमः । तत्समाना भवाम्माभिमाज्य दास्थामहे वयं । भुत्व प्रौचं परित्यज्य थद्धि भुक्तं सदाऽखते। इति नेपा वचः श्रुवा प्रत्युवाच समाहितः । मधुरैः प्रस्तापईतुमद्भिरनिष्ठुरैः । धप्रमाणा प्रसूति शोलत. नियते कुलं । प्रार्थयामि च तत् कम्भ येन विस्तीर्यते यमः ।, उमणाने यदि मे वासी समाधिर्भ निशग्यतां । श्रात्मा फलति कर्माणि नायमा धर्मकारणं। , श्राश्रम यो दिजंहन्याहां वा दद्यादनाश्रमे। किनु तत् पातकं न स्यात्तदा दत्तं रथा भवेत् । भवन्तः खार्थलाभेन केवलं भक्षणे रताः । अनुबन्ध त्रयो दोषास्तान पश्यन्ति माहिताः। . अप्रत्ययकृतांग मर्यापनयदूषिता । इह चामुच चानिष्टां तस्मादृत्ति न रोचये। तं चिं पण्डितं मला शार्दूलः स्यातविक्रमः । एत्वात्मसदृशी पूजा साधियेऽवरयत्वयं । ॥माईल उवा ॥ मौम्य विज्ञातरूपस्वं गच्छ याची मया सह । प्रियन्तामीसिता भोगा: परिहार्याय पुष्कलाः। तोक्षण इति वयं ख्याता भवन्त ज्ञापयामहे । मृदुपूर्व हितश्चैव श्रेयवाधिगमिष्यसि । अथ सम्पूज्य तदाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः । गोमायुः मर्थित वाक्यं वभाषे किञ्चिदानतः । गोमायुरुवाच ॥ सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्य मदन्तरे। यत्महायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलान् शचीन् । न शक्य झनमात्येन महत्त्वमनुशासितुं । दुरामात्येन का वीर शरीरपरिपन्थिना। महायाननुरशीच नय ज्ञानुपमहितान् । परस्परमसंसृष्टान् विजिगीषूनलास्नुपान् । अनतीतोपधान् प्राधान् हिते युनान्मनखिनः । पूजयेथा महाभाग यथाचार्यान् यथा पिढन्। भवेव मम मन्तापद्रिाचते ऽन्यन्मृगाधिप। न कामये मुखान् भोगानेश्वर्यच बदाश्रयं । नयोक्ष्यति हि मे भीलं तव भृत्यैः पुरातनैः। ते त्वा विभेदयिष्यन्ति दुःशीलाय मदन्तरं । म संयय. साधनीया ह्यन्येपामपि भास्वता। तात्मा मुमहाभागः पापकवयदारुणः । दीर्घदर्श महात्साहः स्थूलसा महायलः । छतो चामाघकोऽस्मि भोगैश्च समलतः। म स्वन्पनास्मि सन्तुष्टा दुःखावृत्तिरनुष्ठिता । सेवायाचापि नाभिज्ञःखचन्देन वेनेचरः। राजापाशदोषास सर्वे संश्रयवासिनी । प्रतचा तु नि.मा निर्भया वनवासिनां । नृपेणाइयमानस्य यत्तिष्ठनि भयं चदि । न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाभिना । पानीय वा निराधाम वादनं वा भयोत्तर। विचार्य रातु पश्यामि तत् सुखं यत्र नितिः। अपराधनं तावन्तो मत्याः शिष्टा नराधिपः। उपघातया मृत्या दूपिता निधनं गताः। यदि वेतन्मया फायटगेन्द्र यदि मन्यसे । समय एतमिच्छामि पर्तितयं यथा मयि । मदीया माननीया श्रोतव्यश हित वप । कल्पिता या च मे वृत्तिः मा भवेत्वयि स्थिरा। म भन्दयेयमन्यस्ते सचिव, सह करिचित् । नोन्गिन्तः परोसता वृथा यः परमपि।

·राजधम्मानुशासन म। अध्याय १९९१] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५११ ३१ . 1 एक रकेन संगम्य रहो ब्रूया हितं वचः । न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रव्योऽहं हिताहिते। मया समान्य पश्चाच्च न हिस्याः सचिवास्वया।मदीयानाञ्च कुपितो मा वं दण्डं निपातयेः। स्वमस्तिति तेनासा मगेन्द्रेणभिपूजितः। प्राप्तवान्मतिमाचियं गोमायुाध्यानितः। नं तथा माटतं दृष्ट्वा पूज्यमानं स्वकम्मसु । प्रादियन् कृतमघाता: पूर्वमृत्या मुर्भुः । मित्रबुद्ध्या च गामायु सान्त्वयिता प्रसाद्य च । दोषैस्तु ममता नेतुमैच्छन्नइभवुद्धयः । अन्यया युपिता. पूर्व परद्रयाभिहारिणः । अयना. किञ्चिदादातु द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः । व्युत्यानश्च विकाशद्भिः कयाभिः प्रतिलोभ्यने । धनेन महता चैव वुद्धिरस्य विलोभ्यते। न चापि समहामाजस्तस्माद्धैर्याचचाल ह। प्रयास समयं हत्वा विनाशाय तयाऽपर। ईसिवन्नु-मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृत। अपनीय स्वयं तद्धि तैय॑तं तस्य वेकनि । .यदर्थश्चाप्यपद्दतं येन तचैव मन्त्रित । तस्य तदिदितं सर्व कारणार्थश्चमर्षित। समयाऽयं कृतस्तन माचिव्यमुपगता। नापघातस्त्रया कार्थी राजन् मैत्रीमिहेच्छता। ॥ भीम उवाच॥ धितस्य मृगेन्द्रस्य भानुमभ्युत्थितस्य च । भोजनायोपहर्त्तव्यं तन्मास नोपदृश्यते। मृगराजेन वाचतं दृश्यनाञ्चार इन्युन । उनकैदैव तन्नास गनायोपनि । मानवेनापनोतं ते विदुषा प्राधमानिना। मरोयस्वयमाईल: युवा गामायुचापलं । बभूवामर्पिती राजा वधञ्चास्य व्यरोचयत् । छिद्रं ते तस्य तदृष्ट्वा पोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः । मधपामेव मोऽस्माकं वृत्तिभड्ने प्रवर्तते। निश्वित्येवं पुनस्तस्य ते तत्मास्यवर्णयन् । इदं तस्येदृशं कर्म किन्नेन न कृतं भवेत्। श्रुतश्च स्वामिना पूर्व यादृनैव तादृशः । वाभाविधर्मिष्ठःस्वभावेन तु-दारुणः । धर्मच्छमा वयं पापो व्याचारपरिग्रहः। कार्यार्थ भोजनार्थेषु व्रतेपुटतवान् श्रमं यदि विप्रत्ययो ह्येव तदिदं दर्शयाम ते। तन्मामञ्चैव गोमायोस्तै दणदाश ढाक्रित। मीमापनयनं ज्ञाखा व्याघ्रः श्रुत्वा च तदचः। अाज्ञापयामास तदा गोमायुध्यतामिति । माईलस्य वचः शुवा मालजननी ततः। मृगराज हितैक्य. सम्बोधयितुमागमत् । युन्न नैतत्त्वया ग्राह्य कपटारम्भमयुतं । कर्म संघर्षापयेताशचिभि. शनि.नोच्छ्रितं सहते कश्चित् प्रक्रिया वैरैकारिका। शरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते । मुनेरपि वनस्वस्थ स्वानि कर्माणि कुतः। उत्पाद्यन्ते त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रवः । लुभाना शचयो देश्याः कातरा तरखिनः । मूर्खाण पण्डिता देण्या दरिद्राणं महाधनाः । अधार्मिकाण धर्मिष्ठा विरूपाणं सुरूपिणः । वहवः पण्डिता मूखा लुथा मायोपजीविन.1 कुर्युदोषमदोषस्य वृहस्पतिमतेरपि। गन्यात्तच्च ग्टहान्मास यद्यप्यपहतं तव । नेछते दीयमानञ्च साधु तावदिमृष्यता। असभ्या:सभ्यसंकामा. सभ्याचासभ्यदर्शनाादृश्यन्ते विविधामावास्तेषु युक्त परीक्षणं । सलवहश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिवान वास्ति नलं व्याषिखाते महताशनः । । । , ·५१२ ॥श्रीमहाभारतं ॥[राजधम्मानुशासन प० । यध्याय १११।११२/ nto प - . तस्मात् प्रत्यत्तदृष्टोऽपि युक्तो धर्यः परीचितुं । परीक्ष्य ज्ञापयवान्न पश्चात् परितप्यते। न दुष्करमिदं पुत्त यत् प्रभुर्यातयेत् परं । साधनोया यशस्था च लोके प्रभवतां क्षमा। . स्थापितोऽयं त्वया पुत्त्र मामन्तष्वपि विश्रुतः । दुःखेनामाद्यते पात्रं धार्थतामेष ने महत्। दूषितं परदोषैर्हि ग्टहीते योऽन्यथा एचिं। खयं संदूषितामात्यः विप्रमेव विनश्यति । तस्मादपरिसंघातागोमायोः कश्चिदागतः । धर्मात्मा तेन चाख्यातं ययैतत् कपट कृत। ततो विधानचारिच: मत्कृत्य म विमोचितः । परिश्वतय मखेह मृगेन्द्रेण पुनः पुनः । अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रन्तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित्। तेनामर्षण सन्तप्तः प्रायमासितुमैच्छत । मार्दूलस्तन्तु गोमायुं स्नेहात् प्रोत्कुललाचनः । अवारयत् स.धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन्। तं स गोमायुरालोक्य लेहादागतमम्भम। उवाच प्रणतो वाक्यं वाप्पगडदया गिरा। पूजितोऽहं त्वया पूर्व पाचव विमानितः । परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नाहाम्यहं त्वयि । असन्तुष्टायुताः स्थानान्मानात् प्रत्यवरोपिताः । स्वयश्चापद्दता मृत्या ये चाप्युपहिताः परः । परिचीणाय लुधाय शुद्धा भीताः प्रतारिताः। तखा मानिना ये च त्यनादाना महेसवः । मन्तापिताय ये केचियमनाघप्रतीविणः । अन्तहिताः मोपहितास्ते सर्वे परसाधनाः । अवमानन युतस्य स्थानभ्रष्टस्य वा पुन: कथास्यधि विश्वासमहतिष्ठानि वा कथं । समर्थ रति मटा स्थापयिता परीचितः । एतच समय भित्त्वा वयाऽहमवमानितः। प्रथम यः समाख्यातः भीलवानिति संभदि । न वायं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञा परिरनता। एवचावमतस्यह विश्वास मेन यास्यमि । बयि चापेतविश्वासे ममोदेगो भविष्यति। मारितलमई भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः । अखिग्धार्थव दुतोषाः कर्म चैतहछल । दुःखेन वियते भिन्नं निटं दुःखेन भियते । भित्रयिष्टा तु या मोतिन सा सेहेन वर्त्तते। फयिदेव हिनेभ ग्यतेन परात्मनोः। कार्यापेक्षा हि वर्तन्त भावाः सिन्धाः सुदुखभाः। मुःखं पुरुषजानं चित येषी चसाधन । ममयों वाऽयगोवा ममेवेकोऽधिगम्यते। अकस्मामक्रिया मृणामकामाचापकणं । इभाइभे महत्त्वच प्रका बुद्धिलाघवं । विध माश्यमुका धर्मकामावरेतुमत् । प्रमादयित्या राजानं गोमायुर्वममभ्यगात्। अग्रदानुनयं तस्य ग्टगेन्द्रग्य च बुद्धिमान् । गोमायु: मायमास्थाय त्यका दे दिवं था। रतियोमहाभारने मान्तिपर्वणि राजधानुसामनपर्वणि प्यागामायुमंवाद एकादशाधिकरताऽध्यायः ॥ १९९० पुधिष्ठिर उवाच ॥ किं पार्थिवेन कतय किच हल्ला मुखी भवेत् । सनदारद तपेन मधर्मभृताम्बर । ॥ भी उबाप ॥ हन नेहं प्रवक्ष्यानि एणु कार्यकनिरा। पथा राधे फव्य पप समा राखी भवत् । नरव नियम पदमनुपयुम । अस्य तु महङ्गो तमिवोध पुधिडिर। जातिमगे महानुप्रामापत्यपुगेऽभवत् । परणे बन्दयामाम तरन पितामहः। - . 7 - ·राजधानुशासन प० । यध्याय १९२।११३।] ॥ शान्ति पर्व ॥ ५१३ ११८ तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये मितव्रतः । तपमस्तस्य चान्तेऽय प्रीतिमानभवदिभुः । वरेण छन्दयामास ततश्चन पितामहः । ॥ उष्ट्र उवाच ॥ भगवस्व प्रमादान्मे दीधी ग्रीवा भवेदिय। योजनानां शतं सायं गच्छामि चरितु विभा। एवमस्विति चोकः स वरदेन महात्मना । प्रतिलभ्य वरं श्रेठं ययावुः स्वकं वनं। संचकार नदालयं वरदानात् सुदुर्मतिः । न चैछचरितु गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः। स कदाचित् प्रसार्थव तां ग्रीवा मतयोजनां। चचार प्रान्तहृदया वातश्चागात्ततो महान्। म गुहायां पिरोयोवा निधाय परात्मनः । वास्तेऽनुवर्षमभ्यागात् सुमहत् शावयज्जगत् । श्रय शीतपरीताङ्गो जम्बुक. कृच्छ्रमन्वितः । मदारस्ता गुहामारह प्रविवेश जलार्दित.। म दृष्ट्वा मासजीवी तु सभृशं कृच्छ्रमन्वितः । अभवयत्ततो ग्रोवामुद्रस्य भरतर्षभ। यदा वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पाए । तदा सद्दोचने यत्नमकरोझ्यदुःखितः। यावदूईमधचैव यौवा मद्धिरते पाइः । तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन म भरितः । स इला भवयित्वा च नमुष्टं जम्बुकस्तदा। विगते वातवर्षे तु निश्चक्राम गुहामुखात्।, एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुद्रेण निधनं तदा । आलस्यस्य क्रमात् पश्य महान्तं दोषमागतं । तमप्येवंविधं हित्वा योगेन निहतेन्द्रियः । वर्त्तख बुद्धिमूलन्तु विजयं मनुरत्रवीत्। बुद्धिश्रेष्ठपनि कर्माणि वाहमध्यानि भारत । तानि जहाजघन्यानि भारमत्यवराणि च । राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संग्ट होतेन्द्रियस्य च । प्रातस्य बुद्धिमून हि विजयं मनुग्नोत् । गुह्यं मन्त्रं श्रुतवतः मसहायस्य चानघ ।परोक्ष्यकारिणे झ्यास्तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर। महाययुक्न मही कृत्स्ना शक्या प्रभामितुं । दं हि मद्भिः कथित विधि पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभाव । मयाऽपि चोक्तं तव शास्त्रदृश्यर यथैव बुद्धा प्रचरख राजन् । १४ इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि उद्योवोपाख्याने द्वादशाधिकशतोऽध्यायः ॥ ९१२ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ राजा राज्यमेनुप्राप्य दुर्लभं भरतर्षभ । अमित्रस्यातिकृद्धस्य कय तिछेदसाधनः । ॥ भोम उवाच ॥ त्रायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । मरिताच्चैव संवाद सागरस्य च भारत। सुरारिनिलयः शश्वत् सागरः मरिताम्पतिः । पप्रच्छ मरित. सा. संशयं जातमात्मनः । ॥ सागर उवाच ॥ समूलशाखान् पग्यापि निहतान् कायिना द्रुमान् । युभाभिरिह पूर्वाभिनंद्यस्तत्र न वेत। अकायद्याल्पसारय वेतमः कुलजय वः। अवजया वा नानीतः किञ्च वा तेन व. कृत। तदहं श्रोतुमिच्छामि मामामेव वो मतं । यथा चेमानि कृलानि हिला नायाति वेतसः । तत्र प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तममर्थवत । हेतुमद्राहकञ्चैव सागरं सरिता पति। ॥ गद्देोवाच ॥ तिष्ठन्येते यथास्थान नगा येकनिकेतनाः। ते त्यजन्ति तनः स्थान प्रातिलान्यान वेतसः। वेतमा वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नापरे। सरिद्वेगेऽभ्यतिक्रान्ते स्थानमामाद्य तिष्ठति । कालज्ञासमयज्ञश्च मदा वयच नोभृतः । अनुलोमस्तथा स्तब्धतेन नाभ्येति वेतमः । RT ·પૂર્ણ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [राजधम्मानुशासन प० । ययाय १९३।११। १. - - मारतीदकवेगेन ये नमन्युनमन्ति च । श्रोषध्य. पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभव। ॥ भीम उवाच ॥ यो हि शचोवृिद्धवस्य प्रभावधविनाशने । पूर्व न सहते वगं क्षिप्रमेव विनश्यति । मारामारं बलं वीर्यमात्मनो दियतश्च यः । जानन विचरति प्राज्ञो न स याति पराभव। स्वमेव यदा विद्वान्मन्यतेऽतिबलं रियुं । संश्रयदैतनों वृत्तिमेतत् प्रज्ञानलक्षणं । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि सरित्सागरसंवादे त्रयोदशाधिकशतोऽध्यायः ॥ ११३ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ विद्वान्मूर्खप्रगल्भेन स्मृदुतीक्षान भारत। श्राक्रुष्यमाण: सदसि कथं कुर्य्यादरिन्दम । ॥ भीम उवाच ॥ श्रूयतां पृथिवीपाल यथेषोऽर्थोऽनुगीयते । सदा सुचेताः महते नरस्यहाल्पमेधसः । अस्य्यन अय्यमाणस्य मुकृतं नाम विन्दति। दुष्कृतधात्मनोऽमर्षी रुष्यत्येवापमार्टि । टिभि नमुपेनेत वाशमानमिवातुरं। लोकविदेषमापन्नो निष्फलं प्रतियद्यते। पति संसाधते नित्यं न पापेन कर्मणान इदमुको मया कश्चित् मम्मतो जनसंमदि। म नत्र प्रीडितः श्रुत्वा मृतकल्पोऽवतिइते। साधनसाधनोयेन कर्मणा निरपत्रपः । उपेक्षितया ययेन तादृशः पुरुषाधमः। यद्ययादल्पमनिस्तत्तदस्य महेदुधः । प्राकृती हि प्रशमन् वा निन्दन वा किं करिष्यति। वने काक इवावुद्धिाशमानो निरर्थक । यदि वाग्भि. प्रयोग: स्यात् प्रयोगे पापकर्मणः) वागेवार्थो भवेत्तस्य न लेवार्थो जिघांसतः। निषेकं विपरोस पाचटे वृत्तपेश्या । मयूर व कोपीनं नृत्यं सन्दर्शयन्निव । पस्यावाच्य मनोकेऽस्ति माकार्यचापि किञ्चन । वाचन्नेन न मन्दध्याधुचिः मंसिष्टकर्मणा । प्रत्य गुणवादी प. पगे चापि निन्दकः । म मामवः यवलोके मष्टलाफपरावरः। नादाजनमतस्यापि यद्ददाति जुहोति च । परोक्षणापवादो थम्ननाशयति नक्षणात्। नामात् प्राजो नरः मद्यस्ता पापघुतमं । वर्जयेत् माधुभिर्यज्य मारमेयामिपं पथा। परिवादं ब्रवाणे हि दुरात्मा वे महामने । मकामयति दोषाम्न मर्पः फणमिवोद्रित । म्वरर्माणि कुर्माण प्रतिक प रपति। भरसकट वायुद्धिः खरो रणमि मगति । मनुष्यालाहकमप्रमान जगापवादे मत निविष्ट । मानामुम्भत्तमिवोनदा त्यगेत वानमिवानिरीदें। धोजुष्टे पाच वर्तमानं दमादपेतं विमपाप पापं । अरिमतं नित्यमभूतिकाम धिगम्त पापमति मनुष्यं । प्रत्युवमानमाभिभूय रमिनिमाम्य माभस्वमथापिः । उपस्य भोपेन हि मम्प्रयोग विगनि पिरपु हयो । महा दान हि नाइदा म पासमिया पिकिनुपम्या। विष्टाय दनार विभीषदा सिंद्ध विमलपि ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ११५ (१९६।। ॥ शान्तिपर्व। ५२५ .६ . ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ पितामह महाप्राज्ञ संशया मे महानयं। मञ्छत्तव्यस्खया राजन् भवान् कुलकरो हि नः । पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मना। कथितो वाक्यसञ्चारस्ततो विज्ञापयामि ते। यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदय। श्रायत्याच्च नदाले च नेमद्धिकरञ्च यत् । पुत्रपौत्राभिरामञ्च राप्रवृद्धिकरच यत् । अन्नपाने गरीरे च हितं यत्तद्रवीहि मे। अभिपितो हि यो राजा राष्ट्रस्यामित्रसंवृतः। स महत्समुपेतो वा म कयं रञ्जयेत् प्रजाः। यो सत्प्रयहरति स्नेहरामपलात्कृतः । इन्द्रियाणमनोभलादमजनवुभूषकः । तम्य भृत्या विगुणतां यान्ति सबै कुलाङ्गताः । न च मृत्यफलरर्थे म राजा सम्प्रयुज्यते। स्तन्मे संशयस्यस्य राजधान सुदुर्विदान् । दृहस्पतिसमो बुद्धा भवान् मंसितुमईति। शंसिता पुरुषव्याघ्र वं नः कुलहिते रतः । तत्ता को महाप्राशो यो न: शंमति मर्वदा । वत्त. कुलहितं वाक्यं श्रुखा राज्यहितादयं । अमृतस्याव्ययस्येव दप्तः स्वस्याम्यई सखं। कीदृशाः मविकर्यस्या भृत्याः सर्वगुणन्विताः। कीदृश. किं कुलीनेवा मह यात्रा विधीयते। न धको मृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता। राज्यञ्चेदं जनः सर्वस्तस्कुलोनोऽभिकाशति । ॥भीम उवाच ॥ न च प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत । असहायवता नात नेवाः केचिदप्युत । लधुं लब्धा दपि सदा रवितुं भरतर्षभ। यस्य भृत्यजनः सा धानविज्ञानकोविदः। हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते। मन्त्रिणे यस्य कुलजा अमहाः सहोपिता. । नृपतेर्मतिदाः सन्त, सम्बन्धज्ञानको विदा.। अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः । प्रतिक्रान्तममोचन्तः स राज्यफलममुने। यमदुःखसुखा यस्य महायाः प्रियकारिण.। अर्थचिन्तापराः सत्याः म राज्यफलममृते। यस्य नाथा जनपदः मनिकर्षगतः मदा। अतुद्रः सत्पथालम्बी स राजा राज्यभाग्भवेत् । कोपाख्यपटसं यस्य कोपवृद्धिकरैनर । प्राप्तम्तरीय मततं चीयते म नृपोत्तमः । कोठागारममहाराप्तैः मञ्चयतत्पर.। पाचभूतैरलुबैव पास्यमानं गुणी भवेत्। व्यवहारय नगरे यस्य कर्मफस्तोदयः । दृश्यते पद्धलिखितः स धर्मफलभाडनुपः । मंग्टहीतमनुष्यय यो रागा राजधर्मवित्। पद्धग प्रतिस्थाति मधर्मफन मुते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि पञ्चदशाधिकरतोऽध्यायः॥१५॥ ॥ भीम उवाच ॥ अवायुदाहरन्तीममितिहाभ पुरातनं । निदर्शनं परं लोके मननाचरिते मदा । अम्यवार्थम्य मदृशं यच्छुतं मे तपोवने। जामदग्न्यस्य रामस्य यदुश्मृपिमत्तमै । बने महनि करिमर्यिदमनुष्यनिषेवित। सपिर्मूलफलाहारो नियतो नियनेन्द्रियः। दीवादमपर: मान्न' स्वाध्यायपरम शचिः। उपनामविण्डात्मा मतनं मत्वमास्थितः। मम्य मंदस्य सद्भावमुपविश्य धीमतः । मन्वें मत्त्वाः समीपम्या भवन्ति वमचारिणः । सहव्याघ्रगणाः क्रूरा मत्तायव महागनाः दीपिनः साभका ये चान्य भीमदर्शनाः।

·॥श्रीमहाभारतं ।। [ राजधमानुशासन प० । व्याध्यय १९९० ११७॥ ४२. 7 १२ ५१. - ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः । तस्या. शिष्यवंचव न्यग्भूताः प्रियकारिणः। दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्च यान्ति ययागत । ग्राम्यस्वेकः परहस्तत्र नाज हात् स महामुनि। भतोऽनुरकः सततमुपवासकोऽवलः। फलमूलोदकाहारः शान्तः गिटारतियथा। तस्यरुपविष्टस्य पादमूले महामते। मनुष्यवगतो भाव खेहबाऽभवशं । ततोऽभ्ययान्म हाबीर्यो दीपी इंतजमोजनः। श्वार्थमन्यन्तसन्तुष्टः क्रूरः काल इवान्तक. । लेलिह्यमानस्तृषित. पुच्छास्फोटनतत्परः । व्यादितास्यः नुधाभुम. प्रार्थयानस्तदामि । दृष्ट्वा तं क्रूरमाया जीवितार्थी नराधिप। प्रोवाच श्वा मुनि तत्र न कृणुष्व विशाम्पते। श्वशत्रुर्भगवन्नेष दोपी मा हन्तुमिच्छति। त्वत्प्रसादाभयं न स्यादस्मान्मम महामुने। नया कुरु महाबाहो मध्र्वस्वं न संशयः। स मुनिस्तस्य विज्ञाय भावज्ञा भयकारण। रुतज्ञः सर्वसत्त्वाना तमैश्वर्यसमन्वितः । ॥ मुनिरुवाच ॥ न भयं दोपिनः कार्य मृत्युनस्त कथञ्चन । रष खरूपरहितो दीपो भवसि मुत्तक। नत. श्वा दीपिता नोतो आम्बूनदनिभाततिः। चित्राङ्गो विस्फुरदंष्ट्ो वने वसति निर्भयः। तं दृष्ट्वा समुखे दीपी श्रात्मनः सदृशं पाई। अविरुद्धम्तत तस्य क्षणेन समपद्यत। नतोऽभ्ययान्महारोद्रो व्यादितास्यः कुधाऽवित । दीपिन लेलिहदनो व्यानो रुधिरलालमः । ध्यानं दृष्ट्वा सुधाविष्टं दंतिणं वनगोचरं । दीपो जीवितरवार्थमृर्षि शरणमोयिवान् । संवाम परं स्नेहमूपिणा कुळता तदा । मदीपी व्याघता नीतो रिपूर्ण बलवत्तरः। ततो दृष्ट्वा स गाईला नाहनत्तं विशाम्पते । म त वा व्याघ्रता माप्य यलवान् पिशिताशनः । म मूलफलभागेपुस्पृहामप्यकरोत्तदा। यया मृगपतिनित्यं प्रकाद्धति वनौकसः । तथैव स महाराज प्याघ्रः समभवत्तदा। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुगासमपर्वणि श्वमिवादे पोडगाधिकशतोऽध्यायः ॥ ९९६ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ व्याघयोटजमूनस्यतृप्तः मुप्तो हतगः। गणद्यागात्तमुद्देशं मत्ता मेघ वोत्थितः । प्रभित्रकारटःप्रायः पनी विततकुम्भकः । सविपाणे महाकायो मेघगग्भीरनिखमः । में दृष्ट्वा पुनरं मामायान्तं यस्तगम्बित यायो हस्तिभयाचस्तस्तर्षि भरणं यया मतोऽनयत् छपरत्वं व्याध तषिमत्तमः । महामेघनिभं दृष्ट्वा म भोतो अभवद्गः । TO: फनमपण्डानि मतकोगहनामि । प्यपरत् । मुदा युक्तः पप्ररेणुविभूषितः। फदाहिममाणम्य हस्तिनः मुषं तदा । एपरस्योरजम्यस्य फासोऽगनिमामिछ। अचानगाम दिकारी के गराएषः। गिरिकन्दरको भीमः मिले मागकुसान्तकः। मंदृश मिश्मायाम मागः सिंहमपादिनःपिं भरएमापदे येपमाना भपातरः। माननः सिंहमा भीती नागेन्द्रो मुमिना तदा। नागपयत् मि तुम्प्रगातिसमन्वयात् । दृष्टा च मोऽभवत् विश पन्यो भपपमपितः। स पायमेवमन् मिरमिष महावने । L .

·राजधानुशासन प० । अध्याय ११७ १११८१]॥ शान्तिपर्व ॥ ५१० - - १२९ तद्भयात् पशवो नान्ये तपोवनममोपतः । व्यदृश्यन्त तदा त्रस्ता जीविताकाचिणस्तदा। कदाचित् कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः । बलवान् वतजाहारो नानासत्त्वमयहर। अष्टपादूर्द्धनयन' शरभी वनगोचरः। तं निहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेभनं। तं मुनिः शरभञ्चक्रे यलोत्कटमरिन्दमः । तत. म भरभो वन्यो मुने. शरभमग्रतः । दृष्ट्वा बलिनमत्युमंद्रुतं सम्प्राद्रवदनात्। स रवंशरभस्थाने मन्यस्ता मुनिना तदा। मुनेः पार्श्वगतो नित्यं मरभः सुखमाप्तवान् । ततः भरभमन्त्रस्ताः सर्वे मृगगणास्तदा। दिशः सम्पाद्रवधाजन् भयानीवितकाझिणः । शरभोऽप्यतिसंहष्टो नित्य प्राणिबधे रतः । फलमूलाशनं कर्तुं नैचत् स पिशिताशनः । ततो रघिरतर्षण बलिना शरभोऽन्वितः। इयेष तं मुनि हन्तुमकृतज्ञः स्वयोनिजः। ततस्तेन तप:शक्त्या तो ज्ञानचक्षुषा। विज्ञाय स महाप्राजो मुनिः न्यानं तमुक्तवान् । श्या वं दीपिलमापन्नो दीपो ध्याघ्रत्वमागतः । व्याघानागा मदपटुनीगः सिंहलमागतः। सिंहस्वं वलमापन्नो भूयः भरभतां गत.। महास्नेहपरीतेन विस्टो नकुलान्वयः। यस्मादेवमपापं मां पाप हिमितुमिच्छमि। तस्मात् खयोनिमापन्नः श्वैव त्वं हि भविश्मसि । ततो मुनिजनदृष्टा दुष्टात्मा प्रास्तोऽबुधः । पिणा भरभः सप्तस्तद्रूपं पुनराप्तवान् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि शर्षिसंवादे सप्तदशाधिकशतोऽध्यायः ॥ ११७ ।। ॥भीम उवाच ॥ सश्या प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागतः । चविण हद्धृत पापस्तपोवनवहिष्कृतः। एवं राजा मतिमता विदित्वा मत्यमोचता । आर्जवं प्रकृति सत्यं श्रुतं वृत्तं बलं दम। अनुक्रोमं वक्ष वीर्य प्रभाव प्रश्रयं तमा। भृत्या ये यत्र योग्या: स्थुस्तत्र स्थायाः सुरविताः। नापरीक्ष्य महीपालः सचिवं कर्तुमईति। अकुलीननराकोणे न राजा सुखमेधते । • कुलजः महतो राजा स्वकुलीनतया सरा।न पापे कुरुते बुद्धिं भिद्यमानोऽप्यनागमि। अकुलीनस्त पुरुषः प्राकृत. साधुसंश्रयात्। दुर्लभेश्वर्यता प्राप्तो निन्दित भत्रुतां मजेत् । कृतीनं शिक्षितं प्राचं ज्ञानविज्ञानपारगं सर्वशास्त्रार्थतत्त्व सहिष्णु देशज तया। कृतज्ञं वलवन्तञ्च चान्तं दान्त जितेन्द्रिय । अलु लम्धसन्तुष्टं खामिमिजबुभूषकं । सचिव देशकालशं मत्त्वसंग्रहणे रत। मततं युक्रमनसं हितैषिणमतन्द्रितं । युक्ताचारं विषये सन्धिविग्रहकोविंद।राजस्तिववेत्तारं पौरजानपदमिय। खातकयूहतत्त्वजं बनहर्षणकोविद । इङ्गिताकारतत्त्वज्ञं यात्राज्ञानविशारदं। इस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञमहद्वारविवर्जित। प्रगल्भं दतिशंदान्तं बलिन युनकारिणं । चार वातजनाकीर्ण सुमुखं सुखदर्शन। नायकं नीतिकुशन्न गुणचेष्टाममचितं। अस्तव मस्तं सक्षा मृदुवादिनमेव च । धीरं शरं महर्द्धिध देशकालोपपादक। सचिवं यः प्रकुन्तेन निमन्मन्दते । तस्य विस्तीर्यते राज्य व्याना ग्रहपरिव। एन १२. - ·५१८ ॥ श्रीमहाभारत (राजभान • यथाप१८११८॥ १५ In १५ ररेष गुणेथुको राजा माविमारदः । रव्या धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः। धीरोऽमर्षी इपिस्तीक्ष्णः काले पुरुषकारवित एयूपः श्रुतकाम्योता ऊहापोहविशारदः । मेधावी धारणायुको पया न्यायोपपादकः । दागाः मदा प्रियाभाषी एमावाय विपर्यये दानाचेदे स्वयं कारो श्रद्धालुः मुखदर्शन पाहस्तपदी नित्यममात्यो हिरिने रतः। मावादीम निर्दयोन यत् किचमकारकः । एते कर्मण्यमात्यामा फाभकम्मप्रियः। भग्रहीतजासाधासमयबदमः मदा। मदामत्यगनापेश न माधी ममहाममाः। युक्तदण्डो न मिईण्डा धर्मकार्यानुभाममः । पारमैत्रः प्रगावी धार्थमनः मदा । राजा गुणमताकीर्ण रव्यागाइयो भवेत् । योधायेव मनुष्येन्द्र मा गुणगताः । अवेव्याः सुपुरुषाः महाया राज्यधारणे । न विमामयितथ्यास्ते राजा रद्धिमभीमता। योधाः समरगौण्डीराः सतनाः माखकोविदाः । धर्मशाखममायुताः पदातिजनमताः । अभया गणपृष्ठस्या रयच-विशारदाः । इवलकुभला यस्य तस्येयं नृपतेमहो। सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा। उत्थानशीलो मित्रायः म राजा राजमत्तमः । शक्या चायम हमेण वीरारोहण भारत । मंग्टहीतमनुष्येण ताजेतुं वसुन्धरा। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि वर्षिसंवादे अयादशाधिकरतोऽध्यायः ।। १९८॥ ॥ भीम उवाच ॥ एवं इना समान् मृत्याम् खे खे म्याने नराधिपः। नियोजयति कृत्येषु म राज्यफलमग्नुते। न वा खं स्यानमुत्तम्य प्रमाणमभिमत्छतः । भारोप्यः वा खकात् स्थानादुत्क्रम्यान्यत् प्रमाद्यनि । खजातिगुणसम्पन्नाःखेषु कर्मसु संस्थिताः। प्रकर्त्तव्या दमात्यास्तु नास्थाने प्रक्रिया क्षमा। अनुरूपाणि कर्माणि प्रत्येभ्यो यः प्रयति । स मृत्यगुणसम्पन्नो राजा फलमुपागुते । भरभः भरभस्याने सिंहः सिंह दूोजितः । व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो दीपी दीपी यथा तथा । कर्मखिहानुरूपेषु न्यस्या मृत्या यथाविधि। प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्याप्याः कर्मफलैषिणः। यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः । मृत्यान् स्थापयतेऽबुद्धिर्नस रञ्जयते प्रजाः। न बालिशा न च क्षुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रियाः । नाकुलीना नराः सर्वे स्थाप्या गुणगणैषिणा । साधवः कुलजाः शूरा जानवन्तोऽनसूयकाः । अतुद्राःएचयो दक्षाः स्युनराः पारिपार्थकाः। भ्यग्भूतास्तत्पराः शान्ताश्चाक्षाः प्रकृतिजैः शभाः । स्वस्थानानपकुटा ये ते स्यूराझा वहिश्चराः । सिंहस्य सततं पार्थे सिंह रवानुगो भवेत् । असिंह. सिहमहितः सिंहवालभते फल । यस्तु सिंह. भि. कीर्ण. सिंहकर्मफले रत.। न स सिंहफलं भाक्तुं भन. श्वभिरुपामित.। एवमेतन्मनुष्येन्द्र शरैः प्राशयहुश्रुतः। कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्ना जेतुं वसुन्धरी। नाविद्या नानृजु. पार्श्वनाप्राज्ञो नामहाधनः । संयाया वसुधपाल त्या मृत्यवताम्बर. । वाणवदिस्ता यान्ति स्वामिकार्यपरा नराः। ये मृत्या. पायिवहितास्तेषा मान्वं प्रयोजयेत् । कोषश्च सततं रक्ष्या यत्नमास्थाय राजभिः । कोषमूला हि राजान. कोषो वृद्धिकरो भवेत् । १२३ ४०. -- ३५ ·- २. राजधम्मानुशासन प० । अध्याय ११८ । १२.] ॥ शान्तिपबं । ५८ कोठागारच ते नित्य स्पोतान्यैः सुभहतं । मदाऽस्तु मत्म संन्यस्तं धनधान्यपरो भव । नित्ययुताय ते भत्या भवन्तु रणकोविदाः । वाजिनाच प्रयोगेषु वैद्यारद्यमिहेथ्यते। जातिवन्धुजनावेची मित्रमबन्धिर्मवृतः । पौरकार्यहितान्वेषो भव कौरवनन्दन । एषा ते नैष्ठिको बुद्धिः प्रजाखभिहिता मया । शुनो निदर्शनं तात किं भूय. श्रोतुमिच्छसि।, इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्चणि राजधर्मानुशासनपर्वणि वर्षिसंवादे ऊनविंशत्यधिकशताऽध्यायः॥ ११८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ राजसत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत। पूर्वं. पूर्वनियुकानि राजधार्थवेदिभिः । तदेव विस्तरेणोक पूर्वदृष्टं मतां मतं । प्रणेयं राजधर्मा प्रहि भरतर्षभ । ॥ भीम उवाच ॥ रक्षणं सर्वभूतानामिति चात्त्रं परं मतं । तद्यया रक्षणं कुर्यात्तथा टणु महीपते। यथावहाणि चित्राणि विभर्ति भुजगाशनः । नया वविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित् । तेदय निहालमादानं सत्यमार्जवमेव च। मध्यम्यः सत्त्वमातिठस्तया वै सुखमृति। यस्मिन्नये हितं यत् स्यात्तपूर्ण रूपमाविशेत् । बहुरूपस्य राज्ञो हि सूत्माऽप्ययों न मीदति। नित्यं रक्षितमन्तः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी । सक्षणतरतगुः श्रीमान् भवेच्छास्तविशारदः। आपदारेषु युक्त. स्याजलप्रसवणेष्विव । भेलवर्षोदकानीव दिजान सिद्धान् समाश्रयेत्। अर्यकामः शिखों राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमा। नित्यमुद्यतदण्ड. स्थादाचरेदप्रमादतः । लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृहदृमिदासवत्। म्जावान् स्यात् स्वयूप्या भामानि चरणे. चिोन् । जातपत. परिस्पन्देत् प्रेकन्पमात्मनः । दोषान् विवृणुयाच्छवोः परपवान् विधूनयेत् । काननेष्विव पुष्पाणि वहिरर्थान समाचरन् । उच्छितान्नापयेत् स्फोतान् नरेन्द्रानचलापमान्। श्रयेच्छायामविज्ञाता गुप्तं रणमुपश्रयेत् । प्रापोवामितयोवो मजेत निधि निर्भने। मायूरेण गुणेनैव स्वीभिद्यावेचितश्चरेत् । न जयाच तनुवाणं रवेदात्मानमात्मना। चारभूमिवभिगतान् पाशांच परिवर्जयेत् । प्रणयदापि ना भूनि प्रणश्येगहने पुनः । हन्यात् क्रुद्धानतिविरान् ये जिह्मगतया हितान्। नामयदेलवहाणि मन्निवाभाविवासयेत्। मदा निभः कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्। सर्वतशाददेत् प्रज्ञां पतझं गहनेविव। एवं मयूरवद्रामा स्वराज्य परिपालयेत्। श्रात्मवृद्धिकरी नीतिं विदधीत विचक्षणः । धात्ममयमनं बुद्ध्या परवुद्ध्याऽवधारणं । बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिगत छावनिदर्शन। परं विश्वामयेत् माया स्वगतिश्चापलतयेत्, आत्मन. परिमण बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् । मान्त्वयोगमति. प्राचः कार्याकार्यप्रयोगकः । निगूढवुद्धोरस्य वक्रव्ये वा कृतं तथा। मनिटा कथा प्राशा यदि बुद्ध्या वृहस्पतिः । स्वभावमप्यते तप्तं कृप्यायममिवोदके। अनुयुनीत कृत्यानि साण्येव महीपतिः। भागमैरुपदिष्टानि म्वस्य व परस्य च । मृदुल नया प्राई शपचार्थविधानवित् । स्वकर्मणि नियुत्रीत ये चान्ये च यत्नाधिकाः। श्रय दृष्टा नियुकानि खानुरूपेषु कर्म । मन्त्रास्ताननुवत्तेत भरास्तन्वीरिवायताः । . . १. - ·५२० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ (राजधम्मानुशासन प. अध्याय १२० । ११. MER धाणामविरोधेन सपा प्रियमाचरत् । ममायमिति राजा यः म पर्वत इवाचनः । व्यवसायं समाधाय सूर्यो रग्मीनिवायतान् । धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये। कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः । मध्ये वयमि निर्दोषान् हिते युकानविक्तवान् । अस्लुब्धान शिक्षितान दान्तान् धर्मेषु परिनिष्ठितान्। स्थापयेत् सर्वकार्येषु राजा धार्थरविणः । एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गति। युक्तः समनुतिष्ठेत तुश्चारैरुपस्कृत. 1 अमोधकधिहर्षस्य स्वयं कृत्याम्ववेचितुः। श्रात्मप्रत्ययकोषस्य वसुदैव वमुन्धरा। व्यक्तश्चानुग्रहो यस्थ यथार्थश्चापि निग्रहः । गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित्। नित्य राष्ट्रमवेत गोभिः सूर्य इवोदितः । चरान् स्वनुचरान् विद्यात्तथा युद्धया स्वयं चरत्। कालं प्राप्तमुपादद्यानाथ राजा प्रसूचयेत् । अन्यहनि मन्दुयान्महीं गामिव बुद्धिमान् । यथाक्रमेण पुष्पेभ्यचिनोति मधु पट्पदः। तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत सञ्चयं । यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तदित्तं धर्मकामयोः। सञ्चयान्न वितर्गा स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् । नार्थमल्प परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् । बुद्धा तु बुध्येदात्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत् । धृति संयमी बुद्धिरात्मा धैर्य भार्य देशकालाप्रमादः। अल्पस्य वा बहनो वापि वृद्धा धनस्यैतान्यष्ट ममिन्ध नानि। अनिः स्तोका व ते ऽप्याज्यसिको वीजञ्चैकं रोहसहस्रमेति । श्रायव्यया विपुली मंनिशाम्य तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तं। बास्तोऽप्यवालः स्थविरों रिपुर्यः सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात् । कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत कालज्ञाता पार्थिवानी बरिष्ठ। हरेत् कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्यादर्थे दीर्घ वीर्थमस्यापहन्यात् । रिपुर्देष्टा दुर्चलो वा बली वा तस्माच्छत्रौर्नेव ही येद्यतात्मा। इयं वृद्धिं पालन मञ्चय वा बुद्धाऽप्युभी संहती सर्वकामा । ततश्चान्यन्मतिमान् सन्दधीत तस्माद्राजा बुद्धिमती ४३. श्रयेत। - मुद्धिहप्ता बलवन्त हिनस्ति बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्द्धमानं । शत्रुबुंया मोदले वर्द्धमानी बुद्धः पश्चात् कर्म य तत् प्रशस्त। सर्वान् कामान् कामयानो हि धीरः सत्त्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः! यशात्मानं प्रार्थयतेऽर्थमान. श्रेय.पाचं पूरय तेच नान्य। तस्माद्राजा प्रग्टहीतः प्रजामु मून नक्ष्न्याः मज़शो शाददीत । दीर्घ कास धपि सम्पोद्यमानो विद्युत्सम्पातमपि का २५ नोनिसः म्यात् । विद्या तपो वा विपुलंधनं वा मय होतावगायन शक्यं ! युवायत्तं तनिवदेहवाम तम्माविद्याझ्यवसायं प्रभूतं । पचामते मतिमन्नो मनखिनः भको विष्णुर्यत्र सरस्वती च। यमन्ति भूतानि यत्र नियं तस्मादिदानावमन्देत देई ।

·राजधानुशासन प० । अध्याय १२० । १२१1] || शान्तिपर्व ।। सुध हन्यात् सम्प्रदानेन नित्यं लुवस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति । सो लुधः कर्मगुणापभागे योनिा धर्मकामा जहाति। धनं भागं पुनदारं समृद्धिं सर्वं लुधः प्रार्थयते परेषां । लुधे दोषाः सम्भवन्तोह सर्चेतस्माद्राजा न प्रन्टहीत तुझं । सन्दर्भनेन पुरुषं जघन्यनपि चादयेत् । श्रारम्भान् द्विषतां प्राशः सर्वार्थीय प्रसूदयेत् । धर्मावितेषु विज्ञाता मन्त्री गुप्तय पाण्डव । श्राप्तो राजा कुलीनच पर्याप्त राजसंग्रह। विधिप्रयुक्तानरदेवधानुकान् समामेन निवोध बुद्धया । इमान् विदध्यायतिसृत्य यो वै राजा महों पालयितुं स न नीतिजं यस्य विधानगं सुख हठपणी विधिवत् प्रदृश्यते । न विद्यते तस्य गतिर्महीपतेर्न विद्यते राज्यससं धनुत्तमं । धनैर्विमिष्टान्मतियोलपूजितान् गुणेपपन्नान् युधि दृष्टविक्रमान् । गुणेषु दृष्ट्वा न चिरादिवात्मवान् यतोऽभिसन्धाय निहन्ति भाववान्। । पश्येदुपायान विविधैः क्रियापथैर्न चानुपायेन मतिं निवेशयेत् । श्रियं विशिष्टा विपुलं यशोधनं न दोषदर्श पुरुषः समझुते। मोतिप्रवृत्ता विनिवर्तितो यथा मुहत्म विज्ञाय निवृत्त्य चोभयाः । यदेव मित्रं गुरुभारमावरेत्तदेव मुसिग्धमुदाय रेदुधः । एतान्मयोनांगर राजधान् नृणाञ्च गुप्तौ मतिमादधत्व । अवास्यमे पुण्यफलं मुखेन सन्चा हि लोको नृप धर्ममुलः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि विंशत्यधिकशतोऽध्यायः ।। १२.॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अयं पितामहेनाको राजधर्मः सनातनः। ईश्वरय महान् दण्डो दण्डे सर्व प्रतिष्ठितं। देवतानामृषीणाश्च पितृणाच महात्मना। यदरच.पिशाचाना साध्यानाञ्च विशेषतः । सर्वेषां प्राणिना लकि तिर्यग्यानिनिवासिनी । मर्चयापी महातेजा दण्डः यानिति प्रभो। इत्येवमुकं भवता दण्डे वैसचराचरं । पश्यतो लोकमासक्तं ममुरासुरमानुष । रतदिच्छाम्यई ज्ञातुं तत्वन भरतर्षभ । को दण्डः कोदृशो दण्डः किरूपा किम्परायणः । किमात्मकः कथम्भूतः कयमूर्तिः कयं प्रभो। जागर्ति च कथं दण्डः प्रजास्वहितात्मकः । कद्य पूर्वापरमिदं भागर्ति प्रतिपालयन्। कय विज्ञायते पूर्व को बऐ दण्डमंशितः। किं स्वस्यय भवेद्दण्डः का वाऽस्थ गतिरुयत। ॥ भीमउवाच । ग्टणु कौरव्य यो दण्डा व्यवहारो यया घमः । यस्मिन् हिमञ्चमायत्तं मदण्ड इह केवलः धर्मसंख्या महानाज व्यवहार इतीप्यते । तम्य लोपः कयं न स्यानाकेवरहितात्मनः । इत्यवं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते । अपि चैतत् पुरा राजन मनुना प्रोतमादितः। मुमशीतेन दण्डन प्रियाप्रियममात्मना। प्रजा रहति यः सम्यक् धर्म एव म केनः । यथोकनेतदरनं मागेव मनुमा पुरा। यन्मयोक मनुखेन्द्र ब्रह्मणा वरनं महत्। 1 १. - It व .

·५२२ ॥श्रीमहाभारतं॥ {राजधम्मानुशायन य० । अध्याय १९ - माग्दिं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्यचर्म विदुः । व्यवहारस्थ चाख्यानाड्यवहार होते। दण्ड विवर्गः सततं सुप्रणीते प्रवर्तते । दैवं हि परमो दण्डा रूपतोऽपिरिवोत्थितः । नीलोत्पलदस्तश्यामयत प्रचतुर्भुजः । अष्टपानकनयनः शझुकणोद्धोमवान्। जटी दिजिहस्सायास्या मृगराजतनुच्छदः । रतद्रूपं विभ[यं दण्डो नियं दुराधरः । असिर्द्धनुर्गदा निस्विटल मुदर. शरः। मुपलं परश्यकं पायो दण्डर्थितीमराः । सर्वप्रहरणीयानि मन्ति यानि ह कानिचित्। दण्ड एव म मात्मा लोके चरति मूर्तिमान् । भिन्दन् छिन्दन् रजन् कृन्तन् दारयन् पाटयंस्तथा ।घातयत्रभिधावंच दण्ड एव चरत्युत। अमिशिसना धर्मस्तीक्ष्णवमा दुराधरः । श्रीगमा विजयः शास्ता व्यवहारः सनातनः । शास्त्र बाह्मणमन्त्राश्च शास्ता माग्वदताम्बर। धर्मपालो ऽतरो देव. मत्यगो नित्यगाऽग्रजः । अमङ्गो रुद्रतनयो मनुटः शिवकरः। नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर। दण्डा हि भगवान् विष्णुईण्डो नारायण. प्रभुः । शश्वद्रूपं महद्दिभन्महापुरुष उच्यते । तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मोत्तिः सरखती। दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः । अर्थानों सुखं दुःखं धर्माधी बलाबले। दौभाग्यं भागधेयच्च पुण्यापुण्ये गुणागुणा । कामाकामातुर्मासः शर्वरी दिवसःक्षणः । अप्रमादः प्रमादय हर्षक्रोधी गमो दमः । दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामाक्षी भयाभये। हिमाहिसे नपा यज्ञ. संयमोऽयविषाविष । अन्तश्चादिश्च मध्यञ्च कृत्यानाञ्च प्रपञ्चनं। मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भी धैर्य नयानयो। अशकि. शक्तिरित्येवं मानस्तम्भी व्ययाव्यया । विनयश्च विसर्गच कालाकाला च भारत। अनृतं ज्ञानिता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च । क्लीवता व्यवमायच लाभालाभौ जयाजयो। तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमो तथा । विरोधश्चाविरोधश कार्याकार्य बलाबले । श्रसूया चनासया च धमाधी तथैव च। अपनपानपत्रपे होश सम्पद्विपत्पदं । तेजः कर्माणि पाण्डित्य वाक् शक्लिस्तत्त्वबुद्धिना । एवंदण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन् बहुरूपता । नस्याद्यदोह दण्डावै प्रमयेयुः परस्परं । भयाद्दण्डस्य नान्यान्य घ्नन्ति चैव सुधिष्ठिर। दण्डन रक्ष्यमाणा हि राजनहरहः प्रजाः । राजानं वर्द्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणं । व्यवस्थापयति तिप्रमिमं लोक नरेश्वर । सत्ये व्यवस्थिता धर्मा प्राह्मणेष्ववतिष्ठते। धर्मयुका दिजश्रेष्ठा देवयुक्ता भवन्ति च । बभूव यज्ञो वेदेभ्या यज्ञ प्रोणाति देवताः । प्रीताय देवता नित्य मिन्द्रे परिवदन्यपि । अन्नं ददाति शक्रयाप्यनुग्टहन्त्रिमाः प्रजाः । प्राण मळभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः। तस्मात् प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डा जागर्ति नासु च । एवंप्रयोजनीव दण्डः सत्रियता गत.। रतन् प्रजाः स जागर्ति नित्य स्वहितोऽक्षरः। ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं चित्तं प्रजापति. 1 भूतात्मा जोव इत्येवं नामभिः प्रोयतेऽरभिः। अददद्दण्डमेवाम ध्रुवमैश्वर्यमेव च । बलेन यद्य संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः । 88 eyen 1 ४१.

·राजधम्मानुभासन प० । अध्याय १२१ । १२२ ।] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५३ - । कुन यहुधनामात्याः प्राज्ञाः प्रोक्ता बलानि तु । श्राहाय॑मष्टकैयदलमन्यधुधिष्ठिर । हस्तिनाऽवा रथाः पत्तिनावो विष्टिस्तथैव च । दैशिकायाचिकांचव तदयाङ्गं वलं स्मृतं । अथवाऽङ्गम्य युक्तस्य रयिनो इस्तियायिनः। अश्वारोहाः पदातार मन्त्रिणे रसदाच थे। भिडुकाः प्रादिवाकाय मौहर्ता दैवचिन्तकाः । कोषो मित्राणि धान्यञ्च मापकरणानि च । सप्तप्रति चायाझं शरीरमिह यदिदुः । राज्यस्य दण्डमेवाझं दण्डः प्रभव एव च । ईश्वरेण प्रयवन कारणात् त्रियस्य च । दण्डो दत्तः ममानात्मा दण्डो हीदं सनातनं। राशा पूज्यतमो नान्यो यथा धर्म. प्रदर्शित । ब्रह्मण लोकरक्षार्थं वधभम्यापनाय च । भर्ट प्रत्यय उत्पनो व्यवहारस्तयाऽपरः । तस्माद्यः महितो दृटो भर्खप्रत्ययनवणः । व्यवहारत वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते । भातश्च नरशार्दुल शाखाको नयाऽपरः । उतो यचापि दण्डाऽभी भर्दप्रत्ययलक्षणः ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्या दण्डप्रत्ययलवण । दण्इप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः । व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः। यश वेदप्रसूनात्मा म धो गुणदर्शन. 1 धर्मप्रत्यय उद्दियो यथाधम कृतात्मभिः । व्यवहारः प्रजागोता ब्रह्मदियो युधिष्ठिर । बोन धारयति लोकान् वै सत्यात्मा भूतिवर्द्धनः । यश्च दाण्डः स दृष्टो ना व्यवहारः मनातन. । व्यवहारय दृष्टो यः म वेद इति निश्चितं । यश्च वेदः स वैधो यच धर्म स मत्पथः । ब्रह्मा पितामहः पूर्व वभूवाथ प्रजापतिः । लोकानी म हि सर्वेषी समुरासुररतमी। ममनुष्योरगवता का चैव स भूतात् । ततोऽन्यव्यवहाराऽयं भर्टप्रत्ययसवणः । तस्मादिदमयोवाच व्यवहारनिदर्शनं । माता पिता च भाता च भार्या व पुरोहितः। नादण्या विद्यते राजा यः स धर्मेण तिउति । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि राजमानुशासनपर्वणि दण्डकयने रकविंशत्यधिकमतोऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहामं पुरातनं । श्रङ्गेषु राणा धुनिमान् वमुहोम इति श्रुतः । स राजा धर्म वनित्यं मह पन्या महातपाः मुन्नपृष्ठं जगामाय पिटदेवर्षिपूजितं । तब म्हने हिमवतो मेरा कनकपर्चत। यत्र मुन्नावटे रामी जटाहरणमादित् । तदा प्रति राजेन्द्र पिभिः मंशितात. । मुन्नघट पनि प्रातः स देशो रुद्रभवितः । सतब पहुभिर्युकम्तदा अनिमयैर्गुणः । प्राह्मणानामनुमतो देवर्षिमदृशोऽभवत् । नं कदापिददीनात्मा ससा प्रकस्य मानिता । अभ्यमन्महोपाला मान्धाता मनः। मोऽपरस्य तु मान्धाता वमर्शम नगधिपं । दृष्ट्वा प्रष्टतपसं विनतोऽग्रेऽभ्यतिठत। घमामोऽपि नगशा वै पाधमर्थ न्यवेदयत् । मनाङ्गम्य तु राज्यम्य पाच कुपनायपे। मद्भिरापरिनं पूर्व पयावदनुयायिन। अरदसहोमन गमम् किं करवाणि । मोऽप्रवीत् परमोतोमान्धाता राममत्तम. । वमुहोम महापाममामीनं कुरुनन्दन। ॥ मान्धातोवाच ॥ हस्पतेमंत रामनधीतं सकन लया । तामनसंगाख विद्यात ते नरोत्तम। ( हा 10.

·NEL ५२४ ॥ श्रीमपाभारतं॥ [ नाममागम प्र. याप। गद मागिकामिदए पापने फर्य । किया पूर्व भागनि कि पा परमगुयने । कथं परिणय रण: मायापन्दितः । धिमे मुमतामा ददाग्याचार्य गर्न । ॥ यमुरोग उपाच ॥ ग्टण रागन् पचा दण्डः गभूतो मोकपहः । प्रमादिनपाल धर्षयामा भनातनः । ममा चियभगवान मर्धनाकपितामहः । एलिनात्मनस्तु ददानिमिः श्रुतं । म गर्भ पिरमा देवी पायपधारयन् । पूर्ण वर्षमहमे तु म गर्भ: मोऽपतन् । म पो नाग मभूमः प्रजापतिररिन्दमा पविगामीमहाराजको नाय महात्मनः । मग्निम् प्रकृती मधे तु मानणः पार्थिवर्षभ। दुष्टरूपप्रधानमा माऽमहिमा ऽभवत्। सम्मिमारित पापिमनामा मारोऽभवत् । भव कार्य नाका भोग्याभाय न विद्यते। पेयापेये कुतः मिद्धिमिन्ति च परम्परं । गम्यागम्यं तदा नाभोसम्वं परम्पय व मर्म । परस्परं विनुम्पन्ति मारमेषा ययामिपं । अयानाम् पमिमो पम्ति निर्मादमवर्तत। सतः पितामशे विष्णु भगवस मनातर्म। मपश्य वरदं देव महादेवमयामीत्। अव यममुकम्पा वै फर्नुमईमि कमवा मररी म भवेदध यथा सदै विधीयतां । ततः स भगवान् ध्यासा घिरं नयरायुधः । श्रास्मानमात्ममा दण्डं मरा देवमनमः। तस्माच धर्मपरणानीतिर्देवी मरखती। मराजे दण्डनीति मा चिपु लोकेषु विद्युती। भूयः स भगवान् ध्याला चिरं शूलयरायुधः । तम्य तम्य निकायम्य चकारेकै रमोचरं । देवानामीश्वरचक्र देवं दगावणं । यमं वैवखतचापि पिरणामकरोत् प्रभु। धनानी रातमानाञ्च कुवेरमपि विश्वरं । पर्वताना पति मे मरिताच मोदधि। श्रपा राज्ये ऽसुराणाच विदधे वरुणं प्रभु। मृत्यु प्राणेश्वरमया तेजमाव हुतायनं । रुद्राणामपि चेशानं गोतारं विदधे प्रभु। महात्मानं महादेवं विद्यालाई मनातनं। वशिष्टमीशं विप्राण वसूना जातवेदमं । तेजसा भास्करक्षके नववाणं निशाकरं। वीरुधाममन्तञ्च भूतानाञ्च प्रभुंघरं । कुमारं दादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् । कालं सगमकरोत् संहारविनयात्मकं । मृत्यायविभागस्य दुःखम्य च सुखस्य च । ईश्वरः सर्वदेवस्तु राजराजो नराधिपः। सर्वपामेव रुद्राण शूलपाणिरिति श्रुति.। तमनं ब्रह्मणः पुत्त्रमनुजातं क्षुपं ददौ । प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वभूतम्भतामपि । महादेवस्ततस्तस्मिन् वृत्ते यज्ञे यथाविधि । दण्डं धर्मस्य गोतारं विष्णवे सत्कृतं ददौ । विष्णुरङ्गिरसे प्रादादगिरा मुनिसत्तमः । प्रादादिन्द्रमरीचिभ्या मरोचिगवे ददी। भृगुर्ददावृषिभ्यस्त दण्डधर्म माहित। अषया लोकपालभ्या लोकपालाः सुपाय च । । क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च । पुत्त्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सक्ष्मधर्मार्थकारणात्। विभज्य दण्ड. कर्त्तव्या धम्मेण न यदृच्छया । दुष्टाना निग्रहो दण्डा हिरण्यं वाद्यतः क्रिया। व्यङ्गवच्च शरीरस्य वधो नाल्पस्य कारणात् । शरीरपोडास्तास्ताश्च देहत्यागो विवासनं । KR na ·- राजधम्मानुशासन प० । व्यध्याय १२२ । १२३ । ] । शान्तिपर्व ॥ ५५ नंददा सूर्यपुत्रस्तु मनु रचणार्थक । वानुपया च दण्डोऽयं प्रभा जागर्ति पालयन्। इन्द्रो जागत्ति भगवानिन्द्रादनिर्विभावसुः । अग्नेनागर्ति वाणे वरुणाञ्च प्रजापतिः । प्रजापतेततो धमी जागर्ति विनयात्मकः । धर्माच ब्रह्मण पुत्तो व्यवसाय सनातनः । यवमायात्ततम्तेजो जागर्ति परिपालयन् । ओषध्यस्तेजमस्तस्मादोपधोभ्यय पर्वताः । पर्वतेभ्यश्च जागत्ति रखा रसगुणास्तथा । जागर्ति निर्यातदेवी ज्योतीपि निझतेरपि । वेदाः प्रतिष्ठा ज्योति यस्ततो हयधिराः प्रभुः । ब्रह्मा पितामहस्तस्माजागर्ति प्रभुरव्ययः । पितामहान्महादेवा जागर्ति भगवान् शिव । विवेदेवा. शिवाचापि विश्वेभ्यय तयधयः । पिन्या भगवान् मोम. मोमाद्देवः सनातनाः देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय। माझणेभ्यश्च राजन्या लोकायन्ति धर्मत. । स्यावरं जङ्गमञ्चैव वत्तियेभ्य सनातनं। मजा जाग्रति लोकेऽस्मिन् दण्डोजागर्ति नामु चा सर्व संधिपते दण्डः पितामहसमप्रभः । जागर्ति कालः पूर्वच मथे चान्ने च भारत विरः सर्वलाकस्य महादेवः प्रजापतिः। देवदेवः शिव भो जागर्ति मततं प्रभुः। कपर्दी भरो रुद्र. शिव स्थाणुरूमापति.। इत्येष दण्डो विस्यात वादामध्ये तया परे। भूमिपालो यथान्यायं वसतानेन धर्मवित् । ॥ भीम उवाच ॥ दतीदं वमुहोमस्य स्टणुयाद्या मतं नर । श्रुत्वा च सम्बग्वत्तेत भवान् कामानवाप्नुयात् । इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डा मनुजर्षभ । नियन्ता सर्वलोकस्य धम्माफ्रान्तस्य भारत। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशामनपर्वणि दण्डोत्पत्तिकयने दाविशत्यधिकश्तोऽध्याय । १२२॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ नात सार्थकामाना श्रोतुमिच्छामि निश्चयं । लोकयात्रा हि कामन तिछेत् केषु प्रति ठिता। धर्मार्थकामाः किंमूलास्त्रयाणं प्रभवश्व कः । अन्यान्यच्चानुपज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक पृथक। ॥भीम उवाच ॥ यदा तेभ्य मुमनमी सीके धर्मार्थनियये । कास्तम्भवमस्यामु मनन्त च त्रयस्तदा । धर्ममूस. सदैवार्थ कामाऽर्थफसमुच्यते। सरन्यमूलास्ते म सहन्या विषयात्मकः । विषयायव का यन मर्च पाहारमिद्धये। मनमेतन्निवर्गस्य निवृत्तिमाच उच्यते । धर्माच्छरीरमंगुप्ति मार्थधार्थ ज्यते। कामो रतिफनयात्र सम्बते परजस्खताः। मविशायरेदैनात्र चैताम्मनमा त्यजेत् । विमुकम्तपमा मान् धर्मादीन कामनैष्ठिकाम् । ठे घुद्धिस्त्रिवर्गस्य पदयं प्रामुयाघर । युद्धा बुद्धिरिधान नदसाममित्ररपा । अपधानमलो धामी मसोऽदम्य निगृहनं । सम्प्रमोदमस कामो भूय. स्वगुतिः । अायुदाहरन्तीममितिम पुरातनं कामन्दकस्य मंवादमारिष्टस्य चोभयोः । कामन्दरपिमामोनमभिवाच नराधिपः । पारिश्य पर इला समयपर्थय। पापा फुस्त राजा फाममोहयतात्कृतः । प्राहामन्नभ्य तय किं स्यात् पापमपामनं। वर्ष धर्मरतियोऽधामादापरपरः । नधापि मयि ताकि कयं राजा निवर्तयेत्। - M नस १ ·T स - M. ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १२२१ ९२४ ॥ । कामन्द उवाच ॥ यो धार्थी परित्यज्य काममेवानुवर्तते । म धर्मार्थपरित्यागात् प्रज्ञानाममिवाति। प्रजानाशात्मको मोहस्तया धार्थनाशक, । तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारच जायते। दुराचारान् यदा राजा प्रदुशान नियच्छति । तस्मादुदिजते लोक सदभगतादिव। मं प्रणा नानुवर्तम् बाह्मणा न च साधवः । तत संशयमाप्नोति तथा वथत्वमेति च । अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवितमृच्छति । जोवेच यदपध्वस्तस्तच्छुद्धं मरणं भवेत् । श्रौतदाङराचार्या. पापस्य परिगहणं । मेवितव्या वयो विद्या सत्कारोब्राह्मणेषु च । महामना भवदर्भे विवहेच महाकुले । ब्राह्मणांद्यापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनखिन । जपदुदकशीलः स्यात्सततं सुखमास्थित । धान्वितान् सम्प्रविशेदहि कृत्वेह दुष्कृतोन् । प्रमादयेन्मधुरया वाचा वाऽप्यय कर्मणा । तवास्मोति वदेन्नित्यं परेषा कीर्तयन् गुणन् । अपापो होवमाचार विप्र बहुमतो भवेत् । पापान्यपि हि कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संभयः । गुरवो हि परं धर्म यं ब्रूयुस्तं तथा कुरु । गुरूणा हि प्रमादादै श्रेय परमवास्थमि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि कामन्दारिष्टसंवादे त्रयोविंशत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १२३ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ दमेजना नरश्रेष्ठ प्रशंसन्ति सदा भुवि । धर्मस्य शीलमेवादा नतो मे संभयो महान्। यदि तच्चक्यमम्माभिातुं धर्मभृताम्बर । श्रोतुमिच्छामि तत् सर्व यौनदुपलभ्यते । कथं तत् प्राप्यते गोलं श्रोतुमिच्छामि भारत । किंलक्षणश्च तत् प्रोक्त हि मे वदताम्बर । ॥ भीम उवाच ॥ पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद । श्राख्यातं तप्यमानेन श्रियं दृष्ट्वा तयागती। रन्द्रप्रस्थ महाराज तब मधारकस्य ह । मभायाञ्चावहसमं तत् सर्व श्टणु भारत । भवतस्ता सभा दृष्ट्वा समृद्धिश्चाप्यमुत्तमा । दुर्योधनस्तदामोन. म पित्रे न्यवेदयत्। शुवा हि धृतराष्ट्रय दुर्योधनवचस्तदा। श्रप्रवीत् कर्णसहितं दुर्योधनमिदं वचः । धृतराष्ट्र उवाच ॥ किमर्थ तय पुत्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत । श्रुला वामनुनेष्यामि यदि सम्यम्भविथति। नया च महदैश्वर्य प्राप्तं परपुरञ्जय । किडरा भातरः सर्वे मित्रसमन्धिन सदा । प्राछादयमि मावारामनासि पिचितादन। पाजानेया वहस्यवा: केनामि हरिण कृश । ॥ दुयोधन उवाच ॥ दश नामि सहस्राणि खानकानां महात्मना। भुनते रुपनपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने । दृष्ट्वा च ती मभी दिव्या दिव्यपुष्पफलान्विता । प्रयान्तिनिरिकल्मापान वस्त्राणि विविधानि च । दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानां रद्धिं पैश्रवण ग्इभा । श्रमित्राणां मुमहनीमनुमोचामि भारत । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ यदीच्छमि प्रियं नात चाभी मा युधिष्ठिरे। विशिया या मरम्याघ्र भीलवाम् भव पुत्रक । मोसन हि यो लोकाः मक्या तुम संभय । न हि किचिदमाय वै सोके भीलवता भवेत्। एकरावेष मान्धाता व्योए जनमेगयः । सप्तराचेण नाभाग पृथिवीं प्रतिदिर। रसे हि पार्थिवा. मर्न गोमवन्तो दयापिता. । अतसोपी गुणकीमा वमुधा म्वयमागता। ॥ दुर्योधन उवाच ॥ कयं नत् प्राप्यते गौर श्रोतुमिछामि भारत पेन मोनेम ने. प्राप्ता विप्रभव वसुन्धरा। Iry 11 PL ne ·राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १२७।] ॥ शान्तिपर्व। ५२७ re. ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ त्रायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । नारदेन पुरा प्रोकं शीलमाश्रित्य भारत । महादेन इन राज्य महेन्द्रस्य महात्मन । योलमाश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यच वशे की नतो वृहस्पति शक्र प्राञ्जलि समुपस्थित । तमुवाच महाप्राज्ञ. श्रेय इच्छामि वैदित। ततो वृहस्पतिस्तम ज्ञान नै श्रेयस पर । कथयामास भगवान् देवेन्द्राय कुरूदह। रतावच्छ्रेय इत्येव वृहस्पतिरभाषत । इन्द्रम् भूय. पप्रच्छ को विशेषो भवेदिनि । ॥ दृहस्पतिरुवाच ॥ विशेषोऽस्ति महास्तात भार्गवस्य महात्मन । अवागमय भद्रन्ते भूयएव सुरर्पभ। श्रात्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवात् समहातपाः । ज्ञानमागमयत् मीत्या पुन म परमद्युति' । तेनापि ममनुज्ञातो भार्गवेण महात्मना । श्रेयोऽस्तीति पुनर्भूय शकमाइ शतक्रतु । भार्गवस्वाहमा प्रहादस्य महात्मन । ज्ञानमम्नि विशेषेणेत्युको दृष्टश्च मोऽभवत् । मततो ब्राह्मणे भूत्वा महादं पाकशामन । गत्वा प्रोवाच मेधावी श्रेय इच्छामि वैदिद। प्रहादस्वनवोदिक्षणे नास्ति दिजर्षभ । त्रैलोक्यराज्यसकस्य ततो नापदिशामित। प्राह्मणस्वनवीद्राजन् यस्मिन् काले वो भवेत् । नदोपादेष्टुमिच्छामि यदाचर्य्यमनुत्तमं । नत प्रोतोऽभवद्राजा प्रहादो प्रमवादिन । नयत्युवा इमे काले ज्ञानतत्वं ददौ तदा । ब्राह्मणाऽपि थयान्याय गुरुवृत्तिमनुत्तमा । चकार सर्वभावेन यदस्य मनमेसितं । पृष्टय तेन यश प्राप्तं कयमरिन्दम । चैलोक्यराज्य धर्मज्ञ कारणं नवोहि मे। प्रहादोऽपि महागज ब्राह्मणं वाक्यमत्रवीत्। ॥ प्रहाद उवाच ॥ नास्यामि दिजान् विप्र राजाऽस्मोति कदाचन । काव्यानि वदना पा संयच्छामि वहामि च । ते विश्रया प्रभाषन्तै मयच्छन्ति च मा मदा । ते मा काव्यपये युक्त उश्रूधुमनसूयकं । धर्मात्मानं जितकोधं नियतं संयतेन्द्रियं । ममामिश्चन्ति गातार चौद्र मधिर मरिका । मोऽहं वागविद्याना रसानामवलेहिता । स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमा। रतन पृथिव्याममृतमेतच्चतुरनुत्तम । यहाह्मणमुखे काव्यमेतच्छुचा प्रवर्तते। रनावद्र्य इत्याइ प्रहादा ब्रह्मवादिन। शशूषितस्तेन तदा दैत्येन्द्रा वाक्यमन्त्रवीत् । यथावगुरुया ते मीतोऽस्मि दिजसत्तम। वरं वृणीष्व भद्रन्ते प्रदाताऽस्मिन मंशय । धमित्येव देत्येन्द्रमुवाच स च वै दिन । प्रहादस्वनीन् प्रोतो साता वर इत्युत। ॥ प्रामण उवाच ॥ यदि रामन प्रसन्नख मम दिखमि प्रियं । भवत मौलमिछामि प्राप्तुमेष वरो मम । नत प्रोतय दैत्येन्द्रो भयमम्याभवन्महत् । वर प्रदिये विप्रेण नान्पतेगाऽयमित्युत। रवमस्तिति स प्राइ प्रहादो विस्मितस्तदा । उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुसावितोऽभवत् । रत्ते वर गर्ने विप्रेचिन्तामोन्माइती तदा । प्रहादम्य महाराज नियय न च अग्मिवान् । नस्य चिन्तयनस्तावछायाभूतं महानि । तमो वियहनत्तात मगेरमनहात्तदा । समान्महाकायं मद्राद को भवानिति । प्रत्याह नन्तु मोसोऽस्मि त्यसो गाम्यई नया। मर - R ·५८ ॥ श्रीमहाभारतं । राजधम्मानुशासन प० । अध्याय १२७१ १२५ । . . - . तस्मिन् द्विजोत्तमे राजन् ‘वस्याम्यहमनिन्दिते । योऽमा भिय्यत्वमागम्य त्वयि नित्य समाहितः। इत्युक्त्वाऽन्तहितं तदै शक्रञ्चाबाविशत् प्रभो। तस्मिंतजसि जाने तु तादृगूपरानोऽपरः। - शरीरावितस्तस्य को भवानिति चाप्रवीत्। धर्म प्रहाद मा विद्धि यवान विजमत्तम । सब यास्यामि दैत्येन्द्र यतः भील नतो ह्यहं । ततोऽपरो महाराज प्रज्वन्निव नेजमा। भरीरान्नि.सतस्तस्य प्रहादस्य महात्मनः । को भवानिति पृष्टश्च तमाह स महाद्युतिः । सत्यं विद्यसुरेन्द्राद्य प्रयास्ये धर्ममन्व है । तस्मिन्ननुगते धर्मे महान् वै पुरुषोऽपर.। निश्चक्राम ततस्तस्मात् पृष्टश्चाह महाबलः। वृत्तं प्रहार मा विद्धि यतः मत्यं ततो यह । तस्मिन् गते महाशब्द, शरीगत्तस्य निर्यया । पृष्टश्चाह बलं विद्धि यतो वृत्तमहन्तत.। इत्युक्त्वा प्रययौ तब यतो वृत्तं नराधिप । तत. प्रभामयो देवी भरीरात्तस्य निर्ययो। तामपृच्छत् स दैत्येन्द्रः मा श्रीरित्येनमब्रवीत्। उषिताऽस्मि स्वयं वीरत्वयि मत्यपराक्रम। बया त्यता गमिथ्यामिवलं धनुगता यई । ततो भय प्रादुरासीत् प्रहादस्य महात्मनः । अपृच्छत् म ततो भूयः क यामि कमलालये। वं हि सत्यव्रता देवी लोकस्य परमेश्वरी। कशामा ब्राह्मण्येष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुं। ॥ श्रीस्वाच ।। स भको ब्रह्मचारी यस्वत्तश्चैवोपशिक्षितः । चैलोक्ये ते यदैवयं तत्तेनापत प्रभी। शीलेन हि चयो लोकास्वया धर्मज निर्जिताः । विज्ञाय सुरेन्द्रेण तव शीलं तं प्रभो। धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलञ्चैव तथाऽयह । गोलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशयः । ॥ भीम उवाच ॥ एवमुक्ता गता श्रोस्तु तेच मर्चे युधिष्ठिर । दुर्योधनस्त पितरं भूय एवाबोदचः । शीलस्य तत्त्वमिच्छामि धेत्तुं कौरवनन्दन। प्राप्यते च यथा शीलं तश्चापायं वदख में। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ भोपायं पूर्वमुद्दिष्ट प्रहादेन महात्मना । मझेपेण तु भोलस्य म्टणु प्राप्ति नरेश्वर। अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनमा गिरा। अनुयाय दानश्च गोलमेतत् प्रशस्यते। यदन्येषां हितं न स्यादात्ममः कर्म पौरुषं । अपचपेन वा येन न तत् कुर्यात् कयञ्चन । नत्तु कर्म तथा कुर्थाधेन साध्येत संमदि। भीलं समानैतने कथितं कुरुसत्तम। पद्ययशीता मृपने प्राप्नुवन्ति श्रियं कचित्। नभुनते चिरं नात ममूलाय नमन्ति ते। ॥ धृतराष्ट्र उवाच॥ एतदिदिला तत्वेन मोलवान् भव पुनक। यदी छमिश्रियं नाम सुविशिश युधिष्ठिरात् । ॥ भीम उवाच ॥ रसत् कथितवान पुग्ने धृतराष्ट्रा मगधिपः । एतत् कुरुष्व कौन्तेय ततः प्रास्यमि तत्याल । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधमानुसासमपर्वणि भोलवर्णने पमित्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १२४॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ मोसं प्रधानं पुरुषे कथितं से पितामह 1 कयं बागा समुत्पन्ना पा चामा तददख में। यो मे महानप ममुत्पत्रः पितामह । छेत्ता नस्य च मान्योऽस्ति सत्तः परपुरमय। पितामहामा महती ममासीद्धि साधने। माप्ते युद्धे तु यावं तत् कामिनि प्रभी। पर्मस्थामा सुमहती पुरुषम्यो आयते । नया विहन्यमानाया दुःखो मृत्युनं मंगपः । - ·राजधम्मामुशासन प० । अध्याय १२५ ॥१२६ 1] । शान्तिपर्व ।। पुन्छ -- " - सोऽहं हताशे दुर्बुद्धि शतम्तेन दुरात्मना । धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मता मम। भाभी महत्ता मन्ये पर्वतादिव सद्रुमान्। श्राकामादपि वा राजनप्रमेधैव का पुन । स्षा व कुरश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या मुदुलभा । दुर्नभवाच पश्यामि किमन्यदुर्लभ तत । ॥ भीम उवाच ॥ अव ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत । इतिहास भुमिदस्य निर्दृतमृषभस्य च । मुमित्रा नाम राजपिईयो मृगया गत । ससार स ग विद्धा वाणेनानतपर्वणा। समगो तापमादाय दयावमितविक्रम स च राजा बलापूर्ण ससार मृगयूथपं । नतो निव स्थलश्चैव च भृगोऽट्रवदाहग । मुहर्तमिव राजेन्द्र समेनम पथाऽगमत् । तत म राजा तारुणादारमेन बसेन च । ममार वाणासनभृत् ससाऽसौ मनुत्रवान् । ततो नदानदीव पल्पलानि वनानि च। अतिक्रम्याभ्यतिकन्य मसारको वनेचर। म तु कामामुमो राजत्रासाद्यासाद्य तं नृपं । पुनरभ्येति जवनो जवेन महता मत ! स नस्य वाणभिः समभ्यस्ता वनेचरः । प्रक्रीडनिव गजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकं । पुनव जवमायाय जवनो मृगयूयप । अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिक । तस्य मर्मच्छिदं घोर मोक्षावामित्रकन समादाय शर ग्रेष्ठं का के ह तथाऽधत् ! ततो गव्यतिमात्रेण मृगयूयपयूयप । तस्य वाणपये मुक्का नम्यिवान् प्रहसन्निव । नम्मिनिपतित वाणे भूमी व्वनिवतेजसि । प्रविवेश महारच मृगो रामाऽप्ययावत् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्म नुशामनपर्वणि शमगोतास पचविंशत्यधिकश्तोऽयाय ॥१२५ ॥ ॥ भीम उवाच । प्रविग्य म महारयंतापमामामयाश्रम शामसाद नतो राजा प्रान्तयोपाविशतदा । न कार्यक्रधरं दृष्ट्वा श्रमात दुधितं तदा। ममेत्य शपथस्तस्मिन् पूजाचकुर्यथाविधि । म पूजामपिमिला मम्पयन नराधिप । अपृच्छत्तापमान मास्तपसा सुद्धिमुत्तमा । नम्न राजा वचन मम्प्रटम नपोधना । सयो राजधासतमपूछन् प्रयोजन। केन भट्र सखार्येन मम्माप्तामि तपोवन । पदातिबदनिलियोधयो वाणी मरेपर। रनदियामहे ओहं कुन प्राप्तामि मामद । कस्मिन फुले तु जातस्ल किनामा चामिभूहिका सत' म राना मधा दिनेभ्य पुरुषर्षी पाचचसे यथान्याय परिचर्याच भारत। स्यानां कुने मत सुमिग मित्रनन्दन । चरामि मृगयानि निनन् दाणे महसन । मलेन महता गुप्त मामात्य मावरोधन । मृगम्तु विद्वी वाणेन मया मरति मन्याम् । नवन्तमनुप्राप्ता पनमेनघश्या भवसकाश मीताम यमकर्षित। बिनु समतोऽन्य यद यमकर्मिन' । भवतामायम माह इताओ धरमण । म गजनरस्त्यागी न पुरस्ख नपाधना । दुवं करोति सत्तोन ययात्रा विहता मम । मिशन वा महाशम समुद्रो वामोदधि महलावावपचेता मभावान्तरं तया। भाषायाम्नपषितया मान्समा गत भवतारिरितं मर्च पर्यज्ञानिपोधन। - . प ·।। श्रीमहाभारतं ॥ [ राजधम्मानुशासन प० यध्याय १२६ ११२७। . AL भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात् पृच्छामि संशयं । श्राशावान् पुरुषो यः स्यादन्तरोतमथापि वा। किं नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात् प्रतिभाति व. । एतदिच्छामि तत्वेन यो किमिह दुर्लभं । यदि गुह्यं नरो नित्यं तदा प्रबूत मा चिरं । न गुह्यं श्रोतुमिच्छामि युभयो दिजसत्तमाः । भवत्तपोविधातो वा यदि स्योंदिरमेत्तता। यदि वास्ति कथायोगो याऽयं प्रश्नो मयेरितः । एतत् कारणमामयं श्रोतुमिझामि तत्त्वत । भवन्तोऽपि तपोनित्या ब्रूयुरेतत् समन्विताः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि अपभगीतासु पद्विशत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ ९२६ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ ततस्तथा ममस्तानामृषीणामृषिसत्तमः । कृपभी नाम विपिर्विमयन्निदमब्रवीत्। पुराऽहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन् प्रभो।समामादितवान् दिव्यं नरनारायणाश्रम। यत्र मा वदरी रम्या हदो वैहायसस्तथा । यत्र चाश्चशिरा राजन् वेदान् पठति भावतान्। तस्मिन् सरमि कृत्वाऽहं विधिवतर्पणं पुरा । पिदण देवतानाञ्च ततोश्रममियां तदा । रेमात यत्र तो नित्यं नरनारायणदृषी। अदूरादाश्रमं कश्चिद्दामार्थमगमं तदा। तत्र चौराजिनधरं कशमुच्चमतीव च । अद्राचषिमायान्न तर्नु नाम तपोधनं । अन्य रैर्महाबाहो वपुषाऽटगुणान्वित। कशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित्। शरीरमपि राजेन्द्र तस्य कानिष्टिकाममं । गोवाबाह तथा पादौ केशाचागुतदर्शनाः । शिरः कायानुरूपञ्च क नेचे तथैव च । तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम। दृष्टाऽहं तं कृशं विप्र भीत. परमदुमनाः । पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः । निवेद्य नामगोवे च पितरञ्च नरर्षभ । प्रदिष्ट चामने तेन भनेरहमुपाविशं । ततः म कथयामास कया धर्मार्थसंहिता। पिमध्ये महाराज तनुर्द्धर्मभृतां वरः । नमिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः । उपायाजवनैरश्वैः सबल. सावरोधनः। मारन् पुनमरण्ये दे नष्टं परमदुर्मनाः। भूरिद्युम्नपिता श्रीमान् वीरद्युम्न महायशाः । इह द्रक्ष्यामि तं पुत्वं द्रक्ष्यामीति पार्थिवः । एवमाशाहतो राजा चरन् वनमिदं पुरा। दुर्सभः स मया द्रष्टुं नूनं परमधार्मिक । एकः पुचो महारण्ये नष्ट इत्यमकृत्तदा। दुर्लभः म मया द्रष्टुमाशा च महतो मम । तया परोतगाचोऽहं मुमूर्नाच संशयः । एतकुला म भगवाम्तनुर्मुनियरोत्तम. । अवाशिरा ध्यानपरो मुहर्तमिव तस्थिवान् । ममनुध्यातमालय राजा पग्मदुर्मना । उवाच वाक्यं दीमात्मा मन्दमन्दमिवामयत् । दुसंभ किं भु देवर्षे बागायायव किं महत्। प्रवीतु भगवानेतद्यदि गुछ न ने मयि । ॥ मुनिरुवाच ॥ महर्षिभगवान्तन पुर्घमामीदिमानितः । यानिशी युद्धिमाम्याय मन्दभाग्यनयात्ममः । अर्थयम् कस्तभं राजन् कायन पलसानि च । अवज्ञापूर्वकेनापि न मम्पादितांस्ततः । निमिषः म तु रागनिनिराम; ममपद्यत । एवमुझोऽभिवाचाय तषिलोकपूजितं । श्रान्तोऽवसीदेवनारमा पयावं मरमसमा अर्थ मत, ममानीय पायव मशागृषिः। 13. 15.

·राजधम्मानुशासन य०। यध्याय १२७११२८17॥ शान्तिपर्व । ५३१ भारण्येनैव विधिना राजे सर्वं न्यवेदयत्। ततस्ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभं । उपाविशन्नरव्याघ्र मप्तर्षय इव ध्रुवं । अछंश्चैव ते तब राजानमपराजित । प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य निवेशन। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि अपभगीतासु सप्तविंशत्यधिकशतोऽध्यायः॥ १२७॥ । राजोवाच ॥ बोरद्युम्न इति ख्यातो राजाऽहं दिनु विश्रुतः । भूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः। एक. पुत्रः म विप्राग्य बाल रख च मेऽनघ । न दृश्यते बने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहं । ॥ ऋषभ उवाच॥ इत्येवमुक्के वचने राजा मुनिरधोमुखः। वृष्णोमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युकवान्नृपं। स हि तेन पुरा विप्रो राजा नात्यर्थमानितः । श्रागाकृतश्च राजेन्द्र तपो दीर्घसमास्थितः। प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिये कयञ्चन । अन्यपाश्चैव वर्णनामिति कृता धियं तदा। श्राशा हि पुरुषं बालं उत्थापयति तस्युषी । तामहं व्यपनेष्यानि इति कृला व्यवस्थितः । वीरद्युम्नस्तु तं भूय. पप्रच्छ मुनिमत्तम। ॥राजोवाच ॥ श्राशायाः किं कशत्वञ्च किञ्चह भुवि दुर्लभं । बीतु भगवानेतत्वं हि धार्थदर्भिवान् । तत संस्मृत्य तत् सर्व स्मारयियन्निवावीत्। राजानं भगवान् विप्रस्ततः कृयतनुस्तदा । ॥ सुषिरुवाच ॥ यत्वेन समं राजनाशाया विद्यते नृप । तस्या वै दुर्लभवाच प्रार्थिताः पार्थिवा मया। । राजोवाच ॥ कमाल मया ब्रह्मन् ग्टहीते वचनात्तव । दुर्लभवञ्च तस्यैव वेदवाक्यमिव दिजः। संशयस्तु महाप्राज्ञ सनातो पदये मम । तमुने मम तत्वेन वनुमईसि पृच्छतः। वत्तः कशतरं किं नु प्रवीतु भगवानिदै । यदि गुर्वान ने किश्चिदिद्यते मुनिमत्तम । । कम उवाच ॥ दुर्लभाऽप्ययवा नास्ति योऽर्योधृतिमवाप्नुयात्। मुदुर्नभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते । मत्टत्य नोपकुरुते परं प्रत्या यथाईतः। या सफा सर्वभूतेषु मामा तरी मया। कतनेषु च या मका नृशंमेष्वलमेपुच। अपकारिषु चासका माशा कमतरो मया। एकपुनः पिता पुत्र नष्टे वा पितेऽपि वा। प्रवृत्ति यो न जानाति साशा कमतरी मया। प्रसवे चैव नारीण वृद्धानां पुत्त्रकारिता। नया नरेन्द्र धनिना माथा छभतरो मया। प्रदानकाशिणीनाञ्च कन्यानां वयमि म्यिते । श्रुत्वा कयास्तया युनाः साशा कमतरो मया। रतला नतो राजन् म राजा सावरोधनः । संस्पृश्य पादौ भिरमा निपपात दिजमें । ॥राजोदाच ॥ प्रमादये वा भगवन् पुणेछामि मनम। यदेतदुक्तं भवता सम्प्रति दिनसत्तम। सत्यमेतत्र सन्देहो यदेतयात स्वया । ततः प्रहस्य भगवास्तनुभृताम्बरः । पुत्तमस्यानयत् नि तपमा च श्रुतेन च । म समानीय तत्पुत्त्रं तमुपालभ्य पार्थिवं । प्रामानं दर्भयांमाम धर्म धर्मभृताम्बरः । म दथिला चात्मानं दिव्यमहुतदर्शन। विपामा विगतकोधयचार वनमन्तिकात्। रतरं मया राजस्तथा च वचनं श्रुतं । श्रासामपनयस्वाइ ततः कमतरोमिमां। 12.. L .

·. PAL ५२२ 2॥ श्रीमपाभारतं ॥ [रायमानुसाशन म. | चध्याय १२६१२६/१३. . ॥ भीम उवाच ॥म तथोक्तस्तदा राजन्नुपमेण महात्मना । मुमित्रोपनयत् विप्रमाग गतरी ततः। । एवं लमपि कान्नेय श्रुवा चाणोमिमा मम। स्थिरो भव महाराज हिमवामिव पव॑तः । वंहि प्रया च श्रोताच शस्ट्रय्यमुगतेविह । श्रुत्वा मम महाराज न मन्तभुमिधाईमि।...; इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि सुपमगोतासु अष्टाविंशत्यधिकशतोऽधायः॥ १९८ ॥ • ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ नानृतस्येव पर्याप्तिर्ममास्ति युवति बयि । थया हि स्वात्मत्तिस्थाप्नया तृप्तोऽस्मि भारत।. तस्मात् कथय भूयस्त्वं धर्ममेव पितामह । न हि तृप्तिमई यामि पिदम् धामृतं हि ना..' ॥ भीम उवाच ॥ अचायुदाहरम्तीममितिहास पुरातमा गौतमस्य च संवादं यमस्य च महात्मनः। पारिपाचं गिरि मायं गौतमस्याश्रमा महान् । उवाच गौतमो यञ्च कालं नमपि मे ग्टणु। परि वर्षसहस्राणि मोऽतप्यातमालपोतमुपतपसा युक्ती भावित मुमहामुनि। ritik' उपायातो नयाघ्र लोकपालो यमस्तदा । तमपश्यत् सुतपसमृषि वै गौतम तदा। मतं विदित्वा ब्रह्मर्षिर्यममागतमोजसा । प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा उपविष्टस्तपोधनः। तं धर्मराजो दृष्दैव मत्कृत्यैव दिजर्षमा,न्यमन्त्रयत धर्मेण क्रियता किमिति भुवन् ।। -॥ गौतम उवाच ॥ मातापितृभ्यामानुण्य किं कृत्वा समवानुयात् । कथञ्च लोकानाप्नोति पुरुषो दुर्लभान् राचीन् । ॥ यम उवाच ॥ तपः शौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च। मातापिवारहरहः पूजन कार्यमञ्चमा। - it. अश्वमेधैय याव्य बहुभिस्वाप्तदक्षिणैः । तेन लोकामवाप्नोति पुरुषोऽद्भुतदर्शनान् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधानुशासनपर्वणि ऊनविंशदधिकशतोऽध्यायः ॥ ९९८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ मिचेः प्रहीयमाणस्य : वहमित्रस्य का गतिः राज्ञः सङ्घीणकोषस्य बलहीनस्य भारता: दुष्टामात्यसहायस्य युतमन्त्रस्य सर्वतः । राज्यात प्रच्यवमानस्य गतिमग्यामपश्यतः।। परचक्राभियानस्य परराष्ट्राणि मृद्रतः । विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलोयमा। अमविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः। अप्राप्यच्च भवेत् 'सान्वं भेदो वाऽयतिपीडनात्। जोवितन्त्वर्थहेतुधा तब कि.मुष्टतं भवेत् ।।:: ॥ भीम उवाच ॥ गुह्यं धर्मजं माप्राचीरतीव भरतर्षभ । अष्टा नोसरे वहुंधर्भमेत युधिष्ठिर।; धर्मो झणयान वचनानुद्धिश्च भरतर्षभ । श्रुत्वापास्य सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् । १५, कर्मणा बुद्धिरूपेण भवत्यादया न वा पुनः । तादृशोऽयमनुप्रश्नः मव्यवस्यः खया धिया। . उपाय धमवलं यात्रार्थ ग्टणु भारत । नाइमेतामं धर्म भूषे धर्मकारणात् । दुःखादान,दहश्रेष स्यात्तु पयात सयोपमः ।अभिगम्य मतीना हि सामामेव नियय: पथा पथा हि पुरुषो नित्यं मास्वमवेइते। नया नया विजानाति विज्ञानमय रोचते। अविज्ञानादयोगो हियोगी भूतिकरः परः। श्रमामाना वधनममसूयुरिद्र टणु रामः कोपक्षयादेव जायते यसमक्षयः कोपच जनयेट्रामा निर्गले यो ग्रया नल। कासं प्राप्यामुग्टोपादेष धर्मः समासमः । उपायधर्म प्रायेम पूर्वराचरितं जनः । १०१. t ... + 1 - ·राजधानुशासन प० । अध्याय १३.1] ॥ शान्ति पर्व ॥ ५३३ ०५. . अन्या धर्मः समानामापत्स्वन्यश्च भारत। प्राक् कोपात् प्राप्यते धन वृत्तिमागरीयसी। धम प्राप्य न्यायवृत्तिं न बलीयान विन्दति । यस्माइलस्थापपत्तिरेकान्तेन न विद्यते । तस्मादापद्यधोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः । अधो जायते तस्मिन्निति वै कश्यो विदुः । अनन्तरं त्रियस्य तब कि विचिकित्स्यते । यथाऽस्य धा न ग्लायत्रेयाच्छत्रुवशं यया । तत् कर्त्तव्यमिति प्राहुनात्मानमवमादयेत् । सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः । मापायरुजिहोर्षदात्मानमिति निययः । तत्र धर्मविदा तात निश्चयो धर्मनैपुणं । उद्यमा नैपुणं चात्त्रे वाडवीर्यादिति श्रुतिः। पत्तियो वृत्तिमरोधे कस्य नादातुमर्हति । अन्यत्र तापसखाच्च ब्राह्मणस्खाचं भारत । यया वै ब्राह्मण, मोदनयाज्यमपि याजयेत् । अभाज्यानानि चान्नीयात्तथेदं नाच मंशयः । पीडितस्य किमदारमुत्पथो विटतस्य च । श्रदारतःप्रवति यदा भवति पीडित. । यस्य कोषवलम्लान्या मर्चलाकपराभव.। भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विशद्रजीविका । स्वधमानन्तरा वृत्तिात्याननुपजीवतः । वहतः प्रथमं कन्यमनुकन्पेन जीवनं । पापगतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवन । अपि ह्येतत् ब्राह्मणेषु दृएं वृत्तिपरिदये। चत्रिये संशयः करमादित्येवं नियितं सदा । आददीत विशिष्टेभ्या नावसोदेत् कथञ्चन । हन्तारं रचितारश्च प्रजाना उत्रियं विदुः । तस्मात् संरक्षता कार्यमादानं दत्तवन्धुना । अन्यत्र राजन् हिंसाया वृत्तिनेहास्ति कस्यचित्। अयरण्यसमुत्थस्य रकस्य चरतो मुन.। न मद्धलिखितां तिं मक्यमास्याय जीवितुं । विशेषत. कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीमया। परस्परं हि संरता राजा राष्ट्रेण चापदि । नित्यमेव हि कर्त्तव्या रष धर्म. सनातनः । राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्याधैरभिरपति। राष्ट्रेण राजा व्यसने रक्षितव्यन्नथा भवेत्। कांप दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि मश्चितं । न कुर्वीतान्तरं राष्ट्र राजापरिगतः चुधा । वीजभतेन सम्पाद्यमिनि धर्मविदो विदुः। अत्रैतच्चवरस्थाइर्महामायस्थ दर्शन धिक तस्य जीवितं राजा राष्ट्र यस्यावमोदति। अत्त्याऽल्पमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि। राज कोषवलं मूलं कोयमूलं पुनर्वतं । तन्मून सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः । नान्यानपीडयित्वेह कोष. मक्यः कुतो यलं । तदर्थं पोडयित्वा च दे. प्राप्तुं न मोऽईति। अकार्यमपि यज्ञार्थ क्रियते यज्ञकर्मस। एतस्मात् कारणादाजा न दोषं प्राप्नुमति प्रार्थमन्यद्भवति विपरीतमयापरं। अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत् म झर्यकारणं । एवं बुद्ध्या प्रपश्येन्मेधावो कर्मनिश्चयं। यज्ञार्थमन्यद्भवति योऽन्यायस्तयापरः । यज्ञस्यार्थार्थमेवान्यत्तत् मर्च यज्ञमाधनं । उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकामिनी । यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थ तत्र ये परिपन्यिनः। द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं विन्दन्ति तानपि । ने पापि निपतन्नोऽन्याविनन्या वनस्पतीन् । एवं कोषस्य महता ये नराः परिपन्थिनः। तानहला न पश्यामि मिद्धिमन परन्तप । 012 h ०१. 8 ·પૂરષ્ટ ॥ श्रीमहाभारतं ॥[राजधम्मानुशासनमा अध्याय १३०।१९।१२। ४004 धनेन जायते लोकावुभैी परमिमं तथा । सत्यच्च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा । सापायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनं । न तुल्यदोष. स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत। नैता सम्भवतो राजन् कथञ्चिदपि पार्थिव । न घरण्येषु पश्यामि धनद्धानहं कचित् । यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किञ्चन । ममेदं स्यान्ममेंद स्यादित्येवं काश्ते जनः । न च राज्यसमो धर्मः कश्चिदस्ति परन्तप । धर्मः मंशब्दिता राज्ञामापदर्थमतोऽन्यथा। दानेन कर्मणा चान्ये तपसाऽन्ये तपखिन । बुद्ध्या दाक्ष्यण चैवान्ये विन्दन्ति धनमञ्चयान् । अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान् भवेत् । सबै धनवता प्राप्यं सब तरति कोषवान् । कोषेण धर्म. कामश्च परलोकस्तथा ह्ययं । तञ्च धर्मण लिशेत नाधर्मेण कदाचन। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजमानुशासनपर्वणि विशदधिकशतोऽयाय.॥ १३० ॥ समाप्तञ्चेदं राजधानु शामनपर्व॥ FL ॥ अथ आपदर्मापर्व ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ चीणस्य दीर्घसूचस्य सानुक्रोशस्य बन्धुषु । परिणद्धितवृत्तस्य श्रुतमन्त्रस्य भारत। विभक्तपुरराष्ट्रस्य निर्द्रव्यनिचयस्य च । असम्भावितमित्रस्य भिन्नामात्यस्य सर्वम । परचक्राभिजातस्य दुर्वलस्य बलीयसा । पापन्नचेतसो हि कि कार्यमवशिष्यते। ॥ भीम उवाच ॥ वारयेदिजिगीषु. स्थाद्धार्यकुशल. शचि । जवेन सन्धि कुर्चीत पूर्वपूर्वान् विमोचयन् । यो धर्मविजिगीषु. स्थाइलवान् पापनिश्चयः। श्रात्मनः मनिरोधेन मन्धिन्नेनापि रोचयेत् । अपास्य राजधानी वा तरेट्रव्येण चापदं। तद्भावयुक्तो द्रव्याणि जीवन् पुनरुपा यत्। यास्तु कोपवलत्यागात् शक्यास्तरितुमापदः। कस्तवाधिकमात्मानं सन्यजेदर्थधर्मवित् । अवरोधान् जुगुप्त का मपनधने दया। न त्वेवात्मा प्रदातव्यः शक्ये मति कयञ्चन । ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ श्राभ्यन्तरे प्रकुपिते घाटे चोपनिपीडिते। चोणे कोपे श्रुते मन्त्रे किं कार्य्यमवशिष्यते। ॥ भीम उवाच ॥ विप्र वा सन्धिकामः स्यात् विप्र वा तीक्षाविक्रम.। तदापनयन चिप्रमेतावत् माम्परायिकं । अनुरकन चेष्टेन घटेन जगतोपनिः । अल्पेमापि हि मैन्येन महीं जयति भूमिपः। हतो वा दिवमारोहेद्धवा वा नितिमावोत्। युद्धे हि समयभन्माणन् पक्रस्यैति मलोकतां । मसोकागमं हत्वा मृदुत्वं गन्तुमेव च । विश्वासादिनयं कुर्यादिग्यसेवायुपायतः । अपचिक्रमिपुः तिनं माया वा परिमान्ययन् । विप्लायित्वा मन्त्रेण ततः खयमुपक्रमेत् । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापमपर्वणि एकविंशदधिकशतोऽध्यायः ॥ १३१ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ होने परमके धम मर्मसोकाभिहित । मम्मिन् दमाने पृथिव्यामुपजीवने । विद्राह्मण वेजघन्ये कालथागते। मंत्यजन् पुत्रपौत्राननुकोगात् पितामह। भीम उवाच ॥ विमानयतमास्याय जीवितव्यं तथागते । म साध्वमेवेदममाध्यर्थ न किचन। . " त ·यापदम्म प० । यध्याय १३२॥ १३३ ।] ॥ शान्तिपर्व ॥ TE. अमाधुभ्योऽर्यमादाय साधुभ्यो य. प्रयछति। आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृच्छ्रधर्मविदेव स.। आकाशन्नात्मना राजन् राज्यस्थितिमकोपयन् । प्रदत्तमेवाददीत दातुर्वित्तं ममेति च । विज्ञानवलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि । वृत्तिविज्ञानवान् धीरः कस्तं वा वकुमर्हति । येषां बलकता दृत्तिस्तेषामन्या न रोचते। तेजसाऽभिप्रवर्तन्ते वलवन्तो युधिष्ठिर। यदैवं प्राकृतं शास्त्रमविशेषेण वर्त्तते। तदैवमन्यसेदेवं मेधावी चाप्ययोत्तरं । ऋत्विक पुरोहिताचार्यान् महतानभिसकतान्।न ब्राह्मणान् घातयोत दोषान् प्राप्नोति घातयन् । एतत् प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत् सनातनं । नत्प्रमाणेऽवगाहेत तेन तत् माध्वमाधु वा। बहवो ग्रामवास्तव्या रोपायु. परस्परं । न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्थाहातयीत वा। नवाथ. पग्विादोऽयं न श्रोतव्य कथञ्चन । कर्णवथ पिधातव्या प्रस्थय चान्यता भवेत् । श्रमता भीलमेनदै परिवादोऽय पैशनं । गुणानामेव वकारः मन्त. मत्सु नराधिप। यथा समधुरौ दम्चा सुदान्ता साधुवाहिनी। धुरमुद्यम्य वहतस्तथा वर्तत वै नप । ययायथाऽस्य बहव. महायाः स्युस्तथाऽपरे । प्राचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणं अपरे नैवमिच्छन्ति ये शङ्खलिखितप्रिया.। मामादय वा लोभान भ्रूयुर्वाक्यमोदृशं । पार्षमप्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य पातनं । न तादृक् सदृभं किञ्चित् प्रमाणं दृग्यते कचित् । देवताय विकर्मस्य पातयन्ति नराधमा व्याजेन विन्दन् वित्तं हि धात्म परिहीयते। सर्वत: मत्कृत. नर्भूिति. प्रवरकारणै । इदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्थति। ययतर्गुणसम्पन्न धर्म ब्रूयात् स धर्मवित् । अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गर्वेषितुं । यया मृगस्य विद्धस्य पदमेकं पदं नयेत् । तद्रुधिरलेपेन तया धर्मपदं नयेत् । यया मद्धिविनीतेन यथा गन्तव्यमित्युत। राजणि वृत्तमेतदेवं गछ युधिष्ठिर। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि राजर्षिवृत्तानाम दाविदधिकशताऽध्याय ॥ १२२ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ स्वराष्ट्रात् परराष्ट्राच काष मञ्चननृप । कोषाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलच्च वडूते। तस्मात् मननयेत् कोर्ष मलत्य परिपालयेत् । परिपात्यानुतनुयादेष धर्म मनातन । न कोष भान न नृशंमेन जातचित् । मध्यमं पदमास्वाय कापमंग्रहणं चरेत् । अवलस्य कुत कोषो प्रकोपस्य कुतो बलं । अवलस्य कुतो राज्यमराज योर्मवेत् कुतः। उत्ते श्रियो हानिर्यथैव मरणन्तया । नस्मात् को वसं मित्रमय रागा विवईयेत्। हीनकोपं हिराजानमवज्ञानन्ति मानवा इन चास्यापन तुष्यन्ति कार्यमयुसहन्ति च । थियो हि कारणाद्राजा मत्कियो लभते पर । साऽस्य रहति पापानि वामो गुधमिव स्त्रियाः। एद्धिमम्यानुतप्यन्तेपुरा विपक्षता नराः । भालाका इवामनुभिधासमेव विन्दति। ईदृशम्य कुतो राज मुखं भाति भारत। उद्ययंदेव न नमेइमो धेव पौरुषं । अथपलि भन्येत म नमतेह कस्यचित्। अयरसं समाश्रित्य घरेन्मृगगसे. सह । 11. - 1E.

·॥ श्रीमहाभारतं । [यापकर्म प० । यध्याय १२२ । ११४ १५ ॥ ४. नत्येवोत्यितमर्यादै दस्युभिः महितवरेत्। दस्यूना सुलभा सेना रौद्रकर्ममु भारत। एकान्तता ह्यमर्यादात् सोऽयुदिजते जनः। दस्यवोऽप्यभिगड्यन्त निरनुकोशकारिणः । स्तापयेदेव मर्यादा जनचित्तप्रमादिनी। अल्पेऽप्यर्थे तु मर्यादा लोके भवति पूजिता । नायं लोकोऽस्ति न पर इति. व्यवसितो जनः । नालं गन्तुं हि विश्वास नास्तिके भयशङ्किते। यथा सद्भिः परादानमहिंसा दस्युभि. शता। अनुरक्षन्ति भूतानि समादेषु दस्युषु । अयुध्यमानस्य बयोदारामर्ष. कृतघ्नता । ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा। स्त्रियामोष. पतिस्थानं दस्युवेतदिगहित । मलेषञ्च परस्त्रीभिर्दस्युरेतानि वर्जयेत् । अभिमन्दधते ये च विश्वासायास्य मानवाः । अशेषमेवोपलभ्य कुर्वन्तीति विनिश्चय' । तस्मात् मशेष कर्त्तयं खाधीनमपि दम्युभिः । न बलस्थोऽहमस्मीति नृशंसानि समाचरेत्। सभेषकारिणस्तत्र भेष पन्त संवश । निःशेषकारिणे नित्यं निःशेषकरणाड्य। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकशतोऽध्यायः ॥ १३३ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ अव धानुवचनं कययन्ति पुराविदः। प्रत्यक्षावेव धार्थो क्षत्रियस्य विजानतः । तत्र न व्यवधातव्यं परोता धर्मयापना। अधो धर्म इत्येतद्यथा हकपदं तथा। धर्माधर्मफले जातु दह न कश्चन । बुभूषेइलमैवैतत् सर्व बलवतो वशे । श्रियो बलममात्यांच बलवानिह विन्दति । यो बनायास पतितस्तदुछिएं यदल्पकं । पइपथ्यं बलवति न किञ्चित् क्रियते भयात् । उभी सत्याधिकारस्था त्रायते महतो भयात् । अतिधर्माद्दल मन्ये बलाद्धर्मः प्रवत्तते। यले प्रतिष्ठितो धमा धरण्यामिव जङ्गमं । धूमो वायोरिव वो बस धम्मोऽनुवर्तते। अनीश्वरो वले धमा द्रुमं बल्वीव संश्रिता । बधे यसवता धर्म. मुखं भोगवतामिव । नास्त्यमाध्यं बलवती मय बलवता हाचि। दुराचारः क्षीणबलः परिबाएं न गच्छति । अथ तस्मादुदिजते सया लोको कादिव। अपध्वस्तो अवमतो दुःखं जीवति जीवितं । जीवितं यदपकुष्टं यथैव मरणन्तथा । यदेवमाड. पापेन पारिवण विवर्जित. । सभृशं तप्यते तेन वाशल्येन परिक्षत । अवैतदाङगचा. पापस्य परिमोक्षणे । यो विद्यामवेत तथोपामीत वैदिजान् । प्रसादयेचहुषा च वाचा वाप्यथ कर्मणा। महामनायापि भवेदिवहेच महाकुले। त्यस्मीति वदेव परेपी कीर्तयेगुणान् । जपेदुदकशील. स्यात् पेशलो नातिजल्पक । प्राचार्य मम्प्रविभेदज कृत्वा मुदुष्कर। उच्यमानो हि लोकेन महत्तदचिन्तयन् । अपापा विमापार. विप्र बहुमतो भवेत्। मुराध चित्र भुनीत सतनकेन गोपयेत् । साके च लभते पूजा परचेह महत् फन । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्राप पर्वणि चतुर्विंशदधिकशतोऽयायः ॥ १३४ ॥ ॥भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुगतनं । यया दस्यु समर्यादः प्रेत्य भावन मग्यति । YERO FIL 16. .

·५२८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [यापहम्म ए. थध्याय १३६ ॥ १५ का पन - . 7 TEL स १ सदस्य स्थाइलार्थ वा धनं यज्ञार्थमेव च। अभाग्याचाषधीछित्त्वा भाग्या रव पन्त। यो नव देवान पिढन्न मत्यन् हविषाऽति। अनर्थकं धनं तत्र प्राईमविदो जनाः। - हरत द्रविणं राजन् धार्मिक दृथिवीपतिः । नत. प्रीण्यते लोक न गोर्क बदिधं नृपः। असाधुन्चाऽर्थमादाय साधुन्या यः प्रयच्छति। श्रात्मानं संक्रमं कृत्वा शास्त्रधर्मविदेव सः । तथा तथा जयेलोकान् भन्या व यथा यथा। उभिजा जन्तवो यहत् लगीवा यथा यथा। अनिमित्तात् सम्भवति तथाऽयमः प्रजायते। यथैव दंभमशकं यथा चाण्डपिपीलिका ६ मैव वृत्तिरयज्ञेषु यया धर्चा विधीयते । यथा अकस्माद्भवति भूमी पार्खिलालितः। तथेवेह भवेद्धर्म सूक्ष्म सूक्ष्मतरस्तया। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि ट्विादधिकमतोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥भीम उवाच ॥ अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमति यः दावव सुखमेधेते दीर्घसूत्र विनश्यति। अत्रैव चेदमव्ययं स्टणुवाख्यानमुत्तमं । दीर्घसवमुपाश्रित्य कार्याकार्यविनियये। र भातिगाधे जलाधारे सादः शकुस्तालया। प्रभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः । तको दीर्घकालज उत्पनप्रतिभोऽपरः । रीर्घसूत्रस तकलयाण सहचारिणः । कदाचित् तं जखस्थायं मत्स्यबन्धाः ममन्ततः । मिलावयामासुरयो निधेषु विविधमुखैः।। प्रदीयमाणं तन्दृष्ट्वा जलस्त्राय भयागमे । अप्रवीदीर्घदर्भ तु तावुभौ सुक्ष्दो तदा रयमापत् समुत्पन्ना सवा सलिलाका । गोधमन्यत्र गच्छामः पन्या पावन दुष्यनि । । । श्रमागतमन हि सनयर्य: प्रवाधयेत् । मन संभयमानोति रोचता भी प्रजामः । रोघसघस्तु यस्ताव मोऽब्रवीत् सम्यगुच्यते । न तु कार्यावरा तावदिति मे मिथिता मतिः । प्रय सम्प्रतिपत्तिधामाप्रवोद्दीपदामि। प्रप्ति कालेन में किचिन्यायत: परिहास्यते।। एवं युवा निराकामदीर्घदर्श महामति । जगाम खातमा तेन गम्भीरं मलिलागय । ततः प्रयुनतोयन्तं प्रसमीप्य जसाया समधुम्विवियोगेमस्यान्मायोपगोविमः ।' विशयमा नरिस्त पुततो जसायो भागछान्धन मंत्र दोघंसपमहापर.।। पाने क्रियमाणे तुमस्यानां तक रगुभिः । प्रविण्यातरमतेषां स्थितः सम्प्रतिपत्तिमान् । मधमे मदुरानं सोया नया सः । समेिव र नास्तव ने वियितानिति। मतः प्रचायगाने मन्येषु विपुले बने। मुगा र ममुकामा गोमं सम्प्रतिपत्तिमाम् । रोपंतषप्त मन्दामा गहिरपतनः । मरणं प्राप्तवान्दो चापहनेन्द्रियः। प्रासनम बास या गोहानावयास विमान दे विदीघरपो पषा मः। सासम पुरते येषः सानोनिय पुमान। पयमातिथवा मम्प्रतित्तिमान। एमाग्यविधातार प्रत्युत्पत्रमनिय पदाधि एपमेने दोषरविनग्मति। लासा गुनाच रिपारासिया गया पता: पाक सरायण। FA व - है A ·वापइम्स । अध्याय १३७ । ११ ।। ॥ शान्तिपर्व। N - म - पृथिवी देश इत्युक काम मच न दृश्यतो अभिप्रेतार्यमियर्थ यायते यह तत्तया। रतो धर्मार्थमानेषु मोदमानेषु चर्षिभि । प्रधानाविति निर्दियी कामे चाभिमता नृणा। परीत्यकागे गुरुश्य समम्यक समुपादयता देशकलावभिप्रेती ताभ्यां फन्नमव भुयात् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि माकुस्तोपास्याने मप्तत्रिमदधिक्यतोऽध्य य दुधिष्ठिर उवाच ॥ सर्वत्र बुद्धि कथिता श्रेष्ठ ते भरतर्यमा अनागता नयोत्पना दीर्घसा विनाभिनी। नदिच्छामि तदा यातुं बुद्धिन भरतर्षभ । यथा राजा न मुधेत यत्रुभि परिवारितः । धर्मार्थकुमतो राजा धर्म यास विशारद । पृच्छामि वा कुरुयेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमईमि। शत्रुमिहभिर्यता यया वर्तत पार्थिव परतदिशाम्यई या सर्वमेव यथाविधि। विषमस्यं हि राजानं शत्रव परिपन्थिन । बहवोऽप्येकमुईनु यतन्ने पूर्वतापिता । सर्वच प्रार्थमानेन दुर्घलेन महायलै । रकैनवामहायेन शक्य स्ख तुभवेत कयं । कयं मित्रमरिचापि विन्दते भरतर्षमा चरितयं कथचाव पार्मिवस्य चान्तरे। प्रभातसय मित्रे तथैवामित्रतामने । कयन्तु पुम्प कुर्यात् छत्ता किंवा सुखी भवेत् । विग्रह केन वा कुर्यात् सन्धि वा केन योगयेत् । कय वा बुमध्यस्थो वात बलवानपि । एतदै सर्वत्यानां परं कायं परन्तप । नेतस्य कथिदताऽस्ति श्रोता वाऽपि सुदुर्सभ' । ते मान्तनवादीमत मत्यसन्धान्जितेन्द्रियात् । तदन्विथ्य महाभाग समेतद्रवीहि मे। ॥ भीम उवाच ॥ त्वयुकोऽथमनुप्रश्नो युधिष्ठिर सुखोदय । टणु मे पुत्र कायम गुदमापसु भारत । अमिनो मिचती यानि मित्रचापि प्रदुय्यति । मामर्थ्य योगात्कार्याणामनित्या वै सदागति । स्मादिश्वमितव्यच विग्रहच ममाचरेतारे कालच विज्ञाय कायाकार्यविनिश्चये। कन्धातयं बुधैनिय व्ययस्य च हितार्थिमा । अमिरैरपि सन्धेय प्राणा रत्या हि मारत । यो धमिनरी मिथं न मन्दध्यादपणित । नमोऽथ प्राप्नुयात् विधिन पलान्यपि भारत। यस्खमिचेण सन्दभ्याभित्रेण च विध्यते । अर्ययुक्ति समालोक्य समरदिन्दते फस। वायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनाम भारस्य च संवाद न्ययो मूरिकस्य । वगेमाति कस्मिंपिम्यग्रोध सुमहानभूत् । सताजास्तपरिवत्री नानादिगणाचित । स्वन्धवमेघमराम शोभायो मनोरम'। अरथमभिती जातम्तयालमृगायन । नस्य मूर्स ममाश्रित्य टला मतमुखं विला वाति म महामान पत्तो मम मूरिक । माखां तस्य ममाश्रित्य वसतिम समं पुरा। टोमभो नाम मादर परिसासादक। नप पागत्य रडलो घर हतकेनन । प्रयोगति धान्मायं नियमसात रयो। तव पायुमयान पामान यथावत् भविधाय म रगताम्मत प्रभातामेति मनरें। नवसनिय पधन्ते न घडविधा मृगा। कदादिदर माचारस्तममतावान ममिन् यह माम म नित्यातनायिनिक पति अब पार नभए । 1 ५.

·५४. ॥श्रीमहाभारतं॥ [चापइम्म प० । अध्याय । १९९ KI. - AIR . तेनानुचरिता तस्मिन् वने विश्वस्तचारिणा भक्ष्यं मृगयमाणेन चिरादृष्टं तदामिय। म तमुन्मायमारुह्य तदामिघमभक्षयत् । तस्योपरि सपनस्य बद्धस्य मनमा इमन् । श्रामिषे तु प्रसन. स कदाचिदवलोकयन्। अपश्यदपरं धारमात्मनः भत्रुमागतं। भरमसनमहामं महीविवरणायिना नकुलं हरितमाम चपलं ताम्रलोचनं । तेन मूपिकगन्धेन बरमाणमुपागतं । भवार्थ संलिहानन्तं भूमावूर्द्धमुखं स्थित शाखागतमरिश्चान्यमपरयत् कोटरालयं । उस्लूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुएंड चपाच गतस्य विषयं तत्र नकुलोलूकयोस्तथा । यास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्य सुमहद्भयं। प्रापद्यस्यां सुकमाया मरणे प्रत्युपस्थिते । समन्ताभयउत्पन्ने कथं कार्य हितैषिणा। स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वच भयदर्शनः । श्रभव सन्तप्त चपरम गति। श्रापदिनाशभूयिष्ठं गतः कार्य हिजीवितं । समन्तात् मंशयात्मेषा तस्मादापदुपस्थिता । गतं मी सहसा भूमि नकुलो भवयिष्यति । उलूकचेह तिष्ठन्न मानारः पाथसंक्षयात्। म लेवारमादिधः प्राज्ञः सपाइं गन्तुमईति ! करिये जीवित पवं यावद्युतया मतिग्रहात्। नहि बुधाषित. माशो नीतिशास्त्र विशारदः । निमनत्यापदं प्राप्य महती दारुणामपि। म सन्यामिह मारात् गतिं पश्यामि साम्प्रतं । विषमस्या अयं गचुः कृत्यञ्चास्य महन्मया। मीवितार्थी कयम्यद्य अभि. प्रार्थिनखिभिः । तस्मादेनमई मर्चे माजीरं संश्रयामि । मोतिमात्र समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये। येनेमें अघुमंघात मतिपणे वञ्चये। श्रयमत्यमामधुमें वैषम्यं परमं गत, 1 मूढो पाहयितुं म्वार्थ भनत्या यदि मक्यते। कदायिमन प्राप्य मन्धि कुर्यागमया सहा पलिमा मनिष्टस्य पवारपि परिपः। कार्य रत्याराचार्या विषमे जीवितार्थिमा । थेठो विपण्डित. मधुर्मच मित्रमपण्डित। मम मित्र मानारजीवितं मम्प्रतिष्ठित । हतारने मंप्रवक्ष्यामि हेतमात्माभिरक्षणं । अपादानोमषं मनुः परत्या पण्ठिता भवेत् । वं विपिन्नयामाम मूषिक: शरिन । नमोऽगनितावश मन्धिविपाकामवित । माक्पपीमिदं वाक्यं मानारं मूपिकोऽत्रोत् । पदनाभिभाषे वा कपिरमाचार जीवमि । जीवितं हिमवेयामि श्रेष: माधारण हिमा। नमें माम्य भयं काजोरियम पपामुमा ई मामहरिष्यामि पदिमान निघांममि । पति कपिदुरापोऽप दुम्बरः निमाति मे पेग समयम्सया माए प्रा अयस्तया मषा। मपायुपायो राय विधार्थ मतिमात्मनमायरा बदर श्रेय. माधारणं हिना दहिममानक पापनामिपिन । धपति मानार नेन मे मलि माin परमेरोऽयं वारिका मानिसीरते। भाग. पापमयाई गुति। Hit पदं गमयमा मषिपपित भावावरियामि मालिने भएमए थे। मासिमानार पाच गपा रिना । पाण्यामि पाभाई परिमारिष ICER . (. RAL ·प्रापहम्म प. अध्याय १३) ॥ शान्तिपर्व.॥ ५४२ 4.00 - . त्वमाश्रितो द्रुमस्यायं मूलं बहमुपाश्रित' चिरोपितावुभावावा वृतेऽस्मिन् विदितच ने। यस्मिन्नान्यामिते करिश्च नाश्चमिति कचित् । न तो धीरा प्रशंसन्ति नित्यमुद्धिनमानसा । तस्मादिवर्द्धता प्रीतिनित्यं भजतमस्तु ना। कालातीतमिहार्थन्तु न प्रान्ति पण्डिता.। अर्थयुक्तिमिमा तत्र यथाभूतां निमामय । तव जोवितमिामि वं ममेच्छसि जीवितं । करित्तरति काठेन सुगम्भीरा महानौं सितारयति मत् काष्ठं स च काठेन तार्यते। ईदृशो ना समायोगो भविष्यति मुवितः अहं खा तारयिष्यामि माञ्चल तारयिष्यमि । रवमुक्का तु पलितस्तमर्थमुभयोहितं हेतुमदरणीयञ्च कासापेदी न्यवेक्ष्य च । अथ सुव्याहतं श्रुला तस्य मनोविचक्षण । हेतुमद्हणणेयार्थ मानारो वाक्यनप्रवीत् । बुद्धिमान् वाक्यसम्पनस्तदाक्यमनुवर्णयन् । सामवस्या समोच्याथ साचैव प्रत्यपूजयत् । ततस्तीक्ष्णपदनो मणिवैदूर्य्यतोचन। मूषिकं मन्दमुद्दीच्य मार्जारो लोमशोऽप्रवीत् । नन्दामि सौम्य भद्रन्ने यो माजीवितमिच्छसि। श्रेषश्च यदि जामी क्रियता मा विचारय। अहं हिमममापनस्वमापत्रतरो ममादयोरापनयोः मन्धि क्रियता मा चिराय च । विधास्य प्राप्तकालं यत् कार्यसिद्धिकरं विभो । मयि पच्छ्रादिनिमुळे न विनंक्ष्यति ते कृतं । न्यस्तमानोऽस्मि भनोऽस्मि मिव्यस्तद्धितछत्तया। निदेश्ववर्ती च भवन्तं शरणं गत । इत्येवमुक्त पलितो मालीरं यामागतं । वाक्यं धितमुवाचेदमभिनीतार्थमर्थवत् । उदारं यद्भवानाइ नैतचित्र भवदिधे । विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थ ग्टणु तं मम । अहं त्वाऽनुमवेक्ष्यामि नकुलाम्मे महद्भयं । चायख भो मावधीस्वं मनोऽस्मि नव रक्षणे । उलूकाचैव मा रक्ष क्षुद्रमार्थयते हिमा। अहं छेस्यामि ने पायान् मसे मत्येन से अपे। नदप महतं श्रुवा लोमशो थुकमर्यवत्। हर्षादुद्दीच्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत्। नं संपूज्याय पलितं मानार, मोहदै स्थित ।म विचिन्यानबीदीर मोतस्वरित रख छ। श्रीधमागच्च भद्रन्ने व मे मापमम' सखा तव प्राज्ञ प्रसादाद्धि प्राय प्रास्यामि जीवितं ।' यद्यदैवंगतनाथ मय कत्तुं मया तव । नदाज्ञापय कत्तोऽमि मन्दिरवास्तु नीमखें। अस्मातु महटानमुक्र ममिचगणवान्धव' । सर्वकार्याणि कोऽहं प्रियाणि च हितानि च। मुकय व्यसनादस्मात् माम्याहमपि माम मे। प्रीतिमुत्पादयेयच प्रतिकर्तुय लिया। प्रत्युपकुळम् धपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुम्छ । एक करोति जिते मियकारणभेव कुस्ने न्यः । ॥ भीम उवाच॥ यायित्वा तुने खाध मानारं मूपिकस्तथा। प्रविवेश तु विश्रभ्य कोडमस्य छतागम.! स्वमाश्वामिता विदान मारिए म भूपिक' : मानारारमि विश्रय मुव्वाप पिटमाटवन् । सोनन्तु तस्य गायेषु मानारम्य च मूपिकं । दृष्ट्वा नौ नकुलानको निगगे प्रत्यपद्यता। नयेव तो सुमन्यस्ता दृढमागमतस्विनी । दृष्ट्वा नया परां प्रीति विस्मय परमहतो । पसिनी मतिमन्नी सुरत्तो पाप्युपामिता। मो तु नयात्तस्मात् प्रधयितुं बचात्। - - - - ·यूटर ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [थापहम्म प० । ययाय १९८१ ब 4 कार्यार्थशतसन्धी तो दृष्टा मार्जारभूपिको । उसलगकुलो वर्ण जग्मतुस्ता स्वमालय। नोनः म तस्य गात्रेयु पलितो देभकालवित् । चिच्छेद पायावृपते कालापेतो शनैः शनैः। अथ पन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिका हिन्दनं वै तदा पाशानवरन्त बराविनः । " नमत्वरनं पलितं पाशानी छेदने तथा मधोदयितुमारेभे मानारो मूपिकन्तदा। कि मौम्य नातितग्मे किं कृतार्थोऽवमन्यथे। शिन्धि पाधानमिवन पुरा वपर रति च । इत्युकरलगता तेन मतिमान्पलितोऽनवोत् । मार्जारमातम पथ्यमात्महितं वचः।" तूपी भवन ने भाग्य बरा कार्यान सम्भमः । वयमेवाच कासज्ञान कालः परिहास्यते।' अकाले हत्यमारवं कर्तुं माय कम्पते । तदेव कास धारच महतोय कम्पते। श्रकाले विप्रमुकाम्मे बत्त एव भयं भवेत् । तस्मात् कालं प्रतीवस्व किमिति बरसे मखे। पदापयामि पाठालमायान्तं मलपाणिनं । ततश्छस्यामि ने पायान प्राप्ते साधारणे भये। नमिकाले प्रमुख नरुमेवाधिरोक्ष्यसे । महिने जीवितादन्यत् किञ्चित् कृत्यं भविष्यति । ततो भवत्यपाकाते पन्ने भीते च लोमा बई विल प्रवेप्यामि भवान् शाखा भजियति । एवमुकम्नु मामारो भूपिकणात्ममा हित। वधर्म वाक्यतावो जोविनार्यो महामतिः । प्रथात्मत्य सरितः सम्यक् प्रस्तुतमाचरम् । उवाच लामो वाक्यं मूषिकं पिरकारिण। नव मित्रकायाणि प्रीत्या कुपन्ति माधव । पया मोति: फ्रायरमाणेन वै मया। नया हि परमादेन सया का रिसममा ययं कुरु महाप्राश थया रक्षाऽवयोर्भवेत् । अथ या पार से मरन् फास गिरीषसि । पाय दुष्कृतकस्वं व्याकमायुःजयन्तः । पदि फिधिमयाजानात् पुरस्तादृष्फतरता न नभननि कक्षामय वाममोर में। नमेवारिंग प्रा मालबुद्धिममचित.। उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मालारं विकलादा। शुभे तर मार-पग परियका ममापि व विजानासि स्वमर्थ परिया। पमित्र भीनमा माय पनि भयमंति। पुरविनयं ना कार्य पाणिः ममुमादिक । हवामाता मन्धिमामानं दाग रति अपमय तक तम्न मायाप कल्पते । বিধি ল বহিঃখি। স্বর্য দিবঘন মিখাবি বিদায়। स्थरता निमय गनगारखानप्ति कार्यकार ममत। पीषिका विधायपाणि कारयेत्। नजिन् कलाविप भवाण दिवाकीभियादिन । गानापनपरायपरिष नारायं नारेवागितः। बलातलगमा निता व मामा नयादी मधेशपथपाईयो । HTTR सापितामहUिRT भानमम शि. राषितम निमिता १. एलिरिना गा गाविना पारदगा। पन्धानामरमरक्षापामा मारियासतम । . .

·चापदम्म प. अध्याय १३। || शान्तिपर्व॥ . - Poy. उाच वचनं भीतः किमिदानी करिथमि । श्रय नावपि सन्त्रहा तं दृष्टा घोरमंकुलं । क्षणेन नकुलालूको नैरास्यमुपाग्मतुः। मलिना मतिमन्ता च महाते चाप्युपागतौ । श्रमको मुनयात्तस्मात् सम्प्रधयितुं बलात् । कार्याथै कृतमन्धानो दृष्ट्वा मानारमूषिको। उन्नूकनभुलौ तत्र जम्मनु: स्वमालयं । ततचिछेद तं पानं मानारस्य च मूपिकः । विषमुक्रोऽथ माारस्तमेवाभ्यपतटुमंस तस्मात् सम्भ्रमावतामुको घोरेण शत्रुणा । विसं विवेध पनितःशाखा लभे च लोमयः । उन्मायमययादाय चाण्डाला वीक्ष्य सर्वशः। विहतायः क्षणेनास्ते तस्माद्देमादपाक्रमत्। जगाम स्वस्वभवनं चाण्डालो मरतर्षभ। ततस्तामाझयाम्मुको दुर्लभ प्राप्य जीवितं । विलस्यं पादपायस्यः पलितं लोमयोऽप्रवीत्। घटत्वा भविदं काञ्चित् महमा समवस्तुतः । कृतज्ञंकृतकमाणं कथिमी नाभिभइते। गत्वा च मम विश्वास दबा च मम जोवितं । मिशपभोगममये किं भाव नोपसर्पमि। शाखा हि पूर्वमिवाणि यः पद्यानामुनिछति। न स मित्राणि लभते चाखापस दुर्मतिः। सत्कृतोऽहं त्वया मित्र सामयादात्मनः मखे! स मां मित्रत्वमापनमुपभोक्तुं बमईसि ।' पानि मे मन्ति मित्राणि ये च सम्बन्धिवान्धवाः । मर्च वा पूयिष्यन्ति यिथा गुरुमित्र मिय। प्रहच पूजयिये वी ममित्रगणबान्धवं । जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत्। ईश्वरो मे भवानस्त स्वशरीरप्टहस्य च । अर्थानाचैव सन्वेंषामनुशास्ता च मे भव। अमात्या हि भव प्राज्ञ पितेवेह प्रथाधि मी । न तेऽस्ति भयममत्ता जोविननाममा गये। बुया लमुगनाः मातादनेनाधिधता वयं । त्वं मन्त्रवलयुको दिदत्त्वा जीवितमद्य मे। रवमुक्तः परा मान्ति मानारेण स मूषिकः 1 उवाच परमन्त्रज्ञानदानात्महितं वचः। यद्भवानाह मत् सत्यं मया ते लोमश श्रुतं । ममापि तावद्रुवतः श्टणु यत् प्रतिभाति मे । वेदितव्यानि मित्राणि विशेयायापि अत्रवः । एतत् समझ लोकेऽस्मिन् दृश्यते प्राममन्यते । भबुरूपा हिसदो मिवरूपाव शत्रवः। मन्धितास्त न बुध्यन्ते कामक्रोधवगतः। नास्ति जात रिपु म मिचं नाम न विद्यते । सामर्ययागाजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा। यो यस्मिन् जीवति स्वार्थ पश्येत् पोगन जीवति। स तस्य मित्र तावत् स्यात् यावन म्यादिपर्ययः माति मैत्रो स्थिरा नाम मच भुवमाहदें। अर्थयुक्त्याऽनुशायन्ते मित्राणि रिपवस्तया। मिरच गधुतामेति कस्मिंचित कालपर्यये। मनुव मित्रतामति स्वार्थो हि बलवत्तरः। यो विश्वमिति मिषु न विमिति प्रबुपु प्रयुक्मिविज्ञाय यः प्रोता कुरते मनः । मित्र वा यदि वा तस्यापि पलिता मतिः । म विश्वसेदविसको वियते नानिविपक्षेत्। विश्वामाद्भयमुत्पन्नमपि मनानि छन्तति । ययुकवा हि जायन्ते पिता माता मुतस्तया । मातुसा भागिमेयाय नपा सम्बन्धिवान्धवाः । पुहि मातापितरो त्यजतः पमितं प्रियं । साकारसति चात्मानं पय सम्म माती।मामान्या निकृतिः प्राश यो भावात् प्रयननारं। . १. - - 1 .

·५४४ ॥ श्रीमहाभारत:।। [श्यामहम्म.प० । अध्याय १३॥ कृतं मृगयते भचं सुखोपायमसंशय अस्मिनिलय व त्वं न्यग्रोधादवतारितः।- mer :: ब्ब निविरमुन्नाथं चपलवान बुद्धवान् । श्रात्मनापलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति नस्मात् मणि कार्याणि चपला हत्यसायं । नवोषि मधुरं यश्च प्रिय मेऽयं भवानिति । नन्मित्रकरणं मध्य विस्तरेणापिमे । कारणात् प्रियतामेति देवो भवति कारणात् ।। अर्धार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित् कस्यचित् मियः। मख्य मोदर्ययोभाचार्दम्पत्याचा परस्पर कस्यचित्राभिजानामि प्रीति निष्कारणामिह यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे। स्वभावतस्ते प्रोयन्ते नेतरः प्रोयते जनः । प्रियो भवति देनिम प्रियवादेन चापर - १५ मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थ प्रीयतेजनः । उत्पन्ना कारणे प्रीतिरामोन्त्री कारणान्तरे। प्रशस्ते कारणस्याने मा प्रीतिविनिवर्तते। कित्रु तत् कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः । अन्यवान्यवहाराय त्नापिच बुधा वया काला इवें विकुरुते खार्थस्तमनुवर्तते ।। स्वार्थ प्राज्ञोऽभिजानाति प्राशे लोकोऽनुवर्तते । नवोदृशं त्वया वाक्यं विदुषि खार्थपण्डित अकाले हि समर्थस्य क्षेइहेतुरयं तव तिस्मादच्चले खार्थात् सुस्थिरः सन्धिविग्रहे । अभ्राणामिव रूपाणि विकुन्नि क्षणे क्षणे । अधव हि रिपभूत्वा पुनरथैव मे सहन् । पुनय रिपुरचैव युक्तीना पश्य चापला प्राधान्मन्त्री तु नावन्नी यावद्धेतुरभूत पुरा । मागता मह तेने कालयुक्रेन हेतुना । वंहि में जातितः शत्रुः मामर्यान्मिवता गतः। • तत्कृत्यमभिनित्त प्रकृतिः शत्रुतां गता । मोऽहमेव प्रणीतानि जावा शास्त्राणि तत्त्वतः। प्रविध कयं पार्थ त्वत्कृते तददख मेवहीयेण प्रमुनोऽई मदीर्येण तथा भवान् । अन्यान्यानुग रोगामि भूयः समागमः वि हिमाम्य छतार्थोऽध निवृत्तास्तिथा वयं ।। मो स्यद्य मया कृत्य किञ्चिदन्यत्र भषणात्। अहेमन्त्रं भवान् भोकादुर्वलाऽहं भवान् बली": भावयोर्षियने सन्धिर्वियुक्ने विषमे बले । म मन्येाह तव प्रशा यन्माक्षात् प्रत्यनन्तर। भक्ष्य प्रभसमें नूनं सुखापायन कर्मणा। भवाथै झवबल म मुक्तः योडिनः दुधा- भारवां मतिमाभ्याय भूमं भवपिताऽच मा । जाभामि धुधिसन्तु लामाहारममयय तो समामभिमन्धाय भध्यं मृगयमे पुनः िवचापि पुत्रदारस्थो यत् मन्धि एजमे मपि । एयूषां पतसे कर्नु भये मम न तत्क्षम । नया मा महितं दृष्ट्वा प्रिया भार्य सताय ते। फणाले माग सादेषुष्टाः प्रणयिनलपि माई लया. महेश्यामि छत्ता हेतुः समागमे । विंध्यायस में स्वस्थः सुचतं मरमे पदि । भगोरमार्थभूतस्य क्रिप्टस्य चुधितस्य च। मध्य रंगपगाणम्य कः माना विषय प्रत्। खस्ति तेऽस्तु गमिथ्यामिदूरादपि नवोदिजे। नारसया ममेष्यामि निवृत्ती भर मामा । परिवं मुशन पेरिस मासयममुमारय। विश्वस्त वा प्रमत्तं वा रमदेव कृतं भवेत्। मत्लवमग्निकों हिन कदाचित प्रशस्यने प्रधानादपि मे पापामय्यं मस्तिनः सदा । पदि सार्थ न से कार्य पूहि कि करवाणि ते । On Tor.

·पापदम्म प.। ययाय १३-1] ॥ शान्तिपर्व ॥ પૂ8, . . 1.2 कामं सर्च प्रदास्यामि नत्वात्मानं कदाचन।शात्मार्य सन्ततिस्वाज्या राज्यं रबंधनानि च । अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रनेदात्मानमात्मना। ऐश्वर्यधनरवानां प्राप्य मित्रे निवर्त्तता। दृष्टा हि पुनरावृत्तिविताजिति नः श्रुतं । न वात्मनः सम्प्रदानं धनरनवदियते । भामा हिमवदा रन्या दापि धनैरपि। श्रात्मरक्षणतन्वाणा सुपरीचितकारिण। श्रापदो नोपपद्यन्ते पुरुषाण खदोषजाः । भव॒सम्यविजानन्ति दुर्बला ये बनीयौ । न तेषां चास्यते बुद्धिः भालार्थचनिया। इत्यभिव्यकमेव म पग्नितेनामिभर्मितः । मानारो पीडिताभूत्वामूषिकं वाक्यमन्त्रवीत् । ॥ लामश उवाच ॥ सत्यं शपे त्वयाऽहं वै मित्राहो दिगतिः । तन्मन्ये ई तव प्रज्ञा यस्वं मम हिते रतः। उनवानर्थतत्त्वेन मया सम्भिनदर्शनान तु मामन्यया माधो लं ग्रहीतमिहाईसि। प्राणप्रदानज स्वत्तो मयि पोहदमागत। धर्मज्ञोऽस्मि गुणोऽमि कृतज्ञोऽस्मि विशेषत.। मिवेषु वत्सलद्यास्मि बद्भकश्य विशेषतः । तस्मादेवं पुनः साधी मया चरितुमईसि । वया हिवाच्यमानोऽहं जया प्राणान् मवान्धवः । विथम्भो हि बुधैर्दष्टो मदिधेषु मनखिषु । तदेतद्धर्मतत्त्वज्ञान महितुमईसि । इति मंस्खयमानोऽपि माीरेण म मूषिक. । मनसा भावगम्भीरो मानारं वाक्यमत्रीत् । माधुर्भवान् श्रुतार्थोऽस्मि प्रिये च न च वियो । संस्तवैर्वा धनार्घा नाइं शक्यः पुनस्वया। न धमिवे वशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे । अस्मिन्नर्थे च गाये दे निबोधोशनसा कृते । शत्रुमाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं घनीयमा । समाहितयरेद्युझ्या कृतार्थव न विश्वसेत् । न विवभेदविग्रस्ते विश्वस्ते नातिविश्ववेत् । नित्यं विश्वासयेदन्यान् परेषान्तु न विश्वमेत्। तस्मात् मास्ववस्थास रन्जिीवितमात्मनः । द्रव्याणि मन्ततिशव मद भवति जीवतः । मद्धेपो नीतिशास्त्राणामविश्वामः परो मतः । नृयु नम्मादविश्वासः,पुष्कलं हितमात्मनः । वध्यन्ते न झविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपि । विश्वस्तातेषु अध्यन्ते बसवन्नोऽपि दुर्बलतत्वविधैभ्या मया शात्मा रक्ष्या माज़ार मर्वदा । रक्ष वमपि चात्मानं पाएदालानातिकिलिपात्। म तस्य त्रुवतस्त्वेवं सन्तामानातमाधमः । भाखा हित्वा जवेनास मार्जारः प्रययो ततः । ततः मास्वार्थतत्त्वज्ञा बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः । विश्राव्य पलितःप्राश-विलमन्यजगाम ह । एवं प्रज्ञावता बुद्या दुर्बलेन महावनाः । एकेन पदवी मित्राः पलितेनाभिसन्धिताः। परिणाऽपि समर्थन मन्विं कुर्वीत पण्डितः। मूपिका विडालय मुकावन्योन्यमंश्रयात् । इत्येष तत्वधर्मश मया मार्गेषु दर्शितः । विस्तरेण महताज मरेपमपि में ग्टपु। अन्योन्यवतरीतु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमी। अन्यान्यमभिसन्धाढं मम्बभूव तयोर्मतिः । नव प्राज्ञोऽभिमन्धत्ते सम्बामुद्धिममाययात् । अभिधीयते प्राजः प्रमादादपि वा बुध. । समादभीतबद्रीता विश्वस्तबदविश्वमन् । न दाप्रमत्तयलति पतितो वा विनश्यति । कासन रिपुणा मन्धि. काले मित्रेण विनमः। 1 ·५८६ ॥ श्रीमहाभारत॥ [थापवर्म म.। यध्याय ५११६ । - कार्य इत्येव मन्धिवाःप्राइनित्यं नराधिप। एतम्जावा महाराज भास्वार्थमभिगम्य च। अभियुक्तः प्रसन्नश्च प्रारमयाजीतवञ्चरेत् । भीतवमनिधिः कार्य: मतिमन्धिस्तथैव च। भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगतः । न भयं विद्यते राजन् भीतस्यानागने भये । अभीतस्य च विनम्भात् सुमहजायते भयं । अभीचरति यो नित्यं मन्त्री देयः कवचन । अविज्ञानाद्धि विज्ञानो गच्छेदास्पददर्धिषु । तस्मादभीतवदीतो विश्वस्तं बह विश्वमन् । कार्याणां गुरुतां प्राप्य नानृतं किञ्चिदाचरेत्। एवमेतन्मया प्रोमितिहामं युधिष्ठिर। श्रुला त्वं सुहृदा मथे यथावत् समुपाचर। उपलभ्य मतिश्चाग्यामरिमित्रान्तरन्तथा। सन्धिविग्रहकाले च मोक्षोपायस्तथैव च । शत्रुसाधारण कृत्ये कृत्वा सन्धि बलीयमा । समागमे चरेद्युक्त्या कृतार्थो न च विश्वमेत् । अविरुद्धां त्रिवर्गण नीतिमता महीपते । अभ्युत्तिष्ठ श्रुतादस्माद्भूयः मंरचयन् प्रजाः । ब्राह्मणैचापि ते मार्दू यात्रा भवतु पाण्डव । ब्राह्मणा वै परं श्रेयो दिवि चेहच भारत। रते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभा। पूजिताः भकतारः पूजयेत्तानराधिप । राज्यं श्रेयः परं राजन् यशः कीर्तिञ्च लस्यो । कुलस्य सन्ततिचैव यथान्यायं यथाक्रम । दयोरिमं भारत मन्धिविग्रह मुभाषितं बुद्धिविशेषकारकं । यथा नवेच्य वितिपेन सर्वदा निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले। इति श्रीमहाभारते भान्तिपवण्यापद्धर्मपर्वणि मानारमूषिकर्मवादे अष्टविशदधिकशतोऽध्यायः ॥ ९१८ ॥ ॥ युधिष्ठिर-उवाच । उनो मन्त्रो महाबाहो विश्वामा नास्ति शत्रुषु । कयं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् । विश्वामाद्धि परं राजन राज्ञामुत्पद्यते भयं । कयं हि नाश्वमयाजा शत्रून् जयति पार्थिव । रतन्मे मयं छिन्धि मतिम संप्रमुद्यति । अविश्वासकथामेतामुपश्रुत्य पितामह। ॥ भीम उवाच ॥ टणुष्व राजन् यदृत्तं ब्रह्मदत्तनिवेशने । पूजन्या सह संवादं ब्रह्मदत्तस्य भूपते । काम्पिल्य ब्रह्मदत्तस्य लन्तःपुरनिवामिनी। पूजनो माम प्रकृनिर्दीर्घकालं महापिता। रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः । सर्वशा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्थग्योनि गताऽपि मा। अभिप्रयाता मा तच पुचमेकं सुवर्षभं । समकास्तञ्च रामोऽपि देण्यां पुत्रो ध्यभायत। सपोरथे शतभा मा खेचरी पूजनी मदा। ममुद्रनोरं मागवा अाजहार फलदयं । पुष्पर्यश्च वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह। फसमेकं मुतायादाद्राजपुत्राय चापरं । अमृताम्वादमदुभं यम्नतेजोऽभिवट्टमें। श्रादायादाय मैवाश तयोः प्रादात् पुनः पुनः । ततोऽगमन परा हि रागयुतः फसामनाम्। ततः स धाव्या कोण उद्यमानी नृपात्मनः । ददन परिमुतं पास्यादागत्य पालकः । ततो याच्याच पवेन तेनाक्रीडत पषिणा। शन्ये च तमुपादाय परिण ममगातकं । हत्वा तत. म पागेन्द्र धाव्या हस्तमुपागत.। अयमा पूरानो रागमागमत् फलहारिणे। अपश्यपिस्तं पुर्ण लेन बालेन भूतले याप्पपूर्णमुरीदीमा यादती मुत: पूजनो दुःषममाता पदको पाक्यमानीन् । - ·चापहम्म प० । अध्याय १३९। ॥ शान्तिय॥ . . - चचिये मङ्गतं नास्ति न प्रीतिर्न च मौदिं। कारणासान्त्वयन्येते कताथा सत्यजन्ति च । सत्तियेषु न विश्वास कार्य सापकारियु । अपक्षत्यापि सतत सान्त्वयन्ति निरर्थकं । अहमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातना । कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिन । सहज जातस्य तथैव सहभोजिन । शरणागतस्य च बस्विविधं छेव पातक। रत्युक्ता परणाभ्यान्तु नेत्रे नृपसतस्य मा । भित्त्वा खस्या तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत्। ज्येह कृतं पापं प्रद्यस्तञ्चोपसर्पति । कृतं प्रतिशत येषा न नश्यति शभाइभ । पाप कर्म कृतं किञ्चिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते । नृपते तस्य पुत्त्रेषु पौत्तेवपि च नतृषु। मादत्त सुतं दृष्ट्वा पूजन्या हतलोचन । कृते प्रतिकृतं मत्वा पूजनोमिदमत्रवीत्। ॥ ब्रह्मदत्त उवाच ॥ अस्ति वै कृतमस्माभिरति प्रतिकृतं त्वया । उभय तत्समीभूत वप पूजनि मागम । ॥ पूजन्युवाच ॥ मत्कृतापराधस्य तचैव परिलम्बत । न नहुधा प्रभमन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पण। सान्वे प्रयुक्त संततं कृतवैरे न विश्वमेत् । विप्र म बध्यते मूढो न हि वैरं प्रभाम्यति । अन्यान्यष्टतराणा पुत्त्रपौत्रं नियच्छति। पुत्रपौनविना च परलोक नियच्छति । सव्वषा कृतवैराणमविश्वास सुखादय । रकान्ततो न विश्वास कार्यो विश्वासघातक । न विश्वमेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वमाद्भयमुत्पत्रमपि मूलं निकृन्तनि। काम विश्वासयदन्यान् परेपाच न विश्वसेत् । माता पिता बान्धवानी बरिष्ठौ भार्या जरा वोजमावन्तु पुत्र । भ्राता मनुः जिन्नपाणिर्वषस्य प्रात्मा झेक सुख दुखस्य भोका। अन्यान्यकृतवैराण म सन्धिरुपपद्यते। स च हेतुरतिक्रान्ता यदर्थमहमावस । पूजितस्थार्थमानाभ्यां जन्तो पूर्वापकारिण' । मनो भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयतेऽवसान्। पूर्व सम्मानना यत्र पाश्चैव विमानना । जह्यात्तत् सत्त्ववान् स्यानं भत्रो सम्मानितोऽपि सन्। उषिताऽसिम नवागार दीर्घकालं समर्थिता । तदिद वरमुत्पन्नं मुखमा प्रजाम्यहं । ॥ ब्रह्मदत्त उवाच ॥ य कृतं प्रतिकुादै न स तवापराभूयात् । अनृणस्तन भवति वम पूनि मागम । पूजन्युवाच ॥ न कृतम्य च कत्तुंच सख्य मन्धीयते पुन । हृदय तब पनाति कर्तुचव कृतस्य च । ॥ ब्रह्मदत्त उवाच ॥ छतस्स चैव कत्तुंच कार्य मन्धीयते पुन । वैरस्थापनमो दृष्य पाप नापागुते पुन । ॥ पूजन्युवाच ॥ नास्ति वैरमतिकान्त सान्वितोऽस्मीति नाश्चमेत् । विश्वासादयते सोके तस्माच्छ्योऽप्यदर्शन। तरमा ये न शक्यन्ते जस्तै सुनिशितैरपि । साना तेऽपि निरयन्ते मजा इव करेणुभिः । ॥ ब्रह्मदत्त उवाच ॥ मवामानायते खेहो जीवितान्तकोम्पपि । अन्योन्यस्य च विश्वास वपन शनो पया। अन्यान्यचतवैराणा भवासाम्मृदुता गतं । नैव निति नदेर पुष्करस्थमिशेदकं । पूजन्युवाच ॥ वर पञ्चसमुत्यानं तच यन्ति पण्डिता.। स्वीकृतं वास्तु वाजं मसपनापराधा नव दाता म इन्तव्य इत्रियेण विशेषतः। प्रकार वाऽप्रकामच युद्धादोषषलायतं । . . u ·५४८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [चायइम्म प० । अध्याय १६॥ ११. UR " कृतवरे न विश्वासः कार्यविह मुहृद्यपि । छन्न मन्तिष्ठते वैरं गूढोऽगिरिव दारुषु । न वित्तेन न पारुयैनं च सान्त्वेन वा श्रुतः । कोपामिः साम्यते राजस्तायागिरिव सागरे। नहि वैरामिरुद्भूत. कर्म चाप्यपराधज । शाम्यत्यदग्ध्वा भूपते विना ब्रेकनरक्षयात् ।। भत्कृतस्यार्थमानाभ्यामनुपूर्वापकारिणः । नादेयो मिवविश्वासः कम चासयते बलात् । नैवापकाये कस्मिंसिदहं त्वयि तथा भवान् । उषिताऽस्मि ग्टहेऽहन्ते नेदानी विश्वसाम्यह। . ब्रह्मदत्त उवाच ॥ कालेन क्रियते कार्य तथैव विविधाः क्रियाः। कालेनैते प्रवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति। तुल्यञ्चामे प्रवर्तते मरण जन्म चैवं ह । कार्य्यते चैव कालेन तनिमित्त नजीवति। मध्यन्ते युगपत् केचिदेकैकस्य न चापरे । कालो दहति भूतानि सम्प्राप्यामिरिवेन्धनं । नाई प्रमाणं नैव त्वमन्यान्य कारणं इभे। कालो नित्यमुपादत्ते मुखं दुःखच देहिनां । एवं वह मस्नेहा ययाकाममहिमिता । यत् कृतं तत्तु मे चान्त त्वञ्च वै घम पूजनि । ॥ पूजन्युवाच ।। यदि काल. प्रमाणं ते न वैर कस्यचिद्भवेत् । कस्मात्त्वपचिति यान्ति बान्धवा बान्धवहनः । करमाद्देवामुराः पूर्वमन्यान्यमभिननिरे। यदि कालेन नियाण मुखं दुःखं भवाभवा। भिपजा भेषण का करमादिच्छन्ति रोगिणः । यदि कालेन पच्यन्ते भेपजे. किं प्रयोजनं। प्रलामः म महान् कस्मात् क्रियते भोकमूर्धितः । यदि कालः प्रमाणन्ते कामाद्धाऽस्ति कर्दषु। तव पुत्रो ममापत्य हतवान् म हतो मया। अनन्तरं त्वयाऽहश्च हन्तव्या हि नराधिप । अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मने । यया वया प्रहर्तव्यं तथा तत्त्वञ्च मे श्टणु । भनाथ क्रीडनार्थव नरा वाञ्छन्ति परिणः । एतीयो नास्ति संयोगो यधबधाइते धमः। बधवन्धमयार्दते माउतन्त्रमुपाथिताः । मरणत्पानगं दुःखं प्राहुबेदविदा जनाः । मर्चम्य दयिताः प्राणा: मम्य दयिताः मुनाः । दुःषादिजते सः मर्चस्य मुखमोसितं। दुःखं जग प्रदत्त दुसमविपर्ययः। दुःखधानिएमवामो दुःपमिटवियोजन । सधपन्धकृतं दुःसं स्वीकृतं मह तया। दुःखं मुतेन सततं जनान् विपरिवर्तते। न दुः परदुःपे व केपिदारयुद्धयः । यो दुःखं नाभिगानाति म जति महाजने । पन्नु भोपनि दुपात: म कयं वकुमुत्सहेत् । रमश मदुःसम्य ययात्ममि तथा परे । एतत मया रागलया च मम यत् छ । म तदर्षनरी: मक्यं प्यपादितमरिन्दम। भापयो: समगन्योन्य पुनः मन्धिन विधः । ससा णवाहि ने पुध मव पर भविष्यति । वरमनिममामा यः प्रीति कमितिमृणायस्थेर भनस्य पथा मन्धिर्न विद्यते । मियपः म्वाभाषेषु विनामयामुणोदयः । उममायेव गाथे दे प्रसादापामवीन पुरा।। यो परिष. यदधते पत्ये सधेनपि वा । वथने यहधानानु मधुगकाशयया । महिराविधानि बन्ने पातानिशाण्यासारय विधीमे वे भियते पुमाम् । ওমর বাহি দ্বামলি সাথি। স্ববল মনিবিলি বুবনিয়াফলি। AN ११० .

·मापदमप बाय १३८1] ॥ शान्तियत्र । यूटर - ६ , म सदा न विद्यसेद्राजा पापं उत्ह कस्यचित् । अपकृत्य परेषा विश्वासादुखमनुते । ॥ ब्रह्मदत्त उवाच ॥ नाविद्यासादिन्दते यानीहन्ने चापि क्रिशना भयावेकतानित्य मृतकपा भवन्ति ।। ॥ पूजन्युवाच ॥ यस्खेह प्रणिती पादौ पड्याच परिसर्पति। मन्येते तस्य न पादा सुगुप्तमिह धावत । नेवाभ्या सरजाभ्यां च प्रतिवातमुदीक्षते । तम्य वायुजाऽत्यर्य नेत्रयोर्भवति ध्रुव दुष्टंपन्यानमामाद्य यो माहादुपपद्यते । आत्मनो पलमज्ञाय तदन्तं तस्य जीवित यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्र कति मानव । हीन पुरुषकारेण शस्य नेशनुते तत । यस्त तिक कथायं वा खादु वा मधुर हितं. बाहारं कुरुते नित्यं मोऽस्तत्वाय कन्यते। पथ्यं मुक्का तु यो भौहाद्रुष्टमन्नाति भोजन। परिणाममविज्ञाय तदनं तस्य जीवित । देव पुरुषकारय वितावन्योन्यस्यात् । उदाराणान्तु सत् कर्म देवं लोवा उपामते। कर्म पात्महित कार्यन्तीना वा यदि वा मृदु । यस्यते ऽकर्मशीलम्तु मदाऽनयर किचन । तस्मात मर्च व्यपोझार्थ कार्य एव पराक्रम । सर्पखमपि सन्यन्य कार्यमात्महित नरे विद्या पाच दाध्ययल धैर्यश्च पञ्चमं । मिवाणि सहजान्याइवर्तयन्तीह बुंधा । निवेपनच प्यथ व भाया मुहनन । एतान्युपहितान्या सर्वत्र लभते पुमान। सर्वत्र रमते प्रात सर्वत्र च विराजते। न विभीषदते कयिझोपितो न विमति छ। নিম বুনিনাঘী নাথি বিবন। ব্যৱশন ক ষষমামনিবিলি । स्टनेशवबहाना नराणमत्पमेधा। कुस्त्री खादति भामानिमघमा गवा दव। ग्रह क्षेत्राणि मिवाणि स्वदेश इति चापरे। इत्येवमरमोदन्ति नरा युद्धिविपर्थये। उत्पनेत् महगाहेमायाधिदुर्भिक्षपोडिनात्। अन्यत्र वस्तु गछेदा वसेंदा नित्यमानित । तस्मादन्यत्र थास्यामि वन माइमिहामहे । कृतमेतदनाय में तय पुने च पार्यि। सुभायर्याच कुपुनश्च कुराजानं कुमोद । कुसम्बन्ध कमच दूरत परिवर्मन् । दुपुले नास्ति विश्वास कुभायाची कुतो रनि 1कुराये नितिनास्ति कुदेश नास्ति गोविका। कुमिचे सानिन नि नित्यमस्थिरमौइदे। अवमान कुसम्मन्थे भवन्धर्यविपर्यये। मा भाया था प्रिय बने म पुचा यव निति । तभित्र यत्र विशम म देशो यत्र जोया पत्र मास्ति बलात्कार स राजा नोबमासन ।भोव नास्ति सम्बन्धो दरिद्र यो मुभूयते । भाया देयोऽथ मित्राणि पुधमनन्धिमान्धवा । रते मन्ये गुणवति ध नवे महीपना। अमंत्रम्य दिनयं प्रजा गन्ति निदहात् । राजा मनं विवर्गम्य स्वरमत्तोऽनुगतयेत् । परिषदागमुत्य पनि समुपयोजयेत् । न पनि मजा भम्यक व से पार्थिवस्कर । दत्त्वाऽभए य रूपमेव राजा मतप्रमाणं कुरुतेऽस्तामात् । स मर्मनाक दुपत्तभ्य पाप मोऽधरिनिरय मानि। दलाऽभय वप राजा प्रमण करने यदि । म सन्मुसहरजेय प्रजा धाप पातयन् । माता पिता गुरु:शा बनियो पम । सप्त राशि गुप्तनेनामनुराइ प्रभापनि । - -- M " 1 A ·॥ श्रीमहाभारते॥ [वापसम्म प० अध्याय १३८ १३.1 . १० . पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजाना योऽमुकम्पनः नमिम्मिय्याविनीतो हि तिर्थगछति मानवः । सम्भावयति मातय दरीनमयुपपद्यते । दहत्यनिरिवामिष्टान् यमयन्त्रमतो यमः। दरेषु विटजन्नान् कुवेर इव कामदः। गुरुर्द्धमापदेशेन गोप्ता च परिपालयन् । यस्तु रन्जयते राजापौरंजानपदान गुणैः । न तस्य भ्रमते राज्यं स्वयं धर्मानुपालनात।। वयं समुपजानन हिपौरजानपदार्चन। म सुखं प्रेक्षते राजाह लोके पर थे। नित्यादिनाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताः । अनर्थेविंप्रलुप्यन्ते म गछति पराभव : मजा यस्य विवर्धन्ते भरसीव महोत्पलं । स मर्चफलभायाजा स्वर्गलोके महीयते। . बलिना विग्रहो राजन् न कदाचित् प्रशस्यते । बलिना विग्रहो यस्य कुतो राज्य कुतः मुखं । । भीम उवाच ॥ मैरमुवा शकुनिका ब्रह्मदत्त नराधिप । राजानं ममनुज्ञाय जगामाभीसितां दिशा.. in एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सहभाषिते । मर्योक नृपतिश्रेष्ठ किमन्यत् श्रोतुमिमी, इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि प्रापशुम्भपर्वणि ब्रह्मदत्तपूजनोसंवादे ऊनचत्वारिंशदधिकशतोऽध्यायः॥१३८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ युगक्षयात् परितोणे धम्मे लोके च भारत । दस्युभिः पोयमानि च कथा स्पेयं पितामह । भीम उवाच॥ अत्र ते वर्तयिष्यामि नीतिमापत्म भारत । उत्सृज्यापि घृणा काले यथा वर्तेत भूमिपः। अत्राप्युदाहरन्तोममितिहाभ पुरातनं । भारद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुअयस्य च ।। राजा शत्रुअयो नाम सौवीरेषु महारयः। भारद्वाजमुपागम्य पप्रच्छार्यविमिशयों; घलधस्य कयं लिमालब्ध के विवर्द्धत। वर्द्धित पाल्यते केन पालितं प्रणयेत् कयों तम्मै विनिथितार्थाय परिपृष्टाऽर्थनिय । उवाच ब्राह्मण वाक्यमिदं हेतुमदुत्तमी नित्यमुघतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः। अछिद्रन्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः । नित्यमुद्यतदण्डस्य भृगमुद्धिजते नरः । तस्मात् सर्वाणि भूतानि,दण्डेनैव प्रसाधयेत् । एवं दण्डं प्रशमन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः। तमाचतुष्टये नसिमन प्रधानो दण्ड उच्यते । छिन्नमूले वधिष्ठाने भव्ययी जीवन हतं । कथं हि शाखास्तिष्ठेयुछिन्नमूले वनस्पता। मूसमेवादिनन्छिन्द्यान् परपक्षस्य पण्डितः। ततः सहायान् पश्च्च मूसमेवानुमाधयेत् ।' ममन्त्रित मुविक्रान्त मुयुद्धं मुफ्लायित । धापदास्पदकासेन पुति न विचारयेत्। बाध्नाघेण विनीतः स्यादृदयेन ययातुरः। नापूवाभिभाषी च कामक्रोधी, च वर्जयेत् ।। अपवरित कार्य दवा मन्धि न विश्वमेत् । अपामेत्ततः भोपं छतकार्यो विपक्षणः। शत्रुव मित्ररूपेय मानवाभिमात्वयेत् । नित्यंभयोदिजेत्तम्माात् मर्पयुतादिव। पया युद्धि परिभवेत्तामतीतेन मान्वयेत् । अनागतेन दुष्पंज प्रत्युत्पन्नेन पण्डित । " अनलिं म्पयं मान्य प्रणम्य शिरमा वदेत् । अनुप्रमार्जनश्चैव कर्तव्य भूनिमिझता। पदमिर्च स्कन्धेन पावत् कामग्य पर्ययः । मानकानन विज्ञाप भिन्याहटमिवामानि । मुहमपि राजेन्द्र निन्दुकानातवादसेता म तुषानिरिकनyिमायेत तिरंभरः। १ ·पापद्धम्म प० । अध्याय १७.11) ॥ शान्तिपर्व ॥ ५५२ । A . - नानाविकोऽर्थसम्बन्धं कृतग्नेन ममाचरेत् । अर्थी तु शक्यते भोनु कतकायोऽवमन्यते। तस्मात् सर्वाणि कार्याणि मावशेषाणि कारयेत् । कोकिलस्य वराहस्य मेरो शन्यस्य वैमन नटस्य भक्रिमिवस्य यत् श्रेयस्तत् समाचरेत् । उत्थायोत्याय गच्छेत नित्ययुको रिपोर्टहात्। कुशल चास्य पृच्छेत यद्यप्यकुजतं भवेत् । नालमा प्राप्नुवन्त्यर्यान्न कोवा भाभिमानिन । म व लोकरवामीतान वैगवत्प्रतीक्षिण । नामछिद्ररिपुर्विद्या विद्याग्नि परस्य तु । गृहत् कूम इवाहानि रवैदिवरमान । वकवचिन्तयेदान् सिंहवत पराकमेम् । कवचावलुम्पेत भरवच विनिष्यतेत् । पानमदास्तथा नार्थी म्टगया गीतवादित । एतानि युक्त्या मेवेत प्रमको शव दोपवान् । कुर्यात्तृशमयं चाप शयीत गायिका । अन्ध' स्यादन्यदलाया वाधिर्यपि संश्रयेत् । देशकाली ममासाद्य विक्रमेत विरक्षण ।। देशकालाभ्यतीतोहि विक्रमी निष्फलो भवेत् । कालाकाली सम्प्रधाथ दलाबलमयात्मन । परस्पर बस ज्ञावा नात्मान नियोजयेत्। दण्डनोपननं यदु यो राजा न नियच्छति । ‘स स्मृत्युमुपग्रहालि गर्भमदतरी यया। सम्मित हादससा फलवाम् म्यादुराम । श्राम स्यात् पकभकायो न च भोर्यंत कस्यचित्। प्राशा कालवती कुर्यात्ताच विनेन योजयत्। वि निमित्ततो यानिमित्तश्चापि हेतुतः । भोतवत् संविधातव्य य वनयमनागत । श्रागतन्तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तयमभोतवत्। न भायमनाएन नरो भद्राणि पश्यति । संग पुनरामय यदि जीवति पयति । अनागत विजानीयाद्योगायमुपस्थितं । पुनर्रद्धिभयात् किंचिदनियत्त निधामयेन् । प्रत्युपस्थितकालम्य सुखस्य परिवर्शन । अनागतसुखाशा र नैव बुद्धिमता नय (योऽरिणा सइ मन्धाय सम स्वपिति विश्वान् । म वृक्षाये प्रमुप्तो वा पतित प्रतिषुध्यते । कर्मणा येन नव मृदुना दारणेन च । उद्धरेदीनमात्मान समयों धर्ममाचरेत। ये सपना पपवाना मनाम्नानुपमेवयेत । आत्मनशापि योद्धव्यायारा विनिहता परे । पारस्वविदित कार्य प्रात्मनोऽथ परम्य च । पापण्डास्तापमादीय परराष्ट्र प्रवेश्यत् । उद्यानेषु विहारपु प्रपास्वावस्येषु च। पामागारे प्रवेमेषु तीर्येषु च सभामा भाभिचारिण पापायारासोकस्य कण्टका। मम गवन्ति नान युझा नियछे छमयीत च । न विश्वभेदविवस्ते विश्वते नातिविमर्मत । विश्वासाभयमभ्येति मापगेच्य च विश्वमेत विश्वामयित्वा तु परंतत्वभूतेन हेतुना। श्रयास्य प्रहग्न काले किञ्चिविचलित पदे। अामपि पर निरय महत रताना भय प्रतिज्ञात समूम्नमपि एन्तति । अवध नेन मोनम कपायेण घटानि । विधायित्वा देशारमबम्सुम्पेशवा एक । पुत्रो वा परिवा माता पिता वा यदि वामान्। अर्थस्य विन कुम्माया नयाभूतिमिनता। गुरोरथवलिहम्य कार्याकार्यमामा । उत्पयातिपयस्य दोभाति मारता युत्यानाभिरादाया समदाम कमचित्। १९८० ११ 1 ९.

·३५२ ॥श्रीमाभारतं ॥ पिापहम प० । पया १९ ॥१९॥ । मनिपुष्पफस्तापाती नोक्षातण इस दिशः । माफिया परमग्माणि नाठवा कई दांगण ।। नाहमा मात्यातीव प्राप्नोति महतीं श्रियं । नास्ति जात्या रिपुाम मिचं वापि न विद्यते । सामर्थ्ययागाजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा। अमित्र नैव मुवेत वदनं कारणान्यपि दुःखं तत्र न कर्त्तव्यं हन्यान् पूर्धापकारिणं । संग्रहानुगडे यानः म्दा कार्योऽनस्यता निग्रहयापि यत्नेन कर्तव्या भूतिमिचना प्रहरियन प्रियं ध्रुयात् प्रत्येव प्रियोत्तर। अमिनाऽपि गिरछित्त्वा शोपित च रुदेतं च । निनन्त्रयोत मावेन सम्मानेन तितिक्षया । लोकाराधनमित्येतत् काय भूतिमिछता । न इप्कवैरं तु तयाइभ्या न नदी तरेत्। अनर्थकमनाथ गोविषाणस्य भक्षण दन्ताय परिदृश्यन्ते रस्यापि न सभ्यते त्रिवर्गस्विविधा पोडा अनुबन्धास्यैव च । अनुबन्ध तया जावा पीडाच परिवर्मयेत् । पुणभेषमनिष शचुरोप तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्द्धनोतमात् शेषन धारयेत् बर्द्धमानम्रणं तिष्ठेत् परिभूताश्च शवः) जमदनि भयं तो व्याधयशाप्युपेविताः नासम्यकृतकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत् । कण्टकोऽपि हि दुछिन्नो विकारं कुरुते चिर बधेन च मनुष्याण मागाण दूषणेन च। आगारांणी विमाभेच परराष्ट्र विनाशयेत् । स्टप्रदृष्टियकालीनः श्वेटः संहविक्रमः । अनुदिनः काकडी भुजङ्गचरित चरेत्।। हरमञ्चलिपातेन भीर भेदेन भेदयेत् । लुधमर्थप्रदानेन सम तुस्येन विग्रहः । योमुख्यापजापेषु वासभानुनयेषु च । अमात्यांन परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि । मृदुरित्यवानन्ति तीक्ष्ण इत्युदिजन्ति च। तीक्षणकाले भवेत्तीलणे मृदुकाल मृर्भवेत मृदुनैव मृदु चिन्धि मृदुना इन्ति दारुणं । नामाथ्यं मृदुना किञ्चित्तस्मात्तीक्षणतरी मृदुः। काले मृदुया भवति काले भवति दारुणः । प्रमाधयति कत्यानि शंबुच्चाप्यधितिष्ठति। पण्डितन विरुद्धः सन दूरस्योऽस्मोति नाश्वमेत दो बुद्धिमतो बाइ याभ्यां मिति मिमितः'। नतत्तरेयस्य न पारमुत्तरेन तरेयः पुनराहरेत् परः । न नत् खनेद्यस्य न मुनमुन त हन्याद्यस्य मिशन पातयेत्। इतौर मुलं वृजिनाभितिं न चैनदेवं पुरुष: समाचरेत् । परप्रयुक्तेन कथं विभावयेदनों मयाक भवतो हिनार्थिना । पथावदुर वचनं पितार्थिना निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रपः । तथाऽकरोदाक्यमदीनचेतनः श्रिपञ्च दीप्ता बभुजे मवान्धवः । रति योमहाभारते शन्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि कणिकोपदेश चत्वारिमदधिकशतोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ शेने परमके धर्म सम्वलाका मिलहित धर्म धर्मता नीते धर्म चाधर्मता गते । । मयादामु विमटीस जुभित धर्मनियथे। राजभिः पोडिते खोके परवाऽपि विशाम्पते मचायेषु मूढेषु कसपहनेषु र ! कामालाभाच मोहाच भयं पश्यत्म भारत । अविश्वन्तेषु मन्य नित्यं भीनेषु पार्थिव निहाया इन्यमानेषु वञ्चय परस्पर सम्परीनेषु देभेषु प्राधणे पानिपीडिते। अवनि च पर्मन्ये मियाभेदे समुत्वित। ५९ - ·बापदम्म प० । अध्याय १५1] ॥ शान्तिपच ॥ एस - सर्वमिन्दस्यमाने पृथिव्यामुपजीवेने । कनखिदाबणे जीवेनधन्ये काल भागते । प्रतिनितुः पुत्रपौलाननुकोशानराधिप। कथंमापत्सु वत्र्तत तन्मे बहि पितामह । कयच्च राजा वर्तत लाके कनुषतां गते। कथमर्याच धर्माच न होयत परन्तप । ॥ भीम उवाच॥ राजमूला महाबाहो योगक्षमसुदृश्यः प्रजामु व्याधयश्चैव मरणच भयानि च । इंतं चेता दापरश्च कलियं भरतर्षभ राजमूला इति गतिमम नात्य व मंशयः। तसिंस्त्वभ्यागते काल प्रजानादायकारके विज्ञानबलमास्वाय जीवितव्यं भवेत्तदा। अवायुदाहरन्तीममितिहास पुरातन विश्वामित्रस्य संवादं चाहालस्य च पक्षणे। चेताद्वापरयोः मन्वा तदा देवविधिः क्रमात् । अनावृष्टिर द्वारा लाके दादशवार्षिकी प्रजानामतिद्धाना युगान्त समुपस्थिते वताविमानसमये दापरप्रतिपादने नववर्ष सहसाच प्रतिलोमाऽभवद्गुरुः । जगाम दक्षिण मागे भामा व्यापत्तलक्षणः । मावश्यायोऽपि तत्राभूत् कुत वावजातयः । नद्यः मङ्क्षिप्ततायोधाः किश्चिदन्तर्गतास्ततः । मरामि सरितयेव कूपाः प्रसवणानि च । हतविषो न लक्ष्यन्ते निसर्गावकारितात। उपराष्कजलम्या या विनिवृत्तसभा प्रपा निवृत्तयजखाध्याया निर्बपटकारमा उछिनषिगारवा निवृत्तविपणपण निवृत्तयूपसम्भारा विप्रनयमहोत्सवा। अस्यिमञ्चयकीर्ण महाभूतरवाकुला शन्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेमना। 'करिचारैः क्वचिच्छस्तैः कचिद्राभिरातु परस्पर्भयाचैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना। गतदैवतम्यांना वृद्धलोकनिराकृता । गोजाविमहिषीहीना परस्परपराहता। .इतविना इतारता प्रनष्टौषधिमञ्चया। सर्वभूततरुपाया बंभवं वसुधा तदा। तस्मिन् प्रतिभये काले क्षते धर्म युधिष्टिर। बधनः धिता मयाः खादमानाः परस्परं! पयो नियमास्वनां परित्यज्याग्निदेवताः । पाश्रमान भम्परित्यज्यं पर्यधावन्नितस्ततः । विश्वामित्रोऽयं भगवान्महर्षिरनिकेतनः । दुधा परिगतो धीमान समन्तात् पर्यधावत ! 'त्यका दाराच' पुचीय कस्मिंश्यं जनसमदि। भच्या भक्ष्यसो भूत्वा निरनिरनिकेतनः । स कदाचित् परिपतन पचाना निवेशनं । हिसाणां प्राणिघातानामाममाद वने क्वचित् । "विभिन्नकलमांकीण श्वचर्मोदनायुत। वराहसरमनास्टिकपासघटमकुस । मृतवेलपरिस्तो निम्मावतभूषणं । मनिभाकमालाभिः कृतचिहकुटीमठ। कुक्कुटारावबहले गर्भध्वनिनादिता उदोषधिः खरे वाक्यः कलहद्भिः परस्परं। उनकपश्चितिभिर्देवतायतनत । लोपटापरिष्कार मयूयपरिवारित। तत् प्रविश्य चुधाविष्टी विश्वामित्रो महानपिः । बाहारान्वेषणे यह पर पत्रं ममाखितः। :न कचिदविन्दत् म भिक्षमाणेऽपि कामिकः । मांसमन्नं फल मूलमन्यदा तत्र किचन अहोरच्छं मया प्राप्तमिति निशिस्य कौमिकः । पपात भूमी दार्पयत्तस्मिंशाण्डातपक्षणे ग EAM - ।

·पापइम्म पाध्याय १९९] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५५५ १ . , - मोऽहंजीविनमाकान्नभक्ष्यस्यापि भक्षणं । व्यवस्ये बुद्धिपूर्व वै नद्भवाननुमन्यता। जीवन्धमञ्चरिष्यामि प्रणास्याम्याभानि तु । तपोभिर्बिया देव व्यातीवीव महत्तमः । । अपच उवाच॥ नैतत् खादन् प्राप्नुनै दीर्घमायुव प्राणावामृतस्यव हप्ति । भिवामन्या भिक्ष माने भनाऽस्तु श्वभवणे या धभक्ष्यो दिजानां । ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ न दुर्मिदे सुलभं मासमन्यन् श्वपाक नान्यन्मम चास्ति वित्ताधावाहमगतिनिराश श्मास घा मिन् पद्धमान् साधु मन्ये। ॥श्वपच उवाच ॥ पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मवत्रस्य वै विय ! यथाशास्त्र प्रमाणन्ते माऽभय मानसं कथा । ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ अगस्त्येनासरो जग्यो वातापि धुधितेन वै । हमापगतः कुत्तो भनयिष्ये बना . "घनों। ॥ श्वपच उवाच ॥ भिक्षामन्यामाइरेति न च कर्तुमिहाईमि। न नूनं कार्यमेतदै हर काम श्वनाघनौं । ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ मिष्टा वै कारण धर्म तदृत्तमनुवर्तये। परां मध्यासनादेना भच्या मन्ये ऋशाधनी । ॥ वपर उवाच ॥ श्रमता यत् समाचीण न स धर्म मनातन । नाकार्यमिह कार्य वैमा छलेनाभ - कृथाः। . - 4 M ॥ विश्वामित्र उवाच॥ न पातक नावमतमपि मन् कर्तुमर्हति। सभा चश्वमृगौ मन्ये तस्माद्भक्ष्ये वजांघनी। ॥श्वपच उवाच ॥ यद्राह्मणाथै कृतमर्थितन निर्षिणा तदवस्याधिकार। स वै धर्मो यवन पापमस्ति सरपार्यगुरवो हिरच्या' । में विश्वामित्र उवाच ॥ मिश्च मे ब्राह्मणस्यायमात्मा प्रियश्च मे पूज्यतमश लोके। तभत्तुकामोऽइमिमा जिहो नृभ मानामोदृशानां न विन्य। वपच उवाच॥ काम नरा जीवित समयमन्ति न चाभक्ष्ये कचित् कुर्वन्ति बुद्धिं (मान् काम न मावन्तोष विदन् + प्रियख काम सहित दुधैव ।। । विवामित्र उवाच ॥ स्याने भवेत् संशय प्रेत्यभावे नि संमय' कर्मणां वे विनाश । अहं पुनर्मतनित्य प्रमात्मा मूलर भायय्याम्यभक्ष्या बुधात्मके व्यहमस्तीति पुगं माझमके यत्र पथा शुभ यद्ययतत् समयात्मा परामि नाई भविष्यामि यया खमेवा . ॥श्पच उवाच ॥ गोपनीयमिदं दुःखमिति मे नियिता मति । दस्कृता ब्राह्मण सत्रं यस्लामहमुपालभे। ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ पिवन्यबोदकं गावो मण्डूक' वरूपि। न तेऽधिकारो धर्मऽस्ति माभूगत्मप्रथमकः । । अपच उवाच ॥ सुहत्वा ऽनुशामे व रुपा लिपि मे दिजा यदिद श्रेय अधत्स्व म ले भ न पापकं कृया ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ सुन्नेलं सुखे श्वेदापदी माममुद्धर । आनोई धर्मनात्मानं शानो मुमय जापन । ॥ पर उवाच ॥ नवोन्म भवतो दातुमेता नापचितुं नियमाणं रूमन । उनी साव पापताकासिता राना पाईनामाणस्व प्रतीछन्।

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [थापधर्म मा । अध्याय १३९ ११४२१ । -- ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ श्रद्याहमेतदृजिन कर्म छत्वा जीवंश्चरिष्यामि महापवित्र । म पूतात्मा धर्ममेवाभिपश्ये यदे तयोर्गुरु तदै प्रवीहि। ॥ अपच उवाच ॥ आत्मैव माती कुलधर्महत्ये लमेव जानामि यदन दुष्कृत। यो धाद्रियाच्यमिति ग्यमांस मन्ये न तस्या स्ति विवर्जनीय । ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ उपादाने सादर्न चास्ति दोष कार्यात्यये नित्यमबापवाद । यस्मिन् हिंसा मानृत वाञ्चलेगाऽभ क्ष्यक्रिया यत्र न तहरीय । ॥श्वपच उवाच ॥ यद्यष हेतुस्तव खादनेऽस्य न ते वेद. कारणं नार्यधर्म.1 तस्माद्भक्ष्ये ऽभवणे वा दिजेन्द्र दोष न पश्यामि यथेदमव। ॥ विश्वामिच उवाच ॥ नैवातिपापं भक्षमाणस्य दृष्ट सुरान्तु पोला पनतोति शब्द । अन्योन्य कार्याणि यथा तथैव न पाए मात्रेण कृत हिनस्ति। ।। श्यपच उवाच ॥ अस्थानतो होनत कुत्सितादा मदिदास बाधते माधुवृत्तं । श्वान पुनर्यो लभतेऽभिषमात्तेनापि द महि 2- H 4 , भ । 1 1 तव्य एव। r Int - ॥ भीम उवाच ॥ एवमुक्का निवडते मातङ्ग कौशिक नदा। विश्वामित्रो जहारैव छतबुद्धि श्वशाधनी। नतो जपाइ म श्वाङ्ग जीवितार्थी महामुनि । सदारस्तामुपाहत्य वने भानुमियषस । अथास्य बुद्धिरभवत् विधिनाऽहं श्वनाघनी। भतयामि यशाकाम पूर्व मन्तयं देवता । नतोऽनिमुपसंहत्य मात्रेण विधिना मुनि । रेन्द्राग्रेयेन विधिना पर थपयत स्वयं । सत ममारभत् कर्म दैवं पिव्यय भारत । प्राय देवानिन्द्रादीन भाग भाग विधिकमात्। एतस्मिन्नेव कास्ने ह प्रववर्ष म वामव । सनीवयम् प्रजा. सा जनयामाम चौषधी । विश्वामियोऽपि भगवास्तपसा दग्पकिविष कालेन महता मिद्धिमवाप परमाहुः । म मात्य च नत् कर्म अनाखाच च नद्धवि विषयामास देवाय पिढ्य विजमातम । एवं विदामदीनात्मा प्यमनम्या गिजीविषु । म पायरुपायो दोममात्मानमुद्धरेत् । एता धुद्धिं ममास्याथ जोविनय भदा भवते । जीवन् पुण्यमवाप्नोति पुरुषो भद्रमते। परमात् कान्तेय विदुषा धमाधर्मविनियये । बुद्धिमाभ्याय साकेस्मिन् वर्तितव्यंचतात्मन । नि योमहाभारने मान्तिपर्वणि पापद्धर्मपर्मणि विश्वामिघवपचमवादे एकचालारिंपदधिकशतोऽध्याय ॥ ९४९ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच । पदि पोर ममुदिष्टमद्धषमिवानृतं । प्रति विद्दयुमादायाम परिवर्मये। समुसामि विमोदामि धर्म मे मिथिमीटने । उद्यममाधिगधामि कदाचित् परिमारवयम् । ॥ भीम उवारा मेनन् युवा गमदेिव सब धीमुसाममं । प्रशासमवहारोऽयं कविभि मत मधु। मतिविधगया ममा रापालनम्तन । कमाणेन धष पपा मप्रवर्तते । पुहिजनमो धर्म भाचारय मना पदा। यो भवति वारय मदा नदिद्धि मेवर । पुडिया हिमयानि पिपिए । धर्म प्रनिविधानप्या पुछा गया ततस्ततः । + + ·आपद्धर्म या अध्याय १४२॥ १४३] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५५० . - 1 r Y, नैकथाखेन धर्मण रान्नो धर्मो विधीयते। दुवनस्य कुत प्रज्ञा पुरस्तादनुपाहता। अवैधज्ञ पथि द्वैधे मंशयं प्राप्नुमईति। बुद्धिधं वेदितयं पुरस्तादेव भारत। पाीत. करणं प्राज्ञो विष्टम्भिवा प्रकारयेत् । जनस्तच्चरितं धर्म विज्ञानात्यन्ययाऽन्यथा। अमिथ्याज्ञानिन केचिन्मियाविज्ञानिन परे। तदै यथायथं वुद्धा ज्ञानमाददते मता। परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिन । वैयम्यमर्थविद्याना निरथा स्वापयन्ति । आजिजीविषवो विद्या यश कामी समन्तत । ते सधै नृप पापिठा धर्मस्य परिपन्धिमः। अपकमतयो मन्दा न जानन्ति यथायथ। यया यशास्त्रकुमला. सवायुकिनिष्ठिता । परिमुष्णन्ति शास्वाणि भास्त्रदोषानुदर्शिन । विज्ञानमर्थ विद्याना न सम्बगिति वर्तते। निन्दया परविद्याना खविधा स्यापयन्ति च । वागस्ता वाक कुरीभूता दुग्धविद्याफना इव । तान् विद्यावएिजो विद्धि गतमानिव भारत । व्याजेन सद्भिर्विहितो धर्मस्ते परिहास्यति । न धर्मवचनं वाचा नैव बुद्धयेति न श्रुतं । इति वाईसतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयं। नत्वेव वचनं किञ्चिदनिमित्तादिहोच्यते । मुविनीतेन शास्त्रण न व्यवस्यन्यथापरे । लोकयात्रामिहके तु धर्भ प्राधर्मनीषिण ! ममुदिष्टं मता धर्म स्वयमूहत पण्डित । अमच्छिास्वसम्माहादविज्ञानाच भारत । शास्त्र मात्रस्य वदन' समूह यात्यदर्शन । श्रागतागमया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते। अज्ञानाज्ञानहेतुत्वादचन भाधु मन्यते । अनया हतमेवेदमिति शास्तमपार्थकं । दैतेयानुभना. माह मंगयच्छेदनं पुरा। भानमप्यपदेश्य हि यथा नास्ति तयैव तत्। तं तया छिन्नमूलेन मन्नादयितुमईसि । अनव्यवहित यो वा नेद वाक्यमुपागुते। उग्रायैव हि स्टाऽसि कर्मणे न बमोबसे। अङ्ग मामन्वेवतख राजन्याय वुभूपेत । यया प्रमुच्यते त्वन्या यदर्थ न ममोदते। अजोऽय क्षत्तमित्येतत् मदृशं ब्रह्मणा कृत। तस्मादभीक्ष्ण भूतानी यात्रा काचित् प्रमियनि । यस्त्ववध्ययधे दोष म मध्यस्य वधे सात । मा चैव खनु मर्यादा यामय परिवर्जयेत। तस्मात्तोक्षण' प्रभा राजा वधर्म स्थापयेत्ततः। न्यान्य भवयन्तो हि प्रचग्युईका इव । यस्य दक्षुगण गडे याला मस्थान जनादिवा विहरन्ति परतानि म नियपामना । कुलीनान सचिव न कसा वदविद्याममन्विताना प्रचाधि पयिती राजन् प्रजा धर्मेश पामयन्। विहीन कर्मणाऽन्य य य प्रहाति भूमिप । उपायस्याविशेषज नदै पत्र नघुमकं । नैवोयं नैव धानुबंधमषेह प्रभस्वते । उमयं न व्यतिक्रामेंदुयो भूत्वा टदुर्भव। कर. धनियाऽय मोहदं त्वयि मे म्यिते। उपकर्मलि स्टोऽसि तादाम्य प्राधि। अगिरनिया नित्य नियं शिष्टम्य पान्नन । एवं शोऽत्रोदोमानापा भरतर्षभ। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अति चेदिह मर्यादा यामन्या नाभिलइयेत् । एकामि वा मतां ग्रेट नो भूहि पिता - ५४ . - INE ३ ·५५८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [चापहम्मं प. अध्याय १७२।१०। - " +- ॥ भीम उवाच॥ प्रामणानेव मेवेत विद्याद्धास्तपखिनः । श्रुतपारित्ररत्नादयान पवित्र होगदुत्तमं । या देवतासु वृत्तित साऽस्तु विप्रेषु मित्यदा। हि विन कर्म णि कृतानि या नृप । प्रीत्या यशो भवन्मुख्यमप्रीत्या परमं भयं। प्रीत्या झमृतवदिमाः बुद्धायैव विर्ष यया। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि पापद्धर्मपर्वणि वाचवारियदधिकशतोऽयाय ॥ ११ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ पितामह महाप्राज्ञ मज़शास्तविशारद । शरणं पाल्यमानस्य या धर्मस्तं ब्रवीहि मे। ॥ भीम उवाच ॥महान् धी महाराज शरणागर पालने । : प्रष्टुं भवाथैव प्रश्न भरतसत्तम । मिविप्रमतयो राजबाजाम भरणागतान् । परिपाल्य महात्मान. मंमिदं परमाङ्गताः। श्रूयते च कपोतेन शत्रु मरणमागतः। पूजितच यथान्यायं खैश्च मानिमन्त्रित.। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कयं कपोतेन पुरा शत्रुः शरणमागतः । स्वमासं भाजित' काच गति लेभे स भारत । ॥ भीम उवाच ॥ श्टणु राजन् कयां दिव्या सर्वपापप्रणाशिनी । नृपतेर्मुचुकुन्दस्य कथिता भार्गवेण वै। इममधेपुरा पार्थ मुचुकुन्दो नराधिप । भार्गवं परिपप छ प्रणत पुरुषर्षभ। तस्मै शशूपमाणाय भार्गोऽकथयत् कया । इमी यथा कपोतेन मिद्धिः प्राप्ता नराधिप।। ॥ मुनिरुवाच॥ धर्मनिश्चयसंयुक्तो 'कामार्थमहिती कथा । टणुष्वावहितो राजन् गदतो मे महाभुज । कचित् क्षुद्रसमाचार प्रथिव्या कालमम्मित । विचचार महारण्ये घोरः शकुनिलुधक । काकोल व रुणागा रनार कालसम्मिन' । दीर्धगो एखपादो महावता महाहनु । नव तस्य सुहत् कश्चित्र मम्बन्धी म मान्धवा । स हि त सम्परित्यकस्तेन रोट्रेण कर्मणा। नरः पापसमाचारस्यकव्यो दूरतो बुधैः । श्रात्मानं योऽभिसन्धत्ते सोऽन्यस्य स्यात् कथं हित। ये नृशंमा दुरात्मान' प्राणिप्राणहरा नरा. । उद्देजनीया भूतानां व्याला इव भवन्ति । सवै धारकमादाय दिजाम् इवा बने सदा । चकार विक्रयं तेषां पतङ्गानां जनाधिप। रवन्तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः । गमत् समहान् कालो न चाधर्ममबुध्यन । तस्य भार्यामहायस्य रममाणस्य शाश्वतं । दैवयोगविमूढस्य नान्या वृत्तिररोचयत् । तत. कराचित्तस्याथ वनस्थस्य समन्तत । पातयन्निव वृक्षास्तान सुमहान् वातसम्भमः। मेघमालमाकाभं विद्युमण्डलमण्डितं । सञ्छवस्त मुहर्तेन नौमार्थरिव मागरः। वाग्धिाराममून संप्रदृष्ट' शतक्रतु । क्षणेन पूरयामास मलिलेन वसुन्धगं। नती धागकुले काले संम्भमन् नष्ट चेतन शेतातस्तद्दन सर्वमाकुलेनान्तरात्मना। नैव नियम्यलं वाऽपि मोऽविन्दत विहङ्गा । पूरिता हि जलाधेन तस्य मार्गो वनस्य तु । परिणे वर्षवेगेन हता लीनास्तदाऽभवन् । गमिहवराधाय स्थलमाश्रित्य भरते। महता वानवर्षण वामितास्ते वाकमः । भयानाय धुधात्तीय मनमुः महिता बने। स तु भीतहतचिर्न जगाम न मस्यिवान्। ददर्श पतिमा भूमी कपोती भीमविकसी। दृष्ट्वानाऽपिछि पापात्मा म ती पनरके रिपत् । स्वयं दु खाभिभूतोऽपि दुखमेवाकरोट परे। । 10. है 101 IIEI ·कापझम्म प. अध्याय १७३।१४ | १४५1] । ॥ शान्तिपर्व। , . - . पापात्मा पापकारिलात् पापमेव कार सः। सोऽपश्यदनपण्डेयु मेघनीलं वनस्पति। सेव्यमान विहाधैम्छायावाक्षमालार्थिमिः। यात्रा परोपकाराय म माधुरिव निर्मितः । श्रयाभवत् चणेनैव विथदिमलनारकी महत्सर वात्पुझं कुमुदचुरितोदकं । नारायं कुमुदाकारमाका निर्मलं बड़ा धनी नभी दृष्ट्वा लुन्धक शीतविहतः। दियो विलोकयामाम विगाढी प्रेक्ष्य मर्चरों दूरतो मे निवेश अस्माद्देशादिति प्रभो। कृतबुद्धिमै तस्मिन् वस्तु ती रजनी ततः । मावलिः प्रगति कला वाक्यमाह वनस्पति। शरणं यामि यान्यस्मिन् देवतानि वनस्पती ।म मिलाया शिरः कृत्वा पर्णन्यास्तोर्य भूतल। दुःखेन महताविष्टस्तत. सुव्वाप पविहा। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रीपद्धर्भपर्वणि कपोतलुब्धकसंवादे विचत्वारिंचदधिकशतोऽध्याय. ॥ १४॥ ॥ भीम उवाच ॥ श्रय वृक्षस्य शाखाया विहङ्गः समुहन्ननः । दीर्घकालोपितो राजस्तर चिवतनूरुहः । तस्य कन्धं गता भार्या परितं नाभ्यवर्तत । प्राप्ताश्च रजनी दृष्ट्वा म पदो पर्थतप्यत । वातवर्ष महचासीन्न चागछति मे प्रिया। किन्नु तत्कारणं येन माऽद्यापि न निवर्तत। अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने। नया विरहितं हीदं शुन्यमद्य सई मम। पुत्रपौत्रवधूमृत्यैराकीर्णमपि सर्वतः । भााहीन स्टइस्वस्थ मन्यमेव म्यहं भवेत्। न राई सहमित्याइर्महिणे ग्राहमुच्यते। सहन्तु यहिणीहीनमरण्यमदृशं मतं। यदि मा रकनेवान्ता चित्राङ्गो मधुरखरा । अद्य नायाति मे कान्ता न कार्य जीवितेन मे। न भुत मय्यभुक्ते या नावाने घाति सुनता। नातिष्ठत्युपतिष्ठेत गेते चयिते मयि। इप्टे भवति मा इटा दुःखिते मयि दुःखिता। प्रोपित दोनवदना क्रुद्धे च प्रियवादिनो। परिपता पतिगतिः पतिप्रियहिते रता। यस्य स्यात्तादृशी भार्या धन्यः म पुरुषो भुवि साहि प्रान्तं दुधात जानीने मा तपखिनी । अनुरका स्थिरा व मका विग्धा याविनी। गृवमूलेऽपि दयिता यस्य निति तहई। प्रामादोऽपि नया होनः कान्तार इति निवितं । धर्मार्थकामकाल्नेषु भाया पुंसः सहायिनी। विदेशगमने चास्य सैव विधामकारिका । भार्याहि परमो धर्यः पुरुषम्यह पद्यते। महायस्थ लोकेऽम्मिन् साकपाका महापिनो। तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतम्य च । नास्ति भार्यासम किश्चिवरस्यास्य भेषणं । मास्ति भार्यासमो यन्धु ति भायाममा गति. नास्ति भायर्यासमो नाके महायो धर्मसंग्रह। यस्य भार्या स्टहे नाम्नि माध्वी च प्रियवादिनी। अरण्य तेन गन्तव्यं यथाऽरपं तया सह। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापर्भपर्वणि भार्याप्रमायां चतुश्वारिंमदधिकरतोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ भीम उवाच । स्वं विलपतस्तन्य श्रुत्वा तु करणं वचः। सहीता भनिनेन कपोती वाक्यमत्रवीत्। ॥ कपोत्युवाच ॥ अहो ऽतीव सभाग्याऽई यस्या मे दयितः पनि । अमता वा मतो वाऽपि गुणानेवं प्रभाषते । नसा स्त्री भिमन्तया यस्यां मना न तुष्यति । तुष्ट भरिनारोणं तुयाः स्युः मदेवताः। 1 ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [व्यापइम्म प० । व्यध्याय ११५ । १९४ । T -- - अग्निमाचिकमित्येव भत्ता वै दैवतं परं । दावाग्मिनेव निर्दग्धा सुपुप्यस्तवका लता। भस्मीभवति सा नारी यस्या भत्ता न तुष्यति । इति मञ्चिन्य दुखाता भत्तारं दुखितं तदा।. कपोती लुब्धकेनापि ग्टहीता वाक्यमनवोत्। हन्न वक्ष्यामि ते श्रेय श्रुत्वा तु कुरु तत्तथा। भरणागतसन्त्राता भव कान्त विशेषत । एप शाकुनिक शेते तब वाम समाश्रित.। भीतात्तश्च क्षुधार्त्तय पूजामस्मै समाचर। यो हि कचिटिज इन्यानाञ्च लोकस्य मातर। शरणागतञ्च यो हन्यात्तुल्यं नेपाञ्च पातकं । श्रास्माक विहिता वृत्ति कापोतो जातिधर्मत ।। मा न्याय्यात्मवता नित्यं वदिधनानुवर्तित। यह धर्म यथाशक्ति ग्टहस्यो ह्यनुवर्तते । स प्रेत्य लभते लोकानयानिति शुश्रुम। स ख सन्तानवानद्य पुत्ववानमि च द्विज । तत्स्वदेहे दया त्यत्वा धनार्थी परिग्टह्य च । पूजामी प्रयुङ्कुल प्रीयतास्य मना यया। मत्कृते मा च सन्ताप शु थास्त्वं विहङ्गम। शरीरयाचाकृत्यार्थमन्यान्दारानुपथ्यसि । इति मा शकुनो वाक्य पञ्चरस्या तपखिनी। अतिदु खाचिता प्राह भत्तारं समुदीच्य च । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि कपीतलुब्धकसंवादे पञ्चचत्वारिंशदधिकशतोऽध्याय ॥१४५ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धम्मयुक्तिममन्वितं । हर्षेण महता युक्तो वाक्यव्याकुललोचन । त वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा । म पती पूजयामास यनान्तं पतिजीविन । उवाच स्वागतं तेऽद्य ब्रूहि किं करवाणि ने। सन्तापश्च न कर्त्तव्य स्खग्टहे वर्तते भवान् । नवीतु भवान् क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसि । प्रणयेन प्रवीमि त्वा त्वं हिन शरणगत । अरावप्युचितं कार्यमातिथ्य रहमागते । छेत्तुमप्यागते च्छाया नापमहरने द्रुम । शरणागतस्य कर्तव्यमातिथ्य हि प्रयत्नत । पञ्चयज्ञप्रत्तेन ग्टहस्येन विशेषतः । पञ्चयजन्तु यो मोहान्न करोति ग्टहाथमे । तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मत 1. नधि मा मुवित्रन्यो यत्त्व चाचा वदिष्यमि। तत् करिष्याम्यई सय मा त्वं शोके मन' शयाः । नस्य तदचनं श्रुला भकुनेहुँधकोऽनवीत् । वाधते खलु मे भीतं मन्त्राणं हि विधीयता। एयमुक्तस्त पती पर्णान्यास्तोर्य भूतले। ययाभल्यो हि पणेन ज्वननार्थ द्रुतं यथा। गवानारककमान्त ग्टहीलाऽमिमयागमत् । तत एकेषु पर्णेषु पावक मोऽप्यदीपयत्। भ मंदीतं महत्वयानमा शरणात । प्रतापय मुविध , स्वगात्रायकुताभय । म तयानस्तयेत्युक्षा नुब्धी गावाण्यतापयत् । अभिप्रत्यागतप्राणस्वत प्राइ विहङ्गम। पण महताविटा वाक्यं व्याकुम्नलोचन । तयेम गबुनिं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा! दप्तमाहारमिछागि स्वया सुहाधेत हिमाम नदच प्रतिश्रुत्य याक्यमाइ विडम् । नमामि विभवो येन नागयेथं सुधान्तः । उत्पनेम हिजोव मो वयं निय वनीकर । पायो मान्ति चारमा मुनोनामिय भोजने । रत्युक्वा न नदातर विववदनोऽभवत् । कथं गुगत फर्तयमिति चिन्तापरस्तदा । बभूव भरतश्रेष्ठ गईयन् हत्तिमात्मन । . a 1 । , .

·सापइम्म प० । अध्याय १४६ ॥ ११७११४८1] || शान्तिपर्व॥ 4 . 1 ५१५ . मूहतासन्धमज्ञम्त स पक्षी पविघानिन। उवाच वर्षयिष्ये ला मुहूर्त प्रतिपालय। इत्युक्त्वा शप्कपर्णैस्तु समुन्वाय नाशन । हर्षेण महताविष्ट स पक्षी वाक्यमग्रवोत् । ऋषीणा देवतानाञ्च मिढणञ्च महात्मना । शुत्र पूर्व मया धो महानतियिपूजने । कुरुष्वानुग्रह मै म्य सत्यमेतत्रवीमि ते। निश्चिता खलु मे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने। तत कृतप्रतिज्ञा वैस पती महलिव । तमनि त्रि परिकाच प्रविन महामति । अमिमध्ये प्रवियन्तु लुन्धी दृष्ट्वा तु पविणं । चिन्तयाम स मनमा किमिदं वे कृतं मया। अहो मम नृभमस्य गतिस्य स्वकर्मणा । अधर्म सुमहान् घोरो भविष्यति न भणय । एवं यहुविधं भूरि विललाप म लुधक । गर्हयन् खानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तयागत। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वण्यापद्धर्मपर्वणि कपोतलुधकमवादे पट चत्वारिबदधिकशताऽध्याय ॥ १४६ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ तत म लुब्धक पश्यन्दुधयाऽभिपरिसुत । कपोतमग्निपतित वाक्य पुनरुवाच ।। किमीदृशं नृशंसन मया कृतमबुद्धिना । भविष्यति हि मे नित्यं पातक कृशजीविन । स विनिन्दस्त थात्मान पुन पुनरुवाच ह । अविश्वास्य सुदुर्बुद्धि सदा नितिनियय । शुभ कर्म परित्यज्य मोऽह भकुनिलुब्धक । नृभंसस्य ममाद्यायं प्रत्याशी न समय ।' दत्त स्वमास दहता कपोतेन महात्मना । मोह त्यक्ष्य प्रियान प्राणान् पुत्चान्दारान् विराज्य च । उपदियो हि मे धर्म कपोतेन महात्मना। अद्यप्रति देख सर्वभागैर्विवर्जित । यया स्वन्ध सरो ग्रोमे भोषयिय्याम्यह तया । पुत्पिपासातपसह को धमनिसन्तत । उपवासैबहुविधेयरिये पारलाकिकं । अहोदेहप्रदानेन दर्शिताऽतिथिपूजना। तस्माद्धर्मश्चरिष्यामि धो हि परमा गति । दृष्टोधर्यो हि धर्मिठे यादृशो विहगोत्तमे। रवमुला विनिश्चित्य रोद्रकी म सुन्धक । महाप्रस्थानमाश्रित्य प्रयया भसितव्रत'। ततो यहिं पताकाक्ष धारक पञ्चरन्तया। ताञ्च बद्धा कपोती म प्रमुच्य विसमर्ज ह। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि कपातलुवक सवाद सप्तचवारिशदधिकशतेोऽध्याय ॥ १४०॥ ॥ भीम उवाच ॥ ततो गो चाकुनिके कपोतो माह दुखिता। ममृत्य मा च भतार रुदती भोककर्पिता। नाहन्ते विप्रिय कान्त कदाचिदपि ममरे। साऽपिविधवा नारी बडपुत्वाऽपि योचत। गाच्या भवति बन्धूना पनिहोना तपखिनो।सालिताऽह बया निय बहुमानाप पूनिता। वरनर्मधुरै स्निग्धैरसंक्लिष्टमनोहर । कन्दरेषु च भैसाना नदीना निझरेषु च । [मायेषु च रम्येपु रमिताऽह त्वया मह । श्राकाशगमने चैव विहताऽह बया सुख। रमामि म पुरा कान्त तन्मे नास्यय किञ्चन । मित ददाति हि पिता मितं माता मितं मत । अमितम्य हि दातारं भतारं का न पूजयेत् । नास्ति भर्तृममा नायो नास्ति भर्तृममं सुख । विसृज्य धनसख भत्ता वै शरण लिया। न कार्यमिह मे नाथ जीवितन खया विना! पतिहोना तु का नारीमती जीवितुमुत्सहित् । एव विलय पाइधा करणं मा सुदुःखिता। .

·- YLL - ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ थापदम्म प० । अध्याय १८८ । १७८ १५० ॥ पतिव्रता सम्प्रदीप्तं प्रविवेश हुताशनी ततविवादधरं भतारं साऽवपश्यता विमानस्य सुकृतिभिः पूज्यमानं महात्मभिः । चित्रमाल्याम्बरधरं सर्वाभरणभूषितं । विमानशतकोटीभिरावृतं पुण्यकर्मभिः । ततः खर्गगत. पक्षी विमानपरमास्थितः। कर्मणा पूजितस्तच रेमे म सह भार्यया) इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि कपोतलुवकसंवाद अष्टाचत्वारिंशदधिकरतोऽध्यायः ॥ ९४८ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ विमानस्यौ तु तो राजन् लुब्धक खे ददर्श ह । दृष्ट्वा ती दम्पती दुःखादचिन्तयत ना गति । दृशेनैव तपमा गछेय परमाङ्गति । इति बुद्ध्या विनिश्चित्य गमनायोपचक्रमे । महाप्रस्थानमाश्रित्य लुब्धक पविमोवक । निश्चेटो मरुदाहारो निर्ममः स्वर्गकाझ्या। ततोऽपश्यत् सविस्तीर्णं इथं पद्माभिभूषितं । नानापचिगणाकोण सरः शीतलज भिवं ।। पिपासात्तोऽपि तदृष्ट्वा तृप्त' स्यानाच संशयः। उपवासक्षयोऽत्यर्थं स तु पार्थिव लुधकः । अनवेयैव संघटः श्वापदाथुषितं वनं । महान्तं निश्चयं कृत्वा लुब्धक' प्रविवेश ह। प्रविपन्नेव स वन निग्टहीत. स क्ण्टकैः । स कण्टकैर्विभित्राने लोहितार्दीकृतच्छवि.। वभ्राम तस्मिन् विजने नानामृगममाकुले। नतो द्रुमाणं महता पवनेन वने तदा। उदनिठत संघर्षात् सुमेहान् हव्यवाहनः । तदनं कृत्चसम्पूर्ण लताविटपसंकुलं । ददाह पावक' क्रुद्धो युगान्तामिसमप्रभ । सञ्चालः पवनोद्धू नैचिस्फुलिदैः समन्ततः । ददाह तदनं घोरं मृगपशिसमाकुलं । ततः म देहमावार्थ सम्प्रहेष्टन चेतसा । अभ्यधावत बर्द्धन्त पावकं सुभकस्तदा । ततस्तेनामिना दग्धा लुब्धको नष्टकल्मषः। जगाम परमा मिद्धिं ततो भरतसत्तम। नत. स्वर्गस्थमात्मानमपश्यदिगतचरः। पक्षगन्धर्वमिद्धानां मध्ये भाजन्तमिन्द्रवत्। रवं खलु कपोतय कपातीच पतिव्रता। लुब्धकेन सह स्वर्ग गताः पुष्येन कर्मणा। थाऽपि चैवंविधा नारी भत्तारममुवर्तते। विराजते हि मा वि कपोतीव दिविस्थिता । रवमेतत् पुरापत्तं सुधकस्य महात्मन. । कपोतस्य च धर्मिष्ठा गतिः पुण्येन कर्मणा । यथेदं ग्टणुयानित्यं यस्येदं परिकीर्तयत्। माम विद्यते तस्य मममाऽपि प्रमादतः । युधिष्ठिर महानेष धो धर्मभृताम्बरा गोप्नेष्यपि भवेदसिन्निष्कृति. पापकर्मण । न निष्कृतिर्भवेत्तस्य यो इन्याछरणागत। इतिहाममिम शुन्या पुष्यं पापप्रधामनं । म दुर्गतिमवाप्नोति वर्गलोकश्च गच्छति । इति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि कपोतस्तुधकमवादे ऊनपञ्चामदधिकशताऽध्याय. ॥ १४८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अमुद्धिपूर्व थत्यापं कुर्थागरतमत्तम । मुच्यते स कथं तस्मादेतत् सर्व बोधि मे।। ॥ भीम उवाच ॥ अथ ते वर्तपियामि पुराणपिमस्तुतं । इन्द्रोतः पौनको विमो यदाह जनमेजय। धामीद्राजा महावीर्यः पारोपियनमेजय. अबुद्धिपूमागत् पधाहत्यां महीपति.। मानणा: मयरवते तत्य. संपुगेहिताः । स जगाम वन राना दलमानो दिवामिमं । . .. R REL ·वापइम्म य । यध्याय १५.१ ९५१।] ॥ शान्तिपर्व। प्रजाभिःम परित्ययकार कुशल महत् । प्रतिवेन तपस्तेपे दधमानः समन्युना। अमहत्यापनोदार्थमपृच्छद्राह्मणान् वहन् । पर्यटन् पृथिवों करना देणे देश नराधिपः । ततिहासं वक्ष्यामि धर्मस्याखापट्टणं । दधमान, पापत्या जगाम जनमेजयः। चरिष्यमा इन्द्रत भौनकं संगितप्रतं । समासाद्योपंजशाह पादयोः परिपोडयन्। सपिदृष्ट्वा नृपं तत्र जगहे सभृशं तदा । कता पापस्य महतो भूगहा किमिहागतः । किन्त्वयाऽस्मासु कर्त्तव्यं मा माम्पादो कथञ्चन । गच्छ गछ न ते स्यानं मीणात्यमानिति ब्रुवन् । रुधिरस्येव ते गन्धः भवस्थेव च दर्शन शिवः शिवमहाशो हतो जीवन्त्रिवाटसि । प्रझम्स्युरश्वात्मा पापमेवानुचिन्तयन् । प्रबुध्यसम्पखपिपि वर्तमे परमेऽसुखे। मोधन नीवितं राजन परिक्तियश्च जीवसि। पापायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणेह यवीयमे । बड़कल्याणमिच्छन्त दहन्ते पितरः सुतान् । तपसा दैवतेज्याभिवन्दनेन तितिक्षया। पिढवंशमिमं पश्य वत्कृते नरकं गतं । निरर्थाः सर्व रवैषामाभाषन्धास्तदाश्रयाः । थान पूजयन्तो विन्दन्ति खर्गमायुर्यशः प्रजाः । नेषु लं मततं देष्टा ब्राह्मणेषु निरर्थकः । इमं लोकं विमुच्य लमवाभूी पतिथमि । प्रशाश्वतीः शाश्वतीय समाः पापन कर्मणा । अर्धमानो यत्र स्टः गितिकदरयामुखै.। ततय पुनरावृत्तः पापयोनि गमिय्यमि। यदिदं मन्यसे राजन्नायमस्ति कुतः परः । प्रतिस्मारयितारखा यमदूता यमदये। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि शापद्धर्मपर्वणि इन्द्रौतपारीवितीये पञ्चामदधिकमतोयाऽयः ॥१५॥ ॥ भीम उवाच ॥ रवमुक्तः प्रत्युवाच तं मुनि जनमेजयः । गद्यं भवान् गईयते निन्ध निन्दति मा पुनः। किं कायं मा धिक् कुरुते तस्मात्त्वाऽई प्रमादयो भव होदं दुष्कृतं मे वलाम्यमाविवाहितः। खकर्मण्यभिमन्धाय नाभिनन्दति मे मनः । प्राय पोरं भयं नूनं मया वैवस्वतादपि। तत्तु भल्यमनित्य कथं गच्यामि जीवित । सव मन्यु विनीय लमभिमा वद शौनक । महानास प्रामणानां भूयो वक्ष्यामि साम्प्रतं । अस्तु भेषं कुलस्यास्य मा पुराऽभूदिदं कुस । महिनी ब्रह्मास्ताना शेषं भवितुमईति। सुतीरलभमानानां संविदं वेदनिरितान्। निर्विद्यमानस्वात्मानं भूयो वक्ष्यामि मान्दतं । भूयाभिरतन्तु निर्द्धनान् निर्जना इव । म धयज्ञा अमुं लोकं प्राप्नुवन्ति कथञ्चन । यातान् प्रतितिष्ठन्ति पुलिन्दशवरा दव। अविज्ञायैव मे प्रशा बालस्येव म पण्डित. मनन् पितेव पुनथ्य प्रतिमान् भव मानक। ॥ गौनक उवाच ॥ किमायर्य पदमाशोब कुादमाम्पत। इति वैपण्डितो भूत्वा भूताना मानुकुप्यते । प्रज्ञाप्रासादमारुध गोय. मोपले जनान् । जगतीस्यानिवाद्रियः प्राया प्रतिपस्थति। न चोपलभ्यते तेन न पायर्याणि कुर्वते । निर्षियात्मा परोचो वा धिकृत. मधमाधुषु । विदितं भवतो वीर्य माहात्म्य वेद भागमे । कुरवह पयागान्ति प्रया मरणमस ने। नदै पारधिकं तात मानणनामकुष्यता । अथवा तय पापे धर्ममेवामुपस्य वै।

·भारतं ।। [भामहम्म माध्यध्याय,१५१४१५ चपापन न प ध विलापये । युभू' भणमानञ्च प्रीतिमान भव गौनक । गौनक उवाच । छित्त्वा दम्भ, मानञ्च मोतिमिच्छामि ते नृप मिर्चभूतहित निष्ठ धर्मवत्र प्रमिनरन् । नभयान च कापल्याने लाभावामुपायेति मे देवो गिर माया मटण व प्राह्मणः सह । केनचिचार्यो वाय धमापोहये। कोर्शती सर्वभूताना हाहाधिगिति जल्पना । वध्यान मामधर्म त्यच्यन्ति मुहदो जमाः। ता वाचः सहदः श्रुला मभरियन्ति मे । केचिदेव महाप्रज्ञा मनिंचास्यन्ति तत्वतः जानीहि भ रत नातं नोभणान् प्रति भारते। पंथा ते मत्कृत नम लभन्त ने नया कुरु । निजानीहि पाद्रोही पाहाणाना नराधिप। ॥ जनमेजय उवाच ॥ नव वाचा न मनमा पुनातु म कर्मणा । द्रोग्धाऽस्मि प्राह्मणान् विन चरणावपि ते स्पृथे। महाभारते शान्तिपर्वणि प्रापद्धर्मपळणि इन्द्रोतपारीक्षितीये रकपञ्चाशदधिकशतेोऽध्यायः॥ १.५१ मानक उवाच ॥ तस्मात्त हे प्रवक्ष्यामि धर्ममावृत्तचेतसे श्रीमानहायलस्तयः स्वयं धर्मभवेक्षसे । पुरस्तादारण भूया सचिचतरमेव तत् । अनुशांति भूतानि खेन वृत्तेन पार्थिवः। कृतन नन.स.दहति इति लाको व्यवस्थति यवल तादृशो भूत्वा धर्ममवानुपश्यमि। हिला तु सचिरं भक्ष्य भाज्याय तप वास्थितः । इत्येतदभिभूतानामद्भुतं जनमेजय चोऽदुर्लभा भवेदाता छपणे वा तपोधनः। अनाथ तदित्याइनातिदूरेण वर्तते एतदेव हि कापण्यं ममग्रममनीवित । यच्चेत् समोरयेव स्यात् भवेत्तस्मिंस्तता गुणः । यदान दया वेदाः सत्यञ्च पृथिवीपते । पञ्चैतानि पविषाणि सृष्टं सुचरितं तपः नदेव राज्ञां परम पवित्र जनमेजय तिन सम्यग्गृहीतेन थेयासं धर्ममास्यसि । पुग्णदेशाभिगमन पवित्र परमं स्मृतं । अवायुदाहरन्नोमी गायां गीता ययातिना, यो मत्या प्रतिपद्येत वायु वितमात्मनः । यज्ञमेकान्ततः कृत्वा तत् मन्यस्य नवरेत्। पुण्यमाः कुरुक्षेत्र कुरुक्षेत्रात् सरस्वतीं । सरखत्यांय नीर्थानि तीर्थ या पृयूदक पचायगाध पीला च नैमें योमरणं तपेत् । महासरः पुष्कराणि प्रभामोत्तरमान कालादकच गनाऽसि नव्यायु विते पुनः । सरस्वतीदृषदत्या मङ्गमा मानमः मरः । स्वाध्यायशीलस्यानेषु मध्यवेवमुपस्पृशेत् । त्यागधर्मः पवित्राणा संन्याम मनुरभवोत् । वायुदाहरनीमा गाधाः सत्यवती ताः । यथा कुमारः मत्यो वनैव पुण्यो न पापत. नशामिा सर्वभूतेषु दुःखमसिन पुनः गुखं । एवं प्रकृतिभूतामा मर्चसमर्पयायिनी। त्यस्ता जोगिन यो निहने पुण्यपातके । यत्त्वेव राशो च्यायिष्ट कार्याणा नद्रवीमि ने। यस्लम मविभागय जय स्वर्ग जनेश्वर । यरेव पनमाजव म धर्मम्य प्रभुनर। 'प्राणाय मुपायं हि व पाक्षि यमुधा मृप । यथैवतान् पुराऽसोसवताम् प्रमादप ঋষি ঘিষিযনাথাবি মোলাঘণঘার স্বাক্ষণীৱিসায় মন্দাক্ষীনি না घटमानः प्रकायेषु कुरु निःयेयम परं । हिमामिघोरमदंगो राजा भवति कथना ·• यापइम्म प० । यध्याय १५२।१५३।। ॥ शान्तिपर्व . लाइलामनिकन्पा वा भवेदन्य. परन्तपान विशेषेण गन्तयमविञ्चिन्नेन वा पुन.। न जात नाहमस्मीति सुप्रसक्तमसाधुषु । विकर्षण तप्यमानः पापादिपग्मुिच्यते।। नैतत् कार्य पुनरिति द्वितीयात् परिमुच्यते । चरिये धर्ममेवेति तृतीयात् परिमुच्यते। शचिस्तीर्यान्यनुचरन् बहुवात् परिमुच्यते। कन्याएमनुकर्तव्य पुरुषेण बुभूपता। ये सुगन्धोनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति । ये दुर्गन्धीनि वन्ने तथागन्धाभवन्ति । तपर्यापरः मद्य. पापादिपरिमुच्यते । संवत्सरमुपास्यामिमभिमस्त प्रमुच्यते। बीणि वर्षाप्युपास्यानिं भूए'हा विप्रमुच्यते। महामरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानमे । अभ्येत्य योजनमतं भ्रूणहा विप्रमुच्यते । यावतः पाणिनो हन्यातजातीयांम्त तावत' । प्रमोदमानानुन्मोच्य प्राणिहा विप्रमुच्यते। अपि चाप्सु निमन्नत जपविरघमर्षणं । यथाऽश्वमेधावभृयस्तथा तन्मनुरवीत् । तत् क्षिप्रं नुदने पापं सत्कारं लभते तथा। अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि गडमकवत् । वृहस्पति देवगुगं सुरासुराः सब स्मेत्याभ्यनुयुज्य राजन् । धर्म फलं वेत्य फलं मह तथैव तस्मिन्नरके पार स्ताक्ये। - उभे तु यस्य सदृश भवेता किंखित्तयास्तव नयाऽथ न स्यात्। पाचच्छ नः पुष्यफलं महर्षे कथं पापं मुदते ध मंगोलः। ॥ दृहस्पतिरुवाच ॥ कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्व पुण्यानि चेत् कुरुते बुद्धिपूर्व। म तत् पापं कुरुते कर्मशीला वासो यथा मलिनं धारयुक्त। पापं कृत्वाऽभिमन्येत नाहममोति पूषः । तच्चिकोथति कन्याणं श्रद्दधानोऽनसयकः । विद्राणि विनान्येव माधूनां चाटणेति य. । यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते । ययादित्यः प्रातरुधस्तमः सर्व व्यपोइति । कल्याणमाचरन्ने मर्चपाप व्यपोति। ॥ भीम उवाच ॥ रवमुका तु राजानमिन्द्रातो जनमेजयं। याजयामाम विधिवदाशिमधेन शौनक.। मतः स राजा व्यपनीतकल्मय. श्रेयोत. प्रचलिताग्निरूपवान् । विवेभ राज्य स्वमित्रकर्षणो यथा दिवं पूर्णव ६ पुनियाकरः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि पापडूपनणि इन्द्रीतपारितोतोये दिपश्चामदधिकरतोऽध्यायः ॥ ९५२ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कचित् पितामहेनामीछुतं वा दृष्टमेव च । करिशमा मृतो राशन पुनमनोवितो ऽभवत्। ५ ! भीम उवाच । टणु राजम् यथारत्तमितिहास पुरातनं ।टप्रगम्युकमवादं यो रत्तो नैमिमे पुरा। कस्यचिठ्ठाणस्यामोदुःखलयः सतो मृतः । बाल एव विशालामालपहनिपीडित. दुःखिताः केचिदादाय वालमप्राप्नयावन । कुलमर्यसभूविरुदन्तः शेकविताः। पास मृतं यहोवाऽथ समानाभिमुखाः स्थिता । नैव च मंक्राम्य रुरुदुर्मगदुखिताः। भोपन्तस्तस्य पुम्बाकान भाषितांयासकृत पुनः । न मास भूतस्ते चिय प्रतिगन्तुं न शक्नुयुः। - (E.

·॥श्रीमहाभारतं॥ त्यापद्धम्मै प० । अध्याय १५३॥ स. ( तपादितमध्देन ग्धोऽन्यत्य वचोऽब्रवीत् । एकात्मजमिमं लोके त्यता गच्छत मा चिरं। इह घुमा सहसाणि स्वोमइसाणि चैव ह । समानीतानि कालेन हित्वा वै यान्ति वान्धवाः । सम्पग्यत जगत् सबै सुखदुःखैरधिष्ठित। संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेनोपलभ्यते। ग्रहीला येच गरन्ति ये तु यान्ति च तान्मृतान् । नेप्यायुषः प्रमाणेन खन गन्ति जन्तवः । अलं स्थित्वा समानेऽम्मिन् ग्रभंगामायुसंकुले । ककालबहले रौद्रे सर्वप्राणिभयङ्कर। न पुनर्जीवितः कश्चित् कान्नधर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा देयः प्राणिना गतिरीदृशी। सव्यण सुनु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता। कृतान्तविहिते मार्गे मृतंको जीवयिष्यति।' कमान्तविरते लोक अस्तं गचतिभास्करः। गम्यता स्वमधिष्ठान सुतस्नेहं विराज्य वै। ततो ग्टभवचः युवा प्राक्रोभन्तस्तदा नृप। धान्धवास्तेऽभ्यगचन्त पुत्वमुत्सृज्य भूतले । विनिरित्याय च तदा विक्रोयन्तस्ततस्ततः । मृतमित्येव गच्छन्तो निरामास्तम दर्शने। निरितार्थाय ने मध्य मन्यजन्तः स्वमात्मज। निरामा जीविते तस्य मार्गमासत्य धिष्ठिताः । वासमवमवर्णम्त विनानि पत्य जम्बुकः । गमानान् स्म तामाह निघृणाः खलु मानुपाः । श्रादित्योऽयं म्यिता मूढाः सेई कुरुत मा भयं । पहरूपी मुहूर्तच जीवत्यपि कदाचन । यूपं भूमा विनितिय पुरसंहविनाशनाः । ममाने मुनमुरमृज्य कमाइन्छन निर्धणाः। मोऽस्यस्मिन् मुते हो याले मधुरभाषिणित यस्य भापितमाण प्रमादमधिगच्छत। ने पश्यन मुम्दी पामः पापविणा न नयां धारयिता ताम् कथिदम्ति फसागमः । तुपापविकोटाना प्राणिमा येहमड्निमा । परमोकगतिस्थानी मुनियाशियारव। म पुचाभिरामाणामिह मोके परप च । म गुणे पुग्यो कयित् प्रभाः मन्धारयन्ति च । पग्यमा प्रियाम् पुरनाम्नया मोको म तिष्ठतिन पपुणन्ति भंगृद्धामने मातापितरो कधित् । मानुपाणी एन को पेषा गोषोमरिष्यति। रमं फुसकर पुमंयका क मुगमिप्यय। ' विमुधन यापन रिपेग पायन । संविधानिरामि दुम्यमानि विशेषतः । सोलापानिमय समानाधिमुमय पान्यता पर निहन्ति नान्या माधिगयति। द पिता: माला: मध्यपेय पिन्दति । तिबीयामिषपि मतां पायत पार। ana गरम परलोमानाविका पपा गोदाम पागमास्यविभूषितं । प्रमुख या गुमा टपणं परिदेवनः । पन्त तदा ममें वायने म मानुपाः । PRY STER Nो पा मग प्रमाणा। पुरेशीका नगपा मानुपाः निर्भय অদলদি ধৰ। ধস সিলেমান কি মাখ। wr.gh गुस् चिनियनमा मन्द मरणाप पिरिणत Keerefenifer मिना गतिमानाय दमा मेगा । REners arयोre सन्दी। 1 ·सापडम्म प० । अध्याय १५३।। ॥ शान्ति पर्व यया कृता च भूतेषु प्राप्यतेनुखदुःखिता। महोवा जायते जन्तुःवानि च मुखनि च । न कर्मणा पितु. पुनः पिता वा पुनकर्मणा । मार्गेणान्येन गच्छन्ति बद्धाः मुकृतदुष्कृतः । धर्मधरत यनेन ययाऽधानिवर्तव। वर्तवञ्च ययाकलं दैवत्रेषु दिजेषु च ! मोकं त्यजत दैन्यश्च मुतखेहानिवर्तत । त्यन्यतामयमाका तत गोवं निरत्तता यत् करोति राम वर्म नया कर्म मुदामम्। तत् कर्तव मनमाति बान्धवाना किमत्र ।। इह त्यज्ञान निष्ठन्ति वान्धवा वान्धर्व प्रियं । खेहमुज्य गच्छन्ति वाप्यपूर्णविलेतणः। प्राची या यदि वा मूर्ष मधनी निईनाऽपि वा। मई कम्नवयं यानि शभाइभसमन्वितः । किं करिय्यय भौचित्वा मृतं किमनुयोचया सचम्य हि प्रभु कालो धर्मनः सनदर्शनः । यौवनस्याच वालाय ह्वान गर्भगतानपि। मानाविभते मृत्युरेवम्भतमिदं जगत् । जम्मुक उवाच ॥ अहो मन्दीकृत. खेही स्प्रेणेहान्पबुद्धिना । पुत्रखेहाभिभूताना युमाकं शेचता मधे। .. समै. सम्यक्प्रयुक्तश्च वचन. प्रत्ययोक्तः। यद्धति जनार्य खेहमुमृच्च टुस्यज। अहो पुन वियोगन मृतधान्योपसेवनात् । कोसता मुभृग दु.ख विवत्साना गामिव । पच मोकं विजानामि मानुषाका महीतले । वे हि कारणं कृत्वा ममाप्यूम्नयापतन्। सोहि मत कार्यस्ततो देवेन मिधति। दैवं पुरुपकारच छतानापपद्यते । अनिदः मदा कार्यो निन्दाद्धि कुत. मुखी प्रयनात् प्राप्यते धर्य. कम्मदच्छत निर्देयाः । आत्ममामोपवृत्तच भरीराईमयों न, । पिणा कतारं वने त्यता क यास्थय। अथवाऽस्तं गते सूर्थे सन्ध्याकाल उपस्थिते । ततो नेवय वा पुनमिहम्या वा भविश्चय । ॥ स्टभ उवाच ॥ य वर्षसहस में मायं जातस्य मानुषाः । न च पश्यामि जीवन्तं मतं स्वीपुंनपुंरुकं । मता गर्नेषु जायन्ते जात्माचा पियन्ति च । क्रमन्ना नियन्ते च यौवनम्यास्तयाऽपरे। अनित्यानीहभाग्यानि चतुप्पात्परिणामपि। जहमनानानां वाऽप्यायुरग्रेवतियते। दरदारवियुकाय पुत्तम कावितास्तदा दाम नाम गोकेन रह गन्ति नियमः। अनिष्टाना सहमाणि नयेयाना मत नि च । जामृन्येह प्रयाता वैवान्धवा मगदुःखिताः। त्यन्यतामेप निस्तेजाः शून्य काष्ठवमागतः । अन्यदेहविपर्क हिमायं कालमागतं । त्यागोवस्य चैवास्य कम्माट्रिना न गछता निरर्थको राय हो निप्पलय पग्यिमः। चतुश न च कर्णभ्या संग्टणेति ममोचते । कमादेनं समुसृज्य न सहान् गच्छताइये। मावधावितव्याक्यहतमद्भिः मुनिः। मयोता गच्छत बिस्वमेव निधनं । प्रभाविज्ञानन बुद्धिर्मशानदायिना । वदनं श्राविता नूनं मानुगः मन्यवर्तत। मोको दिगएतां यानि दृष्टा सत्य र रिता देतदनं गुना मपित्तास्तु मानुशः । अन्यत्तं नदा मछममारद जन्मुकः । भयुक उवाच॥ कनका भूप. समप्तता सभायात् कय पुन र पिपिए । स . .. Eter ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [घापदम्म प० । अध्याय १५६। den 100 न स्नेहस्य च विच्छेदो विलापरुदितस्य च। मृतस्यास्य परित्यागाप्तापो वे भविता ध्रुवं । श्रूयते शम्बुके हरे हते प्राझणदारकः । जीवितो धर्ममामाद्य रामात् मत्यपराक्रमात् । तथा श्वेतस्य राजर्षालो दिसान्तमागतः । श्वेतेन धर्ममिठेन मृतः मंगोवितः पुनः । तथा कश्चिद्भवेत् सिद्धो मुनिर्वा देवताऽपि वा । सपणानामनुप्रोनं कुर्यादो रुदतामिह । इत्युक्तास्ते न्यवर्त्तन्त शोकाताः पुत्त्रवत्सलाः । श्रद्धे शिरः समाधाय रुरुदुर्वक विस्तरं ।” तेषां रुदितशब्देन ग्रनोऽभ्येत्य वचाऽब्रवीत् । ।। टन उवाच ॥ अश्रुपातपरिक्तिनः पाणिस्पर्भप्रपीडितः। धर्मराजप्रयोगाच दीर्घनिद्रा प्रवैगितः । तपमाऽपि हि संयुका धनवन्तो महाधियः । सर्वे मृत्युवशं यान्ति तदिदं प्रेतपत्तनं । बालवृद्धमहस्राणि मदा सत्यज्य बान्धवाः। दिनानि चैव रात्रीच दुःखं तिष्ठन्ति भूनले । अलं निर्बन्धमागत्य शोकस्य परिधारणे । अप्रत्ययं कृतो ह्यस्य पुनरद्येहजीवितं । मृतस्थात्मृटदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते। नैव मुर्तिप्रदानेन जम्बुकस्य शतैरपि । शक्य जीवयितुं येष बाला वर्षभरिपि। अथ रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव च । बरमस्मै प्रयच्छेयुस्तता नोवेदयं शिडः । नैव वाष्पविमोशेण न वा श्वासकृतेन च । न दीर्घरुदितेनायं पुनर्जीवं गमिथति। अहच्च क्रोष्टृकश्चैव यूयं ये चास्य यान्धवाः । धर्माधी ग्टहीत्वेह सच वत्तीमहे ध्वनि । अप्रिय परुषञ्चापि परद्रोहं परस्त्रियं । अधर्ममनृतश्चैव दूरात् प्राज्ञो विवर्जयेत्। धर्म सत्यं श्रुतं न्याय्यं महती प्राणिना दया । अजिह्मत्वमशायञ्च यवत. परिमार्गत। मातरं पितरं वाऽपि वान्धवान् सुहृदस्तथा । जोवती ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः। यो न पश्यति चक्षुधा नेङ्गते च कयञ्चन । तस्थ निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ । इत्युकास्ते सुतं त्यत्वा भूमा शोकपरिमुताः । दयमाना. सुतस्नेहात् प्रययुर्वान्धवा ग्टई। ॥ जम्युक उवाच ॥ दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः । बन्धुवियोगद्य तथेहाल्पञ्च जीवितं । यशालीकममत्यञ्चायतिवादाप्रियंवदं । इमं प्रेक्ष्य पुनीवं दुःखशोकविवर्द्धनं । ममे मानुषलोकोऽयं मुहर्तमपिरोपते। हो धिग्गृधवाक्येन ययैवाबुद्धयस्तथा। कयं गच्छत नि.खहाः सुतस्नेह विसृज्य च । प्रदीप्ताः पुत्वशाकेन मन्त्रिवर्त्तत मानुषाः । श्रृंखला ग्टधम्य वचनं पापस्य हारतात्मनः । मुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखं । "सुखदुःखाहते लोके नेहास्यकमनन्तरं । इमं विनितले त्यक्षा यालं रूपसमन्वित फुनगाभाकरं मूढाः पुत्र त्याका क यास्यथ । रूपयौवनसम्पन्न द्योतमानमिव श्रिया। जीवन्तमेव पश्यामि मनमा मात्र संशयः । विनाशी नास्य न हि वै मुखं मास्थय मानुषाः । पुत्र मोकाभितप्तानी मृतानामद्य वाम । मुखसम्भावनं हत्वा धारयित्वा मुखं खयं । त्यका गमिष्यथ काद्य समुत्मध्यास्पबुद्धियत् । 7 100 . १०.

·। OIL १५. सापडर्म या अध्याय १५३१] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५६ ॥ भीम उवाच ॥ नया धर्माविरोधेन हियमिथ्य भिधायिनी । सामरामिमा नित्वं रात्रि मृगपता नृप । नतो मध्यस्थता नीता वचनैरमृतोपमः। जम्बुकेन खकाय वान्धवास्तस्य धिष्ठिताः। ॥ सभ उवाच ॥ अयं प्रेतसमाको यज्ञराक्षससेवितः । दारण: काननोद्देशः कौशिकरभिनादितः । भीमः मुधोरम नया नोलमेघसमप्रभः । अमिच्छवं परित्यज्य मेतका-युपासत। भानु-वत्प्रयात्यस्तं यावध विमला दिशः । तावदेनं परित्यज्य मेतकायाप्युपासत । नदन्ति परुष श्येनाः शिवा: क्रोमन्ति दारणं । मृगेन्द्राः प्रतिनन्दन्ति रविरस्तञ्च गवति । चिताधूमेन नोलेन संरव्यन्ते च पादपाः । गमगानेच निराहाराः प्रतिनन्ति देवताः। सर्व विष्टतदेहाचाप्यमिन्देशे सुदारणे। युमान् प्रधर्षयिष्यन्ति विष्टता मामभाजिनः। कूरवायं वनोद्देमो भयमद्य भविष्यति । त्यच्यता काइभूतोऽयं मृश्यतां जाम्मुकं वचः । यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च। श्रोष्यय भष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनंत्यय । ॥ जम्बुक उवाच ॥ स्योयता नेह भेतव्यं यावत्तपति भास्करः । तावदस्मिन् सने हादनिवेदेन वर्मत। खैरं रुदन्तो विश्वाश्चिरं वेईन पश्यता स्वीयतां यावदादित्यः किञ्च क्रयादमाप्तिः। यदि स्टभस्य वाक्यानि नौमाणि रभसानि च । गृहीत मोहितात्मानः सुतो वो न भवियति । 11 भीम उवाच ॥ गृधेाऽस्तमित्याह ग्तो गतो नेति च जम्बुकः । मृतस्य तं परिजनमूरतुस्सा जुधाचिनी स्वकार्यबडूको नौ राजन् गृगोऽय जमुकः । डुत्पिपासापरित्रान्नो शास्त्राताम्य जन्पतः। तयाबिंदानविदुयोईटिंगपतत्रिोः। वाक्यरमृतकल्पैस्तै मतिठन्ति प्रजन्ति च । गोकदैन्यसमाविश रुदन्तस्तम्यिरे तदा । स्वकार्यकुशलाभ्यान्त संधाम्यन्नेह नैपुसात् । तथा तयार्मिवदनोविज्ञानविदुषोईयोः। वान्धवाना म्यितानाञ्चायुगनिष्ठत सदरः । देव्या प्रणादितो देवः कारल्याश्तेवणः । ततस्तानाह मनुजान वरदोऽस्मोनि महरः। ने प्रत्यूचुरिदं वाक्य दुःखिताः प्रणताः स्थिताः। स्कपुत्तविहीनानां सर्वेषा जोविनायिनी। पुत्रस्य नो जीवदानाजीवितं दातुमर्हसि । एवमुकः स भगवान् वाग्पूिर्णेन चपा। शीवित म कुमागय मादादर्षयतानिवै। नया गोमायुगृभाभ्या प्राददत् सुदिनाशनं । वरं पिनाकी भगवान् मर्चभूतहिते रतः । ततः प्रणम्य ते देवं प्रायो हर्षसमविताः। छतष्कृत्याः मुखं टा. प्रातिष्ठन्त तदा विभो। अनिदेन दोर्पण निश्येन ध्रुवेण च । देवदेवप्रमादाच विप्र फलमवाप्यते । पश्य देवस्य मयोग वाधवानाच निययं । आपणनान्नु रुदनी छतमथुप्रगाननं । पग्य घान्पेन कालेन निश्यावेपणेन च । प्रमादं शहरात प्राय दुःखिताः सुसमाप्नुवन् । ने विस्मिता पाटाय पुनसचीवनात् पुनः । बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रमादाचहरम्य वै। नतले खग्निा राजस्यका शेकं मिहद्भव विविध: पुधमादाय नगरं मानसाः । एषां बुद्धिः समक्षानाशातुःन रर्शिता। 6 OL ५ ·५७० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [यापइम माथध्याय १५३ । १५४।१५। LE- LE धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहाममिमं टणु । श्रुत्वा मनुष्य सतत मिह प्रेत्य च मोदते। इति श्रीमहाभारते शान्ति पर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि ग्टगोमायुसंवादे त्रिपञ्चाशदधिकशतोऽथायः ॥ ९५२ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ बलिन. प्रत्यमित्रस्य नित्यमासनवर्तिनः। उपकारापकारान्या समर्थस्थावतस्य च । मोहादिकत्यनामात्रैरमाराऽल्पबला लघुः । वाग्भिरप्रतिरूपाभिरभिद्रुय पितामह । श्रात्मनो मलमास्याय कथं वर्तत मानवः। श्रागच्छतोऽतिक्रुद्धस्य तस्योद्धरणकाम्यया। भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । संवाद भरतश्रेष्ठ मामलेः पवनस्य च । हिमवन्तं ममामाद्य महानासीदनस्पतिः । वर्षपूगाभिसंवृद्धः शाखी स्कन्धी पलाशवान । तब म मत्तमातङ्गा घातीः अमकर्षिताः । विश्राम्यन्ति महाबाहो तथाऽन्या गजातयः । मल्लमाचपरीणाहो घनच्छाया वनस्पतिः । सारिकाशकसचुए पुष्पवान् फलवानपि । भार्थिका वणिजथापि तापसाच वनौकसः । वन्ति तत्र मार्गस्याः सुरम्ये नगमतभे। तस्य ता विपुलाः भाखा पृष्ट्वा स्कन्धश्च सर्वशः। अभिगम्यानवोदेनं नारदो भरतर्षभ। श्रहो नु रमणीयस्त्वं हो चासि मनोहरः । पोयामहे वया नित्य नरुपवर मामले । मदेव शकुनास्तात मृगायाय तथा गजाः । वन्ति तव संघष्टा मनोहरमनोहराः । नव भाखा महाशाख स्कन्धाय विपुलास्तथा। न वै प्रभग्रान् पश्यामि मारुतेन कथचन। किनु ने पवनम्तात मीनिमानय वा सुचत् । वा रचति मदा येन वनेऽत्र पवनो ध्रुवं । भगवम् पवन, म्यानादृशानुपावचानपि । पर्वतानाञ्च शिखराण्याचालयति वेगवान् । भोपपत्येव पाताम वगन्धवइ. चि.। मरामि सरितश्चैव मागरांच तथैव च । संरपति बांपवनः मखित्वेन म मंशय. । नरमात्त्वं यहमाखोऽपि पर्णवाम् पुष्पवामपि । पदव रमरीयन्ते प्रतिभाति वनस्पते । पदिमे विहगास्तात रमन्ने मुदितास्वयि । एषा पृषकसमस्तामा भूयते मधुरखरः। पुष्पमामोदने काले वामतां मुमनोहरं । तमे गर्मिता भागा: म्यूधकुलगोभिताः । पाास्वा ममामाघ सुखं विन्दन्ति मामले । नयेव मृगजातोभिरन्याभिरभिभाभमे । तथा मर्माधिवाय मोभमे मेरुवटुम । प्राधररामपामि स्ताप. श्रमणेस्तया विविएपममं मन्ये तवायतममेव ।। रतियोमराभारते शामिपर्वणि पापपर्मणि पवनमामिसंवादे चतु.पघामदधिकरतोऽयायः ॥ ९५४ ॥ नारर उपायधुवादच वा मण्यादामने नाच मंमयः । पासयत्येव मय भीम. समंधोऽनिलः । म्यामा पाम बापाः मामले समुपागत. नवाश्मणोति मदा घेन रति मारुतः। म पालाम्य एवं पर्यत मा राय वायुवसादय थियामिति मे मनि. । में पुल बारी रामे मारने पथा। वायुना मपरोवारन नित्यभयं । तिवारनमेषायुः पपा प्रमय बन च मे गुरुत्परमही कथा व पेण पति चामिछ । - HEL . 15. * .

·पापडर्म या अध्याय १५५ । १५६।] ॥ शान्तिपर्व । પૂર 1 Fu मम तेजो बलं भीमं वायोरपि हि नारद । कलामष्टादों प्राणैर्न मे प्राप्नोति मारतः। प्रागच्छन् पुरुषो वायुर्मया विटम्भितो वलात् । मन्नन् [मान् पर्वतांच यच्चान्यदपि विच्चन। पमया बढयो भनः प्रमअन् वै प्रभमनः । तस्मान्न विभ्ये देवर्षे क्रुद्धादपि समोरणात् । ॥ नारद उवाच ॥ मामले विपरीनं ते दर्शनं नाव संशयः। न हि वायोलेनास्तिभूतं तु अबलं कचित् । १८९ इन्द्रा यमा वैश्रवणो वरुणच जलेश्वरः । नैतेऽपि तुल्या मरुतः किं पुनस्लं वनस्पते। यच किश्चिदिह प्राणी चेष्टते भारमले भुवि । सर्वत्र भगवान् वायुश्चेष्टामाणकरः प्रभुः । एप चेटयते सम्यक् प्राणिनः सम्यगायतः। असम्यगायतोभूयश्चेष्टते विकृतं नृषु । म त्वमेवंविधं वायु सर्वसत्त्वमताम्बर। न पूजयसि पूज्यं लं किमन्यधुद्धिसाघवात् । अमारद्यापि दुर्मेधाः केवलं बहु भाषसे । क्रोधादिभिरवच्छतो मिथ्या वदमि शाल्मले । मम रोषः समुत्पन्नवय्येवं संप्रभाषति ।अबोम्येष स्वयं वायोस्तव दुर्भाषितं बहु। चन्दनैः स्यन्दनैः भाल: सरसैर्देवदारुमिः । वेतमैर्धन्वनैश्वापि ये चान्ये बलवत्तराः। नैयापि नवं दुर्बुद्धे दिप्तो वायुः कृतात्मभिः । तेऽपि जानन्ति वायोय पलमात्मन एव च । तस्मान्तं वै नमस्यन्ति न्यसनं तरुसत्तमाः । वन्तु मोहान्न जानो वायोर्चलमनन्तकं । एवं तस्माइमियामि सकाशं मातरियनः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि प्रापद्धर्मपर्वणि पवनशाल्मलिसवाद पञ्चपञ्चाशंदधिकशतोऽध्यायः॥ ९५५ ॥ ॥ भीमउवाच ।। एवमुन्ना तु राजेन्द्र शाल्मलि ब्रह्मवित्तमः । नारदः पवने मध्य भालालेवाक्यम ब्रवीत् । ॥ नारद उवाच ॥ हिमवत्पृष्टजः कयिच्छाल्मलिः परिवारवान् । दृहन्मूलो इच्छायः म वा वायाऽवमन्यते । मड्याचपयुकानि लामाह वचनानि सः । न युतानि मयां वायो तानि वहुं तवाग्रतः । जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृताम्बरं । बरिष्ठच्च गरिष्ठश्च क्रोधे वैवखतं यथा। ॥ भोभ उवाच ॥रतत्तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समोरणः । माल्मलि तमुपागम्य क्रुद्धोवचनमप्रवीत्। ॥ वायुरुवाच ॥ मामले नारदोगछस्लयोको मदिगईणं। अहं वायुः प्रभावन्ते दीयाम्यात्मनो वल । अहं वामभिजानामि विदितचासि मे द्रुम। पितामहः प्रशासगै वयि विश्रान्तवान् प्रभुः । तस्य विश्रमणादेप प्रमादा मत्कृतस्तव । रक्ष्यमे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याटुमाधम । यम्मा त्वमवज्ञानीपे ययाऽन्य प्राशतं तया । दर्शयाम्येष चात्मानं यथा मा नावमन्यमे । ॥ भीम उवाच ॥ एवमुक्तस्ततः माह बालमलि: प्रहमत्रिव। पवन बच मे क्रुद्धो दर्थयात्मानमात्मना। मयि वै त्यज्यता क्रोधः किं मे बुद्धः करिष्यसि । न ने विभैमि पवन यद्यपि वं स्वयं प्रभुः । बलाधिकोऽई मत्तवन भीः कार्या मया तव । ये तु बुद्ध्या तु पसिनस्ते भवन्ति यतीयमः। पाण्मात्रयला ये वै नैव ने पतिनो मताः। इत्येवमुक्र. पवनः वदत्येवाबीदचः । रयियामि तेजप्ततो रात्रिरुपागमत् । अय निश्चित्य मनमा मास्वसिातकारित। परसमानस्तदात्मानममम मातरिश्वना । नारदे यन्मया मोतं वचनं पति नन्मृगा। IER IFt. FIR ·५७२ ॥ श्रीमहाभारत ॥ [चामइम्म प० । अध्याय १५६।१५०१५ १ असमर्थो हाई वाविलेन पलवाम् हिमः । मारतो बलवानिय यथा वै मारदोऽनवोट । अहन्तु दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षे या नात्र संशयः । किन्तु मुद्धा ममा मास्ति मया कथिदमस्पतिः । तदरं बुद्धिमास्थाय भय मोक्ष्य ममीरणात् । यदि ना बुद्धिमाम्याय निष्ठेयुः पर्णिको वनी। अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात पवनान्नात्र संशयः । तु बाला न जामन्ति थथा वैताम समोरप.। समीरयति मंक्रुद्धा यथा जानाम्यहं नया। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि पवनशाल्मलिसंवाद षट्पञ्चागदधिकशतोऽध्यायः ॥ १५॥ ॥भीम उवाच ॥ ततो निचित्य मनमा शाल्मलिः भितस्तदा । शाखास्कन्धान प्रशाखाय खयमेव व्यशातयत् । म परित्यज्य शाखाथ पत्राणि कुसुमानि च । प्रभाते वायुमायान्तं प्रत्येक्षत वनस्पतिः । तत क्रुद्धः श्वसन वायु, पातयेदै महाद्रुमान् । श्राजगामाथ तं देभमास्ते यत्र म गालालिः । न हीनपर्ण पतितापशाख विशीर्णपुष्प प्रसमीक्ष्य वायुः । उवाच वाक्यं स्मयमान एवं मुदा युत. शाल्मलिमुयशाखे। ॥ वायुरुवाच ॥ अहमप्येवमेवं वा कुषाण, शाल्मने रुपा। प्रात्मना यन् कृतं कृच्छं भाखानामपकर्षणं। ५॥ होमपुष्पाग्रशाखस्खं शीर्णहरपलाशक । अात्मदुर्मन्त्रितेनेह मदीर्यवशगः कृत. । ॥ भीम उवाच ॥ रतच्छुत्वा वचो वायोः शाल्मलिीडितस्तदा । तप्यत वच. श्रुत्वा नारंदा यत्तेदाऽब्रवीत् । एवं हि राजशार्दूल दुर्बल. मन् बलीयसा। बैरमारभते बालस्तप्यते शाल्मतिर्यया। नम्मादरं न कुर्वीत दुर्बला वलवत्तर. । शेचेद्धि वैरै काणे यथा वै गालालिस्तथा। न हि वैर समात्मानो विवृण्वन्यपकारिषु। भने.शनर्भहाराज दर्शयन्ति स्म ने बल। वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना । बुद्धिधुद्धिमतो यानि बणेष्विव हुताशनः । नहि बुद्ध्या समं किञ्चिविद्यते पुरुषे नृप। तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीह कश्चन । तस्मात् क्षमेत बालाय जडान्धवधिराय च । बलाधिकाय राजेन्द्र तदृष्टं त्वयि शत्रुहन् । अवाहिण्या दशैका च सप्त चैव समुद्यते। बलेन न समा राजन्न नस्य महात्मन । निहताश्चैव भग्राद्य पाण्डवेन यशस्विना। चरना यलमास्याय पाकशासनिना मृधे। उक्ताय ते राजधामी पापद्धमाश भारत । विस्तरेण महाराज किं भूय. श्रोतुमिच्छसि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपण्यापद्धर्मपर्वणि पवनशाल्मलिवादे सप्तपञ्चाशदधिकशतोऽध्यायः ॥ १५०॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ पापस्य यदधिष्ठानं यत. पापं प्रवर्त्तते । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ। ॥ भीम उवाच ॥ पापस्य यदधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिप । रको लोभी महाग्राही लाभात् पापं प्रवर्तते। अत पापमभद्य तया दु.समनुत्तम। निश्त्या मूलमेतद्धि येन पापतो जना.। भाभात् शोध. प्रभवति लाभान् काम. प्रवर्तते। लाभान्माइय माया च मान. स्तम्भ. परासुता । अवमा झोपरित्यागः श्रीनामा धर्मभक्षय. । अभियाऽप्रयता व सबसाभात् प्रवर्तते। अत्यागातितर्षय विकर्ममुच या क्रिया। कुलविद्या मदव रूपश्चर्यमदस्मथा। मर्वभूतेष्वमिद्रोह. सर्वभूतेष्वपतिः। मभूविविश्वाचः सवभूतेश्वमान । LE. YOU । . - ·यापहर्म प० । घ्यध्याय १५।१५८1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५३ है IFER । PE" 1 ER हरणं परविताना परदागभिमर्पणं । वाम्बेगो मनमा बेगो निन्दावेगस्तथैव च । उपम्योदरयोगो मृत्युवेगव दारुणः । यावेगश्च बलवान् मिथ्यावेगद्य दुर्जयः । रमवेगद्य दुवार्य: श्रीबवेगव दु.महः। कुत्मा विकत्या मामयं पापं दुष्करकारिता। माहमानाञ्च चब्वेषामकाऱ्याणं क्रियास्तथा। जाती वान्ये च कौमारे यौवने चापि मानवाः । न सम्यजन्यात्मक यो न जीर्यति जीर्यतः । यो न पूरयितुं शक्या लाभः प्राप्या कुरूदह। नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधि.। न प्रहयति यो सामः कामयच न व्यति। यो म देवैर्न गन्धर्वनामुरैर्न महोरग. जायते नृप तत्त्वेन सर्वभूतगणैस्तया । म लामः महमाईन विजेतव्यो जितात्मना । दम्मा द्रोहय निन्दा च पैन्, मत्सरस्तया। भवन्येतानि कौरव्य सुधानामतात्मना। समहान्यपि शास्त्राणि धारयन्ति वहथुनाः । छत्तार: मंशयानाञ्च क्लिश्यन्तीहान्पबुद्धयः । देवक्रोधप्रसकाय शिष्टाचारवहिष्कृताः। अन्त.करा वान्मधुरा: कूपाञ्छनास्तृणैरिव । धर्मवेमिकाः क्षुद्रा मुष्णन्नि ध्वजिना जगत् । कुर्वते च बहन मार्गास्तान हेतुवलमाश्रिताः । मता मार्गान् विलुम्पन्ति लोभज्ञानेश्ववम्विताः । धर्मस्य हियमाणस्य लोभयस्तैर्दुगत्मभिः। या या विक्रियते संस्था ततः माऽपि प्रपद्यते । दर्पः क्रोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोकोऽतिमामिता । रत स्व हि कौरव्य दृश्यन्ते लुधबुद्धिषु । एतानशिष्टान् बुध्यस्ख नित्यं लोभसमविनान् । शिष्टास्तु परिपृच्छेया यान् वक्ष्यामि चिनतान् । येवावृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च । नामिषु प्रमोऽस्ति न मियेम्वप्रियेषु च । मिष्टाचारः प्रिया येषु दमा येषु प्रतिष्ठितः । मुख दुःखं ममं येषां सत्य येषां परायणं । दातारो न होतारो दयावन्तम्तयेव च । पिवदेवातियेयाच नित्याद्युक्रासयेव च । मोपकारिणो वीराः सर्वधर्मानुपालकाः । सर्वभूतहिताचैव मनदेयाय भारत। न ते चानयितुं शक्या धर्मव्यापारकारिणः । न तेषां भिद्यते वृत्तं यत् पुरा माधुभि. नं। न चामिना न पला नरौद्राः सत्पथे स्विताः। ते मेव्याः माधुभिनित्यं येवहिमा प्रतिष्ठिता। कामक्रोधव्यता ये निर्भमा निरहड़ताः । सुमताः स्थिरमादास्तानुपाख च पृच्छ च। न धनार्य योऽयं वा धर्मक्षेषा युधिष्ठिर। अवश्यं कार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा । न भयं क्रोधधापन्ये न शोकन्तेषु विद्यते।न धर्मध्वजिनशव न गुधं कधिदाम्विताः। येवलोभस्तथाऽमोहो ये चमत्या वे खिताः। तेषु कौन्तेय रज्येया येषा न भग्यते पुनः। ये न हप्यन्ति माभेषु नानाभेषु व्ययन्ति र निर्मला निरहसराः मत्वम्या: ममदर्मिनः । साभालामा मुखदुःखे पतात मियापियं मरणं जीवितचा समानि येां म्यिरविक्रमाण युभुमना मत्त्वपयेप्सितानां। 10 धर्मप्रियांस्तान मुमहानुभावान् दानोऽप्रमाय ममयेया:दिवात् सर्वे गुरुवन्तो भवन्ति मासभेवाझमापानयान्य। रति श्रीमहाभारते मान्तिपर्थणि प्रापर्षपणि अपघामदधिकशतोऽथापः १५ ॥ पुधिष्ठिर उवाच ॥ अनयांनामधिनमुको साभः पितामहा मानमपि वै नान यातमिशामि सत्यतः। ८. - . R - ·५०४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ थापहम्म प. अध्याय १५८१९.1 HIL . ११ १६५ ॥ भीम उवाच ॥ करोति पापं याज्ञानानात्मनो वेत्ति च वयं । प्रदेशि माधुत्ताश्च म लोकस्येति वाचना । अज्ञानानिरयं याति तथाऽज्ञानेन दुर्गतिं । अज्ञामात् क्लेसमाप्नोति नयापामु निमजति। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अज्ञानस्य प्रवृत्तिञ्च स्थान वृद्धिक्षयोदया। मून योगं गतिं कालं कारणं हेतुमेव च । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यथावदिह पार्थिव । अज्ञानप्रसवं हीद यदु समुपलभ्यते। ॥ भीष्म उवाच ॥ रागो देषस्तथा मोहो हर्ष शोकोऽभिमानिता। काम माधय पथ तन्द्रा चालस्यमेव च । इच्छा देषस्तथा ताप परवृद्ध्युपतापिता। अज्ञानमेतनिर्दिष्टं पापानाचैव या. क्रिया । रतस्य वा प्रवृत्तेश्च वृद्ध्यादीन् याच पृच्छसि । विस्तरेण महाराज स्टणु तच विशेषत । उभावती ममफली समदोषौ च भारत। अज्ञानञ्चातिलोभश्चाप्येकं जानीहि पार्थिव । लोभप्रभवमज्ञाने वृद्धं भूय प्रवर्द्धते । स्याने स्थाने भवे चोणं उपैति विविधा गति। मूलं लोभस्य मोहो वै कालात्मगतिरेव च। छिन्ने भिन्ने तथा लोभे कारणं काल एव च । तस्याज्ञानाद्धि लोभी हि लाभादज्ञानमेव च । सर्वदोषास्तथा लोभात्तस्मालाम विवजयेत्। जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भि प्रसेनजित् । लोभवयाद्दिव प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपा । प्रत्यक्षन्तु कुरुश्रेष्ठ त्यज लोभमिहात्मना । त्यत्वा लोभं सुखं लोके प्रेत्य चानुचरिष्यमि। . इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि श्रात्मज्ञाने उनषष्यधिकशतोऽध्याय ॥१५८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ खाध्याये तयवस्थ नरस्य च पितामह । धर्मकामस्य धर्मात्मन् किं नु श्रेय इहोच्यते। बजधा दर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे । अस्मिनाके परे चैव तन्म ब्रूहि पितामह। महानयं धर्मपया बहुशाखच भारत । किञ्चिदेवेह धाणामनुष्ठेयतम मत। धर्मस्य महतो राजन् बहुमाखस्य तत्वत । यन्मूल परमं तात तत्सव मूहि तत्त्वत । ॥ भीम उवाच ॥ इन्त ते कथयिय्यामि येन श्रेया सवास्यमि। पोखाऽस्टतमिव प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि । धर्मस्य विधयो नैके ये वै प्रोता महर्षिभि ।खं खं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणं । दम मि श्रेयह प्राधा निश्चयदर्शिन । ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्म सनातन । दमात्तस्य क्रियासिद्धियथावदुपलभ्यते । दमा दानं तथा यज्ञानधीतञ्चातिवर्त्तते। दमस्तेजो वर्द्धर्यात पवित्रञ्च दम परं। विपामा तेजमा युक्त पुरुषो विन्दते महत् । दमेन सदृश धम्म नान्य लेोकेषु इथुम । दमो हि परमो लोके प्रशस्त सर्वधर्मिणा । प्रेत्य पात्र मनुष्येन्द्र परमं विन्दते मुख । दमेन हि ममायुको महान्त धर्ममश्नुते। मुख दान्त प्रस्खपिति मुखश्य प्रतियुध्यते । मुख पर्येति लाकाय मनशास्य प्रसौदति। प्रदान पुरुष धमभीक्ष्ण प्रतिपद्यते। अनाय बहनन्यान् प्रजयात्मदोषजान्। श्राश्रमेषु चतुवाईममेवोत्तम प्रतं । तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषा समुदयो दम । समा धृतिरहिंमा च ममता मत्थमाजवं। इन्द्रियाभिगयो दास्य मावं हीरचापत। प्रकार्पप्यममरम्म मन्तोप. प्रियवादिता । अविहिमानसूया चाप्येषी समुदयो दम । . R . .

·आपइम्म प० । अध्याय १६०१ १६९।] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५७५ १२५ - गुरुपूजा च कौरय दया भूनेषु पैन । जनवाद मृपावादं सनिनिन्दाविवजन। काम क्रोधञ्च लोभच्च दर्प स्तम्भ विकत्यनं । रोपमोर्थावमानञ्च नैव दान्तो निषेवत। अनिन्दिती झकामात्मा नान्पष्वर्यनसूयकः । समुद्रकम्पः म नरो न कथञ्चन पूर्यते । अहं त्वयि ममवच मयि तेषु तयाऽप्यहं । पूर्वसम्बन्धिसंयोग नैतद्दान्तो निषेवते। सा ग्राम्यास्तथाऽरस्था याच लोके प्रवृत्तयः । निन्दाञ्चैव प्रशंसाच यो नाययति मुच्यते । मैत्रोऽय शीलमम्पन्नः प्रसन्नात्मात्मविश्च यः। मुक्तस्य विविधैः सबैस्तस्य प्रत्य फलं महत्। मुवृत्तः भीतसम्पन्नः प्रसन्नात्मात्मविद्युध. 1 प्राप्येह लोके सत्कार सुगति प्रतिपद्यते । कर्म यत् शभमेवेह मद्भिराचरितञ्च यत् । तदेव ज्ञानयुक्रम्य मुनेतर्मन होयते। निष्क्रम्य वनमास्याय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः । कालाकाचो चरत्येवं ब्रह्मभूयाय कन्पते । अभयं यस्य भूतेभ्या भूतानामभयं यतः। तस्य देहादिमुक्तस्य भयं नास्ति कुतयन। अवाचिनोति कर्माणि नच सम्प्रचिनोति ह । ममः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिश्चरेत् भकुनीनामिवाकाये जले वारिचरस्य च । यथा गतिर्न दृश्यत तथा तस्य न संशयः। गृहानुत्सृज्य यो राजन्मादमेवाऽभिपद्यते। लोकास्तेजामयास्तस्य कल्पन्ते मादतीः समाः। संन्यस्य मर्वकमाणि संन्यस्य विधिवत्तपः । संन्यस्य विविधाविद्या. सर्व संन्यस्य चैव ह। कामे चिरनावृत्तः प्रसन्नात्मात्मविधुचिः । प्राप्येह लोके मत्कारं खग समभिपद्यते। यच पैतामतं स्थानं ब्रह्मराभिसमुद्भवं । गुहाया पिहितं नित्यं तद्दमेनाभिगम्यते। जानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूताविरोधिनः नावृत्तिभयमस्तीह परलोकभयं कुतः। एक रव दमे दोपो दितीय नोपपद्यते । यदेनं इमया युक्रमशझं मन्यते जनः । एकोऽस्य सुमहापाज्ञ दोष. स्यात् समहान् गुणः । मया विपुला लोकाः मुलमा हि महिप्पुता। दान्तस्य किमरप्लेन नयादान्तस्य भारत। यत्रैव निवसद्दान्तस्तदरयं म चाश्रमः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रतीभस्य वचनं श्रुला राजा युधिष्ठिरः । अमृतेनेव मन्तृप्तः प्रष्टः समपद्यत । पुनय परिपप्रच्छ भीमं धर्मभृताम्बरं । तत. प्रीत. स चोवाच तम्म सर्व कुरुवः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्राप पर्चशि दमकथने पश्यधिकमतोऽयः ॥ ९६. ॥ भीम उवाच ॥ मईमेतत्तपामूलं कवयः परिचक्षते। न शतप्ततपा मूढः क्रियाफलमबाभुते। प्रजापतिरिद मर्च नपमैवारजन्प्रभुः । नयैव वेदानृपयस्तपमा प्रतिपेदिरे। तपसव समनानं फलमूलानि यानि च । चोन् लोकास्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति मुसमाहिताः । आषधान्यगदादीनि क्रियाय विविधास्तया । तपमेव हि सिध्यन्ति तपोमू हि साधनं । यदुरापं भवेत् किश्चित्तत् सब तपसो भवेत् । ऐश्वर्यमषयः प्राप्तास्तपक्षैव न संशयः। मुरापोऽमम्मनादायी भूणहा गुरुतन्पगः । तपस्व मुतप्टेन भरः पापादिमुच्यते। नपसाबहरूपस्य नक्षदार. प्रवर्त्ततः । निकृत्या वर्तमानस्य नपा नानमनात् परं। tu 10.

·५७६. ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ यामद्धम्म य० । अध्याय १६९ । १६२ । r (E. अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रहः। रतेभ्यो हि महाराज तानानानात् परं । न दुष्करतरं दानान्नातिमातरमाश्रमः । वैविधेभ्यः परं नास्ति संन्यामः परमन्तपः । इन्द्रियाणीह रक्षन्ति स्वर्गधर्माभिगुप्तये । तस्मादर्थे च धर्म च तपो नानधनात् परं। एषया पितरो देवा मनुष्या मृगपक्षिण। यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तपः परायणः सबै सिध्यन्ति तपमा च ते। इत्येवं तपणा देवा महत्त्वं प्रतिपेदिरी इमानीटविभागानि फलानि तपमः सदा। तपसा शक्यते प्राप्तुं देवत्वमपि निश्चयात् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि तप.कयने स्कषयधिकमतोऽध्याय. ॥१६॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ सत्थं धर्म प्रशंसन्ति विमर्षिपिवदेवताः । सत्यमिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि पितामह । सत्यं किंलक्षणं राजन् कयं वा तदवाप्यते । सत्यं प्राप्य भवेत् किञ्च कथञ्चैव तदुच्यता। ॥ भीम उवाच ॥ चातुर्वर्यस्य धाएं। सङ्करो न प्रशस्यते। अविकारितमं सत्य सर्बवणेषु भारत। सत्यं मत्सु मदा धर्म. सत्य धर्मः सनातनः । सत्यमेव नमस्येत मत्य हि परमा गतिः। सत्यं धर्मस्तपायोगः सत्यं ब्रह्म सनातनं । सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सब सत्ये प्रतिष्ठितं । आधारानिह मत्यस्य यथावदनुपूर्वशः । लक्षणञ्च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह यथाक्रम । माप्यते च यथा मत्यं तच योतमिहाईमि । मत्यं चयोदशविधं सर्वलोकेषु भारत। सत्यच ममता व दमथैव न संशयः । श्रमात्मय क्षमा व डीस्तितिताऽनस्यता। त्यागी ध्यानमथार्यत्वं एतिय सततं दया। अहिंसा धैव राजेन्द्र सत्याकागस्वयादश । मत्यं मामाध्ययं मित्यमविकारि तथैव च । सर्वधर्माविरुद्धेम योगेनैतदवाप्यते । प्रारमनीटे नयाऽनिटे रिपोच ममता तया। छादेषक्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तया। दमो मान्यस्पृहा नित्यं गाग्भीर्य धैर्यमेव च । अभयं रोगममनं सामनेतदवाप्यते । मयं बुधाः प्राहुने धर्म र संयम. । अवम्यिने च नित्यञ्च मत्येनामसरी भवेत् । अधमाया: इमायाय प्रियाणीहाप्रियाणि च । धमते गग्मतः माधु माध्वानोति च सत्यवाक् । कन्नाणं कुमने वाढं धीमान म्लायते कचित् । प्रमाले वाममा नित्यं प्रीस्त धमीदवाप्यते। वायदा घमने नितिका सान्निरयते । भोकमरहणवै मा हुयल नभ्यते। त्याग: पेहस्य पायागो विषयाण नदेव च । रागदपमहीनस्य त्यागो भवनि मान्यथा। पार्थना नाम भूतानां यः करोति प्रथमतः। शुभ कर्म निराकारो वीतरागम्त येव च। एनिनाग पुणे दुःषे पया नामानि विकिया। नी भगेत मदा प्राशी परपतिमात्मनः। पर्मचामिणाभाय नया माधपराधीमहर्षभपकोधा तिमाप्नोति पणित.। चंद्रोद. मभमतेषु कर्थचा मनमा गिरा। अनुयाय दागय मती धर्मः मनानमः । तेरचोदशामाग: पपक मनकला भजने पत्यमेवे इंपोच भारत। माम रसोरणानायक मत्यख पार्थिवाधाः सायं प्रसन्ति विप्रा. पिता 1 16. H ।

·मापदम प. अध्याय १६२ । १६३१ १६४।] ॥ शान्तिपर्व . नास्ति मत्यात् परोधयों नानृतात् पातकं परं । श्रुतिहि सत्य धर्मस्य तस्मात् सत्यं न लोपयेत् । उपैति मत्याद्दानं हि तथा यचा. सदक्षिणाः। ताग्रिहोत्रं वेदाच ये चान्ये धर्मनिश्चयाः। अयमेधमहसञ्च सत्यञ्च तुलया तं। अश्वमेधसहसाथि सत्यमेव विशिष्यत। इति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि प्रापधुर्मपर्वणि सत्यकथने दापयधिकशतोऽध्यायः॥ १६२ ।। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यतः प्रभवति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ । भोकमोहौ विधित्मा च परामुत्वञ्च तदद। लोभी मात्झर्यमीर्या च कुत्माऽसया रुपा भयं। एतत् सर्व महाप्राज्ञ याथातयेन मेघद । ॥ भोभ उवाच ॥ त्रयोदतेऽतिबन्लाः सबद प्राणिना स्मृताः । उपामन्त महाराज समन्तात् पुरुयानिह । रने प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्तास्तुदन्ति च । एका व विलुम्पन्ति दृष्दैव पुरुषं वलात । एभ्य. प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते । इति मा विजानीयात् सततं पुरुषर्षभ। रतेषामुदय स्यानं चयञ्च पृथिवीपते। इन्न ते कोर्तयिष्यामि क्रोधम्योत्पत्तिमादित.। यथातत्त्वं वितिपते नदि हैकमना. श्टणु। लाभात् क्रोधः प्रभवति परदोषेरुदीर्थते । समया तिष्ठते राजन् चमया विनिवर्त्तते । मन्पान्जायते काम, मेव्यमानो विवईत। यदा माज्ञा विरमने नदा सद्यः प्रणश्यति। परासूया क्रोधलोभावन्तरा प्रतिमुच्यते । दयया सर्वभूतानां निर्देशादिनिवर्तते। अवद्यदर्भनादेति तत्त्वज्ञानाक्ष धीमतां । अज्ञानप्रभवो माहः पापाभ्यासात् प्रवर्तते । यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति। विरुद्धानीद मास्वाणि पश्यन्तीह कुरूदह । विधित्मा जायते तब तत्त्वज्ञानाविवर्त्तते । प्रोत्या शोक प्रभवति वियोगात्तस्य देहिन.। थदा निरर्थक वेत्ति नदा सद्यः प्रणश्यति । परामुता क्रोधलोभादभ्यासाच प्रवर्तते । दयाया. सर्वभूतानां निबेदात् सा निवर्तते। सत्यत्यागानु मात्म>महितानाञ्च मेवया । एतत्तु चीयते तात साधूनामुपसेवनात्। कुलाज्ञानात्तथैश्वान्मदा भवति देहिना । रभिरेव तु विज्ञात. स च मयः प्रणश्यति । ईय्या कामात् प्रभवति संहपश्चैिव जायते। इतरेषान्तु सत्त्वाना प्रज्ञया सा प्रणश्यति । विधमाकाकवाखाना देवैवाक्येरसम्म.। कुत्मा मन्त्रायते राजन लोकान् प्रेक्ष्याभिशम्यति । " इति कत्तुं न शका ये वलम्यायापकारिणे । अस्या जायते तीना कारुप्यादिनिवर्तते। कृपणान् सन्ततं दृष्ट्वा तत. सजायते छपा ! धर्मनिठा यदा वेति तदा शाम्यति मा छपा। अज्ञानप्रभवो लोभा भूताना दृश्यते यदा। अस्थिरत्वञ्च भागाना दृष्टा ज्ञात्वा निवर्त्तते। एतान्येव जितान्याइ. प्रभमाच त्रयोदय ! रते हि धार्तराष्ट्राण सर्व टोपालथोदन। खया सत्यार्थिना नित्यं विजिता ज्येठमेवनात् । इति योमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि नाभापाख्याने विपश्यधिकमतोऽध्याय. ॥ १६३॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ पानृगस्थ विजानामि दर्भनेन मती मदा। नृशंमाग्न विभानामि तेषां कर्म च भारत। कष्टकान् कूपमनिश्च वलयन्ति यया नराः । तया नृमनाएं वर्धयन्ति नरा नरं । । ३ ·५७ ॥ श्रीमहाभारनं॥ [थापहम य. । यध्याय १८७११ . - (.. मृधमो हि दयनं प्रेत्य पेठ प भारत । नरमा धूहि कारव्य तम्म धर्मविमियर्थ । ॥ भीम उवाच ॥ स्पृहा स्वागता चैव विधिमा चैव कमणी । याकोटा म्यते चैव वधितो बुध्यते स च । दत्तानुकोत्तिविषमः क्षुद्रो नैतिक. मठः । श्रमविभागो मामी च तयां मनी विकत्यनः । मातिशती पुरुषो यलीशः शपणाऽथ वा। वर्गमगंमो मततमाश्रमदेपर्मदारी। हिंसाविहारः सततमविशेषगुणागुणः। पहलीको मनस्वी च सुधोऽत्यर्थ भृशंभशत । धर्ममीसं गुणोपेतं पापमित्यवगच्छति। श्रात्मशीलप्रमाणेन न विश्वमति कस्यचित् । परपा यत्र दोषः स्यात् तमुझं सम्प्रकाशयेत् । ममानेष्वेव दोषेषु वृत्यर्थमुपघातयेत् । तयोपकारिणश्चैव मन्यते वचितं परं । दत्त्वाऽपि च धनं काले सन्तपत्युपकारिणे। भक्ष्यं पेयमथाले- यच्चान्यत् साधुभाजनं । प्रेक्ष्यमाणेषु योऽनीयावृशंसमिति तं वदेत् । ब्राह्मणेभ्य प्रदायाग्रं यः सुद्धि. सहानुते । म प्रेत्य लभते वर्गमिह चानन्यमझुते। एष ते भरतश्रेष्ठ नृशंसः परिकीर्तितः। सदा विवर्जनीयो दि पुरुषेण विजानता। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि नृशंसकथने चतु.पश्यधिकशतोऽध्यायः ॥ ९६४ ॥ । भीम उवाच ॥ हतार्थो यक्ष्यमाणय सर्ववेदान्तगश्च यः । प्राचार्य-पतृकाचार्य स्वाध्यायार्यमथापि च । रते वै माधया दृष्टा ब्राह्मण धर्मभिक्षवः । नि.स्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्या च भारत। अन्यत्र दक्षिणादानं देयं भरतसत्तम। अन्यन्योऽपि वहिदिनाकृतान्न विधीयते। सरत्नानि राजा हि यह प्रतिपादयेत् ।माह्मण एव वेदाश्च यज्ञाय बहुदक्षिणः । अन्यान्य विभवाचारा जयन्ते गुणत सदा। यस्य त्रैवार्षिकं भकं पर्याप्त मृत्यवृत्तये। अधिकं वापि विद्येत म माम पातुमईति। यज्ञश्चेत् प्रतिरुद्धः स्यादंशेनैकेन यज्वनः । प्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिक सति राजनि। यो वैश्यः स्याइतपशुनक्रतुरमोमप.। कुटुम्बात्तस्य तदित्तं यज्ञार्थ पार्थिवो हरेत्। श्राहरेदय नो किञ्चित् कामं सद्रस्य वेश्मनः । न हि यज्ञेषुद्रस्य किञ्चिदस्ति परिग्रहः। यो नाहितामिः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः । तयोरपि कुटुम्पाभ्यामाहरेदविचारयन् । अदातृभ्या हरेदित्तं विख्याथ नृपतिः सदा । तयवाचरतो धो नृपते. स्यादथाखिल. । तथैव स्टणु मे भतं भक्तानि षडनग्नतः । अश्वस्तनविधानेन इर्तव्यं हीनकर्मणः । खलात् क्षेत्रात्तथारामात् यतो वाऽयुपपद्यते । पाण्यातव्य नृपस्यैतत् पृच्छतेऽपृच्तेऽपि वा। न तस्मै धारयेद्दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित्। उत्तियस्य तु वालिश्याद्राह्मणः निश्यते दुधा । श्रुतशीले समाज्ञाय वृत्तिमस्य प्रकल्पयेत् । अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रमिवारम। इष्टिं वैश्वानरों नित्यं निवपेदब्दपर्यये । अनुकल्प. परोधी धर्मवादस्तु केवल । विश्वेदेवैश्च साथैश्च माह्मणैश्च महर्षिभिः। श्रापान मरणागीतविधिप्रतिनिधीशतः। प्रभु प्रथमकन्यस्य यो ऽनुकल्पन वर्तते। न माम्पररायिकं तस्य दुर्भतेर्विद्यते फलं । न मानणे निवेदेत किश्चिद्रामनि वेदवित् । (34 (॥

·*बापदम्म प० । यध्याय ९६५ ।] ॥ शान्तिपर्व ॥ . - स्ववी-द्राजवीर्याच स्ववीय बलवत्तरं । तस्माट्राज्ञ. मदा तेजो दुःसई ब्रह्मवादिनी । कती पास्ता विधाता च ब्राह्मण देव उच्यते । नमित्राकुशलं बयान एकामीरयेगिरं । क्षत्रियो वाइवोर्येण तदापदमात्मनः । धनग्यश्च शूद्र मन्त्र हामय वै द्विजः। नैव कन्या न युबतिर्न मन्त्रयो न वांन्नियः । परिवाऽग्निहोत्रस्य भवेनासंस्कृतस्तथा । नरकं निपतन्येते जुकानाः स च यस्य नत्। तस्मादैतानकुभलो होता स्थादेदपारग.। प्राजापत्यमदत्वाऽदमम्याधेियस्य दक्षिणा । अनाहितामिरिति स प्रोच्यते धर्मदर्षिभिः। पुण्यानि यानि कुनि श्रद्दधाना जितेन्द्रियः । अनाप्तदविणैर्यजैन यजेत कयञ्चन। प्रजाः परंय वर्गञ्च इन्ति यज्ञा प्रदक्षिणः । इन्द्रियाणि यशः कीर्तिमायुशाप्यवन्तति । उदक्यामासते ये च दिजाः केचिदनमयः । होमवा गोत्रिया येषां ते सबै पापकारिणः । उदपानीदकग्रामे ब्राह्मणे दृपलीपतिः। उपिला दादयसमाः इट्रकमेव गति। प्रभार्या मयने विधत् शई वृद्धश्च वै द्विजः । अत्राह्मणं मन्यमाभस्तृणेवामीत पृष्ठतः। तथा संपते राजन् श्टणु चात्र वा मम। यदेकराए करोति पापं निरवणे ब्राह्मण: सेवमानः । स्थानासनाभ्या विहरन् प्रती म विभिपै. समयेदा त्मपापं । न नर्मयुक्रमनृतं हिनस्ति न वोपु राजन्न विवाहकाले । न गुर्वर्य नात्मनो जीवितायें पचानृतान्याइरपात कानि। श्रद्दधानः गइमा विद्या हीनादपि समानुयात् । सुवर्णमपि चामेध्यादाददोताविचारयन् । खीरन दुष्कुल चापि विषादयस्त पिवत् । अदूप्याहि स्त्रिया रबमाप इत्येव धर्मतः । गोवाझहितार्थञ्च वर्णनां महरेषु च । वैग्लो महोतशवाणि परित्राणार्थमात्मनः। मुरापानं ब्रह्महत्या गुरुतन्पमयापि वा। निर्देग्यानि मन्यन्ने प्राणन्तमिति धारणा। सुवर्णहरणं तैन्य विमखञ्चेति पातकं । विहरमद्यपानाच अगम्यगमनादपि । पतितः सम्प्रयोगाच माधणोयोनितस्तथा। चिरेण महाराज पतितो वै भवत्युत। संवत्सरेण पतति पतितेन महाचरन्। थानाधापनाद्यानाव तु यानामनामनात् । रतानि हित्वा ऽतोऽन्यानि निर्देयानोति भारत । निग्यानेन विधिना कालेमायसनी भवेत् । अवाय यहीतव्यं प्रेतकर्म नपातिते । त्रियु वेतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत शिवारणं । अमात्यान् वा गुरुन् वाऽपि जयाद्धर्भर धार्षिक: । प्राययित्तानि कर्माणि न रईन्ति संविदं । अधर्मकारीधर्मण तपसा हन्ति किल्विष। बुवंस्तन इति स्तेनं तावत् प्राप्नोति किल्वियं । अन्नस्तेन इत्युक्ता दिगुणं पापमाप्नुयात्। विभाग प्रदरत्यायाः कन्या प्राप्नोति दुय्यतो। पम्त दूपपिता तस्याः मेयं प्राप्नोति पामनः । माधणानवगड म्पृष्टा गुरुतरं भवेत् । वीसा हिमतं तावत् प्रतिष्ठा माधिगपति । महसञ्चैव वर्षापा निपात्य मरकं वसेत् । ("E- ·५.८० ॥श्रीमहाभारतं ॥ [द्यापहम पापध्याय १५ ॥ - - नम्मानवावात नवजात निपातयेत्। भोणितं यावत. पाहन मंग्टोयाविनसतात् । तावती. म समा राजन् नरके प्रतिपद्यते । भ्रूण हाहवमये तु श्वेत पक्षपाततः । श्रात्मानं जुइयादनौ समिद्धे तेन पद्धते । सुरापोवारणोमुष्णा पोला पापात् प्रमुच्यते। नया स का निर्दग्धे मृत्यु वा प्राप्य रुध्यति । लोकाय समते विनान्यया लभते हिमः । गुरुतल्पमधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतन. । ख्याकारप्रतिमा लिञ्य मृत्युना माऽभिपयति। अथ वा शिश्नपणवादायाञ्जलिना स्वयं । नीतों दिशमास्याय निपतेत म खजिह्मगः । प्राह्मणार्थेऽपि वा प्राणन् सन्यजेत्तेन यति । अश्वमेधेन वाऽपोष्टा अथ वा गोमवेन वा । अमिष्टामेन वा सागह प्रेत्य च पूज्यते । तथैव द्वादशसमाः कपाली प्रमहा भवेत् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं स्वकर्म ख्यापयन्मुनिः। रवं वा तपसा युको ब्रह्महा म मुनिर्भवेत् । एवन्तु ममभिज्ञातामात्रेयी वा निपातयेत् । दिगुणा ब्रह्महत्या वै अत्रियो निधने भवेत् । सुरापी नियताहारा ब्रह्मचारी वितीशय । ऊ त्रिभ्याऽपि वर्षभ्यो यजेतामिछुतापरं। कृषभैकसहस्रं वा गा दत्त्वा शौचमाप्नुयात्। वैश्यं हत्वा तु वदे ऋषभैकमतच गा.। शूद्रं इत्वाब्दमेकम्मषभश्च प्रतञ्च गाः । श्ववराहखरान हत्वा प्रौद्रमेव व्रतञ्चरेत्। मानारचापमण्डूकान् काकं व्यालश्च मूषिकं । उन. पाममा देषिो राजन् प्राणिनिपातनात्। प्रायश्चित्तान्यथान्यानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । अन्पे वाऽप्यथ शोचेत पृयक संवत्सरश्चरेत् । त्रीणि श्रोत्रियभायाया परदारे च दे स्मृते। काले चतुर्थे भुञ्जानो ब्रह्मचारी प्रती भवेत्। स्थानामनाभ्या विहरेत् बिरहाऽभ्युपयन्त्रपः । एवमेव निराकता यामीनपविष्यति । त्यजत्यकारणे यश्च पितरं मातरं गुरुं । पतितः स्यात् स कौरव्य यथा धर्मषु निश्चयः । ग्रामाच्छादनमावन्तु दद्यादिति निदर्भनंभा-या व्यभिचारिण्या निरुद्धायां विशेषतः । यत् पुंस परदारेषु नदेना चारयेतं । श्रेयांसं शयनं हित्वा याऽन्यत् पापं नियच्छति। श्वभिस्तामईयेद्राना संस्थाने बहुविस्तरे। पुमासमुन्नयेत् प्राज्ञ. शयने तप्त प्रायमे । अप्यादधीत दारूणि तत्र दह्येत पापकत्। रघ दण्डा महाराज स्वीणा भष्वतिकमात्। संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य दिगुणे भवेत् । दे तस्य चीणि वर्षाणि चत्वारि सह मेविनि। कुचर, पञ्च वर्षाणि चरेफ़्रेक्ष्य मुनिप्रत. परिवित्ति. परिवेत्ता या चैव परिविद्यते। पाणियाहस्वधम्मेण सर्वे ते पतिता. सता. । घरेयु. सर्व रवैते वीरहा यतश्चरेत् । घान्द्रायणश्चरेन्मास कृच्छ्रे वा पापद्धये । परिवेत्ता प्रयच्छेत परिविन्नाय तो स्नुषा । ज्येष्ठन बभ्यनुज्ञातो यवीयानप्यनन्तरं । एवञ्च मादमाप्नोति ता च सा चैव धर्मत । अमानुषीषु गोवर्भ अनारि दुय्यति । अधिष्ठातारमन्तारं पाहना पुरुष विदु । परिधायाईबामन्तु पात्रमादाय मृण्मयं । चरेत् सप्त रहानिय स्वकर्म परिकोर्तयन्। नवलबभाजो स्यात् दादमाहात् स इयति । चरेत् संवत्सरचापि तहतं येन शन्तति। . ।

·पापम्न प.। यध्याय १६५ । १५६।] ॥ शान्तिपर्व ॥ पूर भवेत्तु मानमेवेवं प्रायवित्तमनुत्तमं । दानं वा दानसक्नेषु मवमेतत् प्रकल्पयेत् । अनास्तिकेषु गोमात्र दानमेकं प्रचक्षत। यवराहमनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च । माम मूत्र पुरोष वा प्राश्य मंस्कारमहति। ब्राह्मणस्तु सरापस्य गन्धमादाय मोमपः। अपत्यई पिवेदुष्णं व्यहमु पयः पिवेत् । व्य इमुष्णं पयः पोवा वायुभच्या भवेत्त्यहं । एवमेतत् ममुद्दिष्टं प्रायचित्तं मनातनं ब्रामराम्य विशेषेण यदज्ञानेन मम्भवेत् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि पापडूपर्चशि प्रायश्चित्तीये पञ्चपश्यधिकरतोऽधायः॥९६५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ कयान्तरमयामाद्य सङ्गयुद्धविशारदः । नकुलः भरतन्पस्थमिदमाइ पितामहं । । नकुन उवाच ॥ धनुः प्रहरणं थेग्मतीवात्र पितामह । यतस्तु मम धर्मज्ञ सव व समंषितः। विभीणे कार्मुके राजन् प्रदीणेषु च वाजिषु । सङ्गेन शक्यते युद्धे माध्वात्मा परिरचितुं । परामनधरांश्चैव गदागतिधरांस्तया । स्कः बहुधगे वीरः समर्यः प्रतिवाधित। एतन्मे संभयश्व काइलमतीव च। किंखित् प्रहरणं ठं मयुद्धेषु पार्थिव । कयञ्चोत्पादितः खलः कम्मै चाधीय केन च। पूर्वाचार्यश्च खड्गम्य प्रवृद्धि प्रपितामह । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः । म तु कोमलसंयुकं समापिचार्थमने। ततस्तम्योत्तरं वाक्य म्वग्वर्णपपादितं। शिश्या चोपपन्नाय द्राणपियाय भारत। उवाच म तु धर्मजो धनुदस्य पारगः । भरतन्पगतो भीमा नकुनाय महात्मने। ॥ भीम उवाच ॥ तत्त्वं ग्रणव माद्रेय यदेतत् परिपछमि । प्रबोधितोऽस्मि भवता धातुमानिव पर्वतः । मलिसका तात पुग मर्चमभूदिदं । निप्रकम्पमनाकाममनिग्यमहोतनं । तममा तमामपि गम्भोरदर्शन। निःसन्द वा प्रमेयक्ष तब जने पितामहः । मोऽस्जदातमग्रिञ्च भास्करचापि वीर्यवान्। श्राकारमहजचाईमधो भूमिश्च नैर्यतीं। नभः मचन्द्रनारच नतत्राणि यहाँस्तया । संवत्सरानृढन्मामान पचानय नवान् वणन् । ततः मरोरं नाकाब म्यापयिता पितामहः । जनयामाम भगवान् पुत्रानुक्तमतेजमः । मरीचिपिमधि पुनम्त्यं पुनहं कतुं । वमिठाशिरमौ चांभा रुद्रच प्रभुमीग्य। प्रचितमस्तया दतः कन्या: परिमजीजनत् । ना वै ब्रह्मर्षयः मा. प्राय प्रतिरदिरे। तान्या विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणालया। गन्धधामग्मयैव रामि विविधानि च । पतचिम्टगमीनाय स्वाय महोरगाः। तया परिगणा: मन्द जनम्पितिविचारिणः । उनिदा म्वेदनाव माण्डमार नगयुमाः । तात जास्मथ नया म्यावग्जाम। भूतमर्गमिमं कृत्वा गर्थलोकपितामहः । मान वेदपठित धर्म प्रयुयुगे नत.। तमिन् वर्षे स्थिता देवा: सहाचार्ययुरोहिताः। शादित्या वो सदा ममाथा मादचिनः । भूमातरम: मिद्धा काग्यपाय नपाधनाः । वमिमातमागन्य नया नारदपर्वती। एपयो पासिसिन्याय ममामा. मिकताम्नया। पापा: मोमपा पया पैशानरमाधिपाः । - २ ·५२ ॥ योमहाभारतं॥ [थापइर्म । यथाय ११॥ . श्राशचिव साथ एषयो वाऽमियोनयः । वानप्रस्याः प्रश्नया स्थिता ब्रह्मानुशामने। दानवेन्द्रास्वतिक्रम्य तत्पितामहशासन । धर्मस्थापचयं चक्रुः क्रोधलाभसन्विताः। हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो विरोचन. 1 सम्वरो विप्रचित्तिश्च प्रहादी नमुचिलिः । एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः । धर्मसेतुमतिक्रम्य रेमिरे धर्मनिद्यया.। सब तुल्याभिजातीया यथा देवास्तथा वयं। इत्येवं धर्ममास्याय पर्द्धमानाः सुरर्षिभिः। न प्रिय नाप्यनुक्रोश चक्रुर्भूतेषु भारत। त्रीनुपायानुपाक्रम्य दण्डेन रुरुधुः प्रजाः। मजग्मुः संविदं तेच दादसुरमत्तमाः । श्रय वै भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिरुपस्थितः। तथा हिमवतः टड्ने सुरम्ये पद्मतारके। शतयोजनविस्तारे मणिरत्नचयाचिते। तस्मिन् गिरिवर पुत्त्र पुष्पितद्रुमकानने । तस्या स विबुधश्रेष्ठा ब्रह्मा लोकार्थसिद्धये । नता वर्षसहस्रान्ते वितानमकरोत्प्रभुः । विधिना कन्पदृष्टेन यथावचीपपादित। कृषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कनाकर्दभिः । ममिद्भिः परिसकोण दीप्यमानैश्च पावकै. । काञ्चनैर्यज्ञभाण्डैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतं । वृतं देवगणैश्चैव प्रवरैज्ञमण्डलं । नया ब्रह्मर्षिभिश्चैव सदस्थैरुपशोभित । यत्र घोरतमं वृत्तमृषोण मे परिश्रुतं । चन्द्रमा विमलं व्योम यथाऽभ्युदिततारकं । विको-मिं तयाभूतमुत्थितं श्रूयते तदा। नीलोत्पलसवर्णभं तीक्षादंष्ट्र कृशोदरं । प्राशं सुद्धपतरं तथैव ह्यमितौजसं । तस्मिन्नुत्पतमाने च प्रचचाल वसुन्धरा । महोर्भिकलितावःथुचुभे स महोदधि.। पेतुरुल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमचु माः । अप्रशान्ता दिशः सर्वाः पवनश्चशियो वा । मुहुर्मुइय भूतानि चाय्यथन्त भयात्तथा । नत. स तुमुलं दृष्ट्वा तञ्च भूतमुपस्थितं । महर्षिसुग्गन्धर्वानुवाचेदं पितामहः । म चिन्तित भूतममिनमिष वीर्यवान् । रक्षणार्याय लोकस्य बधाय च सुरदिया। ततस्तद्रूपमुत्सृज्य बभौ निस्विंभ एव स. । विमलन्तीक्षणधारय कालोऽन्तक वोद्यतः । तत. म शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभकेतवे। ब्रह्मा ददावसि तीक्ष्णमधर्मप्रतिवारणं । ततः स भगवान् रुद्रो महर्षिजनसंस्तुत.। प्रग्यामिममेयात्मा रूपमन्यचकार ।। चतुोड.स्पृशन्मूला भूस्थितोऽपि दिवाकरं । ऊईटिमहालिङ्गो मुखाचालाः ममुत्सृजन् । विकुन् यहुधा वर्णनोलपाण्डुरलोहितान् । विभ्रत् कृष्णाजिन वामा हेमप्रवरतारकं । नेवचकं ललाटेन भास्करमतिम वहन्। सभातेऽतिविमले दे नवे कृष्णपिङ्गले । नतो देवो महादेव शूलपाणिभंगातिहा । मंग्टच तु नितिश काम्नानिममवर्थमं । विकृटं चर्म चोद्यम्य मविद्युतमिवाम्मुदं । चार विविधाग्मागान् महायलपराक्रमः । विधुवयमिमाकाशे तथा युद्धचिकीर्षया। तय मादं विनदतो महाहामन्च मुदतः । पभी प्रतिभयं रूपं तदा रुद्रम्य भारत। नद्रूपध रिण रुई रोट्रकर्मचिकीर्पया। निशम्य दामवा: मर्चे घटा. भमभिदुन्छ । - ·थामहर्म प० । अध्याय १६६।) ॥ शान्तिपर्व, ५२ (१७ (१ अगमभिद्याभ्यन्त प्रदीप्तय नथोल्मुकैः । घोरैः प्रहरणेद्यान्यैः दुरधाररयोमयैः नतम्त दानवानीकं प्रणेतारमयुतं । रुद्रं दृष्ट्वा बलाडूतं प्रमुमोह चचाल च । चित्र भीषपदलाच चरन्तमसिपाणिनं । नमकमसुराः मब्बे महसमिति मेनिरे। हिन्दन भिन्दन रुजन् कृन्तन् दारयन् पोथयन्नपि । श्राचरदैरिमद्देपु दावा गिरिव कतगः । अमिवेगप्रभमास्ते छिन्त्रबाहरवतम. । मप्रकोणलगात्राय पेतुरुया महायलाः। अपरे दानवा भनाः खड्गपातावपीडिताः । अन्यान्यमभिनन्तो दिमः मंप्रतिपेदिरे। भूमि केचित् प्रविवि पर्वतानपरे नया। अपरे जग्मुराकाशमपरेऽम्भः समाविभन्। तस्मिन्महति मंवृत्ते समरे ममदारुणे । बभूव भः प्रतिभया मामयोणितकमा। दानवानां मरीरेय पतितः शोणितोचितः । समाकोणा महाबाहो मलैरिव किंएकः । म रुद्रो दानवान् हत्वा कृत्वा धर्मोत्तरं जगत्। रौद्रं रूपमयात्विय चके रूपं मिव शिवः । ततो महर्षय. सर्वे सर्वे देवगणास्तया । जयेनाहुनकन्पेन देवदेवं नयाऽर्धयन् । ततः स भगवान् रुद्रो दानववतजाचितं । अनि धर्मम्य गोतारं ददौ मत्कृत्य विष्णवे। विष्र्मरोचये प्रादान्मरीचिर्भगवानपि। महर्षिभ्या ददी खड्गप्पयो वामशाय च । महेन्द्रो लोकपालेभ्यो लोकपालास्तु पुत्तक । मनवे सूर्यपुत्राय ददुः सह सविस्तरं ! ऊचुद्यैनं तया वाक्यं मानुषाणां त्वमोवरः । श्रमिना धर्मगर्भण पालयख प्रशा रति । धर्ममेनुमतिकान्ताः स्यूनसूक्ष्मात्मकारणत्। विभज्य दण्डं रक्ष्याम्न धर्मनो न यहछया। दुर्वाचा नियहो दण्डा हिरवबहलस्तया । व्यङ्गना च शरीरस्य वधो वाऽनन्पकारणात् । अमेरेतानि रूपाणि दुबारादीनि निर्दियेत्। असेरेवं प्रमाणनि पग्पिान्य व्यतिकमात् । म विसृज्याथ पुत्र ख प्रजानामधिपं ततः । मनुः प्रजानां रतार्य क्षुपाय प्रददामि। दुपाजपाइ चेक्ष्वाकुरिक्षाकोद्य पुरूरवाः। आयुथ तस्मा ते नष्टषय नतो भुवि । ययातिनहुपाचापि पूनम्माच नभवान् । अमूर्तरयमस्तस्मात्ततो भूमिमयो नृप । भरनयापि दो मनिभे भूमिगयादमि। तस्मालेभे च धर्मका राजनैनविनम्तथा । नतलविनामेभे धुन्धुमारो नरेनरः। धुन्धुमाराच काम्वेज मुचुकुन्दम्ततोऽनभन् । मुचुकुन्दान्मरुत्तय ममत्तादपि रैवतः । रेवनायुवनाश्यय युवनाश्वात्ततोरघु। दत्वाकुवंशजम्तम्मारिणयः प्रतापवान्। इग्लिादमि में इनका इनकादपि। उमोनरो वै धर्मात्मा नस्माद्भागः मयादव । यदुभ्यय गिविनम विवेयापि प्रतर्दन.। मतदनादरकर पदवाऽएकादंपि। पदयादरवाजो एस्तम्म त् रूपम्नतः । नतस्तु भारभि माई पग्मामिमरामगन्।त्तिकान्तस्य नवममेरमिय दैवतं । रोहिणे गोत्रमाम्यायस्ट्रय गुरुत्तमः। अमेरा हि नामानि रइम्यानि निधि में। पापडडेय मदा यानि कोयन सभने जयं अमिश्मिनः राजमोक्षधागे दुरामदः।

·५८४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [यापद्धम्म प०॥ ययाय १६६ । १६० । . (रम (२१ . श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मपालस्तथैव च । अग्य. प्रहरणानाञ्च सङ्गो माद्रवतीसुत। महेश्वरप्रणीतश्च पुराणे नियं गतः । पृथुस्खुत्पादयामास धनुराधमरिन्दम् । तेनेयं पृथिवो दुग्धा शस्यानि सुबहन्यपि। धर्मेण च यया पूर्व वैन्येन परिरक्षिता। तदेतदपि माद्रेय पुराणं कर्तुमर्हसि । असेच पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदः । इत्येष प्रथमः कल्पा व्याख्यातस्ते सुविस्तराता अमरुत्पत्तिसंसों यथावद्भरतर्षभ। सर्वथैतदिदं श्रुत्वा खङ्गसाधनमुत्तमं । लभते पुरुषः कोप्ति प्रेत्य चानन्यमभुते । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि खगोत्पत्तिकथने षट्पट्यधिकशतोऽध्यायः ॥ ९६६ ॥ ॥ वैम्पायन उवाच ॥ इत्युक्रवति भीभे तु प्णीम्भूते युधिष्ठिरः । पप्रच्छावसथं गत्वा भ्राहन विदुरपञ्चमान् । धर्म चार्थे च कामे च लोकत्तिः समाहिता । तेषां गरीयान् कनमा मध्यमः को लघुश्च क. । तस्मिंश्चात्मा निधातव्यस्विवर्गविजयाय वै। संहृष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यावदक्तुमर्हथ । ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् । जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन् । ॥ विदुर उवाच ॥ बाहुश्रुत्य नपत्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा |भावशद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसम्पदः । एतदेवाभिपद्यम्व मा ते भूचलितं मनः । एतन्मूलौ हि धार्थावेतदेकपदं हि मे। धमेऐवर्षयस्तीणी धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः। पम्मेण देवा ववृधुमें चार्थः समाहितः । धमा राजन् गुणश्रेष्ठो मध्यगो अर्थ उच्यते । कामी यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः । नस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना। तथा च सर्वभूतेषु वर्तितयं यतात्मनि । सम्पायन उवाच ॥ समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्र विशारदः । पार्थो धर्मार्थतत्त्वज्ञा जगी वाक्य प्रचोदितः । ॥ अर्जुन उवाच ॥ वर्मभूमिरिय राजनिए वाती प्रशस्यते। पिाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च । अर्थ इत्येव मया कर्मणामव्यतिक्रमः । न घृतेऽर्थन व धर्मकामाविति श्रुतिः। विश्वैर्यवान् धममाराधयितुमुत्तमं । कामञ्च चरितुं शक्नो दुष्प्रापमकृतात्मभिः । अर्यस्यावयवावती धर्मकामाविति श्रुतिः। श्रर्यसिद्ध्या विनिर्वृत्तावुभावती भविष्यतः । नगनार्थ हि पुरुष विभिटतरयोनथः । ब्रह्माणमिव भूतानि मततं पथुपामते । जटामिनधरा दान्ताः पडदिग्धा जितेन्द्रियाः । मुण्डा निम्तन्तवद्यापि वमन्यार्थिनः पृथक् । फपायवमनायान्य मथुस्ता प्रीनिषेविणः । विदामयेव मानाय मुमाः सर्वपरियोः । पार्थिम: मन्ति फेषिदपरे स्वर्गकांतिण । कुस्तमत्यागमार्थके खं खं धर्ममनुष्ठिताः। प्रास्तिका नामिकायेव नियता:मयमे पर। अप्रज्ञानं तभीभूतं प्रजानन्तु प्रकागिता । भरयाम् भागैदियो दण्डेयों यो जति मोऽर्यवान् । रतन्मतिमतां श्रेष्ठ मत मम थथापथं । अनधान्त नियोधवचनं वाक्यकण्ठयोः। सम्पायन उवाच ॥ ततो धमाकुममा माद्रीपुत्रावनल। मकुम्नः महदेवय वाक्यं जगदतः परं । ।। मलमहदेवापतुः ॥ श्रामोनय मयामय विपरपि वा स्थितः । प्रयोग दृढं कुर्याद्यागेरुवाचरपि । . ।

·पापइम्मान पध्याय ॥ शान्तिपर्व ॥ ५८५ अमिंस्तु वै विनिवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये । दह कानानवाप्नोति प्रत्य नात्र संशय । योऽथों धर्मेण भयुक्तो धनी यश्चार्थस्युत । तद्धित्वाऽग्टतमवाद नस्मादती मनाविद । अनर्थस्य म कामोऽस्ति तथाऽयों धर्मिण कुत । तस्मादुदिजते खाको धमायाद्यो वहिष्कृत । तस्माद्धर्मप्रधानेन साथाऽर्थ मयतात्मना। विश्वस्लेषु हि भूतेषु कल्पते मधमेव हि । धभ समाचरेत् पूर्व ततोऽर्थ धर्ममयुत । तत कामचरेत् पद्यात् सिद्धार्थ महि तत्पर। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ विरेमतुम्नु नवाक्यमुक्त्वा तावश्विनीसुती। भीमसेनक्षदा वाक्यमिद वा प्रचक्रमे । भीमसेन उवाच ॥ नाकाम' कामयत्यर्थ न कामो धर्ममिच्छति । नाकाम कामयानोऽस्ति तस्मात् कामो किमप्यते। पलाशपत्तमूलादा वायुभवा' मुभयता' विदेोपवेदेवपरे युनास्वाध्यायपारगा । काभेन युक्ता कृपयन्तपसे घ समीहिता । श्रद्धायचक्रियायाच नया दानमतियहे । वणिज कर्वका गोपा कारव मिलिएनस्तथा ।देवकर्मशतवैव युक्ता कामेन कर्म । समुद्र वा विगन्यन्ध नराकामेन संयुता । कामो हि विविधाकार सर्व कामेन मन्तत। नाम्नि नामोन्नाभविष्यद्धन कामामकात् पर। सतत् मार महाराज धर्मार्थावत्र मंस्थिता । नपनीतं यथा दधतया कामोऽर्थधर्मत । श्रेयतेत हि पियाकात घृत थेय उदयित । श्रेय पुष्पफर काष्ठात् कामो धमाधयादर । पुष्पतो मधिर रस काम प्राभ्या नया स्मृत । कामो भर्थियोयोनि कामद्याय तदात्मक । नाकामता प्राहाणा खबमर्यान्नाकामतो ददति ब्राह्मणेभ्यः । नाकामतो विविधा लोकचेष्टा तस्मात काम प्राक त्रिवर्गस्य दुर मुचारवेमाभिरलहताभिर्मदोत्कटाभि प्रियदर्भनाभि । रमख यापाभिापत्य काम कामा हि राजन्य परो भवेत्र । पुद्धिनेश परिखास्थितस्य मा भूद्विचारस्तव धर्मपुत्र । स्यात् महित मगिरफनगुसार ममेनि वाक्य परम नाम । धार्यकामा मममेर सेव्या यो धकभन स नगे अघन्य । तयाम्त दादय मवदन्ति मध्य म उत्तमो यो ऽभिरत लिवर्ग। मा चन्दनमारलिना विचिवमाख्यामरणैरुपेत । ततो वच सहविस्तरेण प्रोवाश्य वीरान विराम भीम। मनो मुहादथ पराजो वाक्यानि तेषामनुचित्रय सम्यक । यच वापा वितयं मग्न समश्रुता धर्मता परिष्ठ । " युधिष्ठिर उवाच ॥ नि मशय निधितधर्मशास्ता सर्वे मवन्ता विदिनप्रमाण । विज्ञातुकामस्य मनेह व कामु यदे मैष्ठिक नत् युनमा दं ववस्य गदतो ममापि वाक्य नियोधध्वमनन्यभावा' । यो वे न पाये निरतो न पुणे नायें म ध मनु - को न काम। विमुदाप समलाष्टकाधनो विमुच्यते दुपसणार्थमिद्धे । भूतानि नानिस्मरणात्मकानि बराविक रेय रुम विशानि। + ३ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [यापदम्म प० । चध्याय १८७१९४१ भूयद्य तैलै प्रतियोधितानि माझं प्रशंसन्ति न नञ्च विद्म । जेहेन युक्तस्य न चास्ति मुकिरिति स्वयम्भूभगवानुवाच । बुधाय निवाणपरा भवन्ति तस्मान्न कुर्यान् प्रियमप्रियञ्च। रतत् प्रधानञ्च न कामकारो यथा नियुशोऽस्मि तथा करोमि। भूतानि सर्वाणि विधिनियु विधिबलीयानिति वित्त सव्यं । न कर्मणप्नात्यनवाप्यमय याविनदै भव तीति वित्त। विवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽथ तस्मादही लोकहिताय गुह्यं । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततस्तदग्यं वचनं मनोगत समस्तमाज्ञाय ततो हि हेतुमत् । तदा प्रणमुख जहर्षिरेच ते कुरुभवीराय च चक्रिरेऽञ्जलि। सुचारुवर्णाक्षरचारुभूपिता मनोनुगा निद्भुतवाक्यकण्टका । निशम्य तो पार्थिवपार्थभाषिती गिरं नरेन्द्रा प्रमों सुरेव ते। चापि तान् धर्मसुतो महामनास्तदा प्रतीतान् प्रमभंस वीर्यवान् । पुनश्च पप्रच्छ मरिहरामत ततः परं धर्ममहीन चेतस । इति श्रीमहाभारते शान्तिपवण्यापद्धर्मपर्वणि पडजगोतायां सप्तषश्यधिकशतोऽध्याय ॥ १६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां प्रीतिवर्द्धन। प्रश्नं कश्चित् प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमईमि। कीदृशा मानवा मौम्या के प्रोति परमा भवत्। श्रायत्याञ्च तदात्व च के घमास्तान वदख मे। न हितब धनं स्कीन न च सम्बन्धिवान्धवा । तिष्ठन्ति थत्र मुदस्तिष्ठन्नीति मतिर्मम । दुर्लभी हि सुहत् श्रोता दुर्लभश्च हित मुहत् । रतद्धर्मभृता श्रेष्ठ सर्व व्याख्यातुमईसि । ॥ भीम उवाच ।। मन्धेयान् पुरुषावाजवसन्धेयाश्च तत्त्वत । वदनो मे निबोध व निखिलेन युधिष्ठिर। सुध फरख्याधी निति भठ रेव च । क्षुद्र पापसमाचार सर्वमयी तथाऽलस । दीर्घसूबाऽनृजु फूटा गुरुदारप्रधर्षक । व्यसनेय परित्यागी दुरात्मा निरपत्रप । मर्चत पापदर्स च नास्तिको वेदनिन्दक । मप्रकोणेन्द्रियो लोके य कामं निरतचरेत् । अमत्या लाकविदिए ममये चानवस्थित । पिहनोऽथारुतप्रजो मत्सरी पापनियय । दुर्गलाथाशतात्मा च नृशम कितवस्तथा। मिरपठतिनित्यमिच्छतेऽथ परस्य य । ददतय ययागनियो न तुष्यति मन्दधी । अधर्यमपि यो यु सदा मित्रं नरर्षभ । अस्यान काधनोऽयुको यद्याकरमादिनध्यते । मुपदश्चैव कन्याणमाश त्यजति किल्पिपी। अपऽप्यपटने मूढम्तयाजानात्कृतेऽपि च । कार्यमेवी च मित्रेषु मियदेषी नराधिप । अनुमित्रमुगा यय जिमची विलोचन । म विरज्यति काणे य कुर्यात्तादृशं नर। पानपी देषण ग्रोधी निर्धण पापम्तया । परोपतापी मित्रभुक् तया प्राणियधे रस । ततपसाधमा मोके न मन्धेय' कदाचन। छिद्रावषी धमन्यय मन्धेयामपि मे ग्टणु । धुलोमा वाक्यमम्पना शामविमानकोविदा । परन्ता गणेपेतास्तथाऽनुन्या गिमयमा'। ३ ·7 . यापहम्म प० । अध्याय १६i] ॥ शान्तिपढ़। ५५७' मन्भिवाय कृतज्ञाय सर्वज्ञा लोभवनिताः । माधुर्यगुणसम्पन्नाः सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः । व्यायामशीलाः सततं कुलपुत्त्राः कुलोदहाः । दोषैर्वियुक्ताः प्रथितास्ते ग्राद्याः पार्थिवैनराः। ययाशक्रिममाचाराः संप्रतुय्यन्ति हि प्रभो। नास्याने क्रोधवन्तय न चाकरमादिरागिणः। विरक्ताश्च न दुय्यन्ति मनमाऽप्यर्थकोविदाः। श्रात्मानं पोडयित्वाऽपि मुहत्कार्यपरायणः। विरज्यन्ति न मिवेन्या वामो रक्षमिवाविकं । क्रोधाच लाभमाहाभ्यां नार्य युवतीपु च । भदर्शयन्ति सुहदो विश्वस्ता धर्मवत्मलाः। लोहकाञ्चमतुल्यार्थाः मुहत्सु दृढबुद्धयः । ये चरन्यभिमानानि निसृष्टात्मविभूषणः । संग्टहन्तः परिजनं खाम्यर्थपरमा: मदा। ईदृशैः पुरुषग्रेटेर्यः मन्धिं कुरुते नृपः । तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्यात्ना ग्रहपरिव । शस्त्रनित्या जितक्रोधा बलवन्तो सदा । जन्मशीलगुणेपेता. सन्धयाः पुरुषोत्तमाः। ये |च दोयममायुक्ता नराः प्रोका मयाऽनघ । तेषामप्यधमा राजन् कृतघ्ना मित्रघातकाः । त्यक्तव्यात दुराचाराः सर्वेषामिति निशयः । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ विस्तरेणाय सम्बन्धं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः । मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तददख मे। ॥ भीम उवाच ॥ हन्त ने वर्तयिष्यामितिहास पुरातन। उदीच्या दिशि यदृत्तं स्वेच्छेषु मनुजाधिप । प्राह्मणो मध्यदेशीय. कश्चिदै ब्रह्मवर्जितं । ग्रामं वृद्धियुतं वीक्ष्य प्राविशनॆतकालया। तत्र दम्युर्धनयुतः सवर्णविशेषवित् । ब्रह्मण्यः सत्यमन्धश्च दाने च निरतोऽभवत् । तस्य चयमुपागम्य ततो भिचामयाचत । प्रतियश्च वामार्थ भिवाञ्चैवाथ वार्षिकी। प्रादात्तस्मै च विप्राय वस्वश्च सदशं नवं । नारोवापि वयोपेता भी विरहिता तथा। एतत् संप्राप्य वयात्मा दस्योः मय दिजस्तथा। तस्मिन् ग्टहवरे राजस्तया रेमे म गौतमः। कुटुम्नार्थच दास्याच माहाय्यञ्चाप्ययाकरोत्। तबावसत् स वर्षाव समद्धे जवरालये। वाणवेधे परं यनमकरोथैव गौतमः । चक्राङ्गान् म च नित्यं वै मर्वतो वनगोचरान् । जधान गातमो राजन् यथा दस्युगणास्तया हिंसापटुघृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतः । गौतम, मन्त्रिकर्षण दस्युभिः समतामियात्। तथा तु वसतम्नस्य दस्युपामे सुखं तदा। 'अगमन् बहवो मामा निनन. पक्षिणो वहम् । ततः कदाचिदपरो दिजस्तं देशमागतः। जटाचीराजिनधरः खाध्यायपरमः एपिः । विनीतो नियताहारोब्रह्मण्या वेदपारगः। स प्रमचारीनद्देश्यः मखा तस्यैव सुप्रियः । तं दस्युग्राममगमद्यत्रामा गातमोऽवसत्। स तु विप्रग्टहाम्षी शट्रानपग्विजकःग्रामे दम्युममाकोणे व्यचरत् मतो दिशं । सतः म गौतमम्मई प्रविवेश दिगोत्तमः । गौतमद्यापि संप्राप्तस्तावन्यान्यन सकती। चक्राङ्गभारस्कन्धन्तं धनुष्पाणि भूतायुध। रुधिरेणावमिनाई रहदारमुपागतं । नं दृष्ट्वा पुरुपादाभमपध्वस्त क्षयागतं । अभिज्ञाय दिजो प्रोडग्रिदं वाक्यमयात्रोत्। किमिदं कुरु मोहादिप्रलं हि कुलोदः । मध्यदेशपरिशता दस्तुभावं गतः कर्य (२८ . 1 ·॥श्रीमहाभारत ॥ [थापहम्म प्र० । अध्याय १६८१९६८ पूर्वान् स्मर दिश ज्ञातीन् प्रख्यातान् वेदपारगान्। नेषां वोऽभिजातस्वमोदृश कुलपासन । अवबुध्यात्मनात्मान सत्त्व शील श्रुत दम । अनुक्रोमञ्च भस्मृत्य त्यज वाममिद द्विज। एवमुक म सुध्दा तेन तत्र हितैषिणा । प्रत्युवाच ततो राजन् विनिचित्य नदावत । निर्द्धनोऽस्मि दिजश्रेष्ठ नापि वेदविदप्यम् । वित्तार्थमिह संप्राप्त विद्धिमा दिजसत्तम । बद्दर्शनात्तु विप्रेन्द्र छतार्थोऽस्यद्य वै दिज । पावा हि सह यास्याव वो वसखाद्य सर्वरों। सतच न्यवमविप्रो घृणो किञ्चिदसस्पृथन् । धितम्छन्द्यमानोऽपि भोजनं नाभ्यनन्दत । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वण्यापद्धर्मपर्वणि शतप्रोपाख्याने अष्ठपश्यधिकमतोऽध्यायः ॥ ९६८ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ तस्यां निशाया थुष्टाया गतेतस्मिन् दिजोतने । निशम्य गौतमाऽगच्चत् समुद्रं प्रति भारत। सामुद्रिकान् स वणिजस्ततोऽपश्यत् स्थितान् पथि। म नेन सह मार्थन प्रयया सागरं पति। म तु मार्थो महावाजन् कस्मिचिहिरिहरे। मत्तेन दिरदेनाथ निहत प्रायशोऽभवत् । स कश्चिद्यात्तम दिमुक्ता बामणस्तदा। कान्दिग्भूतो जीवितार्थी प्रदुद्रावोत्तरां दिशं स तु मार्थपरिभ्रष्टस्तस्म'द्देशात्तया च्युत । एकाको व्यचरत्तत्र वने किम्पुरुषो यथा। मपन्याममयागाद्य समुद्राभिमरं तदा । श्राममाद वनं रम्यं दिव्यं पुष्पितपादप । सर्व कैरामवनै पुप्यितैरुपमोभित। नन्दमोद्देशसदृशं यचकिन्नरविन । भालतालस्तमालच कानागुरुवनैस्तथा। चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपरपशोभित । गिरिप्रन्येषु रम्य तेपुतेपुसुगन्धिषु । समन्तता दिजश्रेष्टास्तवाकृजन्त वै तदा। मनुष्यवदनाद्यान्थे भागण्डा इति विश्रुता । भूलिङ्गभङ्गुमायान्य मामुद्रा पर्वतोद्भवा । स तान्य ममनोमामि विना कतानि । ग्टएपन् मुरमणीयानि विनाऽगच्छत गौतम । नतोऽपश्यत् मुरम्येषु मुव मिकतापित । देशे ममे सुखे चिवे वर्गद्दिशसमे नृप । थिया जुमदारकन्योधव मुमण्डल । भागाभिरनुरूपाभिभूयिष्ठ छत्रमन्निभ । गस्य मूलय समित परपन्दनवारिण। दिव्यपुष्पावित गोमन् पितामहमभापमं । दृष्टा गोलम भीतो गम कान्तमनुत्तमं । मेय मुरग्टहास्य पुप्पिी पादपैत । समामाघ मुदा युकम्तयाधमानुपाविशत्। तवामीनस्य कामोय गौतमस्य मुख मिव । पुष्पाणि मुपस्पृश्य प्रदेश वनिम्न गभ । रादयम् मयंगावाणि गौतमस्य तदा नृप।' माविम प्रमालय पृष्ट पुष्रेम वायुना। मुखमामाघ मुखाप भास्करथास्तमभ्ययात् । मनोनभास्करे या मध्याकाल उपयिते। भाजगाम म्लभवनं प्रगलाकर खाराम । मालियासोरपिता प्रमाण मया। एकरामी महापाल कम्मपनामसम्म । राति विख्याती सभापनिमो भुषित देवकन्यामुत योगाम विदाम् देवममप्रभ । मारएमाग्री भूपपरकमग्निभ । भूषित पगापु देवगर्भ विया पलन् । समस्या मागमा शिभिवत् । एपिरामापरियाता हिमायदेवत। - ·यापइम्म म । अध्याय १६६ १७..] ॥ शान्तिपर्व॥ ५ - राजधम्मोवाच ॥ खागतं भवतो विप्र दिल्या प्राप्तोऽसि मे महं । अस्तञ्च मविता यातः सन्ध्यय समुपस्थिता। मम वं निलयं प्राप्त प्रियानियिरनिन्दित । पूजितो यास्वसि प्रातर्विधिदृयेन कर्मणा । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि कृतघ्नोपाख्याने ऊनसप्तयधिकरतोऽध्याय ॥ १६८ ॥ । भीम उवाच ॥ गिर ता मधुरां श्रुला गौतमो विस्मितस्तदा । कोहलाविता राजवाजधाणमवत। । राजधोवाच ॥ भी. कश्यपस्य पुत्तोऽहं माता दाक्षायणे च मे। अतिथिस्वं गुणोपेतः स्वागतं ने दिजोत्तम। ॥ भीम उवाच ॥ नम दत्त्वा स मत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा । शालपुष्पमयो दिव्यां वृषो वै समकन्पयत्। भगोरथरथाक्रान्तदेशान् गगानिषेवितान् । ये चरन्ति महामोनास्ताँच नस्यान्वकल्पयत्। वहिश्चापि सुसन्दीप्तं मोनाश्चापि मुपोवरान् । म गौतमायातिथये न्यवेदयत काश्यपिः । भुक्तवन्तञ्च तं विनं प्रोतात्मानं महातपा. 1 मापनयनार्थ म पवाभ्यामभ्ययोजयत्। ततो विश्रान्तमामानं गोत्रप्रश्नमच्छता मोऽत्रवोद्गीतमाऽस्मोति ब्रह्म नान्यमुदाहरत्। तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुप्याभिवामितं । गन्धादयं शयनं प्रादात्म शिष्य तत्र वै सुखं । अयोपविर शयने गौतमं धर्मराट् तदा । पप्रच्छ काश्यपो वाग्मी किमागमनकारणं । ततोऽब्रवीद्गीतमस्तं दरिद्रोऽहं महामते । समुद्रगमनाकाङ्क्षीद्रव्यार्थमिति भारत । तं काश्यपोऽब्रवीत् प्रीता नात्कण्ठा कर्तुमईमि । कृतका द्दिजश्रेष्ठ मट्रव्यो यास्यसे स्टहान् । चतुविधा दर्यमिटिहपतिमतं यथा। पारम्पर्य तथा दैवं काम्यं मैत्रमिति प्रभो। प्रादुर्भूतोऽस्मि ने मित्र सुदृत्त्वञ्च मम त्वयि । मोऽहं तथा यतियामि भविष्यपि ययाऽर्यवान् । तत. प्रभातसमये मुखं दृष्ट्वाऽप्रवीदिदं । गछ मैौम्य पयाऽनेन कृतकृत्यो भविष्यसि । इतस्त्रियाजनं गत्वा राक्षमाधिपतिर्महान्। विरूपाच इति ख्यात सखा मम महावस्त' । तं गच्छ दिजमुख्य म मद्दाक्यप्रचोदित. 1 कामानभीमितानुभ्यं दाता नास्यत्र भययः । इत्युक्तः स ययौ राजन गौतमा विगतकमः । फलान्यमृतकपानि भक्षयन् स ययेष्टतः । पन्दनागुरुमुख्यानि त्वसवाणा वनानि च । तस्मिन् पथि महाराज मेवमानो द्रुतं थयो। नतो मेरुन नाम नगरं शैलतारणं शैलप्राकारवप्रञ्च भैलयन्त्राकुसंनया। विदितथाभवत्तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमत. । अहित. मुहदा राजन् प्रीयमाण प्रियातिथिः । ततःम राचमेन्द्र. खान् मेय्यानाइ युधिष्ठिर। गीतमा नगरदाराच्छोघमानीयतामिति । मत पुरवरात्तस्मात् पुरुषा. श्येनपेटना । गौतमेत्यभिभाषन्त पुग्दारमुपागमन् । ने नमूहाराज राजनेप्यास्तदा दिजा नरख दमामक राजा खां इष्टुमिचति। रावसाधिपतिवारी विरूपाक्ष इति श्रुत.। स ला वरति वै ट्रष्ट नत् विप्र संविधीयता। नाम प्राद्रवदिमी विस्मयादिगत्तमः। गौतम परमर्द्धि तां पश्यन् परमविस्मितः। नैरव महिती गोवेमणमुपाद्रवत् । दर्शनं राचमेन्द्रस्य काइमाण हिजस्तदा। रतियोमाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि छतपास्याने सप्तत्यधिकरतोऽयाय ॥१७.n ·॥ श्रीमहाभारत ॥ [चापमं प० । अध्याय १७९ ६३९० - ॥ भीष उवाच । ततः म विदितो राज्ञः प्रविश्य ग्टहमुत्तमं । पूजितो राबर्मन्द्रेण निषमादाममोत्तमे। पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायवाचारिकं । न तत्र व्याजहारान्यगोत्रमात्रादृते दिजः । ब्रह्मवर्चमहीनस्य स्वाध्यायोपरतस्य च । गोचमात्रविदो राजा निवास समपृच्छत। ॥ राक्षम उवाच ॥ क ते निवास: कल्याण किंगोवा बाह्मणे च ते तत्वं हि न भीः कार्यो विश्वमस्ख यथामुखं । । गौतम उवाच ।। मध्यदेशप्रस्तोऽह वासा मे शवरालये। स्ट्रा पुनर्भूर्भायों मे सत्यमेतद्रवीमि ते । ॥ भीम उवाच ॥ ततो राजा विममृशे कर्थ कार्यमिदं भवेत् । कथं वा मुकृतं मे स्यादिति बुद्ध्याऽवचिन्तयत् । अयं वै जन्मना विप्रः सुहत्तस्य महात्ममः । सम्प्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकं । तस्य प्रिय करिष्यामि स हि मामाश्रितः सदा । भ्राता मेबान्धवश्वामी सखा च हृदयङ्गमः। कार्तिक्यामद्य भोकारः सहस्र मे द्विजोत्तमाः। तत्रायमपि भोक्ता च देयममै च मे धनं । स चाद्य दिवम. पुण्यो अतिथिद्यायमागतः । मल्पितञ्चैव धनं किं विचार्यमतः परं। मतः महसं विप्राण विदुषां समलङ्कृतं । सातानामनुसंप्राप्तं सुमहलीमवासमा । नानागतान दिजश्रेष्ठान् विरूपा विशाम्पते । यथा प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा। वृष्यतेपान्तु भन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य गामनात् । भूमौ वरकुशास्तोर्णा: प्रेयर्भरतसत्तम । तासंने पूजिता राज्ञा निषषा दिजसत्तमाः। तिलदर्भोदकेनाथ अधिना विधिवविजाः । विश्वेदेवाः मपितरः सामययोपकन्पिताः । विलिप्ताः पुष्यवन्तय सुप्रचाराः सुपूजिताः । यराजन्त महाराज नइत्रपतयो यथा। ततो जाम्बूनदीः पात्रीवादा विमला: भाः। परामपूर्ण विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृतमुताः । तस्य नित्यं सदोषाच्या माध्याश्च बहवो दिजाः । मितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा । विशेषतस्त कार्तिक्या दिजेभ्यः संप्रयच्छति। भरापाये रवानि पौर्णमास्यामिति युतिः । सुवर्ण रजतश्चैव मणेनथ च मालिकान् । वज्ञान महाधनाव पैदू-जिनराशवान्। रबरामोन् विनिनिय दचिणार्थे स भारत। ततः प्राह दिनयेष्ठान विरूपाची महाबलः । समीत रवान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः। धु येषु च भाण्डेयु भुकं वो दिलमत्तमाः। तान्येवादाय गच्छध्वं स्ववेमानीति भारत। इत्युकवचने तस्मिन् रातमेन्द्र महात्मनि। यये! नानि रमानि जग्टहुमानणर्षभाः । ततो महारास्ते मध्य रवैरभ्यर्विनाः रामः । बाह्मण मृष्टवसनाः सुप्रीताः सम ततोऽभवन्। नतस्तान् राधमेन्द्रय दिनाना पुनर्वचः। नानादेशगतावागन् राधमान् प्रतिनिध्य में। श्रय दिवमं विप्रा न वोऽस्तीह भयं चित्। राक्षमभ्यः प्रमोदध्वमिटता यात मा चिरं। ततः प्रदुवः सभ विप्रसंघाः समन्ततः । गौतमोऽपि मुवर्णम्य भारमादाय मत्वरः । पछार पमुहरन भारं न्यग्रोधं समुपागमत् । न्यपोदप परिश्रान्तः कान्तय धितय मः। मतस्तमभ्यगाद्राजन् रागधम्या सगोत्तमः । स्वागतमाभिनन्दय गौतम मिश्मनः। मम्य पारविष्पैः ममं प्यपनयम् एगः । पूजाचाएकरोखीमान् भोजनचाप्यकल्पयत् । ।

·पापहम्न प० । पथ्याय १५।१७२।] ॥ शान्तिपर्ख ॥ ५६१ . - म भुकवान् मुवित्रान्ना गौतमोऽचिन्तयत्तदा। हाटकस्थाभिरूपस्य भारोऽयं सुमहान्मया । सहीतो लाभमाहाभ्या दूरञ्च गमनं मम। न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसन्धारणं मम। किं हवा धाग्येयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत् । ततः स पयि भोकयं प्रेचमा न किञ्चन। कृता. पुरुषव्याघ्र मनसेदमचिन्तयत् । अयं बकपतिः पार्थ मांसरशिथितो महान् । इम हत्या ग्टहोला र थास्येऽहं समभिद्रुतं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्मपर्वणि सतघ्नोपाख्याने एकसप्तत्यधिकमतोऽध्यायः ॥११॥ ॥ भीम उवाच ॥ अथ तब महार्षिमाननलो वातसारथिः। तस्याविदूरे रक्षार्थ खगेन्द्रेण कृतोऽभवत्। म चापि पा सुव्वाप विश्वस्ता वकराट् तदा । कृतघ्नस्तु म दुष्टात्मा तं जिघांसुरयायतः। नतो लातेन दोप्तेन विश्वस्तं विजधान तं। निहत्य च मुदा युत. मोऽनुबन्ध न दृष्टवान् । मतं विपतरोमाएं छलाऽनावपचत्तदा। न राहीला सुवर्णश्च ययौ द्रुततरं दिज । ततोऽन्यस्मिन् गते चाहि विरूपाक्षाऽत्रवीत् मुतं । न प्रेते राजधर्माणमद्य पुत्व सगोत्तमं । म पूर्वसन्ध्या ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा ।मा वा दृष्ट्वा कदाचित् स न गछति सई सगः । उभे दिराचं भन्थ्य वै नाभ्यगात् म ममालयं । तस्मान्न रायते भावो मम म जायतां महत् । खाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चमवर्जितः । ततस्तत्र मे मा हन्यातं स दिजाधम.। दुराचारस्तु दुर्बुद्धिरिजिनलंदितो मया। निष्कृपो दारुणाकारो दुष्टो दस्परिवाधमः । गौतमः स गतस्तव तेनोदिनं मनो मम । पुत्र मोघमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनं । जायता म विश्राद्धामा यदि जीवति मा चिग। म एवमुस्तरितो रचोभिः महितो ययो। न्ययोधं तस्य चापश्यत् कहा राजधर्मणः । म रुदनगमत् पुचो राधमेन्द्रस्य धीमतः। वरमाण. पर मक्त्या गौतमयहणाय वै। ततो विदूरे जग्टहरौतम रावमास्तदा । राजधर्मपरीरञ्च पक्षान्यिचरणज्झितं । रमादायाथ रासि द्रुत मेरुन ययुः। राशय दयामासुः शरीरं राजधर्मणः । कृतघ्नं पुरुष नव गौतम पापकारिण। रुगेद राजा ने दृष्ट्वा मामात्यः मपुरोहितः । आर्तनादच समहानभूतस्य निवेभने । मस्तीकुमारच पुरं बभूवास्वम्यमानौ । अयानवीवृपः पुचं पापोऽयं वथतामिति । अन्य मामग्मि मधे विहग्न्तु यथेष्टतः । पापाचार पापकर्मा पापात्मा पापमाधन. । इन्तव्योऽयं मम मतिर्भवद्भिरिति राक्षमाः । इत्युका रादोद्रेण रावमा घोरविक्रमाः । नेशन्त भरयितुं पापकर्माणमित्युत। दम्दना दीयतामेष माध्वद्य पुरुषाधमः । दत्यूचम्ते महाराज रातमन्द्रं निभाचराः। मिरोभि. प्रणताः म व्याहरवादमाधिपं । न दातुमईमिलना भरणयास्य किल्विया रवमस्तिति तानाह राधमेन्द्र नियाचरान्। दम्यूना दीयतामेव तनो ऽवरातमाः। इत्युता राधमानेन नपहिलपाणयः । सत्वा तं समः पाप दम्युभ्यः प्रदुस्तदा। दम्यवापि नेच्छन्न नमर्नु पापकारिण। - . - t ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [थापदम्म प० । यध्याय १७२ १९७३। १७ . क्रव्यादा अपि राजेन्द्र शतघ्नं नोपभुञ्जते। ब्रह्मने च मुरापेच चौरेभमत्रते तया। निष्कृतिबिंहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । मिवद्रोहो कृतघ्नय नृशंसय नराधमः । क्रव्यादैः क्रमिमियान्यन भुज्यन्ने हि तादृशाः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि श्रापद्धर्भपर्वणि कृतघ्नोपाख्याने दासप्तत्यधिकशतोऽध्यायः ॥९७२ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ तश्चिता बकपतेः कारयामास राक्षसः। रनैर्गन्धैय बहुभिर्वस्वच समलंचतां । ततः प्रज्वाल्य नृपतिर्बकराज प्रतापवान् । प्रेतकाय्यञ्च विधिवद्राक्षमेन्द्रश्चकार । तस्मिन् कालेऽपि मुरभिर्देवो दाचायणी शुभा। उपरियात्ततस्तस्य मा बभूव पयखिनी। तस्या वनाच्युतः फेणः क्षीरमियस्तदाऽनघ । मोऽपतदै नतस्तस्या चिताया राजधर्मणः । ततः सञ्जीवितस्तेन बकराजस्तदाऽनघ। उत्पत्य च समीयाय विरूपात बकाधिपः। नतोऽभ्ययाद्देवराजो विरूपाचपुरं तदा । प्राह चेदं विरूपा दिल्या मञ्जीवितस्वया। श्रावयामास चन्द्रस्त विरूपाक्षं पुरातनं । यथा शापः पुरा दत्ता ब्रह्मण राजधर्मणः ।, यदा बकपतीराजन् ब्रह्माणं नापसर्पति। ततो रोषादिदं प्राह खगेन्द्राय पितामहः । यस्मान्मूढो मम सभा नागतोऽयो बकाधमः । तस्मादध स दुष्टात्मा न चिरात समवास्यति । तदयं तस्य वचनानिहतो गतिमेन वै। तेनैवासनमिक्तय पुनः सञ्जोवितो बकः। राजधा बकः प्राह प्रणिपत्य पुरन्दरं । यदि तेऽनुग्रहछता मयि बुद्धिः सुरेश्वर। मखायं मे सुदयित गौतम जीवयेत्पुनः । तस्य वाक्यं ममादाय वासवः पुरुषर्षभ। मिलाऽमृतेन तं विप्र गौतमंजीवयत्तदा । स भाण्डपस्कर राजम्तमासाद्य वकाधिपः । सम्परित्यज्य मुददं प्रीत्या परमया युतः । श्रय तं पापकर्माणं राजधमा बकाधिपः। विमजयिला सधन प्रविवेश स्वमालयी यथोचितच स बको ययौ ब्रह्मसदस्तथा। ब्रह्मा निं महात्मानमातिथ्येनाभ्यपूजयत्। गौतमद्यापि सम्प्राप्य पुनस्तं शवरालय। छद्राया जनयामाम पुचान्दुष्कृतकारिणः । शापय समहास्तस्य दत्तः मुरगणस्तदा। मुशे पुनावाः पापोऽयं जनयित्वा चिरात् मुनान् । निरयं प्रास्यति महत् कृतघ्नोऽयमिति प्रभा। एतत् प्राह पुरामय माग्दो मम भारत। ममत्य चापि मुमहदाख्यानं भरतर्षभ । मयाऽपि भवते मध्य यथावदनुवर्णित। कुतः उतनत्य यमः कुत स्थान कुत. सुखं । अग्रद्धेयः शमो हि तने नास्ति निष्कृतिः। मित्रद्रोही न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः । मिवभुक मरकं धोरममन्त प्रतिपद्यते । कमसेन सदाभाय मिवकामेन व ह । मित्राप समते मय मित्रा पूजा सभेत च । मिबागाय भुनोन मित्रेणापासु मुच्यते।। मत्कारतमित्र पूजयेत विचक्षणः। परित्याभ्यो बुध. पापः कृतघ्ने निरपत्रमः। मिचंद्राची समाचार: पापकमा नराधमः । एष धर्मभृता श्रेष्ठ प्रोक पापो मया नत्र । मिपारीको भियः योतमिच्छमि । (. (R ·मोक्षधम्म मा अध्याय १७३।१७४१] - ॥ शान्तिपर्व ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतच्छ्रुवा तदा वाक्यं भीमेणा महात्मना। युधिष्ठिर' प्रीतमना वभ्वं जनमेजय । इति श्रीमहाभारते भान्निपर्वणि पद्धर्मपर्वणि कृतघ्नापाख्याने विसप्तत्यधिकशतोऽध्याय. । १०३ ॥ समाप्तञ्चेदं आपद्धर्मपर्व ॥ । अंथ मोक्षधर्मपर्व । । युधिष्ठिर उवाच ॥धी पितामहेनोका राजधर्माश्रिता. शुभा.। धर्ममाश्रमिणं श्रेष्ठं वकुमईसि पार्थिव । ॥ भीम उवाच ।। सर्वत्र विहितो धर्म सत्यप्रेत्य तप फल। बहुदारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला किया यस्मिन् यस्मिन्त विषये यो यो याति विनिश्चय । स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम । यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत। तया तथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशय.। एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर। प्रात्ममोदनिमित्तं वै यतेत मतिमावर। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ नष्टे धने वा दार वा पुत्त्रे पितरि वा हते। यया बुद्ध्या नुदेछाकं तन्मे ब्रूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ नष्टे धने वा दारे वा पुत्ते पितरि वा मृते। अहो दु समिति ध्यायन् शोकस्यापचिति परेत् । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहामं पुरातनं । यथा सेनजितं विप्र. कश्चिदेत्याब्रवीत् सुहत् । पुत्रशोकाभिसन्तप्तं राजानं शोकविहलं । विषयमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् । किन्नु खल्वमि मूढस्वं गोच्य किमनुशोचसि। यदा लामपि शोचन्त शोच्या यास्यन्ति तां गति। बञ्चैवाहश्च ये चान्ये त्वामुपामन्ति पार्थिव । मा तत्र गमिथ्यामा यत स्वागता वयं। ॥ मनजिदुवाच ॥ का बुद्धि किं तपो विप्र क समाधिस्तपोधन। किं ज्ञानं किं श्रुतञ्चैव यत् प्राप्य न विषीदसि । ॥ नाह्मण उवाच॥ पश्य भूतानि दुखेन व्यतिपक्रानि सर्वश ! उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु । प्रात्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम । यथा मम तथाऽन्येषामितिचिन्य न मे व्यथा । एता बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहय्ये न च व्यथे। यया काठञ्च काष्ठश्च समेयाती महोदधा। समेत्य च व्यपेयातां तद्भूतसमागम । एवं पुत्वाश पाचाच ज्ञातया वान्धवास्तथा । मेषा नेहो न कर्त्तव्या विप्रयोगो ध्रुवो हित । प्रदर्शनादापतित पुनशादर्शनं गत । न त्वाऽसौ वेद न लं तं क मन किमनुशोचसि । हप्णार्तिप्रभवं दुखं दुखार्तिप्रभव सुखं। मुखात् मनायते दुखं दु खमेवं पुन पुन । सुखस्यानन्तरंदु खंदु खस्थानन्तरं सुखं । सुखदुःखे मनुयाण चक्रवत् परिवर्त्तत । मुखात्वं दुखमापन्न पुनरापत्स्यसे मुखं । ननित्यं लभतेदुखं न नित्यं लभते सुखं । मरीरमेवायतन दुखस्य च मुखम्य च । सरीरमेवायतनं सुखस्य दुखस्य चाप्यायतनं भरीरं। यद्यच्छरीरेण करोति कर्म नेनैवदेशी समुपादुने तत् । जीवितच भरीरेण जात्यैव मह जायते । उभे सह विवर्तने उभे मह विनश्यत । सेहपाशवविधराविरविषया अना । शतार्थाय मोदन्ते जले कासेतव । खेहेन लिलवत् सच सर्गचके निपीद्यते। तिलपोग्विाम्य भरज्ञानसम्भवे.। (2. ५३ ·.॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मेक्षिधम्म प. अध्याव१७॥ ( (". पचिनोत्याभ कर्म कलवापेक्षया मरः । एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः । पुन्नदारकुटुम्बेषु प्रसनाः सर्वमानवाः । भोकपकावे मना जीर्ण वनगजादव। पुनना वित्तनाशे ज्ञातिसम्बन्धिनामपि । प्राप्यते मुमहदुःखं दावामिप्रतिम विभी। दैवायत्तमिदं सर्व सुखदुःखे भवाभवौ । असुहृत् ससुच्चापि ममत्रुर्मिववानपि । सप्रज्ञ. प्रज्ञया होना देवेन लभते मुखं । नालं सुखाय मुहदा नालं दुखाय शत्रवः । न च प्रज्ञाऽलमर्थाना न सुखानामलं धनं । न बुद्धि नलाभाय न जाड्यामसड़ये । लोकपर्यायवृत्तान्त प्राजा जानाति नेतरः। बुद्धिमन्तश्च हारश्च मूढं भोरंजडं कवि'। दुर्बलं बलवन्नञ्च भागिनं भजते सुखं । धेनुर्खत्मस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च । पयः पिवति यस्तस्य धेनुस्तस्येति निश्चयः।ये च मूढतमा लेोके ये च बुद्धे. परं गताः। ते नराः मुखमेधते क्लिस्यत्यन्तरितो जनः । अन्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्यषु रेमिरे। अन्यमाप्ति मुखम्पा १.खमन्तरमन्ययोः। ये च बुद्धिमुखं प्राप्ता दन्दातोता विमत्सराः । नन्निवार्था न चाना व्यथयन्ति कदाचन । अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढतां । नेऽनिवेलं प्रहष्यन्ति सन्तापमुपयान्ति च । नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव। श्रवलेपन महता परिभूत्या विचेतस.। सुख दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाच्यं सुखोदयं । भूतिस्वेवं श्रिया मार्द्ध दवे वमति नालसे । मुर्ख वा यदि वा दुःख प्रियं धा यदि वाऽप्रियं । प्राप्त प्राप्तमुपामोत हदयेनापराजितः। शोकस्यानमहस्राणि भयस्यानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डित। बुद्धिमन्तं कृतप्रचं श्रूयुमनस्यका- दान जितेन्द्रियं चापि सोको न स्पृयते नरं। रतां बुद्धिं समास्याय गुप्तचित्तथरेडुधः । उदयास्तमय हिन भोकः स्पष्टुमईति। यविमित्तं भवेछाकस्तापो वा दुःखमेव च । आयामो वा यतो मूलमेकागमपि तत्त्यजेत् । किञ्चिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितं । नदेव परितापार्थ मध्य मम्पद्यते तदा। यद्यत्यजति कामानान्तत् मुखस्याभिपूर्यते । कामानुमारी पुरुषः कामाननुविनश्यति । यच्च काममुख लोके यच्च दिव्य महत् मुखं । कृष्णावयमुखस्यते नाईत. पोडणे कम्नी । पूर्वदेवतं कर्म शभ वा यदि वाऽभी प्रा मूढं तया रं भगते यादृशं तं । एवमेव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च । गोवेषु परिवर्तन्त दुःखामि च मुखामि च । रता बुद्धिं समा स्याय मुखमास्ते गुणान्वितः । मवान् कामान् जुगुप्सेत क्रोधं कुर्योत पृष्ठतः। यत्त रष चदि मौठो मृत्युरेप मनोभवः । मोधी नाम मरोरम्या देहिनां प्रोयो बुधः। पदा संहरते कामान कूमोऽङ्गानीक म:। सदात्मज्या तिरात्माऽयमात्मन्यः प्रपश्यति । म विभेति यदा चाय यदा चारमात्र बिभ्यति । पदा मेछाति मष्टि मन भम्पद्यते तदा । उभे मायानृते त्या मोकामन्दी भयाभये। प्रिपाप्रिय परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविनि। यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकं । 1 ·मोदधर्म प. अध्याय १७१।१७५1] ॥ शान्तिपब. ५८५ , कर्मण ममसा वाचा ब्रह्म सत्पद्यते तदा। या दुस्वमा दुर्मतिभिया न जोर्यति जीर्थत.। योऽसौ प्राणन्तिको रोगस्ता सृष्णा त्यातः सुख। अत्र पिङ्गलया गीता गाया श्रूयन्ति पार्थिव यया सा चच्छ्रकालेऽपि स्टेभे धर्म सनातनं । संकेते पिकला बेश्या कान्तेनासोदिनाचता! श्रय छच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमाम्यापयत्तदा।। ॥ पिकलावाच ॥ उन्मत्ताहमनुन्मत्तं कान्तमम्वास चिर्ग। अन्तिके रमणं सन्त नैनमध्यगम पुर। एकस्पूर्ण नवदारमपि धास्यान्यगारका का हि कान्तमिहायान्तमयं कान्तति मस्यते । अकामा कामरूपेण धूर्ती नरकरूपिणः । न पुनर्वञ्चयिश्यन्नि प्रतिबुद्धाऽस्मि शारमि। अनयों हि भवेदों दैवात् पूर्वकतेन वा। संबुद्धाऽई निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया। सुखं निगश खपिति नैराग्यं परमं सुखं । आमामनाशां छला हि मुखं सपिति पिडला। ॥ भीम उवाच ॥ रतनान्येव विषम्य हेतुमद्भि प्रभाषितैः । पर्यवस्थापितो राजा मेनजिनमुद मुखो। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पिङ्गलागोतायां चतु सप्तत्यधिकश्तोऽध्यायः ॥ ९७४ ।। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अतिक्रामति कालेऽस्मिन् सर्वभूतदयावहे । किं श्रेयः मतिपद्येत नन्मे धूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं। पितुः पुचेण संवादं ननिबोध युधिष्ठिर। दिजाने कस्यचित् पार्य स्वाध्यायनिरतस्य वै। बभूव पुत्रो मेधावी मेधावी नाम नामतः । मोऽब्रवीत् पितरं पुनः स्वाध्यायकरणे रत। मोचार्यकुभलो खोकतत्त्वविचक्षण। । पुच उवाच ॥ धीरः किंखित्तात कुर्यात् प्रजानन् चिपं घायुश्यते मानवाना। पितस्तदाचच्च यथार्ययोग ममानु पूा येन धर्म चरेय। । पितोवाच ॥ वेदानधीत्य प्रमचर्येण पुत्र पुन्नानिच्छेन पावनार्थ पिढयो । अनीनाधाय विधिवषेष्टपमो वन प्रवियाय मुनिqभूषेत्। - ॥ पुत्र उवाच ॥ एवमन्याहते लोके ममन्तात् परिवारिते। श्रमापामु पतन्ती किंधोर व मापसे । पितोवाच ॥ कयमभ्याइतो लोक केन वा परिवारिता मोघा. का: पतन्तीह किं नु भोषयमोव मां। ॥ पुन उवाच॥ मृत्युनाऽभ्याइतो लोको नरया परिवारितः। अहोराबा पतन्येने ननु कमात्र बुध्धये। अमोधा रात्रययापि नित्यमायान्ति यान्ति पायदाऽहमेतम्नानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ।। सोऽहं कर्य प्रतीदिथे शानेनापिहितसरन्। राव्या राव्या यतीतायामायुरपतरं पदा। तदैव बन्ध्य दिवसमिनि विद्यादिचक्षणः । गाधोदके मत्स्य इव मुखं विन्देत कस्तदा। अनवाप्नेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवं । पुष्पारणेव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमान। तृकोदोरणमासाद्य मृत्युगदाय गछति । प्रदेव कुए यच्छ्रेयो मा ला कालोऽत्यगादयं । नेवेव कार्येषु मृत्यु प्रकर्षतिार कार्यमय कुर्सीन पूना चापराधिक। महि प्रतोरने मृत्यु. छतमस्य न वा कृतं । को रिजानाति कमाघ मृत्युकालो भविष्यति । घुदेव धर्ममोल. स्मादनित्यं खलु धीविना ते धन्य भवेत् कोर्तिरिह मेत्य च वै मुषं। त. - ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ मोक्षधर्म प. अध्याय १७५ । एमा (1 मोहेन हि समाक्टिः पुत्रदारार्यमुखतः । छल्ला कार्यमकार्य वा पुटमेषां प्रयच्छति। तं पुत्त्रपसम्पन्नं ध्यासक्रमनस नरं । मुतं प्यानो मृगमिव मृत्युरादाय गच्छति। मश्चिन्धानकमेवैकं कामानामविटप्तकं । व्याधः पाइमिवादाय मृत्युरादाय गति। दूद कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्रताकृतं । एवमीहासुखास कतान्तः कुरुते वगे। हताना फलमप्राप्तं कर्मणा कर्मसंजितं । क्षेत्रापणग्टहासमै मृत्युरादाय गच्छति। दुर्बलं बलवन्तश्च शहरंभीर जडं कवि। अप्राप्तं सर्वकामार्थान्मृत्युरादाय गच्छति। मृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखञ्चानेककारणं। अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्य व तिष्ठमि । जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा घान्वेति देहिनं । अनुपका दयेनेते भावाः स्थावरजङ्गामाः। मृत्याचा सुखमेतद्वै या गमे वसतो रतिः । देवानामेष वै गोठो यदरयमिति श्रुतिः । निबन्धिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वमतो रति. । छित्त्वता सुटता यानि नैना छिन्दन्ति दुष्कृतः । नहिंमयति यः प्राणान्मनोवाकायहेतुभि. जोवितापिनयनः कर्मभिर्न म बध्यते। न मृत्युसेनामायान्ती जातु कस्थित्मवाधते। शते सत्यमसत्याचं मत्ये हमृतमाश्रितं। तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः । मत्यागम. सहा दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत्। अमृतञ्चैव मृत्युश्च इयं देहे प्रतिष्ठित । मृत्युरापद्यते मोहात्मत्येनापद्यतेऽमृत । भोऽहं हिंसः सत्यार्थी कामक्रोधवहिष्कृतः। समदुःखसुखः क्षमी मृत्यु हास्याम्यम्टत्युवत् । मान्तियज्ञरतो दान्ता ब्रह्मयज्ञे म्यितो मुनिः । वामन.कर्मयज्ञय भविष्याम्युदगायने। पश्श्यो. कयं हिंसनादृशो यामहति । अन्तवद्भिरिव प्राज्ञ. क्षेत्रयझे. पिशाचवत्। यस्य वाचनमी स्याती सम्यक् प्रणिहिते सदा । तपस्यागश्च सत्यश्च स वै परमवाभुयात्। नास्ति विद्याममं चर्नास्ति सत्यसमं तप. । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागममं मुखं । श्रात्मन्येवात्मना जात अात्मनिहोऽप्रजोऽपि वा। श्रात्मन्येव भविष्यामि न मा तारयति प्रजा । नेतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं ययकता समता सत्यता च । शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्चापरमः क्रियाभ्यः। किन्त धर्मान्धवाऽपि किन्ते किन्ते दारायण यो मरियसि । श्रात्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहाते का गता: पिता च। ॥ भीम उवाच ॥ पुत्रस्येतद्दचः श्रुत्वा यथाऽकानि पिता नृप । तथा त्वमपि वर्तख सत्यधर्मपरायणः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पितापुत्त्रभवादे पञ्चसप्तत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १७५ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ धनिमोऽयाधना ये च वर्तयन्ते खतन्त्रिणः । मुखदुःखागमस्तेषा का कथं वा पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ वायुदाइरन्तीममितिहास पुरातनं । शम्पाकेनेह मुक्केन गोतं गान्तिगतेन च । अनवोन्मा पुरा कविद्राह्मणस्यागमाश्रितः। तिश्यमान. कुदारेण कुचैलेन बुभुदया। उत्पनमिह लोके वै जन्मप्रति मानवं । विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च मुखानि च । । ((.

·क्षधर्म प० । यध्याय १७६ । १७७।] ॥ शान्तिपर्व ॥ (1. - - तयोरेकतर मार्गे यदेनमभिसंनयेत् । न सुखं प्राप्य संख्येन्नामुखं प्राप्य संचरेत् । न वै चरसि यच्छ्रेय पात्मनो वा यदीभिषे । अकामात्माऽपि हि मदा धुरमुद्यम्य चैव ।। अकिञ्चनः परिपतन सुखमाखादयियमि । अकिञ्चन सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव ह। पाकिञ्चन्य मुखं लोके पय्य शिवमनामयं । अनमित्रपथो झेप दुर्लभ. मुलभा मतः। अकिञ्चनस्य शशद्धस्य उपपत्रस्य मर्चतः । अवेक्ष्यमाणस्वोलोकान तुन्यमिह लक्षये। पाकिञ्चन्यञ्च राज्यञ्च तुलया समतोलयं । अत्यग्यित दारिद्र्य राज्यादपि गुणाधिकं । पाकिञ्चन्ये च राज्ये च विशेषः मुमहानयं। नित्यादिगो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यया । नेवास्यामिर्न चारिष्टो न मृत्युनं च दस्यवः । प्रभवन्ति धनत्यागादिमुक्तस्य निरामिषः । तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिन। धान पाम्यन्त प्रभसन्ति दिवौकसः । धनवान् क्रोधलोभाभ्यामाविष्टा नचेतन । तिर्यगोर ष्कमुख पापको भुकुटीमुन्द । निर्दशन्नधरोष्ठश्च क्रुद्धो दामणभापिता। कस्तमिछेत् परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्म ही। . श्रिया समीक्षा संवामो मोइयत्यविचवणं । स तस्य चित्तं हरति भारदाधमिवामिल.। श्रयैनं रुपमानश्च धनमानय विन्दति । अभिजातोऽस्मि एद्धोऽस्मि नामि केवलमानुपः। इत्येभिः कारणैस्तस्यविभिश्चित्तं प्रमा यति। मंसकमना भोगान् विराज्य पिलमश्चितान्। परिचीण. परखानामादान माधु मन्यते । तमतिक्रान्तमादमाददानं ततस्तत । प्रतिषधन्ति राजानो लुधा मृगनिवेऽभि । रवमेगानि दुखानि तामि नानीह मान । विविधान्युपपद्यन्ते गावपर्यजान्यप। तेषां परम खाना बुद्ध्या भैषज्यमाचरीत्। लोकधर्ममवज्ञाय ध्रुधाणामधुवै. सह नात्यका मुखमाणोति नात्यका विन्दने परं। मात्यका चाभयः शेते त्यत्वा मन्त्र मुजी भव। इत्येतद्वास्तिनपुरे प्रदशेनोपर्णित । सम्पाकम पुरा मर्झ नरम त्याग. परोमत.। रति श्रीमहाभारते मान्निपर्वणि मोवधर्मपर्वणि शम्पाकगीताया षटमप्तन्यधिकरतोऽध्यायः ॥ १०॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ इमान. समारम्भान् यदि नौमादयेखनं। धनहष्णाभिभूतम्य किं कुर्वन् मुखमापुयात् । ॥ भीम उवाच ॥ साम्यमनायामः सत्यवाक्यच भारत। निर्वेदय विधित्सः च यम्य स्यात् प सुखी नर.। रतान्येव पदान्याड. पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये। एष वर्गय धर्मय मुमश्चानुनमं मन । अत्राप्युदाइग्न्तीममितिहास पुगतमा निर्मदामना गीतं नत्रिोध युधिटिर। हमानी धनं मदर्भग्रेडव पुन. पुन । केनषिद्धनमेषेण क्रीतवान्दन्यगोयुगं । मुसम्म । तना दम्या दमनायाभिनि मृत । पासीनमुटं मधेन महमवानवावना । नयोः संप्राप्तयोरा. स्कन्धसममर्पण: 1 प्रत्यायोलिय ता दया प्रममार महामन । हिपमा तना दम्या नोष्टेण प्रमायिनाघियमालाच संप्रेक्ष्य मस्तित्रामोदिदं। म पेवाविहितं मक्यं रणापीडितं धनं : पुन ऋद्धया सदगोड़ा मममुनिष्ठन । (. (14 - - १ ·- - . ५२८ ॥ प्रोमहाभारतं ॥ [मोक्षधम्म प० । यथार ११ कृतस्य पूर्व नानार्थंयुकल्याप्यनुतिष्ठतः । इमं पश्यत सरत्या मम देवमुपसर्व । उद्दम्योद्दम्य मे दम्या विपमेणैव गच्छतः। उल्लिप्य काकतालीयमुत्पयनैव धावतः । मणो वोट्रस्य सम्नेते प्रियो वामतरी मम ।सद्ध हि दैवमेवेदं पठेनवास्ति पापं । यदि वायुपपद्यत पौरुषं नाम काईचित्। अन्वेष्यमाणं तदपि देवमेवावतिष्ठते। समाविबंद रवेह गन्तव्यः मुखमिच्छता। सुखं सपिति निर्विषा निरामयार्थमाधने। पहा सम्यक् एकैनातं सर्वतः परिमुच्यता। प्रतिष्ठता महारय जनकस्य निवेशनात् । यःकामानाप्नुयात् सदान् यचतान केवलास्वजेत् । प्रापणात् सर्वकामाना परित्यागो विशिष्यती नान्तं सर्वविधित्माना गतपूर्वोऽस्ति कश्चन । शरीरे जीविते चैव ष्णा मन्दस्य वर्द्धने। निवर्त्तख विधित्साभ्यः गाम्य निर्विद्य कामुक । अमचामि निहतो न च निर्बिदसे ततः । यदि माहं विनाश्यस्ते यद्येवं रममे मया । मा मां योजय लाभेन वृथा व वित्तकामुक । सञ्चितं मञ्चितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः । कदाचिन्माक्ष्यसे मूढ धनेहा धनकमुका अहो नु मम बालिश्य योऽई क्रीडनकस्तव। किं नैव जातु पुरुषः परेषा प्रेष्यतामियात्। न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन्। त्यका सबसमारम्भान् प्रतिबुद्धाऽस्मि जामि। मून ते इदय काम वज्रमारमय दृढं। यदनशताविष्टं मतधा न विदोर्यते । जानामि काम वा पैव यह किञ्चित् प्रियं तव । तवाई प्रियमन्विच्छन्नात्म युपलभे सुखें। काम जामामि ते मूल सह पात् किल जायसे। नत्वा सम्पयिष्यामि समूलो न भविम हा धनस्य न सुखा लधे चिन्ता च भूयसी । सधनाशो यथा मृत्युलवं भवति वा नवा। परेभ्या यो न लभते ततो दुःखतरं न कि । नच तुष्यति लन्धेन भूय एव च मार्गति । अनुतऍल एवार्थः खाद गामिवोदकं । महिलापनमेतत्तु प्रतिबुद्धोऽस्मि सन्या । च इमं मामकं देशंभूतग्राम समाश्रितः। म यात्वितो यथाकाम वमता वा ययासुखे । न युभाखिह में प्रीतिः कामलाभानुसारिपु। तस्मादुत्सृज्य कामान् वै सत्यमेवाश्रयाम्यहं 1 सर्वभूतान्यहं देखें पश्यन् मनसि चात्मनः। योगे बुद्धिं चुते सत्यं मनो ब्रह्मणिधारयन् । विरिष्याम्यमासकः मुखी लोकाविरामयः। यया मा त्वं पुनर्ने दुःखेषु प्रणिधास्यसि । मया हिमे प्रणुनस्य गतिरन्या न विद्यते। रणायोकत्रमाण हिवं कामप्रभव. सदा। धननामेऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरं । ज्ञातया यवमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्युतं। अवज्ञानमहसस्तु दोपा: कतरा धने धने मुखकला या तु साऽपि दु.खे विधीयते। धनमस्येति पुरुषं पुरो निघ्नन्ति दस्थवः। विश्यन्ति विविधैर्द नित्यमुद्देजयन्ति च। ' अर्थलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्भया । पालम्बसे काम तत्तदेवानुरुध्यसे । अतत्वोऽसि माम्नय दुतोषोऽपूरणोऽमप्तः। नैवलं वेत्य मुलभं भव त्वं वेत्य दुर्लभ । पाताल व दुप्यूगमा दुःखेस्थानुमिपि न माहमय समावेष्टुं शक्य. काम पुनस्लया।

·- - साक्षधर्म प. अध्याय १७७॥१७॥ । शान्ति पर्व यूटर निबंदमहमामाघ द्रव्यनाशायदछया। नितिं परमा प्राय नाच कामाम् विनिमय। तिक्तेधान् महामीह नाई बुद्ध्याम्यबुद्धिमान् । निकृतो धननायेन भय साइविश्वरः। परित्यगामि काम त्वा हिलाममनोगतोः। नवं मया पुनः काम वस्त्रे न च रंखये। चमिध्ये विपमाणानां न हिमिये विहिमितः। देव्ययुक्तः प्रियं वदाम्यमादृत्य नदमियं । सप्तः खम्येन्द्रिया नित्यं ययालधन वर्तयन्। न म कामं करिष्यामि त्वामहं प्रमात्ममः। निम्बदं निति रति शान्ति सत्य दम दमा। सर्वभूतदयाश्चैव विद्धि मां समुपागतं । नस्मात् कामय लाभच हष्णा कार्पश्यमेव च। त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्वस्यो धमि साम्पते। प्रहाय काम लोमञ्च मुखं प्राप्तोऽस्मि साम्प्रतं नाद्य लोभव प्राप्तो दुःखं प्रास्यायनात्मवान्। पद्यत्यति कामाना तत् मुबस्वाभिपूर्यते । कामम्य वयगी नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते। कामानुबन्ध नुदते यत्किञ्चित् पुरुषो रजः । कामक्रोधोद्भव दुःखमहोररतिरेव च । रप ब्रह्मप्रतिष्ठोऽहं गो गोतमिव हुदै। साम्यामि परिनिवानिखे मामति केरल पच काममुख लोके यच दिव्यं महत् मुख। एष्णाचयेसुखस्यैते नाईत पोडमी कलां। भात्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमं । प्राप्यामध्यं प्रद्मपुर राजव स्यामहं मुखो। रता बुद्धि समाम्याय महिदिमागत.। सान् कामान् परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महासुखे। रम्यनामस्त महिरम्मतत्वे किनामवत् । छिनत् काममूल म तेन प्राप महामुउँ । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि महिगोताया सप्तसप्तत्यधिकरतोयायः १.७॥ ॥ भीम उवाच ॥ त्राप्युदाइन्तीममितिहास पुरातनं गोतं विदेहराजेन जनकेन प्रमान्दता। 'अनन्तं यत में वितं यस्य में मस्ति किञ्चन । मिथिलायो प्रदीप्तायो न मे दधति किञ्चन । 'अत्रैवोदाहरन्तीम बोध्यस्य पदमश्चया निवेदं प्रतिविन्यस्त तं निशेध युधिडिर। योध्य भान्तषिराजा नाइमा पर्यपृछत। निर्वेदाचान्तिमापत्रे पासपचानतर्पित। उपदेश महामास समस्योपदिवस में। की बुद्धि ममनुध्याय गान्तवरसि निवृतः । योध्य उवाच ॥ उपदेशेन दत्तोमि नानुमामोह कञ्चन । सरखें तस्य वयाई तस्वयं पग्रियता। पिला कुररामपं. भारताम्वेषणं वने। पुकार. कुमारी षडेते गुरवो मम । ॥भीम उवाच॥ पाया बलवतो राजनैराश्यं परम मुख। भाशं निरामा छला तु मुख सपिति पिासा। मामिपं कुररे दृष्ट्वा वध्यमान निरामिषः । श्रामिश्ख परित्यागात् कुरः मुखमेधते। सहारम्भा हि दुःखाय नमुखाय कदाचन ।स. परहने वय विस्य मुन्धित । मुखं जो निमुन्यो मेत्य समाश्रिताः। अहिणेव भूनानी मारता र पदिषः । खुकारो नरः करिदिपावासकमानमः । समोपेन पिगन्न रागानं नावयुद्धवान्। बहनों कनही नित्यं दयो मरयनं ध्रुवं । स्वाको विसरियामि कुमारोहको यया । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्नपि मोरधर्मपर्वणि मोथगीतायां सप्तत्यधिकरतोश्यायः १० ·१०० ॥ योमपाभारतं॥ . [सम्पदा । ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ कनरोग हा पोतोकगादी कि शुवर्ग मोके प्रानीति गमुक्तमा । । भीम उवाच ॥ पाप्युदाहरनोममितिधाम पुरातन । महादाय प समादं मुनेगमगरण । घरमा मानणं कथित् कल्पषितगमामयं । पाच रागा महादी युसिमान् पुखिममा ६ गाद उवाच ॥ स्वस्थ राखी दुर्दान्तो निम्ििधतोऽनयपक । मुगक प्रगमा मेधायो मायरपि बामवर । मेव प्रार्थयमे लाभ नासाभेप्यनुमोमि । नित्यमृप्त इव प्रनय किधिदवम यमे । सातमा प्रियमाणामु प्रजाम विममा स्वाधर्मकामार्थकार्यषु कटप्यस्य मध्यम। नानुतिष्ठमि धमार्थो न कामे चापि वर्तम। इन्द्रियार्थानमात्य मुकपरमि माक्षित् । का नु प्रजा शुसंवा किं यत्तिया का नु से मुमे। विपमाच च मे प्रयन् यो पदिइ मन्यो। ॥ भीम उवाच ॥ अनुयुग. सभेधायो सोकधर्मविधामविन् । उवाच मरणया याचा प्रारमनपाया। पश्य प्रसाद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः। नाम द्धिं विनामधन प्रणेन च यये । खभावादेव संदृश्य वर्तमामाः प्रवृत्तयः । स्वभावनिरताः मन्धाः परितय्ये म केचित् । पश्य प्रहाद संयोगान् विप्रयोगपरायणम् । सञ्चयाय विनाधान्ताय कचिरिदधे मम अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यनः । उत्पत्तिनिधनजस्य किं कार्यमवभिप्यते । जलगानामपि यन्तं पर्यायेणपलक्षये महतामपि कायाना, सध्माणाच महादधा। नङ्गमस्यावराणाश्च भूतामाममुराधिप । पार्थिवानामपि व्यकं मृत्यु पश्यामि मधः। अन्तरिक्षघराणच दानवोत्तमपविणां । प्रतिष्ठने ययाकासं मृत्युपलवतामपि। दिविमश्चरमाणनि इखानि चमहान्ति च । व्यातीव्यपि ययाकालं पनमामानि लक्षये। इति भूतानि सम्पश्यन्वनुषकानि मन्युना । सर्वसामान्यगा विदान् कृतष्टय्य. मुखं खपे । मुमहाम्तमपि पास बसे लन्ध यदृच्छया । भये पुनरभुनामा दिवसानियहन्यपि । आभयन्यपि मामन्त्र पुनर्बहुगुणं बहु। पुनरल्प पुनस्तोकं पुनर्नवोपपद्यते। मणं कदाचितवादामि पिण्याकमपि च ग्रसे। भक्ष्य प्रालिमांसानि भक्ष्यायोचावचान् पुनः। भये कदाचित् पर्यहे भूमावपि पुम गये। प्रामादे वाऽपि मे भय्या कदाचिदुपपद्यते । धारयामि च चोराणि प्राणामाजिनानि च । महाणि च वासांसि धारयाम्यहमकदा । न मन्त्रिपतितं धर्मयमुपभोग यदृश्या। प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुन्ध्ये मुलभ । अचलमानधन भिवं विशोक एचिमतुलं विदुषां मते प्रविष्टं । अनभिमतमवित विमूतमिदमागगरं झवि यरामि। श्रचलितमतिरयुतः स्वधात् परिमितसमरण परावरज्ञ । विगतभयकपायलाभमाही ग्रामिदमाजगर शचियरामि । अनियतफलभक्ष्यभाज्यपेयं विधिपरिणाम वभनदेभकासं । इदयमुखममेवितं कदर्यतमिदमागगरंशपिचरानि। दमिदमिति तृष्णयाऽभिभूतं जनमनवानधनं विसीदमानं । निपुणमनुनिशम्य तत्त्वबुद्ध्या प्रतमिदमाजगरं शचि खरामि। ५ - ((5 ·मोदधम् प० । ययाय ११,1] ॥ शान्तिपर्व 4 1 बहुविधमनुस्य चाहताकपसमिहामनार्थमात्रयन्ता उपरमाचिरात्मकान् प्रशान्ता व्रतमिदमाजगरं शनिवगमि। सुखमसुखमलाभमर्यलाभं रत्मिरति मरपञ्च जोषितञ्च । विधिनियतमवेक्ष्य तत्वताऽई धमिदम जगरं एचित्र निा अपगतभयरागनोहदो धनिमतिबुद्धिममवितः प्रशान्तः। उपगतालभागिनो निशम्य व्रतमिदमाजगरं इतिधरामि। पनियतमयनासन: प्रकृत्या दमनियमननशौचमत्ययुक्तः । अपगतालमञ्चयः प्रदृष्टो व्रतमिदमाअगर एरिय रामि। अगतमठार्यमोहनार्यपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्ममन्ये । तृपिनमनियतं मनो नियन्तुं प्रतमिदमानगरं शनिश्चमि पर न हृदयमनुस्थ्य कामना वा प्रियमुखदुभतामनियताच । तदुभयमुपत्नवरबिवाह व्रतमिदमाजगरं अनिय रानि। बडायितमिदं हि बुद्धिमद्भिः करिभिरभिप्रथयद्भिगत्मकोनि । दमिमिति तत्र तत्र तत्तत्रूपरमतर्गहनं प्रत यद्भिः। मदहमगुनियम्य विप्रपातं प्रयगभिपन्नमिहावुर्भनुथैः । अनामितमनन्तदोषपारं नृपु विचरामि विनीतदोषतृष्णः । ॥ भीम उवाच ॥ अजगरचग्नित महात्मा य दह नरोऽनुचरोदिनोतरागः । गतभयनोभमाहमन्युः स सलु मुखी विधदिम विहारं। रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचार्डपर्वणि प्रहादाजगरमवादे जनामीत्यधिकमताऽधायः ॥ १८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच । बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा चेह पितामह । नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत् पृट वदम्ब मे। भीम उवाच ॥ प्रज्ञा प्रति भूताना प्रज्ञा लाभः परो मतः । प्रज्ञा निःश्रेयमो लाने प्रज्ञा स्त्रीमनः मनः । प्रजया प्रापितार्यों हि वनिरैश्चर्यमइये। प्रहादो नमुचिरिनन्याः किं विद्यते परं। वायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । इन्द्रकाग्यपमंवादं विवीध युधिडिर।। वेश्या कविरषिमुतं काश्यां मंमितवतं। रथेन पातयामाम श्रीमान् दृप्तन्तपम्बिनं। आनः पतितः कुदस्वशात्मानमरामोन्। मरियान्वधनस्येह जोवितार्यो न विद्यते । नया मुमूमामीनमकूजन्तमनेनम । इन्द्रः गानरूपेण बभाष सुधमानमं । मनुययोनिमि दन्ति मर्चभूतानि मर्चरः । मनुष्यवे च विप्रत्वं मर्च स्वाभिनन्दति। ममुचा मानण्यामि योत्रिययामि काग्यप । मुटुममायतन्त्र पान्मत्तुमामि । मर्च लामामानिमाना रति मन्या च ते श्रुति. । मन्तोषीयामि लामाद्यदभिमन्यो । हो मिझार्यता तयां येषां मन्नी इपारयः। अतो रहये नया येषां मन्तीह पाणयः। पाविम्याम्पृहासमा यया नवधन वै । न पाभिनाभारधिको माभ: कयन विद्यते। मासिवादयं अनन् कम्दकं नोहगमहमें जन्ननुहारदान दमतो न कगम वा। अपयेवा पुनः पानी देवदत्ता दमानो। उहन्ति मोनहाइम्तो निकानि च । वहिमानपानाच पग्विाजनि कुर्वत मनं मुरली निवतोपभुत।

·॥श्रीमहाभारतं॥ [ भावधर्म प० । पंचाय है (OL अधिष्ठाय च गा लोके भुचते वाहयनित च । उपाययंजभियेव वस्यानात्मनि कुर्वते । ये खल्पनिका रुपण अल्पप्राण पाणयः। सहन्ते तानि दुःखामि दिया वं न मया मुने। दिया वं म टगालो वैन कमिन च मूषिकः । न सो म च मण्डूको न सन्यः पापयोनिजः । एतावताऽपि लाभेन तायुमर्हसि काश्यप। किं पुनर्गोऽसि सत्त्वाना सर्वेषां ब्राह्मणेत्तमः । इमे मा छमयोऽदन्ति येषामुद्धरणाय वै। मास्ति पकिरपाणिवात् पश्यावस्थामिमा मम ! अकार्यमिति चैवमं नात्मानं सन्यजाम्यहं । नातः पापीयमों योनि पतेयमपरामिति । मध्ये वै पापयोनीना शागीलीयामहं गतः। पापीयया बडतराइतोऽन्या. पापयोनयः। जात्यैवैके सखितराः सम्यन्ये मशदुःखिताः। नैकान्तं सुखमेवेह कचित् पश्यामि कस्यचित् । ममुण्या ह्याव्यता प्राप्य राज्यमिछम्यनन्तरं । राज्याद्देवत्वमिछन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि। भवस्वं यद्यपि बायो न राजा म च दैवतं देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुयेस्तथा मति। न दप्ति. प्रियलाभेऽस्ति पणा नाद्भिः प्रशाम्यति । संप्रज्वलति मा भूयः समिझिरिव पावकः । अस्येव लयि शोकोऽपि हर्षचापि तथा लयि। सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना। परिच्छिधैव कामानां सम्मेषाञ्चव कर्मणं । मूलं बुद्धोन्द्रिययाम भकुन्तानिव पारे। न द्वितीयस्व घिरसम्छेदन विद्यते कचित्। न च पाणेस्तृतीयस्य यनास्ति न ततो भयं । म खपप्यरमजस्य कामः कचन जायते । संसानादापि प्रवणापि जायते। नवं स्मरमि वारुण्या लद्धाकानाञ्च पविण । ताभ्याश्चाभ्यधिको भक्ष्या न कशिदियते कचित् । यानि चान्यानि भूतेषु भक्ष्यजातानि काश्यप। येषामभुकपूबने तेषाम स्मृतिरेव च । असाधनमसंस्पर्भमसन्दर्भनमेव च । पुरुषस्यैव नियमा मन्ये श्रेयो न संशयः। पाणिमन्तो बलवन्तो धनवन्तो न संशयः । मनुथ्या मानुरेव दासत्वमुपपादिताः। अधयन्धपरिलेश: किरयन्त च पुनः पुनः । ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च इसन्ति च । अपर पाहुयलिनः शतविद्या मनखिनः । जुगुमिता सक्षपर्ण पापवृत्तिमुपामसे। उत्सहन्ते च ने रत्तिमन्यामप्युपमे वितुं । स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यन्तु तत्तथा। म पुक्यो म चाण्डास पात्मानं त्यमिच्छति। नया तुटः स्वया योन्या माया पयस्व यादृ । दृष्ट्वा कुणीन् पाहतान् मनुष्यानामयाविनः । मुखं पूर्णः स्वया योन्या लखलाभोऽमि कश्यप। पदि माह्मण देहस्ते मिरातही निरामयः । अनानि च समयाणि न च लोकेषु धिकृत. । म केनचित् प्रवादन सत्येनेवापहारिणा । धीयोत्तिष्ठ विप्र नात्मानं त्यकुमईसि । पदि प्रधान रणायतच्छद्दधामि च मे वचः । वेदोकवव धर्मस्य फलं मुख्यमवास्थमि । स्वाध्यायमनिमस्कारमममत्ताऽनुपालय । सत्यं दम, दान, स्पर्द्धिष्ठामा च केचित्। चेकचन वाध्ययमाः प्राप्ता यमयाजनं कथने वाऽनुभोचेयुयाययुवाऽप्यमाभनं। रचन्तमो विहाराय म महददाप्नुयुः । उत जानाः मुनवये मुनिया मुमुहर्तमाः। (०२० (०.

·नादधन्न दयाय १११२१] ॥शान्तिपर्व - . - (orn - यशदानप्रजेहाया यतन्ते शनिपूर्वका नश्वेवासरेवन्ये दुखियौ दुर्घहर्तमाः। मम्पतन्यामरी योनियमस्ववर्जिताः। बहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः । पानीविकीन्तर्कविद्यामनुरको निरर्थिक हेतुवादान् मबदिता दका संसन्सु हेतुमत् । प्राकोष्टा चातिवाच प्रदवाक्येषु वै दिजान्। नास्तिक साडी च मूर्ख. पहितमानिकः । नयं फलनिवृत्तिः टगाललं मम दिशा पिजतु तया नरमादहोरात्रप्रतैरपि। यदई मानु” योनि गालः प्राप्तयां पुनः। सन्तुष्टयाप्रमत्त यशदानतरतः। शेयज्ञाता भवेयं वे वर्धवजयिता तथा। ततः स मुनिरुत्याप काश्यपस्तमुवार । अहो वतामि कुभला बुद्धिमाश्चति विस्मितः । समहत तं विप्रो ज्ञानदीए पदुषा । ददर्भ चैनं देवानान्देवमिन्द्रं मचीपति। ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनं । अनुज्ञातस्तु तेनाय प्रविन रूमालय। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि टगालकाश्यपवाद अशोत्यधिकमतोऽयायः ॥१०॥ । युधिष्ठिर उवाच ॥ यद्यलि दत्तमिष्टं वा तरस्तप्तं तथैव च । गुरुण वाऽपि शुश्रूषा नन्मे हि पितामह। ॥ भीम उवाच ॥ आत्ममाऽनर्थयुक्रेन पापे निविंशते मनः । सकर्मक कृत्ला छच्छे लोके विधीयते। दुर्भितादेव दुर्भिक्ष्य क्लेशात क्लेमं मयाझ्या मतेभ्यः प्रमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः । उत्सवादुम यान्नि खात् स्वर्ग सुखासुख । प्रधानास दानाय धनाशा भकारिणः । व्यासकुचरदुर्गेषु सर्पचौरभयेषु च । इस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परं। प्रियदेवातियेयाय वदान्याः प्रियसाधवः । चेम्यमात्मवतां मार्गमास्थिता इस्तदचिणं। पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका व पवियु। नदिधास्त मनुष्याणां येषां धयों न कारम् । सुभीमभिधावनी विधानमनुधावति । ते सह यानेन येन येम यया कृतं । उपतिष्ठति तिष्ठन्न गन्नमनुगच्छति। करोति कुर्वतः कर्म चायवानुविधीपते। येन येन यया यद्यत्पुरा कर्म समोहित । तत्तदेव नरां मुझे नित्य विहितमात्ममा। स्वकर्मफलनिक्षेप विधानपरिरचित । भूनपाममिमं कालः समन्तात्परिकर्षति । अवोधमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । सं का मातिवर्तन्ते तथा कर्भ पुराहत। समानचावमानश लाभालाभी च्यादयो। प्रहत्तानि निवर्तन्न विधामान्ते पुनः पुनः। श्रात्मना विहित दुसमात्मना विहित मुसं। गर्भशय्यामुपादाय भुज्यते पोर्चदेहिकं । मालो युवा व वृद्धय पत्करोति शुभाशुभ। तस्या तस्यामवस्खाया तत्काल प्रतिपद्यते। यथा धेनुमहमेषु वमा विन्दति मातरं। नया पुम्बटनं कर्ष कतारमनुगञ्चति। समुन्नमस्तो वस्त्र पचासुद्धाति कमणा । उपदार्थ. प्रतताना दो मुखमनन्तक। रोर्घकालेन तपमा मेवितेन तपोवने। धर्ममि नपापाना संपयनो ममोरयाः । भकुमानामिवाका मस्यानामिव चादके । पदं यथा म दृश्येत तथा धानविदा गतिः। पर - -- ·१०४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोदधम्म प० । अध्याय १२१२१ . (900 अलमन्यस्वालम्मा कीर्तितैश्च व्यतिक्रमैः। पेभलं चानुरूपञ्च कत्तव्यं तिमात्मनः । ॥ इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि रकाशीत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कुतः सृष्टमिदं विश्वं जगत् स्थावरजङ्गमं। प्रलये च कमन्यति तन्मे ब्रूहि पितामह । समागरः मगगनः मौल: सबलाइकः । मभूमि. मामिपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः । कर्य सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभनय । प्राचाशोचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कर्य। कोदृशा जीवता जीव क वा गच्छन्ति ये मृताः । अमालक दमुं लोकं मव शंमतु नो भवान् । ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुराननं। भृगुणाऽभिहित शास्त्र भरदाजाय पृच्छते। कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महाजसं । भृगु महर्णिमामीनं भरद्वाजी इन्चपृच्छत । (२० समागर' मगगन. सभेलः सबनाइक । सभूभिः सामिपवनो लेकि ऽयं केन निर्मित.। कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाौचं कयं तेषी धर्माधर्म वैधि. कयं । कीदृशो जीवतां जीव. क्क वा गच्छन्ति ये मृताः । परलोकमिमञ्चापि सर्व मितुमईसि । एवं म भगवान् पृष्टो भरदाजेन संध्यं । ब्रह्मर्षि वामदाशः सर्व तस्मै नतोऽब्रवीत्। गुरुवाच ॥ मानमो नाम यः पूषा विश्रुतेो वै महर्षिभि.।अनादिनि ना देवस्तयाऽभेद्योऽजरामरः । अव्यक इनि विख्यातः शाश्वतोऽयादयोऽययः । यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च पियन्ति च । मोऽसृजत् प्रथम देवा महान्तं नाम नामतः। महान् ससीहकारं म चापि भगवानय। श्राकामिति विख्यातं नर्वभूतधरः प्रभुः । श्राकाशादभवदारि मलिलादमिमारता। 'अमिमारुतमयोगाचत. समभवन्मही। ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सूर्य स्वयम्भुवा । नस्मात् पद्मासमभवमा वेदमया निधिः । अहसार इति ख्यात.मर्वभूतात्मभूतकृत् । ममा वैम महातेजा यत्रते पवधातवः । भेलास्तस्यास्थिसंज्ञान मेदोमामञ्च मेदिनी। समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाममुदरं तया पवनचव निवासस्तेजोऽमिनिनगाः शिरः। अग्रीयोमा त चन्द्राको नयने तस्य विश्रुते । नभयो भिरस्तस्य चिति. पादी भुजा दिश. । दुप्रिया चचिन्यात्मा मिद्वैरपि न मंशयः । स एष भगवान् विष्णुरनन्त इति विश्रुतः । सर्वभूतात्मभूतया दुर्विज्ञयोऽकतात्मभिः । अहारस्य यः सृष्टा मध्यभूतभवाय वै । पत. ममभवदिन्यं पृटो यदिह त्वया । । भरदाग उवाच ॥ गगमस्य दिशाचैव भूतलस्यानिलस्य वा] कान्यत्र परिमाणानि मंभयं विन्धि सत्यत.। ॥ भृगुरुवाच ॥ अनन्नमेनदाकार्य सिद्धदेवतमेवितं । रम्य नानाश्रयाको यस्यान्ता नाधिगम्यते । उर्च गरिधस्तान चन्द्रादिग्या मदुग्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीक्षा भास्कराभाऽमिवर्षमः । पाप्यन्त म पनि नभमः प्रपिताजमः । दुर्गमवादनन्तलादिति मे विद्धि मानद । उपरिशपरिया प्रपननि स्वय एम. । मिद्धमेमदाफाशमप्रमेयं मुरैरपि । पृथियो ममुद्राम्ठ ममुहान तम मृतं . मममोऽन्ने नखं प्रातलम्यानोऽमिरेवर । "EL - ·मोक्षधर्म प० । अध्याय १२।१३।] . ॥ शान्ति पर्व ॥ ६०५ -- (L रसातलान्ते मलिलं नवान्ते पन्नगाधिपाः। तदम्ने पुनराकाधमाकामान्ते पुनर्जलं.. एवमन्तं भगवतः प्रमाणे मलिलस्य च । अमिमारुततोयेभ्या दुयं दैवतैरपि। अमिमारुततोयाना वर्णः चिनिनलम्य च । शाकाशदपि सन्ति भियन्ते तत्त्वदर्भनात्। पठन्ति चैव मुनयः मानेषु विविधेषु च । बैलोक्यसागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा। अदृश्याय वगम्याय कः प्रमाण्मुदाहरेत् । सिद्धानां देवतानाञ्च यदा परिमिता गतिः। तदा गाणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतं । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः। यदा त दिव्यं यद्रूपं हसते व ते पुनः । कोऽन्यस्तदेदितुं शक्या योऽपि स्यात्नदियोऽपरः। ततः पुष्करतः सृष्टः मतो मूर्तिमान् प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः । ॥ भरदाण उवाच ॥ पुष्करादि संभूतो व्येष्ठं भवति पुष्करं । ब्रह्माण पूर्ववाह भवान् सन्देह एव मे। । मगुरुवाच ॥ मानसस्येह या मूर्ति छत्व समुपागता। तस्यासनविधानार्य प्रथिवी पद्यमुच्यते । कर्णिकां तस्य पद्मम्य मेरुगंगनमुच्छ्रितः। तस्य मध्ये खिता लोकान् सृजते जगतः प्रभुः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भृगुभरद्दाजसंवाद धयोत्यधिकशताऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ भरदाज उवाच ॥ प्रजाविसर्ग विविधं कथं विमरजे प्रभुः। मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्रूहि दिजसत्तम। ॥भृगुरुवाच ॥ प्रजाविमर्ग विविध मानमो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थ भूताना सृष्टं प्रथमतो जतं । यः प्राण. सर्वभूतानां वन्ते येन च प्रजाः । परित्यकाय नश्यन्ति तेनेदं सर्वमात। पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तय येऽपरे । सर्वन्तद्वारणं यमापस्तस्तम्भिरे यतः। ॥ मरदन उवाच ॥ कयं मलिलमुत्पन्न कथञ्चवाभिमास्तौ । कयं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संश्यो महान्। ॥ भूगुरुवाच ॥ ब्रह्मकन्ये पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मणि समागमे । लोकमम्भवसन्देहः समुत्पन्ना महात्मना । ते तिष्ठन् ध्यानमालगन्य मानमास्याय नियलाः।त्यकाहारा: पवनपा दिव्यं वर्षभतं द्विजाः। नेपा ब्रह्ममयी वाणी सन्चेषां श्रोचमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र सम्बभूव नभस्तलात्। पुरास्तिमितमाकाममनन्तमचलापमं । नचन्द्रार्कपवनं प्रमप्तमित्र सम्बभी। ततः मलिलमुत्पन्न तमसीवापरं तमः । तस्माध मलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः। यथा भाजनमछिद्रं नि शब्दमिव लक्ष्यते । तचाम्भमा पूर्यमाणं स शब्दं कुरुते ऽनिलः । यया मलिलसंगद्धे नभमाइन्न निरन्नरे। भित्वाऽवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् । स रप चरते वायुरर्णवोत्योडसम्भवः । श्राकारस्थानमामाद्य प्रशान्ति नाधिगच्छति। तस्मिन् वाग्वबुदय दीप्ततजा महावस्तः। प्रादुरभूदूर्भभिखः कला निस्तिमिरं नमः। अनिः पवनसंयुकः सं समाधिपते जल मेऽमिभारतमयोगाइनलमुपपद्यते । तस्याकाशं निपततः इस्तिनि योऽपरः । समातित्वमापत्री भूमिलमनुगच्छति। रसाना मगन्धानां सुहानां प्रारिना तथा। भूमियोंनिरिए शेया यस्या सर्व प्रसयते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचरपणि भृगभरदानशदे व्ययोत्यधियतोऽयायः ॥ १२॥ - - (ER व.

·॥श्रीमहाभारत॥ [ मेपिधर्म प. पयाय - (२. ॥ भरदाण उवाच ॥ य रतेधातवः पञ्च पद्मा यानयजत् पुरा । त्रायता परिमे शोका महाभूतामिशितः। यदाऽसृजत् महस्राणि भूतामा म महामतिः । पञ्चामामेव भूतावं कथं समुपपद्यते । II गुरुवाच ॥ अमितानी महाशम्दा यान्ति भूतानि सम्भव । ततस्तेषां महाभूतपम्दोऽयमुपपाते। पेष्टा वायुः खमाकाशमुभाऽमि. मलितं द्रवः । पृथिवी चाच संघात: भरीरं पाखभौतिक। रत्येते. पञ्चभिर्भूनयुकं खावरजङ्गमं श्रोत्रं घाण रमः स्पो दृष्टियेन्द्रियमशिकाः । ॥ भरदान उवाच ॥ पञ्चभिर्यदि भूतन युक्ताः स्थावरजङ्गमाः । स्थावराण नग्यन्ते मरोरे पञ्च धानवः । अनुमणामचेष्टानी घमानाञ्चैव तत्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यन्ने भरोरे पञ्च धातवः।' नहन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः । न च स्पर्म विज्ञानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः। अद्रवत्वादभनित्वादभूमिलादवायुतः । बाकावस्याप्रमेयत्वादृक्षाणां नास्ति भौतिक। ॥गुरुवाच ॥धमानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पफसव्यकिनित्य समुपपद्यते । उपतो स्वायते पर्ण वक् फलं पुष्यमेव च । ग्लायत भीर्यते चापि स्पर्मस्तेनात्र विद्यते। वाय्वन्यानिनिर्घायैः फलं पुष्पं विशीर्यते।श्रोत्रेण ग्राह्यते शब्दस्तस्माकृण्वन्ति पादपाः । वाली वेश्यते वृदं सर्वतश्चैव गच्छति । न ह्यदृष्टय मार्गोऽस्ति तस्मात् पश्यन्ति पादपाः । .यापुण्यैस्तथा गन्धैधूपैच विविधैरपि। अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्मानिन्ति पादपाः । पादै. सलिलपानाच व्याधीनाश्चापि दर्शनात् । व्याधिप्रतिक्रियत्वाच विद्यते रमनं [मे। वक्रेणत्पखनालेन यथोई जलमाददेत् । तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिवति पादपः । सुखदुःखयोय ग्रहणच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जोवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते । तेन तन्जलमादत्तं जरयत्य मिमारती। श्राहारपरिणामाच बेहो दृद्धिश्च जायते। मङ्गमानाच मब्वेषी शरीरे पञ्च धातवः । प्रत्येक प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचरते। वक् च मांस तथाऽस्यीनि मज्जा नायुश्च पञ्चमं । इत्येतदिह संघातं शरीरे प्रथिवीमयं । नेसो घनिस्तथा क्रोधश्चचुरुमा तयैव च । अमिर्जरयते यच्च पञ्चामेयाः शरीरिणः । श्रोत्रं माणं तथास्यश्च पदयं कोठमेव च । श्राकाशात् प्राणिनामेते शरीरे पञ्चधातवः । थेमा पित्तमथ खेदो वमा भोणितमेव च । इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिना सदा । प्राणात् प्रणोयते प्राणी व्यानाड्ययच्छते तथा। गच्छत्यपानोऽधश्व समानो पदयखितः। उदानादुच्छ्रमिति च प्रतिभेदाप भाषते। इत्येते वायव. पञ्च चेष्टयनीह देहिनं। भूमेर्गन्धगुणान्चेत्ति रसञ्चाय गरीरवान् । ज्योतिषा चक्षुषा रूप स्पमें वेति च वायुना। गन्धः स्पयो रमो रूपं शब्दयाब गुणाः मृता. । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहिताम् गुणान् । प्ररथामिष्टगन्धय मधुरः कटुरेव च । मिहारो संहतः स्निग्धा रूतो विशद रव वा। एवं मवविधो श्रेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः । व्योति. पश्यति चतुभ्या स्पर्म वेत्ति च वायुना। प्रदः सय रूपथ रसद्यापि गुणाः स्मृता. । रसज्ञानन्तु वक्ष्यामि नन्मे निगदत. म्हणु। - (E. . (7. 2 ·माधक्षम्म प. अध्याय १८९ १५ ॥ शान्तिपर्व ॥ - (E. - रसा बहुविधः मोत कृषिभिः प्रथितात्मभिः। मधुरो सवस्तिक कषायोऽवः कटुस्तया। एष षड्विधविस्तारो रमो वारिमयः स्मृतः। शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च विगुणं ज्योतिरुच्यते। ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपञ्च बहुधा मृत। इखो दीर्घस्तया स्थूलचतुरस्राऽनुवृत्तवान्। शतः कृष्णस्तया रको नीलः पोतोऽरुणस्तथा। कठिनविकणः सहए: पिचिलो मृदुदारुणः । .एवं घोडशविस्तारो न्योतीरूपमणः स्मृतः। वायव्यस्तु गुण: स्पर्मः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः । उष्णः शीत. सखो दुःखः स्निग्धा विशद एव च। तथा खरो मृदुः रुशे सधुर्मुरुतरोऽपि च । शब्दस्पी च विजेया दिगुणो वायुरित्युत। एवमेकादयविधा वायव्यो गुण उच्यते। तत्रैकगुणमाका शब्द इत्येव तत स्मृतं । नय शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकं । पज ऋषभगान्धारो मध्यमा धैवतस्तथा। पञ्चमयापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष मतविधः प्रोको गुण अाकाशसम्भवः । ऐश्वर्येणं तु मर्चव स्थितोऽपि पंटहादिषु।' मृदङ्गभेरीपखाना स्तनायबोरयस्य च । यः कश्चिद्रूयते शब्दः प्राणिनोऽप्राणिनोऽपि वा। एतेषामेव सबैको विषय संप्रकीर्तितः । एवं बहुविधाकारः मन्द श्राकामसम्भवः । आकाशजं शब्दमाहुरेमिवायुगुणैः सह । अयाइतेश्चतयते न वेत्ति विपस्थितः।' प्राप्याय्यन्त च ते नित्यं धातवतस्तु धातुभिः। श्रापोऽनिमारतवैव नित्यं जाग्रति दैहिषु। मूलमेने शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि भृगुमरदानसंवादे चतुरभीत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १८ ॥ । भरद्वाज उवाच ॥ पार्थिवं धातुमासाद्य भारोरामिः कयं प्रभो। अवकाविशेषेण कयं वर्त्तयतेऽनिलः । । भृगुरुवाच ॥ वायोर्गतिमहं ब्रह्मन् कथयिय्यामि तेऽनघ । प्राणिनामनिला देहान् यथा वैश्यते बसी। श्रितो मानममिस्त भरीरं परिपालयन् । प्राणे मूर्द्धनि चासौ च वर्तमानो वियते। म जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनोबुद्धिरहदारो भूतानि विषयश्च यः । एवं वि स सर्वत्र प्राणेन परिचात्यते । पृष्ठतस्तु ममानेन खा खा गतिमुपाश्रितः। वस्तिमूलं गुदश्चैव पावकं समुपाश्रितः। वहन्मूत्र पुरोषञ्चाप्यमानः परिवर्तते। प्रयवे कलि बले व रखियु वर्तते। उदान दलित भाइरयात्मक्दुिशे जना मन्धिष्वपि च भव्येषु मत्रिविष्टस्तथाऽनिलः । शरीरेषु मनुष्याण व्यान इत्युपदिश्यते । धातुम्वग्रिस्त विततः समानन ममोरितः। रमान धावंच दोपांच वर्तयन्त्रवतिष्ठत। अपानमाणयामध्ये प्राणापानसमाहितः। समन्धितस्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः । भास्य हि पायुपर्यन्तमन्ते स्याङ्गुदसंशिता सोतांस्यस्मात् प्रजायन्त मनसानामि देहिनां । प्राणानां मभिपाताच मविपातः प्रजायते। उमा चामिरिति शेयो योऽनं पपति देहिनां । पपिवेगवः प्राण गुदान्ने प्रतिहन्यतोम अईमागम्य पुनः समुलिपति पावक । (ER . - (n ·६८ ॥ श्रीमहाभारतं ।। [मोक्षधर्म प० । अध्याय - . - (ब्स E. पकाशयस्वधी माभ्यामूर्खमामामयः स्थित. । भाभिमध्ये भरीरस्य मनै प्राणाय मंम्मिताः। प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूळमधस्तथा। यहनयनरमात्रायो दम प्राणप्रचोदिताः। रष मांगोऽथ योगानी येन गछन्ति तत्पदं । जितकमा ममा धीरा मूर्धन्यात्मानमादधम् । एवं सर्वेषु विहित. प्राणापानेषु देहिना । तस्मिन् ममिध्यते नित्यममि.स्यास्यामिवाहित. इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भाभरद्वाजसंवादे पश्चागोत्यधिकशताऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ भरद्वाज उवाच ॥ यदि प्राणयतेवायुवायुरेव वियते। ग्वमित्याभापते व तम्मागोवा निरर्थक । यदुमभाव भामेयो वहिना पच्यते यदि। अमिर्जरयते तत्तमजीवी निरर्थक । जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरवे जहात्येनमुभभावच नस्यति। यदि वायुमया जीव. सलेषा यदि वा पुनः। वायुमण्डलवदृश्यो गच्छेत् मह मरुद्गणः । भयो यदि वातेन यदि तस्मात् प्रणश्यति । महार्णवविमुकत्यादन्यत् सलिलभाजन । कूपे वा मलिलं दद्यात् प्रदीपं वा इताभनो तिमं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यमा तथा । पञ्चधारणके ह्यस्मिन् शरीरे जीवितं कुतः। तेषामन्यतराभावाचतुर्ण नास्ति संशयः । नश्यनयापो ह्यनाहाराहायुरुच्छासनिग्रहात्। नस्यते कोष्ठभेदात् खममिनश्यत्याजमात् । व्याधिवर्णपरितीदिनी चैव शीर्यते।पीडितेऽन्यतरे ह्येषां मनातो याति पञ्चधा। तस्मिन् पञ्चत्वमापने जीव किमनुधावति। किं वेदयति वा जीव. किं टणेति वोति च । एपा गौ: परलोकचं तारयिष्यति मामिति । यो दत्त्वा म्रियते जन्तु मा गा: के तारयिष्यति । गौय प्रतिग्रहीता च दाता चव धनं यदा। इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः । विहगैरुपयुक्तस्य भेलाग्रात् पतितस्य वा । अमिना चोपयुक्तस्य कुत. सञ्जीवनं पुन. । छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । वीजान्यस्य मरोहन्ते मृत. व पुनरेव्यति । वीनमा पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते। मृता मृता. प्रणश्यन्ति वीजादीजं प्रवर्त्तते । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भृगुभरदाजसंवादे षडशीत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १८६ ॥ ॥ भृगुरुवाच ॥ न प्रणाशोऽस्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहान्तरं प्राणी भरीरन्तु विधीयते । न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नटे प्रणश्यति । समिधामिव दग्धानां यथामिदृश्यते तथा। ॥भरदाज उवाच ॥ अमेर्यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यते । इन्धनस्थापयोगान्ते स चामिनापलभ्यते । मण्यतीत्येव जानामि शान्तमनिमनिधनं । गतिर्यस्य प्रमाण वा संस्थानं वा न विद्यते । भृगुरुवाच ॥ ममिधामुपयोगान्ते यथाऽपि पलभ्यते। श्राकाशानुगतनाद्धि दुर्गाझा हि निराश्रयः । नया भरीरमझ्यागे जीवो डाकाशवत स्थितः । न ग्रहते सुसूक्ष्मवाद्यया ज्यातिन संशयः । प्राणान् धारयते शामि. म जीव उपधार्यता। वायुसन्धारण समिनश्यत्युच्छामनिग्रहात् । नरिमन भरीराम नतो देहमचेतनं। पतितं याति भूमिलमयनं तस्य हि विति.। । . - ·मोक्षधम्म पाध्याय १८०११] ॥ शान्तिपर्व ।। हर . मनमाना हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च । श्राकार पवनोऽवति व्यातिस्तमनुगच्छति । मेषां त्रयाणामेकलात् वर्षभूमा प्रतिष्ठित । यत्र संतत्र पवनस्तवामियर मारुतः। अमूर्तयस्ते विधेया मूर्तिमन्त. शरीरिणं । ॥ भरदाज उवाच ॥ यद्यनिमारुती भूमिः समापञ्च भरीरिषु । जोवः किंलक्षणाचेत्येतदाचच मे ऽनघ। पञ्चात्मक पञ्चरतो पञ्चविज्ञानचेतने। मरोरे प्राणिना जीवं वितुमिच्छामि यादृर्थ । मासमाणितमहाते मेदःवाय्वस्विसञ्चये । भिद्यमाने शरीरेतु जोवो नैवोपलभ्यते । पद्यजीवं शरीरन्तु पञ्चभूतसमन्वितं । शारोरे मानमे दुःखे कस्ता वेदयते रुजी टणेति कथित जीवः कर्णाभ्यां न रणति तत्। महर्षे मनसि व्यग्रे तस्मान्जीवो निरर्थकः। मन्त्रं पश्यति यदृश्यं मनोयुक्रेन चतुपा। मनमि व्याकुले चचः पश्यवपि न पश्यति । न पति न चाधाति न पटणेति न मापते । न च स्वरमा वेत्ति निद्रावभगतः पुनः । प्यति कुष्यते कोऽत्र मोचत्युदिजते चकः। इच्छति ध्यायति इष्टि वाचमीरयते च कः। । भृगुरुवाच ॥ न पञ्चमाधारणमत्र किधिचरीरमेको वहतेऽन्तरात्मा। म वेत्ति गन्धाय रमान् श्रुतीय स्पर्मच. रूपञ्च गुणाय येऽन्ये । पक्षात्मके पञ्चगुणप्रदर्स स सर्चगाचानुगतोऽन्तरात्मा । म वेत्ति दुःखानिमुखानि घाब तदिप्रयोगात्तु न वेत्ति देहः। यदा न रूपं न स्ययों नामभावर पावके । नदा शान्त परीरामा देहत्यागेन नश्यति। आपोमयमिदं सर्वमापा मूर्तिः शरीरिणां । नत्रात्मा मानसे प्रभा मवभूतेषु लोककृत् ।' आत्मा क्षेत्रज इत्युक्तः संयुक्त प्राकृतेर्गुणैः । तैरेव तु विनिर्मुकः परमात्मत्युदाहतः । श्रात्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकं । तस्मिन् यः मंश्रितो देहे धबिन्दुरिव पुष्कर। क्षेत्र तं विज्ञानोहि नित्यं लोकहितात्मकं । तमो रजय सत्वञ्च विद्धिजीवगुणानिमान् । सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयने च मन्त्र । अतः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त । नजीवनामोऽस्ति हिदेहभेदे मियतदान इत्यबुद्धाः । जीवस्तदेहान्तरितः प्रयाति दमाईना नस्य शरीरमदः । एवं सर्वेषु भूतेषु गूढशरति संवृतः। दृश्यते त्वय्यया बुद्धा समया तत्त्वदर्षिभिः । तं पूर्धापररावेषु युचामः मनते बुध' । लघ्वाहारो विशद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि। चित्तस्य हि प्रमादेन हिला कर्म शभामं । प्रसन्हात्मात्मनि खित्वा मुघनानन्यमाने। मानमामिः भरेषु जोव इत्यभिधीयते । सष्टिः प्रजापोरेपा भूताध्यात्मनिनिश्चये। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वण मोवधर्मपर्चणि भाभरदाजवादे मप्तायोत्यधिकम्तोऽयायः १८.. ॥ गुरुवाच ॥ अस्जदाह्मणानेवं पूर्व प्रद्मा प्रजापतीन् । श्रामगोऽभिनित्तान् माम्कगदिमम:मान् । नतः सत्यक्ष धर्मच नमो बन च मारता आधार क्षेत्र औपच म्वर्गीय विदधे प्रभुः । देवदानवगन्धम्या देत्यासुरमहारगाः ।यमराक्षसनागाच पिशाचा मनुभामया। भानमा पन्निपा वैश्माः भद्राय विजमातमाये चान्ये भूतमंधाना वर्णमायाविर ।

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ माधधम्म पायथ्यापर माम मा मितो वर्ण: क्षत्रियाणाच लोहितः । वग्यामा पीनका वर्ण: मद्राणामसितस्तथा। ॥ भरदाण उवाच ।। चातुवर्यस्य वर्णन यदि वा विभिद्यते । मषा पनु वर्णमादृश्यते वर्णमाला कामः क्रोधी भय लाभः शोकविम्ता बुधा अमः । मयेषां न प्रभवति कस्मादण विभयते। खेदमूत्रपुरीषाणि नेमा पित्तं ममाणितं। तमुः धरति सर्येपी कम्मादणे विभन्यो । मङ्गमानामसंख्ययाः स्थावराणाच जातयः तिषी विविधवर्णमा कुतो वर्णविनिमयः । ॥ भृगुरुवाच ॥ न विशेषोऽस्ति वर्णाना सय ग्राममिदं जगत् । प्रह्मणा पूर्वराष्ट्र हि कर्मभिर्वर्णतां गतं । कामभोगप्रियास्तीक्ष्णः क्रोधमाः प्रियसाहसाः। त्यतस्वधारकाङ्गास्ते दिजानता गताः । गाभ्यो वृत्ति समास्थाय पीताः शय्युपगीविनः । वधमानागुतिष्ठन्ति ते दिशा वैश्यतां गताः । हिंसाऽनृतप्रिया लुधाः सर्वकोपनीविनः । कृष्णाः भौचपरिभ्रष्टास्ते दिशाः शद्रतां गताः। इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता विजा वर्णन्तरं गताः । धर्चा यजक्रिया तेषां नित्यं न प्रतिषिध्यते। इत्येते चतुरो वर्ण येषां नामी सरस्वती। विहिता ब्रह्मणा पूर्व लोमात्त्वज्ञानताकृताः । प्राह्मणा ब्रह्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति । ब्रह्म धारयतां नित्यं प्रतानि नियमास्तथा। अझ चैव परं सृष्टं ये न जानन्ति तेऽदिजाः । तेषां बहुविधास्वन्यास्तत्र तत्र हि जातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा वेच्छजातयः। प्रनरज्ञानविज्ञाना: स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः । प्रजाबाह्मणसंस्काराःस्वकर्मठतनिश्चयाः । षिभिः स्खेन तपसा एज्यन्ते चापरे परैः। श्रादिदेवसमुद्भूना ब्रह्ममूलाऽवयाऽव्यया । मा एटिभनभी नाम धर्मतन्त्रपरायणा। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भृगुभरद्वाजसंवादे अष्टाशीत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १८८ ॥ ॥ भरद्वाज उवाच ॥ ब्राह्मणः केन भवति स्त्रिया वा दिजोत्तम । वैश्यः शद्रश्च विप्रर्षे तद्रूति वदताम्बर । । गुरुवाच ॥ जातकम्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृत. चिः । वेदाध्ययनसम्पन्नः षटस कर्मखवस्थितः । शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः । नित्यवती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते। सत्यं दानमथाद्रोह पानृशंस्य त्रपा घृण । तपश्च दृश्यते यत्र स प्राङ्गण इति स्मृतः। चनजं मेवते कर्म वेदाध्ययनसङ्गतः। दानादानरतिर्यस्तु स वै चत्रिय उच्यते। विभत्या पशभ्यश्च रुथ्यादानरति. शचिः । वेदाध्ययनमम्पन्नः स वैश्य इति संचितः। मर्श्वभक्ष्यरतिनित्यं सर्वकर्भकरोऽचि. । त्यक्तवेदस्वनाचारः सबै छद्र इति स्मृतः । ने चैतद्भवलक्ष्यं दिजे तच्च न विद्यते। स वैशद्रो भवेद्रो ब्राह्मण ब्राह्मणो न च । मदीपायैस्तु साभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत् पवित्र ज्ञानानी तथा चैवात्मसंयमः। वार्यो मवात्मना ना हि श्रेयोघातार्थमुत्यिती । नित्यं शोधात् श्रियं रचेत् तपो रक्षेच,मत्सरात् । विद्या मानापमानाभ्यामात्मानन्तु प्रमादतः । यस्य सबै ममारम्भा निराशीबन्धना दिनः । त्यागे यस्य हुतं मर्च म त्यागी म च बुद्धिमान् । अहिंसः सर्वभूतानां मैत्रायणगतश्चरन् । परिपहान्परित्यज्य भवेडुड्या जितेन्द्रियः। अभोकं स्थानमातिष्ठेदिह चामुव चाभयं ।

·मोक्षधम्म म.। अध्याद १८१८.1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ६११ - नपानियेन दानेन मुनिना संयतात्मना! अजित बेतुकामेम भायं मोवमतिमा। रन्द्रियरझते यदत्तत्तमिति स्थिति । अव्यसमिति विशेय नियामितीन्द्रियं । अविसम्मेण गन्तव्यं वियम्भ धारयन्मनः। मनः प्राणे नियहोयात् प्राणं प्रदणि धारयेत्। निबेदादेव निवाएं न च किचिदिचिन्तयेत्। सुखं वै माधणे प्रध निदेनाधिगच्छति। गौचेन सततं युक्र सदाचारसमन्वितः। भानुक्रोमश भूतेषु तद्विजातिषु सक्षणं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मादधर्मपर्मणि भृगुभरद्वाजसंवादे अननवत्यधिकशतोऽध्यायः ॥१८॥ मगुरुवाच ॥ सत्यं ब्रह्म तप. सत्यं सत्यं विराजते प्रजाः । सत्येन धार्यते सोक स्वर्ग सत्येन गछति । अनृतं नमो रूपं तममा नोयते वधः । तमेग्यस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तममा वृताः । वर्ग. प्रकाश इत्याइनरकं तम एव च । सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरः। नवाप्येवंविधा लोके वृत्ति. सत्यानृते भवेत् । धर्माध प्रकामच नमो दुःखं सुखम्तथा। तत्र यत् सत्यं मधमा यो धर्ष. स प्रकामो य. प्रकाशतत्सुखमिति । नर पदनृतं मोऽधयों योऽस्तत्तमा पत्तमस्तदुत्पमिति। अबोच्यते। गारीरैर्मानमर्दु खै सुखैश्चाप्यसुखोदयै.। लोकसरि प्रपश्यन्तो न मुद्धन्ति विचक्षणः । नत्र दुःखविमानार्थ प्रयतेत विचक्षणः । मुख घनित्य भूतानामिह लोके परत्र च । राजपतस्थ सोमस्य यथा व्योत्स्ना न भासते। तथा तमोऽभिभूतानां भूतानां नरयते सुखं । नत् खलु विविध सुखमुच्यते भारीरं मानसश्च । इह सल्वमुभिश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सखार्थमभिधीयन्ते न धनः परं चिर्वर्गफलं विशिष्टतरमनि स एव काम्या गुणविशेषो धर्मार्थगुणाग्मत तुरस्योत्पत्ति सुखप्रयोजनार्थ भारम्म। भरदाज उवाच॥ यदेनदवताऽमिहितं सुखानां परमा म्यितिरिति न तदुपयकोमोन धेशमृषीणं महनि स्थितानामप्राप्य रथ काम्या गुणविशेषो न चैनमभिलपन्ति च तपसि श्रूयते विलेोकमा प्रभुरेकाको तिष्ठति प्रापारी न कामसुखेवात्मानमग्दधातिः अपि च भगवान् विश्वेश्वर उमापनि काममभिवर्तमानमनत्वेन सममनयत् तमा मो न तु महात्मभिरयं प्रतिप्रग्टहीतो न वेष नावदिमिष्टो गुणविशेष इति नतद्भगवता प्रत्येमि भगवता मूतं सुभाष परमस्तीति नाकप्रवादा हि दिविध फलादयः सुशतात् सुखमवाप्यते दुष्कृताहुःसमिति । ॥भृगुरुवाच ।। अत्रोच्यते । अनृतात्सलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोयस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्म काधलागि ऽनतादिमिरवचनाः नसल्वस्मिन् सोके नामुत्र सुखमानुवन्तिा विविधव्याधिरुभोपतापरएकोयन्ते । अधबन्धनपरिया दिभिद्य दुत्पिपासाश्रमशतैरुपतापरुपतयो । वर्षावात्युग्णातियोततिय प्रतिभये भारोग्दं पतयन्ते। अन्धमति नामविप्रयोगलेच मानमे शोकेरभिभूयन्ते जरामृत्युश्चान्यैरिति । यस्ले मारोरैमीनभःसन संस्पृश्यते स सुखं वेद । मने दोषा वर्ग प्रादुर्भवन्ति तत्र स्खलु भवति । सुसख पदन स्वर्ग गधय सुरभिस्तथा। दुत्पिपामा श्रमी नास्ति मजरा न च पापी नित्यमेव मुसंवर्ग सुखं दुःसमिहाभयं। मरके दु समेगड. सुखं तत्परमं पदं। .

·॥ मोमहाभारत ॥ { मोक्षधर्म प० । पथ्याय १८.१८५६ - - पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री नदिधाः खियः । पुमान् प्रजापतिस्तंत्र श तेजामयं विदुः । इत्येतलोकनिम्माणं ब्रह्मणा विहित पुरा । प्रजाः समनुवर्त्तन्ते खैः स्वः कर्मभिराहताः । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि भृगुभरद्दाजमंवाद नवत्यधिकमनोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ भरद्वाज उवाच ॥ दानस्य किं फलं प्राईवास्थ चरितस्य च । तपथ मुतप्तम्य स्वाध्यायम्य इतस्य वा । ॥ भृगुरुवाच ॥ हुतेन शाम्यते पापं खाध्याय. शान्तिरुत्तमा । दानेन भोगानित्याहस्तपमा स्वर्गमाप्नुयात्। म दानन्तु विविधं प्राडुः परचार्थमिदेव च । मझ्या यद्दीयते किञ्चित्तत् परचापतिष्ठते । अमयो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृश दीयते दानं तादृशं फलममुत। ॥ भरदाज उवाच ॥ किं कस्य धर्माचरणं किं वाऽधर्मस्य लक्षणं । धर्मः कतिविधी वाऽपि तद्भवाम् वकुमईति। ॥ भृगुरुवाच ॥ स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः । तेषां स्वर्गफलावाप्नियाऽन्यथा स विमुद्यते । ॥भरद्वाज उवाच ॥ यदेतचातुराश्रम्य ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां खे ख समाचारास्तान्मे मिहाईमि । (९८ ॥ भृगुरुवाच॥ पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाचवारोऽभिनिर्दिष्टाः। नत्र गुरुकुलवाममेव प्रयममाश्रममुदाहरन्ति । सम्यग शौचसंस्कारनियमनविनियतात्मा उभे मध्ये भास्करानिदैवतान्युपस्खा य विहाय तन्द्रालस्ये गुरोरभिवादनवेदाभ्यामश्रवणपविचीकृतान्तरात्मा विषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचाग्निपरिचरणगुरुपुत्र पानित्यमिताभैतादिमनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलधवाध्यायतत्पर' स्यात् । ॥ भवति चात्र सोक ॥ गुरुं यस्तु समाराध्य विजो वेदमवाप्नुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः मिद्धाते चास्य मानममिति । गाईस्य खनु रितीयमाश्रमं वदन्ति तस्य समुदाचारलक्षण समनु व्याख्यास्यामः । समावृत्तानां सदाचाराणां मह धर्मचर्याफिलार्थिनी ग्रहानमो विधीयते । धर्मार्थकामावाप्तिय विवर्गमाधनमपेक्षाहितेन, कर्मणा धनान्यादाय खाध्यायोपलधप्रकर्षण वा ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्रिमारगतेन वा हव्यकव्यनियमाभ्यामदैवतप्रमादोपलधेन वा धनेन सहयो गाय वर्तयेत् नद्धि माश्रमाणं मूलमुदाहरन्ति । गुरुकुलनिवासिनः परिवाजका ये चान्ये सहल्पितत्रत नियमानुष्ठापिनस्तेषामप्यत एव भिवावलिविभागाः प्रवर्तन्ने । वानप्रस्मानाञ्च ट्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते माधव. माधुपयादनाः स्वाध्यायप्रमणिनस्तो_भिगमनदेवदर्भ भाय प्रथिवीं पर्यटन्ति तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाकप्रदानसुखशत्यामनसुखशयनाभ्यवहारमक्रिया पैति । ॥ भवति चात्र चोक. ॥ अतिथिय॑स्य भग्नाशो ग्टहात् प्रतिनिवर्तते । म दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । पपि घाब पाकियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो विद्याभ्यामश्रवणधारपेन भुपयः अपत्योत्पादनने प्रजापति रिति। - . शाको पात्र भवनः॥ वामन्यात् मयंभूतेभ्या वाद्याः श्रोत्रमुखा गिरः । परितापोपघातय पास्थ्यचाच गर्दिन । प्रणाममहहारो दम्भयैव विहितः। अहिंसा मन्यमक्रोधः मायमगतं तपः । अपि पात्र मास्याभरणवाभ्यङ्गनियापभोगनृत्यगीतवादिचश्रुतिसपनयनाभिरामदर्शनामी प्राप्निभध्यभायर्स रेयष्याणामभ्यवसायाण विविधानामुपभोगः सविधारमनोयः काममुखावानिरिति । घिवर्गगुणमित्तिर्यस्य नित्यं ग्टदायमे । म मुखान्यमुभयह मिष्टानां गतिमाप्नुयात् ।

·मोक्षधर्म या अध्याय १८१1१८२।] ॥ शान्तिपर्व ॥ ६१३ उञ्छत्तिहस्या यः स्वयंचरणे रतः । त्यत्रकामसुखारम्भः स्वर्गस्तस्य न दुर्समः। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि भृगुभरद्दाजसंवादे रकनवत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १८॥ ॥ भृगुरुवाच ॥ वानप्रस्याः सुवपि धर्ममनुसरन्तः पुप्यानि तीर्थानि नदीप्रसवणानि मुविविक्रवरयेषु मुग्म हिषवराहशार्दूलवनगजाकोणेषु तपस्यन्तो ऽनुमञ्चरन्ति त्याग्राम्यवक्षाभ्यवहारोपभोगावस्थाषधिफलमूलपएंपरिमितवि चित्रनियताहाराः स्यानासनिनो भूमिपाषाणमिकतामर्करावालुकाभस्मयायिनः काशकुशचर्मवत्कलसम्मतानाः केयम शुनखलामधारिण नियतकालोपस्पर्धना: अस्कन्दितकालबलिहामानुठायिन. समित्कुशकुमुभापहारसमा नलविश्रा माः शीतोष्णवर्षपवनविष्टम्भविभिन्नमवलो विविधनियमापयोगचयानुष्ठानविचितपरिझम्कमामयोणितवगविभूतानि पराः सत्त्वयोगाछरीराप्युदइन्ते । यस्वती नियत- ब्रह्मर्षिविहिती चरत् । स दहेदमिवद्दोषान् जयेश्लोकीय दुर्जयान्। परिवाशकानां पुनगचारः। तद्यथा। विमुच्यामिधनकलवपरिवईएमनेष्वात्मानं चेहपाधानवधूय परिवान्तिा समलायामकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेवमकबुद्धयः परिमिबोदामोनाना तुत्यदर्शनाः स्थावरजरायुजाण्डजमखेदभोशिजानी भूतामा वामनःकर्मभिरनभिद्रौष्णिोऽनिकेता: पर्वतपुलिनवृषमूलदेवतायतनान्यनुवरना वामार्थमुपेयुनगरं याम वा नगरे पञ्चरात्रिका यामे चैकरात्रिका. । प्रविश्य च प्राणधारणर्थ दिजातीना भवनान्यमदीर्णकर्मणमुपतिष्ठेयुः। पात्रपनितायाचितभक्ष्याः कामकाधदर्पलाममोहकार्पण्यदभपरिवादाभिमानहिंमानिवृता इति। ॥भवन्ति चात्र साका॥ अभयं सर्वभूतेभ्या दत्ता पारने मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पते कचित् । कृत्वाऽग्रिहोत्रं स्वभरीरसंध्यं गारीरममि स्खमुखे जुहोति। विप्रस्तु भैज्ञोपगतेई विर्भिरितामिना म प्रजने हि लोकान्। मोदामं ययरते ययो शचिः सुसंकल्पितयुक्रबुद्धिः । अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं यते दिशानिः । ४ भरदान उवाच ॥ अम्मालोकात् परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते। नमहं शामिछामि तद्भवान् वकुमईति। ॥ मगुरुवाच ॥ उत्तरे हिमवत्पार्थे पुष्य सर्वगुणन्विते । पुष्य. म्यय काम्यय म परोसाक उच्यते। तब झपापकमाण: एचयोऽत्यन्तनिर्यनाः । लोभमोहपरित्यका मानवा निरुपद्रवाः । घ स्वर्गसदृशो देशस्तव युकाः [भा गुणः। काले मृत्युः प्रभवति स्पृधन्ति ध्याधयो न च । न लोभः परदारेषु खदारनिरतो जनः। नान्योन्यं वध्यते तव द्रव्येषु च न विस्मयः। परो अधना नवास्ति सन्र्देशोनापि जायते। हतस्य तु फल नव प्रत्यक्षमुपलभ्यते। पानाशनासनोपेता: प्रासादभवनाययाः । सर्वकामैता. केचिद्धेमाभरणभूषिताः । प्राणधारणमाचन्तु केषाधिदुपपद्यते। अमेण महता केचित् कुर्वन्ति प्राणधारण । धर्मपराः चित् केपिततिका नराः । मुखिता दुःखिताः केचित्रिर्द्धना धनिनोऽपरे। रह अमी भयं माहा बुधा तोत्रा च जायते। लोभयार्थतो नृणां येन मुद्धक्यपरिडताः। रहवासी यविधा धमाधर्भस्य कारिणः । यस्तदेदोभयं प्रायः पाभना न म सियते। सोप, नितिनेयं परिवादो धयिता । परोपघाती हिंमा च पशयमन्तं तथा। ०.१. ५६ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म प.पध्याय १५२।१५। क . . - रतानामेवते यस्तु नपस्तस्य प्रहीयते। यस्लेतानाचरेदिवास्तपतस्य विवर्द्धते। दह चिन्ता वइविधा धर्माधर्मस्य कर्मण.। कर्मभूमिरियं लोके दह छला शमाण्इभं। इमै. शुभमवानिति तथाशममथान्यथा। दह प्रजापतिः पूर्व देवाः मर्थिगणास्तथा । 'दष्टेटतपमः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः। उत्तरः पथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शम.। इस्थास्तच आयन्ते ये वै पुण्यक्षता जनाः। यदि सत्कारमृच्छन्ति तिर्यग्यानिषु चापरे। क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले । अन्यान्यभवणामका लोभमोहसमषिताः । दव परिवर्तन्त न ते यान्त्युत्तर दिशं । ये गुरून् पर्युपासन्ते नियता ग्रह्मचारिणः । पन्यानं सर्वलोकानां विजानन्ति मनीषिणः । इत्युक्तोऽयं मया धर्मः मंचितो ब्रह्मनिर्मितः। धमाधर्मो हि लोकस्य यो वै वेत्ति म बुद्धिमान् । ॥ भीम उवाच ॥ इत्युक्तो मुगुणा राजन भरदाजः प्रतापवान् । भृगुं परमात्मा विस्मितः प्रत्यपूजयत्। " एष ते प्रभवो राजन् जगतः संप्रकीर्तितः। निखिलेग महाप्रज्ञ किम्भूयः श्रोतुमिच्छमि। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भृगुभरद्वाजमवाद दिनवत्यधिकशतोऽध्यायः ॥९८२ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। प्राचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयाऽनघ। श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञा यमि में मत । ॥ भीम उवाच ॥ दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रचाः प्रियमाहसाः । असन्तस्विति विख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः । पुरीषं यदि वा मूत्र थे न कुन्नि मानवाः । राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ने शभाः। शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानाञ्च तपर्ण । धर्ममाहर्मनुयाणामुपस्पृश्य नदी तरेत्। सूर्य मदापतिठेत न च सूर्योदये खपेत् । मायं प्रातनपेत् सन्ध्या तिष्ठन् पृथ्वा तथेतरी । पञ्चा, भोजनं भुज्यात प्रामुखा मानमास्थितः । न निन्द्यादवभक्ष्यांश्च स्वादु स्वादु च भक्षयेत्। 'आद्रपाणिः समुत्तिष्ठेचा पादः खपेनिशि । देवर्षिनारदः प्राह रतदाचारलवणं । हाचि देशमनवाई देवं गोठं चतुप्पथ । ब्राह्मणं धार्मिकं चैत्यं नित्यं कुर्यात् प्रदक्षिणं । अतिथीनाच मषा प्रेष्याणां खजनस्य च । मामान्य भोजनं मृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते । सायम्प्रातमनुष्याणाममं देवनिर्मितं । नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवामी तथा भवेत् । होमकाले तथा जुतकाले तथा प्रजन् । अनन्यस्तीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत्। अमृतं ब्राह्मणोछिटं जनन्या पदयं कृतं । तज्जमाः पर्युपासन्ते सत्यं सन्तः समासते। लोरमी हण छेदो नखखादी च यो नरः नित्याछिटः गडएको मेहायुर्विन्दते महा । पशुपा संस्कृतं मासं मिवृत्तो मामभवणात् । म भक्षयेदृया माम पृष्टमामञ्च वर्जयेत् । खंदेश परदेश वा अतिथि मापवामयेत् । काम्यम्मफलं लब्धा गुरूणामुपपादयेत्। गुरुभ्य वामन देयं कर्त्तव्यचाभिवादनं । गरूनभ्यर्थं युज्यन्ते श्रायुषा यसमा श्रिया। नेतादित्यमुद्यन्नं न च मना परखियं । मैथन मतनं धर्म गुये चैव ममाचरेत् । सौर्यामा पदयं नागपीना पदयं एपि.मर्थमार्यशतं चौक्ष्यं पालमपमानि च। O. । Con 4 ।

·1. मोक्षधम्म प. अध्याद १८१८४] ॥ शान्तिपर्व॥ ६१५ ने दर्शने नित्य सुखमनमुदाहरेत् । सायम्प्रातच विप्राण प्रदिष्टमभिगदनं । देवागारे गवांमध्ये ब्राह्मणानां कियापयो खाथाये भाजने चैव दविएं पाणिमुद्धरेत्। सायम्मातश्च विप्राण पूजनश्च ययाविधि। पथाना मोमने पसं सषीण वाद्यते पिः । बकारच मस्ताना वाद्ये वाही गवा तया । मम्पन भाजने नित्य पानोये तर्पणं तथा। सुटतं पायसे याद्यवाग्वा कृय नथा। मधुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते सानेऽय भोजने। व्याधितानाञ्च सर्वेषामायुय्यमभिनन्दनं । प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः कृत् । मह स्त्रियाऽथ शयनं सहभाग्यश्च वर्जयेत् । बैंकारं नामधेयच्च व्येठानां परिवर्जयेत् । अवराणां समानानामुभयेषा न दुयति । पदयं पापवृत्तानी पापमाख्याति वैन । ज्ञानपूर्व विनश्यन्ति गृहमाना अहाजने। ज्ञानपूर्व कृतं पापं छादयन्यबहुश्रुताः। नने मनुष्याः पश्यन्ति परयन्येव दिवौकसः । पापेनापिहितं पापं पापमेवानुवर्तते। धर्मेणापिहितोपर्योधनवानुवर्तते। धार्मिकेण तो धना धर्ममेवानुवर्तते । पापं कृतं न स्मरतीह मूढो विवर्तमानस्य नदेनि कर्तुः । राईयया चन्द्रमुपैति चापि तथाऽबुधं पापमुपैति कर्म। आशया मञ्चितं द्रव्यं दुःखेनवोपभुज्यते । तदुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते । मानसं सर्चभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः । तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मनमा भिवमाधरेत् । एक स्व चरडूर्य नाति धर्म सहायता। केवल विधिमासाद्य सहायः किं करिय्यति । धर्षा योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि । प्रेत्यभाव मुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते । इति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि मोरधर्षपर्वणि पाचारविधी बिनवत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १८३॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अध्यात्म नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्यते । यदध्यामं यया चैतत्तन्मे हि पितामह । कुनः सृष्टमिदं विग्यं ब्रह्मन् स्थावरजङ्गमं । प्रलये च कमभ्येति नन्मे वकुमिहाईसि। ॥ भीम उवाच ॥ अध्यात्ममिति मा पार्य यदेतदनुपञ्चमि । नयाख्यास्यामि ते नात श्रेयस्करन मुखं । सृष्टिप्रलयसंयुक्रमाचारैः परिदमितं । यज्ञाला पुरुषो लोके मोति मोख्यश्च विन्दति। फलताभय तस्य स्यात् सर्वभूतहितञ्च तत् पृदिवो वायुराकासमापोज्योतिश्च पञ्चमं । महाभूतानि भूताना मषा प्रभवाययो। यतः सृष्टानि नत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः। महाभूतानि भूतभ्यः मागरस्योर्मयो थया। प्रसार्य च ययानि कूमः महरने पुनः। नदद्भूनानि भूतात्मा स्टानि हरते पुनः । महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषुभूतत् । प्रकरोनेपु वैषम्य तनु धोवो न पश्यति । शब्दः श्रीचं नया पानि चयमाकामयानिज। वायोः स्वस्तिमा चेटा वक वितयं मतरूपं चसुप्तया पाकत्रिविध तेज उच्यते। रमः केदय शिडा च चयो जनगुणाः स्वताः। घेयं प्राणं गरीरच स्ते भूमिपुषःस्तयः। महाभूतानि पक्षव पटव मन उच्यते। इद्रियाणि मनयेव विज्ञानान्यस्य भारत । सामी दुद्धिरित्याइपेश पुनरटमः। पदुराचोचनायेव संशयं कुरुते मनः। . .

·।। थोमहाभारतं॥ [ मोक्षधर्म ए. पध्याय १८० . .. बुद्धिरध्यवमानाय क्षेत्रमा माधिवत् स्थितः। ऊई पादनलाभ्यां पदम्याक चोच पश्यति । एतेन सर्वमेवेदं विद्ध्यमिव्याप्तमन्तरं । पुरुरिन्द्रियाणी वेदितव्यानि सक्षमः। तमो रजश्च मनञ्च नेऽपि भावास्तदाश्रिताः । रता बुद्धा मरो बुद्ध्या भूतानामागनि गति । समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमं । गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि । मनः षष्ठानि भूतानि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः । इति तन्मयमेवैतत् सर्व स्थावरजङ्गमं । अलीयते चोद्भवति नमानिर्दिश्यते तथा । येन पश्यति तचक्षुः दणोतिश्रोत्रमुच्यते । जिवति घाणमित्याइरसं जानाति जिदया।बचा स्पर्भयते स्पर्श बुद्धिर्विक्रियते भवत् । येन प्रार्थयते किश्चित्तदा भवति तन्मनः । अधिष्ठानानि बुद्धेईि प्रयगानि पञ्चधा। इन्द्रियाणीति यान्याइस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति । पुरुषे तिष्ठती बुद्धिखिए भावेषु वर्तते । कदाचिलभते प्रीति कदाचिदमुशोचति । न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते। रवं नराणां मनसि विपु भावववस्थिता । मेयं भावात्मिका भावांतीनंतानतिवर्तते। सरिता सागरो भत्ता मावेलामिवोर्णिमाम् । प्रतिभावगता बुद्धिावे मनसि वर्तते। प्रवर्त्तमानन्तु रजस्तद्भावमनुवर्त्तते । इन्द्रियाणि हि माणि प्रवर्तयति सा तदा। प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमा माइस्तु ते त्रयः। ये ये च भावा चोकेऽस्मिन् सवैध्येतेषु वै विषु । इति बुद्धिगतिः मा व्याख्याता तवं भारत।इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता। सत्त्व रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिता. सदा । त्रिविधा वेदना व सर्वसत्त्वेषु दृश्यते । मालिकी राजी चैव तामसी चेति भारत । सखस्पः सत्त्वगुणी दुःखपी रजोगुण । : तमोगुणेन संयुक्तो भवतो व्यावहारिका । तत्र यत्प्रीतिसंयुक्त कार्य मनसि वा भवेत् । वर्तते सात्त्विका भाव इत्याचवेत तत्तथा । अथ यहुःखसंयुक्तमनोतिकरमात्मनः । प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत्। श्रय यन्माइसंयुक्तमव्याविषयं भवेत् । अप्रतयंम विज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् । प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुख मंशान्तचित्तता। कश्चिदभिवर्तन्त इत्येते मात्त्विका गुण.। अतुष्टिः परिताप शोको लोभस्तथा क्षमा। लिङ्गानि रजमस्तानि दृश्यन्ते हेबहेतभिः। अवमानस्तया मोहः प्रमादः खपतन्द्रिता। कथञ्चिदभिवर्तन्ने विविधास्तामसा गुणाः । दूरंग बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकं । मनः मुनियतं यस्य स मुखो प्रेत्य चेह च । सत्त्वविजयोरेतदन्नरं पश्न सूक्ष्मयोः । एमते तु गुणानेक रको न सृजते गुणान्। मशकोडुम्वरो वाऽपि संप्रयुक्ती यथा सदा। अन्यान्यमेतो स्याताञ्च सम्प्रयोगस्तथा भयोः। पृथग्भूती प्रकृत्या ती सम्प्रयुको च सर्वदा। • यथा मस्या जसथैव मम्पयुक्ता तथैव तो। न गुणा विदुरात्मानम गुणान् वेत्ति सर्वशः । परिद्रया गुणानान्नु संसृष्टान्मन्यते तया। इन्द्रियस्तु प्रदीपार्थ कुरुते मुद्धिमान. । निर्मिचौरणामणिः परमात्मा प्रदीपवत् । सृजते हि गुलाम् सत्त्वं वः परिपश्यति। ०१. ०१. .

·मोदधर्म प० । अध्याय १८४|१९५] शान्तिपर्व । ११. - . मम्प्रयोगस्तयोरेप सत्वक्षेत्रज्ञया वः । श्राश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कचन। सत्त्वं मनः संसृजते न गुणन् वै कदाचन। रमस्तिषां समनसा यदामम्यनियच्छति । तदा प्रकायते ऽस्यात्मा घटे दीपो चलत्रिव । त्यज्ञा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिमुनिः। सर्वभूतात्मभूस्तस्मात् स गच्छेदुत्तमा गति यया वारिचरः पक्षी मलिलेन न लिप्यते। एवमेव कृतप्रज्ञा भूतेषु परिवर्तते । एवं खभावमेवैतत् स्वबुद्ध्या विहरेनरः। अशोचनप्रयंश समो विगतमत्मरः । स्वभावयुक्त्या युक्तस्तु म नित्यं सृजते गुणन् । ऊर्णनाभिर्यया सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः । प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिनापलभ्यते। प्रत्यक्षण परोक्षन्तदनुमानेन मियति। एवमेके व्यवस्वन्ति निवृत्तिरिति चापरे। उभयं सम्पधार्थतत्यवम्यत यथामति । इतीम इदययन्यिं बुद्धिभेदमयं दृढ़ । विमुच्य सुखमामोत न शोचेच्छिन्नसंशयः। मलिनाः प्राप्नुयुः शद्धिं यथा पूर्णा नदी नराः। अगाध मुविदामो विद्धि ज्ञानमिदं तया । महानद्या हि पारजस्तप्यते न तदन्यया। म तु तयति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत। एवं ये विरयात्म कैवयं ज्ञानमुत्तम। एता बुद्धा नरः सा भूतानामागतिं गति। अवेक्ष्य च शनैर्बुड्या लभते शमनन्ततः । त्रिवर्गा यस्य विदितः प्रेक्ष्य यच विमुञ्चति । अन्विय मनमा युक्तस्तत्त्वदर्श निरुत्सुकः। न चात्मा मक्यते युमिन्द्रियैश्च विभागयः । तव तत्र विस्टैय दुार्येवाटतात्मभिः । एतदुद्धा भवेद्ध. किमन्यसुद्धलक्षणं। विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनोषिणः । नभवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां समहड्यं भवेत् । महि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्य तुल्यता। यः करोत्यनभिमन्धिपूर्वकं तच निसुदति यत् पुरा कृतं । नामियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तचनयतो ह कुर्चन. । लोकमातुग्मसूयते जनस्तस्य तब्बनयतीह सर्वतः । लोक आतुरजनानिराविसंस्तत्तदेव वह पस्य मोचतः । तत्र पस्य कुशलानसोचतो ये विदुस्तदुभयं पदं सतां । इति श्रीमहाभाग्ने शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि चतुर्नवत्यधिकमताऽध्यायः ॥ १८४ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ हन्त वक्ष्यामि ते पार्य ध्यानयोगश्चतुर्विध यं ज्ञाला मारतों मिद्धिं गच्छन्तीह महर्षय.। यया स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिन. महर्षयो ज्ञानवता निर्वाणगतमानमाः । नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुका: मंसारदोषत.। जन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः। निर्दन्दा नित्यमत्त्वस्या विमुका निष्परिपहाः । श्रमजान्यविवादोनि मनमानिकराणि च । नव ध्यानेन मंपिष्टमेकाग्रं धारयन्मनः । पिण्डोकत्येन्द्रिययाममामोन. काठवमुनिः । भन्दं न विन्देछात्रण प बचा नवेदयत्। रूपं न पश विद्यानिइया नाम्तया । घेयायपि प सर्वाणि गाड्यानेन योगवित्। पञ्चवर्गप्रमायोनिनच्छेचतानि वीर्यवान् । ततो मनमि संरश पञ्चवर्ग विचराः । समादध्यान्मनोधान्तमिन्द्रियः मह पञ्चभिः । . १ ५ ·६१८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [ मौषधम्म प. पथाय १८५।१५५ । .१९. विसञ्चारि निरालम्ब पञ्चद्वारं चलाचल। पूर्व ध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनोऽन्तरा। इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययं । रष धानपयः पूची मया समनुवर्णितः । तस्य तत् पूर्बभरुद्धमात्मनः षष्ठमान्तरं । स्फुरिष्यति समुद्धान्ता विद्युदम्बुधरै थथा। जलविन्दुर्यथा लोलः पर्णस्यः सर्वतश्चलः । एवमेवास्य चित्तञ्च भवति ध्यानवमनि । समाहित क्षणं किञ्चिद्ध्यानवमनि तिष्ठति । पुनर्वायुपथं धान्नं मनो भवति वायुवत् । निवेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरी । समादध्यात् पुनश्चेतो ध्यानन ध्यानयोगवित् । विचारश्च विवेकश्च वितर्कचोपजायते । मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः। मनमा क्लिश्यमानस्तु समाधानञ्च कारयेत् । न निवदं मुनिर्गच्छेत् कुर्यादेवात्मनो हित । पशिभाकरीषाणं यथा वै.राशयश्चिताः। महमा वारिणा सिक्का न यान्ति परिभावनं । किञ्चित् खिग्धं यथा च स्याज्जुकचूर्णमभावित। क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत् सर्वन्तत् परिभावनं । एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् । महरेत् क्रमभश्चैव स सम्यक् प्रशमियति । खयमेवं मनौवं पञ्चवर्गञ्च भारत । पूर्व ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति । गतत पुरुषकारेण न च देवेन केनचित्। सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः । सुखेन तेन भयुक्तो रस्यते ध्यानकर्मणि । गच्छनि योगिनो क्षेत्र निर्माण तन्निरामयं । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि अध्यात्मे पञ्चनवत्यधिकशतोऽध्याय ॥ ९८५ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ चातुराश्रम्यमुक्तन्ते राजधास्तथैव च। नानाश्रयाय बहव इतिहामाः प्रावधाः । श्रुतास्वत्तः कथायैव धर्मयुक्ता महामते । मन्देहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान् वनुमति । नायकानी फलावाप्ति श्रोतुमिच्छामि भारत । किं फलं जपतामुक्त क्क वा तिष्ठन्ति मापकाः । जप्यस्य च विधि कत्नं वक्तुमईसि मेऽनघ । जापका इति किञ्चैतत् मांख्ययोगक्रियाविधिः । किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जयमुद्यते । एतम्मे ममाचक्ष्व मयो धमि मे मतः । ॥ भीम उवाच ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । यमस्य यत् पुरा वृत्तं कालस्य मानणय ।। भाख्ययोगा तु यावुको मुर्मिभिमापदामिः । मन्याम एव वेदान्ते वर्मते जपनं प्रति। दवादाथ निताः शान्ता प्रमण्यवस्थिताः । माययोगी तु यावुनी मुनिभिः प्रभाभिः । मार्गा तावप्युभावती मंयिनी न च संश्रिता। यथा संथूयते राजन् कारणं चात्र वद्यते। मन: ममाधिरचापि नन्द्रियजयः स्मृतः। मत्यमनिपरीचारो यिविक्रानाश मेवनी ध्यान नपा दमः शान्तिरमस्या मितामन। विषयप्रतिहारो मितपतया ममः। एप प्रवर्तको यो नियनकमयो स्टणु । पथा निवर्तते कर्म जपतो नपारिणः । एतत् मममेषेण पयो परिवयित् । पिरत मार्गमामाच ध्यानाध्याममाश्रयं । औपनिपक्ष: धन कुमाता भगिणी। कुभैः परिहतमिम् मध्य प्यूमा कमाया। विषयेभ्यो नमस्कादिषधाप च भावयेत् । पाम्दमुत्याच मनमा मनोव मनो दधत् । - 4 - t ·मोक्षधर्म प० । अध्याय १८६।१८७॥१८८१] ॥ शान्तिपर्व ॥ . ०१.. तडिया ध्यायति ब्रह्म वपन वै संहिता हिता । मन्यस्यत्यथ वा ता वै समाधी पर्यवस्थितः। ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिता बसंश्रयात्। शद्धात्मा तपसा दरान्तो निवृत्तदेषकामवान्। अरागमोहो निईन्दो नशेति न सन्नतेन कती कारणानाञ्च न कार्याणमिति स्थितिः। न चाहद्वारयोगेन मनः प्रस्थापयेत् कचित् । न चार्थग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः । ध्यानक्रियापरी युको ध्यानवान् ध्याननिश्चयः । ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात । म वै तस्यामवस्यायां सर्वत्यागतः सुखं । निरिच्छत्यजति प्राणान् ब्राझी मंविशते तर्नु। अथवा नेच्छते तब ब्रह्मकायनिषेवणं । उत्क्रामति च मार्गस्था नैव कचन जायते। श्रात्मबुद्धा समास्याय प्रान्तीभूतो निरामयः । अमृतं विरजः उद्धमात्मानं प्रतिपद्यते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मौवमपर्वणि जापकोपाख्याने पषवत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १८६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ गतीनामुत्तमा प्राप्तिः कथिता जापकेष्विइ । एकैवैषा गतिस्तेषामुत थान्यपरामपि। ॥ भीम उवाच ।। टणवाहितो राजन् जापकानां गतिं विभी। यया गच्छन्ति निरयाननेकान् पुरुषर्षभ। यथोक्तपूर्व पूर्व यो नानुतिष्ठति जापक.। एकदेशक्रियश्चात्र निरयं स च गति । अवमानन कुरुतेन प्रोयति न यति। ईदृशो जापको याति निरये नात्र संशयः। अहवारकृतश्चैव मर्ये निरयगामिन. पराऽवमानो पुरुषो भविता निरयोपगः । अभिध्यापूर्वकंजय कुरुते यस्तु मोहित,। यत्रास्य रांग. पतति तत्र नवोपपद्यते। अथैश्वयंप्रहत्तेपुजापकस्तब रज्यते । स एव निरयस्तस्य नामी तस्मात् प्रमुच्यते। रागण जापको जप्यं कुरुते तत्र माहितः । यास्य रागः पतति तत्र तत्रोपपद्यते। दुर्युद्धिरतिप्रशश्यले मनसि तिष्ठति । चतामेव गति याति निरयं वा नियच्छति । अवतप्रज्ञको बालो माई गच्छति जापकः । स माहाविरयं याति तव गत्वाऽनुशोचति । दृढयादी करोमीति अयं जपति नापक । म सम्पूर्ण न संयुको निरय मोऽनुगच्छति। ४ युधिष्ठिर उवाच॥ निवृत्तं परं यत्तदव्यक्त ग्रह्माणि स्थितं । तद्भूतो जापक कस्मात् स शरीरमिहाविमेत् । ॥ भीम उवाच ॥ दुष्प्रज्ञानेन निरया महवः समुदाहताः। प्रशस्तं जापकत्वच दोषायैते तदात्मकाः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मानधर्मपर्वणि नापकापास्येने मानवत्यधिकयतोऽध्याय. ॥ १८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कीदृशं निरयं याति जापको वर्णयख मे 1 कोहलं हि राजन्म तद्भवान् वनुमईति। ॥ भीम ज्वाच ॥ धर्मस्वाशप्रसतोऽपि धर्मिष्ठोऽपि स्वभावत' । धर्ममूनाश्रयं वाक्य म्हणुवावहिनोऽमघ । श्रमूनि यानि स्थानानि देवानां परमात्मना । नानासंस्थानवर्णनि नानारूपफलानि च । दिव्यानि कामचारीणि विमानानि सभास्तथा । शाक्रीडा विविधा राजन् पग्रिन्यचैव काधनाः । चतुणा नाकपासाना एकस्याय दृहस्पते. मरतां विश्वदेवाना माध्यानामश्विनोरपि। रुद्रादित्यवसूनाश तथाऽन्येषां दिवौकसं। रते वै निरयास्तात म्यानस्य परमात्मन. । अभयवानिमित्तधन तत् केमसमावृतं दाभ्यां मुकं विभिभुकमष्यामिनि भिरेव च। १९९५ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधम्म प. चध्याव १८ ०१७ चतुर्लचणवजन्तु चतुष्कारणवर्जितं । श्रमहर्षमनामन्दमशोकं विगतमम । कालः सम्पद्यते तब कालस्तत्र न वै प्रभुः। स कालस्य प्रभूराजन् स्वर्गस्यापि तथेश्वरः । प्रात्मकेवलता प्राप्तस्तत्र गत्वा न शोचति। दिशं परमं म्यानं निरयास घ तादृशाः । एतेने निरयाः प्रोकाः सर्व एव यथायथं । तस्य स्यानबरस्येह सवें निरयमंजिताः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि जापकोपाख्याने अष्टनवत्यधिकशतोऽध्यायः ॥१८८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कालमृत्युयमानान्ने इच्छाकामाह्मणस्य च। विवादोध्याहतः पूर्व तद्भवान् वतुमईति। ॥ भीम उवाच ।। अवाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनं। इध्याको: सूर्यपुत्त्रस्य यवृत्तं श्रावणस्य च । कालस्य मृत्याय तथा यदृत्तं तनिबोध मे। यथा स तेषां संवादो यस्मिन् स्यानेऽपि चाभवत्। प्राह्मण जापकः कधिद्धर्मवृत्ती महायशाः । पडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः सकाशिकः । तस्यापरोक्ष विज्ञान पडङ्गेषु बभूव ह । वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः। सोऽन्य माझ तपस्तेपे संहिता संयतो जपन् । तस्य वर्षमहसन्तु नियमेन तथा गतं । स देव्या दर्भितः साक्षात् प्रीताऽस्मीति तदा किल। जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं न मतां किञ्चिदब्रवीत् । तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदा । वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत्। समाप्तजप्यस्तूत्थाय शिरमा पादयोस्तदा । पपात देव्या धर्मात्मा वचनश्चेदमब्रवीत् । दिघ्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनश्च गता मम। यदि चापि ममन्नाऽमि जप्ये मे रमता मनः । ॥ साविव्युवाच ।। किं प्रार्थयमि विप्रर्षे किञ्चटं करवाणि ते । प्रवृहि जपता श्रेष्ठ सव्वतन्ते भविष्यति । इत्युक्त. म तदा देव्या विप्र' प्रोवाच धर्मवित्। जयं प्रति ममेच्छेयं वर्द्धविति पुनः पुनः । मनमश्च ममाधिमे वर्द्धताइरहः इमे। तत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत । इदश्चैवापर प्राह देवी लमियकाम्यया। निरयं नैव याता यत्र याता दिजर्षभाः ।। यास्यमि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमनिन्दितं । माधये भविता चैतद्यत्त्वयाऽहमिहार्थिता। नियता जप पकायो धर्मस्वा समुपैयति । कालो मृत्युर्यमश्चैव ममायास्यन्ति तेऽन्तिक भविता च विवादोऽत्र तव तेषाञ्च धर्मतः । ॥ भीम उवाच ॥ रवमुक्का भगवती जगाम भवनं स्वकं । बाह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षभतं तथा। सदादान्ती जितक्रोधः मत्यमन्धोऽनसूयकः । समेप्ने नियमे तसिनथ विप्रस्य धीमतः। साक्षात् प्रीतस्तदा ध! दर्भयामाम दिजं। ॥ धर्म उवाच ॥ दिजाने पश्य मां धर्ममहं त्वा द्रामागतः। जयस्यास्य फलं यत्तत् संप्राप्तं तप मे ष्टणु । जिता लोकारवया मर्च ये दिव्या थे घमानुपाः । देवानां निलयान् साधी मानुत्क्राम्य यास्यसि । माणत्यागं कुरु मुने गच्छ शोकान् ययेमितान् । त्यवात्मन, भरीरच नतो लोकानवास्थमि । ॥ वाचण उवाच ॥ किन्नु लोक मे धर्म गच्छ वञ्च यथासुखं । बहुदुःखमुख देई नास्मृजेयमई विभी। ॥ धर्म उवाच ॥ यं भोः गरीरन्ते त्यतव्यं मुमिपुशव स्वर्गमारोह भी विप्र किंवा वे रोचतनिध1 - - ·मोक्षधम्म माघध्याय १८]- ॥ शान्तिपर्व ॥ १ ॥ वानर उवाच । न रोचये स्वर्गवासं विना देहमहं विभो । गच्छ घर्षन मे श्रद्धा वगं गन्तुं विनात्मना। धर्ष उवाच ॥ असं देहे मन. छत्वा त्यक्षा देह मुखी भव । गछ लोकानरजसो यत्रंगला म मोषसि । : माझए उवाच ॥ रमे जन्महामाग किन्नु लोक सनातनः मशरोरेण गन्तव्यं मयावर्ग नवा विभी। ॥ धर्म उवाच । यदि वं नेछसे व्यक्तुं शरीरं परख वै दिजा रष कालस्तथा मृत्युर्यमय बामुपागताः। ॥ भीम उवाच ॥ श्य वैवस्वतः कालो मृत्युध वितयं विभा। प्राह्मणं तं महाभागमुपगम्बेदमवन । ॥ यम उवाच ॥ तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च । फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमाऽहं सामुपदे। ॥ काल उवाच । यथावदस्य जप्यस्य फल प्राप्तमनुत्तमं। कालस्ते वर्गमारोढुं कालोऽहं नामुपागतः। ॥ मृत्युरुवाच ॥ मृत्यु मां विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं खयमागत। कालेन चोदितो विप्र स्वामितो नेतुमघवै। । प्राह्मण उवाच ॥ खागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने। मृत्यवे पाय धर्माय कि कार्य करवाणि वः । ॥ भीम उवाच ॥ अथ पायञ्च दत्वा स तेभ्यस्तत्र समागमे । अत्रवीत् परमप्रीतः खमत्या किं करोमि का तस्मिन्नेवाथ काले तु नीर्थयात्रामुपागतः । दलाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभी। सबानेव तु राजधि: संपूज्याय प्रणम्य च । कुभलप्रश्नमकरोत् मम्वधा राजभत्तमः। नमै मोऽथासन दत्त्वा पाघमर्थ तथैव च । प्रवीद्राह्मणे वाक्यं कृत्वा कुभत्तसंविदं । खागतं ते महाराजहियद्यदि कमि । खया किं करोमोह तद्भवान् प्रवदोतु मां। ॥ राजोवाच ॥ राजाऽहं ब्राह्मण वं यदायट्कर्भसंस्थितः । ददानि वमुकिश्चित्त प्रथितं तददख मे। ॥ ग्राह्मण उवाच ॥ दिविधा ब्राह्मणा राजन् धर्मश दिविधः स्मृतः। प्रवृत्ताय निवृत्ताच निदृत्ताह प्रति पहात्। नभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप । अईन प्रतिम्चामि किमिष्टं किंददामि।. हिवं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किं । ॥ राजोवाच ॥ धियोऽईन जानामि देहीति वचनं कचित् । प्रयच्छ युद्धमित्येवंवादिनः सो दिशोत्तम । ॥ प्राह्मण उवाच ॥ तयषिवं स्वधर्मण तथा तुष्टा वयं नृप । अन्यान्यस्यान्तरं नास्ति यदिष्टं नसमाचर। । राजोवाच ॥ स्वतयाऽई ददानीति लया पूर्वमुदाहत। याचे त्वां दीयता मा जयस्यास्य फसं दिन । ॥ माधण उवाच ॥ युई मम सदा वाणो याचनीति विकत्यसै । न च युहूं मया माई किमयं वापसे पुनः। राजीवाच॥ वाम्बञा प्राह्मणाः प्रोकाः दधिया वाइजीविनः । वाग्युद्धं तदिदं कीमम विमलया सह । माझण उवाच ॥ भवाद्यापि प्रतिज्ञा मे स्वमाया कि प्रदीयता। हिदास्यामि राभेन्द्र विभो मति मा पिरं। राजोवाच ॥ यत्तदर्षमतं पूर्ण जय वैजपता लया। फल प्राप्तं तत् प्रयच्छ मम दिमुर्भवान् यदि। ॥ मानण उवाच ॥ परमं सतां तस्य फल यनपिनं मया। अर्द्धन्वमविचारणे फर्स तस्य समानुहि । प्रयवा समेहमाम नापकं फलं । राजन् प्राप्नुहि काम यदि सर्वमिहेच्चमि । रागोवाच । एतं सत्रए भद्रन्ते जयं पद्याचिन मया। स्वस्ति नेऽस्तु गमिष्यामि विच तस्य फट बद। प्राय उवाच ॥ फसमाप्ति न जानामि दत्तं यमपितं मया। अयं धर्मच कालय यमो मृत्युय भाषियः।

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मौषधम्म २० अध्याय १५८ . . . . . । राजोवाच ॥ अज्ञातमस्य धर्मस्य फर्स कि मे करिष्यति। फल प्रवीपि धर्मस्य म चन्नप्यतस्य मा । प्राप्नोतु तस्कानं विप्रो नाइमिछे ससंशयं । ॥ ब्राह्मण उवाच॥ मादपरवयं दावास्य फसं मया । वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममाघ तव व हि। नाभिमन्धिया जये छतपूर्वः कदाचन । जप्यस्य राजमार्दूल कथं वैस्याम्यई फलं । ददखेति बया चोक्तं ददानीति भया तथा 1 न वाचं दूषयिष्यामि सत्य रक्ष स्थिरो भव। अथैवं वदती मेऽद्य वचनं न करिय्यपि। महानधो भविता तव राजम्मृपाष्टतः। न युक्तन्तु मृषावाण त्वया वक्नुमरिन्दम । तथा मयाऽप्यभिहितं मिथ्या कत्तुं न शक्यते । संश्रुतश्च मया पूर्व ददानीत्यविचारित । नगृहीत्वाविचारेण यदि सत्ये सिता भवान् । रहागम्य हि मा राजन् जाप्यं फलमयाचियाः। तन्मे निसृष्टं रहीष्व भव सत्ये स्थिरोऽपि च । नायं लोकोऽस्ति न परोन च पूर्वान् स तारयेत्। कुत रव जनियास्त मृषावादपरायणः । न यज्ञफलदानानि नियमास्तारयन्ति हि । यथा सत्य परे लोके तथेह पुरुषर्षभ । तपामि यानि चोर्णानि चरिष्यन्ति च यत्तपः । शत. शतसहसैवते. सत्यान्न विशिष्यते । सत्यमेक परं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तपः । सत्यमेकाक्षरो यज्ञः सत्यमेकाक्षरं झुंतं । सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं मतं मित्याद्धमा यमश्चैव सर्व सत्ये प्रतिष्ठितं । सत्यं वेदास्तथाऽङ्गानि सत्यं विद्यास्तथा विधिः। प्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्यमेव च । प्राणिनां जनन सत्यं सत्यं सन्ततिरेव च । मत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः । सत्येन चामिदहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः। मत्यं यज्ञस्तपो वेदास्तामा मन्त्राः सरखती। तुसामारोपितो धर्मः सत्यञ्चैवेति नः श्रुतं । समकदा तुलयतो यतः सत्यं ततोऽधिकं । यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्व मत्येन वर्द्धते। किमर्थमनृतं कर्म कर्नु राजस्खमिच्छसि । सत्ये कुरु स्थिरं भाव मा राजन्ननृतं कृथाः । कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशभ। पदि जप्यफलं दत्तं मया नेषिथ्यसे नृप । धर्मेभ्यः संपरिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि । संश्रुत्य यो न दिसत याचिवा यश्च मेच्छति । उभावानृतिकावेतीन मृषा कर्नुमईसि । ॥ राजोवाच ॥ योद्धयं रचितष्यश्च क्षत्रधर्मः किल दिजा दातारः सत्रियाः प्रोका सकीया भवतः कथं । ॥ प्राण उवाच ॥ मन्दयामि ते राजन्नापि ते स्टहमानजाददागम्य तु याचिवा न स्वीपे पुन. कथं। ॥धर्म उवाच ॥ अविवादोऽस्त युवयोर्वित्त माधर्भमागतं। दिजो दानफलैर्युतो राजा सत्यफलेन च । । स्वर्ग:वाच ॥ स्वर्गमा विदि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागत। विवादोऽस्तु युवयोरभी तुल्यफला धुवा। ॥ राजोवाच ॥ एतं स्वर्गण में कार्य गच्छ स्वर्ग यथागतं । विप्रो यदोछने गन्तुं चोणे ग्रचातु मे फर्स। ॥ प्राह्मण उवाच ॥ पाल्ये यदि स्यामानान्मया इस्त, प्रसारितः। निवृत्तलक्षणं धर्ममुपा मंहिता जपन् । मितं मां पिरादागम् विप्रलोभय कयं । सेन कार्य करिय्यामि खत्तो मेच्छे फलं नृप। तपः स्वाध्यायमोसोई निहत्तय प्रतिमहात्। ... ०१५ . 1 १ ·मेक्षिधम्म प. अध्याद १९८) ॥ शान्तिपर्क॥ १५ .. ॥ गजोवाच ॥ यदि विप्र विष्टन्ते गप्यस्य फलमुत्तमं । श्रावयार्यत् फलं किञ्चित् सहितं नातदस्विह। दिनाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंजाः। यदि धर्मः श्रुतो विप्र सहैव फलमस्तु भो। मा वाभूत् मह भोज्यना मदीयं फलमाप्नुहि । प्रतीक मत्कृतं धर्म यदि ने मय्यनुग्रहः । ॥ भीम उवाच ॥ ततो विकृतवेशौ दो पुरुषो समुपस्थिती। सहीत्वाऽन्योन्यमावेश्च कुचैलावूचतुर्वचः । न में धारयसीत्येको धारयामीति चापरः।हाति नौ विवादोऽयमय राजाऽनुशासक.., पत्य प्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान् । अनृतं वदमोह लटपन्त धारयाम्यहं । नावुभौ सुभृशं ततौ राजानमिदमूनतु । परीक्ष त्वं यथा स्याव नावामिह विगहिती ॥विरूप उवाच ॥ धारयामि नरण्याघ्र विकृतस्यह गोः फलं। ददतय न स्टहाति विश्तोमे महीपते। ॥ विद्यत उवाच ॥ न मे धारयते किञ्चिदिरूपोऽयं नराधिप। मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वां सत्याभासं नराधिप। राजोवाच ॥ विरूप किं धारयते भवानस्थ ब्रवीतु मे। श्रुत्वा तथा करियऽहमिति मे धीयते मनः । ॥ विरूप उवाच ॥ टणुचावहितो राजन् यथैतद्धारयाम्यहं । विश्तस्यास्य राजो निखिलेन नराधिप। अनेन धर्मप्राप्यर्थ इभा दत्ता पुराऽनघ । धेनुर्विप्राय राजा तप.खाध्यायथोलिने। नस्याचायं मया राजन् फखमभ्येत्य याचितः । विश्तेन च मे दत्तं विशद्धेनान्तरात्मना। ततो मे सुटतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये गावौ च कपिले क्रीबा वत्सले बहुदोहने। ने चोञ्छवृत्तये राजन् मया समपार्जिते । यथाविधि ययाश्रद्धं तदस्याई पुन. प्रभो। दहाचैव स्टहीत्वा तु प्रयद्विगुणं फला एवं स्यात् पुरुषव्याघ्र क पद्धः कोऽत्र दोषवान् । एवं विवदमानौ स्वस्वामिहाभ्यागतौ नृप। कुरु धर्ममध वा विनये नौ समादध । पदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै। भवानव स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयिताऽद्य नी। ॥राजोवाच ॥ दीपमान न सहासिचणं कस्मात्त्वमद्य । यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं नया सीख मा चिरं। विक्षत उवाच॥ धारयामोत्यनेनाकै ददानोति तथा मया। नायं मे धारयत्यद्य गच्छता यत्र वाञ्छति । ॥राजोवाच ॥ ददतोऽस्य न सहामि विषम प्रतिभाति मोदएजा हिवं मम मतो मास्यंत्र खस्नु संभयः । ॥ विकृत उवाच ॥ मयाऽस्य दत्तं राजय सोया तत् कथं पुनः । काममत्रापराधो मे दामाज्ञापय प्रभा। ॥ विरूप उवाच । दीयमानं यदि मया मैपिथ्यसि कयञ्चन । नियस्यति वा नृपतिरयं धर्मानुशामक । ॥ विकृत उवाच ॥ खं भया याचितेनेह दत्तं कयमिहाद्य तत् । महोया गवतु भवानभ्यनुनी ददानि ते। : ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ श्रुतमेतत्त्वया राजननयोः कथितं दयोः । प्रतिज्ञातं मया यत्ते तगृहाणाविचारित। ॥ राजोवाच ॥ प्रस्तुतं सुमहत् कार्यमनयोगहरं यथा। जापकम्य दृढीकारः कयमेतद्भविष्यति । यदि तावन्न सामि प्राधणेनापवर्जित। कयं मलिप्येयमहं पापेन महताऽध वै। तोचोवाच स राजर्षि शतका गमिष्यय । नेदान मामिहासाद्य राजधमा भवेन्मया। स्वधर्म परिपाट्यस्तु राज्ञामिति विनिश्यः । विप्रवर्षय गहनो मामनात्मानमावियत् । मानण उवाच ॥ महाए धारयोश्च याचितं संश्रुतं मया । नदीप्यसे राजन् मपिथ्य लान संबय.। . - ०३१ ·ह ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षय पापियाय १८८1१॥ . १H ॥ राजोवाच ॥ धियाजधम्म यम्यांचं कायस्यह घिमिथयः। रत्यय में पदीयं कयं तस्य भवेदिति। एप पाणिरपूर्व में मितेपार्थ प्रमारितः। थमे धारयमे विप्र नदिदानी प्रदीपना। ॥ माधण उवाच॥ मंहिता जपता यावान गुणः कचित् कृती मया। मार्य प्रमिण्टीय पदिकिधिदिशाति मे। ॥ राजोवाच ॥ जलमेतविपतितं मम पाणे द्विजोत्तम । मम्मम्त माहवाम्त प्रतिग्रमात वैभवान् । ॥ विरूप उवाच ॥ कामकोधा विद्धि मा खमावाभ्या कारितो भवाम्। महेति च पदुकन्ने ममा सोकातवास्य छ । नायं धारयते किश्चिजिनामा वल्लते हता। कालो धर्मत या मृत्युः कामोधी तथा युवां। सर्वमन्योन्यनिष्कर्ष निघृष्टं पश्यतस्तव । गच्छ लोकाम् जिताम् खेम कर्मणा यत्र वामि। ॥ भीम उवाच ॥ नापकानां फलावाप्तिर्मया ते सम्प्रदर्शिता । गति: खामक्ष लोकाय जापर्कम यथा निताः । प्रयाति संहिताध्यायी प्रमाणं परमेष्ठिन। अथवाऽनि ममायाति सूर्यमावियतेपि वा। म तैजमेन भावेन यदि तच रमत्युत। गणांप्लेषा समाधत्ते रागेण प्रतिमाहितः । एवं सीमे तथा वाया भूम्याकाशशरोरगः । स रागस्तत्र वनि गुणस्तिषी समाचरन् । अथ तब विरागी स गच्छति त्वय संभया परमव्ययमिछन् स तमेवाविभते पुनः। अमृताचामृतं प्राप्तः शान्तीभूतो निरात्मवाम् । प्रमझतः स निर्दम्दः सुखी शान्तो निरामयः । ब्रह्मस्थानमनावतमकमतरसज्ञकं। अदुःखमजरं मान्तं स्यानं तत्प्रतिपद्यते । चतुर्भिर्लवहन तथा पशिः सपोडभैः । पुरुष तमतिक्रम्य अाका प्रतिपद्यते। श्रय नेच्छति रागात्मा सच तदधितिष्ठति। यच प्रार्ययते तच मनमा प्रतिपद्यते। अयवा चेलते लोकान् माबिरयमंशितान् । निस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्र वै रमते सुखं । एवमेघा महाराज जापकस्य गतिर्यया । रतत्ते सर्चमाख्यातं किम्भूयः श्रीतुमईसि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि जापकापाख्याने नवनवयधिक्रयताऽथायः ॥ १८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किमुत्तरं तदा तौ रम चक्रतुस्तस्य भाषिते । ब्राह्मण वाऽयवा राजा तन्मे हि पितामह । अथवा तागतो तत्र यदेतत्कीर्तितं वया । संवादो वा तयोः कोऽभत्किंवा ता तब चक्रतु.। ॥ भीम उवाच ॥ तथेत्येवं प्रतिश्रुत्य धन संपूज्य च प्रभो । यसै कालञ्च मृत्युञ्च खणं संपूज्य चाईतः। '. पूब ये चापरे तब ममता ब्राह्मणर्षभाः । भवान् सम्पूज्य शिरमा राजानं मो ऽब्रवीविजः । । फलेनानेन मयुक्तो राज गछ मुख्यतां । भवता चाभ्यनुज्ञातो जपेयं भय एव हि । वरद्य मम पूर्व हि दत्तो देव्या महाबल । श्रद्धा ने जपतो नित्यं भवलिति विशाम्पते । ॥राजोवाच ॥ यद्येवमफला मिद्धिः श्रद्धा च जपितुं तव । गच्छ विप्र मया माई जापकं फलमाहि। ॥ माधण उवाच ॥ कृत. प्रयत्नः सुमहान् मब्बेवा मनिधाविह। मह तुल्याफलावादी गछावा यत्र ना गनि. व्यवसायं नयोस्तत्र विदित्वा त्रिदशेश्वरः । सह देवरुपमया लोकपालस्तथैव च । साध्याय विश्व मरुतो वाद्यानि सुमहान्ति च । नद्यः शैला: समुद्राय तीर्थानि विविधानि च । 'तपामि संयोगविधिबेदाः स्ताभा: सरखती। नारदः पर्वतवैव विश्वावसहाहाहः। . । ०१.

·मोक्षधर्म पा छध्याय २००१२०९।] ॥ शान्तिपर्व ॥ गन्धर्वचित्रमेनश्च परिवारगणयुतः । नागाः मिद्धाय मुनयो देवदेवः प्रजापतिः। विष्णु महरगोर्षय देवोऽचिन्यः समागमत् । अवान्तान्तरोते च भेर्यसूर्याणि वा विभी। पुष्पवर्षाणि दिव्यानि तब तेषां महात्मना । ननृत्याप्सरसंघास्तव नब समन्ततः। अथ स्वर्गस्तयारूपी माझाएं वाक्यमत्रवीत् । संसिद्धस्वं महाभागस्लञ्च सिद्धस्तथा नृप। अथ तो महिती राजन्नन्योन्यविधिना ततः । विषयप्रतिसंहारमुभावेव प्रचक्रतुः। प्राणापानावयोदानं समानं व्यानमेव च । एवं ना मनमि स्याप्य दधतुः प्राण्यापनः । उपस्याप्यादरे तो च नामिकाग्रमधो भुवोः । भूकुयाञ्चैव मनमा मनैद्धारयतस्तदा । नियाभ्यां भरीगभ्या स्थिरदृष्टी समाहिती । जितात्मानो नयाधाय मूर्द्वन्यात्मानमेव च । नालुदेशमयोद्दात्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । व्योतिाला सुमहती जगाम त्रिदिवं तदा। हाहाकारस्तदा दिक्षु मन्चेषां मुमहानभूत् । तद्ध्यातिसूयमानं स्म ब्रह्माणं प्रावियत्तदा । ततः स्वागतमित्याह तत्तेजः प्रपितामहः । प्रादेशमात्रं पुरुषं प्रत्युगम्य विशाम्पते। भूयश्चैवापरं प्राह वचनं मधुरं तदा । जापकम्तन्यफलता योगानां नात्र संशयः । योगस्य तावदेतभ्यः प्रत्य फलदर्शन। जापकानां विमिष्टन्तु प्रत्युत्थान समाहित । उव्यती मयि घेत्युवाऽचेतयत्मततं पुनः। प्रयास्यं प्रविवेशास्य ब्राह्मणे विगतञ्चरः । राजाऽप्येतेन विधिना भगवन्तं पितामहं । यथैव दिजमार्दूलस्तयैव प्राविशत्तदा । स्वयम्भुवमयो देवा अभिवाद्य ततोऽनुवन् । नापकानां विशिष्टन्तु प्रत्युत्थानं ममाहित। जापकार्थमयं यत्रो यदर्थं वयमागताः। कृतपूजाविमौ तुया च्या तुख्यफलाविमा। योगजापकयोदय फलं मुमहदद्य वै । मान् लोकानतिकम्य गझतां यत्र वाञ्छितं। ॥ ब्रह्मोवाच ॥ महास्मृति पठेद्यस्तु तयैवानुस्मृति इभी । तावयेतेन विधिना गोना मसलोकता। या योगे भवेन. मोऽपि नास्यत्र संशयः । विधिनाऽनेन देहान्त मम लोकानवाप्नुयात्। माधये गम्यमाञ्चैव यथाम्यानानि सिद्धये । - ॥ भीम उवाच ॥ इत्युक्ता म तदा देवस्तत्रैवान्तरधीयत। सामन्य च ततो देवा ययुः खंख निवेमन। तेच सर्व महात्मानो धम्म सत्कृत्य तब । पृष्टताऽनुययूराजन भव सुमीतचेतमः । एतत् फन आपकानां गतिया प्रकीर्तिता । ययाश्रुतं महाराज किम्भूयः पातुमिञ्चमि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि जापकोपाण्याने दिसतोऽध्यायः ॥ २०॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कि फनं. शानयोगस्य वेदानां नियमस्य च भूतात्मा च कथं शेयस्तन्मे बूहि पितामहः ॥ भीम उवाच ॥ नत्रायुदाहरनोममितिहामं पुराननं मनाः प्रजापते बाद महर्षय वृहस्पते। प्रजापति श्रेष्ठतम प्रजानां देवसिंघप्रबरो महर्षिः। दृहस्पतिः प्रमनिमं पुराणं पप्रच्छ पिण्योऽय गु प्रपन्य। पत्कार व विधिःप्रहत्ता शनि मद यप्रवदन्नि विप्राः । यन्मनशब्दरथतप्रका नदुयता में भगवन् ययावत्। यद्यार्थशास्त्रागममन्नविद्भिर्य रनेकैरय गोप्रदान.। फलं महद्भिर्यदुपास्यते च किन्तत् कयं वा मरिता श वा नत्। - + - - ३ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधम्म प० । थयाय २५१२२॥ - ०५०५ ०५. मही महीजाः पर्वनाऽन्तरी जलाकमश्चैव जलं दिवञ्च । दिवौकसयापि यतः प्रसूतास्तदुच्यता में भगवन् पुराणं । " ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै ततस्तदा भवति प्रवृत्तिः। न चाप्यई वेद परं पुराणं मिथ्याप्रवृत्तिञ्च कथं नु कया । कसामसंघांश्च यजूंषि चापि छन्दांसि नवगति निरुतं । अधीत्य च व्याकरणं सकपं भिवाञ्च भूतप्रकृति न । स मे भवान् शंसतु सर्वमेतत् सामान्यशब्दैश्च विशेषणैछ । म मे भवान् शंसत नावदेतज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदन्ति । यथा च देहास्यवते शरोरी पुन. शरीरञ्च यथाऽभ्युपैति । ॥ मनुरुवाच ॥ यद्यत् प्रियं यस्य सुखं तदाङस्तदेव दुःखं प्रवदन्यनिटं । इराश्च मे स्वादितरच न स्यादेतत्कृत कर्मवि धि.प्रवृत्त.। इन्वनियंञ्च न मां भजेतेत्येतत् कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः। कामात्मकाग्छन्दसि कर्मयोगा रभिर्विमुतः परम[वीत । नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी नर प्रवृत्तो निरयं प्रयाति । ॥ वृहस्पतिरुवाच ॥ दयन्त्वनिष्टञ्च सुखासुखे च माशीस्ववच्छन्दति कर्मभिथ । ॥ मनुस्वाच ॥ रभिर्विमुक्तः परमाविवेश रतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः । कामात्मकांग्छन्दति कर्मयोग रभिर्विमुक्त. परमा ददीत। आत्मादिभि. कर्मभिरिध्यमानी धम्मै प्रवृत्तो द्युतिमान् सुखार्थी। परं हि तत् कर्मपथादपतं निराभिषं ब्रह्म पर धुपैति। प्रजाः सा मनसा कर्मणा च दावेतो सत्पथा लोकजुरी। दृष्टं कर्म शाश्वतञ्चान्तवच्च मनस्त्याग. कारणं नान्यदस्ति । खेनात्मना चतुरिव प्रणेता निभात्यये तपसा संवृतात्मा । ज्ञानन्तु विज्ञानगुणेन युक्तं कमाएभं पश्यति वर्जनीयं । सपान् कुशाग्राणि तथादपानं ज्ञात्वा मनुष्या: परिवर्जयन्ति । अज्ञानतस्तच पतन्ति केचिज्ज्ञाने फलं पश्य यया विशिष्ट । धारणस्नु मन्त्री विधिवत्प्रयुक्तो यज्ञा यथोलाविह दक्षिणाय । अन्नप्रदानं मनस. समाधिः पञ्चात्मक कर्मफलं वदन्ति। गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदास्तस्मान्मन्त्री मन्त्रपूर्व हि कर्म। विधिविधेयं मनसोपपत्तिः फलस्य भोका तु तथा भरीरी। भन्दाय रूपाणि रसाय पुण्याः स्पीय गन्धाय शुभास्तथैव । नरो न संस्थानगत.प्रभुःस्थादेतत् फल मिध्यति की लोके । यद्यधरीरेण करोति कर्म शरीरयुक्तः समुपागुते नत् । शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरं । धाचा तु यत्कर्म करोति किश्चिदाचैव सर्वं ममुपाभुते तत् । मनस्तु यत्कर्म करोति किचिन्मनस्य रवायमुपाश्नुते नत् । यया थया कर्मगुणं फलार्थी करोत्ययं कर्मफले निविष्टः । तथा तथाऽयं गुणसंप्रयुक्त. इभाइभ कर्मफल भुनति । मन्यो यथा खेनि इवाभिपातो तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्भ । इभे त्वमा तुष्यति दुष्कृते तु न तुय्यते वै परम भरीरी। ५० पता जगत् ममिदं प्रसत भावात्मवन्ता व्यतियान्ति यत्तत् । यम्मन्तभदैरकृतप्रकाशं तदुच्यमान ग्टणु मे परं पत्। रविमुळे विविधय गन्धरशब्दमस्पर्भमरुपवच । अगाधमयसमवर्णमकं पक्षप्रकारान् मटने प्रजाना। नखी पुमानापि मधुमकच न मन्त्र धामत् मदमा नत्र । पश्यन्ति यमविदो मनुष्यास्तदशरं न हरनीति विद्धि । इति श्रीमहाभारते भाग्निपर्ध्वणि मोक्षधर्मपर्वणि मनुष्टहनिर्मवादे एकाधिकदिशताऽयायः ॥ २०॥ ॥ गरुवाच ॥ वरात मला वायुम्तमा ध्यातिस्ततो जलं । जलात् प्रसता जगती जगाया जायते जगन् । ०१८ - ·नेहधर्म.! अभाव २२।२०३}] ॥ शान्तिपदा स्तै इनमेव रवा इडाच तद वन निगे। सादै निवर्तनि न भानिने मोरच ते वै परमानुबन्ति । भोप्नं न होतं मृदु नापि तौर नावं कशाय नधुरं न विकं । न इन्दवनापि च भवत्तव रूपतत्तत् परमखम। पनिनुदै गमञ्च बिट्टा मारनगन्धान जारी र शब्दान् । रूमारि चर्न तत्परं यत् सहन्दनयत्मविदो मनुमाः। निवर्तयिता रमना रमेश प्राञ्च ग्वादरीच रब्दात् । सत्व रूपगुण पदुस्तत परं पश्यति संखभाई । यतो यहोवा हि करोति यह पनि नानाभिने प्रत्ति। यमिंच यझेन च यंश्च का यत्कारस्न्ने समुदायमाडः। यदाऽयभूड्यापक साधकञ्च यदन्नवत् पारुति चापि लोके । यः सर्वहेतुः परनात्मकरो त् कार कार्यमतो दद - . ययाहि करित् मुईनुष्य इमाइभ प्राने याविरोधात्। वं मरोरेनु शुभाशुभेगुसकर्मज्ञानमिदं निगई। यया प्रदीप्त पुरत' प्रदीपः प्रकाश्मन्यन्य कगेति दरोयन् । नयेह पञ्चेद्रियदीक्षा ज्ञानदीप्तः परवन्त स्व। यया च राज्ञा वहवोहम त्या पृयक् प्रमाएं प्रवदन्ति युका । नचोरेषु भवन्ति पञ्च ज्ञानैकदेशाः परमः स तेभ्यः । ययायियोऽमे पवनस्य वेगो मगेचयोऽर्कस्य नदी चाप । गन्ति चारान्ति च रुचरन्पत्तदशरीराणि गरोरिन्तु। ययां च कचित् परशंसहोला धूमं न पश्यदलनञ्च काठे । तदरीरोदरपाणिपादं हित्वा न पश्यन्ति ततो यद न्यत्। सान्देव काहानि यथा विमव्य धूमञ्च पश्येत् जलमञ्च योगात् । तदत् मबुद्धि सममिन्द्रियात्मा बुध परं पश्यति तं स्वभावं। यथात्मनोऽहं पतितं पृथिव्या रूपान्तरे पत्यति चातनोऽन्यत् । ओवादियुक्त सुमहान् सबुद्धितिद्वात्तथा गपति लिङ्गमन्यत्। उत्पत्तिद्धिव्ययमन्त्रिपातैर्न युयतेऽमौ परम मरोगे। अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्यगच्छत्यदृष्ट फलमवियोगात् । न चदुपा पश्यति रूपमात्मनो न चापि सस्पर्ममुपैति किञ्चित् । न चापि ते माधयते तु कार्य ते तं न पश्यन्ति स पत्यते तान्। or. यथा ममोपे वनतोऽननस्य सन्ताप रूपमुपैति कश्चित् । न चापरं रूपगुणं विभर्ति तथैव तदृश्यनि रूपमस्य। तया मनुय्य पग्मुिच्य कायमदृश्यमन्यदिशते अगरं । विस्य भूतेषु महन्सु दे तदात्रयश्चैव विभर्ति रूपं । सं वायुमनि मन्निनं नथायी समं ततोऽभ्याविशते गरोरी। नानाश्रया' कन्मसु वर्तमाना योवादय पञ्चगुणान् अयम् । यौवं खतो घाणमयो प्रथिव्यास्तेजोमय रूपमयो विपाक । जन्नाश्रयं तेज उनं रमय वावात्मक स्पर्शकतो गुणय। महत्म भूतेषु वन्ति पञ्च पञ्चेन्द्रियार्थाच नयेद्रियेषु । सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि बुद्धिं मनोऽधेनि मन स्वभाव। शुभारभ कर्म कृतं यदन्यत्तदेव प्रत्याददते खदेहे । मनोऽनुवर्तन्नि परावराणि अलोकम सात इवानुकून। घसं यया दृष्टिपथं परति सम महद्र्पमिवाभिमाति। स्वरूपमालोचयते च रूपं परं तथा बुद्धिपयं परति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोरधर्मपर्जलि मनुवृहस्पतिमशदे शधिकदिशतोऽध्याय ॥ १.१॥ । मनुरुवाच ॥ यदिन्द्रियस्वपहितं पुरस्तात् प्राप्तान् गुणान् संमरने पिराय। विष्टियेथूपहतेषु पयात् पतिका परमखभाव ।

·२८ ॥ योमहाभारतं ॥ [ भावधर्म प० । अध्याय २१ ।। ." . - १४२५ थर्थेन्द्रियार्थान् युगपत् ममन्तानोपेचने कृत्स्नमतुल्यकामं । तया चर्स मञ्चरते म विदाम्तन्मात् म एक परम गरीरी। रजन्तम मत्त्वमथा रतीय गच्छत्यमा स्यानगुणान् विरूपान् । तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी तामन वायुरिवन्धनस्य । न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न पश्यति स्पर्धनमिन्द्रियाणा । न श्रोत्रग्निझं अवणेम दशमं तया रुतं पति नदिन श्यति। ओचादीनि न पश्यन्ति खंस्खमात्मानमात्मना । मज सर्वदर्ग धमजतानि पानति यथा हिमवत. पाच पृष्ठं चन्द्रमसो यथा । न दृष्टपूर्वमनुज च नन्नास्ति तावता। नदद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानमा । अदृष्टपूर्वक्षुभ्या न चामो नास्ति नायता । पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जगत् मेमेिन विन्दति। रवमस्ति न चोत्पन्नं न च तन्त्र परायणं । रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमने बुधा । धिया समनुपश्यन्ति तद्गता भवितुर्गति। तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्य सुविपश्चित । प्रत्यासन्न निनीयन्त ज्ञेयं ज्ञानाभिमहित । न हि खल्लनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिध्यति । सूत्रजालैर्यथा मास्यान् बध्नन्ति जलजीविन । मृगे गाणं ग्रहण पक्षिण परिभिर्यया । गजानाञ्च गरेव ज्ञेय ज्ञानेन ग्टद्यते । अहिरेव ह्यइ पादान् पश्यतीति हि न श्रुतं । तदमूर्तिषु मूर्तिस्य ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति मोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि। तथैह परा बुद्धि पर वाध्यं न पश्यति । यथा चन्द्रा ह्यमावास्यामलिङ्गवान्न पृश्यते । न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिण। क्षीणकाषा यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते । तदन्मूर्त्तिविमुक्नोऽमौ भरीरी नोपलभ्यते । यथाकाशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुन । तदलिङ्गानारं प्राप्य शरीरी भाजते पुन । जन्म वृद्धि क्षयचास्य प्रत्यक्षेणेापलभ्यते । सा तु चान्द्रमसी वृत्तिर्न तु तस्य परीरिण । उत्पत्तिद्धिवयमा यथा स इति ग्टह्यते । चद्र खत्वमावास्या तथा भवति मूर्त्तिमान् । नोपमर्पदिमुञ्चदा मशिनं दृश्यते तम । विसृजश्वोपसर्पश्च तहत् पश्य शरीरिण। यथा चन्द्रार्कसंयुक्त तमस्तदुपलभ्यते । तदच्छरीरसंयुक्त शरीरीत्युपलभ्यते । यथा चन्द्रार्कनिर्मुक म राइनोपलभ्यते। तबछरीरनिमुन शरोरी नोपलभ्यते । यया चन्द्रो ह्यमावास्या नरवैयुज्यते गत । तदच्छरीरनिमुन फलयुज्यति कर्मण । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मातधर्मपर्वणि मनुवृहस्पतिसंवादे व्यधिकदिशतोऽध्याय ॥२.३ 1! मनुरुवाच ॥ यथा व्यक्तमिदं गेते खप्ने चरति चेतन। ज्ञानमिन्द्रियसयुक्त तत् प्रेत्य भवाभवौ। यथाऽम्भमि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा। तहत् अमन्नेन्द्रियवाजथं ज्ञानेन पश्यति । म रव स्तुलिते तस्मिन् यथा रूपं न पश्यति। तथेन्द्रियाकुलीभावे जेय ज्ञानेन पश्यति । अयुद्धिरशानशता अबुद्ध्या कृप्यते मन । दुरस्य मनम पञ्च सम्प्रदुय्यन्ति मानसा । अज्ञानतृप्तो विषयेववगाढो न तृप्यते। अदृष्टवञ्च भूतात्मा विषयेभ्या निवर्तते । तर्पछेदा न भवति पुरुषस्यह कल्मषात्। निवर्तते तदा वर्ष पापमन्तगत यदा। 0yot ·मोदधम्म प० । अध्याय २०३१२.५1] ॥ शान्तिपर्व। स - t. •nt - विषयेषु तु ममाच्छाश्यतस्य तु संश्रयात्। मनमा चान्यया काइन् परं न प्रतिपयते। ज्ञानमुत्पद्यते घुमा चयात् पापम्य कर्मणः। ययादर्शतले प्रस्य पश्यत्यात्मानमात्मनि। प्रस्तरिद्रिय खो तैरेव नियतैः सुखो। तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना । इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्व बुद्धिः परतरा ततः। बुद्धेः परतरं ज्ञान ज्ञानात् परतरं महत् । अयकात् प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः । मनः वादिभिर्युकं पन्दादोन साधु पयति । यस्तास्त्वजति मन्दादीन् म य व्यक्यम्तया। विमुञ्चत् प्राशतान् ग्रामास्तान्मुकाऽमृतमझते। उद्यन हि मविता यदत् सृजते रसिमण्डलं । म स्वास्तमुपागवंतदेवात्मनि यच्छति । अन्तरात्मा नया देहमाविश्यन्द्रियरग्मिमि. । प्राप्येन्द्रियगुणान् पञ्च मोऽस्तमावृत्य गचति। प्रणीतं कर्मणा मार्ग नीयमान' पुनः पुनः । प्राप्नोत्ययं कर्मकनं प्रवृत्तं धर्ममात्मवित् । विश्या विनिवर्तन्त निराहारस्य टेहिनः । रमवनं रमोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते । यद्धिः मीना पदा मनमि वर्तते । तदा सम्पद्यते ब्रम नचैव प्रलयं गतं । अपनमण्टखानमनामदमदर्शनं । अवाणमवितर्कञ्च सत्वं प्रविशते पर। मनस्यातयो माया ममतभिगमति। मतिस्वभिगता ज्ञानं जानञ्चाभिगतं परें। इन्द्रियमनमः मिद्धिन बुद्धिं बुध्यते मनः । न बुद्धिबुध्यतेऽव्य सझ लेतानि पायति। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि मनुवृहस्पनिर्मवादे चतुरधिकदिशतोऽध्यायः ॥२०॥ ॥ मनुरुवाच ॥ दुःखोपघाने भारीरे मानवे चाप्युपस्थिते । यस्मिन्न सक्यते कन्तुं यबस्त नानुचिन्तयेत् । भैषज्यमेतदुःखम्य यदेतत्रानुचिन्तयेत् । चिन्यमानं हि चाभ्येति भूययापि प्रवर्तते। प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याचारोरमौषध. । रतविज्ञानमामयं न वालेः समतामियात् । अनित्यं यौवनं रूपंजीवित द्रव्यमञ्चयः । आरोग्य प्रियसंवामा रयेत्तत्र न पण्डितः । न जानपदिकं दुसमेक-गोचितुमईति। अमोचन प्रतिकुति यदि पश्येदुपक्रम। सुखादहतरं दुःखं जीविते नाम्नि ममयः । निग्धस्य चेन्द्रियायेंयु मोहान्मरणममिय। परित्यगति यो दुःखं मुखं वायुभयं नरः। अभ्येति प्रम मोऽत्यन्नं न ने शोचन्ति पण्डिताः। दुःसमी हि युज्यन्ते पालनन र ने मुख। दुःखेन चाधिगचन्ने नाममेशं न चिन्तयेत्। भान ज्ञेयाभिनित्तं विद्धि मानगुणं मनः। प्रज्ञाकरणमंयुक्र नतो बुद्धिः प्रवर्तते यदा कर्मगुणापेता बुद्धिमनसि वर्तत। तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना। सेयं गुणवतो बुद्धिमुरेवशभिवर्तते । अपरादभिनिःसत्य गिरेः दशदिवोदक। पदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनमि पूर्वमा तदा मजायते अन निक निको पया। मनस्तपात पूर्वमिन्द्रियार्यनिदर्भक । न समगुणपेचि निर्गुणम्य निदर्शकं । पास्येतानि संवाय दाराणि मनसि स्थितः । मनोकामता हवा तत्परं प्रतिपद्यते । पया महान्ति भूतानि निरर्तने गुपदये। तद्रियापुरादाय युद्धिमनसि वर्तते । .. - Sna ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधम्मं प. अध्याय। २०५।२१। . . CIE . OL पदामनमि मा बुद्धिव्यत्तनेऽन्तरचारिणी । व्यवमायगुणेपेता तदा मम्पद्यते मनः । गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगुणं मनः । तदा सान् गुणान् हिला निर्गुण प्रतिपद्यते। अव्यक्तस्यह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनं । यच नास्ति पदन्यामः कस्तं विषयमाप्नुयात तपसा चानुमानेन गुणैजीत्या श्रुतेन च । निनोपेत् परमं ब्रह्म विद्धनान्तरात्मना। गुणहीनो हितं मार्ग वहिः समनुवर्तते । गुणाभावात् प्रकृत्या वा निस्तक्यं शेयमम्मितं । नर्गुप्यावह्म चाप्नोति मगुणवानिवर्तते । गुणप्रचारिणो बुद्धि ताशन इवेन्धने। यया पञ्च विमुक्रानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः । तथा हि परमं ब्रह्म विमुक्तं प्रष्टते. परं। एवं प्रतितः मर्चे प्रवर्तन्ते शरीरिणः । निवर्तन्ते निवृत्ता च वर्गश्चैवोपयान्ति च । पुरुषः प्रकृतिमुद्धिर्विषयाचेन्द्रियाणि च । प्रहकारोऽभिमानय समूहो भूतपंचकः । एतस्याद्या प्रवृत्तिस्त प्रधानात् सम्प्रवर्तते। द्वितीया मिथुमव्यक्तिमविशेषात्रियच्छति । धीदुत्कृष्यते श्रेयस्तथा श्रेयोऽप्यधर्मतः । रागवान् प्रति होति विरको ज्ञानवान् भवेत् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्मपर्वणि मनुवृहस्पतिसंवादे पञ्चाधिकदिशतोऽध्यायः॥ २.५ ॥ । मनुरुवाच ॥ यदा तै. पञ्चभिः पञ्च युक्तानि मनमा मह। अय तट्रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पित । तदेव च यथा सूत्रं सुवर्ण वर्त्तते पुन. । मुनाखय प्रवालेषु मृण्मये रजते तथा। तोऽवमनुव्येषु नबद्धस्तिमगादिषु । नदत्कीटपतङ्गेषु प्रेमहात्मा स्वकर्मभिः। येन येन शरीरेण यद्यत् कर्म करोत्ययं । तेन तेन शरीरेण तत्तत्कलमुपाग्नुते । यया शेकरमा भूमिरोषध्ययानुसारिणी । तया कानुगा बुद्धिरन्तरात्मामुदर्भिनी। ज्ञानपूर्वा भवेलिमा सिमापूर्वाऽभिमन्धिता। अभिसन्धिपूर्वक कर्म कर्ममूल ततः फलें। फलं कर्मात्मक विद्यात् कर्म ज्ञेयात्मक तया। शेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ञानं सदसदात्मकं । चानानाञ्च फलानाञ्च यानी कर्मणां तया। क्षयान्ते यत्फलं दिव्यं ज्ञान यातिष्ठित । महद्धि परमभूतं यत् प्रपश्यन्ति योगिन. । अबुधास्तन्न पश्यन्ति यात्मस्य गुणबुद्धयः । पृथिवीरूपतो रूपमपामिह महत्तरं । श्रया महत्तरं तेजस्तजनः पर्वना महान् । पवनाच मघट्योम नामात् परतरं मन. । मनमो महतो बुद्धिर्बुद्धे. कालो महान स्मृतः। कालात म भगवान् विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत्। नादिन मध्यं नैवान्तस्तस्य देवत्य विद्यते । अनादिवादमध्यबादमन्तवाच मोऽव्यय.। अथेति मर्वदुःखानि दुःखं यन्तवदुच्यते। मध्य परमं प्रोम तद्धाम परमं पदं । तद्गत्वा कालविषयादिमुक्का मारामाश्रिताः । गुणेवते प्रकाशनो निर्गुणत्वात्ततः परं । मिवृत्तिलक्षणे धर्मस्तयाऽनन्याय कल्पते । एचा रवि मामानि भरीराणि व्यपाश्रिताः । विज्ञायेषु प्रवर्तन्ते यन्त्रमाध्या विनामिना। नचिमिप्यते प्रधा मरोराययसम्भव न यममायं तम नादिमध्यं न चान्तवत् । घामादिमाया माछा पशुपामादिश्यते । अन्तयादिमता टो न खादिर्भ झणः स्वतः। । ORCH ·मोक्षधम्म पायथ्याय २६/१.७।। ॥ शान्तिपर्व॥ अनादिवादनन्तलात्तदनन्तमयाव्ययं । अययवार निर्दुःसं दन्दामावस्ततः परं। अदृस्तोऽनुपायाष प्रतिबन्ध कर्मयः। नन मत्याः पश्यन्ति येन गच्चन्नि तत्पर। विषयेषु च संसर्गाच्छावतस्य च दनात् । मनमा चान्यदाकाइन् परं न प्रतिपद्यते। गुणन् यदिह पश्यन्ति नदिधन्यपरे जनाः । परं नवाभिकावन्ति निर्गुणत्वागुणार्थिनः । गुणैर्यस्ववरैर्युक्तः कयं विद्यात् परान् गुणन्। अनुमानाहि गन्तव्य गुरवययः परं । समेण मनमा विद्या वाचा वक्तुंन मनुमः । मना हि मनमा ग्राझं दर्शनेन च दर्शन। ज्ञानेन निर्मलीटत्य बुद्धि बुद्ध्या मनस्तया। मनसा चेन्द्रिययाममदरं प्रतिपद्यते। बुद्धिप्रहीनो मनमा समृद्धो निरामिषं निगुणमभ्युपैति। परन्यजन्तीह विलापमाना ताशनं वायुरिवन्धनम् । गुणादाने विप्रयोगे च नेता मनः सदा बुद्धिपरावराभ्यां । अनेनैव विधिना सम्प्रवृत्ती गुणादाने ब्रह्मशरोरमैति। अव्यकात्मा पुरुषो व्यककमा मोऽव्यकत्वं गच्छति अन्तकाले। नवार्य चेन्द्रियम्बर्द्धमाननायद्भिन्दा वर्तते कामरूपः । सरयञ्चेन्द्रियैः सम्प्रयुनो देहं प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात् । नामामागचति कर्मरोह हीनतेन परमेणाव्ययेन । पृथ्व्या नरः पश्यति नान्नमस्या अन्तशास्था भविना चेति विद्धि। परं नयन्तोह विलोद्यमान यया भवं वायुरिवार्य वखा 4. दिवाकरो गरमुपलभ्य निपुणे यथा भवेदपगनरसिमडतः । तया इला मुनिरिह निर्विशेषवान व निर्गुण प्रवियति ब्रह्म चाव्ययं। अनागतं सुनवता पर गति स्वयम्भु प्रभवनिधानमय । सनातनं यदमृतमययं ध्रुवं विचाय मत् परमम्मुतवमन्नते। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि भावधर्मपर्वणि मनुवृहस्पतिसंवाद पडधिकदिमतोऽध्यायः॥२.६॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकारमयनं। कतारमतं विभूतानां प्रभवाप्ययं । नारायण पीके गोविन्दमपराजित । तत्त्वेन भरतयेष्ठ श्रोतुमिचामि केव। भीम नाच ॥ श्रुतोऽयमयों रामस्य नामदम्यस्य जल्पतः । नारदस्य च देवर्षेः कृष्णवैपायनस्य च । असिता देवलस्तात बास्मोकिर महातपाः। मार्कण्ड्यश्च गोविन्द कथयत्यहुतं महत् । कम्यो भरतश्रेष्ठ भगवानोवरः प्रभुः । पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः । किन्तु यानि विदुलकि मानणाः माधवनि । महात्मनि महाबाहो म्हणु तानि युधिष्ठिर। यानि पाइनुपेन्द्र ये पुराएन्दिोजनाः । कर्माणि विह गोबिन्दे कोतयिष्य मितान्यह। महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः । वायलिस्तया चाप: पच गाधानुकल्पयन्। स सृष्टवा पिवोचव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः । अप्सव मयन के महात्मा पुरुषोत्तमः । समयस्तस्मिञ्छयानः पुरुषोत्तमः । मोऽपण सर्वभूतानां सहर्षएमययत्। पाययं सर्वभूताना मनसेतोह श्रुन ।मधारयति भूतानि उभे भूतभविश्यतो तस्तस्मिन् महावाही प्रादुर्भूतमहात्मनि। भास्कर तिम दिव्यं नाश पाननायता स तत्र भगवान्देवः पुकरे धाजपन्दिशः महर सममवत्तान सर्वभूतपितामहः। .

·"मोक्षधर्म पाध्याय २०७।२०१J ॥ शान्ति पर्व ॥ .... रते पापश्तस्तात चरन्ति पृथिवीमिमा। पाकवलरधाएं स्वधर्माण नराधिप। नैते कृतयुगे तात चरन्ति प्रथिवोमिमा । बेताप्रति वर्द्धने ते जनाभरतर्षभ। ततस्तस्मिन् महाघोरे सन्ध्याकाल उपस्थिते। राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरतरं । एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भूतो महात्मणा । देवं देवर्षिराचट नारदः सर्वलोकदृक् । नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप। शाश्वत महावाशे यथावगरतर्षभ। एवमेष महावाहुः केशवः सत्यविक्रमः । अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षी नैप केवलमानुषः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सर्वभूतोत्पत्तिर्नाम मताधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २०७॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। के पूर्वमामन् पतयः प्रजाना भरतर्षभ । के चर्षयो महाभागा दिनु प्रत्येकमा स्मताः। ॥ भीम उवाच ॥ श्रूयतां भरतश्रेष्ठ यन्मा त्वं परिपृच्छसि । प्रजानां पतयो येऽस्मिन् दिक्षु ये पर्षयः स्मताः । एकः स्वयम्भुभंगवानाद्यो ब्रह्मासनातनः । ब्रह्मणः सप्त वै पुत्रा महात्मानः स्वयम्भुवः । मरीचिर व्यशिरमी पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वशिष्ठय महाभागः सदृशो वै स्वयम्भुवा । सन्न ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । अत अर्द्ध प्रवक्ष्यामि सत्याने प्रजापतीन् । अविव समुत्पन्ना ब्रह्मयोनि: मनातनः । प्राचीनवर्भिगवास्तन्मात् प्राचेतसो दश । - दशाना तनयस्वेका दक्षो नाम प्रजापतिः । तस्य दे नामनी लोके दक्ष क इतिचायते। मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तस्य देनामनी सते। अरिएनेमिरित्येके करयपेत्यपरे विदुः। अत्रेचैवीरमः श्रीमावाजा भीमश्च वीर्यवान् । सहस्रं यश दियाना युगाना पर्युपामिता । अर्यमा चैव भगवान् ये चास्य तनया विभी। रते प्रदेशा: कथिता भुवनाना प्रभावनाः। प्रविन्दोश भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत। रकैकस्यां सहसन्तु ननयानामभूत्तदा । एवं शतसहस्राणि दश तस्य महात्मनः । पुत्राणाञ्च न ते कचिदिछन्त्यन्यं प्रजापति। प्रजामाचक्षते विप्राः पुराणा: भागविन्दवों । स दृष्णिवंप्रभवो महावंश: प्रभापतेः। रते प्रजानां पतयः ममुदिया याखिनः । अतः परं प्रवक्ष्यामि देवास्विभुवनेश्वरान् । भगोऽमद्यार्यमा चैत्र मित्रोऽथ वरुणस्तथा। मविता व धाता च विवखाच महाबलः । बटा पूया तथैवेन्द्रो दादमा विष्णुरुच्यते । इत्येते हादशादित्याः कायपस्यात्मसम्भवाः । नामत्यश्चैव दसय स्मृती दायश्विनावपि । मार्तण्डस्थात्मजावतावरमस्य महात्मनः । ने च पूर्व सुरानि विविधाः स्निरः स्मृताः । त्वष्टुशवात्मजः श्रीमान विश्वरूपा महायशाः । नेकपादहिनी विरूपाचोऽथ रेवतः । हग्य बहुरूपय व्यम्बकम्य मुरेश्वरः। माविवश जयन्तय पिनाकी चापरारितः। पूर्वमेव महाभागा वस्वाऽटौ प्रकीर्तिता.। रत रवंविधा देवा मनोरेप प्रजापतेः । ते च पूर्व सराति दिविधाः पितरः स्मृताः । भीलयावनतस्वन्यस्तयाऽन्यः मिद्धमाघयोः । एभवो मरुतयेव देवानाचादितो गणः । स्वमते समाधाता विश्वेदेवास्तयाऽसिना। श्रादित्या: पनियास्तपां विमय ममतस्तया । 4. x - ५ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधम प० । यधाय २०८।२६। L 1 । . ०४ अश्विनी तु स्मृतौ शुद्री तपस्युये समान्यिता । स्मृतास्वशिरमा देवा माझा इति निययः । इत्यतत् सर्वदेवाना चातुर्वण्यं प्रकीर्तित । रतान् वै प्रातरुत्याय देवान् यम प्रकोत्तयेत् । खनादन्यकताचैव सर्वपापात्प्रमुच्यते । यवकोतोऽथ रैभ्येश्य अचीवसुपरावस् । श्राषिजश्चैव कातीवान् बलश्चाशिरमः स्मृतः । पिम्मेधातियः पुत्रः कण्वा वहिपदस्तया त्रैलोक्यभावनास्तात प्राच्या सप्तर्षयस्तथा। उन्मुचो विमुचश्व खल्यात्रेयय वीर्यवान्। प्रमुच भवाइश्च भगवाश्च दृढव्रतः। मित्रावरुणयोः पुत्त्रस्तयागस्त्य. प्रतापवान् । एते ब्रह्मर्षयो नित्यमास्थिता दक्षिण दिशं । उपगुः कवो धौम्यः परित्याधश्च वीर्यवान् । एकतच द्वितश्चैव वितश्चैव महर्षयः। अत्रेः पुत्त्रय भगवांस्तथा चारखतः प्रभुः। रते चैव महात्मानः पश्चिमामाश्रिता दिशं । पात्रेयश्च वशिष्ठश्च काश्यपश्च महानृषिः । गानमाऽथ भरद्वाजी विश्वामित्रोऽथ कौशिकः। तत्रैव पुचो भगवानृचीकस्य महात्मनः । जमदमिय मौते उदीचीमाश्रिता दिशं । रते प्रतिदिशं मर्च कीर्तितास्तिग्मतेजसः । मानिभूता महात्माना भुवनाना प्रभावनाः । एवमेते महात्मान. स्थिताः प्रत्येकशी दिछ । श्तेषा कीर्तनं कृत्वा सर्वपापात् प्रमुच्यते। यस्या यस्या दिशि ह्येते ता दिभं शरणं गतः। मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमाच ग्रहं ब्रजेत् । इति श्रीमहाभारते शान्निपर्वणि मोषधर्मपर्वणि दिशा स्वस्तिके अयाधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २०॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ पितामह महाप्राज युधि सत्यपराक्रम। श्रोतुमिच्छामि कान्यन कृष्णमव्ययमीश्वरं । पञ्चास्य तेज. सुमहद्यश्च कर्म पुराकृतं । तन्मे सर्व यथातत्त्वं ब्रूहि वं पुरुषर्षभ । तिर्थयानिगतो रूपं कयं धारितवान् प्रभुः । केन कार्थनिघर्गेण तमाख्याहिमहावल । ॥ भीम उवाच ॥ पुराऽहं म्टगया यातो मार्कण्डयाश्रमे म्यितः । नचापश्यन्मुनिगणान् समासीनान सहसम । नतस्ते मधुपर्केण पूजाञ्चकुरथो मयि । प्रतिग्टन च ती पूजा प्रत्यनन्दमषीनह । कयेपा कयिता तव कश्यपेन महर्पिण । मनःप्रक्षादिनी दिव्या तामिहैकमनाः टए । पुरा दानामुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः । बलेन नत्ता. मतमो नरकाद्या महासुराः । नव चान्ये वयो दानवा युद्धदुर्मदाः। न महन्ते म्म देवानां ममृद्धिं तामनुत्तमा । दामरिचमानास्तु देवा देवर्षयतया । न मर्म लेभिरे राजन् विभमानास्ततस्ततः । थिवीमातरूपान्न ममपश्यन्दिवाकमः । दानवैरभिसंस्तो घोररूपैर्महाबल.। भाराशीमप्रसाच दुखिता मनिमन्जती । अयादितयाः मन्चस्ता ब्रह्माणमिदमवम् । फयं मयामहे प्रयन् दानवरभिमईना स्वयाभुत्तानुवादं निमुटाऽत्र विधिMया। से वरेणाभिमप या मभन च मदेन छ। मावयन्ति मूढा विष्णुमव्यक्तदर्शन। धगापिणं देवमप्यममरगपि । एष धेगेन ग्याहि यत्र ते रानवाधमाः। अरुभूमिगता धौरा मित्रमन्नि महसमः । ममपिथनि मला नापुः मुग्मत्तमाः ।

·मोक्षधम्न मायथाय २०८।२९.1] ॥ शान्तिपर्च - ०५ - ०१. नतो विषय हातेजा वागहं रुपमाम्यितः । अन्तभूमि सम्प्रविश्य जगाम दितिजान प्रति । दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्त्वममानुषं । प्रमद्य तरमा सर्वे सन्तस्युः कालमाहिताः। ततस्ते समभिद्रुत्य वराहं जन्टहः ममं । मंक्रुद्धाय वराहत व्यकर्षन्त समन्ततः। दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्यवलोच्छ्रिताः। नामनुवंच किञ्चित्त तस्य कत्तु तदा विभा। ततोऽगछन् विम्प्रयन्ते दानवेन्द्रा भयं तया। संगयं गतमात्मानं मेनिरे च महसभः । ततो देवाधिदेवः स योगात्मा योगमारथिः योगमास्याय भगवास्तदा भरतमत्तम। विनमाद महानादं शेभयन दैत्यदानवान्। सन्नादिता येन लोकाः साचैव दिशे दश । तेन मन्नादयन्दन लोकानां लोभ त्रागमन्। मन्त्रस्ताव मशं लोके देवा: शपुरोगमा:। निर्विरेट जगचापि बभूवाति तदा। स्वावरं जङ्गमञ्चैव नेन नादेन मोहित । ततस्ते दानवाः मम तेन नादेन भीपिताः। पेतुर्गनामवयैव विष्णुतेजःप्रनोहिताः। रमातलगतद्यापि वराहस्विददिषः । सुगनिदारयामास मासदोमियमच्चयान् । लादेन तेन महता मनातन इति स्मृतः । पद्मनाभा महायोगी भूताचार्य म भूतराः ततो देवगणा: सर्वे पितामहमुपाद्रवन् । तत्र गत्वा महात्मान ऊचुचैव जगत्पति। नादोऽयं कोदृशे देव नैनं विद्म वयं प्रभा। काऽमा हि कस्य वा नादो थेन विनितं जगत् । देवाच दानवारीव मोहिताम्तस्य तेजमा। स्तमिवन्तरे विष्णुनाराह रूपमास्थितः। उदतिष्ठन्महावाही स्तूयमानी महर्षिभिः । ॥ पितामह उवाच ॥ निहत्य दानवपतीन् महावी महाबलः । एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः। सर्वभूतेश्वरो योगी मुनिरात्मा नयात्मनः । स्थिरीभवत कृप्ऽयं सर्वविघ्नविनाशनः । हवा कातिमाध्वेतदमक्यममितप्रभः । ममायातः स्वमात्मानं महाभागी महाद्युति.। पद्मनाभो महायोगी महात्मा भूतभावनः । न सन्तापो न भी: का- गोको वा मुरमत्तमाः । विधिग्प प्रभावय कान: मंक्षयकारकः। लोकान् धारयता तेन नादो मुनो महात्मना । स रप हि महावाहुः सर्वलोकनमस्कृतः । अयुतः पुण्डरोकार. सर्वभूतादिरोवरः । इति योमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचभपर्वणि अन्न मिविकीडिते नवाधिकदिमतोऽध्यायः ॥ २०॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ योग मे पग्मं तात मातम्य वद भारत । तमई तत्वतो शामिछामि वदताम्बर। ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । संवादं मोक्षसंयुकं शिव्यम्य गुरुणा मह । कविद्राह्मएमामीनमाचार्यशपिसत्तम । तेजाराम महात्मानं सत्यमन्यं जितेन्द्रियं । शिष्यः परममेधादो श्रेयोऽर्थी सुममाहितः । चरणावुपसंग्टन स्थितः प्राचलिरप्रवीत् । उपासनात् प्रमोऽनि यदि वे भगवन्मम । संश्यो मे महान् करित्तन्मे व्याख्यातुमईमि। कुनयाई कुनश्च त्वं तत् सन्दरहि तत्परं । क्यच सर्वभूतेषु मनेषु दिशमनम। - ·६६ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [मावधम्म माधयाय २१ 41. . सम्यम्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीता. क्षयोदयाः । वेदेषु चापि यदाक्यं लोकिक व्यापकञ्च यत् । एतदिदन् यथातत्त्वं मचे व्याख्यातुमईसि । ॥ गुरुरुवाच ॥ टणु मिथ्य महाप्राज्ञ ब्रह्म गूह्यमिदं परं । अध्यात्म सर्वविद्यानामागमानाञ्च यहम् । वासुदेवः परमिदं विश्वस्य ब्रह्मो मुखं । सत्यं ज्ञानमयो यज्ञस्तितिक्षा दम थानवं । पुरुषं मनातनं विष्णु यन्तं वेदविदा विदुः । मर्गप्रलयकतारमव्यकं ब्रह्म शाश्वतं । तदिदं ब्रह्म वार्णेयमितिहास श्टणुष्व मे। ब्राह्मण ब्राह्मणैः श्राव्योराजन्यः वत्तियैस्तथा। वैश्या वैश्यस्तथा श्राव्यः सद्रः शुदैर्महामनाः । माहात्म्य देवदेवस्य विष्णारमिततेजसः । अहस्त्वमसि कल्याण वार्याय म्हणु यत्परं । कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्खलक्षणं । त्रैलोक्यं सर्वभूतेथे चक्रवत् परिवर्त्तते । यत्तदक्षरमव्यक्रममृतं ब्रह्म शाश्वतं । वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभ। पिढन्देवानृषीश्चैव तथा वै यक्षराक्षमान्। नागासुरमनुष्याश्च सृजते परमोऽध्ययः । तथैव वेदशास्त्राणि लोकधीच शाश्वतान् । प्रलयं प्रकृति प्राप्य युगादो सृजते पुनः । यथास्तलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु। अथ यद्यद्यदाभाति कालयोगाद्युगादिषु । तत्तदुत्पद्यते ज्ञान नोकयावाविधान । युगान्तऽन्तहितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः। लेभिरे तपमा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा । वेदविद्वेद भगवान् वेदाङ्गानि वृहस्पतिः। भार्गवी नीतिशास्त्रन्तु जगाद जगतो हित। गान्धब्ध नारदो वेद भरदाजो धनुग्रहं । देवर्षिचरितं गाये. कृष्णाचेयचिकित्सितं । न्यायतन्त्राण्यनेकानि तलैरुतानि वादिभिः । हेवागमसमाचार दुकं तदुपास्यता । अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नयो विदुः । एकस्तद्वेद भगवान् धाता नारायणः प्रभु.। नारायणदृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः। राजर्षयः पुराणाय परमं दुःखभेषज। पुरुषाधिष्ठितान् भावान् प्रकृतिः सूयते यदा। हेतुयुतमतः पूर्व जगत् मपरिवर्त्तते। दोपादन्ये यया दोपाः प्रवर्तन्ते सहसशः । प्रकृतिःसयते तददाननयात्रापचीयते। अय्यकात कर्मजा बुद्धिरहवारं प्रसूयते। प्राकामवायचाराहायुराकाशसम्भवः । वायोस्तेजस्तया पाप ब्रह्माऽथ वसुधाहता। मूसप्रष्टतयोऽ ता भगदेतास्ववस्थितं । जानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पश्च कर्मेन्द्रियायपि । विषयाः पञ्च कच विकारे पोङमं ममः। श्रोत्रं वशनुषी शिवाघाणं ज्ञानेन्द्रियाण्यय । पादी पायुरुपम्यय इता वार्मोनपि । भन्दः पांय रूपञ्च रमा गन्धस्तथैव च । विभय थापकधिसने मतं मनः। रमजामे तु जिद्देयं व्याप्ते वाक् नयोयते। रन्द्रियविविधेयक पप या मनम्तया। विधातु पोडतामि देयतामि विभागमः । पुमानकतारमुपामीनमुपारते दत् मोमगुणा निझा गन्धस्तु पृथिवीगुणः। 10.

·मोक्षधर्म प० । अध्याय २१.१२९१1) ॥ शान्तिपर्व॥ । EL श्रीवं नभागुणञ्चैव चचुर गुणन्तया। पमें वायुगुणं विद्यात् सर्वभूतेषु सर्वदा। मनः सत्वगुणं प्रातः सत्त्वमव्यक्त तथा। सर्वभूतात्मभूतस्य नरमाइथेत बुद्धिमान् । रते भावांजगत् मय वहन्ति सचराचरं श्रिता विरजसं देवं यमाङः प्रकृतः परं । नवद्वारं पुरं पुण्यमेभावैः समन्वितं व्याप्य भेते महानात्मा तस्मात् पुरुष उच्यते । अजरः सोऽमरचैव व्यको व्यकोपदेशवान् । व्यापकः सगुणः सूझ. सर्वभूतगुणाश्रयः । यथा दीप:प्रकाशात्मा इखो वा यदि वा महान् । ज्ञानात्मानं तथा विद्यात् पुरुषं मध्वजन्तुषु । श्रोत्रं वेदयते वेवंम श्रोति स पश्यति। कारण तस्य देहोऽयं स का सर्वकर्मण। ' अमिहारुगतो यद्भिन्ने दारौ न दृश्यते । तयैवात्मा शरीरस्या योगेनैवानुदृश्यते । अग्मियया छुपायेन मथिला दारु दृश्यते । तथैवात्मा शरीरस्या योगेनैवाव दृश्यते। मदीवापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः। मन्ततत्वाच्या यान्ति तथा देहाः शरीरिण। खप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियममायुतः । देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्रोपलभ्यते । कर्मणा बाध्यते पूर्व कर्मण चौपलभ्यते । कर्मण नीयतेऽन्यत्र स्वकतेन बलीयसा । स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते । तथाऽन्यं सम्प्रवक्ष्यामि भूतयाम खकर्मे । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि वार्णेयाध्यात्मे दशाधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २१॥ ॥ भीम उवाच ॥ चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि ची अव्यकप्रभवान्याइरव्यकनिधनानि च । अव्यकलवणं विद्यादव्यतात्मात्मक मन' । ययाऽश्वत्थकोकायामन्तभूतो महाद्रुमः । निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यतात् सम्भवस्तया। अभिद्रवत्ययस्कान्तमयो मिश्तनं यथा । स्वभावतुजा भावा यवदन्यदपी । तबदव्याजा भावाः कत्तुः कारणलक्षणाः। अचेतनायेतयितुः कारणाभिसंहताः । न भून खं द्याभूतानि नर्षया न सुरोसरः। नान्यदामोदते जोवमासेदुर्न तु संहतं। पूर्व नित्यं सर्वगतं मनो हेतुमलक्षणं । अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत् कारणलक्षणं । तत्कारण मयुक्त कार्यसंग्रहकारक। नेतदर्तते चक्रमनादिनिधनं महत् । अव्यकनाभं येनारं विकारपरिमण्डलं । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्र विधानं वर्तते भुवं । विग्धत्वात्तिस्तवत् सर्वं चक्रेऽस्मिन् पोद्यते जगत्। तिलपारिवाफम्य भोगैरज्ञानसम्भवै. । कर्म तत् कुरुते तांदहारपरियहः । कार्यकारणमयोगेस हेतुरुपपादितः। नाभ्येति कारणं कार्य न कार्य कारणं तथा। कार्याणान्तूपकरणे कालो भवति हेतुमान्। हेतुयुकाः प्रश्तयो विकाराय परस्परं । अन्यान्यमभिवर्तन्ने पुरुषाधिष्ठिताः सदा। राजभेस्तामसभविश्युतो हेतुवलाश्रितः। सेवशमेवानुयाति पारावातरितो यथा।न च ते. स्पृश्यते भाव ते तेन महात्मना। मरजकोऽरजस्कर नैव वायुभवेत्तथा । नयेतदमरं विद्यात् सत्त्वतेवशयोKधः । अभ्यासात्म तया युती न गच्छेत् प्रकृति पुनः। सन्देशमतमुत्पन्नमधिनगगवानृषिः । । । 1 ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म पा अध्याय २९९ १२१२ । । 4 तथा वाती ममीनेत कृतलक्षणमम्मिता। वीजान्यग्न्यपदग्धानि नगे इनित यया पुनः।। .. ज्ञानदग्धैस्तथा लशात्मा सम्पद्यते पुनः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वार्णेयाध्यात्मे एकादशाधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २१॥ ॥ भीम उवाच ॥ प्रवृत्तिलचणी धर्मो यथा समुपपद्यते । तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्त्व न रोचते। दुर्लभा वेदविदासो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः । प्रयोजनमहत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुते । सशिराचरितवान्तु वृत्तमेतदहित । इयं मा बुद्धिरभ्यत्य यया.याति परागति। शरीरवानुपादत्ते मोहात् सर्वाम् परिग्रहान्। क्रोधलोभादिभिभावैर्युतो राजसतामः। नाद्धमाचरेत्तस्मादभीपन देहयापन । कर्मणा विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान्। लोहयुक्तं यथा हेम विपक्कं न विराजते । तथा पक्ककपायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते। यशाधर्मश्चरेलीभात् कामकोधावनुशवन्। धर्थ पन्यानमाक्रम्य भानुबन्धी विनश्यति । शब्दादीन विश्यास्तस्मान्न संरागादयं प्रजेत् । क्रोधी हर्षे विषादश्च जायते ह परस्परात्।। पञ्चभूतात्मके रेहे सचे राजमतामसे । कमभीष्टुवते चार्य के वो क्रोशति किं वदम् । स्परूपरसायेषु मॉगच्छन्ति वालिशाः । नावगच्छन्ति विज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणं । मृण्मयं शरणं यद्दन्मृदैव परिलिप्यते। पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदिकारान्न नश्यति । मधु नैसं परः मर्पिमामानि लवणे गुडः। धान्यानि फलमूलानि मृधिकाराः सहाम्भमा । यवत् कान्तारमातिउन्नात्सुक्यं समनुव्रजेत् । ग्राम्यमाहारमादद्यादखादपि हि यापन। तहत् ममारकान्तारमातिष्ठन् अमतत्परः । यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा । सत्यशोचालवत्यागैवर्षमा विक्रमेण च । शान्या त्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च । भावान मानुपावृत्तान् समीक्ष्य विषयात्मकान् । शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयवेदिन्द्रियाणि च । सत्त्वेन रजमा चैव तमसा व मोहिताः। चक्रवत् परिवर्तनो झज्ञानाज्जन्तपो भृशं । नस्मात् सम्यक् परीनेतु दोपानझानसम्भवान् । अज्ञानप्रभवं दुःखमहंकारंपरित्यजेत्। महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तम. । त्रैलोक्य स्खेश्वरं कर्म अहद्वारे प्रतिधित । यथेह नियत. कालो दर्शयत्यासवान् गुणान्। तइतेवहार विद्यात् कर्मप्रवर्तक । भमाइक नमो विद्यात कृष्णमजानमम्भवं । प्रीतिदुःखनिमद्धाय ममशास्त्रीनयो गुणान्। सत्यस्य रजमथैव तममश्च नियोध ताम्। प्रमादो इपंजा मोतिरसन्देहा धनिः स्मृति. । रताम् मयगुणान् विद्यादिमायाजमनाममान्। कामक्रोधी प्रमादय लोभमोही भयं ममः । विशदमोकावरमिमीनदविनार्यता। दोपाणामेवमादीना परोक्ष्य गुरुलाघवं । विग्टदातमम्झाममेकेकम नुमनानं । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ के दोषा मनमा त्यकाः के बुड्या मियितीरताः। के पुम. पुनराधान्ति के माहादफसा ०७२ . . स ·मादधम्म प० । अध्याय २१२२९३ ॥ शान्तिपर्व ॥ -- ००१५ 08. Un केषां वन्नावलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृषेदुधः। रप मे संशयस्तात तन्मे ब्रूहि पितामह। ॥ भीम उवाच ॥ दोषैर्भूलादवछिन्नविशद्धात्मा विमुच्यते। विनाशयति सम्भूतमयम्मयमयो यथा । नया छतात्मा सहर्जोपनग्यति तामसै: राजसं ताममञ्चैव शुद्धात्मकमकल्मषं । नत् सर्वं देहिना वोज सत्त्वमात्मवतः सम । तस्मादात्मवता वन्य रजथ तम एव च । रजस्तमोभ्या निर्मुल सत्त्वं निर्मलतामियात् । अयवा मन्नवरात्मा दानाय दुष्कृतं । सवै हेतुरनादाने शद्धधानुपालने। रजमाऽधर्मयुनानि का प्यपि समाप्नुते। अर्ययुक्तानि चात्यय कामान् सदाय मेवते नममा लोभयुकानि क्रोधनानि च सेवते । हिंसाविहाराभिरतत्तन्द्री निद्राममन्वितः । सत्त्वस्य मालिकान् भावान् इट्टान् पश्यति मंत्रित म देहो विमल श्रीमान् श्रद्धाविद्यासमन्वितः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मानधर्मपर्वणि वागेयाध्यात्मे दादशाधिकदिशतोऽध्याय ॥२१२ ।। ॥ भीम उवाच ॥ रजमा माध्यते माहस्तममा भरतर्षभ । क्रोधलाना भयं दपरतेपा मादनाचुचिः। परम परमात्मानं देवमजयमव्ययं । विष्णुमव्यक्तमस्थानं विभुतं देवसत्तमं । तस्य मायापिनद्धाज्ञा ज्ञानघटा विवेत्स. मानवा ज्ञानसंमोहात्तत. क्रोधं प्रयान्ति वै। कोधात् काममवाप्याय लोभमोहौ च मानवाः । मानदर्पमहद्वारमहवागत्तत क्रियाः । क्रियाभि. सेहसम्वन्धान नेहाशकमनन्तरं । सुखदुखफिवारम्भाजन्माजन्मकृतवणाः। जन्मतो गर्भवामन्तु इन गोणितमम्भव । पुरीपमूपिलेदं मोणितप्रभवाविन। कृष्णाभिभूतस्तैङ्कम्तानेवभिपरिसवन् । भमारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुद्ध्येत योषित.। प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रशलक्षणाः । तस्मादेता विधेपेण न चाभीयुर्बिपरित। छत्या घेता घोररूपा नाहयन्यविचक्षणान्। रजम्यन्नहिता मूर्तिगिद्रियाण मन तनो। तस्मात्तदात्मकाट्रागादोजानायन्ति जन्तवः । खदेहमानम्वमंज्ञान् यदरजात एमोस्य नेत्। स्वसंज्ञानस्वकास्तदत् सतसंज्ञान् धमोंस्त्यजेत् । एकता रमतश्चैव देहानायन्ति जन्तव.। स्वभावात् कर्मयागादा तानुपेक्षेत बुद्धिमान् । रजस्तममि पर्यस्त सत्वञ्च रजमि वितं । ज्ञानाधिष्ठितमय बुद्ध्यहवारलक्षणं । नदो देहिनामाइस्तटीजजोवधित। कर्मणा कातयुक्रेन मंमारपरिवर्तनं । ग्मत्ययं यथा स्वप्न मनमा देहवानिव । कर्मगर्भर्गुणही गर्भ नदुपलभ्यते । कर्भण वीजभूतेन चोद्यते यद्यदिद्रिय । जायते नदहदागदागयुक्तेन घेतमा । मन्दरागाच्छोत्रमय जायते भावितात्मनः। रुपरागात्तथा चतुबाणं गन्धचिकोर्पया। पने वक्तया वायु प्राणपानयपायय.। व्यानोदानी समानय पञ्चधा देहयापनं । सनातनीयते गये कनर्भरा वृतः। दुमान्नई समयत्रर: भारोरमानभै । दुःखं विद्यादुपादामादभिमानाच बने। व्यागात्तेन्या निरोधः स्वाविरोधमा विमुयते । इद्रियाणा रजस्व प्रस्चयप्रभवावुभौ। । 6.11 .

·॥ श्रीमपाभारतं॥ [मोक्षयर्म पापदाय ९ - . परीक्ष्य मञ्चरेदिदान यथावच्छाखयनुपान जानेन्द्रियाणणेन्द्रियार्थानोपमरंगयनपुग्ने । होनेथ करणैशी नदेहं पुनरईति। इति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि वार्णेयाध्यारो प्रयोदयाधिकदिशतोऽयाय ॥२१॥ ॥ भीम उवाच ॥ अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावशस्वचक्षुषा । नदिजागापरन् राजम् प्रामुयान परमा गति । सर्वेषामेव भूताना पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते । पुरपेभ्या दिशामाइदिजभ्या मन्यदर्शिनः । सर्वभूतात्मभूतास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः । ब्राह्मणा वेदशास्त्र शास्तत्त्वार्थगतनिययाः । नेत्रहीनो यथा होकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि । जामहीनस्तथा लोके तस्माज्ञानपिदाधिकाः । तास्तानुपासते धीम् धर्मकामा थथागमं । न वेषामर्थमामान्यमन्तरेण गुणानिमान् । वाग्दहमनमा शाचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः । सर्वधर्मेषु धर्मजा ज्ञापयन्ति गुणान इभान्। यदिदं ब्रह्मणो रूपप्रमचर्यमिति स्मृतं । परन्तत्मधर्मभ्यस्तेन यान्ति परागति। लिङ्गसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्गविवर्जितं । श्रीचेण श्रवणश्चैतचक्षुषा चैव दर्शनं । वाकसम्भाषाप्रवृत्तं यत्तन्मन. परिवर्जितं । बुद्ध्या चाध्यवसायीत ब्रह्मचर्यमकल्मषे । सम्यम्वृत्तिग्रमलाकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् । दिजाग्यो जायते विद्वान् कन्यमी त्तिमास्थितः । मुदप्करं मनचर्यमुपायन्तच मे रणु। मम्प्रवृत्तमुदीच निग्रहीयाट्रिजो रज. । योषितान कथा श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः । कयश्चिद्दर्भनादामा दुर्बलानाविभेद्रनः । । रागात्पन्नश्चरेत्कृच्छ्रमहस्तिःप्रविशेदपः । मम खप्ने च मनसा विर्जपेदघमर्षणं । पामानं निर्द हेदेवमन्तर्भूतग्जोमयं । ज्ञानयुक्रेन मनसा सन्ततेन विचक्षणः। कुणपामध्यमयुक्तं यददच्छिद्रबन्धनं । तद्दद्दे हगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनं । वातपित्तकपावत वनाम स्नायुमस्यि च । मन्ना देई थिराजालस्तर्पयन्ति रसा नृणा । दश विद्याद्धमन्याऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः। याभिः समाः प्रजायन्ने धमन्याऽन्याः सहस्रशः। एवमेता. शिरानद्यो रजोदा देहसागरं । तर्पयन्ति यथाकालमापगा व मागरं । मथ च दृदयस्यैका शिरा तब मनोवहा । एकं सङ्कल्पजं नृणां सर्वगावैर्विमुञ्चति।' मळगावप्रतापिन्यस्तस्था धनुगताः शिराः। नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्यस्तैजस गुणं । पयस्यन्तहित मर्पियंदनिर्मप्यते खजे. । एकं निर्मथ्यते तदद्देइसवल्पजे. खनः। स्वप्नेऽप्येवं यथाऽभ्येति मन. सङ्कल्पनं रजः । शक्र मल्पज देहात् सृजत्यस्य मनावहा। महर्षिभगवान विन्द तच्छुक्रसम्भव । त्रिवीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते। ये वै क्रगति विद्युभूतमारकारिका। विरागा दग्पदोषास्त नापुयुद्देहमभन । गुणानां साम्यमागत्य मनसैव मनोवई । देहकानुदन् प्राणानन्तकाले विमुच्यते । भविता मनमो ज्ञानं मन एव प्रजायते। ज्यातिभदिरजो नित्यं मन्तसिद्धं महात्मना । तमात्तदभिधाताय कर्म कुर्यादकल्मषं। रजस्तमय हिवेह यथेष्टा गतिमाप्नुयात् । ... GOFL ·मौषधम् अध्याय १७२१५।। ॥ शान्तिपर्च ४१ .. - । तरुणाधिगतं भान नरादुम्बंचता गर्ने । विपेकवुद्धिः कालेन पादत्त मानसंबसं । मदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणवन्धनं । यथा पश्येत्तथा दोषामतीत्यामृतमश्नुते। इति श्रीमहामारते भान्तिपर्वणि मोषधर्षपर्वणि वाशयाध्यात्मे चतुईशाधिकदिशोऽध्यायः । २९४ ॥ ॥भीम उवाच ॥दुरन्तेषिन्द्रियार्थेषु माहाः मोदन्ति मन्तवः । ये लमका महात्मानस्ते यान्ति परमी गति । मन्ममृत्युभरादुःखेयंधिमिधामपनमः। दृट्टूव मन्ततं लोकं घटेन्माक्षाय बुद्धिमान् । वाचनाभ्यां शरीरेण सचिः स्यादनहदृतः। प्रशान्तो धानवान् भिदुनिरपेचवरेत् सुखं। अथवा मनसः मई पश्यन् भूतानुकम्पया निघायुपेदी कुर्यात झाला कमफलं जगत् । यत् कृतं स्याच्छुभं कर्म पापं वा यदि वानुते । तस्माजुभानि कर्माणि कुर्यादाम्बुद्धिकर्मभिः। अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चालव। आमा चैवाप्रमादश्च यखते स मुखो भवेत् । तस्मात समाहित बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत् । यश्चनं परमं धम्म सर्वभूतसुखावह। दुःखनि सरणं वेदं सर्वशः म सुखी भवेत् । तस्मात् समाहित बुद्ध्या मनोभूतेषु धारयेत् । मापध्यायेन स्पृहयेनाबद्ध चिन्तयेदसत । अथामोधप्रयत्नेन मनो ज्ञाने निवेशयेत्। वाचामाषप्रयोगेण मनोज तत् प्रवर्तते । विवंततां च सदाक्य धर्मसूममवेक्षता। मत्या वाचमहिसाञ्च वैदेदनपवादिनी। कस्कोपेतामपरुषामनृशंभामपैरहना। ईगल्पञ्च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चैतमा । वामबद्धी हि संसारो विरागाड्याहरेचदि। बुद्ध्याऽप्यनुग्टहीतेन मनसा कर्मे तामर्स । रजोभूताई करणः कर्मणि प्रतिपद्यते । स दुःखं माण्य लोकोमिन्नरकयोपपद्यते । तस्मान्मनोवाक्शरीरराचरेद्धैर्यमात्मनः । प्रकीर्णमेष भारं हि यद्दद्धार्थत दस्युभिः । प्रतिलोमा दिशं बुद्धा संसारमबुधास्तथा । तानेव च यथा दस्युः शिवा गछिया दिशा तयारजस्तम काप्युत्सृज्य प्राप्नुयात् स्वयं गि.मन्दिग्धमनीहो वै मुक्र: मपरिग्रहः । विविचारी लघ्वागणे तपस्वी नियतेन्द्रियः । भामदग्धपरिमोश: प्रयागरतिरात्मवान्। निप्रचारेण मनसा परं तदधिगचति । धृतिमानात्मान् बुद्धि मिहोपादसंभया मनो युद्धया नियहोयादिषयान्मममात्मनः । निसहोतेन्द्रियस्थास्य कुाणस्य मनो व देवतास्तत् प्रकामन्ते हटा यान्ति तमीवरं। ताभिः संसक्रममयो मा तत् सम्प्रकाशते । रक्षापगते. सत्त्व ब्रह्मभूयाय कन्यते । अथवा न प्रकात पोगतन्त्ररुपक्रमेत् । येन तम्त्रयतमन्त्रं वृत्ति स्य तत्तदावरेत्। कणकुस्मापपिण्याकशाकयावकमतवः । नया मूलफलं भक्ष्य पर्य घेणापयामयेत्। .0 आहारनियमत्रैव दो काले घ साचिका तर परीक्ष्यानुवत्तेत सत् प्रवृत्त्यनुपूर्वकं । मवृत्तं नोपान्धेत भनेरप्रिमिवेधयेत् । ज्ञानावितं तया ज्ञानमकंवत् सम्प्रकायते। सामाधिष्ठानमज्ञानं चौसोकानधिनिष्ठति । विज्ञानागतं शानमधानेनापठय्यत। • एयचात् सम्प्रयोगाच मासयुमेद भावतं । तयोरपवर्गवीतरामो विमुच्यते। . - २ ·।। श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म प. पाय २१५ ॥११॥२१॥ E - - वयोऽतीतो जराम्टत्यू जिला ब्रह्म सनातनं । अमृतं तदवाप्नोति यत्तदक्षरमव्ययं । ॥ इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि वार्णयाध्यात्म पधदशाधिकदिशताऽधायः ॥ २९॥ ॥ भीम उवाच ॥ निकलम ब्रह्मचर्यमिछता चरितं सदा। निद्रामात्ममा त्यज्या स्वप्रदोषामदेवता। स्वप्ने हि रजसा देहो तममा चाभिभूयते। देहान्तरमिवापन्नश्वरत्यपगतेस्पृहः । भानाभ्यामाज्जागरणं जिज्ञासार्थमनन्तरं। विज्ञानाभिनिवेशात्तु जागरत्यनिशं सदा । प्रवाह को स्वयं भाव. स्वप्रे विषयवानिव। प्रलोनैरिन्द्रियैदेही वर्तते देहवानिव । अवोच्यते यथा खेतद्देद योगेश्वरी हरिः । तथैतदुपपन्नार्थ वर्णयन्ति महर्षयः । इन्द्रियाणां श्रमात् वनमाड खप्रगतं बुधाः मनमखमलीनखात्तत्तदानिदर्शनं । कार्य व्यासक्रमनसः सङ्कल्पो जाग्रतो ह्यपि । यदम्मनोरथैश्वर्यसप्रेतदन्मनोगतं । संमाराणामसंख्याना कामात्मा तदवाप्नुयात्। मनस्यन्नहित सर्व वेद मोत्तमपूरुषः । गुणांनामपि यद्येतत् कम्मण चाप्युपस्थित। तत्तत् शंसन्ति भूतानि मना यद्भावितं यथा। ततस्तमुपवर्त्तन्ते गुणा राजसतामसाः । सात्त्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदय। ततः पश्यन्त्यसंयुद्ध्या वातपित्तकोत्तरान् । रजस्तमोगतैीवैस्तदयार्दुरत्ययं । प्रसन्वैरिन्द्रियर्यद्यत् मङ्कल्पयति मामसं । तत्तत् खप्रेऽप्युपगते मनादृष्टिनिरीदते। प्यापक मर्मभूतेषु वर्ततेऽप्रतिघं मन. । आत्मप्रभावान्तं विद्यात् सवा यात्मनि देवताः । मनस्यन्त ईतदारं देहमाखाय मानुषं । यद्यत्मदसदव्य स्खपित्यस्मिविदर्भनं । पर्वभूतात्मभूतस्य तमध्यात्मगुणं विदुः। लिसेत ममता यश्च महन्पादैश्वरंगुणं । प्रात्मप्रसाद ने विधात् मा यात्मनि देवताः । रवं हितपसा युक्तमवतमसः परं । लोक्यप्रशतिर्देशी तमसोऽन्त महेश्वरः । तपोधिष्ठितं देवेस्तपानमसरस्तमः। रतद्देवासरैगुप्तं तदाजभामलक्षणं । सत्त्वं रजस्तमति देवासरगुणान् विदुः । सत्त्वं देवगुणान् विद्यादितरावासरा गुण। मम तत् परमं ज्ञानमतं ज्योतिरक्षरं । थे विदुभावितात्मानस्ते याम्ति परमां गतिं । हेतुम क्यमाख्यातुमेतावनामचचुषा। प्रत्याहारण वा शक्यमसरं ब्रह्म वेदित। रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्मणि भावधर्मपर्मणि वार्णयायात्मे पोडमाधिकदिशतोऽधायः॥२१॥ भीम उवाच ॥नम वेद पर अध्ययो न घेदपठण्यं । व्यायव पतत्त्वं सम्प्रे परमर्षिया । यसपमुख विद्यादप्यमहतं पदं । प्रतिसएवं धर्ममपिनारायणाऽप्रवीत्। नवावम्मित मसा मचराचरं मिसिलवणं धर्ममय मन भावतं। प्रतिसप धर्ष प्रजापतिरथामवीत् । प्रतिः पुनराशक्तिपिरतिः परमा गतिः। मी गति परमानि नितिपरमो मुनि । मानतापपरी नित्य सभारामनिदर्भक । तरेवमता विषावयापुरचायुमा । प्रयापुरुपान्यान्नु पात् यादन्यन्महातरं। - OEM M ·मोक्षधामं पाध्याय ११ ॥ शान्तिपर्व। -- - । - तं विषमवेदेन विशेषेण विपदणः। अनापन्नामावतावतितो पायुमावपि । उभा नित्यावविचली मह महत्तरौ। मामान्यमेतदुभयोरेवं धन्यदिशेष । प्रत्या स्वर्गवास्या तथा विगुणधर्षया । विपरीतमतो विद्यात् देवमस्य वसदस। मरतेच विकाराणा द्रष्टारमगुणचितं । अपायौ पुरुषावतावसिङ्गलादहिती। संयोगलतणोत्पत्तिः कर्मसा रहते यया । करणैः कर्षनित्तिः कत्ती यद्यदिशेयते। कोयते भन्दपज्ञाभिः कोऽहमेषोऽप्यसाविति । उष्णेषवान् यया वस्तलिभिर्भवनि संवृतः। संवृतोऽयं नया देही सत्वराजमतामः । नमाचतुष्टयं वेद्यमेतेहेतुभिरावृतं । यथा संज्ञा झंय सम्यगन्तकाले न मुद्धति । श्रियं दिव्यामभिप्रेपुर्ववान् मनसा शचिः। शारीररिन्द्रियस्यैश्चरनिष्कल्मषं तपः । त्रैलोक्यं तपमा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता। सूर्यच चन्द्रमाचैव मामतस्तपसा दिवि। प्रकाशस्तपसो जाने सोके संभन्दितं तपः । रजस्तमोघ्नं यत्कर्ष नपसस्तत् स्वस। अधचर्यमहिमा शारीरं तप उच्यते। वामनोनियमः मन्यमानस तपं उच्यते । विधिमेन्या दिजातिभ्या प्राधमवं विशिष्यते। श्राहारनियमेनास्य पामा शाम्यति राजसः । वैमनस्यह विषये वाक्यस्य करणानि । तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनं । अन्तकाले बलात्कार्षाच्छन. कुर्यादनातुर। एवं युकोन मनसा मानं यदुपपद्यते । रजोवन्योऽप्ययं देहोदेहवाञ्छन्दस्वरेत्। कारव्याहतमतिर्वैराग्यात् प्रकृतिस्थिरः। श्रादेशादप्रमादाच देहान्तादिप्रमुच्यते । तयुकः सदा सर्गो भूताना प्रलयस्तथा। परमत्ययसँगै तु नियतिनानुवर्तते । भावान्तप्रभवशा पासते ये विपर्ययं । त्या देशन धारयन्तो बुद्धिर्मचिन्तचेतमः । स्यानेभ्यो हममानाय सुष्मता सते। यथागमञ्च गत्वा वै बुया नव युद्धते। देहान्तं कपिदन्यास्त भावितात्मा निराश्रयं । युक्त धारण्या सम्यक सन' केषिदुपामते । अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युसंगदितावरं। अन्तकाले धुपामन्ते तपमा दकिन्तिपाः । मर्च स्ते महात्मानो गन्ति परमी गति। सघं विशेषणं तेषामवेवास्वपनषा। देवन्तु परमं विद्यादिमुक्रमपरियई । अन्तरीवादन्यतरं धारणामक्रमानम । मर्त्यलोकादिमुथने विद्यामंसनचेतसः । ब्रह्मभूता विरजमस्ततो यान्ति परावति। स्वमेकायमं धर्ममाऊदविदो जना.। ययाज्ञानमुपासन्त सन्चे यानि परा गतिं । कवायवर्धिनं ज्ञानं येषामुत्परतेऽसतं। यान्ति नेपिपरान लोकाम् विमुच्यन्ते यथावसं । भगवन्तम दियं विएभव्यक्रमजितं । भान यान्ति एद्धाचे भानयता निरामिषः । शावात्मवं हरिचवमा निवर्तन्ति तेऽव्ययाः। प्राय तत् परमं स्थान मोदवरमययं । रनावदेन दिमाममेतदस्ति न सास्ति चरणावर जगन्मने पावत् परिवर्तते। 'विमतन्तुर्यथैवायमस्तस्यः सर्वतो दिने । एप्पातन्तुरनायतस्तया रेहगत: मदा। . - R ·६४४ ॥ श्रीमहाभारनं ॥ [मोदयम • पवार १९७९ 1 + । सूच्या सूत्रं यया वस्वे मंगारपति वायक दल मंमारसचं हिवणारया निवधते। विकारं प्रकृतिश्चैव पुगपञ्च सनातनं । यो यथावदिशामातिम विष्णा विमुच्यते । प्रकाशं भगवानेतदृषिनारायणेऽमृतं । भूतानामनुकम्पार्य अगाद जगतो गति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मानपर्वणि वाणेयाध्यात्मे सप्तदशाधिकदिधतीऽऽध्याय ॥२१॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ केन हत्तेन वृत्त जनको मिथिलाधिप । जगाम मोक्ष मावशा भागामुत्सृश्य मानुपाम् । ॥ भीम उवाच ॥ अत्रायुदाहरन्तीममितिहाभ पुरातनं । येन वृत्तेन वृत्तनो अगाम समहन्मुखं । जनको जनदेवस्तु मिथिलायांजनाधिप । आर्द्धदेहिकधर्माणामासीयुको विचिन्तन । तस्य म मतमाचार्या वन्त्रि मततं सहे ।दर्भयन्त पृथग्धानानाश्रमनिवासिन । पतेपा प्रत्यभावे च प्रेत्यज तो विनिश्चये। आगमस्य स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यति । तब पञ्चभिखा नाम कापिलेया महामुनि परिधावन्मही छना जगाम मिथिलामय । मसंन्यासधाण तत्त्वज्ञानविनिश्चये। सुपर्यवसितार्थश्च निईन्दो नरमाय । पपीणमाहुरेक यं कामादवमितं नृषु । माश्वतं सुखमत्यन्तमन्विन्तं सदुर्लभ । यमाङ कपिलमांख्याः परमर्षि प्रजापति। म मन्ये तेन रूपेण विमापयति हिमय । श्रासरे प्रथम शिष्यं यमाहुचिरजीविन। पञ्चस्रोतसि य सत्रमास्ते वर्षमहसिक। पत्र चामोनमागम्य कापिल मण्डल महत् । पश्चस्रोतसि निष्णात पञ्चरात्रविशारद । पञ्चज्ञ पञ्चक्रपञ्च गुण, पञ्चशिख स्मृत । पुरुषावस्यमव्यतं परमार्थ न्यवेदयत् । इमत्रेण सम्पृष्टा भूयश्च तपसामुरि । क्षेत्रक्षेत्रश्योक्ति बुबुधे देवदर्भन । यत्तदेकाक्षर ब्रह्म नानारूप प्रदृश्यते। श्रामुरिमण्डले नरिमन प्रतिपेदे तदव्यय। नस्य पञ्चमिख मिथ्या मानुष्या वयसा मत । माह्मणे कपिला नाम काचिदासीत् कुटुम्बिनी। तस्या पुत्रत्वमागम्य खियाम पिवति स्वनी । तत स कापलेयर लेभे बुद्धिश्च नैष्ठिकी। स्तन्मे भगवानाइ कापिलेयस्य सम्भव । तस्य तत् कापिलयत्व सर्ववित्त्वमनुत्तमं । सामान्य जनक शाला धर्मवा ज्ञानमुत्तम । उपोय मतमाचार्यान्मायामास हेतुभिः । नमकस्वभिमरा कापिलेयानुदर्शनात् । उत्सृज्य शतमाचार्यान पृष्ठतोऽनुजगाम तं । नम परमकल्याय प्रणताय च धर्मत । अत्रवीत परम मावं यत्तत् मांख्यऽभिधीयते। नातनिर्वदमुक्काम कर्ष निर्मदमस्वीत् । कर्मनिवेदमुक्का च धर्मनिर्बदमब्रवीत्। यदर्य धर्ममम कभणाच फचोदयः । तमनाचासिक मोई विनामि चलमधुवं । दृश्यमाने विमा व प्रत्यक्ष लोकमाचिके। श्रागमात् परमस्तोनि वनपि पराजित । अमात्मा यात्मनो मत्यु केमा मृत्यु रामय । श्रात्माम मन्यते मोहात्तदमम्यक् परं मतं । प्रय देवमस्ति यताके नोपपद्यते । श्रमरोऽयममृत्युय राजामा मन्यते यथा। अस्ति मास्तौति चाप्यतमित्रमति सक्षणे। किमपिष्टाय तव्यासोफयापाविनिययं । - GER ८. .

·सम्म प अध्याय २११२१८१] शान्तिपर्व ॥ . - ०८११ प्रत्यक्षं तयोर्मूल घतानी निझयोगपि । प्रत्यक्षेणागमो भिवः कृतान्ता वा न किचन। यत्र यत्रानुमानेऽस्मिन् कृतं भावयताऽपि च । नान्याजीव शरीरस्य नास्तिकानी मते स्थितः। रता वटकणोयाना घृतपाकाधिवामनं । जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्ताऽम्बुभवम् । प्रेत्यभूतात्ययश्चैव देवताधुपयाचनं । मृत कर्मनिवृत्तिय प्रमाणमिति निश्चयः । न लेते हेतवः सन्ति ये केचिमूर्तिमंस्थिताः। श्रमर्त्यस्य हि मत्येन सामान्य नोपलभ्यते । अविद्या कर्मटपणा च केचिदाहः पुनर्भवे। कारणं लाभमाहा तु दोषाणच निधेवणं । अविद्या क्षेत्रमाजहि कर्मवीज तया कृतं । हप्णा मंजननं खेह एष तेषां पुनर्भवः । तस्मिन् गूढेच दग्धे च मिन्ने मरणधर्मिणि । अन्याऽस्मान्जायते देहस्तमाः सत्त्वसइयं । यदा खरूपतवान्या नातितः शमतोऽर्यतः । कथमस्मिन् स इत्येव सम्बन्धः स्यादर्महित। एवं मतिं च का प्रीतिानविद्यातपोबलः । यदस्याचरितं कर्म सर्वमन्यत् प्रपद्यते। अपि मिहवान्य. प्राकृत खितो भवेत्। मुखितो दुःखितो वाऽपि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । तया हि मुपलईन्युः शरीरंतत् पुनर्भवेत् । पृथगजानं यदन्यघ यनैतनोपपद्यते। सुतुमबासरी तिष्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये । यथाऽतीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वमझयः । जरयाऽभिपरोतस्य मृत्युना च विनाशिना । दुर्चलं दुर्वल पूर्व स्टहस्येव विनश्यति। इन्द्रियाणि मनो वायुः मोणितं मांममस्यि च । भानुपूछा विनश्यन्ति खन्धातुमुपयान्ति च । लोकयात्राविधातय दानधर्मफलागमे । तदर्थं वेदशब्दाय व्यवहाराय लौकिकाः। इति मन्यन्ननस्येते यावः सन्ति हेतवः । रतदस्तोदमस्तीति न किञ्चित् प्रतिदृश्यते । नेपां विमृशतामेव तत्तत्समभिधावना। कचित्रिविशते बुद्धिस्तव जीर्थति वृचयत् । एवमरनथैय दुःखिताः सर्वजन्तवः । श्रागमैरपकृयने हस्तिपैहस्तिना यया। स्तयेत्यन्तसुखावदाय लिसन्त स्ते वहवो विकाः । महत्तरं दुःखमनुस्यत्रा हिलामियं मृत्युवर्ग प्रयान्ति । बेनाशिनो धवजीवितस्य किं पन्धुभिभिन्नपरिग्रहेछ । विहाय यो गच्छति ममेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते ।। সুফলংকাকােহৰিবৰৈ অনিজেলিনেৰে বলি না মহিমায়িংসে হয় নি। दमनुषधिवाक्यमरल परमनिरामयमात्ममातिक । नरपतिरमिवोच्य विस्मितः पुनरनुयोनुमिदं प्रचक्रमे । रति श्रीमहाभारते शान्निपर्वणि मोरधर्मपर्वणि पञ्चशिपाये अष्टादशाधिकदिशतोऽध्यायः ॥२१॥ ॥ भीम उवाच ॥ जनकोजनदेवस्तु शपित. परंमर्षिणा । पुनरेदानुपमन साम्पराये भवाभशे। । जनक उवाच ॥ भगवन् यदि न प्रत्यमंशा भवनि कचित्। एवं मति किमजानं ज्ञानं किं वा करिष्यति। समुच्छेदनिष्ठं स्यात् पम्य पैतद्विजोत्तम। अप्रमत्तः प्रमत्तावा किं विष करिवति । अमम! हि भूतेषु ममो वा विमाभिषु । की क्रियेत कन्पत निययः कोऽर्चतत्त्यतः । ॥ भीम उवाच ॥ सममा हि प्रतिच विधानमिन पावरं। पुनः प्रयमयन शायः कविः पञ्चथियो योन् । उधेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिठा न विद्यते । अयं धपि ममाहारः मरोरेन्द्रिय घेतमा ! - - ८ ५. - - . । Cut ·६ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [ मोक्षधम्म प० । यध्याय २१६॥ N 1. L वर्तते एयगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पञ्चधा तोयं खं वायुज्यातियो धरा । ते खभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्त स्वभावतः। श्राकाशं वायुरुमा च स्नेहो यचापि पार्थिवः । रप पञ्चममाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमुश्मा च वायुश्च विविधः कार्यसंग्रहः । इन्द्रियाणीन्द्रियाच खभावश्चेतना मनः । प्राणापाना विकारय धानवशात्र नि.मृताः श्रवणं स्पर्शनं जिज्ञा दृरिनीमा तथैव च । इन्द्रियाणीति पञ्चते चित्तपुबै गता गुणाः । नत्र विज्ञानभयुक्ता विविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरदुःखामसुखेति च । । शब्दः स्पर्मश्च रूपञ्च रसो गन्धय मूर्तयः । रते ह्यामरणात् पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये । तेषु कर्मनिसर्गच मतत्त्वार्थनिश्चयः। तमाङः परमं एक बुद्धिरित्यव्ययं महत्। इमं गणममाहारमात्मभावेन पश्यतः । श्रसम्यग्दर्शनैर्दुःखमननं नोपशाम्यति। अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि। वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसन्तनिः। अत्र सम्यग्वधो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमं । श्टणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति। त्याग एव हि मर्चपा युतानामपि कर्मणां । नित्यं मिव्याविनीतानां लेशा दुःखको मत.। द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे प्रतान्यपि । सुखत्यागे तपायोग सर्वत्यागे ममापना। तस्य मागोऽयमदेधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहााय दुःखस्य दुर्गतिस्तन्यथा भवेत् । पञ्चशानेन्द्रियायुका मनःषष्ठानि चेतसि । बलषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु। हस्तो कर्मेन्द्रियं शेयमथ पादी गतीन्द्रियं । प्रजनानन्दयोः फी निसर्ग पायुरिन्द्रियं । वाक् च शब्दविशेषामिति पञ्चावितं विदुः । एवमेकादशैतानिया विटगेन्मभः । करीमन्दय पित्तश्च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तया स्पर्म नया रूपे तथैव रसगन्धयोः । एवं पञ्चविका घेते गुणातदुपलधये । येमाय विविधा भावः पर्यायात समुपम्यितः। माविको राजमयापि नाममयापि ते पयः । विविधा वेदना येयु प्रसृताः मधमाधना । प्रह: मोतिरामन्दः मुग मंगान्तचित्तता। अकुमथित कुथिदा विस्त. माविको गुणः । अरिः परितापय गोको साभस्तयाऽतमा। लिङ्गामि रजमम्तानि दृश्यन्ने हेत्ववेतन. । अवियेकमया माह. प्रमादः स्वप्रतमित्रताः । कचिदपि वर्तन्ते विविधाताममा गुणाः। पत्र यत् प्रीतिमंएक काये मनमि या भवत्। वर्त्तने माषिका भाव इत्यत्रोतमत्तया। पावमझोपभगमप्रीतिकरमात्मम.। प्रहत रज रत्येयं नतस्तदपि चिन्तयेत्। पच पग्मामg का मनमि वा भवत् । प्रतधवि. रमनदुपधारयेत् यो योमाथितं भूतं सदा या ममाश्रितः । नाम पदविज्ञाने विज्ञानग्यतरम्य वा। एवं सरपणे मिका नामिका गि परामो। प पे भगवे मानि तिी मगर नन् । पराएगपनायो राखनेषु तितिाविककादंभ दियविदम्मी भवेत् । परामपुपमा उदो मानि मागमः । शापिता पुरापाषा प्यार: पाकिफः । . 7 - .. - ·मोक्षधर्म या अध्याय २९८२२०.] ॥ शान्ति पर्व ॥ ६४७ इन्द्रियास्यपि सचाणि दृष्ट्वा पूर्वगुतागमात्। चिन्तयन्त्रानुपर्येति विभिरवान्वितो गुणैः । यत्तमोपहतं चित्तमारमंहारमध्रुवं । करोत्युपरमं काय तदाइस्तामस वधाः। यद्यदागममंयुक्तं न कृच्छ्रमनुपश्यति । श्रय नवाप्युपादत्ते तमोव्यामिहान्तं। एवमेष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः । कथञ्चिदर्तते सम्यक् केपाश्चिदा निवर्तत। स्तदाङः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः । म्यिता मननि यो भावः म वैवज उच्यते। एवं भति क उच्छेदः माश्वतो वा कयं भवेत् । स्वभावात्तैमानेषु मर्वभूतेषु हेतुतः । यथाएं वगता नद्या व्यक्तीहति नाम च । नदाय तानि यन्ति तादृशः सत्त्वसञ्जयः। एवं मति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् । प्रतिममिश्तेि जोवे ग्टद्यमाने च मद्धतः । इमाञ्च यो वेद विमाधबुद्धिमात्मानमन्वि छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मफलरनिष्टैः पर्व विमस्येव जलेन मित दुर्हि पाहुभिर्विमुनः प्रजानिमित्तरपि देवतैश्च । यदा यमी सुखदुःखे जहाति मुकन्तदाऽग्या गनिमेय लिङ्गः । ०५०५ श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैय ते जरामृत्युभयादभीतः। चीणे च पुण्य विगते च पापे तता निमित्त च फले विनष्टे । अलेपमाकाममलिङ्गमेयमास्याय पश्यन्ति महत्यमकाः। यथार्थनाभिः परिवर्त्तमानन्तन्तुदये तिष्ठति यात्यमानः । तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विश्च ति लोट इवाद्रिमि छन्। यया रुरुः टङ्गमयो पुराणं हित्वा त्वचं वाऽप्युरगा यया च। विहाय गच्छत्यनवेक्षमाणस्तथा विमुको पिजहाति दुःख । द्रुमं यया वाऽयुदके पतन्तमुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्रः । नया दमो मुखदुःखे विहाय मुक्तः पगड़ी गनिनत्य लिङ्गः। अपि च भवति मैथिलेन गोतं नगरमुपाहिनमनिनाऽभिवोच्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किञ्चित् स्वयमिदमाइ किल स्म भूमिपातः । इदममृतपदं निगन्य राजा खयमिह पञ्चभिखन भाष्यमाणं । निखिलमभिसमीक्ष्य निधितायः परममुषी विहार वीनभाकः। इमं य: पठति वितावनिययं महोपते सततम दिने तया। उपद्रवान्नानुभव यदुःखितः प्रमुच्यते कपिनर्मिवेय मैयिनः। इति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पचशिखवाक्ये ऊनविंशत्यधिकदिगतोऽध्यायः॥९१८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किं कुर्वन मुसमाप्नति किं कुर्वन्दुःखमाप्नुयात् । किं कुर्वनिर्भया,सोके मिशरति भारत। ॥ मीम उवाच ॥ दममेव प्रभमन्ति गृद्धाः श्रुतिसमाधयः । मोमव वर्णनी प्राह्मणस्य पियेषतः । नादान्तस्य कियामिद्धिदयावदुपपद्यते। क्रिया नपय मन्यञ्च देने मय प्रतिठितं । दमस्तेको वर्द्धयति पवित्र दन उद्यते। विपामा निर्भयो दान्त. पुरुवा विन्दने महत् । मुखंदान्तः प्रखपिति मुखश्च प्रतिबुध्यते । मुख लोके विपयति मनशास्य प्रमोदति। जो दमेन भियते तत्र तीक्षऽधिगछति । अमिवाय बदनित्यं पृयगात्मनि पश्यति । अव्या इव भूतानामदान्तभ्यः मदा भयं । तेषां विप्रतिधार्थ राजा पृष्टः स्वयम्भुग! प्रायमेषु च मयु दम रव विमिप्यते । यञ्च नेषु फर्म धर्म भूया दान्त तदुच्यते। नेवा लिङ्गानि वक्ष्यामि येा समुदयो दमः। अकार्पस्यमरम्भः सन्तापः यद्दधानता। ०८८. - ०८८५ ·६४८ ॥योमहाभारतं॥ [ मोक्षधर्म प० । याय १९०११९९१ ra . श्रोध वाज नित्यं गातिवादोऽभिमरमिता । गुरुपूजाऽनसया च दया भूतप्वैपाइन । जनवादमृपावादसतिनिन्दाविवर्जनं । माधुकामय स्पृहयेन्नायनि प्रत्ययेपु च । अबैरकामूपचार: ममा निन्दा गमयाः । मुवृत्तः गोलमम्पन्नः प्रमन्नारमात्मवान प्रभुः । प्राय लेोके च सत्कार संग वै प्रेत्य गच्छति । दुर्गम सर्वभूतामा प्रापयन्मादने मुखो। सर्वभूतहिते युझी न म यो दिषते अमं। महाद वाचोभ्य. प्रज्ञागृप्तः प्रमोदति। अभयं यस्य भूतभ्यः सम्पामभयं यतः। नमस्यः सर्वभूताना दानो भवति बुद्धिमान् । म यति महत्यर्थ व्यसने च न शेचति । स वै परिमितप्रजः स दानो दिज उच्यते। कर्मभिः श्रुतसम्पन्नः मद्भिराचरितः शुचिः। सदैव दमसंयुक्तण्य भु महाफलं। अनसूया क्षमा शान्तिः सन्तोषः प्रियवादिता । सत्यं दानमनायामा नेष मार्गो दुरात्मना । कामक्रोधी च लोभय परस्येा विकत्यना। कामक्रोधी व कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । विक्रम्य घोरे तमसि ब्राह्मण, मितव्रतः । कालाकाकोचरेसाकानिरपाय इवात्मवान् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि दमप्रभंमायां विंशत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २२ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ विजातथा प्रोपना यदिदं भुजते हविः। अन्नं बायणकामाय कथमेतत् पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ अवेदोक्तवतोपेता भुनानाः कार्यकारिण. वेदोक्नेषु च भुनाना प्रतलुप्ता युधिष्ठिर । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यदिदं तप इत्याहुरूपवास प्रयाजनाः । एतत्तपा महाराज उताही किं तपो भवेत् । ॥ भीम उवाच ॥ मामपक्षापयामेन मन्यन्ते यत्तपो जनाः । आत्मतन्त्रोपघातस्तु न नपस्तत् सता मतं । त्यागश्च मन्नतिश्चैव शिष्यते रूप उत्तम। मदीपवासी स भवेद्रह्मचारी मदा भवेत् । मुनिय स्यात् सदा विमो दैवतश्च सदाभवेत् । कुटुम्पिको धर्मकामः सदाऽस्वप्नश्च भारत ! श्रमासादी सदा च स्यात् पवित्रश्च सदा भवेत् । अमृताशी सदा च स्याद्देवतातिथिमक. । विधमाशी सदा च स्यात् सदा चैवातिथिव्रतः । श्रद्दधानः सदा च स्यादैवतदिजपूजक । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कयं मदेोपवामी स्याद्ब्रह्मचारी कयं भवेत् । विधमाशी कयञ्च स्यात् सदा वैवातिथिवतः। ॥ भीम उवाच ॥ अन्तरा प्रातराणञ्च सायमाशन्तथैव च । सदोपवामी स भवेद्यो न भुवन्तरा पुन.। भार्या गच्छन् ब्रह्मचारी ती भवति वै द्विजः । शतवादी भवेन्नित्यं ज्ञाननित्यश्च यो नरः। न भक्षयेदृथामांमममामाभी भवत्यपि। दाननित्यः पवित्रय अस्वप्नच दिवाऽवपन् । भृत्यातिथिषु यो मत भुक्तवत्सु मदा नरः । अमृतं केवलं भुइति विद्धि युधिष्ठिर। अभुक्तवत्स नामानः सततं यस्तु वै दिगः । अभाजनम तेनास्य जित. वो भवत्युत । देवताभ्यः पिलभ्यय भृत्येभ्योऽतिथिभिः सह । अवशिष्टन्तु योऽनाति तमाइविघमाशिम् । नेपा चाका अपर्यन्ताः मदने ब्रह्मणा सह । उपस्थितायासरोभिः परियान्ति दिवौकसः । देवताभिय ये माई पिटभियोपभुजते। रमन्ते पुप्रपोय तेषां गतिरनुत्तमा । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि माधधर्मपर्वणि अनप्राभिके एकविंशत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २२९... . ०९.

·मेघधन म.पध्याय २२२1) ॥ शान्तिपर्व ॥ ६५६ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यदिदं कर्म लोकेऽम्मिन् शुभ वा यदिवाऽहमा पुम्पं योजयत्येव फलयोगेन भारत। कर्ताऽस्ति तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः । एतदिच्छामि तत्त्वेन वत्तः श्रोतुं पितामह । भीम उवाच॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुगतनं। प्रहादस्य च संवादनिन्द्रम्य च युधिष्ठिर। अमकं धुतपाभानं कुले जातं बडश्रुतं । अस्तवमनवार सत्त्वस्वं ममये रत। तुम्यनिन्दानुनि दान्तं शन्यागारनिवामिनं । चराचराणभूतानां विदिनप्रभवाव्ययं । अध्यन्तमस्थन्तमप्रियेमु प्रियेषु च । काञ्चने वाऽथ लोटे वा उभयोः समदर्शन। धात्मनि श्रेयसि शान धोरं निश्चितनिधयं । परावग्जं भूताना सर्वशं समदर्शनं । प्रकः प्रहादमामीनमेकान्त संयतेन्द्रियं । बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्वेदमन्वोत्। यैः कश्चित् समता लोके गुणः स्यात् पुरुषो नृप। भवत्यनपगान् सदास्तान गुणान् लक्षयामहे । अथ ने लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह ! श्रात्मानं मन्यमान. सन् श्रेयः किमिह मन्यसे । बद्धः पाशुत. स्यानाद्विषतां वशमागतः । श्रिया विहीन. प्रहाद मोचितये न शोरसि । प्रज्ञालाभात्तु दैतेय उताहो तिमत्तया। महाद सम्यरूपोऽसि पश्यन् व्यसनमात्मनः । रति सचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः । उगाच अंदाया वाचा खा प्रज्ञामनुवर्णयन् । ॥ प्रहाद उवाच ॥ प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च भूताना यो नबुध्यते । तस्य स्तम्भा भवेदान्यावास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः । स्वभावात् सम्पवर्तन्ते निवर्तन्ते तयैव च । मन्ने भावास्तयाऽभावाः पुरुषार्थो न विद्यते । पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चिच कारकः । वयं न कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह। यस्त कारमात्मानं मन्यते साध्वसाधु वा। तस्य दोषवाती प्रज्ञा ऋतत्त्वज्ञेति मे मतिः । यदि स्यात् पुरुषः कती भकात्मश्रेयसे धु। पारम्भास्तस्य सिद्धेनं तु आतु पराभवेत् । अनिष्टस्य हि नितिरनित्तिः प्रियस्य च । लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कृतः। अनियस्याभिनितिमिरमवृत्तिमेव च। अभयवेन पश्याम केपाश्चितत् स्वभावत । प्रतिरूपतराः केचिदृश्यन्ने बुद्धिमत्तराः । विरूपेभ्योऽन्पबुद्धिभ्यो लिममाना धनागमं । स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविपन्ने गुण यदा। शुभाइभास्तदा तत्र कस्य किं मानकारण। खभावादेव तत् मर्वमिति मे निशिता मति.। प्रात्मप्रतिष्ठा प्रज्ञा वा मम नास्ति ततोऽन्यथा । कर्मजन्त्विह मन्यन्ते फलयोग इभाइभ । कर्ण विषय वनमहं वक्ष्यामि तम् । पया वेदयते कपिरोदनं वायमाऽवदन्। स्वं कापि कर्माणि स्वभावस्वैव सरस । विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृति पर्गतम्य स्तम्मा भववाद्यावाति सम्भोऽनुपश्यतः। स्वभावभाविनी भावान् मानवेह नियात् । बुधमानस्य दपों वा मानो वा किं करिष्यति। वेद धर्मविधि छनं भूतानाधापनित्यती। तस्माचक्र न शेषामि मच येवेदमन्नवत् । निर्धमा निरहदारो निरागीर्षकबन्धनः । रूम्या थपेतः पश्यामिभूतानां प्रभवाथयो। -इसमाशस्य दान्तय विवप्णय निरामिषः । नायासो विद्यते मक परसतो सोकमय - FO ·६५० ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म पथिध्याय १२२ १२२१॥ . FIL 1 महतोच विकारे च न में प्रीतिन च दिये। देयार न पायामि यो मामद्यममायते। नोईनावाड म तिर्यक न कचिच्छक कामय। न हि जेयेन विज्ञाने न जाने शर्म विद्यते । ॥ शक्र उवाच ॥ येषा लभ्यते प्रज्ञा येन भान्तिरकप्यते । प्रब्रूहि नमुपायं मे सम्यक् प्रहाद पृच्छन.। । प्रह्लाद उवाच । श्रार्जवेनाप्रमादेन प्रस्मदेनात्मवत्तया । वृद्धाश्रुषया धक पुरुषो लभ्यते महत् । खभावासभते प्रज्ञा शान्तिमेति स्वभावतः । स्वभावादेव रेत मध यत्किश्चिदनुपश्यसि । इत्युको दैत्यपतिना शक्रो विस्मदमागमत् । भीतिमाय तदा राजस्तद्वाक्य प्रत्यपूजयत्। म तदाऽभ्यच दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः । असुरेन्द्रमुपामय जगाम खं निवेभनं। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावभपर्वणि शक्रमहादसंबादे दाविशत्यधिकदिसतोऽध्यायः ॥ २२२ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यया बुद्ध्या महीपाला भ्रष्टत्रीचिन्मीं । कालदण्डविनिप्पिष्टस्तन्मे यूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहांस पुरातन। वासवस्य च संवादंबलेरोचनस्य च । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्य एताञ्जलि । सानेवासुरान् जिवा वलिं पप्रच्छ वासवः । यस्य स्म ददती वित्तं न कदाचन होयते। सं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मनाचल में बलि। स वायुमणश्चैव सरविः स च चन्द्रमाः । मोऽमितपति भूतानि जलञ्च स भवयुत । तं बलि नाधिगामि ब्रझनाचब में वलिं। स एव हस्तमयते स म विद्योतते दिशः। सवति स वर्षाणि यथाकालमतन्द्रितः । तं वलि नाधिगजामि ब्रह्मनाचब्व मे बलिं। अमेावाच ।। नैतत्ते साधु मघवन् यदेनमनुपृच्छसि । पृटस्तु नानृतं ब्रूयात्तस्मादच्यामि ने वति । उद्वेषु यदि वा गोषु खरवश्वेषु वा पुन: । वरिष्ठ भविता जन्तु. शून्यागारे प्रयोपते । ॥ शक्र उवाच ॥ यदि म बलिना ब्रह्मन् सन्यागार मयिवान्। इन्यामेनं न वा हची तमन्ननुशाधि मा। ॥ प्रधावाच ॥ मा म शक्र पाल हिमोन बलिधमईति।न्यायस्तु शक्र प्रश्यस्त्रया वामव काम्यया। ॥ भीम उवाच ॥ एवमुनो भगवता महेन्द्रः यों तदा । चारैरावतस्कन्धमधिरा श्रिया एतः । नता ददर्श म पनि खरवेशन संदृतं। यथाख्यानं भगवता शून्यागाररतालयं । ॥ शक उवाच ॥ खरयोनिमनुप्राप्तस्तरभक्ष्योऽमि दानव । दयन्ते योनिरधमा भावत्याहो न गोरसि । प्रारंवत पश्यामि दिपती वसमागतं । थिया विहोन मित्रय भर गेर्थपराक्रम । पत्तधानमहस्वं जातिभिः परिवारितः। सोकान् प्रतापयन् सर्व न यास्यरमानवितर्कयन् । तमुषायव देतेया व्यतिठस्तव सामने। कष्टपथा च मही नवैश्य बभूव ह। दय मेऽघ प्यानं भाचम्याहो न शोधमि । यदाऽतिष्ठः स्मुद्रस्य पूर्व विललिइन्। भागीन विभजतो वित्तं नदामोत्ते मन. कयं। यत्ते महसममिता ननृतदेवयापितः । यानि वर्षपूगानि विहारे दीप्यत. श्रिया। माः पुष्करमालिन्य. साः कायनमप्रभाः। कथमघ नदा चैव मनले दानवेयर एवं तामीन मगन नाक रवभूपिमा नन्तस्तत्र गन्धयोः परमाणापि सप्तधा । यूपस्तवामी समहान् यात. सकाधमः । E THE ·मोक्षधम्म प.। थध्याय २२३ | २२81] ॥ शान्निपव्वे ।। ६५२ t.co COFL यवाददः महस्राणि अयुतामां गवां दम । अनन्तरं महसेण नदामोदत्य का मतिः। पदा च पृथिवी मधी यजमानाऽनुपर्यगा; साम्याक्षेपेण विधिना नदामोकिने पदि। न ते पश्यामिमगार न छवं व्यजने न च । ब्रह्माताश्च नेमाला न पश्याम्यसुराधिप । ॥ बलिरुवाच ॥ न त्वं पश्यमि भृङ्गारं नवं व्यजने न च । ब्रह्मदत्ताञ्च मे माला न त्वं उध्यमि वामः । गुहायो निहतानि त्वं मम रवानि पनि । यदा मे भविता कालस्तदा तानि द्रक्ष्यसि । न स्वतदनुरूपन्त यशमी वा कुलस्य वा । समृद्वार्थोऽसमृद्धार्य यन्मा कत्यितुमिच्छमि । न हि दुखेषु शोचन्त न प्रष्यन्ति चर्द्धिपु। शतप्रज्ञा ज्ञानतृप्ताः शान्ताः सन्तो मनीषिणः । बन्नु माकनया बुद्ध्या पुरन्दर विकत्यमे । यदाऽहमिव भावो स्थास्तदा नैव वदिष्यमि। रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मे चर्मरणि बनिवामवमवादे या वंशत्यधिकदियतोऽयाय.॥२२॥ ॥ भीम उवाच ॥ पुनरेव तु नं एक प्रहमबिदमत्रवीत्। निश्वसन्त यया नाग प्रत्याहाराप भारत । ॥ भक्र उवाच ॥ यत्तद्यानम हरेश ज्ञ लिभि. परिवारित.। लाकान् प्रतापयन् मन्नान् यास्यमाकं वितर्कयन्। दृष्ट्वा सुष्टपश्चिमामायामात्मना वले । शानिमितपरित्यक्तः मोचस्याहो न शोचमि । प्रीति प्राप्यातुला पूर्व लोकाश्चात्मवो म्यितान्। विनिपातमिम वाय भोचम्याहो न शोचमि । ॥ यतिरुवाच ॥ अनित्यमुपलक्ष्यह कालपर्य.यधर्मत । नरमाच्छक न सोचामि मर्च विदमन्तात् । अन्तवन्त दमे देहाभूतानाच सुराधिप । तेन शक नोचामि नापराधादिदै मम। जीवितच मरीपक्ष नात्यव मह जायते। उभे मह विवर्द्धने उभे मह विनायतः । न होममेहं भावमवयः प्राप्य केवल । र्यदेवमभिजानामि का व्यया मे विमानतः । भूताना निधनं निष्ठा से तम मिर मागरः। नेमग्विजानता नरा मुद्यन्ति वज्रधक् । ये वेव नामिजानन्ति रजमोहपर यणाः । नरमाय मोदन्ति बुद्धियां प्रणश्यति । मुद्धिलाभातु पुरुष मध्य तदति किलिप। विपामा लभते मत्वं मत्वन्य. सम्प्रमोदति। नतम्नु ये नियतन्ते अयन्ते वा पुनः पुनः। कृपणाः परितयन्ने तरयभिचादितः । प्रर्यमिद्धिमनश्च जोषितं मरणं तया। मुखदुःसपलचव न भिमपक भये। तदन्त ताव या मरो पन्ति कच्चन । उभा तीन विज्ञानोता पद्य हन्ति इतर यः। इत्ला जित्वा च मपदन् यः कथित पुरपायते । प्रत्ता व भवति कता धेव करोति नत् । को हिसे कम्न कुरले विनाशमभवावुभैा । तं हि तत् छतेने कर्तः नस्य पि चापरः। थियो ज्योतिगकाममापो वायुरा पक्षमः । एतये नोमिनानि तत्र क परिदेवना। महाधिोऽपविघय पतवाम् दुष्यलय यः। नीया विरुपय मुभगो दुभंगर य.। मथ क ल ममादत्ते गम्भीर खेम नेजमा। तम्मिन काम प्राप्त का क्या मे विभामतः। दग्धमेव नुदानि इतमेवानुहन्यते । नायते मष्टमे ये सवय लभते मरः। माध्य दोपः कुतः पारी मावार सम्मरम्यते । मान्नमस्य मनमामि विधेर्दियस्न चिन्नयन। બ ·६५२ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोदधर्म या पध्याय २ E यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत्। स्यान्मे हर्षश्च दर्पच क्रोधश्चैव शचीपते। तुषभवन्तु मी ज्ञाला प्रविविक्रमने टहे । विभ्रत गाईभं रूपमागत्य परिगई।. इच्छन्नई विकुऱ्या हि रूपाणि बहुधात्मनः । विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथालनेव मे। कालः सबै समादत्ते कालः सर्व प्रयच्छति । कालेन विहित म मा कयाः शक्र पारुपं । पुरा सर्व प्रध्यथितं मयि क्रुद्धे पुरन्दर। अवैमि त्वस्य लोकस्य सर्च शक सनातनं । खमप्येवमवेत खमात्मना विस्मयं गमः। प्रभवच प्रभावश नात्मसंस्थः कदाचन । कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा । समवेदख मघवन् बुद्धि विन्दख नैष्ठिकी। देवा मनुष्याः पितरो गन्धबारगरातमाः। श्रामन् सर्वं मम वशे तत्म वेत्य वामव । नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः । इति मामन्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमाहिताः । नाह तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते । एवं मे निशिता बुद्धि. शास्तु तिष्ठाम्यहं वो । दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान्। दुःखं जीवन् महामात्या भवितव्यं हि तत्तथा। दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुनीतः शक्र दृश्यते। सुखं जीवन् सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तया। कल्याणी रूपसम्पन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते । अलक्षणा विरूपा च सुभगा दृश्यतेऽपरा। नेतदमत्कृतं भक नैतच्छक बया कृतं । यत्त्वमेवं गतो वञ्चिन् यच्चाप्येवं गता वयं । नर्म भवताऽप्येतत् कृतं मम शतक्रतो । शुद्धिोऽप्यय वा नर्द्धिः पर्यायकृतमेव तत्। पश्यामि ला विराजन्तं देवराजमवस्थितं। श्रीमन्तं द्युतिमन्तञ्च गर्जमानं ममोपरि । एवं नैव न चेत् कालो मामाक्रम्य स्थिता भवेत्। पातयेयमहं त्वाऽद्य सवज्रमपि मुटिना। न त विक्रमकालोऽयं शान्तिकालोऽयमागतः। कालः स्थापयते सर्व कालः पचति वै तया। माधेदभ्यागत: कालो दानवेश्वरपूजितं । गर्जन्तं प्रत पन्तच्च कमन्य नागमिय्यति। सादमानान्तु भवतामादित्यानां महात्मना। तेजास्यकेन सर्वेषां देवराज तानि मे । अहवादहाम्यापो विरजामि च वामव । तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च । संरचामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददै । संयच्छामि नियच्छामि लोकेनु प्रभुरोश्वरः । नदध विनिहतं मे प्रभुत्वममराधिप। कासमैन्यावगाढस्य मय न प्रतिभाति में। भाई कत्ती म विलं नान्यः कर्ता प्रचीपते । पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृझ्या । मासमामा देश्मानमहाराचाभिसंवत । एतुदीरं वर्षमुखमायुर्वेदविदो जनाः। प्रात: ममिदं चिश्यं जनाः फेचिन्मनीषया । अस्याः पधैव चिन्तायाः पयेप्यामि च पञ्चधा। गम्भीरं गहनं ब्रह्म महायाएंव पया। अनादिनिधनधाहरचरं तरमेव च । मत्येपु लिङ्गमाविम्य निर्मिनमपि तत् वामन्यको ध्रुवमेनं ये जनास्तत्त्वदर्भिमः। भूतानाम्त विपया कुरुते भगवानिति । न घेतावद्भवेद्गम्यं न यस्मात् प्रभवेत् पुनः। गति हि सर्व भूतानामगत्यां का गमिष्यमि। यो धावता महातयतिठयपि न होयत। FRH ·* मोक्षधर्म प०। यध्याय २२० ।२२५ ] ॥ शान्ति पर्व R. . - तमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा। बाहुन केचिदग्नि केचिदाहुः प्रभापति। स्थतन्मासार्द्धमासाद्य दिवमांश्च क्षणांस्तथा । पूर्खालमपराहञ्च मध्याहमपि चापरे। मुहर्तमपि चैवाइरेक सन्तमनेकधा । तं कालमिति जानीहि यस्य मर्वमिदं वशे। बदनीन्द्रमहस्राणि 'समतीतानि वासव । बलवीर्योपपन्नानि यथैव लं शचीपते। वामप्यतिवलं शक देवराज बलात्कटं । प्राप्ति काले महावीर्य कालः संभमयिष्यति । य इदं सर्वमादत्ते नस्माच्छ म्यिरो भव । मया त्वया च पूर्वय न च शक्यो निवर्तित । यामेती प्राप्य जानी राजश्रियमनुत्तमा। स्थिता मयोनि तन्मिथ्या नैपा होकव तिष्ठति । म्यिता होन्द्रसहसेषु तदिशिष्टतमेष्वियं । माञ्च लोला परित्यज्य बामगादिवुधाधिप । मैवं शक पुनः कार्याः शान्ता भवितुमईमि । वामप्येवंविधं ज्ञाला चिमन्य गमिष्यति । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि वलिवासवसंवाद चतुर्विशत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २२ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ शतक्रतुरथापश्यइनेप्ती महात्मनः। स्वरूपिणे शरीराद्धि निक्रामन्ती नदा श्रियं । तो दृष्ट्वा प्रभयोद्दीप्ता भगवान् पाकशासनः । विस्मयोत्फुलनयनो वलिं पप्रच्छ वासवः । ॥ गक्र उवाच ॥ वले केयमपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी। वत्तः स्थिता सकेयूरा दीप्यमाना खतेजमा । Eu. ॥ बलिरुवाच ॥ न हीमामासुरी वेनिन देवों न च मानुषीं। बमेना पृच्छ वा मा वा यथेटं कुरु वामव । ।। गक्र उवाच का वं वलेरपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी। अमानतो ममाचल नामधेयं इचिस्मिते । का व तिष्ठमि मामेव दीप्यमाना स्वतजसा। हिला दैत्येश्वरं सुधु नन्ममाचच एच्छतः। ॥ श्रीरुवाच ॥ न मा विरोचनो वेद नायं वैरोचना बलिः । श्राद्धमा दुःमहेत्येवं विधिमेति च मा विदुः । भूतिर्लमोतिमामा. श्रीरित्येवच वासव। त्वं मा शक न जानी मञ्चदेवा न मा विदुः। ॥ मक उवाच ॥ किमिदं वं मम कृते उताहो वलिनः कृते।दु सहे विजहास्येनं चिरभवामिनी मती। ॥ श्रीरवाच ॥ न धाता न विधाता मा विदधाति कथञ्चन । कालस्तु भक पर्यागान्मन सक्रावमन्ययाः। ॥ शक्र उवाच ॥ कयं त्वया वलित्यकः किमयं वा विखण्डिनी। कयञ्च मा न जह्मास्वं तन्मे ब्रूहि मचिम्मिते । ॥ श्रीस्वाच ॥ सत्ये स्थिताऽमि दाने च मतेतपमि चैव हि । पराक्रमे च धर्मे च पराचीनम्ततो बलिः । ब्रह्मण्योऽयं पुरा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः । अभ्यसूयाह्मणानामुच्छिष्टश्चास्पृशते । यशोलः सदा भूला मामेव यजतेऽत्ययं । पोवाच लोकान् मूढात्मा कालेनोपनिपीडितः । अपारता तत. शक त्वयि वम्यामि वामव। अप्रमत्तेन धाामि तपमा विक्रमेण च । ॥ शक्र उवाच ॥ नास्ति देवमनुष्येषु मर्वभूतेषु वा पुमान् । यस्वामेको विमहित सक्नुयात् कमनालये। ॥ श्रीरवाच । नेव देवो न गन्धा नामरो न च राक्षमः । यो मामेको विमहितुं भक्त. कथित् पुरन्दर । ॥ मक उवाच ॥ तिष्ठेथा मयि नित्यं ले यथा तद्रूहि मे हमे । तत्करियामि ने वाक्यमृतं नदकुमईमि । Em ॥ श्रीरुवाच ॥ स्यास्यामि नित्यं देवेद्र यथा वयि निबोध नत्। विधिना वेददृष्टेन चतुझा विभाम्ब मा। , ॥ शक्र उवाच ॥ अहं वै खा निधास्यामि ययाक्रिययावती न तु मेतिकमा स्यादै मदा सभि नान्तिके। - FIC ३ ·६५४ ॥श्रीमहाभारतं॥ [ मोक्षधर्म प० । अध्याय २२५ । १२६ । . 10. - । - । भूमिरेव मनुष्येषु धारिणी भूतभादिनी । मा ते पाद तितिक्षेत ममय हीति मे मतिः । ॥ श्रीरुवाच ॥ एष मे निहित. पादा योऽयं भूमी प्रतिष्ठितः । द्वितीयं शक्र पादं मे तस्मात् मनिहितं कुरु । ॥ शक्र उवाच ॥ श्राप रव मनुष्यषु द्रवनय परिचारिणी । नास्ते पादं तितिक्षन्तामलमापस्तितिवितुं । ॥ श्रीरुवाच ॥ एप मे निहितः पादो योऽयमयु प्रतिष्ठित । हतीयं शक्र पादं मे तस्मात् मुनिहितं कुरु । ॥ शक्र उवाच ॥ यस्मिन् वेदाच यज्ञाद्य यस्मिन् देवा. प्रतिष्ठिताः । बतीयं पादममिस्ते भुटतं धारयिष्यति । ॥ श्रीरुवाच॥ एष मे निहितः पादो योऽयमग्नी प्रतिष्ठितः । चतुर्थ शक्र पादं मे तस्मात् मुनिहित शुरु । ॥ शक्र उवाच॥ थे वै मन्ता मनुष्येषु ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । ते ते पादं तितिचन्तामलं मन्तस्तितिरितुं । ॥ श्रीरुवाच ॥ एष में निहित पादो योऽयं सत्सु प्रतिष्ठितः। एवं हि निहिता. शक भूतेषु परिधत्व मा । ॥ शन उवाच ॥ भूतानामिह यो वैवां मया विनिहिती सती। उपहन्यात् म मे व्यस्तथा एयन्तु मे वच ! ततस्त्यक्त. श्रिया राजा दैत्याना बलिरब्रवीत्। ॥ बलिरुवाच॥ यावत पुरस्तात् प्रतपेत्ताबदै दक्षिण दिश। पश्चिमा तावदेवापि नयादीची दिवाकरः। तथा मध्यन्दिने सूर्यो नास्तमेति यदा तदा । पुनर्देवासुर युद्ध भाविजेताऽस्मि वस्तदा । सर्वलोकान् यदादित्य एकस्थस्तापयिष्यति । तदा देवासुरे युद्धे जेताऽहं ला शतक्रतो । ॥ शक्र उवाच ॥ ब्रह्मणाऽस्मि समादियो न हन्तव्या भवानिति । तेन तेऽहं बले वज्रं न विमुञ्चामि मूर्द्धनि । यथेटं गच्छ दैत्येन्द्र खस्ति तेऽस्तु महासुर । श्रादित्यो नाऽवतपिता कदाचिन्मध्यत. स्थितः। स्थापिती ह्यस्य समय पूयमव स्वयम्भुवा । अजसं परियात्येष सत्येनावतपन् प्रजाः । अयनं तस्य षण्मामानुत्तरं दविणं तथा । येन संयाति लोकेषु भीतोष्णे विसृजर्ववि. । ॥ भीम उवाच ॥ रवमुक्तस्तु दैत्येन्द्रो बलिरिन्द्रेण भारत । जगाम दक्षिणामाशामुदीचीन्तु पुरन्दरः । इत्येतदलिना गीतमनहङ्कारमंजिनं । वाक्यं श्रुत्वा सहसाक्ष खमेवारुरहे तदा। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्मपर्वणि श्रीमनिधाने पञ्चविंशत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २२५ ॥ ॥ भोप उवाच ।। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहामं पुरातनं । मतकतोश्च संवाद नमुवेश्च युधिष्ठिर। श्रिया विहीनमामीनमधाभ्यमिव मागरं । भवाभव भूतानामित्युवाच पुरन्दर । बद्धः पार्थच्युतः स्थानात् द्विषता वशमागतः । श्रिया विहीनी नमुचे शोचस्याहो न शोषसि । ॥ नमुचिरुवाच ॥ अनिवार्येण धोकेन शरीरञ्चोपनप्यते । अमित्राच प्रयन्ति शोके नास्ति सहायता। नामाच्छा न योचामि मन्च होवेदमन्तवत् । सन्तापाड्मन्यते रूपं सन्तापाड्नश्यते श्रियः । मन्तापावग्यते चायुद्धर्मवि मुरेश्वर । विनीय खलु तदुःखमागतं वैमनस्य । ध्यातव्यं मनमा इयं कन्चाणं संविजानता । यदा यदा हि पुरुप कल्याणे कुरुते मन.। तदा नस्य प्रमिध्यन्ति माथी मात्र मंशयः। एक. शामा म दिनीयोऽम्ति शास्ता गर्ने गयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । नेनानुयुक्त. प्रवणादिवोदकं यथा नियुक्ती मितया वदामि। EARN FC ·मोक्षधर्म प. अध्याय २२६) २२७1] ॥ शान्तिपर्च॥ ६५५ भवाभवा लभिजानन् गरीयो ज्ञामा यो न तु तदै करोमि। श्राशास धयास परासु कुर्बम् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि। यथा यथाऽस्य प्राप्तव्य प्राप्नोत्येव तथा तथा भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा। यत्र यत्रैव संयुको धात्रा गर्ने पुनः पुनः । तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्मयमिच्छति। भावो योऽयमनुप्राप्ती भवितथमिदं मम । इति यस्य मदा भावो न म मुख्यत् कदाचन। पर्यायैईन्यमानानामभियोक्ता न विद्यते । दुःखमेतत्तु यद्वेष्टा कताऽहमिति मन्यते । ऋषीश्च देवांश्च महासुरांश विद्यद्धाश्च वने मुनीश । कान् वापदो नोपनमन्ति लोके परावरचास्तु न सम्भमन्ति। न पण्डित. क्रुध्यति नाभिपद्यते न चापिसंमोदति न प्रहश्यति। न चातिष्टच्छ्रव्यसनेषु शोचते स्थित. प्रकृत्या हिमवा निवाचल्ल. यमर्थमिद्धिः परमा न हर्षयेत्तथैव काले व्यमनं न माहयेत् । सुखञ्च दुःखञ्च नथैव मध्यमं निषेवते य मधुरन्धरो नरः । या यामवस्था पुरुषोऽधिगच्छेत् तस्या रमेतापरितप्यमान, । एवं प्रद्रं प्रणुदन्मनोहं मन्नापयामास करं घरीरात् । न तत् सदः सत्परिपत् सभा च मा प्राप्य यां न कुरुते सदा भयं । धर्मतत्त्वमवगाह्य धुद्धिमान् योऽभ्युपैति स मधुरन्धरो नरः। F२ प्राज्ञस्य कमीणि दुरन्वयानि न वै प्राज्ञो मुद्यति माहकाले । स्थानाच्युतयेन मुमोह गौतमस्तावत्छच्छामापदं प्राप्य . । न मन्त्रक्लवीर्येण प्रजया पौरुषेण च । न शीलेन न हत्तेन नया नैवार्थसम्पदा । अलभ्यं लभते मयंस्तव का परिदेवना। यदेवमनुजातस्य धातारो विदधुः पुरा। नर्देवानुचरिष्यामि कि में मृत्यु करिष्यति । सन्धयान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति। प्राप्तव्यान्यव चाप्नोति दुःखानि च सुखानि च । एतदिदिला कायन यो न मुद्दति मानव । कुमली सर्वदुःखेयु स वै सर्वधनो नर.। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शक्रनमुचिसंवादे पवित्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २२६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ मनस्य याने कृच्छ्रे किं श्रेय पुरुषस्य हि । बन्धुना महीपाल राज्यनाशेऽथ वा पुन । लं हिन परमो धक्का लोकझिन् भरतमा सनद्भवन प्रजामि तन्द्री वं वनुमईसि । ॥ भीम उवाच ॥ पुनदार. सुखैथैव वियुक्रस्य धनेन वा मनस्य व्यसने कृच्छ्रे धनि श्रेयस्करी नृप। धैर्यण युक्तं सततं भरोरं न विभीर्यते। विशोकता सुखं धत्ते धत्ते चारोग्यमुत्तमं । आरोग्याच शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियं । यच माजा नरस्तात सात्त्विकी वृत्तिमास्थित । नस्यैश्वर्यच धैर्यश्च व्यवसायश्च कर्मसु । श्रवोदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । बलिवामवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर । वृत्ते देवासरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षय। विष्णुकान्तेषु लोकेषु देवराजे मतकती। रज्यमानेषु देवेषु चातुर्व व्यवम्यिते। समृडूमाय चैलोक्ये प्रीतियुक्रे स्वयम्भुवि । रुमभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्पिमिः। गन्धर्षभुजगेन्द्रश्च मिद्धेश्यान्यस्त प्रभुः । चतुईन् सदान्तञ्च वारणेद्रं श्रिया कृत। E १९.

·॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधम्म पापध्याय २७॥ - १. - F१५ वारधरावणं शकलेताक्यममुसंयया। म कदाचित् ममुद्राने.कमिंयिहिरिगह। बलिं वैरोचनि वजी ददर्शापमसर्प च । तमरावतमूर्द्धय प्रेक्ष्य देवगणतं । सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शोचन विव्यथे। दृष्ट्वा तमविकारस्यं तिष्ठन्तं निर्भयं पलि। अधिरूढो दिपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः । दैत्य न व्ययमे गार्याद य वा मृद्धमेवया । तपमा भावितत्वादा सर्वयैतत् सुदुष्करं । शत्रुभिर्वशमानीतो हीन भ्यानादनुत्तमात । वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न गोचसि । त्रैव्यं प्राप्य स्वजातीनां महाभागाननुत्तमान् । इतवरत्नराज्यस्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचमि। ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पिलपैतामहे पदे । तत्त्वमद्य इतं दृष्ट्वा सपनैः किं न शोचसि। बद्धय वारणे, पानिजेण च समाहतः । हतदारो हतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि । नटश्रीविभवभ्रष्टा यन शोचमि दुष्करं । त्रैलोक्यराज्यना हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत्। एतच्चान्यच परुषं अवन्तं परिभूय तं। श्रुत्वा सुखमसम्भान्तो बलिवैरोचनोऽब्रवीत्। ॥ बलिरुवाच ॥ निग्टहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते । वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वा पुरन्दर। अशनः पूर्वमासीस्वं कथञ्चिच्छततां गतः । कस्वदन्य दमा याचं सुक्रूरां वकुमईति। यस्तु शत्रोर्वशस्यस्य शक्तोऽपि कुरुते दयां । इस्तप्राप्तस्य वीरस्य तश्चैव पुरुषं विदुः। अनिश्चयो हि युद्धेषु दयोर्विवदमानयोः । रकः प्राप्नोति विजयमेकञ्चव पराजयं । मा च ते भूत् खभावोऽयमिति दैवतपुङ्गव । ईश्वरः सर्वभूताना विक्रमेण जितो बलात् । नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक कृतं त्वया । यत्त्वमेवगतो वज्रिन् यद्दाऽप्येवङ्गता वयं ।। प्रहमासं यथाऽद्य वं भविता त्वं यथा वयं। माऽवमस्या मया कर्भ दुष्कृतं कृतमित्युत। सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति। पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मण। कालः काले नयति मा खाञ्च कालो नयत्ययं । तेनाहं त्वं यथा नाद्य सञ्चापि न यथा वयं । न मादपियूषा न च देवतपूजन। नान्यो गुणममाचारः पुरुषस्य सुखावहः । न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न वान्धवाः । शक्नुवन्ति परिचातुं नरं कालेन पीडितं । नागामिनमन) हि प्रतिघातशतैरपि । शक्नुवनि प्रतियोदुमृते बुद्धिबलान्नराः । पर्यायईन्यमानानां परित्राता न विद्यते । इदन्तु दुःखं यच्छक कोऽहमिति मन्यसे । यदि कती भवेत् की न क्रियेत कदाचन। यस्मात्तु क्रियते का तस्मात् कर्ताऽप्यनीवर. । कालेन त्वाऽहमजयं कलिनाई जितस्वया । गन्ता गतिमता कालः कालः कलयति प्रजाः । इन्द्र प्रारुतया युद्धा प्रलयं नाववृध्यमो केचित्ता बहमन्यन्ते श्रेध्यं प्राप्त स्वकर्मणा । कयममविधा नाम जानन् लोकप्रवृत्तयः । कालेनाभ्याहत भोचेमुदाऽयथ विधमेत । मित्यं कालपरीतस्य मम वा मदिधस्य वा । युद्धिय॑मनमामाद्य भिन्ना नारिव मीदति । यह बच ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः । ने मध्ये गक यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतर्गत । . २४. X .

·मोक्षधम्म पयाद २२७1] ॥ शान्तिपच ॥ ६५७ 1 लामप्येवं सुदुर बसन्तं परया श्रिया । काले परिणते काल: कालयिष्यति मामिव । पहनीन्द्रसहखाणि देवताना युगे युगे। अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिकमः । इदन्नु लब्धा संखानमात्मानं बहमन्यसे । सर्वभूतमवं देवं प्रमाणमिव शाश्वत। म चेदमच स्थानमनन्तं वाऽपि कस्यचित्। वन्तु पालिश्या बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे । अविश्वस्त विश्वमिषि मन्यते चाभ्रुवे ध्रुवं । नित्य कालपरोतात्मा भवत्यव सरेश्वर। ममेयमितिमाहात्व राजश्रियमभीसमि । नेयं तव न चास्माकंन चान्येषां स्थिरामदा। अतिक्रम्य बइनन्यास्वपि तावदियं गता। किधित्कालमियं खिला बयि वासव पचला। गौनिवाममिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति । राजलोका अतिकान्ता यान संख्यातमुसहे। खचा बहतराखान्य भविष्यन्ति पुरन्दर। सदोषधिरवयं सह नानिदानी न पश्यामि ये क्रेयं पुरा मही। पृथुरैलोमया भीमा नरक अम्बरस्तया । अश्वयोवः पुसामा च खर्भानुरमितध्वजः। महादो नमुचिर्दो विप्रचित्तिविरोचनः । छोनियेवः सतोत्रश्च भूरिज्ञा पुष्पवान् वृषः । सत्येसुषमा बाउ: कपिलाश्वो विरूपकः । वाणः कात्तस्वरो पहिविश्वदंशोऽथ नैतिः । साचोऽथ वरोताको वराहोऽश्वा रचिंप्रमः। विश्वजित् प्रतिरूपश्च सपाण्डा विस्करो मधुः। हिरण्यकविपुश्चक कैटभव दानवः। देतेया दामवाश्व सम्बं ने नश्तः सह। रते चान्ये च बहव. पुर्वे पुर्वतराव ये। दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राय यांशान्याननुएम । बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः सन्त्यज्य थियोद्गताः। कालमाभ्याइताः सने कालो हि घलवत्तरः । म ऋतुमतैरिष्ट न बमेकः शतक्रतुः । वदनाकरा २. .

·* - २. , रस ६५८. ॥ श्रीमहाभारतं॥ [ मोरधर्म पापवाय ॥ कालच बलवान् प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वाव । यत्तदर्षसहस्रान्न पूर्ण भवितुमईति1. यथा मे सर्वगात्राणि न सुस्थानि महाजमः । अहमैन्याशुतः स्थानाचमिन्द्रः प्रकृता दिवि सचित्र जीवलोकेऽस्मिनुपास्यः कालपर्ययात् । किं हि कृत्वा त्वमिन्द्राऽच किं वा छत्वा वयं युताः। कालः कती विकली च सर्वमन्यदकारणं, नाभं विनाशमैश्चर्य मुखं दुःख भवाभवा। विद्वान् प्राप्यवमत्यर्थ न प्रहयेन्न च व्ययेत्। त्वमेव होन्द्र वेत्थास्मान् वेदोहं लाच वासव। किं कथम मां किञ्च त्वं कालेन निरपत्रप। त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम । समरेपुच विक्रान्त पर्याप्त नविदर्शनी श्रादित्याश्चैव रुद्राश्च माध्याश्च वसभिः सह । मया विनिर्जिता. पूर्व मरुतश्च शचीपते । वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे। ५४ समेता विबुधा भनाः स्तरमा समरे मया । पर्वताद्यासकृत् चिन्ता सवनाः सवनाकमा !' . सटकशिखरा भग्नाःसमरे मूर्ट्सि ने मया। किन्नु शक्य मया कत्तुं काला हि दुरतिक्रमः । न हि त्वांनोत्सहें हन्तुं स वनमपि मुटिना । न तु विक्रमकालाऽयं धमाकालोऽयमागतः । तेन त्वा मर्षय शक्र दुर्भषणतरस्खया। मा परिणने काले परीत कालवहिना। नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्यसे । अयं स पुरुषः श्यामा लोकस्य दुरतिक्रमः । बद्धा तिधति मा रौद्रः पाई रशनया यथा । लाभालामा सुखं दुःखं कामक्रोधा भवाभवी। बधबन्धप्रमावश्च सव्वं कालेन लभ्यतेन नाई कती न कर्ता र कता यस्तु सदा प्रभुः । माऽयं पति काला मां दृशे फलमिवागत। यान्यव पुरुषः कुर्वन् सुखैः कालेन युज्यते । पुनस्तान्येव कुळणे दुःखै. कालेन युज्यते। न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः भोचितुमईति। तेन शक न मोचामि नास्ति शोके सहायता । यदा हिशोचतः शोको व्यसनं नापकर्षति। सामर्थ शोचतो नास्तीत्यताऽहं नाद्य भोचिमि। एवमुक्त. सहसाचो भगवान् पाकशासनः । प्रतिमहत्य मरम्ममित्युवाच शेतकतुः । पवजमुद्यतं बाइं दृष्ट्वा पाशाश्च वारुणान्। कस्येह न व्यथडुद्धिमत्यापि जिघासतः। माते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी। ध्रुवं न व्ययमेऽद्य व धैर्यात् सत्यपराक्रमः । को हि विश्वासमथेषु भरीरे वा शरीरभृत् । फर्जुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा मम्प्रस्थितं जगत् । अहमयेवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतं। कालामावाहितं घोरे गुह्ये मततोऽक्षरे । न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृटस्य कस्यचित् । सूक्ष्माण महताश्चैव भूतानां परिपच्यतां अनीशम्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः मदा। अनिवृत्तस्य कालस्य चय प्राप्तान मुच्यते । अप्रमत्तः प्रमत्तषु कालो नागर्ति देहिषु । प्रयत्नेनाप्यपक्रान्ता दृष्टपूयो न केनचित् । पुराणः शाश्वतो धर्म. सर्वप्राणभृतां ममः । कालोम परिहार्यच न चाम्सास्ति व्यतिक्रमः । अहोराचाय मामाय चणान् काठा लवाम् कसाः। मम्पिएइयति य, कालो वृद्धिं वाईपिको यथा । इदमद्य करिष्यामि व काऽमोति वादिन। कासी इरति सम्प्राप्ती नदोवेगवं [माइदानी तावदेवाभा मया इरः कय मृतः। . , रा - ·मोक्षधर्म या पध्याय २११९२१) || शान्तिपर्व ग 1 . 1 ... इति कालेन हियता प्रलापः श्रूयते नृणां नयन्यास्तया भागाः स्वानमैश्वर्यमेव वा । जीवितं जोवलोकस्य कालेनागम्य नोयते । उच्छ्रया विनिपातान्ता भावोऽभावः,म रख च । अनित्यमध्रुवं सर्व व्यवसायो हि दुष्करः ५ मा ने न ययते वुद्धिरचता तत्वदनी। अहमास पुरा चेति मनसाऽपि न बुध्यमे । कात्तेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन् पयमाने वचोयसा । अभ्येष्टमकनिष्ठश्च दिप्यमाणेन बुध्यंत। -भिमानलाभेषु कामक्रोधभयेषु च। स्पृहा मोहामिमान लेोकः सको विमुद्मति। भवास्तु भावतत्वजो विद्वान् जानतपोऽन्वितः। काल पश्यति सुयक पाणवामलकं यथा। कालचारिचतत्वज्ञः सर्वशास्वविधारदः। वैरोचने कृतात्माऽ सि स्पृहणयों विज्ञानतां । सव्वलोको धयं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्तया। बिहरन् सर्वतो मुको न कचित् परिमञ्चमे । रजश्व हि तमश्च त्वां स्पृमतो न जितेन्द्रियं । निप्रीति, नटसन्तापमात्मानं त्वमुपासमे। सहदं सर्वभूतानां निर शान्तमानमः ।। दृष्ट्वा वा मम मनाता त्वय्यनुक्रोधिनी मतिः । नाहमेतादृवुद्धं ह तुमिच्छामि बन्धमे । भानुभस्य परो धर्मी धनुकोणच मे त्वयि । मोक्ष्यन्त वारणः पाशास्तमे कालपर्ययात् । प्रजानामपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महामुर । यदा व सुद्धा परिचारेण योच्यते । पुचच पितरं मोहात् प्रेषयिष्यति कर्मसु । बामशः कारयियन्ति यताः पादपावनं । ट्राय ब्राह्मणों भार्यामुपयायन्ति निर्भयाः। वियोनिषु विमोक्ष्यन्ति वोजानि पुरुषा यदा। सहरकाम्यभाइच बलिञ्चव कुपात्रिकैः । चातुर्वणं यदा शस्नममर्यादं भविथति। एकैकम्त सदा पाशः क्रमशः परिमोच्यते । अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय। सुखी भव निरावाधः खस्य नेता निरामयः। तमेवमुक्का भगवाञ्छतकतः प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः । विजित्य सन्धानमुरान मुराधियो ननन्द पण बभूव कराट् । महर्षवस्तुष्टुवरञ्जमा चनं वृषाकपि सचराचरेश्वरं । हिमापहो हव्यमुवाइ चाध्वरे नयाऽमृतं चार्पितमीश्वरोऽपि हि। विजोत्तमैः सनगरभियुनो विदोपतेना गतमन्युरोसरः। प्रशान्तचेता मुदितः स्वमान्तयं चिपिष्टपं प्राप्य मुमाद वामवः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोरधर्मपर्वणि वन्निवासवर्णवादे मप्तविंशत्यधिकदिसतोऽध्यायः ॥ २२०॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच । पूर्वरूपाणि मे राजन पुरुषस्य भविष्यतः । पराभविष्यतवैव तन्मे हि पितामह। ॥ भीम उवाच ॥मन रकमनुष्यस्य पूर्वरूपाणि भमति । भविष्यतय भन्ने नयेव न भविष्यतः । अायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । श्रिया शक्रस्य संवादं तविबोध युधिष्ठिर। महतस्तपमा युवा पश्यन् सोको परावरी। मामान्यभूमि भगत्वा ब्रह्मलोकनिमिभिः । प्रोवामितदीप्तशाः मान्नपामा महातपाः। विचचार यथाकामं विमु लोकेषु नारदः। कदाचित प्रातरुत्याय पिस्पृष्टा मनिस गाणि धुवंद्वारमा गोजगामावततार च। महसनयनशापि वञी समरपाकहा । नसा देवर्षिजुटायातीरमभ्याजगाम । A F ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [माया पापण्याय राग . - - . तावामुत्य यतात्माना कृतजयो समामतः । मद्याः पुलिगमासाघ समकाञ्चनवालुकं । पुण्यकर्मभिराख्याती देवर्षिकथिताः कथाः। चक्रतुस्ता तथामोनो महर्षिकथितासथा। पूर्वस्त्तव्यपेनानि कथयन्ती समाहिती। अय भास्करमुद्यन्तं रमिलालपुरस्कृतं । पूर्णमण्डस्लमालोक्य तावुत्थायोपतस्यतुः। श्रभितस्सूदयन्तन्तमर्कमर्कमिवापरं। अाकाश ददृशे ज्योतिरुपताधि:ममप्रभ । तयोः समीपं सम्प्राप्त प्रत्यदृश्यत भारत। तत्सुपर्णकरचितमास्थित वैष्णवं पदं । भाभिरमनिमं भाति त्रैलोक्यमवभाषयत्। तवाभिरूपमाभाभिर सरोभिः पुरस्कृतं । वृहतीमंउमत्प्रख्या वृहमानोरिवार्षि। मचत्रकन्पाभरणी ता मानिकसमसा श्रियं ददृमतः पद्म साक्षात् पादलस्थिता। माऽवरुद्ध विमाभायादनाम मनुत्तमा। अभ्यागच्छत्रिलार्केशं देवपिश्चापि नारदं। नारदानुगतः मावाम्मघवास्तामुपागमत् । कृताञ्चलिपुटो देवीं निवेद्या भानमात्मना। पके चानुपमा पूजा तस्याश्चापि स सवित् । देवराजश्रियं राजन् वाक्यञ्चेदमुवाच ह । ॥ भक्र उवाच ॥ का त्वं केन च कार्येण सम्प्राप्ता चारुहासिनी। कुतसागम्यते सुभ्र गन्तव्यं क च ते हों। ॥श्रीरवाच ॥ पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः । ममात्मभावमि छन्ता यतन्ते परमात्मना । माऽहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरमिवियोधित। भूत्ययं सर्वभूताना पद्मा श्रोः पद्ममालिनो। अंसमोरहं भूतिः श्रीश्चाई बलसूदन। अहं श्रद्धा च मेधा च मन्नति मितिः स्थितिः । अहं तिर सिद्धिरई त्वनिवि च । अहं स्वाहा स्वधा चैव सन्नतिनियतिः स्मृतिः । राजा विजयमानाना सेनायेषु ध्वजेषु च। निवामे धर्ममीलानां विषयेषु पुरेषु च । जित्काशिनि शूरे वसंग्रामेष्वनिवर्तिनि । निवसामि मनुष्येन्द्र मदेव बलसूदन । धनित्ये महायुद्धा ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि । प्रत्रिते दामशीले च सदैव निवसाम्यई । अमरेववस पूर्व सत्यधर्मनिवन्धना । विपरीतांस्तु तान् बुद्धा बयि वाममरोचयं। ॥ सक उवाच ॥ कयं वृत्तेषु दैत्येषु त्वमवात्मीबरामने । दृष्ट्वा च किमिहागास्वं हित्वा देतेयदानवाम् । ५ ॥ श्रीरुवाच ॥ वधर्ममनुतिष्ठासु धैर्यादचलितेषु च । स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता हाई। रामाध्ययनपशेज्या पिटदैवतपूजनं । गुरूणामतिथीनाञ्च तेषां सत्यमवर्तत। मुभमृष्टय हायामम् जितस्तीका हुत प्रयः । गुरुशबूषका दान्ता ब्रह्मण्याः मत्यवादिनः। अहधामा जितकोधा दानगीसाऽनसूयव.। मृतपुचा भतामात्या मतदारा धमोर्यवः अमण न चान्योन्य स्पृहयन्ते कदाचन। म च जादूपतप्यन्त धीराः परसम्मद्धिभिः । दातारः संग्रहीतार प्राथा: करुणवेदिनः । महाममादा एनको दृढभक्ता जितेन्द्रिया। पन्तुष्टभृत्यमनिवाः समाः प्रियवादिनः । पयामानार्थकरा छोनिषेवा यतत्रताः । नित्यं पर्वम मनाता स्वनुसिताः स्वसप्ताः । उपवासतपःमीलाः प्रतोता समवादिनः । मतानन्युदियामय्या न चाप्यामन् प्रगेमयाः। रापी दधि च शक्य नित्यमेव व्यवनयम् ।

·मौषधम्मपाधयाय २२) ॥ शान्तिपर्व॥ । ३१ RE. कत्यं धृतश्चान्यदेवन् प्रयता ब्रह्मवादिनः । मायान्यपि चापसम् ब्राह्मणवाप्यपूजयन्। सदा हि वदता धमदा चाप्रतिम्टहता। अर्द्धधराव्याः सपतां दिवा चाखपती तथा। क्षपणानाथधानी दुर्घलातरयोषिता । दयाञ्च संविभागच नित्यमेशनुमोदता । वस्तं विषषमुदिनं भयान ध्याधितं का तख व्यसनाध नित्यमाश्वासयन्ति ते । धर्ममेवाम्बवतन्त न हिमन्ति परस्परं । अनुकूलाच कार्यबु गुरुद्वोपविनः । पिढन देवानिधींश्चैव यथावत्तेऽभ्यपूजयन् । अवशेषाणि चानन्ति नित्यं सत्यतपोष्टताः । नेकेऽनन्ति सुसम्पन्न न गच्छन्ति परस्त्रियं । सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथात्मनि दयां प्रति । । नैवाका न पश्यषु वियोनी न च पर्वम्। इन्द्रियस्य विमर्गन्ते रोचयन्ति कदाचन । नित्यं दानं तथा दाक्ष्यमालवञ्चैव नित्यदा। उत्साहोऽथानहसरः परमं भौट उमा। सत्यं दानं तप. कारुण्य वागनिठुरा। मिषु चानभिद्रोह सर्वन्तेष्वभवत्प्रभो। निद्रा तोरसम्प्रीतिरस्याऽथानवेदिता। रतिय विषादव स्पृहा घाण्यविश्व तान् । साऽहमेवं गुणेष्वेव दानववर्ष पुरा। प्रशासगंमुपादाय नैक युगविपर्यय । नत. कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात् । अपश्यं निर्गत धर्म कामक्रोधवशात्मना। सभासदाच वृद्धाना सता कययता कथाः । माइसनभ्यसूयव सर्वद्धान गुणापराः । युवानय समासीना वृद्धवानभिगतान् सतः । नाभ्युत्थानामिवादाभ्या ययापूर्वमपूजयन् । वर्मयत्येव पितरि पुत्र प्रभवने तथा। अभृत्या मृत्यता प्राप्य ख्यापयन्यनपत्रपाः । मथा धर्मादपेतेन कर्मणा गहितेन ये।महत. प्राप्नुवन्यास्तेषां तवाभवत् स्पृहा। उच्चैश्चाभ्यवदवाचा नीस्तवानिरञ्चलत्।पुत्रा पिहनत्यचरनार्थश्चात्यचरन् पतीन् । मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथि गुरूं। गुरुत्वात्राभ्वमन्दन्त कुमारान्नावपातयन्। भिचां बलिमदत्त्वा च स्वयमन्त्रानि भुञ्जते। अनिष्टा संविभज्याथ पितृदेवातिथीन् गुरून् । न भौचमन्वरुध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा। मनमा कर्मणा वाचा भक्ष्यमासोदनातं । विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषिकभाजनं । अपात पयोऽतिष्ठदुछिटायास्पृशन् धृतं । कुदाल दापिटकं मकोय कास्थमाजमा व्यापकरण सबै नावावत् कुटुम्बिनी । प्राकारागारविश्वमान्न मने प्रतिकुर्वते । नाट्रियन्ते पहन बड़ा यवमेनोदकेन च। पालानां मेरमाणानी स्वयं भक्ष्यमभयन् । नथा भृत्यानं सदमसन्तर्य च दानवाः । पायस हगरं मासमपूपानय मण्कुलो.। अपाचयवात्मनाऽयं वृयामामान्यमवयम् । उन्मूर्यमापिनयासन् सर्वे चासन् प्रगेनिभाः । वर्तन् कनहायात्र दिवाराचं रहे परे। अनार्यासार्थमामीनं पथपाक्षेत्र तत्र ह। आश्रमस्यान् विधर्मस्वाः प्रादिषन्त परस्परं । महरायाभ्यवर्तन्त न च भौचमवर्तत। ये च वेदविदो विप्रा विसष्टममृपय ये। ,निरनरविशेषाले मजमानावमानयोः। हारमाभरणं वेशं गतं खितमोहित। . रस ·॥श्रीमहाभारतं ॥ 1 मोक्षधर्म या पथापन 5. - - . 7 FRO - असेवन्त भुजिय्या वै दुर्जनाचरितं विधि । खियः पुरुषवेशेन घुम: स्त्रीवेशधारिणः । फ्रीडारतिविहारेषु परा मुदमवाप्नुवम् । प्रभवनिः पुरा दायाभ्यः प्रतिपादिताम्। माभ्यवर्तन्त नास्तिक्यादन्तिः सम्भवेष्वपि । मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रमर्यायिते कचित् । बालकाव्यग्रमात्रेण स्वार्थनाप्रत नबस। परखादानाचयो विपणव्यवहारिणः । अदृश्यन्ता-वर्णेषुद्राथापि तपोधनाः । अधोयन्तऽनताः केचिथावतमथापरे। . अश्रूषुर्गुरोः भिय्यः कश्चिच्छिष्यसखा गुरुः। पिता व अनित्री च प्रान्ता वृत्तात्सवाविव । अप्रभुत्वे स्थिता वृद्धावनं प्रार्थयतः सुतान् । तब वेदविदः प्राधा गाम्भीर्ये मागरोपमाः । कृष्यादिश्वभवन् सक्ता मूर्खः श्राद्धान्यभुन्नत । प्रातः प्रातय सुप्रश्नं कल्पनं प्रेषणक्रिया । मिथ्यान्नप्रहितास्तेषामकुर्वन गुरवः स्वयं । श्वश्रून्यशहरयारये वधूः मेथ्यानभामत। अन्वशामच भत्तारं समाहायाऽभिजल्पती। प्रयने चापि चारचचित्तं पुत्त्रस्य वे पिता। व्यभजवापि संरम्भादुःखवास तथाऽवमत्। अनिदान चारनी रामभिवा इतं धनं । दृष्ट्वा वेषात् प्राइसन्त मुहत्सम्भाविता छापि । कृतघ्ना नास्तिका. पापा गुरुदाराभिमर्पिणः । अभक्ष्यभक्षणरता निम्मवादा हतलिपः । तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्म विपर्याये। नाहं देवेन्द्र वास्यामि दानवेग्विति मे मतिः । तन्मा स्मयमनुप्राप्तामभिनन्द जचीपते । त्वयाऽर्चिता मा देवेश पुरोधास्यन्ति देवताः । यत्राई तत्र मत्कान्ता मविशिष्टा मदर्पणाः । । सप्त देव्या जयाऽरम्या वासमेष्यन्ति तेऽधा । श्रामा श्रद्धा तिः शान्तिर्विजितिः संनति. इमा। . अष्टमी त्तिरेतामा पुरोगा पाकशासन । ताश्चाई चासुरास्यक्ता युभदिषयमागताः। विदोष निवस्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु । इत्युक्तवचमा देवी प्रीत्यर्थच ननन्दतः । नारदयात्र देवर्षित्रहन्ता च वासवः । ततोऽनलसखा वायुः प्रववा देववेश्मसु । दष्टगन्धः मुखस्पर्शः भवन्द्रियमुखावहः । एचौ चाभ्यर्थिते दे चिदशाः प्राय:स्थिताः।। समीमहितमासीनं मघवन्तं दिइचव । नतोदिवं प्राप्य महसलोचनः श्रियोपपन्नः सुहृदा महर्षिणा। रथेन हयश्वयुजा सुरर्षभः सदः सराणामभिसत्कृतो थय।। अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः श्रियश्च देव्या मनसा विचारयन् । श्रियै प्रशंसामरदृष्टपौरुषः शिवेन वागमनं महर्षिभिः । नतोऽस्मृतं धाःमववर्ष भासतो पितामहस्यायतने स्वयम्भुवः । अनाहता दुन्दुभयोऽथ नेदिरे तथाप्रसन्नाय दिशयकाभिरे। पथर्नुभस्येषु ववर्ष वासवो न धर्ममार्गादिश्चात कयन । अनेकरवाकरभूषणा च भूः मुघोषघोषा भुवनाकमा जये। क्रियाभिरामा मनुजा मनखिमा धभुः शभ पुण्यकता पथि यिना.. भरामराः किन्नरयतसक्षसा. समृद्धिमन्त. सुमन बिनोऽभवन्। म जावकारले कुमुर्म कुत. फन पपात वृतान् पवमेरितादपि। रमप्रदाः कामदुपारी धेनवो न दारुणा वाग्विवचार कर चित्। रमी सपा मह मम्वकामदेत्रियाय मप्रमुख देवतैः । पन्ति विप्रमदाममागताः पम्डूकामाः श्रियमाप्नुवनित। Fu । ।

·मादधर्म-पन पध्याय २२८।२२८।२३.10॥ शान्तिपर्व । खया कुरूणां वर यत् प्रचादित भवामवस्येह परं निदर्शनं तदद्य सर्व परिकीर्तितं मया परोच्य तत्वं परिगन्तुम मा इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोरधर्मपर्वणि श्रीवासवसंवादे अष्टाविशत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ १९८ । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किंगोल. किंसमाचार किंविद्य किपराक्रमः । प्राप्नोति ब्रह्मण स्वानं यत परं प्रयो । ॥ भीम उवाच ॥ मोक्षध षु नियतो सध्याहारों जितेन्द्रिय । प्राप्नोति ब्रह्मण स्वानं तत् परं प्रचतेर्भुवं । अवायुदाहरन्तीममितिहास पुरातन जैगीषव्यस्य संवादमसितस्य च भारता मैगीषव्य महामन धर्माणामागतागमा अक्रुध्यन्तमहस्यन्तममितो देवलोऽप्रवीत् । ॥देवल उवाच ॥न प्रीयसे वन्द्यमानो निन्दमानो न कुष्यसे । का ते प्रज्ञा कुतचैषा किन्ते तस्या परायणं । ॥ भीम उवाच ॥ इति नानुयुक्त स तमुवाच महातपा {महदाक्यमन्दिग्धं पुकतार्थपदं शचि । .॥नेगीपव्य उवाच॥ या गतिर्या पराकाष्ठा या भान्ति पुण्यकर्मणा । सान्तेऽई सम्प्रवक्ष्यामि महतीम्मषिसत्तम। निन्दत्सु ६ समा नित्यं प्रशंसत्सु च देवल । निझवन्ति च ये तेषां समयं सुकतञ्च यत्। उकाय न वदियन्ति वैतारनहिते हित । प्रतिहन्तं नशेच्छन्ति इन्तारं वे मनीषिण। नाप्राप्तमनुमोचन्ति प्राप्तकालानि कुर्वत । न चातीतानि पोचन्तिन व प्रनिजानते। सम्प्राप्तायाञ्च पूजायां कामादर्थेषु देवत । यथोपपत्ति कुर्वन्ति मक्रिमन्त कतव्रता । पकविद्या महामाज्ञा जितक्रोधा जितेन्द्रिया'।मनमा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कहिचित्। अनीवी न चान्योन्य विहिंमन्ति कदाचन। न च जादपतप्यन्ते धीरा परमद्धिभिः । निन्दाप्रसे चात्यर्थ न वदन्ति परस्य थे। न च निन्दामभंसान्या विक्रियन्ते कदाचन। सर्वतय प्रशान्ता थे मर्वभूतहिते रता' । न कुष्यन्ति न हष्यन्ति नापरायन्ति कस्यचित्। विमुच्य इदयपन्धिं चंक्रमन्नि यथामुर्ख । न येषां वान्धवा मन्ति ये चान्येषा न पान्धवा । अमिवाच न मन्येषां ये चामिबा न कस्यचित्। य एवं कुर्वते मा मुखं जीवन्ति सर्वदा । ये धर्मश्चानुरुध्यन्ते सर्वज्ञा दिजसप्तमाये यतो विद्युता मार्गाने हय्यम्युदिन्ति च । पास्थितस्तमहंमार्गमसयिष्यामि क कथा मिन्धमान प्रशस्तो वा इय्यऽहं केन हेतुना। पद्यदिच्छन्ति तत्तमादभिगमन्तु मानवा' । न मे निन्दाप्रमाभ्यां हामहो भविश्यत । अमृतस्येव किं प्येदवमानस्य तत्त्ववित । विषस्येवोदिनित्य ममानस्य विचरण । अवज्ञात सुखं ते दह चामुत्र चाभयं । विमुक्त सर्वदोषेभ्यो योऽवमन्ता म बुध्यते । पराशतिच्च ये केचित् प्रार्थयन्ति मनीषिण । रतद्वत समात्य सुखमेधन्ति ते जमा.। सर्वतय ममाहत्य ऋवन मवान् जितेन्द्रिय. प्राप्नोति ब्रमण थान यत्परं प्रतध्रुवं । माम्य देवा न गन्धा न पिणाचा न राचसा पदमबारोहन्ति प्राप्तम्य परमी गति । 1 श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मारधर्मपर्मणिगीपप्यासितमवादे जनविंगदधिकदिसतोऽध्याय २२८ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ प्रिय सर्वस्य सोकस्य सर्वसत्त्वाभिमन्दिता । गुहे. मपेतस को न्वन्ति भुवि मानवः । - ·६४ ॥ श्रीमहाभारनं ॥ [मौषधम्म पापयाय १.२१ । 51. FIL . भीम उवाच ॥ अव ते वर्तपियामि एकता भरतर्षमा उग्रसेनम्य भंवाद मारद करवस्य च ॥ उग्रसेन उवाच । यस्य संकल्पते लोको नारदस्य प्रकोर्त्तने । मन्ये म गुणमम्पयो महि तन्मम प्रचनः । ॥ वासुदेव उवाच । कुकुराधिप थामन्ये श्टणु ताम्मे विवक्षतः । नारदस्य गुणान् माधून संक्षेपेण नराधिप। म पारिवनिमित्ताऽस्याहहारो देतापनः । अभिन्नश्रुतचारित्रस्तस्मात् मयंत्र पूजितः । अरनिः क्रोधधापल्ये भयं नैतानि नारदे । श्रदीर्घसूत्रः हरस स्मात् सर्ववपूजितः । उपास्या नारदो वाढं वाचि नास्य व्यतिक्रमः । कामतो यदि वा चोभातस्मात् सर्वत्र पूजितः । अध्यात्मविधितत्यशः शान्तः शनो मितेन्द्रियः। ऋजुव सत्यवादी च तस्मात् सन पूजितः । तेसा यशमा बुद्ध्या ज्ञानेन विनयेन च । जन्मना तपसा वृद्धस्तस्मात् मर्यव पूजितः । मुशीलः मुखमवेश: मुभोजः खादरः शतिः ।मुवाक्यद्यायनीर्षश्च तस्मात् सर्वत्र पूजितः । कल्याणं कुरुते वाढं पापमस्मिन विद्यते। न प्रोयते परामर्थस्तस्मात् सर्वत्र पूजितः । वेदश्रुतिभिराख्यानैरानभिजिगीषति । तितितुरनवज्ञातस्तस्मात् सर्वत्र पूजितः । समत्वाच प्रियो नास्ति नाप्रियश्च कथञ्चन। मनोऽनुकूलवादी च तस्मात् सर्वव पूजितः । बहुश्रुतश्चित्रकथ. पण्डितो ऽलालमोऽभठः । अदोनो ऽक्रोधनोऽस्तुधस्तस्मात् सर्वव पूजितः । नार्थे धने वा कामे वा भूतपूवो ऽस्य विग्रहः । दोषाशास्थ ममुच्छिन्नोस्तस्मात् सर्वत्र पूजितः । दृढभक्तिरनिन्दात्मा श्रुतवाननृशंसवान् । वोतसम्भाइदोषच तस्मात् सर्वत्र पूजितः । असक्रः सर्वसङ्गेषु सनात्मेव न लक्ष्यते। प्रदीर्घसंभयो वाग्मी तस्मात् सर्वत्र पूजितः। समाधिर्मास्य कामार्थ नात्मानं स्तीति कर्डिचित् । अनीथुमहुसंवादस्तस्मात् मर्चव पूजितः । लोकस्य विविध चित्तं प्रेक्षते चाप्यकुत्ममयन् । संवर्गविद्याकुशलस्तस्मात् मर्चव पुजितः। नास्यत्यागर्म कश्चिात् स्वनयेनोपजीवति । अयन्ध्यकालो व खात्मा तस्मात् सर्वत्र पूजितः । एतत्रमः शतप्रज्ञा न च सप्तः समाधितः । मित्ययुक्तोऽप्रमत्तय तस्मात् सर्वत्र पूजितः । मापत्रपथ युक्तय नियुक्तः श्रेयसे परैः । प्रभेत्ता परयुधानी तस्मात् सर्वच पूजितः। न दृश्यत्यर्थलाभेषु नालाभेषु व्ययत्यपि । स्थिरबुद्धिरसकात्मा तस्मात् सर्वत्र पूजितः । तं मर्वगुणसम्पन्नं दवं सचिमनामयं । कालाशच प्रियजञ्चकः प्रियं न करिस्थति। रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्मपर्वणि वासुदेवायसमसंवादे गिदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २१ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ श्राद्यनां सर्वभूताना ज्ञातुमिच्छामि कौरव । थानं कर्म च कालच्च तथैवायुर्युगे धुने । लोकतत्त्वञ्च काल्यन भूतानामागनि गति । सर्गच निधनश्चैव कुत एतत् प्रवर्तते। यदि नेऽनुयह बुद्धिरम्माखिह मताम्र । रतवन्तं प्रवामितवान प्रनवीत मे। पूर्व हि कथितं युवा भगुभाषितमुत्तमं । भरदाजस्य विप्रस्तता मे बुद्धिमत्तमा। जाता परमर्षिठा दिथ्यमस्थानम्यिता । ततो भूयम्त प्रच्छामि नगवान् वकुमईति। भीम उवाच॥ अब ने वनविय इमितिका पुरातन जना यनगवाम् व्यास: पुलाप परिष्टकते। 5130 - 5.01 । + FE. . - ·मोक्षधर्म प० । अध्याय २३१ । २३२।] ॥ शान्तिपर्व ॥ - बास अधीत्य वेदानखिलान् माङ्कोपनिषदस्तया। चिच्छन्नैष्ठिकं कर्ष धर्षनैपुणदर्शनात्। कृष्णद्वैपायनं व्यासपुचो वैयामकिः एकः । पप्रच्छ सन्देहमिमं चित्रधार्थसंथय । एक उवाच ॥ भूतग्रामस्य कतारं कालज्ञानेन निहितं । बामणस्य च यत् छन्य तवान् वकुमईति। । भीभ उवाच॥ तस्मै प्रोवाच तत् सर्वे पिता पुत्राय पचते। अतीतानागते विद्वान् सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्। ॥ व्यास उवाच ॥ अनाद्यन्तमनं दिव्यमरंध्रुवमव्ययात्रतर्थमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे संप्रवर्तते। काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशस्तु काष्ठा गणयेत्कली तो । विमत्कवद्यापि भवेन्मुहत्ता भाग: काया दरमच यः स्यात् । किंगन्मुहर्तन्तु भवेदहय राषिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता। मामः स्मृतो राज्यहनी च विभत्सवमरो दादम्माम . उक्तः। - संवत्सरंदे बयने वदन्ति संख्याविदो दक्षिणमुत्तरश्च। अहोरा रिमनने मया मानुपातिक । गरि स्वाय भूताना चेष्टाय कर्षणामहः । पिव्य राज्यहनी मासः पविभागस्तयोः पुनः । मनोऽहः कर्षचटायां कृष्णः स्वप्नाय गरी। देवे राव्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः। अहम्तबोदगयनं रात्रि स्थाद्दरिणापर्ण । ये ते राज्यहनी पूर्ने कोतिनै जीवलाकि । तयोः संख्याय वर्षायं ब्राझे वक्ष्याम्यहमपे । पृयक् संवत्सरापाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वमः । छने चेतायुगे चैव दापरे च कला तथा । चला-ड: सहस्राणि वर्षामा तत् कृतयुग तस्य तावच्छतो सन्ध्या सन्ध्यांचव तथाविधः । इतरेषु ससन्ध्यषु सन्ध्यामेषु नतलियु । एकपादेन हीयन्ते महसाणि मताति च । रतानि मानतान् लोकान् धारयन्ति मनातनान् । रतनविदा तात रिदितं ब्रह्म शाश्वतं । चतुष्पात्सकलो धर्षः मत्य वैव ते युगी नाधर्षे पगमः कशिपरस्तस्य प्रवर्तते। इतरेवागमार्मः पादहस्तबरोप्यते। चार्यकान्तमायाभिरधर्मोपचीयते । अरोगाः मर्चमिद्धार्थाचतुर्वतायुषः। ते त्रेतायुगे वेषा पादो इसते वयः । वेदेवादायानुयुगं इसन्तीति हुनः क्रुतं । पापि चामिषत्र वेदस्वैव च यत्फन । अन्ये शतयुगे धाक्षताया दापरोपरे। अन्ये कलियुगे नृशं युगहामानुरूपतः । नपः परं कृतयुगे चेतायो चानमुत्तमंदापर यजमेवाईदानमेकं कलौ युगे। रती दादममाहौ युगाख्या कत्रयो दिदुः । महसपरिवर्तनद्राधं दिवममुच्यते। रोत्रिमतावतोथैव तदादा विश्वमोचरः। प्रतये ध्यानमाविश्य सुधा माऽन्ते विबुध्यत। महलयुगपर्यन्तमहर्षदो विदुः। रात्रि युगमहसाना नोहोरात्रविदो जनाः। प्रतिबुद्धी विकुरुते प्रदातयं चराये। रजते च मान नमाझकात्मक मनः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वति माघधर्षपति एकानुप्रने रकविमदधिकदिशतोऽधायः ॥ २१॥ । याम उवाच । अझतेजोमयं एक पस्य सर्वमिदं जगत् । एकस्य भूतं भूतय दयं प्यावरणाम। भावे विशुद्धः सन् एमनोविदया जगत् । अप व महद्भूतमाशयकामाकं मनः ।

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोषधम्म प० । अध्याय २१९॥ । FU - FL मा अभिभूयेह चार्षिमान् व्यरजस्मत मानमान्न दूरगंमधागामि प्रार्थनामंचयात्मकं । ममः सरि विकुरुते चोधमान मिस्तया। श्राका जायते करमाजस्य भब्द गुणं विदुः। आकाशात्तु विरुवाणासर्वगन्धवह. शचिः । बलवान् जायते वायुस्तस्य स्वाँ गुणे मतः। वायारपि विकुाणाज्ज्योतिर्भवति भाखरं। रोचिष्णु जायते शक तद्रूपगुणमुच्यते । ज्योतिषोऽपि विकुाणाद्भवन्यापी रसात्मिकाः । अड्या गन्धस्तथा भूमि. पूर्वेषां एटिएच्यते । गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्युत्तरोत्तरं । तेषां यावद्यया यच तत्तत्तावगुणं स्वतं। उपलभ्यासु चेगन्ध केचिद्युरनैपुणात् । पृथिव्यामेव तं विद्यादपी वायोश्च संश्रितं । रते मतविधात्माना नानावीयाः पृथक् पृथक् । नाशकुवन् प्रजाः सद्युमममागम्य कृत्स्नमः। ते समेत्य महात्मानो धन्यान्यमभिसंश्रिताः । शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते । शरीरं अयणाद्भवति मूर्तिमत् षोडशात्मकं । नमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा । भवभूतानि चादाय तपसञ्चरणाय ।। श्रादिकता स भूतानां तमेवाड, प्रजापति । सवै सजति भूतानि स्यावराणि चराणि च । ततः स सृजति ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् । लोकानदी. समुद्राच दिशः शैलान् वनस्पतीन् । नरकिन्नररक्षासि वयापमृगोरगान । अव्ययश्च व्ययश्चैव दयं स्थावरजङ्गमं । तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् पृश्या प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः। हिंस्राहिसे मृदुकरे धर्माधर्मातानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु। विनियोगच्च भूताना धातैव विदधात्युत । केचित् पुरुषकारन्तु प्राड. कर्ममु मानवाः । देवमित्यपरे विप्राः स्वभाव भूतचिन्तकाः। पौरुषं कर्म दैवञ्च फलवृत्तिखभावतः। घय रने पृथग्भूता न विवेकन्नु केचना एवमेवञ्च नैवञ्च न चोभे नानुभे न च । कर्मस्या विषयं श्रूयु सत्त्वस्याः समदर्शिनः । तपा निश्रेयस अन्तस्तिस्य मूलं गमो दम.। नेन सानवाप्नोति यान् कामान् मनमेच्छति। तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत्। म तद्भूतथ सर्वेषां भूताना भवति प्रभुः। अषयस्तपसा वेदानथैषन्त दिवानिय अनादिनिधना विद्या वागुत्सृष्टा खयम्भुवा । श्रादी वेदमयो दिव्या यत. माः प्रवृत्तय । सपीण नामधेयानि याद्य वेदेषु सृष्टयः । नानारूपञ्च भूतानां कर्मणाञ्च प्रवर्तयन्। वेदभब्दभ्य रवादी निर्मिमोने म ईश्वर.। नामधेयानि चणी याय वेदेषु समयः। भर्वर्यन्ते सुजातानामन्येभ्या विदधात्यज. । नामभेदतप कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धय । आत्ममिद्धिम्न वेदेषु प्रायते दशमि. क्रमैः । यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः । नदन्तेषु पयायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते । कर्मोऽयं पृथग्भावो दम्दयुतोऽपि देहिनः । आत्ममिद्धिम्त विज्ञानानहाति पुरुषो यलात्। दे प्रमाण वेदितव्य शब्दप्रम परच यत् । सम्दप्रदापि निष्णात परं ब्रह्माधिगवति । प्राप्तम्भयचा. सताय पवित्रा विश, मृताः। - ·- प्रान्त पुन " मोक्षधम्म म अध्याय २३२ । २३३] ॥ शान्तिपर्व। परिचारयज्ञाः शादास्तु तपोयचा दिजातयः । त्रेतायुगे विधिस्वेष यज्ञानां न कृते युगे। दापरे विनवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा । अपृयग्धर्मिणे मया एकसामानि यषि च । काम्या दृष्टी. पृथग्दृष्ट्वा तपोभिस्तप रव च। त्रेतायान्नु समस्ता ये प्रादुरामन्महाबला. ! भयन्तारः स्यावराणं जङ्गमानाच मर्चयः । चेताया संहता वेदा यज्ञा वर्णश्रमालया। मेरोधादायुपस्लेते भश्यन्ते दापर युगे । दृश्यन्ते न च दृश्यम्से वेदाः कलियुगे ऽखिलाः । उसीदन्ते सयज्ञाय केवला धर्मपीडिताः । कृते युगे यस्तु धयों ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते । आत्मवत्यु तपोवत्सु श्रुतवत्यु प्रतिठितः । स धर्मव्रतसंयोगं यथा धन युगे युगे। विकीयन्ते स्वधर्मस्या वेदवादा यथागर्म । यथा विश्वानि भूतानि वृथ्या भूयामि प्रापि । सृज्यन्ते जङ्गमस्यानि तथा धा युगे युगे। यय वृतलिङ्कानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि नान्येव तया ब्रह्महरादिषु । विहितं कालनांनावमनादिनिधनं तथा। कीर्तित तत्पुरस्तात्ते नत् सूते चात्ति च प्रजाः। दधाति भवति स्वानं भूताना समया मते । खभावनैव वर्तन्ते इन्दयुतानि भूरिशः । मर्गकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्यक्रियाफलं । सर्व वैयन्मा त्वं परिपक्षसि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि एकानुप्रश्ने दात्रिंशदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २२२ । ॥ व्यास उवाच ॥ प्रत्याहारन्तु वक्ष्यामि मर्यादौ गतेऽहनि। यथेदं कुरुते ऽध्यात्म ससमं विश्वमोश्वरः । दिवि सूर्यस्तया सप्त दहन्ति शिखिनोऽधिः । सर्वमेतत्तदर्षिभिः पूर्ण जाजयते जगत् । पृथिव्या यानि भूतानि जामानि ध्रुवाणि च । नान्यदाये प्रचीयन्ते भूमिलमुश्यान्ति च । ततः प्रतीने सर्वस्मिन् स्यावरे जमे तया । निता निस्तृण भूमिदृश्यते कृर्मदवत् । भूमेरपि गुणं गन्धमाप श्राददते यदा। प्रात्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते । श्रापस्तच प्रतिष्ठन्ति उर्भिमत्या महासनाः। मनेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति प चरन्ति ।। अपामपि गुणं तात ध्यातिराददते यदा। पापस्तदा लात्तगुणा व्योति पूपरमन्ति वै। यदादित्य स्थितं मध्ये गृहन्ति गिखिनोऽधिपः। सर्वमेवेदमचिभिः पूर्ण जाञ्चन्यते नमः । ध्यातिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा। प्रशाम्यति नतो ज्योतिबायुःधूयते महान् । ततस्त खनमासाद्य वायु. मम्भवमात्मनः । अधयोश्च तिर्यकच दोधरीति दिगो दम। वाधारपि गुण स्पर्ममाका यमते यदा । प्रभाम्यति नदा वायुः खन्नु तिष्ठति नादवत् । अरूपमरसस्पर्ममगन्धं न च मूर्तिमत् । सर्वसाक एदितं सन्तु तिष्ठति मादवत् । आकामस्य गुणं मदमभियनात्मक मन. । मनमो व्यक्तमव्यकं प्रायः मम्प्रति मधरः।। तदात्मगुणमादिश्य मनो अमति चन्द्रमाः । मनस्युपरते चापि चन्द्रमभ्युपतिष्ठते। नम्नु कालेन महता सहप हरते व पित्तं दसति सरन्यस्तव धानमनुत्तमा कालो गिरति विज्ञान का मजमिति श्रुतिः । बसंकासो यसति तु ने विधा कुरते को। - त ·६६८ ॥श्रीमहाभारतं॥ [ मोक्षधम्म य० । अध्याय २२२ ।। FOR न श्राकामस्य तदा घोषं तं विद्वान् कुरुतेत्मनि । तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तम। एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसञ्चरः । यथावत् कीर्तितं सम्यगेवमेतदसंशयः। बोध्य विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः। एवं विस्तारसझेपा ब्रह्मायके पुनः पुनः । युगमाइस्रयोरादावहोरावस्तथैव च । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि कानुप्रश्ने त्रयस्त्रिंशदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ ९२३॥ ॥ व्यास उवाच ॥ भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत् कीर्त्तितं मया । ब्राह्मणस्य तु यत् कृत्यं तत्तेवक्ष्यामि तच्छृणु। जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावतां । क्रिया स्थादासमारत्तेराचाय वेदपारगे। अधीत्य वेदानखिलान् गुरुशभूषणे रतः । गुरूणामनृणे भूत्वासमावर्तेत यशवित् । श्राचार्यणाभ्यनुज्ञानचतुर्णमेकमाश्रमं । प्राविमावाच्छरीरस्य माऽनुतिष्ठेद्यथाविधि । प्रजासर्गेण दारैव ब्रह्मचर्येण वा पुनः। वने गुरुप्रकाश वा यतिधर्मेण वा पुन. । ग्टहस्यलेय धर्माणा सचषा मूलमुच्यते । यब पककषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति । प्रजावान् श्रोत्रियो यचा मुक्त रव णैत्रिभिः। अथान्यानाश्रमान् पश्चाद्युतो गच्छत कर्मभिः । यत्पृथिव्या पुण्यतमं विद्यास्थानं तदावमेत् । यतेत तस्मिन् प्रामाण्यं गन्तुं यामि चोत्तमे। तपमा वा समहता विद्यानां पारणेन वा । ज्यया वा प्रदाना विप्राणां बर्द्धते यमः। यावदस्य भवत्यस्मिन् कीर्तिलाके यमस्करी। तावत् पुण्यकृता लोकाननन्तान् पुरुषोऽगुते। अध्यापयेदधीयोत याजयेत यजेत वा। न वृथा प्रतिटहीयान च दद्यात् कथञ्चन.। याव्यतः शिष्यतो वाऽपि कन्याथा वा धनं महत् । यदागछेद्यजेद्दयाकाऽग्नीयात् कथधन । सहमावमतो शस्य मान्यत्तीय प्रतियहात्। देवर्षिपितृगुव वृद्धातुरबुभुक्षता । अन्नहितारितप्तामा यथाशक्ति धुभूवती । द्रयाणामतिशक्तयाऽपि देयमेषां शतादपि । पईतामनुरूपाणां मादेपं चास्ति किञ्चन। उच्च अवसमष्यश्वं प्रापणीय मतां विदुः । अनुनीय थयाकामं मत्यमन्धा महाप्रत. स्वैः प्राणायणप्राणान् परिवाय दिवं गतः । रनिदेवय मारत्या वमिष्ठाय महात्मने। अपःप्रदाय गीतोष्णा माफष्ठ महीयते। भाषेषयेद्रदमनो घईत विविधं धनं । दवा मोकान् पयो धीमानमम्तान म महीपतिः । मिविरोधीनरोऽसमि मुतच प्रियमारम। प्राधणार्थमुपाय माकपृष्ठमिता गतः । मनमः कामिपतिः मदाय नपने स्वके । मानणायातुला कोर्तिमिह चामुप पाते। दिप्यममसाकन्तु मौवर्ण परमद्धिमत्। छत्रं देवासुधा दावा मरामोऽभ्यपनदिवं । पातिय माप: मिथभ्या बघ्र निर्गुणं । उपदिश्य महोगा गता लोकानमुत्तमान् । पपरीयो गारला प्राधान्यः प्रतापवान् । पुदानिदकट सराहोऽयपदिय । पाविधी छुपसे रिये भरोरंजनमेजय माधणार्य परित्यग्य जग्मालाकमुप्तमं । पर एपारमिपुरमाय रिया: नियरम्यमाश्मयधैव दमा समाबमास्सितः । मन - FIR . - ·माघधर्म या यध्याय २३९।२३।] ॥ शान्तिपर्व ॥ क .. निमीराष्ट्रच वैदेहो जामदम्या वसुन्धरा । वाधणेभ्यो ददो चापि गयचोवी सपत्तनी । वर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि भूतकृत् । वशिष्ठो जीवयामाम प्रजापतिरिव प्रताः । करन्धमस्य पुत्रस्त छतात्मा मरुतस्तथा । कन्यामगिरमे दत्ता दिवमा जगाम है। ब्रह्मदत्तय पाश्चात्यो राजा बुद्धिमतान्नरः। निधि मद्धं दिजाग्दभ्या दत्वा खोकानवाप्तवान् । राजा मित्रसहचापि वशिष्ठाय महात्मने । दमयन्तों प्रिया दत्त्वा तया मह दिवङ्गतः। सहसजिध राजर्षिः प्राणानियान्महायशाः। मानणार्थ परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् । सर्वकामेय संपूर्ण दत्त्वा वेश हिरण्मयं । मुद्गलाय गतः खर्ग मतदुषो महीपतिः । नाधा च द्युतिमान्नाम माल्वराजः प्रतापवान्। दत्त्वा राज्यमचोकाय गतो लोकाननुत्तमान्। मदिरावय रामषिदत्त्वा कन्या मध्यभा । हिरण्यहस्ताय गतो लोकान् देवैरभियुतान् । लोमपादश्च राजर्षि शान्ती दत्त्वा मुता प्रभुः । ऋष्यबशाय विपुले. सर्वकामैरयुज्यत । दत्त्वा महसन्तु गवा राजा प्रमेनजित् । सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् । एते चान्ये च बहवो दान तपमेव च। महात्मानो गताः स्वर्ग शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः। तेथी प्रतिष्ठिता कीर्तिीवत् स्वास्थति मेदिनी। दानयज्ञप्रभामरेते हि दिवमानुवन् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकानुप्रने चतुस्त्रिंशदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २३४ ॥ ॥ व्यास उवाच ॥ त्रयोविद्यामवेत वेदेषकामयात. । सुकमामवावरतो यजुयो ऽयणस्तथा। तिष्ठत्येतेषु भगवान् पटमु कर्ममु मंस्थितः । वेदवादेषु कुशला अध्यात्मकुमताच ये। मत्त्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाव्ययं। रवंधर्षण वर्गत क्रियां मियवदाचरत् । असंरोधेन भूतानां वृत्ति लिप्त वै दिजः । मद्य प्रागतविज्ञानः मिष्टः शास्त्रविचक्षपः । स्वधर्मेण किया तोके कर्ममत्वस्यमवरः । तिष्ठते तेषु सहवान् पट्म कर्मसु स दिजः । पञ्चभिः सततं यः प्रधानो यत च । तिमानप्रमत्तम दान्तो धर्मविदात्मान् । वीतहर्षमदक्रोधो पायण नावमोदति। दानमध्ययनं यज्ञस्तपो होरानं दमः। रवर्द्धयते तेज. पामानचापकर्षति । धूतपाभा च मेघावी लघाधारी जितेन्द्रियः । कामक्रोधा वो कला निनोपेमणः पदं । अगीच ब्राह्मणवाद्देवताः प्रणमेत च । वर्जयेदुपनों वार्च हिमाश्चाधर्ममंहिता । रया पूर्वगता वृत्तिामणस्य विधीयते। जानागमेन कर्माणि कुर्वन् कर्ममु मिद्धति । पधेन्द्रियजला घोरां तोभमूना मुदुस्तरां। मन्युपकामनाया नदी तरति युद्धिमान् । काम्दमभ्युदतं पायेनित्यमन्यन्तमोहन । महता विधिदृष्टम यनेनापतिघातिना । खभावसातमा एत्तमुद्धत मततं जगत्। कालोदकेन महता वर्षावन मन्ततं । मामोर्भिप गेन पदोसपणेन च । निमिपोन्मेपफेणेन अहोराबजनेन च । कामपाहेप धारेण वेदयाचवेन च। धर्मदीपेन भूतानां चार्थकामानेन च । एकवाभावतोरण विहिंमातरवारिना। कर ·६७ ॥ श्रीमहाभारत ॥ [मोक्षधर्म प० । अयाय २३५ १२१९ । . युगहृदोघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च। धात्रा सृष्टानि भूतानि लप्यन्ते यममादन। एतत् प्रज्ञामयै/रा निस्तरन्ति मनीषिणः । सवैरसववन्तो हि किं करिष्यन्यचेतसः । उपपत्वं हि यत् प्राज्ञो निस्तरेनेतरो जन. । दूरती गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति । संशयं मतु कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतन. । प्राज्ञो न तरत्येनं यो मास्ते न स गच्छति। प्रसवोऽहि महादोषं गुह्यमानो नियच्छति । कामयाहट होतस्य ज्ञानमप्यस्य न सकः । तस्मादुन्मजनस्यार्थ प्रयतेत विचक्षण, । रतदुन्मन्ननं तस्य यदयं ब्राह्मण भवेत्। अवदातेषु संजातस्विमन्देहस्विकर्मठत् । तस्मादुम्मन्नने तिष्ठेत् प्रजया निस्तरेचथा। संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मन. । प्राशस्थानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च । वर्त्तते तेषु ग्रहवानक्रुध्यननसूयकः । पञ्चभि. सततं यजैविधमाशी यजेत च । सतां धर्मण वर्तत क्रिया शिष्टवदाचरेत्। श्रसरोधेन लोकस्य वृत्तिं लिप्मेदगहिती। श्रुतविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारो विचक्षणः स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽयसङ्करः। क्रियावान् श्रद्दधानो हिदान्तः प्राशेऽनसूयक. । धर्माधर्मविशेषज्ञः मच नरति दुस्तरं । धतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् । वीतहर्षमदकोधी ब्राह्मणे नावसीदति । एषा पुरातनी वृत्तिाह्मणस्य विधीयते । ज्ञानवत्त्वे च कर्माणि कुर्खन् सर्वच सिध्यति । अधर्म धर्मकामा हि करोति हविचक्षणः । धर्म वा धर्मसंकाय शोचन्निव करोतिमः । धर्म करोमीति करोत्यधर्ममधर्मकामच करोति धर्म। उभे वालः कम्मणी न प्रजानन् म जायते मियते चापि . द देही। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शकानुप्रश्ने पञ्चविंशदधिकदिशताऽध्यायः ॥ २३५ ॥ ॥ व्यास उवाच ॥ अथ चेद्रोचयेदेतदुह्येत स्रातमा यथा । उन्मजच निमग्नश्च ज्ञानवान् भववान् भवेत् । on प्रशया नियिता धीरास्तारयन्यबुधान् सवैः। नाबुधास्तारयम्यन्यानात्मानं वा कयञ्चन । दिनदोषो मुनिर्योगानुगुको भुनीत दादा । देशमानुरागाानुपायापायनिययः । चतुराहारसंहारमनमा दर्शनेन च । यच्छेदामनमो बुद्ध्या य इच्छज्ज्ञानमुत्तमं । ज्ञानेन यच्छेदात्मानं यच्छेच्छान्तिमात्मनः। एतेषाश्चिदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुण.। चर्दि वा मवदशी यदि वाऽप्यनृचो दिजः । यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापछत्तमः । यदि या पुरुषव्याघ्रा यदि वा लगधारितः। तरत्यवं महादुर्ग नरामरणसागरं । वंधतेन योगेम युनानो धोकमन्ततः । अपि जिलासमानोऽपि मदनमातिवर्तते । धोपयो शेवरूय उपायापायकूवरः । अपानासः प्राणयुग. प्रशायुसेवबन्धनः । तनापन्धुरयायापारपहनेमिमान् । दर्शनस्पर्भमवहा प्राणश्रवणवाहम.। प्रजानाभिः मयतन्य. प्रतोदो घानमारथिः। पेशाधिष्ठितो धीरःयवादमपुर.मरः। त्यागसमानुगः म्य. मारगी यामगोचरः। गोवयुता रथा दिव्या प्रशलाके विरागते। E. . FIL ·मोक्षधम्म प० । व्यध्याय २३६। ] ॥ शान्तिपर्व ॥ ११ - ५. श्रथ मन्तरमाणस्य रथमेव ययुक्षतः । अक्षरं गन्तुमनमो विधिं वक्ष्यामि शोधम। सप्त या धारणाः कृस्ता वाग्यतः प्रतिपद्यते। पृष्ठतः पार्थतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणः । क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तया पयः । व्यातिषो यत्तदैश्वर्यमहद्वारस्य बुद्धितः । अव्यक्तस्य तथैवयं क्रमशः प्रतिपद्यते । विक्रमाथापि यस्यैते यथा युक्षु योगत.1 तया योगस्य युक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः। निर्मुच्यमान. सूक्ष्मत्वा पाणीमानि पश्यतः । मैथिरस्तु यथा धूमः सध्मः संश्रयते नभ. । तया देहादिमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत। अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनं । जलरूपमिवाका तयैवात्मनि पश्यति। अपा व्यतिक्रमे चास्य वहिरूपं प्रकायते । तस्मिन्नुपरतेऽजोऽस्य पीतशस्त्र: प्रकाशते । ऊर्णरूपमवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते । श्रय श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्युत । अडलं तेजसः मान्यमयुक्त ब्राह्मणस्य वै। रतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे श्टणु । जातस्य पार्थिवेश्वर्याः सृष्टिरच विधीयते । प्रजापतिरिवादोभ्यः शरीरात् मृगते प्रजाः। अल्यअष्ठमात्रेण इस्तपन्दने वा नथा। प्रथिवीं कम्पयत्येका गुण वायोरिति श्रुतिः । श्राकामभूताका सवर्णत्वात् प्रकाशती वर्णतो गुद्यते चापि कामात् पिवति वाश्यान्। न चास्य तेजमां रूपं दृश्यते शाम्यते नया। अहङ्कारेऽस्य विभिने पञ्चैते स्युर्वंशानुगाः । षषामात्मनि बुद्धा च जिताया प्रभवत्यथ । निर्दोषप्रतिभा ह्येनं कस्ना समभिवर्तते। तथैव व्यकमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते । यतो विसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः । तनाव्यकमयों विद्या टणु ले विस्तरेण मे। तथा व्यकमयञ्चैव साधे पूर्व निवोध मे। पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयत. समं। योगे माझे ऽपि च तया विशेषं तत्र मे श्टणु । प्रो नयनमित्येव जायते व ते च यत् । जीर्यने मियते चैव चतुर्मिळवणैर्युते । विपरीतमतो यत्तु तदव्यकमुदाहतं । दावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वयुदाइतौ । चतुर्लक्षण वाद्यं चतुर्वर्ग प्रचवतो व्यक्रमव्याजधैव तथा मुद्धमचेतनं । सत्त्वं क्षेत्र इत्येतद्यमप्यनुदति । दावात्मामा च वेदेषु विषयेष्वनुरव्यतः । विषयात् प्रतिमहारः माझाना विद्धि लक्षणं । नियमशानहद्वारा निर्दन्दम्किनमेश्यः । नेव क्रुध्यति न देष्टि नानृता भाषते गिरः । आकुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नारइभ । वाग्दण्डकर्ममनसा चयाणन निवर्तकः । समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते। नैवेच्छति न पानिप्छा थाचामावाव्यवस्थितः। अलोलुपोऽव्यथो रान्ना न छतो म निराधनो। भास्थेन्द्रियमनेकायं नाविचितमनारथः। सर्वभूतमन्त्रसमलाएककाधनः । तुल्यप्रियानियोधीरस्तुन्यनिन्दात्मसंस्तुतिः । अस्पृहः सर्चकामेभ्धा प्रदर्यदृढप्रतः। अहिंसः सर्वभूतानामोदृक् साध्या विमुच्यते। यया योगादिमुच्यन्ते कारणैर्निबोध तत्। योगैश्वर्यमतिकान्तो यो निष्कामति मुच्यते । इत्येषा भावना पुद्धिः कथिता नेम संशयः । । F( 1 ·•९७२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोशधम्मं पायध्याय १९६१ २३०१२। E FA 7 E3. एवम्भवति निईन्दो ब्रह्माणशाधिगच्छति । कर्मणा मनमायुको ब्रह्माणं पातिवर्तते । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शकानुप्रश्ने पत्रिंशदधिकदिशतोऽध्याय ॥२६॥ n व्यास उवाच ॥ श्रथ जानसवं धीरो ग्रहोवा शान्तिमात्मन । उन्मच निमन्जय ज्ञानमेवाभिमयेत्। ॥एक उवाच ॥ किन्तज्ज्ञानमयो विद्या यया निस्तरोदय । प्रवृत्तिलक्षणो धो निवृत्तिरिति वा वद। ॥ व्यास उवाच ॥ यस्तु पश्यन् खभावेन विना भावमचेतन । पुष्यते च पुन सर्वान् प्रजया मुनिहेतुकान्। येषाञ्चैकान्तभावेन स्वभावात् कारण मतश्रुला नृणाम्षीणा वा तेलभन्ते न किञ्चन। ये चैनं पक्षमाश्रित्य निवर्तन्यल्पमेधम । स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेय प्राप्नुवन्ति ते । खभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभव । निरुतमेतयोरेतत् स्वभावपरिभावयोः। कृष्यादीनीए कर्माणि शस्यसंहरणानि च । प्रज्ञावहि प्रक्तृतानि यानासमहाणि च । अाक्रीडाना ग्टहाणाश्च गदानामगदस्य च । प्रज्ञावन्न प्रयोक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिता.।। प्रज्ञा सयोजयत्यर्थे प्रज्ञा. श्रेयोऽधिगच्छति । राजानो भुनते राज्य प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः। ) पराबरन्तु भूताना ज्ञानेनैवोपलभ्यते । विद्यया तात सृष्टानां विथैवेह परा गतिः। भूताना जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधं । जरायुजाण्डजोद्भिजस्वेदजञ्चोपलतेयेत् । स्थावरेभ्या विशिष्टानि जङ्गमान्युपधारयेत् । उपपन्नं हि यचेटा विशिष्येत विशिय्यया। बाहुबै बहुपादानि जङ्गमानि दयानि तु वद्धपाया विशिष्टानि दिपादानि बहन्यपि। दिपादानि दयान्याड पार्थिवानीतराणि च । वार्थिवानि विशिष्टानि तानि धनानि भुचते पार्थिवानि दयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु । मध्यमानि विभिष्टानि जातिधोपधारणात्। मध्यमानि दयान्याहुर्द्धर्मवानोतराणि च । धर्मज्ञानि विशिष्टानि का कार्योपधारणात् । धर्मजानि दयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च । वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदी ह्येषु प्रतिष्ठित.। वेदशानि दयान्याइ प्रवकृणतराणि च । प्रवकृषि विशिष्टानि सर्वोपधारणात्। विज्ञायन्ते हि यैवेदा सधर्मा सक्रियाफला । मधा निखिला वेदा प्रवक्तृभ्यो विनि सता । प्रवकृणि दयान्याइरात्मज्ञानोतराणि च । प्रात्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात् । धर्मदयं हि यो वेद म धर्मज. स मर्मवित् । म त्यागी सत्यसंकन्प सत्य चिरथेश्वर । घामानप्रनिष्ठ हिनं देवा ब्राह्मणं विदुः । अब्दप्रदणि निष्णात परेच कृतनिश्चर्य। अन म्यच वहि म्यच्च माधियज्ञाधिदेवतं । ज्ञानाविता हिं पश्यन्ति ने देवासात ते दिजा. तेपु विश्वमिद भूतं मर्वच जगदाहित। तेषां माहात्म्यभावस्य मदृशं नास्ति किञ्चमा श्रायन्ते निधनधैव कर्मचातीत्य मर्चश । चतुर्भिधस्य भूतस्य सर्वस्येमा' स्वयम्भुव । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि एकानुप्रग्ने सप्तत्रियदधिकदिशतोऽध्याय ॥ २३० ॥ ॥ याम उगच ॥रपा पूर्वतरा वृत्तिह्मणस्य विधीयते । शानवानेव कर्माणि कुर्वन् मयंत्र मिथति। तव चेव भवेदेव मंमय कर्ममिद्धये । किन्तु कर्मखभावोऽयं ज्ञानं कर्मेति वा पुन FOR . 2 ·मोक्षधम्म प० । अध्याय २३८।२३९।] ॥ शान्तिपर्व॥ - FOR । तत्र वेदविधिः स स्थाज्ञानश्चेत् पुरुष प्रति। उपपत्युपलधिभ्या वर्णयिष्यामिनकृष्ण! पौरुष कारसं केचिदाङः कर्मसमानवाः । दैवमेके प्रशंसन्ति स्वभावमपरे जनाः। पौरुष कर्म देवञ्च कात्तवृत्तिखभावतः। त्रयमेतत्पृथय तमविवेकन्तु केचन । रतदेवश्च नैवञ्च न चोभे नानुमे तया । कर्मस्या विषयं यु. सत्त्वस्याः समदनः । चतायो दापरे व कलिजाद्य मसंशयाः तपखिनः प्रशान्ताय सत्तस्याश्य झते युगे। अपृथग्दर्शना: सर्वे शुक्मामसु यजुषु च । कामद्देषी पृयकृत्वा तपः कृत उपासते।' पोधभए संयुतस्तपोनित्यः सुसभितः । तेन मानवानाति काम्यान यान्मनछति। तपमा तदवाप्नोति यद्भूला सूजते जगत्। ततश्च ततः सा भूतानां भवति प्रभुः। तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्मिभिः । वेदान्तेषु पुनर्यकं कर्मयोगेन लक्ष्यते। श्रारम्भयताः शनाय हविर्यज्ञा विश: स्मृताः। परिचारयज्ञा द्राय जपयज्ञा दिशातयः । परिनिहितकार्यो हिम्वाध्यायेन दिजो भवेत्। कुर्यादन्यन्त्र वा कुनियो ब्राह्मण उच्यते । त्रेतादी केवना वेदा यज्ञा वर्णश्रमस्तिया। संरोधादायुषस्वेते व्यस्यन्ते दापरे युगे। द्वापर विसर्व यान्ति वेदाः कलियुगे नया। दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कजेरन्ते पुनः किल । उत्मीदन्ति स्वधम्माच तबाधए पीडिताः । गवा भमेद्य ये चापाभाषधोनाञ्च ये रसाः। अधयान्तस्तिा वेदावेदधास्तयामाः । विक्रियन्ते स्वधर्मम्या: स्यावराणि चराणि च । यया सर्वाणि भूतानि दृष्टि मानिवति । सूजते सर्वतोऽङ्गानि तया वेदा युगे युगे। निश्चित कालनान त्वननादिनिधनञ्च यत् । कोर्तितं यत्पुरस्तान्मे सते यचत्ति च प्रजाः । यदं प्रभवः स्थान भूताना संयमा यमः । स्वभावेनैव वर्तन्ते दन्दयानि भूरियः । भर्ग. काला धृतिमैदा. कती कार्य क्रिया फलारतत्ते कथितं नात यन्मा वं परिपृच्छसि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्मपर्वणि शकानुप्रने अष्टभिदाधिकदिमतोऽध्यायः ॥ २९८ ॥ भीम उवाच ॥ इत्युकोऽभिप्रयस्यैतत् परमस्त मासनं मातधर्मार्थमंयुक्रनिदं प्रर्यु प्रचक्रमे। ॥ इक उवाच ॥ प्रजावान् श्रोत्रियो यचा कृतप्रज्ञोऽनसूयकः। अनागतमनैतिय कयं ब्रह्माधिगच्छति। नए नपमा ब्रह्मचर्येण सत्यागेन मेधया। माझे वा यदि वा योग सतत् पृटो वदख मे। मनसचेन्द्रियाणाच यथैकायमकाप्यते । येनोपायेन पुरुषस्तत्त्वं व्याख्यातुमईसि । ॥ व्याम उवाच ॥ नान्यत्र विद्यातपमानान्यन्द्रियनिग्रहाता नान्यत्र सर्चमन्यागात् मिहिं विन्दति कथन । महाभूतानि मर्माणि पृथक् सिद्धिः स्वयम्भुवः। भूपिठ प्राणभट्टामे निविष्टानि शरीरिपु। भूमेदेो जनात् पेश व्यानिषश्चयो स्पते । प्राणपानाग्रयो वायु सेवाकामं मरीरिणां । कान विष्णुपले सक्र: कोप्टेरऽमि मिच्छति । कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रं जिहाथी वाक् सरस्वती। सीवी रिहा नासिका व पचनी ।दर्शनोद्रियानानि दारापाहारम्द्येि। प्रदः पर्यस्खया परसा गन्धय पञ्चमः। इद्रियार्थान् पृविद्यादिन्द्रियस्त नित्यदा। Care - ·(७४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधम्म प. पाय २३८१९.। । En ८. । इन्द्रियाणि मनो युझे व स्यान् यन्नेव वाजिन । ममापि मदा युते भूतात्मा पदयात्रिनः । इन्द्रियाणां तवैषा सपामीश्वरं मनः। मियमे च विमर्गे च भूतात्मा मममस्त या । इन्द्रियाणोन्द्रियार्थाय स्वभावयेतना मनः । प्राणापानौ च जीवश्व नित्यं देहेषु देहिनी ।। आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणाः शब्दो न चेतना । सत्त्वं हि तेजः एजति न गुणान् वै कयछन । एवं सप्तदशं देहे तं षोडशमिर्गुणैः । मनीषी मनसा विप्र. पश्यत्यात्मानमात्मनि । न घपञ्चक्षुषा दृश्यां न च मझेरपीन्द्रियः । मनमा तु प्रदीपेन महानात्मा प्रकारते। अशब्दस्पर्शरूपन्तदरमागन्धमव्ययं । अशरोग्शरोरेपु निरीक्षेत निरिन्द्रियं । अव्यक्त सर्बदेहेषु मत्र्येषु परमाश्रित । योऽनुपश्यति म प्रेत्य कल्पेत ब्रह्मभूयसे । विद्याभिजनमम्पन्ने ब्राह्मणे गवि इस्तिनि । इनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः। स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च । वमत्येका महानात्मा येन सर्वमिदं ततं । सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म सम्पद्यते तदा। यावानात्मनि वेदात्मा तावानात्मा परात्मनि । य एवं म नतो वेद मोऽस्तत्वाय कापते । सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । देवाऽपि मार्गे मुझन्ति अपदस्य पदैषिणः । शकुन्तानामिवाकाशे मस्यानामिव चोदके । यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदा गति.।' काल. पचतिभूतानि माण्येवात्मनात्मनि । यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं वेदेह न कश्चन । न तदूर्द्ध न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः । न मध्ये प्रतिग्रहीते नैव किञ्चित् कुतश्चन । ऽन्तःस्या इमेलोका वाह्यमेषा न किञ्चन। यद्यजस्र समागछेद्यया वाणा गुरुच्युतः । नैवान्न कारणस्येयाद्यद्यपि स्थानमनोजवः । तस्मात् सूक्ष्मात् रूक्ष्मतरं नास्ति स्यूलतरं ततः। मव्वतः पाणिपादन्तत् सर्वतोऽविमिरामुखं । मर्वतः श्रुतिमलोके सर्चमात्य तिष्ठति । नदेवाणोरणुतरं तन्महत्या महत्तरं । तदन्तः सर्वभूताना ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते । अतरच घरञ्चव वैधीभावोऽयमात्मनः। धरः सर्वेषु भूतेषु दिव्य बमृतमवरं । नवदारं पुरं गत्वा ईमेा हि नियतो वयो । ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च । हानिभङ्गविकन्पाना नवाना सञ्चयेन च । गरीराणामजस्थासवं पारदर्शिनः । इसोकवावरचैव कुटस्यं यत्तदक्षरं । तदिदामक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनो। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपलि कानुप्रग्ने ऊनचत्वारिंशदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २८ ॥ । व्याम उवाच ॥ पृच्छ्तस्तव मत्पुत्व यथावदिह तत्त्वतः । माझ्यज्ञानेन मयुक्तं यदेतत् कीर्तितं मया। धोगत्यन्तु ने कस्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु। एकत्वं बुद्धिमनगेरिन्द्रियाणाञ्च सर्वशः । आत्ममा व्यापिनस्तान ज्ञानमेतदनुत्तमं । तदेतदुपमान्तेन दान्तेमाध्यात्मगोलिना। आत्मारामेण वुहन बोद्धव्यं इचिकर्मणा। योगदोपान समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः । काम क्रोध साभव भयं स्वप्न पधमं । क्रोधं समेम जयति काम सहसवजनात् । मड EL - १ ·मोचधर्म पायध्याय २४.1] ॥ शान्तिपर्व ॥ EL . सत्त्वयंसेवनाद्धोरो निद्रामुछेत्तुमईति। धृत्या शिनोदरं रहने पाणिपादञ्च चवुया । चद्धोत्रे च मनसा मना वाच्च कर्मणा । अप्रमादाभयं जबाइभ प्राज्ञोपसेवनात्। एवमेतान् योगदापान जनित्यमतन्द्रित । श्रोच ब्राह्मणवाद्देवताः प्रणमेत च। वज़घेदुपती वाच हिमायुय मनोनुदा । ब्रह्मतेजोमयं एकं यस्य सर्वमिदं रमः। रतस्थ भूतं भूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमा थानमध्ययन दानं सत्यं होराजवंचमा शैचमाचारसंशद्धिगिन्द्रियाणाञ्च निग्रह। रतैर्विवर्द्धते ते पाभानञ्चापकर्षति । सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानञ्च प्रवर्त्तते । समः सर्वेषु भूतेषु लधालयन वर्तयन् । धूतपामा तु तेजस्खो लवादारो जितेन्द्रिय. । कामक्रोधी व कला निनोपेट्राह्मण. पदं । मनसचेन्द्रियाणाञ्च कलैकाग्यं समाहित.। पूर्वराचापरार्द्ध च धारयेन्मन श्रात्मनि । जन्ता पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिमिन्द्रियं । ततोऽस्य सवते प्रज्ञा दृते पादादिवोदकं । मनस्तु पूर्वमादद्यात् कुमीनमित्र मत्स्यहा। तन.वं ततश्चुर्जिा घाणञ्च योगवित् । तत रतानि संयम्य ममि स्यापद्यतिः। तथैवापाद्य संकपान्मनो ह्यात्मनि धारयेत् । पञ्चन्द्रियापि सन्धाय मनसि स्यापयद्यति । यदैतान्यवतिष्ठन्ति मन षष्ठान्ययात्मनि । प्रमोदनि च संस्खाय तदा ब्रह्म प्रकाशेत । विधूम इव दाप्ताचिरादिन्य दव दोतिमान् । वैद्युतोऽमिरिवाकाशे दृश्यतेमा नयात्मनि। मर्चस्तत्र स मर्चच व्यापकवाच दृश्यते । तं पश्यन्ति महात्माना ब्राह्मणा ये मनीषिण. तिमन्ती महाप्राज्ञा. सर्वभूतहिते रता. । एवं परिमितं कालमाचरन् मशितनत । श्रामोना हि रहस्यको गच्छेदारमान्यता । प्रमेहि भ्रम पावती घाणश्रवणदर्थने। अद्भुतानि रसस्पै भोताणे मारताकृति । प्रतिभामुपसर्गाश्चाप्युपसंग्टन योगत । ताप्तत्वविदनादृत्य आत्मन्येव निवर्तयेत्। कुर्यात् परिचय योगे काल्ये नियतो मुनि । गिरिष्ट नया चैत्ये क्षाय च योजयेत्। मनियम्येन्द्रिययाम कोष्ठभाण्डमना दव। एकापञ्चिन्तयेत्रित्यं योगाबादेजयेन्मन.। येनोपायन शक्येत मंनियन्तुं चलं मन । तच्च युनो निषेवेत न चैव विचलेत्तत । शून्या गिरिगुहाश्चैव देवतायतनानि च। शन्यागाराणि कायो निवामार्थमुपक्रमेत् । नाभिध्वजेत् परं वाचा कर्पण मनमाऽपि वा। उपेक्षको यताहारो सबालमा भवेत्। यनमभिनन्देत यचैनमपवादयत्। समस्तयोयाप्युभयो भिध्यायेच्छुभाशुभं । न मध्येत लाभेषु नाताभेषु च चिन्तयेत् । समः सर्वेषु भूतेषु मधमा मातरिश्वन । एवं स्वस्थात्मन साधी सर्वत्र समदर्शिन. पण्मामावित्ययुक्रम्य भन्दधातिवर्त्तते। वेदनात्ता:प्रभा दृष्टा समलोटाम्सकाधन. । रतमिन विरती माग विरमेन च माहितः। अपि वर्णवयम्त नारी वा धर्मकाशिणे। तावतेन मार्गेण गछता परमा गति । पुराणमगरं मनाननं यदिन्द्रियरुपलमेत नियतः । अणेरणयो महतो महत्तरं तदात्मना पश्यनि मुममात्मवाना L CG0. .

·॥ योमहाभारतं ॥ [ भाषधम्म ५० पध्याय २३.|२९|| पदं महर्षचन महात्मनो पथावदुनं मनमाऽनुदृश्य च । अवेच्य चेमा परमेष्ठिमान्यता प्रयान्ति चाभूतगति मनी विण । ER. .. इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि एकानुप्रग्ने एत्वारिंमंदाधिकद्विमनोऽध्याय ॥ २४ ॥ ॥ एक उवाच ॥ यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यति च । का दिश विद्यया यान्ति काच गच्छन्ति कर्मण। एतदै श्रोतुमिच्छामि तवान प्रसवोतु मे। एतधान्योन्यारूप्ये वसते प्रतिकृलन । भोम उवाच ॥ इत्युक्त प्रत्युवाचेदं परामरसुत मुत। कर्मविद्यामयावेती व्याख्यास्यामि तरावरी। यां दिन विद्यया यान्ति याञ्च गच्छन्ति कर्मणा। श्टणुवैकमना वत्स गहरं चितदमारं। अस्ति धर्म इति प्रोत नास्तीत्यवेव यो वदेत। तस्य पक्षस्य समिदं मम भवेदए । दादिमावथ पन्थानी यच वेदा प्रतिष्ठिता । प्रवृत्तिलक्षणे धो निहत्ताच सुभाषित'। कर्मण बघते जन्तुविद्यया तु प्रमुच्यते । तस्मात कर्म न कुर्वन्ति यतय पारदर्भिन । कर्मण जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मक । विद्यया आयते निव्यमव्यक्त अव्ययात्मक। कर्म के प्रशमन्ति खल्पबुद्धिरता नरा । तेन ते देहनालानि रमयन्त उपासते। ये स्म बुद्धि परां प्राप्ता धर्मनैपुणदर्शिन । न ते कर्म प्रभमन्ति कूप नद्यां पिवन्निव। कर्मण' फलमाप्नोति सुखदु खे भवाभवा । विद्यया नदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति। यत्र गत्वा न प्रियते यत्र गत्वा न जायते । न पुनीयते यत्र यत्र गत्वा न वर्तते। RA यत्र तब्रह्म परममयक्रमाचलं ध्रुवं । अव्यकृतमनायाममम्टाचावियोगि च । ‘दन्दैन यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा। समा' सर्वच मैवाश्च सर्वभूतहिते रता । विद्य'मयोऽन्य पुरुषस्तात कर्मयोऽपर । विद्धि चन्द्रन दी सूक्ष्मया कनया स्थित। नदे दृषिणा प्रोक्त विस्तरेणानुमीयते। नवजं शशिन दृष्ट्वा वकतन्तुलिवम्बर। एकादविकारात्मा कनासम्भारसभृत । मूर्तिमानिति त विद्धि तात कर्भगुणात्मकं । देवो य मश्रितप्तस्मिन्नबिन्दुरिव पुष्करे । देवश न विजानीयात् नित्य योगजितात्मक । नमो रजश्व सत्त्वञ्च विद्धि जीवगुणात्मकं । जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं परमात्मन । मवेतन जीवगुण वदन्ति स चेटते जोवयते च सन्चे । तन पर क्षेत्रविदो वदन्ति प्र'क पयद्या भुवनानि सप्त इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शहकानुप्रश्न एकचत्वारिशदधिकदिशतोऽध्य य ॥ २४९ । 11 इक उवाच ॥ परात्प्रभुति य मर्ग मगुणानीन्द्रियाणि च । बुद्यैश्व बानिमोऽय प्रधानश्चात्मन श्रुत। भूय एव तु लोकेऽस्मिन् मदृत्ति काल देती। यया मन्त प्रवत्तन्त तदिछाम्यनुवर्तितु । वंदे वचनमुकन्तु कुरु कर्म त्यजेति च । कयमेतद्विज नीथा तच व्याख्य तुमईसि । ले कप्तान्तवा पूतोऽहं गुरुशासनात् । शाला बुद्धि विमुतात्मा द्रव्याम्यात्मानमव्यय । ॥ श्याम उवाच ॥ यथा वे विहिता वृत्ति पुरस्ताद्ध्मणा स्वय। रया पूर्वतर मदिराचीणी परमर्षिभ । प्रावण बचोकान् ज्यन्नि परमर्षय | धातनय नत यास्यविच्छानधात्मनि । - F" - FC . - - ·- . मोक्षधम्म प. पथ्याय २३२ । २०३।] ॥ शान्तिपर्व ॥ १०७ वने मूलफलामो च तप्यन सुविपुनं तप । पुष्यायतनचारो च भूतानामविहिंसकः । विधूमे मन्त्रमुपले वानप्रस्यप्रतिश्रये । काले प्राप्ते चरन भै कन्पते ब्रह्मभूयमे । निस्ततिनिनमस्कारः परित्यज्य भागाभे। श्ररथे विचरैकाको येन केनचिदाशितः। ॥ एक उवाच ॥ यदिंद वेदवचनं लोकवादे विम्यते। प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्ध भास्वता कुतः। इत्येतच्छामिछामि प्रमाणं भय कयं । कर्मणामविरोधिनं कयं मोद प्रवर्तते । ॥ भीम उवाच ॥ इत्युक्त प्रत्युवाचेदं गन्धवत्या. मुत. सुतं । पिस्तत्पूजयन् वाक्यं पुत्रस्यामिततेजमः । । व्यास उवाच ॥ ब्रह्मचारी ग्टहन्वय वानप्रभ्योऽय भितुक । यथोकचारिण. मध गच्छन्ति परमा गति । रको वाऽप्याश्रमानेतान् योऽनुतिष्ठेद्य याविधि। कामदेवमयुक्त स परत्र विधीयते। चतुष्पदी हि नि श्रेणो ब्रह्मण्यमा प्रतिष्ठिता । रतामारध नि श्रेणी ब्रह्मनाके महीयते। वायुषस्तु चतुभाग ब्रह्मचार्य्यनसूयक । गुरा वा गुरुपत्रे वा वमेद्धार्थकोविदः । गधन्यसायी पूर्व स्यादुत्थाय गुरुवयनि । यच मिथेष कर्त्तव्यं कार्य दामन वा पुन. । तमित्येव तत्स हत्वा तिठेत पार्यतः.। किवर. सर्वकारी स्यात्मकर्ममु कोविदः। फातिभेषेण गुरावयेतयं बुभूषता। दक्षिणोऽनपवादी स्यादाहतो गुरुमाश्रयेत्। सचिचो गुणेपेतो घूयादिमिवान्तरा। चदुपा गुरुमन्ययो निरीक्षेत जितेन्द्रिय.। नाभुक्तवति चान्नीयादपोतवति ना पिवेत् । नातिष्ठति तथासोत नामुम्ने प्रस्वपेत च । उत्तानाभ्याश्च पाणिभ्या पादावम्य मृदु स्पृशेत् । दविणं दविणेनेव सय मध्येन पोडयेत् । अभिवाद्य गुरुं चूयादधीष्य भगवनिति । इदं करिये भगवत्रिदश्चापि कृतं मया । ब्रान्तदपि काऽमि यद्भवान् वच्यते पुन. । इति मञ्चमनुशाय निवेद्य च ययाविधि। कुयात् कृत्वा च तत् सदमाख्येय गग्वे पुन.! यांस्तु गन्धायमान् वाऽपि ब्रह्मचारी न मेरते। पेवेत तान् समावृत्त इति धर्योपु निश्चय। ये केचिदिन्तरणका नियमा ब्रह्मचारिणः । तान् मानाचरनिन्य भरणालपगो गुरोः । स एवं गुरवे प्रोतिमुपहत्य ययावलं । . पाश्रमादायमेष्वेव भिया यत। कर्मणा । वेदवतोपवामेन चतुर्थ घायुपो गते। गुरवे दविण दत्त्वा समावाद्ययाविधि। धर्मखतो दारैरमोनुत्पाद्य यवत.। वितोयमायुपा भाग सहमेधी भवेती। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोचमपर्मणि कानुने दाचवारिमदधिकदिशताऽध्याय ॥२४॥ ॥ प्यास उवाच ॥ द्वितीयमायुपो मार्ग महमेधी रहे वसेत् । धर्मलधैर्युता दारमीनारय मुद्रतः। ग्रहम्बत्तयरीव जनमःकर्षिभिः खताः । कुछलधान्य. प्रथम पुग्मधान्यस्वनन्तरं । अश्वस्तनोऽय कापातीमाश्रितो यत्तिमाहरेत्। तेषी पर:परो व्यायान धर्मता धर्मजित्तमः । पटकनी वरीयत्येकस्विमिरन्यः प्रवर्त्तते।दाभ्यामकयतर्थस्तु अद्धमत्रे व्यवस्थितः । शर्मिधिनतान्यव महान्तौड़ भरवत। नात्मायें पायेदवं नव्या घातयेत् परन्। Cen । .

·६८ ॥ श्रीमहाभारत ॥ [ मोक्षधर्म पअध्याया! EFT . EF 459 । पाणी वा यदि वाऽप्राणो मंस्कारं यजुषाऽसि । नदिवा प्रखपेनात म पूर्वापरराचिषु। म भुनीतान्तरा काले नामृतावाइयेत् खिया नास्यामनन् ग्यारे विमा वमत् कपिदपूभितः । तयाऽस्थातियय पूज्या हव्यकव्यवहाः मदा। वेदविद्यामतघाता: योषिया वेदपारगाः । खभगीविना दाम्ताः क्रियावन्तस्तपस्विमः । तेषां इव्यच कव्यवाप्पणार्य विधीयते। नखरैः सम्प्रयातस्य स्वधर्मनापकस्य च । अपविद्धानिहोत्रस्य गुरोम्याम्नीककारिणः । संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव मिय्यते । नथवापघमानेभ्यः प्रदेयं ट हमेधिमा । विधमाशी भनित्यं नित्यञ्चामृतभोजन. अमृत यजर्ष स्याब्रोजन हविषा मम । भृत्यशेषन्तु योऽग्नाति तमाअघिसाभिनं। विघमं मृत्यशेष पोषमथामृतं । खदारनिरतो दान्तो धनसूयुर्जितेन्द्रियः। एविक्पुरोहिताचार्यातुलातिथिसंथिते. । वृद्धवालातुरैवैद्यशातिसम्बन्धिवान्धवः । मातापितृभ्या जामीभिभात्रा पुत्रेण भार्यया। दुहिचा दासवर्गेण विवादं न ममाचरत् । रतान् विमुच्य मंवादान् सर्वपापैर्विमुच्यते । रजितस्तु जयति सर्वान् लोकान्न संभयः । प्राचार्या ब्रह्मलोकेमः प्रजापत्ये पिता प्रभुः। अतिथिविन्द्रलोकस्य देवलोकस्य चर्विजः । नामयोऽसरसा लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः । सम्बन्धिवान्धवा दिनु पृथिव्या मातृमातुली । वृद्धवालातुरकशास्खाका प्रभविष्णवः । धाता व्येष्ठ. सम. पित्रा भार्या पुत्र, स्वका तनु । छाया'स्वा दासवर्गश्च दुहिता छपणं पर। तस्मादेतैरधिविप्त. महेन्नित्यमसंज्वरः । ग्रहधर्मपरो विद्वान् धर्मयोलो जितक्तमः । न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मवान् कश्चिदाचरेत् । सहस्ववृत्तयस्तिसप्तामा नि.श्रेयसं परं। पर पर तयैवाचातुराथम्यमेव तत् । यवोका नियमास्तेषां सर्व कार्य बुभूपता। कुम्भधान्यैरुञ्छशिलैः कापातीचास्थितास्तथा। यस्मिंश्चैते वसन्यास्तद्राष्ट्रमभिवईते । पूर्वापरान् दज परान् पुनाति च पितामहान् ।टइंस्पतिशायेता वर्त्तयेद्यो गतव्ययः। म चक्रधरलोकानां सोमाप्नुयाद्गतिं । जितेन्द्रियाणामय वा गतिरेषा विधीयते । Fre स्वर्गलाको ग्टहस्थानामुदारमना हित.। स्वर्गो विमानसंयुक्तो वेददृष्टः सुपुष्पितः । वर्गलाको सहस्यानां प्रतिष्ठा नियतात्मनां । ब्रह्मण विहिता योनिरेषा यमाविधीयते। द्वितीय क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते। अतः परं परममुदारमाश्रमं तृतीयमाख्यजतां कलेवरं । वनौका स्टइपतिनामनुत्तमं दृणुष्व विष्टलरीरकारिण। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि शकानुप्रश्न विचत्वारिंशदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २४३ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ मोक्का रहस्यत्तिस्त विहिता या मनीषिभिः । तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर। क्रमशस्ववधूयमा तृतीया वृत्तिमुत्तमा। संयोगवतखिन्वाना वानप्रस्थाश्रमाकमा । श्रूयता पुत्र भद्रनी सर्वत्तोकाश्रमात्मना । प्रेक्षापूर्व प्रसताना पुण्यदेशनिवामिनी । ॥ध्यास उवाच ॥ ग्रहस्थत यदा पश्येदखीपखितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदारयेत् । - ॥ CEFL ·मोक्षधम्म यबध्याय २०(२०५।। ॥ शान्तिपर्व ॥ - तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् । नानेवानीन् परिचरेयजमानो दिवौकसः । नियतो नियताहारः षष्ठभको प्रमत्तवान्। तदग्रिहोत्रंना गावो यज्ञाकानि च सर्वशः। अफालटं ब्रीहियवं नीवारं विधमानि च । वापि सम्प्रयछेत मखवचापि पचर। वानप्रस्थायमेऽयेताश्चतसो वृत्तयः स्मृताः। मद्यःप्रवालकाः केचित् कैरिमारिकसंचयाः । वार्षिक मञ्चयं केचित्केचिद्वादशवार्षिकं । कुनयतियिपूजार्थ यज्ञतन्वार्थमेव वा। श्रधावकामवर्षास हेमन्त जलसंश्रयाः। यीमे च पचतपसः भन्यच मितभोजना भूमा विपरिवर्तन्ते निष्ठन्ति प्रपदैरपि। खानामनैर्वर्त्तयन्ति सवनेष्वमिमिश्चते। दन्तोलखलिकाः केचिदमकुट्टास्तयाऽपरे । शलपवे पिवन के पदार्ग कर्यिता मचत्। कृष्णपक्षे पिवत्यन्ये भुचते वा यथागमं । मूलरेके फलैरेके पुष्परेके दृढप्रताः। वर्त्तयन्ति ययान्यायं वैखानसतिं श्रिताः । रताचान्याय विविधा दीवास्तेषां मनीषिणां । चतुर्थश्शेपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः । वानप्रस्याहस्याच नतोऽन्यः सम्प्रवर्त्तते। अस्मिन्नेव युगे तात विप्रः मार्थदर्भिभिः । अगस्त्यः सप्त रूपयो मधुचन्दोऽघर्षणः । सामतिः मदिवातण्डियथा वामोऽकृतश्रमः' अशेवीर्यस्तथा काव्यस्ताऐडया मेधातिथिर्बुधः । बलवान् कर्णनिर्वाकः शून्यपालः कृतथमः। एनं धर्म कतवन्तस्ततः स्वर्गमुपागमन् । नात प्रत्यक्षधाणस्तथा यायावरा गणाः। पीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणदर्थिनी। . अन्य पापरिमेयाश ब्राह्मणा वनमाश्रिताः। वैखानसा बालखिल्या: मैकताच तथाऽपरे। कर्मभिस्त निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः। गताः प्रत्यक्षधर्मःणस्ते मय वनमाश्रिताः। अनक्षत्रास्तनाच्या दृश्यन्ते व्योतिषा गणाः। जरया च परियूनो व्याधिनो चपपीडितः । चतुर्थे चायुषः शेये वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् । सद्यस्कारां निरूप्येष्टि सर्ववेदसदवियों। आत्मयाजी मोत्मरतिरात्मकोडात्मसंश्रयः। श्रात्मन्यग्रीन समारोप्य त्यका मज़परियहान् । मायकाय यद्यनानियोथैवेह सर्वदा । यदेव याजिना यजादात्मनीच्या प्रवर्तते। धोवेवामान यजेत् सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणत्। प्राणेभ्यो यत्रुषः पञ्च पट प्राग्नीपादकझयन् । केलामनखान् वाप्य वानप्रस्यो मुनित्ततः । श्राश्रमादाश्रमं पुण्यं पूती गति कर्मभिः । अभयं सर्वभूतेभ्या दत्वा यः प्रमोदिजः । सोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्धमनुते । सुभीलवृत्ती धपनीतकल्म म ह नामव च कतिमीहते। अरोपमोहो गतमन्धिविग्रही भवेदुदामोनवदात्मविनरः । यमेषु वानुगतेषु न व्ययत् समास्त्रसूबा तिमन्त्रविक्रमः । भवेद्ययेष्टा गतिरात्मरेदिनि न संभयो धर्मपर शिद्रिये। ततः परं व्येष्ठमतीर सहरधिहिन चोनधित्तिमुत्तम। चतुर्थमुर परमाश्रमं टयु प्रकोदमानं परमं परायणं । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्मणि मोवधर्मपर्वणि शकानुप्रय चतुसवारिंशदधिकदिमतोऽयायः ॥ १४ ॥ ॥शक उवाच ॥ वर्तमानस्तयेवात्र वानप्रस्थाश्रमे यया। योकव्यात्मा कर्य ग्रहया वै वे काइमा परं। ॥ व्यास उवाच ॥ प्राप्य संस्कारमताभ्यामाग्रमाभ्यां ततः पर। यत् का परमार्दन्तु नदिहकमना दा। E.. -- .

·॥श्रीमहाभारतं॥ [ मोक्षधम्मै प० । अध्याय २६ । है EAR कपायं पाचयित्वाइ श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु । प्रमजेच परं स्थानं पारिवाज्यमनुत्तमं । तद्भवानेवमभ्यस्य वर्तता यूयतां तथा। एक रव चरेष्म सिद्ध्यर्थमसहायवान् । एकरति यः पश्यन्न जहाति न हीयते । अनमिरनिकेतय ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् । अश्वस्तनविधाता स्थान्मुनिभावममाहितः । लघ्वाशी नियताहार. मकृदन्बनिषेविता । २. कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता । उपेक्षां सर्वभूतानामेतावद्भितुलक्षणं । यस्मिन वाचः प्राविशन्ति कूपं बस्ता दिपा इव । न वक्रारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत्। नैव पश्येन स्टणुयादवायं जातु कस्यचित्। ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात् कयञ्चन । यद्रावणस्य कुशलं तदेव मततं वदेत् । वृष्णोमामीत निन्दायां कुर्वन् भैषज्यमात्मनः । येन पूर्णमिवाकाभं भवत्येकेन सर्वदा । शन्य येन जनाकोप तं देवा ब्राह्मणं विदुः। येन केनचिदाचवा येन केनचिदाशितः। यत्र कचन शायी च तं देवा ब्राह्मण विदुः । अरिव गणागीतः माहित्यानरकादिव । कुण्पादिव च स्वीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः । न क्रुध्यन्न प्रत्येच्च मानितोऽमानितश्च यः । सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः । नाभिनन्देत मरण नाभिनन्देत जोवित ! कासमेव प्रतीक्षेत निदेयं मतको यथा। अनभ्याइतचित्त. स्यादनयाइतवाग्मेवत् । निमुक्त सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयं। अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः । तम्य मोहादिमुक्कम्य भयं नास्ति कुतश्चन । पया नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनां । गव्यावापिधोयन्ते पदमातानि काचरे। एवं ममहिंसाया धर्मार्थमपि धीयते । अमृतः म नित्यं वदति यो हिंमां न प्रपद्यते। परिसकः ममः सत्या धृतिमात्रियतेन्द्रियः । भरण्य. सर्वभूताना गनिमाप्नोत्यनुत्तमी। एवं प्रधानतृतम्य निर्भयस्य निराधिपः । गम्त्युरनिंगी भावः म मृत्युरभिगछति । विमुकं मयमभ्या मुनिमाकामवत् स्थितं । अखमेकर शान्त तं देवा ब्राह्मणं विदुः । गोविनं यस्य धाय धनों हमे १) अहोरात्राय पुयार्थ तं देवा माधणं विदुः । निगशिपमनारम्भ निनमस्कारमग्नुति। निर्मुक बन्धन मणेत्तं देवा ब्राह्मण विदः। मम्माणि भूतानि मुझे रमन्ने पाणि दुःषस्य भी चमन । तेशे भयोत्पादनशानखेदः कुम्न काणि न प्रधानः। रान रि भूताभपदविणापाः ममापि दानान्यधिनिष्ठतोह । तोदगा तमु या प्रयभ गहानि माऽनयमाप्नोत्यभयं 6. - EN प्रजाभ्यः। उजामान्य भरविलानि नोकाद नाभिनंगत. प्रनिरा। नग्यमानि तातय पचागर मपमिदं प्रपेरें। मामा रिमि.एसंयत्तमिन् प्राणामारमयाको जुहोति माविको जनमाल भन्दा सकिनु सरयकेषु । वधिात नि मुए रिपुरण्या पामासाने मसकिमतीयमाना देशा: ममी. गुन वदामि। रोप वपन विविध भागो निल परमाताये। मश्रीरामनिया द न्यय देवाः पश्यति लिये।

·मोन्नधर्म प० । अध्याय २४५ । २8(1] ॥ शान्तिपर्व ॥ भूमावसनं दिवि चाममेयं हिरण्मय योऽण्डममण्डमधे । पतषिणं पक्षिणमन्तरीक्षे यो वेद भाग्यात्मनि रमि दीप्तः। ८२४ आवर्तमानमजरं विवर्त्तनं पलामिकं हादशारं सुपर्व । यस्येदमास्यापरि याति विश्व तत् कालचक्रं निहितं गुहायां। यः सम्प्रसादं जगतः शरीरं सदान् स लोकानधिगतीह । तस्मिन्. हि सन्तर्पयतीह देवांस्ते वै बतास्तर्पयन्या . स्थमस्या 51. 1 i GAR तेजोमयो नित्यमयः पुराणे लोकाननन्तानभयानुपैति । भूतानि यस्मान्न चमन्ते कदाचित् स भूताना न च मते कदाचित्। श्रगईणोयो न च गर्हतेऽन्यान् स वै विप्रः परमात्मानमोक्षेत् । निवीतमाहो व्यपनीतकल्मो न चेह नामुब च मोऽन्नमछति। अरोपमाहः समलोटकाञ्चनः प्रहोणकोषो गतसन्धिविग्रह.। अपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रियश्चरनुदामीनवदेष भिदुकः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्मपर्वणि एकानुप्रश्न पञ्चचत्वारिंशदधिकदिशताऽध्याय.॥२४५ ॥ ॥ व्यास उवाच ॥ प्रकृत्यास्तु विकाराये क्षेत्रजस्तैरधिष्ठितः । न चैनं ते प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि । नैश्चैवं कुग्ने कार्य मन:परिहेन्द्रियैः । सुदान्नैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः। इन्द्रियेन्य. परा द्यर्थी अभ्यः परमं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धरात्मा महान् परः महत. परमव्यामध्यक्तात् पन्नोऽमनं। अमृतान्न परं किञ्चित् मा काठा मा परा गतिः। एवं सर्वेषु भूतेयु गूढोत्मा न प्रकायती दृश्यते त्वग्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदनिभिः । अन्नरामनि संलोय मनःषष्ठानि नेधया। इन्द्रियाणौन्द्रियार्थाश्च वहुचिन्यमचिन्तयन् । ध्यानेने परमं त्या विद्यारम्पादितं मनः । अनीश्वरः प्रशान्तात्मा नतोऽईत्यमृतं पदं। इन्द्रियाणान्तु सपा वग्यात्मा चलितस्मृति । अात्मन. सम्प्रेदाभेन मा स्मृत्युमुपाश्रुते। वाहत्य सर्व किनान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् । सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालचरी भवेत्। पित्तप्रसादेन पतिजहारीह शुभाइभ प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तममुत। लक्षणन्तु प्रसादस्य यथा खप सुख खपेत् । निवाते वा यथा दोपो दीप्यमानो न कम्पते। एवं पूपरे काले युञ्जनात्मानमात्मनि । लम्बाहारो विशद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि। रहयं सर्ववेदानामनियमनागमे । श्रात्ममत्ययिकं शास्तमिदं पुत्रानुशाप्तनं । धमाख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्याने च यदसु। दभेदमृसहस्राणि निम्मय्यामृतमुद्धृतं । नवनीत थथा दनः काष्ठादनियथैव च । तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्चहेतोः समुद्धृत। स्वातकान मिद शास्त्र वाच्य पुत्लानुशासनं। नदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपखिने। नावेदविदुईं वाय तया नानुगताय च । नासूयकायाजवे न पानिर्दियकारिणे। नसशास्वदग्धाय तदैव पिशनाय च । साधिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपखिने। 9 ।

·२ ॥ श्रीगधाभारनं ॥ (माप प. या II । - दं नियाय पुसाय गियापागुगताय चारण्य परय नान्यो त करायन। यद्यप्यम्य मी दयाद्रयपूर्णागिंगा मरः । इदमेव ततः य पनि गन्यन नापिन् । चता गुपतरार्थ तदध्यातागतिमागुपं । थकामानिमित घेरामापु गोपते। मत मम्प्रवक्ष्यामिपमा परियमि। थप ने गामि यसते परं पच जाति म ममयः माचिन् । यूपनागयमा तापनः पुत्र विवि कथयामि ने पुनः । मि श्रीमहाभारते भामिपणि मादधम्मपर्मणि एकागुमने पटवारिधिकरितोऽयायः ॥२४॥ ॥ इक उवाच ॥ श्याम विमारेणेच पुनरीष पदस में। पदण्यानं पचा पदं भगवषिमताम। ॥ व्याम उवाच ॥ अध्यातां यदिदं तात पुरुपये ह पद्यने । तापियामि तस्य प्यास्यामिमा रणु। मा भूमिरापस्तया ज्योतिर्वायुराकाश एव च । महाभूतानि भूताना मागरम्यायो यथा । प्रमायंह ययाऽङ्गानि कुर्मः महरले पुनः । तदम शान्ति भूतानि पवीयःम विदुयते । इति तन्मयमेवेदं मयं स्यारवनाम। मर्गे च प्रसये चैव सम्मिनिर्दियते तपा। महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतष्ठत् । अकरोत्तात वैषम्यं यग्मिन् पदनुपश्यति । ॥शक उवाच ॥ करोघरीरेषु कयं तदुपतयेत् । इन्द्रियाणि गुणाः फेचित् कथं तानुपातयेत्। ॥ व्यास उवाच । एतत्ते वर्तयिय्यामि यथाक्दमुपूर्वमः । ग्टणु नवमिहकायो यथानत्वं यथा च तत्। शब्दः पाच तयाँ सानि नथमाकाशसम्भवं । प्राणायेष्टास्तया परने वाघुगुणास्वपः । रूपञ्चदुर्विपाकयं विधा ज्यातिविधीयते । रमोऽय रसन हो गुणास्लेते षयोऽम्भमः । धेयं प्राणं गरीरच भूमेरेते गुणालयः। रतावानिन्द्रिययामर्याख्यानः पाञ्चनातिकः । वायोः स्पों रसोऽयय ज्यातिषो रूपमुच्यते। अाकाशप्रभवः गव्दा गन्धा भूमिगुणः सतः। मनो बुद्धिः स्वभावश्च चय रते खयोनिशाः । न गुणाननिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः । यथा कूर्म दवाङ्गानि प्रमार्य विनियति । एवमेवेन्द्रिययामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति। यदूद्धं पादतलयारवाभूर्द्धश्च पश्यति । एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्त्तते युद्धिरुत्तमा । गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि। मनःषष्ठानि मालि बुद्ध्यभावे कुतो गुणार इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठन्तु मन उच्यते । सप्तमी बुद्धिमेवाहुः क्षेत्र पुनरमं । चतुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः। बुद्धिरथवमानाय साची क्षेत्रज्ञ उच्यते। रजस्तमश्च सत्त्वञ्च त्रय रते खयोनिजाः । समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणानुपलक्षयेत्। तच यत्प्रीतिसंदुत किश्चिदात्मनि लक्षयेत्। प्रशान्तमिव मंडई सत्त्वं तदुपधारयेत् । 'यत्तु सन्तापमयुक्त कार्य मनसि वा भवेत्। प्रवृत्तं रंज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् । यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत्। अप्रतर्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्थती। प्रहर्षः प्रीतिरानन्दःस्वाम्य स्खस्याता चित्तता। अकस्माद्यदि वा कम्मादर्तन्ते सात्त्विका गुणः। अभिमानो मृपावादो लोभी मोहंस्तथा चमा। लिङ्गानि रजसतानि वर्तन्त हेत्वहेतुतः। - . ELL ·मोक्षधम्म प० । अध्याय २४७ १२१८१२851] ॥ शान्तिपर्व ।। 4 . तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता। कयश्चिदभिवर्त्तन्ते विजयास्तामसा गुणाः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मानधनपर्वणि शकानुप्रग्ने सप्तचत्वारिंशदधिकदिशतोऽध्यायः॥ २४॥ ॥ व्यास उवाच ।। मनो विस्जते भावं बुद्धिरयवसायिनो। हृदयं प्रियाप्रिये वेद विविधा कर्मवादना। इन्द्रियेभ्यः परा दर्या अर्थभ्यः परमं मन. मनमस्तु पराबुद्धिबुद्धरात्मो परो मतः। बुद्धिगत्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेदात्मनात्मनि । यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः । इन्द्रियाणा पृथग्भावादुद्धिविक्रियते यतः । श्टवतो भवति श्रोत्रं स्पृगतो स्पर्य उच्यते। पश्यतो भवते दृष्टीरमती रमनं भवेत्। जिवती भवति घाणं बुद्धिविक्रियते पृयक्। इन्द्रियाणि तु तान्याहस्तेष्वदृश्याधितिष्ठति । तिष्ठन्तो पुरुयेवुद्धिस्विषुभावयु वर्त्तते। कदाचिल्लभते प्रीति कदाचिदपि शोचति। न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते। मयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्त्तते । सरिता मागरो भी महावलामिबोर्णिमान्। यदा प्रार्थगते किञ्चित्तदा भवति मा मनः। अधिष्ठानानि वै वुझ्या पृयगेतानि संस्मरेत्। इन्द्रियायव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नधः । माण्येवानुपूर्येण यद्यदाऽनुविधीयते। अविभागगता बुद्धिवर्मनसि वर्तत। ये चैव भावा वर्तन्त मर्च एवेव ते विषु। । अन्वर्याः सम्प्रवर्तन रथनेमिमरा वा प्रदीपार्थ मन. कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिमत्तम.। निश्वरनिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया। एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति। अशोचन्नप्रइष्यन् हि नित्यं विगतमत्सरः । न चात्मा शक्यते युमिन्द्रियै. कामगोचरै। प्रवर्तमानैरनधैर्दुष्करैरकृतात्मभि. नेपान्तु मनसा रसीन् यदा सम्यनियमति । तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दोपदीप्ता ययातिः। सर्वेषामेव भूताना नमस्यपगते थया। प्रकाशं लभते सर्व तयेदमुपधार्यतां । यथा वारिचरः पदी न लिप्यति अले चरन् । विमुकात्मा तथा योगो गुणदोषैर्न लिप्यते । एवमेव कृतप्रचो न दोषविषयांवरन्। असञ्जमान. सर्वेषु कथञ्चन न लिप्यते । त्यक्ता पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदात्मनि । सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गब्वमन्जत.। मत्त्वमात्मा प्रसरति गुणान्नापि कदाचन। न गुणा विदुरात्मानं गुणन् वेद स सर्वदा। परिद्रष्टा गुणानाञ्च परिस्रष्टा यथातयं । मत्त्ववज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयो.। सृजतेऽत्र गुणानेक रको न सृजते गुणान् । पृयता प्रकृत्या तो सन्प्रयुक्तौ च सर्वदा। यथा मस्योऽभिरन्य. स्यात् संप्रयुनो तयैव नौ। मभकोदुम्परी वाऽपि सम्प्रयुनौ यथा सह । दपीका वा यथा मुम्ने पृथक् च सह चैव च । तथैव महितावतावन्योन्यस्मिन् प्रतिहिती। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शकानुप्रश्ने प्रष्टचत्वारिंशदधिकदिशताऽध्यायः ॥ २४८ ॥ ॥ व्यास उवाच ॥ सजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रजस्वनुतिष्ठति। गुणान् विक्रयतः मचानुदासीनवदीश्वरः। स्वभावयुक्तं तन्मय यदिमान् सजते गुणन्। ऊनाभिर्यया सूत्रं सजते तमुशंस्तथा। 1 -- ·हर ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोषधर्म प० । अध्याय २१८।२५.) है . प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिनापलभ्यते । एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे । उभयं सम्प्रधायैतदध्यवस्येद्यथामति । अनेनैव विधानेन भवेदात्माश्रयो महान् । अनादिनिधनो छात्मा तं बुद्धा विचरेबरः । चक्रुध्यन्नप्रयंश्च नित्यं विगतमत्सरः। रत्यवं सदयग्रन्थि बुद्धिचिन्तामयं दृढं । अनित्यं सुखमासोत ओछिन्नममयः । ताम्ययुः प्रच्युता' पृय्या यथा पूर्ण नदी नराः। गाढा झविदामो विद्धि लोकमिमं तथा। न तु ताम्यति वै विद्वान् स्यले चरति तत्त्ववित्। एवं यो विन्दते त्मानं केवल ज्ञानमात्मनः । एवं बुद्धा नर. सर्व भूतानामागनि गति । समवेक्ष्य च वैषम्य लभते शममुत्तमं। एतदै जन्ममामयं ब्राह्मणस्य विशेषतः। श्रात्मज्ञानं शमश्चैव पयाप्तं तत्परायणं । एतदुद्धा भवेच्छुद्धः किमन्यबुद्धलक्षणं । विज्ञायतदिमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः । न भवति विदुषां महद्यं यदविदुषां महद्भयं परत्र । न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचिद्भवति हि या विदुष" मनातनो। लोकमातुरमस्यते जनस्तत्तदेव च निरीक्ष्य शोचते । तत्र पस्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं कृताकृतं । यत्करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं तञ्च निर्मुदति यत्पुरा कृतं । न प्रियं तदुभयं न चाप्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधापर्वणि एकानुप्रने जनपञ्चाशदधिकदिशतोऽयायः ॥ २४८॥ ॥ एक उवाच ॥ यस्माद्धात्परोधमा विद्यते नेह कयमा यो विभिश्च धर्मभ्यस्त भवान् प्रववीत में। ॥ व्यास उवाच॥ धर्मन्ते मम्प्रवक्ष्यामि पुराणमृपिभि. क्षत। विशिष्ट सर्वमाभ्यस्तमिहकमनाः घटणु इन्द्रियाणि प्रमादीनि बुद्ध्या संयम्य यनत । सवतो निम्पतिणून पिता वालानिवात्मशान्। मनसद्येन्द्रियाणच्चाप्यैकाग्यं परमं तप. । तज्ज्यायः सवधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते। तानि माणि सन्धाय मन षष्ठानि मेधया । श्रात्मतृप्त दवासीत बहुचिन्यमचिन्तयन् । गोचरभ्यी निवृत्तानि यदा स्याप्यन्ति वेमनि । नदा वमात्मनात्मान पर द्रक्ष्यसि शाश्वतं। सामान महात्मानं विधूममिव पावकं । तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनोषिणः । यया पुष्यफलोपेतो वहशाखा महाद्रुमः । अत्मनो नाभिजानीते क मे पुष्पं क्व मे फलं। स्वमात्मान जानौते क गमिथे कुतखई । अन्या छात्माऽन्तरात्माऽस्ति यः मर्वमनुपश्यति । शानदीपन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना । दृष्ट्वा त्वमात्मनात्मानं निरात्मा भव सर्ववित् । विमुमाः मद्यपापेभ्या मुक्तत्वच वारगः। परी बुद्धिमवाप्येइ विपामा विगतज्वरः। मनायोमं धारा मदी लोकप्रवाहिण । पधेन्द्रियग्राइवतों मन.सकन्धरोधर्म । लाभमोदपा पना कामक्रोधमरोएपी। मत्यतीयामृतशोभा सोधपहा मदिरां। अयमाप्रभवांगी दुमारामसतात्मभिः। प्रतरख नदी युद्ध्या कामयाहममाकुला। संमारगागरगमा योनिपाताम्नदुम्तरी । श्रात्मभन्मोद्भवां तात गिडावत्ता दुरासदी । योमरति हतप्रज्ञा प्रतिमन्नो मनोपिणः । मा नीर्ण. मयतो मुमो विधनात्मात्मविञ्चुधि । 1 *- ·मोदधम्न माधयाय २५.१२५९1] ॥ शान्तिपर्च ॥ ६८५ उत्तमा बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयान् भविष्यमि। मन्तीर्णः स-संसारात् प्रसन्नात्मा विकल्मयः। भूमिठानीव भूतानि पर्वतस्या निशामय । क्रुध्यन्त्रप्रयंच न नृभसमनिस्तथा । नतो द्रक्ष्यसि सर्वेषां भूताना प्रभवाप्ययौ। एनं वै सर्वभूतेभ्या विशिष्ट मेनिरे बुधाः । धर्म धर्मभृता श्रेष्ठा मुनयस्तत्त्वदर्शिनः । श्रात्मनो व्यापिनो ज्ञानमिदं पुत्त्रानुशासनं । प्रयताय प्रवक्तव्य हितायानुगताय च । आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् । अब्रुवं यदहं तात श्रात्ममाविकमनमा। नैव स्त्री न पुमानतनव चेदं नपुंसकं । अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकं । नतज्ञाला पुमान् स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुते । अमवप्रतिपत्त्यर्यमेतद्धर्म विधोयने । यथा मतानि सर्वाणि यथैतानि यथा तथा। कयितानि मया पुन भवन्ति न भवन्ति ।। चित्प्रीतियुक्तेन गुणवितेन पुत्त्रेण सत्पुन दमान्वितेन । पृष्टी हि सम्प्रीतमना यथार्थ ब्रूयात् सुतस्येह यदुक्रमेतत्।। इति श्रीमहाभारते शानिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शकानुप्रश्ने पञ्चाशदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ॥ व्यास उवाच ॥ गन्धान रसालानुरुन्ध्यात् सुखं वा नालदाराचानुयात्तस्य तस्य । मानञ्च कीर्तिश्च यमच ने छेत् सवै प्रचारः पश्यतो प्राहाणस्य। मान् वेदानधीयोत पशुपुर्ब्रह्मचर्यवान् । ऋचा यजूंषि सामानियों वेद न सवै दिजः । ज्ञातिवत् मचतानां सर्ववित् सर्ववेदवित् । नाकाम म्रियते जातु न तेन न च वै दिजः । दृष्टीय विविधाः प्रायक्रवंश्चैवाप्नदक्षिणान् । प्राप्नोति नैव ब्राह्मण्यन विधानात् कयचन। यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति। यदानेवति न देष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा। यदा न कुरुते भाव सर्वभूतेषु पापक। कमण मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा । कामवन्धनमेकं नान्यदस्तोह बन्धनं । कामबन्धनमुक्नो हि ब्रह्मभूयाय कन्यते । कामना मुच्यमानस्तु धूवाधादिव चन्द्रमाः। विरजाःकालमाकाइन् धीरो धैर्येण वर्तते । श्रापूर्यमाएमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविन्ति यदत् । तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सबै स गान्तिमाप्नोति न - कामकामः। (0 स कामकन्तो न तु कामकामः स वै कामात वर्गमुपैति देही। वेदेवापनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषदमः । दमस्योपनिषद्दानं दानस्योपनिषत्तपः। नपोपनिषत्त्यारस्य गस्योपनिषत् सुखं। मुखस्योपनिषत् स्वर्गः खर्गस्योपनिषचमः । दिन भोकमनमोः सन्ताम् तृष्णया सह। मत्वमिनसि मन्तोषाच्छान्तिलक्षणमुत्तमं ।' विशको निर्मम भान्तः प्रसन्नात्मा विमत्सरः । मद्भिरक्षणवानतेः समग्रः पुनरेव्यति। पशिःमत्त्वगुरोपेतः प्राधिगतं विभिः। ये विदुः मेत्य चात्माननिहस्य तं गुणं विदुः। अनिममसंहाथ प्राकृतं निरूपस्कृतं । अध्यात्म सुकृतं प्राप्तः मुखमव्ययमभुत। निष्प्रचारं मनः ला प्रतिष्ठाय च संबंशः । यामयं लभते तएिं सान मक्यात्मनोऽन्यया। ए ·॥श्रीमहाभारतें ॥ [ मेक्षिधम्म पायथाय २५।१५।। हम - (00 - येन हप्यत्यभुञ्जाना येम तृप्यायवित्तवाम । येमाही बस धत्ते चम्त वेद म वेदवित् । संगुलान्यात्मनो दाराष्यपिधाय विचिन्तयन् । यो धास्ते बाह्मण. शिरः स श्रात्मरतिपच्यते। समाहित परे तत्त्वे क्षोणकाममवस्थित। पर्वतः सुखमन्वेति वपुद्यान्द्रमम यया। अविशेषाणि भूतानि गुणं जहता मुनेः । सुखेनापोछते दुःखं भास्करण तमो यथा। तमतिक्रान्तकमाणमतिक्रान्तगुणवयं । ब्राह्मण विषयाभिष्टं जरामृत्यू न विन्दतः । स यदा सर्वता मुक्तः समः पर्यवतिष्ठते। इन्द्रियाणोन्द्रियाथाय शरीरस्वाऽतिवर्तत। कारणं परमं प्राप्य प्रतिक्रान्तस्य कार्यता । पुनरावर्तनं नास्ति सम्प्राप्तस्य परं पदं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि कानुप्रने रकानाशदधिकदिशतोऽध्याय.॥२५॥ ॥ व्यास उवाच ॥ दन्दानि मोरजिज्ञासुरर्थधभावनुष्ठितः । वला गुणवता भिय्यः श्राव्यपूर्वमिदं महत् । श्राका मारतो ज्यातिरापः पृथ्वी च पञ्चमी । भावाभावौ च कालच मर्वभूतेषु पञ्चसु। अन्तरात्मकमाका नन्मय श्रोत्रमिन्द्रिया तस्य शब्द गुणं विद्यान्मूर्तिशास्त्र विधानवित्। चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयो । स्पर्शनचेन्द्रियं विद्यात्तथा पञ्च तन्मयं । तापः पाकः प्रकाशश्च ज्यातियश्च पञ्चमं । तस्य रूपं गुणं विद्यात्तामगारासितात्मकं । प्रक्लेदः सुद्रता लेह इत्यपामुपदिश्यते। श्रसमजा च यच्चान्य स्निग्ध विद्यात्तदात्मकं । रसनश्चेन्द्रियं जिका रसथापा गुणे मतः । महातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च। मथु रोम च केशाच भिरा वायु च चर्म च । इन्द्रियं घाणसंज्ञातं नामिकेत्यभिमंजिका। गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेय. पृथिवोमयः । उत्तरेषु गुणाः सन्ति सर्वसत्त्वेषु शेत्तराः। पञ्चानां भूतमशाना सन्तति मुनयो विदुः। मनो नवममेषान्नु बुद्धिस्त दशमो स्मृता । एकादशस्वनन्नात्मा म सधः पर उच्यते । व्यवमायात्मिका बुद्धिर्मना व्याकरणात्मकं । धामानुमानादिजेयः म जोवः क्षेत्रमंजकः । रभिः कालात्मकमावैर्यः सः मनमन्वितं । पश्यत्यकलुष कर्म म माई मानुवर्तते । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि एकानुप्रश्ने दिपञ्चाशदधिकद्विशतोऽध्यायः ॥ ९५२ ॥ । व्याभ उवाच ॥ मरोरादिप्रमुक्तं हि सध्मभूतं मरीरिण। कर्मभिः परिपश्यन्ति मास्त्राने. शास्त्रदिनः । पथा मरोय. महितायरन्ति सर्वच तिष्ठन्ति च दृश्यमाना.। देविमुक्ता विचरन्ति लोकांस्तथैव सत्त्वान्यतिमा पाणि। प्रतिरूपं यथैवासु तापः सूर्यस्य सक्ष्यते । सत्त्ववत्सु तथा सत्वं प्रतिरूपं स पश्यति । सानि सूपाणि मत्त्वामि विमुक्तानि मरोरतः । खेम मत्त्वेन सत्वज्ञा. पग्यन्ति नियतेन्द्रियाः। वपना आग्रताक्षेत्र मध्येपामात्मचिन्तितं । प्रधानाधमुक्तानां जहतां कर्मजं रज. 1 पचामितया रामायथा राची तयाऽहनि। व तिष्ठतिमत्त्वात्मा सततं योगयोगिनी नेपां नित्यं पदा नित्या भतात्मा मततं गुणे। मतभिस्वन्नितः सवरिष्णुग्जरामरः। ।

·माधम ५० । यध्याय २५३।२५९४२२|| शान्तिपर्व ॥ . - मनोबुद्धिपराभूतः स्वदेहपरदेहवित् । खनेष्वपि भवत्येष विज्ञाना सुखदुःखयोः। नवापि लमते दःखं तत्रापि लभते सुकं । क्रोधलोभी तु तशपिहला व्यमनमर्थति। मीणितशापि भवति भइतोऽयानवाथ हिकरोति पुण्यं तापि जीवविव च परसति। अहोभान्तर्गतशपि गर्भवं समुपेयिवान् । दम मामान वमन कुती नषोऽवमिव जोर्यते । नमेतमनिओ भूतात्मानं इदि वितं । तमोरजोभ्यामाविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तियु। योगशास्त्रपरा भूत्वा तमात्मानं परीक्षवः । अनुच्छामान्यमूनानि यानि पञ्चेपमान्यपि । प्रयम्भूतेषु सृष्टेषु चतुर्थाश्रमभम् । समाधी योगमेवेत दाण्डियः प्रममत्रवीत् । विदिला मत सुधाणि पडाय महेयरं । प्रधानविनियोगख परं प्रमानुपश्यति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि कानुप्रग्ने विपञ्चामदधिकदिनोऽध्यायः ॥ २५२ ॥ ॥ व्यास उवाच ॥ इदि काममश्चिचा मोहमक्षयमम्भवः । कोधमानमहास्वन्धी विधिमापरिपेचनः । नस्य चानमाधारः प्रमादः परिपेचनं । मोऽभ्यस्यापलामो हि पुरा दुरुतसारवान् । सम्मोचिन्ताविटपः मोकगापा भयातुरः। मोहनीभिः पिपासाभिसताभिरनुरितः । उपामते महादत सुनुसातत्यानेमनः। आयास. संयुताः पा. पंसदं परिवेश्चत। पतान् पामान वशेहलातं उत्तमपकर्षति। गतःस दुःखयोरन्नं त्यञ्यमानम्तयाईयोंः। भरोहत्यसमज. सदा येन हि पादपं । मनमेव तनो इन्नि विषाधिरिवार। नम्यानुगमूलस्य मूसमुद्रियते बलात् । योगासादात्छतिना माम्येन परमामिना। एवं यो वेद कामस्य केरलन्य निवर्तनं । बन्धं वे कामगालस्य म दुःमान्यनिवर्तते। मरोरं पुरमित्याः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते । बुद्धेः शरोरखं मनो नामार्थचिन्तकं । इन्द्रियाणि मनः पौरातदर्थन्तु परा छति। तत्र दो दारुणो दोषी तनो नाम रजस्तया। नदर्थमुपगीवन्ति पारा: मह पुरेसरैः । पदारेए नमेवार्य दो दीपावुपभोवतः । नत्र मुद्धिर्षि दुई मनः मामान्यमुच्यतो पारावापि मनलस्तास्तेषामरिचना स्थिति। पद मुद्धिरण्यास्ते मोऽनर्थः पग्मिीदति । यदद्य पृयगध्याते मनस्तत् परिमीदति। प्रयम्भूतं मनो युवा मनो भवति केवन। तर विटत हान्य रज पवतिष्ठते। नग्मनः कुरुते मण्य रजसा संह मान । तशादाय जनं पारं रजने प्रयपति। रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्मणि भावधर्मपन्न णि एकानुने चत पवादपिकविमनायाय २५४ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ भूताना परिमझान भूयः पुत्र निमामय । दैपायनमुमादृष्टं घाघया परपाऽनघ ! रीमानसनिभः प्राह भगवाभूमामे I THIsrमपि वक्ष्यामि भूयः पन निदर्शनं । भमेः स्यय गुरुवध काठिन्यं प्रमवाना । गन्दा गुरुवं सक्रिय भपातम्यापना निः । पात्यं नया दो द्रव मेहमाम्दता। रिया विम्यन्दमधापि मामानी अाणं तया। यता योनिस्तापः पाकः प्रकारनं मोका रोगो एपले मततधाईभामिता। A - ·१८८ ॥ योमहाभारतं । [मोक्षधर्म पथिध्याय २५३ १२५६) स . । वायोरनियमस्पर्थो वादस्थागं स्वतन्त्रता। बलं ध्यञ्च भोवञ्च कर्मचेष्टात्मता भवः । आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रताऽपि च । अनाश्रयमनालम्ममयक्रमविकारिता । अप्रतीपातिता व भूतत्व विकृतानि च । गुणाः पञ्चशतं पोशाः पञ्चभूतात्मभाविताः । धैर्योपपत्तियक्तिय विसर्ग. कल्पना क्षमा, सदसञ्चाशता चैव मनमो नव वे गुणाः ।. इष्टानिविपत्तिय व्यवसाय: ममाधिता । मंशयः प्रतिपत्तिय, बुद्धः पञ्च गुणान् विदुः । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कथं पञ्चगुणा पुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणः । एतन्मे मळमाचल समाचानं पितामह। ॥ भीम उवाच ॥ पाहुः पटिं बुद्धिगुणान् वै भूतविशिष्टा नित्यविषताः । भूतविभूतोद्याक्षरटष्टाः पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति। तत्पुत्त चिन्ताकलिलं तदुतमनागतं वै तव सम्पतीह । भूतार्थतत्त्वं तदवाप्य मन्च भूतप्रभावाद्भप मान्तबुद्धि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकानुप्रने पञ्चपञ्चाशदधिकदिशतोऽध्याय. ॥ २५५ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ य इमे पृथिवीपाला: शेरते पृथिवीतले। पृतनामध्य रते हि गतसंशा सहाबलाः । एकैकशा भीमवला नागायुतबलास्तथा। रते हि निहताः मध्य तुल्यतेजोषलर्नरैः। नेषां पश्यामि हन्तारं प्राणिना मयुगे परं। विक्रमेणेापसम्पन्नास्तेजाबलसमन्विताः । अथ मे महाप्राज्ञाः मेरते हि गतामवः । म्रता इति च शब्दाऽयं वर्तत्येषु गतासुषु। इमे मृता नृपतयः प्रायशो भीमविक्रमाः । तत्र मे मंशयो जातः कुतः संज्ञा सता इति । कस्य मृत्युः कुतो मृत्युः केन मृत्युरिह प्रजाः । हरत्यमरसंकाश तन्मे मूहि पितामह। . ॥ भीम उवाच ॥ पुरा छतयुगे तात राजामोदनुकम्पकः । स भत्रुवशमापन्नः संग्राम डोषवाहन. । नस्य युवो हरिनाम नारायणममो बलास शत्रुभितः मध्ये सबल. सपदानुगः । म राजा शत्रुवरागः पुत्तमोकममन्वित । यदृच्छया शान्तिपरो ददर्भ भुवि नारदं। तस समर्वमाचर यथा वृत्तं अनेयूरः । प्रत्रुभिर्ग: मझे पुत्रस्य मरणं तथा। तस्य तदधनं श्रुत्वा नारदोऽय तपोधनः। पाण्यानमिदमाचर पुत्रशोकापदं तदा। । माग्द उवाच ॥ राजन् ग्टणु ममाएयानमयेदं यविस्तरं । यथा वृत्तं श्रुतश्चैव भयेर वसधाधिप। प्रजा: एष्ट्रा महालेगा: प्रजाम पितामहः। अतीव वृद्धा पहला नाटय्यत पुनः प्रशाः। म धनरमभूत् किचित् करिमन्तुभिरच्युत। निनाममिवीन्नद्धं चैलोक्यमभवनृप। । नम्नपिन्ना ममुत्पन्ना महार प्रति भूपते। चिन्तयन्नाध्याछच संहारे तुकारण । मम्य पारमहारापेभ्योऽनिरुदसियत । तेम मचा दियो राजन्ददाइ म पितामहः। नतादिव भुपच जगंध मपरापरं । ददाइ पायको राजन् भगवत्कोपमम्भवः । नचादमा भूतानि नामानि ध्रुवाणि च । महता फ्रोधवैगेम कुपित प्रपितामह। ततो परिजटः मादावरपतिः मियः । जगाम भरणं देवो प्रमाणं परवीरहा। ममियभिगोत्रामा प्रमामालिकाम्यया। प्रवीत् परमादेषो सम्मानिव सदा विवं। सा. - . - ·मोक्षधम्म प० । अध्याय २५७१२५८ २५८1] ॥ शान्तिपर्व। - करवाण्यद्य कं कामं वराहोऽमि मतो मम । कती धम्मि प्रियं मम्भा तव यहृदि वर्त्तते । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि प्रजापतिसंवादे सप्तपञ्चाशदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २५७ ॥ ॥ स्थाणुरुवाच ॥ मजामर्गनिमित्तं मे कार्यवत्तामिमा प्रभो। विद्धि सृष्टस्त्वया होमा मा कुप्यासा पितामह। । तव तेजोऽग्निना देव प्रजा दह्यन्ति मर्चश. 1 ता दृष्टा मम कारखं मा कुयामां जगत्प्रभा। ॥ प्रजापतिरुवाच ॥ न कुष्ये न च मे कामो न भवेयुः प्रजा इति । लाघवार्य धरण्यास्तु तत संहार दुय्यते । इयं हि मा मदा देवी भाराती समचोदयत्। संहारार्थ महादेव भारेणासु निमन्नतो। यदाऽई नाधिगच्छामि बुद्ध्या वह विचारयन्। संहारमासा वृद्धवानी ततामा क्रोध प्राविधत् । ॥ स्थाणुरुवाच ॥ संहारार्थ प्रमोदख मा क्रुधो विबुधेश्वर।मा प्रजाः स्याघरश्चैव जङ्गमञ्च व्यनीनभन् । पल्पलानि च सर्वाणि सर्वञ्चैव बोलपं । स्यावरं जङ्गमञ्चैव भूतग्राम चतुर्विधं । तदेतगममाभूतं जगत् सचमुपभुती प्रमोद भगवन् साधी वर एप तो मया। नया न धुनरयन्ति प्रजा घेताः कथञ्चन। तस्मानिवर्त्ततामेतत्तेन खेनैव नेजमा। उपायमन्य सम्पग्य भूताना हितकाम्यया। ययाऽमो जन्तवः सर्वे न दोरन् पितामह । भावं हि न गच्छेयुरुचिन्नप्रजनाः प्रजा.। अधिदेवे नियुकोऽस्मि त्वया लोकेश्वरेश्वर । तद्भवं हि जगन्नाय रतत् स्यावरजङ्कमा प्रमाद्य वा महादेव याचाम्यावृत्तिजा प्रजाः । ॥ नारद उवाच ॥ श्रुत्वा तु वचनं देव स्याणानियतवामना. । तेजस्तत् संनिजग्राह पुनरेवान्तरात्मनि । ततोऽनिमुपसंग्टह्य भगवान् लोकपूजितः । प्रतिञ्च निवृत्तिञ्च कन्पयामास वै प्रभु । उपसंहरतस्तस्य तममि रोषजं तदा। प्रादुर्बभूव विश्वेभ्य खेभ्या नारी महात्मन । कृष्णरकाम्बरधरा कृष्णनेबतलान्तरा। दिव्याण्डस्तसंपन्ना दिव्याभरणभूषिता । मा विनि सृत्य वै खेभ्या दक्षिणमाश्रिता दिगं। ददृशाते च तां कन्या देवी विश्वेश्वरावुभौ । नामाह्य तदादेवो लोकानामादिरोश्वरः। मृत्या इति महीपाल जहिचेमा. प्रजा इति । वं हि संहारया मे चिन्तिता पितेन च । नमात संहर मात्र प्रजाः सजडपण्डिता. । अविषेण चैव वं प्रजा महर कामिनि।मम हिनियोगेन श्रेयः परमवास्यसि । रवमुक्का त मा देवी मृत्यु कमलमासिनी । प्रदश्या दुःखिता वाला माग्रुपातमतीव च। पाणिभ्याश्चैव जग्राह तान्यपि जनेश्वर । मानवाना हितार्थाय पयाचे पुनरेव छ । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मावर्षपर्वणि मृत्युप्रजापतिसंवादे अटपधायदधिकदियतोऽध्यायः ॥ २५८॥ ॥ नारद उवाच ॥ विनीय दुःखमवता मात्मनवायतेपणा । उवाच प्रानतिर्भूला तमेवावनिता तदा। वया एटा कयं नारी मादृशी वदताम्बर । रौद्रकाऽभिजायेत मर्चमाणिमयरी। विभेम्यहमधर्मस्य धार्यमादिन कर्म मे। वं मां भीतामवेशव भिवनेवख पदुपा। पालान् वृद्धवान् वयस्वाय न हरेयमनागमः। प्रापिन. प्राणिनामोश नमस्तेऽस्तु प्रमोद में। • मियान् पुत्रान् वपस्वाय धादनमादः पिढनपि । अपध्यायन्ति यो मतास्तेषां विभेम्यहं । (ग -- १८. १R ३ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म प० । अध्याय २५६। . apart कृपणाश्रुपरिश्लेदो दहेन्मां भावतीः समाः। तेभ्योऽहं वलवनीता भरणं त्वामुपागता। यमस्य भवने देव पात्यन्त पापकर्मिणः । प्रमादये वा वरदं प्रमादं कुरु मे प्रभा। एतदिच्छाम्यहं काम त्वत्तो लोकपितामह । इच्छेयं त्वत्प्रसादार्थ तपस्तप्तुं महेश्वर । ॥ पितामह उवाच ॥ मृत्या सङ्कल्पिता मेवं प्रजाः संहार हेतुना । गच्छ महर मास्त्र प्रभा मा च विचारय। एतदेवमवश्य हि भविता नैतदन्यया । क्रियतामनवधानि यथोक मदचोऽनघे। रवमुत्वा महाबाहो मृत्युः परपुरञ्जय । न व्याजहार तस्या 'चप्रहा भगवईन्मुखी। पुनः पुनरथाना मा गतमत्त्वेव भामिनी। वृष्णीमासीत्तता देवी देवानामीश्वरेश्वरः । प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनात्मनि । सयमानश्च लोकेशो लोकान् सानवैवन । निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजित। सा कन्याऽथ जगामास्य समीपादिति न. श्रुतं । अपमृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजाभहरणं तदा। वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युधेनुकमभ्यगात् । मा तत्र परमं देवो तपोऽचरत दुयरं । ममा होकपद तस्यौ दश पद्मानि पञ्च च। ती तथा कुर्वती तब तपः परमदुश्चरं । पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्। कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सवरा ! तयैवैकपदे तांत पुनरन्यानि मत मा। तस्था पद्मानि षट् चैव पञ्च दे चैव मानद । भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा। दे चायुते नरश्रेष्ठ वायवाहारा महामते । पुनरेव ततो राजन् मौनमातिष्ठदुत्तम । अशु वर्षसहस्राणि सप्त चैकञ्च पार्थिव । ततो जगाम मा कन्या कोशिकी नृपसत्तम । तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः। ततो ययौ महाभागा गङ्गा मेरुञ्च केवलं । तस्या दार्विव निश्चया प्रजाना हितकाम्यया। ततो हिमवता मूयित्र देवा. समीजिरे। नबाङ्गुष्ठेन राजन्द्र निखर्चमपरं ततः । तस्या पितामहञ्चैव तोषयामास यत्नतः । ततस्तामनवीत्तत्र लोकाना प्रभवाव्ययः । किमिदं वर्तते पुत्रि क्रियता मम तद्वचः । ततोऽब्रवीत् पुनमृत्युभगवन्तं पितामहं। न हरेय प्रजा देव पुनश्चाई प्रसादये। तामधर्मभयाशीता पुनरेव प्रयाचती । तदाऽब्रवीद्देवदेवा निग्टह्येदं वचस्ततः । अध नाम्ति ते मृत्या संयच्छेमाः प्रजाः शुभे।मया युक्तं स्मृपा भने भविता नेह किञ्चना धर्म: मनातनश लामिहवानुप्रवेक्ष्यति । अहंञ्च विषुधाश्चैव तद्धिते निरताः सदा हममन्यञ्च ने कामं ददामि मनमेसितं। न वा दोषण यास्यन्ति व्याधिसम्पीडिताः प्रजा । पुरुषेषु स्वरूपेण पुरुषस्वं भविष्यसि | स्त्रीपु स्त्रीरूपिणे चैव हतीयेषु नपुंसकं । भेवमुका महाराज टनाचलिरुवाच ह। पुनरेव महात्मान नेति देवेशमव्ययं । नामप्रवीत्तदा देवो मृत्यो महर मानवान् । अधर्मत न भविता तथा धास्याम्यहं शमे। पानश्रुविन्दून् पनितानपग्य थे पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात् । ते व्याधयो मानवान् घोररूपा' प्राप्ने काले कालपि प्यन्ति मृत्यो। - ।

·मोक्षधर्म प० । अध्याय २८.२६.1] ॥ शान्तिपर्व, १८१ , सर्वेषां वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधी महिला योजयेथाः । एवं धर्मस्वामुपैय्यत्यमया न चाधर्म लयमे तुल्य त्तिः। एवं धर्म पालयिष्यस्ययो वं न चात्मानं मनयिष्यस्वधर्म। तस्मात् कामं रोचयाभ्यागत व मयाचाथा महरखेह जन्तून्। मा वै तदा मृत्युमंज्ञापदेशा भीता भापादाढमित्यब्रवीत्तं । यो प्राणान् प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधी प्राप्य निमा ह्य हन्ति । हत्यार्ये ते व्याधयद्याश्रुपाना मनुष्याणं रुज्यते यैः शरीरं। सर्वेषां वै प्राणिना प्राणनान्ने तस्माच्छाकं मा कृया बुधबुधा। मन्चे देवा. प्राणिना प्रायनान्ते गत्वा वृत्ताः सन्नित्तास्तथैव । एवं सवें मानवाः प्राणनान्ते गत्वा वृत्ता देववदान सिंह। वायुभीमा भीमनादो महौजा: म मर्चेषा प्राणिना प्राणभूनः । नानावृत्तिर्देहिनां देहभेदे तस्मादायुद्देवैदेवो वि शिष्टः। 1 . मवे देवा मयंसंज्ञाविशिष्टाः सर्व मा देवसंज्ञाविशिष्टाः । तस्मात् पुत्त्रं मा शो राजसिंह पुत्तः स्वर्ग प्राप्यते मोदते ।। एवं मृत्युर्देवएटा प्रजाना प्राप्ते काले महरन्नो यथावत् । तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽग्रुपानाः प्राप्ने काले महरन्तीह जन्तून् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोदमपर्वणि मृत्युप्रजापतिसंवादे ऊनपश्चधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २५ ॥ । युधिष्ठिर उवाच ॥ इमे वै मानवाः सर्वे धर्म प्रतिविहिताः। कोऽयं धयः कुतो धर्मस्तन्में ब्रूहि पितामह । धर्मस्वयमिहार्यः किममुबार्योऽपि वा भवेत् । उभयार्थी हि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह। ॥भीभ उवाच ॥ सदाचारः पतिर्वदास्त्रिविधं कर्मलक्षणं । चतुर्थमर्यमित्याहुः कवयो धर्म लवर्ण। अपि धुनानि धर्माणि व्यवस्यन्युत्तरावर । लोकयांबार्यमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः । उभयत्र सुखाद दह चैव परत्र च । अलवा निपुणं धर्भ पापः पापेन युज्यते। न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि । अपापवादो भवति यथा भवति धर्मवित् । धर्मस्य निठा त्याचारस्तमेवाश्रित्य भास्यसे । यथा धर्मसमाविष्टा धनं ग्टहानि तस्करः । रमते निहरन् म्नेनः परवित्तमराजको यदाऽस्य नहरन्त्यन्ये नदा राजानमिच्छति। तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः म्वकै नैः । अभितः शचिरभ्येति राजद्वारमाहितः । न हि दुचरितं किञ्चिदन्तरात्मनि पश्यति । मत्य वचनं साधुन सत्यादिद्यते परं।। सत्येन विधृतं भय सच मत्ये प्रतिष्ठित । अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं चना पृथक पृथक् । श्रद्रोहमविमंवादं प्रवर्तन्ते तदाययाः। ते चेम्मिया धृति कुथुविनश्ययुरमेश्यं । न हर्तयं परधनमिति धर्मः मनातनः । मन्यन्ते क्लवन्ततं दुर्वनः सम्प्रकीर्तित। - यदा नियनिदाबस्यमयषामेव रोचते। न अत्यन्तं बलवन्तो भवन्ति सुखिनोऽपि वा। . .

·॥ श्रीमहाभारतं॥ [ मोक्षधम्म पापध्याय २८.२९ R २५० . - तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्य ने कदाचन । श्रमाधुभ्योऽस्य न भयं मचौरे या न राजत । अकिञ्चित् कस्यचित् कुर्वनिर्भय सचिरावमेत् । सर्वत गरते स्तेनो मृगा ग्राममिवेयिवान्। बहुधा चरितं पापमन्यचैवानुपश्यति । मुदित सचिरभ्येति सर्वतो निर्भय मदा। न हि दुश्चरितं किञ्चिदात्मनोऽन्येषु पश्यति । दातव्यमित्ययं धर्म उक्नो भूतहिते रत नं मन्यन्ते धनयुता. कृपणे सम्प्रवर्तितं । यदा नियतिकार्पण्यमयैषामेव रोचते। न छात्यन्त धनवन्तो भवन्ति सुखिनोऽपि वा । यदन्यैर्विहित नेच्छेदात्मन की पूरुष । न तत्परेयु कुइँत जाननप्रियमात्मन. । योऽन्यस्य स्यादुपपति सके कि वाकुमईति। यदन्यस्य तत कुर्यान मृष्येदिति मे मति । जीवितुं य. स्वयं छेत् कथं मोऽन्य प्रघातयत्। यद्यदात्मनि चेच्छेत तत्परस्थापि चिन्तयेत् । अतिरिक्त संविभजेद्भागैरन्यानकिश्चनान् । रतस्मात् कारणाद्धात्रा कुशीदं सम्प्रवर्तितं । यस्मिंस्तु देवा: समय सन्निष्ठेरस्तथा भवेत् । अथवा लाभसमये स्थिति मेंऽपि शोभना । मन्य प्रियाभ्युपगतं धर्ममाहर्मनीषिण । पश्यत लक्षणद्देशं धर्माधर्म युधिष्ठिर । लोकमयहसंयुक्तं विधाबा विहित पुरी। सूक्षाधर्मार्थनियनं मती चरितमुत्तमं । धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम। समादनार्जवेबुद्धिर्न ते का- कथञ्चन। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि धर्मलक्षणकयने षश्चधिकदिशतोऽध्याय ॥ २॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। सूक्ष्मं माधुसमुद्दिष्ट नियत ब्रह्मलक्षणं । प्रतिभा वस्ति मे काचित्ता यामनुमानत । भूयामो हदये थे में प्रश्नास्ते व्याहतास्त्वयाददन्त्वन्यत् प्रवक्ष्यामि न राजनियहादिव । इमानि हि प्राणयन्ति एजन्युत्तारयन्ति च । न धर्म परिपाठेन शक्या भारत वौदा। अन्या धर्म. समस्यस्य विषमस्थस्य चापर. । श्रापदस कथं शक्या परिपाठेन वेदित। सदाचारो मतो धर्म मन्तवाचारलक्षण 1 साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो छलए। दृश्यते हि धर्मरूपेणार्धमाकृतश्चरन् । धर्मञ्चाधर्मरूपेण करिदमावतश्चरन । पुनरस्य प्रमाण हि निर्दिष्टं शाखकोक्दैि । वेदवादाचानुयुग इसन्तीतीह नः श्रुतं। अन्ये छतयुगे धास्वेताया दापर परे। अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकता इव । आघायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रह. वाघायेभ्य पुनर्वेदा प्रस्ता सर्वतोमुखा । ने चेत् मर्चप्रमाणं वै प्रमाण अत्र विद्यते। प्रमाणेऽप्यप्रमाणेन विरुद्धे भास्वतां कुत.। धर्मस्य क्रियमापस्य बलवद्भिरात्मभि. । या या विक्रियते संस्था तत साऽपि प्रणश्यति। विग्र वं न वा विध मक्यं वा वैदित न वा । अणीयान् दुरधाराया गरीयानपि पर्वतात् । गन्धर्वमगराकार प्रथम प्रदृश्यते। अम्बोच्यमाण, कविमि. पुनर्गच्छत्यदर्शन। विपामामीव गोभ्योऽपि चे कुत्यव भारत । स्मृतिहिं मान्यतो धर्मो विहीण म दृश्यते । कामादन्येच्या चान्ये कारणरपरस्तथा। असन्ताऽपि स्याचारं भजन्ने बहवोऽपरे। - ·मोक्षधर्म प. व्यध्याय २६१ । २६२ । ] ॥ शान्तिपर्व॥ धर्मो भवति स प्रि प्रतापस्लेव माधुपु । तथैतानाहरुन्मत्तानपि चावहसन्युत । महाजना छुपावृत्ता राजधर्म समाश्रिता.। न हि सर्वहित कश्चिदाचार सम्प्रवर्तते। तेनैवान्य प्रभवति सोऽपर बाधत पुन । दृश्यते चैव स पुनस्तुन्यरूपी यदृच्छया। येनैवान्य प्रभवति मोऽपरानपि वाधते । प्राचाराणमनैकाग्य सर्वेषामुपलक्षयेत् । चिराभिपन्न कविभि पूर्व धर्म उदाहत । तेनाचारेण पूर्वेण सम्या भवति शाश्वती। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोदधर्मपर्वणिर्मलक्षणकयने एकपश्यधिकदिशतोऽध्याय १२६॥ ॥ भीम उवाच ॥ वायुदाहरन्तीममितिहास पुरातन । तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जागलिना सह । वने वनचर' कधिज्जाजलिनाम वै दिज । सागरोद्देशमागम्य तपस्तेपे महातपा । नियतो नियताहारयोराजिनजटाधर । मलपवधरो धीमान् वहन् वर्षगणान्मुनिः । स कदाचिन्महातेजा जलवामी महोपतो चचार लोकान् विप्रर्षि प्रेक्षमाणे मनोजव ।। म-चिन्तयामाम मुनिर्जलवासे कदाचन । विप्रेक्ष्य मागरान्तां वै महीं सदनकानना । न मया भदृशोऽस्तीह लेके स्थावरजाम। असु वैहायसं गच्छेन्मया योऽन्य सहेति वै । अदृश्यमानो रोभिजलमध्यऽवदस्तया । अनुवंश्च पिभाचास्त नैव व वनुमईसि । तुलाधारी वणिरधी वाराणस्यां महायमा । सोऽप्येवं नाईते वक्नु यथा वं दिजसत्तम। इत्युका जाजलिर्भूतै प्रत्युवाच महातपा । पश्येय समह-माज तुलाधारं यशखिन । इति ब्रुवाण तम्मर्षि रक्षास्युद्धृत्य सागरात् । अब्रुवन् गच्छ पन्यानमास्यायेम द्विजोत्तम । इत्युक्तो गाजलिर्भूतै गाम विमनास्तदा। वाराणस्यान्तुलाधार समासाद्यानवोदिदं । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किं कृत दुष्करं नात कम जाजलिना पुरा। येन सिद्धिं परा प्राप्तस्तन्ने व्याख्यात २५ मईमि। - A . ॥ भीम उवाच ॥ अतीव सपमा शुतो घोरेण स बभूव ह। तथापपर्शनरत साय प्रातर्महातपाः । अमोन परिचरन् सम्यक खाध्यायपरमो विज'। वानप्रम्यविधानसो जाजलिर्चनित श्रिया। बने तपस्यतिष्ठत् म न च धर्ममवैवत । वर्षाखाकाशशायो च हेमन्त जलसंश्रय ।. वातातपमहो योभे न च धर्ममविन्दत । दुखभय्याय विविधा भूमौ च परिवर्तते। तत कदाचित् स मुनि खाकाशमास्थित । अन्तरीवाजलं मूस प्रत्यग्टहान्गुइर्मु । अपनस्य जटा तिन्ना बभूवर्यथिता प्रभो) प्राण्यगमनान्नित्य मलिनोऽमलमयुत । स कदाचिनिराहारो वायुभो महातपाः। तस्या काष्ठवदव्ययो न पचाल च कर्हिचित्। तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्दिष्टस्य भारत । लिङ्गमकुनौ राजनोडं शिरसि चक्रतुः । सती दयावान ब्रह्मर्षिरुपमैक्षत दम्पती। कुयाण नोडक तब जटाम एणतन्तुभि । यदा न स चलत्येव स्थाएभूती महातपा । नतस्ता मुखविश्वस्ता मुख तोपतुस्तदा। अनीताखय वास मरकात उपस्थिते । प्राजापत्येन विधिना विश्वासात् काममाहिती। - १ ·५. । . . १९४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधम्म प० । अध्याय २(२।२९॥ तचापातयतां राजम् शिरस्यपानि खेचरा । नान्ययुध्यत तेजस्वी म विप्र मितव्रतः। मुद्धा च स महातेजा न चचाल च जागलिः। धर्मे छतममा नित्य नाधमैं म खरोचयत्। अहन्यहनि चागत्य ततस्ता तस्य मूनि । पाश्वामिनी निवमतः मम्प्रदा तदा विभो। अण्डभ्यस्वय पुटेभ्यः प्राजायन्त शकुन्तकाः । व्यवद्धन्त च तवैव न चाकम्पत भाजलिः । स रनमाणस्वण्डानि कुलिङ्गानाधृतमतः । नव नासा धारमा निर्विष्टः समाहितः। ततम्त कालममये बभूवुस्तेऽय.प्रविणः । बुबुधे तास्तु म मुनिजीतपक्षान् कुलिङ्गकान्। ततः कदाचित्तास्तव पश्यन् पतीन् यतमतः । बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमताम्बरः। तथा तानपि संवृद्धान् दृष्ट्वा चाप्नुवनी मुदं। शकुनी निर्भया नब ऊपतुद्यात्मजे. सह। जातपाय मोऽपश्यदंडोनान् पुनरागतान। मायं साथ द्विजान् विप्रो न चाकम्पत जाजलि.। कदाचित् पुनरभ्यत्य पुनर्गछन्ति सन्ततं त्यक्ता मातापिटभ्या ते न चाकम्पत जाजलि.। तया ते दिवसञ्चापि गला माय पुनर्नृप । उपावर्त्तन्त तवैव निवासार्य भकुन्तका.। कदाचिद्दिवसान् पञ्च समुत्पत्य विहङ्गमाः । बठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पन जाललिः । क्रमण च पुन सर्वे दिवसान सुबहनय । नोपावर्तन्त शकुना जनप्राणा: म ते यदा। कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहङ्गमा. 1 नवागन्छस्ततो राजन् प्रातिष्ठत स नाजलिः।। ततस्तेषु प्रनीडेषु जाजलिलातविस्मय. । सिद्धोऽस्मोति मतिश्चके ततस्तं मान श्राविभत्। स तथा निर्गतान् दृष्ट्वा शकुन्तानियतव्रत । सम्भावितात्मा सम्भाव्यमशं प्रीतमनाऽभवत् । स नधा समुपस्पृश्य तर्पयिला हुताशनं । उदयन्तमथादित्यमुपातिष्ठन्महातपाः । सम्भाव्य चटकान्मूहि जाजलिजपताम्वरः । वास्फोटयत्तथाकाशे धर्म. प्राप्ता मयेति वै। प्रथान्तरोने वागामीत्ताच शुश्राव जाजलिः । धर्मेण न समस्त्र वैतुलाधारस्य जाजले। वाराणस्या महाप्राजस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः। सोऽप्यव नाईते वक्तुं यथा त्वं भाषसे दिन। सोऽमर्षवशमापन्नम्हताधारदिदृश्यो। पृथिवीमचरद्राजन् यत्र सायं ग्टो मुनिः। कालेन महताऽगछत् स तु वाराणसी पुरों। विक्रीणन्तञ्चपण्यानि तुलाधारं ददर्श मः । सोऽपि दृष्ट्रवन विप्रमायानं भाण्डजोवन. । समुत्थाय सुसंहारः खागतेनाभ्यपूजयत् । .. तुलाधार उवाच॥ श्रायानेवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयः । ब्रवीमि यत्तु वचनं तच्छृणुष्व दिजोत्तम। मागराभूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत् । न च धर्मस्य संगावं पुरा वेत्थ कयञ्चन । नतः मिद्धस्य नपणा तव विप्र शकुन्तकाः। विप्र शिरथजायन्त ते च सम्भावितास्वया। मातपायदा ते घ गताधारीमितस्ततः । मन्यमानस्ततो धर्म घटकप्रभवं हिज । सेवा समायोपीमाप्रति दिजसत्तम। अमर्षवशमापनस्तत. प्राप्ती भवानिह। करवाणि प्रिय किन्त नदि दिजसत्तम । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि तुलाधारजागलिसंवादे विपश्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥१५॥ 1 1 (RL .

·मोक्षधम्न प. पयाय २६३ ।] ॥ शान्तिपर्चा । ॥ भीम उवाच ॥ इत्युक, मतदा तेन तुलाधारण धीमता। प्रोवाच वचनं धीमान् जापतिजपतानरः। ॥ जनविश्वाच ॥ विकोणतः मर्चरमान मर्वगन्धांय वाणिजवनस्पतीनोषधीच नेशं मूलफलानि च। अध्यगा नैष्टिको बुद्धिं कुतस्वामिदमागते । स्तदाचच मेमर्च निखिलेन महामते। ॥ भीम उवाच ॥ रवमुकम्तुलाधारो बामन याखिना। उवाच धर्ममाणि वैश्या धमार्यतत्ववित्। माजलिं कटतपतंज्ञानवतस्तदानृ । ॥ तुलाधार उवाच ॥ वेदाई जाजले धर्म मरहस्य सनातनं । सर्चभूहित भैवं पुराणं यंजना विदुः । बोरव भूतानामन्पद्रोहेस वा पुनः। या इत्तिः मायरो धर्म तेन जोवामि जाजते । परछिन काठमयेदं शरणं पता चल पार्क तुई गन्धातावास्या । रसाय तीस्तान् विप्र मद्यपान वहनह। क्रीला वै प्रतिविशोणे परहस्तादमायया। छन्वेषा या सहन्नित्यं मर्वेषाञ्च हिते रतः कर्मश मनसा वाचा स धर्म वेद जाजते। नानुरुद्धये विरुद्ध्ये वान देभि न च कामये । समोऽई सर्वभूतेषु परय मे जागने प्रत। तुला में सर्वभूतेषु समातिष्ठति जाजले नाई परेपी कन्यानि प्रमानि न गईये। अाकाशस्थेव विप्रेन्द्र पश्यन् लोकस्य चिवतां । इति माल विजानीहि सर्चाकम्प भाजने। सम मतिमतां ममलायाम्सकाञ्चन। ययाऽन्धवधिरोन्मत्ता उच्छामपरमाः मदो। देवरपिहितद्वाराः सेपमापसतो मम । यया वातरकमा निस्पृहा विषयान् प्रति। तथाऽर्थकामभोगेषु ममापि विंगता स्पृहा । यदा चार्य न विभेत यदा चाम्नाव विभ्यति । पदा नेति न देटि ब्रह्म सम्पद्यते तदा । यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकं । कर्षणा मनसा वाचा ब्रह्म मन्पद्यते नदा। न भूतो न भवियोऽस्ति न च धर्योऽस्ति करनी योऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदं । यस्मादुदिनते लोकः मा मृत्युमुखादिव। वाक्कंगद्दण्डपरुषास प्राप्नोति महद्भयं। ययावदर्तमान नां वृद्धानां पुत्रपौनिया। अनुवामहे वृक्तमहिंसापां महात्मना। प्रनयः मान्यतो धर्मः सदाचारेण माहितः । नेन वैद्यस्तपस्सी वा वलवान् वा विमुझते। प्राचारामाइते प्राधः विप्र धर्ममवाप्नुयात् । स्वं यः साधुभिद्दान्तरेदद्रोहचेतमा । नद्यावेह यया काष्टमुनमान यदृष्ट्या । यदृच्छयैव काप्टेन सन्धि गश्त केनचित् । तत्रापगणि दारूणि संसभ्यने परस्परं । एशकाष्ठकरोषाणि कदाचिन्न ममीषया। यमाबोदिजने भूतंजातु किश्चिन् फयमन । अभयं सर्वभूतभ्य. स प्राप्नोति मदा मुने । यमादुदिलते विदन् सर्चताको कादिव। सिं-PTE. शोभतस्तीरमासाद्य यथा मधे जेवचराः । स्वमेशपमानारः प्रादुर्भूतो यनन्ततः। सहापवान् ट्रयान् यमुभगोऽय परस्तयां। नततानेर करयः मानेषु प्रवदन्युतं । कोयमन्याखा: पटवः सनिया।तपोभियदानय वाय प्रशान्तिदा। मानेात्यभयदानख पदफमिहानाहाके का समझतेभ्यो रामभयदहि । - - ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोरधर्म माध्याय १६३।१०। . म मर्वयोरोजान प्राप्नोत्यभयदपिण।म भूतानामहिमाया ज्यायाम् धर्मोऽम्ति कयन । घरमान्नादिजते भूतं जात किधित कथञ्चन । मोऽभयं मयंभूतेभ्य मप्राप्नोति महामुने। परमादुशित लोक मर्यादेमगतादिव । न म धर्ममवाप्नोति । लोके परच च । सर्वभूतात्मभूतम्य सम्यग्भूतानि पश्यत । देवाऽपि मार्गे मुवन्ति अपदस्य पदैषिणः । दानं भूताभयस्याहु सर्वदानेभ्य उत्तम । प्रवीमि ते मत्यमिदं श्रद्धख च जाजले। स एव सुभगो भूत्वा पुनर्भवति दुर्भग । व्यापत्ति कर्मणां दृष्ट्वा जुगुपन्ति जना मदा। अकारणे हि नैवास्ति धर्म समाहिणाणले । भूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं तं । सूक्षालान्न म विज्ञान शक्यते बहुनिहव । उपलभ्यान्तरा धान्यानाचारानवबुध्यते । न्ये चाछिन्दन्ति पणान् ये च भिन्दन्ति नस्तकान् । वहन्ति महतो भारान् वनन्ति दमर्यान्त च । हत्या सत्त्वानि खादन्ति तान् कथं न विगई। मानुषा मानुपानेव दामभावेन भुअते। बधबन्धनिरोधन कारयन्ति दिवानि । श्रात्मनथापि जानाति यदुख यधवन्धने। पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्व वमति दैवतं । श्रादित्यचन्द्रमा वायुर्ब्रह्मा प्राण क्रतुर्यमा। तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा । जोऽमिवरुणे मेप सूर्योऽश्व पृथिवी विराट। धेनुव॑त्मच मोमो वै विक्रोयैतन्त्र मियति । का तैले का घृते ब्रह्मन् मधुन्यप्योषधेषु वा। श्रद शमशकदेशे सुखसंवर्द्धितान् पशन्। ताश्च मातु प्रियान जाननाक्रम्य बहुधा नरा । बहुदशाकुलान् देशान्वयन्ति बहुकद्दमान् । वाहसम्पीडिता धु- मोदन्यविधिना परे। न भन्ये भ्रूणहत्याऽपि विशिष्टा तेन कर्मणा । छपि साध्वितिमन्यन्ते सा च वृत्ति सुदारुणा। भूमि भूमिशयाश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुख। तथैवानहो युक्तान् ममवेक्षख जाजले अन्या इति गवा नाम क रता हन्तुमईति । महच्चकाराकुशल वृष गा वालभेत्तु य । ऋषयो यतया ह्येतनहुषे प्रत्यवेदयन्। गौ मातरश्चाप्यवधीवृषभच्च प्रजापति । 'प्रकायं नहषाकालि स्यामस्वत्कृते व्यथा । शतञ्चैकञ्च रोगाणा सर्वभूतेष्वपातयन । अषयस्ते महाभागा प्रजाखेव हि जाजले। भ्रूणह नहुष वाहुन ते होय्यामहे हविः । इत्युका ने महात्मान सबै तत्त्वार्थदर्शिन । अषयो यतय शान्तांस्तपमा प्रत्यवेदयन् । ईदृशानमिवान् घोरानाचारानिह जाजले । केवलाचरितत्वात्तु निपुणे नावबुध्यसे । कारणाद्धर्ममविच्छेच लोकचरितञ्चरेत्। यो हन्याद्यश्च मा स्ताति तत्रापि श्टणु जाजले । समी तावपि मे स्याती न हि मस्ति प्रियाप्रियं । एतदीदृशक धर्म प्रशंसन्ति मनीषिण उपपत्या हि सम्पनो यतिभिश्चैव सेव्यते। सतत धर्मशीलेश निपुणेनोपलचित । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षध पळणि तुलाधारजागलिसवादे विषयधिकदिशतोऽध्याय ॥ २६ ॥ नालिस्वाच ॥ अय प्रवर्तितो धर्मस्तुला धारयता त्वयां । स्वर्गद्दारश्च वृत्तिञ्च भूतानामवरोस्यते । प्रया मन प्रभवति ततस्तमपि जीवमि। पहाभिचषधीभिश्च मया जीवन्ति वाणिज । (EFL 1 re ॥ है ·मोक्षधर्म म० अध्याय २६ ।। ॥ शान्तिपर्व ॥ - । ततो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि । नहि वर्तदयं लोको वातामुत्सृज्य केवला।' ॥ तुलाधार उवाच ॥ वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्ति ब्राह्मण नास्तिकः । न यज्ञञ्च विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः। नमो ब्राझणयज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः। खयज ब्राह्मणा हित्वा तत्तयजमिहास्थिताः । लुवित्तपरैझनास्तिकैः सम्प्रवर्तितं । वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतं । इदं देयमिदं देयमिति चायं प्रशस्यते। अंततैन्यं प्रभवति विकर्माणि च नाजले । यदेव सुचतं हयं तेन तव्यन्ति देवताः। नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरोषधस्तया। पूजा स्याहवेतानां हि यया शास्त्र निदर्शनं । इष्टापूर्तादसाधूना विगुणा जायते प्रजा। लुब्धेभ्यो जायते लुब्ध. समेभ्या जायने समः । यजमानास्तथात्मानविज नया प्रजाः । यज्ञात् प्रजा प्रभवति नभमोऽम्भ वामल । अनी प्रास्तातिब्रह्मन्नादित्यमुपगच्छति । श्रादित्याज्जायते दृष्टिहरनं ततः प्रज्ञाः । तस्मात् सुनिष्ठिताः पूर्व सीन कामाच लेभिरे। अशापच्या पृथिवी श्राशीमिर्वोरुधाऽभवन् । न ते यज्ञेवात्मसु वा फल पश्यन्ति किञ्चन । शङ्कमानाः फलं यजे ये यजेरन कथञ्चन । जायन्ते ऽसाधवो धूना लुन्धा वित्तप्रयोजनाः । सम्म पापता लोकान् गच्छेदभकर्मणा । प्रमाणमप्रमाणेण यः कुर्यादशमं नरः । पापात्मा मोऽकतमजः सदैवेह दिजोत्तम । कर्तव्यमिति कत्र्तव्य वेत्ति वै ब्राह्मणेभय। प्रवि वर्तते लेकि नैव कर्तव्यता पुनः । विगुणञ्च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुश्रुम। सर्वभूतोपघातय फलभावे च संयमः। भत्ययशा दमयशा अर्यसुधार्थटप्तयः । उत्पन्नत्यागिनः सबै जना आसन्नमत्सराः। क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः। माझं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यपगनपि । अखिलं दैवतं सव्वं ब्रह्म ब्रह्मणि मंत्रितं । तुर्यान्त बप्यता देवास्तृप्तास्तृप्तस्य जाजले । यथा मवरमैस्तृप्तो नाभिनन्दति किञ्चन। तथा प्रज्ञानदप्तस्य नित्यदप्तिः सुखादया। धमाधारा धर्मसुखा: छत्तव्यवसितास्तथा। अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्राजस्ववेक्षते । ज्ञानविधानिनः केचित् परं पारं तितीर्षवः । अतीव पुण्यदं पुण्यं पुण्याभिजनसहित ! यत्र गला-न शोचन्ति न च्यवन्ति व्ययन्ति वा। ते तु तहणः स्थानं मानुवन्तीह मालिकाः। नैवते वर्गमिछन्ति न यजन्ति यशोधनः। मता वानुवर्तन्ते थगन्ने त्वविहिसया। वनस्पतीनीषधीच फलं मूलञ्च ते विदुः। न चैतानृविजो सुधा याजयन्ति फलार्यिनः । खमेव धार्थ कुर्वाण यज्ञश्चः पुनर्दिाः । परिनितिकर्माण: प्रजानुग्रहकाम्यया। तमात्तानृविमो लुभा याजयनयम्भावरान्। प्रापयेयुःप्रजाःवर्ग स्वधर्माधरणेन वै । इति मे वर्तते धुद्धिः समा मर्चच जागल। यानि यजेम्बिहेज्यन्ति मदा प्राज्ञा दिजर्षभाः। तेन ते देवयानेन पया यान्ति महामुने। पात्तिस्तत्र कम्य नास्यात्तिर्मनीषिणः । उभाता देवयानेन गच्छतो जामले चचा। वयवैषामनडुहोयुम्यन्ति च वइति च । स्वयमुखाय दुनन्ने मनः सहसमिद्धिभिः। . . रु ·१८ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म प. अध्याय २०१२१ - वयं यूपानुपादाय यगन्ने खातदक्षिणः । यस्तयां भावितात्मा स्यात् म गामाम्नमति ।। औषधीभिस्तथा ब्रह्मन् योरस्तेन तादृशाः। इति त्यागं पुरस्कृत्य सादृशं प्रवीमि ते । निराभिषमनारमं निर्नमस्काग्मतिं । प्रवीणं होणकमाणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः । न यावयन्न च यजन ददद्राधणेषु च । काम्या दृति लिप्समानः का गतिं याति भागने । इदन्तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात् । " भागतिरुवाच ॥ न वै मुनीना श्टणमः रुम तत्त्वं पृच्छामि ते वाणिज कष्टमेतत् । पूर्व पूर्व चास्य नावेक्षमाणा नात. परं तम्टषयः स्थापयन्ति। * यस्मिन्नवात्मतीर्थन पशवः प्राप्नुयुम्मखं । अयम कर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात् सुखं । शंस में तन्महाप्राज मयं वै श्रद्दधामि ते। ॥ तुलाधार उवाच ॥ उत यज्ञा उतायज्ञा मखं माईन्ति ते कचित् । श्राज्यन पयमा दना पूर्णइत्या विशेषतः । बाल श्रङ्गेण पार्दन सम्भरत्येव गौर्मखं । पत्नीचानेन विधिना प्रकरोति नियोजयन् । दयन्तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्। पुरोडाशो हि सवा पानी मेध उच्यते । सा नद्यः सरस्वत्य. मचे पुण्या. शिलोचयाः । जाजले तीर्यमात्मैव मा म देशातिथिर्भव। रतानोदृशकान् धानाचरनिह जाजले । कारणैर्द्धर्ममन्विच्छन् स लोकानाप्नुते इभान्। ॥ भीम उवाच॥ रतानोदयकान् धर्मान् तुलाधारः प्रमति । उपपत्याऽभिसम्पन्नान नित्यं मद्धिनिषेवितान् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि तुलाधारजाजलिसंवादे चतुःषश्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २६४ ॥ ॥ तुलाधार उवाच ॥ मद्भिवा यदि वाऽमद्भिः पन्थानामममास्थितं । प्रत्यक्ष क्रियता साधु नतो ज्ञास्यसि तद्यथा । 'एने शकुन्ता बहवः समन्नादिचरन्ति है। तवोत्तमाङ्गे सम्भूताः श्येन्याशान्याश्च जातय । ग्राहयतान् महाब्रह्मन् विशमानास्ततस्ततः पश्येमान् हस्तपादैश्च शिष्टान् देहेषु सर्वशः । सम्भावयन्ति पितरं वया सम्भाविता. खगाः । असंशयं पिता वै त्वं पुतानाहय जाजले। ॥ भीम उवाच ॥ ततो जाजलिना तेम समर्माहताः पतत्त्रिण. । वाचमुच्चारयन्ति स्म धर्मस्य वचनात् किल । अहिमादिकृतं कर्म इइ चैव परब च । श्रद्धा निहन्ति वै ब्रह्मन् मा हता इन्ति तं नरं । समानां श्रद्दधामानामयताना सुचेतसी । कुर्वता यज्ञ इत्येव न यज्ञो जातु नेष्यते। श्रद्धा पैवखती मेयं सूर्यस्य दुहिता दिज।मावित्री प्रसवित्री च वहिवाचनमी तनः । वाग्वृद्धं घायले श्रद्धा मनोद्धञ्च भारत । श्रद्धाळू वामनमो न यज्ञस्त्रातुमईति। अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्नि पुराविदः। शरद्दधानस्य श्रद्दधानस्य चाइचेः । देवा वित्तममन्यन्त सदृश यज्ञकर्मणि । श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्द्धपः । मोममित्ताभयं देवा: सममन्नमकन्पयन्) प्रजापतिस्तानुवाच विषम कृतमित्युत । श्रद्धापूनं वदान्यस्य इतमययतरत्। भाज्यमन्त्रं वदान्यस्य कर्य्यस्य न वाटुंषै,। अप्रधान रपेको देवानी नाईते हविगतस्यैवानं न भोक्तव्यमिति धर्मविदो विदुः। ४५ it. - ·मोदरशाद २६५ २६ २६० २०॥ शान्तिपर्च ॥ एर प्रयद्धा परनं पापं अपापानीदनोहाति पारद्धावान् सपों को निववर। बादमी या पविदा निति अट्टासह निहत्तीउदोशेयःऋद्धावान् पूत व मः। किं तम्ब सपना का हितेन रिनामनाट्टामय पुरवी पोस्वम्। इति धर्षः समास्यातः महिलादभिः । वयं विज्ञापनानास्तु सम्माता पदनात् । अद्धा कुर महानाच ततः मास्वसि यत् परं । कटासन अक्षानव धर्म हिडाले। स्वमनि स्थित गरयाव जानते। ॥ मोम उशद । ततोऽचिरेण कासेन तुलाधारःसव च । दिवंगला महामाजी विहरती यथासस । स्वस्वस्थानमुपागम्ब सकर्मगरिवर्मिती वंदविधार्थश्च तुलाधारेए माषित सन्दक चेदमुपाली धर्मशोना सनातनः । तस्य विख्यातोर्यस्य कुवा वासानि स दिनः। तुलाधारस कौन्तेय मान्तिमेवान्दपद्यता एवं वामतार्यञ्च तुलाधारख भारित। ययोपन्म देन किम्भूयः श्रोतुनिवसि ।, इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वलि नोचधर्मरणि तुलाधारजाइलिसंधादेपशवधिहिस्तोश्याया९९५॥ भीम उवाच : शयुदाहरन्तीमनितिहासं पुरातनं । भानामनुरूपाय गोनं राजा विचस्युना। छिन्त्रस्यूर्ण दृषं दृष्ट्वा विलापञ्च गवा भूमं । गोयहे यज्ञवाटस्य मेचमाएः स पार्थिवः।, स्वस्ति गोम्योत लोकेषु ततो निर्वचनं छत। हिंसायां हिप्रवृत्तायांमायोरेषा तु कन्पिता। অনিনিমুশাম্বিৰূণঃ। মামিছি স্বলুঙিন। मकर्मवहिमा हिधर्मात्मा मनुब्रवीत् । कामकारादिहिंसन्ति वरियो पशवराः। नस्मात् प्रमाणतः कार्यो धर्मः सो विजानता। हिंसा सर्चभूतम्या धन्या ज्यायमो मता। उपाय मंभितो भूला हिला वेदशताः श्रुतोः। प्राचार इत्यमाचारः सपणाः फलहेतवः । यदि यनांश्च वृक्षांश यूपायोद्दिश्य मानवाः। वृयामामानि सादन्ति ने धर्म: मंपस्थते । सुरा मत्स्यान्मभु मांसमाम रोदनं। धूतः प्रवलितं तिनदेदेषु कपितं । मानान्माहाच लोभाच लोच्यमेतत् मन्पितं । विएमवाभिजानन्ति सर्चयोपु मानणाः । पाएमः ममनोभिय नस्यापि यजनं स्मृन। यशियादेव थे वृक्षा वेदेषु परिकल्पिताः । यचापि किचित् कर्तव्यमन्यवोचः सुसंस्कृत महत् सत्त्व. शद्धमायः सर्व देवाईमेव तत् । ॥ युधिष्ठिर उवाच । शरीरमापदद्यापि विवदन्यमितः । कय याचा रम्य निरांरम्भस सेक्यते। ॥ भीम उवाच ॥ यया शरीरंग मायेत् नेयान्मृत्युदर्भ यया। नया कर्मसु वत ममों धर्भमाचरेत्। . इति श्रीमहाभारते शन्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि विचस्युगोतायां पट्पयधिकदिशतोश्यायः ॥ २१६॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कयं कार्य परीक्षेत गोधं वाऽथ चिरेण वा। मया कार्यदुर्गेमिन् भवानः परमारा। भीभ उवाच ॥ अवायुदाहरन्तीममितिहास युरातन । चिरकारेन यत् पर्व हत्तमाहिरसे कुते । चिरकारिक भन्ने भन्ने चिरकारिका चिरकारी हिमेधावी नापरायति । Cho ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म पथध्याय २ . (L . चिरकारी महाप्राधो गोतमस्याभवत् सुत । चिरण मयंका-णि विमृप्यार्थान् प्रपद्यते । चिरं मञ्चिन्तयत्ययाचिरं जागत् चिरं खपम् । चिर कार्यामिपत्तिच चिरकारी तथाप्यते। अलमयहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथाच्यते । बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्भिना। व्यभिचारे तु कस्मिंश्चियतिक्रम्यापरान् सुतान् । पित्रोक कुपितेनाथं जद्दीमा जननीमिति । इत्युक्ता म तदा विप्रो गीतमा जपताम्मर । विमृश्य महाभागो वनमेव जगाम म । स तथेति चिरणका खभावाधिरकारिक । विमृष्य चिरकारिवाचिन्तयामास वेचिर। पितुराजा कथं कुर्या न हन्या मातर कथं। क्यं धर्मछले नास्मिन्त्रिमन्नेयमसाधुवत् । पितुराज्ञा परो धर्म खधो मातृरक्षणं । अखतन्त्रञ्च पुत्तत्वं किं नु मां नानुपीडयेत् । स्त्रियं हत्वा मातरञ्च को हिजातु सुखी भवेत्। पितरश्चाप्यवज्ञाय क प्रतिष्ठामवाप्नुयात् । धनवज्ञा पितुर्युका धारण मातृरक्षणं । युक्रममावुभवितो नानिवर्तेत मां कथं । पिता छात्मानमाधत्ते जायाया जज्ञिवानिति । शीलचारिगोत्रस्य धारणार्थ कुलस्य च । सोऽहं माहा स्वयं पित्रा पुत्त्रत्वे प्रकृत पुन.। विज्ञान मे कयं न स्याद्री बुद्ध्यै चात्मसम्भवं । जातकर्मणि यत् प्राह पिता यच्चापकर्मणि । पर्याप्त स दृढीकार पितुर्गौरवनियये । गुरुरग्य परो धर्म पोषणाध्यापनान्वित । पिता यदाह धर्म स वेदेवपि सुनिथितः । प्रीतिमात्र पितु पुच सर्व पुत्स्य वै पिता। शरीरादीनि देयानि पिता त्वक प्रयच्छति । तस्मात् पितुर्वच कार्य न विचार्य कथञ्चन । पातकान्यपि पूयन्ते पितु शासनकारिण । भाग्ये भाज्ये प्रवचने सर्वलोकनिदर्शने। भची चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तया। पिता धर्म पिता स्वर्ग पिता हि परमं तप । पितरि प्रीतिमापने सा प्रोयन्ति देवता । आशिषस्ताभजन्येन पुरुषं प्राह यत्पिता। निष्कृति सर्वपापानां पिता यचाभिनन्दति। मुच्यते बन्धनात् पुष्प फलं वृक्षात् प्रमुच्यते। क्तिस्यन्नपि सुतं स्खे पिता पुत्तं न मुञ्चति । एतदिचिन्तितं तावत् पुत्त्रस्य पितृगौरवां पिता नाल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मात।। यो द्ययं मयि मागतो मर्यवे पाञ्चभौतिक । अस्य मे जननी हेतु पावकस्य यथाऽरणि.। माता देशारणि पुसी सर्वस्यार्तस्य निर्देति ! मातृलाभे मनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये । न च शोचति नाप्येनयाविर्यमपकर्षति श्रिया हीनोऽपि यो गेहमम्वेति प्रतिपद्यते। पुत्रपौत्रोपपन्नोऽपि जननी य. ममानिन। अपि वर्षशतस्यान्ते म दिहायनवद्यरत् । समर्थ वाऽसमर्थ वा रुमं वाऽप्य तथा। रचत्येव सुतं माता नान्य पोटा विधानत । दाम वृद्धा भवति तदा भवति दुखित । तदा शुन्य जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते । भाति मामृममा 'छाया नास्ति मातृसमा गति । नास्ति मातृमम त्राणं नास्ति मातृममा प्रिया । कुक्षिसन्धारणाद्धाचो जमनानमनी स्मृता1 अशाना बर्द्धनादम्बा पोरसवेन वीरख । मिया. इयूषणायूमीता देहमनन्तरं । चेतनावानरो हन्याद्यस्य म शपिरं शिर.। - AL . - . . 4 ·मानधर्म या पध्याय २६७१] ॥ शान्तिपर्व ॥ - an दम्पयोः प्राणमयो योऽभिसन्धिः कृत किल। माता च पिता नेति भूतार्यों मातरि म्यितः। माता जानाति यगोत्र माता जानाति यस्य सः । मातुर्भरणमावेश प्रोति. नेह. पितु प्रजाः । पाणिबन्ध स्वयं कृत्वा सह धम्ममुपेत्य च । यदा यास्यन्ति पुरुषाः खियो नाईन्ति याच्यतां । भरणद्धि स्त्रिया भर्ती पात्याश्चैव स्त्रियाः पति । गुणस्यास्य निहत्ता तु न भत्ती न पुनः पतिः। एवं स्त्री नापराने ति नर रवापगध्यति। युचरंथ महादोषं नर वापरायति । स्त्रिया हि परमो भत्ता दैवतं परमं स्मृतं । तस्यात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददी। नापराधाऽस्ति नारीण नरं रवापराध्यति। मर्वका पराध्यत्वात्रापराध्यन्ति चाङ्गना । यय नोकोऽय निर्देश. स्त्रिया मैयुनहप्तये। तस्य स्मारयतो व्यक्तमधमा नास्ति संभया । यावबारी मातरञ्च गौरव चाधिक स्थितां । अबधान्तु विजानीयु पशवोऽयविचक्षणः। देवतानां ममावायमेकस्यं पितरं विदुः।माना देवतानाच स्ने हादभ्येति मातरं। एवं विम्टातस्तस्य चिरकारितया बढ़। दीर्घ कालो व्यतिक्रान्तस्ततोऽस्याभ्यागमन पिता। मेधानियिर्महाप्रामो गौतमस्तपसि स्थित । विमृश्य तेन कालेन पन्याः संख्याव्यतिक्रम। मोऽब्रवीदृशमन्तप्तो दुःखेनाश्रूणि वर्तयन् । श्रुतधैर्यप्रसादेन पद्यात्तापमुपागत । आश्रमं मम सम्प्राप्तखिलोकेश पुरन्दरः। अतिथिव्रतमास्याय पाह्मणं रूपमास्थित । समया सान्वितो वाग्मि स्वागतेनाभिपूजित.। अर्थ पाद्यं ययान्यायं मया च प्रतिपादितः। परवानस्मि चेत्युनः प्रणयिष्यति तेन च । अत्र चाकुमले जाते खिया नास्ति व्यतिक्रम । एवं न स्त्रो न चैवाई नाध्वगखिदमेश्वरः। अपराध्वनि धर्मस्य प्रमादस्वपराध्यति । या व्यसनं प्राइस्तेन वोईरेतम' 1 या वहमादिप्तो मनो दुष्कृतमागरे। इला साध्वीश्च नारोच्च व्यमनिलाच वामिती । भर्तयवेन मार्याञ्च को नु मां तारयिष्यति । अन्तरेण मया शतशिरकारीत्युदारधी.। यद्यद्य चिरकारो स्यात् म मा बापत पातकात्। चिरकारिक भद्रन्ते भन्ने चिरकारिक । यद्यद्य चिरकारी बनतोऽसि चिरकारिकः । बाहिमा मातरचैव तपो यचार्जितं मया। प्रात्मानं पातकेभ्यय भवाय चिरकारिकः । महज चिरकारित्वमतिप्रचतया नव सफल तत्तथा तेऽस्तु भवाघ चिरकारिक । चिरमाणमितोमात्रा रिंगण धारित । सफल चिरकारिलं कुरुवं घिरकारिक । चिरायते च मन्ताप धिरं रूपिति धारितः। वयोशिरमन्तापादवेक्ष्य निरकारिक। एवं सुदुःखितो राजन् मतिमतदा। चिरकारि दर्दनाथ पुर्ण म्यितमथान्तिके। चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः । मलं त्यका ततो मला प्रसादायापरक्रमे । गोतमहं ततोपामिरमा पतितं भुवि । पबोश्चैव निराकारा परामभ्यागमनमुदं। महिमा तेन सम्भं पत्री नीता महात्मना । विजने वामश्वेन पुत्रद्यापि ममाहितः । हन्या इति समादमा मस्तराणे सते हिते। विनोते प्रभवत्य विशसे पात्मकर्म। त CUD ·10 (IR २ ॥ श्रीमहाभारनं ॥ [मावधम्म म । अध्याय २६०२ बुद्धिशासीत् सुतं दृष्ट्वा पितरणयोर्मत। प्रखग्रहणपापण्यं भरणेति भयादिति । ततः पित्रा चिरं भुला चिरञ्चाधाय मूर्द्धनि । चिरं दो या परिष्वज्य चिरं जोवेयुदाइतः। रवंम गौतमः पुत्र प्रोतिहर्षगणैर्युतः। अभिमन्द्य महाप्रशददं वचममप्रवीत् । चिरकारिक भन्ने चिरकारी चिरं भव । चिराय यदि ने भाम्य पिरममि म दुःखितः । गाथाशाप्यत्रवीदिद्वान् गौतमी मुनिसत्तमः। चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशममाश्रयाः । चिरण मित्रं बनीयात् चिरेण च कृतं त्यजेत्। पिरेण हि कृतं मित्रं चिरंधारणमईति। रागेदपं च मानेच द्रोहे पापे च कर्मणि । प्रिये पैव कर्तव्यो चिरकारी प्रशस्यते। बन्धूना सुहदाश्चैव भृत्याना स्वोजनस्य च । अव्यशेवपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते । एवं में गौतमस्तत्र प्रीतः पुत्त्रम्य भारत। कर्मणाऽनेन कौरव्य चिरकारितया तया। एवं सर्वेषु कार्येषु विमृष्य पुरुषस्वतः। चिरेण निथयं कृत्वा पिरंन परितप्यते। चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छति। पात्तापकरं कर्म न किश्चिदुपपद्यते । चिरं वृद्धवानुपासीत चिरमवाय पूजयेत् । चिरं धर्म निवेत कुयाच्चान्वेषण,चिरं । चिरमन्वास्य विदुषविरं शिष्टानिषेय च। चिरं विनीय चात्मानश्चिरं यात्यनवज्ञता। अवतश्च परस्थापि वाक्यं धोपसंहित। चिरं पृष्टोऽपि चघूयात् चिरं न परितयते । उपास्य बहलातस्मिन्नाश्रमे सुमहातपाः । समाः स्वागतो विप्रः पुत्त्रेण सहितस्तदा। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि चिरकारिकोपाख्याने सप्तपश्यधिकदिशतीऽध्यायः ॥ २६७ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कथ राजा प्रजा रक्षेन च किञ्चित् प्रघातयेत् । पृच्छामि त्वा मता श्रेष्ठ तम्मे ब्रूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । घुमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता मह । अव्याहतं व्याजहार मत्यवानिति नः श्रुतं । बधायोनीयमानेषु पितुरेवानुशासनात् । अधर्मती याति धग्मा यात्यधर्मश्च धर्मती । बधो नाम भवेद्धो नैतद्भवितुमईति । । घुमन्मेन उवाच ।। अथ चेदवधा धा धर्म को जातुचिद्भवेत् । दस्यवश्वेन्न हन्येरन् सत्यवन् महारो भवेत् । ममेदमिति नार्यतत् प्रवत्तेत कलो युगे। लोकयात्रा न चैव स्थादथ चेदैत्य संमनः । । मत्यवानुवाच ॥ सर्व एष त्रया वर्णा: काया ब्राह्मणवन्धनाः। धर्मपाशनिबद्धानामन्याऽप्यवं परिष्यति। यो यस्तेषामपंचरेत्तमाचदीत वै द्विजः। अयं मेन टोत्तीति तस्मिवाजा मधारयेत्।। तन्वाभेदेन यच्छास्त्र तत् काय नान्ययाविधं । असमीक्ष्यैव कर्माणि नोतिभावं यथाविधि। दस्यूनिन्ति वैराजा भूयसो वाऽप्यनागमः । भार्या माता पिता पुत्लो हन्यते पुरुषेण ते। परेणापरतो राजा तस्मान् सम्यक् प्रधारयेत् । असाधुश्चैव पुरुषो तभने शीलमेकदा । • साधोयापि धमाधुभ्यः मोभना जायते प्रजा । नमूलपातः कर्तया नेष धर्मः सनातनः । अपि खप मधेनेव प्रायश्चित्तं विधीयते । उजनेन यन्धन विरूपकरणेन च । बपदण्डेन ते शेग्मा न पुरोहितममदि। पदापुरोहित वा ने पर्येयु: मरणैषिणः । . । . 4.

·मोक्षधम्म प० । अध्याय २६८ । २६८1] ॥ शान्तिपई॥ ९०३ (102 LE. करियामः पुनर्बह्मन् न पापमिति वादिनः। तदा विसर्गमहाः स्युरितीदं धारशासन । विधद्दण्डाजिन मुण्डा बाराणोऽईति मासनं । गरोयोमा गरीयासमपराधे पुनः पुनः। तदा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रयमे तथा। ॥ द्युमन उवाच ॥ यत्र यवैव सक्येरन संयन्तुं समये प्रजाः । म तावान् प्रोच्यते धो यावत्र प्रतिलक्ष्यते। अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत्। पूर्वे पूर्वनरे चैव सुशास्या अभवन् जनाः। मृदवः मत्यभूयिष्ठा अपद्रोहाऽवमन्यवः । पुरा धिग्दण्ड रवासीदाग्दण्डस्तदनन्तरं। श्रामोदादानदण्डोऽपि बधदहोऽद्य वर्तते । बधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः । नैव दम्युमनुष्याणा न देवानामिति श्रुति.। न गन्धर्वपितृणाञ्च कः कस्यह न कयन । पद्म समानादादत्ते पिशाचाचापि दैवतं । नेषु क' ममयं कुादज्ञेषु हतबुद्धिषु । ॥ सत्यवानुवाच ॥ तान्न शक्नोपि चेत् माधून् परित्रातुमहिमया । कस्यचिद्भूतभव्यय लाभेनान्त तथा कुरु । राजाना लोकयात्रार्थ तप्यन्ते परमं तपः । तोपत्रपन्नि तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च । वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामानन्ति दुष्कृतीम्। सुकतेनैव राजानो भूयिष्ठं पामते प्रभाः। श्रेयस. श्रेयसो ऽप्येवं वृत्तं लोकोऽनुवर्तते । मदेव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः । श्रात्मानमसमाधाय समाधिसति यः परान्। विषयेष्विन्द्रियव मानवाः महमन्ति । यो रायो दम्भमेहिन किञ्चित् कुर्यादसाम्प्रतं । सम्बोपार्थनियम्यः स तथा पापानिवर्तते । प्रात्मवादा नियन्तव्यो दुष्कृत मनियच्छता । दण्डयेचं महादण्डरपि वन्धननन्तराम्। यत्र वै पापयत्रोची न महदुःखमछति । वर्दून्त नब पापानि धर्ना इसति च ध्रुवे । रति कारुण्योलस्तु विद्वान् वै ब्राह्मो ऽन्वशात् । इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वस्तात पितामहः । आश्वामयद्भिः मुभृशमनुकोमात्तथैव च । एतत् प्रयमकन्पेन राजा कृतयुगे अयत्। पादानेनापि धर्मेण गच्छेत्तेतायुगे तथा । दापरे तु दिपादन पादेन त्वधरे युगे। नथा कलियुगे प्राप्त राजो दुरितेन हा भवेत् काविशेषण कना धर्मस्य षोडशे। अथ मथमकन्पेन मत्यवन् सारो भवेन् । प्रायः गतिश्च कालञ्च निर्दिग्य तप प्रादित्। सत्याप हि यया नेह जद्यार्भफलं महत्। भूतानामनुकम्पाय मनुः स्वायम्भुवोऽनयोत्। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपाणि घुमन्मेनसत्यवाक्य अष्टपश्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २६८ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अविरोधन भूताना योगः पाइप्रकारकः । यः स्यादुभयमागधर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह। गाहस्यस्य च धर्मस्य योगधर्मस्य चाभयो । अदूर संप्रस्थितयोः किंखिच्छ्रेयः पितामह । । भीम उवाच ॥ उभी मी महाभागाभा परमदुयरी । उभौ महाफला तो तु मद्विराधरिताभा। अच ने वर्तयिष्यामि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः । रणवैकमनाः पार्य छिनार्थसंश्य। अवायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । कपिलस्य गोय संवाद तविवोध युधिडिर। पापायमनुपश्यन् हि पुराण माश्यतं । मजयः पूर्वमानेभे लयुगामिति मः श्रुतं । LA ·७०४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म प० । बधाय २१८ . . । तां नियुक्तामदीनात्मा सत्त्वस्यः संयने रतः। जानवानियताहारो ददर्श कपिलस्तया। सबुद्धिमुत्तमा प्राप्तो नैष्ठिकोमकुतोभयां । सतोममिथिला सत्या वेदा इत्यप्रवीत् मत् । तो गाम्टपिः स्यूमरमि. प्रविश्य यतिमब्रवीत्। हहो वेदा यदि मता धर्माः के नापरे मताः । तपखिनो तिमन्तः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः । सर्वमा हि मन्यन्ते व्याहतं विदितात्मनः। तस्यैवं गतवष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः। का विवताऽस्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वतः । कपिल उवाच ॥ नाहं वेदान् विनिन्दामिन विवक्ष्यामि कार्दचित्। पृयगाथमिणा काण्येकार्यानोति नः श्रुतं । गच्छत्येव परित्यागी वाणप्रस्थय गच्छति। रहस्या ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गमतः। देवयाना हि पन्यानचत्वारः शाश्वता मताः । एषां ज्याय कनीयस्वं फलेषतं बलाबलं । एवं विदिला मव्वार्थानारभेतेति वैदिकं। नारभेनेति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः। अनारम्भे हि दोषः स्यादारम्भे दोष उत्तमः। एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्बिजेयं बलावलं । यद्यव किञ्चित् प्रत्यक्षमहिसायाः परं मतं । ऋते वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि नद्यदि पश्यसि । ॥ स्यूमरग्मिरुवाच ॥ स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः । फलं प्रकल्प्य पुर्व हि ततो यज्ञ. प्रतायते। अजवायच मेषश्व गौय परिगणाश्च ये। ग्राम्यारण्याचाषधयः प्राणस्थानमिति श्रुतिः। नथवावं बहरहः सायम्प्रातर्निरूप्यते । पशवद्याथ धान्यञ्च यज्ञस्याङ्गभिति श्रुतिः । एतानि मह यशेन प्रजापतिरकल्पयत्। तेन प्रजापतिर्देवान् यज्ञेनायजत प्रभुः । अस्यान्योन्यवराः या प्राणिनः सप्त मनधा । यझेपाहतं विश्वं प्रात्तमसंजित । एतवाभ्यनुज्ञातं पूर्व पूर्वतरैस्तथा । को जातुं न विचिन्वीत विद्वान् खा गतिमात्मनः। पभवय मनुष्याय द्रुमायापधिभिः सह । स्वर्गभवाभिकाश्ते न च वर्गस्तती मषात् । आपथ्यः पावो वृता वीरदाश्यपयोदधि । इविभूमिर्दियः श्रद्धा कालचैतानि दादा । रची पपि सामानि यजमान उप । अप्रियैषा ग्रहपति. स सप्तदश उच्यते । श्रङ्गान्येतानि याम्य यगोमूनमिति श्रुतिः । श्राज्येन पयमा दना मतामिचया वधा। वाला टोण पादेन सम्भवत्येव गोर्मषं । एवं प्रत्येकशः मयं यद्यदस्य विधीयते। पॐ वहन्ति सम्भूय महर्बिग्भि. मदक्षिणः । मह येतानि सन्चाणि यज निर्वयम्युन । पसायानि हि एष्टानि ययार्था श्रूयते युतिः। एवं पूर्वतराः मय प्रसृत्तायैव मानवाः । म रिमम्ति नारभते नाभिद्रुधम्ति किचना या मष्टय रत्येव योजयायफलेसया। पातान्यपि चनानि यजामान्यमुपूर्वमः । विधिना विधियुकामि धारयन्ति परम्परं । भाषायमा पश्यामि यग्मिन् वेदाः प्रतिष्ठिताः । तं विदामोानुपश्यन्ति मानापखानुदयगात् । माहमयो पता मानणार्पण एव च य जगत् म पायामुगगत् मदा। मोमिनि पदो पानिमः साहा स्वधा वषट् । यतामि प्रपश्यन्ने यथामणि शतान्यपि । न तय पिपु लोकेषु परलोकभयं विदुः इति वेदा बदमोह मिद्धाय परमयः । .

·मोक्षधम्म प० । अध्याय २६८१२७.1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ७५ 1 अचा यजूंषि सामानि स्तोमाव विधिचोदिताः । यस्मिन्नतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै दिमः । अन्याधेये यद्भवति यस मोमेपुते दिन। यहेतरैर्महायवेद भगवान् पुनः । तमाशान् चजेचैव याजयसाविचारयन् । यजतः वर्गविधिमा प्रेत्य स्वर्गफल महन् । नायं लोकोऽस्ति यज्ञाना परोति विनिययः । वेदेवादविदश्चैव प्रमाणमुभर्य तदा। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि गोकपिलीये ऊनमप्तत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २६८॥ ॥ कपिल उवाच ॥ एतावदनुपश्यन्ति यतयो यान्ति मार्गगाः । नेषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः । निईन्दा निनमस्कारा निराशोबन्धना बुधाः । विमुक्का: सर्वपापेभ्यवरन्ति एचयोऽमलाः । अपवर्गेऽथ मन्यागे बुद्धा च छतनिश्चयाः । अधिष्ठा ब्रह्मभूताय ब्रह्मव छतालयाः। विधाका नष्टरमसम्देषा लोकाः सनातमाः। तेषां गतिं परां प्राप्य गाईस्थे कि प्रयोजन । ॥ स्यमरमिरुवाच ॥ यद्येषा परमा काष्ठा योषा परमा गतिः । सहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते। यथा मावरमाश्रित्य मन्चे जीवन्ति जन्तवः । एवं गाईस्थ्यमाश्रित्य वर्तन्त इतरात्रमाः । ग्रहस्थ एव बजते सहस्सस्तप्यते तपः। गाईस्थमस्य धर्मस्य मूलं यत्किञ्चिदेजते । प्रजनाभिनित्ताः सर्वे प्राणभृतो जनाः। प्रजनञ्चायुतान्यत्र न कथचन विद्यते। यास्त स्युर्वईिराषया बहिरन्यास्तथा दिनाः। ओषधिभ्या वहिर्यस्मात् प्राणात् कश्चित्र दृश्यते । कस्यैषा वाग्भवेत् सत्यामोतो नास्ति स्टहादिति। श्रद्दधानरमाशः सूक्ष्मदर्भनवर्जितः । निरामरस्लमः प्रान्तस्तप्यमानः स्वकर्मभिः । शमखापरमा दृष्टः प्रव्रज्यायामपण्डिते. । चैलोक्यस्यैव चेताह मयादा मानतो ध्रुवा। ब्राह्मण नाम भगवन् जन्मप्रभृति पूज्यते । प्राग्गर्भधानान्मन्त्रा हि प्रवर्त्तन्ते द्विजातिपु। अविसम्भेषु वर्तन्ते विसम्भष्वयसंभय। राहे पुनः संश्रयणे संश्रित पावभाजने । दाने गवा पहना वा पिण्डानामधु मन्नने । अर्थिगन्तो बहिषदः क्रव्यादाः पितरतया। मृतस्याप्यनुमन्यन्त मन्त्रा मन्त्राच कारण। एव कोणत्म वेदेषु कुतो मानोऽस्ति कम्यचित् । एणवन्ता यदा मया पिढदेवदिशानिषु । श्रिया विहोनेरलमै. पण्डितः सम्प्रवर्तितं । वेदेवादापरिज्ञान सत्याभ्याममिवानृतं । न पाहियते कृयते वा यो प्राह्मण यजते वेदशालः। अर्द्ध यः पाभि. माईति सन्ततितपते प कामः। न वेदानी परिभवाब मायेन म मायया । महत्माप्नोति पुरुषो प्रमणि विन्दति । ॥ कपिल उवाच ॥ दव पौर्णमामञ्च अग्रिहोत्रच धीमतः। चातुर्मास्यानि चैवामन् तेषु धर्मः मनातनः। श्रमारम्भाः सुधृतयः मुचयो प्रद्यमशिताः । ब्रह्मणव मते देवास्तर्पयन्यनैषिणः । सनभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः । देवाऽपि मार्गे मुशान्ति पदस्य पदैषिणः । पतुर्दार पुरुषं चतुर्मुखं चतुट्टा नमुपयाति वाचा । पाइभ्या वाच उदरादुपस्यात्तेपी दारं दारपाना मुभूषेत्। माधयिवाददोतान्यवित्त मवा योनो यस्य स्टतं मम्कात् । क्रुद्धा न व महरेत धोमान् मयाऽभ्य तत पाणि पारं अगुप्त। - ·॥ श्रीमहाभारतं ।। [मोवधर्म प•| यथाय ।। 1600 नाक्रोमिच्छेन यथा वदेव नपैशुनं जनवादश्व कुर्यात् । मत्यप्रतो मितभाषोऽप्रमत्तम्तयाऽम्य वारद्वारमयो मुगुप्नं। १ नानाशनः स्थान महागनः स्थादलोलुपः माधुभिरागतः स्यात् । यात्रार्यमाहारमिहाददीत तयाऽस्य स्थानाठरी दार गुनिः। न वीरपनी विहरे नारो न चापि नारोमनृतावाइयोत ।भायावत यात्मनि धारयोत तथाऽस्यापम्यद्वार निर्भवत। द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः । उपस्यमुदरं पाह पाक चतुर्थी भवेद्विजा माधान्यगुप्तद्वारस्य सवाण्येव भवन्धुत । किन्तस्य तपसा काय किं यजेम किमात्मना । अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनं । पाइपधानं साम्यन्तं तं देवा माधणं विदुः । इन्दारामेषु सर्वेषु य रको रमतेमुनिः। परेषामननुयायस्तं देवा बाह्मणं विदुः । येन सर्वमिदं वुद्धं प्रकृतिविकृतिश्च या । गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मण विदुः । अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः । सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः । नान्तरेणानुजानन्ति दानयञ्चकियाफलं । विज्ञाय च तत् सर्वमन्यद्राच्यते फलं । खकर्मभिः मंश्रितामा तपो घोरत्वमागतं । तं सदाचारमाश्रित्य पुराणं शान्यतं घुवं । अमावन्तचरितुं किञ्चिद्धर्मेषु सवितं । निरापद्धर्म प्राचारो छप्रमादोऽपराभव.। फलवन्ति च कर्माणि व्युरिमन्ति ध्रुवाणि च । विगुणानि च पश्यन्ति तथा नैकान्तिकानि च । गुणायात्र मुदुर्जेया ज्ञानाश्चात्र सुदुष्कराः । अनुठिनाधान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि । ॥ शूमरमिस्वाच ॥ यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलों यथा। ना पन्यानावुभौ व्यक्ती भगवंस्तद्रवोहि मे।' ॥ कपिल उवाच ॥ प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्त सत्पथे स्थिताः । प्रत्यक्षन्तु किमवाखि थनवन्त उपासते। । ॥ स्यूमरम्सिरुवाच ॥ स्यूमरमिरहे अझन् जिज्ञासार्थमिहागतः। श्रेयस्काम प्रत्यवीचमाजवाब विवद्यया । इमञ्च संशयं घोरं भगवान् प्रनवोतु मे। प्रत्यवमिह पश्यन्ता भवन्तः सत्पये म्यिताः। किमत्र प्रत्यक्षतम भवन्तायमुपासतें । अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य भागमार्थ यथागर्म । भागभी वेदवादास्तु तर्कशास्त्राणि चागमः । यथाश्रममुपासीत भागमस्तत्र मिति। मिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात्। नौनावीव निबद्धा हिस्रोतसा मनिबन्धना। हियमाण कथं विप्र कुबुद्धीस्तारयियति । एतद्द्वोतु भगवानुपपन्नोऽस्यधीहि भाः । नैव त्यागी न मन्तुष्टे न शोको न निरामयः । नानिर्विधित्मा नावृत्तानापरत्तोऽस्ति कश्चन । भवन्ताऽपि च यन्ति भापन्ति च यथा वयं । इन्द्रियार्थाश्च भवनां समाना. सबजनुषु । एवं चतुर्ण वर्णानाम प्रमाणे प्रवृत्तिषु। एकमालम्ममानाना निर्णय किं निरामयं । । कपिल उवाच ॥ यद्यदाचरते शास्त्रमयं मर्चप्रवृत्तिषु । यस्य यत्र धानुष्ठानं तत्र तत्र निरामय । मानं सावयते मचा ज्ञानं झनुवर्तते । ज्ञानादपेत्य या रत्ति. सा विनाशयति प्रजाः । भवन्तो जानिनो थ्यक मयतय निरामयाः। ऐकाम्यं नाम कथिद्धि कदाचिदुपपद्यते । भावं युझा तत्वेन केपिदादपना जनाः । कामदेषाभिभूतलादपदारवयं गताः । ।

·मोक्षधम्म ८० अध्याय २७०१२] ॥ शान्तिपर्च॥ ७०७ एस याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राण शास्वदस्यवः । ब्रह्मास्तेना निरारम्भा दम्भमोहश्ययनुगाः । नर्गुस्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते । तेया तमःमरोराण नम व परायणं । यो यथाप्रतिजन्तुः प्रकृतेः स्याद्दशानुगः । तस्य द्वैपय कामय क्रोयो दम्भोऽनृतं मदः । नित्यमेवाभिवर्द्धन्ते गुणाः प्रकृतिमम्भवाः । एवं ध्यावाऽनुपश्यन्त. सन्त्यजेयुः शभाइभ । पर गतिमभीसन्ता यतय. समये रताः । । स्यूमरमिरुवाच ॥ सर्वमेतन्मया ब्रह्मन् शास्वतः परिकीर्तित। न अविनाय शास्त्रार्थ प्रवर्तन्त प्रवृत्तयः । यः कचित्राय्य आचारः सर्वशास्त्रमिति श्रुतिः । यदन्यायनशास्त्र तदित्येवा श्रूयते श्रुतिः। न प्रत्तिर्गते शास्त्रात् काचिदस्तोति नियय.। यदन्यदेदवादेभ्यस्तदमास्वमिति युति.। भावादपेतं पश्यन्ति बहवो व्यकमानिनः । अविज्ञानहतप्रज्ञा होनप्रज्ञास्तमोहता. ! भास्वदोपान पश्यन्ति शोचन्ति च यया वयं । इन्द्रियार्याय भवतां समानाः मर्वजन्तुषु । एवं चतुर्णा वर्णानामायमाणं प्रवृत्तियु । एकमालम्बमानानां निर्णयः मर्मतो दिवं। पानन्यं वदमानेन गनगावाजतात्मना। मयत्त्वेकेन युक्रेन कृतकृयेन सर्वशः । पिण्डमात्रमुपाश्रिय चरित मनादि । नेनाविवदमानेन व्यकेन विजितात्मना। वेदवाद व्यपाश्रिय मानास्तीति प्रभापितुं । श्रीतन्यायवाले ए मर्चलोकविगाहणा। इदम्तु दुष्करं कर्म कुटुम्मभिर्मश्रितं । दानमध्ययन यचः प्रजामन्तानमाल। पद्येतदेवं छत्वाऽपि न विमानोऽम्ति कस्यचित् । धिकारश्च कर्थच श्रमग्रायं निरर्यक । नास्तिक्यमन्यया च स्यावेदानां पृठनः किया। एतस्यानन्यमिच्छामि भगवन् पातुमयमा । तत्त्वं वदस्ख में ब्रह्मन्नुपमन्नोऽस्यधीहि भाः। यथा ते विदितो मोवस्तयेक्षम्युपगिवितुं । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि गोकपिलोये रुतत्यधिकद्विभवोऽध्यायः ॥२०॥ ॥ कपिल उवाच ॥ वेदाः प्रमाणे लोकानां न वेदाः पृठत कृताः । ब्रह्मणे वेदितये पन्दप्रम परक्ष यात्। मन्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगचति । वरीग्मेतत् कुरुते यदि कुरते मर्नु । कृतमुद्धमरोरो हि पात्रं भवति माया । अानन्यमय बुद्ध्येदं कम्मणान्तवोमिते। निरागममनैतिय प्रत्यलोकमाविकं । धर्म रत्येव ये यज्ञान वितवन्ति निरामिषः । उत्पन्नत्यागिनो ऽसुधाः कपासुधाविवर्जिताः धनानामेध वै पन्याप्तोपु प्रतिपादन अनाश्रिताः पापकर्म कदाचित् कर्मयोगिन. । मनः सरत्यधिद्धा विद्धमाननियया:। अध्यन्तोऽनसूयन्ता निरहदारमत्मराः । ज्ञाननिहालिमुशाय सर्वभूतहिते रताः। श्रामन् सहम्या भूयिष्ठा अव्युत्शन्ता: सकर्ममु । राजानश तथा युक्रा बायणाय ययाविधि। समा धानवसम्पमाः मन्नुमा माननिययाः । प्रत्यधर्माः मुचय अधाना: पगवरे । पुरस्ताद्भावितात्मानो ययावधग्तिताः। चानि धर्म कळेऽपि दुर्ग पवापि महताः। संहत्य धर्म परतां पुराकोट मुखमेव नत्। नेपा मादिधानन्यं प्रायवित्तं कयञ्चन । .१२. - ·Cor ॥ श्रीमहाभारत॥ (मोक्षधर्म । अध्याय १५॥ . (00 सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्धनमा मताः । न मानामनुरुयने नयच्छन्नमन्ततः । प रव प्रथमः कन्पातमेवाभ्याधरम् महा तेषां भामोदिधातथं पायर्यायत्तं कदाचन । तस्मिन् विधा स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते । दुबलात्मन उत्पन्न प्रायरित्तमिति श्रुतिः । एवं बहुविधा विप्राः पुराण यज्ञवाहनाः । विद्यरद्धाः शुचयो रत्तवन्ता यशखिमः । यजन्तोऽहरहर्यशनिराशोबन्धना बुधाः । तेषा पसाय वेदाश्च कमाणि च यथागम। श्रागमाय यथाकासं संकल्पाश्च यथाक्रम। अपेतकामक्रोधानां दुराचारकर्मणां । स्वकर्मभिः संथिताना प्रत्या संगितात्मना। एभूमां शमनित्यानी खेषु कर्यषु वर्त्तता। सर्वमानन्त्यमेवासोदिति नः शाश्वती श्रुतिः । तेषामदीनसत्त्वानी दुशरापारकर्मणं । खकर्मभिः सम्भृतानी तपोधारत्वमागतं । तं सदाचारमाय पुराणं शाश्वतं ध्रुवं । अशक्नुवद्भिश्चरित किश्चिद्धर्मेषु सूक्ष्मता । निरापद्धर्म पाचारा यामादोऽपराभवः । सर्ववणेषु जातेषु नासीत्कचियतिक्रमः । व्यस्तमेकञ्चतुर्द्धा हि ब्राह्मणा अाश्रमं विदुः । तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति पम्मा गतिं । हेभ्य एव निक्रम्य वममन्ये समाश्रिताः। ग्रहमवाभिमंत्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः । तत्र ते दिवि दृश्यन्त न्योतिर्भूता विजातयः। नक्षवाणीव विष्णेयषु बहवस्तारकागणाः। धानन्यमुपसंप्राप्ताः मन्ताषादिति वैदिक। यद्यागन्ति मंसारं पुनर्योनिषु तादृशाः । न लिप्यन्ते पापकृत्यः कदाचित्कर्मयोनितः। एवमेव ब्रह्मचारी एयूषुरनिश्चयः । एवं युक्नो ब्राह्मणः स्यादन्या ब्राह्मणको भवेत् । कर्म पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाऽभं । एवं पक्षकषायाणामानन्येन श्रुतेन च । सर्वमानम्त्यमामोदै एवं न. शाश्वती श्रुतिः । तेषामपेतहणानां निर्णिकाना भात्मना। चतुर्थोपनिषद्धर्म साधारण पनि स्मृतिः । ममिद्वै. साध्यते नित्य ब्राह्मणैर्नियनात्मभिः । सन्तापमलत्यागात्मा शानाधिष्ठानमुच्यते । अपवर्गमतिनित्यो यतिधर्म सनातन । साधारण: केवस्ता वा यथावलमुपामते । गछना गती मं दुर्बलोऽत्रावसीदति । अह्मणः पदमन्विच्छन् संसारामुच्यते भूचिः। ॥ भ्यूमरसिवाच ॥ ये भुनते थे ददते यजन्तेऽधीयते च थे। माघाभिरुपलधाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिता.। रतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः । रतदाचल मे प्रह्मम यथातत्वेन प्रतः। ॥ कपिल उवाच ॥ परियहाः भुभाः सर्वे गुणतामभ्युपागताः । न तु त्यागसुख प्राप्ता रसायमपि पश्यसि । ॥ समरभिरुवाच ॥ भवन्तो चामनिष्ठावै ग्रहस्थाः कर्मनिययाः । पाश्रमाणाञ्च सम्मेषां निष्ठायामक्यमुच्यते। एकत्वेन एपोन विमेपो मात्र दृश्यतो नद्ययावययान्यायं भगवान् प्रयोत में। ॥ कपिस उवाच ॥ मरीरपति कमाणि सामन्तु परमा मतिः । कषाय कर्मभिः पके रमनानेच तिइति। on घामृगस्य पमा मास्तिरहिंमा मत्थमानव। अट्रोधो माभिमानय धीतितिक्षा ममखया। पन्बानी अनपस्वत र. प्राप्नोति पत्परं । दिदामनुबुध्येत मममा कर्षनिययं । COM - ·स्थ. मोक्षधम्म माग यध्याय २५।२७२।] ॥ शान्तिपर्व ॥ ७०८ यो विप्रा. मर्जतः भान्ता विशद्धा ज्ञाननियया । गतिंगरन्ति सन्तुष्टास्तामाङ परमां गतिं । वेदाय वेदितव्यच्च विदित्वा च तथा स्थिति। रवं वेदविदित्याइरतोऽन्यो वातरेचक ! सचे विवेदविदो वेदे मर्व प्रतिष्ठित । वेद हि निठा सवस्य यद्यदस्ति च नास्ति च । एषैव निठा सर्वत्र यत्तदस्ति च नास्ति च । एतदन्तश्च मध्यच्च सळसच विजानतः। समाप्तं त्याग इत्येव मर्च वेदेषु निष्ठित। मन्नाप इत्यनुगतमपवर्गे प्रतिष्ठित । सतं सत्यं विदितं वेदितयं मर्वयात्मा म्यावर जङ्गमञ्च । सर्व शिव यचिवमुत्तरञ्च ब्रह्मायक्रप्रभवञ्चाव्ययञ्च । तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शभं नयाविधं व्योम सनातनं ध्रुव। रतै मर्गम्यते बुद्धिनेचेस्तस्मै नमो ब्रह्म प्राणाय । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षवर्मपर्वणि गोकपिलोये एकसप्तत्यधिकधिभतोऽध्यायः ॥ २०१॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ धर्ममर्थच कामञ्च वेदाः सन्ति भारत। कस्य लाभी विशिष्टोऽत्र तन्मे हि पितामह। ॥ भीम उवाच ॥ अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहास पुरातनी कुण्डधारेण यत् मोत्या भकायोपचतं पुरा। अधनी ब्राह्मण, कयित् कामाद्धर्ममवैवत । यज्ञार्थ स ततोऽयार्थी नपाऽतप्यत दारुणं। 'म निश्चयमया शाला पूजयामास देवताः। भक्त्या न चैवाध्यगच्छद्धनं सम्पूज्य देवताः । नश्चिन्तामनुप्राप्त कनमं दैवतन्तु तत् । यो द्रुतं प्रमोदेत मानुषैजिडोकतं । मोऽय साम्येन मनसा देवानुचरमन्तिो। प्रत्यपश्यन्जलधरं कुण्डधारमवस्थितं । दृष्दैव न महावाई तस्य भक्तिरजायत । अयं मे धास्थति श्रेयो वपुरेतद्धि तादृशं । मनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैमानुपैर्टन । रष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च । ततो धूपैश्च गन्धेश मान्यरुच्चावरैरपि । वलिभिर्विविधाभिद्य पूजयामास तं दिज । ततस्वल्पेन कालेन तुटो जलधरस्तदा । तस्योपकारनियतामिमा वाचमुवाच ह । प्रदान्ने च मुरापे च चार भमत्रते तथा । निष्कृतिलिहिता मद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । आभायास्तनयो धर्म. क्रोधोऽसयासत स्मृत. । लोभः पुचो निकृत्यायाः चतन्नो नाईति प्रजा। नतः स मामण स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजमा। अपश्यत् सर्वभूतानि कुशेषु मयितस्तदा । समेने तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृत। उद्धात्मा ब्राह्मणे रात्री निदर्शनमपश्यत । माणिभद्रं स तवस्य देवताना महापुति अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्त युधिष्ठिर । नघ देवा. प्रपञ्चन्ति राज्यानि विविधानि च । इम. कर्मभिरारथाः प्रछिन्दश्याइभेयु । पश्यतामय यक्षाणां कुपधारो महाद्युतिः। निपत्य पतिता भूमा देवानां भरतर्षभ। ततस्तु देववचनामाणिभद्रो महामनाः । उवाच पतितं भूमी कुण्डधार किमिष्यते। कुछधार उवाच॥ यदि देवाः प्रमवा मे मकोऽयं प्राह्मण मम । अभ्यानुग्रहमिशामिछले किचित् सुपोदय। ततर्श माणिभद्रस पुनर्वचनमब्रवीत्। देवानामेव वचनात् कुपधारं महायुति। ॥माणिभद्र उवाच ॥ उत्तिष्ठत्तिष्ठ मद्रने धतशत्या मुसीभव। धनार्य यदि विप्रोऽयं धनमा प्रदीयता। an. थावद्धनं मार्थयते प्रापोऽयं सपा तब देवानां सामनात्तावदसंस्थेयं ददाम्बई। - ·॥श्रीमहाभारत॥ [ मोक्षधम्म प.। यध्याय ११ COE (१२ - विचार्य कुण्डधारनु मानुष्यं चलमध्रुवं । तपसे मतिमाधत्त प्राध्याणस्य युधिष्ठिर । ॥ कुण्डधार उवाच ॥ नाई धनानि याचामि ब्राह्मणाय धमप्रद । अन्यमेवाइमिछामि भक्तायामुग्रह छतं पृथिवी रवपूर्ण वा महदा रखमञ्चयं । भक्ताय नाहमिच्छामि भवेदेप तु धार्मिकः । धर्मेऽस्य रमता बुद्धि संश्चैवोपजीवतु । धर्मप्रधानो भवतु ममैपोऽनुग्रहो मतः । ॥ माणिभद्र उवाच ॥ सदा धमफलं राज्यं सुखानि विविधानि च । फलान्येवायमनातु कायक्लेमविवर्जितः । ॥भीम उवाच ॥ ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारी महायशाः । अभ्याममकरोर्मे ततम्तयाऽस्य देवता.। । माणिभट्र उवाच ॥ प्रीतास्ते देवताः सवा द्विजस्यास्य तथैव च । भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्म चाधास्यते मतिः । ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिर । ईमित मनमा लञ्चा वरमन्य. मुदुर्घौं । ततोऽपश्यत चौराणि सूक्ष्माणि दिजसत्तमः । पार्थतोऽभ्यासतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागतः । । ब्राह्मण उवाच ॥ अयं न मुकृतं वेत्ति को चन्या वेत्स्यते कृतं । गछामि वनमेवाहं वरं धर्मेण जीवितु। ॥ भीम उवाच । निर्वदाद्देवतानाञ्च प्रसादात्म द्विजोत्तमः । वनं प्रविश्य सुमहत्तप श्रारब्धवास्तदा। देवतातिथिशेषण फलमूलाशनो दिजः धिमे चास्य महाराज दृढा बुद्धिरजायत। त्यका मूलफलं मय पर्णहारोऽभवहिजः । परी त्यक्ता जलाहारः पुनरासीविजस्तदा । वायुभक्षस्तत. पश्चादहन् वर्षगणानभूत्। न चास्य धीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्। धर्षे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रेच वर्तत. । कालन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत । नस्य बुद्धिः प्रादुरामोद्यदि दद्यामहं धनं तुष्टः कस्यचिदेवेह मिथ्यावान भवेन्मम । नतः प्रदृष्टवदना भूय पारधास्तपः । भूयश्चाचिन्तयत् सिद्धो यत्परं माऽभिमन्यते । यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित्। स भवेदचिराद्राजा न मिथ्या वाग्मन्मम। तस्य साक्षात् कुण्डधारो दर्शयामास भारत। प्राह्मणस्य तपोयोगात् सौहदेनाभिचादितः । समागम्य च तेनाथ पजाचके यथाविधि। ब्राह्मण: कुण्डधारस्य विस्मितशाभवनृप। नतोऽब्रवीत् कुण्डधारो दिव्यन्ते चतुरुत्तमं । पश्य राज्ञा गतिं विप्र लोकांश्चैव तु चतुषा ।। नती राजसहस्राणि मनानि निरये तदा। दूरादपश्यदिमः स दिव्ययुक्तने चचुषा । । कुछधार उवाच ॥ मा पूयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाः। तं मया भवेत् किने कञ्च नेऽनुयही भवेत्। पश्य पश्य च भूयस्व कामानिच्छेत् कयं नरः । वर्गदारं हि सरुद्धं मानुषेषु विशेषतः । n भीम उवाच ॥ ततोऽपग्यत् स कामञ्च क्रोधं लाभ भय मदं । निद्रा तन्द्री तथालस्यमादृत्य पुरुषान् खितान् । ॥ कुण्डधार उवाच ॥ रतलाकाः मुसंरुद्धा देवानां मानुपायं । तयैव देववचनादिनं कुर्वन्ति सर्वशः । म देवैरमनुशातः कसिद्भवति धार्मिकः । एष मनोऽसि तपसा दातुं राज्यं धनानि च । ॥ भीम उवाच ॥ ततः पपात शिरमा प्राधणस्तायधारिणे। उवाच चैनं धर्मात्मा महामेऽनुयाः एतः । कामलोभानुबन्धन पुरा ते पदयित। मया खेडमिवानाय तप में हन्तुमईसि । धान्तमेव मत्युका कुएउधारो दिनभी सम्परिम्पय बाहुभ्यां नवान्तरधीयत । (OM है t. हम ·. 1 (E - मोक्षधर्म प । पयाय २७२ । २०३।२७४i] ॥ शान्तिपर्व ॥ ७२१ ततः मास्तदा लोकान् ब्राह्मणोऽनुवचार हा कुण्डधारप्रमादेन नपसा सिद्धिमागतः । विहायमा च गमनं तया महान्पितार्यता । धात् भत्या तथा योगात या चैव परमा गतिः । देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः । धार्मिकान् पूजयन्तोह न धनाध्यान्न कामिनः । मप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्म रता मतिः।धने मुखकना काचित् धर्मे तु परमं मुखं। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि कुण्डधारोपाख्याने दिसप्तत्यधिकदियताऽधायः ॥ २२ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ बहना यज्ञतपमामेकार्थाना पितामह । धार्य न सुखार्थार्थ कयं यज्ञः समाहितः। ॥ भीन्न उवाच ॥ अत्र ते वर्तयियामि नारदेनानुकोर्तित। उच्छवृत्तेः पुरात्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणम्य च । ॥ नारद उवाच ॥ राष्ट्र धर्मोत्तरे श्रेठे विदर्भवभवविजः । उञ्छत्तिपि. कवियचं यहूं समादधै। श्यामाकमशनन्तब सूर्यपी सुबर्थला। नितञ्च विरसं गाकं तपमा स्वादुनां गतं। उपगम्य वने मिद्धिं सर्वभूताविहिंसया। अपि मूलफलैरिटो यज्ञः स्वर्ग्यः परन्तप । तस्य भार्या प्रतवश इचि. पुष्करधारिणे । यज्ञपनो समानीता सत्यनानुविधीयते। सा तु सापपरिचम्ता नत्वभावानुवर्तिनी । मायूरजीर्णरणना वस्त्र मस्याश्य वर्णित । अकामया कृतस्तत्र यज्ञो हौवनुशासनात् । एकस्य चापध्यानात्तु पुनराजाति धर्मवित् । तस्मिन् वने समीपस्या मृगोऽभूत् सहवामिक. । वचोभिरत्रवीत् मत्यं वयेदं दुष्कृतं तं । यदि मन्वाङ्कहीनोऽयं यज्ञा भवति वै रुतः। माम्भाः प्रचिप होवे वं गच्छ खर्गमनिन्दितः। ततस्तु यजे सावित्री साहात सन्दमन्त्रपत्। निमन्त्रयन्ती प्रत्युका न हन्यां महवासिनं । एवमुना निवृत्तामा प्रविष्टा यमपावकं । किनु दुचरिन यज्ञे दिदृतामा रमाततं । म तु बड़ाऽअलि सस्यमयाचरिणः पुनः। सत्येन म परिषय मन्दिष्टा गम्यतामिति । नतः महरिण गत्वा पदान्या न्यवर्तत, साधु हिंसय मा मत्य इतो यास्यामि महति । पश्य अप्सरसो दिया मया दत्तेन चदुपा। विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाण महात्मनां । नतः म मुधिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन् धदुपा । मृगमालोक्य हिंसाया स्वर्गवास ममर्ययत् । मतु धियो मृगो भूना महर्षोषितो वने । तस्य निष्कृतिमाधत्त न सा यज्ञमविधिः । तस्य तेनानुभावेन मृगहिंसात्मनस्तदा । तपो महत् समुछिषं तस्माडिमा न यज्ञिया । ततस्तं भगवान् धा यज्ञं याज्यंत स्वयं । समाधानच भार्याया सभेस तपसा परं। अहिंमा सकनो धा दिमाभस्तथाविधः । मत्यन्तेऽहं प्रवक्ष्यामि यो धर्षः मत्यवादिनां। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्भपर्वणि पजमिन्दायां विभप्तयधिकदिमतोऽध्यायः ॥२३॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कयम्मति पापात्मा कयं धर्म करोनिया । केन निर्मदमादत्ते मा बा केन गति । ॥ भीम उवाच: विदिताः सर्वधर्मात पित्ययं वन्तु पत्रमितरण माई मनिर्थदं पापं धचमनतः। विज्ञायार्थ हि पक्षानामिछापूर्व प्रवर्तते । प्राप्य तान् मापने कामो देषो वाभरतर्षभ। नतम्तदध यतते कर्म चारमते महताराना रूपगन्धामामभ्यामधरिकोति। . ( .

·( - . । LEL ७१३ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मौषधम्म पायथ्याय २७४।२१७) • ततो रागः प्रभवति इषय तदनन्तरं। ततो लोभः प्रभवति मोहय तदनन्तरं। लोभमोहाभिभूतस्य रागदेषान्वितस्य च । नं धर्मे जायत बुद्विाजाद्धर्म करोति च । व्याजेन चरते धर्ममर्थ व्याजेन रोचते । व्याजेन सिद्धयमानेषु धनेषु कुरुनन्दन। तत्रैव कुरुते बुद्धिं तत. पापंचिकीर्षति । सुदनिवार्यमाणाऽपि पण्डितथापि भारत। उत्तरं न्यायसम्बन्ध प्रवीति विधिचोदित। अधर्मस्ति विधस्तस्य वर्द्धते रागमाइज. । पापं चिन्तयते व मप्रवीति करोति च। तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान् पश्यन्ति माधवः । एकभीलाय मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः । सनेह मुखमाप्नोति कुत रव परत्र वै।' एवम्भवति पापात्मा धर्मात्मानन्त मे श्टणु। यथा कुशलधमा स कुशल प्रतिपद्यते। कुभलेनैव धर्मेण गतिमिया प्रपद्यते । य एतान् प्रज्ञया दोषान् पूर्वमेवानुपश्यति । कुशलः मुखदुःखाना साधूश्चाप्यथ सेवते । तस्य माधुसमाचारादभ्यासचिव वर्द्धते । प्रजा धर्मच रमते धमञ्चैवोपजीवति । सोऽय धादवानेषु धनेषु कुरुते मनः । तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान् पश्यति यत्र वै। धर्मात्मा भवति शव मित्रञ्च लभते शुभ। म मित्रधनलाभात्तु मेत्य चेह च नन्दति । भब्दे स्पर्श रसे रूपे तया गन्धे च भारत । प्रभुत्वं लभते जन्तु मेस्यतत् फलं विदुः। स तु धर्मफलं लब्धा न हयति युधिष्ठिर। अदप्यमानो निवेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा । प्रज्ञाचक्षुयंदा कामे रसे गन्धे न रज्यत। शब्दे स्पर्म तथा रूपे न च भावयते मनः । विमुच्यते तदा कामान्न च धर्म विमुञ्चति । धर्मत्यागे च यतते दृष्ट्वा लाकं चयात्मकं । ततो मोक्षाय यतते मानुपायादुपायतः । जननिर्वेदमादत्ते पापं कर्म जधानि च । धर्मात्मा नैव भवति मोक्षच्च लभते परं। एतत्ते कथितं तात यन्मा वं परिच्छसि । पापं धर्मस्तथा मोक्षो निर्वेदश्चैव भारत । नमा में प्रवथाः मर्च वस्यं युधिष्ठिर । धर्मे स्थिताना कान्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती । इति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि मोवनपर्वणि चतु पानि चतु:मप्यधिकदिशतोऽध्यायः॥२७४ ।। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ मोक्षः पितामईनोक उपायात्रानुपायतः। तमुपायं ययान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत। ॥ भीम उवाच ॥ त्वय्येवनन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनं । येनापायन साथै नित्यं भगयो ऽनघ। करणे घटस्य या बुद्धिधात्यत्ता न मा मना। रवंधमान्युपायेषु नान्यद्धषु कारणं । पर्म समुद्रे यः पन्या न म गछति पश्चिमं । एक. पन्या घि मोक्षम्य नन्म विभारत टा। घमया माधमुरिन्द्यात् फार्म भरल्पवजनात् । मत्वममेवनाद्वोरो निद्राच छेत्तुमईति । अप्रमादानयं रचत् श्वास विमोसमात्। रछा देषच कामच धैर्यण विनिवर्तयेत् । भ्रम मारमावर्तमभ्यासादिनिवर्तयेत्। निद्राय प्रतिभाश्चैव घानाभ्यामेन तत्पवित्। उवास्तथा रोगाम् निगोर्णमिताशमान । सोभ मोहच मनापादियामावरमात् । अनुलोमादधर्षध जयममवेपया। भापत्या च नयेदामाम माविवर्णमाम् । . म .

·4 4 - ८८ - (51 मापवर्म पापध्याय २७५ । ॥ शान्तिपर्व ।। ७१३ पनिव्यत्वेन च ह क्षुधा योगेन पण्डित । कारुण्येनात्मनो मानं सृष्णाञ्च परितोषतः । उत्यानेन जयेशद्रों वितर्क निश्चयाजयेत्। मानेन बहुभाय्यञ्च भार्येण च भयं त्यजेत् । पच्छेदाचनमी सुद्धा तो यच्छज्ज्ञानचक्षुधा । ज्ञानमात्मावबोधेन यच्छेदात्मानमात्मना । तदेतदुपमान्तेन बोव्य एचिकर्मणा। योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः । काम क्रोधच लोभञ्च भयं स्वपञ्च पञ्चम। परित्यज्य निषेवेत यतवाम्यागसाधनात् । थानमध्ययनं दानं सत्यं वीरान क्षमा । भौचमाहारत इद्धिरिन्द्रियाणच संयम । स्तैर्विवर्द्धते नेज. पापानमुपहन्ति च । सिध्यन्ति चास्य सहाल्पा विज्ञानच प्रवर्तते । धूतपाप स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रिय । कामक्रोधा व कृत्वा निनोपेमण पदं। अमूढलमसङ्गित्व कामक्रोधविवर्मन। अन्यमनुदोर्णवमनुद्देगो व्यवस्थिति । एषमागे हि मावस्य प्रसन्नी विमल इचि । तया वासायमनसा नियम कामतोऽन्यथा। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि योगाचारानुवर्णने पञ्चमतत्यधिकदिशतोऽध्याय ॥२७५ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ अत्रैवोदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । भारदस्य च संवाद देवलस्यासितस्य च । आसीन देवलं वृद्धं युद्धा बुद्धिमताम्बरं । नारद परिपप्रच्छ भूताना प्रभवाप्ययं । ॥ नारद उवाच ॥ कुतः स्यमिदं विश्व ब्रह्मन् स्थावरजङ्कमा प्रलये च कमभ्येति तद्भवान् प्रववीत में। ॥ अमित उवाच ॥ येभ्य. समति भूतानि कालो भावप्रचोदित 1 महाभूतानि पञ्चेनि तान्याउर्भूतचिन्तका । :: नेभ्य, सृजति भूतानि काल अत्मप्रचोदिन । रतेभ्या य परं घूयादमदूधादसंशयं । विद्धि नारद पचतान् भाश्वतानचलान् ध्रुवान्। महतस्तेजमो राशीन् कालषष्ठान म्वभावत । प्रापयैवान्तरीच घधिवी वायुपावको । नासोद्धि परमन्तभ्या भूतेभ्या मुसंशयं । नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वम यादमभयं वेत्थ नानभिनित्तान् षडेते यस्य राशयः । पञ्चैव त नि कासश्च भावाभावा च कवली । अष्टा भूतानि भूताना भावतानि भवात्यया। प्रभावं यान्ति तेष्वेव तेभ्यश्य प्रभवन्त्यपि । विनष्टोऽपि च तान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा। तस्य भूमिमयो देर श्रोत्रमाकारसम्भव । सूर्याचपूरयो वायोरट्यस्त सलु भोणिनं । पचुपो नासिका कर्णबग्जिति च पधमो। इन्द्रियाणेन्द्रियार्थानी ज्ञानानि कवयो विदु। दर्शन अवणं घाणं सोनं रसनन्तया। उपपन्या गुणान् विद्धि पञ्च पञ्चमु पक्षधा। रूप गन्धा रस स्व. भन्दक्षेवाय नगुमा ।इन्द्रियरुपलभ्यन्ने पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः । रूपंगधरम पर्यभन्दश्चैवाथ नगुणाम्। इन्द्रियाणि न बुद्ध्यन्ने क्षेत्रज्ञतम्त बुद्धयतो चित्तमिन्द्रियमाातात्परं तस्मात् परं मन । मनमन परा युद्धि व बुद्धित पर । 'पूर्व चेतयते भन्नुरिन्द्रियपियाम् पृथक् । विचार्य मनमा पयादय मुया ग्यास्यति । इन्द्रियरुपलधार्थान् धुद्धिमान व्यवस्थति। चित्तमिन्द्रियमातं मना बुद्धिस्तयारमो। पष्ट ज्ञानेन्द्रिपाण्याचरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः पाणिपादच पायुध मेरल पञ्चमुच। c. - CEEL .

·७२४ * ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ भावभ्रमापा । चध्याय ११९५० a ॐ . T 1 . रति संगध्दमानानि स्टणु कमेन्द्रियाण्यपि । नत्पनाभ्यवहाराय मुमिनियमुच्यते । गममेन्द्रिय तथा पादा कर्मण. करणे करो ! पायूपस्य विमर्गामिन्द्रिये तुन्यकामंगे। विर्गे च पुरीपम्य विमर्गे चापि कामिके । पसं पाठ पडेतानि वाचा मभ्यग्यथागर्म । ri पानचेरेन्द्रियगुणाः मर्च मंगप्दिता मया । इन्द्रियाणां खकर्यभ्य. अमादुपरमा पदा। भवतीन्द्रियसम्यागादय स्वपिति वे मरः । इन्द्रियाणां प्युपरमे मनी ध्युपरतं पदि। भवते विषयानव तदिद्यात्खनदर्भमं । मात्त्विकायैव ये भावास्तया ताममराजमाः। कर्मयुक्तान् प्रशंसनित सात्त्विकामितरांसथा। आनन्द. कर्मणा मिद्धि प्रतिपति. परा गतिः। सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान संश्रयते स्मृतिः । अन्तुधकतमेश्वभावाचे विधिमाश्रिताः। भावयारोप्सितं नित्यं प्रत्यरं गमनन्तयो.इन्द्रियाणि च भावाय गुणा. मतदा स्मृताः । नेपामष्टादशो देही य. शरीरे समाश्वत.। अय वा ममरोरा गुणा. मय शरीरिणं । मंश्रितास्तदियोगे हिमशरीरा न मन्ति तात्रयवा मत्रिपातोऽयं शरीरं पावभातिकं। एकच दश चाटौ च गुणा. सह मरीरिणा। उमणा मह वियो वामंघात. पाश्चमातिक । महान् सन्धारयव्येतच्छरीरं वायुना सह। तस्य प्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने। तयैवोत्पद्यते किञ्चित्पञ्चवं गच्छते तया। पुण्यपापविनामान्ते पुण्यपापसमोरित.। देह विशति कालेन तत्तोऽयं कम्पम्भ हिला हित्वा धयं प्रति देहाद्दे छताश्रयः । कालमञ्चोदितः क्षेत्री विशीर्णादा ग्टहाहं । नत्र नैवानुनप्यन्ते प्राचा नियिनिश्चयाः । कपणास्वनुतप्यन्ते जना. सम्बन्धदर्शिन. । म मयं कस्यचित्कचिन्नास्य कश्चन विद्यते । भवत्येको ह्ययं नित्यं भरीरे सुखदुःखशत् । नैव संजायते जन्तु च नातु विपद्यते। याति देहमय मुना कदाचित्परमा गति । पुण्यपापमयं देह वपयन् कम्ममदयात् । शीणदेह पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति। पुस्यपापक्षयार्थ हि सांख्यज्ञान विधीयते । तस्तये हस्य पश्यन्ति ब्रह्मभावे पर गति। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारदामितवादे षट्सप्तत्यधिकदिशोऽध्यायः ॥ २७६ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ भ्रातरः पितरः पौत्रा ज्ञातय. सुहद. सुताः। अर्थहनोहताः क्रूरैरस्माभि पापकर्मभि । येयमर्योद्भवा तृष्णा कथमेता पितामह । निवर्तयेयं पापानि तृष्णया कारिता वयं ॥ भीम उवाच ॥ वायुदाहरन्तोममितिहास पुरातनं । गोतं विदेहराजेन माण्डयायानुपृच्छते । मुमुखं वन जोवामि यस्य मे नास्ति किञ्चन । मिथिलाया प्रदीप्ताया न मे दधति किञ्चन। प्रा. खलु सम्हा हि वाढं दुःखं विज्ञानतां । असमृद्धास्वपि सदा मोहयन्यविचक्षणान.! पच काममुख लोके यच दिव्यं महत् मुलं । तृष्णाक्ष्यमुखस्यते नाईत षोडशी कली। यथैव टङ्ग गा. काले वर्द्धमानस्य वर्द्धते । तथैव तृष्णा वित्तन वईमामेन वर्द्धत। किश्चिदेव ममलेन यदा भवति कन्वितं । तदेव परितापाय ना सम्पद्यते पुनः। . द » * 6 ·1 मोक्षधम्म एषयाय २७७१२७] ॥ शान्तिपर्व॥ ७२५ मकामाननुपश्येत दुःसं कामे वेरनि । पाण्यार्थमुपयुनीत धम्म कामान् विमर्जयेत् । विद्वान् सर्वेषु भूतयु आत्मना सोपमा भवेत् । छतष्ठत्या विद्धात्मा मधं त्यजति चव ह। उभे सत्यानृते त्या भोकानन्दा प्रियाप्रिये। मयामये च मंत्यज्य संप्रशान्तो निरामयः। या दुस्वजा दुर्मतिभिर्या न जीर्थति जोर्थत । योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्ता तृष्णा त्यात सुखं । चारित्रमात्मनः पश्यंश्चन्द्राद्धमनामया धर्मात्मा लभते कीर्ति प्रेत्य चेह यथासुखं । राजस्तइचनं श्रुवा प्रोनिमानभवद्विजः । पूजयित्वा च तदाक्य माण्डव्या मोचमाश्रितः । इति श्रीमहाभारते शानिपर्वणि मोरधर्मपर्वणि माण्डव्यजनकमवादे सप्तसप्तत्यधिकदिधतोऽध्यायः ॥ २५॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अतिक्रामति कालेऽस्मिन् सर्वभूतभयावहे । कि श्रेय प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह। ॥ भीम उवाच । अवाप्युदाहरन्तीमनिनिहास पुरातनं । पितुः पुत्रेण संवादं तत्रिवोध युधिष्ठिर। दिजाते. कस्यचित् पार्य स्वाध्यायनिरतस्य वै। पुत्तो बभूव मेधावी मेधादी नाम नामत । भोऽमवीत् पितरं पुत्र. स्वाध्यायकरणे रतं । मोवधवकुमत भावधर्मविचक्षणः । ॥ पुत्र उवाच ॥ धोरः किं खित्तात कुर्यात् प्रजानन् तिनं घायुर्धण्यते मानदानी। पिनस्तथाण्याहि यथार्थयाग ममानु पूया येन धर्मचरेय। ॥ पितोवाच ॥ अधीत्य वेदान् ब्रह्मचर्येषु पुन पुत्रानिच्छेत् पावनार्थ पिणा। अनानाधाय विधिवष्यशो वन प्रविश्याथ मुनि भूषेत्। " पुत्र उवाच ॥ एवमन्याहते लोके मर्वतः परिवाग्तेि। अमोघास पतन्तीषु किं धोरश्वभाषमे । ॥ पितोवाच ॥ कथमभ्याहतो लोक' केन वा परिवारितः । माघा' का. पतन्तीह किं नु भोषयमोव मा। . ॥ पुत्र उवाच ॥ मृत्युनाउभ्याइतो लोको जरया परिवारितः । अहोराधाः पतनीमे नत्र कमात्र बुध। यदाऽहमेव जानामि न मृत्युस्तिठतोति इमोऽई कयं प्रतोरिये ज्ञानेनापिहितचरन् । राव्या राज्यां व्यतोताथामायुरन्पतरं यदा । गाधोदके मत्स्य इव मुखं विन्देत कस्तदा । पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यव गतमानसं । अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरन्धेति मानव । श्व कार्यमद्य कुनि पूवा चापराहिकं । म हि प्रतीचते मृत्यु. उत वाऽस्य न वा छतं । अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा वा कालोऽत्यगान्महान् । कोहि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति । अश्तेष्वेव कार्येषु मृत्युर्थ सम्प्रकर्षति । युवैव धर्मयोलः स्यादनिमित्तं हि जोविनं। छते धर्म भवत् प्रोतिरिह प्रेत्य च भावतो।माहेन हि समाविष्ट पनदारार्थमुद्यतः। छल्ला कार्यमकार्य वा तरिमेयी प्रयच्छति । तं पुनपाइमम्पन यासक्रमनस नरं । मुक्त व्याधं महाघो वा मृत्युरादाय गतिविनकमेवेनं काम नामवितृप्तक। कोवोरमासाद्य मृत्युरादाय गछति। इदं शतमिदं कार्यमिदमन्यत् कृतानं । एवमीडासमायुक्त मृत्युरादाय गच्छति । छतानां फलमप्राप्तं का कर्ममहिनी। • शेवापपग्टहास मृत्युरादाय गञ्चति । दुर्घसं बसवन्नच माझं शरं जई कर्षि। - . - , A एस ·. . है . Cal 송 १६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मौषधम्म प.। अभाव १७८ अप्राप्तमर्वकामार्थ मृत्युगदाय गच्छति । मृत्यु रा च व्याधिय दुषधानेककारण । असन्याज्य यदा म किं सम्य इव तिष्ठसि । आतमेवामकोऽम्ताय जरा चाभ्येति देहिन। अनुपका दयेनते भावा स्थावरजङ्गमा । न मृत्युमेनामायानी मात कथित् प्रयाधते । बलात् मत्यमृते लेकं सत्ये चामृतमाश्रितं । मृत्याला रहमेत? या ग्रामे वसतो रति । देवान मेष वै गोष्ठो यदरयमिति श्रुति । निबन्धनो रजुरेषा था यामे वसतो रति । छित्वना मुमती यान्ति नैना छिन्दनि दुष्कृत । यो न हिमति मत्वानि मनोवाकर्महेतुभिः ।, जीविताथापनयन प्राणिभिर्न म बध्यते। तस्मात् सत्यवताचार सत्यत्रतपरायेण । सत्यक म ममी दान्त मत्येनैवान्तकं जयेत्। श्रमतवैव मृत्युव दय देहे प्रतिष्ठित । मृत्युरापद्यते माहात सत्येनापद्यतेऽमृतं । माऽई सत्यमहिसार्थो कामक्रोधवहिष्कृत । समाश्रित्य मुख क्षेमो मृत्यु हास्याम्यमृत्युक्त् । शानियज्ञरतो दान्ता बहायज्ञे खितामुनि । वामन कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने । पश्यञ कयं हिसमादृशो यष्टुमर्हति । अन्तवद्भिस्त प्राश चनय पिशाचवत्। श्रात्मन्येवात्मना जात अात्मनिष्ठोऽज पित । श्रात्मयशो भविष्यामि न मा तारयति प्रजा । यस्य वामनमो स्याता सम्यक् प्रणिहित सदा। नपत्यागश्च योगय स ते सर्वमवाप्नुयो । नास्ति विद्यासम चदुनास्ति विद्यासमं फलं । नास्ति रागमभ दु ख भास्ति त्यागसम मुख । नेतादृशं ब्राह्माणस्यास्ति वितं यथकता समता सत्यता च । भोले स्थितिईण्डविधानमार्जवं नतस्ततश्योपरमा कियाभ्यः । किन्ते धनैवान्धोऽपि किन्त किन्ते दारब्राह्मण यो मरिष्यमि। प्रात्मानमन्विछ गुहा प्रविष्ट पितामहास्ते व गता पिता च। ॥ भीम उवाच ॥ पुत्रस्यैतदध श्रुत्वा तथाऽकात पिता नृप। तथा वम प वर्तख सत्यधर्मपरायण । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पितापुत्रसंवादे अटसप्तत्यधिक देशनोऽध्याय ॥२८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किशोल किश्माचार किविद्य किएरायण ! प्राप्नोति ब्रह्मण स्थान पत् पर प्रश्ने । ॥ भीम उवाच ॥ मोवधर्मेधु निरतो सध्वाहारो जितेन्द्रिय । प्राप्नोति परमं स्थान यत् परं प्रवर्त(व। रूमहादभिनि सत्य लाभालाभे सभी मुनि । समुपोडेषु कामेषु निरपेक्ष परिप्रजेत् । न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेदपि । न प्रत्यद परोध वा दूषण व्याहरन कचिन्। महिस्यात् भवभूतानि मैत्रायणगतयरत नेदं जीवितमामाघ वैर कुति केनचित् । अभिवादास्तितित नाभिमन्येत किञ्चन । क्रोधमान प्रियं धूयादाकुट कुभलं वदेत् । प्रदविषय सव्यध पाममध्ये न चारेत् । भैवामनापन्ना न गच्छत् पूर्वकेतित । अवकीर्ण उगुप्तय म वाचा धप्रिय वदेत् । मृदु स्यादप्रतिरो विलय स्थादकत्यम' । विधूमे न्यस्तमुमत व्यधारे भुक्रवन्नने रीतपात्रमचारे भिशालिग्रेस वे मुनि। - A - ·८ मोशधर्म प० । अध्याय २७६ 1९८.1] ॥ शान्तिपर्व ॥ A 3 ७१७ UE + प्रापयात्रिकनार म्यान्म वान्नामेव्यनाइतः। अनामेन विहन्त लाभन न इयत् । 'लाभ माधारणं ने उन भुनीताभिमूजितः । श्रमिपूजितलाभ हि जुसनेव तादृशः । न चान्नदोषानिन्दत न गुण ननिपूजयेत् । श्यामने विविने च नित्यमेवामिपूजयेत् । न्यागा उरमूगमरवमयब' गुहो। प्रज्ञाता गत्वाऽन्यः ततोऽन्यवैव संविशत् । अनुरोधविरोधाभ्यां नम यादवली ध्रुव । मुरतं दुष्कृतचामे नानुम्ध्येत कर्मणा। निन्दकप्त सुनन्तुष्ट प्रमन्नवदनेलियः। विकोपपरो मैनी वैगम्यं ममुपाश्रित । अभ्यस्त भौति पत्यन् भूतानामागति गति । नि.म्पृह ममदर्श च पकापोन वर्तयन् । श्रावना या प्रशान्तात्मा चाहारोजिनेद्रिय । वाची वर्ग मनव धवो हिंम वेगमुदगेपस्योग । स्तान वेगान् विम हेदै तपस्खो निन्दा शस्थ पदयं न पहन्यात् ।। मय स्व तिन प्रमानिन्दयो सन 1 स्तत् पवित्र परमं परिबारक प्रायने । महात्मा मनो दान्त मर्चवानपाश्रित । अपूर्वदारक मान्या ह्यनिकेत' ममाहित । वानप्रस्टसम्यादा न येत कहिचित्। नातलिशल्पितन नि हर्ष प्रावित् । विज मन मोक्ष रप यम म्यादविन्ती। मोवयानमिदं कृन विदुषां हारितोऽन्वोत् । अभयं मदभूतेन्या दत्वा य प्रव्रजेद्गृहात् । ले कम्तेजे मयास्तस्य तयानन्याय करते। दलित्रीमहाभारते मन्पिर्वणि मेच पर्चणि हारीतगीतायां उनामोत्यधिकदिमताऽध्याय ॥ २८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ धन्या धन्या इतिजना, मई मान प्रवदन्युत। न दुःखिततर कयित् पुमानस्माभिरन्ति है। . लोकमम्म बिन्दु सं यत् माप्त कुम्मत्तम । प्राय जाति मनुष्येमु देवैरपि पितामह । बदाक्यं करियान मेनगम दुषमंजकं । दुःसनेनरीगण धारण कुरुमत्तन । विमुका मादमिहेतुभूतेश्य पञ्चभिः। इन्द्रियार्थगुहेच बटाभिस पितामह । न गन्ति पुनीवं मुनय तिव्रता । कदा वयं गमिश्थामा गय हित्वा परन्तप । ॥ भीम उवाच॥ नन्दन त महागन मर्थ महानगोचर । पुनर्भावऽपि विख्यातो नास्ति किञ्चिदिहावत रत न चापि मन्यसे राजनेष दीप प्रमङ्कन । उद्योगादेव धर्मज्ञा कालेनैव गमिथय। नेद्रोऽयं सततं देहो नृपने पुष्पापयो । तत स्व ममुत्दन त्ममा रुध्यतेऽपि च । ययाऽअन्मयो वायु पुनमान गिनं ग्ज । अनुमविश्य तद्दण दृश्यते पञ्चन्दिन । यया कर्मफल होगडितम्तममा वृतः। विवश वर्षमाश्रित्य देहेषु पग्वितते। मानेन हि सदा बन्नुग्नप्रभव तम' ! व्यपोइति तदा ब्रह्म प्रकानि सनातनं। • असाध्य मुनयो वदन्ति ये चापि मुनास्त उपामितव्या । लया च लोकेन च समरेए नमन मान्यन्ति मन विमान निवर्य पुरा गीतं एवैकनना नृप। यया दैत्यन वेप भ्रष्टैदर्थेश चेष्टितं । निर्मितनासहायन इतराब्धेन भारत। अयोचतान मथे बुद्धिम म्याय केवली । ६ M ·७९८ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधम प पयाय २०१५ . . - U । - A भ्रष्टश्वर्य पुरा वृत्रमुशमा वाक्यमभवीत् । काचित् पराजितस्याद्य न व्यया तेऽस्ति दानव । ॥ शव उवाच ॥ सत्येन तपमा पैव विदिला संशयं प्राई । न चामि न स्यामि भूतानामागतिं गति । कास्नमश्चादिता जोवा मगन्ति नरकेऽवमाः। परितुष्टानि सम्बाणि दिव्यान्याहार्मनीधिए । उपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः । सावशेषेण कालेन सम्भवन्ति पुनः पुन.। नियंग्यो निमसाणि गला नरकमेव च । निर्गधन्यवशा जीवाः कामवन्धनवन्धना.. एवं संसरमाणानि जीवान्यहमदृष्टवान् । यया कर्म तथा लाम इति शास्त्र निर्धनं । तिर्यग्गन्ति नरक मानुष्यं देवमेव च । सुखदु खे प्रियद्देश्य चरितः पूर्वमेर ह । कृतान्तविधिसंयुक्त सर्वलोक प्रपद्यते । गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा। • कालभयानमयातं सरिस्थितिपरायण । तं भाषमाण भगवानुशना प्रत्यभाषत । धीमान् दुरालापास्त्वं सात कस्मात् प्रभाषम। ॥ सत्र उवाच ॥ प्रत्यवमेतद्भवतस्तथाऽन्येया मनीषिणों । मया यजयजुधन पुरा तप्तं महत्तः। गन्धानादाय भूताना रसाच विविधानपि। श्रवर्दू बोन समाक्रन्च लोकान् वै खेन तेजमा। ध्वालामालापरिचितो वैहायमचरस्त या अजेयः सर्वभूतानामामं नियमपेतभी। ऐश्वर्य तपसा प्राप्त भ्रट तच खकर्मभि.। तिमात्याय भगवन भोगामि ततस्वहं । युयुत्सुना महेन्द्रेण पुरा माई महात्मना । ततो मे भगवान्दृष्टो हरिनारायण प्रभुः । वैकुण्ठ. पुरुषोऽनन्त. एक्लो विष्णु सनातन. । मुचकेशी हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामह' । नूनन्तु तस्य तपस मावशेषमिहास्ति वै । यदहं प्रष्टुमिच्छामि भगवन् कर्मण, फर्छ । ऐश्चर्य वै महबृह्म वणे कस्मिन् प्रतिष्ठित । निवर्तते चापि पुन कथमैश्चर्यमुत्तमं । कमाद्भूतानि जीवन्ति प्रवर्त्तन्ते तया पुनः । किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः । केन वा कर्मणा शक्यमय ज्ञानेन केन वा । तदवाप्तुं फलं विप्र तन्मे याख्यातुमईसि । इलीदमुक म मुनिम्तदानी प्रत्याह यत्त कृणु राजसिंह । मयोच्यमानं पुरुषर्षभ वमनन्यचित्त सह सादरोगः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपदणि भावधर्मपर्वणि वृत्रगोतासु अथीत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥२८॥ ॥ उमनोवाच ॥ नमस्ती भगवते देवाय प्रभविष्णवे। यस्य पृथ्वोतल तात माका घाइगोचरं । मूला यस्य स्खनन्तञ्च स्थानं दानवमत्तम। तस्याईते प्रवक्ष्यामि विष्णे माहात्म्यमुत्तमं । सयो संवदतोरेवमाजगाम महामुनि । मनत्कुमारो धर्मात्मा संशय मेदनाय वै। स पूजितोऽसुरलेप मुनिनोशनमा तया। नियमादामने राजन् महा मुमिव । नमामोर्म महामाजमुशना वाक्यमनोत् । यूह्य मै दानवेन्द्राय विष्णामाहाम्यमुत्तम। मनत्कुमारस्तु क्त युवा माह वचोऽर्थवत् । विष्णामाहात्म्यमयुर दानवेन्द्राय धीमत। । पण मर्ममिदं देय पिणे माहात्म्यमुत्तमा विषा जगत् स्थित समिति विद्धि परन्तप । सत्यमेष महायाको भूतपामंपराध र चारिपने काले काले विभने पुनः ।

·माधम प० । अध्याय २८१६] ॥शान्तिपर्व - अमिन गछन्ति विलयमा प्रभवञ्युत। नै जानवता अन्य नसा नव ज्यया। सम्पनुमिन्द्रियाणान्तु संयमेनैव शक्यते । वाय चाभ्यन्तरे व कर्मणामनसि हित । निम्मलीकुरुते युद्धया माऽमुबानन्य नाते। यया हिरकती वरूथ मनौ विमोधयत् । बमोतिप्रयवेन महतात्मयतेन हातमातितिवि शयतेऽनेन कर्मण। यवेन महता वाप्येकन तो विपात। लीलयाऽन्य यया गावत्प्रमुचादात्मना रज । बडयनेन महत दोपनिहन्तथा।पया चान्पेन मान्येन वासित तिनसपर्प। न मुञ्चति खक गन्तइत्मस्य दर्शन । तदेव बहुभिमान्यैास्थमन युन पुन । विमुञ्चतिखक गन्ध मान्यगन्धे च तिष्ठति। रख जानियतैयुको गुणैरेवे प्रम बुद्धा निवर्तते दोषो थनेनाभ्यासजेन है। कर्म या स्वनुरक्तानि विरतानि च दोनव। यया कर्मविशेषांश्च प्राप्नुपन्ति नया स्टणु । यथावत्सप्रवर्तन्ने यस्मितिष्ठन्ति वा विभा। तत्तेऽनुरीया व्याख्यास्य तदिहैकमना ग्टणु। अनादिनिधन श्रीमान हरिनारायन प्रभु। सवै सृजति भूनानि स्यापराणि चराणि चा सवै सर्वेषु भूतेषु चरथावर रख च । एकादविकारत्मा जगत्पिति रम्मिभिः । पादौ तस्य मधी विद्धि मुद्धान दिवमित्युत । घाइवस्तु दिशा दैत्य बोधमाकाशमेव च । तस्य तेजोमय सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थित। बुद्धिानगता नियं रसस्वसु प्रतिष्ठित । भुवोरनन्तरास्तम्य ग्रहा दानवसत्तम । मनवचनं नेत्रन्या पादयोभूय दानव। रजनमर सत्यञ्च विद्धि नारायण त्मकं । से प्रमाण पाल नात कर्मयम्नत्क उ विदुः । अकर्मण फलश्चैव स एव परमयय । छन्दामि यस्य रोमाणि प्रवरच मरखती। यह अयो बहुमुलो धो हदि ममाश्रित । म ब्रह्मपरमो धर्मत्तपच मदसश्च म । श्रुतियास्त्रगोपेत घोडार्विक क्रतुय म । पितामह विष्णुच मोऽश्विनी म पुरन्दर । मित्रे ऽय वरुण क्षेत्र यमाऽय धनदस्तया। ने पृदग्दर्शनान्तस्य मविदन्ति नयैकता । रकस्य विद्धि देवस्य सब जगदिद वये। नानाभूतस्य दैत्येन्द्र नस्यैकत्व वदत्यया जन्तु पश्यति विज्ञानात्ततो ब्रह्म प्रकायते। मंदारविक्षेपमहस्रकाटोतिष्ठन्ति जीवा प्रचरन्ति चान्ये । प्रज विसर्गस्य च पारिमाण्य वापोसहस्राणि बहनि 1 दैत्या वाप्य पुनर्योजनविस्तृतास्ता' क्रोमञ्च गम्भीरतयाऽवगाढा । अायामत पञ्चवताच सः प्रेयेको योजना चाया जसं शिपति वालकाया वहा सच्चाप्यय न दितीयं ! तामा भये विद्धि परं विसर्ग सहारभेकञ्च तथा प्रजानां। पडजीववर्षा परंभ प्रमाणं कृष्णा धंधी मोलमयाम मध्यं। रक्त पुन मस्तर सुखन्तु हारिद्रय सुसुख र शत। परन्तु शछ विमलं विधाकं गतकम सिध्यति दानवेन्द्र । गत्वा तु योनिप्रभवापि दैत्य सहसम मिहिमुपैति जीव ।

·७२० ॥श्रीमहाभारतं ॥ [माक्ष धम्म प० । अध्याय २१ गतिश्च या दर्शनमाह देवो गला इमं दर्शनमेव चापि । गति पुनकता प्रजाना वर्णस्तया कानोऽ शतं सहस्राणि चतुर्दशह परा गति वगुणस्य दैत्य । पारोहणन्तत् एतमेव विद्धि म्यानन्तया नि मरणञ्च तेषा। कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निया म सज्जते नरके पच्यमान । स्थानन्तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य प्रजाविसर्गान् मुबहन वदन्ति। मतं सहस्राणि ततधरित्या प्राप्नोति वर्ण हरितन्तु पश्चात् । स चैव नस्मिनिवसत्यनीश युगक्षये जपमा मत तात्मा। स वै यदा मत्वगुणेन युक्तस्तमो व्यपोहन घटते खवुद्धया। सलाहित वर्षमुपैति नीलान्मभुष्यलोके परिवर्तते च । स तत्र महारविनने स्वधर्मजयन्धने क्विश्यम न । तत स हारिद्रमुपैति वर्ण संहारविक्षेपमते व्यतीते । हारिट्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गात् सहसमस्तिष्ठति मग्न् वै। अविप्रयुनो निरये च दैत्य नत सहसाणि दशापराणि । ग्तो सहस्राणि च पञ्च तस्य चत्वारि सवतकृतानि चैव । विमुक्रमेन निरयाञ्च विद्धि सबैपु चान्येषु च भवेषु । स देवलोक विहरत्यभीक्ष्ण ततच्युतो मानुषतामुपैति । संहार विपशतानि चारी मार्थेषु तिइत्यमृतत्वमनि । मोऽस्मादथ भ्रस्यति कालयोगात पणे तले तिष्ठत सकटे । यथा लय सिध्यति जोक्लोकस्तत्ते ऽभिधास्थान्य मुरप्रवीर। देवानि सव्यूहशतानि मप्त रको हरिद्रोऽय तथैव शक्ल' । मंश्रित्य सन्धावति तमतमष्टावरानच्चतम न् मला कान्। 100. अटैच परिञ्च भत नि यानि मनोविद्धानि महाद्युतीनां । एकस्य वर्णस्य परा गतिया चौथैव रुद्धानि महानुभाव । संहारवितेपमनियमेकं चत्वारि चान्यानि वमत्यनी । षष्ठस्य वर्षस्य परा गमिया सिद्धावसिहूस्य गतकमस्य । सप्तोत्तरन्तत्र वमत्यनोश संहारविक्षेपप्रतं मशेष नमादुपावृत्त्य मनुष्यलोके नती महान्म नुषतामुपैति । तस्मादुपावृत्त्य तत फ्रमेण मोऽग्रेप मन्तिष्ठतिभूतमर्ग । म मातस्त्वव परति लोकान् सहारविपत्तप्रभाव । मोव सहारमुपसवानि सम्भाव्य मन्तिछति जीवलाके । ततोऽव्यय स्थानमनन्तमतिदेवस्य विष्णरथ प्राणश्च । शेषस्य थैवाय नरस्य चैव देवस्य विष्णा पग्मस्य चव। संहारकाले परिदग्धकाया ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रभादि। चेष्टात्मनो देवगणाय सबै ये प्रहालाकादपरा न तेऽपि । प्रजाविसर्गन्तु मशेषकाल स्थानानि खान्देव सरन्ति नि मेघनमापद यानि चान्ने सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्या । ये तु युना मिलोकात् प्रमेण तोगनि यन्ति यथाऽमुपया। जीवाः परे नदसतुअरूपा व सं विधि यान्ति विपर्ययेश । म यावदेवाति म भेषभुत प्रजाय देयौ च तदेव जीवा.। क। नावत्तदोषु विहभाव मयम्य पधेन्द्रियरूपमेतत् । गद्धी गति तो परमी पनि शवेन नित्य मनसा विधि पन्।

·मोक्षधम्म प० । अध्याय र रि२] ॥ शान्तिपर्ख ॥ 1 ततोऽव्यय म्यानमुपैति ब्रह्म प्रापमभ्येति म शाश्वतं वै। इत्येतदाख्यानमहीनसत्वनारायणस्येह बलं मया ते। ॥ वृत्र उवाच ॥ एवं गते मेन विषादोऽस्ति कश्चित् सन्या च पश्यामि वचस्तथैतत् । श्रुत्वा तु ते वाचमदीनमत्त्व विकला पोऽस्यद्य नया विपामा। प्रहत्तमेतद्भगवन्महर्षे महाद्युतश्चक्रमनन्नवीय । विष्णोरमन्तस्य सनातनन्तत् स्थानं मर्गायच मा प्रवृत्ताः। सवै महात्मा पुरुषोत्तमा वै नम्मिन् जगत् सर्चमिदं प्रतिष्ठित। ॥ भीम उवाच ॥ एवमुक्काम कौन्तेय वृधः प्राणानवासृजत् । योजयित्वा तथात्मानं परं स्थानमाप्तवान् । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अयं म भगवान् देव. पितामह जनाईनः । सनत्कुमारो वृधाय यत्तदाख्यातवान पुरा। ॥ भीम उवाच ॥ मुलम्यायो महादेवो भगवान् स्खेन तेजमा ! तत्स्य सृजति तान् भावान् नानारूपान् महामनाः । तुरीयार्द्धन तस्येमं विद्धि केशवमयुतं । तुरीयाईन लोकास्त्रोन् भावयत्येव बुद्धिमान्। अवाक् स्थितन्तु य. स्थायी कन्यान्ते परिवर्त्तते । म ते भगवानसु योऽसावतिवल. प्रभु । तान् विधाता प्रसन्नात्मालाकाचरति शाश्वतान् । मायाहन्यानि करीत्यनन्तः मनातन. मञ्चरते च लोकान्। म चानिरूद्धः सूजते महात्मा तत्स्य जगत् सर्वमिदं विचित्र। ॥ युधिष्ठिर उकच ॥ त्रेण परमार्थव दृष्टा मन्यत्मनो गतिः । सभात्तस्मात् म मुखितो न शोचति पितामह । शक्त भुक्वाभिजातोयः माया नावर्ततेऽनघ। तिर्यग्गतेच निर्मुको निरयाच पितामह । हारिद्रवर्ण रक्त वा वर्तमानस्तु पार्थिव । तिर्यगवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैत । वयन्तु भृशमापन्ना रका दुःखमुखेऽमुखी की गति प्रतिपस्यामो नीला कृष्णाधमामथ । ॥ भीम उवाच ॥ शद्धाभिजनसम्पन्नाः पाण्डवा. मितव्रताः। विहत्य देवलोकेषु पुनमानुषमेव्यय। प्रजाविसर्गे च सुखेन काले प्रत्येत्य देवेषु मुखानि भुक्ता । सुखेन मंयास्यय सिद्धसंख्या मा वो भयं भूदिमलाः स्य मा । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वृत्रगीतायां एकाशोत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २८१॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ दो धर्मिष्ठता तात दृवस्यामिततेजसः । यस्य विज्ञानमतुलं विष्णो भनिश्च नादृशो। दुर्विज्ञेयं पदं तान विष्णारमित तेजम । कथं वा राजशार्दूल पदन्तु शातवाना। भवता कथितं तच्छ्रद्दधे चाहमयुतं भूयस्तु ने समुत्या बुद्धिरयकदर्शनात् । कथं विनिहतो ब, शक्रेण पुरुषर्षभ । धर्मिष्ठी विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च पदावये । एतन्मे संभयं ब्रूहि पछते भरतर्षभ । वस्तु राजशार्दूल यया शक्रेण निर्जित । यया चैवाभवद्युद्धंतचाचच्च पितामह। विस्तरेण महावाहो परं कौढहसं हि मे। ॥ भीम उवाच ॥ रथेनेन्द्रःप्रयातो वै माई देवगणे. पुरा।ददर्शथायतो तृवं धिष्ठित पर्वतोपम। योजनानां शतान्यूई पञ्चोच्छ्रितमरिन्दम । मतानि विस्तरेणाय त्रोस्थेवाभ्यधिकानि वे तत् प्रेक्ष्य तादृ रूप बैलोकेनापि दुर्लयं । त्रस्य देवाः मन्त्रस्ता न यान्तिमुपलेभिरो शक्रस्य तु तदा राजबूरुस्तम्भा व्यज्ञायत। भयादृत्रस्य सहमा दृष्टा नद्र्यमुत्तमं । 4 । १.१५ १ ·७० ॥ श्रीमहाभारतं ।। [ मोक्षधम्म प० । पध्याय १४ गतिश्च या दर्शनमाह देवो गत्वा भं दर्भनमेव चापि । गति. पुनर्चकता प्रजाना वर्णस्तया कालकतोऽमु रेन्द्र। शतं सहस्राणि चतुर्दश्यह परा गनिर्जीवगुणस्य दैत्य । पारोहणन्तत् तमेव विद्धि स्थानन्तया नि मरणच नेषां । क्षप्णस्य वर्णस्य गतिर्निया स सज्जते नरके पच्यमान । स्थानन्तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य प्रजाविसर्गान मुबइन् वदन्ति । शतं सहस्राणि ततयरित्या प्राप्नोति वर्ण हरितन्तु पक्षात् । स चैव तस्मिनिवसत्यनोशी युगक्षये तपसा सत्र - तात्मा ज १... स वैयदा सत्त्वगुणेन युतस्तमो व्यपोहन घटते स्वयुद्ध्या । स लोहितं वर्षमुपैति नीलान्मनुष्यलोके परिवर्तते च । स तब संहारविमर्गनेक स्वधर्मगबन्धन क्लिश्यमान । तत स हारिद्रमुपैति वर्ण महारविपश्ते व्यतीते। हारिट्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गात् सहस्रशस्तिष्ठति सञ्चरन् वै। अविप्रयुक्ता निरये च दैत्य तत महखाणि दशापराणि । ग्तो सहस्राणि च पञ्च तस्य चत्वारि भवर्तकृतानि चैव । विमुक्रमेनं निरयाच विद्धि सर्वेषु चान्येषु च भवेषु । स देवलोके विहन्त्यभीक्ष्ण ततश्युतो मानुषतामुपैति । संहार विपशतानि चाटी मार्थेषु तिहत्यमृतत्वमेति । मोऽस्मादथ भ्रस्य नि कालयोगात् कृष्णे तले तिष्ठत सकटे । यथा वयं सिध्यति जोक्लोकस्तत्ते ऽभिधास्थाम्य मुरप्रवीर। देवानि सय्यूहशतानि सप्त रको धरिद्रोऽय तथैव शक्त' । मश्रित्य सन्धावति शलभतमष्टावरानचतम न मला कान्। टीच परिञ्च शतानि यानि मनाविरुद्धानि महाद्युतीनां । शसस्य वर्णस्य परा गतिया बोदेवरुद्धानि महानुभाव । संहारविलेपमनिष्टमेकं चत्वारि चान्यानि वमत्यनीश पठस्य वरस्य परागतिया सिद्धावसिद्धस्य गतकमस्य । मप्तोत्तरन्तन वमत्यनीय महारविपशतं ममेषी तस्मादुपात्य मनुय्यलोके ततो महान्यानुषतामुपैति । तस्मादुपादृत्य नत फ्रमेण मोऽयेष मन्निछतिभूतमर्ग । म गतष्ठत्यय परति लोकान् महारविज्ञपटातप्रभाव । मौव मंधारमुपसवानि मम्भाव्य मन्तिष्ठति जीवलोके । ततोऽध्यय म्यानमनन्तमेतिदेवस्य विष्णोरथ प्रह्मणश्च । शेषस्य चैवाय नरस्य व देवस्य विष्णाः पग्मस्य चव। संहारकाले परिदग्धकाया प्रमाणमायान्ति सदा प्रजा हि। चेष्टात्मना देवगणाय सब ये बदलाकादपरा. रम नेपि । प्रज्ञाविमर्गन्नु मशेषकाल स्थानानि स्यान्यव सरन्ति भीवा.1 नि मेयतमात्पद पानि धान्ने मर्थे देषा ये मदृशा मनुष्या । थे तु युना मिद्धतीकात् अमेण नेवी गनि धानि यद्याऽनुपूछा। जीवाः परे नहप्ततुचरूपा स्व सं विधि यान्ति विपर्ययेश 1 म यावदेवाति म भेव के प्रजाय देयो प तथा मले। नावत्तदोषु विहभाव भयम्य पद्रियरूपमतम् । यद्धा गर्मि तो परमा परति शनि नित्यं मनमा विधि पम् ।

·मोक्षधर्म प. अध्याय २।२२।] ॥ शान्तिपर्व॥ ७५९ नतोऽव्ययं म्यानमुपैति ब्रह्म दृप्रापमभ्येति म शाश्वत वै। इत्येतदाख्यातमहीनसत्वनारायणस्यह बल मया ते। ॥ वृन उवाच ॥ एवं गते मे न विषादोऽस्ति कथित सम्यक च पश्यामि वचस्तथैतत् । श्रुवा तु ने वारमदीनमत्त्व विकन्य घोऽस्यद्य तथा विपामा। प्रवृत्तमेतद्भगवन्म हर्षे महाद्युतश्चक्रमनन्तवीर्य । विष्णोरमन्तस्य सनातनन्तत् स्थान मर्गायत्र सर्वे प्रवृत्ता'। सवै महात्मा पुरुषोत्तमा वै तस्मिन् जगत सर्वमिद प्रतिष्ठित। ॥ भीम उवाच ॥ एवमुक्का स कौन्तेय वृध प्राणनवासृजत् । योजयित्वा नथात्मानं परं स्थानमवाप्तवान् । ผล ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अयं म भगवान् देव पितामह जनार्दन । सनत्कुमारो दृत्राय यत्तदाख्यातवान पुरा । ॥ भीम उवाच ॥ मूलस्थायी महादेवो भगवान् खेन तेजमा । तत्स्य एजति तान् भावान् नानारूपान महामना । तुरीयार्द्धन तस्येम विवि केशवमयुत। तुरीयाईन लोकास्त्रोन् भावयत्येव बुद्धिमान्। अवाक स्थितस्तु य स्थायी कन्पान्ते परिवर्त्तते । म ते भगवानमयोऽसातिवल प्रभु । तान् विएता प्रमन्नात्मा लोकाशरति शाश्वतान् । सायन्यानि करोत्यनन्त सनातन मञ्चरते च लोकान् । स चानिरुद्ध सृशते महात्मा नरस्य जगत् सर्वमिद विचित्र । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ त्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्यत्मनो गति । मात्तस्मात् म मुखितो न शोचति पितामह । शक्त' शुक्लाभिजातोय माया नावर्ततेऽनघ। तिर्यग्गतेच निर्मुको निरयाच पितामह । हारिद्रवर्ण रक्ने वा वर्तमानस्तु पार्थिव । तिर्यगवानुपश्येत कर्मभिस्तामभैश्त वयन्तु भृशमापन्ना रका दुखमुखेऽमुखो का गति प्रतिपस्यामो नीला कृष्णाधमामथ । ॥ भीम उवाच ॥ शहाभिजनसम्पन्ना पाण्डवा मितव्रता । विहत्य देवलोकेषु पुनमानुषमेव्यय। प्रजाविसर्ग च सुखेन काले प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्ता । सुखेन मयास्यय मिद्धमस्या मा वो भय भूदिमला स्थ सर्वे । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि चगीताया रकामोत्यधिकदिशतीऽध्याय ॥ २८१॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अहो धर्मिता तात त्रस्यामिततेजस । यस्य विधानमतुल विष्णौ भनिच तादृशो। दुर्विज्ञेय पट नात विष्णारमित नेजम । कथ वा राजशार्दूल पदन्तु ज्ञानवानसी। भवता कथित छेतच्छद्दधे चाहमच्युत । भूयस्तु मे समुत्पत्रा बुद्धिरयतदर्भनात । कथ विनिहतो व शक्रेण पुरुषर्षभ । धर्मिष्ठा विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च पदावये। रनन्मे माय ब्रूहि पूछते भरतर्षभ । वस्तु राजशार्दूल यया शक्रेण निर्जित । यया चैवाभवद्युद्ध तचाचल पितामह। विस्तरेण महाबाहो पर कौढहत हिमे। । नीम उवाच ॥ रयेनेन्द्र प्रयातो साई देवगणे पुरा। ददर्शथागतो व धिष्ठित पर्वतोपम योजनाना नान्यू पञ्चोच्छ्रितमरिन्दम । गतानि विस्तरेणाय चोथेवाभ्यधिकानि दे। नत् प्रेक्ष्य तादृश रूप त्रैलोकेनापि दुर्जय । त्रस्य देवा मन्त्रस्ता न शान्तिमुपतेभि। अक्रस्य तु तदा राजबूरुस्तम्भो व्यजायत । भयादृत्रस्य सहमा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तम । - १.८ । ६८ ·ခုခု 11 योमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म प. पवावर - K । 1 र ततो नादः समभवदादित्राणाञ्च निस्वनः । देवासुराणां सर्वेषी तस्मिन् युद्धे छुपस्थित। अथ त्रस्य कारव्य दृष्टा शक्रमवस्थिता न सम्भमा न भी काचिदास्या वा समजायत। ततः समभवयुद्धं त्रैलोक्यस्य भयङ्करं । पक्रस्य चासुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मन. । अभिभि पदिशः शुलै. शक्तिोमरमुगर । मिलाभिर्विविधाभित्र कार्मुकेश महास्वनः। : शस्त्रैव विविधैर्दिव्यैः पावकाकाभिरेव च । देवासुरैस्तते. मैन्य. सीमासीत् समाकुलं । पितामहपुरोगाश्च मर्चे देवगणस्तथा। ऋषयश्च महाभागास्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन् । विमानाचैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ। गन्धबीच विमानारप्सरीमि. समागमन् । ततोऽन्तरीक्षमात्य तो धर्मभृताम्बरः । अमवर्षेण देवेन्द्रं समाकिरदतिद्रुतं । नती देवगणः क्रुद्धवाः सर्वत. शररिभिः । अमवर्षमपाहन्त हवप्रेरितमाहवे। वृत्रस्त कुरुशार्दूल महामायो महाबल । मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वशः । तस्य वृत्रादितस्थाथ मोह त्रासोच्छतकतो. [ रथन्तरण तं तत्र वशिष्ठः समबोधयत् ।' ॥ वशिष्ठ उवाच ॥ देवश्रेष्ठोऽमि देवेन्द्र दैत्यासुरनिवईण । त्रैलोक्यबलमयुक्त. कृस्माच्छक विषादसि ।। एष ब्रह्मा च विष्णुच शिवश्चैव जगत्पतिः । मामय भगवान्देव सर्वं च परमर्षयः । मा कार्षीः कम्मलं शक कधिदेवेतरो यथा । श्राया युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रून् सुराधिप । एष लोकगुरुत्यवः सर्वलोकनमस्कृतः। निरीक्षते वा भगवाल्यज मोहं सुराधिप। रते ब्रह्मर्षयशव वृहस्पतिपुरोगमा.। स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति वा जयाय वै। ॥ भीम उवाच ॥ एवं सम्बाध्यमानस्य वशिष्ठेन महात्मना। अतीव वासवस्थामीदलमुत्तमतेजसः । ततो धुद्धिमुपागम्य भगवान् पाकशासन । योगेन महता युक्तस्ता माया व्यपकषत। ततोऽगिर.सत. श्रीमास्ते चैव परमर्षयः। दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तमुपागम्य महेश्वर । अचुचविनाशाय लोकानां हितकाम्यया । ततो भगवतस्तेजो ज्वरोभूत्वा जगत्पते। ममाविशत्तदा रौद्रोपत्र दैत्यपतिन्तदा। विष्णु भगवान्देवः मधलाकाभिपूजितः । ऐन्द्र समाविगत लाकर्मरक्षणे रतः । ततो वृहनिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुं। बशिष्ठय महातेमाः मर्च च परमर्षयः ।ने समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजित। अपुरकायमनमा अहि मिति प्रभो।'' ॥ महेश्वर उवाच ।। रप हची महान् शक बलेन महता रातः। विश्वात्मा मगचव बहुमायक्ष विश्रुत । तदेममसरयेष्ठं चलोकोनापि दुर्जी जलि योगमास्थाय माऽवमस्याः मुरेश्वर। अनेन हि तपस्तप्त पसायममराधिप । परि वर्षमहखाणि ब्रह्मा चाम वरं दी। महत्व योगिमार्थवमहामायसमेव च। महावनवञ्च तथा नवाग्यं मुरेश्वर। एनवा मामक नेम. समाविति घामवाध्ययमन वमप्ये वजण जहि दान। भक उवाच ॥ भगवंतपमदिम दितिन मदुरामदं। वशेण निहनिष्यामि पश्यतस्तै सरर्षभा 14 - 1 -- ·मोक्षधर्म या २२।२३। ॥ शान्तिपर्व ॥ भ > + 3 ब भीमं आच ॥ श्राविश्यमाने देव्ये तु चरेणाथ महासरे। देवतानामुषोणाच हर्षावादो महानभूत् । ततो दुन्दुमयश्चैव शङ्खाश्च सुमहावनाः मुरजा डिण्डिमाश्चैव प्रावाद्यन्त सहसाः । अमुराणान्तु सबैषा स्मृतिलोपो महानभूत्। मावानाभश्च बलवान् घणेन समपद्यत। तथाविष्टमया ज्ञाबा ऋषयो देवतास्तया। सुवन्त प्रक्रमीशान तथा प्राचोदयन्नपि । रथस्यस्य हि शकस्य युद्धकाले महात्मनः । ऋषिभिरुयमानस्य रूपमासीत् मुशं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि वृत्रवर्ष यमीत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २८॥ । भीम उवाच ।। त्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः। अभवन् यानि लिङ्गानि सरोगे तानि मे टषु । मलितास्थाऽभवहारो वैवषञ्चागमत् परं । गावकम्पश्च मुमहान् श्वासश्चाप्यभवन्महान् । रोमहर्षश्च तीवोऽभूनिश्वासश्च महाबृप । शिवा चाभिवसहाशा तस्य वनात् मुदारुणा । निष्पपात महाघोरा स्मृतिः मा तस्य भारत । उल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्वे प्रपेदिरे। स्टनाः कड़ा वलाकाच वाचोऽमुञ्चन् सुदारुणाः। दृवस्योपरि संस्ष्टावक्रवत् परिवधमुः। नतस्तं रथमास्थाय देवाप्याथित पाहवे । वोचतकरः भक्रस्तं दैत्यं समदैवत । अमानुषमया नादं स मुमोक्ष महासुरः । व्यजृम्भव राजेन्द्र नोबञ्चरसमन्वितः । अथास्य जृम्भत शक्रस्तता वज्रमवाजत् । म वज्र मुमहातेजा कालानिमशापमः। विप्रमेव महाकाय हवं दैत्यमपातयत । ततो नादः समभवत् पुनरेव ममन्तत । हत्र विनिहतं दृष्ट्वा देवानी भरतर्षभ। चन्नु हवा मघवान् दानवारिसंहायमा । वजेण विभयुक्न दिवमेव समाविशन्। अथ वृवस्य कौरव्य भरीरादभिनि हता। प्राबध्या महाधीरा रौद्रा लोकभयावहा। करालदनना भीमा विकृता कृष्णपिडाला। प्रकोएं मूद्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत । कपालमालिनी व कृत्येव भरतर्षभ । रुधिराद्री च धर्मज्ञ शोरवस्कलवासिनी। साऽभिनिअन्य राजेन्द्र तादृपामयावहा । वजिएं म्हगयामास तदा भरतसत्तम । कस्यचित्चय कालस्य दृवहा कुरुनन्दन। स्वर्गायाभिमुख मायालोकानां हितकाम्यया । मा विनि सरमाणन्तु दृष्टा महौजस । जयाह बधा देवेन्द्र मुस्लमा चाभवत्तदा। सहि तस्मिन् समुत्पन्ने ब्रह्मवध्यारते भये। भनिन्या विसमध्यस्ख उवामान्दगणान् बहन् । अनुसृत्य तु यनान्स तया वैवद्महत्यया। सदा सहीत कौरव्य नितिजा समपद्यत । तस्या व्यपाइने शकः परं यत्रञ्चकार हा न चाशकत्ता देवेन्द्रा ब्रह्मवध्या व्यपोहितुं। महोत एव तु तथा देवेन्द्रा भरतर्षभ। पितामहमुपागम्य शिरमा प्रत्यपूजयत्। ज्ञाला एहीतं य म विजप्रबरबथया। ब्रह्मा मंचिन्तयामाम तदा भरतसत्तम । तामुवाच महाबाहो ब्रह्मपया पितामहः । खरेण मधुरणाथ सान्त्वयन्निव भारत। मुच्यता विदोन्द्राऽयं मप्रियं कुरु भाविनि। भूहि किन्ते करोम्यद्य कामं किंवमिहेशसि। 7 F २२ न 7 - ·७२४' ॥श्रीमहाभारतंग *[ मोक्षधम्म प० । अध्याय १३१ . . । 11. --- , ॥ ब्रह्मवधावाच ॥ त्रिलोकपूजिते देवे पीने त्रैलोक्यकर्तरि । कृतिमेवेह मन्यामि निवासन्तु विधत्व मे। बया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना । स्थापना वै समहतो त्वया देव प्रवत्तिता। प्रीत तु त्वयि धर्मज्ञ मलाकवर प्रभो । क्रादपगमिष्यामि निवासं विधत्व मे। ॥मीम उवाच ॥ तथेति तो प्राह तदा ब्रह्मवध्या पितामह 1 उपायत सशक्रस्य ब्रह्मवध्या व्यपोहत। नत. स्वयम्भुवा ध्यातस्तत्र वहिर्महात्मना । ब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमत्रवीत्। प्राप्तोऽस्मि भगवन्देव त्वत्मकाशमनिन्दिती यत्कर्त्तव्यं मया देव तद्भवान् वकुमर्हति ।। ॥ ब्रह्मोवाच ॥ बहुधा विभजियामि ब्रह्मवध्यामिमामह । शक्रस्याच विमोक्षार्थ चतुभा प्रतीक । । ॥ अनिरुवाच। मम मातस्य कोऽन्ता वै ब्रह्मन् ध्यायख वै प्रभो। एतदिवाभि विज्ञातुं नाचतो लोकपूजित। ॥ ब्रह्मोवाच ॥ यस्ता ज्वलन्तमासाद्य स्वय वै मानव कचित्। वीजौषधिरहन यच्चति तमोरत । तमेषा यास्यति विप्रंतत्रैव च निवत्स्यति । ब्रह्मबध्या हव्यवाह व्येतु ते मानो बर. । इत्युक्त प्रतिजग्राह तदवो व्यकयभुक् । पितामहस्य भगवास्तया च तदभूत्प्रभो। ततो वृतौषधितृणं समाझ्य पितामह । इमर्मय महाराज वक्तुं समुपचक्रमे। नतो तोषधिरण तथैवाक यथातयं व्यथित वहिवद्राजन् ब्रह्माणमिदममदोत् । अस्माकं ब्रह्मबध्याया कोऽन्तो लोकपितामह । देवेनाभिहतानस्मान्न पुनह तुमर्हसि ।५ ।". . वयममिं तथा शीत वर्षञ्च पवरितं । महाम सततं देव तथा दनभेदने। ब्रद्धाबध्यामिमामद्य भवत शासनाइयं । यहीष्यामस्तिलाकेय मा चिन्तयतां भवान् । ॥ ब्रह्मावाच ॥ पर्वकाले तुमाते थे। वे वेदनभेदनं । करिष्यति नरो माहात्तमेषाऽनुर्गामनि । ॥ भीम उवाच॥ ततो शोषधितृणमेवमुक्तं महात्मना । ब्रह्माणमभिमपूज्य जगामाइ यथा गर्ने । श्राइयामरमा देवस्ततो लोकपितामह । वाचा मधुरया माह सान्त्वयन्निव भारत। यमिन्द्रादनुप्राप्ता ब्रह्मवधा बराङ्गमा चतुर्थमस्या भागांश मय का. सम्प्रतीच्छत। । असारम ऊचुः ॥ यहणे कृतबुद्धीनां देवेग तव धामनात । मोन समयतोऽस्माकं चिन्तयख पितामह । ॥ मनोवाच ॥ रजस्खलासु मारोपु यो वै मैथुनमाचरेत्। तमेषा यास्यति क्षिप्रं येतु वो मानसा जर। ॥ भोभ उवाच ॥ नयेति इष्टमनम रत्युताऽसरमां गणाः । स्वानि स्थानानि सम्प्राप्य रेमिरे भरतर्षभ। ताम्खिलाकष्टदेव पुनरेव महातपाः । अपः मञ्चिन्तयामाम ध्यातामायाप्यथागमन् । नाम्त मया ममागम्य मदाणममिताजमं । इदमुधर्मको राजम प्रणिपत्य पितामई। रमा.मदेव सम्पाप्तास्वामकागमरिन्दमा मासनातव नोकग समाज्ञापयन प्रभो। ॥ मधेावाच ॥ इय स्वाद प्राप्ता पुरहतमहामपा । ब्रह्मवघ्या चतुर्थागमस्या धूपं प्रतीकत। ॥ पाप उप ॥ एवं भवतु साकेश थथा वदमि म प्रभो मौसममयतोऽस्माकं मधिनभितुमति महि देश सHश्य जगत परमा गतिः। कोऽन्य प्रमाद्यो हि भवेद्य धात्र समुद्धरेत् । ॥ प्रभावाच ॥ प्रारतिमतिरामा यो गरी बुद्धिमोहिम अमुचपुरीपाणि युभास प्रतिमामानि । M १॥

·मोक्षधर्म प. अध्याय २८३र३] | || शान्तिपर्व ॥ ७२५ 3 । 7 तमियं याति विप्र तथैव च निवस्यतितियां वो भविता माई इति सत्यं ब्रवीमि वः। नतो विमुच्य देवेन्द्र ब्रह्मवघ्या युधिष्ठिर। यथाविस्ष्टं नं वासमगमदेवशासनात्। एवं प्रक्रेण सम्प्राप्ता ब्रह्मवया जनाधिप । पितामहमनुशाथ मोऽश्वमेधमकल्पयत्। । श्रूयते च महाराज सम्पाता वासवेन वा ब्रह्मवथा ततः द्धिं इयमेधेन सधवान् । समाप्य श्रियं देवो हवाऽगेंच महसमः । प्रहर्षमतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते। वस्य रुधिराचैव गिखएडाः पार्थ जजिरे। दिजातिभिरभक्ष्यास्ते दोदितैश्च तपोधनः । मदीवस्य वमप्यमा दिजातीनां प्रियं कुरु । दमे हि भूतने देवाः मथिताः कुरुनन्दन । वंशक्रेण कौरव्य बुद्धिमायान्महासुरः। उपायपूर्व निहतो वो अमिततेजसा । एवं समपि कौन्तेय यियानपराजितः । भविष्यसि यथा देवः तक्रतुरमित्रहा। ये तु पक्रकथा दिव्यामिमी पर्चसुपर्बम । विप्रमध्ये वदिष्यन्ति न ते प्राश्यन्ति किल्विषं । इत्येतनमाश्रित्य मकस्यात्यद्भुतं महत्। कथितं कर्म ने तात किंभूय. श्रोतुमिचामि। इति श्रीमहाभारते शानिपर्वणि मोचमपर्वणि दृत्रवधे व्यगीत्यधिकदिशतोऽयायः॥ २३॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्र विशारद । अस्मिन् ववधादेव विवक्षा मम जायते। चरेण मोहितो वृक्षः कयितस्ते जनाधिप। निहतो वामवेनेह वजेणेति तदाऽनघा कयमैप महामान्य वरः प्रादुबैभा कुतः । ज्वरोत्पत्तिं निपुणत: श्रोतुमिचाम्यहं प्रभा। । भीम उवाच ॥ श्टणु राजन् ज्वरस्येमं सम्भव लोकविश्रुतं । विस्तरञ्चास्य वक्ष्यामि यादृचिव भारत। पुरा मेरोमहाराज म्हनं चैत्तोक्यपूर्णित व्यातिक नाम मावि भबरबविभूषित। अप्रमेयमनाधृष्यं सर्चताकेयु भारत । तच देवी गिरितटे हेमधातुविभूषित। पर्यदव विधाजनुपविष्टा बभव ह । मैलराजपुता चास्य नियं पार्श्वे स्थिता वभौ। तथा देवा महात्मानो वमशामितौजसः । तथैव च महात्मानावश्विना भिषजाम्बरी। तया वैश्रवणे राजा गुरभिसंवृतः। यहाणामोधरा श्रीमान् कैलामनिलय प्रभु। उपासन्त महात्मानमुशना च महामुनिः । मनत्कुमारप्रमुखास्तथैव च महर्षयः। अङ्गिर प्रमुखाव तया देवर्षयोऽपरे । विश्वावसश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वती। अमरोगणसाचं समाजम्मुग्नेकशः । वा मुख' शिवो वायुनीनागन्धबहः एचिः। सर्व कुसुमोपेताः पुष्पवन्तो द्रुमास्तथा। तथा विद्याधराश्चैव मिद्धाश्चैव तपोधनाः । महादेवं परापति पर्युपासन्त भारत भूतानि च महाराज नानारूपधराथ्य। रावसाचमहाराद्रापिभाचाच महाबलाः। बहुरूपधरा हा नानामहरणोद्यता: देवस्थानुचरास्त सम्यिरे चानलोपमाः। नन्दी भगवास्तत्र देवस्थानुमते स्थितः । प्रसा ज्वलितं शतं दीयमानः स्वतेजमा। गका सरिता श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा । पर्युपासत तं देव पिणे कुरुनन्दन । स एवं भगवास्तत्र पूज्यमान सुरबिभिः । . १ १.२९. . ३ ·७२६ , ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधम्म प० । अध्याय १४ . - 1 ។ देवेव सुमहातेजा महादेवी व्यतित । कस्यचित्त्वय कालस्यं दो नाम प्रजापति पूर्वक्तिन विधानेन यक्ष्यमाणाऽन्वपद्यत । ततस्तस्य मख देवाः सर्वं शक्रपुरोगमाः । गमनाय समागन्य बुद्धिमापेदिरेनदा। ते विमानर्भहात्मानो ज्वलनासमप्रम. । देवस्थानुमते गच्छन् गङ्गाहारमिति श्रुति.। प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा भेलराजसुना तदा । उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपति पति। भगवन् क्व नु यान्येते देवाः शक्रपुरोगमाः । भूहि तत्वेन तत्त्वज्ञ संशया मे महानयं। ॥ महेश्वर उवाच ॥ दो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः। इयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवाकम । ॥ उमोवाच ॥ यज्ञमेतं महादेव किमर्थ नाधिगच्छमि । केन वा प्रतिषेधेन गमनन्ते न विद्यते । ॥ महेश्वर उवाच ॥ सुरैरेव महाभागे पूर्वमेतदनुष्ठितं । यज्ञेषु भर्येषु मम न भाग उपकल्पितः। पूछोपायोपपन्नेन मार्गमा वरवर्णिनि । न मे सुराः प्रयच्छन्ति भाग यज्ञस्य धर्मतः । । उमोवाच ॥ भगवन मर्चभूतेषु प्रभावाभ्यधिको गुणै. । अजय्यश्चाप्यधृथश्च तेजमा यसा गि। ' अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः । अतीव दुःखमुत्पन्न वेपथुच ममानघ। ॥ भीम उवाच ॥ एवमुक्त्वा तु मादेवी देवं पशुपतिपति । द्वष्णीभूताऽभवद्राजन् दद्यमानेन चेतमा। अथ देव्या मतं ज्ञाला इतं यचिकीर्षितं । समाज्ञापयामास तिठ बमिति नन्दिन । । ततो योगबल कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः । यज्ञंस महातेजा भीमेरनुचरैस्तदा। महमा धातयामास देवदेवः पिनाकधृक् । केचिन्नादानमुञ्चन्त केचिद्धामाच चक्रिरे।। रुधिरेणापरे राजतबानिं समवाकिरन्। केचियूपान् समुत्याय्य यधमुर्विमतानना.। आयरन्य चायमन्त तथैव परिचारकान् । ततः स यशो नृपते वध्यमानः समन्ततः । पास्याय म्हगरूपं वै खमेवाभ्यागमत्तदा । तन्तु यचं तयारूपं गच्छन्तमुपलभ्य मः । धनुरादाय कारन तदाऽवसरत प्रभुः । ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधादमिततेजमः । सप्लाटानएता पारः म्वेदविन्दुषभूव ।। तस्मिन् पनितमात्रे च खेदविन्दा तदा भुवि । प्रादुबभूव मुमहाननि. कालानलापम.। तर चाजायत तदा पुरुष पुरुषर्षभ। इम्योऽतिमा रनावी परिमथुर्विभीषण, ऊईकेशोऽतिरोमान श्येनोलकत्तथैव च । करास, रणवय रवामास्तथैव च। पई समहामत्वाऽदहकमिवानलः । त्याचगस पता देवान् माद्रवाम सोसया । देवाचाप्यद्रवन सथै ततो भीता दिशा देश। सेम सम्मिन् विचरता पुरुपेण विभापती थियो अपलट्रागनतीव भरतर्षभ। रामानं जगामधीमुंपलक्ष्य गदा प्रभुः । पितामहो महादेवं दर्शयन् प्रत्यभापत । मोवाय भवनोऽपि मुरा, मर्च भागं दायन्ति वै प्रभो। क्रिया प्रतिमहारः महवेवर लया।। rमाहिदेवता:मया एश्यय परन्तप । नव क्रोधान्महादेवम मान्तिमुपर्मभिरे। पर पुरुषी मात. बदाले विधानममरो नामैप धमनाकेषु प्रचरियति । १ , V है में ·माक्षधर्म य० । थध्याय २८४।२५।] ॥ शान्तिपर्व। ၃၅ है - 1 । रकीभूतस्य न त्वस्य धारणे तेजर प्रभो । ममी सकना पृथ्वो बहुधा सूचनामय। इत्युक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पिते। भगन्तं तथेत्याह ब्रह्माणममिनाजस। पराञ्च प्रौनिमगमत्मयश्च पिनाकधूक । श्वाप च तदा भागं ययोक्तं ब्रह्मणा भव । श्वरञ्च पर्वधर्मशा बहुधा व्यटजत्तदा। शान्ययं सर्वभूताना ष्टणु तचापि युनक । शीर्षाभितापा नागाना पर्वताना शिलाजतु । अपान्तु नोलिका विद्यानिमाक भुजगेषु च । खारक सौरभेयामूपर पृथिवीतले । पानामपि धर्म दृष्टिप्रत्यवरोधनं। रमागतमथाश्वानां शिवद्भेिदय वहिण नेत्ररोग कोकिलस्य ज्वर प्रानो महात्मना। अवीना पित्तभेदय मर्चेषामिति न श्रुत । शकानामपि मा हिक्किका प्राच्यते वर.। या लेष्वथ धर्मज्ञ श्रनो वर दोच्यते। मानुषेषु तु र्धमज्ञ ज्वरो नामैप भारत। मरणे जन्मनि तया मथे चाविशते नरं । एतन्माहेश्वर तेजो ज्वरो नाम सुदारण । भमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वर । अनेन हि समाविष्ट हवे धर्मभृताम्बर । व्यजृम्भत नत शक्रस्तस्मै बुज्रमवारजन । प्रविश्य वा स्त्रञ्च दारयामास भारत। दारितय स वशेण महायोगी महामुर । जगाम परम स्थानं विष्णारमिततेजस । विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगड्याप्तमभूत्तदा। नमाच निहतो युद्धे विष्णा स्थानमवाप्तवान । इत्येप वृषमाश्रित्य ज्वरस्य महतो नया। विस्तर कयित पुत्र किमन्यप्रवीमि ते। दमा ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसं पठेत्सदा य मुसमाहितो नर । विमुनरोग स सुखी मुदा युतो लभेत कामान् स यया मनोपितान्। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्मापर्वणि चरोत्पत्तिकथने चतुरगौत्यधिकद्विशतोऽध्याय ॥२८४ ॥ जनमेजय उवाच ॥ प्रापेनसस्य दक्षस्य कयं वैवस्वनेऽन्तरे। विनाशमगमद्ब्रह्मन् हयमेर प्रमापते । देव्या मन्युक्त मत्वा क्रुद्ध मात्मक प्रभु । प्रसादात्तस्य दक्षेश स यज्ञ सन्धित कय। एतदितमिळेय नन्मे हि यथातय । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ पुरा हिमवत पृष्ठे दही व यजमाहात्। गङ्गाद्वारे शुभे देशे पिमिद्धनिषेविते। १.१४ गन्धासरमाकोणें नानाद्रुमलताहते। षिमधे परिवतं दस धर्मभृतां वरं। पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये च स्वीकवामिन । सर्वे प्राञ्चलयो भूला उपनस्यु प्रजापति । देवदानवगन्धर्चा पिशाचोरगराक्षसा | हाहाहह गधी तुम्बुस्नारदम्तया। विश्वावसुर्विश्वसनो गन्धीप्सरसस्तथा। श्रादित्या वमा रुदा साधा सहमरुद्गणे । इन्द्रेण सहिता' सर्वे भागता यजभागिन । उभपा सोमपाश्चैव धूमपा श्राज्यपास्तथा । सषय पितरशेव भागता प्रमाण मह । रते चान्ये च बहवो भूतग्रामाश्चतुविधा। जराटुजाण्डजायेव महसा खेदजोतिनै । पाहता मन्त्रिता मर्चे देवाश्च मह पनिभि । विराजने विमानम्या दीयमाना वामय । नान्दृष्ट्वा मनाविष्टो दधीचिचर्चाक्यमन्त्रीत्। - - ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [ मोक्षधर्म प. अथायर नायं यज्ञो न वा धौ यत्र रुद्रो न इज्यते । बधवन्ध प्रपन्ना वै किन्नु कालस्य पर्ययः । किन्नु मोहान्न पश्यन्ति विनाशं पर्युपस्थित। उपस्थित महाघार न बुध्यन्ति महाध्वरे। इत्युक्ता स महायोगी पायति धानचतुषास पश्यति महादेवं देवोच्च वरदाभा ।। नारदश्च महात्मानं तस्या देव्याः समीपतः । सन्तायं परमं लेभे इति नियित्य योगवित् । एकमन्त्रास्तु ते सर्वे येनेशी न निमन्त्रितः। तस्माद्देशादयाक्रम्य दधीचिवाक्यमब्रवीत् । अपूज्यपूजनाच्चैव पूज्यानाञ्चाप्यपूजनात् । नृघातकममं पापं शश्चत प्राप्नोति मानवः । अनृतं नोक्तपूर्व में न चं वक्ष्ये कदाचन । देवानामृषीणाश्च मथे सत्यं वीम्यई प्रागत पाइभतार सप्टारं जगतः पति। अध्वरे यज्ञभाकारं सर्वेषां पायत प्रभु। ॥ दक्ष उवाच ॥ मन्ति नो बहवो रुद्राः लहस्ताः कपर्दिनः । रकादशस्थानगता नाहं वेनि महेश्वर । ॥ दधीचिरुवाच ।। सर्वेषामेव मन्ताऽयं येनासौ न निमन्त्रितः। यथाऽहं मंझरादूई नान्यं पश्यामि देवत। तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोऽयं न भविष्यति । ॥ दर उवाच ॥ रतन्मवेशाय सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमन्त्रपूतं । विष्णा याम्यतिमस्य भाग प्रभुविभुशाश्वनीय - । एषः। - ॥ देव्युवाच ॥ किं नाम दानं विषमं तपो वा कुर्यामहं येन पतिर्भमाद्यां लभेत भागं भगवानचिन्या अद्ध तथा भागमयो रतीयं। एवं ग्रुवाणां भगवान् स्वपनौं प्रहररूपः क्षुभितामुवाच । न वेसि मा देविकोदरानि किनाम युक्त वचनं मलंग। अहं विजानामि विशासनेचे ध्यानेन धीना न विदन्यमन्तः । तवाद्य मोहेन च मेंन्द्रदेवा लोकास्त्रया भव्यत एवं मूढाः । मामध्वरे मितारः स्तुवन्ति रथस्तरं मामगाश्चापगान्ति । मा ब्राह्मणां ब्रह्मविदो यजन्ते ममोधर्यवः क पर्यन्ते च भागं । ॥ देव्युवाच ।। समाचतोऽपि पुरुषः मयः स्त्रीजनर्ममदि। तौति गायते चापि खमात्मानं नमभयो । ॥ भगवानुवाच ॥ नात्मानं स्तामि देवेशि पश्य में तनुमध्यमे । यं रक्ष्यामि परारोहे यागाथै वरवर्णिनि। इत्युका भगवान् पनीमुमा पाणरपि प्रिया । मोऽस्जद्भगवान् वनाद्भुतं घोरमहर्षण। नमुपाचारिप मयं दसम्येति महेश्वरः । ततो वनादिमुझेन मिहनेकन लीलया। रेण्या मन्युव्यपाहाय इता दचस्य वै क्रतुः। मन्युना च महाभीमा महाकाली महेश्वरी पात्मनः कर्ममाशिव सेम माई महानुगा। देवस्थानुमतं मया प्रणम्य शिरमा ततः। आरममा मद्धः मायादलपमममितः । म रव भगवान् क्रोधः प्रतिरूपममन्वितः । अनम्तमानवीय अनन्तयनपरिषः । पोरभद्र रति स्यातादेव्या मन्युपमार्जका पोरजोमकूपन्यो रोम्यायाम गणेश्वरान् । रुद्रसुन्या गणा रोना रुद्रवीर्यपराक्रमाः। नितुरतवर्ष दयानिमिया ! भीमरूपा महाकाया: उत्तमोऽथ महसंमः । म: किनकिसान्दराका पूरपति च । म भन्देन महता नशामात्र दिवौकमः । पसंताय थीम कम्पे च यमुन्धरामानाव पूर्णने नुतुभे वाटयः ।

·१ ... . मोक्षधम्न ५० पध्याय २८५1] if शान्तिपर्व ॥ अायो नैवदोयन्ते नैव दो यति भास्करः। यहा नैव प्रकासन्ते नक्षत्राणि न चन्द्रमाः। संपया न प्रकायन्ते न देवा न च मानुशाः । स्वन्तु तिमिरोभूते निहन्यपमानिताः! प्रहरन्यपरे घोरा पानुत्पारयन्ति च । प्रमदन्ति नया चान्ये विमईनि नया रे। श्राधावन्ति प्रधावन्नि वायुवेगा मनोजवाला चूर्खन्ने यजपाचाणि दिव्यान्याभरणानि च । विशीण दूर दृश्यन्त तारा दव नभस्तले दिव्यानपानभक्ष्याणां राजयः पर्वतोपमाः। दौरभद्योऽय दृश्यन्ने घृतपायमकईमाः । दधिमरवोदका दिव्याः सण्डयर्करवालुकाः। पद्रमा निवहनता गुडकुन्या मनारमाः । उहावचानि नामानि भक्ष्याणि विविधानि च । पानकानि च दिव्यानि लमष्याणि यानि च । भुचते विविधयक्रेबिलुम्पयादिन्ति च । रुद्रकोपान्महाकायाः कासामसदृशोपमाः। नोभयन् सुरसैन्यानि भीषयन्तः समन्ततः । क्रीडन्ति विविधाकारादिक्षिणः सुर्योषितः । रुद्रक्रोधात् प्रयत्नेन सर्वदेवैः सुरचित। तं यजमदहशो रुद्रको समन्ततः । चकार भैरव मादं सर्वभूतभयहरं। छित्त्वा मिरो वै यशव ननाद च मुमोद च। ततो ब्रह्मादयो देवा ददश्चैव प्रजापतिः। ऊचः प्राञ्चलयः मचे कथ्यता को भवानिति । ॥ वीरभद्र उवाच ॥ नाई रुद्रा म वा देवो नैव भानुमिहागतः । देव्या मन्युरतं माषा क्रुद्धः सर्वात्मकः प्रभुः । द्रष्टुं वा नैव विनन्द्रान्नैव काढहलेन वा। तब यज्ञविधाताय संप्राप्तं विद्धि मामिह ।.. वीरभद्र इति ख्यातो रुद्रकोपादिनिःस्तः। भद्रकानोनि विख्याता देव्याः कोपादिनिःसना। प्रेषिता देवदेवेन यज्ञानिकमिहागती। भरणं गच्छ विप्रेन्द्र देवदेवमुमापति। वरं क्रोधोऽपि देवस्य वरदान न चान्यतः । वीरभद्रवचः श्रुत्वा दक्षो धर्मभृताम्बरः। नोपयामास स्तोत्रेण प्रणिपत्य महेश्वरं । प्रपये देवमीमान माश्वतं धुवमव्यया • महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगतः पतिं । दक्ष प्रजापतिया व्यस्तसुममाहितः । पाहता देवताः मचा रुपषश्च तपेधिनाः देवा नाईयते तत्र विश्वकमा महेश्वरः । तत्र वा महादेवी गणस्तव व्यम यत् । प्रदोते यज्ञवाटे तु विद्रुतेषु दिजानिषु । ... तारागणमनुप्राप्ते सैद्रे दोने महात्मनि। शलनिर्भिवदयः कूजद्भिः परिचारकैः । निखातोत्पाटितेथुपैरपविद्धैरितस्ततः । उत्पतद्भिः पतद्भिश्च स्त्रैरामिद्धिभिः। पक्षवातविनिर्दृते. शिवायननिनादितः । यक्षगन्धर्व धैय पिशाचोरगरातमैः । प्राणापानी मनिरुथ वनबानेन यत्नतः । विचार्य सर्वतो दृष्टिं वष्टिरमिजित्। महमा देवदेवेश धनिकुण्डात् समुत्थितः । विधत् सूर्यमहरूस्य नेजः संवतकोपमः । मितं कला ऽब्रवीदाक्यं ब्रूहि किं करवाणि तो श्राविते च मखाध्याये देवानां गुरुण ततः। नमुवाचाजलिं कृत्वा दक्षी देवं प्रजापतिः भीतहितविवस्तः मास्पबनेक्षणः। यदि प्रमन्त्री भगवान् यदि वाऽहं भवप्रियः। यदि चाहमनुपामा यदि वा वरदो ममा ३ ११. ३ ·१७२० ॥ श्रीमहाभारते ॥ [ मोक्षधर्म म. पशाब २१६। 14 क -- . . -- । M M + यद्दग्ध भक्ति पौतममितं यह नाशितं । चूर्णाकतापविद्धश्च यजसम्भारमोदक। दीर्घकालेन महता प्रयत्नेन सुमञ्चितं । तन्न मिय्या भवेम्माध वरमेतमहं वृणे। नयाऽस्वित्याह भगवान् भगनेत्रहरी हर । धमाध्यता विरूपावत्याचा देव प्रजापति । भानुभ्यामवनी गत्वा दो लञ्चा भवादर। नाबामरमहसूण स्तुतवान् वृषभध। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि दक्षयज्ञविनाश पञ्चाशत्यधिकदिमतोऽध्यायः ॥१८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यैर्नामधेयस्ततवान् दो देवं प्रजापति । वनहमि मे तात यात अभिमानध। ॥ भीम उवाच ॥ श्रूयन्ना देवदेवस्य नामान्यगुरकर्मए । गूढनास्य गुमानि प्रकाशानि च भारत। नमस्ते देवदेवेश देवारिवलसदन। देवेन्द्र बलविष्टम्भ देवदानप्रपूजिता महसाच विरूपात व्यक्ष यज्ञाधिप प्रिय । मर्चत पाणिपादान्त सर्वतोऽविशिरोमुख। सर्वत श्रुतिमलाके सर्वमावृत्य तिष्ठसि । गडकर्ण महाका कुम्भकर्णवालय । गजेन्द्रकर्ण गोकर्ण पाणिकर्ण नमोऽस्तु ते। शतादर शतावर्त शतजित नमोऽस्तु तो गायन्ति त्वां गायत्रिण अर्धयनयर्कमर्किण । ब्रह्माणं वा शतक्रतुमूई खमिव मेनिरे। मूर्ती हिते महामूर्त समुद्राम्बरसन्निभ। सवा वै देवता ह्यस्मिन् गावो गोठ इवामते । भवच्छरोरे पश्यामि सोममनिजलेश्वरं । श्रादित्यमय वै विष्णु प्रमाणञ्च वृहस्पतिः भगवान् कारणं कार्य क्रिया करणमेव च। असतश्च सतश्चैव तथैव प्रभवाप्ययो । नमा भवाय भवाय रुद्राय वरदाय च । पाना पतये नित्यं नमोऽस्वन्धकघातिने। चिजटाय विशीर्षाय विष्टलवरपाणिने । व्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरनाय वे नम । नमश्चण्डाय कुण्डाय अण्डायाण्डधराय च। दण्डिने समकाय दण्डिमुण्डाय वै नम । नमोर्चदंकेयाय शुक्लायावतताय च । विलाहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नम । नमोऽस्वप्रतिरूपाय विरूपाय शिवाय चा मर्याय सूर्यमालाय सूर्यध्वजपताकिने। नम प्रमयनाथाय वृषस्कन्धाय धविने। शत्रुन्दमाय दण्डाय पर्णचीरपटाय च। ममा हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च । हिरण्यकृतचूडाय हिरण्यपतये नम । ममतताय सुत्याय सूयमानाय वै नमः। माय सर्वभक्ष्याय सर्वभूतान्तरात्मने। ममा होचेऽथ मन्त्राय शुक्लध्वजपताकिने । नमो नाभाय नाभ्याय नम कटकटाय च। नमोऽस्तु हमनाशाय कशालाय हशाय च । मदृष्टाय नमस्तुभ्यं मम किलकिलाय च । नमोऽस्तु भयमानाय गयितायोत्थिताय च । स्थिताय धावमानाय मुण्डाय जटिलाय । ममो मानमोसाय मुखवादित्रवादिने। माधोपहारलुभाय गोतवादिवशालिने। नमो ध्येठाय 'श्रेष्ठाय यनप्रमयनाय च । कासनायाय कापाय घयायोपवयाय च । भीमदुन्दभिहामाय भीमप्रतधराय च। उपाय च नमो नित्य नमोऽस्तु दवाइवे । नम कपासहस्ताय वितिमममियाप । विभीषणाय भोपाय भीमप्रतधराय च। . + - 7 * है ९५५ , ·मोक्षधर्मप. सध्याय २६।] . prom ॥ शान्तिपर्व ॥ ७११ -- नमो विकृतवलाय खद निहाय दंदिण। पक्काममाघलुधाय तुम्नोवीणाप्रियाय च । नमो दृषाय प्याय गोपाय वृषाय च। कटहटाय दण्डाय नम. पचपचाय च । मम: मर्चवरिष्ठाय वराय वरदाय च।बरमाचगन्धवस्वाय वरात्विरदे नमः । नमो रतविरकाय भावनायाचमालिन। मभिवाय विभिन्नाय छायायातपनाय । अधोरधोररूपाय धारधारतराय च। नमः शिवाय शान्ताय नम मान्नतमाय च। एकपादनेवाय एकमो नमो नमः। ट्राय दुद्रलुभाय संविभागप्रियाय च। पञ्चालाय सिताद्वाय नम. समयमाय च । नमण्डिकघण्टाय घटायापटपस्टिने। महसाभातपट्राय घण्टामालाप्रियाय व प्राणघष्टाय गन्धाय नम कलकलाय च । इंइंइंकारपाराय इंकारप्रियाय नम इमामे नित्यं गिरिहालयाय च। गर्भनामटगालाय तारकाप तराय च नमा यज्ञाय यजिने इताय प्रताय च । यशवाहाप दान्ताय तथाय तपनाया नमस्तटाय तयाय तटानां पतये नमः । अन्नदायानपतये नमस्त्वनभुजे तया।नमस्महसगोषीय महसरणाय च। सहसतिशलायमहसनपनाय च नमो बालार्कवाय बालरूपधराय च। बालानुनमाय बालबीडनकाय च। नमो वृद्धवाय लुभाय सुखाय चोभणाय च। नरजास्तिकेमाय मुचकेमाय वे नमः। नम. पटुमताय विकर्मनिरतायचा. वर्णमाण विधिवत् पृथक्कर्म नियत्तिने । नमो घुथाय पाषाय नम कलकलाय च। श्वेतपिकलनेवाय धरनेवणाय च । पाएभप्राय दण्डाय स्फोटनाय याय च । धर्मकामार्थमाचाणां कषनीयकयाय च । सांख्याय साख्यमुख्याय मांख्ययोगप्रवर्तिने । नमा रथविग्थ्याय चतुष्पयरताय च। छन्णाजिनोत्तरीयाय याखयज्ञोपवीतिन । मानवज्रसंघात हरिकेश नमोऽस्तु तो व्यनिकामिनाथाय घ्यायच्या नमोऽस ने।.. बाम कामद कामन बतातृभविचारिणे मन सन्द मदन सन्ध्याराग नमोऽस्तु ते। महामेषश्यप्रस्य महाकाल नमोऽस्तु ते। स्यूसजीर्णाङ्कमटिले वसलाजिनधारिणे।. रोनसूयामिटिले सानाजिनवासमे। महससूर्यप्रतिम नेपानित्व नमोऽस ने उन्मादन शतावर्त माताया:मूना चद्रावर्त युगावर्त मेधाव नमोऽस्तु ते । नमन्नमचमाता च अवदोऽनभुमेव च । अनसष्टा पा र पशभुक् पवनोऽनस । नरायुआण्डमाश्व खेदजाश्च तयोगिनाः । त्वमेव देवदेवेश भूतग्रामचर्विधः । घराचरस्य सष्टा र प्रतिहत्ती तथैव च । न माझविदुषो ब्रह्म अनविदाम्मर । मनस परमा योनि खं वायुज्योतिषा निधिः। चक्मामानि तयाबाग्माइस्ता ब्रह्मवादिनः। यि हावि वा इथि डा होयि तथाऽसकृत् । गायन्ति ला सुरश्रेष्ठ मामगा मध्यवादिनः । चजुर्थव शुभयद समाइनिमयस्तथा। पश्मे श्रुतिमिव वेदोपनिषदा गौ। PL - , . १५ -- ..

·मानधर्म प० अध्याय २६) शान्तिपर्व श्रेष्ठः स्थिरश्च स्थाणुश्च निष्कम्पः क्रम्प एव च । दुबारणे दुर्बिषहो दुःसही दुरतिक्रमः दुषी दुष्प्रकम्पश्च दुर्विषो दुर्जयो जयः । शश: शशाङ्कः शमनः शतोष्णतुजराधिधृक् ? ..., प्राधया व्याधयश्चैव व्याधिहाव्याधिरव च । मम यज्ञमृगव्याधों व्याधीनामागमा गमः । भिखण्डो पुण्डरीकाः पुण्डरोकवनालयः । दण्डधारस्त्यम्नक उपदण्डाऽण्डनाशनः। 12. 1.", विषायपात् सुरश्रेष्ठः सामपास्त्र मरुत्पति: । अमृतपालं जगन्नाथ देव देवगणेश्वरम्। विषामिपा मृत्युपाश्च वीरपाः मोमपास्तथा । मधुश्युतानामयपारख वमेव तुषिताज्यपाः ।.... हिरण्यरेताः पुरुषस्वमेव त्वं स्त्री पुमास्वञ्च नपुंसकञ्च । बालो युवा स्थविरो जोर्दष्टस्वं नागेन्द्र शास्त्र विश्वविश्व कती। 18. विश्वदिश्वकृतां वरेण्यस्व विश्ववाहो विश्वरूपस्तेजखों विश्वतोमुखः । चन्द्रादित्या चक्षुषी ते पदयश्च पितामह।, महोदधिः सरखती वाम्बलमनलोऽनिलः श्रहोरात्र निमेषान्मेषकर्मा ।। न ब्रह्मा च गोविन्दः पौराण कृषयो न । माहात्म्य वेदितु शक्का याथातर्थन ने शिव या मूर्तयः सुसमास्ते न मा यानिदर्शनं । त्राहि मां सततं रक्ष पिता पुत्रमिवौरस . , ..'' रक्षमा रक्षणयोऽहं तवानंघ नमोऽस्तु ते । भक्तानुकम्पी भगवान भक्तचाहं सदालथि । थः सहस्राण्यनेकानि पुंसामावृत्य दुर्दशः । निष्ठत्येकः समुद्रान्ते स मे गोप्ताऽस्तु नित्ययः ।। यं विनिद्रा जितवामा सत्त्वस्या: मयतेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तम योगात्मने नमः ।। जटिले दण्डिने नित्य लम्बोदरशरीरिणे । कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ।। यस्थ केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु। कुंक्षा समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः।। सम्भक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते पर्युपस्थिते । यः भेते जलमध्यस्थत प्रपद्ये ऽम्बुशायिनं । प्रविश्य वदनं राहोर्यः भामं पिवते निशि ग्रसत्यञ्च खर्भानुभूबा मां मोऽभिरक्षतु। ये चानुपतिता गभी यथाभागानुपामते । नमस्तेभ्यः स्वधा स्वाहा प्राप्नुवन्तु मुदन्तु ते। येऽगुष्ठमात्राः पुरुषा देहस्थाः सर्वदेहिनां । रक्षन्तु ने हि मी नित्यं नित्यञ्चाप्यायर्यन्तु मां। ये न रोदन्ति देहस्या देहिनो रोदयन्ति च । हर्षयन्ति न हन्ति नमस्तेभ्योऽस्तु नित्यशः। ये नदीषु समुद्र पर्वतेषु गुहासु च वृक्षमूलेषु गोठेषु कान्तारगहनेषु च । चतुष्पयेषु रथ्यासु चत्वरेनटेषु च। हस्यवरथालासु जोणेद्यानालयेषु च। येषु पञ्चसु भूतेषु दिशामु विदिशामु च । चन्द्रार्कयोर्मध्यगता ये च चन्द्राकरसिंषु।' रसातलगता ये च ये च तस्मै परं गताः । नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्योऽस्त नित्ययः ।। थेषा न विद्यते संख्या प्रमाणं रूयमेव च । असंख्ययगुणा रुद्री नमस्तेभ्याऽस्तु नित्यशः.. सर्वभूतकरो यस्मात् सर्वभूतपतिहरः सर्वभूतान्तरात्मा च नेन त्वं न निमन्त्रितः । वमेव होज्यसे यमाद्यविविधदविणैः बमेव का मर्चस्य तेन ब न निमन्त्रित अथवा माषया देव सूक्ष्मया तव माहितः। एतस्मात् कारणांद्वाऽपि तेन वं न निमन्वितः . - ३ ·मोक्षधर्म प. अध्याय २७] ॥ शान्तिपर्व ७३५ R . - ware ततः स्यानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः । महाभूतानि भूतेभ्य ऊम्मयः सागरे यया। प्रसारयित्वेहाकानि कृर्मः संहरते यथा। नतानि भूतानामन्योयामि स्यीयमा । आकाशात् खन्नु यो घोषः संघातस्तु महोगुणः । वायोः प्राणे ग्सस्खया रूप तेजस उच्यते । इत्यतन्मयमेवैतत्मचं स्वाधरजामं । प्रलये च तमभ्येति तमादुद्दिश्यते पुनः । महाभूलानि पञ्चैव भवभूतेषु भूतकृत् । विषयान् कन्पयामाम यस्मिन् यदनुपश्यति। मन्दः ओवं तया सानि यमाकाशयोनिन। रमः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः । रूपं चक्षुर्विपाकाच विविध व्यातिरुच्यते । प्रेयं घाणं भगेरञ्च स्ने भूमिगुणाः स्मृताः । प्राणः स्पर्मश्च चेष्टा च वायोग्ते गुणा: समताः। इति मर्चगुणा राजन् व्याख्याताः पाचभौतिकाः।। सत्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिव भारता मन पष्ठानि चैतेयु ईवा समकन्पयत्। यदूई पादतलयोरवाभूर्द्धय पश्यसि । एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्त्तने बुद्धिरन्तरे। इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठन्तु मन उच्यते। सप्तमी बुद्धिमेवाह क्षेत्रज्ञ पुनरष्टमः । इन्द्रियाणि उकत्ता च विचेतव्यानि भागमः । ततः सत्त्वं रजश्व नेपि भावास्तदाश्रयाः। चदुरालोचनायैव संध्यं कुरुते मनः । बुद्धिरष्यवमानाय माही क्षेत्रज्ञ उद्यत। नमःमत्वं रजश्चेति काम्नः कर्म च भारत । गुणै नीयते वुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च । मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्धभावे कुतो गुणा.येन पश्यति नवदुःश्टएषती त्रमुच्यते। जिवती भवति नाणं रमतो रसना रसान्। पर्यन स्पीती पान् बुद्धिनिक्रियते मत् । यदा प्रार्थयते किञ्चित्तदा भवति मा मनः । अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगतानि पञ्चधा। इन्द्रियाणीति तान्याइस्तेषु दृष्टेषु दुष्यति । पुरुये तिष्ठती बुद्धिस्विषु भावेषु वर्त्तते। कदाचिलभते प्रोति कदाचिदपि मोचति ।न मुखेन न दुखेन कदाचिदपि वर्तते । मयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान परिवर्तते। सरिता सागरोभत्ता यथा देलामिवाभिमान । इति भावगता बुद्धिभावे मनसि वर्तते । प्रवर्त्तमानन्तु ग्जस्तद्भावनानुवर्तते । प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं मंशान्तचित्तता। कथञ्चिदुपपद्यन्ते पुरुषे मात्त्विका गुणाः । परिदाहस्तया मोकः सन्तापो मूर्तिरतमा । निद्वानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः। अविद्या रागमोहौ च प्रमादस्तब्धतामयां अमस्तिया दैन्य प्रमाहः सनातन्द्रिता। कथञ्चिदुपवर्तन्ने विविधास्ताममा गुणाः । अब यत् मोतिर्मयुक्त कार्य मनसि वा भवेत् । वर्तते सात्त्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा । अय यहुःखमयुक्रमप्रीतिकरमात्मनः। प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् । अथ यन्मोहसंयुनं काये मनसि वा भवेत् । अप्रतर्यमविजय तमन्नदुपधारयेत् । इति बुद्धिगतोःम व्याख्याता यावतीरिह। रतयुद्ध्या मवेदुद्धः किमन्यदुद्धलक्षणं । सत्त्वशेषज्ञयोरेतटन्तरं विडूि सूक्ष्मयोः। सृजतेऽत्र गुणानेक रको न सृजते गुणान् । पृथग्भूनी प्रकृत्या तु सम्पयुक्तौ च सर्वदा । - ·॥ श्रीमहाभारत ॥ [ मोक्षधर्म • । यध्याय २८७१ H यथा मस्याऽभिरन्य स्थात सम्प्रयुको भवेत्तथा। न गुणा विदुरात्मान म गुणान् वेद पर्वत परिद्रष्टा गुणानान्तु मस्रष्टा मन्यते यथा। श्राश्रयी नास्ति मत्त्वस्य गुणमर्गेण चेतना। सत्त्वमस्य सृजनयन्ये गुणान वेद कदाचन । सृजते हि गुणान् मत्त्व क्षेत्रज्ञ परिपश्यति। सप्रयोगस्तयोरेष मत्त्ववेत्रज्ञयोधूव । इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थ क्रियते बुद्धिरन्तरा। निश्चक्षुर्भिरजानभिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् । एवं खभावमेवैतत् तदुद्धा विहरेवर। श्रशोचन प्रयश्च स वै विगतमत्सर । खभावमिद्धमेवैतत् यदिमान् सजते गुणान् । ऊर्णनाभिर्यथा सूत्र विज्ञेयास्तन्तुवगुण । प्रध्वत्ता न निवर्त्तन्ने प्रवृत्तिनापलभ्यते। एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे। इतीम हृदयग्रन्थि बुद्धिचिन्तामयं दृढ । विमुच्य सुखमासीत विशोकग्छिन्नसंशय ।ताम्येयु प्रच्युता पृथ्वों मोहपूर्ण नर्दी नरा । यया गाधमविदामो बुद्धियोगमय तथा । नैव ताम्यन्ति विदाम सवन्त पारमम्भम । अध्यात्मविदुयो धीरा ज्ञानन्तु परम सब ! न भवति विदुषा महद्भय यदविदुषा सुमहदयं भवेत् । न हि गतिरधिकाऽस्ति , कस्यचित् सदुपदर्भयती तुल्यता। यत्करोति बहुदोषमेकतस्तच्च दूपर्यात यत् पुरा कृर्त। नाप्रियं तदुभय करोत्यसौ यच्च दूषयति यत् करोनि च । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पाञ्चभौतिक सप्ताशीत्यधिकदिशतोऽयाय ॥ २८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ सुदु खाच मृत्योश्च वसन्ते प्राणिन सदा । उभयं नो यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह । ॥ भीम उवाच॥ त्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं। नारदस्थ च संवाद समङ्गस्य च भारत। ॥ भारद उवाच ॥ उरसैव मणमभे वाहुभ्या तरसीव च। सम्प्रटमना नित्य विशोक व लक्ष्यम। उद्वेग न हि ते किश्चित् मुसुक्ष्ममपि लक्षये। नित्याप्त इव स्वस्था बालवञ्च विचेष्टमे । ॥ ममङ्ग उवाच ॥ भूतभव्य भविष्यञ्च समेतत्तु मानद । तेषां तत्त्वानि आनामि ततोम विमना । उपक्रमानह वेद पुनरेव फलोदयान्। लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना छहं। अगाधायाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारद। अन्धा जडाथ जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवन । विहितनव जीवन्ति रोगाडा दिवौकस । बलवन्नोऽवलाश्चैव नमादस्मान् मभाजय ! मामिषाऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा । शोकेन धान्ये जीवन्ति पश्यामानपि जीवत । यदा म भाषेम हि किन्न न स्यात् धर्मेण वा नारद कर्मणा वा। तान्नवश्यामि यदा सुखानि दुःखानि वा पत्र विधर्षयन्ति । यम्म भाभा कथयन्ते ममुय्या प्रचामला दीद्रियाणा प्रसाद । मुद्यन्ति शोषन्ति सन्द्रियाणि प्रज्ञासाभा नास्ति मुन्द्रियस्य । मुद्रस्य दर्प म पुगाह एव मृदय नाय न परोऽस्ति नोक । न भेव दुमानि मदा भवन्नि मुसष्य वा निन्द मानाम एव। .

·मोक्षधर्मप. अध्याय २८] ॥ शान्तिपर्व । ७३० भवात्मक परिवर्त्तमानं न मादुभ मंजरं आतु कुर्यात् । इशान् भोगावानुरुध्येत् सुखं वा न चिन्तयेदुखमन्यागतं वा । समाहिती न स्पृहयेत् परेषा नानागतं चाभिनन्देच लाभं। न चाभित्येदिपुलेऽर्थलाभे तथाऽर्थनाथे च न वै विषादेत्। न बान्धवा न च वित्तं न कास्यं न च श्रुतं न च मन्त्रा न वोयं । दुःखाचातुं सर्व स्वोत्महन्ते परत्र शीलेन तु यान्ति मान्ति। नास्ति बुद्धिरयुक्रस्य नायोगादिन्दते सुख।धृतिश्च दु खत्यागश्वेत्युभयन्तु सुखं नृप । प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्रेकवर्द्धन । उत्मको नरकायैव तस्मात्तान् सन्यजाम्बई । रताच्छोकमयात्मकान मोहनान् सुखदुःखयो । पश्यामि मारिवलोके देहस्यास्य विचेष्टनात् । अर्थकामी परित्यज्य वियोको तम्बर । हाणामाहौ तु सन्यन्य चरामि प्रथिवीमिमा । मच त्यानं वा धात्र लोभान कुतश्न । पीतामृतस्येवात्यन्तमिह चामुत्र चाभयं । रतद्रझन् विजानामि महत् छला तपोव्ययं । तेन नारद सम्याप्ती न मा शोक प्रबाधते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि समनारदर्सवादे अष्टाशोत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २८८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ तत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मन । अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ गुरुपूजा च सतत वृद्धानां पर्युपासन । पश्चैव शास्त्राणां कूटस्य श्रेय उच्यते। अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । गालवस्य च संवादं देवनारदस्य च। वीतमोहक्कम विष ज्ञानवत जितेन्द्रिया श्रेयस्कामो यतात्मानं नारदं गालवोऽत्रवीत् । यै कश्चित् ममतो लोके गुणैश्च पुरुषो मुने भवत्यनपगान् सदास्तान् गुणान् लदयामहे । भवानेवविधोऽस्माकं संभय छेतुमईति। अमूढघिरमूढाना लोकतत्त्वमजानता। जाने येवं प्रवृत्ति' स्यात कार्याणामविशेषत । यत् कार्य न व्यवस्यामस्तद्वान वहुमईति । भगवनात्रमा सर्वे पृथगाचारदर्थिन । इद श्रेय इद श्रेय इति सर्वे प्रबोधिता । नास्त विमस्थितान् दृष्ट्वा शास्र शास्त्राभिनन्दिन । स्वशास्ले परितुष्टांश्च श्रेयो नापलभामहे । शास्वं यदि भदेक श्रेयो व्यकं भवेत्तदा । शास्त्रैश्च बहुभिर्भूय श्रेया गुञ्ज प्रवेशित । रतस्मात् कारणाच्छ्रेय कलिलं प्रतिभाति मे। ब्रवीतु भगवास्तन्मे उपमन्त्रोऽस्यधीहि भो। ॥ नारद उवाच ॥ श्राश्रमास्तात चलारा यथा सङ्कल्पिता पृयक । नान् माननुपश्य व समाश्रित्येति गालव। नेपान्तेषान्तथा हि समाश्रमाणान्ततस्तत.। मानारूपं गुणोद्देभं पश्य विप्रस्थितं पृथक् । न यान्ति चैवते सन्यगभिप्रेतमसंशयं । चपयस्तया सम्यगात्रमाण पगवति। यत्तु निःश्रेयस सम्यक् नथैवासंशयात्मकं । अनुग्रहच मित्राणाममित्राणाञ्च नियई। संग्रहच त्रिवर्गस्य श्रेय श्राद्धर्मनीषिणः। निवृत्ति कर्मण पापात् सतत पुस्यमोलता। मद्भिव समुदाचार श्रेय रतदसंभय । माईव सबभूतेषु व्यवहारेषु चा वाक्व मधुरा प्रोता श्रेय रतदसंभया देवतन्य पितृभ्यश्च मविभागोऽतिथिष्वपि । MER - ३ ·७३८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ .... [मोषधर्म पापघ्यावर 4 - - ५ अहंत्यागच भृत्याना श्रेय रतदसंशय। सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यजामन्तु दुष्करं । यद्भुतहितमत्यन्तमेतत् सत्यं प्रवीम्यई । अहझारस्य च त्यागः प्रमादस्य च नियह । सन्तोषकपा च कूटस्थं श्रेय उच्यते। धर्षण वेदाध्ययन वेदान्तानां तथैव च । शामार्थानाच जिज्ञासा श्रेय रतदसंशय । शब्दरूपरमपशान्सह गन्धन केवलान् । मात्यर्यमुपसेवेत श्रेयमोऽर्थी कथञ्चन । नकञ्चव्या दिवास्वप्नमालस्यं पहनं मदं। अतियोगमयोगच्च श्रेयमोऽर्थी परित्यजेत्। श्रात्मोत्कर्ष म मार्गत परेषां परिनिन्दया। वगुणैरेव मार्गत विप्रकर्व पृथग्धनात् । निणारेखव भूयिष्ठमात्मसम्भाविता नराः। दोषैरन्यान् गुणवत विपन्यात्मगुणक्षयात् । अनूष्यमानास्तु पुनस्त मन्यन्त महाजनात्। गुणवत्तरमात्मानं खेन मानेन दर्पिताः । अब्रुवन् कस्यचिनिन्दामात्मपूजामवर्णयन् । विपश्चिगुणसम्पन्न प्रामोत्येव मध्य अत्रुनातिसरभिर्गन्धः समनमा चि ।। तयवाव्याहरन् भाति विमलो भामुरम्बर। रवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया।। ज्वलन्ति यममा लोके यानि न व्याहरन्ति च । न चोके दीयते मूर्ख. केवलात्मप्रसंशया। 'अपि चापिहितः वः कृतविद्य प्रकाशते । अमदुरैरपि प्रोक्त शब्दः समुपशाम्यति । दीयते वेव लोकेषु शनैरपि मुभाषितं । मूढानामवलितानाममारंभाषित बड़। दर्शयत्यन्तरात्मानमनिरूपमिवाइमान् । एतस्मात् कारणात् प्रशा भगयन्त पृथविधी प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तम प्रतिभाति मे । नापृष्ट' कस्यचिद्रूयान्नाप्यन्यायन पृच्छत'। ज्ञानवानपि मेधावी जडवत् समुपाविशेत् । ततो वा सम्परीवेत धमनित्येषु माधुषु ।। मनुष्यपु वदान्येषु खधर्मनिरतेषु च । चतुर्णा यच वर्णाना धर्मयतिकरी भवेत् । म तत्र वासंकुतियाऽर्थी वैकयधन। निरारम्भोऽप्ययमिहं यथालन्धोपजीवनः ।। पुण्य पुष्पयु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात् । अपाममेस्तथेन्दोश्च स्पर्थ वेदयते थथा। तथा पश्यामहे स्वभमुभयोः पुण्यपापयोः। अपश्यन्ताऽनुविषयं भुञ्जते विधमाभिन ।' भुमानयात्मविषयान् विषयान् विद्धि कर्मण। यवागमयमानामामसत्कारेण पृछता । प्रभूयाबाह्मण धर्म त्योत्तं देशमात्मवान्। शियोपाध्यायिका वत्तियंत्र स्यात् मुसमाहिता। यथावत शास्त्रसम्पन्ना कस्त देश परित्यजेत्। आकाशस्या ध्रुवं यत्र दोषान् वर्बिपश्चिता श्रात्मपूजाभिकामा वै की वसेत्तत्र पण्डितः। यत्र संलोडिता लुः प्रायसो धर्ममेतवः । प्रदोममिव पैतान्त कस्तं देशं न सन्यजेत् । यच धर्ममनामशायरयुतिमाराः। भवेत्तत्र वमेधैव पुथ्थयीलेषु माधुषु। धर्ममर्थनिमित्तश्च परेधुर्थच मानवाः । म नानमुवमेनातु नहि पापयती जनाः । फर्माणा यव पापेन वसन्त जीवितमव । व्यवधवित् ततसूर्ण समीकरणादिव । पेन सदासमारूढः कर्मणाऽनुभयो भवेत्। पादितस्तव कर्तव्यमिता भवमात्मनः । थच राजा च राशय पुरुषाः अत्यनाराः। . . - . . - ·मोक्षधर्म अध्याय २८६२८.1] ॥ शान्तिपर्व ॥ कुटुम्मिनामयभुजत्यमेतद्राष्ट्रमात्मवान् । श्रोचियास्लपभोकारो धर्मनित्याः सनातनाः । याजनाध्यापने युका यच नद्राष्ट्रमावसेत् । स्वाहाखधावपट्कारा यत्र सम्यगनुष्ठिता. । अजसञ्चैव वर्तन्ते वक्षेत्तवाविचारयन्। प्राचीन् यत्र पश्येत ब्राह्मणान् दृत्तिकर्षितान् । त्योत्तद्रामास्वमुपस्ष्टमिवामिया मीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताः । खस्यचित्तो वसेत्तक कृत्यशत्यमिवात्मवान् । दण्डो यचाविनोतेषु मत्कारय शतात्मसु । चरत्तव वसंचव पुस्थगोलेपु माधुषु । उपरष्टेषु दान्तेषु दुराचारषु माधुषु । अविनातेषु सुधेषु समहद्दण्डधारणं । यत्र राजा धर्मनित्या राज्य धर्मेण पालयेत् । अपास्य कमान कामेमा वसेत्तवाविचारयन्। तथाशीला हिराजान मान् विषयवामिनः । श्रेपमा योजयन्य श्रेयमि प्रत्युपस्थिते। पृच्छतस्तेमया तात श्रेय रतदुदाहतं। न हि मय प्रधानेन श्रेय. संख्यातुमात्मनः । एवं प्रवर्तमानस्य वृत्ति प्रणिहितात्मन ! नमवेह बहुलं यश व्यक्त भविश्यति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मावधर्मपर्वणि श्रेयोवाचिके अननवत्यधिकदिमतोऽध्यायः॥ २८८॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कयं नु युक्तः पृथिवों परदझदिधा नृपः। नित्यं कैश गुणैर्युक्त' सापाशादिमुच्यते । ॥ भीभ उवाच ॥ पत्र ने वर्तयियेऽहमितिहास पुरातनं । अरिएनेमिना प्रोक्तं मगरायानुटकते। ॥ मगर उवाच॥ किं श्रेयः परमं ब्रह्मन् कृत्वेह सुखमनुते । कयं न चिन्न चुभ्यदेतदिच्छामि वेदित । ॥ भीम उवाच ॥ रवमुकन्तदा नाय. सर्वशास्त्रविदाम्बरः । विबुध्य सम्पदं चाग्य सदाक्यमिदममवीत्। सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति। प्रसक्त पुत्त्रपरस्यु धनधान्यक्षमाकुलः । समुद्धिरणान्तात्मा न शक्यं नचिकित्सित । खेहपासितो मूढो न स मोदाय कन्पते । घेहनानिह ते पाशान् वक्ष्यामि श्टणु नान्मम । सकर्षकेन शिरसा शक्या:ोतु विज्ञानता। सम्भाव्य पुत्रान् कालेन यौवन त्यानिवेष्य च । समयान जोउने ज्ञात्वा मुनश्वर ययासुखं। भाया पुनवों दृद्धा लालिता पुत्रवत्सलां । ज्ञाला प्रजहि कालेन पगर्थमनुश्य च । सापत्यो निरपत्या वा मुक्तसर यथामुखं । इन्द्रियरिन्द्रिया स्वमनुभूय ययाविधि। कृतकोहलस्टेषु मुक्तसर ययामुखं। उपपत्त्योपलधेटु लाभेषु च समा भव । एष तावत्समासेन तव भकीर्तितो मया। मोक्षार्थे विस्तरेणाथ भूयो वक्ष्यामि तकृणु। मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति मुखिनो नराः । मकभावा विनश्यन्नि नरास्वत न संशयः आहारसञ्चयाचव तया कोटे पियोनिका. । असता. मुखिनो लोके महाश्चैव विनांगिन'! खजनेन चने चिन्ता कर्तव्या मोदबुद्धिना। मे मया विनाभूता भविश्यन्ति कयविति । खयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्द्धते । सुखदुःखे तथा मधु स्वयमेवाधिगच्छति। भोजनाच्छादने व मात्रा पिश च संयंहा स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्थतं पुरा। • धात्रा विधितभक्ष्याणि सधभूतानि भेदिनी लाके विपरिधावन्ति रचितानि स्वाभिः । . P ·७४० ॥ श्रीमशभारतं ॥ [ मोक्षधर्म म. | अध्याय २८० 1 " ॥ १५ , स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा। को हेतु खजनं पोटुंरक्षितु वा दृढात्मन । खजनं हि यदा मृत्युहन्येव तव पश्यत । तेऽपि याने महति तब धोध्ययमात्मना। जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा। असमाते परित्यज्य पश्चादपि मरिय्यसि । यदा तश्च खजनं न ज्ञास्यसि कदाचन । सुखितं दुखितं वापि ननु वोध्ययमात्मना। मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भीक्ष्यति वै जन । स्वरुतं ननु बुद्धवं कर्तव्यं हितमात्मन । एवं विज्ञानन् लोकेऽस्मिन् क कस्येत्यभिनिश्चित । मोचे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय। चुत्पिपामादयो भावा जिता यस्येह देहिन । क्रोधी लाभस्तथा मोह सत्ववान् मुक्त एव सः । धूते पाने तथा स्त्रीपु मृगयायाञ्च यो नर । न प्रमाद्यति समाहात् सततं मुक्त एव म । दिवसे दिवसे नाम रात्री रात्री पुमान् सदा । भोकयमिति य खिो देोषबुद्धि व उच्यते। आत्मभावं तया स्त्रीषु मुक्तमेवं पुन पुन । य पश्यति सदा युक्तो ययावन्मुक्त एव म । सम्भवच विनामञ्च भूतानां चेटितं तथा । यस्तत्त्वतो विजानाति लोके ऽस्मिन्मुक एव स । प्रयं वाहसहस्रेषु याचार्थञ्चैव कोटिषु । प्रासादे मञ्चक स्थान य. पश्यति स मुच्यते । मृत्युनाऽभ्याइत लोकं व्याधिभियोपपीडित। प्रवृत्तिकर्षितचैव य पश्यति स मुच्यते । य पश्यति म सन्तुष्टो न पश्यश्च विहन्यते । यश्चाप्यल्पेन सन्तुष्टा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव म । अमीषोमाविदं सर्वमिति यशानुपश्यति । न च संस्पृश्यते भावरहतैर्युक्त एव म.। पर्यभय्या भूमिश्च ममाने यख देहिन । शालयश्च कदन्नञ्च यस्य स्थान्मुक्त रवस । सौमञ्च कुशचीरञ्च काशेयं वकलानि च । श्राविक चर्मणि सम यस्य स्यान्मुक्त रव स । पञ्चभूतममुद्भूतं लोक यशानुपश्यति । तथा च वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त रख स । सुखदुख मम यस्य लाभालाभा जयाजयो। इच्छादयो भयोगी मर्चचा मुक्त एव म । रकमूत्रपुरोगण दोषाणा सञ्चयांस्तथा । शरीरं दोषपडलं दृष्ट्वा चैव विमुच्यते। धलीपलितमयोग काय वैवर्ण्यमेव च । कुमभावच जरया य पश्यति समुच्यते । पुस्तापानं कालेन दर्शनोपरमनया। वाधियं प्राणमन्दलं य. पश्यति समुच्यते। गनानुतिया देवानरांय तया गतान्। लोकादमात् परं लोक य पश्यनि म मुच्यते। प्रभावरपिताम्तस्ते पार्थिवेन्द्रा, मइसम' । ये गता पृथिवी व्यका इति शाला विमुच्यते। चाय दुसमान लाके फ्रेमाय मुस्तभातया। दुखदेव कुटुमार्थेय परयति म मुद्यते। अपत्यानाय वगुष्य जनं विगुणमेव चा पश्यम् भूयिष्ठया लाके को मार नाभिपूजयेत् । माखाले काय्ययो बुद्ध मर्च पायति मानव । असारमिव मामुथ्य मन्वया मुक एवम | रतष्ठुला मम वा भवायरत मुक्रवत । गाहस्थ पदिवा मरिशता घुद्धिरविष्ठा । नसप्य वचनं युवा सम्यक् म पियोपति । भाएगेय गुणेषुक पालयामाम च मना। নি স্বীদাগাদিঘধতি মাছবি সানিধিবালখিৱিয়সী গ্রোথ : J - -- ". F .

·है -- रतच्छ्रुत्वा तत. माक्षधर्म प० । ध्याय २६९।। ॥ शान्तिपर्व ०४१ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ निष्ठने मे सदा तात कौतूहलमिदं हदि । तदहं तुमिझामि त्वत्त' कुरुपितामह । कथं देवर्षिरुधना सदा कायो महामति । असुराणं प्रियकर. सुराणामप्रिये रत । वर्द्धयामास तेजय किमर्थममितोजमा । नित्यं वैगनिबद्धाय दानवा. सुरसत्तमैः । कथञ्चाप्युभना प्राप्य शुक्रत्वममरद्युति । द्धिच्च स कयं प्राप्त समेतदवोहि मे। न थाति च म तेजस्वी मध्येन नभस कथं । रतदिशामि विज्ञातुं निखिलेन पितामह । ॥ भीम उवाच ॥णु गजनवहित मर्वमेतद्यथातथे । ययामति यथा चैतत् श्रुतपूर्व मयाऽनघ एप भार्गवदायादो मुनिभान्या दृढव्रतः। सुराणं विप्रियकरो निमित्ते कारणत्मके। इन्द्रोऽय धनदो राजा यक्षरशोधिप सदा । प्रभविष्णुश्च कायस्य जगतश्च तथा प्रभुः । नस्यात्मानमयाविश्य योगसिद्धी महामुनि ।रद्धा धनपति देवं योगेन इतवान् वसु । इते धने ततः शर्म न लेभे धनदस्तथा । आपनमन्यु संविग्न मोऽभ्यगात मुरसत्तम। निवेड्यानाम तदा भिवायामिततेजसे । देवश्रेष्ठाय रुद्राय सौम्याय बहरूपिणे । योगात्मकेनाशनसा रुद्धा मम हत वमु। योगेनात्मगतं कृत्वा नि सतश्च महातपा । क्रुद्धो महायोगी महेश्वरः मरतनयनो राजञ्छूलमादाय तस्थिवान् । कासी कासाविति प्राह ग्टहोला परमायुध । उशना दूरतस्तस्य वा शाला चिकीर्पित । स महायोगिता बुद्धानं रोष वै महात्मन । गतिमार्गमनं वेत्ति स्थानञ्चव तन प्रभु । सश्चिन्यायेण तपमा महात्मान महेश्वरं। उशमा योगसिद्धात्मा लाये प्रत्यदृश्यत । विज्ञानरूप स तदा तप मिद्धोऽथ धन्विना । ज्ञाखा लञ्च देवेशः पाणिना समनामयत्। धानतेनाय शूलेन पाणिनाऽमिततेजमा । पिनाकमिति चावाच शलग्रायुध प्रभुः । पाणिमध्यगतं दृष्ट्वा भार्गवं तमुमापति । श्रास्थ विकृत्य ककुदो पाणिना प्राचिने । स तु प्रविष्ट उशना कोष्ठं माहेश्वरं प्रभु । व्यरचापि तत्रामा महात्मा भृगुनन्दन । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किमयं व्यचरवाजन्नुशनास्तस्य धीमतः । जठ देवदेवस्य किञ्चाकान्मिहाद्युतिः । *॥ भीम उवाच ॥ पुरा मोऽन्तर्गनगत स्थाणुभूता महाव्रत विषाणामभवट्राजन् प्रयुतान्यर्बुदानि च । उदतिष्ठत्तपस्तवा दुश्चरञ्च महादात् । ततो देवातिदेवस्तं ब्रह्मा मममर्पत। तपारद्धिमपृचच्च कुशलंचवमव्ययः । तप सुचीमिति च प्रोवाच कृषभध्वज.1 तन्मयोगेन वृद्धिश्चाप्यपश्यत् स तु शहार । महामतिरचिन्यात्मा सत्यधर्मरत.सदा। मतेनाव्या महायोगी तपसा च धनेन च । व्यराजत महाराज विषु लोकेषु वीर्यवान्। तत पिनाकी योगात्माध्यानयोगं समाविधत्। उशनास्तु समुदियो निलिये जठरे तत । तुटाव च महायोगी देवं तत्रन्य एव च। नि सारं काझमाए स तेन म प्रतिहन्यते। उशनास्त नथोवाच जठरस्या महामुनि । प्रसादं मे कुरुष्वेति पुन पुनररिन्दम। • नमुवाच महादेवो गछ पिन मोक्षणं । इति माणि स्रोतासि सुद्धा चिदमपुङ्गव । . - - ३ ·७४२ ॥ श्रीमहाभारतं ।। मोक्षधम्न प. अध्याय २८१४ १९२१ A अपग्यमानतदार मर्वतः पिहिनो मुनिः । पर्यक्रामदघमाम इतरोतय तेजमा । सवै निष्कम्य शिश्नन क्रत्वमभिपेदिवान् । कार्येण तेन नभमा नागछन म मयतः । विनिष्क्रान्तन्तु तं दृष्टा ज्वलन्तमिव तेजसा । भवी रोपममाविरः शलाद्यतकरः सितः । अवारयत नं देवी कुटुं पम्पति पति। पुत्रत्वमगमद्देव्या वारितेशवरे च मः । ॥ देव्युवाच ॥ हिंसनीयस्खया नैव मम पुत्त्रत्वमागतः । न हि देवादरात् कथित् नि.स्तो नामर्हति । तत. प्रीतीभवो देव्याः प्रहसंसदमब्रवीत् । गजलेष यथाकाममिति राजन् पुनः पुनः । ततः प्रणम्य वरदं देवं देवीमुमान्तथा । उशनाः प्रापतद्धीमान् गतिमिष्टा महामुनिः। रतत्ते कथित नात भार्गवस्य महात्मनः । परितं भरतश्रेष्ठ यन्मा त्वं परिपृच्छसि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचमपर्वणि भवभार्गवतमागमे एकनवत्यधिकदिमतोऽध्याय. ॥ १८ ॥ 1 युधिष्ठिर उवाच ॥ अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्रवीहि मे। न तृष्याम्यम्टतखेव वचसस्ते पितामह । किं कर्म पुरुष. कृत्वा भंपुरुषमत्तम । श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेहच तदद । ॥ भीम उवाच ॥ अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्व महायशाः । पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृप.! किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिन् लेाके परच च । यद्भवेत् प्रतिपत्तव्यं तद्भवान् प्रप्रवीतुमे । सन. म तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित् । नृपायानुग्रहमना मुनिक्यमयाप्रवीत्। ', ॥ पराशर उवाच ॥ धर्म रव कृतः श्रेयानिह लेाके परत्र च । तस्माद्धि परमं नास्ति यथा पाइर्मनीषिणः। प्रतिपद्य नरो धर्म स्वर्गलोके महीयते। धात्मकः कर्मविधिहिनी नृपसत्तम। "नस्मिन्नामिणः सन्तः स्वकमाणह कुर्वते । चतुर्विधा हिलाकेऽस्मिन् यात्रा तात विधीयते। मया यत्रावतिष्ठन्त सा च कामात् प्रवर्तते । सुश्तासुकृतं कर्म निषेय विविधैः क्रमैः । हमा प्रविभकाना भूताना बहुधा गति. मावण राजतञ्चापि यथा भाण्डं निषिच्यते । तथा निषिच्यते जन्तु. पूर्वकर्मवशानुगः । नावीजाजायते किञ्चिन्नास्वा सुखमेधते। मुटविन्दते मौख्य प्राप्य देहवयं नरः। दैवं तात न पश्यामि नास्ति देवस्य साधनं । । खमावती हि मंमिद्धा देवगन्धर्वदानवाः। प्रेत्य थान्ति कृतं कर्म न मारन्ति सदा जनाः। तेवनस्य फलप्राप्ती कर्म चापि चतुर्विधं । सोकयात्राययश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः।। मान्यर्थ मनमस्तात नेतदृद्धानुमामनं । चनुपा मनमा वाचा कर्मण च चतुर्विधं । कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते । निरन्तरञ्च मिश्च नभते कर्म पार्थिव । कन्याएं यदि वा पापं न तु मागोऽस्य विद्यते। कदाचित् मुशतं तात कृटम्यमिव तिष्ठति । नजमानाय मसार पावदुःखादिमुच्यते । ततो दुःखक्षयं कृत्वा मुशत कर्म भेवते । मुरतशाष्कृतच तदिद्धि ममुशाधिपादम: उमा निस्तेजः मन्तोषः मत्यवादिता।। द्वारश्मिाऽयमनिता दाध्यञ्चेति मुखाबहाः । दुष्कृते मुराने चापि म जन्तुर्नियती भवेत्। नित्यं ममःममाधाने प्रयतत विचक्षणः भायं परम्य मुशतं दुष्कृतचापि भवते । 3 ६ १.०५ ·- ५.०२ मोक्षधम्म म अध्याय २८२ | २८३] ॥ शान्तिपव्वं ।।। ०४३ करोति यादृशं कर्म तादृध प्रतिपद्यते । मुखदुखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति । अन्यनव जन सर्व सङ्गतो यश्च पार्थिव । परेषा यदसूयेत न तत् कार्यात् स्वयं नर.। ह्यसूयस्तया युक्र' मोऽवहाचं नियच्छति। भोरूराजन्या बाह्मण सर्वभक्ष्या वैश्याऽनोहावान् होनवणऽलमय । विद्वावागीली इत्तहीन कुलीन सत्यादिधष्टा ब्राह्मण स्त्री च दुटा। रागी युक्त परमानात्महेतामों वका नृपहोनच रा। रते सर्व भोयता यान्नि राजन् यद्यायुक्र हहोन प्रजामु। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि पराशरगीतासु दिनत्यधिकदिशतोऽध्याय ॥ २८२ ॥ ॥ पगार उवाच ॥ मनोरथरथं प्राप्य इन्द्रियार्थहयं नर । रग्मिभिानसम्भूनों गच्छति स बुद्धिमान् । सेवायितेन मनमा दृत्तिहीनस्य भस्थते । द्विजातिहस्तानित्ता न तु तुख्यात परस्परात् । पार्न मुरमं लब्धा नावकर्वेदिशाम्पते । उत्कवार्थ प्रयतेत नर पुस्पेन कर्मणा । वर्णेभ्यो हि परिभ्रटा न वे समानमर्हति । न तु य मकियां प्राप्य राज कर्म सेवते । वत्किर्षमवाप्नोति नर पुष्पेन कर्मणा । दुर्नभ तमलञ्चा हि हन्यात पापेन कर्मणा। प्रज्ञानाद्धि कृतं पाप नपौवाभिनि देत् । पाप हि कर्म मान्नति पापमेव स्वयं कृतं । नस्मात् पापं न त कर्म दु सफलोदयं । पापानुबन्ध यत् कर्म यद्यपि स्यान्महाफल । तन्न मेवेत मेधावो शचि कुशलिनं यथा। किं करमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मण । मत्यापत्रस्य हि नतोऽनात्मा तावदिरोचत । प्रत्यापत्तिय यह पालिभस्य न जायते। तस्यापि मुमहास्तापः प्रम्यितस्योपजायते । विरक्तं शोध्यते वस्त्रं न तु कृष्णापसंहित। प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेव निधि मे। स्वयं छत्वा तु य पाप हममेवानुतिष्ठति । प्रायश्चित्तं नर कत्तुंमुभयं मोऽगुने पृयक । अज्ञानात्तु कृतां हिंसामहिमा व्यपकर्षति ब्रह्मण मास्वनिर्देशादित्यानह्मवादिन । नया कामतं नास्य विहिवानुकर्षति। इत्याहुब्रह्मशास्त्रज्ञा प्राह्मणा ब्रह्मगदिन । श्रहन्तु तावत् पश्यामि कर्म यदर्तते करें । गुणयुक्तं प्रकाभं ना पापेनानुपमहित। यथा सूक्ष्माणि कापि फलन्तोह यथातथं । बुद्धियुतानि तानीह छतानि मनमा मह 1 भवत्यम्पफलं कर्म मेवितं नित्यमुल्वण । अबुद्धिपूर्वधर्मज्ञ छतमुयेण कर्मणा । कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तया । म चरत्नानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुसयेत्। मञ्चिन्य मनमा गजन् विदिला भक्यमादान । करोति य शभ कर्म म व भद्राणि पश्यति । न वै कपाले मलिलं मन्यतं होते यया। म वेतरे तया भावं प्राप्नोति सुखभावित । स तोयेऽन्यत्तु यत्ताय नस्मिन्नेव प्रसियते। वृद्धे दृद्धिमवाप्नोति मलिले सलिलं यया। स्वं कर्मणि यानीह बुद्धियुक्तानि पार्थिवा, समानि चैत्र यानीह तानि पुण्यतनान्यपि । 4 १.०६५ । -- .

·७४४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधम्म प. अध्याय २८३ राशाजेतव्याः शत्रवश्यानताच सम्यक् कर्तव्य पालनच प्रभानी । अमियया बभिशापि योरन्ने मध्ये वा वनमाश्रित्य L 101 दमावितः पुरुषो धर्मशीला 'भूतानि चामानमिवानुपश्येत्। गरीयसः पूजयेदात्मभक्त्या मत्येन भोलेन मूर्ख नरेन्द्र। १. । 11 इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि परामरगीताचा विनवत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २८३ ॥ ॥ पराभर उवाच ॥ कः कस्य चोपकुरुते कय कम प्रयच्छति। प्राण करोत्यय कर्म सयमात्मार्थमात्मना। गौरवेण परित्यक्तं निःस्नेहं परिवर्जयेत् । मोदयं भ्रातरमपि किमुतान्यं पृयग्जनं । विशिष्टस्य विशिष्टाध तुल्या दानप्रतिग्रहो। तयोः पुण्यंतरं दानं नविजस्य प्रयच्छत.। न्यायागतं धनञ्चव न्यायेनैव विवर्द्धिता मरक्ष्यं यत्नमास्याय धमार्थमिति निश्चय । नधार्थो नृशंसेन कर्मणा धनमर्जयेत्। शक्तिः सर्वकार्याणि कुर्यावर्द्धिमनुस्मरेत् । अपो हि प्रयतः शीतास्तापिता ज्वलनेन वा । शक्तिोऽतिथये दत्त्वा दुधात्तीयाश्रुने फल । रन्तिदेवेन लेोकेष्टा सिद्धिः प्राप्ता महात्मना । फलपरयो मूलमुनीनर्जितवांश्च मः । नैरेव फलपवैश्य समाठरमतोषयत् । तस्मालेभे पर म्यानं भैयोऽपि पृथिवीपतिः । देवतातिथिभृत्यभ्यः पितृभ्यशात्मनस्तथा । ऋणवान् जायते मस्तमाटनृणता व्रजेत् । खाध्यायेन महर्षिभ्या देवेभ्या यज्ञकर्मण। पितृभ्यः श्राद्धदानेन नृणामभ्यर्चनेन च । वाचा शेषावहार्येण पालनेनात्मनोऽपि च । यथावद्धृत्यवर्गस्य चिकीत्कम्मे श्रादितः । प्रयनेन च संसिद्धा धनैरपि विवर्जिताः । सम्यग्घुला इतवहं मुनयः सिद्धिमागताः । विश्वामित्रस्य पुचवमृचीकतनयोऽगमत् । मुग्भि स्तुत्वा महाबाहो देवान् वै यज्ञभागिन । गत. कालमुधना देवदेवभमादनात्। देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते यासा वृतः । अमिता देवत्तथैव तथा नारदपर्वती। कादीवान् जामदग्न्यद्य रामताएजस्तयात्मवान् । वशिष्ठा जमदग्निश्च विश्वामित्राऽचिरेव च । भरद्दाजा हरिश्मश्रु' कुण्डधारः श्रुतश्रवाः। रते महर्षयः स्तुत्या विष्णुम्हग्भिः समाहिताः। लेभिरे नपमा मिद्धिं प्रमादात्तस्य धीमतः । अनाथाईती प्राप्ता. मन्तः स्तुत्वा तमेव ह। न तु वृद्धिमिहान्विच्छेत्कर्म संखा जुगुमित । ये धर्मग ते मत्या येऽधर्मेण धिगम्तु तान्। धर्म वै गायतं सोके न अद्याङ्कनकाइया। श्राहितामि िधर्मात्मा यः म पुष्यमदुत्तमः । वेदा हि सर्वे राजेन्द्र मियतालिम्वनिषु प्रभा। म चाप्याग्याहितो विप्रः किया यम्य न हीयते या धनाहितामित्वममिहोत्रम निषिय। अमिरात्मा च माता च पिता जनयिता तया। गुरुय नरमार्दूल परिचर्या ययातय। मानं त्यका यो नरो इंद्धमेवी विद्वान् मोव. पग्मति मोतियोगात्। दाक्ष्येण होना धर्भयुको न दानो लोकेऽस्मिन् वे पूज्यत मदिरायः। इति श्रीमहाभारते मान्तिपणि भारधर्मपनि परामरगीतायां चतुर्नवत्यधिकदिता याय. 1 PC । . - ·- मोक्षधम्म प० । अध्याय २८५ २८६1] ॥ शान्तिपर्व ।।. ७४५ , - 2 . - ९.८ - ॥परामर उवाच ॥ वृत्तिः सकाशादणेभ्यक्तिभ्या होनस्य शोभना। प्रोत्यापनीता निहिंष्टा धर्मान् फुरते सदा । ५०० वृत्तिवास्ति स्ट्रस्य पितृपैतामहीध्रुवा । न वृत्ति परतो मागेत रायान्तु प्रयोजयेत् । सद्भिस्तु मह संसर्ग: मोभते धर्मदर्मिभिः। नित्य सनाखवस्यासु नामद्भिरिति मे मतिः।। ययोदयगिरी द्रव्य मविकर्षण दीप्यते। तया सत्सन्निकर्षण होनवणेऽपि दीप्यते । यादृन हि वर्णन भाष्यते एकमन्वरं । तादृशं कुरुते रुपमेतदेवमवेहि मे।। तस्माद्गुणेषु 'रज्यया मा दोषयु कदाचन । अनित्यमिह मन्यानां जीवितं हि चलाचलं । सुखे वा यदि वा दुःखे वर्तमानो विचक्षणः। यचिनोति इभान्येव स नन्ताह पश्यति । धर्मादपेतं यत् कर्ष यद्यपि स्वान्महाफल । न तत् सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोचते, 'यो हत्वा गोमइसाणि नृपो दद्यादरचिता । म भन्दमावफलभाक् राजा भवति तस्करः। खयम्भूरसमचाये धातारं लोकमत्ता धाताऽसृजत् पुन्नमेकं शोकाना धारणे रत।' नन्वयिला वैग्यम्नु कुादृत्यर्थम्रद्धिमत् । रक्षितव्यन्तु राजन्यैरुपयोज्य दिजातिभिः । अजिधरमठकाव्यकव्यायानृभिः। शनिर्जिन कार्यमेवधा न नश्यति । अपनटे ततो धर्म भवन्ति सुसिताः प्रजाः । मुखेन तामा राजेन्द्र मोदन्ते दिवि देवताः। तस्माद्या रचति नृपः स्वधर्मेणेति पूज्यते । अधोते चापि यो वियो वैश्या यशाळने रतः । • यश शश्रूपते हः मततं नियतेन्द्रियः । अतोऽन्यया मनुष्येन्द्र स्वधर्मात् परिहोयते। -:. पाएसन्तापनिर्दियाः काकिन्योऽपि महाफलाः । न्यायेनोपार्जिता दत्ताः किमुतान्याः सहस्रमः । सल्लत्य हि दिजातिभ्यो यो ददानि नराधिपः । यादृशं ना नियममाति फलमूर्जित।। अभिगम्य च तत्तुट्या दत्तमाइरभियुतं । याचितेन तु यद्दत्तं तदाऽर्मध्यमं बुधाः ।। जया दीयते यत्तथैवाश्रद्धयाऽपि वा। तदारधर्म दानं मुनय सत्यादिनः। अतिक्रामेन्मजमानो विविधन नरः सदा। तया प्रयत्नं कुर्वीत यया मुयेन संश्रयात् । दमेन गोभते विप्रः पत्रियो विगयेन तु । धनेन वैश्यः हस्त नित्यं दाक्ष्येण शोभते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणिपराशरगीतायां पञ्चनवत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २८५ ॥ ॥ परामर उवाच ॥ प्रतियहगता विप्रेषत्रिये युधि निर्जिताः । वैश्ये न्यायार्जिताव ते पुश्रूषयाऽर्जिताः। स्वल्पाऽप्ययाः प्रशस्दन्ने धर्मस्यार्थे महाफलाः । नित्य त्रयाणं वर्णना इयूः हटू उच्यते । उत्तधमा वैश्या नावृत्तिः पतने दिजःशद्रधना यदा तु स्यात्तदा पतति वै दिज.। वाणिज्य पाभुपायच नया भिल्यापजोवनं शंद्रिस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते । रावतरपञ्चव तया रूपोपजीवनं। महमानोपजोयञ्च विक्रय लोहचर्मणः। अपूर्बिण न कतैय कर्म लोके विहितं । कृतपूर्वन्तु त्यजता महान् धर्म इति श्रुतिः ।... मसिद्ध. पुरुषो लोके यदाचरति पापकी मदेनाभिमुतमनास्तच न ग्राह्यमुच्यते । श्रूयन्ते हि पुराणेषु प्रजा धिग्दण्डशासनाः। दान्ता धर्मप्रधानाय न्यायधमानुवृत्तिका ... A ·१७४६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधम्म प. अध्याय २८६ १९२७ - १६॥ - . N - धर्म एव सदा नृणामिह राजन् प्रशस्यते। धर्मयुद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि । धर्मममुरास्तात नामृष्यन्त जनाधिप । विवर्द्धमानाः क्रमभस्तव तेऽम्बाविशम् प्रजाः। तासा दर्म. समभवत् प्रजानां धर्मनाशनः । दपीत्मनाम्तत. पश्चात् क्रोधातासामजायत । ततः क्रोधाभिभूताना वृत्तं लज्जासमन्वितं । होश्चैवाप्यनशद्राजस्ततो मोह व्यजायत। ततो भाइपरीतास्ता नापश्यन्त यया पुरा । परस्परावमद्देन वर्द्धयन्ता यथासुखं । ता प्राप्य तु मधिग्दण्डो न कारणमताऽभवत् । ततोऽभ्यगच्छन्दवांच प्राधांशावमन्य ह । रतस्मिन्नव काले तु देवा देवबरं शिवं । अगचञ्चरणं धीरंपहरूपं गुणाधिक। तेन स्म ते गगनगा: सपुरा. पातिताः चितौ। तिम्रोऽप्येकेन वाणेन देवाप्यायततेजमा । 'तेषामधिपतिस्तामोझोमो भीमपराक्रमः । देवताना भयकरः म हत शूलपाणिना। तस्मिन् हतेऽय खं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः । प्रापद्यन्त च वेदान् वै शास्त्राणि च यथा पुरा। ततोऽभिषिच्य राज्ये तु देवानां दिवि वासर्व । सप्तर्षयद्यान्वयुञ्जनराणां दण्डधारणे । सप्तर्षीणामयार्द्धञ्च विपृथुनाम पार्थिव । राजानः चचियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक् । महाकुलेषु ये जाता युद्धा. पूर्वतराञ्च थे। तेषामयासुरो भावी हृदयान्नापसर्पति। तस्मात्तेनैवभावेन सानुषशण पार्थिवा. । सुराण्यव कर्माणि न्यसेवन् भोमविक्रमाः । प्रत्यतिष्ठंच नेम्वेव सान्येव स्थापयन्यपि। भजन्ते ते न चाद्यापि ये वालिशतरा नराः। ५ तस्माददं ब्रवीमिवां राजन् सञ्चिन्य शास्वत । मंसिद्धाधिगमं कुर्यात् कर्म हिंसात्मकं त्यजेत् । न सरेण द्रविणं प्रचिन्वीयादिचक्षणः । धार्थ न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते । में त्वमेवंविधा दान्त क्षत्रिय. प्रियवान्धवः । प्रजा भृत्याच पुत्त्रांच स्वधर्मणानुपालय। दशानिटममायोगे वैरं सौहार्दमेव च । अथ जातिमहस्राणि बनि परिवर्तते । तस्माद्गुणेषु रज्यया मा दोषेषु कयञ्चन। निर्गुणाऽपि हि दुर्बुद्धिरात्मन. मोऽतिरज्यते। मानुषेषु महाराज धमाधी प्रवर्ततः। न नयाऽन्यषु भूतेषु मर्नुयरहितविह। धर्मशीला नरो विद्वानीइकोऽ नोहकोऽपि वा । प्रात्मभूत. सदा लोके चरेद्भुतान्यहिंसया। पदा व्यपेतहखं मनो भवति तस्य वै। नानृतश्चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराभरगीतायां घणवत्यधिकद्विशतोऽध्याय ॥ २८६ ॥ ॥ पराभर उवाच ॥ एष धर्मविधिस्तात स्टहस्यस्य प्रकोर्तित. । तपाविधिन्तु वक्ष्यामि तम्मे निगदत म्हणु। .. प्रायेण च रहस्यमय ममत्व नाम जायते। सङ्गागतं नरयेष्ठ भावैराजमताममः । रहाण्याश्रिय गावय क्षेत्राणि च धनानि च । दाराः पुत्राश्च भृत्याय भवन्तीह नरस्य वै। एवम्तय प्रजम्य मिरयमेवानुपश्यतः । रागद्देवो विवर्द्धत घनित्यलगमस्यनः । रागदेषाभिभूतय मरं द्रव्यवशानुगं माहजाना रसिनीम ममुपैति नराधिप । सार्थ भोगिर्न माता सध्या रतिपरायण. स्वाभं ग्राम्यमुखादन्यं रतितो नग्नुपश्यति । १०० A . tu ·मोक्षधम्म प. बध्याय २८७1] ॥ शान्तिपर्व ॥ ७४७ 1 । 4 १.Eg. नतो लोमामिभूतात्मा समावर्द्धयते अन । तुश्यर्थञ्चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति। म जाननपि चाकार्यमाय सेवते नरः। वालरोहपरोतात्मा तरुणाचानुतप्यते । ततो मानेन सम्पनी रचनात्मपराजयं। करोति येन भागी स्यामिति तस्मादिनस्यति। तथाहि बुद्धियुकाना शाश्वतब्रह्मवादिनी । श्रन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजता मुखं । नेहायतननाशाच घननाथाच पार्थिव । आधिव्याधिप्रतापाच निबेदमुपगच्छति। निवेदादात्मसम्बोध. सम्बोधाच्छाखदर्शनं । भास्वार्थदर्शनाद्राजस्तप एवानुपश्यति । दुर्लभी हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्षवान्। यो वै प्रियमुखे शोएस्तप. कर्नु व्यवस्यति । नप. सर्वगतं नात होनस्यापि विधीयते । जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रवर्तक । प्रजापति प्रजाः पूर्वमस्जत्तपमा विभुः । कचित् क्वचिद्रुतपरी व्रतान्यास्याय पार्थिव । श्रादित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुता । विश्वेदेवास्तथा साध्या. पितरोऽथ मरुगणाः। याराक्षगन्धर्वाः सिद्धाथान्ये दिवौकम । संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये वर्गवासिनः । ये चोदा ब्राह्मण साह्मणा तपमा युरा । ते भावयन्तः पृथिवी विचरन्ति दिवं तथा। मयंलाके च राजानो ये चान्ये सहमधिन । महाकुलेषु दृश्यन्ते तत् मञ्च तपम. फलं। कामिकानि च वस्त्राणि भान्याभरणानि च । वाहनासनयानानि तत् मच तपम फलं। मनोऽनुकूला. प्रमदा रूपवत्यः महसश.। वास. प्रामादपृष्ठे च तत्सब तपस फलं । भयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च। अभिप्रेतानि माणि भवन्ति शुभकर्मिणा । नाप्राप्यं तपस किञ्चित्त्रैलोक्यपि परन्तप ।उपभोगपरित्याग. फलान्यकृतकर्मणा । मुखितो दुखितो वाऽपि नरो लोभ परित्यजेत् । अवेक्ष्य मनमा मास्त्र बुया च नृपसत्तम ।' असन्तोषोऽमुखायेति लोभादिन्द्रियसम्मम । ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यामवनिता, नष्टप्रचो यदा तु स्यात्तदा न्यायं न पश्यति । तस्मात् मुखवये प्राप्ते पुमानुग्रं तपश्चरेत्।, यदिए तत मुखं प्राहुथ्यं दुःखमिहेष्यते । कताकृतस्य तपस. फलं पश्यस्ख यादृशं । नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयायोपभुञ्जते । प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृला निष्कल्मषं तपः। अप्रियाण्यवमानांच दुःखं बहुविधात्मकं । फलार्थी तत्फलं त्यक्त्वा प्राप्नोति विषयात्मकं । धर्म तपसि दानेच विधिमा चास्य नायते । म कला पापकान्येवं निरयं प्रतिपद्यते। मुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वाऽपि नरोत्तम। स्वदृत्ताद्यो न चलते मास्त्रचनु समानवः । दपुप्रपातमाचं हि स्पर्मयोग रति मदा। रसने दर्शने नाणे अवणे च विशाम्पते। नतोऽस्य जायते तोत्रा वेदना तळ्यात् पुन.1 अबुधा न प्रशंसन्ति माई मुखमनुत्तमं । तत. फलार्य सर्वस्य भवन्ति न्यायसे गुणा.धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थान्या न हीयते। अप्रयत्नागता. मेव्या ग्टहस्यैविषया मदा । प्रयवनोपगम्यश्च वधर्म इति मे मति.। मानिना कुलभाताना नित्यं शास्त्रार्थचचुषा । क्रियाधर्मवियुतानामभक्यासवृतात्मना - ·७४८ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म छ । अध्याय १८७१ २८९ - 10 १०८. क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषं । नेपा नान्यदृने लेोके तपसः कर्म विद्यते। सवात्मना तु कुर्वीत ग्रहस्य कर्म निश्चय। दाक्ष्येण हव्यकव्याथै खधर्मे विचग्नृप। पया नदीनदा. सच सागरे यान्ति संस्थिति। एवमायमिन सचे ग्रहस्थे यान्ति मंस्थिति। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीताया सप्तनवत्यधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २८२ ॥ । जनक उवाच ॥ वणे विशेषवर्णना महर्षे केन जायते । एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं नहि वदताम्बर यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवामिति युति । कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषे यइणं गत । ॥ पराभर उवाच ॥ एवमेतन्महाराज येन जात भरवस । तपमस्वपपण जातिग्रहणता गत.. सुक्षेत्राच्च सुवीजाच्च पुण्या भवति सम्भवः । श्रेताऽन्यतरतो हीनादबरो नाम जायते। वनागुजाभ्यामूरुभ्यां पड्याञ्चैवाथ गझिरे। सृजत प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः। मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुना. तत्त्रिया स्मृताः। जरुजा धनिनो राजन् पादज़ा परिचारका । चतुर्णमेव वर्णानामागम पुरुषर्षभ । अतोऽन्ये वतिरिक्ता ये ते वै सङ्कारशा. स्मृता । शचियातिरथाम्बठा उग्रा वैदेहकास्तथा । श्वपाका पुक्कशास्तेना निपादा स्तुमागधा। श्रयोगा करणा प्रात्याचाण्डालाच नराधिप । रते चतुभ्या वर्णेभ्या जायन्त वे परस्परात् । ॥जनक उवाच ॥ ब्रह्मणैकेन जाताना नानात्वं गोत्रत कथं। वहनीच हि लोके वै गोवाणि मुनिसत्तम। । यत्र तत्र कथ जाता स्वयोनि मुनयो गता । राद्धयोनौ समुत्पन्ना वियोनी च तथाऽपरे। ॥ पराभर उवाच ॥ राजनैतवेदाधमपश्चष्टेन जन्मना । महात्मनां समुत्पत्तिस्तपमा भावितात्मना । "उत्पाद्य ,पुचान्गुनयो नृपते यत्र तत्र ह । खेनैव तपमा नेपाम्सपिल प्रदधु पुन । पितामहथ मे पूर्वमय्यङ्गय कश्यप.। वेदस्ताएा कपीव कादीवत्कमठादयः । यवक्रोतय नृपते ट्रॉणय वदताम्बरः । श्रायुमतो दत्तय द्रुमदो मास्य रव च । रते वा प्रति प्राप्ता वैदेहे तपमोययात् । प्रतिष्ठिता वेदविदो दमन तपमैव हि । मूलगोत्राणि चत्वारि ममुत्पनानि पार्थिव । अङ्गिरा. काश्यपश्चैव वशिष्ठो भृगुरेव च । कमतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पत्रानि पार्थिव। नामधेयानि तपमा नानि च ग्रहणं मतां । जनक उवाच हा विशेषनाग वर्णाना प्रमूहि भगवन्मम । तत सामान्यस्य सर्वर कुशल शधि । ॥ पराभर उवाच ॥ प्रतिपको याजन नथवाध्यापनं नृप । विशेषधी विमाणा रता चनस्य योभना। पिय पाशुपाल्यञ्च वाणिज्यय विशामपि। विजागा परिचर्या पशद्रकर्म नराधिप । विभेषधी मुफ्त वर्णाना परिकीर्तिता । धमान साधारणतात विस्तरेण टणुय्य मे। भानुप्रस्थमर्पिमा पाप्रमाद विभागिता। श्राद्धकर्मातियेयच मरयमोध एव च। खेषु दारेषु मनोप. भीष निन्धानमुपता । धामगामं तितिघा च धर्मा भाधारणा नेप। प्राणचिपा वैग्यालयो वा दिशातय । शव नेपामधीकारोध दिपदाम्बर। विकावम्पिती व पतम्ले मृपते चय । उनमनि यथा मन्तमाश्रित्येह सकर्म । V १ 4 - ·मोक्षधर्म माध्याय २८१२९८1] । शान्तिपर्व ॥ ७४ 2, M म चापिशूद्रः पततीति निश्चयो म चापि संस्कारमिहाहतीनि वा। अतिमहत्तं न च धर्ममामुतै म चाय धर्म प्रति धनं कृतं। वैदे के शुद्रमुदाहरन्ति विजा महाराज श्रुतोपपना । अहं हिपश्यामि नरेन्द्रदेवं विश्वस्य विष्णु जगत मधान । सती वृत्तमधिष्ठाय निहीनानुजिहोपर्व' । मन्त्रवन नदुष्यन्ति कुखीपा पष्टिको क्रिया । यथा यथा हि सद्वृत्तमालम्बन्तीतर मना । तथा नया सुखं प्राय प्रेत्य पेहचे मोदते। ॥ जनक उवाच ॥ किंफर्म दूषपत्येनमयो जातिमहामुने । सन्देहा मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातमईसि । ॥पराशर उवाच ॥ प्रसंशय महाराज उभय दोषकारकं । कर्म चैव हि जाति विपन्तु नियामय । जात्या च कर्मणा चैव दुष्ट कर्म न सेवतो जत्या दुष्टश्च यः पापं न करोति म पूरुष । * जात्या मेधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिकृतं । कर्म तदूषयत्येनं तस्मात् कर्म न शोभनं । जनक उवाच ॥ कानि कर्माणि धर्माणि लोकेऽस्मिन् दिजसत्तम। न हिसन्तीह भूतानि क्रियमाणनि सर्वदा । 1] पराभर चाची, म्हणु मात्र महाराज यन्ना ले परिपृच्छसि। यानि कीप्यहिंसाणि नरं चायन्ति भन्दा। संन्यस्योमोनुदासीना. परन्ति विगतज्वराः।नै श्रेयस कर्मपयं ममालय यथाक्रम । प्रश्रिता विनयोपता दमनित्या सुसंश्रिता । प्रयान्ति स्थानमजरं सर्चकर्म विवर्जिता । मचे वर्ण धर्मकार्याणि भम्यक् कृत्वा राजन सत्यवाक्यानि सका । त्यत्रा धर्म दारणं जीवलोके यान्ति स्वर्ग नाच काया विचारः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोरधर्मपशि परागरगोतायां अटनक्यधिकदिमतोऽध्याय ॥ २८॥ ॥ पराभर उवाच॥ पिता सखाया गुरव स्त्रियश्च न निर्गुणानां प्रभवन्ति लोके । अनन्यभका प्रियवादिनय हिताच वश्याश्च यव राजन्। पिता परं दैवतं मानवाना मातुर्विमिष्टं पितरं वदन्ति । ज्ञानस्य लाभ परम वदन्ति जितेन्द्रियार्थी परम शुवन्ति। रणाजिरे यत्र भराप्रिसस्तरे नृपात्मजा घातमवाप्य दयते । प्रयाति लोकानमरै मुदुलभाविषेवते स्वर्गफलं यथासुख । श्रान्त भीतं षष्टमस्त्रं रुदन्तं पराभुखं पारिवईच होनं । अनुद्यन्तं रोगिणं याचमानं न वै हिस्याहालद्वैा च राजन् । पारिवई सुसंयुकभुवन्तं तुल्यतां गतं । अतिक्रमत्तं नृपति संग्रामे चनियात्मजा तुल्यादिह वध, श्रेयान् विषिष्टाचेति निश्चय । निहोनात् कातराव कपणाहुहिता वध । पापात् पापसमाचाराविहीनाच नराधिप। पाप रप षध प्रोक्तो नरकायेति निश्चय । न कश्चित्वाति वै राजन् दिसान्तवशमागतं। सावशेषायुषं वापि कश्विापकर्षति । सिम्पच क्रियमाणानि काणीह निवर्तयेत । हिंसात्मकानि सर्वाणि नायुरिच्छेत् परायुषा। मृहस्थामान्तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्घती । निधन शोभनं तात पुलिनेषु कियावती। आयुषि क्षपमापन्ने पञ्चलमुपगच्छति। तथा प्रकारणाद्भवति कारणैरुपपादित । तया हरीरं भवति देहायेनोपपादित। अध्वानं गतकशायं प्राप्तश्चायं सहानुहं । दिनीय कारणं तव नान्यत् किञ्चन विद्यते । तद्देई देहिनी युक्तं भावभूतेषु वर्तते। - ·'७५२ ॥ श्रीमहाभारत ॥ [मोपयर्म प. पथ्याय र A शिरानावस्सिसंघाने योभासानध्यात भूतानामिन्द्रियाणाञ्च गुणानाय ममागम । वगन्तदेहमित्याविदामोऽध्यात्मचिन्तकाः । गुणैरपि परियोणं शरीरं मयंती गतं । शरीरिणा परित्यक्ष निवेष्टं गतचेतनं । भूतः प्रतिमापनस्ततो भूमौ निमन्जति । भावित कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ।। ददं शरीरं वदेह मियते यत्र यत्र ।।। तल्यगावोऽपरो"पृष्टो विरुर्ग. कर्मणस्तथा। न जायते तु नृपते कश्चित् कालमयं पुनः । परिधनति भूतात्मा शामिवाम्बुधरो महान् । म पुनीयते राजन प्राप्येहायतनं नृपं। मनम, परमो यात्मा-इन्द्रियेभ्यः परं मन । विविधानाञ्च भूताना जगमाः परमा नृप । जानानामपि नया दिपदा. परमागताः। दिपदानामपि तया दिशा वै परमाः स्मृताः। दिश नामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः । प्रज्ञानामात्मसम्बुद्धाः मम्बुद्धवानाममानिन.।। जात्मन्वेति मरणं नृणमिति बनियय.। अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्त गुणतः प्रजा. । श्रापन्ने दूत्तरां काधा सूर्ये यो नियनं ब्रजेत् । नववे च मुदत्ते च पुण्ये राजन् स पुस्यकत् । योजयिला लेयेन जन चाव्य च दुष्कृतं । मृत्युनात्मयतेनेह कर्म कृत्वात्मशक्तिभिः ।। विण्मुबन्धन दादा दस्युहस्तात्तया वधः। दंदिभ्यश्च पगाभ्यश्च प्राकृतो बध उप्यो । नपभिः पुण्यकभाषा युज्यन्ते चापि सन्धिज.) रवंविधैय बहुभिरपरः प्राकारपि । अद्ध भित्त्या प्रतिष्ठन्ते प्राणा. पुष्यतां नृप। मध्यको मध्यपुण्य गमधी दुष्कृ कर्म ।। एक भचुन दितीयोऽस्ति गरमानतुल्यः पुरुषस्य राजन् । येनारत कुरुते संप्रयुक्तो घोराणि कम्माणि सुदारुणानि । प्रयाधना श्रुतिधर्मयुक्तं वृद्धागुपास्य प्रभवेत यस्य । प्रयत्नसाध्या हि स राजपुत्त्र प्रज्ञाशरणेनायितः परति । अधीय वेदास्तपमा ब्रह्मचारी यज्ञाञ्चक्त्या मनिटहि पञ्च। वनं गच्छेत्पुरुषे धभकाम. श्रेय स्थिला स्थापयिता - :/. वंश। उपभोगैरपि त्या नात्मानं मादयेत्ररः। चाण्डालवेऽपि मानव्य मर्चया तात शोभनं। स्य हि योनि. प्रथमा यां प्राप्य जगतोपते । श्रात्मा वै शक्यते चातुं कर्मभिः एभलक्षण । कथं न विप्रणरोम योनितोऽस्या इति प्रभो । कुर्वन्ति धम्म मनुजाः श्रुतिप्रामा प्रदर्शनात् । यो दुर्लभतरं प्राय मानुष्यं द्विषते नरः। मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वचते। यस्तु प्रीतिपुरोगेण चतुषा नात पश्यति। दीपेपमानि भूतानि यावदान्त्र पस्यति । मानेषनानप्रदान प्रियवादेन चाप्युत। ममदुःखमुखो भूलाम परत्र न होयने। दाम त्याग. मोभना मूर्तिया भूप सायं तपमा वै शरीर। मरम्वती मैमिश्पुष्करेषुये चाप्यय पुण्य देशा. पृथियो। रहेषु येषामभव पतन्ति नामयो निहरणं प्रशस्त । यानेम वे प्रापणञ्च मगाने मोरिन नून विधिना चोदाइ पटि पुष्टिय पाजनञ्च दान पुस्खाना कमणाच प्रयोग, । शत्या पियं पच किश्चिमी मयामात्मार्थ मानी करोति। धावालिदाय परमानि नराधिप । श्रेयमाय विधीयन्त नरस्यालिटकर। - . -- ·मौजधम्मपायथ्याय २६/३.1] ॥ शान्तिपर्ख ॥. Σ ए ॥ भौम उवाच ॥ रतदे मर्चमाख्यातं मुनिना मुनहात्मना। विदेहराजाय पुरा श्रेयसोऽयं नराधिप । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्मपर्वणि पराशग्गीतायां नवनवत्यधिकदिशतोऽध्यायः॥२८॥ ॥ भीम उवाच ॥ पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः।पराधरं महात्मानं धर्म परमनिश्चय। H जनक उवाच॥ किं श्रेयः का गतिमन् कि छतं न विनश्यति । क मतो न निवर्तेन तन्मे ब्रूहि महामते । ॥ पराशर उवाच ॥ प्रसङ्कः श्रेयसो मूलं ज्ञान ज्ञानगतिः परा । चोरों तपो न प्रणश्येदाप वन नयति। शिला धर्ममयं पायं यदां धर्मेऽमिरज्यती दत्त्वाऽभयॉन दानं तदा सिद्धिमवात। यो ददाति महसाशि गामश्वगतानि च । अभयं सर्वभूतेभ्यः सदा नमभिवर्तते ।। वसन् विषयमध्येऽपि न वमत्येव बुद्धिमान् । संवसत्येव दुईद्धिरमत्सु विषयेष्वपि । नाधर्म.वियो माझं पय. पुष्करपर्णवत् । अमाजमधिकं पापं थियो जतु काष्ठवत् । नाधर्मः कारणापेशे कर्तारमभिमुञ्चति। कत्ता स्वनु पयाकाचं ततः समभिपद्यते । न विद्यन्ते कृतात्मान प्रात्मप्रत्ययदर्शिनः ।बुद्धिकर्मेन्द्रियाण हि प्रमत्ता यो नबुध्यते। भारभियु सनात्मा प्राप्नोति सुनहद्यं । वीतरागी जिनक्रोधः मन्यग्भवति यः सदा। विपये वर्तन नाऽपि न म पापेन यज्यते । मादाया धर्मनेतुनिर्वद्धो नैव सोदति। पुरसात इव'मनः स्योता भवति मञ्च यया.भानुगतं तेजो मशिशद्धः समाधिना। श्रादत्ते राजगईन तया योगःप्रान्त। पया तिलानामिह पुष्पश्रयात् पृथक् पृयग्याति गुणऽतिसौम्यता । तथा नराणान्तु विभावितात्मना यथाश्रयं सत्त्वगुणः प्रवर्तते। जहाति दारांच जहति सम्मः पदश्च थानं विविधाय मक्रियाः। त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नरस्तदाऽस्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते। प्रस्कनुद्धिपियेषु यो नरो न बुध्यते ह्यात्महितं कदाचन। स सर्वभावानुगतेन चेतसा नृपामिपेशेव झपो विशष्यते । । महातवन्मथलोकः परस्परमपाश्रितः। कदलोगर्भनि.मारो नारिवामु निमन्नति । न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो न चापि मृत्युः पुरुष प्रतीपते। सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना यदा नरो मृत्यु मुभिवते। ययाऽन्धः स्वस्टहे युक्तो यस्यामादेव गच्छति। तया युक्तन मनना प्राज्ञो गछति ताङ्गति। मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रित। अविद्वान्भावधर्मषु बद्धो भवति चश्वत्। बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुचन्विह परब च। विस्तराः क्लोसंयुक्ताः देयास्त सुखावहा.। परार्थं विस्तग: मन्त्र त्यागमात्महित विदुः । यथा मृणात्तानुगतमाश मुश्चति कस्म । तयात्मा पुरुषस्यह मनसा परिमुच्यते । मनः प्रणयतेत्मानं स एनममिचति । युको यदा मभवति तदा तं पश्यते परं। परायवर्तमानस्तु खं कार्य योऽभिमयो। '. दद्रियार्थयु संसन, स्वकार्यान्परिमुच्यते । अवस्तिर्यग्गतिश्चैव खर्गे चैव परां गति। my- ·७५२ ॥श्रीमहाभारतं॥ [ भावधर्म पाध्याय ३१ 1 (0. प्राप्नोति सतरात्मा प्राशस्थेहतरस्य च । सम्मये भाजने पके यथा वनस्पति ट्रव। नया भरीरं तपमा त विषयमयुते । विषयानचुने यस्तु मम भोक्ष्यायमंशय । यस्तु भागास्योदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति। नीहारेण हि संवीत शिनादरपरायण.। जात्यन्ध इव पन्यानमारतात्मा न बुध्यते। वणिग्यथा समुद्राद पयार्थ लभते धनं । तथा मयार्णव जन्ता कम विज्ञानतो गति । अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संसरन्। मृत्युसतिभूतानि पवनं पन्नगो यथा । वयंकतानि काणि जातो जन्तु प्रपद्यते। नारला लभते कश्चित् किश्चिदस्ति प्रियाप्रिया भयानं यान्तमामीन महत्तं विषयेषु च। इभाइभानि कमाणि प्रपद्यन्ते नरंमदा । मह्मन्यत्तीरमामाद्य पुनस्तत्तुं व्यवस्यति। दुर्लभा दृश्यते घस्य विनिपातो महार्णवे। यथा भावावसना हि नार्म हाम्भमि तन्तुना। तथा मनोभियोगाई शरीरं प्रचिकीर्षति । यथा समुद्रममित मंश्रिता मरितोऽपरा.। तयाद्या प्रतियोगादभिसंधीयते सदा। स्नेहपाशबहुविधैगमनमनमो नरा.। प्रकृतिस्था विधीदन्ति जले कतवेश्मवत् । शरीरग्रहसंज्ञस्य शौचतीर्थस्य देहिन । बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखन्त्विह परच च। विस्तरा क्लेशसंयुक्ता' संक्षेपास्तु सुखावहाः । पराय विस्तरा मवे त्यागमात्महितं विदु । मङ्कल्पजो मित्रव! ज्ञातय कारणात्मका । भार्या पुत्तश्च दामय समर्थमुपभुञ्जते । न माता न पिता किञ्चित् कस्यचित् प्रतिपद्यते । दानयादनी जन्तु स्वकर्मफलमनुते । माता पुत्र पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा। अशापदपदस्थाने दचसूत्रण लक्ष्यते। पाणि काणि पुरा छतानि शभाशभान्यात्मनो यान्ति जन्ता' । उपस्थित कर्मफलं विदित्वा बुद्धि तथा पोदयतेऽकी रात्मा। व्यवसाय समाश्रित्य महायान् योऽधिगच्छति। न तस्य कश्चिदारम्भ कदाचिदवसीदति। अधमनम युक्तं शहर धीरं विपश्चितं । नश्री संत्यजते नित्यमादित्यमिव रमाय । पास्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायाद्विस्मयाद्धिया। समारभेदनिन्द्यात्मा न मोऽयं परिसीदनि । सर्व खानि भाइभानि नियतं कर्माणि जन्तु स्वयं गात् मंप्रतिपद्यते तदुभयं यत्नेन पूर्व शतं । मृत्युयापरिधारवाम् समगति कालेन विकेदिना दारोथूर्णमिवामधारविहित कान्तिकं प्रापयेत् । स्वरूपनामात्मकतच विस्तरं कुलावयं यमद्धिमञ्चर्या मरो हिसया लभते यथावत इमाइभेनात्मकतेन . १२ कर्मण. ॥ भोभ उवाच ॥ इत्युको जनको राजन् पथातथ्यं मनीषिणा । श्रुत्वा धर्मविदा श्रेष्ठ परा मुदमबाप । रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्मपर्वणि पराभरगोताया विधतोऽध्याय ॥३॥ ॥ पुधिष्ठिर उवाच ॥ मयं दमंचमा प्रजा मंशमन्ति पितामह । विदामी ममुगा कि कयमेत मतं नव । ॥ भीम उवाच ॥ यत्रो वपिधेऽहमितिहास पुरातनं । माध्यानामिह संवादं मध्य च युधिष्ठिर।

·मोदर्भ पागमध्याय ३.१1] ॥ शान्तिपर्व ७५३ ईसा भूलाऽय सौवर्णस्वजो नित्य प्रजापति ।म वै पर्येति लोकॉस्खोनय माध्यानुपानमत् । साध्या जनु । शकुने वयं म देवा वै माध्यास्तामनुयुकहे । पछामस्वा माधय मावाय किल माचवित। श्रुतोऽसि न पण्डितो धीरवादी साधुशब्दश्वरते ते पनबिन्। किं मन्यो श्रेष्ठतम द्विज व कस्मिन् मनन्ते रमते महात्मन् ! नाव कार्य पदिवर प्रथापि यत् काय्याण मन्यसे श्रेष्ठमेकं । यत्कृत्वा वै पुरुष सर्ववन्वैर्विमुच्यते विहंगेन्द्रह शेष । ॥ ईस उवाच । दै कार्यममृतामा रोमि तपो दम सत्यमात्मामिगुप्ति । ग्रन्थोन् विमुच्य पदयस्य पान् प्रिया प्रिये खं वशमानयोत। नारन्तुद् स्यान्न भृशंसवादी न होनत परमभ्याददात। ययाऽस्य वादा पर उदिजेत में तो देदेदुपी पापीया । बाक्सायका वदनानिष्पतन्ति पैराहत शौचति रामहानि। परस्य नामामु ने पतन्नि तान् परितो नावटमेत परेषु। पर देनमतिवादवाणे यं विध्यम स्वेइ कार्य । मरीप्यमाए प्रतिश्यते य स अदत्ते मुडतं वै परस्खे । रायमाएमभिपदव्यलोक निम्टहाति नलित यच मन्यु | दुष्टता मुदितोऽनसूयु म पादत्ते फुटते वैपरेषा । पाकुयमाणो तु वदामि किञ्चित् क्षमाम्यह ताद्यमान निया श्रेठ येतद्यत् वनामाइगर्थ सत्य तथैवानवमा नृभंस्था वेदस्योपनिषत् मत्यं सत्यसापनिषद्दम । दमस्योपनिषद्रावरतत् सानुशासन। वाचावेंगे मनम क्रोधवेगं विधिसावेगमुदीपस्थवेगा रतान् गान् यो विश्हेदुदोर्णन्तंनन्येऽई प्राणं वै मुनिश्च ५५ क्रोधन फुध्यतो वै विभिष्टम्तया तितिकुरतिनिशेर्षिभिट। अमानुष मानुयो वै विशिष्टस्तयामानाशानवि वि . - मिष्टः। आकुवमालो नव्येन्मन्युरेनं तितिवत । श्रीशष्टार निर्देहति सुश्तवय विन्दति। योऽनात्युक्त प्राह रूक मियं वा यो वा हतो न प्रनिहन्ति धैर्थात् । पापञ्च या नछति तस्य इन्तुस्तस्नेह देवा स्पृह यन्ति नित्य पापोयस हमेव श्रेयम मदृशस्य च । विमानितो हतोत्कृष्ट स्वं मिद्धि गमिति । सदाऽहमा त्रिभृतोऽप्युपास नमे विधिमाझाहते न रोष । न साथ लिपमान परैमि न पैव किश्चिदिपये नयामि। नाहं मत प्रतिमपामि कश्चिदम दारं समृतस्नेह वैधि । गुह्यं ब्रह्म तदिदं वो प्रबोमि न मानुपात् ग्रेटनरं हि किञ्चित् । निर्मुद्यमान पापेभ्या धनेभ्य इव चन्द्रमा विरजा कालमाक झन् धीरो धैर्येण मिश्थति। य सर्वेषा भवति ईनीय उमेधनस्तम्भ इवामिजात । यम वाचं सुप्रसन्ना वदन्ति स वै देवान् गछति संय तात्मा। न नया वनुमियन्ति कन्याशात् पुरुष गुणत्। यधै वामिच्छन्ति नै घमनुयुधका । यस्य वा नसो गुते मन्यक प्रतिक्षित सदा । वेदास्तपय त्यागय स इदं सर्वमाप्नुयात् । श्राकोमनावमान भ्य नाबुधान् गहेयदुध । तमाम वर्द्धयेदन्यं न चात्मानं विहिमयेत्। १९५९ com el mapa ए ·- ७५४ ॥ यामामारत ।। माधम्मपाध्याय २१।१२। अमृतस्येव मन्तृप्येदवमानस्य पण्डितः । सुखं शवमतः शेते योऽवनन्ता स नश्यति।। यत् कोधनो यति यद्ददाति यदा तपस्तयति यति । वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य मर्च भीषः श्रमो भवति हिको धनस्या - -- " + " वेद। - १ - चलारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः। उपस्वमुदरं इस्ता वाक् चतुर्थो स धर्मवित् । सत्यं दम छानवमानृशंस्यं धृति तितिक्षामतिमेवमानः । स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन् : परेषामेकान्तमीस्थईगति वेत् सः। सम्बाश्रीनामनुचरन् धत्सवचतुरस्तनात् । न पावनतमं किञ्चित् सत्यादध्यगम क्वचित् । श्राप मानुषेभ्या देवया प्रतिमञ्चरन् । गत्यं वर्गस्य सोपानं पागवारस्य नोरिव । पादुः पत्रिवाति यादृशांचापक्षेवते । यादगिच्छेस भवितुं तादृग्मवति पूरुषः । रदि मन्तं भवति यद्यसनां तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव । वासो यथा रङ्गवयं प्रयाति तथा स तेषां वामभ्युपैति। सदा देवाः साधुभि. संवदन्न न भानुषं विश्यं यान्ति द्रष्टुं। नेन्दुः समः स्यादरमो हि वायुरुषावचं रिषयं यः म अनुष्ट वर्तम ने तु चइयान्तरपूरये । नैनैव देवाः प्रीयन्ते सती मार्गस्थितेन वै। भिन्मादरे ये निरताः मदैव सेना नरा वापरुपाय नित्य । श्रोतदोषानपि तान् विदित्वा दूरादेवाः सम्परिवर्मयन्ति । में वे देवा धोनमत्वेन तोय्याः सयाशिना दुष्कृतकर्मण वा । मत्यप्रता येतुनराः एतज्ञा धर्म रतात. सह में भजन्ते । अन्याशनं ध्याहताष्ट्रय पाइ. सत्यं वदेयाप्तं तद्वितीयं । धर्भ वदेयाहतं तत्तृतीयं प्रियं वदयारत मचतुर्य । ॥ माध्या ऊचुः । केनापमानतोकः केन वा न प्रकायत केन त्यजति मिवापि न खा न गच्छति। ॥ म उवाच ॥ अशानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकायते । लाभात्यगति मिवाणि मनात् स्वर्ग म गछति। ॥ माध्या आधुः ॥ कम्विदेको रमते माह्मणानां का खिदेको बहुभिगोषमास्त। कः खिदेको धनवान् दुर्मयोऽपिक खि देषा कम माधवैति। ॥ म पवाच ॥ प्राश रको रमते मानणाना प्राशयका पडमियोपमा। प्राश को मतदान हुर्मतोऽपि मान रवा वास नायवैति। माध्या ऊपुः ॥ किं मानणना देवखं किच माधुलमुत्थती अमाधुवध किन्नेय विमेधा मामुष मत। ॥ म उगाच ॥ स्वाध्याय एषा देववं मां माधुवमुथो । माधुत्व परीवादी म्रत्युर्मानुय्यमुष्यते । । ॥भीम उवाच ॥ मवाद इत्ययं श्रेष्ठः माथ्यानां परिकीर्तितः। स कर्मणां योमि. मनाया जायमुच्यते। रति श्रीमहाभारते शानिपर्वणि मोपधर्मपर्मणि मगोतायां एकाधिकचिमतोऽध्यायः ॥ १.१५ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ माझे योगेप मे नाग विभेष काममि। म समय दिपिदित कुरामा ॥ भीष उवाच ॥ माह मा मन्ति योगा पोगं रिजातय.। यदन्ति कारण थेठ पोहानायो। नीमक मुविद कर्षण । यदनि कारणं श्रेष्ठं योगा: सम्व मनीषिणः । पदमिवारपरंकामा सम्पतियः। विमाय गतीपमा विरका विपनुपः। - - ·- - मोक्षधर्म पाषयाय ३०२1] ॥ शान्तिपर्व॥ ५५ अईस देहात सय विमुदिति नान्यथा। रतदाहामाहा माझं मावदर्शनं । स्वपचे कारणं याचं समये वचनं हित। मिष्टांना हि मत प्राधा नदिध मिटमम्मने । प्रत्यरहतवी योगाः माया मास्वविनियया । उभे पते मने तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर। उभे ते मते ज्ञाने नृपते भिटममते। अनुष्ठित यथाशास्त्र घेन तां परमा गति। तुयं गौवं तपोयुकं दया भूतेषु चानघ । प्रतानां धारणं तस्य दर्शनं न ममन्तयो। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यदि तस्य व्रत गौचं दया पात्र फलं तया। न तस्य दर्थन कस्मात्तन्मे धूहि पितामह । भोभ उवाच ॥ राग मोहतया घेई कामं कोधञ्च केवलं। योगाछित्त्वा ततो दोयान् पचतान प्राप्नुवन्ति नत् । यथैवानिमिषा स्यूला जाल छित्त्वा पुनर्मलं। प्राप्नुवन्ति तया योगास्तत्पदं वोतकल्मया । तथैव वागुरां छित्त्वा यलवन्तो यथा म्टगा । प्राप्नुयुविमलं मार्ग विमुक्का सर्वबन्धनै । सोमानि तया राजन् बन्धनानि बलान्विता । छित्त्वा योगा परंमार्ग गच्छन्ति विमल निव। भवसाय,मगा राजन् वागुरास नयाऽपरे। विनश्यन्ति न सन्देहस्तदद्योगवताहते। बलहीना कान्नेय यथा जालं गता प्रपाः । यधं गछन्ति राजेन्द्र योगास्तद्वत् सुदुर्घना । यया च शकुना सूक्ष्म माय जालमरिन्दम। तत्र मना विपद्यन्ने मुच्यन्ते च बलान्विता । कर्मजवन्धनद्धास्तदद्योगाः परन्तप । अमला वैविनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विता । अन्पकय यया राजन वहि शाम्यति दुर्घल । अक्रान्त इन्धन स्यूलैतद्योगोऽयस्त प्रमा! स एव स यदा राजन् पहिलीतपल पुन । ममोग्णगत वि. दहन करना महीमपि। तदनातवलो योगी दीप्ततेजा महायल' । अन्तकाल दवादित्य छत्न मगोपर्यजगत्। दुर्बल घया राजन् सातमा हियते नर बलहीनतया योगी विषयहियतेऽवश । मदेव च महासानो विष्टम्मपति वारण । नदद्योगवल सन्धा व्यूइते विषयान् याइन् । विगन्ति चावमा पार्थ योगाद्योगपलान्विता । प्रभापतीनृपोन देवन् महाभूतानि चेश्वरा । न यमो भारतक' कुदो न मृत्यु मविक्रम । मते नृपते मन्य यागस्यामिनसेनम । आत्मनाय सहस्राणि पदनि भरतर्षभ। योग पुर्याइसं प्राप्य तय महीधरेत् । प्राप्नुयादिषयान् कयित् पुनयोयं तपश्चरेत्। महिंपच पुनसात सूर्यास्तेभागुणानिव। मसम्यस्य हि योगम्य बन्धमेमस्य पार्थिव । विमारे प्रमविष्णव मुपपत्रमममयं । बलामि योगमाप्तानि मयेतानि विशाम्पते। निदर्भनार्य सवाणि वयामि च पुनता। ina प्रात्ममश्च समाधाने धारणं प्रति या विमोनिदर्भमानिसपालि ग्टणु मे मरतमा अमनो यथा धषी लक्ष्य इनि समाहित । युक मन्यक नया योगे मेव मानोयममयं। घेहपूर्णे यया पाचे मन प्राधाप नियत। पुरपा पु बाहित मोपाम युगमनमः । शुक्रतायाऽयमात्मानं योग: पार्थिव मिस करोत्यमलम त्मानं भास्कोपमदर्शन। पया माई कय कर्मधार ममाहित । महापंगतां मो नयेत्पमित २९ - - - A ·५६ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म पापण्या रा । . . . नवदात्मसमाधान युक्का पागेन तत्त्ववित्। टुंगम स्थानमाप्नोति हित्वा देशमिम नृप । सारथिश्च यथा युक्त्वा सदम्यान सुसमाहित । देशमिष्टं नयत्या धन्विमं पुरुषर्षभ। तथैव नृपते योगी धारणसु समाहितः । प्राप्नोत्या परं स्याम लक्ष्यं मुक्त इवाम्हगः । प्रवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योऽचल । पापं हन्ति पुनीतानी पदमानानि माजरं । नाभ्या कप्दै च शौर्षे च चदि वसि पार्ययोः । दर्थने यवणे चापि प्राण चामितविक्रमा स्थानेश्वेतेषु यो योगी महामतसमाहित.। अात्मना सूक्ष्ममात्मानं युगो सम्यविभाम्पते। सशीधमचलप्रख्यं कर्म दग्ध्वा शुभाशमं । उत्तम योगमायाय यदीपति विमुच्यते। ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ पाहारान् कोडभान् कृत्वा कानि जिला च भारत । यागो बलमवाप्नोति तद्भवान् वानुमईति। ॥ भीम उवाच ॥ कणानां भवणे युक्त. पिण्याकस्य च भारत । स्नेहानां वर्जन युको योगी नसभवाभुवात् । भुनानो यावक रूवं दीर्घकास्तमरिन्दम । रकाहारो विशद्धात्मा योगो बलमवाप्नुयात् । पक्षान्मासानुबंधतान् भवत्सरानहस्तथा। अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्। अखण्डमपि वा मास मततं मनुजेश्वर । उपोथ्य सम्यक् शद्धात्मा योगो बलमवाप्नुयात् । काम जिवा तथा क्रोधं शीतोष्णवर्षमेव च । भयं शोक तथा श्वास पारुषान् विषयालया। अरति दुलयाश्चैव घोरा कृष्णाच पार्थिव । स्पर्श निद्रा तथा तन्द्रा 'दुर्खया नृपसत्तम । दीपयन्ति महात्मान, सन्ममात्मानमात्मना। वीतरागमहाप्रज्ञा ध्यानाध्धयनसंपदा । दुर्गस्लेष महापन्या ब्राह्मणाना विपचिता । य कश्चिदति यस्मिन् मेण भरतर्षभ। यथा कश्चिदनं घोरं बहसमरीएपं। श्वभ्रवत्तीयहीनञ्च दुर्गमं पड़कण्टकं । अभवमटवीप्राय दावदग्धमहीरुहं । पन्यानं तस्कराकोण मेणाभिपतेधुवा । योगमार्ग तथासाद्य य. कश्चिद्रजते दिज । क्षेमेणेपरमेन्मार्गाइजदोषो हिम स्मृतः । मुध्येयं दुरधारामु निमितामु महीपते। धारणामु तु योगस्य दुःस्वयमकृतात्मभि । विपन्ना धारणास्तात नयन्ति न शभा गतिं । नेहहोना यथा नाव. पुरुषानव नृप । यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणामु यथाविधि । मरणं जन्मदुःखञ्च मुषच स विमुञ्चति । भानामानेमु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतं । परं योगस्य यत् सत्य निवितं तद्विजातिषु । परं हिनधमयं महात्मन् प्रमाणमी वरदश्च विष्णु। भवच धर्मच षडाननच पद्मपुत्लार्थ महानुभावान् । समय फट सुमद्राय मपच मार्द्ध प्रति पराश्च । मिद्विध देवी वरुणस्य पनी जय शत्न मुभाष घेथ । काराधिपं थे विमान मतारं विचार देवामुरगाम् पिटय भिसाय कृत्स्नामुदर्षीय धोरानुदोर्थ मन्याः सवनान् धनाचा भागानगाम पक्षगणाम् दिशय गन्धसंघान पुरुषाम् खियथ । परस्परं प्राप्य महान् महात्मा वियत योगो न पिरा दिमुक। का पपेय भूपते भएका देवे महावीयमता भय । धागोस भयानभिभूय मार्थनारायणामा कुरुने मामा । रशियोमहाभारते शनिपमणि मोषधभरि योगवियो धधिविमोऽधाय ॥ ३.२॥ T . - 9 ·मोक्षधर्म 1.अध्याय ३०३1] र शान्तिपर्व । 3. - . । युधिष्ठिर उवाच ॥ मम्यक त्वयाऽयं नृपते वर्णित पिष्टममतः । योगमागों यथान्यायं शिव्यायेई हितैषिण। साये लिदानी कान्यन विधि प्रभूहिटचते) विषु लोकेषु यज्ज्ञानं मर्च तदिदिन हिते। भीम उवाच । स्टम मे त्वमिदं सूझ मात्य ना विदिनात्मना । विहित यतिभिः मधैः कपिलादिभिरोश्वरः यस्मिन्न विभ्रमाः केचिदृश्यन्त मनुजर्षभ । गुणाय यस्मिन् बहवो दोषहानिये केवथा। ज्ञानेन परिमख्याय मदोषान् विषयान्नृप । मानुषान् दुर्जयान कस्नान पैशाचान विषयास्तथा।। राक्षमान् विषयान् जावा यहाणा विषयाम्तया विषयानौरगान झाला गान्धर्वविषयास्तया पितृण विषयान् जावा तिम्यक्षु चरता नृप । सुपर्णविषयान् ज्ञात्वा मरुता विषयास्तथा। राजर्षिविषयान् ज्ञावा ब्रह्मर्षिविपयांम्तयाँ। आमरान विषयान ज्ञावा वैश्वदेवास्तथैव च। देवषिविषयान् ज्ञाला योगानामपि घेश्वरान। प्रजापनोना विषयान् ब्रह्मणा विषयास्तया पायुषय परं कालं लोके विज्ञाय तत्वतः । मुखस्य.चं परं नत्वं विज्ञाय वदताम्वर । प्राश काला च यदुःखं मतले विषयषिण। तिया पतता दुःसं पतता नरके च यत्। स्वगम्य च गुणान् कृत्स्नान दोषान माय भारत ! वेदवादेऽपि ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप । माध्यज्ञाने च ये, दापास्तथैव च गुणा नृप । मत्त्व दशगुणं ज्ञाता रजो,नवगुणन्तथा । तमझाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं मप्तगुणान्तया। . पहाणञ्च मना झाला नभः पञ्चगुणन्तया। वुद्धिं चतुर्गुणों शाला नमश्च त्रिगुणं तया । दिगुणधरली जात्यां मत्वमेकगुणं पुनः। मार्ग विज्ञाय नाचेन प्रलये प्रेक्षणे तया। ज्ञानविज्ञानमम्पन्नाः कारणेभाविता इभाः । प्राप्नुवन्ति इभ मोदं समा व नमः पर। • रूपेण दृष्टिं मंयुक्ता घाणे गन्धगुणेन च । भन्दः शतं तया यो जिहां रमगुणेषु च ।। 1.: तर्नु पर्गे तथा मका वा नभमि चाणित । माहं नममि मंयुक्त लोममर्येषु संश्रिता, • विष्णुकानो बले अर्क कोठे मकं तयाऽनन्न । असु देवों समामकामापतेजमि मंश्रिताः तेशी वाया तु मम वायं ममि चायितं । नभा, महति संयुकं महबुद्धा च मंश्रितं बुद्धिं तममि संमको तमा रजमि मंत्रित जमले तया सक्र म स तयात्मनि । महमात्मानमोशे च देव नारायणे तया, (देवं मोते च मम मोक्ष मान्नु न चित्। जाला मत्वगुणं देहं दृनं पोइमिर्गुणैः स्वभाव चेतनश्चैिव जाला देहममायिते । 'मञ्चम्यमेकमात्मानं पापं यग्मिन्न विद्यते । द्वितीयं का विज्ञाय नपते विश्वैविणा) इन्द्रियाणीन्द्रियाचीथ मवानात्मनि मयितान्। दुसंभलक्ष गौतम्य विज्ञाय श्रुतिपुर्वकं । प्राणापानी ममानञ्च यानादानी च तत्वतः। अधौवामिनं ज्ञात्वा प्रहचानि पुनः । मतगताम्तया शाला मन्तधा विहितान पुनः। प्रजापनीमृगाव मार्गाव सहन बगन मतपय बहन जाला राजीय परन्तप । सूर्योन्महतशान्धान प्रति समविमान रेश्वथाम्बाधितान दृष्टा कालेन नहता नृप । महता मतमाना युवा नामनि। - ."

·६ F + । क y ॥ श्रीमहाभारतं । [माचधर्म प. पध्याय ॥५॥ है, गतिश्चाप्याभा शाला नृपते पापकर्मिणा । वैतरण्याञ्च य९ गं पतिताना यमच्थे । योनीय च विचिंचास भभारामाइभास्तथा । जठरे चाभे वाम शोपितीदकभागने । लेममूत्रपुरोपे च तीगन्धसमन्विते । एकोणितमंघात मचानायुपरिग्रहे । शिरामतसमाकोणे नवद्वारपुरोगाची विज्ञाय हितमात्मानं योगाय विविधानृप। नाममानाञ्च जन्तूनां रमणीयामृतात्मनी 1 माविकानाच जन्तूना फुमित भरतर्षभ । गहित महतामर्थ मायानां विदितात्मना । उपसवास्तया घोगन गधिनस्तेजमस्तथा। ताराण पतन दृष्ट्वा नक्षत्राणाच पर्ययं । बन्दानां विप्रयोगञ्च विज्ञाय कृपणं नृप। अन्यान्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाइभ । यान्ये मोहश्च विज्ञाय तयं देहस्य चाइम ।। रागे मोहे च मप्रति कचित् सत्त्वं समाश्रितं । महसेषु नर कश्चित् मोतबुद्धिं ममावित । दुर्लभवञ्च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकं । बहुनिमलधेपु लधे मध्यस्थता पुन : विषयाणाञ्च दौराज्यं विज्ञाय नृपते पुन. । गतासुनोच कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथा भान् । । वासं कुलेषु जन्नूनी दुःख विज्ञाय भारत। ब्रह्मनाना गति शाला पतिताना सुदारुणा । सुरोपाने च सताना ब्राह्मणाना दुरात्मना । गुरुदारप्रसकानी गति विज्ञाय चाशभा। जननीषु च वर्तन्ते ये नमभ्यग्युधिष्ठिर। मदेवकेषु लोकेषु ये न वर्तन्ति मानवा । तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिञ्चाशशुभकर्मणा । तिर्यग्योनिगतानाच विज्ञाय गतय पृयक। वेदवादास्तया चित्रानृतना पर्यायास्तथा । च्यं सवत्सराणाञ्च मामानाञ्च यन्तथा । पक्षक्षयं तया दृष्ट्वा दिवमानाञ्च सत्य । क्षयं वृद्धिश्च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तया । दृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयन्तेषा तथा पुर्न । क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धि तथैव च । संयोगाना क्षय दृष्ट्वा युगानांच विशेषतं । क्षयञ्च दृष्ट्वा शैलाना चयञ्च मरितान्तथा। वर्णानाञ्च वयं दृष्ट्वा क्षयान्तञ्च पुन पुन । जरा मृत्यु तथा जन्म दृष्टा दुखानि चैव ह ।। देहदोपास्तया ज्ञावा तेषां दुःखञ्च तत्त्वत देविशवताञ्चैव सम्यग्विशाय तत्त्वत । । । आमदोपांच विज्ञाय सानात्मनि मंश्रितान्। स्वदेहात्यिवान् गधास्त या विज्ञाय चारउभान् । वेष्ठिर उवाच ॥ कान् स्वगावोद्भवॉन दोषान् पश्यस्यमितविक्रम । रतन्मे सभय कत्न वकुमईसि तत्त्वत । म उवाच ॥ पञ्च दोषान प्रभा देहे प्रवदनि मनौषिण । मार्गज्ञा कापिला माया स्टणु तागरिसदन कामक्रोधी भय निद्रा पञ्चम श्वास उच्यते । रते दोषा शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिना । छिन्दन्ति धमया क्रोधं काम मंकन्वर्जनात् । सत्त्वसमेवनान्निद्रामप्रमादाद्भयन्तया। बिन्दग्नि पञ्चमं वाममपाहारतया नृप। गुणान गुणशीला दोषान् दोषमतरपि। भवन हेतुमाथिनैशिवान् विज्ञाय तत्त्वत । अपा फेनापमं लोकं विष्णामायावतेत । विभित्तिप्रतीकाशं नस्लमारमनर्यकं । नम वभ्रनिर्भ दृष्ट्वा वर्षवुटुदमनिर्भ। मायायं मुषादीनं माओत्तरमिहाव। रजस्तममि मलम पर दिपमिवावा . । व १ - २ ।

·. मोक्षधर्म पायथ्याय ३:२१ ॥ शान्तिपर्च, । सांख्या राजन महापाचास्यका पेह प्रजातं । ज्ञानयोगेन सांख्येन व्यापिना महता. राजमानगडभान् गन्धास्तामसाय तयाविधान् । पुनश्च मात्त्विकान् गन्धान स्पर्गजान देहविता । छित्वाश ज्ञानशलेण तपोदण्डेन भारत । ततो दुःखोदकं घोरं चिन्तायोर्कमहाद व्याधिमृत्युमहायाहं महाभयमहोरगी, तमःकूम रजामोन प्रजया मन्तरन्युन । खेहपहजरादुर्ग ज्ञानदीपमरिन्दम । कर्मागाधं सत्यतीरं सितमरिन्दम हिंमाशीघ्रमहावेगं नानारमसमाकर । नानाप्रोतिमहारनं दुःसञ्चसमोर शोकटप्पणामहावर्ततीक्ष्ण्याधिमहागज ! अस्थिसंघातसंघट्ट थेमफेनमरिन्दम दानमुक्ताकरं घोरं गोणितहदविट्ठमा इस्तिोत्कृष्टनिघोष नानाज्ञानमुदुस्तरं । रोदनाश्रुमलतारं सत्यागपरायणं । पुनराजन्मलाका पुत्रवान्धवपत्तनं । अहिमामत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणं । वेदान्तगमनदीप मर्चभूतदयोदधिः- मोक्दुलीविषयं वडवामुखमागरं तरन्ति यतयः मिद्धा ज्ञानयोगेन भारत ! तौलाच दुस्तरं जन्म विन्ति विमलं नमः । ततस्तान मुकृतीन माख्यान सूर्यो वहति रश्मिभिः ।। 'पद्मतन्तुवदाविश्य प्रवहन विषयावृप । तब तान् प्रवही वायुः प्रतिहाति भारता: वीतरागान् यतीन् मिद्धान् वीर्ययुद्धास्तपोधनान् । सन्मः शीतः मुगन्धी च मुखस्पर्थव भारत । सप्ताना मस्ता श्रेष्ठी लोकान् गच्छति या एभान मितान् वइति कौन्तेय नभमः परमां गति। नभी वहति लोकेश रजमः परमी गति। रजा वहति राजेन्द्र सत्वस्य परमा गति। सत्त्वं वहनि शद्धात्मन् परं नारायणं प्रभु। प्रभु इति रद्धात्मा परमात्मानमात्मना परमात्मानमासाद्य नभृतीयतनाऽमला:। स्टंतलाय कयन्ते न निवर्तन्ति वा विभी। ५ परमा मा गतिः पार्थ निन्दाना महात्मना। मत्याजवरताना व मवभूतदयावतां । । युधिष्ठिर उवाच म्यानमुत्तममामाद्य भगवन्त स्थिरताःश्राजन्ममरणं वा ने स्मरन्युत न वाइन । यदत्र तये नन्में त्वं यथावदमहसि वडते पुरुष नान्य प्रष्टुममामि कारवा . मात्र दोपो महीनेष प्राप्यं सिद्धिगतानपीन। यदि नव विज्ञाने वर्तने यतयः परः। प्रवत्तिलक्षणं धर्म पश्यामि परमै नृप । मनस्य हि परं ज्ञानं किन्तु दुःखतरम्भवेत् ।, .॥ भोभ उवाच ॥ यथान्यायं वया तात प्रश्नः पृष्टः मुमहरः। युधानामपि ममोहः प्रश्नास्मिन भरनमः अंबापितले परमं ग्टणु मम्यद्मरिता बुद्धि परमा यत्र कापिनाना महात्मनां । इन्द्रियाप्येवयुद्धन्ते स्वदेछे दैहिना नृप करणान्यात्मनस्तानि संक्षा पम्यति नैस्तु मः। आत्मना विभहोणानि काष्टकुराधमानि तु । विनयन्ति न मन्देहः फेना दव महाय। इन्द्रियः मह मुप्तख देहिनः शत्रुतापन समायरति पर्व नभमोद ममोरणः। म पश्यति यथान्याय पान स्पानि वा विभा : बुधमानो घथा पूर्वमपिनेनेह भारत । रद्रियाणौह सदापि खे खे म्याने यथाविधि। अनौम्लात् प्रनोयन्ने सपा इनविषारया ·। श्रीमहाभारत ॥ '-मोक्षधर्म मा अध्याय ३३ इन्द्रियाणान्त: मषा स्वस्थानेष्वेव सर्वशः प्राकम्य गतयः समायरत्यात्मा न ममयः ।। सत्त्वस्य च गुणान् कस्नान रजमश्च गुणान् पुनः । गुणश्च तमसः सवान् गुणन बुद्धेय भारत गणांश्च मनमद्यापि नर्भसय गुणांश्च मः । गुणांन वायोय धर्मात्मन ने हंगाश्च गुणान पुनः अपा गुणास्तथा पार्थ पार्थिवांश्च गुणनिपि । सवाण्येवं गुणैाप्य क्षेत्रशेषु युधिष्ठिर श्रीमांचे व्याति क्षेत्र कर्मणी चे शभाभी शिव्या दवं महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो। प्रतिञ्चायतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययं परं नारायणात्मानं निर्दन्द, मझते परं विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः प्रविग्रस्तमनामयं । परमात्मानमगुण न निवर्तति भारत । -शिष्ट तत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत। आगच्छन्ति यथाकाल गुरो: सन्देशकारिणः शक्यच्चापन कालेन शान्ति प्राप्त गुणार्थिना रवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन माक्षिण। सास्यां राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमा गति । ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्य ज्ञानं न विद्यते । अत्र ते मंशया माजानं माझं परंमती अक्षर ध्रुवमेवोक्त पूर्णब्रह्म सनातन अनादिमध्यनिधनं निन्दं कर्ट शाश्वतं । कूटस्यञ्चैव नित्यञ्च यवदन्ति मनीषिणः यतः सर्वाः प्रवर्त्तन्ते मर्गप्रलयविक्रियाः । यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्नि परमर्षयः मध्य विप्राय देवाश्च तथा शमविदो जनाः । ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं पुरमैच्युतं ।। प्रार्थयत्नश्च तं विप्रा वदन्ति गुणयुद्धयः । मन्यग्युकास्तथा योगा: माख्याशामितदर्शनाः। अमर्तस्तस्य कौन्तेय माण्यं मूत्तिरिति श्रुतिः । अभिज्ञानानि तम्याइभतं हि भरतर्षभ दिविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते। जङ्गमागमसज्ञानि जङ्गमन्नु विशिष्यते । मद्यद्धि महरम - राजन् वेदेषु माख्येषु तथैव योग । यचापि दृष्ट विविध पुराणे मारयागत तनिखिल 1 तेहामेषु महामु दृष्टं यचार्यशास्त्रे नृपं शिटजुटे । ज्ञानश्च योगे यदिशास्ति किश्चित् माख्यागत तर महन्महात्मन् । 1 दृष्टः परम् यसच शानञ्च समञ्च यथावदुकं । तपास समाणि मुखानि चैव, मोख्य यथावदिहितानि राशन र्थये.तम्य हि पार्थ देवान् गच्छन्ति माख्याः मततं मुखेन । तायामधार्य ततः लतायाः पतन्ति, विषेषु पतेषु चदेवं प्रविशन्ति देव दिवाकमा धामित्र पार्थ भास्याधिक मिरता महार मान्य दिशाः पाणि मिटशुष्ट। म.तिर्यग्गमनं हि दृष्टं माधोगतिः पापनाधिगमः । न वाघांना अपि में विशालयों में शान भूप मुरलाः। ।, विमा परम पुराण महाशय विमसमुदापकानां । कृनच मान्य गुप्ते गहात्मा भारायण धारदर्भ .. प्रमेय ·क्षधर्म प० । अध्याय ३०३1३.81] ॥ शान्तिपर्व . . न्मयोर्क नरदेव तत्त्वं नागयो विश्वमिदं पुगणं । म मर्गकाने च कति मर्ग संहारकाले च तदत्ति भूयः संहत्य मञ्च निजदेहसंन्य छली मोते जगदन्तगत्मा । इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्चमि मोदरम्मपर्वणि मास्यकयने व्यधिकत्रिमतोऽध्याय. ३.३॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ किन्तददरमित्युकं यस्मान्नावर्त्तते पुन । किञ्च तत् परमिन्युनं यस्मादावति पुन । अवरतरयोक्ति पृचान्वगिनिदना उपलधुं महावाही तत्त्वेन कुरुनन्दन । वं हि ज्ञाननिधिविप्रेरुच्यमे वेदपारगै । ऋषिभिश्च महाभागैर्यनिभिश्च महात्मभिः । अपमन्य दिनानान्ते दक्षिणायनभास्करे त्रावृत्त भगवत्यक गन्ताऽसि परमा गति। त्वयि प्रतिगते थेय हुत श्रीयामहे वयं । कुरवंशप्रदोपत ज नदीपेन दीयों। तदेतातमिच्छामि त्वत्त कुरुकुलोद्दह । न एय मीह राजेन्द्र ग्दापत्रमतमोर्श । । भीम उवाच ॥ अत्र तेवतयिष्यामि इतिहाम् पुरातनं वमिष्ठत्य च संवाद करालजनकस्य च । यमिष्ठं श्रेष्ठमामीमम्टषीगा भास्करद्युतिं । पप्रच्छ जनको राजा जनं ने येयमं परं। परमध्यामकुमालमध्यात्मनिनियं। मैवावरुणिमामीनमभिवाद्य कृतानि । स्वदरं प्रश्रितं वाक्य मधुरश्चाप्यनुवर्ण । पार्पिवर राजा कगस्तजनक पुग। भगवन् श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म मनातनं । यम्मान पुनगत्तिमापुरन्ति मनीषिणः । यश्च तहरनियुक्त यवेद ग्ते जगत् । यतामिति प्रोकं शिव चमनामयं । ॥ वशिष्ठ उवाच ॥ श्रूयता पृथिवीपाल तुम्तीदं यया जगत् । यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन वाध्यय। युगं दादभसाहस कप विद्धि चतुर्युग । दश्कन्पमतात्तमहम्नद्राह्ममुच्यते । राविद्यैतावती राजन् यस्यान्त प्रतियुध्यते । एजन्यनन्तकमाण महान्तं भूतमयज। मूर्तिमन्तममतामा विश्व शश्नु स्यम्भुर । अपिमा लपिमा प्राप्तिान ज्योतिरव्ययं । ' सर्वत पाणिपादान मतोऽतिशिरोमुखं । मर्मत श्रुतिमधे के मर्चमावृत्य तिति। हिरनगमी भगवाने वुद्धिपितिस्मत । महानिति च योगेषु विरिधिरिति पाया । सांस्य च पद्यते भास्ते नामभिधात्मक विचित्ररूपा विश्वात्मा स्कोऽक्षर इति स्मृत । वृत नकारत्मक चेन छतं लाक्यमात्मना । नव वरूपवादिवरूप इति युत । वै विक्रियापन सृजत्यात्मानम त्मना । दारं महातेजा प्रभापनिमहत। अथकाइयक्रमापर्व विद्यासर्ग वदन्ति । महानायबारमविद्यामामेव च। अविधिय विधियेव ममत्पनी त्यक्त' । विद्याविधेति विख्याते श्रुतिमानाचिन् के। भूनम महदाराकृतीय विद्धि पार्थिव । हारे मन्यु चतुर्थ विदि वे रते। वायुनिरयाकमापोऽयपृथिवी तया। शब्द सय रूप ग्नो गन्धस्तथरच! स्वं युगपदुत्पन्न दमियं । पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिक मर्गमदेवत्। आबंबचरी रिहा मारमेव च धर्म। वाक्लोप पादप पायमई नया । . 1 एष ·॥श्रीमहाभारते॥ [ मोक्षधर्म प० । अध्याय ३० ॥३०॥ - । - . बुद्धोन्द्रियाणि चैतानि तया कर्मेन्द्रियाणि च । सम्भूतानोह युगपन्मनसा सह पार्थिव। एपा तत्त्वचतुर्विशी साकृतिषु वर्तते। या जाला नाभिशान्ति ब्राह्मणास्तवदनि । रतदेह समानास्यं चैलोक्ये सर्वदेहिषु । वेदितव्यं नरश्रेष्ठ मदेवेनरदानको सयतभूतगन्धर्वेमकिन्नरमहोरगे। सचारणपिशाचे वै मदेवर्षिनिशाचरे। सदमकोटमयके सपूतिमिमूषिके। शनिश्वपाके ये सवाण्डाले सपुक्कसे । इत्ययसरमाईले सवे गवि चैव छ । यच मूर्तिमयं किश्चित् म चैतनिदर्शन। जले भुवि तथाको नान्यवेति विनिश्चय ।स्थानं देहवतामामोदित्येवमनुश्रुम । कृत्स्नमेतावतस्तात उरते व्यक्तभजित । अहन्यनिभूतात्मा तत चर इति स्मृत । एतददरमित्युग धरतीद तथा जगत् । जगन्मोहात्मक प्राहरव्यकव्यकमजकं । महाचैवारको नित्यमेततरनिदर्शन । कथितन्ते महाराज यन्मा वं परिएछसि । पञ्चविपतिमा विष्णुनितत्त्वलत्वसंचित । तत्त्वमश्रयणादेतत् तत्त्वमाइमनोषिण। धन्मयमराजयक तत्तन्मयधितिइति । चतुर्विगतिमोऽयको शमूर्त पञ्चविंशकः । स एव एदि मास मूर्तिवातिष्ठते त्मवान् । केवलथेतनो नित्य सर्चमूर्तिरमूर्तिमान । सर्गप्रनयधर्मियाम मर्गप्रलयात्मक । गोचर वर्जने नियं निर्गुण गुणमजितं । एवमेष महानारमा पर्गप्रनयकोपिक विकुर्वाण प्रतिमानभिमन्यत्यधुद्धिमान । तम मत्त्वरजायुक्रम्सास नाविह ये नितु । सीयते प्रतियुद्धवादबुद्धनवनात्। ধানবিলমিনামিলি সন। যা স্বাচনিনি রুপা যুবলুন । सममा ताममान् भावान् विविधान मतिपद्यते । रजमा राजमार्थव मासिकान सत्त्वभनयात् । मनोदिनकृष्ण निरूपाध्येतानि त्रीणि तु मातानिरूपाणि थानो प्राशतानि । नाममा निरयं यान्ति रागमा मामुपानय । माविका देवलोकाय गछन्ति मुखभागिन'। निष्पवन पापन नियानिमवाप्नुयात्। पुण्यपापेन मनुष्य पुण्येन केन देवत .। स्वमप्याविषय परम मनोपिर पिवधिमनिमी योऽय जानादेव प्रवर्तते। যনি স্বীয়াৰ মালিবতি মঘালি যমিনুবাদসমৰ ৰিখিয়দার ! " । गमिछ उवाच ॥ एवमप्रतिमुहमादपुगनुपर्नत। देसाहेमामाणि तथा भमभिपते। निसनिपमेयुकादिवासपि। उपपपनिमयागाहणे सह गुणस्यात् । मानुपाविधानि दियोमानुमायामामुग्यानिरयावाममानस्य प्रतिपद्यते । बापदायामागं कोर भागन्धनि गवतानिय तथाऽयमगुण गुर। निरिम्न मावि धामिण मोगाधिरोगिच दम्लाइमें गमय । सादा शिक्षिकाविष्ट विद मिधापामारपोरपि। पनि निनानि मानिरीरिषु । विसिपाशिनापीमिमी UN .

·मोक्षधर्म प.। यध्याय १३.५] ॥ शान्तिपर्वः॥ . है - १५५ . तिर्यग्योनिमहलेषु कदाचिद्देवतासपि अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव मतान्यपि। शलवासांद्यतुनामा: भायो नित्यनधत्तथा । मण्डकमायो च नया वीरामनर्गतस्तया। चोरधारणमाकाशे शयनं स्यानमेव च। दरकामस्तरे व कष्टकंप्रस्तरे नया।' भमप्रस्तरभायो च भूमिशय्यातनेषु च । वीरवानाम्बुप च शयनं फर्लकेषु च ।। विविधासु च शय्यामु फचया वितस्तया। मुचमेपलनमत्वं चौमहाजिनानि । भाणोबालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः । सिंहचर्मरोधान: पहवासास्तथैव च । फलकं परिधानय नया कस्टकवस्त्रया । कोटकावमनचैव चौरवासास्तथैव च । वस्त्राणि चान्यानि बहन्यभिमन्यत्यबुद्धिमान । भोजनानि विचित्राणि रबानि विविधानि च। एकरावान्तराधिसमेतकालिकभोजनं। चतुर्थाटमकानश्च यष्ठकालिक रव च । पावभोगनव तथैवाष्टाहभाजनः । सप्तगबदमाहारा दादमाहिभाजनः । मामोपामो मुलाशी फलाहारम्तयैव च । वायुभवोऽम्युपिण्याकदधिगोमयभोजनः। गोमूत्रभोजनदेव भाकपुष्पाद एव । दालभोजनचैव तथाचामेन वर्तयन् ।। वर्तयन पोर्णपणेय प्रकीर्णफलभोजनः । विविधानि च कृच्छ्राणि मेवते मिद्धिकाइया। चान्द्रायणनि विधिवलिङ्गानि विविधानि च । चातुराश्रयपन्यानमाश्रयन्यपयानपि । उपाश्रमानप्यपरान् पापण्डान् विविधानपि। विविकाच भिलाच्छायातया प्रवानि च। "पुलिनानि विविक्रानि विविक्रानि वनानि च। देवस्थानानि युस्यानि विविक्रानि मरांमि च । विविकाथापि शैलाना गुहा ग्टहनिभापमाः । विविक्तानि च जयानि व्रतानि विविधानि च । नियमान् विविधाश्चापि विविधानि नपामि च । यज्ञाच विविधाकारान् विधीय विविधास्त या। मणिकपयं द्विज एवं वैश्याट्रांस्तथैव च । दानञ्च विविधाकार दीनान्धरुपरादिषु। अभिमन्यत्यसंवोधात्तथैव विविधान् गुणन् । सत्त्वं रजस्तमश्चैव धमार्थी काम रव च । ' प्रकृत्यात्मानमेवात्मा एवं प्रतिभजेत्युत । वधाकारवषटकारी स्वाहाकारनमश्रियाः । याजनाध्यापनं दान तथैवाजः प्रतियह विनाध्ययन चैव यथान्यदपि किञ्चन। जन्ममृत्युविवादे च तथा विशमनेऽपि च । इभाइभमयं सर्वमेतदाइ क्रियापर्य।' प्रष्ठतिः कुरुते देवो भव प्रलयमेव च । दिवसान्ते गुणानेनानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते । रग्मिजालमिवादित्यस्तत्तत्काल नियति। स्वमेयोऽमहत् पूर्व झोडार्थमभिमन्यते । श्रात्मरूपणानेतान् विविधान् दयप्रियान् । स्वमेती विकुलाणः सर्गप्रलयर्मिले। क्रिया क्रियापर्थे रम्विगुणी विरुणाधिपः क्रियां कियाफ्यापेतम्तथा नरितिमन्यते । प्रत्या मर्चमेवेदं जगदन्धीत विभी। रजमा तममा धैव याप्त मर्चमनेकधा। वं इन्दान्ययतानि ममावर्तन्ति नित्यः । ममैवैतानि जायने भवन्ते तानिमानिति । निमातव्यान्यौतानि सभापनि नराधिप । मन्यते पंधयुद्धवासदेव मुशतान्यपि । । . - . - -- ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म प० । अध्याय ३०५ ।। है भाव्यानि मवैतानि देवलोकगतेन वै। दहेव चैन भीक्ष्यामि भाभफलोदयं । सुख व तु कर्तव्ये सकृत् कृत्वा सुखं मन । यावदन्तञ्च मे मौख्यं जात्या जात्या भविष्यति । भविष्यति च मे दुःख कृतेनेहायनन्तक मंहदुःखं हिमानुष्यं निरये चापि मजनं । . निरयाचापि मानुष्यं कालेनव्याम्यहं पुन ! मनुष्यत्वाच देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुन । मनुष्यत्वाच निरयं पर्यायेनोपगपति । य एवं वेत्ति मित्यं वै निरात्मात्मगुरौटत.। तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते । नमवेनास्ता नित्यं तवैव परिवर्तते। सर्गकाटिमहस्राणि मरणान्तासु मूर्ति । य रयं कुरुते कर्म शभामफलात्मक स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् । प्रकृतिः जाते कर्म शुभारभफलात्मक। प्रतिशतदनाति विपु लोकेषु कामगा। तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च । पीणि स्थाना न चैतानि जानीयात् प्राकृतानि इ । अलिङ्गी प्रकृति वाइलिझेरनुमिमीमहे । तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि मन्यते । स लिझान्तग्मासाद्य प्राकृत लिङ्गमन्त्रण, अणदाराण्यधिष्ठाय कर्मणात्मनि मन्यतोत्रादोनि तु माणि पञ्चकर्मेन्द्रियाण्यय । रागादीनि प्रवर्तन्त मणेविह गणे. सह । हमेतानि वै सर्वमप्येतानीन्द्रियाणि ह । निरिन्द्रिया हि मन्येत वणवानस्मि निर्मषः । अलिङ्गा लिङ्गमा मानमकालः कालमात्मनः । असत्त्वं मत्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मन. । मृत्यु मृत्युमात्मानमघरश्चरमात्मनः । क्षेत्र क्षेत्रमात्मानममर्ग. मर्गमात्मन.। तपास्तप प्रात्मानमगतिर्गतिमात्मन. । अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः । अक्षरः परमात्मानमवुद्धिस्वभिमन्यते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपवैणि मेसिधर्मपर्वणि वशिष्टकरालजनकमवादे पञ्चाधिकविगतोऽध्यायः ॥ २०५ ॥ ॥ वशिष्ठ उवाच ॥ एवमप्रतियुद्ध यादबुद्धजनमेवनात्। मर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गति। धावा धाममहमाणि मरणान्तानि गच्छति। तियग्यानिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च । चन्द्रमा इव भूतानां पुनस्तत्र सहसय । नीयते प्रतियुद्धत्वादेवमेघ यबुद्धिमान्। कला पञ्चदशी योनिस्तड्राम प्रतियुध्यते । नित्यमेतद्धि जानोति मोमं वे घोडों कला । कमाया जायतोऽजन पुनः पुनरबुद्धिमान् । धाम नस्याफ्युञ्जन्ति भय रवोपजायते । घोडणी तु कला सध्या म माम उपधार्थता। नं रूपयुज्यने देवदेवानुपयुनकि मा। स्तामपशयिता हि जायते नृपमत्तम : मा अन्य प्रतिई या ताल्यान्मात उच्यते । । तदेव पोडकल देशमध्यनमकं । ममाऽयमिति मन्यानातवैव परिवर्तते। पधिमा महानात्मा नधाम तिगेधनात्। विमलस्य विशद्धम्य गद्धामुद्धनिविणात्। अशुद्ध व मुंडात्मा तादृग्मपनि पार्थिव । बुद्धभवनाचापि युद्धोऽप्यनुद्धता ब्रगेन् । নামনিৰাত্ৰি বিয়া পৃথলম্বন। সত্যি বলপ্পিা মবনু। रति श्रीमहाभारने मानिनपर्मणि मे वधर्मपर्वणि वशिष्ठकरालजनामवाद षाधिकवियतोऽध्यायः॥२.६॥ . ३. .

·A इधर्म पा ध्याय ३०७1] ॥शान्तिपर्व ॥ + 5 . 1 m । जनक उवाच ॥ अवरहरयार यो सम्बन्ध दयते । स्त्रीपुमे वोऽपि भगवान मम्बन्धलददुच्यते । ते तु पुष नेह म्वो गर्भ धाग्यत्युत। एते स्त्रिय न पुरुषो रूप निवर्तयेत्तया। अन्यान्यस्याभिमम्बन्ध दन्यान्यासयात् । रूपं निवर्तयत्येतदेव मामु योनिषु । रत्ययमभिसम्बन्धादन्योन्यगुएमययात । ती निवयत रूपं नदच्यामि निदान । ये गुणा पुरपस्यैह ये च मारगुणाम्या । अभियात्रायुध मना घजानोम पिटतो दिजा बनमशोणितश्चेति माजान्यपि शुम । एवमेतद्विश्रेष्ठ वैदे गावै च पद्यते। प्रमाण यत स्ववेदोक शास्त्रात यच पद्यते । वेदशाम्त दयवि प्रमाण तत् मनातन । अन्यान्यगुणमरोधादन्यान्याणमययात् । एवमेवाभिमम्वद्धा नित्य प्रष्टमिपूत्यौ। पश्यामि भगवप्तस्मा मेधी न विद्यते। अय वानन्तकृत किञ्चिदेव निदर्शन। तन्ममाचक्ष्य तत्वेन प्रत्यक्षा यमि मा मोक्षकामा वयञ्चापि काद्धामा यदनामय । अदेशनपुर नियमतान्द्रियमनोश्वर । ॥ वदिष्ट उवाच ॥ यदेतदुक्तं भवता वेदशास्वनिंदर्भन स्वमेतयया तनिष्टहाति नया भवान् । धार्यते हि खया अन्य उभयोदयास्त्रयो न च ग्रन्याय तत्त्वज्ञो यय च व नरेश्वर। यो हि वेदे च भारवे च ग्रन्यधारणत पर । न च ग्रन्धार्यतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारप वृया। भार म वहत तम्य ग्रन्यम्याथ न वेत्ति य । यस्तु ग्रन्चायतत्वज्ञो नाम्य पयागमा च्या। अन्यभ्यार्थम्य पृष्ट' मन तादृशो वकुम हति। यया तत्त्वाभिगमनाय तस्य में विन्दति । न य समामु कयगन्य म्यूनबुद्धिनान् । म कय मन्दविज्ञानो गन्य वन्यति निर्णयात् । निर्णयचापि विट्रामा न त वक्ष्यति तत्तत । भोपहामात्मतामेति यम्मावात्मवानपि । तमात्र हा राजेन्द्र ययतदनुदृग्यते । याय नयन मा यतु योगेषु च महात्मम् । यदेव योगा पग्य न्त भास्यन्नदनुगन्यते । एव माल्यञ्च याच थ पन्यति म बुद्धिमान् । वमाम मधिर मेद वित्त मनाच वायुच। रतदैन्द्रियक तात यद्भवानिदमाना। द्रव्याट्रयस्य निर्वृत्तिििन्द्रयादिन्द्रिय तया (देहाहमा ति वोजादोज तथैव च । निद्रियस्याद्रीजम्य निद्रव्यदायदेहिन । कय गुणा भविष्यन्ति नि वान्महात्मन । गुणा गुणेषु जायन्ते तव निविन्ति च । रव गुशा प्रतिते जायन्ते निविमति च । समाम मधिर मेद पित्त मनाऽन्चिमायुचाटी गान्यय सानोदि प्रतानिक। पुमायैवापुमावलि प्राकृत मनान व पुमान पुन येव मनिकीयभिधीयते। अनिशात प्रतिलिम्प नभ्यति मात्मने । यया पुष्यफर्नियनवा मूर्तयम्नया । .रवमयनुमानेन धनि मुपनभ्यते । पञ्च वशिमनात निपु नियत मक। अनादिनिधने ऽनन्त मर्चटा निरामय । केरवत्वभिम नित्व हुनुपुर उच्यते। गुणा गुरपत पनि निर्गुणम्य कुतो गुलामदेिव गिन्ति ये गुदर्शन । १५४ HUR -- ·॥श्रीमहाभारत । [ मोक्षधर्म प्राध्याय ३०७ १३०८ यदा त्वेष गुणानेतान् प्रास्तानभिमन्यते तदा म गुणहान्य ते परमेवानुपश्यति । यत्तहुद्धः परं प्रांडः भांख्ययोगाश्च मग बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिव नालों अप्रबुद्धमयाव्यतमगुणं प्राहुरीश्वरं । निर्गुणञ्चेश्वरं. नित्यमधिष्ठातारमेव च। प्रकृतेश्च गुणानाञ्च पञ्चविंशतिक बुधाः सांख्ययोगे च कुशस्ता बुध्यन्ते परमैषिणः । यदा प्रबुध्य ह्ययनमवम्याजन्मभीरवः ।बुध्मानं प्रबुध्धन्ति गेमयन्ति सम-नदी एतनिदर्शनं सन्यगसम्यगनिदर्शनं । धुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां प्रयक् पृथगरिन्दम। . परस्परणेतदुतराचरनिदर्शन। एकल्प महार प्रानानात्व घरमुच्यते । पञ्चविंशतिनष्ठेोऽयं यदा सम्यक् प्रवर्तते । एकवं दर्भमञ्चास्य नानात्वञ्चाप्यदर्शन, a तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत् पृथगेव निदर्शनं । पञ्चविंशतिमर्गन्तुतत्त्वमार्मनीषिणः निस्तात्त्व पञ्चविंशस्य परमाहुनिदर्शनी मर्गस्य वर्गमाचार तत्व नत्वात् सनातन । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वशिष्ठकरातजनकसंवाद सताधिकत्रिशतोऽध्यायः १२.७१ अन उवाच ॥ नानावकत्वमित्युक्तं वयैतदृषिमत्तमा पश्याम्येतद्धि मन्दिग्धमेतया निदर्शन।। तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्या बुध्यमानस्य चानघ। स्यूसंबुद्धा न पश्यामि तत्त्वमेतन संशयः । अवरक्षरयोरुक्तं स्वया यदपि कारण। नंदप्यस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टमिल मेऽनघ ।। देतयोतमिछामि नानात्वकत्वदर्शन बुद्धश्चाप्रनियुद्धञ्च युध्यमानञ्च तत्वतः ।। विद्याविधे च भगवन्नवर क्षरमेव ची माण्यं योगश्च काबीन पृथक् वापृयक पह। ॥ वशिष्ठ उवाच ॥ इन्त ते मम्प्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छमि । योगकृत्य महाराज पृथगेव म्हणुष्व मे । योगकृत्यन्तु योगाना ध्यानमेव पर गन्न । नचापि विविधं धानमाइविद्याविदो जनाः। एकाग्रता च मनमः प्राणायामम्तथैव च । प्राणायामन्तु सगुणो निर्गुणा मनसम्तया। मूत्रामपुरोपे प भाजने घ नराधिय । विकाल नाभियुञ्जीत शेषं दुषीत तत्परः। इन्द्रियाणोन्द्रियायेंभ्या निवत्यै मनमा चिः दशहादमिनाऽपि चतुर्विंशात् परन्ततः गादनाभिर्मतिमामात्मामचोदयेदय। तिइन्तमगरं तन्तु यत्तदुक्र मनीषिभिः ।। गैयारमा मनतं गेय इत्येवमनुपश्रुम । प्रतंचाहीनमनमे नान्ययेति विनिश्चयः । विमुशः मबभद्रेभ्यो सप्पारागे गिनेन्द्रियः । पूर्वरावेऽपररात्रे धारयोग मनोत्मनि। सिरोरधिन्द्रिपयाम मनमा मिथिलेश्वर । मनोमया म्यिरहला पापाण व नियतः । यापुरपायकापः माहिरिदापि निरानः । बुधा विधिविधानशामादायक प्रचक्षते । नम्टोतिम वा प्राति म रमतिम पायति। न चम्पा विज्ञानाति न मापयते मनः । न पाभिमन्यो विचित्र व अध्याति काप्टर सदा महातिमापनं युक्रमाडर्मनीषिणः । निभान शिपया दोपदीपसमा प्रकाश निर्मिक विकलोईन निर्मगतिमाप्नुयात् । गदा नगनुमदत परिमन हरे ममत्यते। भ्याऽन्तरानि पाशतान मदियः । १५॥ - 2 ·मोक्षधर्म प० । यध्याय १३०८13. } ॥ शान्तिपर्व। -- - - - । w विधूम इव मताचिरादित्य इव रग्मिमान्। वैद्युतोऽग्निरियाकाशे दृश्यतेत्मा तथात्मनि ।' ये पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः माह्मणा ब्रह्मयोनिया धयोनिमसनात्मकं । देवाहरणभ्याऽणु तन्महड्या महत्त। तत्तत्व सर्वभूनेमु ध्रुवं निष्ठन्न दृश्यते। बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककत्। महतस्तमसम्तात पारे तिष्ठन्न तामम. । । स तमीनुद इत्युक सार्थदपारगः। विमला वित्मस्कञ्च निलिने निमंजित । योग रप हि योगाना किमन्यद्योगलक्षण । वं पश्यं पश्यन्ति वात्मानमजरं परं । योगदर्शनमेताददुतन्ते तत्त्वतो मया । मायभान प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनं । " अव्यनमा प्रकृति परं प्रकृतिवादिन, तस्मान्महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम। अवारस्तु महतस्तृतीयमिति न श्रुतं । पञ्चभूतान्यहवागदाहु सत्यात्मदर्शिनः। एता. प्रकृतयघाटी विकाराचापि पोडश पञ्च चैत्र विशेषा वै तया पञ्चेलियाणि च। रतावदेव तत्त्वाना सांस्यमाहुर्मनीषिणः । सांख्ये विधिविधानमा निन्य सांस्यपये रता. । यसाधदभिशायेत तत्व प्रलीयते । लीयनो प्रतिलोमानि मृज्यन्ते चान्तरात्मना। अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतलामत : गुणा गुणेषु मततं मागरस्योर्मयो यया । मर्गप्रलय रतावान् प्रकृतेनृपसत्तम। रकत्वं प्रलये चाम्य यहुत्वञ्च यदाऽमृजत् । एवमेव च गजेन्द्र विजयं ज्ञानको विदै. अधिष्ठातारमव्यानस्याप्येतन्निदर्शन ।। एकत्वञ्च यहुन्वञ्च प्रकरर्थतत्त्ववान् । एकत्वं प्रलये चास्य वॉल्वञ्च प्रवर्तनात् ।। बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रति प्रमवात्मिका'। तच्च क्षेत्र महानात्मा पञ्चधियोऽधितियति । अधिष्ठातेति गजेन्द्र पोयते यतिमत्तम, । अधिष्ठानादधिष्ठ ना क्षेत्राणामिति न. ग्रुतं । क्षेत्र जनति चाव्यक्त क्षेत्रज इति वाच्यत। अयनिक प्रविभते पुरुपयेति कथ्यते । अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेचज उच्यते । क्षेत्रमव्यकमित्युक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकं । - अन्यदेव च ज्ञानं स्यादन्यजय नदुच्यते । ज्ञानमयनमित्युक्रे यो वै पक्ष विशक । अव्या क्षेत्रमित्युकं तया सत्व तयेवर । अनीश्वग्मतत्त्वञ्च तत्त्वं तत्पञ्चविंशक । मांख्यदर्शनमेतावत् परिसंख्यानुदर्शनं माख्या. प्रकुधन व प्रतिश्च मचने। तत्त्वानि च चतुर्दिशत् परिमण्याय तत्त्वत । माख्या मह प्रकरया तु निस्तत्व' पञ्चविंगकः । पञ्चविशोऽप्रष्टत्यात्मा बुध्यमान इति स्मृन । घदा तु बुध्यते मान तदा भवति क्षेत्रन्न । सन्मानमेतावशापितं तव तत्त्वत । एवमेतदिजानन्त मान्यता प्रति यान्युत । सम्यनिदर्शनं न म प्रत्यक्ष प्रकृतम्तया गुरुतत्त्वाचयेतानि निर्गुणेभ्यस्त या भवेत् । नव वत्तमानानामारतिविद्यते पुन. विद्यते चरभावलादपरं परमयर्थ । पायनिकमायो न मम्यक् नेयु दर्शना ने व्यक प्रतिपद्यन्नी पुन, पुनरग्न्दिम। मई मत दिशानन्तो न मयस्य प्रयोधनात् । व्यशोभताद्भविवन्ति व्यत्य ववर्जिन.। - - . स.

·-- + - र -- - . 5 ॥योमहाभारत॥ [मोक्षध प्रक। यध्याय ३०८१८ मवमव्यमियुक्तममयः पञ्चविंशकाय रनमभिजानन्ति न भयं नेषु धर्तते । इति श्रीमहाभारतें गान्तिपर्वणि भोवमयणि वशिष्ठकरालजनकमवाद अष्टाधिकत्रिगतोऽध्यायः ॥ ३.८ ॥ । वशिष्ठ उवाच ॥ माज्यदर्शनमेतावदुक्त ने नपरत्तमं । विद्याविधेविदानो मेवं नियोधानुपूर्वगः । अविद्यामाहुरत्यक सर्गप्रलयधर्मि वै। संगप्रलयुनिर्मका विद्या वै पञ्चविशक 1 परस्परस्य विद्या वै वनियोधानुपर्चश. । यथोक्तमानिभिस्तात माख्यस्याभिनिदर्शन। कर्मेन्द्रियाणा मवषा विद्या युद्धान्द्रिय स्मृतं । बुद्धीन्द्रियाणाञ्च या विशेषा इति न श्रुतं । विशेषाणा मनस्तेषां विद्यामाडर्मनीषिण । मनम पञ्चभूतानि विद्या,इत्यभिचहते ।। ' र अहङ्कारम् भूतानां पञ्चानां नाच संशय । अहङ्कारस्य च नया बुद्धिविधा नरेन्दर।' विद्याप्रतिरव्यक्तं तत्त्वाना परमेरो विद्यां शेया नैरश्रेष्ठ विधिय परम किटन। अव्यक्तस्य परंपाविद्या वै पञ्चविंशक! मवस्य सर्वमियुक्तं ज्ञेय ज्ञानम्यं पार्थिवा. ज्ञानमव्यक्तमिथुन ज्ञेयो वै पञ्चविंधक । तयैव ज्ञानमव्यक विज्ञाता पञ्चविंशक ।। विद्याऽविद्यार्थतत्त्वनं भयोक्ता ते, विशेषतः। अक्षश्च शरश्चैव यदुक्तं तनिधि में। 'उभाववाचगवुकावुमावतावनसंगै कारणन्तु प्रवक्ष्यामि याथातथ्यन्तु ज्ञानत ।। अनादिनिधनावेती उभावेश्वरीमती । तत्वमशाधुभावती पोच्यते शनिश्चितक। भर्गप्रलयधर्मवादव्य प्राडाक्षरं । तदेत?णमर्गीय विकुयाण पुन । गुणाना महदादीनामुत्पत्तिय परम्पर। अधिष्ठानाक्षेत्रमाइरेतत्तत्पञ्चविंशक । " पदा तु गुणजान्नन्तदव्यतात्मनि मतियेत्। नदी सङ्ग गुणम्तेस्तु पञ्चविशी विनीयते। गुणा गुणेषु लोयन्ते तदैका प्रतिभवेत् । क्षेत्रज्ञोऽपिंदा तात नोचे मेंप्रेलीयते । । तदादग्वं प्रार्तिगछते गणमश्रिता । निर्गुणत्वचादह गुणेष्वप्रतिवर्तनात्।। एवमेव च शेजवज्ञानपरिक्षये । प्रत्यानि गुणस्वष दयेवमनाथुम ।। घरो भवत्येष यदा नदा गुणवतीमय । प्रष्टनिवनिजानाति निर्गल नथात्मन । नदा विश्रद्धा भवनि प्रष्टते परिवर्णनाते अन्योऽइमन्यग्रमि त यदा वुध्यति भुद्धिमान् । दैप तत्वतामेति न चापि मिश्रितो प्रजेत्। प्रत्या चैव राजेन्द्र मिश्रा ह्यन्यय दृश्यते । पदा त गुणा मनमायने वैजुगुपते। पश्यते च परं पाय तदा पश्यन्न सत्यजेत्। किंमया छनमेताक्योऽई काममिम अनं । मस्या आनं विज्ञानादनुवर्तितवानिहा अहमेव हि माझादन्यमन्य नानौ । मन्यो यथादकज्ञानादनुवर्तितवानई। मत्स्योऽन्यत्व यथाशनाद कायाभिमन्यते । श्रारमान तहदज्ञानादन्यत्व जैव वेयरह। ममाम् पिगम्य चोर मनमिम पुन । अनुवर्तितयागोमादन्यमन्यनुनाजन। रुपमय भवन्धुगेन महमे हम 1 काम्यमेकलनापाता याामा सम्बई। उन्यत मिह परयागि मदमोऽहममेमोय हि विमना व्यतमहमोदकमाया। M - - " ४ P - ·4 ने है T " मोक्षधर्म पचभ्याय ३८।१:1] .॥ शान्तिपर्व ॥ योऽहमन्जानमंगोहादजया प्रवृत्तवान् ।.मसलयाई नि.माथितः कासमिम महार अमयाऽहं वशीभूत कालमतन्न बुद्धवान् । उदमध्यमनीचाना नामहं कथमावमे।' ममानयाऽनया चेह मद्दवासमहं कयं गच्छाम्यवहभाववादेषेदानों स्थिरो मवे। सहवाम म यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् । वञ्चितोऽस्यन्या यदि निर्विकारो विकारया। न चायमपराधोऽस्था छपराधी हयं ममा योऽहमधाभवं मनः परा समुपस्थित । ततोऽस्यरूपोरूपासु म्यिता मूर्तिवमूर्तिमानो अमूर्तथापि मुतात्मा:ममन्नेन प्रधर्षितः । प्राकृतेन ममलेन तासु नाखिह योनिषु । निर्ममस्य ममलेन किं कृतं नासु तास च।" योनीपु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतमा। मम मात्राऽनया कार्य्यमहद्वारहता खया। श्रात्मानं बहुधा हवा येयं भूयो युनति माइदानीमेष बुवाऽस्मि निर्ममा निरहतः । ममत्वमनया नित्यमहवारतात्मकं । अपत्याइमिमा हिला मंश्रयिये निरामय। अनेन मान्य यास्थामि नानयाऽहमचेतवा। तेनं मम महानेन नैकत्वमनया सह । एवं पामसम्बोधात् पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् । अतरवं नियछेत त्यवादरममामय। . श्रव्य व्यक्रधरणं सगुणं निर्गुणन्तथा। निर्गुणं प्रथम दृष्ट्वा तादृग्भवति मयिल। अक्षरक्षरयोरेतदुर तव निदर्शनं । मयेह ज्ञानसम्पन्नं थया श्रुतिनिदर्शनातं । नि मन्दिग्धञ्च सभञ्च विबुह विनलं यथा। प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुती । सांख्ययोगी मया मोती शास्तदनिदर्शनात् । यदेव शान्त माख्यातं योगदर्शनमेव नत्। प्रबोधनकर जान मांख्यान मवनोपते । विस्पटं प्राच्यते तत्र शिष्याणं हितकाम्यया। वृहचवमिदं शास्तमित्याइविदुषो जनाः । सिंच मारले योगाना पुनदे पुर.सराः । पञ्चविंशात्पर तत्व पयते नै नराधिप । मास्यानान्तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णित । बुद्धमप्रतिबुद्धलाध्यमानञ्च तत्त्वत ।बुध्यमानश्च बुद्धश्च माहुयोगनिदर्शनं ।। II इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपणि वशिष्ठकरालजनसंवादे नवाधिकविशताऽध्यायः ॥ ३६॥ ॥ वशिष्ट उवाच ॥ अय बुद्धमयाबुद्धमिमं गुणविध रा। प्रात्मानं बहुधाकया तान्येव प्रविचक्षते । रनदेवं विकुधाणे युध्यमानी नबुध्यते । गुणान् धारयते ह्येष राजत्याधिपते तदा। अजमं विह क्रीडार्थ विकरोति जनाधिप। अयस्योधनाचैव बुध्यमानं वदन्यपि। नव युध्यते व्यतं सगुणं तात निर्गुणे । कदाचित्वेव सुवेतदारप्रतिबुद्धकं ! बुध्यते यदि वा व्यक्तमेतदै पञ्चविंशको बुधमानो भवथैव सङ्गात्मक इतिश्रुति । अनेनामनिवुद्धेति वदम्ययनमच्युतं । अव्ययोधनाचाप बुध्यमानं वदनदुत। पञ्चविंग महात्मानं न चासावपि युते । पदि विमल बुद्धमप्रमेयं मनातनं । सततं पञ्चविंश्च धमिव बुध्यते । दृश्यादृश्य धनुगत स्वाविन महायु। अव्यकमव तम बुध्यते नात येवला केवध पञ्चविध चतुर्वि न पश्यति। ܝ £ २१ - ११. ३ ·UM J - ५% । ॥ श्रीमहाभारते॥ मोवधर्म या अध्याय ११ ॥ बुध्यमाना यदात्मानमयोऽहमिति मन्यते । तदा प्रतिमानेष भवत्यव्यालोचनामा बुध्यते च परा बुद्धिं विशद्धाममला यदा पिदिशौ राजभाईल तथा युद्धतमानजेत्। ... ततस्त्यजति भोऽव्यक्तं मर्गप्रलयर्मि वे। निर्गुणप्रति वैद गुणयुकामचेतना।' तत केवलधर्माऽमा भवत्यव्यक्तदर्शनात्। केवलेन मेमागम्य विमुक्तात्मानमाप्नुयात् ।। 1. स्तत्तु तत्त्वमित्यानिस्तत्त्वमजरामरं । तवसंश्रयणादेतत्तत्त्ववन्न च मानद !.... पञ्चविंशतितत्वानि प्रवदन्ति मनोपिण' । न चैव तत्ववास्तात निस्तत्वस्वष बुद्धिमान स्थ मुञ्चति नत्त्व,हि विप्र बुद्धस्य लक्षणं । पशिोऽहमिति प्राज्ञी रामाणोऽजरामर.। केवलेन बसेनेव ममता यात्यसंशयं । पगिन प्रबुद्धेनं युद्धमानोऽप्ययुद्धिमान।। स्तन्नानालमित्युक्त साख्यतिनिदर्धनात्। चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य ह । एकर्ष वैभवत्यस्य पदा बुद्धानुबुध्यते। बुध्यमानोऽप्रबुद्धेन ममता याति मैथिल.", मनधर्मा भवस्थेष निःमात्मा नराधिप । नि.मात्मानमासाद्य पश्चिमकमजं विमुं। .. विभुस्यनति चाव्यतं यदा वेतदिबुध्यते। चतुर्विशमसारञ्च पदिशस्य अयोधनात् । एष धप्रतिबुद्धय बुध्यमानश्च तेऽनध ! प्रोक्ता बुद्धश्च तत्वेन यदायुर्तिनिदर्शनात् । नानात्वैकलमेतावद्दष्टव्यं मास्तुदर्शनात् । मशकोदुम्वरे यवदन्यत्वं तददेतयो..in . मत्यादके यथा तददन्यत्वमुपलभ्यते । एवमेवावगेन्तव्यं नानात्वेकवमत्याः ।।। एतद्धि माच दरयुक्षमप्यनज्ञानसंहित। पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वत्ती एप मारयितव्येति पाइन्व्यागोचरात् । सोऽयमेवं प्रमुच्येत नान्ययेति विनिमयः ।। परय परधर्मा च भवत्येप ममेत्य वै। विशुद्धधभी शुद्धेन बुद्धेन च म बुद्धिमान । विमुक्रधा मुक्केन ममेत्य पुरुषर्षभ । वियोगधर्मिणा व विमुक्तात्मा भवत्यय विमोक्षिणा विमोचथ समेत्येह तथा भवेत् । शनिकमा भुवि भवत्यमितदीप्तिमान। विमन्नारमा च भवति ममेत्य विमलात्मना । केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै। खतपय स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रमवाप्नुयात्। एतावदेतत् कथितं मया ते तयं महागजे यथार्थतत्व । श्रमसरत परिण्टाचार्य मनातन ब्रह्मविशुद्धमाझे भवदनिष्टमा जनम्य गजन् प्रदेयमेतत् परमं त्वया भवेत् । विधिसमानाय प्रमोधकारणं प्रबोधना. प्रणतय भ देयमेतच तयाऽनृतात्मने मठाय शोवाय, न निह्ययुद्धये । न पण्डितशामपरोपतापिने देयन्तु रेषचानियोध यामे श्रद्धाषितायाथ गुणाविताय परापवादादिरनाथ नित्यं । विशुद्धयोगाथ युधाय नित्य 'क्रियावने र समिण हिताय। বিবিড়ীয় সিথিসিয়ায় বিঘেীসায় যমুনাব। বিসাল ব স ঘাঘিনঘন গ ঘ মলায় মন খ ইএ। sar . 1 " . । र मामन।

·मोक्षधम्म मा अध्याय ३१०११११] ॥ शान्ति पर्व ॥ ७७१ रंतर्गुणैर्होनतमे न देयमेत् परं ब्रह्मविभुद्धमाइ।न श्रेयसा योन्यति तादृशे कृतं धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात् । वोमिमा यद्यपि रवपूर्णा दद्यान देयन्त्विदमन्ताय । जितेन्द्रियायैतदभशयन्ते भवेन् प्रदेयं परमं नरेन्द्र। कराल मा ते भयमन्तु किञ्चिदेतत् श्रुतं ब्रह्म परं त्वयाऽद्य । ययावटुकं परमं पवित्र विशोकमत्यन्तमनादिमयं । अगाधजन्मामरणश्च राजत्रिंगमय वीतभयं शिवञ्च । ममीक्ष्य माहं त्यज वाऽद्य मध्य ज्ञानस्य तत्वार्थमिदं विदिला . y १ 4 1 . चाप्तमेतद्धि मया सनातनाद्धिरणगर्मागदतो नराधिप। प्रसाद्य यनेन नमुग्रचेतसं सनातनं ब्रह्म ययाऽद्य वै नथा। नरस्वया चास्मि यया नरेन्द्र यया मयेदं वयि चोकमा। तयाऽवाप्तं ब्रह्मणे मे नरेन्द्र महाज्ञानं मोदविदा परायणं। भीम उवाच ॥रतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मानावर्तते पुन । पञ्चविंशो महागज परमर्षिनिदर्धनात् । पुनरावृत्तिमानाति पर जानमवाप्य च । नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरं । एतनियमकरं ज्ञानने परमं मया । कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षिती नृप। हिरण्याभीषिणा वशिष्ठन महात्मना । वशिष्ठापिशाईनान्नारदोऽवाप्तवानिद।। मारदादिदित मह्यमेतद्ध मनातनं मा भुच कारवेन्द्र स्व श्रुत्वैतत् परमं पदा येन चराचर वित्त भयं तस्य न विद्यते। विद्यते तु भयं तस्य यो नैतदेति पार्थिव । अविधानाच महात्मा पुन पुनरुपाद्रवत् । प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्नान्युपाग्नुते । देवलोकं तया नियमनुष्यमपि चाभुते । यदि भुभ्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात् । " अज्ञानसागरोधागे व्यकोऽगाध उच्यते । अहन्यहनि मञ्जन्ति यत्र भूतानि मारतों यस्मादगाधादयकादुत्तोर्णस्वं सनातनात्। तस्मात्वं विरजाश्चैव वितनस्कचे पार्थिव । ति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधम्मपनि वभिउकरालजनमवादे दगारिकविताऽथाय "३१.॥ । भीम उवाच । मृगयां विचरन् कचिदिइने जनकात्मज । वने ददर्श विप्रेन्द्र िवश्वरं भूगो। उपासोनमुपासोन प्रणम्य घिरमा मुनि पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिद। भगवन् किमिद श्रेय प्रत्य पापोह वा भवेत् । पुरुषस्याधुवे देहे कामस्य ववर्जिन । मत्कृत्य परिपृष्ट ससुमहात्मा महातपा | निजगाद नतस्तम्म श्रेयस्करमिदं वर । ॥ अविस्वाच ॥ मनसाऽप्रतिकूलानि प्रेत्य ह च वाञ्चमि । भूताना प्रतिकूलभ्या निवर्त्तख जितेन्द्रियः । धर्म सता हित पुंसा धर्भवाश्रय. सती। धालीकास्त्रयस्तात प्रवृत्ता सचराचराः। खादुकामुककामाना वैटएण्य किं न गछसि। मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि । यथाज्ञान परिचय कर्त्तव्यस्तत्फलार्थिना। तथा धर्म परिचय कर्त्तव्यस्तत्फलार्थिना। श्रमता धर्मकामेन विम्बद्ध कम दुष्करं । मता तु धर्मकामेन सुकर कर्थ दुष्कर। वने ग्राम्यमुखाचारो यथा ग्राम्यस्तथैव स । ग्रामे च न सुखाचारो यथा वनचरस्तथा। मनोवासायिक धर्म कुरु श्रद्धा समाहित. निवृत्ती वा महत्ता वा सम्प्रधार्य गुणगुणान्। 1 ९ - .

·॥ श्रीमहाभारत:॥ ! माघधर्म प्रापिध्याय ३६५.२५२ ।। । -- । ए नित्यञ्च या दातव्यं माधुभ्ययाममयता।'प्रार्थित मतभाषाया मत्सत देशकालयोः । शुभेग विधिना लब्धमाय प्रतिपादयेत् । बोधगम्यं दद्याप मानुतन कोत्तयेत्।। अनुशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागावे स्थितः । योनिकम्म रड्य पात्र स्यादेदविद्विजः सत्कृता कपनीच जात्या योनिरिष्यती शायज मामगो विद्वान् पट्टा पाचमुच्यते। सरव धर्मः मोऽधर्मस्तं तं प्रति. नर भवेत् । पाचकर्म विशेषण देशकालाववे लीलयाऽल्प यया गावामन्टन्यात्त रणः पुमान् । वड्यनेन च महत्यापनिहरणतया , विविक्तस्य, यथा सम्यग्घृतं भवति भपज तथा निहतदोषस्य मेत्य धर्मः मुखावह मानस भवभूतेषु वर्तते वै. भाभा अणुभेभ्यः सदाक्षिय नभेष्ववावतारयेत्। सब मर्चेण सर्वत्र क्रियमाणच पूजयेत् । स्वधमे यत्र रागते काम धमे विधीयता अधृतात्मन् धृतो,तिष्ठ.दुर्बुद्धे बुद्धिमान् भव । अप्रशान्तो प्रभाव वमप्राजा प्राज्ञवधर ... तेजमा शक्यते प्रानुपायसहचारिण। इन प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः पराय... रागपिरतिः स्वात्पतितो हि.महाभिषः ययाति क्षीणपुण्याऽपिधत्या, लोकानवाप्तवान् Mur नपखिना धमक्ता विदुपाचापसेवनात प्रास्यो विपुला बुद्धि तथा श्रेयोऽभिपस्य, ॥ भीम उवाच ॥ स तु:स्वभावमम्पन्नस्तकृत्वा मुनिभाषित। विनिववं मनः कामाद्धर्भ बुद्धिश्चकारह। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मारधर्मपर्वणि जनकानुशासन एकादशाधिकविशतोऽधायः ॥३९९ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ धर्माधर्म विमुक्त यदिमुक्त मेबसमयात जन्ममृत्युविमुकच विमुंह पुत्रपापयो:, यचिव, नित्यमभयं मित्यमवरमव्यय। पुचि नित्यमनीयाम तद्भवान वक्रम इति ॥ भीम उवाच ॥ अव ते वर्तयिष्यामि इतिहास पुरातन । याज्ञवल्क्यस्य संवाद जनकस्य व भारत! याज्ञवल्क्यमृपियूष्ठ, देवराति महायशाः पप्रक-जनको राजा मन्त्र प्रश्नविदाम्बर ॥ ननक उवाच ॥ कप्तीन्द्रियाणि विष कति प्रतियः स्मृताः। किमय परं ब्रह्म तमाच परतत कि। प्रभवश्चाप्ययश्चैव कालसंख्या तयैव च। वकुमईमि विप्रेन्द्र वदनग्रहकाक्षिणा श्रज्ञानात्परिचामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः । तदह श्रोतुमिचामि सर्वमतदसमय। ॥ याजवस्य उवाच ॥ श्रृंयनामवनोपाल यदेतदनुष्ट छमि योगांना परमं शान सांस्थानाच विशेषतः । ..." न तवाविदितं किञ्चिन्मान्तु निजामते भवान्। पृष्टेन चापि वायमेष धर्मः सनातनः । अटी प्रकृतयः प्रोका विकारायापि पाडश । अब तु प्रकृतोरष्ट पारध्यात्मचिन्तकाः। अयाच मदान्तश्च तथाऽहसारमेव च । पृथिवी वायुराकाशमापा ज्योतिश पञ्चमं । रताः प्रष्टतयस्वष्टी विकारानपि मे स्टणु पोचं वक् चैव चतुर जिला प्राणञ्च पञ्चमी भन्दः म्पर्मश रुपञ्च रमो गन्धस्तथैव च । वाक् च हस्ता च पादा च पायुभेनायव च । श्ते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पक्षम्। युद्धोमियाण्ययेतानि मविशेषाणि मयिल। मन.पोडमकं प्रारयात्मगतिचिन्तकाः । सवैवान्य च विदामतत्वबुद्धिविशारदाः । 46 - - ·on 1 मोक्षधर्म प० । अध्याय शरी ३१३।] 'प्रान्ति पर्व, ७७३ अयनाच महानात्मा ममुत्पति पार्थिव प्रथम मर्गमित्येतदाह प्राधानिक बुधाला महतद्यायहकार उत्पन्नो हि.नराधिपः। द्वितीय मर्गमित्यारेनयात्मक स्टतं महाराच्च सम्भूतं मनो भूतगुणात्मक। बतीयः सर्ग इत्येप वाहारिक उच्यते मनसंतु ममता महाभूता नराधिपस्तिथ सर्गमित्येतन्मान विद्धि में मत शब्दः पयरुपञ्च रमों गन्धम्त येव ची पञ्चम मर्गमित्याङ्गातिक मतचिन्तका: श्रीचं लंक चैव चय निहा पाएञ्च, पञ्चम । मर्गन षष्ठमित्यांडवचिन्तात्मक स्मत अंधान्द्रिययाममुत्पद्यति नराधिप । सप्तम मर्गमित्याइरेनदैन्द्रियकं रत ऊँ सातम्तयाँ तिर्यगुत्पति नराधिप । अष्टम मर्गमित्याहुरेतदार्यवर्क मंती तिर्यकसोतस्वधः सति उत्पचति नराधिप । नवर्भ मर्गमित्याइरेतदजिवकं बुधाः एतानि नव संगाणि तत्वानि च नराधिपा चतुबितिस्तानि यथा अतिनिदर्शनात् । अंत ऊंचमहाराज गुरुस्थतस्य तत्वतः महात्मभिरनुपाती कालमख्या निवोध मे। इति श्रीमहाभारते शानिापर्वणि मेदिधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे दादाधिकवियतोऽयायः॥ ३९२॥ यावररय उवाच श्रव्यतस्य नरयेष्ठ कोलमस्या निबोध में। पञ्चकन्यसहस्राणि दिगुणान्यहरुच्यते। राविरतावती चास्य प्रतिवुद्धा नराधिपा सजत्योपधिमेवाग्रेजोवन संदे हिना। नतो प्रमाणमरियाण्डसमुद्भव। मा मत्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुभम संवत्सरमपित्लोऽण्डे निष्काम्यं च महामुनिः। मन्दधे म मी छत्नी दिवमुई प्रजापति चौवापृथिव्या रित्यष राजन वेदेषु पयंत नियों. शकलयामध्यमाकाशमकरोत् प्रभुः । तम्यापि च मझाने पदवेदाङ्गपारगः दशकन्यमईसाणि पादानान्यहरुच्यते रात्रिमतावतोश्चास्यों चिन्तकारी सृजत्यहवारषिमतं दिव्यात्मकं तथा। चतुरंशापरान पुचान देहान् पूर्व महानृषिः । ते वै पिढगा पितरः श्रूयन्ते राजमजम देवाः पिढणाच महा देवनाकाःस्मानाः चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम ।। परभेष्टो वकार जन् भूतानि पञ्चधा प्रथिवीवायुराकानमार यानि पञ्चम रतस्यापि निशामाईस्तुतीयमिह कुर्चतः । पञ्चकन्यसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते । शब्दः पय रूपञ्च रमो गन्धस्तथैव च । रते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चस। पैराविष्टा निभूतानि अन्यहनि पार्थिव । अन्यान्य स्पृहयन्येते अन्यान्यस्य हिते रताः। अन्यान्यमनिवर्तन्ने अन्यान्यस्पर्टिनस्तथा । ते वध्यमाना अन्यान्य गुण हारिभिरव्ययैः। व परिवर्तनो तिर्थग्यानिप्रवैशिमः । चीणि कन्पमहसाणिरनेशामहरुयते । रात्रिरेतावतो व मनमय नराधिप । मनधरति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रियः । न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन रवानुपश्यनि। चतुः पश्यति रूपाणि मनमा तु न चबुमा । • मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यनपि न पश्यति नन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्नीव्यभिचततो ११ ·॥ श्रीमचाभारत ॥ ! माधधर्म म अध्याय ३९९ ११२ । 1 4 नित्यञ्च बह दातयं माधुभ्ययानस्यता। प्रार्थित ब्रतमाचा या सत्कृत देशकालयोः ।। शुभेग विधिना लधमहधि प्रतिपादयेत् । शोधमअन्य दद्याच नानुतप्येन्न कोर्तयेत् ।।... , , अधम गुचिदान्तः सत्यवागावे स्थितः । योनिकर्मविश्राद्धय पात्र स्यादेद । । सत्कृता बैकपनो च जात्या योनिरिक्ष्यतो शायज मामगो विद्वान पदमी पाचमुर to . म एव धर्म, मोऽधर्ममत्तं तं प्रति नर भवेत् । पात्रकर्म वशेषेण देशकालाववेच्या सोलयाऽस्य यया गावाच्याच रजः पुमान् । बड्यनेन च महत्पापनिहरर्णन्तयां। विविक्तस्य यथा, सन्यघृतं भवति भेषजं तया निहतदोषस्य प्रेत्य धर्मः सुखावहः (ukt मानस सम्वभूतेषु वर्तते वै भाभी अभ्यः मदातिय भेष्ववावतारयेत् । मध्य मर्चेण मर्वच क्रियमाणञ्च पूजयेत् । स्वधौ यत्र रागस्ते काम धर्म विधीयता ... अधृतात्मन् धृतो लिष्ठ दुव बुद्धिमान् भव। अप्रशानः प्रशाम्य-खमप्राज्ञः माजवचर ।। नेजमा शक्यते प्राप्नुभुपायसहचारिण! हाच प्रेत्य च श्रेयस्तथ मूल धृतिः पर राजर्षिरधति, स्वर्गापतिता हि महाभिपः । ययातिः क्षीणपुग्णाऽपि त्या लोकानवाप्तवान् । तपखिमा धमवतां विदुपाचापमेवनान प्रास्यभे विपुला युद्धि तथा श्रेयोऽभिपत्यसे । ॥ भीम उवाच ॥ म तुम्बु मम्पन्नस्तखा मुनिभाषित। विनिवयं मनः कामा बुद्धिचकार ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मारधर्मपर्वणि जनकानुभासने एकादशाधिकविगतोऽध्यायः ॥ ३९१ ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ धर्माधर्म विमुक्तं यदिमक मवसंभयात् । जन्ममृत्युविमुकध विमुक पुण्यपापयो:।। पछि नियमभयं नित्यमधरमव्ययं गधि नित्यमनायास नवान वकुमईति) ॥ भीम उवाच ॥ अव ते वर्तयिष्यामि इतिहास पुरातन । पाशवसत्यस्य मवाद जनकस्य च भारता'. पाचवम्यमृषिश्रेष्ठ देवगतिमहायशाः पमन जनको राजा प्रश्न प्रश्नविदान। ॥जनक उवाच ॥ कनोद्रियाणि विप कति प्रष्टतयः स्मृताः । किमय पर ब्रह्म तमाच परतम्व किं. प्रभवशाययश्चैव कानमरया तथैव च। बाममि विमेन्द्र बनुग्रहकाक्षिणः। मात्परिशामिहिजाममयो निधिः । मदहं योतमियामि ममतदभगाये। । याजवमय उवाच ॥ श्रूयताममोपांम यदेतदनुष्ट चामि योगाना परम शान मास्वानाच विशेषत । " म मराविदितं किधिन्मान् निशामते भवाम् । पृटेम पापि वलयमेष धर्मः मनातम.! प्रष्टतयः प्रोका विकारावापि पारावतु प्रमोरया प्रारध्यात्मरिन्तकाः। प्रय मानव तथाहारमेर चा पथियो वायुराकाशमापा ध्यातिय पयर्म । रताः प्रटनमम्मटी विकारामपि मेरा यो लक्ष पर शिका पाण्य पधर्म। reपच पच भी गधनयव च । वाक परना च पादाष पायुप्रद्रमाया । स्त किरपा गर्ने महामनेषु पया। पडोनियास येतानि मकिपासि मनोरम प्रारभ्याममिहिन्नका गन्य च विवादिभिरदा। .

·मोक्षधम् प० पधार.२१५ १.३१६ 1] - F...॥ शान्तिपर्व ! ७०५. . ; 'भारमध्यात्ममित्यांइयथा अतिनिदमिनः । गन्ध रदाधिभूतन्नु पृथियो चाधिदेवन बिगध्यात्ममिति पाइतलबुद्धिविधारदारी स्पर्शमवाधिभूतन्तु पवनवाधिदैवत मनोऽध्यात्ममिति माहर्यया शास्त्र विशारदा मन्तव्यमधिभूतन चन्द्रमायाधिदैवतं । अहहारिकमध्यात्ममा तत्त्वनिदनि अभिमानोऽधिभूतनु बुद्धिशाचाधिदैवत द्विरंध्यात्ममित्याइययावदभिदर्शिनः बोद्धव्यमधिभूतन्तु देशवाधिदैवतं. रया ने व्यक्तितो राजन विभतिदेहिता आदी मथे तयाने च यथा तन्वेन तत्त्ववित् । प्रवनिर्गुणान् विकुस्ते संपन्देनात्मकाम्यया क्रोडायन्तु महाराज मतमोऽथ महसमः। यथा दोपमहाणि दीपान्मवाप्रकुर्वतः प्रकृतिस्तथा विकुस्ते पुरुषस्य गुणान घट्दन् सत्त्मानन्द उद्रेक प्रीतिः माकाश्यमेव च । मुख गतिमारोग्य सन्तोष श्रद्दधानता अकार्पयममरमाचमा तिरमिता । ममता सत्यमानुथ माहवं होरचापलं भौचमानवमाचारमुलौयं इधसम्भमः । दयानिटवियोगाना छतानामवित्र Kre दाने चात्मग्रहणमस्पृहतं पार्थता । सर्वभूतदया चैव सत्त्वस्येते गुणाः स्मृताः, रजोगुणाना संघातो रूपमैश्वर्यविग्रई । अत्यागित्वमकारुण्य संसद्मापसेवन। परापवादेषु रतिर्विवादानाच भवन ममत्कारचिन्ता रोपवनं । परितापोऽभिहरण होनांगोऽनाभव भेदः परुषता व कामः क्रोधो दो देषोऽतिवादास्ते पोका रजोगुण महानान्त संघात प्रवदयाम्युपधार्यता मोही प्रकाशनामिसमन्धतामिसर्मजिना मरणश्चान्धतामिस तामिस क्रोधउच्यते तममा लक्षणानीह भवणाद्यभिरोचना भोजनानामपर्याप्तिस्तयां पयेवढप्तता ।। गन्धवासोविहारे अयनेष्वासनेषु च । दिवाखप्नेऽतिवाद. प्रमादेषु च वैतिः मृत्यवादिवंगीतानामशानात धानता देवा धर्मविशेषाणामते वै नाममा गुणाः । श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवध पक्षण याज्ञवजयजनकर्मवादे प्रचदशाधिकत्रिशताऽध्यायः॥ १५ ॥ ९ याज्ञवल्कर बशर ते प्रधानस्य गुणात्यः पुरुषसत्तम् । एतस्य ३ जगतस्तिष्ठनएनपगाः सदा। अव्यकरूपी भगवान मनवा च संहस्रधाायतंधा महसवा चैव तथा तमइसधा। कोटिशच करोथेर प्रत्यगात्मानमात्मना । मात्तिकस्योत्तम स्थान राजसस्येह मध्यमं । • ताममस्याधर्म स्थान प्राइरध्यात्मचिन्तकाः केवलनेह पुण्येन गतिमूर्द्धमवाप्नुयात्। पुस्पापन मानुय्यमधर्मणाप्यधोगनिं : इन्दमेधा त्रयाणान्नु मनिपातच तत्त्वतः । सत्त्वस्य रनमश्चैव नममा टणव मे । सत्त्वम्य तु रमो दृष्टं रजमश्च तमस्तया। नमसच तथा सत्त्वं मत्यस्याव्यतमेव चे, अव्यक्तः सत्त्वसंयुको देवलोकमवाप्नुयात् । रजासत्वममायुको मानुष्येषु प्रपद्यते । जस्तमाभ्या संयुक्रस्तियज्योनि जायते। राजमनामः सत्युको मानुष्यमा यात्। पुस्यपापवियुक्ताना स्थानमाहर्महात्मना । . ܕܝ ·७७४ ॥ श्रीमहाभारत ॥ [ मोक्षधर्म प० । यध्याय २१३॥ २॥१५॥ । . - H १ न पेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन रवाचं पश्यति । ममागुपरने राजनिन्द्रियापरमा भवेत्। "-17 तदिन्द्रियेवूपरम मनस्युपरमो भवेत्। एवं मन प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत् ।', or इन्द्रियाणान्तु सर्वपामीवर मन उच्च स्तरितिभूतानि मवाण महाया। इति श्रीमहाभारने शान्तिपर्वणि माघधर्मपाल जनकयाजवस्क्यभवादे चयादगाधिकविताऽध्यायः ॥१५॥ ॥ याज्ञवल्क्य उवाच ॥ तत्त्वाना संगमया च कासमख्या तयेव च । मया पीतानुएव्यण मंदारमपि मे प्रण। यथा महरने जन्तुन् भमर्ज च पुन पुन । अनादिनिधनो प्रया नित्ययाचरं रखना। अरु क्षयमयो बुद्धी निशि स्वप्नमनास्तथा । चादयामाम भगवानव्यकोऽधरत नर) तत शतसहस्राशशरव्यकनाभिधादिनकृत्वा द्वादशात्मानमादित्या वलदमिव चतुर्विध महोपात निर्द इत्यादि तेजमा। जरायुजाण्डजखेदजाहिजच मराधिप है एतदुनमेषमात्रेण विनष्टं स्थाणुजङ्ग कूर्मपृष्ठसमा भूमिभवत्यथ ममन्तत .:. जंगवामितपल केवला जगतों नन अममा बलिना विप्रेमापूरयति भवन' नत कालानिमामाघ तदम्भो याति मथ। विनष्टेऽभसि गजेन्द्र जाज्वलत्याला महान् । तमप्रमेयोऽनिवल जलमान विभावस । उमाण सर्वभूताना मताधिपमधाचता । भषयामास भगवान वायुरयात्मको बली। विचरनमितप्राणस्तियगर्द्धमधस्तथा नमप्रतिबल भीममाकाश यसतेत्मना श्रीकाशमयभिनंदनामा प्रति चाधिक। मनी यति भूतात्मा सोऽहहारः प्रजापति । अहवारं महानात्मा भूतभव्यभविथैवितो नमयनुपमात्मान विश्व गम्भ प्रजापति त्रिणिमा लघिमा प्राप्तिरोगानो ज्यानिरव्यय सर्वत पाणिपादान सर्वतोऽचिभिरोमुख मत श्रुतिमालक मर्चमात्य तितिा ) पदय सर्वभूतांना पर्वणाअष्ठमाचत अय ग्रमत्यनन्तो हि महात्मा विश्वमोवर । तत भमभवत् सबैभनयाव्ययमपूर्ण भूतभव्यभविष्याणां स्टारमनघतथा एषो ऽप्यतस्ते राजेन्द्र यथावत समुदाहत । अध्यात्ममधिभतञ्च अधिदैवञ्च श्रूयता। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोघधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवाद चतुशाधिकत्रिशतोऽयाय ॥ ३९४ ।। ॥ याज्ञवल्क्य उवाच ।। पादावध्यात्ममित्याबाह्मणास्तत्त्वदर्शिन । गन्तव्यमधिभूतश्च विष्णुस्तबाधिदैवत । पायुरध्यात्ममित्याजयथा तत्त्वार्थदर्भिन । विसर्गमधिभूतञ्च मिबस्तत्राधिदैवत। उपभ्याऽध्यात्ममित्याइयथा योगप्रदर्भिन । अधिभूत नथानन्दी दैवतञ्च प्रजापति । हम्नावश्यात्ममित्याहुर्यथामख्यानदर्शिन । कर्त्तव्यमधिभूतञ्च इन्द्रस्तचाधिदैवतं । वाग्य त्ममिति प्राऽर्यया श्रुमिनिदर्शिनं । वक्रव्यमधिभूतन्तु वशिस्तबाधिदेवतं । पदुरध्यात्ममित्याइर्षया श्रुतिनिदर्शिन | रूपमत्राधिभूतन्न सूर्यद्याप्यधिदेवत। श्रोचमध्यात्ममित्याऽर्यया श्रुतिनिदर्थिन । मन्दस्तत्राधिभूतन्तु दिमस्तवाधिदैवन । रिकामयात्ममित्याऊया श्रुतिनिदर्शिम । रस रवाधिभूतन्तु पापस्तपाधिदेवत। . .

·१२. ११२ मोठधर्म प० । अध्याद.२१५ १.३५४४]॥ शान्तिपल ।। ७०५ घारमध्यात्ममित्याइर्यया श्रुतिनिदमिनः गन्ध एवाधिभूतन्त पृथिवी चाधिदेवत बंगध्यात्ममिति प्राइस्तत्वबुद्धिविधारदा स्पर्भमवाधिभूतन्तु पवनुश्वाधिदैवत मनोऽध्यात्ममिति पाइर्यया भावविशारदा मन्तयमधिभूतन्तु चन्द्रमायाधिदेवतं अहारिकमध्यात्ममाइस्तत्त्वनिदर्शिनः अभिमाना ऽधिभूतन्नु बुद्धियाचाधिदैवत बुद्धिात्ममित्याइर्ययावदर्भिनि योद्धव्यमधिभूतन्तु क्षेत्रवाधिदैवतं । रपा ते व्यमिता राजन विभूतिरदर्मिता आदा मथ तयान्ते च यथा तत्वेन तत्ववित् । प्रष्ठतिर्मुशान् विकुरुते खच्छन्दनात्मकाम्यया क्रोडायनु महाराज यतोऽथ मइंसा यथा दीपसंहस्राणि दीपान्मत्याः प्रकुर्वत प्रतिस्तथा विकुरते पुरुषस्य गुणाने यह सत्त्वमानन्द उद्रेक मोतिः प्राकारसमेव च । सुख शाहिसमारोग्य सन्तोष प्रधानता अकार्पस्यममरम्मतमा तिरहिमता, ममता सत्यमानुष्य माव होरचापलं । भौचमानवमाचारमलौत्य होसम्भमा दयानिष्टवियोगाना छतानामविकल्पना दानेन चात्मग्रहणमस्पृहतं परार्थता । मवर्भूतदया व सत्त्वस्यैते गुणाः समता, रजोगुणाना संघातो रूपमैदर्यविग्रहे । अत्यागिलमकारुष्य सुखदुःसोपसेवन परांपवादषु रतिर्विवादानाच भवन मसत्कारचिन्ता वैरोपवन परितापाभिहरणं हीनामाऽनाभव तया भेदः पपता व कामः क्रोधो मदस्तयां दो पातिवादय स्ते पोका रजोगुणः । नाममानान घांत प्रवत्साम्युपध मोहोऽप्रकाशन्ता मिसमन्धतामिसमंजित मरणञ्चान्धतामिस्र तामिस क्रोधउच्च तुममा लक्षणानीह भणद्यनिरोचनी नामपर्याप्तिस्तयां पेयेष्वप्तता गन्धवामोविहारेषु अयनेष्वासनेषु च दिवाखाने तिवाद च प्रमादेषु च वै रतिः। मृत्यवादिचगीतानामज्ञानात प्रधानता दियो धर्मविशेषाणते वै नाममा गुणाः। । श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मावधपर्वणि याज्ञवस्क्यजनकसंवादे प्रञ्चदशाधिकरिश्तोऽध्यायः ॥ ३१५ ॥ । पाइवलय उवाच ॥ रक्त प्रधानस्य गुणास्तपः पुरुषसत्तमा टन्नस्य दैव जगस्हिहन्दनपणा पदा:: अध्यारूपी भगवान् मतधा च सहसधा मिधा महसवा चैव तथा तसइसधा। : कोटिशच करोत्रि प्रत्यगात्मानमात्मना । सात्त्विकस्योत्तम स्थान राजसस्थह मध्यमं । तामसस्याधर्म स्थान प्राइरध्यात्मचिन्तकाः केवलनेह पुश्शन गतिमूर्द्धमवाप्नुयात्। पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मणायधोगति । दन्दमेवा चयाणान्नु मनिपातञ्च तत्त्वतः । • सत्वस्य रनमश्चैव तममञ्च रणव मे । सत्वस्य तु जो दृष्टं रजमश्च तमस्तयां। तमसम्म नया सत्त्वं सत्यस्वायत्रमेव चे अध्यक्तः सत्त्वसंयुको देवलोकमवाप्नुयात् ।। रजःसत्त्वसमायुको मानुष्येषु प्रपद्यते । रजस्तमाभ्या भयुनतिर्थग्यो निषु जायते। राजपस्तामः सत्वयुको मानुष्यमा यात्पुस्वपापवियुक्ताना स्थानमाहुर्महात्मना h १ .

·- 1 - . . ७७६ ॥श्रीमहाभारतं ॥ . [ मोह मायाय ३९६ ॥ १७ । माद्यतत्वाध्ययञ्चैवमवयंञ्चानतच नत्।' 'ज्ञानिना मम्भव श्रेष्ठ स्थानमणमच्युत।। अतीन्द्रियमवोजच जन्ममृत्युतमानुदंत्रिय कस्य पर यत्तत प्रयतेऽह नराधिप । स एव प्रकृतिस्था हि तनस्य इत्यभिधीयते । प्रचेतना व मती प्रतियापि पार्थिव । एतेनाधिष्ठिता चैव रजत महरत्यपि ॥ जनक उवाच ॥ अनादिनिधनावतावुभावेव महामते श्रमतिमन्नावचलावप्रकम्पगुणागुणों श्रयावापिशार्दूल कथमेको धचतनः । चेतनावस्तिथा चैक क्षेत्र इति भाषित.. बहिविगेन्द्र कायन मोवधर्ममुपासमे । माकस्य भावधर्मस्य चातुमिच्छामि तत्वतः । अस्तिव केवलवञ्च विनामावन्तयवे ची देवतानि च में ब्रूहि देह यान्याश्रितानि तथैवोत्कमिण स्थान देहिनो वे विपद्यत । कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थान तत् सवौदिni महिचानञ्च तत्तन पृथग्योगन्तयैव च । भरियानि च तत्त्वानि कम मि सत्तम विदित समेतले पाणावामलकं यथा. इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवाद पाडशाधिकतिगतोऽधायः ॥ १५ ॥ ॥ याचवाय उवाच ॥ क्यों निर्गुणस्तात गुणोकत्तु विशाम्पते । गुणवाचाप्यगुणवान् यथातत्व निबोध में।। गुणेई गुणवानेव निर्गुण्यागुणस्त पिारेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिन गुणस्वभावस्वयंको गुणवैवानिवर्तते। उपयुद्धे च तानव में चैवाच अव्यतस्त न गाताने पुरुषोऽज.स्वभावनि मत्तः परमोऽस्तीति नियमवाभिमन्यते।। अनेन कारनितम्यक्त यादतनं नित्यत्वाचावरलाच हरलाच तदन्यया । यदज्ञानेन कुर्वात गणसर्ग पुनः पुन, यदात्मानं न जानीत नदात्माऽपि न मुच्यते। कर्टलाचापि मगाणी मर्गा तथाथते। कटवाचापि योगाना योगधन्भी तयोच्यते । T कर्तृत्वान् प्रश्तोनाच तथा प्रतिधर्मिता। कर्तृत्वाचापि वोजाना वीजेधी तथा यते। गुणाना प्रसवत्वाच प्रत्तयत्वात्तथैव च उपेक्षवादनन्यवादभिमानाच केवल । मन्यन्ते यतय. मिद्धा अध्यात्मशा गतज्वरा. । अनित्यं नियमव्यकं व्यक्तमेतद्धि मुश्रुम। अव्यक्त कवमित्या नानात्वं पुरुषास्तथा। सर्वभूतदयावन्त. केवल जानमास्थिता । अन्य म पुरुशे ष्यकल वो ध्रुवसंधकयथा मुन्न षीकामा नयेवैतटूि जायते । - अन्यय ममक विद्यादन्याधोडम्बरस्तथा । न चोडुसरसंयोगैमेरकस्तत्र लियते । अन्य रव तथा मत्यस्तदन्यदुदकं सतान पोदकस्य स्पर्धन मत्स्या नियति मर्वयः। अन्या शामियाऽप्यन्या नियमेवमहिमान चोपलियते मोऽसिरुवामपनिन । पुष्करम्यन्यदेवात्र तथान्यदक साता नोदकस्य स्पन लिप्यते तत्र पुष्कर। नेपा महवामन निवामधेव नित्यमापाचातयेन पश्यन्निन नित्यं प्राशता जना । थे वन्य पश्यलिम मम्यक तेषु रमन ने या मिरयार मविनित पुन पुम.' , भावता 7 4 M 'R er A . r w+ .

·मानधर्म प०यध्याय ३१७॥३१८१] ॥ शान्तिय॥ मास्यदानमेतत्ते परिमख्यानमुत्तमा व हि परिसंख्याय माल्या केवलतीगता। ये वन्य तत्वकुभलास्तेषामेतविदर्भने त परं प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शन। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोहर्मपर्वणि याइवयनकमादे मतदशाधिकवितोऽध्यायः ॥ ३५॥ ॥ याज्ञवनय उवाच ॥ सांख्यज्ञानं मया प्रोनं योगद्वानं निधन। ययात्रुत ययादृष्ट तत्त्वन नृप । - - - नाति माख्यममं ज्ञानं नास्ति योगममं वलं तावुभाकचों तु उभावनिधनी स्तो। पृथक् टयक् प्रपश्यन्ति येग्यबुद्धिरता नरा । वयन्तु राजन् पयाम रकमेव तु निश्यात् । यदेव योगा पस्यन्ति तत्मास्यापि दृग्यते । रकं माख्यञ्च योगश्च य पश्यति स तत्ववित्। रुद्रप्रधानानपरान् विद्धि योगानरिन्दम । तेनैव चाय देहेन विचरन्ति दिशो दश । यावद्धि प्रलयस्तात सूनेणारगुणेन ह। योगेन लोकान् विचग्न मुखं मन्यस्य चानघ । दिषु चाटगुलिन योग्माडर्मनोपिए । सामरगुणं प्राहुनेतरं नृपसत्तम। दिगुणं योगरत्यन्तु टेगाना पाहुम्त्तमं! मगुणं निर्गुणश्चैव यया शास्वनिदर्शन। धारणञ्चैव मनम, प्राणायामय पार्थिव : स्काग्रता च मनप्राणायामस्तयैव च । मायामा हिमगुणा निर्गुणं धाग्येन्मन । यद्यदृश्यति मुञ्चन् वै प्राणान्मैथिलमत्तम। वाताधिक्यं भवत्येव तस्मात्तन्न ममाचरेत् । निमाया प्रयमे यामे चोदना द्वादश स्तो। मधे स्वप्नात प्रगे यामे दादभैव तु चोदना.। तदेवमुपयान्तेन दान्तेनैकान्तमोलिना। आत्मागमेण बुद्धेन योक्योमा म मंश्य' । पञ्चानामिन्द्रियाणान्तु दोषानातिय पञ्चधा। प्रदं रूपं तया पर रम गन्धनथैव चाप्रतिभामपवर्गच प्रतिसंहत्य मैथिल । इन्द्रियग्राममसिन मनभिनिवेश्य हा मनस्तयैवाहबारे प्रतिष्ठाय नराधिप। अहद्वारन्तया दुद्धाधुद्धिञ्च प्रस्तावपि । स्वं हि परिमण्याय नतो ध्यायन्ति केवन्न । विरजस्लमन्नं नित्यमनन्तं मुद्धमवणं । तस्युयं पुरुष नित्यमभेद्यमजरामर । माश्यतव्ययश्चैव ईशान ब्रह्म चाव्यय। युतस्य तु महागज लक्षणन्युपधारय । नहपन्नु प्रमादन्य यया रन मुखं.स्वपेत् । निर्माते तु यया दोपोजनेनेहसमन्वितः । निचलो शिखम्नदाक्रमाहुर्मनीषिण । पाषाण व मेघोत्यर्थयाविन्दुभिराहत । भातञ्चालयितुं शक्यस्तथा दुरुस्त लवणं । बस दुन्दुभिनि|पैर्विविधैर्गाववादितै । शियमान कम्पेत युक्रस्यैतनिदर्शनं । नेलपात्र यया पूर्ण कराभ्या सम पूरुष । मोपानमारहेड़ोतरूयमानोऽमिपाणिभि । संयतात्मा भयोत्तमा न पात्रादिन्दुम सृजेत । थैत्तिरमागन्य स्कायमनसस्तया। विरत्वादिद्रियाणन्तु निशललात्तयैव च। स्वं युकल्य तु मुनेलवरान्युपलदयेत् । खटक यस्यते ब्रह्म यत्तत पग्ममययं । महतप्तमसो मधे स्थितं बलगम विभारतेन केवल याति त्यक्षा देहममात्तिक । २१५ ·COP ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म य.। यध्याय ३१८ । ३२.1 4 । कालेन महता राजन् श्रुतिरपासनातनी । एतद्धि योग योगाना किमन्यद्योगलक्षणं । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण। रति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे अटादशाधिकत्रिशतोऽध्याय ॥१८॥ ॥ याज्ञवल्क्य उवाच ॥ तयैवोत्क्रममाणन्तु स्टणुष्वावहितो नृप । पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते। जघाभ्यान्तु वसन् देवानाप्नुयादितिन. श्रुतं । जानुभ्यान्तु महाभागान माध्यान्देवानवाप्नुयात् । पायुनोत्क्रममाणन्तु मैत्र म्यानमवाप्नुयात। प्रथिबी जघनेनाथ ऊरुभ्याञ्च प्रजापति। पार्श्वभ्या मरुतो देवान्नाभ्यामिन्द्रसमेव च । बाहुभ्यामिन्द्रमेवाहुरुरमा रुद्रमवे च । ग्रोवयातु मुनियेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमं । विश्वेदेवान् मुखेनाय दिश. श्रोत्रेण चाप्नुयात् । घाणेन गन्धवहन नेवाभ्यामग्निमेव च । भूभ्याश्चवाश्विना देवा ललाटेन पिढनय। ब्रह्माणमाप्नोति विभुमी देवाय तया। रतान्युत्क्रमणस्थानानुकानि मिथिलेश्वर । परिटानि प्रवक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः। संवत्सरवियोगस्य सम्भवन्ति शरीरिणः। योऽन्धती न पश्येत दृष्टपूर्ती कदाचन । तथैव ध्रुवमित्याइ पूर्णेन्दु दीपमेव च। खण्डामाभ दक्षिणतस्तेऽपि सम्बत्मरायुप. । परचषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिव । प्रात्मकायारतीभूतं तेऽपि संवत्सरायुप. । अतिद्युतिरतिप्रज्ञा प्रज्ञा चाद्युतिस्तथा । प्रश्तेबिक्रियापत्ति. पएमासान्मृत्युनवर्ण । दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैर्य विरुध्यते । कृष्णग्यामच्छविच्छाय. यण्मासान्मृत्युलक्षणं । ऊर्णनाभेर्यथा चक्र छिद्रं माझं प्रपश्यति । नयेव च महाशु मप्तराचेण मृत्युमाक : शवगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य यो नरः। देवतायतमस्यम्न मप्तराचेण मृत्युभाक् । कर्णनामावनमम दन्तदृष्टिविरागिता । संज्ञानोपो निरभवं मद्यो मृत्युनिदर्शनं । अम्मार सवेद्यस्य वाममधि नराधिप । मुहतो वोत्पतझूम मधेो मृत्युनिदर्शनं । एतावन्ति वरिटानि विदित्वा मानवोत्मवान् । निमि चाहनि धात्मानं योजयेत् परमातानि । प्रतीक्षमाणतत्काल यत्कासं प्रेतता भवेत्। प्रयाय ने मरण वातमिच्छदिमा क्रिया । मर्चगन्धायभायव धारयोत नराधिप । समाग्यधारणश्चैव विदितारमा नरर्षभ। जयेष मृत्यु योगेन तापरेणान्तरात्मना । गधेत प्राण्यांपर्य करनगमममिवमव्ययं । मात म्यानमधनं दुष्प्रापमहतात्मभि । रति श्रीमहाभारो मानिएप्पणि भावनपर्वणि याशवायजमकर्मवादे जमविभत्यधिकविताऽध्याय ॥ २८॥ । थापत्य उवाच ॥ अध्यकम्यं परं पत्तत् पृटतेऽहं मराधिप। परं गुमिम प्रश्न म्हणवाहिती भूप । पया निधापरतानोन है। गयादित्यादयानानि यह॒वि मिथिलाधिप। महमामा देवतपिए नेविता गया। प्रोम चाहं विभुमा सुर्थकम्तयाऽनप । वरंक्षीय विम्य पदिष्टं ने गुममा मते दास्यामि भोलामा मन्त्रमादोषि दुर्मम । मत प्रण मिरमा मयोग तपताना । पभूषि मोपयुकानि विप्रमिछामि बेदित । . - + .

·विधर्म साबध्याय ३२.1] ॥ शान्तिपर्व ॥ १११ - । ११० रातो मा भगवानाह वितरिथामि ते दिज ! सम्खनोह वाग्भूता शरोरन्ने प्रवक्ष्यति। ततो मामाह भगवानास्य वं विस्त कुरु । विश्तञ्चतता मेस्यं प्रविष्टा च सरस्वती। ततो विदयमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदानघा अविज्ञानादमर्याच भास्करस्य महात्मन । ततो विदामानं मामुवाच भगवान रवि । मूवत्त माता दाहस्तन शीतोभविथमि । मोतीभूतञ्च मा दृष्ट्वा भगवानाह भास्कर । प्रतिष्ठास्यति ते वेद मखिल मोत्तरो दिन । कृत्स्न मतपयञ्चैव प्रणेव्यमि दिजर्षभ । तस्याने चापुनर्भाव बुद्धिस्तव भविष्यति । प्रास्यसे च यदिष्ट तत सांख्ययोगेसित पदो रतावदुक्का भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत । नतोनु व्याहत श्रुत्वा गते देवे विभावमौ । ग्टहमागत्य सहयोऽचिन्तयं वै सरखती। नन प्रवृत्ताऽतिभुभा खरव्यञ्जनभूषिता । ओंकारमादित कृत्वा मम देवी खरखती। ततोऽहमय विधिवत् मरखत्य न्यवेदयं । तपताश्च वरिष्ठाय निपलस्तत्परायण । तत प्रतपय कास्न मरहस्यं ममग्रहं । चक्र सपरिपञ्च हर्षेण परमेण है। छला चध्ययनं तेवा गिय्याण भतमुनमं। विप्रियार्थ मभिव्यस्य मातुलस्य महात्मनः । 'तत मशिष्येण मया सूयेणेव गभस्तिभि । व्यस्ता यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मन । मिपतो देवलस्यापि ततोर्द्ध कृतवानह । खवेददचिणायाथै विमद्दे मातुनेन ह । सुमन्तुनाऽय पैलेन तथा गैमिनिना च वै। पित्रा ते मुनिभिचैव ततोऽहमनुमानित। रश पञ्च च प्राप्तानि यजम्यान्मयाऽनघ । नयैव रोमहर्षेण पुराणमवधारित । वोजमेतत् पुरस्कृत्य देवोच्चैव सरखती।सूर्यस्य चानुभावन प्रवृत्ताऽह नराधिप । कत्तु मतपयञ्चेदमपूर्वञ्च कृत मया। ययाभिलषितं मार्ग तथा तचापपादित। मिष्याणामखिनं कृत्स्नमनुज्ञातं संभग्रह । म च शिया मुचयो गता' परमहर्षिता । भाखा पञ्चदशेमास्तु विद्याभास्करभिता । प्रतिष्ठाय यथाकाम वैधं तदनुचिन्तयेत्। किमत्र ब्रह्मण्यमत किञ्च वेद्यमनुत्तमं । चिन्तयस्तव चागत्य गन्धवा मामच्छत। विवावमुस्ततो राजन वेदान्तज्ञानकोविद । शितोऽपृच्छत् मन्नान वेदस्य पार्थिव । पञ्चविंशतिम प्रदं पप्रचावोतिकोन्तदा विश्वाविश्व तयाऽग्यावं मित्र वरणमेव च । ज्ञानज्ञेय तयाऽज्ञाश कस्तपा तपास्तथा । सूर्याद सूर्य इति च विद्याविद्य तथैव च। वेद्यावेद्यन्तथा राजनचलं चलमेव च। अपूर्वमहयं शव्यमेतत् प्रश्नमनुत्तम । अयोतय महागज राजा गन्धर्वउत्तम 1 पृष्टवाननुपर्चेण प्रश्नमर्यवदुत्तमं । मुहर्तमुष्यता तावद्यावदेवं विचिन्तये। वाढमित्येव कृत्वा च तुप्प गन्धर्श्व त्रास्थित । नतोऽनुचिन्तयमह भूयो देवी सरस्वती । मनसा स च मे प्रश्ना दना धृतमिवोद्धृत। तत्रोपनिषदचैत्र परिषञ्च पार्थिव । मथामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वोदिकी परा। चतुर्थी राजमाईल विद्यषा साम्पगयिको । उदोरिता मया तुभ्यं पञ्चविभादधिष्ठिता। .

·।। श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म प० । अध्याय ३२ गी श्रयातस्तु मया राजन् राजा विद्यावसुस्तदा । श्रूयता यनवानम्मान् प्रश्न संपृष्टवानिह । विश्वाविश्वति यदिदं गन्धचन्द्रानुष्टचमि । विश्वाव्यक्तं परं विद्याभूतभव्यभयङ्करं । त्रिगुणं गुणकत्वादिश्वाऽन्या निष्कलस्तथा । अश्वस्तथैव मिथुनमेवमेवानुदृश्यते। अव्यकं प्रति प्राहुः पुरुति च निर्गुणं । नर्थव मित्र पुरुषं वारणं प्रशतिन्तथा । भानन्तु प्रति प्राज्ञेयं निष्कस्तमेव च । प्रशव शश्च पुरुषस्तमानिष्काल उच्यते । कस्तपा श्रतपाः प्रोकः कोऽसौ पुरुष उच्यते 1 तपास्तु प्रति प्राहरतपा निष्कल: सतः । तयवावधमत्या वेद्यः पुरुष उच्यते। चलाचलंमिति प्रोतं त्वया तदपि में श्टणु। चलान्तु प्रति प्राजः कारणं धयमर्गयो। आक्षेपसर्गयोः कती निचलः पुरुषः साता। नये वैद्यमव्यकमवेद्यः पुरुषस्तथा। अज्ञावुभौ ध्रुवी चैव अक्षयौ चायुभावपि । । । शो नित्यावुभा पाइरध्यात्मगतिमिययान् अश्यत्वात् प्रजनने अजमवाहरव्ययं । अक्षयं पुरुष प्राजधयो ध्रस्य न विद्यते । गुणक्षयत्वात् प्रकृतिः कर्सवादश्यं युधाः । स्था तेश्योक्षिको विद्या चतुर्यो माम्परायिकी । विद्यपितं धनं कृत्वा कर्मणा गित्यकर्मणि। एकान्तदर्थना वेदाः सर्वे विश्वावमो साताः । जायन्ते च घियन्ते च यस्मिनेते यतायुताः । देदार्थ ये मानन्ति देवं गन्धर्वसत्तम मानपाङ्गानपि यदि यस वेदानधीयते ।। घेदवेचं न जामीने वेदभारवही हिमः पो धृतार्यो खरीबोरं मयेद्गन्धय॑मत्तम1, विष्टा तवामुपग्मेन न मण्डै म च वै घेत । तयां बेघमवेद्य वेदविद्यों न विन्दति। भवन मूढमनिशानभारवहः सातः। व्या नित्यमेवता तत्परेणान्नराम्तना। प्याऽन्य जगानिधने म भवेता पुनः पुनः । प्रभम् मानिधनं चिन्तयित्वा घयोमिमां । परित्यय पपमिद अयं धर्ममास्थितः । पदानुपग्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काग्यप। मथा म केपनीभूतः पम्मिमुपम्यति । अन्यय मानोऽ व्यकमायाऽन्यः पञ्चविंशकः । नष्प दासगुपामा नकमिति माया नमामिनन्दनि पञ्चविंशकमयुतं । जगत्यदिगा माप्यार परमेषिणः । 1 ·माक्षधर्म प.पध्याय ३२.1] ॥ शान्तिपर्व । * - - १ 3 ब्रह्मलोकगताश्चव कथयन्ति महर्षयः। पतिश् तपता शश्वदादित्यस्तव भाषिता । माण्यवानं बया प्रमानवाप्तं कृत्स्नमेव च। तथैव योगशास्त्रञ्च याज्ञवल्क्य विशेषतः । नि सन्दिग्ध प्रबुद्धवं बुध्यमानश्चराचर।श्रोतुमिच्छामितज्ज्ञान कृत मण्डमयं यथा । । याचवल्क्यउवाच ॥ कृत्स्नधारिणमेव वामन्य गन्धर्वसत्तम । जिज्ञासमे च माराजस्तन्निबोध यथाश्रुतं । अवुध्यमानां प्रकृति बुध्यते पञ्चविश्क 1 न तु बुध्यति गन्धर्वप्रति पञ्चविभो । अनेन प्रतिबोधन प्रधान प्रवदन्ति तत् । सांख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथाश्रुतिनिदर्शनात। पयंस्तथैव चापश्यन् पश्यत्यन्य सदाऽनघ । पदिय पञ्चविञ्च चतुर्विश्व पश्यति । । न तु पश्यति पश्यस्तु यश्चैनमनुपश्यति। पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परतो मम । न चतुब्बिंशको याह्या मनुजेशानदर्भिभि । मत्स्यवादकमन्वेति भवेत्तत प्रवर्तनात। यथैव बुध्यते मत्स्यस्तयेषोऽप्यनुबुध्यतो सखेह सहवासाच साभिमानाच नित्यम, मनिमन्नति कालस्य यदेकल न बुधते । उन्मजति हि कालस्य ममलेनाभिवृत ।। पदा 'तु मन्यतेऽन्योऽहमय एष इति दिन। तदा म केवलोभूत पतिशमनुपश्यति । अन्यय राजन्यवरस्तयाऽन्य पञ्चविधक । ततस्यानाचानुपश्यन्ति रक रवेति माधव'। - तेनैतन्त्राभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमधुनी जन्ममृत्युमयाझोता योगा सौख्याच काश्यप। पइिंगमनुपश्यन्त एचयस्तत्परायणा' । यदाम केवलीभूत पशिशमनुपश्यति । तदा म सर्वविदिदान् न पुनर्जन्म विन्दति। एवममतिबुद्धय बुध्यमानश्च तेऽनघ। । बुद्धश्चाको थयातत्त्व मयाश्रुनिनिदर्शनात् । पयापय यो न पश्येत् ऊम्य तत्त्वञ्च काश्यप। कैवलाकेवलचाद्य पञ्चविंश परच यत्। ॥ विश्वावसुरुवाच॥ तय्य शुभञ्चतदुकं बिया विभा सम्यक् धन्यं देवताद्य यथावत्। स्वत्यक्षयं भवतयास्तु नित्यं बुधा सदा बुद्धियुक नमस्ते। । यानवतक्य उवाच ॥ एवमुक्का सम्प्रयातो दिव सविधाजन् वै श्रीमतादर्भनेन। दृष्टश्च तश्या परयाऽभिनन्द्य प्रदविर्ष Tyran १९ प मम शखा महात्मा। - मादीना खेचगणा दिती च ये चाधस्तात् भवसन्त नरेन्द्र । तत्रैव नदर्शनं दर्शयन् वै सम्यक चेन्यं ये पथं पत्रि तावै माख्या सव्व साख्यधम्म रताच नद्यागो योग रताच ये चाप्यन्ये मोदकामा मनुष्यास्तवामेतहन ज्ञानदृष्टं। ५८ सामान्मोतो जायते राजसिंह नायजानादेवमाईनरेन्द्र । तस्मानानं तत्त्वतोऽषितयं येनात्मान माश्यजन्महत्या । प्राप्य भानं ब्राह्मणात् पत्नियादा वैश्याच्छूद्रादपि नीचादभीक्षण। श्रद्धातव्य श्रद्दधानेन नित्यं न श्रहिन जन्ममृत्यू विशेता। सन्न वा प्राह्मण ब्रह्मजाय मर्च नित्यं व्याहरन्ते च ब्रह्म। तत्त्व शास्वं ब्रह्मबुद्धा अवीमि सम्ध विश्व ब्रह्म चैतत ३ ६य ·M २ ॥ श्रीमचाभारत [मापधम्म प. बचाए । समास्यतो बाह्मणाः सम्प्रसूता बाहुन्या वे शधियाः सम्प्रसूताः । नाभ्या वैश्याः पादतथापि भद्रा पर्व वर्ण मान्यथा वेदितव्या। जानतः कर्मयोनि भजन ना ना राजले यथा पावभाव । तया वर्णा ज्ञानहीना: पतन्ने घोरादज्ञानात् प्राचा योनिजाता सस्मशानं सर्वतो मार्गितव्यं सर्वत्रस्य चैतदुकं मया तो तस्या मया लम्बिवासापरो यस्तस्मै नित्यं मोक्षमाइन 1 r -- - रेन्द्र। *ܐ पत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्ट यायातयं नदिशको भवख । राजन् गच्छखतदर्थवं पार सम्यक प्रोक स्वस्ति ने बदनित्यं । ॥ भीम उवाच ॥ स एवममुशास्तस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता । प्रोतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा। गते मुनिपरे तस्मिन् एते चापि प्रदविण । देवरातिर्मरपतिरामीनपात्र मोहवित्। ...', गोकोटि स्पर्थयामास हिरण्यन्तु तथैव च रमाञ्चलिमर्थकञ्च प्राह्मणेभ्या ददा नदी विदेहराव्यश्च तदा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै। यतिधर्ममुपासंचाप्यवामिथिलाधिप ! माझ्यञ्चानमधीयाना योगशास्त्रञ्च निभा । धर्माधर्मञ्च राजेन्द्र प्राप्त परिगर्दधम्। अनन्त इति कृत्वा स नित्य केवलमास्थित.। धर्माधी पुण्यपा सत्यासत्ये नवैव च।। जन्ममृत्यू घ राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत्। व्यक्ताय्यकस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिपा | पश्यन्ति योगा. सायाय स्वशास्त्रकृतसक्षणा दयानिटविमुलं हि तथा ब्रह्म परात्परी ।। नित्यं तदाइविद्वाम शचि तस्माष्कुचिर्भव । दीयते यच लभते दत्तं यच्चानुमन्यते। ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिग्रमाति याददात्यव्यक्त इत्येतत् प्रतिग्टहाति यश्च आत्मा मेवात्मनो येक कोऽन्यस्तस्मात् परों भवेत् । एवं मन्यख सततमन्यथा मा विचिन्तय । यस्याव्यक्तं न विदित मगुणं निर्गुणं पुनः । तेन तीर्थानि यज्ञाय मेविनव्या विपश्चिता । मखाध्यायस्तपोभिवा यहीची कुरुनन्दन । लभते व्यक्तिकं स्थानं ज्ञात्वा व्यकं महीयत नयव महत स्थानमाहारिकमेव पाहदारात् परश्चापि स्थानानि समवाप्नुयात् । येवयकात् परं नित्यं जानते शास्वतत्परा । जम्ममृत्युविमुक्तञ्च विमुक सदसक्ष थत् । एतन्प्रयाप्त जनकात् पुरस्तात्तेनापि सानप याशवस्यात् । शानं विशिष्टं न नया हि यजा भगिन दुर्ग तरने " दुर्ग नमनिधनसापि राजन् न भौतिक शामविदो वदन्ति । यजेतपोभिनियमतच दिवं स्मासाद्य पतन्ति भूमा। तस्मादुपामस्व परं महधुचि. भि विमा विमल पवित्र । क्षेत्रं ज्ञात्वा पार्थिवज्ञानय मुपास ये तत्वदृषि विय्यमि। पदुपनिषदनुपाकरीतथासै जनकनृपस्य पुरारियाशवाय । यदुपणि शाश्वताध्ययं तमुभमस्मृतसमशीकम यति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपणि मोवधर्मपर्मणि धावसायमनसंवाद विंशत्यधिकतोऽध्यायः ॥ ३९." या। -- ११॥

·मोक्षधम्म पधध्याय ३२१४३२१ ॥ शान्तिप॥ . .. ११. . * + ॥ युधिष्ठिर उवासा रेश्वयं वा महत् प्राप्य धनंवा भरतर्षभ । दीर्घमायुरवाप्याच कथं मृत्युमनिक्रमेत् । नपमा वा सुमाता कर्मणा वा श्रुतेन वा । रमायनप्रयोगन्दा कर्माप्नोति नरान्तका। n भीम उवाच ॥ वायुदाहरन्तोममितिहास पुरातन मिजोः पञ्चविखस्यह संवाद वनकाय च । देशाजनको राजा महर्षि वेदवित्तमापर्यपृच्छत् पञ्चविखं विषधार्थसमय । केन वृत्तेन भगवन्नतिकामेनरान्तकात तुपमा वाथ वा बुद्ध्या कर्मणा वा श्रुतेन वा। एवमुन्नः म वैदेह प्रत्युवाचापरोपवित्। निवृत्तिर्न तयोरस्ति नानिवृत्तिः कपनि । महानि निवर्तन्त न मामा न पुनः चपाः सोऽयं प्रपद्यते ऽभवानं चिराय ध्रुवमभुवः। भवभूतसमुच्छेदः मातमेवोद्यते सदा । उद्यमानं निमचन्तमश्वे कावनागरे। परामृत्युमहाया न कश्चिदभिपद्यते । नेवास्य कविद्भवति मासा भवति कचित् । 4.. पथि मतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः । नायमत्यन्तमवामा सम्भपूर्वो हि कनचिन्। विपन्ने नेन तेनैव निष्टनम्तः पुनः पुनः कासेन यातायाता हि वायुनेवाधसमयाः।। मराम्टत्यू हि भूनाना सदितारी काविध । बलिना दुर्मतानाच इखाना महतामपि । स्वम्भूतेषु भूतात्मा नित्यभूतो ध्रुवेषु च । कयं हि स्वेचानेषु सतेषु च न मञ्चरेत्। कुतोऽहमागतः कोऽस्मिक गमिष्यामि कस्य वा कस्मिन् स्थित. क भविता कस्मात् किमनुशेसि । । अया स्वर्गस्य कोऽन्याऽमिम तथैव भरकस्य च । भागमास्वनतिक्रम्य दयाचेव योत च । रति श्रीमहाभारते मान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भिक्षुपक्षशिखजनसंवाद एकविंशत्यधिकविताऽध्यायः १२२१ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अपरित्यज्य गाईख्यं कुरगमित्तम। क प्रासो दिनपं बुद्ध्या मोहतत्वं वदस्त में। अन्यस्यते यथात्माय यकस्यात्मा यथा च यत्। परं मोक्षम्य यसापि नन्मे यूहि पितामह । १. भीम उवाच ॥ वायुदाहरन्तीममिनिहाम पुगतना जनसव मनाद मुलभाषाय भारत। पन्यामफनिकः कश्चिइभव नृपनि पुरा । मैथिमा जमकोमाम धवन इति श्रुत । प वर्दै मोपमाले च बैच भाले छतागमः । इन्द्रियाणि समाधाय अशाम वसुधामिमा। तस्य वेदविदः मात्रा अन्वा ना माधुरत्तता। सोकेषु स्पृहयन्यन्ये पुरषा पुरुषेश्वर। पय युग तुस्मिन योगधर्ममनुष्ठिता। महीमनुषधारका सुठभा नाम भिडुकी। नया जगदिदं छन्नमटन्या मिथिलेबरतत्र तत्र श्रुतो मारे कप्यमानखिरजिभिः। पातिसभा कया मुखा तथ्य मेति मगया। दर्शने जातमारपाजनका बभूव ह । तरमा विप्रहायाध पूर्णरूप हि योगत' । अविषदनवनोकामन्यदनुत्तमं । आधुनिमेषमाषण सघालगतिगामिनी। विदेहाना पुरी सांगाम कमसेवया । क्षा प्राप्य मिथिला रम्या प्रभूतगनभकुसामियापदेशन दद मिपिते। राजा तसाः परं दृष्टा माकुमार्य वपुस्तदा । केयं कस्य कुतो पति वभागविस्मयः। नतोऽस्या: स्वागत हवा व्यादित्य चपरास्न पगिती पादमापन परापनायतपंपर। - १EL - ·७८४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मौषधम्म प. बिधाम १९९ ५ + ६ , HEN r . अथ भुक्तवती प्रोत्या राजान मन्त्रिभितं । सर्वभाव्यविदामध्ये चोदयामास भिडकी। सुलभा वस्य धर्ममेषु मुक्तो नेति मया। मत्व सत्त्वेन योगना प्रविवेशमहीपते । नेवाभ्या नेदवारस्य रमोन् संयम्य रमिभि । मा स्म सञ्चादयिष्यन्ती योगवन्धबन्ध ह । जनकोऽयुस्खयवाजाभावमस्या विशेषयन् । प्रतिजयाह भावन भावमस्या नृपोत्तम। तदेकस्मिन्नधिष्ठाने सवाद श्रूयतामय छत्रादिषु विमुक्तस्य मुकार्याय विदर्डको ॥जनका उवाच ॥ भगवत्या क चर्यायं कृत्वा क च गमिप्यसि । कस्य च व कुतो वेति पप्रच्छनां महीपति । श्रुते वयमि जाता च सद्भावो नाधिगम्यते । रय्वर्येषुत्तर तस्मात् प्रवेध मन्समागमे । छनादिपु विशेषेपु मुकं मा विद्धि तत्त्वत । सवा संमन्तुमिच्छामि मानाही हि मतामि। यस्माचैतन्मया प्राप्तं ज्ञान वैशेषिक पुरा । यस्य नान्य प्रवक्तास्ति मोक्षं तमपि मे श्टणु। पराशरसगाचस्य वृद्धस्य सुमहात्मन । भितो पञ्चविखस्याई मिथ्य परममम्मन । माजाने चयागे च महीपालविधी तया। विविध मोरधर्मेऽस्मिन् गताध्वा छिन्नमय ।। म यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गणेह परिभ्रमम । वार्षिकायतरो मामान पुरा मयि संपोषितः ।। तेमाई साक्ष्यमुण्येन सदृष्टार्थेन तत्त्वत । श्रावितस्विविध मोक्ष न च राज्याद्विचालित मोऽह तामखिला दृत्ति विविधा माचरिता। मुकरागधराम्येक पदे पैरमके स्थित । पैगम्यं पुनरेतस्य मोवस्य परमो विधि ( शानादेव च वैराग्यं गायो'येन मुच्यते।। शानेन कुरुते यत्र यत्नेन प्राप्यते महत् । महन्दप्रमोशाय मी सिद्धियां धयोतिगा। मयं परमिका बुद्धि प्राप्ता निईन्दता मया। दहेवगतमाहेन घरमा मुकमणिमा। पथा पो मृदूभूतमनिराशावित यया। जनयत्यार की मृणी सदत् पुनर्भवे । पया पोत्तापित पो कपाले यब तच वा। मार्योप्य रहेतुबमवीजवाब जायते। सदनगवतानेन विमाननि भिक्षुणा शानं कृतम वीज मे विषयेषु म गायत नाभिरज्यति कम्मिमित्रानर्थे म परिग्रहे । माभिरज्यति चेतेषु व्यर्थवादागरोषयो । पय मे दक्षिण मा चन्दभम ममुण्यत् । मयं वासापि यस्तयेत् समावेतावुभी मम । मुरणी मोऽहमवानार्थ समनायास कायम । मुकम स्थिती राम्य विमिष्टोऽन्यखिदडिभि । मोपे हि विविधा निष्ठा इशान्य माणवित्तमे । जाम साकोसरंथप सत्यागय कर्षण। गनिहा वदाये के मामाल विदो जमा । कमिछान्तयमान्य यतय सूचदमि । मायोमपम जाम करवातोयेयं ममाप्याता निष्ठा नेन महात्मना । पोच नियम व काम ये परिपरगने दम्भे नया पेरे मदमाते खुम्मिभि पिदण्डादिपु पनि भावनेन कम्पचिताचादिपु ष म म्यान्ग्रहलो परिपहे। धन येन हिचण कारमेहकर्षशितत्तदासम्मो मद्रय पायपरिपहे। शपति गाईस्ये यो मायामामात्र पर भोपिमाप मुत। -- १ HEL * ·७८५ . एन मोक्षधम्म म । अध्याय ३२२1] ॥ शान्तिपर्व। प्राधिपत्ये तथा तुन्ये निग्रहानुयहात्मके। राजनिर्मितुकास्तुच्या मुच्यन केन हेतुना। अथ सत्याधिपत्येपि ज्ञानेनेवेह केवलं । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो देहे परमके खिता.।। कापायधारण माएा विविध कमण्डत्तु । लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मादायेति मे मति । यदि मत्यपि लिनेऽस्मिन् ज्ञानभेवाच कारणं। निमावायेह दुःखस्य लिगमा निरर्थक 1 अथवा दुःखथिय वीच्य लिङ्गे कता मतिः । किन्नदेवार्थसामान्य छत्रादिषु न लक्ष्यते । पाकिञ्चन्यैन 'मोसोऽस्ति किञ्चन्ये नास्ति बन्धनं । किशन्ये चैतरे चैव जन्तुर्मानेन मुच्यते।। तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे । बन्धनायतनब्वेषु विद्धावन्ध पदें स्थित। राज्यश्वर्य्यमय. पास. नेहायतनबन्धन । मोवाग्मनि मितेनेह छिन्नख्यागामिना मया। मोऽहमेवशता मुका-ज्ञानार्थस्वयि भिनुकि। अयथार्थ हिते वर्ष वक्ष्यामि श्टणु तन्मम !----- मौकुमार्य तथारूपं वपुरग्यम्तया वय. । तवैतानि ममस्तानि नियमश्चेति संशय । यचायननुरूपन्ने लिङ्गस्याम्य विचेष्टित। मुनोऽयं मात्र वेति स्थापितो मत्परियहः। ... न च कामसमायुक्त युक्रे एम्नि विदण्डकं । न रक्ष्यते खया चेदं विमुक्तस्यास्ति गोपना। मापदमश्नयाचार्य श्टणु यस्ते व्यतिक्रम' । प्रायन्याः स्वभावेन मम पूर्व परिपई। 'प्रवेशते कृत केन मम राष्ट्रे पुरेऽपि वा। कस्य वा मनिकर्षात्वं प्रविशा हदयं मम । वर्णप्रवरमुख्यापि बाह्मणी चियस्वहं । नावयारकयोगोऽस्ति मा कया वर्षसहरं ।। वर्तमे मोवधर्मेण त्वं गाईस्येऽहमाश्रमे । अयश्चापि सुकटस्ते दिनोयो श्रममहारः। मगोवा वाऽमगोत्री वा न वेद वा न वेत्थ मा । सगात्रमाविम्यास्त वतीयो गोत्रमहारः। अथ जीवति ने भत्ता प्रोपितोऽप्यय वा क्वचित् । श्रगम्या परमार्थेति चतुर्यो धर्मपहर। सा त्वमेतान्यका-णि कार्यापेक्षा व्यवस्खसि । विज्ञान वायुक्ता मिय्याज्ञानेन वा पुन । अथवापि स्वतन्त्रामि खदोषेण हि कििचत्। यदि किञ्चित् श्रुतं नेऽस्ति मन तमनर्दकं । इदमन्यतृतीयन्ते भावस्पर्यविघातकं । दुष्टाया लक्ष्य लिई विद्वखत्या प्रकाशितं । न मय्येवाभिमन्धिस्ते जयैषिण्या अये कृत । येयं भापरिषत् कृत्स्ना तुमिछमि तामपि । तथाईतस्तनय वं दृष्टिं वा प्रतिमुञ्चमि । मत्पचप्रतिधाताय स्वपक्षोशावनाय च । सा खेनामपंजेन वद्धिमोहेन मोहिता । भूय सृजमि योगास्तं विषामृतमिवकतात इच्छतारवया लाभ. स्त्रीपुंसोरमृतोपम । अलाभग्नापि रकस्य मोऽपि दोषो विषापम । मा माती साधु जानीव स्वमास्तमनुपालया नेयं हि विजिज्ञासा मुनो नेति लया मम। स्तत् सर्व प्रतिछन्नं मयि नाईमि गुहितु । सा यदि त्वम्बकार्योए यद्यन्यस्य महोपते । तत्व सवप्रतिच्छना मपि नाईमि गहिहुँ । म राजाम मृगा गछेन दिजाति कथञ्चन । न स्त्रियं स्त्रीगुपिता इन्युाने मृषागता. । राज्ञां हि वस्तमैथ्य प्रद्मा ब्रह्मविदामल। रूपयोवनमौभाग्यं स्त्रीण पलमनुत्तमा प्रत रतवरव बम्चिन. सार्थमिता। T . १९८१५ . 1 - .

·६ ॥श्रीमहाभारते॥ [मोक्षधर्म . JMER । १११ पार्जवेनाभिगन्तव्या विनाधाय अनायव । सालं जाति श्रुतं वृत्तं भावं प्रतिमात्मन । छत्यमाग्मने चैव वकुमईसि तत्त्वतः । ॥ भीम उवाच ॥ इत्येतरसुखैमारियुत्तरसमञ्चमै. । प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण मुखभा न व्यकम्पत । उक्तवाक्ये तु नृपती सुलभा चारुदर्भना । ततद्यारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ माषित। ॥ संसभोवाच । नवभिनवभिचैव दोपैवाम्बुद्धिदूषच । अपेतमुपपवार्थमष्टादशगुणचिता। शम्य मायक्रमा चोभा निर्णय सप्रयोजन । पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युयते नृप। स्पामेकैकमोऽर्थाना मोत्यादीनां स्वलक्षणं । टणु संमार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यत । शाम येषु मिन्नेषु चदा भेट्न वर्मती यत्राधिवासिनी बुद्धिस्तत्मात्म्य मिनिवर्तते । रोपापाच गुणामाच प्रमाणं पविभागत' ! कश्चिदर्थमभिप्रेत्य सा मल्लेत्युपधार्थता। ददं पूर्वमिदं पद्मादाय यदिवचित । फ्रमयोगन्तमप्यावाक्य वाक्यविदो जना 1, धर्मकामार्थमारेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं नदिति वाक्यन्ते प्रोच्यते म विनिर्णयः । छाउपभवई से प्रकषा यत्र जायते । तत्र या नृपतेत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते। तान्येतानि यथोकानि सौम्यादीनि जनाधिप । एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निमामय । उपेतार्थमभिन्नार्य न्यायम पाधिक न पता न च मन्दिग्धं वक्ष्यामि परमन्तत । म गुदरमयुक्त परामुपसुखं न च । नानृतं म चिवर्गेण विरुद्ध नाप्यसंस्कृतं । मन्यूम करशम्द वा विक्रमाभिहतं म । न मेपमनुकरपेन निष्कारणमहेतुकं । कामात क्रोधातपासामान दैन्याचानार्थकात्तया। गीतानुकोमतो मामान वक्ष्यामि कथक्षन । वा श्रोता च वाक्य यदा सविकत भूप । मममेति पिशाया तदा मोऽर्य प्रक्रामते। काव्ये तु पदा वका माताग्मश्मन्य वे। सार्यमाह परार्थन्तत्तदा वाकन रोहति। मा ।

·मोषधम प.1 अध्याय ।।२२।] ॥ शान्तिपर्व॥ ७८७ . महायचोऽन्पसत्त्वो वा जन्तुर्येनानुमोयते । अहं कति हास्यन्या गुणस्तव चतईया। ममायमिति येनार्य मन्यते न ममेनि चा प्रय पञ्चरो राजन् गुणस्तवापर-मृतः । पृथक् कनाममूहस्य मामन्यन्तदिहोच्यते । गुणस्लेवापरस्तच माात इव षोडश.। अष्टनियतिरित्येता गुणी यस्मिन् समाविती । सुखासुखे जरामृत्यू लाभालाभी प्रियापिये। इति कोनविंशोऽयं दन्दयोग इति स्मृत । अर्द्धश्चैकोनविंशत्या कालो नाम परो गुण । इतोमं विद्धि विभत्या भूतानां प्रभवाप्यया विभकश्चैष साातो महाभूतानि पञ्च च । सदसद्भावयागो तु गुशाक्यौ प्रकारको । इत्येवं विभकश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः । विधि. शुक्रवावधेति त्रय रते गुणा: परे। विशतिर्दश वं हि गुणाः मचानतः स्मृताः । समया यत्र वर्तन्ते तकरीरमिति स्मत। अव्यकं प्रकृति लामा कलानी करिदिच्छति। व्यक्तञ्चामा तथा चान्य स्थूलदर्स अपश्यति । अव्यकं यदि वा व्यकं दयोमय चतुष्टयों। प्रष्टति सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तका । येयं प्रष्ठतिरव्यका फलाभियंकतां गताः । अचवच राजेन्द्र ये चायन्ये शरीरिण.। विन्दुन्यामादयोऽवस्थाः युक्रमोपितसम्मवा.। यामामेव निपातेन कललं नाम नायते । कमलादुदुदात्पत्तिः पेशी छ बुहुदात स्मृता । पेग्यास्ट्राभिनिर्वृत्तिनखरोमाणि चाङ्गत.। सम्पूर्ण नवमे मासि जन्तोजीतस्य मैथिल। जायते नामरूपत्वं खोपुमान् वैवि लिन.। जातमात्रन्तु तद्रूपं दृष्ट्वा तामनसाइलि । कौमारं रूपमापन्न रूपता नोपलभ्यते । कौमाराधौवनचापि स्थाविर्यचापि यौवनात् । अनेन क्रमयोगेन पूर्व पूर्व न सभ्यते । कलाना प्रयगानी प्रतिभेदः धणे सणे। वर्तते सर्वभूतेषु मौदस्यानु न विभाव्यते । न चैषामत्ययो राजन् लक्ष्यते प्रभवो न च । अवस्थायामवस्याथा दोपवार्धियो गति.। तस्याप्येवं प्रभावस्य सदश्वस्येव धावत । जसं सर्वतोकस्य क कुतो वा न वाकुन.! कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुत.। सम्बन्ध कोऽस्ति भूतानां स्वरयवयवैरिह । थयादित्यान्मणेयापि वीरुयश्चैव पावक । भायन्यवं समुदयात् कलानामिव जन्तव । श्रात्मन्येवात्मनात्मानं थया समनुपश्यामि । रखमेवात्मनात्मानं यया लमनुपश्यसि | स्वमेवात्मनात्मानमन्यस्मिन किं न पश्यमि । यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवसति । अथ मा कासिकस्येति किमर्थमनुएछमि । इदं मे स्यादिदं नैति छन्दै कम्य मैथिमा कासि कस्व कुता देनि वपन कि प्रयाबनं। रिपोमिऽय मध्यस्थे विजय मन्धिविग्रहे । इतवान् यो महोपातः किं तस्मिन्नुकसवणं । विवर्ग मप्तधा व्यकं यो न वेदेह कर्म । मावान् यतिवर्गण किं तस्मिन् मुकतवणं। नदयुकस्य नेमाघे योऽभिमामो भवेप । सनि मविवादस्ते ऽविरकस्येव भेषर्ण। नानि नानि तु मधिस्य मनस्यामान्यरिन्दमा आत्मनात्मनि संपग्येत् किमन्यनुक्रम मान्यन्यानि समापि मोदमाश्रित्य कानिचित् । पतर्रप्रवृत्तानि सास्थानानि मे .

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोषधम्म प.| पध्याय १९९४ - । .. । प - परमा-पृथिवी शस्त्रामेकच्छत्री प्रशास्ति ह । एक एव म वे रागा पुग्मध्यावमयुत। तत्पुरे चैकमेवास्य ग्टई यदधितिष्ठति । सहे गयममप्यकं मिशापां यत्र नीयते। भय्यार्द्धन्तस्य चाप्यत्र स्वीपूमधितिष्ठति। तदनेन ममद्रेम फलेमेवेह युज्यते। एवमेवोपभागेषु भोजनाच्छादनेषु च । गुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति । परतन्त्र. सदा राजाखल्ये मोऽपि प्रमजते। मन्धिविग्रहयोगे घ कती राज स्वतन्त्रता। स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्या खतन्त्रता । मन्त्र चामात्यममिती कुतस्तस्य स्वतन्त्रता। यदा द्याशापयन्यन्यास्तत्रास्यता खतन्त्रता । अवशः कार्य्यते तत्र तस्मिन् तस्मिन् क्षणे स्थितः । खनकामी न लभते खप्तुं कार्यार्थिमि नै । शयने चाप्यनुशातः सुप्त उत्थाप्यने वशः । साझालभ पिव भाग जुधनीन् यजत्यपि । वोहि ष्टणु चापीति विवशः कार्य्यते घरैः। अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः । न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरती महाजनान् । दाने कोपोऽतयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः । नास्थापवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः । प्राज्ञान् शरांस्तथैवाशानेकस्थानेऽपि शकते । भयमप्यभये राशी यैश नित्यमुपास्यते । तथा चैते प्रदुयन्ति राजन् ये कोर्तिता मया। तयवास्य भयन्ते या जायते पश्य यादृशं । । सर्वः खे खे ग्टहे राना सर्व खे खेटहे ग्रहो। निग्रहानुग्रहान् कुर्वन् तुल्या जनक राजभिः । पुनदारास्तथैवात्मा कोषो निवाणि मञ्चयाः। परै. साधारणा ने तैरेवास्य घेतभिः। हतो देश:-पुरं दग्ध प्रधानः कुञ्जरो-मृतः । लोकमाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते। अमुको मानमर्दुःखैरिच्छादेषभयोद्भवः । शिरोरोगादिभोरोगैस्तथैवामिनिमन्त्रिभिः । इन्दै क्षतरुपहतः सर्वत. परिमङ्कितः । बहुप्रत्यर्थिक राज्यमुपास्ते गणयनिभाः । नंदल्पसुखमत्यर्थं बदु.खममारवत् । क्षणानिश्चलनप्रख्यं फेनवुदुदमनिभं । को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशम लभेत् । ममेदमिति यचेदं पुरं राष्ट्रश्च मन्यसे । बेल कोषममात्याय कस्यैतानि न वा नृप। मित्रामात्यपुर राष्ट्र दण्डः कोषो महीपतिः । सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठेत. अन्यान्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिक । तेषु तेषु हि कालेषु तत्तदनं विशिष्यते । येन यत् मिथ्यते कार्य तत् प्राधान्याय कल्पते ।। सप्ताङ्ग येव संघास्त्र यथान्ये नृपोत्तम। सम्भूय दभवर्गोऽयं मुझे राज्य हि राजवत् । घय रामा महोत्माह तत्तधर्मे रतो भवेत्। स तुयेद्दयभागेन ततस्त्वन्या दशावर। मास्यसाधारण राजा नास्ति राज्यमराजकं । राध्येऽसनि कुतो धो धोभति कुत. परं। थोऽयत्र परमो धर्मः पवित्र राज्यराजयोः । यियो दक्षिणा यस्य माऽयमेधेन युज्यते । माऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिस्त । समर्था शतशो वनुमयवापिसहस्रमः । खदेहनाभिपनो मे कुत. परपरिप । न मामेवं विधा युका दृशं बहुमईसि। • ननु नाम पया मोप. छत्तः पञ्चभिखात् श्रुतः। मोपायः सोपनिषदः सोपामतः मनिथयः ! . । 2m - ·मोक्षधर्म पापध्याय ३२२ । ३२३।] ॥ शान्ति पर्व DEA ३ - है है T नस्य ते मुक्कसंजस्य पापानाक्रम्य तिष्ठतः। छत्रादिषु विभयेषु पुनः समाः कयं नृपः। श्रुतन्ते न श्रुतं मन्ये मृपावापि श्रुतं श्रुतं । अथवा श्रुतमहानं श्रुतमन्यत् श्रुतं वया। अयापीमास संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिटने। अभिषड्यावरोधाभ्या बद्धस्व प्राष्टती यया। मत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं बयि कृतो मया । किं तवापरतं तब यदि मुक्कोऽसि सर्वशः। नियमा ह्येप वणेषु यतीना वन्यवासिता। शून्यमावेशयन्या च मया किं कस्य दूषितं । न पाणिभ्या न बाउभ्या पादोरुभ्यां न चानघ । न गोधावयवैरन्यै. स्पृशामि त्वा नराधिप । कुले मइति जतिन होमता दीर्घदर्शिना नैतत सदसि वक्रय मदाऽादा मिय. कृतं । माह्मण गुरवोमे तथा मान्या गुरूत्तमा । वच्चाय गुरुरम्येषामेवमन्यान्यगौरव । नदेवमनुमंदृश्य वाच्यावाच्य परीक्षता । स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं खया वाद्यो न समदि। यथा पुष्करपर्णस्यं जल तत्पर्णमस्पृशत् । तिष्ठत्यस्पृथती तद्वत्त्वयि वत्स्यामि मैयिल। यदि चाय स्पृयन्या भे स्पर्श जानासि किञ्चन । ज्ञान कृतमबोमन्ते कथन्त मेह भिडुणा। स गाईस्याच्युतश्च व मोक्ष चानाप्य दुर्बिदं । उभयोरन्तराले वै वर्तमे मोतवार्तिक । नहि मुनस्य मुकेन जयैकत्वपृयक्त्वयाः । भावाभावसमायोगे जायते वर्णसङ्कर.' वर्णमा: पृयकत्वेन दृष्यार्थस्यायविन. । नान्यदन्यदिति जाला नान्यदन्यत्र वर्तते। पाण कुएंड तथा कुण्डे पय. पयसि मक्षिका । श्रापिताश्रययोगेन पृयोनाश्रिताः पुन म तु कुण्ड पयोभाव. पयशापि न मतिका । खयभेवाप्नुवन्त्येते भावाननुपराश्रयं ।' पृयकलादाश्रमाणाञ्च वर्मान्यत्वे तथैव च । परस्परपृथक्त्वाच्च कयन्ते वर्णमहर। नारिस वर्षानमा जात्या नवैश्या नावरा तया । नव राजन् सवर्णस्मि उद्वयोनिरविमुता। मधानो नाम राजर्षियान्ते श्रीषमागेतः । कुले तस्य समुत्पत्रां मनभी नाम विद्धि मां। आणश्च मनग्य चक्रदारय पर्वतः । मम मत्रेषु पूर्वेषी चिता मघवता मह । माउंह नस्मिन् कुले जाता भत्तय॑मति मदिधे । विनीता माइधर्षेषु चराम्यका मुनिव्रतं । नामि सबप्रतिच्छना न परस्खापहारिणी। न धर्मसहरकरी सधस्मि धृतव्रता। नाम्यिरा स्वप्रतिज्ञायां नाममीक्ष्य मवादिनी। नासमीक्ष्य गता चेह त्वत्मका जनाधिप । मोई ने भाक्तिा बुद्धिं श्रुलाई कुमलैषिणो। तव मारस्य चाप्यम्य जिज्ञामार्थमिहागता। न वर्गस्या प्रवीभ्येतत् स्वपदपरपत्नयोः । मुको व्यायच्छते यश वान्ता यय न शाम्यति । यथा शान्ये पुरागारे भिरेका निशा वसेत् । तयाई वीरेऽमित्रिमा वस्यामि धर्वरों। माऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्षिता। सुप्तास भरणं प्रोता यो गमिष्यामि भैथिल। 1 उवाच ॥ इत्येतानि म वाक्यानि हेतुमत्यर्यवन्ति च । श्रुवा नाधिजमा राग किश्चिदन्यदत पर। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मोदधम्मपर्वणि मुलभाजनकवादे दायित्यधिकवियतोऽयाय ॥ ३२१॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कयं निर्वेदमापधः इको क्यामकिः पुरा । स्तदिशाम्यई यो पर काबहस छिमें। F । .

·॥श्रीमहाभारत ॥ [ मोक्षधम्म प० । अध्याय २२॥ k . EET . अव्यक्तव्यक्तत्त्वानां निश्चयं बुद्धिनिश्चयं। वकुमईमि कौरव्य देवस्याजस्य या कृति । ॥ भीम उवाच ॥ प्राकृतेन सुटत्तेन चरन्तमकुतोभयं । अध्याय कृत्स्न स्वाध्यायमन्वशादै पिता सुती ॥ व्यास उवाच ॥ धर्भ पुस निषेवख सुतीक्षण च हिमातपौ। दुत्पिपासे च वायुञ्च जय नित्यं जितेन्द्रिय । सत्यमानवमक्रोधमनसूया दम तप । अहिसाश्चानृगस्यञ्च विधिवत् परिपालय। सत्ये निष्ठरतो धर्म हित्वा सर्वमनाजवं। देवतातिथिशेषेण याची प्राणस्य सलिए । देहे जोवे शकुनिवस्थिते । अनित्ये प्रियसंवासे कयं खपिषि पुत्रक । सुनित्ययुक्तेषु शत्रुषु । अन्तरं लिप्समानेषु वालस्वं नावबुध्यो । - रवीयमाणे तयायुपि । जीविते लिख्यमाने च किमुत्थाय न धावसि । इमामशोणितबन्धनं । पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिका । बुद्धिमोहान्विता नरा । अपथागच्छतान्तेषामनुयातापिपोद्यते। नहात्मानो महाबला । धर्मय पन्यानमारूढास्तानुपाम्ख च पच्छ ।। FATना धर्मदर्शिना नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै। व इति निर्भया । सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिमतस । 'त् किश्चित समारह । कोषकारवदात्मान वेष्टयन्नानुबुध्यो । तिमिव स्थितं । वामत कुरु विसधा नरं वेणुमिवोद्धतं। मुला नदी । नावं धृतिमयी छाला जन्मदुगाणि मन्तर । ओडिते। अमाघामु पतन्तीपु धर्मपेतिन मन्तर । । निर्वृतिं लभते कामादकस्मान्मृत्युनामित । कीवोरणमामाद्य मृत्युरादाय गच्छति । छन् । अन्धकार प्रष्टव्य दीपो यौन धार्यतां । बाह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत् परिपालय। दह क्लेशाय तप मेत्य त्वनुपमं सुखं। पण बनि ईलितव्यं । स्वाध्याय तपमि दमे च नित्ययुक्त पेमार्थो कुशलपर' प्रा मद- रीमा । समास्य ममबसलवणनेची मामावति या महतिरथ क... " योग हा प्रएतममयः- निम्म्य। प्रिनितधर्मकाम कारणाभि । चपुते यदि म परप्रणेतनयं धर्म में भरत मम परं लिग्यन्न परिगतवेदनामीरा बडीमि मुम्मा ·मोक्षधर्म पपअध्याय ३२] ॥ शान्तिपर्व ॥ ८८१ राजा मदा धर्मपरः शभाशभस्य गोप्ता समीक्ष्य मुशतिना दधाति लोकान् । यइविधमपि चरति प्रविशति सुखमनुप गत निरवा। श्वाना भीषणकाया अयोमुखानि वयामि वनग्टभ्रकुलपविणच संघाः। नरकदने रुधिरपा गुरुवचन नुदमपरत विभन्य मन्त। मर्यादानियता स्वयम्भुवा य रहेमा. प्रभिनत्ति दशगुणा मनोनुगवात्। निवसति भृशममुख पिढविषयविपिनमवगान म पाप.. ११॥ २९. यो लुब्ध. सम्म प्रियानृतच मनुय. सततनिकृतिवचनाभिरति. स्यात् । उपनिधिभिरमुखत्मपरमनिरयगोमयममुखमा भवति दुष्कृतकमा। उप्पा वैतरण नदीमवगाढोऽमिपत्रवनभिन्नगात्र । पररावनमयोनिपतितो वमति च महानिरये भूभात.! महापदानि कत्थमे न घायवेचसे परं । चिरस्य मृत्युकारिकामनागती न बुध्यसे । प्रयायता किमास्यते समुत्थिा महद्भयं । अतिप्रमाथि दारुणं मुखस्य मंविधीयतां । पुराम्हत. प्रणयमे यमस्य राजशासनात्। त्वमन्तकायदारुणे प्रयत्नमाजवे कुरु । पुरा समूलवान्धवं प्रभुदरत्य खवित् । तवह जीवितं यमो न चास्ति तस्य वारक । पुराभिवाति मागतो यमस्य य पुर.मरः। पुरैक रव नीयमे कुरुष्व माम्परायिक । पुरा महिक्क एव ने प्रवाति मारुतोऽन्तकः । पुरा च विभ्रमन्ति ने दियोमहाभयागमे । युतिय मनिरष्यते पुरा नयेह पुत्रक। समाकुलस्य गच्छत समाधिमुत्तमंकुरु । उभाइभे पुराते प्रमादकर्मविभुते । स्मरन् पुरा न तप्यमे विधित्व केवनं निधि पुरा जरा कलेवर विजर्जरीकरोति ते । वचारूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधी पुरा भरीरमन्नको भिनत्ति रोगमारथिः । प्रसा जीवितवये नपा महासमाचर। पुरा का भयङ्करा मनुय्यदेहगोचराः । अभिद्रवन्ति मदतो यतस्व पुष्पमोलने। पुरान्धकारमेककोनु पश्यमि वरख वै। पुरा हिरण्मयान्नगानिरीचऽद्रिमूर्द्धनि । पुरा कुसङ्कतानि ते सहन्मुखाय पत्रव । विचालयन्ति दर्भनात् घटख पुग्न यत् परं । धनस्य यस्य राजती भयं नचास्ति पारत ।मतच यन्न मुञ्चति ममर्जयब तहून। न तब विभज्यते स्वकर्मभि. परस्परं । यदेव यस्य यातक तदेव तव माऽगुते । परत्र थेन गोव्यते तदेव पुन दीयता धनं पदतरं ध्रुवं समर्भयख तत्वयं। न यायदेव पचने महाजनस्य यावक । अपक एव यावके पुरा प्रलीयमे बर। न मान्यान्धवा नभस्तुत प्रियोजन । अनुनजन्ति महटे प्रान्तमेकपातिन । यदेव फर्म केवग्ने पुराष्टतंभुभामुभा नदेव पुन मार्थिकं भवत्यमुत्र गछन । पिरण्यरचमचया. भाग्यभन मधितान तम्य देहमये भवन्ति कार्यमाधका । पाचगामि कस्य ते सताइतस्य कर्मणः । न सावि चात्मना नृणामिधान्ति करन। PER । .

·८२ ॥ श्रीमहाभारत ॥ [भावधर्म प.पध्याय १२५ मनुय्यदेवान्यक भवत्यमुत्र गच्छत प्रविग्य बुद्धिचक्षुधा प्रदृश्यने हिमयंश । रहामिस्र्यवायव भरीरमाथिनास्थय ।तएव तस्य मामिण भवन्ति धर्मदथिन । अहर्निशेषु सर्वत. स्पृशत्सु सर्चचारिपु । प्रकाशगूढयत्तिषु म्वधर्ममेव पालय । अनेकपारिपाथिके विरूपन्द्रमासिके । स्वमेव कम रक्षता म्वकाम तब गच्छति।" न तत्र संविभज्यने स्वकर्मणा परस्परं । तया कृत स्वकर्भग तदेव भुज्यते मालं। थयासरोगण फलं सुखं महर्षिभि मह । तथाप्नुवन्ति कर्मज विमानकामगामिन । यह यत् कृत भं विपाममि. मृतात्ममि । तदाप्नुवन्ति मागवास्नया विशुद्धयोनय प्रजापते मलोकतां दृहस्पते प्रतक्रतो । मन्ति ते परी गति टाईम्यधर्ममतभि । सहस्रशोऽप्यनेका प्रवक्तुमुत्म हाम ते। बुद्धिमान पुन प्रभुर्निनाय पावक । गता बिरवर्षता ध्रुवोऽसि पक्षविभक' । कुरुष्व धर्ममञ्चयं वयोहि तेऽतिवर्तते। पुराकरोति सेन्तक प्रमादगोऽसुखा चमूं। यथा ग्टहीनमुत्यितस्वरख धर्मपालने । यथा वमेव पृष्ठतस्वमयतो गमिय्यमि । तथा गति गमिष्यत किमात्मना परेषता। पदेकपातिना सता भवत्यमुत्र गच्छता। भयेषु माम्परायिक निधत्व केवलं निधि । सकूलमूलबान्धवं प्रभुईरत्यसङ्गवान । न मन्ति यस्य वारका कुरुवं धर्भमनिधि । इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्त्र साम्प्रतं । स्वदर्शनानुमानत प्रवर्णितं कुरुय्व तत् । दधाति य स्ववर्मणा ददाति यस्य कस्यचित् । अबुद्धिमाइजैगुणे स एक रव युज्यते । श्रुतं मर्मस्तमगुते प्रकुर्वत शुभा क्रिया । तदेतदर्यदर्शनं कृतजमर्थमहितं ।।। नियन्धनी र नुरेपा या ग्रामे वसता रति कित्ता सुकतो यान्ति नैना छिन्दन्ति दुष्कृत । किन्ने धनेन बन्धुभिस्ते किन्ते पुन्चे पुत्रक यो मरिष्यसि । श्रात्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहारते क्व गताच । . r . म। . श्व कार्यमद्य कुळत पूबा चापरास्कि। न हि प्रतीतते मृत्यु कृतं वास्य नवाकृतं । अनुगम्य विनाशान्त निवर्तन्तेह बान्धवा । श्री प्रविष्य पुरुपं ज्ञातय सुघदस्तथा। नास्तिकान् निरनुकायाम् नरान् पापमते स्थितान् । वामत कुरु विखध पर भेसुरतन्द्रित । एवमभ्याइते लाके कालेनोपनिपीडिते । समयमालम्य धम्म सात्मना कुरु । श्रये दर्शनोपायं सम्यग्या वेत्ति मानव । सम्यक् स्वधर्म छत्तिह परत्र सुखमभुते। म देहभेदे मरण विजानतां न च प्रणाभ खनुपाजिते पथि। धर्म हि यो बर्द्धयते स पण्डितो य एव माध्यवते म मधति। मयुक्तयो कर्मपथि स्वकर्मण फलं प्रयोका सभने यथा त । निहीनकमा निरयं प्रपद्यते त्रिविष्टपं गच्छति में पारग । मोपानभ्त स्वर्गस्य मानर्थ प्राप्य दुलभानयात्मान समादयात भरयते न पुनर्थया।

·मोक्षधम् प०अध्याय १२३ ३81] ॥ शान्तिपर्व ॥ ७८३ . . र . । यस्य नाकामति मति. स्वर्गमार्गानुमारिणी। माइ. पुण्यकाणमशेय पुत्रवान्धवै । यस्य नोपहता बुद्धिनिश्चये अवलम्बते । स्वर्ग कृतावकाशस्य नास्ति तस्य महदयं । १११५५ तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनङ्गताः। तेषामन्यरो धर्म कामभागानजानता। यस्त भोगान् परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत् । न तेन किञ्चिन्न प्राप्तं तन्मे वहुमतं फलं ।। मातापिढमहस्राणि पुत्रदारमतानि च । अनागतान्यतीतानि कम्य ते कर वा वयं । अहमेको न कशिवाहमन्यस्य कम्य चित्। न तं पश्यामि यस्याहं तं न पश्यामि यो मम । नषा भवता कार्य न कार्यन्तव नैरपि । खन्नानि यातानि भवाश्चैव गमिष्यति। दह लोके हि धनिनाखजन स्वजनायते । खजनस्तु दरिद्राणी जीवतामपि नश्यति । मंचिनोत्याभ कर्म कनचापेवया नरः। तर लेगमा ति परवह तयैव च । परयति छिन्नभूतं हिजोवलोकं स्वकर्मया । नत्कुरुष्व नया पुत्र कृत्स्नं यत्स दाहतं । तदेतत् मप्रदृश्यव कर्मभूमि प्रपश्यता । इभान्याचरितव्यानि परलोकमभोपना । मामतुवंशापस्मिर्तकेन सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । स्वकर्मनिठाफनसातिकण भूतानि कालः पचति प्रमहा । १५ धनेन किं यत्र ददाति चागुते वलेन किं येन रिपुं न बाधते । तेन किं येन न धर्ममाचरेत् किमात्मना यो न जिनेन्द्रि यो वमो। ॥ भीम उवाच ॥ इदं वैपायनबचो हितमुकं निशम्य तु । एका गतः परित्यज्य रितरं मावदैषिक। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भावधर्भपळणि पावकोनाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशतोऽध्यायः ।। ३२३ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा तपत्तप्तं तथैव च। गुरूणां वापि शुश्रूषा तन्मे ब्रूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ यात्मनानयुक्तेन पापे निविधते मनः । सकर्मकनुषं छला लेगे महति धीयते । दुर्भिक्षादेव दुर्भिचं वयात् क्लेश भयाद्भया मतेभ्य. अमृता यान्ति दरिद्राः पापकर्मिणे.। उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात् वर्ग सुखात् मुखं । प्रधानाद्य दान्ताय धनस्याः शुभकारिणः। व्यालकुञ्चरदुर्गेषु सर्परिभयेषु च । हस्तावापेन गन्ति नास्तिकाः किमत. परं। प्रियदेवातिथ्याच वदान्याः प्रियसाधवः। म्यमात्मवता मार्गमाम्यिता दत्तदविणाः। पुताका व धान्येयु पून्यण्डा दव पतिथु। नदिधास्ते मनुष्येषु येषां धयों न कारणं । सुभीनमपि धावन्तं विधानमनुधावति। ते सह सयानेन येन येन यथार। 'पापं तिति तिष्ठन्तं धावन्तमनुधावति । करोति कुतः कर्म छायेवानुविधीयते। पेन येन यया यद्यत् पुरा कर्म सुनिश्तिं तत्तदेवीत्तरं मुझे नित्यं विहितमात्मना। समानकर्मविक्षेपविधानपरिरक्षण । भूतग्राममिमं कानः समन्तादपकर्षति । अशेद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फनानि च ।स्वं कालं नातिवर्तन्ते नया कर्ष पुग हतं! समानवावमानय साभोलामः हयाव्यया। प्रवृत्ता न निवर्तले निधनान्नाः पदे पद। भात्मना विहित दु.समात्मना रिहितं सुखं । गर्भशय्यामुपादाय भगते पूर्वदेहिकं ।

·॥ योमहामारतं ॥ [ भावधर्म पथध्याय १२३।१२५ । . -- JAMMAR . १२० बालो युवा वा वृद्धय यत् करोति भाइभ । तयां तस्यामवम्याचा नजन्मनि जन्मान। यथा धेनुसहस्रेषु वमोविन्दति मातरं । तया पूर्वसनं कर्म कतारमन्गच्छति । मलिनं हि यथा वस्त्र पद्यात् यति वारिणा। उपवासै प्रतप्ताना दोध सुसमनन्तक । दीर्घकालेन तपसा मेवितेन महामते। धर्मनिर्धूतपापानां मंमिध्यन्ते मनोरथा । शकुनानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके । पदं यया न दृश्यत तया पुष्पक्षता गति । श्रलमन्यैरुपालथै कीर्तितेय व्यतिक्रमे । पालश्चानुरूपञ्च कर्त्तव्य हितमात्मन ] इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि धर्ममूलियोनाम चतुमिगत्यधिकत्रिशताऽध्याय ३२४ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच । कथं व्यासस्य धर्मात्मा को जज्ञे महातपाः। मिद्धिञ्च परमा प्राप्तस्तम्मे ब्रूहि पितामह। कस्याश्चोत्पादयामास मुक व्यासस्तपोधन । न यस्य जननी विद्म जन्म चाग्य महात्मन । कयञ्च बालस्य मत समज्ञान गता मति (यथा नान्यस्य लोकोस्मिन् द्वितीयस्येह कस्यचित्।। रतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामते । नहि भे लतिरस्तीह स्टवताऽमृतमुत्तमं । माहात्यमात्मयोगश्च विज्ञानञ्च शुकस्य ह। यथावदनुपूर्वेण तन्मे भूहि पितामह । ॥ भीम उराच ॥ न हायनैर्न पलितेन वित्तैर्न चयन्धुभि । सूपयश्चक्रिरे धर्म योऽनूचान स नो महान। तपोमूलमिद सर्वं यन्मा पृच्छसि पाण्डव । तदिन्द्रियाणि भंयम्य तपो भवति नान्यया। इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमर्छत्यसंशयं । संनियम्य तु तान्येव सिद्धिमानातिमानव । अयमेधसहसस्य वाजपेययतस्य च । योगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फल । अब ते वर्तयिष्यामि जन्मयोगफलयथा। शुकस्याग्या गतिश्चय दुर्खिामझतात्मनि । मेरुटङ्ग किल पुरा कर्णिकारवनायुत। विजदार महादेवो भीमैर्भूतगणैर्तृत । भेलराजसुता चैव देवो तवाभवत पुरा । नत्र दिव्य तपोपे कृष्णद्वैपायनस्तदा। योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायण। धारयन् स तपस्तेपे पुत्त्रार्थ कुरुसत्तम । श्रमे मेरपां वायोरन्तरीक्षा वा विभा ।धैर्येण सन्मित पुत्लो मम भूयादिति स्म ।। सन्पनाथ योगेन दुष्प्रापमतात्मभि । वरयामास देवेनमाखितस्तप उत्तमं । अनिष्ठन्मारुताहार भतं किल समा प्रभुः । धाराधयन्महादेव बहुरूपमुमापति । तत्र ग्रह्मर्षयरीव सर्व राजवयम्तया । लोकपालाय लोके माध्याय वसुमि मह । श्रादित्यायैव रुद्राय दिवाकरनिगाकरो। वामवा मानव मागर' मरितस्तथा । अश्विनी देवगन्धास्तथा नारदपर्वती । विश्वावसथ गन्धर्व सिद्धाचाप्सरमस्तथा।' तचरी महादेव कर्णिकारमयी शुभाधारयान सजभाति ज्योत्स्नामिव नियाकरः । तस्मिन् दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिमासे पास्थित परमं योगपि पुषार्थमच्युत । म पास्य होयते प्राणोन ग्यानिहपभायते। बधाणामपि लोकानान्तदानमिवाभवत् । जटाय नेगमा तस्य वैद्यामरशिवोपमा । प्रश्वसम्य सा दृश्यग्ने युगस्यामितोमा । 6 -- ।

·. मोक्षधम्म प० । अध्याय ३२५ । ३२६।] ॥ शान्तिपर्व॥ ७८५ १११ मार्कण्डेयो हि भगवानेतदाख्यातवान्मम । म देवचरितानोह कथयामास मे मदा। एता अद्यापि कृष्णय तपसा तेन दोपिताः। अग्निवर्ण जटास्तात प्रकाशन्ते महात्मनः। एवंविधन तपसा तस्य भत्या च भारता महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनमा मति।। उवाच च भगवाख्यम्बकः प्रहसचिव एवंविधस्ते तनयो द्वैपायन भविष्यति । यथा धनिर्यया वायुर्यथा भूमियाजलं । यया च सं तया शुद्धो भविता ते सुतो महान् । नभावभावी नदुद्धिस्तदात्मा तदपाश्रयः । तेजमावृत्त्य लोकांस्वीन यभः प्रासति ते सुतः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोत्पत्तो पञ्चविंशत्यधिकविगतोऽध्यायः ॥ ३२५ ॥ ॥ मीम उवाच ॥म लब्धा परमं देवादरं सत्यवतीसुतः। अरणसहित ग्ध ममन्यामिचिकोर्षया। अय रूपं परं राजन् विधर्ती खेन तेजमा। घृताचीनामाप्सरसमपस्यद्भगवानृषिः। अपिरसरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः । श्रभवद्भगवान् व्यासो वने तस्मिन् युधिष्ठिर । साभ दृष्ट्वा तदा व्यास कामसंविनमानम । शुकोभूत्वा महाराज घृताची समुपागमत् । म नागसरमं दृष्ट्वा रूपेणान्येन सेहता । मरीरजेनानुगतः सर्वगावातिगेन । म तु धैर्येण महता निम्टहन इच्छयं मुनिः । न शशाक नियन्तुन्तत् व्यासः प्रविशतं मनः । भावित्वाचैव भावस्य धृताच्या वपुषा इतः । यात्रियच्छतस्तस्य मुनेरमिचिकीया। अरण्यामेव सहसा तस्य शक्रमवापतत् । मोऽविश्वेन मनमा नयवदिजसत्तमः।- अरण ममन्ध ब्रह्मास्तिस्या भएको नृप । माक्रे नियमाने सशको ज महातपाः। परमपिमहायोगी परषोगर्भमभवः । यथाऽध्वरे समिद्धोऽग्निीति हव्यमुदाबहन् । तयारूपः को जो भचलचित्र तेजसा । विधत् पितय कौरव्य रूपवर्णमनुत्तमं । बभा तदा भावितात्मा विधूमव पावकः । न गवा मरिता श्रेष्ठा मेरुपृष्ठे जनेश्वर। खरूपिणे नदाभ्येत्य सापयामाम वारिणअन्तरीक्षाच कौरव्य दण्डः कृष्णागिनच ।। पपात भूमि राजेन्द्र शकस्याफे महात्मनः जीयो म गन्धा ननृतुद्यामरोगणाः । देवदुन्दुभयश्व प्रावाद्यन्त महाखनाः । विश्ववस्थ गन्ध तथा तुम्बुरुनारदो। हाहाइइय गन्धी तुष्टुवुः एकमम्भव । नत्र सक्रपुरोगाय सोकपानाः समागताः। देवा देवयश्चैव तया ब्रह्मयोऽपि च । दिव्यानि मध्यपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः। जामाजङ्गमश्चैव प्रष्टमभवनगन्। तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या मद महाद्युतिः। आतमामुन, पुत्वं विधिनोपानयत्तदा । तस्य देवेश्वरः शक्रो दिव्यमद्भुतदर्शन) ददी कमण्डलु प्रोत्यादेववामानि वा विभो । पाश्च सतपत्राच मारमाय सहनुमः । मदविणमवर्तन्त एकाद्यापाय भारत। श्रारणेयस्तोदिव्यं प्राप्य जन्म महाद्युति.। नोवास मेधावी प्रचारी समाहितः । उत्पन्नमात्र तं पेशः मरहम्या समाधाः । उपतस्युभहाराज ययास्य पितरन्तया। रहस्पतिच बरे स वेदवेदाभाष्यवित् । - .

·॥श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म प० । अध्याय ३२६ ॥ १२ ॥ - . उपाध्यायं महाराज धर्ममेवानुचिन्तयन् । मोऽधीत्य निखिलान् वेदान् मरहस्यान् संसंग्रहान् ।। इतिहामञ्च कावन्न राजशास्त्राणि वा विभा । गुरवे दक्षिण दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः। उग्रन्तपः समारंभे ब्रह्मचारी समाहितः । देवतानासषोणाञ्च बाल्येपि स महातपाः। सन्मन्त्रणीयो मान्यच ज्ञानेन तपसा तया। न स्वस्थ रमते बुद्धिरामेषु नराधिप । विपु गास्थ्यमुलेषु मोवधानुदर्शिनः । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भोवमपर्वणि इकोत्पत्ता पड्रिंशत्यधिकवियतोऽध्यायः ॥ ३२६॥ ॥ भीम उवाच ॥ स भाक्षमनुचियव एक. पितरमभ्यगात्। प्राहाभिवाद्य च गुएं श्रेयोऽर्थी विनयान्वितः। मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान् प्रात्रोतु मे । यथा मे मनसः शान्तिः परमा सम्भवेत् प्रभो।' श्रुत्वा पुत्वस्य तु वचः परमषिरुवाच ते । अधीय पुत्र भो वैधनाथ विविधानपि । पितुनियोगाजयाह को धर्ममताम्बरः । थोगशास्वञ्च निखिलं कापिलश्चैव भारत । व तं ग्राहया श्रिया युकं मातुल्यपराक्रमं । मेने पुत्वं यदा च्यामा मातधर्मविशारदं। उवाच गछति तदाजनक मिथिलेश्वरं । सते वक्ष्यति भावार्थ निखिलं मियिस्तेश्वरः। पितुर्नियोगमादाय जगाम मिथिला नृप। प्रष्टुं धर्मस्य निष्ठा व मावस्य च परायणं । -- उनाश मानुषेण लं पया गच्छग्यविस्मितः । न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरीवचरण । श्रावनेव गन्तव्यं न सुखान्येषिणा तया। नान्विष्टव्या विशेषेण विशेषा हि प्रमशिनः।, अझदारी न कर्त्तव्या याज्ये तमिनराधिपे । स्यातव्यश्च वो तस्य म ते कास्यति भयं। म धमकुमलो राजा मोवशास्तविशारदः । थाध्यो मम म यस्यात्तत् कार्यमविशदया। रवमुक्त मधात्मा जगाग मिथिला मुनिः । पड़ा मनोऽन्तरोए क्रान्तु पृयो भसागरा। मगिरीयाप्यतिक्रम्य नदीतीर्थमरांसिधा याव्यालम्गाकोणी घटवीच वनानि च । मरोहरेय देव वर्ष हेमवतन्ततः । क्रमेणैव व्यतिक्रम्य भारतवर्षमामदत् । मदेशान् विविधाम् पश्ययोनहानषेवितान्। श्रावतमिम देशमाजगाम महामुनिः । पितुर्थनमाशाय नमेवार्थ विचिन्तयन्। अध्वानं भोऽतिपकाम खपरसे परविव। पप्तमामि प रम्याणि स्त्रोतानि मगराणि च पाणि च विचिवाणि पश्यपि न पश्यति । ওবাদি ধ ঘষি নবমলানি খ। হালি বন্ধ রানি শাসামঘমাঃ । भोपिरणव कामेन विदेशानाममादारपिताम् धर्मरामेन जनकम महात्मना । तप पामान पहन पग्यम् पापग्मभोगमाम् । पसोयोपान ममहायपगोकुलमला। स्पोताच मासिय मागसवितान । पपिनोभिय मतमः श्रीमतीभिरसताम् । सविधानतिकम्य साएद्धजनवितान्। मिथिलापान रग्यमाममाद महिमत् ।। रस्परपमान मानारोपमाभ। पासवपश्यपिव तत् मतिशम्पदयुतः । माह माना मिचिन्तयम् । सामारामः प्रमग्राम्मा मिक्सिामा . ।

·१९९. मोदधम्म म । बध्याय ३२७ ॥३२८.1] ॥ शान्तिपबी तस्या दार समासायनि:पक्ष प्रविवेश ह। तवापि दारपालास्तमुवाचा न्योध्यन्। तथैव च शकस्त व निमन्युः समतिष्ठत निचातपाध्वसन्तप्तः चुत्पिपासाश्रमावित प्रताम्यनि ग्लायति वा नापति च तातपात् । तेषान्तु द्वारपालोनामे को शोकममन्वितः मध्यङ्गनमिवादित्य दृष्ट्वा शक मव स्थित पूजयित्वा यथान्यायमभिवाये सताञ्चतिः । प्रवियत्ततः कदां दितीया राजवामनः तवामानः शकतात मौतमवाब चिन्तयत् । छायायामातपे चैव समदर्शो समद्युतिः। न मुदतीदिवागम्य राजा मन्त्री एनालिः प्रावप्रयत्नतः कक्षा तृतीया. राजर्वेश्मनः । नवान्तःपुरसम्वद्धं महक्षेत्ररथोपमा सुविभक्तजलाक्रीड,रम्य पुष्पितपादप। धुकं प्रावधयन्मन्त्री प्रमदावनमुत्तम स तस्यासनमादिश्य निश्चक्रामे तनः पुनः 'चारवेमाः सुयोग्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः। सूक्ष्मरकाम्बरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः । संलापोलापकुशला नृत्यंगीतविशारदा हिमतपूर्व:भिभाषिण्या रूपणासरमा समान कामोपचारकुशला भावाः सर्वकोविदाः) परंपञ्चाशन, नाया वारमुख्याः समाद्रवन। पाद्यादीनि प्रतिग्राय पूजया परयांचयम् । कालापपन्न तदा खादवेनाभ्यपैयन् । तन्य भुक्रवतस्तात नदन्तःपुरकानन । सुरम्य दर्भयामासुरककन्येन भारत । कोडन्यच इसन्यच गायगयचापि ता; मुभा उदारमत्त्वं मत्त्वज्ञाः स्त्रियः पर्थचरस्तया । श्रारणेयन्त सुद्धात्मा निमन्देहः खयरन अवश्यन्द्रियो जितक्रोधी न यति नकुथति निम्मै शय्यासने दिव्य देवाह रेवभूषिती पड्यास्तरणमकोयं ददुस्ताः परमखियः पादौन्तु सत्वैव मुकः सन्ध्यामुपास्य च निषमादामन पुगो मेवाथ विचिन्तयन् । पूर्वरावे. तवामी भला धानपरायणः मध्यरावे थान्यायं निद्रामाहारय मभुः नतो महत्तादत्याय कृला भाचमनन्तर। स्वीभिः परितो धीमान ध्यानमेवान्तपती अमन विधिना पस्तदेहायम ताञ्च राबिनृपकुले वर्तयामास भारत र इतिश्रीमहाभारतेने भान्तिपर्वणि मोतपर्वणि शुकटता मतविंशत्यधिकविशनोऽध्यायः ।। ॥ भीम उवाचु ॥ तत; में राजा जनको मन्त्रिभिः मह भारत । पुरः पुरोहित कृत्वा सायन्तःपुराणि च। श्रामनञ्च पुरस्कृत्य रमानि विविधानि चा शिरसा चार्थमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् स तदारुनमादाय यहरमविभूषित। स्पर्धास्तरणसंस्तीले सर्वतोभद्रमद्धिमत्। पुरोधमा संग्टहीतं हस्तेनालभ्य पार्दिवः । मददी गुरुपुत्राय काय परमाधित।। मत्रोपविष्ट न कार्षि शास्वतः प्रत्यपूजयत्। पाचं निवेध प्रथममध गाच न्यवेदयत् । स चना मन्त्रवत्पूजां प्रत्यग्रहान् ययाविधि । प्रतिस्य तु ती पूंजा जनकात् दिजसत्तमः । गाव ममनुजाय राजानमनुमान्य छ । पर्यटछन्म हतिजा राज कुमलमयय। अनामयब राजेद्र शमा सानुपरस्य । अनुष्टिम् तेनोसा निषसाद सहानुगः। - 1 ·६८ -- ॥ श्रीमहाभारत॥ [ मोक्षधम्म पी पध्याय ३२॥ -- veste - in उदारमत्त्वाभिजनो भूमौ राजा कृताञ्जलि । कुशलत्ययश्चैव पृष्ट्वा वैयासकि नृप । किमागमनमिथैव पर्यापन पार्थिव । गण्डक उवाच ॥ पिवाहमुको भन्ने मारधार्थको विद । विदेहराजा थाज्यो भेजनको नाम विश्रुत नत्र गच्छख वैयदि ते हदि भशय । प्रवृत्ता वा निवृत्ता वा स ते त्यति संशय। सोऽह पितु नियागावामुपप्रमिहागत । नभे धर्मभृता थेट यथावदकुमईसि । कि कार्य प्रामणेनेह मोक्षार्थव किमात्मक । कयञ्च मोक्ष प्राप्त्या ज्ञानेन तपसाय वा । ॥ जनक उवाच ॥ यत् कार्य ब्राह्मणेनेह जन्मप्रति त कृणु। कृतापनयनरत त वैदेदपरायण । नपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण वा विभाग देवताना पिढाचाप्यनणे धनसूयक । वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवयं च । अभ्यनुज्ञामय प्राप्त समावर्तित वे दिज । • ममावृत्तय गाईस्ये वदारनिरतो वसेत्। अनसूयो यथान्यायम हितामिस्त व ध। उत्पन्नपुत्रपौत्रन्तु वन्याश्रमपदे वसेत। नानेवानीन् यया शास्त्रमयतिथिमिथ । म सदनेऽमोन यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निईन्दोवीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् । ॥ इक उवाच ॥ उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने निईन्द इदि शाश्वते । किवमस्य निवस्तव्यमाश्रमेषु भवेत्रिषु । रतद्भवन्त प्रकामि नद्भवान वक्रुमर्हति। यया वेदार्थतत्त्वेन यूहि मे त्व जनाधिप । जनक उवाच ॥ न विना ज्ञानविज्ञाने मावस्याधिगम भवेत् । न विना गुरुमम्बन्ध ज्ञानस्याधिगम एत । 'गुरु म पयिता नस्य जोन व र होच्यते । विज्ञाय तिष्ठत्यम्त तोलस्तदुभय त्यजेत् । अनुच्छेदाय क नभमुच्छेदाय कर्मणा पूर्वपरितो धर्भयातुराश्रयसहार। अनेन क्रमयोगेन महुजातिषु कर्मण। हिला उभागम कर्म माशा नाम लभ्य भावित करणद्यार्य बहुममारयोनिषु' त्रामादयति द्धात्मा मोत ये प्रयमाश्रमे)- मम मा त मुक्रम्य दृष्टार्थस्य रिपयित । विव्याश्रमेषु के स्वोभवेत् परमभीमन । राजमाताममा नित्य पान विधयेत् । मात्त्विक मनमाम्याय पश्येदारमानमात्मना । मर्मभने घरमान मम्मन नि चात्मनि । मम्प पन्नोपनियेत जले वारिचरो पया! पक्षिवत् प्रएवार्डममुवानभ्यमनुने विहाय देवाग्नि को निह प्रथमात । एक गाया पुरागीत ग्टणु राजा यय मिना। धार्यपादिजसात मोसमात विशारद । प्योनिरामनि मान्यत्र मर्मगनुपु मागमपच मकाने नट मुम्मानितना ! म विभसि परोपमा विमति पराप पापय मेति मरिना मप पते सदा । पदा भाव न पुणे ममभूतषु पावक । कर्मणा मनमा बाधा बन सपचते रहा। भवाय नमानगोधाममय माधिमा । त्यका काम भोरधनदा प्रया। परा याव्ये चाय पधर्मभूतपु पाप्यय 1 ममो भवति निदो मा सम्पयनरा। पदापनिय निन्दाच पान पनि। कायनमायमर गाणेर । . (ग - sha .

·५११. . मेधधम्म पायध्याय ३२३८ ।] शान्तिपर्व । शीतमुष्ण तथैवार्थमनय प्रियमप्रिय। जीवितं मरणञ्चैव प्रधामन्पद्यते तदा। प्रमार्थह यथाङ्गानि कूर्मः संहरने पुनः नियेन्द्रियाणि मनमा मयनव्यानि भितुण। तमपरिगत वेयर यया दीपन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरोचित । । स्तन मञ्च पश्यामि बयि बुद्धिमताम्बर यान्यदपि वेतयं तत्त्वतो वेद-तद्धान्। व विदितद्यामि विषयान्तमुपागतः । गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपरिक्षया ।। तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुने। ज्ञानदिव्यं ममापीदं नामि विदितो मम। अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तव । अधिकन्तव' वैश्वयं तो वनावबुध्यवे ।। बाल्यादा संशयादापि भयादापविमोचजाता उत्पने चापि विज्ञाने नाधिगच्छमि ता गतिः । व्यवसायन शङ्केन मदिधैछिन्नसंशयः विमुच्य हृदयग्रन्योनामादयति तो गति भवायोत्पन्नविचानः स्थिरबुद्धिरलालुपात व्यवसायात ब्रह्मानासादयति तत्पर मास्ति ते मखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपः नौमुक्यं नत्यगोतेषु न राग उपजायते न बन्धुष्वनुबन्धस्ते न भरेष्वस्ति ने भयो परयामि वा महाभाग तुल्यलाशांसाधन ! अहं वामनुपश्यामि ये चाप्यन्ये मनीषिणः । प्रास्थितं परमं मार्गमदयं तमनामय। यत्फलं माणस्यह मावार्थश्च यदात्मकः । तस्मिन् वै वर्तमे ब्रह्मन् किमन्यत परिपकमि । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि भाइधर्मपर्वणि शुकशती प्रथाविशत्यधिकत्रिशतोऽध्यायः ॥२२॥ ४ भीम उवाच ॥ एतत् श्रुवा तु वचन रुतात्मा कृनियः । आत्मनात्मानमास्याय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना । कृतकार्य: सुखो भान्तस्तूष्णे पायादुदमुख भरि गिरिमुद्दिश्य सधर्म मातरिश्मनः ।। एतमिदेव कौन तु देवविनारदस्तया हिमवन्तमिया सिद्धचारणमेवित तममरोगणाकोल गन्तवननिनादित किन्नराणा सहव भङ्ग राजस्तथैव च । महुभिः खन्नरोदय विधिवजीवक दिववर्णमयूरैच केकामतविराजितः। राजमममूहय कृष्णः परभृतस्तथा पविराजो गुरुत्माय नित्यमधितिष्ठति। प्रबारो लोकपालार देवाः मरिगणालया। तब नित्यं समायान्ति लोकम्य हितकाम्यया विष्णुना यत्र गुचाथै तपस्तप्तं महात्मना । नव च कुमारेण याचे विप्ता दिवौकसः ।। भकिन्यता दितितले चैलोक्यमवमन्य है। नोवाच जगत् स्कन्दः चिपन् वाक्यमिदं तदा।, योऽन्योऽस्ति मत्तोऽभ्यधिको विमा यस्याधिक प्रियाः । यो ब्रह्मया दितीयोऽस्ति विमुकि वीर्यवान्। सोऽयुद्धरविमा सक्रिमय वा कन्पयलिति । तत् श्रुत्वा व्ययिता लोकाः क इमामुद्धरेदिति । श्रय देवगणं सव्य सम्मानन्द्रियमानसं अपश्यद्भगवान् विष्णु, वितं मासरराधम् । किन्त्वत्र महतं काय भवेदिति विचिन्तयन् । अनामय्य ततः समवक्षत च पावति। . संप्रय विशद्धात्मा कि प्रचलिता नदा। कम्पयामाम मयेन पापिना पुरुषोत्तमः। ...... मत्यान्तु कम्पमानायां विष्णुना बलिना तदा। मेदिनो कल्पिना सा समेतदनकानना । .

·-- , + - 1 το ॥ श्रीमहाभारतं ॥ (गेहंधी पर मोच र प्राक्तैनापि समुहुर्नु कबिता भाभवत्तदा रचिता स्कन्धराजस्य धर्पणा प्रभविष्णुना ।। मा कम्पयित्वा भवान् प्रहादमिदमत्रवीत् । पत्य बोध कुमारस्य नैतदन्य करिष्यति। सो मृष्यमाणस्तवाक्य समुद्वरणनिथित जिग्राह तो तदा कि ननास व्यकम्पयत नादं महान्त मुक्का स मूदिनी गिरिमुनि। विहन प्रापतमा हिरेग्यकत्रियो मुत । तत्रोत्तर दिशं गत्वा मैलगर्जत्य पावत । तपे ऽनयत दुईतिर निय नि । पावकेन परिविन दोर्यता यस्य चाश्रमं । अदि याचा न म दुनरुतात्मभिः । मतच शक्यते गन्तुं यतरांक्षमदानदै । दशयोजनवितारमनिज्वालाममात ।' भगवान पावकतत्र स्वय तिष्ठति वीर्यवान्। मान् विघ्न न प्रमियन्महादेवस्य धीमत । दिव्य वर्षमइस हि पदनैकेन तिटत । देवान मन्तापर्यस्तव महादेवा: महाप्रता रेन्द्रीन्तु दिशम स्थाय शैलराजस्य धीमत । विवि के पर्वततटे पाराशया महानपाः । वेदानध्यापयामास'व्यास शिप्यान्महातपा । सुमन्तुंच महाभांग वैशम्पायनमेव च। अमिनिञ्च महापाशं पैनञ्चापि तपखिन । यव भिध्ये परिवता यामप्रति महाता । तमाश्रमपदंरन्य ददर्श पितुरुत्तमं । श्रारणेयो विद्वात्मा नभमोव दिवाकर श्रय स्याम परिदिप्तं ज्वलन्तमिव पावका ददृशे सुतम यानी दिवाकरसमनभा . श्वमयमान वृत्तेषु मैलेषु विषयेषुचा योगयुक्त महात्मानं ययावाणं गुणच्युतं । मोऽभिगन्य पितु पादविग्रहोदरणीमत । यथोपयोष तैया व समागेछन् महामुनि ।' मनो निवेदयामास पिवे समोपन । एका जनकराजेन माद प्रोतमानस । एवम य दकियान् व्याम पुत्रञ्च वीर्यवान् । जवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनि ।। नत कदाचिनियास्त परिवायावतम्यिो पदाध्ययनसम्पना शान्तात्म नो जिनेन्द्रिया । वैदेषु, निठा सम्प्राप्य सानेग्यपि तपखिन । योचुस्ते तदा यस बिय्या प्राञ्जलया गुई। - ॥ मिय्या ऊचु । महमा नेगमा युका यशमा चापि पद्धिता । एकन्त्विदानीमियामी गुरुणानुपए। पति नेषां वध शुवा ब्रह्म पन्तानुवाच ह । उच्यतामिति तदत्सा यद कार्य प्रिय मया। एनदाक्यं गुरो बुला मिय्यास्ते परमनमा । पुन प्राअलया भूवा प्रणम्य शिरमा गु। उचुम्ने महिला रामनिदं वचममुत्तन । यदि प्रीत उपाध्यायो धन्या गो मुनिसप्तम। म चामम्नु वय वरं दातु महर्षिणा । पाठ मिया मोरयाति गछेद च प्रमोद न । इमारत पय मिया गुरूपुनय पञ्चम दिवेदा. प्रतिष्ठर नेपन काशिनावर । नियन युला प्यामा वेदार्थतन्वयित । पराशराममा धीमान् परलोका दिमाक । प्रायम् धर्मात्मा धार्थ नै श्रेयमेव व प्रशाय मदा देयं प्रभाउपवे तया। मक नियम यो ध्रुव ममभिवाइने । भवन्ता पहना मना पदो विस्तार्थतामय ! गमिया मामने भारतात्मनि । रने भिव्यगणा स विशातय्या पयार्यत । ग + हैं ·मोक्षधर्म प ध्यध्याय १२६ १३३० 1 ] ||शान्तिपर्व ॥ ८०२ - 1 १९९९ - नापरीक्षितचारिव्ये विद्या देया कयञ्चन । यया हिं कनक रसद्धं तापछे निधणे । परीक्षेत तया मिथानोचेत् कुलगुणादिमि नि नियोज्याय व शिव्या नियोगे महाभये। यथामति ययापाठ यथा विद्या फलिप्यति ।,मर्चस्तरतु दुर्गाणि मा भद्राणि पश्यतु । श्रावयेधतुरो वर्षान् कृत्वा ब्राह्मणमग्रत । वेदस्याध्ययन होद तच्च कार्य महत स्मृत। । स्तुत्यर्यमिह देवाना वेदा एटा स्वयम्भुवा । यो निर्वदेत संमोहात् ब्राह्मण वेदपारग। मोऽभियानाद्वाह्मणस्य पराभूयादमशय । यद्याधर्मेण वित्रूयाद्यद्यार्मेण पृथति तयोरन्यतर प्रैति विद्वेषञ्चाधिगचति । एतद्द' सर्बमाख्यात स्वाध्यायस्व विधि प्रति। . उपकुयाच शिष्याणामेतच इदि वो भवेत् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि शुककृत्य एकोनत्रिशदधिकचिशतोऽध्याय ॥ ३२६॥ ॥ भीम उवाच ॥ एतच्छुला गुरो क्यं व्यामशिया महौजस ।,अन्योन्य इष्टमनस परिपखजिरे तदा। उना मे यद्भगवता नदावायतिसहित। तन्नो मनमि भरूढ करियामतया च तत् । अन्याय भविभायैव सुमीतमनस पुन । विज्ञापयन्ति स्म गुरु पुनाक्यविशारदा । मैलादम्मान्मही गन्तु कार्शित नो महामुने। वेदाननेकधा कर्तुं यदि ने रुचितं प्रभा। प्रियाणा वचन श्रुत्वा परागरमुत प्रभु । प्रत्युवाच ततो वाक्य धर्मार्थसहित हित..... चिति वा देवलोकं वा गम्यता यदि रोचते । अप्रमादश्च व कार्या ब्रह्म हि प्रचुरच्छना।' तेनाचातास्तत मन्चे गुरुणा सत्यादिना। जग्मुः प्रदविण हेवा व्यास मूदाभिवाद्य च । अवतीर्थ महीं नेऽथ चातुबमकन्पयन । भयाजयन्तो विप्राय राजन्याच विभस्तथा। पूज्यमाना दिगैनित्य मोदमाना ग्टहे रताः । याजनाधापनरता श्रीमन्तो लोकविश्रुता । अवतीर्थेषु शिथेषु व्यास पुत्सहायवान 1 टप्पो ध्यानपरा धोमानकान्ते समुपाविशत। नददीश्रमपदे नार्ट मुमहातपा । अथैनमत्रवीत काले मधुरावरया गिरा। भी भी प्रदर्पिवाभिष्ट ब्रह्मघोषो न वर्तते । रको ध्यानपरसुप्णी किमाम्मे चित्तयनिवार ब्रह्मधापविरहित पर्वतोऽय न मोभते । रजमा नमसा चेत्र माम मोपलवो थया। न भाजते यथा पूर्व निपादानामिवालय । देवर्षिगुणजुष्टोऽपि वेद वनिनिगठन । रूपयहि देवाश गन्धाश्च महाजम । विनुका ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्त यथा पुरा । नारदस्य वच ग्रुला पदपायनोऽवीत । महर्षे यत्त्वया प्रोमा वेदवाद विचक्षण । स्तम्मनोनुकूल मे भवानईतिभाषितुं । मुर्ख मीच सर्वत्र च कवाली। विमु लोकेषु यदृत्त मर्च तव मते म्यिते । तदाज्ञापय विप्रर्षे भूहि कि करवाणि ते। यन्मया समनुष्टय प्राय तदुदाहर। विमुकत्यह गिभ नातिहमिद मन । ॥ नारद उवाच ॥ अनाघायमना वेदा ब्राह्मणम्यावत मन मन प्रयिया काहीका खीणा के हममत । अधोयता भवान् वेदान् माई पुत्रेण धीमता। विधुम्चन् ब्रह्माषण र भयन तम । 1 - - - २११ ·८०२ nayan 44 - १९१६॥ . । योमहाभारतं ! , मोक्षधम्म,प. अध्याय । ॥ भीम उवाच ॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा च्यामः परमधर्मवित् । तथेत्युवाच मष्टा वेदाभ्याम ढवतः ।। शकेन सह पुत्रेण वेदाभ्योममयाकरोत् । स्वरेणारी: ममेक्ष्यण लोकानापूरयन्दिा तयारभ्यस्यतोरेव नानाधर्मप्रवादिनो: । वाताऽतिमात्र प्रववी समुद्रानिसवेजितः।। ततोऽनध्याय इति तं यामः पुचमवारयत्। एको वारितमावस्तुं का हलममन्वितः अच्छत् पितरं ब्रह्मन् कुतो वायुरभूदय । पाण्यातुमईति भवान् वायो: मन्त्र विचेष्टिता शुक्रस्खेतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनयायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमत्रवीत्। दिव्यन्ते चक्षुरुत्पन्नं स्वयं ते निर्मल मनः तममा रजसा चापि त्यक्तः मत्त्वे व्यवस्थितः। आदर्भ स्वामिव छाया पश्यस्यात्मानमात्मना। व्यस्थात्मनि खयं वेदान वुया समनुचिन्तया , देवयानचरो विष्णाः पितृयानश्च तामसः दाता मत्य पन्यांना दिवञ्चाधर गच्छतः ।। E थिव्यामन्तरीक्षेचं यव सेवान्ति वायवः । सप्तैते वायुमागावै तानियोधानुपूर्वगः । तंत्र देवगणा: माध्या महाभूतां महाबलाः। तेषामप्यभवत् पत्तः ममाना नाम दुर्जयः। उदानस्तस्य पुत्रोऽभयानम्तस्थांभवत्सुतः अपानश्च ततो शेयः प्राणश्चापिततोऽपर। अनपत्याऽभवत् प्राणे दुषः शत्रुतापनी यकीणि तेषान्त प्रवच्यामि ययानयों प्राणिना मवतो वायुचेष्टा वत्तयते पृयक प्राणनाचैव भूताना प्राण इत्यभिधीयते। प्रेरयत्यभ्रमंघातान् धूमजाया प्रजाश्च यः प्रथमः प्रथमे मार्ग प्रवहां नाम योऽनिल', अम्बरे नेहमभ्येत्य तडिययोत्तमद्युनिः । श्रावहो नाम संभाति दितीयश्वसनो नदना र उदय व्यातिषा,शश्वत् मोमादोनों करोति यः। अन्तर्देषु चादान यं वदन्ति मनीषिणः । यश्चतुर्थः समुद्रेभ्या पायुधारयते जले। उद्धृत्याददते चापा ज़ोमूतेभ्याऽम्बरे नितः । घोऽग्निःमयाज्य जोमूतान् पर्जन्याय प्रयच्छति। बंद हो नाम वहिष्ठस्तृतीयः स मदागतिः ।। ममुंद्यमाना यहुधा येन नीताः पृथग घनाः । वर्षमावतारम्भास्ति भवन्ति धनाधनाः ।। संहना येन चाविद्या भवन्ति नदता नदाः । रक्षणार्थाय सम्भूता मेघवमुपयान्ति च थाऽमा वति भूताना विमानानि विहायमा। चतुर्थः मंबही नाम वायुः स गिरिमर्दनः धन वेगवता रुमा रक्षणारजना नगान्। वायुना सहिता मेघास्ते भवन्ति वलाहेकाः । दामणात्यातमचारी नभसस्तमयिनुमान्। पञ्चमः म महावेगों विवहो, नाम मारुतः। चम्मिन् पारिलवा दिव्या वहन्यापी विहायमा पुग्नशाकाशगङ्गायाम्तायं विष्टभ्य तिष्ठति । दूरान्पतिहतो यस्मित्रेकरग्मिर्दिवाकरः योनिरंगमहस्रस्य येन भाति वसुन्धरा।' यमादाप्यात मोमः होण: मम्पूर्णमण्डलः । षः परिवहो माम म वायुजपमान्नरः । मध्यप्राणभृता प्राणान् योऽमुकाले निरस्यति यस्य वानुवर्तते म्रत्युववसतापुमा । मम्यगवीडना पुड्या मान्नयाध्यामिदिमाका: थानाभ्यामाभिरामाण योऽमनसाय कन्यते। पं समाभाद्य वेगेन दियोउन प्रतिदिरदसरा दमपुत्राणां महसाणि प्रशापने...: I ·८०३ मोक्षधन्न प.। यध्याय ३३.१३३१.] ॥ शान्तिपर्व ।। येन स्टपुग भूतो यात्येव न निवर्तते । परावही नाम परो वायु मदुरतिक्रमः । स्वमेने दितः पुत्रा मारुता पाहताः । नारतन्ने संवान्ति सर्चगा सधारितः। एतत्तुमहदाइयं यदयं पर्वतोत्तम कम्मित. महमा तेन वायुनातिशयता।' विष्णनिश्वासता बातो यदा वेगमम्गेरित । महमोदोर्यते तात जगत् प्रव्यदते तदा। तम्मानविदा देदाबंधोयन्ततिशयति । दायादीयुभयं टुनं सतत् पीडितं भवेत्। स्तावदुत्वा वचन पगमरसता प्रमुः । उक्का पुनमधोबैति' व्योमगमगत्तदा ।' इति श्रीमहामारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मप्रचलि मुरुनयविशदधिकवितोऽयाय. ॥ ३३० ॥ ॥ भीम उवाच ॥ एतस्मिन्वन्तरे शान्ये नारदः समुपागमत्। मुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थ प्रधुमोसया।' देवर्षि तं शुक्रो दृष्ट्वा नारदं समुरस्थिती अर्थपूर्वण विधिना ययोक्रेनाभ्यपूजयत्। - नारदोऽयानोत् प्रीतो ब्रूहि धर्ममताम्बर । केन वा श्रेयसा वत्स योजयामोतिहटश्त्। नारदस्य वचः श्रुत्वा एक प्रोवाच भारत। अस्मिन् लोके हित यस्यात्नेन मा योनुमईसि। ॥ भारद उवाच ॥ तत्त्वं जिज्ञासती पूर्वीपीणाम्भावितात्मना । सनत्कुमारो भगवानिदं वचनमब्रवोत् । नास्ति विद्यासमञ्चदुनास्ति सव्यमम तप । नाति रागसमें दुःखं नास्ति त्यागसमें सुखं । निवृत्ति. कर्षणः पापात्मततं पुष्प्रभासतामदृत्ति समुदाचार, श्रेय स्तदनुत्तमं । मानुय्यमसुख प्राप्य या सञ्जति म भुइति । नातं सदुसमोशाय संयोगा दुःसलक्षणं । मनस्य धुद्धियलति मोहजालविवर्द्धनी मोहजालातो दुःखमिह पामुच पाते। सापायात्तु कामस्य क्रोधस्य च विनियह । कार्य:श्रेयोऽपिना तो हि श्रेयोधातार्थमुद्यता। नित्यं क्रोधात्तपो रहेत् श्रिय रतेच मत्सरात् । विद्या मानावमानाभ्यामात्मानन प्रमादन ।' पानृशंस्य परो धर्म पमा च परमे बली प्रात्मशानं परं ज्ञान न सत्यादिद्यने पर। सत्यम्य वचन श्रेय भत्यादपि हिनं वदेत्। पडूनहितमत्यन्तमेतत् सत्य मतं मम ।' मारम्भपरित्यागी निरामी निष्परिग्रह । येन सर्वपरित्यक्तं स विद्वान् स प पण्डित.। इन्द्रियैरिन्द्रियार्थान् ययरत्यात्मवयैरिह । मन्चमान शान्तात्मा निर्विकारः ममाहित । आत्मभूतैरनहून सह चैत्र विनैव च । स विमुक्तः परं थेयो न चिरेणधिनिष्ठति । प्रदर्शनमर्मस्पर्शन्तथासम्भाषणं सदा । यस्य भूत सह भुने स श्रेयो विन्दते पर। म हिस्यात् मर्वभूतानि भैचायणगतश्चरेत् । नेदं जन्म समासाप वैरै कुर्वत केनचित्। पाकिश्चन्य सुमन्तोपो निराशीस्तमचापतं । रतदाउ परं श्रेय पात्मनस्य जितात्मन । परिग्रहं परित्यव्य भव सात मिनेन्द्रियः । मोकं खानमातिरह पामुच पाभये । निरामिषा न भावन्नि त्यजेदामिपमात्मनः । परित्ययामि सौम्य दुसतापादिमोक्ष्यो। सपोनित्येन दान्तन मुनिना संयंतामना । नितं जेतुकामेन भायं मघातिना। गुमनेम्वनासक रकचारत सदा। मामले मधिरादेव दुसमायात्यनुत्तमं ।* . - - - - ·८०४ ॥ श्रीमहाभारतं॥ • मोक्षधर्म प० । अध्याय २२॥ 1 स - + - इन्दारामषु भूतषु यरको रमते मुनि । विद्धि 'प्रशानहतं तं ज्ञानप्तान शोचति । भर्तमति देववं व्यामिर्जन्म मानुषं। अगभशाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभते वन । तत्र मृत्युनरादुःख सततं समभिद्रुत । संमारे पचते जन्तुस्तत् कथं न विबुध्यसे । अस्तेि हितसंज्ञस्समधुवै ध्रुवसंचक । अनर्थे चार्थ जस्ख किमर्थ नावबुध्यो । संवेष्टमानं बहुभिर्मोहात्तन्तुभिरात्मज. कोषकारदवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यमे ।।- श्रलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परियह. । क्रिमिर्हि कोषकारस्तु बध्यते स परिग्रहात्।। पुचदारकुटुम्वेषु मनाः सीदन्ति जन्तव । सर.पावे मना जीर्ण वनगजा दव 'महागालममात्रष्टान् स्यले मत्स्यानिवौद्धृतान्। हजालसमाधष्टान पश्य जन्तून् सुदु खितान्। कुटुम्मं पुत्रदारांद्य शरीरं सञ्चयाय थे। पारक्यमध्रुवं मध्य किं खं सुकृतदुष्कृत। । । । यदा सवान् परित्यज्य गन्तव्यमवशेन । अनर्थे किं प्रसतवं स्वमर्थ नानुतिष्ठमि । ' अविश्रान्तमनालम्बमपादमदैशिकांतमः कान्तारमध्वानं कयमको गमिष्यसि । ' t महिला प्रखितं कश्चित् पृष्ठतोऽनुगमिष्यति। मुकृतं दुष्कृतञ्च ला यास्यन्तमनुयास्यनि। विद्या कर्म च गौपञ्च भानच बहुविस्तरं। अर्थार्थमनुमायन्ते सिद्धार्थव विमुच्यते। निवन्धनी रन्जुरेया या ग्रामे वमतो रति । छित्त्वता मुकतो यान्ति नैना छिन्दन्ति दुष्कृत । रूपकृती मन थोता स्पर्षदोपी रमावहागिन्धपी शब्दजला स्वर्गमार्गदुरावधा मारिची मत्यम धर्मभ्यर्थवटारको। त्यागवातावगी जोधा नातार्यान्ता नदी तरे। 3; त्यामधय॑ च तया मत्यामृते त्या । उने मायानते त्यका धन त्यमित्या या धमममहत्पादधर्मशायनिमथा । उभे मत्यानते धुड्या युद्धि परमनिययात् । अम्यिम्पूर्ण पायुयुतं मामगोणितपन । पावमई दुर्गन्धि पूर्ण मूवपुरीषयोः । जरायोकममाविष्टं रोगायतनमाठरं । ग्जम्बलमनित्य न भूतावाममिमं त्या । द वियं जगत् मन्यंगगगथापि यद्भवत्।महाभूतारमक मर्च महद्यत्परमाश्रयान्। । रहिचालिस पर नम मवं रगस्तथा। इत्येप सप्तदमको राभिग्यक्रमंजक । ममरिन्द्रियावर व्यायमिशित | पिंक इत्येप यकायकमया गुण। रते मन ममायक. पुमानियभिधीयत विवर्ग: मुरादुर गोदित भरणं तथा । पद पवेद प्रभवाप्पयो। पारम्पयर पाडणं जामामा पर विधन। ঘিরে বহুগনিন বিসি.। থানলি মিলিগ্রামীঘি। रनियमनरें धारामिरिष नताना नितमामान नामानि पानि । परावा.inममा म मानिपान मसानिममारण्याम मर्षदा। भनय यांनी मानापमो जानन शिरिधान रामनिटमा भाइमाम् । मनमा महिने मारिनिधन ममामि विनमयर्थ । + - ·r - M १९१० " 1 - 1 १२ भावधर्म 1 बध्याब:२३६२२२] ।। शान्तिपर्व | ८.५ कतारममूर्तञ्च भगवानाह तौर्यवित् । यो जन्तु खतैस्तैः कर्मभिर्निन्यदुःखितः। म दुःखप्रतिघानार्थ इन्ति जन्तूननेकधा । तत. कर्म ममादत्ते पुनरन्य, नवं वडा नप्यतेऽय पुनस्तेन भुक्का पय्यमिवातुरी। अजसमेन मोहान्धी दुःखेषु मुखमंजितः। यध्यते मयते चैव कर्मभिनन्यवादा। न निवडू वा योनि कर्मणामुदयादिह । परिभ्रमति समारं चक्रवइहवेदन । मलं निवृत्तबन्धस्तु निवृत्तवापि कमतः । मवित् सर्वजित् मिद्धो भव भावविवर्जित : संयमेन नवं वन्ध निववं तपमो बलात् । सम्प्राप्ता वहवं. मिद्धिमथवाधा मुखोदया। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि शुक्रनाग्दर्मवादे रकात्रिंगदधिकत्रिशतोऽध्यायः ॥ ३२१ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ अशोक भोकनाशार्थ शास्वं शान्तिकरं शिवं । निगम्य बुद्धिं तां नचा सुखमेधते। शोकम्यानमहमाणि मयस्यानशतानि च। दिवसे दिवसे मूहमाविशन्ति न पण्डित। । तस्मादनिएनाशार्थमितिहाम नियोध भे । तिष्ठते चेदशे बुद्धि भते गोकनामनी अनिष्टसम्प्रयोगाच विप्रयोगात प्रियस्य च। मनुष्या मानुषैर्दु युज्यन्त खन्पमुद्धयः । द्रव्येषु ममतोतेषु ये गुणास्तान चिन्तयेत् । म तानाट्रियमाणस्य स्नेहबद्धः प्रमुच्यते। दोष भवेत्तत्र यत्र राग. प्रवर्त्तते । श्रनिटवर्द्धितं पश्यत्तथा विप्र विरज्यने । नार्थी न भी न यशा थोऽतीतमनुशोचति । अप्यभावेन युज्येत तचास्य न निवर्तते । गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च । माणि नेतदेकस्य गोकम्यान हि विद्यते । मृतं वा यदि वा नएं थोऽतीतमनुशोचति । दुखेन लभते दुख दावन: प्रपद्यते नाश्रु कुर्वन्ति ये सुद्धा दृष्ट्वा नाकेषु मन्तति। मन्या पायत म नाचकोपपद्यते। दुखापघाते शारोरै मानसे चायुपम्यिते । यस्मिन्न शक्यते कत्तुं यत्नस्तवानुचिन्तयेत्।। भैषज्यमेतदुःखस्य यदेंतनानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमानं हि न येति भूयश्चापि प्रवर्द्धते । प्रजया मानमं दुख हन्याच्छारीरमौषधः। एतविज्ञानमामयं न वान. ममतामियात्।। - अनित्यं चौवनं रूपं जीवितं द्रव्यमञ्चय. । आगम्यं प्रियमवामा थेत्तत्र न पण्डित । न जानपदिकं द खमके शोचितुमईति। अशेचन प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रम । मुखाइइतरं दुख जोविनाध संभय । खिग्धत्वञ्चेन्द्रियार्थप मोहान्मरणममिय। - परित्यजति यो दुख मुखश्चाप्युभयं नर.। अभ्येति ब्रह्म मोऽत्यन्तं न न गोचन्ति पण्डिता । त्यन्यन्ते दु समयी हि पाननेन च ते मुखा। दुःखेन चाधिगन्यन्ते नागमेषां म चिन्तयत्। अन्यामन्या धनावम्या प्राप्य वैशेषिकी नराः। तृप्ता यान्ति विश्वमं मन्नापं यान्ति पण्डिताः । म धयान्ता निचयाः पननान्ता. ममुच्छया.। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान् हिजोविनं। अन्नो नास्ति पिपासायान्तुगिस्तु परमं मुखं । नस्मा सन्तोषवह धन पग्यन्ति पडता। निक्षेपमात्रमपि हि वयो गन्न तिष्ठति। समरोरेवनियेमु नित्यं किमनुचिन्तयेत् । . । - .

·१स है 4 है -- १९७१ ॥श्रीमहाभारतं॥ [ माईधर्म म । अध्याय ११२ १३३॥ भूतेषु भावं मञ्चिन्य ये बुड्या मनस पनि भोचन्ति गताध्वान पश्यन्त परमां गति मचिन्वानकमेवनं कामानामविप्तकं । व्याघ्र पशमिवासाद्ये मृत्युरादाय गच्छति '. तथाथुनायं सम्पग्येहु खस्य परिमाणं । अशेचनार चैव मुक्तश्चाव्यसनो भवेत् । शब्दे सो च रूपे च गन्धषु च रमेषु च । नायगात् परं किचिनिनो वाऽधनस्य वा ।। प्राक्सम्प्रयोगाद्भूताना नास्ति दुःख परायणं । विप्रयोगांतु सर्वस्य न शोचेत मतिस्थित । त्या घिनोदरं रतत् पाणिपादञ्च चतुषा। चतु वे च मनमा मनो वाचच विद्यया । प्रणयं प्रतिसंहत्य संस्तुतेष्वितरेषु च । विचरेदसमुन्नद्ध में सुखो म च पण्डित अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः। श्रात्मनैव सहायेन यश्चरेत् स सुखो भवेत् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि शुकाभिपतन दात्रिंशदधिकत्रिशतोऽध्यायः ॥ ३२२ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ मुखदु खविपयामा यदा समुपपद्यते। नैन प्रज्ञा सुनीतं वात्रायते नापि पौरुष । स्वभावाद्यन्नमानिछेद्यन्नवान्नावमौदति । जरामरणरागेभ्य प्रियमात्मानमुद्धरत् । मजन्ति हिं भरीराणि रोगा भारोमानमा मायका दुव तीक्ष्णया प्रयुक्ता दृढन्विभि ।'. : व्ययितस्य विधित्माभिस्ताम्यतो जीवितैषिणः । अवयस्यविनाशाय शरीरमपकथ्यते। सवन्ति न निवर्तन्ते सानामि मरितामिव । श्रायुरादाय मत्यांना राज्यहानि पुन पुन ।' व्यत्यया ह्ययमत्यनं पक्ष्या. एकसष्णयो । जानान्मायान् जयति निमेपानावतिष्ठते ।। संखद खानि भूतानामजरो जरयत्यना। अदित्या शास्तमभ्येति पुन पुनरुदेति च । । । : अदृष्टानादाय भावानपरिणदिनान । इष्टानिष्टान्मनुष्याणमल गछनि रात्रय ।" को मिशेयथाकाम कामानान्तदवापुयात्। यदि यौन पराधीनं पुरुषस्य कियाफल। मंघनाय दिक्षाय मतिमन्तथ मानव दम्य निष्कमा मन्त प्रहीण मकर्मभि । अपर यानिगा मन्तो निर्गुणा पुरुषाधमा । श्रीशोभिरण्यमयुक्ता दृग्यन्ते मर्यकामिन । भूतानामपर कगिदिमाया भननोत्थित विश्वंभापाक्ष नोकभ्य म मुखेये जीर्थने । अपटमानम मीन थी. कशिदपतिष्ठते। कश्चित् कानुस्त्यान्या मापायमधिगछति। अपगधं ममार पुरुषम्य म्वभावत । संक्रमन्यम भभूतं पुनरन्यच गपति । कम्य योमा प्रयुमण्य गौ भवति वा माया पायथ्यापमा यस्य निणिरुपलभ्यते । रेपाधि पाएकामानाममुमतानमिनी । मिद्धा प्रयतमानानी म पापमुपायो। गांधादिम्मामामा दादागेविषादिय । पायुभाम् जायये पुध फवं प्रीय स्वाभवत । देवानिष्ठा साप पुद्धिमि । म मामान परिधना आपने दमाममा । परेमायामि भोगाव पिटशिलाम । रिएलान भित्राय मधासरेव मा। RTE FREE मनाय | उपद्रव रयाविटा धानिर्गर्भ अपने। रोगपिपि वोग प्रालिमा राधभमप्रविरहित । 1 ·मोक्षधर्म प० अध्याय 1] • शान्तिपञ्च ॥ ८.७ ९२१५ - १२.५ निर्दग्ध परदेहे हि परदेहं चलाचतं । विनग्यन्तं विनाशान्ते नावि नावमिवाहित।। मङ्गत्या अटरे न्यस्त रेतीविन्दुमचेतन केन यत्नेन जीवन्तं गर्भ लमिह पश्यमि। अन्नपानानि जीयंने यत्र भक्ष्याय भेशिताः। तस्मिन्नवोदरेगर्भः किं नानमिव जीर्यते । गर्भ मूवपुरोषाणी स्वभावनियता गतिः। धारणे वा विमर्गे वा न की विद्यते वशः । सन्ति धुदराही जायमानास्तया पत्रागमेन तान्यया विनाश उपपद्यते। एतस्मायोनिलम्बन्धाद्यो वोग परिमुच्यते । प्रजाञ्च लभते काञ्चित् पुनन्द मज्जति । म तम्य महजातस्य सप्तमी मवमो दशा प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति गतायुपीः । नाभ्युत्थाने मनुयाण योगाः स्युनाव मंशयः । व्याधिभिश्च विमथ्यन्ने व्याधैः जुद्रमृगा दव। व्याधिभिर्मण्यमानानी त्यजता विपुलं धनं । वेदना नापनि यतमानाशिकित्मकाः । ने चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः मम्भृतोपधाः । व्याधिभिः परिकृयन्ते म्टगा व्याधैरिवादिताः। ते पिवन्तः कषायाच मपि विविधानि च। दृश्यन्ते जरया भमा नगा नागैरिवोत्तमः। क वा भुवि चिकित्सुन्ने रोगान् झगपतिण । ग्वापदानि दरिद्राय पायो नाती भवन्ति ते । घौरानपि दुगधर्षानृपतीनुग्रतेजम. । आक्रम्वाददते रोगाः पहान् परगण इव । इति लोक्मनाक्रन्दं मोहगोकपरिमुने सोनमा महमा चितं द्विपमा वलीयमा न धनेनन राज्येन नोग्रेण तपमा तया म्वभावमतिवर्त्तन्ते योनियुका भगेरिणः । न बियेरन जोबैरन् मवें स्ः मदकामिनः । नाप्रियं प्रतिपययुस्त्यानम्य फले मतिी उपर्युपरि लोकस्य मदों गन्तुं समीहते। यतते च ययाति न च तत् वर्तते नया। ऐश्वर्यमदमत्ताय मत्तामद्यमदेन चांप्रमत्ताऽमठाग विक्रान्ता. पर्युपासते । लेगा: परिनिवर्तन्ने पाश्चिदममोदिता. खम्पञ्च पुनग्न्यां न विचिदधिगम्यता। महच्च पसरपन्यं दृश्यते कर्ममद्विषु। वहनि शिविकामन्ये यान्वये शिविकागताः । सर्वेषाम्मृद्धिकामानामन्य रथपुर.मग. मनुयाय गतप्तोत्रा. सनगा विविधाः लियः । दम्दाराम भूनेषु गरनेटकैको नगददमन्यत् पदं पश्य नात्र मोईकरिष्यसि । जममधमञ्च उभे सत्यानृते त्यजी उभे मत्यानृते स्यता येन त्यजमि तं त्या । एनने परमं गुमास्यातपिमत्तमायेन देवाः परित्यय मयनोकं दिवं गताः। नारदम्य वच. त्रुषा शकः परमबुद्धिमान् । मञ्चिन्य मनमा धोगे निश्यं मायगरन । पुत्रदारैर्महान क्रेश विद्याधाये महान अमः । किनु स्यात् मायनं म्यानमन्पक मोदय । नतो मुहर्वा मञ्चित्य निरितातिमात्मनः । पगदरजो धर्मन्य परां नै.येपनी गति । कयन्त्वमक्लिटो गईयं गनिमुत्तमा। नावत्यं यया भूयो योनिसहरमागरे। परंभावहि काहामि यत्र नावर्तते पुनः। ममहान परिमय निचिनो मनमा गति। नत्र साम्सामि यदात्मा मन मोधिगमिष्यति । यसायदैव यत्र मायामि माता।

·to ॥ श्रीमहाभारत ॥ . [ मोक्षधर्म म० श्ययाय ३३२ ॥ ३४॥ ANP . - - M . - न + h - PRO न तु योगरते शक्या प्राप्तुं मा-परमा गति । अवयन्धी हि बुद्धम्य कर्ममिन्नीपपद्यते । तस्माद्योग समास्याय त्यत्वा ग्रहकलेबरं वायुभूत प्रवेक्ष्यामि तेजोरामि,दिवाकर ।। 1. नीष क्षयता याति सोम सरगणैर्यया कम्पित पतते भूमि पुनशैवाधिरोहति । चीयते हि सदा सोम पुनश्चैवाभिपूर्यते। नेच्छाम्येव विदित्वैतवामबद्धी पुन पुन । रविस्तु मज्ञापयते लोकान् रमिमिलने । सर्वतस्तेज पादत्ते नित्यमक्षयमण्डल । अतो में रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजस । अत्र वास्यामि दुईषा नि शकेनान्तरात्मना। सूर्यस्य मदने चाह निक्षिश्येद कलेवर। पिभि मह यास्यामि भार तेशौतिदु सहै।' प्रापछामि नगानागान् गिरिमुवौं दिशो दिव। देवदानवगन्धवान् पिशाचौरंगतिमान्। लेोकेषु सर्वभूतानि प्रवेच्यामि न संशय । पश्यन्तु योगवोर्य मे मर्वे देवा महर्षिभि । अयानुझाय्य तमपि नारदं लोकविश्रुत । तस्मादनुज्ञा सम्प्राप्य जगाम पितर प्रति। -.." सोऽभिव व महात्मान कृष्णद्वैपायनं मुनि । एक प्रदविण कला रुपणमाघटवान मुनि । श्रुला चर्षितवचनं एकस्य प्रीतो महात्मा पुनराह चैन।भी भी पुत्त्र स्थीयता, तावदद्य यावधनु मीण्यामि त्वदथे। निरपेक्ष गएको भूला नि दो मुक्रसंभय । मोवमेवानुमचिन्त्य गमनाय मनो दधे।' पितरम परित्यज्य जगाम मुनिसत्तम । कैलासघटे विपुलं मिद्धसदनिषेविता, इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोतीप_णि मुकाभिपतने चयन्त्रिशदधिकत्रिणतोऽध्याय ॥ ३९६।। ॥ भीम उवाच ॥ गिरिश्टङ्ग ममारुह्य सुतो व्यामस्य भारत समे देशे विवि स निशलार्के उपाविशन् । धारयामाम चात्मान यथाशास्त्र यथाविधि। पादप्रभूतिगात्रेषु प्रमेण क्रमयोगवित् । सन म प्रामुखो विदानादित्येनाचिरीदिने । पाणिपाद ममादाय विनीतवदुपाविशत्। म तच पतिमाता न शब्दा नातिदर्शन। यत्र वैयामकिमान यो ममुपचक्रमे । म ददर्य तदात्मानं सबसविनि स्त। प्रजहास ततो हास एक मम्प्रेच्य तत्परं । म पुनर्योगमाम्याय भोतमार्गोपनधये। महायोगेश्वरो भूत्वा मोऽत्यकामद्विधाममा । मत प्रदतिग धन्वा देव नारद नया। निवेदयामाम च तम्ब योग परमर्षये। ॥ एक उवाच ॥ दृष्टो मार्ग प्रत्तोऽमि स्वस्ति तेऽस्तु तपोधन । वप्रमादाइमिष्य मि गतिमिया महाद्युते । नारदेनाभ्यनुज्ञात एका दैपायनात्मम । अभिवाद पुनर्योगमाम्यायाकाममाविशत् । बनामपृष्टादुत्पत्य म पपात दिवं तदा । अन्तरोत्तर श्रीमान वायुभूत. मुमिशित । नमुन दिनोट बननेयसमधुनि। दश मयंभूनानि मने मारतरह। यवमायन लोकाम्दीन मीन माऽय विचिन्तयम् । शान्यिता दीर्धनध्वाम पावकार्कमममम.! तमेमन यान मया मनोभय । ददृशु भवन नि स्वावराणि घराणि च । पथापियान्याय पाय गमिरे तदा। पुष्पपश्य दिव्यासमवचत्रुवियन । - 9 म ·- - - - मोक्षार्म पर पध्याय ३३ ३३५१] ॥ शान्तिपर्व ८० तं दृष्टी विस्मिता भये गन्धर्वापरमाङ्गणाः । यचैव गनिद्रा पर विस्मयमागताः ।। अन्तरीतगतः कोऽयं तपमा मिहिमागतः। अधाकायार्द्धवाय ने ममभिरज्यते । ततः परमधर्मात्मा विषु लोकेषु विद्युतः। भास्कर समुदोलन से प्राधुया वाग्यतोऽगमत् । शब्देनाकाशमखिलं पूरयन्निव मवैयः तमापतन्तं महमा दृष्ट्वा सदासरोगों सम्भान्तमनमा राजनामन् परमविस्मिताः । पञ्चचूडाप्रतया दशमुरफुललोचनाः ।। दैवतं कतम येतदुत्तमातिमास्थित सुनिश्चितमिहायाति विमुकमिव निस्पृहं ।' ततः ममभिचकाम मलय नाम पवन । उवशी पूर्वचित्तिय थे नित्यमुपभवतः ।। तस्य ब्रह्मर्षिपुत्रस्य विनय ययतः पर। अहो बुद्धिसमाधानं वेदाभ्यासरत दिशा, अचिरेणैव कालेग नभयरति चन्द्रवत्। पिटशुश्रूपया बुद्धि मंशाप्तोऽयमनुत्तमा। पिनो दृढतपाः पितुः सदयितः सुतः । अनन्यमनमा तेन कथं पित्रा विसर्जितः! उज्वरया वचनं श्रुत्वा भुकः परमधर्मवित् । उदैवत दिश: .मची वचने गतमानमः । भोऽन्तरीत महोचव मौलवनकानन विलोकयांमाम तदा सर्रामि सरितस्तया। नतो दैपायनसुतं बड़मानात ममन्ततः । शताअलिपुटाः सा निरोपन्ते मम देवताः । अभवोत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मविन पिता यानुगच्छन्मा कोरमानः शुकेति दे। ततः प्रतिवचा देयं मधेरेव ममाहित रतन्में मेहतः सन्चे वचनं कमिया-.. अकस्य वचन शुला दिश: मा: सकाननाः समुद्राः परितः गेलाः प्रत्यूचुम्न समन्ततः ।, यथाज्ञापयमे विप्र वाढमेव मविष्यति। हिरतो वाक्य प्रतिपक्ष्यामहे वयं ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकाभिपतने चतुर्तिगदधिकविताऽध्यायः १२३४६ - ॥ भीम उवाच । दैत्येवमुका वचनं महर्षिः मुमहातपाः। प्रातिष्ठत मुकः मिद्धिं हित्यां दोपायतुर्विधान् । तमो वष्रविधं हित्वा जवा पञ्चविध रजः । ततः सत्त्वजही धीमान्तदहुतमिवाभवत् ।। सनस्तस्मिन् पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते । ब्रह्माणि प्रत्यतिष्ठत् म विधूमोऽग्रिरिव व्यसन्। उस्कापाते दिया दाहो भूमिपस्तथैव च। प्रादुर्भूतः धणे तस्मिन्तदहुनमिवाभवत् । द्रुमा शाखाम मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः । नितमन्दय गिरिहिमवान् दोयंतीव ह। नयभासे महसागुर्नजन्यात प पावकः । इदाय मस्तिथैव चुदभुः मागराम्तया। वर्ष वासवस्ताय रमवर मुगन्धि । वो ममोरणद्यापि दिव्यगन्धबहः मुषिः । मटा प्रयमे दिये दिनवन्मेकमम्भवे । मंपिटे वेतपोने दे सकारूयमय मुझे। मतयाजनविनारे तिर्थगर्भश भारत। उदोचों दिशमाम्याय रुपिरेमंदर्भ ह। भोऽविमान मनमा नर्थवाभ्यपतचुकः । नतः पर्वतको देमहनव विधारतो पश्येता महाराज नदालमिवाभवत् । ततः पर्वताभ्यां महमा विनिःसृतः । 7 है + - ·। । . - ॥ श्रीमहाभारतं ॥ मोक्षधर्म प । अध्याय ३६ । न च प्रतिजधानास्य स गति पर्यतीत्तमः । तता.महानभूछन्दो दिवि भवदिवाकमा गन्धयाणाम्रपोणञ्च येच भैलनिवासिनः दृष्ट्वा शकमतिकानी पर्वतच विधाष्ठता साधु माध्विति तंत्रामोत् नादः सर्वत्र भारत स पूज्यमानो देवैद्य गन्धर्वपिभिस्तदा। ज्यदराचससई विद्याधरगणस्तथा। दिव्यः पुष्पैः समाकोसमन्तरीक्ष ममन्ननः । ; • मोल्किल महाराज शकाभिपतने नदा। ततो मन्दाकिनों रम्यामुपरियादभिवजन् । को ददर्श धर्मात्मा :पुष्पितद्रुमंकानना। तस्या कोडनयभिरता ते चैवासरमाङ्गणाः । हन्याकारं निराकाराः शकं दृष्ट्वा विवासमा । तं प्रक्रामन्तमाज्ञाय पिता नेहममन्वितः ॥ उत्तमाङ्गनिमास्याय पृष्ठतोऽनुमसार ह। शकस्तु मारुतादूद्धं गतिं कृत्वान्तरीतगा।:- दर्शयित्वा प्रभाव खं ब्रह्मभूतोऽभवत्तदा । महायोगगति वन्या व्यामोत्याय महातपाः। निमेषान्तरमात्रेण 'एकाभिपतनं यया। सददर्श विधा टोला पर्वताचं एक गतं. शशंसुषियस्तस्य कर्म पुत्त्रय तत्तदा । ततः केति दोषण, गब्देनाक्रन्दितस्तदा खयं पित्रा स्वरेणेच्चै स्वों ग्लोकाननुनाद्य वै । एकः सर्वगतो भूला सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुवादयन् । तत एकातर नादं भारित्येव समोरयन् । प्रत्याहरज्जगत् मध्वमुचः स्यावरजङ्गम। ततः प्रभृति चाद्यापि शब्दानुधारितान् पृथक् ।। गिरिगहरपृष्ठेषु व्याहरन्ति एके प्रति । अन्तर्हितः प्रभावन्तु दयित्वा शकस्तदान गुणान् संत्यज्य शब्दादीन पदमभ्यगमत् परं । महिमानन्तु तं दृष्ट्वा पुत्वस्यानितलेजमा निषमाद गिरिमस्य पुत्त्रमेवावचिन्तयत् । तता मन्दाकिनीतारे क्रीडन्ताईसरमागणार श्रामाद्य तमृर्षि साः संधान्ता 'गतचेतमः । जले निलिन्चिरे काचित्काचिगुलमान अपेदिर।। वमनान्याददुः काश्चित्तं दृष्ट्वा मुनिमत्तमं । ता मुकतान्तु विज्ञाय मुनिः पुत्त्वस्य वै तदा । मततामात्मनचैव प्रीतोऽभूद्रोडितच ह। तं देवगन्धर्यता महर्षिगणपूजितः । १., पिणाकहस्ता भगवानभ्याग छत शङ्करः । तमुवाच महादेवः मान्त्वपूर्वमिदं वचः ।। पुत्त्रयोकाभिमन्तत छष्णदैपायनं तदा । अग्ने मेरपा वायोरन्तरीचस्य चैव ह ।।... बोयण मदृशः पुचः पुरा मत्तस्वया वृतः । स तयांलक्षणो जातस्तपमा तब मम्भृतः ।। मम चैव प्रमादेन प्रदतेजोमयः इपिः। स गति परमा प्राप्नो दुप्राप्तामजितेन्द्रिये देवतेरपि,विप्रय वं तं किमनुभोचमि। यावत् म्यासन्ति गिरयो यावत् स्यास्यन्ति भागगः। *; तादत्तवारपा कीर्तिः मपुत्रस्य भविष्यति । छायी स्वपुत्रसदृशी सर्वतोनयपा पदा। द्रव्यमे सच लोकेऽस्मिन्म प्रमादान्महामुने । मोऽनुनीसो भगवता स्वयं रुद्रेण भारून । छाया पायन ममायत्तः म मुनिः परया मुदा इति जागतिथैव गुकस्य भरतर्षभ। वितरण समाख्याता पन्ना लंपरिछामि । तदापट मे राजन् देवपिनारदः पुरा।

·मोक्षधर्म या अध्याय १३३५.११३६ ।। ॥ शान्तिपर्व। 7 tan 5 क व्यासव महायोगी मनस्पेषु पद पदै। इतिहासमिम पुण्य मोवापसहिता धारयेद्य रमपर म गच्छेत परमा गति ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मपर्वणि शुकाभिपतने पञ्चत्रिपदाधिकत्रिमतोऽध्यायः ॥ ३३५ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ एहन्या ब्रह्मचारी वा वामप्रस्थाऽय भिक्षुकः । य इच्छेत सिद्धिमाम्यात देवता का यजतस। कुतो यस्य ध्रुव' स्वर्ग कुतो नै श्रेयस पर । विधिना केन जुहुयात् देव पिन्य तयैव च । मुकच काङ्गति गछत मातश्चैव किमात्मक' । खगतयैव किं कायेन न च्यवते दिव । देवतानाच को देव पिढणाञ्च पिता तया। तस्मात परतर यच्च तन्म भूहि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ ढमा प्रश्नवित् प्रश्न एकमेबमिहानघ । न धनत्तकैया शक्य वा वर्षशतैरपि । एते देवप्रसादादा राजन् ज्ञानागमेन का। गइनं ह्येतदाख्यान व्याख्यातय तवारिइन् । अत्रायुदाहरन्तीममितिहाम पुरातन । नारदस्य च सवाद पेनारायणस्य च । नारायण हि विद्यात्मा चतुर्मूर्ति सनातन' । धर्मात्मज सम्बभूव पितैप मेऽम्यभाषत। कृते युगे महाराज पुरा स्वायम्भुवन्तरे । नरनार यणीव हरि छप्ण स्वयम्भुव । नेषा नारायणन नपस्तपतुरव्ययौ । बदायममामाद्य शकटे कनकामये। अष्टचक्र हि तद्यान भतयुक्त मनोरम। यबाधा लोकनायो नौ को धमनिसन्तता। तपमानेगमा व दुनिता मुपियस्य प्रसाद कुचाते म देवी द्रष्टुमति । नूनन्तयोरनुमते पदि रच्योदित । महामेरोगिर स्टङ्गात प्रच्युतो गन्धमादन। नारद ममहद्भुत संचलोकानतोचरत । त देशनगमट्रातन वदाममाग । नयोराझिकोलाया नन्द काढहलन्तभूत् । इद नदाम्पद कान यस्मिनाका प्रतिष्ठिता । सदेवामुरगन्धवा मसिन्नरभक्षारगा । रका मूर्तिरिय पूर्व जाता भूयातुर्विधा। धर्मस्य कुलमन्ताने धर्मादिभिर्विवर्द्धित विही झनुपहीतोऽद्य धर्म रमि मुगरिह । नरनारायणाभ्याञ्च वष्णेन हरिणा तथा । अव कृष्णा हरिश्चैव कमिथित कारणानरे। यिता धोतरा होता तया तपमि धिष्टिमी। रती हि परम धाम कानयोगडिकक्रिया। पितरो मचभूतमा दैवतश्च यखिना।का देवतान्तु यजत पिट्टन कामान महामतो। रति सचन्त्य मनमा भाला नागयणस्य तु । मुहमा प्रादुरभवट समीपे देवयास्तदा । हते देवे प पिये च ततस्ताभ्या निरीचित । पूजितश्चैव विधिना ययाप्रे क्रेन यास्मत । न दृष्टा महदायर्यनपूर्व विधिविप्तर । उपोपविष्ट मुप्रोता भारदो भगवानृषि । नारयण मनिगेय प्रमन्नानगत्मना । नमस्कृत्य महादेवमिदं वचनमौत। ॥ नारद उवाच ॥ वेदेषु पुराणेषु साड्डोपापु गोयमे । लमज शहतो धान मतोऽमृतमनुत्तम । प्रतिटिल भूतमय बाय ममिद जगत् । वागे प्राणमादेव मन्चे गाईस्यमनका ! 1 - .

·योमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म २० अध्याय ३३६॥ २१॥ ५ 10 ३ । -- म यजन्ने वामहरहनानामूर्तिममास्थित । पिता माता च सर्वस्य जगत शाश्वती गुरु फलद्य यजसे देवं पितरकन विद्य। । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अवाच्यमेतद्दनव्य वात्मगुर सनातन। तव भक्तिमतो ब्रह्मन् वक्ष्यामि तु यथातयं । यत्तत् सक्षमविज्ञेयमव्यामचल ध्रुव । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थे च सर्वभूतेश वर्जितः ।। में शान्तरात्मा भूताना क्षेत्राचेति कथ्यते। चिगुणव्यनिरिको वै पुरुषश्चेति कल्पित । तस्मादयानमुत्पन्नं त्रिगुणं दिजसत्तम । अव्यकाव्यकमावस्या या मा प्रतिरव्यया। तो योनिमावयालिद्धि योऽसौ मदमदात्मक । श्रावाभ्या पूज्यते मो हि देवे पिव्ये च कन्यते। मस्ति तस्मात् परोऽन्यो हि पिता देवोऽथवा दिज । आत्मा हि न स विज्ञेयत्तता पूजयारहे। ननेपा प्रयिता ब्रह्मानमर्यादा लोकभाविनी । दैवं पिव्य च कत्र्तव्यमिति तस्यानुशासन। ब्रह्मा म्याएमैनुदंतामगुर्धम्मस्तया यम । मरीचिरनिरात्रिय पुलक्ष्य. पुलह फतु । वशिष्ट परमेठो च विवखान मोम एव च । कईनचापि य प्रति क्रोधी विक्रोत एव च। एकविंशनिरुत्पन्नास्ते प्रजापतय स्मता । तस्य देवस्य मर्यादा पूश्यन्त मनाती। देवं पिव्यच मततं नस्य विज्ञाय तत्त्वत । श्रारमप्राप्तानि च तत प्राप्नुवन्ति द्विजोत्तमा । वगम्या अपि ये केचित्ता नमम्यन्ति देहिन । ते तत्प्रमादात् गच्छन्ति तेगादिष्टफनाङ्गति ये हीना मादमभिगुणे वर्मभिरेव च । कना पञ्चदश त्यकाम्ते मुसा इति नियय ।। मुगानाम्नु गझिन शेव सदनि कल्पिता । म हि सर्वगुणशेष निर्माण व कथ्यो। दृश्यों ज्ञानयोगेन चावाच प्रयतो तत । एवं ज्ञात्वा तमारमान पूजयाव मनातनं । नं वेदाधानमायव नानामतममा स्थिता । भक्तया मम्यजयन्या रतिया ददातिम । येत सद्भाविता मौके कान्ति मनाम्यिता 1 रतदभ्यधिक गायन प्रविनयुम । रति गुलममुम्ता गारद योर्तित । भन्या प्रेरणा च विप्रथमहत्य घने श्रुत । रति महाभारतमाग्निपनि मोरधर्मपर्वणि मागयणे पटविदधिनियते ऽयया ॥ २९ ॥ ॥ भीम याच ॥ म स्यमुको दिपदा मरिष्टो नारायणेनोत्तमम्येण । अगाद वाक्य दिपदा वरिष्ठ नारायण भनिधि ৪ লাখ ঘৰখনন্নোম লস্ক । মা সুধ গুনে মা শব্দধিমাখা মাক্স ঃ মক विसापा। . वाभा - ·माइधर्म प० । अध्याय ३७ . ॥ शान्तिपर्च।। २३ - 4 पालोकयन्नुत्तरपश्चिमेन ददर्भ चायनमुक्ररूपाचोरोदातरता हि.दीप श्वेतः म'नामा प्रथितो विमानः । मेरो: महस: महि योजनाना दाविंशताई कविभिनिरुतः। अनिन्द्रियाश्चानशनास तब निस्पन्देहीमाः सुमुगन्धिनस्त । श्वेताः पुमांसो गतसयापारातुर्मुषः पापती नराणं । वचाम्यि कायाः सममानोन्माना' दिव्यान्वयरूपाः शुभमारो पता। छत्रातिशीषो मेघौघनिनादाः सममुष्कचतुम्का राजीवमतपादाः ।पया दन्तयुका: शुक्लरटाभिधाभिये जिलाभि विश्व लेलियन्ते सूर्यप्रख्य! . भत्त्या देवं विश्वात्पन्न यस्मात् सर्व लोकाः सम्प्रसूताः वेदा धर्मा मुनयः शान्ता देवाः मर्ये तस्य निमर्गः। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अमिन्द्रिया,निराहारा, अनिस्पन्दा सगन्धिनः। कयन्ते पुरुषा जाता: का तेषां गतिरुत्तमा। मुका भवन्तीह नराभरतमत्तमा तेषां लक्ष्यमेतद्धि तच्छेतदीपवासिनी।। तस्मानी संघयं चिन्धि पर कोहलं हि मे। त्वं हि सर्वकथारामस्वाञ्चवापाश्रिता वयं । ॥ भीम उवाच ॥ विस्तीर्णवा कया राजन् श्रुना मे पिटमग्निधाां येषा तव हि वक्तव्या कयामागे हिमा मता। राजोपरिचरो माम बभुवाधिपतिर्भुवः । पाखण्डलमग्न' स्यातो भको नारायणं हरि । धार्मिक भिव्यभनय मिनियमनन्वितः साधाय नेन सम्प्राप्तं नारायणरापुरा। मालतं विधिमास्याय प्राक् स मुखमि स्त। पूजयामास देवेशं तछेपेण, पितामहान् । पियशेषण विप्राय विभव्य त्रितीय मः भवानभुकम मत्यपरः मर्वभूतेष्वहिंसकः। सर्वभावेन भनः म देवदेवं जनामा अनादिमथनिधनं लोककतारमव्ययं । तस्य नारायण मनिवहता मित्रपिणः । एकश्य्यामनं देवो दत्तवान् देवगट खयो । आत्मराज्यं धनश्चैव कलत्रं वाहनन्तथा। यत्तद्भागवतं ममिति तत् प्रोशितं मदा। काम्यनैमित्तिका राशन यजियाः परमक्रियाः । माः मालतमाम्याय विधिक्षके ममाहितः। परावविदो मुख्यानस्थ गेहे महात्मन. । पाण्यं भगवत् प्रोकं भुञ्जते चापभाजन । तम्य प्रथामतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः । नानृता वाक् समभवन्मनो दुरं न चाभवत् । न च कायेन रुतवान् म पायं परमावपि । ये हितेषयः स्याता: मप्त विभिमहिनः । तक्मतिभि वा यस् मोक्रे मास्तमुत्तमं देवतुर्भिः ममित छ मेरो महागिरी। प्रायः मतभिन्डी लोकधर्मममुत्तमं । मरीचिरव्याहिरमो पुलस्यः पुलहः क्रतुः। वमिठच महातगामे हिचित्रभिखण्डिनः । सप्तमतयो धोनास्तया स्वायम्भुवोऽएमः। . ताभिधीयते लोकासाभ्यः शास्त्र विनि.मृत । रकाप्रमना दान्ता मुनयः मंयमे रताः । भूतभव्यभविष्यज्ञाः सत्यधर्मपरायणः इदं श्रेय दरं प्राइदं हितमनुत्तम। मोकान् मधिश्य मनमा ततः मा प्रचकि।नत्र धार्थकामा हिमोत. पदास कीर्तितः। मर्यादा विविधायव दिवि भूमी च मस्थिताः । धाराध्य नपमा देवं हरि नारायण प्रभु। दिवसहसं मन्ने पपिमिः म मागपणानुभिष्टा हिर देवो स्वररूती। १९.

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म पानी अध्याय ३३७११८ - १९७१ . 1102 , . 19 - विवेश तानृपोन् सान् लोकानी हितकाम्यया । ततं प्रवर्त्तिता सम्यक तपाविद्भिर्दिजातिभिः । शब्द चार्थे च हैती च एषा प्रथमसर्गजा । श्रादावे हि तच्छास्तमोकारखरपूजितं । " ऋषिभि. श्रावित तत्र यत्र कारुणिको धमा। तत प्रमन्त्री भगवाननिर्दिष्टशरीरंग.. ऋषीनुवाच तान् सानदृश्य पुरुषोत्तम । शतं मतसहस हि श्योकानामिदमुत्तम। लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यमाद्धर्म प्रवर्तते । प्रवृत्तौ च निवृत्ती च यस्मादेतद्भविष्यति । यजु कमामभिर्जुष्टमाङ्गिरसैस्तथा । यथा प्रमाणं हि मया कृतो अनप्रसादतः।। रुद्रय क्रोधजे विमा यूय प्रकृतयस्तथा । सूर्याचन्द्रममौ वायुभूमिरापोऽमिरेव च ।। मर्च च नक्षचगणा यक्ष भूताभिशब्दितं । अधिकारेषु वर्तन्ते यथा ख ब्रह्मवादिन. । । । सन्चे प्रमाणं हि यथा तथा तप्छास्त्रमुत्तम । भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनं । । नस्म त् प्रवक्ष्यते धर्मान्मनु स्वायम्भुव स्वयं । उशना वृहस्पतिश्चैव यदात्पन्नाभविथ ती तदा प्रवक्ष्यत शास्त्र युभन्मतिभिरुद्धृत। खायन्भुवेषु धर्मेणु, शास्वे चौशनसे कृते । वृहस्पतिमते चैव लेाकेषु प्रतिचारितेयुभत्कृतमिदं शास्त्र प्रजापालों वसुस्ततः । वृहस्पतिसकाशादै प्राप्यते दिजसत्तमा । म हि सद्भावितो राजा मद्भक्तश्च भविष्यति। "vgat नेन शाखण लोकेषु क्रिया' सनी करिष्यति । एतद्धि युभच्चास्त्राणां शास्त्रमुत्तममशित। एतदर्यच धर्मयश्च रहम्यञ्चैतदुत्तम। अस्य प्रवर्तनाचैव प्रजावन्तो भविश्यथ। " म च राजा थिया युको भविष्यनि महान् वमु.। मस्थिते तु भूपे तस्मिन् शास्त्रमेतत् मनातनं ।' अन्ताम्यति तत् सर्वमेतद, कथितं मया। एतावदुत्वा वचनमदृश्य पुरुषोत्तम । विस्ज्य नानृपोन् मान कामपि प्रसृतो दिस ततस्ते लोकपितर' मर्चलोकार्थचिन्तका । प्रावर्तयन्त तच्छास्त्र धर्मयोनि सनातनी उत्पत्रेऽगिरमे चैव युगे प्रथमकल्पिते।। मानेपनिषदं भास्व स्यापयित्वा दहस्पती । जग्मुर्यथेसित देश तपमे कृतनिश्चया' । धारणा मलाकाना सर्वधर्मप्रवर्तका । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोतधर्मपर्वणि नारायणोये मप्तत्रिंशदधिकत्रिशतोऽध्याय ॥ ३३७ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ ततोऽनोते महाकन्ये उत्पन्नेऽङ्गिरस मुते । बभूवनिहता देवा जाने देवपुरोहिते। वृद्ध महति शब्दा' पर्यायवाचका । रभि समपिता राजन गुणैर्विदान् वृहस्पतिः । भष्य भिया पभूवाग्यो राजोपग्घिरो वम । अधीतास्तदा भास्वं मम्यक् चित्रशिखण्डिन । मराणा भावित पूर्व देवेने विधिना वसु । पानयामास पृयिवी दिवमाखण्डलो यथा ।। नम्न यो महामामीदशमेधा महात्मम । रहस्पतिरुपाध्यायस्थ होता बभूर ह। प्रजापतिमनायाब सदस्यायामक्खय । रकसय द्विराय वितश्वमहर्षय । धनुगण्याथीभ्यय अध्यात्रगुपरावय। चपिर्मेधातिथियेव नागरीव महामपि ।। पपिम्तिमहाभागमायावेदभिगार या पषिच्च कपिल मालिकाच पिता पान.! 10. । 16 २५ - ·मेक्षिधम्म पाध्याय ३३८१] ॥ शान्तिपर्व । - ८९५ २२०. . । . ११. - श्राद्यः कठस्तैत्तिरिम वैशम्पायनपूर्वजः । कण्वाऽय देवहावय रते षोडश कोर्जिताः सम्भूताः मम्भारास्तमिवाजन्मदाता। न तत्र पघातोऽभूत् म राजेवास्थितोऽभवत् ।।.. अहिंस. शुचिरचुद्री निराशौः सर्वस्तुतः । वारण्यकपदोद्भुता भागाम्तचापकन्पिताः। , . .", प्रीतस्ततोऽस्य भगवान् देवदेव. पुरातनः । माहात्तं दयामास मोऽस्याऽन्येन केनचित्। .. खयम्भागमुपाप्राय पुरोडाथ ग्टहीतवान् । अदृश्येन कृतो मागो देवेन हरिमेधमा। ... ... . वृहस्पतिस्ततः युद्ध सुचमुद्यम्य देगितः। श्राकामं मन सुचः पातरीपादश्रूथवर्जयत्। उवाच चौपरिचरं मया भागोऽयमुघतः । ग्राम खयं हि देवेन मत्प्रत्यतं न संगयः ।। ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। उद्यता यज्ञभागादि साक्षात् प्राप्ताः मुरैरिह। किमर्यमिह न प्राप्ने दर्शन म हरिभिः । ॥ भीम उवाच ॥ तत' म तं समुद्भूतं भूमिपालो महान वमु । ममादयामाम मुनि सदस्यान्ते च मन्वंगः । अचुनमसम्मान्तं न रोपं कर्नुमईसि । नैष धर्मः कृतयुगे यस्लं रोषमचीच्या::. ३६.५.. अरोषणा भी देवो यस्य भागोऽयमुछतः । न शक्यः स त्वया,मम्माभिर्वा वृहस्पते । यख प्रसादं कुरुते मवैतं द्रगुमईति । एकदिनवितायोचुम्हतचिवभिखण्डिनः ।। ... वयं हि ब्राण. पुत्ता मानमाः परिकोर्तिताः। गता निःश्रेयमार्थ हिकदाचिद्दिशमुत्तरां। नावर वर्षमहसार्णि चरिता तप उत्तम। एकपादाम्यिता सम्यक् काठभूताः समाहिता. 11: मेरोरत्तरभागे तुहीरोदस्यानुकूलतः। स देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुण । कयं पश्येम हि वर्य देव नारायणात्मकं ! वरेण्यं वरदं तं वे देवदेवं सनातन । कथं पश्चिम हि वयं देवं नागयर्ण विति। श्रय अनम्यावभय वागुवाचामरीरिण।' विधगम्भीरया वाचा प्रहर्षणकरी विभा। सुतनं वस्तपी विभाः प्रभवेनान्तरात्मना । सूयं जिज्ञासवो भनाः कथं द्रक्ष्यय तं विभुत चोरोदधेरुत्तरतः श्वेतदोपो महाप्रभः। नत्र नारायणपरामानवावेन्द्रवर्चसः। रकान्तभावोपगताले भकाः पुरुषोत्तम, महसापिं देवं प्रविन्ति मनातनी प्रनिन्ट्रिया निराहारा अनिस्सन्दा: मुगन्धिनः। एकान्तिनम्ने पुरुषा. श्वेतदीपनिवामिनः गच्छव तच मुनयस्तवात्मा नः प्रकाशितः। अथ श्रुत्वा वयं मध्वं वाचं नाममरीरिणे । यथारयतिन मार्गेण नं देवं प्रतिदिरे। प्राप्य येतं महादीपं नबित्तास्तद्दिदृसत. ततोऽस्मदृष्टिविषयस्ततोऽभतिहतोऽभवत् । न च पश्याम पुरुषं तत्तेजाइनदर्शनाः। नती न प्रादुरभवदिजानं देवयोगी म किन्नातप्ततपमा शक्यते द्रष्टुमनसातत. म.पुनर्बपशन तक्षा तात्कालिकं महन्। प्रतापमाने च शुभावरान्दृझिरे दयावेतीचन्द्रमनोकामान् मननश्पतचितान्। नित्यानिशतान् ब्रह्म जरतः प्रागुदभुमान्। माना नाम जपोजयने तेहात्मभिः। नेनेकायमनस्वेन मोतीभवति वै इगि: याभवमुनिमार्दूल भा: सूर्यस्य युगक्षये। एसकम्य प्रभा तादृक् मामवन्मानवस्य ह । नेगोनियम, मदीप इति वे मेनिरेवयं । k . १९०० . - । P TRE . ।

·॥ श्रीमहाभारते॥ [ मोक्षधम्म पा अध्याय ए! १६।। ११ न तबाभ्यधिकः कश्चित् सबै ते समतेमः । अथ सूर्य्यमहसस्य प्रभा युगपदुत्थिता । महमा दृष्टवन्तः स्म पुनखे गृहस्पते । सहितायाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा द्रुती कृताञ्चलिपुटा घटा नमरत्यव वादिनः । ततो हि वदतां तेषामा विपुलं ध्वनि। "titya बतिः किलोपक्रियते तस्य देवस्य तैन । वयन्तु तेजसा तस्य महमा हतचेतसः । न किञ्चिदपि पश्यामा हतचतुर्बलेन्द्रियाः। एकस्तु, शब्दो विततः श्रुतोऽस्माभिरुदोरितः जितन्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विद्यभावना नमस्तेऽस्तु इषीकेश महापुरुषपूजी १६ इति,शब्दः श्रुतोऽस्माभिः शिक्षाकरसमन्वितः । एतस्मिनन्तरे वायुः सर्वगन्धवह शचि hits: दिव्यान्डबाह पुष्पाणि कर्मण्याचा धोस्तथा । रिष्टंपञ्चकालजरिरकान्तिभिर्नरः। भत्तया परमया युक्तर्मनोवाकर्मभिस्तदा । नूनन्नवागतो देवो यथा तवागुदीरिता वयन्वेनं न परंयामा नाहितास्तस्य मायया । मारने मनिहत्ते च बत्ती च प्रतिपादित। चिन्ताव्याकुलितात्माना जाता: मोऽङ्गिरमाम्बी मानवाना महसषु तेषु वैपायोनिषु ।। अस्मान्न कछिनमनमा चक्षुषा वोप्यपूजयत्। तेऽपि स्वस्था मुनिगणणा एकभावमनुव्रताः। नामास दधिरे भाव ब्रह्मभावमनुदिताः। ततोऽस्मान् सुपरिश्रान्तास्तपमा चातिकर्षितान्। उवाच खस्यं किमपि भूत तत्राशरीरकं । ॥ देव उवाच ॥ द्रटारः पुरुषाः खेताः सन्द्रियविवनिता दृष्टो भवति देवेश रभिष्टदिशीसमः गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतमितोऽचिरात् । न म शक्यस्वभकेन द्रष्टुं देवः कयञ्चना कालं कालेन महता कान्तिवमुपागतः। सक्यो द्रमु म भगवान् प्रभामण्डलदुर्दशः। " महत्कार्यञ्च कतैयं युमाभिर्दिजसत्तमाः। इतः तयुगेऽतोते विपथासङ्गतोऽपि च । वैवखतेऽन्तरे विप्राः प्राप्ने चेतायुगे पुनः मुराण कायमिद्धार्थ महाया वै भविश्य ] ... नतस्तदहुतं वा निम्यैवाम्टनापमः। तस्य प्रमादान प्राप्ताः स्म। देशमीसितमममा६ एवं मुतपमा व व्यकथस्तथैव च देवाऽस्माभिन दृष्टः म कयं वंद्रयुमईमि। नारायण मजदूतं विश्वएकपव्यकयभुक । अनादिनिधनाऽव्यको देवदामवपूजितः ।। एवमेकतवाक्येन दिनत्रितमनेन च । अनुनोतः सम्यैश सहस्पतिरुदारधीः।" ममानयत्ततो यचं दैवतं ममपूजयत्। समाप्तयज्ञो राजापि प्रजी पालितवान् वसुः । ब्रह्मसापादियो भयः प्रविध माननः । म राजा राजगाईल, मत्यधअपरायणः। अन्तर्भूमिगतवैव मतनं धर्मवत्मनः। नारायणपरो भूत्वा मारायण जपन् । नम्वच प्रमादेन पुनरेवोत्थितम्त सः । महोतमाइनस्थानं प्राह्मण: ममनारं। परानतिमनुप्राप्त रतिनष्क्रिमभ्रमा । इति श्रीमहाभारने मानिगपति मोवध पर्वणि नारायणीय अष्टशिदधिकचिशताऽध्यायः ॥२२८॥ ॥ युधिष्टिर उगा यदा भागवतोऽत्यर्थमामोद्रात्रा महान वमः । किमर्थ म परिभटा विशेष विवरभु। ९ 7 ·मेक्षिधर्म प ध्याय ३२६ j ॥ शान्तिपर्च ॥ ८१७* २ - ६ । . . - ॥ भीम उवाच ॥ त्रायुदाहरन्तीममिति हामं पुरातन । ऋषीणश्चैव संवादं विदगानाच भारत। अजेन यशव्यमिति प्राजवा दिजोत्तमान् । स च छागोऽयो यो नान्य परिनि स्थिति। ॥ अपयऊचुः ॥ वीजयज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुति । अनमज्ञानि बीजानिछाग नो हन्तुमईय। नेष धर्म मता देवा यत्र वध्येत वै पा । इदं शतयुगं श्रेष्ठ कथं वयेत वै पर। ॥ भीम उवाच ॥ तेषां सयदतामेवम्धी विबुधै महामार्गांगतो नृपश्रेष्ठस्त देवं प्राप्तवान् यमु १ - ' अन्तरीक्षचर श्रीमान् समयबलवाहन । तं दृष्ट्वा महमायान्त वसु ने वन्तरीवर्ग। ऊचुर्दिजातयो देवनिय छेत्स्यति मंशयं। यचा दानपनि श्रेष्ठ मर्चभूतहितप्रिय । समस कथंम्विदन्यया ब्रूयादेव वाक्यं महान वम् । एव ने भविद शाला विबुधा यन्तया । अष्टमन् महमाभ्येत्य व राजानमन्तिकात् । भा राजन् कन यष्टव्यमजेनाहाविदोषधै। रनन्न मणय किंन्धि प्रमाण नो भवान्मत । म नान् कृताञ्जलि वा परिपपर वै वम् । कन्य देको मत कामो ब्रूत सत्य दिगोत्तमा । ॥ रुपयऊचुः॥ धान्यर्यटव्यमिथैव पोऽस्माकं नराधिप । देवानान्तु पर पक्षो मतो राजन् वदख न 1 १९८५ ॥ भीम उवाच ॥ देवानान्तु मतं शात्वा वसुना पक्षश्रयात् । छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुळे वचसादा । फुपितास्ते तत मर्ने मुनयः सूर्यवर्थम । जचुलमु विमानस्य देवपक्षार्थवादिन । मुरपतो ग्टहीतस्ते यामात्तस्माद्दिव पत। अद्याभूति ने राजेन्नाकामे विहिता गति । ''अमापाभिधानेन महीं भिन्वा प्रवक्ष्यामि तनस्तस्मिन्महत्तेऽथ गोपरिररस्तदा। अधा सम्बभूवा भविगो नृप । स्मृतिस्तव न विज्ञही तदा नारायणाजया । देवास्तु महिता मेंब वी शापविमे तण । चिन्तयामासुरव्यग्रा मुकत हि नृपस्य तत् । अनेनारमत्कृत राजा भाप प्राप्ता महात्मना । अस्य प्रतिप्रिय कार्य महितैना दिसकम । इति युवा व्यवम्याशु गवा निश्यमीश्वरा । ऊचुः संघटमनमो राजे परिचरन्तदा। ब्रह्मण्यदेवमनस्त मुरामुरगुरुहरि । काम म तब वयात्मा कुर्थासापविमोश ! मानना हु दिजातीना कर्नया वै महात्मना बग्य तपसा ते फलितव्य नृपोत्तम। यतल महमा भ्रष्ट आकाशाम्मेदिनीतलं । एकत्त्यनुग्रहं तुभ्य दया व नृपमत्तम। पावत्वं मापदोपेण कन्नम शिष्योऽनघ । भूमविरगो भूला नावत्वं कालमास्यमि। यभेषु मुजतं विश्वमोहारा समाहित । मास्यमेऽस्मदनुध्यानाम्मा च ला म्लानिरस्पृशत् । न कुत्पिपामे राजेन्द्र भूमेछिद्रेभविष्यत वमो राभिषोतवाजिम यायितेन च । म देवोऽस्मदरात प्रोता मझले कं हि नयति । स्वरत्ता पर राशेम तेच दिवाकम । गता म्वभवन देवा अपयय तपोधना । चके वमुम्तत पूरा विश्वकर्मनायभारत। ज्यं जगा चमततं नारायशमुखे इत। तत्रापि पञ्चभियमै पत्रकानानरिन्दन। यद्धरि मुरपति भूमेनिवरगोऽपि सन् । ततोऽम्य तुयो भगवान् मन्या नारायणे इगि। ~ १९ , १२८. ܟܬ १५५ .

·'१८ ॥ोमहाभारतं ॥ [मार पाय ३३८ १३६०॥ . एम -- । १॥ 1 १२ ! VM अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मन। वरदो भगवान् विष्ण समीपस्य दिशोजन- गरुत्मन्तं महावेगमावभाषेपितं तदा । द्विजोत्तम महाभाग पश्यतां वचनान्मम। सम्राब्राजा वसुनीम धमात्मा मंशितव्रत । ब्राह्मणाना प्रकोपन प्रविटी वगुधातलं । मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्तन्तु गच्छ दिजोत्तम। भूमर्विवरसगुप्तं गरुडेह ममाजया। अधश्वर नृपश्रेष्ठ खेचरं कुरु मा चिरं । गरुत्मानय वितिय पचौमारुतवेगवान् । विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते पार्थिवी वसु । तत एनं समुह्णिय सहमा विनतामुत । उत्पपात नभाण तत्र चैनममुञ्चत । तस्मिन्मुइत्तै संजजे राजोपरिचर पुन । सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोक नृपोत्तम । रवन्तेनापि कान्लय वाग्दायादेवताशया। प्राप्ता गतिरधस्तात्तु दिजशीपान्महात्मना। केवलं पुरुयस्तेन मेवितो हरिरोवर । तत भोघं जही भाप ब्रह्मलोकमवाप च । ॥ भीम उवाच ॥ रतत्ते सर्वमाख्यातं सम्भूता मानवा यथा। नारदोऽपि यथा श्वेत द्रोपं च गतवानपि । तत्ते सर्व प्रवक्ष्यामि Pटणुवैकमना नृप। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणोये ऊनवत्वारिंशदधिविगतोऽध्याय ॥ १३८ । ॥ भीभ उवाच ।। प्राप्य श्वेतं महादीपं नाग्दो भगवानृषि दिदर्श तानेव नरान श्वेतायन्द्रसमप्रभीन् । पूजयामास शिरमा मनमा तैश्च पूजित । दिदृशुर्गप्यपरम सर्वचच्छ्रगत स्थित । भूवैकाग्रमना विप्र अर्द्धवाइ साहित । स्तोत्र जगी स विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने। ॥नारद उवाच ॥ नमस्ते देवदेवेश निस्क्रिय निर्गुण लोकसाति क्षेत्रज्ञ पुरुषोत्तम अनन्त पुरुय महापुरुष पुरुषात मविगुणप्रधान अमृत अमृताच अनन्ताय व्योम सनातन मदमी काव्यातधामन श्रादिदेव वमुप्रद प्रजापते सुप्रजाप वनस्पते महाप्रजापत उर्जस्त वास्पते जगत्पते मनस्यते दिवस्पन मा त्यो मलिलपते पृथिवीपते दकपते पूर्व नवाम गुध ब्रह्मपुरोहित ब्रह्मकायिक महाराजिक चातुर्भहाराजिक अभिमुर महाभासुर सप्तमहाभाग याम्य महायाम्य भज्ञासजा तु पित महातपित प्रमर्दन परिनिर्मित अपरिनिर्मित वावर्तिन अपरिनिन्दित अपरिमित वशवलिन प्रमनि या महा यज्ञ यज्ञमम्भव यायोने घजगर्भ यज्ञदय यज्ञस्तुत यज्ञभागहर पञ्चयज्ञ पञ्चकालकपत पञ्चराविक वैकुष्ठ अपरा जित मानमिक नामनामिक परखामिन् मुन्चात हम परमहंस महाईस परमयाज्ञिक साययोग मायमूत अटतेप्रय हिर नमय देवेशय कुमय प्रोगय पोश्य विश्वेश्वर विश्वकमेन त्वं जगदचय जगत्प्रकृति तव मिराक्ष वडवामुखोऽनि स्वमा ति मारथि नं वषटकार व नीद्धार व तप व मन वचन्द्रमा. व पतुराज्यं स्वं सूर्यस्त्वं दिया गावं दिग्म नो विधि भानो इमिर प्रथमविभोपए वर्षधर पञ्चाने त्रिणाचिकेत पडणानिधान पायो तिपय सामग मासिकत्रतपर अधर्म মিয় ঘষদ্ধ জলসাঘাথ যাব্রিক্ষ্ম নষামন অমহান স্বমল্লিল মা ঘুমথ মুসলিথন অন্তত সাথী হিন্দ ঘন ঘন বিশ্ব বিস্বত্ব স্থলান স্বললনা খনন খুনখনৰ খহর স্বালিঘস प्रतावाम ममुद्राधिधाम पोवाम मोवास दधावास लम्यावाम विद्यावाम कोयव म योर समभाव व मुइवध पन्दक हरिहय परिमेध महायश भागहर वरप्रद मुखप्रद धनप्रद हरिमेध यमनियम शामियम छू मिल ·मादधर्ममा अध्याय ३४०1३४९1] ॥ शान्तिपर्व। . १९८॥ महाकच्छ्र मयंकछ नियमधर निवृत्तभ्रम भवचन गतप्रवृत्त वेदक्रिय इन सर्चगने मर्षदर्शिन अग्राह्य श्चन महाविमो माहाम्यशरीर पवित्र महापवित्र हिरएसय गृहत श्रमतयं विजेय माग्य प्रजामर्गकर प्रशानिधनकर महामायाधर चित्रशिखण्डिन् वरप्रद पुराडाशभागहर गनावर छिन्नटण छिनसंचय मतोवृत्त निहत्तरूप ब्राह्मणरूप बाझप्रिय विश्वमूत महामूर्ने वान्धव भन्न-वत्सन्न प्राधास्वदेव भोऽहं त्वा दिदृटुरेक नदर्शनाय नमो नमः ॥ इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नागयणोये महापुरुषस्तवे चत्वारिगटधिकवियतोऽध्याय ॥ ३४ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ एवं स्तुत स भगवान् गुद्यैस्तथैव नामभिः । तं मुनि दर्शयामाम नारदं विद्यरूपटक्। किश्चिन्द्रादिद्वामा किश्चिचन्द्रादिशेषगन् । इमानुवर्ष किञ्चिच किञ्चिद्धिष्ण्याकृति प्रभु। शुकपत्रनिम किञ्चित् किञ्चित् स्फटिकसन्निभ । नीलाञ्जनदयपरयो जातरूपप्रभ क्वचित् । । प्रवालाहुरवर्षश्च वेतवम्तिया चित्कचित् मुवस्वाभा वैदूर्य्यमदृय कचित् । नोलपर्यमा इन्द्रनीलनिभ. क्वचित । मयूरोववानो मुनाहारनिभ क्वचित् ।, एतान् वविधान् वर्णन् रूपैर्बिभ्रत् मनातन । महमनयन योमाञ्छतयोषः सहसपात्। महमादरवाश्य अव्यक इनिच धचित् । ओद्वारमुहिरन वलात् सावित्रीच तदश्चया। शेपेभ्ययव बन्धयतुर्वेदान् गिरन् बहन् । भारष्ण जगा देवो हरिनारायणे वगे।- वर्दी कमण्डलुं शुभ्रान मरीनुपानही कुमान् । अजिन दाइकाठञ्च ध्वलितच इतायनं । धारयामास देवेशी हस्तजपतिस्तदा। प्रमन्त्रं प्रमन्त्रात्मा नारदो दिजमत्तम । वाग्यत प्रणतो भूवा वन्दे परमेश्वर। नमुवार नतं मुद्री देवानामादिग्व्यय । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ एकता दिनश्चैव वितव महर्षयः । दमं देवमनुप्राप्ता मम दर्शमलालमाः । न घमाते दृथि नच ट्रेक्ष्यति करन।'सते कान्तिकश्रेष्ठात्त्वविक्रान्तिकोत्तम । ममतास्तमा श्रेष्ठा जाता धर्मट दिशा तास्वं भजस्व सबंत माधयस्त ययागत। तृणीव च घरं विप्र मत्तल यदिहेच्छमि । प्रमवा ऽहं ताइ विश्वमूर्तिरिहायथः । ॥ नारद उवाच ॥ अद्य मे तपसो देव यमस्य नियमय घामद्य फलमवाप्त व दृयो यद्भगवान्मया। वर रप ममात्यन्तं दृशस्त यत्सनातन' ! भगवन विश्वदृक मिह म मूत्तिर्महान् प्रभु । ॥ भीम उवाच ॥ रव मन्दायित्वा तु नारद परमैछिन। उवाच वचनं भूयो गछ नारदमा चिरी इमे धनिन्दियाहारा मनाइन्द्रवर्चम.। एकापाचिन्नयेयुमा नयां विप्नो भवेदिति। सिद्धा घेते महाभागा पुरा कान्तिनाऽभवन् । तमोरजोभिर्निर्मुका मा प्रवेक्ष्यस्यमयं । न दृश्ययदुपा योऽमा न पश्य स्पर्धनेन च । न घेयचैव गन्धेन रमेन ए विवर्मित । सत्त्वं रजस्तमयेव न गुणास्तं भजन्ति वायच मर्चगन साचो मोकम्प्रात्मेनि कप्यते। भूतयामपरीषु भरयम न विनश्यति। यो निन्य मान्यतय निर्गुण नियनतया। दिदादयतत्वेभ्य ख्यातो व पदवियक ! पुरुषो निमियर शानदृश्यय कथ्यो । यं प्रविश्य भवन्तीह मुकावे दिगतमाः। म वासुदेवा विमय परमात्मा सनातन । ११ . , - .

·२ ॥श्रीमहाभारत॥ [(मोक्षधर्म प० । यध्याय 1 ५० है - 4 . । पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानञ्च गारद । शुभाशुभ कर्मभियों न लिथति कदाचन । सत्त्व रेजस्तमश्चेति गुणानतान् प्रचतते। रते मशरीरघु तिष्ठन्ति विचरन्ति । एतान् गुणांस्तु क्षेत्रज्ञो मुझे नैभि स भुज्यते । निर्गुणा गुणभुक् चैव गुणस्रष्टा गुणाधिक । जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे एयिव्यप्सु प्रलीयते। ज्योति वाप. प्रलीयन्ते ज्यातिायो प्रलीयत । खे वायु प्रलय याति मनस्याकाशमेव च । मनो हि परमं भूतं नट्यो प्रस्लीयते। अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निक्रिये मम्प्रलीयते । नास्ति तस्मात् परतर. पुरुषादै समाननात्। " नित्य हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमा मते तमेकं पुरुष वासुदेवं सनातन।" "१६ सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो नहावल । प्रथिवी वायुराकाशमापो ज्यातिश्च पञ्चम I, ने समेता महात्मान शरीरमिनि मजित। तदा विशसि यो ब्रह्मन्नदृश्या लघुविक्रम । उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन प्रभु नाविना,धातुमघातं शरीरं भवति क्वचित । न च जी विना ब्रह्मन् वायववेष्टयन्युनामजीव परिमयत भेष सङ्कार्षण प्रभु। तस्मात् सनत्कुमारत्वं यो लभेत् स्खेन कर्मणा । यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रनयं यान्ति सवैये । म मन सर्वभूताना मद्युम्न परिपत्यते । तस्मात् प्रसूती य. कत्ती कारण कार्यमेव च । तस्मात् सत्र सम्भवति जगत् स्यावरजङ्गमं । मोऽनिरुद्ध. सशानो व्यक्त समयकामु । ... थो वासुदेवी भगवान क्षेत्रको निर्गुणात्मक । ज्ञेय स एव राजेन्द्र जीव सङ्कर्षण प्रभुः ।। मङ्कर्षणाच प्रद्युम्नो मनोभूत स उच्यत। प्रद्युम्नायोऽनिरसु सोऽहद्वार' स ईश्वर । ४ २५ मत्त भव्य गम्भवति जगत् स्थावरजगमं । अक्षरञ्च चरथैव सच्चासचैव नारद । भी प्रविश्य भवन्तीह मुना भनास्तु ये मम । अह हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रिय पञ्चविंशका, निर्गुण निष्कलचैव निईन्छो निप्परिग्रह । एतत्त्वया न विशेष रूपवानिति दृश्यते । इच्छमहान्निश्येयमोशोऽह जगतोगुरु । माया येषा मया सृष्टा यन्मा पश्यति नारद । मभूतगुणैर्युक्त नैव वं ज्ञातुमईमि । मयैतत् कथितं मम्यक् नव मूर्तिचतुष्टय। अह हि जीवसंज्ञातो मयि जीव ममाहित । नव ने बुद्धिरबाभूदृष्टो जीवो मयेति वै । अहे मर्वत्रगो मदन भूतयामान्तरात्मक भूतयामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यई। मिद्धा हि ने महाभागा नरा होकानिनोऽभवन् । तमारजीभ्या निर्मुक्ता प्रवेश्यन्ति च मा मुने। हिरण्यगी लोकादियतुर्वको निरुतग । ब्रह्माममातनो देवी मम बहचिन्तक । नलाटायव मे रुद्रो देवक्रोधादिनि एन । पश्थैकादम में रुद्रान् दहिणं पार्थमास्थितान् । द्वादशैव नथादित्यान् वामपा ममास्थिताम् । अग्रतयेव मे पश्य वसनही मुरोत्तमान । भामत्यदेव दखच भिशापाय पृष्ठत मान प्रश पतोन पश्य पश्य मत पाया। विदान पाय मतम पश्यामृतमयोषधी ! तपासि नियमाव यमानपि पृथग्विधाम् । नयाप्टगुणमेश्यमेकस पाय मूर्तिमम् । श्रिय समोध कोर्मिय प्रथिवीय कधि। २ . क । . १८ १९६५ 1 . . है ·मौदधर्म पाध्याय ३०९1] ॥ शान्तिपर्व॥ ११ - १ 4 वेदानां मातरं पश्य मत्स्या देवी सरखतौं । ध्रुवञ्च ज्योतिषा श्रेष्ठ परय नारद खेचरं । अम्माधरान् ममुद्राय मरासि मरिनस्तया। मूर्तिमन पिहगणंतर पण्य सत्तम । बोवेमान गुणान् पश्य मतम्यान् मूर्तिविवर्जितान । देवकार्यादपि मुने पिटकायें विशिष्यते। देवानाच पितृाच पिता कोऽहमादित । अहं हयधिरा भूला ममुद्रे परिमोत्तरे। पिवामि सुतं हव्य कव्यञ्च श्रद्धयान्वित। मया सृष्ट पुरा ब्रह्मा मा यज्ञमयजत खय। ततस्तस्मिन् वरान् पीता दत्तवानन्यनुत्तमान् । मत्पुत्त्वञ्च कन्यादी लोकाध्यक्षलमेव च । अहङ्कारकतश्चैव नामपर्यायवाचक लिया सताच मर्यादा नानिकस्यति कथन । बञ्चैव वरदो ब्रह्मन् वर्गमूना भविष्यसि । सुरामुरगानाच ऋषीणाच तपोधन। पितृणाञ्च महाभाग सतत मथितमत । विविधानाञ्च भूताना स्वमुपास्यो भविष्यसि । मादुभावगतयाह मुग्कार्थेषु नित्यदा। अनुशास्यस्वया प्रदवियोज्यश्च 'मुतो यया। सताथान्याय रुचिगन् ब्रममिततेजसे । अह दत्त्वा वरान् पोतो निवृत्तिपग्मोऽभव। निबाएं सर्वधर्माणा निवृत्ति परमा सता। तस्मानिवृत्तिमापन्नवरेत् माइनिर्वत । विद्यास हायवन्तञ्च श्रादित्यम्य ममाहित । कपिल प्राइराचार्या मायनिश्चितनिधया । हिरण्यगमा भगानेय इन्दमि मुटुत । मोऽहयेागरतिर्मान् योगमास्वेषु शब्दित । एषोऽह व्यक्तिमागत्य तिष्ठामि दिवि शाश्वत । ततो युगमहसान्त सहरिये जगत्पुन । कृत्वा मतम्यानि भूतानि म्यादराणि चराणि च । एकाकी विद्यया माई विदरिये जगत्पुन' । ततो भूयो जगत् मध्य करियामीह विद्यया । अम्मन्मूर्तियतुर्थी या माऽमृत्रकेषमव्ययं । स हिमर्षण प्रान प्रधुध मोऽयजीजनत् । प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुन पुन । अनिरुद्धात्तया ब्रह्मा तन्नाभिकमलाभव ! ब्रह्मण सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च । एतार विज्ञानीहि कन्पादिपु पुन पुन । यया सूर्यस्य गगणादुदयाम्तमने दह । नटे पुनर्बलात् काल भानयत्यमितानि । नयावसादह पृथ्वी सर्वभूतहिताय वै। सराकानमाला मटा मागरमेसन्नी । थानयिष्यामि स्वस्थान वाराई रूपमाम्यित । हिरण्याख्य वधियामि देतेय यनर्वित । नारमिह वपु कला हिरण्यकशिपु पुन । सुरकायें इनियामि यजन्न दितिनन्दन । विरोचनस्य मत्तवान् बलि पुगे महामुर। अवध्य मयताकाना सदेवामुररक्षमा भिषियति समक्रञ्च खराज्याचारपियति । पैसाक्येऽपहने सेन विमुख च मचीपता । अदित्या बादशादित्य सम्भविष्यामि कम्ययात् । नतो राज्य प्रदास्यामि मायामिततेजसे देवता म्यापयिय्यामि पु म्यानेषु नारद । वलिञ्चव करिष्यामि पाताम्नतलवामिन दानाच वस्ति श्रेष्ठमवध मदेवतः। त्रेतायुगभविष्यामि रामोभृगुकुलोदइ । पत्रचोसादयिस्यामि मधनपाइन । मन्ध्यामे ममनुमा ताया वापरस्य च । बादामरयो रामो भविष्यामि जगत्पतिः । . १ ० ·. " " ॥श्रीमदाभारतं ॥ मोक्षधर्म प० । यध्याय ३१ । चितापघातास्यमेकताऽयं द्वितस्तथा। प्रास्पेने वोनरस हि प्रजापतिमुतायो । तयोर्य वन्वये जाता भविष्यन्ति वाकमः । महाबला महावीचाः शक्रतुल्यपराक्रमाः १." ते सहाया भविष्यन्ति मुरकाथ मम दिजा ततो रक्षापनि घोरं पुलस्त्यालपामन।। इनिये रावणं रौद्रं मगणं लोककण्टकं । दापरस्य कलेचव सन्धी पर्यवमानिक । 'प्रादुभावः कामहतोमथुराया भविष्यति । तत्राई दानवान् हला सुबहन देवकण्टकान् ।। ....... कुधस्थली करिष्यामि निवेश द्वारका पुरों, वमानस्तत्र वै.पुामदिनैर्विप्रियङ्कर। इनिये मरकं भीम म पोठच दान प्राज्यातिय पुरं रम्य नानाधनसमन्वित । कुसंस्थलों नयियामि हत्वा. दानवोत्तम। महेश्वरमहामना वोएप्रियहितैषिणी। पराजेयाम्ययाधुको देवलोकनमलता। ततः सुतंवलेजिया वाणे बाहुमहर्षि । विनाशयिष्यामि ततः सर्वान् मामनिवासिनः । यः कालयवनः ख्याती गार्यतेजोऽभिमभृतः ।। भवियति वधस्तस्य मत्त व द्विजोत्तमा जरासन्धेय बलवान सर्वराजविरोधनः । भविश्यत्यमरः स्फीतो भूमिपालो गिरिवजे । मम युद्धिपरिस्पन्दाइधुस्तस्य भविष्यति । शिशपाल धियामि यज्ञे धर्ममुतस्य वै । समागतेषु बलिपु पृथिव्या सर्वराजसु। वामकि मुमहाया वै मम लेका,मवियत युधिष्ठिर खायिये स्वराज्य भ्रादभिः सह । रवैलोका वदिष्यन्ति नरनारायणायो। उद्युको देवतः सात्र लाककार्थमोश्वरी। कृत्ला भारावतरण वसुधायाँ यथेशिता मात्वर्तमुख्याना द्वारकायाय मत्तम। करिथे अन्तर्थ घोरमात्मज्ञानाभिरांकृतं । कम्मोण्यपरिमेयोणि चतुर्मूर्तिधरो छ। .. पृत्वालाकान् गमिष्यामि खामहे अह्ममहतान् । हंसः वर्मय मत्स्यप्रादुर्भावा दिजोत्तमा धाराही नरसिंइंश्च वामनो रामे रव च । रानी दाशरथिथैव सात्वतः कल्किरव च ।। यदा घेदयुतिनष्टा मया प्रत्याहता पुनः । मवेदाः मश्रुतीकांच कृताः पूर्व को युगे। ... अतिक्रान्ता: पुराणेषु श्रुताम्ते यदि वा फचित्। अतिक्रान्ताचं वह प्रादुर्भावा ममोत्तमाः ।, नाफाकाथाणि लत्या च पुन, खा महतिं गताः । न तयण प्राप्तमीदृशं मम दर्शन पत्त्या प्राप्तमधेह एकामागतमुद्धिना। रतते सर्वमाख्यातं ब्रह्मन् भनिमती,मया । पुराणेशभरिका मा इम्यूश मत्तम। ॥ भीम उपापा एवं म भगवान्दयो विश्वमूर्शिधराऽवयः । स्नावंद्या वचनं तवान्नाईधे पुनः ! भारदोऽपि महानेत्राः प्राण्यामुग्रामीसितं । मरमागयो द्रष्टुं वद्याश्रममाद्रवन् । मोपनिषदं दममन्वितं । मादयोगहतं तेन पधरावानुगन्दित । भागयणगाडीत मारदेोऽयावया पुनः । अमए: मदने ताग यया दृष्टं यथा । टिर उपाप ॥ रतदारभून हि माहात्म्य तस्य धीमतः । किं मना न मानोने या प्रकार नारदान्। . .

·मोक्षधर्म प० । अध्याद ३७१ । ३१२ । ] , ॥ शान्तिपर्व। . पितामहोऽपि मगवाम्तमाद्देवादनन्तर । कयं स न विज्ञानीयात् प्रभावममितीजम् । ॥ भीम उवाच॥ महाकन्पमहम्राणि महाकल्पमतानि च। ममतीतानि राजेन्द्र मर्गाश्च प्रनयाय ह। सर्गस्यादी स्मृतो ब्रह्मा प्रजासर्गकर प्रभु । जानाति देवप्रवरं भूययानोऽधिक नृप । परमात्मानमीशानमात्मन प्रभव नया । ये लन्य प्रवामदने मिटुमा समागता र तेभ्यस्तच्छ्रावयामास पुगण वेदमम्मित । नेपा मकामात सूर्यस्तु श्रुत्व वैभावितात्मना । श्रात्मानुगामिना राजन यावयामास वै तन । पटषष्टिहि सहस्राणि ऋषीणा भावितात्मना । सूर्यम्य तपता लोकानिम्मिता ये पुर मरा । तेषामक्रययत् सूर्य मा भावितात्मना । सूर्यानुगामिभिस्तात मर्षिभितमहात्मभि । मेरो समागता देवा प्राधितावेदमुत्तम । देवानान्तु सकामादै तत श्रुत्वामितो द्विज' । श्रावयामास राजेन्द्र पितृषा मुनिमत्तम । मम चापि पिता तात कययामास शान्तनु । नतो मयापि युवा च कीर्तित नव भारत। मुरब्बा भुनिभिन्चापि पुराण पैग्दि छन । मन्चे ते परमात्मान पूजयन्ति ममन्तत । इदमाख्यानमार्पय पारम्पयागत नृप। नावामुदेवभन्नाय त्वया देय कयञ्चन । मत्तेाऽन्यानि वने गजनुपास्यानयनानिये। यानि अगानिमय लिनेभा मारेऽयमुडुन । मुरामुरैर्यथा रापनिमय्य मृतमुद्धृत । एवमेतत् पुग विप्रै कय मृतमिहामृत । यशद पटते निच यभेद ग्रएयान्नर । रकान्तभावोपंगत रकान्तेषु समाहित । प्राय्य घेत महादीप भूता चन्द्रप्रभो न ! म सहसार्थिय देव प्रविशन्नान मशय । मुच्चेदातम्तया रोगाच्छ्त्वेमामादिन कया। जिज्ञासुलभते कामान भी भरगति प्रोत् । बयापि मतत राज्नन्य» पुरुषोत्तम । स हि माता पिता चव कृत्स्नम्य नाता गुरु । महावदेवो भगवान् श्रीयता ते मनातन । युधिष्ठिर महाबाहो महाबुद्धिर्भनाईन । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ श्रुबेतदाख्यानदर धम्मंगहननमेजय भतग्याम्य ते मय नारायणपराभवन् । जित भगवता तेन पुरुषेणेति भारत । नित्य जप्यपग भूल मरस्वतोमुदीरयन् । यो घरमाक गुरु थेट कृष्णादेपायनो मुनि । जगी पग्मक जय नारायणमुदीरयन । गवान्तरोता मतन हीरोदममृताश्य। पूयित्वा च देवे पुनरायात् स्वमायम। ॥ भीम उवाच ॥ स्लत्ते मर्चमात्यात नाग्दोक मरिता पारम्पयागत तत् पित्रा में कथितं पुग। १ सउवाच ॥ रतले मध्यमाख्यात वैशम्पायनकोर्तित । जनमेन्येन तत् युवा कृत मन्यन्यथाविधि। घ्य हि तप्ततपम सर्वे च चरितमता । म वेदविदो मुत्या नेमिधारग्नवामिन । धानकम्य महामत्र प्राप्ता सबदिनोत्तमा । यजच मुद्दयो भारत परमेयर । पारम्प-गत शेतत् पित्रा मे कथित पुग। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचन पर्वपिन गयणाये स्करव निमदधिकधितोऽयाय ३४१॥ ॥ मानक उवाच ॥ कयम भगवान् देवो ययपहर प्रभुयाधागे च मात वेदवेदाइवित्तदा। १९८५ १.

·८२४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म प. अध्याय ३४२॥ . * sini । T निहत्तचाम्यिनोधर्म वमो भागवत प्रभुः । निवृत्तिधमान् विदधे म एव भगवान् प्रभुः । कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागाही देवता कृता । कथं निवृत्तिमाय फ्ता व्याजवुद्धय । रतन्त्र संशयंसत शिन्धि गुचं मनातनं । बया नारायणकया शुता वै धर्मसहिताः। मोतिरुवाच ॥ जनमेजयेन यत् पृष्ट. शिष्या व्यामस्य धीमत.। तत्तेऽई कययिष्यामि पाराणा नकोत्तम श्रुत्वा माहात्यमेतस्य देहिनां परमात्मनः । जनमेजयो महाप्राजा वैशम्पायननववीत् । ॥ जनमेजय उवाच ॥ इमे सब्रह्मका लोका. मसुरासुरमानवा । क्रियाखभ्युदयोकास भक्ता दृश्यन्ति सबभ । मोमोनस्वया ब्रह्मनिवाएं परमं सुखं । ये तु मुनो भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिता। ते सहस्राषिं देवं प्रविशन्तीह गुथुम । अयं हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्म मनातनः । यं हित्वा देवता सव्वा हव्यकथभुजोऽभवन् । किञ्च ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रञ्च बनभित् प्रभु। सूर्य्यस्ताराधिपो वायुरमियरुण एव च । आकाश जगतो चैव ये च शेषा दिवौकस । प्रलय न विजानन्ति आत्मन. परिनिर्मितं । ततस्तेनास्थिता मार्ग धुवमक्षरमव्ययं। स्मति कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः। दोपः कालपरीमाणे मानेष क्रियावती । एतन्मे मंशय विप्र इदि भन्यमिवार्पित ! हिन्धीतिहासकथनात् परं कौतूहलं हि मे । कथं भागहरा प्रोता देवताः क्रतुषु दिज। किमर्यचाध्वरे ब्रह्मनिज्यन्ते त्रिदिवौकस । ये वभागं प्रग्टहन्ति यज्ञेषु दिजसत्तम । ने यजन्ता महायचे कस्य भागं ददन्ति वै । ॥ वैम्पायन उवाच ॥ अहो गूढतम प्रग्नस्वया पृटो जनेश्वर। नातप्ततपमा ह्येष नावेदविदुषा तथा । नापुराणविदा चैव भक्या व्याइ मञ्जमा। इन्त ने कथयिय्यामि युन्म घट पुरा गुरु। कृष्णद्वैपायनो व्यामो वेदव्यासो महानृषि । मुमन्तुमिनियव पैलच मुदृढवत । अञ्चतुर्थ शियावै पञ्चमद्य एक स्टन । रताम् समागतान् मान् पञ्चभियान्दमाधितान्। शोषाधारममायुकान् शितक्रोधान निद्रियान् । वेदानध्यापयामास महाभारतपचमान् । मेरा गिरिवरे रम्ये मिद्धचारणविते । तेषामभ्यम्यता वेदान् कदाचित् मंशयोऽभवत् । एष यस्खया पृरोन ने प्रकीर्तित । तत श्रुतो मया पापि तवास्येयोऽद्य भारत । भिय्याणा वचनं श्रुत्वा सब्याज्ञानतमीनुद' । पराशरमुन योमान् व्यामो वाक्यमयात्रवीत् । मया हि मुमति तप परमदारुणं भूतं भयं भविष्यञ्च जानीयामिति मत्तमा । सम्म मे तप्ततपमो निटहोतेन्द्रियस्य च । नारायणप्रमादेन चोगेदस्यानुकूलत ! कातिकमिदं जान प्रादुर्भूत नयेषितं । नत् ग्टणुध्वं ययान्यायं वक्ष्य मंशयमुत्तमं । पचारमं हिफगादा दृर मे ज्ञानचक्षुषा । परममिति व प्राइ माया योगविदो जना.) महापुरुषमा म मभते म्न वर्षणा । तामात् प्रसनमय प्रधान में विदुधा । अन्यकालमुत्य नाफएदायमीवरात् । अनिरुहो हिलोकेषु महानात्मेति करते। थामी शन समाप्रो निमे एपितामर मोऽहार रसिक पतिले मयो कि ! ३ १६ .

·मोक्षधर्म यः। अध्याय ३४२! ३१२] ॥ शान्तिपर्व ॥ ... ४ १ । U पृथिवी वायुराकाशमापो ज्यातिय पञ्चमं। अहवारप्रसूतानि महाभूतानि पञ्चधा । महाभूतानि स्ष्ट्रव नान गुणानिमम पुन । भूतभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तश्च तान टण। मरीचिरशिराथात्रि. पुलस्त्य पुलह क्रतुं । वशिष्ठय महात्मा वै मनु स्वायम्भुवस्तथा । ज्ञेया प्रकृतयोऽष्टी ता यासु लोका प्रतिष्ठिता'। वेदवेदाङ्गभयुक्तान यज्ञान यज्ञासंयुतान् । निर्ममे लोकमियय ब्रमा लोकपितामह । अष्टान्य प्रकृतिभ्यश्च जान विश्वमिद जगती, रुद्रा रोषात्मको जाता दशान्यान मोऽस्त् म्वयं । रकादंभे रुद्रास्त विकांग पुरुषा' स्टता. ते रुद्रा प्रकृतिथैव सथै चैव सुरपय उत्पन्ना लोकमियर्थ ब्रह्माणं समुपस्थिता । वयं दृष्टा हि भगवस्त्रया च प्रभविष्णुना । येन यस्मिन्नधीकार वर्तितव्य पितामह । थोऽसौ वयाभिनिदियो अधिकारोऽचिन्तक । पग्पिाल्य कथं तेन साइवरिण कढणा। प्रदिशख बलन्सस्य योऽधिकारार्थचिन्तक । एवमुको,महादेवा देवांस्तानिदमनवीत । ॥ नावाच ॥ माधई चापितो देवा युभाभिमस्तु व । ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवता मता। लोकायस्य एनन्य कयं कार्य परियह । कथं वलक्षयो न स्याद्युमाकं यात्मनश्च में। इत समेऽपि गच्छाम भरणं लाकमाविण । महापुरपमव्य स नो वक्ष्यति यद्धित। ततस्ते ब्रह्मणो साईकृपया विबुधास्तथा। चोरोदस्खेत्तर कूर्त अयुलोकहितार्थिन । ने तप समुपातिष्ठन् मदोन वेदकपिम महौनियमानाम तपद्यया सुदारुणा। अद्ध दृरिवाहवा एकाग्रच्च मनोऽभवत्। एकपादा स्थिती सव्व काष्ठभूता समाहिता ।' दियं वर्षमहसन्त नपम्तशा सुदारण । एश्रुमधुर वाणी वेदवेदाङ्गभूषितां । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ भा भी मब्रह्मका देवा रुपयय तपोधना । खागोनार्य व. मवान् श्रावये वाक्यमुत्तम। विज्ञान वो मया कार्य तच लोकहित महत् । प्रत्तियुत कर्तव्य युगप्राणपखंहए। सुतप्तञ्च तपो देवा ममाराधनकाम्यया भाच्ययास्य महामत्वाम्नपस फलमुत्तम। एष ब्रह्मा लोकगुरुमहालोकपितामह। यूयञ्च विबुधश्रेठा मा यजध्वं समाहिता । सर्व भागान् कन्पयध्व यशेषु मम नित्यश । तया श्रेयोऽभिधास्यामि यथाधीकारमोश्चरा । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ श्रुत्वैतवेदेवस्य वाक्य घटतनमहाः। ततस्ते विबुधा सर्वे ब्रह्मा ते च महश्य । वेददृष्टेन विधिना पैष्णः क्रतुमाहरन्। तस्मिन् म मदा ब्रह्मा स्वयं भागमकन्पयत्। देवा देवर्षयश्चैवं स्वख भागमकन्पयन्। ते कायुगधर्मणोमागा परममत्कृता । प्राडरादित्यवर्ग त पुरुपं त्मस परीवहन्त मग देवमोगान वरदं प्रभु। नतोऽय वरदो देवतन्मयाननरान् म्यिान्। अयरोगे वभाषेदं वाक्य सम्वा महेश्वर । येन य कल्पिता भाग स तथा मागुपागा मोताऽई प्रदिपाययमलमानिलवणं । रतो लक्षण देवा प्रभादस मुद्भव।स। यो माग पमबरदहिये । युगे युगेभ वयध्वं प्रतिबग्नि पर्थ चापि यन्ति सर्वतोपु व मुरा । २ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ (मोक्षधर्म ध्याय २२॥ 1. t ५ ११ *- . + कन्पयिष्यन्ति वो भागास्ते नरा वेदकल्पितान् । यो मे यथा कल्पितवान् भागमस्मिन्महाकता। सतया यज्ञभागाो वेदसत्रे मया कृतः । यूर्य लोकान् भावयध्ध यज्ञभागफलोचिताः। सम्वार्थचिन्तका लोके यथाधीकारनिर्मिताः याः क्रिया: प्रचरिष्यन्ति प्रतिफलसत्कृताः। श्राभिराप्यायितवला लोकान् वै धारयियय । यूय हि भाविता यझे, सर्वे यज्ञेष मानवः । मा नतो भावयिष्यध्वमेषा वा भावना मम । इत्यय निर्मिता वेदा यज्ञाश्चाधिभिः सह । रभिः सम्यक्प्रयतैहि प्रोयन्ने देवताः क्षितौ । निर्माणमेतद्युम्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पिते । मया कृतं सुरश्रेष्ठ यावत्कन्पश्यादिह । चिन्तयध्वं लोकहित ययाधीकारमोश्वरां,' मरीचिरङ्गिरायात्रिपुलस्यः पुलहः क्रतुः । वशिष्ठ इनि सप्तैते, मानसा निर्मिता हिते। रते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याच कल्पिताः । प्रवृत्तिधर्मिणश्चव प्राजापत्ये च कल्पिताः । श्रयं क्रियावता पन्या व्यक्तीभूत. सनातनः। अनिरुद्ध इति प्रोतो लोकमर्गकरः प्रभुः। मनः सनत्सुजातय सनक. ममनन्दनः । सनत्कुमारः कपिन्नः सप्तमय सनातनः । - मप्तते मानमाः प्रोक्ता चपयो ब्रह्मण, मुताः । स्वयमागतविज्ञाना निर्वित्तं धममास्थिताः।, रते योगविदो मुख्याः साह्मज्ञानविशारदाः । श्राचार्या धर्मशास्त्रेषु मोक्षधर्मप्रवर्तकाः । यतोऽई प्रसृत. पूर्वमव्यकत्रिगुणे महान् । तस्मात् परतरो योऽना क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः । र मोऽहं क्रियावती पन्या. पुनरावृत्तिदुर्लभः । यो,यथा निर्मितो जन्नुर्यस्मिन् यस्मिंश्च कर्मणि । प्रवृत्ता वा निवृत्ती वा तत्फलं मोऽझुते महत् । एप लोकारब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुः । रष माता पिता चैव युमाकञ्च पितामहः । मयानुशिष्टा भविता सर्वभूतवरप्रदः । अभ्य चैवात्मशो मद्रो ललाटायः, ममुत्थितः । ब्रह्मानुशिटो भविता मर्चभूतधर प्रभुः। गच्छध्वं स्वानधीकाराचिन्तयध्वं यथाविधि । प्रवन्ता किया: मयाः सर्वलाकेषु मा चिरं । प्रदृश्यन्ताक्ष कर्माणि प्राणिनी गतयातया। परिनिष्टितकालानि वायूपीइ सरोत्तमाः । रदं छतयुग नाम काल. ग्रेठ. प्रवर्तितः । अहिंस्या यज्ञपश्वी युगेऽस्मिन्त्र तदन्यया ! चतुष्पात् मकला धूमो भविष्यत्यत्र पे मुगः । ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयो यत्र भविष्यति । प्रोलिता यत्र पशवो यधं प्राम्यन्ति व मरो। यत्र पादयतु वै धर्मस्य न भविष्यति। नमो दापरं नान मित्र कालो भवियति। दिपाद होना धर्मय युगे नम्मिम् भविथति । नमियाय मम्प्राप्ने युगे कलिपुरस्कृत। एकादम्यितो धमा यत्र तत्र भविष्यति । देवा देयोमवंशदिन गुरुं । एफपादयिते धर्म यत्र ऋचन गामिनि । क तपमामिभगवनइदम् नः । गोमगाना ॥ पक्ष पेदाय यशाय नप: मत्थ दगन्तया। हिंमा धर्मसंयुका प्रयुः मरोजमा। भयोटे मियो मा वोऽधभः पदाम्पत् । ५ था उशय मामिल मगरना देवा भनिम्नया । नमस्तूला भावते अमान पसिना । X 1 ." . - न - - - T ·. t मोक्षधम्म प.1 घंध्याय ३४२] शान्तिपर्व ८२० गतेषु विदिदीका ब्रीकः पर्यवस्थितः । दिदृ भगवतन्तमनिरुडूना प्यिते । तं देवो दर्शयामासं सवा इयधिरो महत्। साङ्कानावर्तयन् वेदान कमण्डनुत्रिदण्डष्टक । । व्यास उवाच॥ ततोऽवपिरमं दृष्ट्वा तं देवममितौजस । लोककत्ती प्रभुना लोकानी हितकाम्यया । मुद्रा प्रशन्वं वरदं नया प्राञ्जलिरपतः । स परिवत्र्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा। ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ लोककार्थगतीः सास्त चिन्तय यथाविधि । धाता व सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः। वय्यावेशितमारोऽधति प्रास्याम्बयानमा । यदा च सुरकार्य्यन्ते विह्यं मवियति । मादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदैधिक रवमुक्का इयभिरास्तवैवान्तरधीयता तेनानुष्टिो ब्रह्मापि खं साकमचिराइतः । स्वमेष महाभाग पद्मनाभः सनातनः। यजेष्वग्रहरः पोतोयजधारी च नित्यदा निवृत्तिञ्चास्थितो धर्म गतिमद्यधर्मिणा । ', प्रवृत्तिधर्मान् विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रता: म धादिः म मध्यः सचान्तः प्रजानां म धाताम धेयः म कती स काय। युगान्ते प्रमुन्नः मुमतिथं लोकान् युगादो प्रबुद्धो जग झुगमन । ती नम, देवाय निर्गुणाय महात्मनो जाय विरूपाय धाव मर्चदिवाकमा । महाभूताधिपतये रुद्राणम्पनये तया, आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा अश्विभ्या पतये चैव मस्तां पतये तया विदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतऽपि ची: ममुद्रवामिने नित्यं हरये मुन्नभिने। मानाय मर्चभूताना मादधर्मानुभापिणे तपमान्तेजमाञ्चत्र पतये यमामंपिविचमा पतये नित्य भरिता पतये तयाँ। कदिने वराहाय एकटाय धीमत विवसते भिरमें चतुर्तित मदा। गुदायानदृश्याय अठराय शराय चोरपं देवः मञ्चरति सर्च गतिरव्ययः । एप चैतत् परं ब्रह्म यो विज्ञानचंचुपारिवमेतत् पुरादृष्टं मया वैज्ञानचदुयो । कयितं नथ ये मर्च मया पृष्टेन तत्वतः । कियता मदचः पिया मेव्यता हरिरोवरः। गोयता वेदमन्देय पूर्णताच ययाविधिः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इत्युकास्तु दयन्तेन वेदव्यामेन धीमता । म मियाः मतदास्य टुक्रः परमधर्मवित् । म चास्माकमुपाध्यायः महाम्माभिर्विशाम्पते । चतुर्वेदोद्गताभितमुग्भिः मनभितुष्टुवे। स्तत्तै मर्चमारयातं यन्मा वं परिपृच्छमि। एवं मेऽकययद्राजन् पुरा दैपायना गुमः । योदं ग्टणुयानिय यनं पग्किीर्तयेत्। नमो भगवते वा ममाहितमतिर्नरः। भवत्यरोगो मनिमान बजरूपममन्वितः । आतुरो मुच्यते गेगालो मुच्येत पन्धनात् । फामान कानी भभेत् कामं दोपचापुराप्नुयात्। मानणः मनांदो स्यात् धमियों विभयो भवेत् । यो विपुननामा मात्शनः मुगमाप्नुयात् । अपुचो नमते पुत्र कन्या चमित पनि मनगी विमुच्येत गर्मियोजनयत् मुतं । बन्ध्या प्रभवमानोति पुत्रपौनमा द्धिमत् । - ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म प यध्याय । १७२ । ३३३ ॥ AmAI 3 क्षेमेन गछेदवानमिदं यः पठतें पथि। यो में काम कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवं । इदं महर्षेचन विनिश्चितं महात्मनः पुरुपवरस्य कीर्तित। समागमञ्चििदवौकमामिमं निशम्य भना: मुमुख लभन्ते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि नारायणीये दिचत्वारिंशदधिकविशतोऽध्यायः ॥ ३४२ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ अस्तोपोचैरिद व्यास: मभिव्यो मधुसूदनं । नामभिर्विधिधेरेषां निरुक्त भगवन्मम ', वन्नुमर्हसि एश्रूयोः प्रजापनिपतेहर। झुला भवेयं या यत्पूतः शरच्चन्द्रवामला। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ दणं राजन् ययाचष्टं फोलानस्य हरिः प्रभुः प्रमन्त्रात्मात्मना नाबाँ निक्तं गुणकर्मजी नामभिः कीर्तितस्तस्य केशवस्य महात्मनः। पृथ्वान केशवं राजन् फाल्गुनः परवीरहा। ॥ अर्जुन उवाच ॥ भगवन् भूतभव्येश मलभूतस्गव्यय लोकधाम जगन्नाय लोकानामभयप्रद । यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः । वेदेषु मपुराणेषु यानि गुयानि कर्मभिः । नेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव । नान्या वर्णनामा निरुणा लामो प्रभात ॥ श्रीभगवानुवाच । सम्वेद में यजुर्वेदे तथैवायर्वसामसु। पुराणे सोपनियद यव ज्योतिऽज्जन । साश्येच योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च । बहनि मम नामानि कीर्त्तितानि महर्षिभिः । गौणानि तव नामानि कर्मजीनि च कानिचित्। निरुत कभजांना वं ग्टणुष्व प्रयतोऽनघ । कय्यमानं मया तात व हिमाद्धं मतः पुरा । नमोऽतियमझे तमें देहिना परमात्मने नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने। यस्य प्रसादजो ब्रह्मा द्रश्य प्राधमम्भवः । योऽसी योनिहि मवस्य स्थावरस्य चरस्य च । अष्टादशगुणं यत्तत् सत्त्वं सत्त्वत्रताम्बर । प्रशतिः मा परामय रोदसी योगधारिणी। ता सत्यामराजण्या लोकानामात्मसंज्ञिता। नस्मात् गाः प्रवर्तन्त मर्गप्रलयविकिया । तो यज्ञद्य यष्टा च पुराण: पुरुषो विराट । अनिरुद्ध इति प्रोको साकाना प्रभवाव्ययः । यौन राबिये प्राप्ते तस्य शामिततेजसः । प्रमादात प्रादुरभवत् पापभनिभेक्षण । नतो ब्रह्मा समभवन म तस्यैव प्रमादजः । पहा ये ललाटा सुती देवस्यं वै तया । क्रोधावियत्य मजजे रुद्रः महारकारकः । गोवा विधवष्ठा प्रभादधिजावुभी। नदादेशितपन्यांना सरिमंहारकारका मिमित्तमाचं तावचं मध्यप्राणिवरभदौ । कपर्दी जटिलो मुण्डः ममानर इसेवकः उपमनधरो रुद्रोयोगी परमदारुणः । दधातुहर्यव भगनेवहरस्तथा । मारायणामको भेषः पाण्डवेय युगे युगो तस्मिन् हि पूज्यमाने वै देवदेधे महेश्वरे । म्यूमिनो भवेत पार्य देवो नारायणः प्रभुः । श्रमात्मा हि सोकामा विश्वा पाण्डुनन्दन।, हमादात्माननेवाये कभपूजयाम्यई । यद्यई मायेय वै ईशान पादं मिय। ताभ गायत् यदिदिनि मे भाविता मन । नया प्रगाणं हि कृतं नाकः ममनुत्तन। प्रमाणागि लियानि ती पाषाम्य या वैक्ति म मा यति यो मुत महिमामन। , होमारापादेव मम दिधात सौके परति कानीय यामम्य सका। - ·मोक्षधर्म प. चध्याय ३४३] ॥ शान्तिपर्व ॥ महि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डइनन्दन । इति मञ्चिन्य मनमा पुराण रुद्रमोश्वरं । पुत्वार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना । न हि विष्णु,प्रएमति कम्मैचिदिबुधाय च । मृत आत्मानमेवेति ततो रुदं भजाम्बई। मब्रह्मका: समुदाय मेन्द्रा देवाः महर्षिभिः। पर्धयन्ति मरयेष्ठं देवं नारायणं हरि। भविष्यता वर्तनाच भूतानाञ्चैव भारत। मषामयप्पोर्विष्णुः सेय. पूज्यच नित्यशः । नमस्व न्यदं विष्णु तथागरणदं नमः । वरदं नमम्ब कौन्तेय व्यकव्यभुजं नमः । चतुर्विधा मम जना भका रव हि मे युनं । तेपामेकान्तिन. श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः । अहमेव गतिम्तेषां निरामीः कर्मकारिण। घे च मिटस्त्रिया भनाः फलकामा हि मे मताः । मर्चे च्यवनमास्ते प्रतिवद्धन्तु श्रेठभाक् । अयाण शितिकण्ठच यायान्या देवताः स्मता । मयुद्धचया: मेवनी मामेवेष्यन्ति यत् परं । भकं प्रति विश्यम्ते रथ पाधानुकोर्तित । बञ्चैवाहच्च कौन्तेय भग्नारायणी सता। भारावतरणार्यन्तु प्रविष्टा मानुपी तनुं । जानाम्यध्यात्मयागांय योऽहं यस्माच भारत । नितिनईणो धर्मस्तथाभ्युदयिकोऽपि च। मराणामय ख्यातमहमेक' मनातन । प्रापा नारा इति प्रोका पापो नररानव । अयनं मन तत्पूर्वमतो नारायण झाई । छादयामि जगदिश्व भूवा सूर्य दवाएभि, मर्वभूताधिवासच वासुदेवस्ततो नाई। गतिय मर्चभताना प्रजनश्चापि भारत । याता मे रोदमी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम । अधिभूतानि चान्नायु नदिच्छथास्मि भारत। क्रमणधाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिमंजितः । दमान मिद्धि परोसन्ना मा जनाः कामयन्ति छ। दिवधार्थीच मध्यञ्च सम्मादामादरो घई। भिरित्युष्यते धान्नं वेदा आपो मृत तया। ममतानि मदा गर्म. निगमम्नत। धई। ऋषयः प्राइवें मां त्रित कूपनिपातितं । पग्निगर्भत्रितं पाहीत्येकतदिनपातितं । तत. म प्रमाणः पुत्त्व पायो घृषिवरस्थित । उत्तनारोदपानादै एन्निगीनुकीर्तनात् । सूर्यस्य नपतो लोकानन मोमम्य वायुत। अंशवो यत् मकामन्ते मम ते केशमिताः। सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाइदिनमत्तमाः । सपन्यामाहित गर्भ उतथ्येन महात्मना । उतव्येऽन्तरित व कदाचिद्देवमायया । वृहस्पतिरपाविन्दत् पनीनस्य महात्मनः । नतो वे नमृषिश्रेष्ठ मैथुनोपगतन्तथा । उपाध गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतममन्वितः पूागतोश वरद नाईम्यम्मा प्राधित । एतदृहम्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध समाप च। मैयुनायागतो परमापयाई विनिवारित । तम्मादन्या यास्यमिदं मछापायात्र मंशयः । सापादृषिमुत्यस्य दोर्षन्तम उपेयिवान् । मदिर्घतमा माम माया सामोपिः पुरा। दानवाथ चटरसानेपानाम् मनातनान्। प्रयागयामास सदा नाम गुमिदं मम । अनुपूर्वप विधिना केति पुन पुन । म चनुमान् मम वदोतमयाभवन् पुन. । वंदिरं माममोतिम्मा म दिवानामय मशीशय महामा।

·।। श्रीमहाभारतं ॥ [मोक्षधर्म ५० पध्याय ३श - - .. - - श्रमिः सोमेन संयुक्त एकयोनिलमायतं. : प्रोपोममयं तस्मामागत् कृत्स्नं चराचरं । । । अपि हि पुगणे भवति स्कयोन्यात्मकावनीवामी देवताश्चानिमुखा इति । स्कयोनित्वाच परस्परमाईना लोकना स्यन्त इति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये विचवाभिदधिकवियतोऽथाय ॥ ३४३ ॥ । अर्जुन उवाच ॥ अयोमा कर्थ पूर्ध्वमेकयानो प्रतिती। रथ मे मंशयो भातस्तचिन्धि'मधुसूदन । ॥ श्रीभगवानुगच ॥ हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराण पाण्डुनन्दन । आत्मतेजोड़ पार्य स्टणुष्वैकमना मम । सम्पझालनकालेऽतिकाने चतुर्युगमसान्ते । अन्य सर्वभूतालधे सर्वभूतस्यावरशाने। व्यातिधरपिवायुरहित अन्धीतमसि जलेकार्णवे लोके । श्राप इत्येवं ब्रह्मभूत संजके ऽदितीय प्रतिष्ठिते । मवै राज्यान दिवसे न मति नामति न व्यक्ने नचायव्यक्ते व्यवस्थिते। रवमस्यामवस्थायाँ नारायण णश्रवादजरा मरादनिन्द्रियादयाह्यादसम्भवात् सत्यादहिसालनामादिविधप्रवृत्तिविभेषादवैरादरयादमरादजरादमूर्तित. सर्मया पिन: सर्वकर्तु, माश्वतस्तमम. पुरुषः प्रादुर्भतो हरिरव्यय' ।। निदर्शनमपि यत्र भवति ॥ भासीदहो म राचिरागन सदामीनासदामोत्तम एव पुरस्तादभवदिश्वरूपं। मा विश्व रूपस्य रजनी हि रघमस्याथाऽनुभाव्यः । तस्यैदानी तमम. सम्भवस्य पुरुषस्य ब्रह्मयोर्नह्मण: प्रादुर्भाव म पुरुषः प्रजा,मिक्षमाणे नेवाभ्यामनोपोमाससमा मतो भूतमर्गेषु स्टेषु प्रजाः कमवभाइह्मतत्वमुपातिष्ठन् । यः भीमस्तच यम बाह्मणाः योऽग्रिस्तत इतं मन्ना धस पत्तरं कामादिति लोकप्रत्यवगुणमेतत् तद्यया। ग्रामणेभ्य. परंभूतं नोत्पन्नपूर्व दीप्यमानेऽया जुहानि यो ब्राह्मणगुखे जुातीनि सत्वा प्रवीमि भूतसंग हता माह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य चैनाक्यं धार्यतरति मन्त्रवादोऽपिहिमवति। लमने यज्ञानामा विश्व हिना देवा मानुपाणाच जगतानि । मिदनचाव भवति विश्वेषामने यशानी होतेति त्वं पिता वर्मनुजगाति । बाम पनाना होता की म शानिर्भया नमृते मन्त्राणां इयनमस्ति न विना पुरुष तपः सम्भवति हविर्मनाया सम्भाविद्यते देवमानुपएपीणामनेन स होति नियुक्त ।- ধ অমলধাৰাখিজানু ঘরাপ্লব স্থি বাগধ ভিগীয়ন ল ব্যক্কিাল্প চামিসা ঘর . - चन्ति। . साम्रो देवामार्पयन्ति देशः पृथिवी भावयन्ति मतपयेऽपि हिमालगुले भनि । জয়া মিঠু অসুপানি বা বিা অল্পবলানি নি। হনহমিমুলা জাল্লা ৰিৱৰেisরি মাহাদি । গন্নিবিলে অনুমামৰিয় দফানখালীমি খথি ঘাষ ধসন্যৰীলা, র জ মাহলি। कानिए पूर्व मादिग्विस्कृतं । प्रधानाचं गमयमग प्रधानमः। आदाना मनिधी कायद्यानपामि प धारयनिगमों पायो पारनं मया । मालि भाव परोधमा नास्ति मात्रामा गुरु। प्राप्तभ्यः परं भाति अन्य पे भूतते । नेपामुदा यतिमाताहा मग मानि मन्प्रदाने । अध्यक्षा दाता मनिषा राई भाषा प्रतिमा PA ·अधधर्म या अध्याय ३४४1] ॥ शान्तिपर्व ॥ . वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यानारायणमुखागता सर्वकार मर्वभावाय ब्राह्मणच वाक्मयमकाले हितल यरप्रदम्य देनदेवम्य ब्राह्मण प्रथमं प्रादुर्भूता प्राह्मणेभ्यश्च शेषा वा 'प्रादुर्भूता इत्यञ्च मुरासुरविशिष्टा ग्राम गा य एव मया ब्रह्माभूतेन पुग स्वयमेवोत्पादिता सुरासुरमहर्षद' भूतविशेषा. म्यापिता निग्टहीताय अहन्याध पणनिमित्तं हि गीतमाग्भिश्रुतामिन्द्र प्राप्त कैाधिकनिमित्तञ्चेद्रामुष्कवियोग मेषपएत्वञ्चार्वाप ही १५९ अश्विनार्यप्रतिधाद्यतवजय पुरन्दरस्य यश्नेन स्तम्भिती वाइ क्रतुवधप्राप्तमन्युना #घ दक्षेण भूयस्तपसा चात्मान मयाज्य नेवातिरन्या ललाटे । रुद्रस्यात्पादिता त्रिपुरवधार्थ दोशामुपगतस्य रुद्रम्य उगनमा जागिर स उत्कृत्य प्रयुका तत प्रादुर्भूना भुजगातरम्य भुजगे पोद्यमान कण्ठो नोलनामुपगत पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायम्भुवे नारा याहतपणानीलकण्ठत्वमेव च अमृतोत्पादनपुरश्चरणतामुपगतस्याविरमो दृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्य किना प श्रय वृहस्पतिरपा चुक्रोध यस्मान्मनोपस्पृथत कन्नुपीभूता न द प्रमादमुपगतास्तरम दध प्रभृति अपमकरकच्छपजन्तु भि कलुपीभवितेति ॥ नदाप्रभृत्यापी यादोमि सदीर्घ मम्मदृत्ता' । विश्वरूपी हि वै वाद पुरोहितो देवानामामोत्। सोयोऽमुराणा समत्यवं देवेभ्यो भागमदात् परोघममुग्भ्य अय हिरण्य थियं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं खमा रममुग वरमयापन्त। ई स्वस प्रयन्ते पुनस्लाप्नो विश्वरूपस्विभिरा देवाना पुगेहित' मत्यवं देवेन्यो भागमदात् परोक्षमस्माकं नता देवा वन्त वयं दीयामस्तदेन त्वं वारयितुमईमि नया यथास्म म् भनेंदिति अय विश्वरूपं नन्दनवननुपगतं मातो गर पुन कि परपक्षरर्द्धनस्त मातुम्नपदं नामयसि नाईयेवं कत्तु मनि म विद्यरूपो मातुवाक्यमनतिक्रमणेयमि ति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात् हरणार्म च वशिष्ठातिरस्क भिषु शापं मातवान् । पम्म त्यायो वृतो हे ता तम दसमाप्तयशस्वमर्थात् सत्त्वज्ञानाचे प्रास्यमोति नछापदानाहिरण्यकशिपु . माधव न् बधं श्रय विश्वरूपो माटपक्षवर्द्धनोऽत्यर्थ तपसभवत्तस्य प्रतभङ्कायमिन्द्रो वही योमत्या ऽसरमो नियोजिताय दृष्ट्वा मन धुमित नस्याभवत् तामु च सरन चिरादेव मोऽभवत् समञ्चन ज्ञात्वा अप्सरम ऊचुः ॥ गच्छामहे वयं यथाग तमिति तास्वाष्ट्र उवाच क गमिथ्ययाम्यता नावन्मया सह ग्रेयो भतिष्यतीति तान्नमवन् वयं देवस्त्रियोऽसरम इन्द्र देवं वरदं पुराप्रभविष्णु वृणीमति अथ ना विश्वरूपोऽवबोधव मेन्द्रा देवा न भविश्यन्तीति । नतो मन्बान पन्ग्वईत त्रिथिरा रखनास्थेन मर्चनाको यथाष्ट्रिनै मियावद्भिर्यज्ञे मुडतं भौम पपी। एकेनानं स्केन मेन्द्रान्देवामधेन्द्रत विवईमान में मपानाप्यायितसगात्र दृष्ट्वा चिन्तामापेदे महदेव ने देवा भेन्द्रा प्रम समभिजग्मु.॥ 1 त ऊ । विश्वरूपेण सर्चयशेषु सुनत मोम पोयते वयमभागा भत्ता असुरपती व ते वयं सीयाम बदसि मोविधातुं योऽनन्तरमिति। तान् मझोवाच पिभार्गवन्नपस्तयते दधीच म यायता वर म यया कवर जयात्तथा विधीयता तन्याम्मिभिर्वच मियतामिति ततो देवानागाछन् यद धीचो भगवानृपिन्तपोपे मेन्द्रा देवानं नोमिन्याचुगवनप मुकुमसमभिन्नानि ।। 1 ·[ मोक्षधर्म . | अध्याय 31 - . घर ॥ श्रीमहाभारतं॥ 7 ॥ तान्दधीच उवाच ॥ स्वागत भवङ्ग्य उच्यता कि क्रियतामिति यदच्यय नत् करिष्यामि ते तमनुवम् शरीग्य रित्याग लोकहितार्थ भगवान के महतोति अथ दधीचस्तथैवाविमना मुखदु सममो महायोगी प्रात्मान ममाधाय शरीएपरित्याग 'त्रकार तस्य परमात्मन्यपसते तान्यस्योनि धाता संग्टह्य वञ्चमकरोत् तेन वजेणाभेद्यनामध्येण ब्रह्मा म्यिसम्भूतेन विपुप्रविष्टन इन्द्रा विश्वरूपं जंघान शिरसञ्चास्य छेदनमकरोत् तम्मादनन्तर विश्वरूपगात्रमयनस भवं त्वष्ट्रिात्पादितमेवारि वमिन्द्रा जघान तस्या द्वैधीभूताया ब्रह्मवध्याया भयादिन्द्रा देवराज्यं पयंत्यजत् ॥ सम्भवाञ्च शीतला मानमर्मरोगती नलिनी प्रतिपदे तब चैश्वर्ययागादनुमात्रो भूत्वा विमयन्थिं प्रविवेश । अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे चैलोक्यनाये शचीपती जगदनीश्वर बभूव देवावजस्तमश्चाविवेश मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षी की रक्षासि प्रादुरभवन् ब्रह्म चोत्सादनं जगाम अनिन्द्रायशवलालोका सुप्रध्य्या धभूव ,अथ देवा ऋषयचायुष पुल नहुषं नाम देवराज्ये ऽभिषिषिचु- नहुष 'पञ्चभि अर्कोतिषा ललाटे ज्वलङ्गि सर्वभूततेजोहरैखिपिष्टप पालयाम्बभूव अथ लोका प्रकृतिमादिरे खस्याच इष्टाच बभूव अयोवाच नहुष सर्वमा शक्रोपभुतं उपस्थितम्झते शचोमिति स एवमुक्का मचीसमीपमगमत् उवाच चैना,डभगेऽहमिन्द्रो देवानी भजख मामिति तं शची प्रत्युवाच प्रकृत्या ल धर्भवत्सल सोमवं शोद्भवा माईमि परपनीधर्षणं कर्तुमिति तामथावाच नहुष रेन्द्रं पदमध्यास्यते मया अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहगे नावा धर्म कथित् स्वमिन्द्रोपभुनेति मा तमुवाचास्ति मम किञ्चिद्वतमपर्यवसितं तस्यावस्थे त्वामुपगमिष्यामि कैश्विदेवाहोमि । रिति स भयेवमभिहितो जगाम ॥ अथ शची दुःखशोकाती भंदर्भनलालमा नहुषभयग्टहीता सहस्पतिमुपागच्छाम घ नामत्युदिना दृष्ट्वैव यानं प्रविश्य भर्खकार्थतत्परा ज्ञात्वा वृहस्पतिरुवाच ॥ अनेनैव व्रतेने तपमा चान्विता देवी वरदामुपश्रुतिमाहय तदा मा ते इन्द्रं दर्शयिष्यतीति माथ महानियममाखि ता देवी वरदामुपश्रुति मन्त्रैराइयति सोपश्रुति पचीसमोपमगादुवाच चैनामियमस्मीति त्वयाहतोपस्थिता किन्ते प्रियं फरवाणोति तामूली प्रणम्यादाच मची भगवत्यसि मे भर्तार दर्शयितुं वं मत्या सताचेति सेना मान मरोऽनयत्।। १९९८ नवेन्द्रं विमग्रन्थिगतमदर्शयत तामय पत्नी कशी ग्लानाञ्चेद्रो दृष्ट्वा चिन्तयाम्बभूव अहो मम दु खमिदमुपगत नष्ट हि मामियविश्य यत् पन्यभ्यागमदुःखान्तनि नामिन्द्र उवाच कथं वयसीति मा तमुवाच नषो मामाझयति पत्नी कतुं कान्तास्य मया छत इति तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुपस्वया वाय. अपूर्वेण माम्सपियुक्रेन यानेन त्वमधिरूढ उहह खेति इन्द्रस्य महान्ति वाहनानि मन्ति मन प्रियायधिरूढानिमया खमन्येनापयातुमर्हमोति सैवमुक्का इटा जगामइन्दोर पि विमपन्थिमेवाविवेश भृय अयेन्द्राणमभ्यागतां दृष्ट्वा तामुवाच नहुष पूर्ष म काल इति त मध्यवोच्चक्रेण यथार्क स महर्पियुन वाइनमधिरुट शचीममोपमुपागच्छन् श्रय मैचावरुणि कुभयोनिरागम्य ऋषियरोमहर्यान् धिकरियमा - भास्तानऽपेलापरवत् पट्याञ्च नमस्पृशत् नत म नहुपमत्रवीत् अकार्यरत्त पाप पतस्य मही मो भव यावमिगिरत्यय तिष्ठेयुस्तावदिति म महर्षिवाक्यममकालम तस्माद्यानादवापतत् अयानिनं पुनलैलोक्यमभवत् । नतो देवाय पापयय मन्वन्तं विष्णु शरणमिना भिजग्मु ऊधुशन भगवनिम्न मनाइत्याभिभूतं चातुमईभीति नत बरदस्तागनवीन बदमेधं य एवं मनोऽभियती ना बयान प्रारम्यतीति तना देवा यदि मापन्यन पदा तदा भीम गा मुभगे रद्रमानयतेति मा पुनम्तमर ममभ्याकदिन्द्रय तस्मान् मरम' प्रत्युत्थाय वृहस्पतिमभिनगाम ছয়নিস্বার্থ লম্বায় মাছ েস হুমাৰ মখন বাংল নন হালা তে মহাস দুনি ·मोक्षधर्म य. यध्याय ३१७1] ॥ शान्तिपर्व॥ . स्वम्यानं प्रापयामाम तत' मदेवराट् देवैषिभि सुषमानलिपिटपस्या निझन्मयो बभूव अनवध्याश्चतुर्यु म्यानेषु पनि तामिवनस्पति व्यमगत् ॥ एवमिन्द्रो ब्रह्मतेज मभावोपहित अत्रुधं चला खं स्थान प्रापित कायगड्वागतय पुरा भरदानो महर्षि रुपास्पृशत् बीन क्रमान् क्रमता विष्णुनाभ्यामादित म भग्दान मलिलेन पापिनोरम ताडित मलणारस्क वृत्त' भृगुणा महर्षिणा मनो ऽमि मवमतवमुपानीत अदिति देवानामन्त्रमपचत् ॥ स्तहक्कासुरान् । इनिश्वनीति तब बुधो प्रतवासमाप्तावागच्छददितिचावोचत भिदा देहोलि तर देव पूर्व मेतत् प्रायनान्येनेत्यदितिर्मिदा नादात् श्रय मिक्षाप्रत्याख्यानरुपितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन अदिति मता घटितेन्द रे भविष्यति व्यथा विवस्खता दितीयश्छन्दएडमंचितम्य अहमातुरदित्या स्मारित म मानडा विवस्वानभच्छा टेव' दक्षम्य या वे दुहितर' पटिगमन ताभ्य' कश्यपाय त्रयोदय प्रादात् दय घाय दम मनवे मप्तविंशतिमिन्दवे ताम तुन्यास नक्षत्राख्या गतासु मोमो रोहिश्यामभ्यधिक प्रीतिमानभूत्ततस्ता मिष्टा' पन्य पवित्य पितु समोपड़वा दम मर्य पूर्वसु भगवन्नम्माम तुन्याभवाम मोमो रोहिणे प्रत्यधिक भन्तीति सोऽब्रवीद्यमनमाविश्यत इति दवयापात् मोमं गजान यमा विषेश म यमणाविष्टा दक्षमग्मत दचनमब्रवीत् न मम वर्तपमोति तवर्षय मोममनुवन् । বীব কষ্য বিষয় হিমি মৃদুই ছিনীয় নর নানা স্বাল্লালমনিছনি মহুকু भामस्तत्र हिरवमरस्ती गवा चात्मन सेचनमकरोत्। घाला घामानं पाभनो मोचयामास तत्र चावभामितम्तीर्थ यदा सोमतदाप्रति च तीर्थ तन् प्रभा ममिति नाम्बा ख्यात बभूव ॥ तचापादद्यापि माम अमावस्यान्तगम्य पार्षमासोमाधिष्ठित मेघलेखाप्रतिष्ठन्त्र वपुयति मेघमभं वर्षनगमत् तदस्य समसन्म विमन्नमभवन् ॥ म्यूत्तमिरा महषिमेरो मागुत्तरे दिन्निभागे तप स्तप नतस्तन्य नपस्तप्यमानम्य सर्वगन्धवह पदिायुर्चिवायमान अरोरमस्पृशत् म तपमा तापितमरोर कमो वायुनो . पवीज्यमाना पदये परितोपमगमत् । नत्र किन तस्यानिनव्यजनचनपरितोषम्य मद्यो वनस्पतय पुयशभा निदर्मितान्त इति मस्तान समाप न मर्च काल पुष्यान्नो भविष्यति नारायण नाकरितार्य वडवामुसा नाम पुरा महापर्वभूव तम्य मी तपस्तुप्थत ममुद्र খনা লালমনিলাল্লাহ অদিদিসগণ হন বসনেমা লৱী সলিন उवाप्यपेयो भवियतस ने नोप वड्यामुम्बर्मशितेन पीयमान मधुर भविश्यति । तदेतदद्यापि वडव मुखरजितना मुर्तिना नाय समुद्रात् पोयते हिमवतो गिरैर्दुहितग्मुमा कन्या स्ट्रयाकमे। भृगुरपि च महपिहिमवन्तमागरयात्रौत् कन्यामिमा में देशोति नमत्रवोद्धिमवानभिलदिती वगे भद्र रति समशेद्भगुर्यमावयाई कन्यावरण कृतभाव प्रत्यास्यातम्तम्मान रवाना भवन भाजनं भविश्यनीति अन्त्येतदन्धि तपिवचन नदेवग्धिं माहाश्य ब्राह्मणानां । हनमपि च बाझएप्रमादादेव पावतोमययाञ्च प्रदिश पत्रोमभिगन्य बुझ्ने तदेतद्धा पोपीमीय जेन जाधार्यते। उच्यते । सयापदमा पदु केसावारव स्मृता बोधयस्त पपईव गदुत्तिष्टने पृथक् । योधनासपनाम जगतो हम भरेत् । अयोपोमट रेमि मि पाएनन्दन । ५ ·ܘ . * ४ !! श्रीमहाभारतं ॥ मोक्षधम्म पोषध्याय *हषीकेशोऽहमोगाना वरदो लोकभावनः। ईलापरतो. योगेन हरेभीग फतुम्बई ।... वर्षय मे हरिश्रेष्ठस्तस्माद्धरिरहस्मृतः । धामसारो हि भूतानामृतश्चैव विचोरित। तधामा नतो विप्रैः मद्यशाई प्रकोर्तितः नष्टाञ्च धरण पूर्वमविन्दन् वे गुहागता ।। 'गोविन्द इति नेनाई देवैवाग्भिरभिष्टुतः । भिपिविष्टेति चाख्याया हीनरोमा च यो भवेत्। *. नाविन्त यत् किञ्चिचिंपिविष्टेति च स्मृतः । यास्का मामपिरययो नैकयज्ञेषु गोतवान्।।। . . . . शिपिविष्टदति धसागुमनामधरो ह्यई। स्तुत्वा मा शिपिविष्टेति यास्कः मर्षिरुदारधीः । १. मत्प्रसादादधोनष्टं निरुक्रमभिजग्मिवान् । न हि जातो न जायेय न जनिये कदाचन। 5. क्षेत्रज्ञः सर्वभूताना तस्मादहमजः स्मृतः । नोक्तपूर्ण मया चुट्रमनील वा कदाचन।".. मृतां ब्रह्मसती मां मे सत्या देवी सरस्वती । मचामशेव कौन्तेय मया येशितमात्मनि । पास्करे ब्रह्ममदने सत्यं मारपयों विदुः । सत्त्वान्न च्युतपुबाऽहं सत्त्वं वै विद्धि मत्कृतं । । २१. जन्मनोहाभवेत् सत्त्व पौर्विक में धनञ्जय। निराशी कर्ममयुक्तः सत्त्वतश्चायकल्मषः । 1, " सात्वतज्ञानदृष्टोऽईःसत्त्वतामिनि सात्त्वतः । षामि मेदिनों पार्थ भूला काीयमा महान् । कृष्णा वर्षश्च मे यस्मात्तस्मात् कृष्णोऽहम नें । मया मलेषितां भूमिरदिब्याम च वायुना। वायुश्च तेजमा साई वैकुण्ठवं ततो मम निर्माण परम ब्रह्म धोऽसौ पर उच्यत। * तस्मान्न च्युतपूर्वोऽई अच्युतस्तेन कमणा । पृथिवी नभमो चोभे विश्रुते विश्वतोमुखे। नयो: मन्धारणा) हिममाधोक्षजमध्नमा निरुक्त वैदेविदुषो वेदशब्दार्थचिन्तकाः । नेमा गायन्ति प्राग्वंगे धोज इति स्थितिः शब्द एकपदैरेष व्याइतः परमर्षिभिः । नान्या मधोदजो लोके ते नारायण म । घृतं ममार्चियो लोके जन्नूनी प्राणधारणं .. घृताधिरहमव्ययैर्वेदः परिकीर्तितः। यो हि धातवः ख्याताः कर्मजा इति ये स्मृताः।' पित्तोमा च वायुखं रय संघात उच्यते। रतैश्च धार्यते जन्तुरेतैः क्षोणेच दीयते ।। श्रायुर्वेदविदम्तम्मात् विधालु मा प्रचक्षत। वृषो हि भगवान् धर्मः ख्याती लाकेषु भारत निर्धण्दकपदाण्याने विहि मां वृषमुत्तमं । कपिराहश्रेष्ठ धर्मय दृष उच्यते।' मस्मादृषाकपि प्राह कम्यपी मा प्रजापतिः । ने चादि न मयं तथा चैव'नान्तं कदाचिदिदन्ते मायासुराथ। अनाया धमध्यस्तथा चाप्यनन्तः भगीतोऽहमीना विभुलो , कमाती। पनि अवण्णेयानि स्टपणेमी धनश्चय । न च पापानि सहामि नतोऽई वै शचित्रवाः । एकटाः पुरा भूत्वा वराहो नन्दिवनः । रमाचा नवाम् भूमिमेकरटनस्ततो धाई । . नया त्रिकशुदो वाराई रूपमास्थितःविककुत्त्वेन विख्यातः भरीरस्य प्रमापणात्। विरिय रति धन प्रोक कापिनं मानपिन्तकः । म प्रशापनिरवाई चेतनात् मध्यलोकगन्। १ विद्यामहायान मामादित्यस्य सनातनं कपिल माहरापाया: माझा निशिनिययाः । २. १२ .

·माक्षधम्म ८. यध्याय ३३] ॥ शान्तिपर्व ॥ ५ - . . हिरण्यगर्भा द्युतिमान् य रप छन्दमि स्तुत' । योग संपूज्यते नित्यं मरवाई भुवि मत ! एकविंगतिमाहस्र सम्वेदमा प्रचक्षते । महमशाख यत् माम ये वै वेदविदो जनाः। गायन्यारण्यके विप्रा मनाने हि दुनमा. । षट्पञ्चाशतमटी च सप्तगिनमित्युता. यस्मिञ्छाखा यजुर्बेदे मोऽहमाध्वर्थवे स्टत' । पञ्चकन्यमर्याण कृत्याभि परिहित। कन्पयन्ति हि मां विप्रा प्रयाणविदस्तया । भाखाभेदाय ये केचित् यार शाखास गोतय । स्वग्वममुचारा माम्नान विद्धि मत्कृतान । यत्तद्धयशिर. पार्थ नमुदेति वरप्रदं । भोऽहमेवोत्तरे भागे क्रमावरविभागवित्। वामोदेशिनमार्गए मप्रसादान्महात्मना। पाञ्चानेन क्रम प्राप्तस्तस्मानात् सनातनात् । वाभव्यगोत्र. म वभौ प्रथम क्रमपारग। नारायणादरं लञ्चा प्राप्य योगमनुत्तमं । क्रमं प्रणोय मयिला म गालव । कण्डरीकोऽय राजा च ब्रह्मदत्त प्रतापवान् । जातीभरराजं दुःखं मत्वा स्मृत्वा पुन पुन । • सप्तनातिय मुख्यत्वाद्योगानी सम्पदगत.। पुराहमात्मज पार्थ प्रथित कारणान्तरे। धर्मस्य कुरुशाईन ततोऽई धर्मज सात । नरनारायण पूच तपम्तेपतुग्व्ययं । धर्मयानं ममारुढी पर्वते गन्धमादने । तत्कालसमय व दवयशो बभूव ।। नचैवाकन्ययद्भागं दनो रुद्रस्य भारत । नतो दधीचिवचनाद्दतयज्ञमपाहगत्। ससर्ज शून कोपेन प्रचलन्तं मुहर्मु ।तकून भस्ममान कला दक्षयजं मविस्तर।' प्रावया. महमागच्छददाश्रममन्निकात् । वेगेन महता पार्य पतनारायणानि नतमत्तेजमाविष्टा केमा नारायणम्य ह । बभूवनवास नतोऽहं मुनकेशवान् । सच न विनिर्द्धत डहाण महात्मना ।जगाम महरकर नारायणसमाहते। भये रुद्र उपाधावत्तादृषी तपमान्विती। तत रनं ममुहृतं कण्डे जग्राह पाणिना। नारायर म विश्वात्मा तेनाम्य शितिकण्ठना1 अय रुद्रविघातार्थमिपोका नर उद्धरत्। मन्ना संयुधोजगई मोऽभवत् परमहान् । विप्तय महमा नन सण्डनं प्राप्तवान्तदा । ततोऽहं खण्डपरा स्मृत परखण्डनात्। ॥ अर्जुन उवाच ॥ अस्मिन् युद्धे तु वार्णय नाक्यममने तदा। को जयं प्राप्तवं स्तव अंमतन्मे जनाईन । यीभगवानुवाच ॥ तयो. मननयोयुद्धे रुद्रनागयणात्मनो । उदिमा महमा टन्ना मर्चनाक सदाभवन् । नाग्रहात पावक , मयु महत इविः। वेदा न प्रतिभान्ति सस्थोपारमावितात्मना। देवावजन्तमद्यैव ममानिविगतुम्तदा । वसुधा मञ्चकम्पे च नभञ्च विषफाल छ । निप्रभाणि च जामिनमा वामनयुतः । गाछो ममुद्रय हिमशेदप्यमोयंत। तम्मिन्नेव समुत्पन्ने निमित्त पाएनन्दनाप्रदा वृतो देवगरपिभिश्च महात्मभि । भागामाइभ देभं यत्र युद्धमवर्तत । मोऽनलिप्रयही भूत्वा चतुर्थको निष्क्रगः । उबार वन रुद्रं लोकानामस्त वै विन्यस्यायुधानि विश्वग जगतो हितकाम्यया । । १९९२१ - - ·॥श्रीमहाभारत ॥ [ भोक्षधम्म प० । अथाय ३३७ । १०६ । । , . AN यदपरमथाव्यतमी लोकस्य भावनं फूटस्य कार्बनिईन्दमकति च य विदु । ध्यक्तिभावगतस्यास्य एका मूर्तिरिय भा। नरोनारायणश्व जाती धर्मकुलादहो। तपसा महता युक्ती देवश्रेठा,महाप्रती । अह प्रमादजस्तस्य कुतश्चित् कारणान्तरे। बञ्चैव कोधिजस्तान पूर्वसर्ग, सनातन । मया च मार्द्ध वरद विबुधैश्य महर्षिमि । प्रसादया लोकाना शान्तिर्भवतु मा चिरं । ब्रह्मणा वेवमुक्तस्तु रुद्र. क्रोधानिमुत्सृजन् । प्रमादयामाम ततो देव नारायणं प्रभु । शरणञ्च जगामाचे वरेण्यं वरदं प्रभु। ततोऽथ वरदो देवो जितनाधा जितेन्द्रिय प्रतिमानभवत्तत्र रुद्रेण मह मात । सुषिभिर्ब्रह्मणा चैव विबुधैव सुपूजित,। उवाच देवमीशानमीश स जगतो हरि । यस्ला वेत्ति म मा वेत्ति यस्वामनु म मामनु। नावयारन्तर किञ्चिन्मा ते भूद्धिरन्यथा। अद्यप्रति श्रीवत्स शूलङ्किा मे भवत्वयं । मम पाण्यङ्गितश्चापि श्रीकण्ठवं भविष्यमि । ।। श्रीभगवानुवाच ॥ एवं लक्षणमुत्पाद्य परस्परकृतं तदा। सख्यश्चैवातुलं कृत्वा रुद्रण सहितायी। तपस्तेपतुरव्यग्री विसृज्य विदिवाकस । रष ने कथित पार्थ नारायणजयो मृधे । नामानि चैव गुयानि निरुक्तानि च भारत । ऋषिभि कथितानीह यानि सोतितानि त। एवं बहुविधैरूपैश्चरामीह वसुन्धरा । ब्रह्मलोकञ्च कान्तिय गोलाकञ्च सनातन भया त्व रक्षितो युद्धे महान्तं प्राप्तवान् जये। यस्तु ते सोऽयतो याति युद्धे सम्प्रत्युपस्थिते । तं विद्धि रुद्रं कौन्तेय देवदेव कपर्दिन । काल म रव कथित क्रोधति मया तव । निहतास्तेन वै पूर्व हतवानसि यान् रिपून् । अप्रमेयप्रभाव त देवदेवमुमापति । नमख देवं प्रयतो विश्वेश हरमनयं। यश्च ते कथित पूर्व क्रोधजेति पुन पुन । तस्मिन् प्रभावमेवाये यच्छ्रुतन्ते धननय । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोरधर्मपर्वणि नारायणोये चतुशलारिंशदधिकत्रिमतोऽभ्याथ ॥ ३४ ॥ ॥ शौनक उवाच ॥ मौने सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितं यच्छ्रुला मुभयः सर्वे विस्मयं परम गता। मयायमाभिगमन मर्वतीर्थावगाहन । न तया फलदं मौते नारायणकथा यथा। पाविताना म्म भत्ता अखेमामादित. कथा । मारायणप्रया पुण्या सर्वपापप्रमोचनी । दुई। भगवान्देव मनोकममस्कृत । मन्नहाक सौ शत्रन्यश्चैव महर्षिभिः । दृष्टवान् नारदो यत्तु देवं नारायणं हरि । नूनमतानुमतं तस्य देवस्य सनत्र । यदृष्टवान् जगन्नायनिकडूतना स्थित धत् प्राध्या पुनभूयो नारदो देवपतमी । भग्नागपी द्रष्टुं कारणं नवौहि मे। # सन उवाच॥ नस्मिन् यो वनमाने गाल पारीक्षितस्य वै। कर्मान्तरेषु विधिवतमारेषु मानक । एएदेपायनं ८ मर्षि वेदनिधि प्रभु। परिपप्रच्छ राजेन्द्र पितामहपितामई ॥ भमेश्य उवाच ॥ श्वेतोपावितेन नारदेन मुरपिण। ध्यायता भगवदाक्यं पटित किमत पर। A ८ . क , ·मोदधर्म प. अध्याय ३९३ 1] ॥ शान्तिपर्व ॥ वदर्याश्रममागम्य समागम्य च नाषो। कियन्त कालमवात् का कया पृष्टवांच सः। इदं शतसहसाद्धि भारताख्यानविस्तरात्। श्रामय्य मतिमन्येन ज्ञानादधिमनुत्तमं । नवनीतं यथा दनी मलयाचन्दनं यथा। श्रारण्यकश्च वैदेभ्य औषधिभ्याऽमृतं यया। समुतमिदं ब्रह्मन् कथामृतमिदन्तथा । तपोनिधे वयोकं हि नारायणकयाययं । भईयो भगवान्देव. सर्वभूतात्मभावनः। अहो नारायण नेगो दुई दिजसत्तम । यत्राविशन्ति कल्पान्त सन्चे ब्रह्मादयः सुराः । अषयय मगन्धा थध किञ्चिवराचरं । न ततोऽस्ति परं मन्ये पावनं दिवि चेह च । सायमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहन। न तथा फलदञ्चापि नारायणकया यया। सर्वया पाविताः मेह श्रुत्वेमामादितः कया। हरेर्विश्वेश्वरस्येह सर्वपापमणाशनों ।न चित्र फतवास्तत्र यदा मे धनञ्जयः । वासुदेवमहायो यः प्राप्तवान् जयमुत्तमान चास्य किञ्चिदप्राप्यं मन्ये लोकेचपि विषु। चैलोक्यनायो विष्णु, म ययामीत् माछत् स वै। धन्याय मर्च रवासन ब्रही ते मम पूर्वमाः । हिताय श्रेयमे चैव येषामासीननार्दनः । नरमाथ सुदृश्या हि भगवाभाकपूजितः। यदृष्टवन्तस्ते साक्षात् श्रीवासाकविभूषणं । तेग धन्यतरश्चैव नारदः परमेष्टिजः ।। न पाल्पतेजसम्मर्षि वेद्मिनारदमव्ययं । श्वेतदोपं समासाद्य येन दृष्टः स्वयं हरिः। देवप्रमादामुगतं व्यकं तत्तस्य दर्शन। यदृष्टवांम्तदा देवमनिरुद्धतना स्थितं । बदरोमाश्रमं यत्तु नारदः पाद्रवत् पुनः। नरनारायणे द्रष्टुं कित्रुतत कारणं,मुने। वेतदोपत्रिहत्तय नारदः परमेरिजः । वदरीमागम माय समागन्य च तारपी। कियन्नं कासमवसत् मन्नान् कान् पृष्टवांश्च ह । तदीपादुपावृत्ते तम्मिन् वा मुमहात्मनि । किमचूनां महात्मानौ नरनारायणदृषी । तदेतदमे ययातच मर्चमाण्यातुमर्हमि । वैम्पायन उवाच ॥ नमो भगवते नसे व्यामायामिततेजमें। यस्य प्रमादादक्ष्यामि नारायएकयामिमा । प्राथ श्वेनं महादीपं दृष्ट्वा च हरिमव्ययं । निवृत्तो नारदो राजम्नरमा मेरमागमत् । उदयनोदहन् भारं यदुक्र परमात्मना। पादस्याभवद्राजन्नात्मनः साध्वमं महत् । रगवां दूरमध्वानं मी पुनरिहागतः। मेगः प्रचकाम नतः पर्वतं गन्धमादनं । निपपात च खांतून विशाला वदरीमनु । ततः स दो देवी पुराणादृषिमत्तना। तपश्चरनी मुमहदात्मनिष्ठा महाव्रती । तेजमाभ्यधिक मात् मर्चलोकविरचनात् । श्रीवत्सनत पुन्या जटामण्डलधारिण जास्तपाद ना तो तु पादयोयकवाली। यूडोरको दीर्घभुमी नया मुष्कचतुष्किना । यष्टिदन्तावपट्टी मेधाघमदृश्यम्बनी। खाया थुलखाटी च उधू महनुन मिकी! पातपत्रेण मट्टी मिरसो देवयाम्तयोः । स्व सवरसम्पनी महापुरुषर्मशिना । नौ दृष्टा नाग्दो इष्टताभ्याच प्रनिपूजितः । खागतेनाभिभायाय प्रष्टयानामयन्तया । भवान्तर्गतमनिनिगेच्य पुणेत्तमी। - ·. - ३८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [ मोक्षधर्म प० । अध्याय १४५ ॥ १६ सदोगतास्तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृताः। श्वेतद्वीपे मया दृष्यास्तादृशारविसम्मतौ। इति मञ्चिन्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदचिणं । स चोपविषिशे तत्र पीठे कुशमये उभे। ततस्ता तपसां वासौ यशमा तेजमामपि । ऋषी शमदमोपेता कृत्वा पूर्वाहिक विधि। पश्चाबारदमव्ययी पाद्यााभ्यामयार्थतः । पोठयोोपविष्टा ता तातिथ्यामिका तेषु तवोपविटेषु स देशोऽभिव्यराजत । श्राज्याहुतिमहाज्वालयज्ञवाटो ययाग्निभिः । अथ नारायणस्तच नारदं वाक्यमत्रवोत्। सुखेपविर विश्रान्तं कृतानिथ्यं सुखस्थित। ॥ नरनारायणवूचतुः ॥ श्रपीदानों स भगवान् परमात्मा सनातनः। श्वेतद्योपे त्वया दृष्ट श्रावयाः प्रकृतिः परा । १५ ॥ नारद उवाच ॥ दृष्टो मे पुरुषः श्रीमान् विश्वरूपधरोऽव्ययः । सबै लोका हि तवस्यास्त या देवाः सहर्षिभिः। अद्यापि न पश्यामि युश पश्यन् सनातनी। यैर्लक्षणैरुपेतः स हरिरव्यक्तरूपधृक् । तैलशिरुपेतो हि व्यक्तरूपधरा युवा । दृष्टा युवा मया नत्र तस्य देवस्य पार्यनः । देव चागतोऽस्यद्य विसृष्टः परमात्मना । कोहि नाम भवेत्तस्य तेजसा यशसा श्रिया। सदृभत्रिषु लोकेषु सते धर्मात्मजा युवा। तेम मे कथितः कृत्स्रो धर्मः क्षेत्रासंचितः । प्रादुर्भावाथ कथिता भविष्या दह ये यथा। तब ये पुरुषाः श्वेताःपञ्चेन्द्रियविवर्जिताः । प्रतिबुद्धाय ने मर्च भक्ताश्च पुरुषोत्तम। तेऽर्चयन्ति सदा देवं ते. साई रमते चमः । प्रियभको हि भगवान् परमात्मा दिजप्रियः । रमते मोऽर्चमाना हि सदाभागवतप्रियः । विश्वभुक् मर्यगी देवी माधवो भनवत्मत.। स का कारण चैव कार्यचातिबल युतिः । हेतुशाजाविधानच नवचैत्र महाया. सपमा याज्य मोत्मानं श्वेतदीपात्परं हि यत् । नगे इत्यभिविष्यातं स्वयं भामावभामित । मान्तिः मा त्रिपुं लोकेषु विहिता भावितात्मना। एतथा एभया बुद्ध्या नैधिक मतमास्थितः । न तव सूर्यस्तपनिन मामोऽभिविराजत। भवायुवाति देवेमे नपयरति दुयरं । वेदीमरमलामधा भूमावास्याय विश्वशत्। एकपादम्यिता देव जईयाहरुदभुषः । साझानावर्तयन् वेदांस्तपस्तेपे सुदुथरं । पदमा एपयव म्पयं पाइपतिथ यत् । शेपाय वियुधश्रेष्ठा दैत्यदानवराक्षमाः । मागाः मुपणी गन्धवाः मिद्धा रागर्षयय । इयं कयच्च सततं विधियु मयुनते। रत्नन नम्य देवस्य परणावुपतिठतः याः शियाः संप्रयुकाय एकान्तगतबुद्धिभिः । ना: मम्मा: मिरमा देवः प्रतिग्रहाति वे स्वयं । न तस्यान्यः प्रियतरः प्रतियुद्धर्महात्मभिः । विपने पिपु मापुताराकानि गतः। रहवागतस्तेन विएएः परमात्मना । एवं मे भगवान्दयः म्पपमाग्यातान् परितामिथे तत्परो भवा युवाभ्या मह नित्यशः। पनि योमहाभारते मागिपर्वणि मोलधापयणि नारायणेय पञ्चचयारिंशदधिकनिमोऽध्यायः ॥ ३४५ ॥ ॥ भरनारायणवतः ॥ पोटशीनोऽसि पने दृष्टः सथं प्रभुः । महिने दृष्टयाम् कथित पप्रयोगिन १११ - १९९९ . संप।

·मोक्षधर्म ८० अध्याय ३४ । ३४७]] ॥ शान्तिपर्व १११ १५८० 1 1 १९९८ अव्यकयौनिभगवान दुर्दर्भः पुरुषात्तमः । नारदैतद्धि नौ मत्यं वचनं समुदाहते। नास्य भक्तात् प्रियतरो लोके करून विद्यते । ततः स्वयं दर्भितवान् स्वमात्मानं द्विजोत्तम। तपो हितप्यतस्तस्य यत् स्यानं परमात्मनः। न तत् सम्प्राप्नुते कश्चिदृते गावां द्विजोत्तम । या हि सूर्यमहसस्य समन्तस्य मवेधुतिः। स्थानस्य मा भवेत्तस्य खयं तेन विराजता। तस्मादुत्तिष्ठते विप्र देवादिश्वभुवः पतेः। क्षमा क्षमावता श्रेष्ठ यया भूमिम्त युज्यते। तस्माच्चात्तिष्ठते देवात्सर्वभूतहिताट्रसः । श्रापो हि तेन युज्यन्ते द्रवल प्राप्नुवन्ति च। तस्मादेव समुद्भूतं तेजो रूपगुणात्मकं । येन संयुज्यते सूर्यस्तता लोके विराजते। नमाद्देवात् समुद्भूतः स्पर्शस्तु पुरुषोत्तमात् । येन स्म युज्यते वायुस्ततो लोकान् विवात्यहा। तस्माधोत्तिष्ठते शब्दः सर्वलोकेश्वरात् प्रभोः। श्राका युज्यते येन ततस्तिष्ठत्यमंत। तस्माधान्तिष्ठते देवात् सर्वभूतगतं मनः । चन्द्रमा येन संयुक्तः प्रकामगुणधारणः । सद्भुतात्पादकं नाम तत् स्थानं वेदमशिकं। विद्यामहायो यत्रास्ले भगवान् हव्यकव्यभुक् । ये हि निष्कलुषा लोकेषुस्यपापविवर्जिताः । तथा वै तेममध्वानं गच्छता दिजसत्तम । मुबस्ताके तमाहन्ता श्रादित्या दारमुच्यते। श्रादिस्यदग्धसागा अदृश्याः केनचित् कचित्। परमाणभता भूषा तु तं देवं प्रविशन्युत। तस्मादपि च निर्मुक्ता अनिरुद्धतना स्थिताः । मनोभूतास्ततो भूला प्रधुचं प्रविशनयुत । प्रद्युम्नादापि निर्मुका जीवं सहर्षणन्ततः । विगन्ति विप्रप्रवराः माझा भागवतः मह । ततस्वैगुण्यहोनास्ते परमात्मानमन्त्रमा । प्रविन्ति दिजश्रेष्ठाःत्र निर्गुणात्मक। मावा वामदेवं सेवजं विद्धि तत्त्वतः । समाहितमनस्कास नियताः मयतेन्द्रियाः। रकान्तभावोपगता वासुदेवं वियन्ति ते। श्रावामपि च धर्मस्य ग्रह जाता शिआत्तम । रम्या विगालामाश्रित्य तप उग्रं ममाम्यिता। ये तु तस्यैव देवस्य प्रादुर्भावाः सुरप्रियाः । भरियन्ति विलोकस्यास्तेषो स्वस्तोत्यथा दिग। विधिना खेन युकाभ्या यथापूर्व दिगोत्तम । अथिताभ्या मचछछं प्रत सम्यगनुष्ठितं । आवाभ्यामपि इस श्वेतदीप तपेाधन । समागतो भगवता मल्प तस्तिया। महिना मविदित ताकये सचराचर। यद्भविष्यति हर्त वा वर्तते वा भाभी मर्थ मने कथितरान् देवदेवो महामुने । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतच्छुत्ला तयोाक्यं तपस्युये च वर्तते। नारदः प्राग्ननिर्भूबा नारायणपरायणः । जमाप विधिवम्मन्त्रान् नारायणगतान् पाइन् । दिव्यं वर्षमहर्म हि नरनारायणाश्रमे। अवमत् स महातेजा भारदो भगवानृषिः । तमेवाभ्यर्थयन् देवं नरनारायण च ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्थणि मानधर्मपर्वणि नारायणीये पटवारिभदधिकवियतोऽयायः ॥ ३०॥ ॥ सम्पायन उवाच ॥ कस्यचित्तय कालस्य नारदः परमेष्ठितः। देवं छत्ता ययान्यायं पिव्यय ततः परं। सतसं वपन मारव्येडा धम्मात्मनः प्रभुः । क इज्यते दिनोठ देव पिव्ये प कल्पिते । (१० ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म प० । अथाव ३१७ ॥३०॥ त्वया मतिमता श्रेष्ठ तन्मे भ्रम यथागर्म । किमेतत् क्रियते कर्म फलं वास्य किमिप्यते । ॥ नारद उवाच ॥ बयतत् कथितं पूर्व दैवं कर्तव्यमित्यपि । दैवतश्च परो यज्ञः परमात्मा सनातनः । ततस्तद्भाविता नित्यं यजे वैकुण्ठमव्ययं । तमाच प्रस्तः पूर्वं ब्रह्मा लोकपितामहः । मम वै पितरं प्रीतः परमेश्यप्यजीजनत्। अहं सङ्कल्पजस्तस्य पुत्वः प्रथमकल्पितः । यजामि वैपिन् माधो नारायणविधी कृते । एवं स एव भगवान् पिता माता पितामहः । दूज्यते पिढयजेषु तथा नित्यं जगत्पतिः। श्रुतिझाप्यपरा देवी पुत्वान् हि पितरो यजन् । वेदश्रुतिः प्रणया च पुनरध्यापिता सुतैः । ततस्ते मन्त्रदाः पुत्लाः पिढत्वमुपपेदिरे। नूनं मुरैस्तविदितं युवघोभावितात्मनोः । पुत्राय पितरचैव परस्परमपूजयन् । चौम् पिण्डान्न्यस्य वै पृथ्व्या पूर्वान्दत्त्वा कुंशानिति । कयन्तु पिण्डसंज्ञान्ते पितरो लेमिरे पुरा । । नरनारायणवूचतुः ॥ दमा हि धरण पूर्व नष्टा मागरमेखला। गोविन्द उजहाराश वाराह रूपमास्थितः। ५५५० स्थापयित्वा तु धरण खे स्थाने पुरुषोत्तमः । जलकमलिप्ताङ्गो लोककाार्थमुद्यतः । प्राप्त चाहिककाले तु मयदेशगते रवी । दंष्ट्राविलग्नास्त्रीन् पिण्डान् विधूय सहमा प्रभुः । स्थापयामास वै पृटय्या कुशानास्तीयं नारद । म तेयात्मानमुद्दिश्य पिव्यचके यथाविधि। सङ्कल्पथिला चोन् पिण्डान खेनैव विधिना प्रभुः। श्रात्मगाचोमसम्भूतः नेहर्गमस्तितरपि। मोक्ष्यापवर्ग देवेश: प्रामुखः छतवान् स्वयं । मर्यादास्यापनार्थश्च ततो वदनमुक्तवाम् । ॥ पाकपिरुवाच ॥ अहं हि पितरः सष्टुमुद्यतो लोकात स्वयंा तस्थ चिन्तयतः सद्यः पिटकार्यविधीन् परान। दंष्ट्राभ्यां प्रविनिर्धूता मभैते दणि दिछ । प्राश्रिता धरण पिण्डास्तमात् पितर एव ते। चयो मूर्तिविहीना वैपिण्डमूर्तिधरास्विमे। भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टाः सनातमाः । पिता पितामहरीव तथैव प्रपितामहः । अहमेवार विजयस्वियु पिण्डेषु संस्थितः। भास्ति मनोऽधिकः करित् को वान्योऽर्थो मया स्वयं को वा मम पितालाके अहमेव पितामहः । पितामहपिता व अहमेवाब कारण। इत्येतदुत्ला वचन देवदेवो वृषाकपिः । वाराहपर्वते विप्र दवा पिण्डान् सविस्तरान्। श्रात्मानं पायित्वैव तवैवानं गतः । रपा नस्य म्यिनिर्मित पितरः पिण्डमजिताः । लभन्ते सततं पूजा स्याकपिवचो यथा । थे पति पिढन देवान् गुरुवातिथींाया । गायव दिशमुख्याय पृथिवों मातरं नया | कर्मणा मनमा वाचा विष्णुभव यातितो अन्तर्गतः स भगवाम् मसत्त्वमरोरगः। ममः मयषु भूतेपुरंधरः मुपदुःखयोः । महान्स हारमा मात्मा नारायण इति स्मनः । रति योमहाभारते शान्तिपम्पणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये मतपत्याग्निदधिकविता यायः ॥ १४॥ ॥ पायन उवाच ॥ श्रुतम चारदो वा नरनारायएं रिता अत्यन्त भकिमान्दैव ऐकानिममुचित्राम। प्राप्य दसए परनारायणायमा युत्या भगवदाण्यानं याच परिमव्ययं । गि अगामा पाए सफाया: नापि स्याता.पमा नरभारायणापी। - ·मोक्षधर्म का ययाय ३४८ १३६ ], ॥ शान्तिपर्व ॥ तम्मिन्नेवाश्रमे रम्ये नेपतुस्तय उत्तमं त्वममितविक्रान्तः पाण्डवाना कुलोदह । पावितात्माद्य संवृत्तः श्रुत्वेमामादितः कया । नैव तस्यापो लोको नायं पार्थिवमत्तम कर्मणा मनमा वाचा यो दिदिष्एमव्ययं । मन्जन्ति पितरम्तस्य नरके शार्थती: ममा। यो दियादिवुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरि। कयं नाम भवेद्र्य आत्मा लोकस्य कस्यचित् आत्मा हि पुषव्याघ गेयो,विष्णुरिति म्यितिः । य रप गुरुरम्माकं पिर्गन्धवतोसुतः तेनैतत् कयितं नात माहात्म्य परमव्ययं तम्माच्छुतं मया चेदं कथितञ्च तवानघ ।, 'नारदेन तु मप्राप्तः सरहस्य मसंग्रहः । प ध जगन्नायः माज्ञानारायणानप एवमेप महान् धर्म: म ते पञ्चे नृपोत्तमकथितो हरिगीतामु समाविधिका कृष्णद्वैपायन व्याम विद्धि नारायणं भुवि । को हान्यः पुरुषव्याघ्र महाभारतद्भवेत् । धम्मानानाविधावि को बयात्तते. विभ। वर्ततान्त महायज्ञो यया मुहन्पितस्वया। पतायमेधस्वं श्रुतधर्मश्च तत्त्वतः । ॥ मैतिरुवाच॥ एतत्तु महदाख्यानं श्रुत्वा पार्थिवमत्तमः ततो याममायकियाः सन्नाः समा नारायणीयमाख्यान एतत्ते कथितं मया । पृटेन शानकाद्येषु नैमिषारण्यामिषु ।। नारदेन पुरा य गुरवे तु निवेदिता घोण पाण्डवानाञ्च दपतोएणमा गयोः । हि परमपिर्जनभुवनपातः पृथुधरणिधरः श्रुतिविनयविधिः । शमनियमविधिमनियमपरो दिजबरसहितस्तव च भव गतिः। हरिरमरहितो हासुरवधकरस्तपमा निधि सुमहती यशमाञ्च भोजन मकैटभहा। छतधर्मविदा गतिदोऽभयदो मख गहरोऽस्तु भरणं, म ते । चिगुणो विगुणवतुरात्मधरः पूर्तटयोय फलमागहरः। विदधातु नियमजितोऽनिवना गतिमात्ममा सुतिनाम गोणी त लोकमाविणज पुरुष पुराणं रविवलमोदरं गति, बहुशः। प्रणमञ्चमैकमनमो यतः मलिलाइयोऽपि नमा 3 प्रातः सहि लोकयोनिरस्तस्य पदं, सून परायणमचलं , हि पद । तत् साङ्मयोगिभिएदार बुद्ध्या यतात्मभिरि • सनातन। दति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मानधर्मपशि नारायणीये प्रष्टचत्वारिंशदधिकरिशतोऽयायः ॥ ३४८ ॥ चानक उवाच ॥ श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्य परमात्मनः । जन्म धर्मग्टहे चैव नरनारायणात्मक महावराईसटा च पिण्डात्पत्तिः पुरातनो । प्रवृत्तौ च नित्ता च यो यया परिकल्पितः । नया च नः श्रुता ब्रह्मन् कयमानस्त्यानघ । यच तत् कयिन पर्व त्वया हयशिरो महत्। हव्यकवभुनो विशारदकाचे महोदधौ निच दृष्ट भगवती ब्रह्मण परमेष्टिना। किंजदुत्पादिन पूर्व हरिणां लोकधारिण । रूप प्रभाव महतामपूर्व धौमताम्बर। दृष्टा विविधयेऽमपूर्वजमितीस । नेदश्वशिरस पुख्य ब्रह्मा किमकरोन्मुने । . ७छ ·7 m - - । 41 4 ब - V ८४२ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म प० । अध्याय ३८ रतन्त्र संशयं ब्रह्मन् पुराणं ज्ञानसम्भव । कथयोत्तममते महापुरुषनिर्मितं । पाविता स्म वया ब्रह्मन् पुण्या कथयता कैया ॥ सूत उवाच ॥ कथयिय्यामि ते सर्व पुराण वेदमम्मित। अगौ यद्भगवान् व्यासो राज पारीवितस्य थे। श्रुत्वाश्चशिरसो मूर्ति देवस्य हरिमेधस.। उत्पन्नसंशयो राजा रतेदवमेचादयत ।। ॥ जनमेजय उवाच ॥ यत्तद्दर्शितवान् ब्रह्मा देव हयशिरोधर । किमर्य तत्समभवत्तन्ममाचक्ष्व सत्तम। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ यत्किञ्चिदिह लोके वै देहसत्त्वं विशाम्पते। मर्च पञ्चभिराविष्ट भूगेश्वरबुद्धिमि। ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुनारायणे विराट् । भूतान्तरात्मा वरद सगुण निर्गुणोऽपि च ।। भूतप्रलयमत्यन्तं श्टणुष्व नृपमत्तम । धरण्यामथ लीनायाममु चैकावे पुरा।। ज्योतिर्भूत जले चापि लीने व्यातिपिचानिले । वाया चाकाशसलीने आकाशे च मनोऽनुगे। स्यने मनमि मलीने व्यक्त चाव्यक्ताङ्गते । अव्यक्त पुरुष याते पुसि मळगतेऽपि च ।। तम रवाभवत् सर्च न प्राज्ञायत किञ्चन। नमो ब्रह्मसम्भूतं तमो मूलामृतात्मकं । तदिश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषी तनुमाश्रितं । मोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत प्रधान प्रचक्षते । तव्यमिति शेय त्रिगुणं नृपसत्तम। विद्यामहायवान्देवो विश्वकर्मनाहरि प्रभुः । अप्लेव शयनं च निद्रायोगमुपागत । जगतश्चिन्तयन् सृष्टि चित्रा बहुगुणोङ्गवा। नस्य चिन्तयत सृष्टि महानात्मगुण स्टत । अहङ्कारस्ततो जातो ब्रह्मा स तु चतुर्मुखे । हिरण्यगर्भो भगवान् सर्वलोकपितामह । पोऽनिरुद्धात् सम्भूतस्तदा पद्मनिर्भक्षण । सहसपत्रे द्युतिमानुपविष्ट सनातन । ददृशेऽद्भुतसकाशो लोकानापोमयान प्रभुः । सत्यम्य परमेष्ठी म ततो भूतगणान् सृजन्। पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्याशसभे। नारायणकृती विन्दू अपामास्ता गुणात्तरी । तावपश्यत् म भगवाननादिनिध ऽयुत । एकम्तवाभवदिन्दुर्भध्वाभी रुचिरप्रभ । स ताममो मधुतिस्तदा नारायणाया। कठिनस्त्वपगे विन्दु कैटभी राजमस्तु म । तावभ्यधावता श्रेष्ठा तमारागुणान्विता । मालवन्तो गदाइसा पद्मनाम्नानुमारिणौ । ददृशातऽरविन्दयं ब्रह्माणममितप्रभ । एग प्रथम वेदांयतरशारविग्रहान् । नतो विग्रहवताना वेदान् दृष्ट्वामरोत्तमौ । महमा जग्टहतुर्वेदान् प्राण पम्नतस्तदा । अथ तो दानवयेष्ठा वेदान् ग्टह्य सनातनान्। रमा विविझतुम्नुम मुदरपूर्ण मोदधा । ततो रतेषु वेदेषु ब्रह्मा कम्मलमाविशत् । ततो वचनमीमान प्राइ वेदैबिना हन । । प्रधावाच ॥ वदा मे परमं चव्वेदा मे परम वन्न । वेदा मे परमधाम वेदा में बहा तर मम वेदा रता मर्म दामवाभ्या अनादिन अन्धकारा हि में मोका जाता वैदानाता। दामते चि कि क्या मोकाना एरिमुत्तमा यो वम महदु ख वेदनागनणं मम । मा भाति पदय मोम कपरायप। विभाकावे मनमामिलाइच मगुद्धरेत् । 11290 . . - . ।

·८४३ m - H M an- 11 T मानधर्म य० । यध्याय ३881] ॥ शान्तिपर्च॥ वेदास्ताद्यानयेनष्टान् कस्य चाह मियो भवे । इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणे नृपसत्तम । हरेम्तोचार्यमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमताम्बर । ततो जगी पर शप्य पात्रलिप्रग्रह प्रभुः । ॥ ब्रह्मोवाच ॥ श्री नमस्ते ब्रह्मदय नमस्ते मम पूर्वज। सोकाद्य भुवनश्रेष्ठ माझ्ययोगनिधे प्रमो। व्यकायतकराचिन्य प्रेम पन्यानमास्थित । विश्वभुक् मर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज ।' अहं प्रसादजस्तुभ्य लोकधाम म्वयम्भुव । बत्तो मे मानस जन्म प्रथम दिजपूजित । चाक्षुष वै दितीयं मे जन्म चामोत पुरातनं त्वत्प्रसादात्तु मे जन्म दितीय वाचिक महत्। वत्त श्रवणजञ्चापि चतुर्थ जन्म मे विभा । नासत्यञ्चापि मे जन्म बत्त' परममुच्यते। अण्डजच्चापि मे जन्म त्वत्त थष्ठ विनिर्मित। इदञ्च सप्तम जन्म पद्मजन्मेति नै विभा। सर्गे यह पुत्तस्राव विगुणवर्जित । प्रथम पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकन्पित । त्वमीश्वरसभावध कर्मवन्ध स्वयम्भुव । त्वया विनिर्मिनोऽह वै वेदचक्षुर्वयोऽनिगः । ते मे वेदाइतायधुरन्धी जातोऽस्मि जाग्रहि । ददख चपि मम प्रियोऽह ने प्रियोऽसि में। एवम्त म भगवान पुरुष सर्वतोमुखः। जहा निद्रामथ तदा वेदकार्यमुद्यत । ऐश्वर्येण प्रयोगण दितीयान्तनुमास्थित । मुनामिकेन कायेन भूला चन्द्रप्रभस्तदा। कृत्वा हयगिर सुध वेदानामालय प्रभु । तस्य मूी ममभव। मनववतारका! केशावास्याभवन्दीधारवेरसमप्रभा । कक्षावाकाशपाताले ललाट भूतधारिणे। गङ्गा मरस्वती श्रीशा ध्रुवावास्ता महोदधी। चतुषो मोमसूर्या ने नामा मन्ध्या पुन मता। कारस्वथ सस्कारो विद्युजिका च निर्मिता। दन्ताश्च पितरो राजन् मोमपा इति विश्रुतो । गोलोको ब्रह्मलोकर श्रोष्ठावास्ता महात्मन ग्रीवा चास्याभवद्राजन् कालरात्रिगुणोत्तरा। रतद्धयशिर' कृत्वा नानामूर्तिभिरावृत। अन्तर्दधौ म विश्वेशों विवेश च रमा प्रभुः । रसा पुन प्रविष्टय योग परममास्थित । भैच्य स्वर समास्याय उद्गीत प्रास्मत् म्बर । सखर मानुनादी च मग खिग्ध एव च । बभूवान्नमहोभूत मर्चभूतगुणो हित । ततस्तावसुगै कृत्वा वेदान समयबन्धनान् । रसातले विनितिय यत शब्दम्ततो द्रुता। तस्मिन्ननारे,राजन् देवो यशिरोधर । जग्राह वेदानखिलान् रमातनगतो हरि । प्रादाप ब्रह्मणे भूयस्तत खा प्रतिगत' । नापयिखा इयभिर उदकपद महोदधौ । वेदानामालयञ्चापि षभूपाश्चशिराम्तत । श्य किश्चिदपायना दाना मधुकैटमी। पुनराजग्मतुलन गिती पश्यताच ना। यच वेदा विनिचिताम्तन म्यान गन्यमेव च। नत उत्तनम स्याय वर्ग बनवनामरी पुनरुत्तम्यतु भीष रमानामालयातदा। रमातेच पुरेष नमेवादिकर प्रभु। येत चन्द्रविडाममनिरुद्भुतना म्यित । भूपोऽयमितविकन्तं निद्रायोगमुपागत। अत्मप्रमाणररिते अपामुपरि कन्पिता भरने भागभागाध्यान्नमालामाइते। निम्वन्मरेण मन सम्पत्र मचिरमभ। 2 . - ·. ८४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म अधाय' S . + ". 'दृष्टा दानवेन्द्रा तो महादामममुख्ता । ऊचतुथ ममाविष्टा रजमा तममा च तों। श्रयं में पुरुष श्वेतः शेते निट्रांमुपागतः । अनेन नून वेदानां कृतमाहरणं, रमाग। कष को नु खल्वेष किञ्च खपिति भोगवान्। इत्युचारितवाक्यों तो बोधयामामतुईरि। यद्यार्थिनी हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तम निरीक्ष्य चामुरेन्द्रीती ततो युद्धे मनो दधे । अथ युद्ध समभवत्तयोनारायणस्य वै। रजन्तमोविएतनू तावुमा मधुकैटभी। ब्रह्मणेपचिति कुर्वन् जघान मधुसूदनः ततस्तयोर्वधनाश वेदापहरणेन च। शोकापनयनञ्चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः । ततः परिश्तो,ब्रह्मा हरिणा वेदसतिः। निर्मामे स तदा लोकान कृत्स्नान स्थावरजङ्गमान। दत्वा पितामहायाग्यो मति लोकविभर्गियों तत्रैवान्तर्दध देवो यत स्वागतो हरिः तो दानवी इरिईवा केल्या. हयशिरस्तनु ।। पुनः प्रवृत्ति धर्मार्थ तामेव विदधे त । एवमेव महाभागो.बभूवान्चशिरा हरिः पौराणमेतत् प्रख्यात रूपं वरदमैश्वर । यो हतद्राह्मणे नित्यं श्टणुयाद्धारयीत, न तयाध्ययन नाशपगच्छेत् कदाचन । बाराय तपसौग्रेण देव यशिरोधर।.. पञ्चालन क्रमप्राप्ता देवेन, पथि देशिता रतद्धर्यशिरो राजन्नाख्यानन्तब कीर्त्तितं । पुराणं वेदममित यन्ना लोपरिपकमि । या यामिकेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधा केचित । तोता कुर्याद्धि कुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना । स्पं वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपोनिधिः। स्प योगश्च माझ्यञ्च ब्रह्म चाग्य हरिभिः । नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मक नपी नारायणपरं नारायणपरा गनिः । नारायणपरं भत्यसतं नारायणात्मक नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः । प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धम्मी नारायण नारायणात्मको गन्धो भूभी श्रेष्ठतमः स्मृतः । अपाश्चापि गुणा राजन् रमा नारायणात्मकाः। ज्यातिषांश्च पर रूप रमत नारायणात्मक नारायणात्मकश्चापि स्पशी वायुगणः सतः।। नारायणात्मकचैव शब्द त्राकाशमम्भवः । मनशापि ततो भूतमव्यक्तगुणलवणं । नारायणपरः काला ज्योतिपामयनञ्च यत् । नारायणपरा कोनिः श्रोथ नमोथ,देवता । मारायणपरं मागं योगो नारायणात्मकः । कारण पुरुषा होषा प्रधानचापि कारण, म्वभावव कर्माणि देवं येषाच कारण। अधिष्ठान तथा कत्ती करणञ्च पम्विधः । विविधा च तथा पेष्टा देवधवात्र पञ्चमं । पदकारणमंख्यांतो निठा मर्चव हरिः। नत्य निझाममानाना हेतुभिः मतामुखैः । तत्त्वमेका महायोगी हरिनारायणः, प्रभुः । अनादीनी मनोकानी घोणाच महात्मना । मायानी योगिनाधापि यतीनामात्मदिना । मनोपित विज्ञानानि केशवो न तु तम्य ने। ये केचित् मर्यलोकेषु द पिव्य च कुर्वते ।। दानानि च भयान्ति तथा च तपो महत् । मध्यरामाश्रयो विष्णु वा विधिमायिनः । भभूतष्टतावामी वासुदेवेति चोधतो - १॥ " -- ·. १९." मोक्षधम्मै प० । अध्याय (३९८ (३५.1] ॥ शान्तिपर्व, ॥ .८४५ अयं हि नित्यः परमो नहर्षिर्महाविभूनिर्गुणवर्जिताख्यः । गुणैश्च संयोगमुपैति शो कानो ययत्ताहतुसंप्रयुक्तः । नेवास्य विन्दन्ति गति महात्मनो न चागति कश्चिदिहानुपश्यति । ज्ञानात्मकाः मन्ति हि ये महर्षयः परसन्नि नित्यं पुरुषं गुणाधिकं । इति श्रीमहामारत भान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणये ऊनपञ्चाशदधिकत्रिशतोऽध्यायः ॥ ३४८ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ अहो कान्तिनः सर्वान प्रोणाति भगवान् हरिः। विधिप्रयुक्ता पजाच सहाति भगवान् स्वयं। ये तु दग्धेन्वना लोके पुखपापविवर्जिताः । नयाँ वयाभिनिर्दिष्टाः पारम्पयागता गतिः। चतुर्थश्चैव ते गत्या गच्छन्ति पुरुषोत्तम। एकातिनस्तु पुरुषा गन्ति परम पद।। नूनमेकान्तधमाऽयं श्रेठो नारायणप्रियः। अगला गतयस्तिमा नियच्छन्यत्यय हरि। महोपनिषदान् वेदान् ये विप्राः सम्यगाम्यिताः । पठन्ति गिधिमाम्याय थे चापि यतिधर्मिणः। तेभ्यो विमिष्टं जानामि गतिमेकान्तिनां नृण । केनैव धर्मः कथितो देवेन पिणापि वा। रकान्तिमाञ्च का चा कदाचोत्पादिता विभो । रतन्मे संशयं हिन्धि परं काहल हि मे। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ समुपोवनोकेषु कृपाण्डवयामधे । अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयं । अगतिक गतिश्चैव पूर्वते कथिता मया । गहनो ह्येष धा वै दुर्खियोऽटनात्मभिः। सम्मितः सामवेदेन परैवादियुगे कृतः । धार्थ स्वयमोशन राजनारायणेन च । एतदर्थ महाराज प्रष्ट पार्थेन नारदः। पिमध्ये महाभागः स्टव गो: कृष्णभीभयोः! गुरुणा च ममाप्येष कथितो नृपसत्तमा यथा तत् कयित तंत्र नारदेन नया ष्ट यदामोन्मानस जन्म नारायणमुखागती ब्रहण पृथिवाल नदा नारायणः स्वयं नेन धर्षेण कृतवान् दैवं पिव्यञ्च भारत । फेनपा अपयश्चैवतं धर्म प्रतिपेदिरे।। वैखानसाः फेनपेन्या धन्भेप्रपेदिरे। वैखानसभ्यः भामन्त ततः मोऽन्तई पुनः। यदासोचाडुप जन्म द्वितीयं ब्रह्मणे नेवा तुदा पितामहेनैव. सामानः परिशुनः । नारायणात्मको राजन मुद्राय प्रदेदी,च नं। ततो योगस्थितो स्ट्रः पुरा कृतयुगे नृप।' वालखिल्यानृपोन् मवान् धर्ममेतदपादयत् । अन्नधै ततो भूयस्तस्य देवेश मायया। बतोयं ब्रह्मणो जन्म यदामोदाचित महत्। तवैव धर्मः सम्भूतः स्वयं नारायणन्नृप ।' सुपा नाम तमृषिः प्राप्तवान पुरुषोत्तमात् । तपमा वै मुनप्लेन दमेन नियमेन च । विपरिकानावानेतत् सुपर्ण धर्ममुत्तमा यस्मात्तमातंयेतत्विवामिहोच्यते। सम्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुयरं । सुपर्णवायधिगतो धर्म र सनातनः। वायुना विपदा श्रेष्ठ कथितो जगदायुषा । वायोः सकाशत् प्राप्तय मिभिर्विधमामिभिः । नतो महोदधिश्व प्राप्तवान् धर्ममुत्तमा अन्तर्दधै तो भूयो नारायणसमाहितः ।, यदा भूयः अवरजा सटिरामोन्महात्मनः। ब्रमणः पुरुषयात्र तत्र कोयतः एण। ७.

·॥ श्रीमहाभारत [मेवधर्म प. पयाय ३० -- १७५ NEL अगत् सुष्टुमना देवो हरिनारायण स्वयं चिन्तयामा पुरुषं जगत्मर्गकरें प्रभु।' अय चिन्तयतस्तस्य कर्णान्या पुरुषः स्टतः । प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पतिः । सृज प्रजाः पुत्र सवा मुखतः पादतस्तया। श्रेयस्तव विधास्थामि वलं तेजश्व मुव्रत । धर्मच मत्ता यहोख शाश्वतं नाम नामतः तेन सृष्टं शतयुग स्थापया यथाविधि। ततो ब्रह्मा नमयक्रे देवाय हरिमेधौ धर्मश्चाग्यं स जग्राह सरहस्य संग्रह। यारश्चकेन महितं नारायणमुखोद्भवा उपदिश्य ततो धर्म ब्रह्मणेऽमिततेजठे। वत्ता युगाणं निरागोः कर्मसंजित जगाम नमसः पारं यत्रायतं व्यवस्थित । ५१ . ६. ततोऽथ वरदो देवो ब्रह्मा लोकपितामहोबस्जत् स ततो लोकान् कामान स्थावरचंडमान्। ततः प्रावर्तत तदा आदी कृतयुग इभतता हि सात्वता धर्मा व्याप्यालोकानवस्थित . ननवाधेन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गठन् । पूजयामाम देवेश हरि नारायणं प्रभु। ५६ धम्मप्रतिष्ठतिय मर्नु स्वारोचिषन्ततः । अध्यापयामाम तदा लोकाना हितकाम्यया। ततः खाराचिपः पुत्रं स्वयं मापदं नृपः। अध्यापयत् पुरा व्ययः सर्वलोकपतिबिभुः ततः मह पदयापि पुचमात्मजमारमं । दिशा पाल मुवर्णभनयापर्यंत भारत i":"' मोऽन्तध नतो भूयः प्राप्ने चेतायुगेपुन: नासत्ये जन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम।। धर्भमेतं स्वयं देवो हरिनारायणेः प्रभुः ।तजगांदारविन्दाचो. ब्रह्मशः पश्यतस्तदा। मनकुमारो भगशमततः प्राधीतवानुपा मनत्कुमारदपि च योरण वै प्रजापतिः।.. एतादी कुमभाई न धर्ममतदधीतवान्.1 वोरणाप्पधोयन रेभ्याप मुनयं ददा।। रेभ्यः पुवाय राहाय मुमताय मुमेधसे । कुहिनदि म प्रददा दिनी पालाय धर्मिणे। नोऽप्यन्नईधे भयो पारायणगुभयः । अण्ड जन्मनि पुनर्गणे हरियानये ।। स्पधः ममुनो नारायणमुमात् पुनः । दोनो ब्रह्मणा राजन् प्रयुकय पयाविधि। अथापिताच मुमयो माया यहिदा नपा वहिपदाय मम्प्राप्त: मामवेदान्तगं दिन। मामाभिषिष्यातं येष्टमाममनोहरि ज्येष्ठापाप्यनुभकाम्ना गगाममरिकम्पन । समय तो गजमेर धर्म; प्रनाल। यदिदं मातम जगा पगं मामलो मुए। चितम नागपरेम पितामदाय द्धाय युगादा लाककारिणे । निमय राय धर्ममेत पुगदी। ततो पेट तु दानित प्रादायो नृपोत्तम । आदि भवितुर विमान नागरःनागावी चमती विवम्यान्मन दशा गया गुणायिका रक्षाराणा पयविता प्याप्य नाकालागिः । मिरमियान पनाग मु ! पौमामापिया धम्म म प भूपानगा : पनि मामु विविध मारन गुमनाम भरा मगर Erreir were मे महान पाया गम मातमः ।

·८४० 1 मोक्षधर्म प० । अध्याय ३५.1] ॥ शान्तिपर्वः]] दुर्बिया दुष्करय सावधार्थत सदा। धर्मज्ञानेन चैतेन सुमधुनेन कर्मणा अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिरीशरः। रकव्यूहविभागो वा चिट्टियूमंचित वियूद्यापि मझ्यातचतुर्वृदय दृश्यतो हरिरेव हि तेवजी निर्ममा निष्कलस्तया जोवध धर्मभूतेषु पञ्चभूतगुणनिगः । मनश्च प्रथितं राजन् पञ्चन्द्रियसमोरणं। एप लोकविधि(मानेष लोकविमर्गरुत्। अकत्ता चैव कत्ती च कार्य, कारणमेव च । यथेच्छति तथा राजन् क्रीडते पुरुषोऽव्ययः । एष एकान्तधभस्ते कोर्तितो नृपसत्तम ।, मया गुरुप्रसादेनं.दुर्मियोऽमृतात्मभिः। रकौन्तिनी हि पुरुषा दुर्लभा वहवी नृप। यद्यकान्तिभिराकोसं जगत् स्यात् कुरुनन्दन । अहिंसकरात्मविद्भिः मर्चभूतहिते रतः। 2 .. भवेत् कृतयुगप्राप्तिांगो कर्मविवर्जिता एवं में भगवाने व्यामो गुरुमम विशाम्पते । कययामाम धर्मो धर्मराजा दिजोत्तमः । सपीण मनिधाः राजन टापूतो कृष्णभोगायो तस्थाप्यकेययतपूर्व नारदः सुमहातपाः । देवं परमकं ब्रम श्वेतं चन्द्राभमच्युत। .... यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः! ॥जनमेजय उवाच ॥ एवं बहुविधं धर्म पतिबुनिषेवितं । न कुचन्ति कथं विप्रा अन्ये नानावते स्थिताः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तिसः प्रकृतया राजन् देहबन्धेषु, निर्मिताः। मात्त्विकी राजमो चैव तामसी चैव भारत। । देहबन्वेषु पुरुषः श्रेष्टः कुरुकुलोदह । सात्त्विकः पुरुषव्याघ भवेन्माक्षाय निश्चितः । 'अबापि म विजानाति पुरुषं ब्रह्मवित्तमी नारायणपरी मोचतों सात्त्विकः स्मृतः ।। मनोविनञ्च प्रायोति चिन्तयन् पुरुषोत्तम। एकान्तमतिः सततं नारायणपरायणः । मनीषिणो हि ये केचिद्यतया मतिर्मिणः नेपा. विच्छिन्नष्णाना योगक्षेमत्रहो हरिः। • जायमान हि पुरुष यं प्येन्मधुसूदनः । माचिकंस्तु स विज्ञेया भवेन्माक्षे च निश्चितः । मानयोगेन तुल्यो दिधर्म र कान्तमेवितः। नारायणात्मके मोचे ततो यान्ति परां गति 1.!" नारायणन दृयस्तु प्रतिबुद्धो भवेत् पुमान् । स्वमात्मेच्या राजन् प्रतिबुद्धो न जायते। राजसी नाममी चैव व्यामिश्रे प्रकृती रमतो तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशाम्पते ।। : प्रसिलक्षणयुक्त नावेदेति हरिः वयं । पश्यत्येन भायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः । रजमा नममा व मानसं समभिसुतं । कामं देवा सुप्रयश्च मत्त्वम्या नृपसत्तम। . होनाः सत्त्वेन समेण ततो वैकारिकाः स्मृताः। ॥ जनमेजय उवाच । कयं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तम । वद मधे ययादृष्टं प्रवृत्तिय ययाक्रमं । वैशम्पायन उवाच । सदा तत्संयुनं मयुक्तं विभिरक्षः । पुरुषः पुरुष गच्छनिष्क्रियः पञ्चविंसका। एवमेकं माझ्योग वेदारण्यकमेव च । परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरावञ्च कथ्यते। एप एकान्तिनी धन्ना नारायणपरात्मकः । यथा ममुद्रात् प्रसूता जलाधास्तमेव राजन् पुनराविमन्ति। इमे तथा ज्ञानमहाजलाघा नाराय वै पुनराविन्ति । 7 ." । - . . है G ·८४८ ।। श्रीमहाभारत [ मोक्षधर्म पं० अध्याय ३५. S . - ४ । 4 2 . एष ते कथितो धर्म मावत कुरुनन्दन। कुरुष्वनं ययान्यायं यदि भक्तोऽसि भारत । स्वं हिस महाभागा नारदा गुरव मम । यताना यतिनाञ्चाइ एकान्तगतिमव्यया । । यामयाकथयत् प्रोत्या धर्मपुत्राय धीमते । म एवायं मया तुभ्यमाख्यान प्रस्तो गुरो.।। इत्यं हि दुशरो धर्म एप पार्थिवसत्तम । यथैव वं ययैवान्य भवन्तीह विमोहिता.। कृष्ण एव हि लोकानी भावनी मोहनस्तथा । संहारकारकश्चैव कारणञ्च विशाम्पते । दति योमहाभारते भान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वण्येकान्तिभावे पञ्चाशदधिकत्रिशतोऽध्याय ॥ ३५० ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ माययोग पञ्चरात्र वेदारण्यकमेव च । जानन्येितानि ब्रह्मरे लोकेषु प्रचरन्ति हि) किमतान्येकनिष्टानि यनिानि वा मुने ।, प्रवहि वैमया पृष्ट मत्तिञ्च यथाक्रम । 1॥ वैशम्पायन उवाच ॥ जज्ञे वशं परमत्युदार ये दोपमध्ये सुतमात्मयोगात् । पराशरात् सत्यवती महर्षित नतमीनुदाय। पितामहाचं प्रवदन्ति यष्ठ महर्षिमायविभूतियुक्तं । नारायणम्यागजमेकपुत्व दैपायन वेदमहानिधानं. रमादिकालेषु महाविभूतिनारायणो ब्रह्ममहानिधानं 'समज पुत्रार्थमुदारतेजा व्यास महात्मानमज दुराश। 1॥ जनमेजय उवाच ॥ त्वयैव कयित पूर्व मभवो द्विजसत्तम । वशिष्ठस्य सुत. शनि भत्रिपुत्त पराशर । पराशरस्य दायाद, कृष्णद्वैपायनो मुनि । भूयो नारायणमुतं त्वमेवैनं प्रभापते । विमत पूर्व जन्म व्यासस्यामिततेम । कयरखात्तममते जन्म नारायणोङ्गवं ।। विपयान उवाच ॥ वेदाम् वेनुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधे । गुरोम ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पादनासनः । कृत्वा भारतमाख्यानं नप प्रान्तस्य धीमत । प्यूपान्तत्परा राजन् कृतवन्तो वयं बदा। मुमन्तुमिनिस्व पैलश मुदृढन्त्रत । अञ्चतुर्थ शिष्या वै गइको व्यामात्मजस्तया। रभि परिस्तो व्याम गिय पञ्चभित्तम । शशभे हिमवत्पाद भूनभूतपतिर्यया । वेदाभावयन मागान् भारतायाय ममः। नमेकमनमै दान युक्ता वयमुपामाहे । क्यानरेऽय कवियित् पृष्टोऽमाभिदिजोत्तम (वेदार्थान भारताय जन्म नारायणात्तथा । म पृथ्वमुका वेदाधीन भारताय नवित्। मारायणादिदं जनाव्याहत्तुमुपचक्रमे। । याम उवाच । स्टणुध्वमाग्यानयरमिदमायमुत्तमं । आदिकालाइव विप्रास्तपमाधिगतं मया । प्राने प्रशविमर्गे व मतमे पप्रमग्भवे । मारायणणे महायोगी शुभाशुभविवर्जित । मराजे गाभिन पूर्व प्रमाणमितरम । ततस प्रादुरभवदनं वाक्यमंत्रवीत्। मम मामिला त प्रशामकरः प्रभु । एग प्रजास्वं विविधा प्रधान् मगडजिता । सरोपिदिन्नाथ्याकुममानम । प्राय यरदं देवमुवाच परिमोश्चरं । ENANER देवम प्रभा पहुं नमोणते। मावान देव विधाव पदनन्तरं । 'म भागभावापानतिम मिपामाम यो पुद्धि पुद्धिमतामर । - .

·मोक्षधर्म पर अध्याय ३५१13 ॥ शान्तिपर्व ॥ ८२९ का am ३ मतामैश्वर्ययोगस्या बुद्धिंगतिमी मीं। उवाच वचनं देवी बुद्धि वै प्रभुरव्यय'। ब्रह्माण प्रविधस्वेति लोकमश्चर्यसिद्धये । ततस्तमोयरादिष्टा वुद्धि तिप्रं विवेश मा। अथैन युद्धिमयुनं पुन म ददृशे हरि भूवयैव वच प्राह सृजेमा विविधा प्रजा। वाढमित्येव कृत्वामी ययाज्ञा मिरसा हरे । एवमुक्काम भगवास्तत्रैवान्तरधीयत । प्राप चेन मुहर्तन स्वस्थान देवसज्ञिता तो चैव प्रकृति प्राप्य एकोभावगतोऽभवत् । अथास्य बुद्धिरभवत् पुनरन्या वदा किला सृष्टा प्रजा दमा सवा ब्रह्मणा परमेष्ठिना। दैत्यदानवगन्धर्वरक्षे गणसमाकुला ।जाता होय वसुमतो भाराकान्ता तपखिनो । बहवो बलिन पृथ्च्या दैत्यदानवराक्षसा । भविष्यन्ति तपायुका वराभ प्रास्यन्ति चोत्तमान । अवश्यमेव ने मवरदानेन दर्पित बाधितव्या सुरगणा ऋषयश्चतपोधना । तत्र न्याय्यमिदं कर्तु भारावतरण मया । अथ नानाममुद्भूतैर्वसुधाया यथाक्रम । निग्रहेण च पापानी साधूना प्रग्रहेण च । इयं तपखिनो सत्या धारयिष्यतिमेदिनी। मया दोषा हि प्रियते पातालस्येन भागिना । मया धृता धारयति जगदिश्व चराचरा नामात् पृथ्व्या परित्राणं करिये मम्भवं गत । एव सञ्चिन्तयिता तु भगवान् मधुसूदन । रूपाप्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावे भवाय स वाराई नारमिहश्च वामनं मानुषं तथा । रभिर्मया निहन्तव्या दुविनीता मुरारय । अथ भूयो जगत्स्रष्टा भरे शब्देनानुवादयन् । मरखतीमुचचार तत्र मारस्वतोऽभवत् । अपान्तरतमा नाम सुतो वाकसम्भव प्रभुः । on भूतभव्यभविष्या मत्यवादी दृढवत । तमुवाच नत मूबी देवानामादिरव्यय । वेदाख्याने श्रुति कार्य त्वया मतिमताम्बर । तस्मात कुम यथाज्ञप्तं ममैतदचनं मुने। तेन भिन्नास्तदा वेदा मनो स्वायम्भुवेऽन्तरे । ततस्तुतोष भगवान हरिस्तेनास्य कर्मण। नपमा च मुतनेन यमेन नियमेन च। मन्वन्तरेषु पुत्रत्वमेवमेव प्रवर्तक । भविष्यस्यचलो ब्रह्मानप्रधृष्यश्च नित्यश । पुनस्तिथे च सम्प्राप्त कुरवा नाम भारता । भविष्यन्ति महात्माना राजान प्रथिता भुवि । नेया स्वत्त प्रस्तानी कुलभेदो भविधति। परस्परविनाशाय वामृते दिलमत्तम । तत्राप्यनेकधा वेदान् भेत्स्यसे तपमान्दित । कृष्णे युगे च सम्पाप्ते कृष्णव भवियमि। धमाण विविधानाञ्च कर्ता ज्ञानकरस्तथा । भवियमि तपोयुनो न च रागादिमाक्ष्यसे । वीतरागच पुनस्ते परमात्मा भविष्यति । महेश्वरप्रसादेन नैतइचनमन्यया। यं मानम दै प्रवदन्ति विप्रा पितामहस्योत्तमबुद्धियुतं । वशिष्टमग्रञ्च तपोनिधान यस्यातिमध्ये व्यतिरिच्यते भा। तस्यान्वये चापि ततो नहर्षि परामरो नाम मह प्रभाव । पिता मते वेदनिधिरिटो महातपा वै तपमा निवास । कानीनगर्भ पिढकन्यकाया नमादपेल भविता च पुत्त । भूतभव्यभविष्याण छिन्नमार्थस्यय । ये अतिक्रान्तका पूर्व सहयागपर्थया । T . ३ ·॥ वैशम्पायन उवार ॥ जज्ञे बहुशं परमत्युदार ये दोपनध्ये सुतमात्मयोगीता सत्यवती,महर्षितम् नमो जा ८४८ ॥श्रीमहामार॥ [ मोक्षधर्म प० अध्याय १३५० । ३५९ । एष ने कथितो धर्मः सात्वतः कुरुनन्दन। कुरुक्षेनं ययान्यायं यदि शक्तोऽमि भारत। एवं हिस महामांगा नारदा गरवै ममावतांनी यतिनाचाह रकान्तगतिमव्यया । व्यासचाकययत् प्रीत्या धर्मपुत्वाय धीमते । स स्वायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रस्तो गुरोः।। इत्यं हि दुयरो धर्म रप पार्थिवसत्तम । यथैव त्वं ययेवान्य भवन्तीह विमोहिताः । कृष्ण एव हि लोकाना भावनो माइनस्तथा । संहारकारकश्चैव कारणञ्च विशाम्पते। इति श्रीमहाभारते भान्तिपर्वणि मानधर्मपर्वण्येकान्तिभावे पञ्चाशदधिकत्रिशतोऽध्यायः ॥ ३५०॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ साययोग पञ्चरात्र वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि ब्रह्म लोकेषु प्रचरन्ति हि।, किमतान्येकनिष्टानि. पृयङ्गिानि वा मुने,। प्रवहि वै मया प्रयः प्रवृत्तिञ्च यथाक्रम।:::: . . “नत्मानुदाय। पितामहाचं प्रवदन्ति पठं महर्षिमायविभूतियुक्त । नारायणस्याशजमेकपत्र दैपायन वेदमहानिधानं ." नमादिकालेषु महाविभूतिनारायणो ब्रहामहानिधानं समज पुत्रार्थमुदारतेजा व्यास महात्मानमज पुराण । ॥ जनमेश्य उवाच ॥ त्वयैव कयितः पूर्व सभेवो दिशसक्तम । वशिष्ठस्य सुतः शनिः शक्तिपुतः पराशरः पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनी मुनिः भूयो नारायणमुतं त्वमेनं प्रभापते । विमतः पूर्व जन्म व्यासस्यामिततेजसः । कथयस्वात्तममते जन्म नारायणोद्भव विरम्पयान उवाच ॥ वेदाथाम् वेनुकामस्य धर्मिष्ठस्य नपोनिधः। गुरोन्म ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पादचासतः। 'मृत्वा भारतमाख्यान तपायान्तस्य धीमतः। एयूपान्तत्परा राजन् कृतवन्तो वयं,बदा।, मुमन्तु मिनिचव पैलथ मुदृढवतः। चतुर्थः शिया वै हका व्यामात्मजस्तया - रभिः परित्तो व्यामः शिव्यैः पञ्चभिरुत्तमः । एउभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्थया. वेदामावायन मागगन भारताय मगः। तमेकमनमें दान्त युक्ता वयमुपास्महे ।... कयामरेऽय करिमयिम् पृष्टोऽस्माभिदिजोनमः । वेदार्थान भारताय जन्म नारायणात्तथा।। म पवमुक्ता वेदाधान भारतायीय तत्ववित् । मारायणादिदं जन्म याहमुपचक्रमे ।। प्यार उवाच ॥ स्टणुध्वमाग्यानपरमिदमायमुत्तमं । प्रादिकालावं विप्रास्तपमाधिगतं मया । प्राप्त प्रभाविम मनमे पनसम्भवे । मारायणे महायोगी इभाइभविवर्जितः । मराजे नाभिन: पूर्व प्रमाणमितप्रमः । ततः.म प्रादुरभवदयेनं वाक्यमंप्रवीत् । मम मामिना भातः प्रजामकरः प्रभुः । एज प्रजास्वं विविधा प्राध्यन् मशहपण्डिताः । म समुमो विमुपरिनाम्याकुलमानमः । मणम्य यरद देवमुवाच परिमोरारं । का निर्मम देश प्रमाः स ममोऽस्तु । गावान ई देव विधाख यदनन्तरं ।' म भगशम भालापानतिशः चिमायामाम देवो पुद्धि पुद्धिमतामः । कपिणे तो बुद्धिमानेर प्रायोगेन मा नियागः वर्ष नियुयों तदा।। - .

·मोक्षधर्म प. अध्याय ३५१।। शान्तिपर्व we मतामेश्वर्ययोगस्या बुद्धिंगतिमी मतीं। उवाच वचनं देवी वुद्धिं वै प्रभुरव्यया। ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसश्चर्थसिद्धये । ततस्तमोश्वरादिष्टा बुद्धि प्रिं विवेश मा। अथैनं बुद्धिसंयुक्त पुन म ददृशे घरि । भूयश्चैव वच प्राह स्जेमा विविधा प्रजा । वाढमित्येव कृत्वासौ थयाज्ञा शिरसा हरे । एवमुका स भगवास्तत्रैवान्तरधीयत। प्राप चैनं मुइन खस्थान देवमजितं । तो चैव प्रकृति प्राप्य एकोभावगतोऽभवत् । अथास्य बुद्धिरभवत् पुनरन्या तदा किल । सृष्टा प्रजा इमा' मा ब्रह्मणा परमेष्ठिना। दैत्यदानवगन्धर्वरने गएममाकुला ! जाता होयं वसुमतो भाराकान्ता तपखिनो। बहवो बलिन पृथ्या दैत्यदानवराक्षमा । भविष्यन्ति नपायुक्ता वरान् प्रास्यन्ति चोत्तमान। अवश्यमेव ते मवरदानेन दर्पित । बाधितव्या सुरगणा ऋषयच तपोधना । नत्र न्याय्यमिदं कर्तुंभारावतरणं मया। अथ नानाममुद्भूतैर्वसुधाया यथाक्रम : निग्रहेण च पापानी साधूना प्रग्रहेण च । इयं तपखिनो मत्या धारयिष्यतिमेदिनी। मया येषां हि प्रियने पातालस्वेन भागिना । मया धृता धारयति जगदि चराचरा नम्मात् पृथ्व्या परिवाणं करिये मम्भवं गतः । एव मञ्चिन्तयित्वा तु भगवान् मधुसूदन । रूपाप्यनेकान्यस्जत् प्रादुर्भावे भवाय म । वाराहं नारमिहश्च वामनं मानुयं तथा। रभिर्यया निहन्तव्या दुर्दिनीता मुरारय । अथ भूयो जगत्सष्टा भरे शब्देनानुवादयन् । मरखतीमुवचार तत्र सारखतोऽभवत् । अपान्तरतमा नाम सुता वाकसम्भव प्रभु। भूतभव्यभविश्य सत्यवादी दृढमन । नमुवाच नत मूभी देवानामादिग्व्यय । वेदाण्याने श्रुति कार्या त्वया मतिमतान्वर । तस्मात कुरु यथाज्ञप्त ममैतवचन मुने। नेन भिवास्तदा वेदा मनो स्वायम्भुवेऽन्तरे । ततस्तुतोष भगवान हरिस्तेनास्य कर्मणा । तपमा च सुतप्तेन यमेन नियमेन'च। मन्वन्तरेषु पुतत्वमेवमेव प्रवर्तक । भविश्वस्यचलो ब्रह्मनप्रधृथ्वश्च नित्यश । पुनस्तिथे च सम्प्रति कुरवो नाम भारता । भविष्यन्ति महात्मानो गजान प्रथिताभुवि तेवा बत्त प्रसूताना कुलभेदो भविश्यति । परस्परविनाशाय बासते दिजसत्तम । तत्राप्यनेकधा वेदान् भेत्स्यभे तपमान्वित । कृपणे युगे च सम्पाप्ने कृष्णव भविथमि । धाण विविधानाञ्च कर्ता ज्ञानकरस्तथा। भविष्यसि तपायुतो न च रागादिमोक्ष्यसे । वीतरागय पुषस्ते परमात्मा भविष्यति। महेश्वरप्रसादेन नैतवचनमन्यया। यं मानस व प्रवदन्ति विप्रा पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तं वगिष्टमय तपोनिधानं यस्यातिसूर्य व्यतिरिच्यते भाः। तस्यान्वये चापि ततामहर्षि पराशरी नाममहाप्रभा । पिता मते वेदनिधिर्वरिष्ठो महानपावै तपमा निवास कानोनगर्भ पिलकन्यकाया तम्मादृपस्तं भविता ३ पुचः । भूतभव्यभविष्याण छिन्नमार्थसमयः । ये प्रतिकान्तका पूर्व सहसयुगपर्थया । .

·८५० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मोक्षधर्म प.। अध्याय ३५१ ११२ br ताच सन्मियादियान् द्रक्ष्यसे तपमान्चित.। पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकमहसयुगपर्थयान्। अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तश्च मा मुने । अनुध्यानान्मम मुने नेतइचनमन्यथा । भविथति महासत्त्व ख्यातिशाप्यतुला तव । मनधरः सूर्यपुत्तो भविष्यति मनोर्महान् । तस्मिन्मवन्तरे चैव मन्वादिगणपूर्वकः । त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान संशयः । यत्किञ्चिविद्यते लोके सर्वन्तन्मदिचेष्टित। श्रन्यो धन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहं । वंसारखतपिमपान्तरतमन्तथा। उल्ला वचनमोगानः साधयखेतदानवीत्। सोऽई नस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः । अपान्तरतमा नाम ततो जातोजया हरेः।. पुनश जाता विख्यातो वशिष्ठकुलनन्दनः । तदेतत् कथितं जन्म मया पूर्वक्रमात्मन. । नारायणप्रमादेन तया नारायणराज । मया हि सुमहत्तप्तं नप. परमदारुणं। पुरा मतिमता श्रेष्ठाः परमेण समाधिना। रतदः कथितं सर्वं यन्मा पृच्छत पुत्रकाः। । पूर्वजन्म भविष्यश्च भकानां खेहतो मया। 1 वैशम्पायन उवाच॥ एष ते कथितः पूर्वं सम्भवोऽस्मद्गुरोनृप । व्यासस्याक्लिटमनसा यथा पृष्ट. पुन' स्टाए। माझ्ध योग पञ्चराब वेदाः पापतन्तया। ज्ञानान्येतानि राज विद्धि नानामतानि वै। सायस्य वका कपिलः परमर्पि. स उच्यते । हिरण्यगर्भो लाकस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः । अपान्तरतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते। प्राचीनगर्भ तमर्षि प्रवदन्तीह केचना, उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठा ब्रह्मणः सुत.। उक्रवां निदभव्ययो ज्ञानं पाइपतं शिवः । ... पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान् स्वयं । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेम्वेतेषु दृश्यते। यथागर्म यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः। ननमेवं आनन्ति तमाभूता विशाम्पते ।। तमेव शास्त्रकारः प्रवदन्ति मनीषिणः । निष्ठा नारायणमपि योऽस्तीति वचोर निमंत्रयेषु सर्वेषु नित्यं वमति वै हरिः । मसंभयान हेतुवतानाध्यायति माधवः । पक्षरात्रविदो थे तु यथाक्रमपरा नृप। एकान्तभावापगताम् इरि प्रविन्ति वो ফায় হাসঙ্কু ফালৰ হে ধন নিভি বল? মা: সফিসিল্লিক্ষ্য লাথ বিশ্বনি पुराण। भाइभ कर्म ममोरितं यत् प्रवर्तते मर्मलोकधु किश्चित् । तस्मादृपेस्तद्भवतीति विद्यादिव्यन्तरीचे भुवि धासु चेति । इति श्रीमहाभारने शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये पायनोत्पत्ती एकपञ्चाशदधिकत्रिशतोऽध्यायः ॥ ३५९ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ यहवः पुरुषा शुमनुताहा एक एव तु । फो झार पुरुष. श्रेष्ठ, को वा योनिरितोच्यते । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ पदव पुरुपा लोके माययोगविचारणे । नेतदिशान्ति पुरुषमेक कुरुकुलाइए। पहना पुरुषाणाच ययका चोनिरुच्यते। नया तं पुरुषं वियं व्याख्यास्यामि गुणाधिक। नमस्कला च गुरखेय याय विदितारमना तपोयुताय दान्ताय वन्दाय परमर्षये। दिपुरुषसक हिमवेदेषु पार्थिव । एतं मायध विष्यातरपिपिहन चिन्तितं । १५ - M . 4 १३ ·मोक्षधर्म यायध्याय ३५२।३५३१] ॥ शान्तिपर्व ॥ ८५१ २०२० । है . उत्सर्गणापवादन सपिभि करितादिभि । अध्यात्मचिन्तामाश्रित्य भाखायुक्रानि भारत। समामतस्तु ययास पुरुषकत्वमुक्तवान् । तत्तेऽह सम्प्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजस । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातन। ब्रह्मण सह संवाद व्यम्बकस्य विशाम्पते। तीरोदस्य ममुद्रस्य मध्ये हाटक्रमप्रभ । वैजयन्त इति स्यात पर्चत प्रबरो नृप । तबाध्यात्मगति देव एकाकी प्रविचिन्तयन् । राजमदनान्नित्य वैजयन्त निषेवते। श्रय तबासतस्तस्य चतुर्वक्रम्य धीमत । ललाटप्रभव पुत्र शिव श्रागाद्यदृच्छया । श्राकान महायोगो पुरा विनयन प्रभु । ततः खानिपपाता धरणीधरमूर्द्धनि । अग्रतद्याभवत् गीतो वन्दे चापि पादयो । तपादयोनिपतितं दृष्टा सव्येन पाणिना। उत्थापयामास तदा प्रभुरेक प्रजापति । उवाच चैन भगवायिरस्या मजा । पितामह उवाच ॥ स्वागतन्ते महावाही दिल्या प्राप्ताऽसि मोन्तिक । कचित्ते कुम पुत्त स्वाध्यायतपमा सदा। नित्यमुग्रतपास्वं हि तत पृच्छामि ते पुन । ॥ रुद्र उवाच ॥ त्वत्प्रसादेन भगवन् स्वाध्यायतपमार्मम । कुशलञ्चाव्ययश्चैव मर्चम्य जगतस्वथ । जिरदृष्टो हि भगवान् वैराजमदने मया । नतोऽहं पर्वतं प्राप्तस्विमवत्पादसेवित । कौतूहलञ्चापि हिमे एकान्तगमनेन । नैतत् कारणमन्य हि भवियति पितामह । किन्तु तत् मदनं श्रेष्ठ चुत्पिपासाविवर्जितः सुरासुरैरथुपितं सुषिभिचामितप्रभ । गन्धरसरोभिय सततं मनिषेवितं । उत्सृज्यमं गिरियरमेकाको प्राप्तवानसि। ॥ ब्रह्मोवाच ॥ वैजयन्ती गिरिवर मततं सेव्यते मया। अचैकाग्रेण मनमा पुरुषविन्यते विराट । रद्र उवाच ॥ बहव पुरुषा ब्रह्मस्वया सहा स्वयम्भुवा । सृज्यन्त चापरे ब्रह्मन् स चैक पुरुषो विराट । को चाभी चिन्यते ब्रह्मस्वयक पुरुषोत्तम । रतम्मे संभयं ब्रूहि महत् कौवहनं हि मे। ॥ ब्रह्मोवाच ॥ बहर पुरुषा पुत्त्र ये त्वया समुदाहता । एवमेतदतिकान्तं द्रव्य नैवमियपि । आधारन्तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुपय ते । वहना पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते । तया त पुरुषं विश्व परमं सुमहत्तम निर्गुण निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातन । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्चणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये द्विपञ्चामदधिकवियतोऽध्यायः ॥ ३५२ ।। ॥ ब्रह्मोवाच । टणु पुत्र यया येय पुरुष शावतोऽव्यय' । अक्षयशाप्रमेयश्च मगच निरुच्यते। न म मयस्त्वपा द्रष्टुं मयान्यचापि मत्तम। मगुणैर्निर्गुणैर्विवा ज्ञानदृश्यो झक्षा मृत । वीर धरोरेपु सबैषु निवसत्यसो । वसन्नपि मरोरेषु न स लियति कर्मभिः । ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहभगिता । सङ्घषा माचिभूतोऽसा न ग्राम केनचित् कचित्। विश्वमू विश्वमुमो विश्वपादाहिनामिका एकधरति तेवेषु खैरचारी यथामुख । सेवाणि हिशरीराणि बोजञ्चापिहभाभी तानि वेत्ति स योगात्मा नत देवज्ञ उच्यते। नागतिनं गतिस्तव या भूतेषु केनचित्। सायेन विधिना पैव योगेन च यथाक्रम । A ए ११॥

·८५ ।। श्रीमहाभारतं॥ [ मोक्षधर्म पापध्याय २१५॥३५॥ . ११ . om चिन्तयामि गतिश्चास्य न गति वेनि चोत्तरां । यथाज्ञानन्तु वक्ष्यामि पुरुषन्तु मनातन ।। नस्यैकलं महत्त्वञ्च स चैक पुरुष. रमन । महापुरुषभन्दं स विभत्त्यकः सनातन,। एको गतामो बहुधा ममियते एक. सूर्यस्तपसा योनिरेका। रको वायुर्बहुधा वाति लोके महोदधिशाम्रो योनिरेक.। पुरुषचैको निर्गुणा विश्वरूपस्त निर्गुणं पुरुषञ्चाविशन्ति । हित्वा गुणमयं सय कर्म हिला सभाशमं । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुण ! अचिन्त्यश्चापितं ज्ञावा भावसमाचतुरयं । विचरेद्योऽसमुत्रद्ध. स गच्छेत् पुरुषं शर्म । एवं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिता.। एकात्मानं तयात्मानमपरे ज्ञानचिन्नका। तत्र य. परमात्मा हिम नित्य निर्गुण स्मृत.। हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हिमः। न लिप्यते फलैचापि पद्मपत्र मिवाम्भमा । कर्मात्मा त्वपरो योऽसा माहबन्ध संयुज्यते । स सप्तदशकेनापि राभिना युज्यते हि म. । एवं बहुविध. प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमी यत्तत् कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम वेद्यं पर वोधनीयः स बोद्धा । मन्ता मन्तव्य प्रागिता प्राशनीयं द्रष्टय रमिता रसनोय। घाना ये स्पसिना स्पर्शनीयं द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीय । ज्ञाता जेयं सगुण निर्गुणञ्च यदै प्रातं तात सम्यक् प्रधान। नित्यश्चतच्छाग्वनचाव्ययञ्च यदै सूते धातुराद्य विधानं । तदै विप्रा. प्रवदन्तेऽनिरुद्धं यदै लोके वैदिकं कर्म साधु । भाभीयुक तद्धि तस्यैव भाय देवा. सर्वे मुनयः साधुशान्तास्त प्रावशे यज्ञभागं यजन्ते । अहं ब्रह्मा श्राद्य दर्थ. प्रजाना तम्माजातस्वञ्च मत्तः प्रसूतः । मत्ता जगजङ्कम स्वावरच सव्वैवेदाः मरहस्था हि पुच। घभिन्न पुरुषः स क्रीडति यथे सति । एवं म भगवान् स्वेन ज्ञानेन प्रतिवाधितः । एतत्ते कथितं युच यथावदनुपृच्छत । साड्यज्ञामे तथायोगे यथावदनुवक्षितं । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वणि नारायणये विपञ्चाशदधिकविशनोऽध्याय ॥ २५१॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ धा. पितामईनोका मोवधश्रिता शुभाः। धर्ममामिण श्रेष्ठं धनुमईति मे भवान् ।। ॥ भीम उगाच ॥ मर्चच विहितो धर्म वर्ग सत्यफस महत्।बहदारस्य धर्मस्य नेहाति विफला किया। यम्मिन् यसिंध विषये यो यो याति विनिरित ।म तमेवाभिजानाति नान्य भरतसत्तम । उमावसं नरव्याघ्र आतुमिच्छमि मे कया। पुरा समाप्य कथिता नरदेग महर्षिणा। महविनारदो गगन सिद्धसतोक्यमग्मत । पर्येति फ्रमशो लोकान् वायुरव्याहतोयया । स कदापियाम देवराणालयात.। मत्तय महेन्द्रेण प्रत्यामनगतोऽभवत् । रतम मोनं पर्यपृषीपति । मई किधिदायमस्ति र वयामध। पदा लमपि विभय पैसाक्यं मघराची जातकारहवो नियं मिड्यामि माधिवत् । न घरयविदिन ला देव न किचन । थुत वायनुभून वाट घा कश्यख । १२० " . । .

·क्षिधर्म प० । अध्याय ३५.४ 1 ३५५ । ३५८11] ॥ शान्तिपर्व। ८५३ * - - १२००५ तर राजन् सुरेन्द्राय नाग्दो वदताम्बर। श्रामीनायोपपवाय प्रोक्रवान् विपुलां कया। यया येन च कन्येन म ती दिजसत्तमः । कथा कथितवान् पृरस्तया त्वमपि मे श्टणु। इति श्रीमहाभारत शान्तिपर्वणि नोवधर्मपर्वयुच्छत्युपारयाने चतु.पञ्चाशदधिकत्रिशतोऽध्यायः ॥९३५४ ।। ॥ भीम उवाच । श्रामीत् किल नरश्रेष्ठ महापद्म युरोत्तमो गङ्गाया दक्षिणेतोरे कयिविप्रः समाहितः। १९३५ भैौम्य. सामान्वये वेदे गतावा चिन्नमंशय. । धर्मनित्यो जितक्रोध नित्यदता जितेन्द्रियः । नप.स्वाध्यायनिरत. सत्यः सन्जनमम्मतः । न्यायप्राप्तन वितन खेन भोलेन चान्वित.1 शातिसम्बन्धिविपुले मत्त्वाद्याश्रमममिते । कुले महति विख्याते विशिष्ट कृत्तिमास्थितः। स पुत्रान् बहुलान् दृष्ट्वा विपुले कर्मणि स्थित. कुलधाश्रितो राजन् धर्मचाम्यितोऽभवत् । तत.स्वधर्म वेदोन यथाशास्त्रोक्तमेव च । शिष्टाकोर्षञ्च धर्मश्च विविध चिन्य चेतमा। - किन्नु मे स्याचुभं छत्वा किं कृतं किं परायणं । इत्येवं खिद्यते नित्यं न च याति विनिश्चयं । तस्यै खिद्यमानम्य धर्म परममास्थितः । कदाचिदतिथिः प्राप्तो ब्राह्मणः सुसमाहित । म तसो सक्रियाञ्चो क्रियायुक्तन हेतुना । विश्रान्तं सम्मासोनमिदं वचनमब्रवीत।, इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोरधर्मपर्खयुञ्जवृत्त्युपास्याने पश्पञ्चाशदधिकविशनोऽध्याय ॥ ३५५५ । आह्मण उवाच ॥ समुत्पन्नाभिधानोऽस्मि वामाधुर्येण तेऽनघ । मिवत्वमभिपन्नस्वा किञ्चिदक्ष्यामि नए। स्टम्यधर्म विप्रेन्द्र कृत्वा पुत्र गतलंह । धर्म परमकं कुर्याको हि नार्गो भवेद्विज। अहमात्मानमाम्याय एक स्वात्मनि स्थितःकतु काहामि नेच्छामिबद्धः साधारणैर्गु । यावदेतदतीतं मे वय पुत्त्र फलायित । तावदिच्छामि पाथेयमादातुं पाग्नीकिको अस्मिन् हि लोकसम्भारे परम्पारमभीसत.। उत्पन्ना मे मतिरियं कुतो धर्भमय. सर्व संयुज्यमानानि नियन्य लोके निर्यात्यमानानि च मात्तिकानि । दृष्ट्वा तु धर्मध्वजर्कतुमाला प्रकीर्थमाणामुपरि प्रजाना । न में मनो ग्ज्यनि भागकाले दृष्ट्वा यतीन् प्रार्थयत. परत्र । नेनानिये बुद्धिवलाश्रयेण धर्मेण धर्मे विनियुष मा यी १५०० मोऽतियिर्वचनं नस्य श्रुत्वा धर्माभिभाषिणः । मोवाच वचनं सतां प्राज्ञो मधुरया गिरा। ॥ प्रतिषित्वाच ॥ अहमया मुखामि ममाप्येष मनोरयः । न च मंनिश्यं यामि वहदारे विपिष्टपे। घोचिनमा प्रशंसन्ति केचिद्यज्ञफलं विजाः । वानप्रस्थाश्रयाः केचित् गाईस्य कचिदास्थिताः। राजधाययं केचित् केचिदात्मफनाप्रयं । गुरुधर्माश्रयं केचित् केचिदाकमयमाश्रयं । मातरं पितरं केचित् उश्रूवन्तो दिवङ्गताः । अहिंमयापरेखा सत्येन च नया परो हवेऽभिमुखा केचिनिहतास्त्रिदिवङ्गताः। केचिदुञ्छनते. मिद्धाः खर्गमार्ग ममाथिना.! केचिदध्ययने युक्ता वेदवतपरा. एमाः। बुद्धिमन्तो गता. स्वर्ग तुष्टात्मानो जिनेन्द्रियाः। श्रीजवनापुरे युका निहता नार्जवर्जन. राजवा नाक्रपृष्ठे वैशद्धात्मान प्रतिष्ठिताः। एवं वविधैलीके धर्मद्वारैरनावतैः । ममापि मतिराविना मेघलेखेव वायुना। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वषि मोवधर्मपर्वयुञ्छतृत्त्युपाख्याने षट्पञ्चाशदधिकदिशतोऽध्यायः ॥ ३५६ ।। - ११० + - - ३ ·॥ श्रीमहाभारत ॥ [ मेक्षिधर्मपाध्याय ३५७।३५३५८। एEL ए ॥ अतिथिरुवाच ॥ उपदेशन्तु ने विप्र करिव्येऽहं यथाक्राम। गुमणा मे यथाण्यातमर्थतत्वन्तु मे ग्टणु। यत्र पूर्वाभिमर्गे वै धर्मचक्र प्रवर्तितं नैमिषे गोमतीतीरे तव नागाइयं पुरं। समविदशैतब इसमामोदिजर्यभ। यवेन्द्रातिकमञ्चके गान्धाता राजसत्तम । कृताधिवामो धर्मात्मा नत्र चक्षु श्रवा महान्। पद्मनाभो महानाग पद्म इत्येव विश्रुत । स वाचा कर्मणा व मनसा च दिजर्षभ । प्रमादयति भूतानि त्रिविध वर्मनि स्थित । साना भेदेन दानेन दण्डेनेति चतुर्विध विषमस्थं समस्यञ्च चतुर्धानेन रचति । तमतिक्रम्य विधिना प्रद्युमर्हसि काशित। स ते परमकं धर्म न मिथ्या दयिष्यति । स हि सवातियनागो बुद्धिशास्तविशारद । गुणरनुपमैर्युक्त समस्तैरामिकामिकै । प्रकृत्या नित्यसलिला नित्यमध्ययने र । तपोदमाभ्यां संयुक्ता वृत्तेनानवरेण च । यज्वा दानपति क्षान्तो वृत्ते च परम स्थित । सत्यवागनसूयुश भीलवानियतेन्द्रिय । भेपानभोला वचनानुकूला हितार्जवोत्कृ कृताकृतज्ञ । अवरकद्भूतहिते नियुको गङ्गाइदाम्भोभिजनोपपन्न । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मीचधर्मापर्वष्णुञ्छवृत्युपाख्याने सप्तपञ्चाशदधिकवियतोऽथाय । १५७॥ ॥ गहाण उवाच ॥ अतिभारोद्यतस्यैव भारावतरणं महत्। पराश्वासकर वाक्यमिद मे भवन श्रुतं । श्रध्वतान्तस्य भयन स्यान्क्वान्तस्य पासनं । बषितस्य च पानीयं नुधार्त्तस्य च भोजन । सितस्य च सम्प्रातिरवस्य समयेऽतिधे । रषितस्यात्मन काले वृद्धस्येव सता यया। मनमा चिन्तितस्येव प्रीतिस्निग्धस्य दर्शन । अक्षादयति मा वाक्यं भवता यदुदीरित। दत्तचचुरियाका पश्यामि विधामि च । प्रज्ञानवचनाद्योऽयमुपदेशो हि मे कृत । पाढमेवं करिष्यामि यथा मे भाषते भवान् । दमा हि रजनीं साधा निवमस्ख मया सह । प्रभात यायमि भवान् पर्यश्वम्त मुघोषित । अमौ हि भगवान सूर्यो मन्दरगिरवाभुष। ॥ भीम उवाच ।। ततस्तेन कृतातिथ्य मोतिथि भबुसूदन । उवाम किल ता राबि मह तेन दिशेन वै। चतुर्थधमंसयुक नयो कथयताम्तदा । व्यतीता मा निशा मत्स्ना सखा दिवोपमा। नल प्रभातममय मोऽतिथिम्नेन पूजित । प्राह्मणेन यथावत्या खकार्य्यमभिकामना । नग म विप्र एतर्मनिथप एताभ्यनुज खनन धर्मशत्। यथापदिरं भुजगेन्द्रसंचय जगाम फालेपु तकनिमय । इति श्रीमहाभारने भान्तिपर्वणि मोदधर्मपर्वपञ्चदृत्युपाख्याने अष्टपञ्चाधिकचितोऽध्यायः ॥ ३५८ ॥ ॥ भीम उपाय 1 स वनानि विधिवाणि तीर्थानि च मरामि च । अभिगच्छन् क्रमेण रस कविनिमुप है । पि . संभ नेम पयोदिष्ट माग विप्रेण मानण। पर्यपृच्छयान्याय ग्रुलेव च नमाम । भाऽभिगम्य धयान्यायं नागायतनमर्थवित पालवामहमस्मीति भी सम्दालत पप । समय वदनं युवा रूपिणे धर्मवानाादायमाम विमं नागपयो पतिप्रता। मानने विधिवत् पुगा पके धर्मपरायणा । लागतनाग छला कि करीनीति पानीम् ।

·माक्षधर्म प० यध्याय ३५६ १२६०। ३६१ 1] ॥ शान्तिपर्व ।। ८५५ १९९३ है ३ १९८२५ । ब्राह्मण उवाच ॥ विश्रान्ताऽभ्यातिशास्मि भवत्या लक्षण्या गिरा। घुमिच्छामि भवति देवं नागमनुत्तमं! एतद्धि परम कायमेतन्मे परमेसित। अनेन चार्थेनास्यद्य सम्प्राप्त. पन्नगाश्रमं! ॥ नागभार्यावाच ॥ आर्य सूर्यरबोटु गतोऽमौ मासचारिक । मताष्टभिदिनैर्षि दर्शयिष्यत्यसायं । रतदिदितमार्यस्य विवासकरणं मम । गर्भवतु किश्चान्यत् क्रियता तददख मे। ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ अनेन निश्चयेनाहं मावि सप्राप्तवानिह। प्रतीचन्नागम देवि वस्याम्यस्मिन्महावने । सम्प्रातस्यैव चाव्ययमाद्याऽहमिहागन ममाभिगमनं प्राप्ती वाच्य वचनं बयां । अहमयत्र वस्यामि गोमत्या पुलिने शुभ। कालं परिमिताहारो ययान परिपालयन् । तत मविप्रस्तानागी समाधाय पुन एन । नदेव युलिनं नद्या प्रयया ब्राह्मणर्षभ । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोवधर्मापप्युञ्छवृत्त्युपाख्याने उनषधिकत्रिशतोऽध्याय ॥ ३५८ ॥ ॥ भोभ उवाच ॥ श्रयन नरश्रेष्ठ ब्राह्मणेन तपखिना । निराहार वमता दुःखितास्ते भुजङ्गमा । सबै सन्भूय सहिता ह्यस्य नागस्य बान्धवा । भ्रातरस्तनया माथा ययुस्त ब्राह्मणम्पति। तेऽपश्यन पुलिने ने वै विविक्रे नियतव्रतं । समासीनं निगहार दिज जप्यपरायण । ने.सर्व समतिक्रम्य विप्रमभ्यर्थ चामत् । ऊचुर्वाक्यमन्दिग्धमानियेयस्य वान्धवा । पठे हि दिवसस्ताद्य प्राप्तस्वह तपाधन । न चाभिभाषमे किञ्चिदाहार धर्मवत्सल । अस्मानभिगतश्चामि वयञ्च त्वामुपम्यिता । कार्यञ्चातिय्यमस्माभिर्वयं सर्वे कुटुम्बिन । मूलं फल वा पर्ष वा पयो वा दिजसत्तम । आहारहेतारन्न वा भानुमर्हसि ब्राह्मण । त्यनाहारण भवता वने निवमता त्वया । यालवृद्धमिद सर्व पोयते धर्मसकरात् । न हि नो प्राधा कश्चिजातापत्योनृतोऽपि वा। पूर्वाशो वा कुले यस्मिन्देवतातिथिवन्धुषु । ॥वादण उवाच ।। उपदेशेन युभाकमाहारोऽयं तो मया । दिरूनं दशरात्र वै नागस्यागमन प्रति । यद्यप्रात्रेऽतिक्रान्ते नागमिष्यति पन्नग । तदाहार करिष्यामि तनिमित्तमिद व्रत। कर्तव्या न च सन्तापो गम्बनाञ्च यथागत। ननिमित्तमिद मर्च नेतद्देत्तुमिहाईय। ने नैन समनुज्ञाता ब्राह्मणेन भुजङ्गमा । स्वमेव भवन जग्मुरकृतार्था नरर्षभ। दति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपथुञ्छवृत्त्युपास्याने पश्यधिकविगतोऽध्याय ॥३६ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ अय काले बहुतिथे पूर्षे प्राप्ती भुजङ्गम । दत्ताभ्यनुज्ञ खं वेग्म कृतकमी विवखत । तं भा-प्युपचक्राम पादशौचादिमिर्गुणै । उपसन्नाञ्च ती साध्वी पन्नग पर्यक्ति । राज्य त्वमसि कन्याणि देवतातिथिपूजने । पूर्वमुक्केन विधिना युक्तियुक्न तत्सम न खल्वस्य कृतार्थेन स्त्रीबुड्या मार्दवीकृता । महियोगेन सुश्रीणि विमुक्ता धर्मसेतुना। " नामभार्थावाच ॥ भिय्याण गुरुएश्रूषा विप्राणा वेदधारण । मृत्याना स्वाभिवचनं राजा लोकानुपालन । मतपरित्राणं क्षत्रधर्म दहोयते । वैश्याना यज्ञसंवृत्तिरतियेयसमन्विता। विनियवैश्यानी श्रूया एट्र कर्मकृत । ग्टहस्यधनी नागेन्द्र सर्वमनहितषिता । ५३८५ । १५. - ·२१.. माधधम्मपाध्याय ३८२।२३६३।] इस ॥ शान्तिपर्व ॥ ८५० एप त्रिव गछामि यत्र तिठत्यमा विजः। सर्चया चोकवान् वाक्यं स शतार्थः प्रयास्यति। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपञ्चायुञ्छवृत्युपास्याने दिपश्यधिकविताऽध्यायः ३६२ ।। "भोप उवाच ॥ स पनगपतिस्तत्र प्रययौ ब्राझ प्रति। तमेव मनमा ध्यायन् कार्यवत्ता विचारयन्। तमतिक्रम्य नागेन्द्रामतिमान् स परेवरः । प्रवाच मधुरं वाक्यं प्रख्या धर्मवत्सल । भाभी: शाम्याभिभाषे खन रोषं कर्तुमईमिाहत्वमभिसम्प्राप्तः कस्याथें किम्प्रयोजन । भाभिमुख्यादतिकम्य स्खेहात् पृच्छामि ते दिजा विविक गोमतीतीरे कं वा वं पर्युपासमे । ॥ ब्राझार उवाच ॥ धारस्य हि मा विद्धि नाग द्रामिहागतं। पद्मनाभं दिजश्रेष्ठं तत्र मे कार्यमाहितं । तस्य चाइमसाविधं श्रुतवानमि तंगती खजनसम्पतीचामि पर्जन्यमिव कर्षक । तस्य धाशेयकरणं रुस्तिकारममाहितं । श्रावनयामितह्म योगयुको निरामयः । ॥ नागउवाच॥ अहो कल्याणजस्वं माधु सन्ननवत्सलः । वायस्व महाभाग परं खेहेन पश्यसि । .अईस नागो विप्र यथा मा विन्दते भवान् । प्राज्ञापय यथा खैरं किं करोमि प्रियन्तव। भवन्तं स्वजनादमि संप्राप्तं श्रुतवानह । अतस्त्वा खयमेवाई द्रष्टुमभ्यागता दिज। मप्राप्तश्च भवान। यतार्थः प्रतियास्यति। विसधा मा दिजश्रेष्ठ विषये योनुमईसि । वयं हि भवता सबै गुएनीता विशेषतः । यस्त्वमात्महितं त्यक्ता मामेवेहानुरुध्यसे । ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ श्रांगतोऽहं महाभाग तव दर्शनलालमः । कश्चिदर्थमनर्यज्ञ. प्रयुकामो भुजङ्गम् । प्रहमात्मानमात्मस्यो मार्गमाणोत्मनो गति । वामार्थिनं महाप्राज्ञ चलचित्तमुपास्मि । प्रकाशितलं स्वगुणैर्यशोगर्भगमस्तिभिः । श्याङ्ककरसंस्पईवरात्मप्रकाशित. । नस्य मे प्रश्रमुत्पन्न छिन्धि समनिलामन । पचात् कार्य वदिश्यामि तुमईति नगन् । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपन्वंयुचवृत्त्युपास्याने विपश्यधिकधियताऽचाय ॥ ३६३ ॥ अण उवाच ॥ विवस्वतो गच्छति पर्ययेन वोढुं भवास्तं रयमेकचक्रं । पार्श्वभूतं यदि नत्र किञ्चिदृष्ट लया मंभितु . . मईसि । । ॥ नाग उवाच !! प्राधOणामनेकाना प्रतिष्ठा गगवान् रविः। यतो भूताः प्रवर्तन्ते सर्व चैलोक्यसम्मताः। यस्य रसिमहसेषु शाखाखिव विहङ्गमाः। वसन्यानित्य मुनयः संसिद्धा दैवतै सह। यतो वायुविनिसंत्य सूर्यरश्म्याश्रितो महान्। विजृम्भत्यम्बरे तत्र किमार्थमतः परं । विभव्य तन्तु विप्रय प्रजानां हितकाम्यया । तोयं समति वर्षासु लिमाय!मत' पर। चन मण्डलमध्यस्थो महात्मा परमनिषादीत ममीदते लोकान् किमार्य्यमत. परं। शको नामामित पादो यश्च वारिधरोऽम्बरे। तायं सृजति वर्षास किमार्यमत. परं। पोष्टमामांन प्राचिना किरणेनोचितं पयः । प्रत्यादत्ते पुनः काले किमार्थमत परं। पस्यनेजा विशेषेषु स्वयमात्मा प्रतिष्ठितः। यतो वोजमही देयं धार्थने सचराचरा। यत्र देवो महावाहु. भाग्यत. पुरुषोत्तमः । अनादिनिधनो विप्र किमार्यमतः पर। 07 ·५ - . ८५ ॥ श्रोनहाभारतं ।। [ मोदधर्म पर। थथ्या- ०.. नियताकारता नित्यं व्रतचा यथाक्रमीधी हि धर्मसम्बन्धादिन्द्रियाण विशेषत.। श्रहं कस्य कुतो वापिक को मेह भवेदिति । प्रयोजनमतिनित्यमेव मोक्षाश्रमे भवेत् । -पतिनलाभार्थायाः परमो धर्म उच्यते । तोपदेशानागेन्द्र नच तत्त्वेन वैधिक। साई धर्म रिजानन्ती धर्मनिरये बयि स्थिते । सत्ययं कायमुत्सृज्य यास्यामि विषथं पयः। देवताना महाभाग धर्मचर्या न होयते। प्रतियोनाञ्च सत्कारे नित्ययुकास्यतन्द्रिता। सादिमाखद्य विप्रत्येहागतस्य वा तच कार्य न मे ख्याति दर्शनं तव काचति । गोमत्यास्लेप पुलिने तद्दनसमुन्मुकः। श्रामोनी वर्तयन् ब्रह्म ब्राह्मणः संशितवन । अहं बनेन नागेन्द्र मत्यपूर्ख समाहिता । प्रस्याप्यो मत्सकाश म सम्प्राप्तो भुजगोत्तम. । . एतच्छ्रवा महामाज तव गन्तु त्वमईमि। दातुमर्हसि वा तम्य दर्शनं दर्शनश्रव । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोचधर्मपर्वयुञ्चधुपाण्याने रकपश्यधिकविशतोऽयायः ॥ ३६९ ॥ । नाग उवाच ॥ अथ बाह्मणरूपेण कंत समनुपश्यसि । मानुषं केवल विमं देवं वाथ चिस्मिने। को हिमा मानुष शको मुटुकामी यशखिनि। मन्दर्शनरुचिर्वाक्यमाशापूर्व वदिष्यति । मुरामुग्गा नाच देवणिच भाविनि । ननु नागा महावी-. सौरभेयास्तरखिन । वन्दनीयाय वरदा वयमप्यनुयायिन मनुष्याणां विशेषेण नावेच्य इति मे मति स नागभायावाच ॥ आर्जवेन विजानामि नाभी देवोऽनिन्नाशन । एवं तस्मिन् विजानामि REF पण - - माहि कार्यान्तराकासो जलेस स्नोकको यया। वर्ष वर्धप्रिय, पक्षीदर्भनन्नव काइति । हित्वा सदर्शन किञ्चिदिन्नं न प्रतिपालयेत्। तुन्योऽप्यभिजने जातो न कश्चित् पर्युपासते न समस्यमा जमेनं द्रष्टुमर्हमि । आशाच्छेदेन तस्माद्य नात्मानं दग्धुमईमि ! अश्या अभिपन्नामामहत्वाप्रमार्जनं। राजा वा राजपुचो वा भ्रूणहत्यैव युध्यते । माग धानप नावाप्तिहानेन च यशो महत् । वाग्मित्वं सत्यवायन परच च महीयते। भादानेन पगति लभत्यायममम्मिती । न्याय्यम्यार्थस्य सम्प्राप्तिं कृत्वा फलमुपानुने। अमितानममिष्टा कृषा चात्महिता क्रिया। न याति निग्यं कथिदिति धर्मविदो विदुः। भाग उसाच ॥ अभिमान मानो मे जातिदर्पण व महान्। रोष मापन. मावि दग्पा धागमिना था। मन रोपाईमाधि पाययमधिकं नम.। नग्य वक्रव्यता यान्ति विशेषेण भुजङ्गमा.। गैपन्य हि य गत्वा दम्पीव प्रतापवान् । तथा गकप्रतिम्पर्डी हतो रामेण भयुगे। म पुरागत व गुवा रामेण निहतं । धर्षणारोपर्मविना. कार्तवीर्यमुना हताः। मदम्पन गामेण मगनयनोपम ! संदुरी महतो गेषात् कानवीयों महावन ! नर्देष तपमा मधु यमः शिनिपातकः । निट होता मया रोष युबै घचर्म तय । बादाम प्रिॉमाग्यभपायिनि । यशमेसं विशामाक्षि माया गुणामनिता। - .

·विधर्म प. पयाय ३३६/३६1] ॥ शान्तिप। ८५० . ११ पए. - रमतत्रैव गच्छामि यब तिम्त्यमा दिनः । सर्वथा चोमवान् वाक्य महतार्थ प्रयासति । इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वरि मेक्षिधर्मपञ्चयुत्त्युपाख्याने दिपश्चधिविधताऽध्यायः । ३६२ ॥ । भीम उवाच ॥ स पनगपतिस्तव प्रययौ ब्राह्मणं प्रति। तमेव मनसा ध्यायन् कार्यवत्ता विचारयन्। तमतिक्रम्य नागेन्द्रीमतिमान् म परेचरः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं प्रश्त्या धर्मवत्सल.। भी भी हाम्याभिभाये वंन रोपं कर्तुमईसिाहबमभिसम्माप्त कस्याथै किम्प्रयोजन । भाभिमुख्यादतिक्रम्य खेदात् पृच्छामि ते दिजा विविके गोमतीतीरे क वा व पयुपासमे। ॥ ब्राझ उवाच ॥ धारय हिमा विद्धि नाग द्रामिहान्तं। पद्मनाभं दिजश्रेठं तव मे कार्यमाहितं । तस्य पाहममाविणं, श्रुतवानस्मितं गता खजनतम्प्रतीहामि पर्जन्यमिव कर्षक । तस्य धातमकरणं स्वस्तिकारसमाहितं । श्रावनयामितट्रय योगयुक्तो निरामयः । ॥ नागडवाच॥ अहो कयाणवृत्तस्वं साधु सन्चनवत्सलः । श्रवाच्यस्व महाभाग पर खेहेन पश्यसि। .अहंम नागो विप्रर्षे यथा मां विन्दते भवान् । प्राज्ञापय यया खैर किं करोमि मिचन्तक । भवन्त जनादमि संप्राप्तं श्रुतवानह । श्रतस्वास्खयमेवाइंद्रष्टुमभ्यागता दिजा मम्प्राप्तश्च भवानद्य कृतार्थ प्रतियास्थति। विरूधो मा दिजश्रेष्ठ विश्ये योमर्हसि । वयं हि भवता मन्च गुएनीता विशेषतः । यस्वमात्महित त्यका मामेरेहानुरुभ्यो। ॥ प्राण उवाच ॥ श्रागतोऽहं महाभाग तव दर्शनलालम । कश्चिदर्थमनर्यज्ञ पटुकामो भुजङ्गम् । प्रहमात्मानमात्मस्या मार्गमाणोत्मनो गति । वामार्थिन महाप्राज्ञ चधित्तमुपामि । प्रकायितलं खगुणैर्यभोग गभस्तिभिः । माइकरसंस्पधेरात्मप्रकाभिने । तस्य में प्रश्नमुत्पर्व विन्धि बमनिलामन । पद्यात् कार्य वदिव्यामिश्रोतुमर्हति तद्भवान्। इति श्रीमहाभारते गान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपन्नघुन्छवृत्युपाख्याने विपश्यधिकधिनोऽध्याय ॥ ३६३ ॥ नए उवाच । विवस्वतो गच्छति पर्यवेन वोढुं भवास्त रथमेकचक्र पाचर्यभूतं यदि तब किञ्चिदृष्ट त्वया मितु मईमिले। । नाग उवाच ।। आश्चर्याणामनेकाना प्रतिडा गगवान् रवि । यतो भूता प्रवर्तन्ते मा चैलोक्यसम्मता । यय रस्मिसहस्रषु शापाखिव विहङ्गमाः। वसन्याश्रित्य मुनय मसिद्धा दैवते मह । यतो वायुविनि सत्य सूर्यरम्याश्रितो महान्। विजृम्भत्यम्बरे नत्र किमार्थमत. परं। विभज्य नन्तु विप्र प्रजानां हितकाम्यया । तोयं सृजति वर्षासु विमार्यमत परं। घर मण्डलमध्यस्थो महात्मा परमलिपा।दीप्त समीचते लोकान् किमार्यमत' पर। इको नामासित पादो यश्च वारिधरोऽम्बरे। तायं सजति वर्षासु किमाश्चर्यमन पर। योऽष्टमासान शचिना किरणेनोदित पय । प्रत्यादत्ते पुन काले किमार्यम्त परं। यस्यनेजा विशेषेषु स्वयमात्मा प्रतिष्ठितः। यतो वो मही चेयं धाधते सचराचरा। यत्रदेवो महावाइ भावत पुरुषोत्तम । अनादिनिधनो विप्र किमावळमत पर . -- । , ३ ·धम्म म.पध्याय ३१७1] ॥ शान्तिपर्व ८९ - . 'भार्गवेणापि राजेन्द्र जनकस्य निवेयने । कयैषा कथिता पुया मारदाय महात्मने । मारदेनापि राजेन्द्र देवेन्द्रस्य नियनो कयिता मरतश्रेठ पृष्टेनानिष्कर्मणा। देवराजेन च पुरा कथितषा कया भासमस्तेभ्यः प्रास्तेभ्या विनभ्या वसुधाधिप। यदा च मम रामण युद्धमामोत् सुदाराएं । वसमिस नदा रामम् कयेयं कथिता मम । पृचमानाय तत्त्वेन मया चैवोत्तमा तत्र । कयेयं कथिता पुचा घम्या धर्मभृताम्बर। यदयं परमो धर्मो यनमा पृच्छसि भारत । त्रामोद्दोरो झनाकाझी घर्थिकरणेप। कित कृतनिश्चया दिजो भुजगगतिप्रतिर्देशितासथ्त्यः । यमनियममही बनान्तरं परिगणितोऋभिलायन, प्रविष्टः। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोरधर्मपर्वयुञ्छनृत्युपाख्याने सप्तपश्चधिकत्रिमतोऽध्यायः ॥२६॥ समाप्तञ्चेदं शान्तिपर्च यद्यात्र व्यामोताध्यायशाकसंख्यान्यूनानिरिक दृष्ट भवेत्तलिपिकरप्रमादेन बोध्यमिति ।

·८५८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ (माक्षधर्म प० । अध्याय २६३१९९९।२६६।१७० . धार्याणामिवाय इदमेकन्तु में टण। विमले यन्मया दृटमनरे सूर्यसंश्रयात् । पुरा मध्यान्हसमय लोकासपति भास्करे। प्रत्यादिस्यमतीका सळत ममाग्यत । म लोकास्तेजमा सर्वान् स्वभामा निर्विभामयन् । श्रादित्याभिमुखोऽन्येति गगएं पाटयत्रिव। अतातिरिवज्योतियाप्य तेजोमरीचिभि । अनिद्देश्येन रूपेण दितीय इव भास्कर.। तस्थाभिगमनप्राप्ती हस्ती दत्ता विवस्वता । तेनापि दक्षिणी हस्ती दत्त मत्यनार्थिना। ततो भित्वैव गगणं प्रविष्टो रसिमण्डला एकीभूतञ्च तत्तेज पणेनादित्यताइतं। तत्र न मययो जातस्तयोस्तेज ममागमे। अनयो को भवेत् सय्या रयस्यो योऽयमागत । ने वध जातसन्देहा पर्यपृच्छामहे रवि। क रप दिवमाक्रम्य गत सूर्य्य वापर.। . इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोरधर्मपर्वष्णुञ्चत्त्युपाख्याने चतु पश्चधिकविताऽयाय ॥ सूर्य उवाच ॥ नैप देवोऽनिलमखो नासुरो न च पन्नग । उञ्छत्तियते सिद्धो मुनिरेष दिवात ! एष मूलफलाहार शोर्णपर्णाशनस्तया। प्रभो वायुभवश्य श्रासोदिप ममाहित । भवश्वानेन विप्रेण संहिताभिरभिटुत । स्वर्गद्वारे कृतोद्योगो येनामा चिदिवङ्गत ! असङ्गतिरनाकाको नित्यमुञ्छशिलाशन । सर्वभूतहिते युक्त रप विप्रो भुजङ्कमा । न हि देवा न गन्धवा नासुरा न च पन्नगा । प्रभवन्तीह भूताना प्राप्तानामुत्तमा गति! रनदेवविध दृटमार्य तत्र में दिजा सिद्धी मानुष काम थोऽसी मिद्धिगति गत । - सूर्येण महितो ब्रह्मन् पृथिवी परिवर्त्तते। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वयुञ्छवृत्त्युपाख्याने पञ्चपश्चधिकत्रिशतोऽध्याय ॥ ३६५॥ ॥ माह्मण उवाच॥ याद्यर्थ नात्र सन्देह सुप्रीतोऽस्मि भुजङ्गम। अन्धोपगाक्यै पन्यानधामि दर्शित । खस्ति नेऽस्तु गमिथ्यामि साधो भुजगसत्तम । स्मरणीयोऽस्मि भवता सम्प्रेषणनियोजन । } माग उवाच ॥ धनुका रगत कार्य दानो प्रथितो भवान । उच्यता दिज यत् कार्य यदा मिहागत । उमानुन शो कार्ये मामामव्य दिजर्षभ । मया प्रत्यभ्यनुज्ञातस्ततो यास्यसि मुक्त। महिमा केवल दृष्ट्वा त्यत्वा प्रणयवानिह । गन्नुमईसि विप्रर्षे वृचमूलगतो यथा । वयि चार दिनयेष्ठ भवान्मपि न मध्य । लोकोऽयं भवत मर्च का चिन्ता मयि नानघ। ॥ प्राण उपाधएवमेतन्महामाज विदितात्मन् भुजङ्गम । नातिरिकाव या देवा सर्वत्र यथायथ ।। परव प स रवाह योऽद म तु भवानपि । अई भवाय भूतानि मर्च यत्र गता पदा। श्रामोत्तु मे भोगिपते मंगय पुण्यसञ्चये। माऽमुञ्छनत माधा परिष्याम्यर्यबाधनं । रूप में निशय साधी हा कारणमुत्तम। श्रामन्त्रयामि भन्ते कृतार्थोऽस्मि भुमम। इति श्रीमहाभारो भान्तिपर्वणि मावधर्मपर्धष्णुञ्चन्युपाण्याने पटपट्यधिकविशनोऽध्याय ॥ ९६६ ॥ • भीम उवाच ॥ म पामच्याग्गयेष्ठ प्रामण एननियय । दीवाकाझी तदा राजथ्यवन भार्गवं शिन । मोन संस्कारोध मेवामितम्यिवान् । तथैव च कथामता राजम् कथितस्तदा । .