·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·30. 11. 28
De
A REFORMED SERIES OF
TREADERS
Pey
READER III.
By Pandit K. L. V. Sastri.
॥ संस्कृततृतीयादर्शः
PUBLISHED BY
R. SUBRAHMANYA VADHYAR,
BOOK-SELLER & PUBLISHER.
KALPATHI - PALGHAT.
1928
(All Righis Reserred...
I'rice 10 )
9. */
w

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·A Reformed Series of Sanskrit Readers.
READER III.
Pandit K. Ir. V. Sastri,
Blubih rindinis ranije Iranieni in
}...:-
::ni.
॥ संस्कृततृतीयादर्शः ॥
॥
महोपाध्याय-शिरोमणिविरुदभाजा
के. एल. व्यामरायशास्त्रिणा
विरचितः ।
R. SUBRAMANYA VADHYAR
BOK-SELLER I BLISTER
KALPATHIPALGHAT.
14

·:ilNUS
3
096€ ^
I 1.2
491
☺

·PIBLISHERS NOTE.
11' have immense pleantri in publicly
acknwledging our grateful thanks to the lovers
of Sanskrit learning who have ovince kien
interest in our before Series of Sanskrit
Reliers and to the Hearts of various laistitutions
ind Pindit: 30 have graciously extended their
patron our Reacter nosi immediately
after its publetion. The high fruitri!y, ishich
the leaders published by iks: for barn ben
t?ljeni!", bas encara e us to placet ex fume
love been spreading and Red bufu
and itttractives its posible. ile carnestly happ's
therefore, that this Rede uso, il COIL
in appreciation de jaren op the
Mucated pobolee ait
Teresados

·No text on this page.

·अनुक्रमणिका CONTENTS
पाठः
पृष्ठम्
सरस्वती
२
सगरः
३
भगीरथः
गगनप्रासाद:
९
६
हरिणा:
बिहाल: क्रोष्टा च
श्रीकण्ठः शितिकण्ठ
१८
८
૧૨
९
मल्लकः
काष्ठविक्रेता कुठारश्च
धौम्य उपमन्युश्च
११ कालिदासस्य सूक्तयः
१२ पिता पुत्रो गईमम्म
पत्रिकालंम्बनम
१४ धर्मगुमो भार्या च
३
अय:
४२
१६ दारित्र्यम
मृग: काको जम्बुकश्च

·२
সক্ষম।
CONTENTS
पृष्ठम्
मदोन्मतः
कालिदासस्य गुरुः
कालिदासस्य गुरुः (द्वितीयो भागः)
धनप्रशंसा
क्षेत्रकर्षणम
२१
५६
शतं प्रहारा:
अजगरो भिनाभाजनं च
लोकोक्तयः
६६
अशोक
२६
एकलव्यः
भवभूते; सूक्तयः
श्रीमध्वाचार्यः
जीर्णधनः श्रेष्ठी च
आस्तिको नास्तिकश्य
राजा कविश्र
शिवि:
बहीरमहासन:
भारतवर्षम
८९
पद्यमाला

·॥ संस्कृततृतीयादर्शः ॥
१. सरस्वती !
शारदा शम्भोज
बदना दनानुन
सर्वदा सर्वदापाक
सन्निधि सनिधि क्रियात् ।। १ ।।

·२
मम्ऋततृतीयादश
मुगामुसको विनपाइपला
कर विराजकमनीयास्तका
चिनिपती कमलामनस्थिता
सरस्वती नृत्य नाचि में मदा
श्रीमञ्चन्दनचर्चिताउनलयः शुक्लाम्बरा मल्लिका-
मालामालिन कुन्नाका प्रचिलम मावीमना !
सर्वज्ञाननिधानस्तकधरा रुद्राक्ष मालाङ्कित
वाग्देवी बदनास्तु से बनतु हो लोकमाना शुभा
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्रावृता
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपदामना ।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा पूजिता
मामा धातु सरस्वती भगवनी निःशेषजाड्यापहा ।
दोभियुक्ता चतुर्भिः स्फटिकमणिमधीपक्षमाला दधाना
इम्तेने केन एझं मितपपि च शुकं पुस्तकं चारण :
भामा कुन्देन्दुशम्फटिकमणिनिभा भासमाना समाना
सा में वाग्देवतयं निवसतु वदने सर्वदा मुप्रसन्ना ।

·द्वितीयः पाठः। २. सगरः । आमदयोध्यायनीयः सगरा नाम राजा तस्य केशिनी मुमतिश्चेति द मा आम्ताम् । तयोः काशिन्यायालय एकः पुत्रः समजनि । सुपतिस्त्वेक लिए । विदारित चस्मिन पिण्ड "ष्टिसह- त्राणि पुत्रास्ता विनिम्मृताः । हे सर्वे शवविद्याया- अश्वारोहमा ऋचामान दीक्षियों वालीयां दण्डनीता न पर मावीममुपगताः कालेन मधयोवन शालिनः मम- वन्त नत्र केशियास्तनयोऽनमः स दुर्भातराचार जानामहितच मनसम्म एवासीत् । अतः स पिता साध्यामिकाषितः : अंशुमान नाम तम्यात्मजन्तु साधु वृत्त सुधांशुचि प्रमादं जनयन् प्रजानां प्रीतिपात्र- मभूद : शुरैश्च बहुमङ्खथेः पुत्रैः परिवृतः स राजा पर- मानन्दमविन्द । । एकदा म महाराजो महता विभवेन शतं यज्ञान कर्तुमुपाक्रमत । निर्तिताश्च निर्वितमकोन-

·संस्कृत तृतीया दर्श
शतं यागाः । आरब्धे च शततमे मखे सगरोऽयं शत.
मखा भूत्वा स्वकीयं पदमपहरेदिति भिया वासवः
सद्य एव रक्षारपणागत्य यज्ञियमचं हठादा कृष्ण रसा-
तलमनषीत् ।
तदवेक्ष्य पयर्याकुलः मगरस्तद्गवेषणाय पटिमहमाणि
पुत्रानादिदेश । ते च भुवं परिभ्रम्य तुरगमलभपाना
पाताल प्रविविक्षवः क्षितिमवानियः । मगरननयः
खातानि गतान्येव सम्प्रति मागतान प्रयन्ते ।
तेनैव पागण सगापुत्राः पातालं प्रविश्य नत्र घार
तपास वतमानस्य महपः कपिलस्थान्तिके चरन्तं
वायं यज्ञाश्चमद्राक्षः
हा चायमेवास्माकमवम्य
इतेति भाषमाणास्ते खनिवलाङ्गल धगमतपयधावन
तदवलोक्य कुद्धो महर्षिस्तान शायाग्निना भन्मया
ननः स्वतनयांविरमनागतान वीक्ष्य विषयो ना
पतिम्तेपामन्वयमाय नप्तारमंशुमन्तं प्राहिणोन् । स च
भुवं भ्रमित्वा पानालं प्रविष्टः पथि गच्छन् यदृच्छया
मगरतनयानां मातुलं खगेन्द्रमद्राक्षीत । अपाशीच नं

·द्वितीयः पाठः । तेषां वृत्तान्तम् । कपिलेन भम्मीकृतान् सगरसुतान यज्ञियमश्वं च खगेन्द्रस्तम्मे दर्शयामास । नदवलोक्य शोकाकुलं पितृव्याणां तर्पणाय सलिल. मन्वेष्टुं प्रवृत्तमंशुमन्तं खगेन्द्रोऽभ्यधात्- पिलरूपेणावतीर्णस्य भगवत एवायं व्यापारः । नात्र शांकः कार्यः । अपि चैतेषां लोकिकनाम्भमा तर्पण न युक्तम् । या खलु हिमवतो ज्येष्ठा पुत्री गङ्गा नाम तस्याः क्षितिमानीतायाः सलिलेन तर्पणीया एत महा. स्मानः । अतस्तुरङ्गममादाय निवतस्त्र' इति । तन्निशम्यां शुमास्तुरगमानीय मगरायार्पयित्वा पि. हव्याशा वृतान्न खगेन्द्रम्य वचनं च तम्मे विज्ञापया- माम । मगरश्च तच्छुत्वा शोकापन्नोऽप्यारब्धं यज्ञं पार- समाप्य गङ्गाया आनयन पर यत्न धान्। परन्तु म भग्रोद्यमः परितप्यमानः कालेन दिवमारोह । नदनु नवंशीया: इस्मसाहसिका दिलीपादयो राजा- नः सुरधुनी भुवपवतागयतुं यावजीवं प्रायतन्त । नेऽपि विफलोद्यमा अभूवन् ।

·सम्वततृतीयादर्श
३. भाग्थः ।
अथ मच्छनि काले सामनेत्र वंश मनीरा नाम
मजा जज्ञे । न च मशीयाना मगरात्म ज्ञान वृत्ता
न्नेह ताना मान यश दिया निमि का
महावतमा चिरभूवामामाहार, भूयः बोरं
तपोऽत्तप्यत ।

·तृतीयः पाठः । वर्षसहसान्ते च प्रीतो गवान् पायोनिस्तस्य पुरस्तादाविर्भूय-- 'राजन् इक्ष्वाकुलभूषामणे साह सिन् , प्रीतोऽस्मि वरं पूर्ण वेत्ययो चत् भगीरथन पाञ्जलिभगवन्नमुपस्थाय 'भाः करुणानिध परमे- ष्ठिन, चिरात् बलु भी भूना में प्रपितामहा निरुद- का क्लिश्य । तेई च वर्षणाय यथा भगवती व्योमगङ्गा गुबमानंतं भवेयं तथा मापनुगृहाण' इति प्रायन छन्वा प्रीतः पायोनिः----'गजन . फलिष्यति ले किन्तु गुदगो कोनाव वरती या भु प्रायवि पनि । नाथ धारणा य न अधिक पशुपतेरन्य समने नम्मान गरज त्यायवान्ताहित । दुलो नगीर : पशुपानी नहाया अष्टन नछन् निसान्या नीलो । संबन मन नरम प्रतिकार मानव निरोदधे ।

·संस्कृत तृतीयादशे इत्थं लब्धवरो भगीरथः पुष्करसरितं स्तुतिभि- रुपातिष्ठत: तत्क्षणमेव मुखरयन्ती दिगन्तानि महती कापि सरिदाकाशात् पशुपतः शिरसि पपात । महा- बेगा च सा तरसेव शिरमा गृहीत्वा परमेश्वरं रसातलं नंतुमुदयुङ्ग । पशूनां पतिः कपर्दी च कुस्तां जटया रबन्ध ! तथा बद्धा च सा तत्रैव निश्चलाभन । नंतः पश्चाद भग्नपानसा भगीरथः पुनरपि नावण सपमा शङ्करमागधयामास । नन च प्रीतो भगवान् जटाबद्धा गङ्गां शनबिन्दुसर: प्रति विसमज । विसृष्ट!- या नम्याः साधा भिन्नायाः काचिद का शाखा पहा- रथं भगीरथमनुगच्छनी प्रोवाह । महता वगन पव- इन्ती मा जहमहर्षद धमत्रमुपामीनस्य यज्ञबाट प्लव- यामाम ; म च कुपितस्ता मुलुकीचकार अनन्तरं भगीरथो भग्नमनारयोऽप्यारन्धस्य कमणः परित्यागमयुक्तमाकलयन भृयाऽपि शान्तः सुमनको भूत्वा देवान दध्यौ ! तेन च प्रीताः सुमनमो देवाः सद्यः मोत्य जामहर्षिपसान्त्वयन ! म च तां श्रोत्रा- भ्यामुत्समज. अत एव गङ्गा जाह्नवीति व्यपदिश्यते ।

·: पाठः । ९ अथ गणयानुगतो भगीरथः पातालं प्रविश्य तत्र भस्मच यरूपेणावस्थितान् सगरात्मजान गङ्गामलिलेन तर्पयित्वा दिचमारोपयत् । कृतार्थ चात्मानं मैने । तद- नु गङ्गापि भागीरथीति प्रथामवाय । प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति । ४. गगनप्रासादः । आमीन कचिन का बदलमा भक्ष्योपजीवी भमुरः ! स एकमिन दिन काचांद्रपम्य गृहे भोजनार्थ गतः । तत्र तेन काम्मिन् मृण्मय पात्र लदानमलभ्यन ! नदादाय कृतमाननः स ब्राह्मणः प्रष्टहृदयः सायं म्वगृह प्रास्थतः । किश्चिहरं गच्छ नस्तम्य मृयाऽस्ते अतः म रात्री गमनमशक्यं मन्वाना माग- परिसरे स्थितं किमिन्द्रहमासमाद । आसाद्य च तत्र बहिर्वेदिकायां तेलपात्रं पादमूले निधायाशंत ! शयानश्च मनस्येवमचिन्तयत् --- अहो अद्याहं धन्यो धनिकचास्मि संवृत्तः । श्वः प्रानग्य तेलमिदं विक्रीय ·संस्कृत तृतीयादर्श तल्लब्धेन धनेनझामना केल्यामि । पडिभश्च मासैः मा স্বঘা এয়াণ দান। বনগ: হ্যবৃন্ধানা च विक्रयेण भी द्रविण लप्स्यते । तेन धनेनका गां ऋष्यामि ! गणकल तस्य अपि सन्ततिभविष्यति । नम्याः पयो दधि वृतं च विक्रीय प्रभूतं वित्तनुपार्जि ज्यामि । गांव नतो विऋष्ये । तेनापि मह- दनमायामि । तदनु भयमीनाः ऋष्यामि । नाह धनाधिपः मम्मच पवान्महा मृल्येन तत्र व बहन भभागान परिष्ये । एवं जमणाह प्रभतन विलेन मम्मको राजतुल्यः अवपरिवेयर मलमानिकारतमा वनकातिव. - मा समाजायच्यान बसुनां च महा प्रदः स्यन म दूतानमन कियाने पतिको कमान्य मोदी या बनामली कोशिश

·पवम: पाठः।
निवृत्ते च विवाहे सा राजसुना सल्लपितुकामः स्मे-
रमुखी मदन्तिकमागमिष्यति । अहं च तां नेत्रापान्तेन
भीरं विलोकयिष्यामि । यदि मा कदाचित कुपिता
किश्चिदप्रियं वचो यार तदा नामवं पादेन ताडयि.
ध्यामीति चिन्तयन्नेव म ब्राह्मण बाद माकृष्य बलवन
प्रजहार । तेन च पादशहारेण तन तैलपात्रपधः परित्या
उम्य मनोरथशतः मह शनधा भग्नमभूत् ।
मनोकानमनटाः साहाः।
हरिणः कचिदश्वा इत्र प्राशयः कचिदशा इव हुम्वा-
। तेऽत्यन्तं भीग्य : ताप चलन ने माश्वमेन
सत्वर पलायन्ते । हरिणा: पायेगा अन्तेषु याद
उष च प्रदेशोए तिवमन्नि ! ऋषय समानायम
विशत्यनिर्विोएं पापयन्ति :
हरिणानां चरणाः कृशा असुन्दराश्च । अथापि ते

·१२
संस्कृततृतीयादर्श
.
शीघ्रतरं धावितुं शक्नुवन्ति । नेपा लोचने काणान्तवि.
स्तृते । हरिणीनां शृङ्गाणि न विद्यन्ते। हरिणानां
शृङ्गाणि तु बहशाग्यानि मनोहगाण च । इन्थं हरिणा-
बारुरूपा मृगाः । न एव क्वचिदाना सौन्दर्यण गर्विता
भवन्ति । तथा हि-
एणः कश्चित कदाचिजलं पिवनात्मनःप्रतिविम्बं

·१चमः पाठः । १३ जले ददर्श । दृष्टा च मनभ्यचिन्तयत अही किय च्चारखो मे शृगशाखा: ! कथं सचिर मे नयने ! कथं कोमलानि मेऽङ्गानि! याद मे चरणा अपि पीवराः सुन्दराचा भविष्यस्ताहि न मां कोऽपि रूपेण जगत्यजे. प्यन् । धिग्विधातारं या में चरणानसुन्दरान व्यधित' इति । इत्थं विचिन्तयति तस्मिन्नकस्मात् कम्याप्यतिमह- नः शरमन्यम्य कोलाहलध्धनिरश्रयत । श्रुत्वा च तं हरिणाः सहमा पलायत । पलायमानं तं दृया द्वित्राः शबरा अन्वधावन । दृत धावन हरिणः सुदूरपति चक्राम। किन्त्वनिद्रुतं पलयमानस्य तम्य बहुशाग्वं शृङ्ग कस्यचित तरोरधशाखायापलगत् । स च तम्मा दात्मानं मोचयितुं नान । पवादावन्तः शब राम्तं शाखाबद्धमवलोक्य नामोदमुपजग्मुः । ताया हरिणः स्वमनस्यवचिन्तयन्-~- 'अहा बत, विधातुविमृश्यकारिता म शृङ्गं बहुशाग्नुपमा क्षति । द्वन्त, यमपा सुन्दरम्न गृहीनं तदिदानीपसुन्दर जातम् । यदि मे झाणि नामविष्यंतामुन्दग अपि म चरणाः सम्प्रति मामराक्षिण्यन्' इति । इन्थमाला

·मम्कृति तृतीयादश
चमच स हरिणः शवगृहीतो व्यापादितश्च ।
तस्माद् गत कार्यकारि तदव गौन्दर्यमम्माभिरभि-
लपणीयम् । कार्यविधातकं तु सौन्दर्यमम्माकं विनाशा-
येव भवति ।
६. विद्यालः काष्टा च ।
23.
काश्चिदिहाल कोटा न
मैत्री कृत्वा परस्परम् ।
एकदा पर्वयमय
सतस्नानाय जन्मत: ।। १ ।
चनमा गती
धर्मततकलेवरी।
कचिन्छायामुपाश्रित्य
सुम्यो लेपतुर्मिय: ।। २ ॥
कोष्टा बिडालमत्रन
मख बनपिदं खछु ।

·यदि व्याधः सागकरेन त्वमात्मा क्ष्यिते कथम् ? ॥ ३ ॥ कांकानुपायाानीय का विद्या शिक्षितास्त्वया । इति पृष्टो विडालस्त जाणारं प्रत्यवोचत ।।४ युक्तिरका मयाधीना न त्यन्या ज्ञायते भया ।

·संस्कृततृतीयादर्श
वृक्षारुह्य जीवन
यदि व्याधः सपापतेत् ।। ५ ।।
तस्य तद्रचनं श्रुत्वा
विहमञ्जम्बुकोऽवदत् ।
सख, वामनुशोचामि
नपाम्बी वं विपत्म्यसे ।।६।।
मया पश्य विदग्धन
युक्तयः शिक्षिताः शतम् ।
येन कनाप्युपायेन
रक्ष्यतात्मा मया दुत५ ।। ७ ।
वित्रानुपायानना
शिक्षये यां यदीहमे :
ज्ञातव्या बड्यो विद्या:
किज्जित्वं भयावहम् ।। ८ !
इति बुवागणे गामाया
मनहाई सरलं वचः :
अकन्माद!गतस्तत्र
धनुरादाय लुब्धकः ।। ९ ।।

·षष्ठः पाठः ।
तं विलोक्य स माजारो
व्याधेनालक्षितो दुतम् ।
भूरुहाग्रं समारुह्य
विटपान्तलीयत ।। १० ।
लुब्धको जम्बुकं दृष्टा
तस्यान्तिकमाभदुतः ।
इतिकतव्यनामूढः
कोष्टा व्यामोहमत्रजन् ।। ११ ।
शते युक्ति का योज्या
कनमा श्रेयसी पर्वत
किं नु धावामि किं युध्ये
कि जङ्गम्ये किमुत्प्लवे ।। १२ ।।
किं शये मृत्वमा
किं नु वृक्षं मपाश्रये !
इत्थं विकल्पयन कोटा
तो तत्रैव मोहितः ।।
--
लुब्धको द्रुतमभ्येत्य
धनुपाहत्य जम्बुकम् ।

·१८ संस्कृतसृतीयादर्श गृहीत्वा हर्षभरितो न्यवर्तत गृहं प्रति ॥ १४ ॥ बालाः पश्यत बहीभि- विद्याभिः किं प्रयोजनम् १ । सङ्गता कार्यकाले या मेव विद्या प्रकीर्तिता ।। १५ ।। श्रीकण्ठः शितिकण्ठश्च । आस्ता कस्मिंश्चिदग्रहारे श्रीकण्ठ इति शितिकण्ट इति च दो सहाध्यायिनौ सखाया तयोः श्रीकण्ठो जन्मना धनिकः । शितिकण्ठस्त्वकिशनः । श्रीकण्ठो रमणीयं सौधपधिवसति । प्रत्यहमश्वशकटेन पाठा- लयं गच्छति । शितिकण्ठस्तु पित्रा सहकस्मिन् कुटीरे निवसति । तस्य माता बाल्य एव दिवं गता । स एक एव पुत्रः । अतो गृहकार्यमपि सर्व तेनैव कर्नव्यमासीत । अथापि स स्वकीयान् पाठान् पटन् क्लो समये विद्यालयं गत्वा सश्रद्ध विधामभ्यास्थत ।

·सप्तमः राठः । एकस्मिनहनि मध्याह्र विश्रान्तिवलायां श्रीकण्ठः शितिकण्ठव पाठालये किमपि किमपि सम्भाषमाणा. वास्ताम् । तत्पसङ्गाच श्रीकण्ठः शितिकण्ठपाह- 'सखे, त्वमतीव दुर्गतोऽसि । भृशं त्वामनुशोचामि । किं न त्वं धनिको भवितुमिच्छसि । अहं पश्य सुखी वर्ते । मम गृहे द्वौ भृत्यो स्तः । यद्यदाज्ञापयामि सत्सर्व तौ कुरुतः । न किञ्चिदपि गृहे मे कर्तव्यम- स्ति । त्व तु सर्व कर्म त्वयैव क्रियते । नेकोऽपि भृत्यस्तवास्ति' इति । शितिकण्ठः सखे. इदं तावदविमृश्योदीरितं स्वया। ममापि स त्यष्टौ भृत्याः । ते मदचनमनुवर्तन्ते । श्रीकण्ठः- सौम्य, त्वं सत्यवादीति सर्वे त्वां स्तुद - न्ति । तस्यैव इतोकपाध्यायोऽपि त्वयि नितरां स्नियति । कथं त्वमच पिघ्यावादी संहत्ता ? शितिकण्ठः--- सखे, नैव मया विध्योक्तम् । मर्त्य सन्त्येव ममाष्टी भृत्याः भीकण्ठ:--- भद्र, स्वपकिशन इति सो जानाति । एकमपि भृत्यं भृतिदानेन नियोजयितुं न शक्त- है ·२० संस्कृततृतीयादर्श स्त्वम् । कथङ्कारमष्टो भृत्यान नियोक्ष्यामि ! कथ- मिदं ते वचः श्रद्धातव्यम् । इदमनयोः सम्भाषणमुपाध्यायो भित्यन्तरितः शृण्वन्नासीत् । सोऽपि शितिकण्ठस्य वचनमसत्यं मन्यमानः महमा मविधमागत्य कुपित इव शिति- कण्ठमब्रवीत-... ' अरे तवाष्टो भृत्याः मन्तीत्यविश्वम- नीयमिदं वचः । किमित्येवं मिथ्या भाषसे? किं न जानामि विनोदार्थमप्यमन्यं न वक्तव्यमिति ? । शितिकण्ठः स्मयमानः पाह---- प्रमीदत्वाचार्यः नैव मिथ्या भाषितं मया। सत्यमेव मन्ति ममाटो भृत्याः । श्रीकण्टम्य भृत्याः कदाचिन कार्यान्तरण यत्र कुत्रापि गच्छेयुः । कदाचिदालस्येन कर्मापि न कुयुः । मम मृत्यास्तु न तादृशाः । मततं ते यमाज्ञामनुपालय - न्ति ! न च ते मां विहाय क्षणमप्यन्यतो गच्छन्ति । तन्यो मया काकिण्याप न दीयते उपाध्यायः-- बन्स, हृदयङ्गम उप यासः । अहि तावत् के ते तव भृत्याः । ----- साधु सखे, तेषां नामानि बृथ्व ।

·सप्तमः पाठः । शितिकण्ठ:- आचार्य सत्यमुक्तं मया । मम सन्त्यष्टी भृत्याः । ते च नामतः मम द्रौ पादौ द्वो हस्तौ ३ नेत्रे द्वे श्रोत्रे च । अष्टावते भृत्याः सविनयं मदुक्त मनुतिष्ठन्ति । यदाहं कुत्रचिजिगमिशामि तदा मम पादावाज्ञापयामि तत्र मा नयतम्' इति ! तो च सत्वरमेव मा नयनः । एवं यदा किश्चिद्वस्तु जिघृक्ष तदा मम हस्तौ यदा किश्चिद्दिदृक्षे तदा नेत्रे यदा किमीप शुश्रूपे तदा श्रोत्रे चादिशामि । ते सत्वरमे तत्तत्कार्यं कुर्वन्ति । नापेक्ष्यते द्विनिरुक्तिः ! यधन् श्रीकण्ठाय भृत्याः कुवन्ति तत्सर्वमते कर्तुं प्रभ- वन्ति । । श्रुत्वेदं वचनमुपाध्यायश्चमत्कृतः परं प्रसन्न प्रत्यवोचत वन्म, माधृतं वया । इदशा एव अत्या: प्रशस्यन्ते । यावदिमानव भृत्यानादरिष्यमे तावत् वं क्षेममवाप्स्यसि । प्रतिष्ठा च प्राप्स्यसि ।

·सम्मततृतीयादर्श ८. भल्लूकः । भल्लूक आरण्यको जन्तुः । मन्ये , युष्माभिन भल्लू. को दृष्टपूर्वः। तत्र पश्यत, तद्भल्लूकम्य चित्रम् । मल्लू- कस्य शरीरं दीर्धेः कर्कशैश्च रोमभिव्याप्तम् । तस्याङ्गानि पीवराणि । पादेषु निशिताग्राः पश्च नखाः सन्ति । अतस्ते सुतरां भयङ्करा जन्तवः । भल्लूका नानाजानीयाः सन्ति । केचिद्गौराः, अपरे केचिद्रक्ताः, इतरे केचिकृष्णाश्च । अयमीशो वर्णभेद- तात्रवासदेशीयां शीतोष्णस्थिति निमित्तीकृत्य प्रवृत्तः ।

·अहमः पाठः। अस्माकं देशे प्रायेण कृष्णभल्लका एवोपलभ्यन्ते केचिदल्लूका मनुष्या इव द्वाभ्यां पादाभ्यां चलन्ति । ताहशास्ते वृक्षानारोतुं प्रभवन्ति । भल्लकाः प्रायेण सस्याशिनः । कदाचिसे मांसम- प्य भन्नि । तेषां प्रधानभूत आहारः पुष्पाणि फलानि च। ते मधुपाने मद्यपाने चात्यन्त लोलुपाः। यदि कुत्रचिवृक्षस्याग्रे मधुकोशं पश्यन्ति तर्हि ते तमघा पातयितुं सर्वप्रकारैर्यतन्ते । तमापातयित्वा न तस्माई. शानिर्गच्छन्ति । अपि ते वल्माकानि भञ्जयन्तस्त पारे मुखं निधाय तत्रत्यान् वान् नासिकया आकुष्य बहिरुन्छवसन्ति । इत्थं भल्लूकानां कर्माणि विनांदाव- हानि । भल्लूकान् बाल्ये गृहीत्वा जनाः शिक्षयन्ति । तथा शिक्षितास्ते श्वान इब मनुष्याणामानामनुसन्ति । अ. शिक्षिता भल्लूकास्तु प्राधान्येन मनुष्याने हिंमन्ति । भल्लूकस्य गोचरे पतितो जनः सजीवो निवर्ततेत्या म्भाव्यमेव ।

·२४ संस्कृत तृतीया दर्श ९. काष्ठविक्रेता कुठारश्च । कस्मिश्चिद्धामे कुठारेकजीवी कथित् काष्ठविक्रेताऽव. तत । स प्रत्यहं कुठारच्छिमानि काष्ठानि विक्रीय नद्ध- नेन जीविकामकरोत् एकदा च कस्याश्चिदगाधाया नद्याः कुले काष्ठानि च्छिन्दतस्तम्य कुठारो हस्ताद सम्तः सहसा नद्या पपात । स तत्रावतीर्य तं ग्रहीतुं नाशकात । परं तीर स्थित उचःकारं चक्रन्द । तस्य करुणं क्रन्दनं श्रुत्वा भगवान् वरुणस्तम्य पुरस्तादाविर्भय तं शोकस्य कारण पपृच्छत् । स च मावृत्तमात्मनः कुटारस्य वृत्तान्तं विज्ञापयामास । तदाकण्र्य वरुणो जले निमज्य राजतगकं कुठारमा- नीय तममाक्षीत--- किपयं ते कुठारः १' इति । म प्रत्यवोचत्-- 'नायं मदीयः' इति । ततो वरुण पुनरपि निमज्य सौवर्णमकं कुठारमानीय तस्मा अदर्श - बद । 'नायमपि मदीयः' इति तेनाम्यधायि । तरुत्वा भगवान् भूयोऽपि जले निमग्नस्तदीयमा- बसं कुठारमाहत्य तस्मै ददौ । तल्लाभेन परं प्रमोदमुप.

·नवमः पाठः । गतः स काष्ठविक्रेता कृतज्ञतामाविष्कुर्वन् वरुणं बहुधा तुष्टाव । वरुणोऽपि तस्य सत्यवचसा प्रीतः सौवर्णग- जतावुभावपि कुठारौं तस्मै दत्वा तिरोदधे । उदन्तमेनं तस्य प्रातिवेशिकः कश्चिदाकण्र्य स्वय. मपि हैमं कुठारं लब्धुमिच्छन् गृहादेकमायसं कुठारं गृहीत्वा तस्या एव नद्यास्तीरं जगाम । गत्वा च तत्र स्वीयं कुठारं नद्यां प्रक्षिप्योचश्चक्रोश । तन्निशम्य तत्राविभूतो रुणः तस्य शोकहेतुं वि- हाय नद्या पतितः सद्य एव हैमं कुठारपानीय --- 'अप्ययं भवदीयः कुटार ? इत्यप्राक्षीन् । बलवता लोभना कृष्टः स पुरुषः आम, अयमेव मदीयः, मदीय एवायम्' इति ब्रुवन् तस्य हस्तात् तं बलादा. कामयतिष्ट । भगवान् वरुणस्तं लोभाविष्ट मनृतभाषिणं विनि- न्दन झडिति कुठारेण सह नद्यां निममज्ज । हेमं कु. ठारं लिप्समानस्य तस्य आयसः कुठारोऽपि नष्टः । अतोऽत्याशया मिथ्या बदतो जनस्य स्थितोऽप्यों विनश्यति ।

·संस्कृततृतीयादर्श
१०. धौम्य उपमन्युश।
धौम्यस्य महर्षेः शिष्य उपमन्यु म । तं चोपा-
ध्यार: प्रेषयामास- 'बत्म, उपमन्यो, गा रक्ष
इति । म उपाध्यायस्य वचनादरक्षद गाः । सोऽहनि
रक्षित्वा दिवसक्षय गृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थि-
स्वा नमश्रके।
तमुपाभ्यायः पीथानमपश्यत् । अपृच्छच्चैनं-
'वत्स, उपमन्यो, केन वृत्ति कल्पयमि? भृचं पीवासि
कथम्?" इति । म उपाध्यायं प्रत्युवाच- 'भो भैक्ष्येण
-

·शमः पाठः । २१ , पनि कल्पयामि' इति। तमुपाध्यायोऽब्रवीत्- 'मापनि वेध मैक्ष्यं नोपयोक्तव्यम्' इति । स तथोक्तो मैक्ष्य चरित्वोपाध्यायाय न्यवेदयत् । स तस्मादपाध्यायः सर्वमेव भक्ष्यमगृहा । स तथा कृत्वा पुनररक्षद् गाः । अहनि रक्षित्वा निशा मुखे गुरुकुलमागत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे । तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव इनोवाच- 'वत्स, उपन्यो, सर्वमशेषतस्ते भक्ष्यं गृहामि । केनेदानी दृसि कल्पयसि ?' इति । म उपाध्याय प्रत्युवाच- • भगवते निवेद्य पूर्वम् , अपरं चरामि । तेन वृत्ति कल्पयामि' इति । तमुपाध्याय उवाच--- 'नैषा न्याय्या वृत्तिः । अन्येषां भैश्योपजीविना वृत्युपराधं करोषि । एवं वर्तमानो लुब्धोऽमि' इति । म तथेत्युक्त्वा गा अरक्षन । रक्षित्वा च सायं गृहमागम्योपाध्यायस्यायनः स्थित्वा नमश्चके : तमु पाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरुवाच- 'वन्म, उपमन्यो, अहं ते सर्व भक्ष्यं गृहामि । न चापरं चरसि । पीवासि भृशम् । केनेदानी वृत्ति कल्पयसि ?' इति । स एवमुक्तस्तमुपाध्यायं प्रत्युवाच ----- 'भो ·२८ संस्कृत तृतीयादर्श एतासां गवा पयमा वृत्ति कल्पयामि' इति । तमुवा चोपाध्यायः- 'नैतन्न्याय्यं पय उपभोक्तुम् । भवतो मया नाभ्यनुज्ञातम्' इति । म तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायस्य गृहमेत्य गुरोरग्रता स्थित्वा नमश्चक्रे । तमुपाध्यायः पीवानमेव दृपावाच --- 'बत्म, उपमन्यो, भेक्ष्यं ना- नासि, नापां चरसि । यो न पिसि । भृशं पीवरी- ऽसि । केनदानी वृत्ति कल्पयमि? ' इति । स उपा- ध्यायं प्रत्युवाच भो: फेनं पिबामि यमिम वत्मा मातृणां स्तनं पिबन्त उद्गिरन्ति' इति । तमुपाध्यायोऽ- ब्रवीत् --- 'एते त्वदनुकम्प या गुणवन्तो वत्साः प्रभू- ततरं फेन मुद्रेियुः । तदेतेषामपि वत्मानां कृत्युपगंध करोष्यवं वर्तमानः फेनमपि त्वं न पातुमईमि'। इति । म तथेति प्रति श्रुत्य निराहारः पुनररक्षन् गाः । तथा प्रतिषिद्धो भक्ष्यं नाइनाति । नान्यञ्चति । पयो न पियति । फेनं नोपयुक्रे । स कदाचिदरण्ये क्षुधाों ऽर्कपत्राण्यभक्ष यत् । स तैरकपत्रभक्षितः क्षारतिक्तकटु- रूक्षेः उपहनचक्षुरन्धो बभूव । ततः सोऽन्धश्चङ्गम्य- माणः कूप पपान ।

·देशमः पाठः ।
२९
अथ तस्मिन्ननागच्छति मूर्ये चास्ताचलावलम्बिन्यु.
पाध्यायः शिष्यानवोचत्-- 'मयोपमन्युः सर्वतः प्रति
विद्धः । स नियतं कुपितस्ततो नागच्छति चिरगतः
अतः सोऽन्वेष्टव्यः' इति । तत उपाध्यायः शिष्यः
साधमरण्यं गत्वा तस्याहानाय शब्दं चकार • भो
उपमन्या, कासि वत्स एहि' इति ।
-
स उपाध्यायस्याहानं श्रुत्वा प्रत्युवाचाचे
'अयमस्मि कूपे पतितोऽहम्' इति । तमच्छदुपाध्या-
'कथं त्वमस्मिन् कूपे पतितः' इति । स उपा.
यायमुवाच-- 'अर्कपत्राणि भवयित्वा अन्धीभूतो
ऽस्मि । अनश्चङ्गम्यमाणः कूप पतितः' इति । तमुपा-
ध्याय उवाच- अश्विनौ स्तुति तो देवभिपनी
न्या चक्षुष्मन्तं कर्तारी' इति ।
--
स एवमुक्त उपाध्यायनोपमन्युः विविधैः स्तवैर
श्विनौ तुष्टाव । नेन तुष्टावश्विनावाजग्मतुः । आहतु
अनं-- प्रीती म्वः : एप नऽपूयः । अशाननम् इति ।
म एवमुक्तः प्रत्युवाच-~- नानृतमयोचता भगवन्तों
नन्वहमेनमपूपं भक्षयितुमुत्सहे गुरवेऽनिवेद्य' इनि

·संस्कनृतीयाशे । ततस्तमश्विनावयताम्- 'पूर्व कदाचिद् भवन उपाध्यायेनाप्यवमेवामिष्ट ताभ्यामावास्यां तस्मा अपूपो दत्तः । सोऽपूर आवयोः पुरस्तात् तेनोपयुक्तो गुरवे- ऽनिवेद्य । त्वमाप तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेन' इति । एवमुक्तः प्रत्युवाच- 'भो अधिन नानृतमूच तुर्भवती । अथापि नोत्महे ऽह मनिवेद्य गुरवेऽपृप मुप- याकुम्' इति । अश्विनावाहतुः-- 'प्रीतो स्वस्तवानया गुरुभक्त्या । त्वं चक्षुष्मान भविष्यसि, श्रेयश्चावाप्स्यसि' इति । म एवमुक्तोऽश्विभ्यां लन्धचक्षुः उपाध्यायसकाशमाग- त्याभ्यवादयत् । आह चैनमुपाध्यायः-- वत्स, उप पन्यो, यथाश्चिन वाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽचाप्स्यसि सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति, सर्वाणि च धर्मशा- खाण इति । , ११. कालिदासस्य सूक्तयः । पुराणमित्येव न साधु सर्व न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।

·एकादशः पाठः । सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्धजन्ते मूढः परप्रत्यय नेयबुद्धिः ।। ज्वलति चालतेन्धनोऽग्नि विप्रकृतः पनगः फणं कुरुते । प्रायः स्वं महिमानं शोभात्प्रतिपद्यते जन्तुः ।। लग्धास्पदोऽस्मीति विवाद भीरा स्तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम् । यस्यागमः केवलजीविकाये तं मानपण्यं वणिजं वदति ।। भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्दमे नवाम्बुभिरविलम्बिनो पनाः । अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः खभाव एवैष परोपकारिणाम ।। प्राणामशिक्षितपटुत्वमानुषापु सन्हश्यते किमुत या प्रतियोषवस्वः । प्रागन्तरिक्षगमनात् स्वमपत्थजात- मन्ये ईिजः परभृताः खलु पोषयन्ति ।।

·संस्कृततृतीयादर्श सतीमपि नातिकुलकसंश्रयां जनोऽन्यथा भवमर्ती विशङ्कने अतः समीपे परिणेतुरिष्यने पियाप्रिया वा प्रपदा सवाधुभिः ।। शुश्रूषस्व गुरून् कुरु पियसखीकृति सपनीजन भतुर्विप्रकृतापि गेपणतया माम्म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सकिनी यास्यवं गृहिणीपदं युवत्यो वामाः कुलस्यायः ॥ १२. पिता पुत्रो गर्दभश्च । जातु कश्चिन् अकिञ्चनः स्थविरः पुत्रदारादीनां कृत वस्त्राणि केतुमुपायान्तरमपश्यन् स्वीयं गर्दभं विरण्या विक्रेतुपहन । अथ म गर्दभमादाय पुत्रण सह नगरी प्रतस्थे । पुत्रं गर्दभं न पुगभागे कृत्वा यावत् स किश्चित् दूरं गच्छा न तावत् कश्चित् पान्थ- स्नमवलोक्र--- हन्त ! वृद्धोऽयं बुद्धिशुन्यो मध्या- इसमय मन्तप्पांसुपटलावृते पाथ पां चरन् स्वकीयं

·द्वादशः पाठः ।
गर्दभमनारोपितभारं नयति । महच्चित्रमिदम्” हात
बयमवोचत् । तदाकण्यं म वृद्धः स्वतनयं खरोपरि
समारोप्य चलितः।
अथ कश्चिदन्यः एषा गर्दभमारुह्य गच्छन्तं तम्य
रनय वीक्ष्य --- 'अरे दुष्टचटो, किमेतत् ? तब स्थी वरः
पिता पादचारी गच्छति । वन मानन्द गद भेन
सि । आप त्वताचा से ? नूनम काल.
नताशो दुराचर
पुरi hi६८ः
इमतिमानीदृशं की बात' इत्युचर भापत । तनि-

·४ संस्कृततृतीयादर्श शम्य स वृद्धा गर्दभात् पुत्रपनरोग्य व यमारुगेह । अनन्तरं तो कमांप ग्राममासाद्य त्वरया गच्छन्ता- वास्ताम् । तदा मागापकण्ठे स्थिती हो पुमांमौ गर्द मस्थं वृद्धमवलोक्य समभापताम् ---- 'सखे, अपि नाम त्वया कुत्रचिदवलोकितीदृशं कुत्सित कर्म ? यदयं जडो जरठः ग्वरोगरि सुखमासीनः शिशुमात्मज पादचारि नयति ! असं नान दयालुः पुत्रवत्सलो जनकः । पश्यायमभेकः प्रीण गात्रः परिम्लानवस्त्र: पदात् पदमा चलितुं न शक्नोति । अहो कथमस्य मनसि नोपयो कारुण्यम्' इति । वृद्धोऽपि तमुपाल- मपाकण्य लजितः पुत्रनपि गर्दभम्योपरि निवेशया माम। -- ततम्तो ग्रामस्य मध्यदर्श प्रापतुः । तत्र स्थिती प्रामणीः स्थविरमवलोक्य मा महाभाग, अप्ययं गर्दभस्त्वदीयः ? इत्यपृच्छन् । स्थविरः अत्यवोचत-- आम् . कः सन्देहः । ममैवायं गर्दभः । पत्रम्या वर्षभ्यः प्रागस्य माना मया क्रीता। तया सह तदी- माऽयं वत्सोऽपि लन्धः । स च मयेतावन्तं कालं परि- पापितो पदीय एव न त्वन्यदीयो भवितुमर्हति' इति ।

·द्वादशः पाठः । तच्छुत्वा ग्रामणीरभाणीन 'महाभाग, तथा चेन् तर्हि युवायोरारोहणन प्रक्षीण मत्वं मुमूर्षु तपस्वि नमिनं गद भं दयया किञ्चिदरं युवां वहतम् । अन्यथा महानधर्मः स्यात्' इति । ततस्तो दावयवरुद्य गदमय चरणान दृढं बध्वा क. माप वणदण्ड तचरणान्तराल अवश्य तं म्कन्धमारोप्य ज- ग्मतुः : नातिरे ग्रापाद बहि रानीत कश्चिन मङ्कमी थः । यदा तो गदयं वहन्ती मङ्कमाथस्य मध्य भाग प्रापतुस्तदा तयारस्वतां निन्दन्तो जनाः महम्त तार मुच रहभिषुः । तन भयाकुली गर्दभः पादान निरमित मारभत । गर्दभस्य व्याकुलीभावन भूयो वध जनाना कलकलः । अथ म गद भो बलाद्गात्रविक्षेपं कुर्वन नद्याम सत् पितापुत्रावपि बलादा कुष्टा देवयोगान्नद्या- मपतिती कथमपि प्राणावशिष्टौ गृहं प्रति न्यवताम् । सर्वथा स्वहितमाचरणीय किं करिष्यति जनो बहुजल्पः । विद्यते न हि कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः ।

·३६
संस्कृततृतीयादर्श
१३. पत्रिकालेखनम् ।
पिता-सत्यमृत, चिरादिव चिन्तयन् दृश्यस । कि
कमद्यतोऽमि?
सत्यमूर्तिः-तात, भद्रपुरम्याय मम महाध्यापिने सत्य
कीय पत्रिका लिखामि ।
पिता-जात, चिरात् बलु चिन्तयमि । अपि समा
पिनो लखः१
सत्यमतिः तान, न ममापित
पिता--- जात. आनय लेख पश्यामि तावत् । (दक्ष)
अरे किमिदम् । नकमप्यक्षरपत्र लिखितम ।
तात, अधेका पत्रिका लखियामीति
मया तम्म प्रतिज्ञातम् । मा कथं हवनीयति न
हायते ।
सत्यमृतिः
पि, यदि १२ दिन सम्मुख पनि
बदायगं नौ निना कामादि ।
किन

·त्रयोदशः पाठः । सत्यमूर्तिः--- ओ तात, भाषणं सुकरं लेखनं दुष्करम् । पिता अस्तु, को वा विषयः पत्रिकायां लेखनीयः? अहं ते लेखनप्रकारं शिक्षयामि । मत्यमूर्तिः तम्य किल वसा संस्कृतं पठितुमिच्छति । तदर्थं सरला कापि संस्कृतपाठावलिः अत्र यंत्र कुत्राप्यस्ति चेत् तदधिकृत्य लेखनीयमिति तेनाह- मुकः । अयमेव विषयो लेखनीयः । पिना भद्र, तेन सह साक्षात सम्भाषणे यानि वा- क्याच्यवदिष्यः तान्येव तव लिख ! भत्यमृतिः ---- लात, केन प्रसारण लेग्यम्योपक्रपः कतै- व्यः ? पिता--काम्य, समीचीनले पत्रः । कथयामि तावत् । माऽपि लखः स्वस्तिशब्देनारब्धव्यः। ततः अमुक- स्थानात् अमुकनामक अमुकनामानं प्रणिपत्य विज्ञापयतीति लेखनीयम् । सत्यमतिः --- पितः, यदि कोचिल्लेबः कनीयमें प्रारे कनीमा बम वा व्यते कथं तत्र लेखनीयम् । न हि नत्र प्रणिपाती युज्यते ।

·मस्कृततृतीयादर्श पिता- जात, साधु पृष्टम् । तत्र तावत् आयुष्मन्तं भ्रातरं आशीर्वचनपूर्वकं निवेदयतीति न्यसनीयम् । पुत्रादिभ्यः पत्रिकालेखनेऽप्ययमेव क्रम । गुरुज- नेम्यः प्रेष्यमाणे लेखे तु विनय प्रकर्ष द्योतयितुं साष्टाङ्गपातं प्रणिपत्य सविनयं विज्ञापयतीति निवे. शनीयम् । सत्यमूर्तिः-- (सद्य एव लेखं लिखित्वा) तात, लि- विता लेखः । निरूपयतु भवान् -- लेग्वः ।। स्वस्ति । श्रीकल्पादिग्रामात् मन्यमूर्तिः प्रिय मुहदं मत्य कीर्तिशाणं प्रणिपन्य विज्ञापयति । सर्वे वयं कुशलिनः । शुश्रूषामहे च भवद्गतं कुशलम् । भवदुक्तरूपा काचिन्नतना संस्कृतपाठावलिराचिरे- मात्र प्रकागिता वर्तते । मेषा आदर्शपाठावलिः' इति नाना प्रथते । अम्या पाठावली बालादादयः ऋमि- कः पञ्च आदर्शाः सन्ति । एते संस्कृतशालास्वाङ्ग. शालासु च पठतां संस्कृत विद्यार्थिनामुपकाय नवीना ·चतुर्दश: पाठः । ३. सरणि मनुरुध्य विरचिताः । त एते रमणीयति तदनुगुणैः पाठेश्च सङ्घटिताः संस्कृताध्ययने बाल- कानां मनास्यावर्जयन्ति । क्रमेणेतेषामादर्शानामभ्यम नेन बालकाः संस्कृतभाषायामनायासेन पाटवं सम्पा दयितुं प्रभविष्यन्ति ! भृशं चैतानभिनन्दन्ति सुधियः । ते चावत्ये गीर्वाणवाणीपुस्तकालये समामाद्यन्ते । अस्तु नमः सौहार्दाय । इति भवदीयं मित्रम सत्यमूर्तिः । १४. धर्मगुप्तो भार्या च आमीदुजयिन्यां धर्मगुप्ता नाम वैश्यः । नम्य भाया दुश्शीला जल्पनशीला चावर्तन ! यद्यद्भ; कृतं तत्सर्व निन्दन्ती सा तस्य प्रतीपगामिनी बभूव । न केवलं भारमेव किन्तु प्रातिशिकानपि मा ककरीब चनैरतिमात्रं तुताद । धर्मगुप्तश्च ना दमयितुं बहुधा प्रायतत । तम्याश्चम कियत्कठिनं, अङ्गं च किय दृढ़, ·संस्कृततृतीयादर्श har इति परीक्षमाण इव तां अवत् नाडयामाय । परन्तु तस्याग समुद्यमस्तस्या जल्पनशीलनामवधयन् । अन्न जो धर्मगुप्तम्तम्या महापायीः सकाशान कथञ्चिदात्मनो मोचनमैच्छत् । एकस्मिन दिवसे नावुभावपि केनापि कार्येण कस्या- श्चिनद्याम्तीरमगन्ताम् । नत्र धर्मगुप्तः करुणस्वरेण भार्यामाह--- 'अयि दयित, यद्यनुजानासि तहि यथेतः परमारयोः कदापि कलहो न भविष्यति तथा करि- प्यामि । येन त्वं सुखिता भविष्यसि । भायोप- ·चतुदशः पाठः । 'अयि प्रिये, च्छत्- 'कथमिव ? ' : भाब्रवीत अधाहपस्या नद्यां निपत्य प्राणांस्त्यजामि । अतो मम हस्तौ पश्चाद्भागमाकृष्य दृढं बन्धुपर्हसि । अन्यथा हि मानुपतासुलभया जीवितवृष्णया प्रत्याकृष्टो बाहुभ्यां पवमानः कदाचिदात्मनो रक्षणाय प्रयनेय । हस्तथा बन्धन तु नैतन्छक्यम् । प्रमीत च माय तव जीवि- कार्य मम जीविता लम्यं धन पाम्यति' इति । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मन्तोषस्य परी काटिमाटा मा झडिति तम्यहम्ना पश्चादाकृष्य बकायन कर- यन्त्रण गाढं बबन्ध । तन: ना ---- नूनमयमद्य नियने । न काचिदितः परम मान्म पीडा विद्यने । विशृङ्खला करणुचि स्वरं चरिष्यामि इत्यचिन्तयत । तथा चिन्त- यच्याश्च नत्रयाः मनोपवाप्प : माजापत गा नदानीं तं मृतक मने ! धर्मगुप्तो भामाह अयि प्रिये, आत्मवयो हि पायहेतुः प्रकृतिविरुद्धश्च । अतोऽहं नद्याः कूले तिष्ठा- म ! त्वं मो हमनेनाहत्य नया पानय' इति । तत्वा या तं बलान प्रक्षे तुमिच्छन्ती उपविगानि पदानि हुन नरमधावत् । तस्मिन्नेव क्षणे म पुरुषः महमा पार्श्व.

·संस्कृततृतीयादर्श 'हा मागमपसृतः । रभसा गच्छन्ती च सा नद्यामपप्तत । ततः सा 'हा प्रियतम, परित्रायस्व मा परित्रायम्ब' इति वदन्ती भृशमकोशत् । नदानी धर्मगुप्तः प्रियतमे, किमेतदापतितम् । त्वया खलु मग हस्ती मुरडं बद्धो । अन्यथेदानीं त्वामरक्षिष्यम । किं करोमि मन्दभाग्यः' इति प्रत्यवोचत् । १५. अयः । लोकं तावत सुवर्ण रजतं तानं पित्तल अयः सीस- मित्यविधा चहवा लोहाः मन्ति । तच तत्तदाकरेषु मृदा लोहान्तरण वा व्यामिश्रा उपलभ्यन्ते, न तु शुद्धरूपाः ! तादृशास्ते खांनभ्य उद्त्य मंस्क्रियन्ते । संस्कृताच ते जनानामुप योगाय कल्पन्ले । तेषां मध्ये. य एवात्यन्तमुपयुक्तो लोहः । अयस्तावद भूभ्यन्तर्भाग शिलाखण्डः मह मम्मि श्रमासाद्यते । तानि च शिलाखण्डान्युत्खाय चूणपषं पिया द्रवीकृत्य शुद्धमयः सम्पाद्यते । अत एवंदं 'अ- ·पथदशः पाठः । इमसारः' इत्यभिधीयते । तच्च भूमण्डले सर्वत्र प्रभूत नयाधिगम्यते । तस्मादस्य लोहस्य मूल्यमत्यल्पम् । अयसः प्रयोजनानीयतया निर्देष्टुमशक्यानि । य. अपि सुवर्णादयो लोहा अप्यमाकमुपयुक्ता एव तथापि तैर्विना वयं जीवितुं शक्नुयाम । अयसा बिना त्व. म्माकं लोकयात्रव न स्यात् । कृषि कर्नु गृहादिकं नि- तुं च न प्रभवेम। तथा ह्यस्माकं खननोपयुक्तानि खतित्रापिटकादीनि तक्षणोपयुक्तानि वृक्षादनादीनि वश्वनोपयुक्तानि पर शुकठारादीनि छदनोपयुक्तानि रिकादीनि कर्तनाए- युकानि कर्तयादीनि चायमा क्रियन्ते । योऽयमा तत्त. दुपकरणानि करोति पोऽयस्कार इत्युच्यते । रोऽस्माकमुपयुक्तानि भर्जनकपालानि विविधामन्यानि च पात्राणि कांत। अपि चाद्यत्वे नानाविधानि यन्त्राण्ययमा निर्मा यन्ते । अयमोऽभावे बाप्पाकटादीनां स्थैव न म्यान् । साम्प्रतिको नागरिकपरिष्कारः सर्वोऽप्य योमूलकः ! आयमेरुषकग्णविना सुवर्णकागदयोऽपि स्वयकर्माणि ·संस्कृनतृतीयादर्श कर्तुं न शक्नुवन्ति । इत्थमल्पमूल्योऽप्यश्मसारो जना- नाममूल्यो लोहः । १६. दारिद्यम। है दारिद्य, नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः । पश्याम्यहं जगत्म न मा पश्यति मन ।। १ ।। दारिद्या, शोचामि भवन्तमंत्र- मा पच्छीर मुहदिन्युपित्वा । विश्न मषि मन्दभाग्य ममास्ति चिन्ता छ गमिष्यसीति ।। २।। एका हिदायो गुणसानपात निमज्जतीत्येवमणयद्यः । न तन दृष्ट कविना समस्त दारयमेक गुणकोटिहारि ।।।

·सप्तदशः पाठः ।
१७. मृगः काको जम्बुकश्च ।
अस्ति मगधदशे चम्पकसानी नामारमानी । नया
चिराममहाना नेईन मयकाका नियमतः सन मृग ने
या
नागालोकि
तवा जानुको किया
लितं भक्षयामि ! भवतु, विश्रा नानदुन्यादयामि

·संस्कृततृतीया दश , .. इत्यालोच्योपगम्भाब्रवीत्-... 'मित्र, कुशलं ते ? : मृगे गानम् 'कम्त्यम् ? म ते 'शुद्रवुद्धिनामा अम्बुकोऽहम् । अवारण्ये बन्धुहीना मृतवन्निवसामि । इदानी ला मित्र मासाद्य पुनः सवन्धुर्जीवलोक प्रवि टोऽस्मि । अधुना सत्रानुचरण पया सर्वथा भविन- व्यम् । मगणाक्तम-- 'एवमस्तु । ततः पवादम् गत पवितरि तो मृगस्य वाम भूमि गनी नत्र चम्पकवक्षशाग्यायां सुबुद्धिनामा काको मृग म्य चिरमित्र निवपति दृष्टः काकाऽवदन- * मख, चित्राङ्ग, कोऽयं द्वितीयः? ' मृगो बृते- 'जम्बु कोऽयम् । अस्मत्सव्यमिच्छन्नागतः । काको ने मित्र, अकम्मादागन्तुना सह मंत्री न युक्ता दच्छत्वा जम्बुकः सकापमाह मृगस्य प्रथम. दर्शनदिन भवानप्यागन्तुरेवाभूत् । नत्कथं भवता सहे. नस्य स्नेहानुनिरुत्तरोत्तरं वर्धते! यथाय मृगो मम बन्धुस्तथा भवानपि । मृगोऽब्रवीत-- 'किमनेनोत्तरो- तरेण ? मरेकत्र विश्रम्मालाऐः मुखिभिः ीयताम् । काकेनोक्तभ-- 'एवमस्तु । अथ प्रातः सर्वे यथाभिमतदेशं गताः -- ·सप्तदशः पाठः। - तयतः निभृतं भृगालो ब्रूते मखे, चित्राङ्ग, अम्मिन् बनेकदश सन्यपूर्ण क्षेत्रमम्ति : नदहं त्वां नीत्वा दर्श- यामि । तथा कृते सति म मृग : प्रत्यहं नत्र गत्वा सस्यं खादति । अथ क्षेत्रपतिना तशा पाशी नियो- जितः । अनन्तरं पुनगगनो ममः पाशैर्बद्धोऽचिन्तयन् -- को मामितः क लपाशादिव व्याधपाशात त्रातुं मित्रा. दन्यः समर्थः । तत्रान्तर जम्बुकम्त त्रागन्यापस्थितोऽचि- 'फलिता तावदम्माकं कपटप्रबन्धन मना स्थमिद्धिः । एतम्बोकृत्यमाना मांसाहग्लिान्य. स्थीनि मयावश्यं प्राप्तव्यानि । तानि च वाइल्यन भोजनानि भविष्यन्ति मृगो जम्बुकमागनं दृष्ट्राल्लसिता प्रते- 'सब च्छिन्धि तान्मम बन्धनम् । मन्बरं त्रायस्व माय जम्बुको मुहुमुहुः पाशं विलोम्याचिन्तयत्--- 'दृढ़ स्तावदयं बन्धः' बने च 'पग्वे, स्नायुनिर्मिना एने पाशाः । तदद्य भट्टारकवार कथमेतान् दन्तः स्पृशा- मि : मित्र, यदि चिनेनान्यथा मन्यसे तदा प्रभात यत् त्वया वक्तव्यं तत् कर्तव्यम्' । इत्युक्त्वा स्वचिदात्मानमाच्छाद्य स्थितः । ५

·४८
मस्कृततृतीयादर्श
-
अनन्तरं म काकः प्रदोषकाले मृगमनागतमवलो
क्येतस्ततोऽन्विष्य गतस्तथाविधं प्रोवाच ---- 'सग्वे,
किपतन ? । मगण क्तम् 'मुहदाक्यावधीरणस्य फ.
लमतन' ! काको व्रते- 'म वश्चकः क्यास्ते ? ।' मग
मातम 'मांमार्थी तिष्ठत्यत्रवान्तार्हतः' । काको
त 'उकमेव पया पूर्वम्
। ततः काको दीर्घ
निश्चम्य निजगाद अरे वञ्चक, किमिदं त्वया
पापकर्मणा कृतम् ! अथवा स्थितिरियं दुजनानाम् ।।
अथ प्रभाते क्षेत्रपतिः लगुडहस्तम्तं प्रदेशपागच्छन्
काकनावलोकितः । तमालोक्य काकेनाकम --- 'सख
मृग. त्वमात्मानं मृगवत्मंदश्य वातेनोदरं पूरयित्वा
पादान स्तब्धीकृत्य तिष्ठ । यदाहं शब्दं करोमि तदा
त्वमुत्थाय मत्वरं पलायिष्यसे । मृगस्तथैव काकवच
नन स्थितः । ततः संत्रपतिना हपत्फुिल्ललांचनेन तथा
विधो मग आलोकितः आः स्वयं मृतोऽसि' इन्यु.
क्या मशं बन्धान्मोचयित्वा पावान ग्रहार मदती
ततः काकान्टु शला पाः सरन्याय
पाथितः । तमुद्दिश्य दन अवनिता नलगुडन
मृगालो हतः ।

·अष्टादशः पाठः।
..
त्रिभिवर्षेत्रिभिर्मामेत्रिभिः पक्षनिभिर्दिनः ।
अत्युत्कटः पुण्यपापै रिहैव फलमश्नुते ।।
१८. मदोन्मत्तः
पुरा कलिङ्गदेशे मदोन्मत्ता नाम मद्यपानशील
कश्चित् पुरुष आसीत् । माऽनीय दरिद्राऽभूत् । प्रत्यहं
कमकरणन याचनेन वा म यत्किञ्चिद्धनं संपाछ तत्सर्व
मद्यपानाय व्ययीचकार ।
एकस्मिन् दिने म शैत्य बाधितः कम करें भिक्षाम
टितुं का नाशकीन । पानेच्छा च व्यवर्धत । ततो जि
वालोल्येनाकृष्टः म किमपि मागृहमाच्छन् । मद्यगृ.
हस्वामी च तं यथानार भूपचारवचनैः मन्कृत्य --.' अथे,
किमपेक्षितं भवतः ?' इत्यपृच्छन् ।
इत्यपृच्छन । “भवते यद्रोचते
तरीयताम्' इति मदोन्मत्तः प्रत्यवोचत् । तस्य वचनं
श्रुन्या पद्यगृहस्वामी मूल्यवन्ति वम्नुनि तौ ददौ !
सच तान्यादाय खादन् पिबंश्व जहर्ष ।
?

·संस्कृततृतीयादशे -- तदनु मदो मत्तः कांश्चित् क्षणांस्तवैव तस्यो। ततः शनैः प्रति प्रतस्थे । तदा मद्यगृहस्वामी- 'अये, यश्चया पीत रवादितं च तस्य मूल्यं देहि' इत्य- वोचत् । मदोन्मतः प्रत्युवाच -- 'अरे किमिदम् । अहं मद्यगृहं द्रष्टुमागतः त्वयैवेमानि वस्तुनि मह्यं दत्तानि । न तु मधाऽपेक्षितानि । मप हस्ते वराटिकापि नास्ति । कृता वा यच्छ्यम् - इति । मद्यगृहस्वामी च किपपि कर्तुपपारयस्तं विमसजे - अयं वृत्तान्तस्तस्यां पण्यवीथिकायां सर्वेः परिज्ञा- न । अपरेधुर्मदोन्मत्तस्तम्यामेव वीथिकायामन्यन्मद्य- गृहं जगाम । विदिततदाचारश्च तन्मद्यगृहस्वामी कशा मेका वस्त्रान्तलीनामानीय मदोन्मत्तं वयितुकामः सोपचार--- 'अये किमपेक्षितं भवतः?' इत्यन्वयुज । मदोन्पत्तः पूर्वद्युरिव भवते यद्रोचते तदीयताम् । इत्य. अवीन् । तदाकर्ण्य मद्यगृहस्वामी झडिति कशामाकृष्य तं बलवत्ताडयामास । मदोन्मत्तश्च भृशमाक्रोशन् सत्वरं ततः समुत्प्लुत्य सुदरं पलायितः ।

·एकोनविंशः पाठः ।
५१
१९. कालिदासस्य गुरुः !
धाराधीशो भोजराजः परमो दानशौण्ड इति श्रुत्वा
कश्चिदकिचनो ब्राह्मण : स्वयमपि द्रविणाशया भोज
समां जगाम । गनदश्च पथि यदृच्छया कालिदासेन
दृष्टः पृष्टश्च स ब्राह्मण : वपनार्थ कथयामास ।
तदाकण्य कालिदासः--
' भी ब्राह्मण, किं भवान्
कविगहोस्विच्छास्त्रज्ञः?' इत्यप्राक्षीन । 'महाभाग, ना-
हं कवि पि शास्त्रज्ञः, किन्तु दरिद्रोऽस्मि । दक्षिणार्थ
मया राजान्तिकं गम्यते' इति ब्राह्मणोऽभाणीत ।
तच्छुत्वा कालिदाम आह
आर्य, भोजस्थ राइः
सभायां कविम्यः शास्त्रज्ञेभ्यश्र सम्भावना दीयते, न
तु ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणा । मन्ये तत्र त्वया वराटिकापि
न लभ्यत' इति ।
तम्य भाषितं निशम्य विषण्ण ब्राह्मण:
मन् , अप्यस्ति कश्चिदुपायो येन भूरि द्रविणं पया
राज्ञः सकाशाल्लभ्येत?' इति पप्रच्छ । कालिदाम
'अस्त्युपायो यदि मच्छन्दमनुवर्तसे' । ब्राह्मण :
6
म
महा-
,
आह

·५२ संस्कृततृतीयादर्श प्रत्यवोचत्---- “बादं भवदाज्ञायनुवर्ते' इत्याभाष्य कालिदासस्तं ब्राह्मणं स्वगृहे समुपवेश्य तस्मिन्नहीन चिरेण राजमभामगमत् । राजा च चिग- यागत कालिदास चीक्ष्य पप्रच्छ- 'महाकवे, कि कृतोऽयं विलम्बः ?' । कालिदासोऽवदत्- 'राजन वाराणसीनश्चतुश्शाश्वपारगा मम गुरुपादास्तावदध । तेषां वरिवम्यायां प्रवृत्तस्य ममैतावान विलम्बः' इति । प समागताः । हन्त ! कालिदासस्यापि गुरुचरणा इति श्रोत्रामृतं वचनम् । अद्धा धन्योऽम्मि इत्याकलय्य राजा--... महाकवे, परमानन्दतुन्दिलाः समः । तेषामिह पनि घानेन वयमात्मानं सा च कृतकृत्यतां नेतुमधिल यामः । एव तेषामिहागमनं भवतु' इत्यवोचत कालिदामो ब्रवीति--- 'गजन , नेपामिहागमन दुश्म पश्यामि ! यतस्ते मवेदेव कमानुष्ठाननिरताः क्षणमीप विश्रान्ति न लभन्ते अथापि तेषामभिप्रायं ज्ञात्वा अवन्तं निवदयामि ' इति । ततः कालिदासो गुरोरभिप्राय जिज्ञासमान एव , ·एकोनविंशः पाठः। गृहं गत्वा सायं प्रत्यागम्य 'राजन् , यदुक्तं मया तदवितथमेव । अथापि तावत सनिबन्धं मयाभ्यर्थितास्ते धः समागमनं प्रत्यपद्यन्त । अथ तु ते कोश्विदेव निमषानत स्थास्यन्ति । अपि च मितभाषिणस्ते पर पाण्यक्षराणि भाषिष्यन्ते ! यतैरुच्यते तच्छिरसा वोढ- व्यम् । न तु तत्रानुयोगः कार्यः' इत्यवादीन । तत्सर्व तथैवेत्यङ्ग कृत्य राजा धन्यमात्मानं मन्य- मानः सन्तोषम्य पराकाष्ठामधिरूढो माल्यतोरणादिभिः सभामलङ्कारयामास ! आकारयामास च धारावास्त. व्यान महाजनान् । - कालिदासोऽपि गृहं गत्वा ब्राह्मण पाहृय-- महं श्वो राजान्तिक नध्यापि । तत्र च राजानं हा 'त्रिपीडापरिहारोऽस्तु' इत्येतावदुक्त्वा विष्टरे तूष्णी. मासितव्यं त्वया' इत्यवोचत् । ब्राह्मणस्तदुक्तयङ्गी- कृत्य सवान् व्यापारान् परित्यज्य कालिदासोकान्य. क्षगाणि महता यत्नेन ओष्टगतान्यकगेत ।

·२ संस्कृततृतीयावरों Instrume- २०. कालिदासस्य गुरुः । [द्वितीयो भागः] अपराः कालिदासा ब्राह्मणं वेषभूषादिभिः परिष्क. त्य राजमा प्रतस्थ । ब्राह्मणं च पुरोभाग कृत्वा स्वयं तस्य पृष्ठतो भक्तिमान् शिष्य इत्र बद्धाञ्जलि जगाम ! राजा च सभाद्वारमागतं ब्राह्मणं सवाद्यघोषमन्तः प्रवेश्य सादरं सत्कृत्य दर्शितविनयस्तस्य पादयोः प. पात । ब्राह्मणोऽप्य दृष्टपूर्वाणां राजसभावैभवानां दर्शन

·विशः पाठः ।
मात्रेण सम्भ्रान्तः कालिदासोक्ता परिपाटीमस्परन्
'त्रिपीडा अस्तु' इत्युक्त्वा विष्टरे समुपविष्टः ।
तच्छुत्वा राजा परिम्लानवदनः पादपीठीमपश्यत् ।
सभिकाश्च सर्वे म्मेरमुखा अभूवन् । प्रत्युत्पन्नमति:
कालिदासस्तु ममुपस्थितामात्मनो दुरवस्था परिजिही
पन अहह गुरुपादाना वचमः प्रकर्षः । अहो वाग्दे
वनायाः प्रसादः। अहो महाराजस्य सुकृतम् ! इति
वदन नर्तितुमारंभे।
तद वक्ष्य राजाबीन --- 'कालिदास, तव गुरुपादानां
वचमोऽर्थ एव न मया जातः, किमुत प्रकर्षः । अर्थ
तावद्वर्णय इनि । कालिदाम आह-- 'महाराज किं
ब्रवीमि । अहह कीशं ते भागधेयम् । अहा प्राचार्या-
गां त्वयि प्रपतिशयः । केन वान्येन लभ्येत जगत्या.
मीदृशमार्शविचः । अही गुरुचरणानां वचमो गाम्भी.
यम् । गुरुचरणानपहाय कस्य वान्यम्। मुम्बादीशं
वचनामृतं स्यन्देन । अहा आचायाणां पाण्डित्यम्य
प्रकारः । श्रूयतां तावदम्यार्थः
आसने विप्रीडास्तु शिशुपीडास्तु भोजने :
शयने दारपीडास्तु विपीडास्तु नरेन्द्र ते

·संस्कृततृतीयादशे
इति व्याख्याय- 'राजन् , इतोऽधिकं किमस्ति जनि-
मता जगत्यभ्यर्थनीयम् । अनेन हि भवान् सर्वासा
सम्पदा पात्री कृतः' इत्याचख्यो ।
तदाकये सर्वेऽप्यतिमात्रं चमत्कृताः कालिदासस्य
गुरुं साक्षात् सरस्वत्या अवतारममन्यन्त ! राजाप्यति.
तरी तुष्टस्तस्मिन् द्रविणराशि ववर्ष । कालिदासोऽपि
रहस्यभेद भयेन ब्राह्मणं तत्क्षणमेव गृहं नीत्वा रात्री
निभृतं स्वदेशं प्रेषयापास।
२१. धनप्रशंसा
यस्याम्नि वितं म नर. कुलीनः
स पण्डितः स श्रुतवान गुण ज्ञः ।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः
सर्वे गुणाः काश्चनपाश्रयन्ते ॥ १ ॥

·एकविंशः ठः । त्यजन्ति मित्राणि धनविहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहज्जनाश्च । तमर्थवन्तं पुनराश्रयन्ति धनं हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ।। २ ।। बुभुक्षितेयाकरणं न भुज्यते पिपासितेः काव्यरसो न पीयते । न च्छन्दमा केनचिदुद्भुतं कुलं हिरण्य वाजय निष्फला गुणाः ।। ३ ।। दुन्दुभिस्तु सुतगमचेतन- स्तन्मुखादपि धनं धनं धनम् । इत्थमेव निनदः प्रवर्तते किं पुनर्यदि जनः सचेतन: ।। ४ ।। धननिष्कुलीनाः कुलीना भवन्ति धनरापदं मानवा निस्तरन्ति ! धनभ्यः परो बान्धवा नास्ति लोके धनान्यर्जयध्वं धनान्यजयध्वम् ।। ५ ॥ ।

·सस्कृततृतीयादर्श २२. क्षेत्रकर्षणम् । इह क्षेत्र कृप्यते । इदं शालेयो म । शालीनामुत्पनौ प्रभून जलपपेक्ष्यते । नसमातम्यावस्था नाय क्षेत्राणि परितः मेतवः क्रियन्ते । त्रीवादग्रस्तु नातीच जलय- पेक्षन्ते । अतस्ते पर्वतमानुष्यपि समृद्ध नया प्ररोहन्ति । शालयस्तु जलमयेषु निम्नप्रदेशेषु केवलमुत्पद्यन्ते । चित्रेऽस्मिन कर्षणाय द्वो वृषभो हकम्य धुरि नियुक्तौ दृश्यते । कचिन्महि पावपि नियुज्यने । यूरोप खण्डेऽमेरिकाखण्ड च नियमनावी बध्यते । अद्यत्वे

·द्वाविंशः पाठः ।
कर्षणाय कचिद्यन्त्राण्युपयुज्यन्ते । शर्करिलानां निष्क
टादीनामुत्कषणार्थमायमानि लाङ्गलान्युपकल्पितानि ।
चित्रमवलोकय । स कर्षको हलस्य पश्चाइण्डं हस्तेन
धृत्वा हलस्याग्रं भूमौ खनन् वृषभी नयाने । हलस्याग्र
भागे निशितानो लोहफालः सङ्कटितः । तेन यदा
वृषभौ गच्छतस्तदा हलस्याधस्ताद पश्चषाङ्गुलखाता
पद्धतिर्जायते । मेषा पद्धतिः मीतत्युच्यते
मकत कष्ट क्षेत्र मृत्तिका न मृद् भवनि । अता
द्विम्रिा कर्पणं क्रियत । द्विः कृष्टं क्षेत्रं द्विगुणाकृतमिति
त्रिः कृष्टं त्रिगुणाकृतमिति चोच्यते । द्विगुणाकृत त्रि
गुणाकृते वा क्षेत्रे बीजान्युप्यते । वीजावापात् परं
सकृत कृष्टा क्षेत्र फलकाकर्षणेन मपीमियते । तदा
बीजानि मृदन्तः पतितानि चितुर्दिनसद्भिद्यन्ते !
उद्भिन्नाश्व शालयः मकृदन्याय प्रतिरोप्यमाणाः भृ
तानि फलानि विनगन्ति । शालीनां मजयोऽत्यन्तं
मनोहराः । पचेलिमाः शालयो लविलयन्ते
मेषा कृषिः देवमान कायां भूमौ सपकाले सकत
सम्पाद्यते । नदीमातृकायां तु वर्षस्य विनिर्वा क्रियते ।

·सम्बनतृतीयादर्श
कचिजलस्याभ्युक्षणेन कृषिः ममुत्पाद्यते । सर्वासु
वृत्तिषु कृपिरेव प्रधानतमा । कृषितो नास्ति दुर्भिक्षम् ।
माद्याचय मेदिनी धनपतेजिं बलाल्लाङ्गलं
प्रेनेशान्महिपं तवास्ति वृषभः फालं त्रिशूलं तव ।
भक्ताहं तव चान्नदान करणे स्कन्दोऽम्ति गोरक्षणे
ग्विनाहं हर भिक्षया कुरु कृषि गौरीवचः पातु वः ।।
२३. शतं प्रहाराः ।
एकदा गुर्जरदेशीयः कश्चित् कवि. कांबवत्सलं
काशीगजं द्रष्टु काशीदेशमगच्छन् । गत्वा च तत्र
राजभवनं प्रविशन् स द्वार द्वाःस्थेन कनचिन्न्यरुभ्यत ।
सप्रश्रय मनुनीयमानः स द्वास्थः 'यदि त्वमन्तः
प्रवेष्टुमिच्छसि तर्हि मह्यं यत्किनिदाह । अन्यथा दुर्ल
भस्त प्रवेशः' इत्यवोचत् । तच्छृत्वा कांव: भद्र,
अधुना मम हस्ते वगटिकापि न विद्यते । किन्तु राज्ञः
सकाशान्मया सम्भावना लभ्यत । तत्र यल्लभ्यते
-

·त्रयोविंशः पाठः ।
तम्याध ते दास्यामि' इति प्रत्यवोचत् तद्वचः श्रुत्वा
हृष्टो द्वारपालकस्तं प्रावेशयत ।
नतः कोष्टान्तरं प्रविशन् । भूयोऽन्यन द्वारपालकन
निवारितः । तम्मा अदि राज्ञः सकाशाल्लम्यमानम्याध
दाम्यामीति प्रतिज्ञाय म कविस्तेनाप्यनुमतः कथाश्चन
राज्ञः मविधं प्रापत् । प्राप्य च सर पैः श्लोक गजानं
तुष्टाव । तेन प्रीतो नरपतिम्तं मत्कृत्य तम्मै वारणमेक
दापयितुं मन्त्रिणमादिक्षत् । नाय वचनं श्रुत्वा कवि-
राह 'राजन् अहमसकल्लब्धवारण एवास्मि । अतो
ऽद्य तल्लाभेन न मे प्रयोजनम् । तस्मादन्यदेव याचि
ध्ये । तानेन ममार्थनां पूरयितुमहमि' इति । गजों
विद्वान , किनेऽभीष्टम् ? कथय यदि
शाक्यं नर्हि दाम्यामि' इति
---
कविरत्रवीत् --- 'राजन् , यदि पा सम्भावयितु.
मिच्छसि तहि शनं पहारान म पारितोषिकन्वेन वि
धहि । न ते दातुमशक्यं मया किञ्चित प्रार्थनम् इति ।
राजा कवेराकृतमज्ञात्वा मृश खिन्नः प्राह -----
'महाकंत्र,
त्यज्यता ते प्रहारकथा । रत्नं हिरण्यं वा यथाभिमत
याचस्व । तत् ते वितरिष्यामि' इति ! कविः प्रत्यवा-
10

·६२ مر संस्कृत तृतीयादर्श चन 'राजन् , यदि त्वं कवीनां मनोरथस्य पूरक- स्तर्हि शतेन प्रहारमा सम्भावय । नो चद्गमिष्यामि स्वस्त्यस्तु ते' इति । नतो गत्यन्तरमपश्यन राजा तदभीष्टस्य पूरणाय वेत्रहस्तं कञ्चुकिनाज्ञापयामास । कञ्चुकी च यदा नं प्रहमुयुक्तोऽभृत् तदा कविः प्राह--- 'महाभाग, क्षणं प्रतीक्षस्व । अस्याः सम्भावनाया अंशहरौ दो दोवारिकाबासात । राज्ञः सकाशाल्लभ्यमानस्यैकमर्ध. पेकस्मै, अपरमर्धमपरस्मै च मया प्रतिज्ञातम् । अन्यथा एऽन्तःप्रवेशो राजदर्शनं च नाभविष्यत् । तस्मादते शतपहागः समं विभज्य तयोः पृष्ठ पात्यन्तां, येना कृतप्रतिज्ञः सत्यवचनों भवेयम्' इति । तदनुरोधेन राज्ञः पुरोभागमानीतयोः प्रतीहारयोः पृष्ठभागे पृथक पश्चाशत् प्रहाराः प्रदत्ताः । अनेन कवेः कौशलेन राजा मन्त्रिणश्चात्यन्तं चमत्कृतास्तं नितरां बहुमान- -- ·चतुर्विशः पाठः । kinnar २४. अजगरी भिक्षाभाजनं च । पुरा पाटलिपुत्रे यज्ञसोमः कीर्तिसोमश्चति दो भ्रात- गवास्ताम् । तयोः प्रभूतं पित्र्यं वित्तमभूत् । तो तद्वि- भज्य पृथग्गृहिणाववर्तेताम् ! तयोः कीर्तिसोमः स्वीयं भागं वाणिज्येन कोसीयेन चावर्धयत् । यज्ञसोमस्तु .

·६४ सस्कृततृतीयादर्श झानो ददानश्च स्वीयमंश कियतव कालेन व्ययीकृत्य रिक्कीभूतो बन्धूनामवधारणायाः पात्रमभूत् । बन्धुजनवमभ्ययानः मोऽत्यन्तं खिन्नः स्वभार्याम- वाचत- प्रिये सम्प्रति निर्धनीभतयोरावयोः वरम- न्यदेशगमनं न विह बन्धूनां मध्ये जीवनम् । अतोऽ. बेब दशान्तरं गच्छावः' इति । थायब्रिवीत् -- 'नाथ, पाथेयेन विना कथं वा देशान्तर गमिप्यावः । न कि. मप्यस्ति गृहे । अतस्ते भ्रातरं गवा यत्किश्चिद्धनं या चस्व' इति । तदनुरोधेन यज्ञसोमः कीर्तिसोमस्यान्तिकं प्राप्य तम स्त्रीय सङ्कल्पमावेद्य यावत् तं पाथेयम याचत् ता. बन तस्य भार्या श्रुतनद्चना ससम्भ्रममागत्य नाथ, एतादृशा दरिद्रा प्रत्यहम मा क गृहद्वारमायि यन्ति । तभ्यः किया कुता वा दास्यामः । श्रीय वित्तं क्षपित्तवतेऽस्म दुर्भगाय या वराटिकाप न दात- न्या । यदि दास्यसि मम जीवितन शप' इत्यब्रवीत् । कीर्तिसोमः भ्राउनहान्वितोऽपि भायर्या भीत: किमप्यद- त्वा तं प्राहिणोन् ।

·चतुर्विशः पाठः । यज्ञसोमो गृहं गत्वा वृत्तान्तमिमं भार्याय निवेद्य देवकशरणः पद्य एव तया सह देशान्तरं प्रति पाति छन । गच्छन्ती च तो मार्गवशात् किमपि धोरमण प्रापतुः : शिला कण्टकाकीर्ण वनवमनि क्लेशेन बजतो- म्तयोः यज्ञनोमः केनचिन्महाकायनाजगरेण न्यगीत । तदक्ष्य सा बाला सोरस्ता डमुचैः क्रन्दल्ली क्षिता पधान । ता तथा विलपन्तीमवलोक्याजगरः सञ्जातक कणो मानुपभापया 5भारत 'शा भने, किमयमेवं वि लपमि?" इति । सायांचन महामत्व. कथं न विल- पिण्याम । मम दि भिक्षामाजनं भवतापहतम् । कथ कारमशरणा प्राणान् धागयिष्यामि इति । नदाकजिगरः मपद्येर बजटगत् किश्चित्सुवर्णपा- अमुद्री नम्यै दत्वाब्रवीत महानागे, गृह्यतामिदंत भिक्षापात्रम् इति । सादादाय अत्यवोचत --- न्मन् , किमनेन में प्रयोजनम् ? का वा निमें महाममिन् भिक्षा प्रदास्यति ?' इति धनी भयोऽप्युचरक्रन्दन् । ततः सोऽजगरस्ता मान्वयन्नाह ...-- 'मावि, त्वमिदं पात्रं गृहीत्वा भिक्षार्थ वज। यस्ते भिक्षा न दास्यति तस्य शिरः सहस्रधा विशरिभ्यते । सत्यमेतद्वची मम । पास्तु तेऽत्र संशयः' इति । 5 ·६६ संस्कृत तृतीयादर्श तदाकर्ण्य मा- 'भो महामत्व, यदि ते वचः सत्यं तर्हि त्वमिदानी में भर्तृभिक्षा प्रदहि' इत्युक्त्वा पात्र मदर्शयत । अजगरोऽपि स्वनाशभयात यज्ञसोमं जीव- न्तमवाद्रीय तस्य प्रायच्छन् । अथ मोऽजगरः 'भा महाभ गौ, अहं काञ्चन- वेगाख्यो विद्याधरः कस्यचिटयः शायनाजमालमाप नः ! म च शायो में साध्वी यादपयन्लोऽभन । इद!- नीमनुगृहीतोऽस्मि तत्रभवत्या इति वदन नि रूप प्रतिपद्य तत सुवर्णपात्रं रत्नेशपूर्य ताभ्यां दत्वा स्वामी एदेशं गतः । ती दम्पती च महता दर्पण नद्रवरात्रमा दाय स्वदेशमागत्य बन्धनां पीतेः पात्रीभूतो चिरं न्यवसताम लोकोक्तयः इन्त, हस्तगतं माणिक्यमापणे मृग्यते । अपेयेषु तटाकेषु बहुतरमुदकं भवति । विषधरवदनाद्विपमन्तरण किमन्यनिष्कामति सजमपि शिरम्यन्धः क्षिप्त धुनोत्यहि शङ्कया। विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं च्छेत्तुमसाम्प्रतम् ।

·पञ्चविंशः पाठः। २५. अशोकः । -- क्रिस्तोः पूर्व २७२ नमयपादारभ्य २३२ तमवर्ष- पर्यन्तपशोको नाम बुद्धमतावलम्बी पहाजो भारत वर्षम्याधिपत्यमबहन् ! यः खलु चन्द्रगुप्त मौर्यस्य पात्रा विन्दुमारस्य पुत्रवामीन् । स एवाशोकवर्धन इत्यपि समासः रस्त्यायते ! म चक्ष्वाकुवंशीय श्रीराम इव प्रजाना- मैहिकमा मुष्मिकं च योगक्षम व्यचिन्तयन् : पथमतस्तावदशाकः समरप्रियाऽवतत । महदाप बीपं राज्यं कलिङ्गदेशस्य विजयन महत्तरं कर्तु मति बबन्ध। सन्नद्धमहायश्च राज्यावाने पर द्वादशे वर्ष कलिङ्गानभ्ययुद्ध ! प्रवृत्तश्च तत्र कलिङ्गाशोकन्य. यात्रैवार्षिको दारुणः सलाम । तृतीयस्यान्दम्यान्ते जयलक्ष्मीरशोकमशिश्रयत् । जितराज्यस्त्वशाकः सशोको जातः । भयानक त- स्पिन सङ्कामे सहमशः प्रतिपक्षीयान् विशसितान दृष्टवतस्तस्य मनसि महान् शोकः ममजाने । मद्य एवायं भूयस्सपरोद्यमाद्विरराम । पश्चात्तापाभिभूतथ ·६८ सस्कृततृतीया दर्श सन्यासमङ्गीकृत्य बुद्धमहर्षः शान्तान् शुद्धचिोपदेशान- ववर्तन । अहिंमामेव परमं धर्मपाकलयन् मृगयाविना. दमप्यहासीत् । आकीटादामयं सर्वानपि जीवराशीन स्वीयप्रजात्वेनागणयद । मोऽयं राजर्षिः जानां परितोषण कततिः परस्पर विवदमानानां विविधाना मताना मापस्यमुपपादयन मतभेदमूलकं जनाना मिथो चरम्यं च परिहरन् प्रजासु मिथः मोदरस्नेह मुदपादयत् । स्वयं योद्धमतमवलम्बपा नोऽप्ययं मतान्तराय नाद्रुह्यत प्रत्युत स्वबधमांत प्रमाद्यतो जनानदण्डयन् । मवमतस्थानपि समदृष्ट्या ऽपश्यद । अपि चागमशोकमहाराजा स्वीयानां रजानामाचा स्य प्रत्यवेक्षणाय लामा लोकयात्रापरणे: परिष्करणाय च स्वमाम्राज्ये समन्नादधिकतान् पुरुषान न्ययोजयत ! अयंकतानां वन्यवाणां शिक्षणाय सर्वत्रोपदेशकान न्ययुङ्ग किञ्चायं भूतदया , शान्तिः . कायचितयोः शुद्धिः, मातापित्रादीनां गुरुजनानामादरणमित्यादीन विषयानधिकृत्य चतुर्दश नियमान निरमासीत् । ताश्च शिलालेखेपर्पयित्वा प्रजानामवधारणाय भारतवर्ष सम.

·पचविंशः पाठः।
न्तात् प्रतिष्ठापयामास । येषु खलु केचन शिलालेखाः
सम्प्रत्युपलभ्यमानास्तस्य चरितं तदीयं गज्यभार पकार
च बोधयन्ति ।
महाराजोऽयं स्वयमेवात्मानं प्रियदर्शनमाह । नद.
नुरोधन च प्रजानां प्रियमाचरन् मनुष्याणामिव मृगा.
णामपि तत्र तत्र चिकित्सालयानकल्पयत् । पथिकानां
विश्रयाय बहुत्र पथिकाश्रमान् निरमापयत् । सर्वत्र
पथि कूपतटाकादीनखानयत् । सञ्चारसांकर्याय यथा-
पक्ष रथ्या प्रकारयत । रथ्यानामुमया पार्श्वयोश्छाया-
वृक्षानवर्धयत् । आबालवृद्धं प्रजाः सर्वाः परमानन्दम.
बभूवन ।
अशोकम्त्येतावतोऽप्युपकारानपर्याप्तान मन्यमानः
म्वयमनप्त एवासीत् । दुर्लभा एवैतादृशाः प्रजाहिहै.
षिणो राजानः । सर्वथैवायं महाराजः सर्वत्र सर्वदा
मवेयो राजामनुकरणीयः सर्वेषां जनानामनुस्मरणीय
भवति ।

·संस्कृततृतीयादर्श
२६. एकलव्यः ।
पुरा पाण्डवानामास्थाने द्रोणाचार्यों नाम कश्चि
द्वनुर्वेदकोविदो बभूव ।
यः खल पाण्डवान कौरवा-
जन्यांश्च क्षत्रिय कुमारान् धनुर्विद्यामध्याप्य लोके विश्रु.
तिमवाप । यं यं सोऽशिक्षयत् स सर्वोऽपि परेशामधू
ज्योऽभूत् ।

·पड़िशः पाठः । गच्छति काले कदाचिदेकलव्यो नाम निपादकुमा- रस्तस्माच्छस्त्रविद्यामधिगन्तुमिच्छंस्तस्यान्तिकं प्राप्य विनयान्वितः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य स्वाभीष्टं तस्मै व्यजि. ज्ञपत् । द्रोणाचार्यस्तस्य विनयेन प्रीतोऽपि तस्येच्छा निर्वोढुमक्षमस्तमाह --- 'नेषादे, अहं केवलं क्षत्रियकु. लोत्पन्नान शिक्षयामि । त्वं च निषादानां कुले समु- त्पन्नः । अतस्ते शिक्षणमशक्यमेव' इति तच्छत्वा स निषादः प्रविषादोऽरण्यं प्रत्यगमत् । गत्वा च कुत्रचिदेकान्ते मृण्मयीं द्रोणाचार्यस्य प्रति- कृति प्रतिष्ठाप्य तस्याः पुरस्तात् सविनयो भूत्वा म्व- यमेव शस्रविद्या पर्यशीलयत् । कियतैव कालेन म बाणम्य मन्धान मोचन महरण च परमं प्रावीण्यमध्य अत्रान्तरे पाण्डवाः कदाचिन्मृगयार्थ तदेवारण्यं प्राविक्षन । तैः सहक मारमयोऽप्यात : धीरः म मारमेयः पविष्टमात्र एवाचे पवितस्तनो भावनेकल. यमभ्यद्रवत् । आस्यं ज्यादाय भपनम्नस्य मुखे युग पदेवलव्यः सप्त शरान प्रेरयामास । स च अरविवदनः ·ताः 6 संस्कृततृतीयादर्श रक्तसिकाङ्गः पाण्डवानामभ्यर्णमगच्छन् । पाण्डवाश्च तं ताहगवस्थं रष्ट्रा मचिन्ता बभूवुः । ततस्ते शुना दयमानमार्गा एकलव्यस्यान्तिकमेत्य वाणप्रयोग तस्य लोकोत्तरं हस्तलाघवं वीक्ष्य विस्मि- 'अये, कस्त्वम् : कस्य शिष्यः? इत्यप्राक्षुः । मोऽवादी--- आर्याः, अहं निपादाधिपतेर्हिरण्यध. नुषः पुत्रस्तत्रभवतो द्रोणाचार्यस्य शिष्य श्वास्मि' इति । तदाकर्ण्य पाण्डवास्तस्य शस्त्रविद्यानपुण्येनात्मन्य- वनां कुर्वन्तो गृहं प्रत्यागत्य द्रोणाचार्य सखेदमवा दिषु:---. • आचार्य, वयमेव भवतः शिष्येष्वप्रतिमाः शूरा इत्यसकृदुक्तवता भवता नूनं वशिताः समः यतो ह्यस्ति कश्चिदरण्यकान्ते शस्त्रविद्यायामम्मानति- श्याना भवतः शिष्या निषादकुमारः' इति । तन्निशम्य द्रोणाचार्यः साश्चयहृदयः सद्य एव पा- एडवैः साकं वनमागत्यकलव्यमपृच्छन्- 'अये , कथ त्वमासि मम शिष्य !" इति । एकलव्यः सप्रश्रयं प्रणि- पत्य प्रत्युवाच--- 'आचार्य, अहं नाव-वन्तमेवानुः यायन भवत एव च नैपुण्य मनुचिन्तयन् शस्त्रविद्या पर्य चैषम् । तस्मात् ते शिष्य एवास्मि' इति । , ·सतविंशः पाठः । द्रोणाचार्योऽब्रवीत- 'यदि त्वं मम शिष्यस्तर्हि देहि मे गुरुदक्षिणाम्' इति । तस्य वचनं श्रुत्वैकल. व्यः परं तुष्टः प्रत्यब्रवीत्... 'आचार्य, असंशयं दात च्या गुरुदक्षिणा । परन्तु यथातृप्ति दातुमिदानीमक्ष मोऽस्मि । अथापि मन्सकाशे यदास्त सदवश्यमेव दा. स्यामि । विस्रब्धं कम्यतां यदपेक्षितम्' इति । द्रोणा- चार्योऽवदत् - 'यदि तथ्यमुक्तं वया तर्हि तब दणि- णहस्तस्याङ्गुष्ठं मे दक्षिणा कल्पय' इति । एकलव्यो द्रागनक्षरं स्वीयं दक्षिण हस्ताङ्गुणं च्छित्वा गभक्ति द्रो मानायाय सपर्षयामास । निग्गुष्ठ एकलव्यस्ततः परं शम्सप्रयोगऽममों जा- नः । अथापि स आन्पानमनृणं मन्यमानः सुतर्ग म मुदे । घामवाश्च वीतांचन्ता अभूवन ! एकलव्यस्य गुरुभक्तिबलावा पलायन ! २७. भवभूतः मूक्तयः ॥ । लौकिकानां हि साधनामर्थ बागनुवर्तते । ऋषीणां पुनगद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ।

·संस्कृततृतीयादर्श शास्त्र प्रतिष्ठा सहजश्व बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोधः प्रतिभानवत्व- मेने गुणाः कामदुधाः क्रियासु ।। न व्यतिपजति पदार्थानान्तरः कोपि हेतु. खलु बहिरूपाधीन प्रतियः संश्रयन्ते । विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीक द्रवति च हिमरश्मायुदते चन्द्रकान्तः ।। वितगति गुरुः प्राज्ञ विद्यां यथैव तथा जडे न तु खलु तयाज्ञाने शनि करोत्यपहात वा । भवति हि पुनभयान भेदः फलं प्रति तयथा प्रभवति शृनिर्विम्वग्राहे मणिने मृदा च यः ।। विप्राया वृत्तिविनयममृणो वाचि नियमः अकृत्या कल्याणी मतिरन गीतः परिचयः । पुरो का पश्चादा तदिविपर्यासिनरम रहस्यं साधू नामनुपधि विशुद्ध विजयते ।।

·No text on this page.

·Tr ।। श्रीमन्मवाचार्य:

·अधाविंशः पाठः। ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि ममानधर्मा कालोद्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी ।। २८. श्रीमध्वाचार्यः ।। अस्ति कणांटका 'उडुपि' इति प्रसिद्धं रजतपी ठपुरं नाम वैष्णवानां पुण्यक्षेत्रम् । तस्य च नातिदूर यतिनि पाजकनाम्नि क्षेत्र श्रीमान् मध्वाचार्या जनिम- लभत । यो हि ११९९ नम क्रिस्त्वन्दे विलम्निनानि मंवत्सरे आश्वयुजमामे शुक्लपक्षे दशम्या तिथी दव- नीमध्य गहभट्टयाः पुत्रत्वेनावननार । जातस्य च कुमारस्य पिता वासुदेव इति नाम च- कारवाल एवायं कमनीयामिलीलाभिः सर्वस्या आप जननाया वेतांस्य लादयामा । समास्टचा वि धाग्रहणयोग्यं चयः पित्रोपनीनः स मान दान मर्याणि शास्त्राणि चाल्पीयसव कालेन जग्राह ।

·संस्कृततृतीयादर्श
अधिगताखिलवेदश्च वेदान्ताध्यानाय रजतपीठपुर
ऽनन्तश्वराभिधं क्षेत्रमधितष्ठिवासमच्युतप्रेक्षं नाम वे
दान्तपारगं यतिवयं शरणं प्रापत् । तस्मादद्वैतवेदान्त.
मधीयानोऽयमाचार्यः प्रतिपदं तत्रानुपपत्तीमद्भाव्य द्वै
तस्यैव सत्यत्वमुपपादयामाम । तस्य प्रतिभाशक्त्या तु.
प्रोऽच्युतप्रेक्षाचार्यस्तस्य ‘पूर्णय झ.' इति नाम कृत्वा
लोकानुग्रहाय द्वैतधर्म जगति प्रचारयितुं तमचोदयन् ।
आचार्योऽपि तस्यादेव यतिप्रवरान सन्यासपङ्गी
कृत्य सवत्र नथिक्षेत्राण्यटन मधुमयीभिभणितिभिः
सर्वस्य लोकम्ध हृदयाच्याददानः द्वैनतत्वं सर्वत्र प्र.
व्यापयामास । मधुरभाषित्वादयमाचार्यः 'मध्वाचार्य:
इति दिगन्नेछु प्रथामबाप ! अनन्तरमा पध्वाचायाँ
बदरीं प्राप्य कश्चित् कालं तत्र निवसन आनन्दकराणि
=तार्थप्रांतपादकानि ग्रन्धरत्नानि प्रणिनाय । तेनासो
आनन्दतीर्थः' इत्याख्यामविन्दत । मोयमाचार्य।
पूर्वः कृतानि विंशति भाध्याणि खण्डयित्वा ब्रह्मसूत्र
प्रन्थस्यकविंशं भाष्यपभाषिष्ट । भगवद्गीतादीनामपि
देतानुगुणपर्थ वर्णयामास ।
।

·अष्टाविंशः पाठः । अथ ततः प्रस्थित आचार्य सर्वत्र दिक्षु विचरन् प्रतिवादिभयङ्कगस्ताविकसिंहान् विजित्य 'अनुमान- तीथः' इति प्रसिद्धिमलभत ! लतः पवादनन्तशयन प्राप्तस्तदात्वे यदृच्छा नत्र मङ्गतं विद्याशङ्करं नाम शृङ्गगिरिमठाधिपति यादे निर्जित्य नदशीपन महारा. जन सुतर्रा सम्मानितोऽभूत मोऽय श्रीमध्वाचार्यः सांयात्रिकद्वारा द्वारकानः म. मायादित विष्णोरवतारमृतस्य श्रीकृष्णय प्रतिमा रजतपीठपुर प्रतिष्ठाप्य तत्पूजाधमष्टी शियान सन्या मिनो नियोजयामाप । ने चाणी पवादष्टानां भठाना माधिपतयोऽभवन् । ये खल्वष्टा मठाधिपतयः शिध्य पर. म्परयाऽनुवर्तमानाः वर्षद्वयप यायक्रपेण श्रीकृष्णमय तः द्वैतं प्रचाश्यन्तवाद्य यापदाचाय म्याज्ञां निवहन्ति । श्रीमदाचायोऽपि निवर्ति पकृत्य पुनरांप बदी प्राप्य तत्र शाश्वतिकी योगासिकामध्यासिष्ट। यस्तायां श्रीरामम्स बहुतरमुपाकरोत् म एव हनूमान् भगवत्का. धमाधनाय द्वापर पीपवन कला पूर्णप्रज्ञन्वन चाव तोण इत्याहुः । अत एव श्रीमदाचायाऽयं मुख्यमाण इति भीम इति च व्यपदिश्यते ।

·संस्कृनतृतीयादर्श २९. जीर्णधनः भेष्टी च ।। आसीन्याघ्रपुरे जीर्णधनो नाम वणिक । तस्य पित्र्यं धनं यत्किञ्चिदामीत । स तत ऋमशा भोगन सपि. तवान् । अथ द्रव्य क्षयात् तत्र वस्तुं ल जमानो देशा- नई गन्तुं मति चक्रे । तस्य गृह लोहपयों पूर्वपुरुषा- जिंता तुला काप्यामीत् । ता स्वपित्रभ्य कस्यापि श्रीष्ठिनी गृहे न्यासं कृत्वा दशान्तरं गतः । बहून वामन बाधित्वा पुनः समाजगाम । आगत्य च अष्टिगृहं गत्वा-..' श्रेष्टिन , मदीया निक्षेपतुला दीय. ताम्' इति तं प्रार्थयत । बञ्चक श्रेष्ठी तु ता स्वयमपहर्तुमिच्छन् प्राह--- भोः, त्वदीया तुला कस्याद्रिात्रो मूषिकभक्षिता । नद्गम्यताम्' इति । इति । तच्छुत्वा धीमान जीणधनश्चि तयामास---- 'न हि लोहमयीं तुलो मूषिका भक्ष- यितुं शक्नुमन्ति ! अन्तः सत्यामेव तुलायामय मेघमसत्यं बदाने । अहो अस्य व कस्य मूखतायाः प्रकारः । तत केनोपायेन तुला मे सुलभा भवेत् ? अस्तु, एवं करिष्ये' इति ।

·एकोनत्रिंशः पाठः ।
४९
अथ जीर्णधनः श्रेष्टिनमुवाच- 'सुमुख, नास्त्यत्र
तवापराधा यदि तुळा मूपिकरिना ! शि एवायं
संसारः । न किपप्यत्र शामतमस्ति । आस्तामेतत् ।
स्नातुं नदी गमिष्यापि । तदिदं तव बालं म्नानोपक
रणहस्तं पया सह प्रेषय इति । सोऽपि मृटम्नुलालाभेन
नितरां तुष्पन बालमुवाच--- चन्म अयं नत्र पिठ
यः स्नातुं नदी याति । अनेन सह स्नानापकरणा
न्यादाय आचर' इति ।
अनन्तरं जीर्णधनस्तन वालेन मा नर्दी जगाम ।
नत्र म स्नात्वा तं बालं नदीगुहायां मङ्गोप्य तह
वृहन्या शिलयाच्छाद्य सत्वरं अष्ठिगृद्धं गतः ! अथ
बालपदृष्टा श्रेष्ठी में पप्रच्छ--- कुत्र में बाल: ?
इति । स एवं प्रतिवचनं ददो--- श्रेष्ठिन , तर बालं
नदीतटे समुपदेश्य स्नानपाचमनि मयि कोएि येन
समागन्य बलाद तमपाहरन्' इति ! तच्छुत्वा म
'मिथ्यावादिन , किमेवमसम्भावितं भाषसे ।
किं क्वचिच्छेगनो बालमपहरत? समय मे सुतम् !
अन्यथा न्यायसभायां निवदायष्यामि' इति । जीणधन:
पाह- 'श्रष्ठिन , यथेच्छं समाचर । किं मया क्रिय -
आह

·संस्कृनतृतीयादश ताम् । पश्यतो मे तव वालं श्येनोऽपहृत्य इयितः' इनि। एवं विवदमानों द्वात्रपि यसभा गती । तत्र श्रेष्ठी नागम्बरेण प्रोवाच--- 'भो न्यायाध्यक्ष, मम शि. शुरनेन नोरेणापहनः' इति । तदाकर्य न्यायाधिपो जीर्णधन पप्रच्छ --- • भोः किमान्य शिशुम्त्वयापहृतः। इति । म प्राह--- 'गजन , नादमम्य शिशुमपाहम्म् । किन्तु पश्यतो में नदीतटा दस्थ शिशुः दयेनेनापहनः इति । न्यायाधिपः प्राह 'भो , न मत्यममिहिन भवता । किं श्यनो बालमपहरत' इति । अथ बुद्धिमान जीर्णधनः प्रह-- न्यामीकृत लाहतुला यत्र खादन्ति मृपिकाः । राजस्तत्र हरेच्च्यनो बालक नात्र संशयः ।। न्यायाधिपः कयमेतदिति पच्छ । जीणधनः सत्र वृत्तं तस्मै न्यवेदयत् ! तदाकण्य न्याय धियो जीर्णधन- मतीव प्रशशंस ! तुलालोभिनं श्रेठिनं च निष्करातेन दण्डयामास । ..

·त्रिंशः पाठः
३०. आस्तिको नास्तिकच ॥
आस्तिकः सुतीर्थो नाम कश्चित् तैर्थयात्रिकः कदाचिन
क्वचिदातपक्लान्नः कस्यविन्या चतरां मूलं विश्रमाया-
मसाद । तदा सुकेशो नाम कश्चिनास्तिको सामान्तर
जिगमिपुस्तेनैव पयाम य तत्रैव वरच्छायायां तस्यो ।
तब नयोग्यं मल्हापः सम्प्रवृत्तः

·८२ संस्कृततृतीयादर्श नास्तिक: आर्य, कुतस्त्यो भवान् ? कुत्र कुत्र च अस्थितः आस्तिकः---- सौम्य. अहं तावद्दाक्षिणात्यो विमः, तीर्थक्षेत्राटनार्य प्रस्थितः । बहूनि तीर्थानि क्षेत्राणि च मया सन्दृष्टानि । इदानी वाराणमी प्रति गम्यते मया। - नास्तिकः-- आर्य, किमनन कायक्कशन प्रयोजनम् । नूनमात्मा निरर्थकमायास्यते भवता । आस्तिकः अये. अपयुक्तं भवता । अस्ति खल्ची- परः सर्वसाक्षी, योऽस्मभ्यं कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छति । यश्व खलु सुकृतिनः स्वर्ग दुष्कृतिनो निरयं च प्रापयति । तम्माल्लोकान्तरे सुखमभिलपद्भिरवश्य- मेवानुष्ठेयमीरशं कम । नास्तिकः-- आर्य, असीश्वर हात मुग्धालापोऽयं भयतः । न स्वल्वीश्वरमभिवाः प्रमाणयन्ति । उपरो नाम कश्चित्रास्त्येव । आस्तिकः-- शान्तं पापम् । देवानां प्रियेण भवता सह भाषमाणोऽहं मुग्ध एव । अस्तु नमस्ते । .

·त्रिंशः पाठः । --- नास्तिकः आचाय, माम्म कुप्यः । इद पृच्छाम- ईश्वरस्य सद्भाव किं मानम् ? आस्तिकः-- त्वमज्ञः । इश्वरोऽस्तीति श्रुतयः शास्त्राणि चोदोषयन्ति । नास्तिकः-- श्रुतयः शास्त्राणि चोन्मत्त एलपितानि । तान्यस्माकमप्रमाणानि ! आस्तिकः ----- कुतस्तेषामपामाण्यमुच्यते ? नास्तिकः- तानि ह्य माकपदृश्यमानमर्थ प्रतिपाद- यन्ति । इधरः स्वर्गः नरकं पुण्यं पापं-इमानि को वा विश्वस्यान् ? प्राप्तिकः---- यद्यस्माकपदृश्यमानं वस्तु नाम्लानि वर्षे तर्हि युरोपखण्ड यल्लण्डनपुरं तनास्तीति ब्रूमः । नास्तिकः----लण्डनपुरसम्तीति पुस्तकेभ्योऽवगच्छामः ! आस्तिका- तानि पुस्तकानि भ्रान्तप्रलापतानीति नमः । नास्तिक - आम्नाने । लाइन पुरं साक्षात् दृष्ट

·८४
संस्कृततृतीयादर्श
वन्तो जनाः सन्ति । ते कथयन्ति तदस्तीति ।
तस्मात् तस्य सद्भावः प्रतीयते ।
--
आस्तिक
तयेव तत्वरशो योगिनः कथयन्ति
इश्वरोऽस्तीति । तस्मात् तस्य सद्भावा प्रत्ये तव्यः ।
नास्तिका दृष्टान्तोऽयं मां व्याकुलयति :
आस्तिकः अन्यदपि तावन् कथयामि । अस्य स्टम्य
का न त्वया दृष्टः । मोऽस्ति वानवा?
नास्तिक
अहत्या ।
अन्यथा हि कधमुत्पद्यतायं
-
आस्तिक एवं तवधारय यथा हि घटपटादी-
नामुत्पत्ती कुलालतन्तुवायादयः कतारो भवन्ति
नथेवास्मान परितो दृश्यमानानां वृक्षलतादीनाम.
त्पनी का कश्रिदक्ष्यन एव । म एवेश्वरो नाम
नानक मन्नि बालों के निधि परवादिनः ।
किं ते मृखाः ।
आस्तिकः ----- मर्वेऽपीश्वरस्य सद्भावपङ्गीकुर्वन्त्येय

·विंशः पाठः । पश्य, केस्तवा महम्मदीयाश्चापि सर्वे सेश्वरवादिन एव। नास्तिकः स्तषु न विद्वांमस्तस्य सद्भावमभ्युप- गच्छन्ति । आस्तिक पाप्त हि भानुवासरे यो देवालय न याति नादृशः स्नको दुलभ एव । नास्तिकः -- आय, अस्ति चदीश्वरः स किं रूपः ? कथं च द्रष्टव्य.? आस्तिकः प्रश्नः सुकरः, उत्तरं दुष्करम् । अथाप्य- दहि-~ई वा भवव्यापी मकना सवंद्रष्टा सर्व- शक्तः सर्वज्ञभ भवति । स च ज्ञानेकगम्यः चक्षुभ्या द्रष्टुपशक्य एव ! नास्तिक:- नानामतीयाः खलु भिन्नभिन्नमाधरं पति- पादयन्ति । तत्र को वा तथ्य ईश्वर ! आस्तिकः---- माधु पृष्टं त्वया । मतभेदादीश्वरस्य नामानि परं भिद्यन्ते । ईश्वरस्नावदक एव । तमेव ·८१ संस्कृततृतीयादर्श केचिद्विष्णुरिति. अपरे शिव इति, अन्ये बुद्ध इति चाहुः । . नास्तिकः- आर्य, अस्ति चेदीश्वरः स मूढः । यतो खेतस्मिमतिमहति न्यग्रोधपादपेऽत्यल्पानि फलानि, मृणालकोमलायां तनीयस्यां कूष्माण्डलतायामति- महान्ति फलानि च सृजनीश्वरो बालिश एव भवि. तुमर्हति । (एक्पाचनाणे तस्मिन्नेक वटकलं नास्ति- कस्य शिरम्यपात् । तदवलोक्यास्तिकम्तमाह-- आस्तिकः पापण्डहतक, विद्वीदानी पीश्वरस्य महि- मानम् । न्यग्रोधवृक्षोऽयं छायार्थिभिः पथिक पशुभिक्ष प्रतिक्षणमाश्रीयते । यद्यस्य फलानीश्वरः कुष्माण्डतुल्यान्यरक्ष्यत् तर्हि तथा फलानां पतनन बहवः पाणिनो व्यपत्स्यन्त । तादृश्या विपत्तेः परिरक्षितुं न्यग्रोधवृक्षोऽयं भगवता छायाप्रधान नत्व- नास्तिकः आचार्य, सत्यमुपन्य स्तं भवता । मेव कथयन्ति श्रुतयः शास्त्राणि च । अस्तीश्वरः पर्वत । मोऽन्यन्तं क्रान्तदर्शी दयालुश्च । तस्यैव

·एकत्रिंशः पाठः ।
..
कारुण्येनाहमितः सजीवो वजामि । नमो भगवते
लोकस्य नियन्त्रे सर्वशक्ताय ।
३१. राजा कविध।
अहं च त्वं च राजेन्द्र
लोकनाथाभावपि ।
बहुव्रीहिरहं राजन्
पष्टीतत्पुरुषो भवान ।। १ ।।
राजस्त्वत्कीर्तिचन्द्रण
तिथयः पूर्णिपाः कृताः ।
मद्हान बहियांत
तिथिरेकादशी भयात् ।। २ ।।
सर्वज्ञ इति लोकोऽयं
भवन्तं भाषते मृपा ।
पदमकं न जानी
वक्तुं नास्तीति याचके ।। ३ ।।

·संस्कृततृतीयादर्श
अपूर्वयं धनुर्विद्या
भवता शिक्षिता कथम्
मार्गणाध समायाति
गुणो याति दिगन्तरम् ।। ४ ।।
यदस्ति तद्ददासीति
नेतचित्र पर्वम्यहम् ।
भयं स्वमेऽपि ते नास्ति
दत्तं तद्विद्विषो कथम् ? ।।
सर्वदा सर्वदोऽसीति
मिथ्या त्वं कथ्यमे जनः ।
नारयो लीमरे पृष्ठं
न वक्षः परयोपितः ।।
यशोदयामण्डितकान्तदेही
बाल्येऽपि गोपाल जना नेता !
गोमण्डलं पासि बलन युक्तः
कथं न राजन् पुरुषोत्तमोऽसि ।।

·द्वात्रिंशः पाठः। ८९ ३२. शिविः । आसीत् पूर्वमुशीनरषु धार्मिको दयालुः सत्यमन्ध- इच गिरिनाम नरपतिः। यः खलु सर्वाणि भूतान्या- न्मवत् पश्यन न केवलं मनुष्यानेव किन्तु पशुपक्ष्यादी. नपि प्रणा पर्यपालयत् । इतरेषां प्राणिनां जायमानमु. पद्रवमात्मन एवामन्यत । श्रूयते च एकदा कश्चिच्छयेना बुभुक्षितः कपोत- मेकमन्वधावन । कपोतोऽपि इनाहीतो दुतं पला- यमानः शिवि गजानं शरणमगन्छन् । राजा च त. मभयप्रदानेन सान्त्वयामास । तेन समयेन इयनोऽपि त्रुतं धावन राजान्तिकमाजगाम । उवाच च साजन्, बुभुक्षा मामत्यन्तं पीडति । चिरादिम कपोतमनुधा- वनारिम । परं ग्रहीतुं नाशकम् । इदानी मे मनोरथः फलिनः । मुश्च मे कपोतम' झत । गजानवीन- 'विहगोत्तम, अयं पम्मी कपातो रक्षार्थ मामुपगतः । शरणागतस्य परिपालनमेव रानः प्रथमो प्रमः ! नम्मा- दिमं न माकुत्सहे' इति । --- ·९० संस्कृततृतीयादशें . श्येनोवदन- 'राजन् , यथायं कपोतो रक्षार्थी तथाहमपि भिक्षार्थी त्वामुपसन्नः । शरणागतयोरेकस्या- झीकारः अन्यस्य तिरस्कारचायुक्तः । अपि च निराहा- रस्य मे दिवाणि दिनान्यतीतानि । यदि कपोतमिमं न मुशासि तां चैव मे प्राणा विपत्स्यन्ते । विपश्रेच माय मम पुत्रा दाराश्वानाथा परिष्यन्ति । तेन ते महा- नधर्मः स्यात् । अतो बहूनां रक्षणार्थ मुच्यतामयपेकः कपोतः' इति । राजाचष्ट---- महाभाग, तब तावद- न्यदेव भक्ष्यं कल्पयामि । तेन त्वं जीवितं धारयिष्य सि । कपोतास रक्षितो भविष्यति' इति । इयेनोऽकथयन् -- 'राजन , कपोतो नाम इये नानां विधात्रा विहित आहारः । अतः कपोतादन्यैवस्तुधि- ने मे प्रयोजनम्' इति । राजाह अयि पत्रिन् , वृथायं ते निर्वन्धः । मप जीवितस्य व्यायनाप्यस्य प्राणाः परिरक्षणीया इति धीरो मे निश्चयः । अतः कपोतादन्यदभिमतं वस्तु याचस्व । तत् ते दास्यामि इति । इयेन आह-- 'राजन् , यदीशस्ते निश्चयस्तर्हि मास्तु कपोतस्य त्यागः । तव शरीरस्य दक्षिणभागात JHAPA ·द्वात्रिंशः पाठः । कपोतप्रमाणं मांसमुत्कृत्य मह्यं देहि । तद्भक्षणेनाहं तृप्तो गमिष्यामि' इति । तच्छुत्वा राजा सन्तुष्टान्तर को यदि महासेनेकस्य प्राणिनो रक्षणं भविष्यति तर्हि कृतार्थ मे जनुरित्याभाष्य सविधे तिन्न्याः स्व. भार्याया मुखे चक्षुः पातयामास । - राजन्य पुत्री सा साधी पत्युराकूतमवगत्य तस्य विशदं यशः पालयितुमिच्छन्ती खामादाय तस्य दक्षि. जामान्य कैकञ्छित्वा मांसमादाय तुलामारोपयत् ! यथा यथा मांसपारोप्यत तथा तथा कपोनो गुरुना- माछन । शरीरस्य दक्षिणभागः समग्रोऽप्यवयनः । तदानी राज्ञा वामनयनादेक ऽश्रुबिन्दुः क्षितो पपात । तदवलोक्य कपात:--- गजन् , पांमदाने तवास्ति खद इत्यश्रुविन्दुः कथयति । नाहं ते माम गृहीयाम् इति वदन प्रस्थितः। राजा ब्रवीति 'महासत्य, अन्यथा न मन्तव्यं भवता । तुलायां कपोतपद्यापि गुरुतरं दृष्ट्वा दक्षिण- भागस्येवात्मनोऽपीदानी परं प्रयोजनं भविष्यतीति चिन्तयतो वापपागम्याविरामीन प्रमोदः । तेनायं

·संस्कृत तृतीयादशैं
--
वामादक्ष्णः सन्तोषपः समुत्पन्नो न तु शोकबाप्पः ।
अतः कपोतस्य प्रतिनिधित्वेन मम कृत्स्नं शरीरमेव
स्वीक्रियतामिति वदन स्वयमेव तुलामारोह । तस्मि
नव क्षणे नमस्तः पुष्पवृष्टि पपान । देवदुन्दुभयो
नेदुः । सर्वे लोकाः साश्चर्या बभूवुः ।
श्येनकपोतावपि दिव्यरूपधरी भूत्वा-- 'गजन ,
आवां वासवानलो, तब भृतदयां परीक्षितुमागनी ।
सत्यं दयालुरेवामि । चिरं विजयस्त्र' इत्युक्त्वा स्व.
स्थानमाराहनाम् । राजापे देवतानां प्रमादन सा
एवाक्ष नाङ्गो भूत्वा प्रथिनयशाविरं राज्यं चकार ।
३३. महीशूरमहाराजः ॥
अचं मही शरदेशम्याधिपतिः श्रीमान कृष्ण गजम्तत्र
भवतो यशोमात्रावशिष्टस्य श्रीचामराजेन्द्र य ज्येष्ठा-
मिजः । महाराजोयं १८. तो क्रिम्वन्द स्वजन्मना
वसुमतीमभूपयन् । बाल्ये च तत्सदाचार्ग साधु शिक्षि
तोऽयं महाराजो बहुषु विद्यासु प्रावीण्यमध्यगच्छन् ।

·こどこにこにこ Sin SRI KRISHNARAJI MADAIYAR Bzhadur G.C.SIG 8.6

·No text on this page.

·त्रिंशः पाठः । ९३ महाराजस्यास्य जनकः श्रीचामराजेन्द्रः १८९४ नम क्रिस्तुवर्षे भवितव्यतावलादकोनत्रिशे वयसि लोकान्त- रमयासीत् । तदनु श्रीकृष्णाराजोऽयं १८९५ नमे वर्षे जनवरिमामय प्रथमे दिवसे शुभ मुहूर्तेऽभिषिक्तः सिंहासनमारूक्षत् । परन्त्वयं तदावे दशवषः कुमार आसीत् । अतः पाणि वाणीविलासिन्निधानारख्या नम्य माता तन्प्रतिनिधि वेन राज्यमकरोत् । महारा जोऽयं १९०२ तम क्रिस्वब्द प्राप्तवयस्को राज्याधि कारमविन्दन। लब्धाधिकारोऽयं महाराजः स्वकौशल्यन सुधिया ममात्याना माहाम्येन च म्बराज्ये नवनवान् परि कारान् विदधानः प्रजाना चतोमि रजयन् म्वदेश मत्युन्नता दशाफलम्भवत् । धर्मशारुपदिश्यमानान राजधमाननुजिहानः कालोचिता मणिमनुवर्तमान श्वायं स्वीयानि कर्माणि मावधानेन चनमा निर्वहति आप च महागजोऽयं गयकाय विचारार्थ प्रतिष्ठापि प्रतिनिधिम्यादानुमध्ये करोति । येन प्रजा पूर्ण पवार थाम्नप्ता भवन्ति । मह रातो पासुविधा पर चरे बद्धादरः स्त्र ·संस्कृततृतीयादर्श गज्ये स्वतन्त्र सर्वकलाशाला प्रत्यतिष्ठपत् । ग्रामे ग्रामे पाटालयान् प्रतिष्ठाप्य चालानां बालिकानां च प्राथ. मिकविद्याभ्यास परं परिपोषमनैषीत् । महीशूरदेश ऽस्भिन क्वचित क्वचिनिबन्धविद्याम्यामोऽपि कृता सम्भो दृश्यो । स्रीणां विधाम्यामाय पृथक् पाठालया: परिकल्पिताः । देशेऽस्पिनाङ्गलीव गर्वाण्यपि समु. त्कृष्ट पदवीपारोपिता । औका संस्कृतविद्याशाला पहाराजेन मादरं पोष्यमाणा दिने दिने वृद्धिमुपैति । विपुलं धनं व्ययी कृत्य महाः प्राक्तनाः संस्कनग्रन्थाः सम्मुद्य प्रकाश्यन्ते । नीचवर्गीयाणां शिक्षणेऽपि महा तं यत्नमादधाति । ते चात्र प्राधान्येन जीवनोपयुक्ता व्यवसायविद्याः शिक्ष्यन्ते । किं बहुनोक्तेन । पहीशुर- राज्यमिदं विद्याभ्यासविषये भारतबीयाणामितरेषा राज्याना धुरि प्रतिष्ठामर्हति । अपि चायं महाराजः स्वराज्ये तत्र तत्र कुल्यातटा- कादीनां निपाणेन कृषिकर्मण्यतिमात्र मौकयमातनोति तेनास्मिन् दश सर्वत्रापि सुभिक्षवास्ते दुर्भिक्ष तु दुर्नि- रोक्षमेव । विद्युच्छतेव्यवसायोऽप्यस्मिन् देशेऽनन्यसा- मान्यः समवलोक्यते । ये चान्ये प्रजाहितकारिणः परि- ·चतुस्त्रिंशः पाठः । काराप्ते सर्वेऽपि महीशरदेशेऽस्मिन् द्रष्टुं शक्या। इत्थं महाराजोऽयं प्रजाभ्यो गृहीतं बलिं तासामेव भूत्यर्थं सहस्रगुणतयान्सृजति । महाराजाना राज्यावाप्तः परं पशविंशतितमे वर्षे राजतोत्सः पश्चाशत्तमे वर्षे हेमोत्सवः, पष्टितमे वर्षे हरोत्सवश्व प्रचाल्यते । समनन्तरातीते १९२७ तमे वर्ष महता विभवेन प्रवृत्तो पहाराजस्यास्य राजतो- त्सवः प्रजाभिमवालवृद्धमपन्दानन्दरिताभिरभिनन्दि- तः । सोऽयमुदारचरितो महाराजः प्रजानां भूयो हित- मन्विच्छन् भगवतः कारुण्येन हैमहेरमहोन्सवों चानुभ- वन् सानन्दश्चिरमेधतामित्याशास्महे ।। ३४. भारतवर्षम् ॥ पुरा भरतनाना चक्रवर्तिना परिपालनादस्य देशस्य भारतवर्षमिनि व्यपदेश: मिद्धः । यदधुना 'इण्डिय' इति व्याहरन्ति तदस्य वैदशिकः कल्पितं नामधेयम् ।

·संस्कृततृतीयादर्श
४१
aren
काश्मीर
tect
भारत वर्ष
या
सिन्धुमुख
गहमग्य
प्र
मद्रपुर
4
कुमारी
र
भारतवमिदं याप्यच्याखण्डस्यैकदेशत्वन विभक्त त
थाप्यतिविशालतया देशान्तरको विश्लिष्टतयः । ख.
ण्डान्तरत्वेन विभागाहति । तदिदं पश्चिमतः मिन्धुन
दारभसमुद्राभ्यां, दक्षिणतो भारतमहासागरेण, पूर्वतो

·वतुस्विंशः पाठः । वजाम्धिना, उत्तरतो हिमालय श्रेण्या च परिगतं प्रायेण त्रिकोणाकारं भवति । भारतखण्डस्यास्य दैय काश्मीरदेशात् कुमार्गपर्य- न्तं ९५० क्रोशाः, विस्तारः सिन्धुमुखात् गङ्गामुख. पर्यन्तं ९०० क्रोशाश्च भवन्ति । इदं च भारतवर्ष 'आयावतः' इति 'दक्षिणापथः' इति च द्वेधा विभ ज्यते । आलेख्यं पश्यत है भारतवर्षम्य मध्यभागे विन्ध्यादिः पूर्वापरायतस्तिष्ठति । हिमाद्रविन्ध्याद्रेवा- न्तराले दृश्यमानो माग आयोवतः । विन्ध्याद्रिमारभ्य दक्षिणतः कुमारीपर्यन्तमा यतो भागो दक्षिणायथः । पार्यावनः पायेण समभूभाग हिमालयाद्य बास्तराङ्गण्या भूभागऽस्मिन् प्रवहन्ति । नासु गा. ब्रह्मपुत्रामधाने ना मिन्युमपाख्यो नदश्व प्रधान- भूताः । गङ्गासिन्धू हिमाद्र रुद्भवन । वमपुत्रा तु हिमाचलगतं सुरक्षामार्गमाश्रित्य लिबतद शान प्रवहान । आमावर्तोऽयं विविधाना पुण्यनीयानां पुण्यक्षेत्राणां चायतनत्वान पुण्य भुमिरित्युच्यते ·९८ संस्कृततृतीयादर्श - दक्षिणापथः पर्वतैनंदीभिश्चाकीर्णः सस्याढ्यो देश। मम्बापुरादारभ्य कुमारीपर्यन्तं पश्चिमपर्वतावलिः, नत्यू. वतः त: पूर्वपर्वतावलिश्च सन्तिष्ठते । पश्चिमपर्वतावले पश्चिमतः समुद्रपयन्तमायतो भागः परशुरामक्षेत्रमि- त्याध्यायते । दक्षिणापथऽस्मिन् प्रधानभूता नद्यः-- पहानदी गोदावरी कृष्णा कावरी च । एताः सर्वा पू- सागरमभिधावन्ति । भारतवर्षमिदं पुग भरनभगीरथदशरथप्रभृतयग्लनो होशोकप्रभूतयश्च हैन्दवा गजानः परिपालयामामः । ततः क्रमेण ग्रीमदशीयाः पोतनीसदशीयाः फ्रान्मदे- शीयाश्च जैत्रयात्राप्रमादम्यत्य राज्यमिदं स्वायत्ती- कर्तुं बहुनरमयतन्न ! किन्तु तेषां यता मुधाऽभूवन । तदनु महम्मदीयाः समेत्य राज्यमिदं कश्चित्कालमवि- अरुः ! परन्त्वन्तत इदमाङ्गलाधिपतेवेशमयासीत् । स. माप्रति स एवास्य सार्वभौमः । तस्य शासन मनुरु- न्धानाः सनाधिका हैन्दवा महम्मदीयाइच सामन्ता- ननदेशस्याधिपत्यं भजन्ति । भारतवर्षेऽस्मिन्नत्ये परश्शतानि नगराणि विद्यन्ते ! नेपामसप्ततिनगराणि लक्षार्धाधिकः, एकोनत्रिंशमग-

·चतुर्विशः पाठः ।
राणि लक्षाधिकच जनरध्युष्यन्ते । तत्रापि कालिघट्ट.
पुरं मुम्बापुरं गद्रपुर नेति त्रीणि नगराणि प्रधाननमा
नि । आइत्य भारनवर्षेवामिनां जनानां सङ्ख्या
२९०,०००,०००
भारतखण्डेऽस्मिन् प्रधानभूना वृत्तिः कृषिः । अब
त्यानां जनानां विषु दो भागों कृषिकर्षणव जीविका
निर्वतयतः । अत्र प्राधान्यन संवध्यपानानि धान्यानि
प्रियङ्गुः शालिगोधूपश्च । मापमुदादीन्यपि धान्यानि
तत्र तत्रामिवयन्ते । कायापीनीली रभृतयस्तन्तूपयुक्ता
ओषधयोऽप्यदभ्रतया पराप्यन्त । वाणिज्यमपि
भारतीयः साधारण्य नाम्पमता वृत्तिः । अथापि नपा
प्रतिस्तेषां मध्य लब्धापचया दृश्यते
विविधामु कलास्वाद भारतीयाः प्रावीण्यममजन्त ।
वय ने मीत्रने चित्रलेखन शिल्पकला या न निनगे निपुण
अभवन् । भारतीय पुरा ममृणमणान्यंशुकानि निर.
पायिपत । इतराण्यपि लोकयात्रापक्षितान्युच्चायनानि
वस्तून्युदपादिपतः परनिवदानी विदशीयानां वस्तुना-
मभियोगेन भूयस्यां भारतवर्षीया: युनयः कथाव
पनामगमन

·संस्कृततृतीयादर्श विद्यायां विषये भारतवर्षमिदं खण्डान्तराण्यतिशेते। पुराकल्प एवात्र जना व्युत्पनपतयोऽभूवन ; तत्फल त्वेन च तेर्वेदा शास्त्राणि पुराणानि काव्यान्यन्यानि च विविधानि ग्रन्थग्नानि विरचय गुरुशिष्यपरम्परायां पर्यपालिपत । सम्प्रति जगत्युपलभ्यमानेषु ग्रन्थेषु वार्दिकग्रन्था एवं प्रार्चानतमाः खुण्डान्तरेषु पुनः प्राकालभवानां ग्रन्थानां वार्तापि नाधिगभ्यने । व्या- करण गणित ज्योतिष अश्ववेदे धनुर्वेद आयुर्वेद च भारतीया लोकोत्तरं वैचक्षण्यं प्राचकटन् । -- किं बहनोक्तन । महाधीराणां महोदागर्णा महाधि या महात्मनां महीण महायतीनां महाकवीनां महा- नाना पहा पर्वतानां महाक्षेत्राा महानिधीनां सद्गुणा नां मत्कर्षणो मदाचाराणा मतां मतीनां नाकरभृत- मिदं भारतवर्ष समुत्कृष्टत्वेन गगनीयेषु मातृकादेशेष्व न्यतमं भवति । सैषा भारतभूमिराङ्गलाधिपतम कुटे पहाची पणिरिव बामानि ।। जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयमी। ---more- ·चत्रिंशः पाठः। 10 पद्यमाला ॥ गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निगुणः बली वलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः। पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः करी च सिंहस्य बलं न मृपिकः ॥ १ ॥ दुमकूटः परिखा ममुद्रो रक्षांसि योधा धनदाच वित्तम् । शाखं च यस्यासनमा प्रणीत म रावणो देवव शादिपनः ॥ २ ॥ यः परस्य विषम विचिन्तयन माप्नुयात् स कुमतिः स्वयं हि तत् । इतना हरिवधार्थमाययो प्राप संव वधमात्मनस्ततः ।। ३ ।। सत्मनाद्भवति हि माधुता खलानां माधूनां न हि खलसङ्गमात् खुलत्वम् । आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृदन्छ न हि कुमुपानि धारयन्ति ।। ४ ।।

·संस्कततृतीयादर्श
विद्यया विमलयाप्यलङ्कतो
दुर्जनः सदसि मास्तु कश्चन ।
साक्षरा हि विपरीततो गताः
केवलं जगति तेऽपि राक्षसाः ।। ५ ।
कर्पूरधूलीरचितालवालः
कस्तूरिकाकुडामलिप्तदेहः ।
सुवर्णकुम्भैः परिषिच्यमानी
निजं गुणं मुश्चति नो पलाण्डः ।। ६ ।।
आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लध्वी पुरा वृद्धिमुपैति पश्चात् ।
दिनभ्य पूर्वाधपराधभिन्ना
छायेव मैत्री खल सजनानाम् ।। ७ ।
मृगा मृगः सङ्गमनुव्रजन्ति
गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरङ्गैः ।
मुखांश्च मूखः सुधिय सुधाभि
समानशीलव्यसनेषु सख्यम् ।। ८ ।।
रस्लैमहाम्धस्तुतुषुन देवा
न भनिरे भीमविषेण भीतिम् ।
:

·पचविंशः पाठः। सुधा विना न प्रययुर्विराम न निश्रितार्थाद्विरमान्त धीराः ॥ ९ । अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूटं कर्मो विभर्ति धरणी खलु पृष्ठभागे। अम्मोनिधिर्वइति दुस्तरबाडवाग्नि मङ्गीकृतं सुकृति नः परिपालयन्ति ॥ १० ॥ प्रारभ्यत न खलु विघ्नभयेन नीचे प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । विनः पुनः पुनरपि प्रातहन्यपानाः प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ।। ११॥ निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेच्छम् । अद्येव वा मरणमस्तु युगान्त र वा न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ।। पमाकरं दिनकरो विकलं करोति चन्द्रो विकासयात कैरवनक्रवालम् नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ।। १३ ·संस्कृततृतीयादशे साः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास्ते शुष्कस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति । कन्दैः फलैर्मुनिवराः क्षपयन्ति कालं सन्तोष एव पुरुषम्य परं निधानम् ॥ १४ ॥ सृष्णा छिन्धि भज क्षमा जहि पदं पापे रतिं मा कृथाः सत्यं ब्रह्मनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वजनान् । मान्यान् पानय विद्विषोऽप्यनुनय प्रच्छादय स्वान गुणान कीर्ति पालय दुःखिते कुरु दयामेतत्सता लक्षणम् ।। -- कस्त्वं भद्र खलेश्वरोऽहमिह किं घोरे बने स्थीयते ? शार्दुलादिभिरव हिंसपशुभिः खाद्योऽहमित्याशया कस्मात् कष्टपिदं त्वया व्यवमित? पदहवामाशिनः प्रत्युत्पमनृमांसभक्षण धियस्ते नन्तु सर्वानिति ॥१६॥ विनास्मिन् नगरे महान कथय का? तालट्ठमाणां गणः को दाना ? रजको ददाति वमनं प्रातहीवा निशि । को विद्वान परवितवञ्चनविधौ सर्वेऽपि विद जनाः कस्मान्जीवमि हे सखे ? विपकृमिन्यायेन जीवाम्यहम् ।।

·पञ्चत्रिंशः पाठः । : कस्त्वं वानर रामराजभवने लेखार्थसंवाहकः प्राप्तः कुत्र पुरागतः स हनुमानिर्दग्धलङ्कापुरः । बद्धो राक्षसमनुनेति कापभिः सन्ताडितो भन्मितः स वीडात्तपराभवो वनमृगः कुत्रेति न जायते । क तिष्ठतस्ते पितरौ ममवेत त्यपर्णयोक्त परिहासपूर्वम् । क वा ममेव श्वशुरौ तवेति तामीरयन सस्मितमीस्वरोऽव्यात् ।। १९ ।। कथयत कथमेषा मनया विप्रदत्ता शिव शिव गिरिपुत्री इद्ध कापालिकाय इति वदति पुरन्धीमण्डले मिद्विलंश- व्ययकृतवरवेषः पातु वः श्रीमहशः १० कम्त्वं शूली मगय भिषजं नीलकण्ठः निगऽहं केकापेको कुरु पशुपतिनैव दृश्ये विषाणे । स्थाणुमुग्धे न वदनि नम्जाविनेशः शिवाया गच्छाटव्यामिति हतवचाः पातुवश्चन्द्रचूडः ॥ २१:

·संस्कृततृतीयादर्श
है हेरम्ब किमम्ब रोदिपि कथं को लुठत्यग्निभूः
किं ते स्कन्द विचष्ठितं मम पुरा सङ्ख्या कृता चक्षुषाम् ।
नैतत्तेऽप्युचितं गजास्य चरितं नामां मिमीतेऽम्ब मे
नावे सहसा विलोक्य हसितव्यग्रा शिवा पातु वः ।।
अम्बा कुप्यति नात मूर्धनि धृता गनेय त्मृत्यता
विदन षणारख का गतिमयि चिरं तस्याः स्थिताया बद।
रोपावेशवशादोपबदनः प्रत्युत्तरं दत्तवा.
नम्भोधिजलधिः पयोधिरुदधिवार निधिवारिधः ।।
किं गोनं किमु जीवनं कि धन का जन्मभूः किं वयः
किं चारित्र्यममुष्य के सहचराः के वंशजाः प्राकनाः।
का माता जनकः शिवस्य के इति प्रह्वेण पृथ्वीभता
पृष्टाः सस्मिननम्रमूकवदनाः सप्तर्पयः पान्तु वः ।।
लोले हि कपालिकामिनि पिता कम्त पतिः पाथमा
कः प्रत्यात जलादपत्यजननं ? प्रत्येति यः प्रस्तरात् ।
इत्थं पर्वतसिन्धुराजनुतयोराकर्ण्य वाक्चातुरी
संस्मेरस्य हरेहरस्य च मुदो निमन्तु विघ्नं तु वः ॥

·पचत्रिंशः पाठः भिक्षार्थी स क यातः सुतनु चलिमख ताण्डवं काय भद्रे मन्ये वृन्दावनान्ते क नु न मृगशिशुनैव जाने वराहम् । बाले कञ्चिन्न दृष्णे जरठषपतिगाप एवास्य वेत्ता लीलासल्लाप इत्थं जलनिधिहिमवत्कन्ययोस्त्रायतां वः।। कोऽयं द्वारि हरि प्रयासुपवनं गाग्वामृगस्यात्र किं कृष्णोऽहं दयिते विभेमि सुतरी कृष्णादहं वानगत् । राधेऽहं मधुसूदनो बज लता नामद पुष्पान्विता- मिन्ध निवेचनी कृतो दयितया हीणो हरिः पातु वः ।। अङ्गाल्या का कबाट प्रहरति कुटिल माधवः किं वसन्तो नो लक्री किं कुलाला नहि धरणिधरः किं द्विजिह्वः फणीन्द्रः । नाह घोराहि मी किमुत खगपतिः नो हरिः किं कपीन्द्रः इत्येवं सत्यभामाप्रतिवचन- जितः पातु वश्चक्रपाणिः ॥ २८ ।।

·संस्कृततृतीयादर्श
कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुमसकृन्मृद्भक्षिता स्वेच्छया
सत्यं कृष्ण क एवमाह मुसली मिथ्याम्ब पश्याननम् ।
व्यादेहीति विकासित च वदने दृष्टा समन्तं जग.
न्माता यस्य जगाम विस्मयपदं पायात्सव. श्रीपतिः।
वेदानुद्धरते जगन्निवहने भूगोलमुद्रिभ्रने
दैत्यं दारयते वलिं छलयते क्षत्रायं कुर्वते ।
पौलस्त्यं जयते इलं कलयते कारुण्यमातन्वत
म्लेच्छान मुच्छयते दशाक्रति कते कृष्णाय तुभ्यं नमः !

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·. शब्दमञ्जरी। (अध्यय, सना प्रकरण, धातुमालेकासहिना) A News11l exhaustive Edition with very useful Foot-notes, Approret By the Maciras, Vysore and Chithin Text-Look Committees, Review in the Mysore Maharajah : Sanskrit College Magazine :--- पण्डितवरः P.S. अनन्तनारायणशातिभिर्विरचिताऽसो शब्दमञ्जरी क्रमशः सामान्य कष्टतर कटतम शब्दरूपाभ्या सविषये बालकानामतीयानुकूल्यं परिपोषयति । अस्यां चा घोभागे प्रायशः सर्वत्रापपादिता व्याकरणांशादिविशेषांव- षयाः आधुनि कानां गीण भापाभ्यासकुतु कनां विद्यार्थिन मती साहायकारिण उत्साहजनकाश्च । व्याख्याताश्चार । अन्त्यभाग तिन्तसमास प्रकरणादिकाः तत्तदेशेषु विद्यार्थिना सुमुखं तत्तद्वानादिक मुत्पादयन्ति येन च भाषान्तरोयताद- शविपदा अघि सुवादमनायासेन तैजिया भवन्ति । अस्यां च विदाः सर्वपि शब्दाः परिकचिौरमण्यमापना: सा. स्वपि विभक्ति प्रायेण प्रदाता इयमोऽध्येहगाम. त्यानुकूल्याधायकः । तस्मादेवं सौख्यापादन रसरं भाषा: जानोपयोगिनांचं शब्दमद्धरी गोजमापाध्यतृभिः सादर यद्यभ्यस्यते तदा ते सर्वेऽपि समविगतमनोरया: सम्पद्यन्त दृतीयं सर्वविश्वनीया । Nearly got up on Good Glaz i Piper Price 0-0-0 DO. Ordinary Edition R. SUBRAHMANYA VADHYAR. Book-Seller & Publisher, KALPATAYPALGHAT

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.